Tipiṭaka Translation

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។

Majjhimanikāye

មជ្ឈិមនិកាយ។

Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

អដ្ឋកថាមជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ។

1. Gahapativaggo

១. គហបតិវគ្គ។

1. Kandarakasuttavaṇṇanā

១. ការពិពណ៌នាកន្ទរកសូត្រ។

1. Evaṃ [Pg.1] me sutanti kandarakasuttaṃ. Tattha campāyanti evaṃnāmake nagare. Tassa hi nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu campakarukkhāva ussannā ahesuṃ, tasmā campāti saṅkhamagamāsi. Gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājamahesiyā khaṇitattā gaggarāti laddhavohārā pokkharaṇī atthi. Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ campakavanaṃ. Tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati. Taṃ sandhāya ‘‘gaggarāya pokkharaṇiyā tīre’’ti vuttaṃ. Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti adassitaparicchedena mahantena bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Pessoti tassa nāmaṃ. Hatthārohaputtoti hatthācariyassa putto. Kandarako ca paribbājakoti kandarakoti evaṃnāmo channaparibbājako. Abhivādetvāti chabbaṇṇānaṃ ghanabuddharasmīnaṃ antaraṃ pavisitvā pasannalākhārase nimujjamāno viya, siṅgīsuvaṇṇavaṇṇaṃ dussavaraṃ pasāretvā sasīsaṃ pārupamāno viya, vaṇṇagandhasampannacampakapupphāni sirasā sampaṭicchanto viya, sinerupādaṃ upagacchanto puṇṇacando viya bhagavato cakkalakkhaṇapaṭimaṇḍite alattakavaṇṇaphullapadumasassirike pāde vanditvāti attho. Ekamantaṃ nisīdīti chanisajjadosavirahite ekasmiṃ okāse nisīdi.

១. ពាក្យថា 'Evaṃ me sutaṃ' (ឯវម្មេសុតំ) ជាដើម គឺកន្ទរកសូត្រ។ ក្នុងកន្ទរកសូត្រនោះ បទថា 'campāyaṃ' (ចម្បាយំ) បានដល់ ក្នុងនគរដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា នៅក្នុងកន្លែងនោះៗ មានអារាម និងស្រះឈូកជាដើម នៃនគរនោះ សម្បូរទៅដោយដើមចម្បា (ផ្កាចម្ប៉ា) ហេតុនោះ ទើបនគរនោះ ទទួលបានឈ្មោះថា 'ចម្បា'។ បទថា 'gaggarāya pokkharaṇiyā tīre' (នៅក្បែរឆ្នេរស្រះគគ្គរា) សេចក្តីថា នៅមិនឆ្ងាយពីនគរចម្បានោះ មានស្រះទឹកមួយដែលជីកដោយព្រះមហេសីរបស់ព្រះរាជា ព្រះនាម គគ្គរា ហេតុនោះ ស្រះនោះទើបបាននាមថា 'គគ្គរា'។ នៅក្បែរឆ្នេរនៃស្រះនោះ មានព្រៃដើមចម្បាដ៏ធំ លម្អទៅដោយផ្កាមានពណ៌ ៥ យ៉ាង មានពណ៌ខៀវជាដើម នៅជុំវិញ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុងព្រៃចម្បា ដែលមានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ដោយក្លិនផ្កានោះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រៃចម្បានោះ ទើបត្រាស់ថា 'gaggarāya pokkharaṇiyā tīre' (នៅក្បែរឆ្នេរស្រះគគ្គរា)។ បទថា 'mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ' (ជាមួយភិក្ខុសង្ឃជាច្រើន) សេចក្តីថា ជាមួយភិក្ខុសង្ឃដ៏ច្រើន ដែលមិនបានកំណត់ចំនួនពិតប្រាកដ (ដូចជា ៥រយ ឬ ៣រយជាដើម)។ បទថា 'pesso' (បេសៈ) គឺជាឈ្មោះរបស់កូនប្រុសហ្មសីនោះ។ បទថា 'hatthārohaputto' សេចក្តីថា កូនប្រុសរបស់ហ្មដំរី (នាយហ្មដំរី)។ បទថា 'kandarako ca paribbājako' សេចក្តីថា បរិព្វាជកស្លៀកដណ្តប់ម្នាក់ ឈ្មោះ កន្ទរកៈ។ បទថា 'abhivādetvā' (ថ្វាយបង្គំហើយ) សេចក្តីថា ចូលទៅកាន់ចន្លោះនៃព្រះពុទ្ធរស្មីដ៏ក្រាស់មានពណ៌ ៦ ប្រការ ហាក់បីដូចជាមុជចុះទៅក្នុងទឹកល័ក្តដ៏ថ្លា ហាក់បីដូចជាលាតសន្ធឹងនូវសំពត់ដ៏ប្រសើរមានពណ៌ដូចជាមាសសិង្គី ហើយដណ្តប់ទាំងក្បាល ហាក់បីដូចជាទទួលយកនូវគ្រឿងលម្អដែលធ្វើដោយផ្កាចម្បាដ៏បរិបូណ៌ដោយពណ៌និងក្លិនដោយក្បាល ហាក់បីដូចជាព្រះចន្ទពេញវង់ចូលទៅជិតជើងភ្នំសិនេរុ ហើយថ្វាយបង្គំព្រះបាទទាំងគូរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលលម្អទៅដោយចក្រលក្ខណៈ មានសិរីដូចជាផ្កាឈូកក្រហមរីកស្គុះស្គាយ មានពណ៌ដូចជាទឹកល័ក្ត។ បទថា 'ekamantaṃ nisīdi' (អង្គុយក្នុងទីសមគួរ) សេចក្តីថា អង្គុយក្នុងទីកន្លែងដ៏សមគួរមួយ ដែលវៀរចាកទោសនៃការអង្គុយ ៦ ប្រការ។

Tuṇhībhū [Pg.2] taṃ tuṇhībhūtanti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtamevāti attho. Tattha hi ekabhikkhussāpi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā natthi, sabbe bhagavato ceva gāravena attano ca sikkhitasikkhatāya aññamaññaṃ vigatasallāpā antamaso ukkāsitasaddampi akarontā sunikhātaindakhīlā viya nivātaṭṭhāne sannisinnaṃ mahāsamuddaudakaṃ viya kāyenapi niccalā manasāpi avikkhittā rattavalāhakā viya sinerukūṭaṃ bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Paribbājakassa evaṃ sannisinnaṃ parisaṃ disvā mahantaṃ pītisomanassaṃ uppajji. Uppannaṃ pana antohadayasmiṃyeva sannidahituṃ asakkonto piyasamudāhāraṃ samuṭṭhāpesi. Tasmā acchariyaṃ bhotiādimāha.

បទថា 'tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ' (ស្ងប់ស្ងាត់មែនទែន) សេចក្តីថា ព្រះអង្គក្រឡេកមើលទៅក្នុងទិសណាៗ ភិក្ខុសង្ឃក៏ស្ងប់ស្ងាត់ក្នុងទិសនោះៗ។ ព្រោះថាក្នុងទីនោះ សូម្បីតែការកម្រើកដៃ ឬការកម្រើកជើងរបស់ភិក្ខុមួយអង្គក៏មិនមានឡើយ ភិក្ខុទាំងអស់មានសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគផង ព្រោះភាពជាអ្នកបានសិក្សានូវសិក្ខាដែលខ្លួនបានរៀនសូត្រមកល្អហើយផង គ្មានការសន្ទនាគ្នានិងគ្នាឡើយ សូម្បីតែសំឡេងក្អក ឬគ្រហែម ក៏មិនធ្វើឡើយ ហាក់បីដូចជាសសរគោល (ឥន្ទខីល) ដែលគេដាំយ៉ាងមាំ ហាក់បីដូចជាទឹកក្នុងមហាសមុទ្រដែលស្ងប់ស្ងាត់ក្នុងទីដែលគ្មានខ្យល់ គឺមិនញាប់ញ័រដោយកាយ មិនរាយមាយដោយចិត្ត ហាក់បីដូចជាពពកពណ៌ក្រហមព័ទ្ធជុំវិញកំពូលភ្នំសិនេរុ គឺអង្គុយព័ទ្ធជុំវិញព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ កាលបរិព្វាជកបានឃើញបរិស័ទអង្គុយស្ងប់ស្ងាត់យ៉ាងនេះហើយ ក៏កើតសេចក្តីសោមនស្សរីករាយជាខ្លាំង។ ប៉ុន្តែ មិនអាចរក្សាទុកនូវសេចក្តីសោមនស្សដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តនោះបានឡើយ ទើបពោលនូវពាក្យដ៏គួរជាទីស្រឡាញ់។ ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា 'acchariyaṃ bho' (គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ លោកដ៏ចម្រើន)។

Tattha andhassa pabbatārohanaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo, accharāyogganti acchariyaṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayampetaṃ vimhayassevādhivacanaṃ. Taṃ panetaṃ garahaacchariyaṃ, pasaṃsāacchariyanti duvidhaṃ hoti. Tattha acchariyaṃ moggallāna abbhutaṃ moggallāna, yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessatīti (cūḷava. 383; a. ni. 8.20), idaṃ garahaacchariyaṃ nāma. ‘‘Acchariyaṃ nandamāte abbhutaṃ nandamāte, yatra hi nāma cittuppādampi parisodhessasīti (a. ni. 7.53) idaṃ pasaṃsāacchariyaṃ nāma. Idhāpi idameva adhippetaṃ’’ ayañhi taṃ pasaṃsanto evamāha.

ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា 'acchariyaṃ' (គួរឱ្យអស្ចារ្យ) សេចក្តីថា មិនមែនកើតឡើងជានិច្ចឡើយ ដូចជាការឡើងភ្នំរបស់មនុស្សខ្វាក់។ នេះជាសទ្ទន័យ (វិធីពាក្យ) ជាមុនសិន។ ចំណែកឯអដ្ឋកថាន័យវិញ ពាក្យថា 'acchariyaṃ' គឺគួរដល់ការចុចម្រាមដៃ (ដេញម្រាមដៃ) សេចក្តីថា គួរដល់ការទះដៃ ឬចុចម្រាមដៃ។ បទថា 'abbhutaṃ' (មិនធ្លាប់មាន) សេចក្តីថា អ្វីដែលមិនធ្លាប់កើតមានពីមុនមក ក៏កើតមានឡើង។ ពាក្យទាំងពីរនេះ (អស្ចារ្យ និងមិនធ្លាប់មាន) គឺជាឈ្មោះនៃសេចក្តីប្លែកផ្អើល (សេចក្តីងឿងឆ្ងល់)។ សេចក្តីអស្ចារ្យនោះ មាន ២ យ៉ាងគឺ សេចក្តីអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវតិះដៀល និងសេចក្តីអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវសរសើរ។ ក្នុងសេចក្តីអស្ចារ្យទាំងពីរនោះ ពាក្យថា 'ម្នាលមោគ្គល្លាន គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ ម្នាលមោគ្គល្លាន មិនធ្លាប់មានឡើយ សូម្បីតែការចាប់ដើមដៃ បុរសសូន្យទទេនោះ ក៏នៅតែបង្អង់យូរ' នេះហៅថា សេចក្តីអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវតិះដៀល。 ចំណែកពាក្យថា 'ម្នាលនន្ទមាតា គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ ម្នាលនន្ទមាតា មិនធ្លាប់មានឡើយ ព្រោះថាសូម្បីតែការកើតឡើងនៃចិត្ត ក៏នាងអាចជម្រះឱ្យស្អាតបាន' នេះហៅថា សេចក្តីអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវសរសើរ។ សូម្បីតែក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកសេចក្តីអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវសរសើរនេះឯង ព្រោះថា បរិព្វាជកនេះ កាលសរសើរព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

Yāvañcidanti ettha idanti nipātamattaṃ. Yāvāti pamāṇaparicchedo, yāva sammā paṭipādito, yattakena pamāṇena sammā paṭipādito, na sakkā tassa vaṇṇe vattuṃ, atha kho acchariyamevetaṃ abbhutamevetanti vuttaṃ hoti. Etaparamaṃyevāti evaṃ sammā paṭipādito eso bhikkhusaṅgho tassāpi bhikkhusaṅghassa paramoti etaparamo, taṃ etaparamaṃ yathā ayaṃ paṭipādito, evaṃ paṭipāditaṃ katvā paṭipādesuṃ, na ito bhiyyoti attho. Dutiyanaye evaṃ paṭipādessanti, na ito bhiyyoti yojetabbaṃ. Tattha paṭipāditoti ābhisamācārikavattaṃ ādiṃ katvā sammā apaccanīkapaṭipattiyaṃ yojito. Atha kasmā ayaṃ paribbājako [Pg.3] atītānāgate buddhe dasseti, kimassa tiyaddhajānanañāṇaṃ atthīti. Natthi, nayaggāhe pana ṭhatvā ‘‘yenākārena ayaṃ bhikkhusaṅgho sannisinno danto vinīto upasanto, atītabuddhāpi etaparamaṃyeva katvā paṭipajjāpesuṃ, anāgatabuddhāpi paṭipajjāpessanti, natthi ito uttari paṭipādanā’’ti maññamāno anubuddhiyā evamāha.

បទថា 'yāvañcidaṃ' (ត្រឹមណាណោះ) ក្នុងពាក្យនេះ បទថា 'idaṃ' គ្រាន់តែជាការធ្លាក់ចុះនៃនិបាត (និបាតមត្តៈ)។ បទថា 'yāva' គឺជាការកំណត់ប្រមាណ សេចក្តីថា ភិក្ខុសង្ឃនេះ ត្រូវបានព្រះអង្គដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិល្អហើយត្រឹមណា ដោយប្រមាណត្រឹមណា មិនអាចនឹងពោលសរសើរគុណបានឡើយ គឺគ្រាន់តែពោលថា នេះជាសេចក្តីអស្ចារ្យមែនទែន នេះជារឿងមិនធ្លាប់មានមែនទែន។ បទថា 'etaparamaṃ' (មានប្រមាណត្រឹមនេះជាយ៉ាងក្រៃលែង) សេចក្តីថា ភិក្ខុសង្ឃនេះ ដែលត្រូវបានដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិល្អយ៉ាងនេះ គឺជាប្រមាណដ៏ក្រៃលែងនៃភិក្ខុសង្ឃនោះ គឺព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីតកាល ក៏បានដឹកនាំភិក្ខុសង្ឃឱ្យប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ ដូចជាភិក្ខុសង្ឃនេះត្រូវបានដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិដែរ មិនមានលើសពីនេះឡើយ។ ក្នុងន័យទីពីរ គួរផ្សំសេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាល ក៏នឹងដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះដែរ មិនមានលើសពីនេះឡើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា 'paṭipādito' (ដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិ) សេចក្តីថា ទ្រង់ដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិក្នុងបដិបត្តិដែលមិនផ្ទុយគ្នា ដោយផ្តើមអំពីអភិសមាចារិកវត្តជាដើម។ ចុះហេតុអ្វីបានជាបរិព្វាជកនេះ បង្ហាញនូវព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីតកាល និងអនាគតកាល? តើគេមានញាណដឹងនូវកាលទាំងបី (ត្រៃកាលញាណ) ឬ? ឆ្លើយថា មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែគេឈរលើការកាន់យកនូវន័យ (នយគ្គាហៈ) ហើយគិតថា 'ភិក្ខុសង្ឃនេះ អង្គុយស្ងប់ស្ងាត់ ទូន្មានខ្លួនហើយ វឹកហ្វឺនហើយ ស្ងប់រំងាប់ហើយ ដោយអាការៈណា សូម្បីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីតកាល ក៏បានដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិត្រឹមប្រមាណនេះឯង ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាល ក៏នឹងដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះដែរ មិនមានការដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិក្រៅពីនេះឡើយ' កាលគិតយ៉ាងនេះ ទើបពោលដោយអនុពុទ្ធិ (បញ្ញាត្រិះរិះ) យ៉ាងនេះ។

2. Evametaṃ kandarakāti pāṭiekko anusandhi. Bhagavā kira taṃ sutvā ‘‘kandaraka tvaṃ bhikkhusaṅghaṃ upasantoti vadasi, imassa pana bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṃ tuyhaṃ apākaṭaṃ, na hi tvaṃ samatiṃsa pāramiyā pūretvā kusalamūlaṃ paripācetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi, mayā pana pāramiyo pūretvā ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ buddhatthacariyañca koṭiṃ pāpetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ, mayhaṃ etesaṃ upasantakāraṇaṃ pākaṭa’’nti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

២. បទថា 'evametaṃ kandaraka' (រឿងនេះយ៉ាងហ្នឹងហើយ កន្ទរកៈ) គឺជាការតភ្ជាប់សេចក្តីដោយឡែកមួយ (បាដិឯក្កអនុសន្ធិ)។ ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យនោះហើយ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងបង្ហាញថា 'ម្នាលកន្ទរកៈ អ្នកឯងពោលថា ភិក្ខុសង្ឃជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ហើយ ប៉ុន្តែហេតុនៃការស្ងប់រំងាប់នៃភិក្ខុសង្ឃនេះ មិនប្រាកដដល់អ្នកឡើយ ព្រោះថាអ្នកមិនមែនជាអ្នកបំពេញបារមី ៣០ ប្រការ ធ្វើកុសលមូលឱ្យចាស់ក្លា ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណលើរតនបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍នោះឡើយ ចំណែកតថាគត បានបំពេញបារមីទាំងឡាយ ញ៉ាំងញាតត្ថចរិយា លោកត្ថចរិយា និងពុទ្ធត្ថចរិយា ឱ្យដល់នូវកំពូល ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណលើរតនបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍ ហេតុនៃការស្ងប់រំងាប់នៃភិក្ខុទាំងនេះ ទើបប្រាកដចំពោះតថាគត' ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។

Santi hi kandarakāti ayampi pāṭiekko anusandhi. Bhagavato kira etadahosi – ‘‘ayaṃ paribbājako imaṃ bhikkhusaṅghaṃ upasantoti vadati, ayañca bhikkhusaṅgho kappetvā pakappetvā kuhakabhāvena iriyāpathaṃ saṇṭhapento cittena anupasanto na upasantākāraṃ dasseti. Ettha pana bhikkhusaṅghe paṭipadaṃ pūrayamānāpi paṭipadaṃ pūretvā matthakaṃ patvā ṭhitabhikkhūpi atthi, tattha paṭipadaṃ pūretvā matthakaṃ pattā attanā paṭividdhaguṇeheva upasantā, paṭipadaṃ pūrayamānā uparimaggassa vipassanāya upasantā, ito muttā pana avasesā catūhi satipaṭṭhānehi upasantā. Taṃ nesaṃ upasantakāraṇaṃ dassessāmī’’ti ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇena ayaṃ bhikkhusaṅgho upasanto’’ti dassetuṃ ‘‘santi hi kandarakā’’tiādimāha.

បទថា 'santi hi kandaraka' (ម្នាលកន្ទរកៈ ភិក្ខុទាំងឡាយ... មានពិតមែន) នេះក៏ជាការតភ្ជាប់សេចក្តីដោយឡែកមួយដែរ។ ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា 'បរិព្វាជកនេះ ពោលថា ភិក្ខុសង្ឃនេះជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ហើយ ចំណែកភិក្ខុសង្ឃនេះ ក៏មិនមែនជាអ្នកតាក់តែង រៀបចំឥរិយាបថដោយភាពជាអ្នកកុហកបោកប្រាស់ មានចិត្តមិនស្ងប់រំងាប់ ហើយមកសម្តែងអាការៈដូចជាស្ងប់រំងាប់នោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងភិក្ខុសង្ឃនេះ មានទាំងភិក្ខុដែលកំពុងបំពេញបដិបទា និងភិក្ខុដែលបំពេញបដិបទាដល់កំពូល (សម្រេចអរហត្តផល) ហើយគង់នៅ។ ក្នុងភិក្ខុទាំងនោះ ភិក្ខុដែលបំពេញបដិបទាដល់កំពូលហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ដោយគុណធម៌ដែលខ្លួនបានត្រាស់ដឹងហើយ ចំណែកភិក្ខុដែលកំពុងបំពេញបដិបទា ឈ្មោះថាជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ដោយវិបស្សនាដើម្បីមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ ចំណែកភិក្ខុដែលសេសសល់ក្រៅពីនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ដោយសតិបដ្ឋាន ៤។ តថាគតនឹងបង្ហាញនូវហេតុនៃការស្ងប់រំងាប់របស់ភិក្ខុទាំងនោះដល់បរិព្វាជក' កាលទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា 'ភិក្ខុសង្ឃនេះ ស្ងប់រំងាប់ដោយហេតុនេះៗ' ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា 'santi hi kandaraka' (ម្នាលកន្ទរកៈ ភិក្ខុទាំងឡាយ... មានពិតមែន)។

Tattha arahanto khīṇāsavātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mūlapariyāyasuttavaṇṇanāyameva vuttaṃ. Sekhapaṭipadampi tattheva vitthāritaṃ. Santatasīlāti satatasīlā nirantarasīlā. Santatavuttinoti tasseva vevacanaṃ, santatajīvikā vātipi attho. Tasmiṃ santatasīle ṭhatvāva jīvikaṃ kappenti, na dussīlyaṃ maraṇaṃ pāpuṇantīti attho.

ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យដែលគួរពោលក្នុងបទជាដើមថា 'arahanto khīṇāsavā' (ព្រះអរហន្តទាំងឡាយជាអ្នកអស់អាសវៈហើយ) គឺត្រូវបានពោលរួចមកហើយក្នុងសេចក្តីពិពណ៌នាមូលបរិយាយសូត្រ (អដ្ឋកថាមូលបរិយាយសូត្រ) នោះឯង។ សូម្បីតែសេក្ខបដិបទា ក៏ត្រូវបានពន្យល់ពិស្តារក្នុងអដ្ឋកថានោះដែរ。 បទថា 'santatasīlā' សេចក្តីថា មានសីលជានិច្ច មានសីលមិនដាច់។ បទថា 'santatavuttino' គឺជាវេវចនៈនៃបទនោះឯង ឬមានន័យថា មានការចិញ្ចឹមជីវិតជានិច្ច។ សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងនោះ ឈរលើសីលដ៏ជាប់ជានិច្ចនោះឯង ហើយចិញ្ចឹមជីវិត មិនធ្វើនូវភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីលឡើយ សូម្បីតែដល់នូវសេចក្តីស្លាប់ក៏ដោយ។

Nipakāti nepakkena samannāgatā paññavanto. Nipakavuttinoti paññāya vuttino, paññāya ṭhatvā jīvikaṃ kappenti. Yathā ekacco sāsane pabbajitvāpi [Pg.4] jīvitakāraṇā chasu agocaresu carati, vesiyāgocaro hoti, vidhavathullakumārikapaṇḍakapānāgārabhikkhunigocaro hoti. Saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṃsaggena (vibha. 514), vejjakammaṃ karoti, dūtakammaṃ karoti, pahiṇakammaṃ karoti, gaṇḍaṃ phāleti, arumakkhanaṃ deti, uddhaṃvirecanaṃ deti, adhovirecanaṃ deti, natthutelaṃ pacati, pivanatelaṃ pacati, veḷudānaṃ, pattadānaṃ, pupphadānaṃ, phaladānaṃ, sinānadānaṃ, dantakaṭṭhadānaṃ, mukhodakadānaṃ, cuṇṇamattikadānaṃ deti, cāṭukamyaṃ karoti, muggasūpiyaṃ, pāribhaṭuṃ, jaṅghapesaniyaṃ karotīti ekavīsatividhāya anesanāya jīvikaṃ kappento anipakavutti nāma hoti, na paññāya ṭhatvā jīvikaṃ kappeti, tato kālakiriyaṃ katvā samaṇayakkho nāma hutvā ‘‘tassa saṅghāṭipi ādittā hoti sampajjalitā’’ti vuttanayena mahādukkhaṃ anubhoti. Evaṃvidhā ahutvā jīvitahetupi sikkhāpadaṃ anatikkamanto catupārisuddhisīle patiṭṭhāya yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā rathavinītapaṭipadaṃ, mahāgosiṅgapaṭipadaṃ, mahāsuññatapaṭipadaṃ, anaṅgaṇapaṭipadaṃ, dhammadāyādapaṭipadaṃ, nālakapaṭipadaṃ, tuvaṭṭakapaṭipadaṃ, candopamapaṭipadanti imāni ariyapaṭipadāni pūrento catupaccaya-santosa-bhāvanārāma-ariyavaṃsapaṭipattiyaṃ kāyasakkhino hutvā anīkā nikkhantahatthī viya yūthā vissaṭṭhasīho viya nipacchābandhamahānāvā viya ca gamanādīsu ekavihārino vipassanaṃ paṭṭhapetvā ajjaajjeva arahattanti pavattaussāhā viharantīti attho.

បទថា 'nipakā' សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយនេបក្កបញ្ញា គឺមានបញ្ញា។ បទថា 'nipakavuttino' សេចក្តីថា មានការរស់នៅដោយបញ្ញា គឺឈរលើបញ្ញាហើយចិញ្ចឹមជីវិត។ ផ្ទុយទៅវិញ ដូចជាបុគ្គលខ្លះ សូម្បីតែបានបួសក្នុងសាសនាហើយ ក៏ព្រោះតែហេតុនៃការចិញ្ចឹមជីវិត ទើបត្រឡប់ជាដើរទៅកាន់អគោចរទាំង ៦ យ៉ាង គឺមានស្រីពេស្យាជាអគោចរ មានស្រីមេម៉ាយ ស្រីក្រមុំចាស់ ខ្ទើយ រោងផឹកស្រា និងភិក្ខុនីជាអគោចរ។ នៅច្របូកច្របល់ជាមួយព្រះរាជា មហាមាត្យរបស់ព្រះរាជា ពួកតិរ្ថិយ និងសាវករបស់តិរ្ថិយ ដោយការច្របូកច្របល់ជាមួយគ្រហស្ថដែលមិនសមគួរ។ ធ្វើវេជ្ជកម្ម (ព្យាបាលជំងឺ) ធ្វើជាអ្នកនាំសារ ធ្វើជាអ្នកបម្រើការងារ វះបូស ឱ្យថ្នាំលាបដំបៅ ឱ្យថ្នាំក្អួត ឱ្យថ្នាំបញ្ចុះ រំងាស់ប្រេងបន្តក់ច្រមុះ រំងាស់ប្រេងសម្រាប់ផឹក ឱ្យឫស្សី ឱ្យស្លឹកឈើ ឱ្យផ្កាឈើ ឱ្យផ្លែឈើ ឱ្យគ្រឿងងូតទឹក ឱ្យឈើស្ទង់ធ្មេញ ឱ្យទឹកលុបមុខ ឱ្យម្សៅដីស ធ្វើការបញ្ជោរ (ចាដុកម្ម) និយាយពាក្យមិនពិតខ្លះពិតខ្លះ (មុគ្គសូបិយៈ) ធ្វើការស៊ីឈ្នួលបម្រើ ធ្វើការបម្រើដោយស្មងជើង (ជង្ឃបេសនិយៈ) គឺការចិញ្ចឹមជីវិតដោយអនេសនៈ (ការស្វែងរកមិនសមគួរ) ២១ យ៉ាង យ៉ាងនេះ ហៅថា 'អនិបកវុត្តិ' (អ្នកមិនរស់នៅដោយបញ្ញា) គឺមិនឈរលើបញ្ញាហើយចិញ្ចឹមជីវិតឡើយ។ លុះធ្វើមរណកាលទៅ ក៏ទៅកើតជាសមណយក្ស ហើយរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងខ្លាំង ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា 'សូម្បីតែសង្ឃាដិរបស់យក្សនោះ ក៏ភ្លឺច្រាលឆេះសន្ធោសន្ធៅ'។ ចំណែកភិក្ខុទាំងឡាយដែលមិនមានសភាពយ៉ាងនោះ សូម្បីតែព្រោះហេតុនៃជីវិត ក៏មិនកន្លងនូវសិក្ខាបទឡើយ តែងតាំងនៅក្នុងចតុបារិសុទ្ធិសីល រៀនសូត្រព្រះពុទ្ធវចនៈតាមកម្លាំងរបស់ខ្លួន ហើយបំពេញនូវអរិយបដិបទាទាំងឡាយនេះ គឺ រថវិនិតបដិបទា មហាកោសិង្គបដិបទា មហាសុញ្ញតបដិបទា អនង្គណបដិបទា ធម្មទាយាទបដិបទា នាលកបដិបទា ទុវដ្តកបដិបទា និងចន្ទូបមបដិបទា ជាអ្នកធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ដោយកាយ (កាយសក្ខី) ក្នុងការប្រតិបត្តិនូវអរិយវង្សធម៌ ដែលមានការត្រេកអរដោយបច្ច័យ ៤ និងការរីករាយក្នុងភាវនា ហាក់បីដូចជាដំរីសារដែលចេញចាកហ្វូង ហាក់បីដូចជាសត្វសីហៈដែលរួចផុតចាកសំណាញ់ ហាក់បីដូចជាសំពៅធំដែលរួចផុតចាកចំណងគ្រឿងចង តែងជាអ្នកនៅម្នាក់ឯងក្នុងការដើរទៅជាដើម តាំងទុកនូវវិបស្សនា មានសេចក្តីព្យាយាមប្រព្រឹត្តទៅថា 'យើងនឹងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផលក្នុងថ្ងៃនេះៗ' តែងរស់នៅយ៉ាងនេះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Suppatiṭṭhitacittāti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhapitacittā hutvā. Sesā satipaṭṭhānakathā heṭṭhā vitthāritāva. Idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā, ettakena bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṃ kathitaṃ hoti.

បទថា 'suppatiṭṭhitacittā' (មានចិត្តតាំងមាំល្អហើយ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តតាំងទុកល្អហើយក្នុងសតិបដ្ឋានទាំង ៤។ សេចក្តីពន្យល់អំពីសតិបដ្ឋានដែលសេសសល់ ត្រូវបានពន្យល់ពិស្តាររួចមកហើយខាងក្រោម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ទ្រង់សម្តែងនូវសតិបដ្ឋានដែលលាយឡំគ្នារវាងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងនូវហេតុនៃការស្ងប់រំងាប់នៃភិក្ខុសង្ឃហើយ។

3. Yāva supaññattāti yāva suṭṭhapitā sudesitā. Mayampi hi, bhanteti iminā esa attano kārakabhāvaṃ dasseti, bhikkhusaṅghañca ukkhipati. Ayañhettha adhippāyo, mayampi hi, bhante, gihi…pe… suppatiṭṭhitacittā viharāma, bhikkhusaṅghassa pana ayameva kasi ca bījañca yuganaṅgalañca phālapācanañca, tasmā bhikkhusaṅgho sabbakālaṃ satipaṭṭhānaparāyaṇo, mayaṃ [Pg.5] pana kālena kālaṃ okāsaṃ labhitvā etaṃ manasikāraṃ karoma, mayampi kārakā, na sabbaso vissaṭṭhakammaṭṭhānāyevāti. Manussagahaneti manussānaṃ ajjhāsayagahanena gahanatā, ajjhāsayassāpi nesaṃ kilesagahanena gahanatā veditabbā. Kasaṭasāṭheyyesupi eseva nayo. Tattha aparisuddhaṭṭhena kasaṭatā, kerāṭiyaṭṭhena sāṭheyyatā veditabbā. Sattānaṃ hitāhitaṃ jānātīti evaṃ gahanakasaṭakerāṭiyānaṃ manussānaṃ hitāhitapaṭipadaṃ yāva suṭṭhu bhagavā jānāti. Yadidaṃ pasavoti ettha sabbāpi catuppadajāti pasavoti adhippetā. Pahomīti sakkomi. Yāvatakena antarenāti yattakena khaṇena. Campaṃ gatāgataṃ karissatīti assamaṇḍalato yāva campānagaradvārā gamanañca āgamanañca karissati. Sāṭheyyānīti saṭhattāni. Kūṭeyyānīti kūṭattāni. Vaṅkeyyānīti vaṅkattāni. Jimheyyānīti jimhattāni. Pātukarissatīti pakāsessati dassessati. Na hi sakkā tena tāni ettakena antarena dassetuṃ.

៣. ពាក្យថា Yāva supaññattā សំដៅយកសេចក្ដីថា ត្រឹមណាដែលបានតម្កល់ទុកល្អហើយ បានសម្ដែងទុកល្អហើយ។ ដោយពាក្យថា Mayampi hi, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ទោះបីពួកយើងខ្ញុំ...) នេះ បេយ្យៈនេះបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកធ្វើការបដិបត្តិ (ក្នុងសតិបដ្ឋាន) របស់ខ្លួន និងលើកតម្កើងព្រះភិក្ខុសង្ឃ។ សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រោះហេតុតែពួកយើងខ្ញុំ ទោះបីជាគ្រហស្ថ...ផេ... ក៏រស់នៅដោយមានចិត្តតម្កល់មាំល្អហើយ ចំណែកឯព្រះភិក្ខុសង្ឃវិញ ការរស់នៅដោយមានចិត្តតម្កល់ល្អក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងនេះឯង ឈ្មោះថាជាការភ្ជួររាស់ផង ជាពូជផង ជានឹមនិងនង្គ័លផង ជាផាលនិងជន្លួញផង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះភិក្ខុសង្ឃរមែងមានសតិបដ្ឋានជាទីពឹងផ្អែកគ្រប់ពេលវេលា ចំណែកពួកយើងខ្ញុំជាគ្រហស្ថវិញ តាមកាលវេលា កាលបានឱកាស ក៏ធ្វើការមនសិការៈនូវសតិបដ្ឋាននេះ ពួកយើងខ្ញុំក៏ជាអ្នកធ្វើការបដិបត្តិដែរ មិនមែនជាអ្នកលះបង់កម្មដ្ឋានដោយដាច់ខាតនោះឡើយ។ ពាក្យថា Manussagahane គប្បីជ្រាបថា ភាពជាទីស៊មុគស៊មដោយភាពស៊មុគស៊មនៃអធ្យាស្រ័យរបស់មនុស្សទាំងឡាយ សូម្បីតែអធ្យាស្រ័យរបស់មនុស្សទាំងនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថាជាភាពស៊មុគស៊មដោយភាពស៊មុគស៊មនៃកិលេសដែរ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Kasaṭasāṭheyyesu ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងពាក្យទាំងពីរនោះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាកសដៈ (ភាពសៅហ្មង) ដោយអត្ថថា មិនបរិសុទ្ធ ភាពជាសាឋេយ្យៈ (ភាពល្បិចកល) ដោយអត្ថថា ភាពជាអ្នកកុហកបោកប្រាស់។ ពាក្យថា Sattānaṃ hitāhitaṃ jānāti សេចក្ដីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគរមែងជ្រាបច្បាស់យ៉ាងល្អនូវបដិបទាជាប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍របស់មនុស្សទាំងឡាយ ដែលមានភាពស៊មុគស៊ម ភាពសៅហ្មង និងភាពល្បិចកលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Yadidaṃ pasavo ក្នុងទីនេះ សំដៅយកពួកសត្វជើងបួនទាំងអស់ថា បសុ។ ពាក្យថា Pahomi គឺ អាច (ធ្វើបាន)។ ពាក្យថា Yāvatakena antarena គឺ ក្នុងមួយខណៈត្រឹមណា។ ពាក្យថា Campaṃ gatāgataṃ karissati គឺ នឹងធ្វើការទៅនិងការមកពីទីលានសេះរហូតដល់ទ្វារក្រុងចម្បា។ ពាក្យថា Sāṭheyyāni គឺ ភាពជាអ្នកល្បិចកល។ ពាក្យថា Kūṭeyyāni គឺ ភាពជាអ្នកកោងកាច។ ពាក្យថា Vaṅkeyyāni គឺ ភាពជាអ្នកវៀចវេរ។ ពាក្យថា Jimheyyāni គឺ ភាពជាអ្នកកោងវៀច។ ពាក្យថា Pātukarissati គឺ នឹងធ្វើឱ្យប្រាកដ នឹងបង្ហាញ។ ព្រោះសត្វនោះមិនអាចបង្ហាញនូវសេចក្ដីវៀចវេរទាំងនោះក្នុងចន្លោះពេលត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះបានឡើយ។

Tattha yassa kismiñcideva ṭhāne ṭhātukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā ṭhassāmīti na hoti, tasmiṃ ṭhātukāmaṭṭhāneyeva nikhātatthambho viya cattāro pāde niccale katvā tiṭṭhati, ayaṃ saṭho nāma. Yassa pana kismiñcideva ṭhāne avacchinditvā khandhagataṃ pātetukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā pātessāmīti na hoti, tattheva avacchinditvā pāteti, ayaṃ kūṭo nāma. Yassa kismiñcideva ṭhāne maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohitukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā evaṃ karissāmīti na hoti, tattheva maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohati, ayaṃ vaṅko nāma. Yassa pana kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggeneva gantukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā evaṃ karissāmīti na hoti, tattheva kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggaṃ gacchati, tathā laṇḍaṃ vā passāvaṃ vā vissajjetukāmassa sato idaṃ ṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ ākiṇṇamanussaṃ ramaṇīyaṃ, imasmiṃ ṭhāne evarūpaṃ kātuṃ na yuttaṃ, purato gantvā paṭicchannaṭhāne karissāmīti na hoti, tattheva karoti, ayaṃ jimho nāma. Iti imaṃ catubbidhampi kiriyaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sabbāni tāni sāṭheyyāni [Pg.6] kūṭeyyāni vaṅkeyyāni jimheyyāni pātukarissatīti evaṃ karontāpi te saṭhādayo tāni sāṭheyyādīni pātukaronti nāma.

ក្នុងទីនោះ ក្នុងចំណោមសេះឬដំរីនោះ សត្វណា កាលចង់ឈប់ឈរក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ទីកន្លែងណាជាទីមានភ័យចំពោះមនុស្ស គំនិតដែលថា "អាត្មាអញនឹងដើរទៅខាងមុខ បញ្ឆោតហើយសឹមឈប់ឈរ" មិនមានដល់សត្វនោះឡើយ វារមែងធ្វើជើងទាំងបួនមិនឱ្យកម្រើក ដូចជាសសរដែលគេបោះចុះមាំ ហើយឈរនៅក្នុងទីដែលខ្លួនចង់ឈប់ឈរនោះឯង នេះឈ្មោះថា សឋៈ (ល្បិចកលរបស់សត្វ)។ ចំណែកសត្វណា កាលចង់ពត់ខ្លួនទម្លាក់អ្នកដែលនៅលើខ្នងចុះក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ទីកន្លែងណាជាទីមានភ័យចំពោះមនុស្ស គំនិតដែលថា "អាត្មាអញនឹងដើរទៅខាងមុខ បញ្ឆោតហើយសឹមទម្លាក់ចុះ" មិនមានដល់សត្វនោះឡើយ វារមែងពត់ខ្លួនទម្លាក់ចុះក្នុងទីនោះឯង នេះឈ្មោះថា កូដៈ (ភាពកោងកាចរបស់សត្វ)។ សត្វណា កាលចង់វាងចេញពីផ្លូវ ត្រឡប់ក្រោយ ឡើងកាន់ផ្លូវដែលមកហើយក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ទីកន្លែងណាជាទីមានភ័យចំពោះមនុស្ស គំនិតដែលថា "អាត្មាអញនឹងដើរទៅខាងមុខ បញ្ឆោតហើយសឹមធ្វើការត្រឡប់ក្រោយយ៉ាងនេះ" មិនមានដល់សត្វនោះឡើយ វារមែងវាងចេញពីផ្លូវ ត្រឡប់ក្រោយ ឡើងកាន់ផ្លូវដែលមកហើយក្នុងទីនោះឯង នេះឈ្មោះថា វង្កៈ (ភាពវៀចវេររបស់សត្វ)។ ចំណែកសត្វណា កាលចង់ដើរទៅ ជួនកាលទៅខាងឆ្វេង ជួនកាលទៅខាងស្តាំ ជួនកាលទៅតាមផ្លូវត្រង់ក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ទីកន្លែងណាជាទីមានភ័យចំពោះមនុស្ស គំនិតដែលថា "អាត្មាអញនឹងដើរទៅខាងមុខ បញ្ឆោតហើយសឹមធ្វើការយ៉ាងនេះ" មិនមានដល់សត្វនោះឡើយ វារមែងទៅខាងឆ្វេងខ្លះ ទៅខាងស្តាំខ្លះ ទៅតាមផ្លូវត្រង់ខ្លះក្នុងទីនោះឯង ដូចគ្នានោះដែរ កាលចង់បន្ទោបង់លាមកឬនោម គំនិតដែលថា "ទីនេះស្អាតល្អ មានមនុស្សកុះករ ជាទីគួរត្រេកអរ ក្នុងទីនេះ មិនគួរធ្វើការបន្ទោបង់លាមកឬនោមបែបនេះឡើយ អាត្មាអញនឹងដើរទៅខាងមុខ ហើយសឹមធ្វើក្នុងទីកំបាំង" មិនមានដល់សត្វនោះឡើយ វារមែងបន្ទោបង់ក្នុងទីនោះឯង នេះឈ្មោះថា ជិម្ហៈ (ភាពកោងវៀចរបស់សត្វ)។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកកិរិយាទាំង ៤ ប្រការនេះឯង។ ពាក្យថា "នឹងធ្វើឱ្យប្រាកដនូវសេចក្តីវៀចវេរ សេចក្តីកោងកាច សេចក្តីវៀចវេរ សេចក្តីកោងវៀចទាំងអស់នោះ" គឺសូម្បីសត្វទាំងនោះ កាលធ្វើសេចក្តីវៀចវេរជាដើមទាំងនោះ ឈ្មោះថា ធ្វើឱ្យប្រាកដនូវសេចក្តីវៀចវេរជាដើមទាំងនោះឯង។

Evaṃ pasūnaṃ uttānabhāvaṃ dassetvā idāni manussānaṃ gahanabhāvaṃ dassento amhākaṃ pana, bhantetiādimāha. Tattha dāsāti antojātakā vā dhanakkītā vā karamarānītā vā sayaṃ vā dāsabyaṃ upagatā. Pessāti pesanakārakā. Kammakarāti bhattavetanabhatā. Aññathāva kāyenāti aññenevākārena kāyena samudācaranti, aññenevākārena vācāya, aññena ca nesaṃ ākārena cittaṃ ṭhitaṃ hotīti dasseti. Tattha ye sammukhā sāmike disvā paccuggamanaṃ karonti, hatthato bhaṇḍakaṃ gaṇhanti, imaṃ vissajjetvā imaṃ gaṇhantā sesānipi āsana-paññāpana-tālavaṇṭabījana-pādadhovanādīni sabbāni kiccāni karonti, parammukhakāle pana telampi uttarantaṃ na olokenti, satagghanakepi sahassagghanakepi kamme parihāyante nivattitvā oloketumpi na icchanti, ime aññathā kāyena samudācaranti nāma. Ye pana sammukhā ‘‘amhākaṃ sāmi amhākaṃ ayyo’’tiādīni vatvā pasaṃsanti, parammukhā avattabbaṃ nāma natthi, yaṃ icchanti, taṃ vadanti, ime aññathā vācāya samudācaranti nāma.

កាលបង្ហាញនូវភាពចំហ (ភាពងាយយល់) របស់ពួកសត្វជើងបួនយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលចង់បង្ហាញនូវភាពស៊មុគស៊មរបស់មនុស្សទាំងឡាយ ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានដើមថា Amhākaṃ pana, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចំណែកពួកយើងខ្ញុំ...)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Dāsā គឺ ខ្ញុំបម្រើដែលកើតក្នុងផ្ទះក្តី ខ្ញុំបម្រើដែលទិញមកដោយទ្រព្យក្តី ខ្ញុំបម្រើដែលចាប់បានក្នុងសង្គ្រាមក្តី ជនដែលចូលមកធ្វើជាខ្ញុំបម្រើដោយខ្លួនឯងក្តី។ ពាក្យថា Pessā គឺ ជនអ្នកធ្វើការងារតាមបញ្ជា (អ្នកបម្រើ)។ ពាក្យថា Kammakarā គឺ ជនដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយបាយនិងប្រាក់ឈ្នួល (កម្មករ)។ ពាក្យថា Aññathāva kāyena គឺ បង្ហាញថា ពួកគេរមែងប្រព្រឹត្តដោយកាយជាបែបផ្សេងមួយទៀត និយាយដោយវាចាជាបែបផ្សេងមួយទៀត និងមានចិត្តតម្កល់នៅជាបែបផ្សេងមួយទៀត។ ក្នុងចំណោមជនទាំងនោះ ជនទាំងឡាយណា ក្នុងទីចំពោះមុខ ឃើញម្ចាស់ហើយ រមែងធ្វើការទទួល ទទួលយករបស់របរពីដៃ (របស់ម្ចាស់) លះបង់របស់នេះហើយទទួលយករបស់នោះ (ដើម្បីយកចិត្តម្ចាស់) និងធ្វើកិច្ចការទាំងអស់មានការរៀបចំកន្លែងអង្គុយ ការបក់ផ្លិត ការលាងជើងជាដើម ចំណែកក្នុងទីកំបាំងមុខ សូម្បីតែប្រេងដែលកំពុងហៀរហូរចេញ ក៏មិនមើលផង ទោះបីជាការងារដែលមានតម្លៃរាប់រយរាប់ពាន់ត្រូវខូចខាតទៅក្តី ក៏មិនចង់ងាកមកមើលឡើយ ជនទាំងនេះឈ្មោះថា ប្រព្រឹត្តដោយកាយជាបែបផ្សេងមួយទៀត។ ចំណែកជនទាំងឡាយណា ក្នុងទីចំពោះមុខ និយាយសរសើរថា "លោកម្ចាស់របស់យើង ព្រះអយ្យៈរបស់យើង" ជាដើម ចំណែកក្នុងទីកំបាំងមុខ ឈ្មោះថា ពាក្យដែលមិនគួរនិយាយ មិនមានឡើយ ចង់និយាយពាក្យណា ក៏និយាយពាក្យនោះ ជនទាំងនេះឈ្មោះថា ប្រព្រឹត្តដោយវាចាជាបែបផ្សេងមួយទៀត។

4. Cattārome pessapuggalāti ayampi pāṭiekko anusandhi. Ayañhi pesso ‘‘yāvañcidaṃ, bhante, bhagavā evaṃ manussagahaṇe evaṃ manussakasaṭe evaṃ manussasāṭheyye vattamāne sattānaṃ hitāhitaṃ jānātī’’ti āha. Purime ca tayo puggalā ahitapaṭipadaṃ paṭipannā, upari catuttho hitapaṭipadaṃ, evamahaṃ sattānaṃ hitāhitaṃ jānāmīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Heṭṭhā kandarakassa kathāya saddhiṃ yojetumpi vaṭṭati. Tena vuttaṃ ‘‘yāvañcidaṃ bhotā gotamena sammā bhikkhusaṅgho paṭipādito’’ti. Athassa bhagavā ‘‘purime tayo puggale pahāya upari catutthapuggalassa hitapaṭipattiyaṃyeva paṭipādemī’’ti dassentopi imaṃ desanaṃ ārabhi. Santoti idaṃ saṃvijjamānāti padasseva vevacanaṃ. ‘‘Santā honti samitā vūpasantā’’ti (vibha. 542) ettha hi niruddhā santāti vuttā. ‘‘Santā ete vihārā ariyassa vinaye vuccantī’’ti ettha (ma. ni. 1.82) nibbutā. ‘‘Santo have sabbhi pavedayantī’’ti ettha (jā. 2.21.413) paṇḍitā. Idha pana vijjamānā upalabbhamānāti attho.

៤. ពាក្យថា Cattārome pessapuggalā នេះ ក៏ជាអនុសន្ធិផ្សេងមួយទៀតដែរ។ ព្រោះថា បេស្សៈ (បុត្រហ្មសេះ) នេះ បានក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគរមែងជ្រាបច្បាស់នូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍របស់សត្វទាំងឡាយ ក្នុងកាលដែលមនុស្សមានភាពស៊មុគស៊មយ៉ាងនេះ មានភាពសៅហ្មងយ៉ាងនេះ មានភាពល្បិចកលយ៉ាងនេះ"។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្ដើមសម្ដែងនូវទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញថា "បុគ្គល ៣ ពួកខាងដើម ជាអ្នកបដិបត្តិនូវបដិបទាដែលមិនមែនជាប្រយោជន៍ ចំណែកបុគ្គលទី ៤ ខាងចុង ជាអ្នកបដិបត្តិនូវបដិបទាជាប្រយោជន៍ តថាគតរមែងដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍របស់សត្វទាំងឡាយយ៉ាងនេះ"។ សូម្បីការផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងពាក្យសម្តីរបស់កន្ទរកបរិព្វាជកខាងក្រោម ក៏គួរដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រះភិក្ខុសង្ឃដែលព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទ្រង់ណែនាំល្អហើយ"។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលចង់បង្ហាញថា "តថាគតលះបង់បុគ្គល ៣ ពួកខាងដើមហើយ រមែងណែនាំតែក្នុងបដិបទាជាប្រយោជន៍របស់បុគ្គលទី ៤ ខាងចុងប៉ុណ្ណោះ" ក៏ទ្រង់ផ្ដើមសម្ដែងនូវទេសនានេះ។ ពាក្យថា Santo នេះ ជាវេវចនៈ (ពាក្យមានន័យដូចគ្នា) នៃពាក្យថា Saṃvijjamānā នេះឯង។ ក្នុងបាលីថា "Santā honti samitā vūpasantā" នេះ សំដៅយកធម៌ដែលរលត់ហើយ ថា សន្តៈ។ ក្នុងបាលីថា "Santā ete vihārā ariyassa vinaye vuccanti" នេះ សំដៅយកធម៌ដែលស្ងប់រំលត់ហើយ។ ក្នុងបាលីថា "Santo have sabbhi pavedayanti" នេះ សំដៅយកពួកបណ្ឌិត។ ចំណែកក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា ធម៌ដែលមានប្រាកដ ធម៌ដែលបានមក។

Attantapādīsu [Pg.7] attānaṃ tapati dukkhāpetīti attantapo. Attano paritāpanānuyogaṃ attaparitāpanānuyogaṃ. Paraṃ tapati dukkhāpetīti parantapo. Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ paraparitāpanānuyogaṃ. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Nicchātoti chātaṃ vuccati taṇhā, sā assa natthīti nicchāto. Sabbakilesānaṃ nibbutattā nibbuto. Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti sītibhūto. Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti sukhapaṭisaṃvedī. Brahmabhūtena attanāti seṭṭhabhūtena attanā. Cittaṃ ārādhetīti cittaṃ sampādeti, paripūreti gaṇhāti pasādetīti attho.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា Attantapa ជាដើម ជនណាធ្វើខ្លួនឱ្យក្តៅ ធ្វើខ្លួនឱ្យរងទុក្ខ ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា Attantapa (អ្នកធ្វើខ្លួនឱ្យក្តៅ)។ ការប្រកបដោយការធ្វើខ្លួនឱ្យក្តៅសព្វ ឈ្មោះថា អត្តបរិតាបនានុយោគៈ។ ជនណាធ្វើអ្នកដទៃឱ្យក្តៅ ធ្វើអ្នកដទៃឱ្យរងទុក្ខ ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា Parantapa (អ្នកធ្វើអ្នកដទៃឱ្យក្តៅ)。 ការប្រកបដោយការធ្វើអ្នកដទៃឱ្យក្តៅសព្វ ឈ្មោះថា បរបរិតាបនានុយោគៈ។ ពាក្យថា Diṭṭheva dhamme គឺ ក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ ពាក្យថា Nicchāto គឺ តណ្ហា ហៅថា ឆាតៈ (សេចក្តីស្រេកឃ្លាន) តណ្ហានោះមិនមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Nicchāto (អ្នកមិនស្រេកឃ្លាន)។ ព្រោះតែការស្ងប់រំលត់នៃកិលេសទាំងពួង ឈ្មោះថា Nibbuta (អ្នករលត់ទុក្ខ)។ ព្រោះតែការមិនមាននៃកិលេសដែលធ្វើឱ្យក្តៅក្នុងចិត្ត ជាអ្នកត្រជាក់ត្រជុំហើយ ឈ្មោះថា Sītibhūta (អ្នកត្រជាក់ត្រជុំ)។ ជនណាទទួលដឹងនូវសុខក្នុងឈាន ក្នុងមគ្គ ក្នុងផល និងក្នុងនិព្វាន ឈ្មោះថា Sukhapaṭisaṃvedī (អ្នកទទួលដឹងនូវសុខ)។ ពាក្យថា Brahmabhūtena attanā គឺ ដោយខ្លួនដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា Cittaṃ ārādheti មានអត្ថថា ធ្វើចិត្តឱ្យសម្រេច ធ្វើចិត្តឱ្យពេញលេញ យកចិត្ត ធ្វើចិត្តឱ្យជ្រះថ្លា។

5. Dukkhapaṭikkūlanti dukkhassa paṭikūlaṃ, paccanīkasaṇṭhitaṃ dukkhaṃ apatthayamānanti attho.

៥. ពាក្យថា Dukkhapaṭikūlaṃ មានអត្ថថា ខ្ពើមរអើមចំពោះទុក្ខ គឺមិនប្រាថ្នានូវទុក្ខដែលស្ថិតនៅជាសត្រូវ (ផ្ទុយគ្នា)។

6. Paṇḍitoti idha catūhi kāraṇehi paṇḍitoti na vattabbo, satipaṭṭhānesu pana kammaṃ karotīti paṇḍitoti vattuṃ vaṭṭati. Mahāpaññoti idampi mahante atthe pariggaṇhātītiādinā mahāpaññalakkhaṇena na vattabbaṃ, satipaṭṭhānapariggāhikāya pana paññāya samannāgatattā mahāpaññoti vattuṃ vaṭṭati. Mahatā atthena saṃyutto agamissāti mahatā atthena saṃyutto hutvā gato bhaveyya, sotāpattiphalaṃ pāpuṇeyyāti attho. Kiṃ pana yesaṃ maggaphalānaṃ upanissayo atthi, buddhānaṃ sammukhībhāve ṭhitepi tesaṃ antarāyo hotīti. Āma hoti, na pana buddhe paṭicca, atha kho kiriyaparihāniyā vā pāpamittatāya vā hoti. Tattha kiriyaparihāniyā hoti nāma – sace hi dhammasenāpati dhanañjānissa brāhmaṇassa āsayaṃ ñatvā dhammaṃ adesayissā, so brāhmaṇo sotāpanno abhavissā, evaṃ tāva kiriyaparihāniyā hoti. Pāpamittatāya hoti nāma – sace hi ajātasattu devadattassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammaṃ nākarissā, sāmaññaphalasuttakathitadivaseva sotāpanno abhavissā, tassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammassa katattā pana na hoti, evaṃ pāpamittatāya hoti. Imassāpi upāsakassa kiriyaparihāni jātā, apariniṭṭhitāya desanāya uṭṭhahitvā pakkanto. Apica, bhikkhave, ettāvatāpi pesso hatthārohaputto mahatā atthena saṃyuttoti katarena mahantena atthena? Dvīhi ānisaṃsehi. So kira upāsako saṅghe ca pasādaṃ paṭilabhi, satipaṭṭhānapariggahaṇatthāya cassa abhinavo nayo udapādi. Tena vuttaṃ ‘‘mahatā atthena saṃyutto’’ti. Kandarako pana saṅghe pasādameva [Pg.8] paṭilabhi. Etassa bhagavā kāloti etassa dhammakkhānassa, catunnaṃ vā puggalānaṃ vibhajanassa kālo.

៦. ពាក្យថា Paṇḍito ក្នុងទីនេះ មិនគប្បីហៅថា បណ្ឌិត ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង (មានធាតុរកុសលជាដើម) ឡើយ ចំណែកជនណាធ្វើការងារក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងឡាយ ទើបគប្បីហៅជននោះថា បណ្ឌិត បាន។ សូម្បីពាក្យថា Mahāpañño នេះ ក៏មិនគប្បីពោលដោយលក្ខណៈរបស់មហាបញ្ញាបុគ្គល មានការកំណត់ដឹងនូវអត្ថដ៏ធំធេងជាដើមឡើយ ចំណែកព្រោះតែការប្រកបដោយបញ្ញាដែលកំណត់ដឹងនូវសតិបដ្ឋានទាំង ៤ ទើបគប្បីហៅថា មហាបញ្ញា បាន។ ពាក្យថា Mahatā atthena saṃyutto agamissā គឺ គប្បីជាអ្នកប្រកបដោយអត្ថដ៏ធំធេង (គឺសោតាបត្តិផល) ហើយទៅកាន់ផ្ទះវិញ មានអត្ថថា គប្បីដល់នូវសោតាបត្តិផល។ ចោទសួរថា ចុះចំពោះជនទាំងឡាយណាដែលមានឧបនិស្ស័យនៃមគ្គនិងផល ទោះបីស្ថិតនៅក្នុងទីចំពោះមុខនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្តី តើការរារាំង (ដល់មគ្គនិងផល) រមែងមានដល់ពួកគេដែរឬទេ? ឆ្លើយថា អើ រមែងមាន តែមិនមែនព្រោះអាស្រ័យព្រះពុទ្ធឡើយ គឺរមែងមានព្រោះតែការស៊ុតទ្រុឌនៃកិរិយា (ការបដិបត្តិ) ក្តី ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានមិត្តអាក្រក់ក្តី។ ក្នុងហេតុទាំងពីរនោះ ការមានព្រោះតែការស៊ុតទ្រុឌនៃកិរិយា តើដូចម្តេច? ព្រោះថា ប្រសិនបើព្រះធម្មសេនាបតី (ព្រះសារីបុត្ត) ដឹងនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ធនញ្ជានិព្រាហ្មណ៍ហើយ គប្បីសម្ដែងធម៌ ព្រាហ្មណ៍នោះគប្បីបានជាព្រះសោតាបន្នហើយ នេះជាការមានព្រោះតែការស៊ុតទ្រុឌនៃកិរិយាជាមុនសិន។ ការមានព្រោះតែភាពជាអ្នកមានមិត្តអាក្រក់ តើដូចម្តេច? ព្រោះថា ប្រសិនបើព្រះបាទអជាតសត្រូវ មិនជឿតាមពាក្យរបស់ព្រះទេវទត្តហើយ មិនបានធ្វើបិតុឃាតកម្មទេ ក្នុងថ្ងៃដែលទ្រង់សម្ដែងសាមញ្ញផលសូត្រនោះឯង គប្បីបានជាព្រះសោតាបន្នហើយ តែព្រោះតែការជឿតាមពាក្យរបស់ព្រះទេវទត្តនោះហើយ ធ្វើនូវបិតុឃាតកម្ម ទើបមិនបានជា (ព្រះសោតាបន្ន) នេះជាការមានព្រោះតែភាពជាអ្នកមានមិត្តអាក្រក់យ៉ាងនេះ។ សូម្បីចំពោះឧបាសកនេះ (បេស្សៈ បុត្រហ្មសេះ) ការស៊ុតទ្រុឌនៃកិរិយាក៏បានកើតឡើងហើយ ក្នុងកាលដែលទេសនាមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់នៅឡើយ ក៏ក្រោកដើរចេញទៅបាត់។ ម្យ៉ាងទៀត ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ បេស្សៈបុត្រហ្មសេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយអត្ថដ៏ធំធេងហើយ តើប្រកបដោយអត្ថដ៏ធំធេងដូចម្តេច? គឺប្រកបដោយអានិសង្ស ២ ប្រការ។ ឮថា ឧបាសកនោះ បាននូវសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសង្ឃផង និងវិធីថ្មីដើម្បីកំណត់ដឹងនូវសតិបដ្ឋានក៏បានកើតឡើងដល់ឧបាសកនោះផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ប្រកបដោយអត្ថដ៏ធំធេង"។ ចំណែកកន្ទរកបរិព្វាជកវិញ បានតែសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសង្ឃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Etassa bhagavā kālo គឺ ជាកាលនៃការសម្ដែងធម៌នេះ ឬជាកាលនៃការចែករំលែកនូវបុគ្គលទាំង ៤ ពួកនេះឯង។

8. Orabbhikādīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hanatīti orabbhiko. Sūkarikādīsupi eseva nayo. Luddoti dāruṇo kakkhaḷo. Macchaghātakoti macchabandhakevaṭṭo. Bandhanāgārikoti bandhanāgāragopako. Kururakammantāti dāruṇakammantā.

៨. ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា Orabbhika ជាដើម សត្វចៀមទាំងឡាយ ហៅថា ឧរព្ភៈ ជនណាដែលសម្លាប់សត្វចៀម ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា Orabbhika (អ្នកសម្លាប់ចៀម)។ សូម្បីក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា Sūkarika (អ្នកសម្លាប់ជ្រូក) ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Luddo គឺ សាហាវ ឃោរឃៅ។ ពាក្យថា Macchaghātako គឺ នេសាទករអ្នកចាប់ត្រី។ ពាក្យថា Bandhanāgāriko គឺ អ្នកយាមគុក។ ពាក្យថា Kururakammantā គឺ ជនអ្នកធ្វើការងារដ៏ឃោរឃៅ។

9. Muddhāvasittoti khattiyābhisekena muddhani abhisitto. Puratthimena nagarassāti nagarato puratthimadisāya. Santhāgāranti yaññasālaṃ. Kharājinaṃ nivāsetvāti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā. Sappitelenāti sappinā ca telena ca. Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati. Kaṇḍūvamānoti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍūvitabbakāle tena kaṇḍūvamāno. Anantarahitāyāti asanthatāya. Sarūpavacchāyāti sadisavacchāya. Sace gāvī setā hoti, vacchopi setakova. Sace gāvī kabarā vā rattā vā, vacchopi tādiso vāti evaṃ sarūpavacchāya. So evamāhāti so rājā evaṃ vadeti. Vacchatarāti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantā balavavacchā. Vacchatarīsupi eseva nayo. Barihisatthāyāti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca. Sesaṃ heṭṭhā tattha tattha vitthāritattā uttānamevāti.

៩. ពាក្យថា Muddhāvasitto សំដៅលើព្រះរាជាដែលគេបានស្រោចស្រពលើព្រះសិរសិដោយក្សត្រអភិសេក។ ពាក្យថា Puratthimena nagarassa គឺនៅទិសខាងកើតនៃនគរ។ ពាក្យថា Santhāgāraṃ គឺរោងបូជាយញ្ញ។ ពាក្យថា Kharājinaṃ nivāsetvā គឺស្លៀកដណ្ដប់ស្បែកសត្វសាហាវទាំងក្រញ៉ាំ។ ពាក្យថា Sappitelena គឺដោយទឹកដោះថ្លានិងប្រេង ព្រោះថាលើកលែងតែទឹកដោះថ្លាចេញ ជាតិរំអិលឯទៀតណាមួយ ហៅថាប្រេង។ ពាក្យថា Kaṇḍūvamāno គឺកាលដែលត្រូវអេះ ព្រោះក្រចកត្រូវបានកាត់អស់ហើយ ក៏អេះដោយស្នែងនោះ។ ពាក្យថា Anantarahitāya គឺលើដីដែលគ្មានកម្រាល។ ពាក្យថា Sarūpavacchāya គឺមេគោដែលមានកូនមានពណ៌ដូចគ្នា ពោលគឺ បើមេគោស កូនក៏សដែរ បើមេគោពពាល ឬក្រហម កូនក៏មានពណ៌បែបនោះដែរ នេះហៅថា sarūpavacchāya។ ពាក្យថា So evamāha គឺព្រះរាជានោះពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Vacchatarā គឺកូនគោដែលកន្លងហួសភាពជាកូនគោខ្ចី មានកម្លាំងខ្លាំង។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា vacchatarī ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Barihisatthaya គឺដើម្បីធ្វើជារបងផង ដើម្បីក្រាលក្នុងទីបូជាយញ្ញផង។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ ព្រោះបានពិស្ដារក្នុងកន្លែងនោះៗខាងក្រោមរួចហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Kandarakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃកន្ទរកសូត្រ ចប់ហើយ។

2. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā

២. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃអដ្ឋកនាគរសូត្រ

17. Evaṃ me sutanti aṭṭhakanāgarasuttaṃ. Tattha beluvagāmaketi vesāliyā dakkhiṇapasse avidūre beluvagāmako nāma atthi, taṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Dasamoti so hi jātigottavasena ceva [Pg.9] sārappattakulagaṇanāya ca dasame ṭhāne gaṇīyati, tenassa dasamotveva nāmaṃ jātaṃ. Aṭṭhakanāgaroti aṭṭhakanagaravāsī. Kukkuṭārāmoti kukkuṭaseṭṭhinā kārito ārāmo.

១៧. សូត្រដែលផ្ដើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺអដ្ឋកនាគរសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា beluvagāmake មានសេចក្ដីថា មានភូមិមួយឈ្មោះបេលុវគ្រាម នៅមិនឆ្ងាយពីខាងត្បូងនៃក្រុងវេសាលី ព្រះថេរៈបានធ្វើភូមិនោះឲ្យជាទីគោចរគ្រាម (ភូមិជាទីត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាត)។ ពាក្យថា Dasamo គឺគាត់ត្រូវបានរាប់ក្នុងលំដាប់ទីដប់ ដោយអំណាចនៃជាតិនិងគោត្រផង ដោយការរាប់ត្រកូលដែលដល់នូវភាពជាខ្លឹមសារផង ហេតុនោះទើបគាត់មានឈ្មោះថា ទសមៈ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Aṭṭhakanāgaro គឺអ្នករស់នៅក្នុងក្រុងអដ្ឋកៈ។ ពាក្យថា Kukkuṭārāmo គឺអារាមដែលសាងសង់ដោយកុក្កុដសេដ្ឋី។

18. Tena bhagavatā…pe… akkhātoti ettha ayaṃ saṅkhepattho, yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā, tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya sabbaṃ ñeyyadhammaṃ passatā. Apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā, tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā, sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatānipi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā, attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā, arīnaṃ hatattā paccayādīnañca arahattā arahatā, sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā sammāsambuddhena. Antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, kilesārīnaṃ hatattā arahatā, sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti evaṃ catuvesārajjavasena catūhi kāraṇehi thomitena. Atthi nu kho eko dhammo akkhātoti.

១៨. ក្នុងពាក្យថា Tena bhagavatā... pe... akkhāto នេះ មានសេចក្ដីសង្ខេបដូចតទៅ៖ ព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គណា ទ្រង់បានបំពេញបារមីសាមសិបឲ្យបរិបូណ៌ ទ្រង់កម្ចាត់កិលេសទាំងពួង ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវអនុត្តរសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ ព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ ទ្រង់ជ្រាបនូវអាសយានុស័យនៃសត្វទាំងឡាយនោះៗ ទ្រង់ទតឃើញនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួង ដូចជាផ្លែសុភារាជ (ផ្លែកន្ទួតព្រៃ) ដែលគេដាក់លើបាតដៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ទ្រង់ជ្រាបដោយបុព្វេនិវាសញ្ញាណជាដើម ទ្រង់ទតឃើញដោយទិព្វចក្ខុ ទ្រង់ជ្រាបដោយវិជ្ជា ៣ ឬដោយអភិញ្ញា ៦ ទ្រង់ទតឃើញដោយសមន្តចក្ខុដែលមិនទើសទាក់ក្នុងធម៌ទាំងពួង ទ្រង់ជ្រាបដោយព្រះបញ្ញាដែលអាចដឹងនូវធម៌ទាំងពួង ទ្រង់ទតឃើញដោយមំសចក្ខុដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង នូវរូបទាំងឡាយដែលហួសវិស័យចក្ខុរបស់សត្វទាំងពួង សូម្បីតែរូបដែលស្ថិតនៅខាងក្រៅជញ្ជាំងជាដើម ទ្រង់ជ្រាបដោយបដិវេធបញ្ញាដែលមានសមាធិជាបទដ្ឋាន សម្រាប់សម្រេចប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ទ្រង់ទតឃើញដោយទេសនាបញ្ញាដែលមានករុណាជាបទដ្ឋាន សម្រាប់សម្រេចប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ ទ្រង់ជាព្រះអរហន្ត ព្រោះទ្រង់កម្ចាត់សត្រូវគឺកិលេសហើយ និងព្រោះទ្រង់គួរទទួលនូវបច្ច័យជាដើម ទ្រង់ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយត្រឹមត្រូវនិងដោយព្រះអង្គឯង។ ម៉្យាងទៀត ទ្រង់ជ្រាបនូវធម៌ដែលធ្វើអន្តរាយ ទ្រង់ទតឃើញនូវធម៌ដែលជាគ្រឿងស្រឡះចាកទុក្ខ ទ្រង់ជាព្រះអរហន្ត ព្រោះទ្រង់កម្ចាត់សត្រូវគឺកិលេស ទ្រង់ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងពួងដោយព្រះអង្គឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ ដែលទ្រង់បានសរសើរហើយដោយហេតុ ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃចតុវេសារជ្ជញ្ញាណ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Atthi nu kho eko dhammo akkhāto (តើមានធម៌មួយដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងទុកដែរឬទេ)។

19. Abhisaṅkhatanti kataṃ uppāditaṃ. Abhisañcetayitanti cetayitaṃ pakappitaṃ. So tattha ṭhitoti so tasmiṃ samathavipassanādhamme ṭhito. Dhammarāgena dhammanandiyāti padadvayehi samathavipassanāsu chandarāgo vutto. Samathavipassanāsu hi sabbena sabbaṃ chandarāgaṃ pariyādiyituṃ sakkonto arahā hoti, asakkonto anāgāmī hoti. So samathavipassanāsu chandarāgassa appahīnattā catutthajjhānacetanāya suddhāvāse nibbattati, ayaṃ ācariyānaṃ samānakathā.

១៩. ពាក្យថា Abhisaṅkhataṃ គឺដែលធ្វើឡើង ដែលឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Abhisañcetayitaṃ គឺដែលគិតគូរ ដែលតាក់តែង។ ពាក្យថា So tattha ṭhito គឺបុគ្គលនោះស្ថិតនៅក្នុងសមថធម៌និងវិបស្សនាធម៌នោះ។ ដោយបទទាំងពីរថា Dhammarāgena dhammanandiyā ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា។ ព្រោះថា បុគ្គលណាអាចលះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាបានទាំងស្រុង បុគ្គលនោះជាព្រះអរហន្ត បើមិនអាចលះបង់បានទាំងស្រុងទេ ជាព្រះអនាគាមី។ ព្រះអនាគាមីនោះ ព្រោះតែមិនទាន់លះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា ទើបទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ ដោយអំណាចនៃចតុត្ថជ្ឈានចេតនា នេះជាមតិស្របគ្នារបស់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយ។

Vitaṇḍavādī panāha ‘‘teneva dhammarāgenāti vacanato akusalena suddhāvāse nibbattatī’’ti so ‘‘suttaṃ āharā’’ti vattabbo, addhā aññaṃ apassanto idameva āharissati, tato vattabbo ‘‘kiṃ panidaṃ suttaṃ neyyatthaṃ nītattha’’nti, addhā nītatthanti vakkhati. Tato vattabbo – evaṃ sante anāgāmiphalatthikena [Pg.10] samathavipassanāsu chandarāgo kattabbo bhavissati, chandarāge uppādite anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ bhavissati ‘‘mā suttaṃ me laddha’’nti yaṃ vā taṃ vā dīpehi. Pañhaṃ kathentena hi ācariyassa santike uggahetvā attharasaṃ paṭivijjhitvā kathetuṃ vaṭṭati, akusalena hi sagge, kusalena vā apāye paṭisandhi nāma natthi. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ចំណែកឯពួកវិតណ្ឌវាទីពោលថា «ព្រោះតែព្រះតម្រាស់ថា teneva dhammarāgena ដូច្នេះ សត្វទើបទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិដោយអកុសលធម៌»។ ពួកវិតណ្ឌវាទីនោះ គួរត្រូវគេសួរថា «ចូរនាំយកសូត្រមកបង្ហាញមើល៍» ពួកគេច្បាស់ជាមិនឃើញសូត្រដទៃ ហើយក៏នាំយកតែសូត្រនេះឯងមកបង្ហាញ ពេលនោះគួរចោទសួរពួកគេថា «ចុះសូត្រនេះជាណេយ្យត្ថសូត្រ ឬនីតត្ថសូត្រ?» ពួកគេច្បាស់ជានឹងឆ្លើយថា «ជាណីតត្ថសូត្រ»។ ពេលនោះ គួរប្រាប់ពួកគេវិញថា «បើដូច្នោះមែន បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាអនាគាមិផល ក៏ត្រូវតែធ្វើឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាឲ្យកើតឡើងដែរ កាលបើឆន្ទរាគៈកើតឡើងហើយ អនាគាមិផលក៏នឹងត្រូវត្រាស់ដឹងដែរ កុំយល់ថា 'យើងបានសូត្រហើយ' ហើយពន្យល់តាមតែចិត្តនឹកឃើញនោះឡើយ»។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលនឹងដោះស្រាយបញ្ហា គួរតែរៀនសូត្រក្នុងសំណាក់អាចារ្យ យល់ដឹងនូវរសនៃអត្ថន័យឲ្យច្បាស់លាស់សិន សឹមដោះស្រាយ ព្រោះថាការចាប់បដិសន្ធិក្នុងសួគ៌ដោយសារអកុសល ឬការចាប់បដិសន្ធិក្នុងអបាយដោយសារកុសល មិនដែល មានឡើយ។ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘Na, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo, atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo’’ti –

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទេវតាទាំងឡាយមិនប្រាកដឡើយ មនុស្សទាំងឡាយមិនប្រាកដឡើយ ឬសូម្បីតែសុគតិណាមួយដទៃទៀត ក៏មិនប្រាកដឡើយ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីលោភៈ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីទោសៈ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីមោហៈ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តែថានរកទើបប្រាកដ កំណើតតិរច្ឆានទើបប្រាកដ ភូមិប្រេតទើបប្រាកដ ឬសូម្បីតែទុគ្គតិណាមួយដទៃទៀត ក៏ប្រាកដ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីលោភៈ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីទោសៈ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីមោហៈ» ដូច្នេះ។

Evaṃ paññāpetabbo. Sace sañjānāti sañjānātu, no ce sañjānāti, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī’’ti uyyojetabbo.

គួរពន្យល់ពួកវិតណ្ឌវាទីឲ្យយល់យ៉ាងនេះ។ បើគេយល់ ក៏ឲ្យគេយល់ទៅចុះ បើគេមិនយល់ទេ គួរដេញគេចេញទៅដោយពាក្យថា «ចូរទៅចុះ ចូរចូលទៅក្នុងវិហារតាំងពីព្រលឹម ហើយផឹកបបរទៅចុះ»។

Yathā ca pana imasmiṃ sutte, evaṃ mahāmālukyovādepi mahāsatipaṭṭhānepi kāyagatāsatisuttepi samathavipassanā kathitā. Tattha imasmiṃ sutte samathavasena gacchatopi vipassanāvasena gacchatopi samathadhurameva dhuraṃ, mahāmālukyovāde vipassanāva dhuraṃ, mahāsatipaṭṭhānaṃ pana vipassanuttaraṃ nāma kathitaṃ, kāyagatāsatisuttaṃ samathuttaranti.

សមថៈនិងវិបស្សនាដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងហើយក្នុងសូត្រនេះយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងមហាមាលុរ្យោវាទសូត្រក្ដី ក្នុងមហាសតិបដ្ឋានសូត្រក្ដី ក្នុងកាយគតាសតិសូត្រក្ដី ក៏ទ្រង់សម្ដែងទុកយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ ក្នុងសូត្រនេះ (អដ្ឋកនាគរសូត្រ) សម្រាប់បុគ្គលដែលទៅដោយអំណាចសមថៈក្ដី ទៅដោយអំណាចវិបស្សនាក្ដី មានតែសមថធុរៈប៉ុណ្ណោះជាធុរៈចម្បង ក្នុងមហាមាលុរ្យោវាទសូត្រ មានតែវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះជាធុរៈចម្បង ចំណែកឯមហាសតិបដ្ឋានសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងថាមានវិបស្សនាជាក្រៃលែង (វិបស្សនុត្តរៈ) កាយគតាសតិសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងថាមានសមថៈជាក្រៃលែង (សមថុត្តរៈ)។

Ayaṃ kho gahapati…pe… ekadhammo akkhātoti ekadhammaṃ pucchitena ayampi ekadhammoti evaṃ pucchāvasena kathitattā ekādasapi dhammā ekadhammo nāma jāto. Mahāsakuludāyisuttasmiñhi ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena ekadhammo nāma jātāni, idha ekādasapucchāvasena ekadhammoti āgatāni. Amatuppattiyatthena vā sabbānipi ekadhammoti vattuṃ vaṭṭati.

ពាក្យថា Ayaṃ kho gahapati... pe... ekadhammo akkhāto គឺព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ កាលដែលទសមគហបតីសួររកធម៌តែមួយ ក៏បានឆ្លើយតបថា «ធម៌នេះឯងជាធម៌មួយ» ដូច្នេះ ដោយអំណាចនៃសំណួរ ទើបធម៌ទាំង ១១ ប្រការ ក៏ដល់នូវការរាប់ថាជាធម៌តែមួយ។ ព្រោះថាក្នុងមហាសកុលុទាយីសូត្រ ធម៌ ១៩ ប្រការ ដល់នូវការរាប់ថាជាធម៌តែមួយ ដោយអំណាចនៃបដិបទា តែក្នុងសូត្រនេះ ធម៌ទាំងឡាយមកហើយដោយឈ្មោះថាធម៌តែមួយ ដោយអំណាចនៃសំណួរទាំង ១១។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះជាហេតុឲ្យកើតឡើងនូវអមតធម៌ (ព្រះនិព្វាន) ទើបគួរហៅធម៌ទាំងអស់នោះថាជាធម៌តែមួយបានដែរ។

21. Nidhimukhaṃ gavesantoti nidhiṃ pariyesanto. Sakidevāti ekapayogena. Kathaṃ pana ekapayogeneva ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hotīti. Idhekacco araññe nidhiṃ gavesamāno carati, tamenaṃ aññataro atthacarako disvā ‘‘kiṃ bho carasī’’ti pucchati. So ‘‘jīvitavuttiṃ pariyesāmī’’ti [Pg.11] āha. Itaro ‘‘tena hi samma āgaccha, etaṃ pāsāṇaṃ pavattehī’’ti āha. So taṃ pavattetvā uparūpari ṭhapitā vā kucchiyā kucchiṃ āhacca ṭhitā vā ekādasa kumbhiyo passeyya, evaṃ ekapayogena ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hoti.

២១. ពាក្យថា Nidhimukhaṃ gavesanto គឺស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យ។ ពាក្យថា Sakideva គឺដោយការព្យាយាមតែម្ដង។ សួរថា ចុះការបានសម្រេចនូវកំណប់ទ្រព្យទាំង ១១ ដោយការព្យាយាមតែម្ដង តើដូចម្ដេច? ក្នុងលោកនេះ បុរសម្នាក់ដើរស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យក្នុងព្រៃ បុរសម្នាក់ទៀតជាអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ឃើញហើយ ក៏សួរថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន តើអ្នកដើររកអ្វី?» បុរសនោះឆ្លើយថា «ខ្ញុំដើររកទ្រព្យសម្រាប់ចិញ្ចឹមជីវិត»។ បុរសម្នាក់ទៀតពោលថា «នែសម្លាញ់ បើដូច្នោះ ចូរមកអាយ ចូររមៀលថ្មនេះចេញទៅ»។ បុរសនោះរមៀលថ្មនោះចេញហើយ ក៏បានឃើញឆ្នាំងទ្រព្យទាំង ១១ ដែលគេដាក់តម្រួតលើគ្នា ឬដាក់ផ្ទឹមជិតគ្នា យ៉ាងនេះឯង ការបានសម្រេចនូវកំណប់ទ្រព្យទាំង ១១ ដោយការព្យាយាមតែម្ដង ទើបមានឡើង។

Ācariyadhanaṃ pariyesissantīti aññatitthiyā hi yassa santike sippaṃ uggaṇhanti, tassa sippuggahaṇato pure vā pacchā vā antarantare vā gehato nīharitvā dhanaṃ denti. Yesaṃ gehe natthi, te ñātisabhāgato pariyesanti, tathā alabhamānā bhikkhampi caritvā dentiyeva. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

ពាក្យថា Ācariyadhanaṃ pariyesissanti គឺពួកអន្យតិរ្ថិយទាំងឡាយ រៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់គ្រូណា តែងនាំយកទ្រព្យពីផ្ទះទៅជូនគ្រូនោះ មុនពេលរៀនក្ដី ក្រោយពេលរៀនក្ដី ឬក្នុងចន្លោះពេលរៀនក្ដី។ ពួកសិស្សណាដែលគ្មានទ្រព្យនៅក្នុងផ្ទះ តែងស្វែងរកទ្រព្យពីសំណាក់ញាតិមិត្តដែលមានធម៌ស្មើគ្នា បើរកមិនបានយ៉ាងនោះទេ សូម្បីតែដើរសុំទាន (បិណ្ឌបាត) ក៏នាំយកទៅជូនគ្រូដែរ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្ដីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។

Kimaṅgaṃ panāhanti bāhirakā tāva aniyyānikepi sāsane sippamattadāyakassa dhanaṃ pariyesanti; ahaṃ pana evaṃvidhe niyyānikasāsane ekādasavidhaṃ amatuppattipaṭipadaṃ desentassa ācariyassa pūjaṃ kiṃ na karissāmi, karissāmiyevāti vadati. Paccekadussayugena acchādesīti ekamekassa bhikkhuno ekekaṃ dussayugamadāsīti attho. Samudācāravacanaṃ panettha evarūpaṃ hoti, tasmā acchādesīti vuttaṃ. Pañcasatavihāranti pañcasatagghanikaṃ paṇṇasālaṃ kāresīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ពាក្យថា Kimaṅgaṃ panāhaṃ គឺគាត់ (ទសមគហបតី) ពោលថា «ពួកជនខាងក្រៅសាសនា សូម្បីក្នុងសាសនាដែលមិននាំឲ្យស្រឡះចាកទុក្ខ ក៏នៅតែស្វែងរកទ្រព្យមកជូនគ្រូដែលគ្រាន់តែបង្រៀនសិល្បសាស្ត្រ ចុះចំណែកខ្ញុំ តើហេតុអ្វីនឹងមិនធ្វើការបូជាចំពោះព្រះអានន្ទជាគ្រូ ដែលសម្ដែងនូវបដិបទាជាគ្រឿងសម្រេចនូវអមតធម៌មាន ១១ ប្រការ ក្នុងសាសនាដែលនាំឲ្យស្រឡះចាកទុក្ខបែបនេះ ខ្ញុំច្បាស់ជាធ្វើជាមិនខាន»។ ពាក្យថា Paccekadussayugena acchādesi មានសេចក្ដីថា បានប្រគេនសំពត់មួយគូៗ ដល់ភិក្ខុមួយអង្គៗ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា acchādesi (ស្លៀកដណ្ដប់ឲ្យ) នេះ ជាពាក្យនិយាយជាទម្លាប់ក្នុងលោក ហេតុនោះទើបពោលថា acchādesi។ ពាក្យថា Pañcasatavihāraṃ មានសេចក្ដីថា បានសាងសង់រោងស្លឹក (កុដិប្រក់ស្លឹក) ដែលមានតម្លៃប្រាំរយ (កហាបណៈ)។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយក្នុងគ្រប់កន្លែង។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃអដ្ឋកនាគរសូត្រ ចប់ហើយ។

3. Sekhasuttavaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃសេខសូត្រ

22. Evaṃ me sutanti sekhasuttaṃ. Tattha navaṃ santhāgāranti adhunā kāritaṃ santhāgāraṃ, ekā mahāsālāti attho. Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā, ettakā ubhohi passehi, ettakā hatthīsu abhiruhantu, ettakā assesu, ettakā rathesu tiṭṭhantū’’ti evaṃ santhaṃ karonti, mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ santhāgāranti vuccati. Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehesu allagomayaparibhaṇḍādīni karonti, tāva dve tīṇi divasāni te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṃ. Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ gaṇarājāno hi te[Pg.12], tasmā uppannakiccaṃ ekassa vasena na chijjati, sabbesaṃ chando laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti. Tena vuttaṃ ‘‘saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāra’’nti. Yasmā panete tattha sannipatitvā ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitu’’nti evamādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ tattha santharantītipi santhāgāraṃ. Acirakāritaṃ hotīti kaṭṭhakamma-silākamma-cittakammādivasena susajjitaṃ devavimānaṃ viya adhunā niṭṭhāpitaṃ. Samaṇena vāti ettha yasmā gharavatthupariggahakāleyeva devatā attano vasanaṭṭhānaṃ gaṇhanti, tasmā ‘‘devena vā’’ti avatvā ‘‘samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtenā’’ti vuttaṃ.

២២. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺសេខសូត្រ។ ក្នុងសេខសូត្រនោះ ពាក្យថា navaṃ santhāgāraṃ បានដល់ សាលាប្រជុំដែលគេទើបនឹងធ្វើថ្មីៗ គឺសាលាធំមួយ។ ពន្យល់ថា ក្នុងសម័យលើកទ័ពជាដើម ពួកស្តេចគង់ប្រថាប់ក្នុងសាលានោះ ហើយចាត់ចែងសេនាយោធាថា «ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរទៅខាងមុខ ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរទៅខាងក្រោយ ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរទៅតាមចំហៀងទាំងសងខាង ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរឡើងកាន់ដំរី ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរឡើងកាន់សេះ ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរឈរលើរថ» ពួកស្តេចធ្វើការចាត់ចែងកងទ័ព និងកំណត់ព្រំដែនយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ទីនោះទើបហៅថា សន្ថគារ (សាលាប្រជុំ)។ មួយវិញទៀត ពួកស្តេចយាងត្រឡប់មកពីសមរភូមិវិញ កាលបើនៅក្នុងព្រះរាជវាំងនៅកំពុងលាបបូកដោយលាមកគោស្រស់ជាដើមនៅឡើយ ពួកស្តេចទាំងនោះក៏គង់សម្រាកព្រះកាយនៅក្នុងសាលានោះអស់ពីរឬបីថ្ងៃ ហេតុនោះ សាលានោះក៏ហៅថា សន្ថគារ។ ម្យ៉ាងទៀត សាលានោះជាទីប្រជុំប្រដៅសេចក្តីចម្រើនរួមគ្នា ព្រោះពួកស្តេចទាំងនោះជាគណរាជ្យ (ស្តេចដែលគ្រប់គ្រងជាក្រុម) ហេតុនោះ កិច្ចការដែលកើតឡើងមិនមែនសម្រេចដោយអំណាចនៃស្តេចអង្គណាមួយឡើយ គឺត្រូវតែទទួលបានការយល់ព្រមពីស្តេចគ្រប់ព្រះអង្គ ហេតុនោះ ពួកស្តេចទាំងអស់ទើបមកប្រជុំគ្នាប្រដៅក្នុងសាលានោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សាលាជាទីប្រដៅសេចក្តីចម្រើនរួមគ្នា ក៏ហៅថា សន្ថគារ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះពួកស្តេចទាំងនោះមកប្រជុំគ្នាក្នុងសាលានោះ ហើយពិភាក្សាគ្នាអំពីកិច្ចការផ្ទះសម្បែងតាមៀបនេះថា «ក្នុងកាលនេះ គួរភ្ជួររាស់ ក្នុងកាលនេះ គួរដាំដុះ» ពួកស្តេចតែងជួយទំនុកបម្រុងកិច្ចការផ្ទះសម្បែងដែលខ្វះចន្លោះក្នុងសាលានោះ ហេតុនោះ សាលានោះក៏ហៅថា សន្ថគារ។ ពាក្យថា Acirakāritaṃ hoti បានដល់ សាលាដែលទើបតែធ្វើរួចថ្មីៗ តុបតែងយ៉ាងល្អប្រណីតដោយការងារឈើ ការងារថ្ម និងគំនូរជាដើម ដូចជាវិមានទេវតា។ ពាក្យថា samaṇena vā ក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុតែក្នុងកាលដែលចាប់យកទីកន្លែងសាងសង់ផ្ទះ ពួកទេវតាតែងតែចាប់យកកន្លែងស្នាក់នៅរបស់ខ្លួនរួចជាស្រេចទៅហើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ថា «devena vā» (ដោយទេវតា) ឡើយ ប៉ុន្តែត្រាស់ថា «samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena» (ដោយសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ ឬមនុស្សណាមួយ)។

Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti santhāgāraṃ niṭṭhitanti sutvā ‘‘gacchāma, naṃ passissāmā’’ti gantvā dvārakoṭṭhakato paṭṭhāya sabbaṃ oloketvā ‘‘idaṃ santhāgāraṃ devavimānasadisaṃ ativiya manoramaṃ sassirikaṃ kena paṭhamaṃ paribhuttaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā’’ti cintetvā ‘‘amhākaṃ ñātiseṭṭhassa paṭhamaṃ diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, dakkhiṇeyyavasena diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, tasmā paṭhamaṃ satthāraṃ paribhuñjāpessāma, bhikkhusaṅghassa āgamanaṃ karissāma, bhikkhusaṅghe āgate tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissati, satthāraṃ tiyāmarattiṃ amhākaṃ dhammakathaṃ kathāpessāma, iti tīhi ratanehi paribhuttaṃ mayaṃ pacchā paribhuñjissāma, evaṃ no dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā upasaṅkamiṃsu.

ពាក្យថា Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu សេចក្តីថា ពួកសាក្យរាជបានឮថា សាលាប្រជុំធ្វើរួចហើយ ក៏និយាយគ្នាថា «ពួកយើងចូរទៅមើលសាលានោះ» ហើយក៏នាំគ្នាទៅពិនិត្យមើលសំណង់ទាំងអស់ចាប់តាំងពីខ្លោងទ្វារទៅ ហើយគិតថា «សាលាប្រជុំនេះប្រៀបដូចជាវិមានទេវតា មានសិរីសួស្តី និងគួរជាទីត្រេកអរក្រៃលែង បើបុគ្គលណាប្រើប្រាស់មុនគេ តើនឹងមានប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់ពួកយើងអស់កាលជាអង្វែង?» ហើយគិតទៀតថា «ទោះបីជាពួកយើងថ្វាយដល់ព្រះញាតិដ៏ប្រសើរបំផុតរបស់ពួកយើងមុនគេ ក៏គង់តែសមគួរដល់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ ទោះបីជាថ្វាយក្នុងនាមជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គល ក៏គង់តែសមគួរដល់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ពួកយើងនឹងញ៉ាំងព្រះសាស្តាឲ្យប្រើប្រាស់មុនគេ ហើយនឹងនិមន្តព្រះភិក្ខុសង្ឃមក កាលបើព្រះភិក្ខុសង្ឃយាងមកដល់ហើយ ព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដកក៏ឈ្មោះថាបានមកដល់ដែរ ពួកយើងនឹងទូលសូមព្រះសាស្តាឲ្យសម្តែងធម៌ទេសនាដល់ពួកយើងអស់រាត្រីទាំងបីយាម ពួកយើងនឹងប្រើប្រាស់សាលានេះជាខាងក្រោយ បន្ទាប់ពីព្រះរតនត្រ័យទាំងបីបានប្រើប្រាស់រួចហើយ ធ្វើន័យយ៉ាងនេះ នឹងនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់ពួកយើងអស់កាលជាអង្វែង» កាលបើសម្រេចចិត្តយ៉ាងនេះហើយ ទើបចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ។

Yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃ divasaṃ kira santhāgāraṃ kiñcāpi rājakulānaṃ dassanatthāya devavimānaṃ viya susajjitaṃ hoti supaṭijaggitaṃ, buddhārahaṃ pana katvā appaññattaṃ. Buddhā hi nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṃ vā no vā, tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paññāpessāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paññāpetukāmā yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu.

ពាក្យថា Yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu សេចក្តីថា ឮថានៅថ្ងៃនោះ ទោះបីជាសាលាប្រជុំត្រូវបានគេតុបតែង និងថែទាំយ៉ាងល្អប្រណីតដូចជាវិមានទេវតា ដើម្បីទុកថ្វាយពួកសាក្យរាជទតមើលក៏ដោយ ប៉ុន្តែមិនទាន់បានរៀបចំអាសនៈឲ្យសមគួរដល់ព្រះពុទ្ធនៅឡើយទេ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានព្រះអធ្យាស្រ័យក្នុងព្រៃ ត្រេកអរក្នុងព្រៃ ព្រះអង្គអាចនឹងគង់នៅ ឬមិនគង់នៅក្នុងភូមិក៏ថាបាន ហេតុនោះ ពួកសាក្យរាជគិតថា «ពួកយើងដឹងព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះមានព្រះភាគសិន សឹមរៀបចំអាសនៈថ្វាយ» ទើបនាំគ្នាចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ។ ឥឡូវនេះ កាលបើបានទទួលព្រះអនុញ្ញាតហើយ ក៏មានបំណងចង់រៀបចំអាសនៈ ទើបនាំគ្នាទៅកាន់ទីកន្លែងដែលសាលាប្រជុំនោះតាំងនៅ។

Sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvāti yathā sabbameva santhataṃ hoti, evaṃ taṃ santharāpetvā. Sabbapaṭhamaṃ tāva ‘‘gomayaṃ nāma sabbamaṅgalesu vaṭṭatī’’ti [Pg.13] sudhāparikammakatampi bhūmiṃ allagomayena opuñchāpetvā parisukkhabhāvaṃ ñatvā yathā akkantaṭṭhāne padaṃ na paññāyati, evaṃ catujjātiyagandhehi limpāpetvā upari nānāvaṇṇe kaṭasārake santharitvā tesaṃ upari mahāpiṭṭhikakojavake ādiṃ katvā hatthattharaka-assattharaka-sīhattharaka-byagghattharaka-candattharaka-sūriyattharaka-cittattharakādīhi nānāvaṇṇehi attharaṇehi santharitabbakayuttaṃ sabbokāsaṃ santharāpesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā’’ti.

ពាក្យថា Sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā សេចក្តីថា ញ៉ាំងសាលាប្រជុំនោះឲ្យក្រាលគ្របដោយគ្រឿងក្រាលទាំងពួង គឺធ្វើឲ្យផ្ទៃសាលាទាំងអស់ត្រូវបានក្រាលគ្រប។ ជាដំបូងបង្អស់ ពួកសាក្យរាជគិតថា «លាមកគោស្រស់ តែងតែសមគួរក្នុងមង្គលទាំងពួង» ទើបបង្គាប់ឲ្យគេលាបបោសសម្អាតផ្ទៃដី ទោះបីជាដីនោះបានបូកកំបោរយ៉ាងស្អាតហើយក៏ដោយ ដោយទឹកលាមកគោស្រស់ កាលបើដឹងថាស្ងួតល្អហើយ រហូតដល់កាលបើជាន់ទៅមិនឃើញស្នាមជើង ក៏បង្គាប់ឲ្យគេលាបលម្អដោយគ្រឿងក្រអូបទាំងបួនប្រភេទ (ចតុជាតិគន្ធ) រួចហើយក្រាលកន្ទេលមានពណ៌ផ្សេងៗពីខាងលើ។ នៅលើកន្ទេលទាំងនោះ ពួកសាក្យរាជបានបង្គាប់ឲ្យគេក្រាលគ្រប់កន្លែងទាំងអស់ ដោយគ្រឿងក្រាលមានពណ៌ប្លែកៗគ្នា ដែលគួរដល់ការក្រាល មានជាអាទិ៍គឺ កម្រាលព្រំធំៗ (ដែលគេធ្លាប់ក្រាលលើខ្នងដំរី) កម្រាលមានរូបដំរី កម្រាលមានរូបសេះ កម្រាលមានរូបសីហៈ កម្រាលមានរូបខ្លាធំ កម្រាលមានរូបព្រះចន្ទ កម្រាលមានរូបព្រះអាទិត្យ និងកម្រាលមានក្បូរក្បាច់រចនាផ្សេងៗ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā» (ក្រាលសាលាប្រជុំដោយគ្រឿងក្រាលទាំងពួង)។

Āsanāni paññāpetvāti majjhaṭṭhāne tāva maṅgalatthambhaṃ nissāya mahārahaṃ buddhāsanaṃ paññāpetvā tattha yaṃ yaṃ mudukañca manoramañca paccattharaṇaṃ, taṃ taṃ paccattharitvā bhagavato lohitakaṃ manuññadassanaṃ upadhānaṃ upadahitvā upari suvaṇṇarajatatārakavicittaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhadāmapupphadāmapattadāmādīhi paccattharaṇehi alaṅkaritvā samantā dvādasahatthaṭṭhāne pupphajālaṃ karitvā tiṃsahatthamattaṃ ṭhānaṃ paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā pacchimabhittiṃ nissāya bhikkhusaṅghassa pallaṅkapīṭha-apassayapīṭha-muṇḍapīṭhāni paññāpetvā upari setapaccattharaṇehi paccattharāpetvā pācīnabhittiṃ nissāya attano attano mahāpiṭṭhikakojavake paññāpetvā haṃsalomādipūritāni upadhānāni ṭhapāpesuṃ ‘‘evaṃ akilamamānā sabbarattiṃ dhammaṃ suṇissāmā’’ti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘āsanāni paññāpetvā’’ti.

ពាក្យថា Āsanāni paññāpetvā សេចក្តីថា ជាដំបូងបង្អស់ ពួកសាក្យរាជបានរៀបចំកន្លែងគង់របស់ព្រះពុទ្ធដ៏មានតម្លៃក្រៃលែង ដោយផ្អែកនឹងសសរមង្គលចំកណ្តាលសាលា ហើយបានក្រាលកម្រាលទាំងឡាយណាដែលទន់ល្មើយ និងគួរជាទីគាប់ចិត្តពីលើអាសនៈនោះ រួចដាក់ថ្វាយនូវខ្នើយបង្អែកពណ៌ក្រហមដ៏គួរឲ្យចង់ទស្សនាចំពោះព្រះមានព្រះភាគ ហើយចងពិតានដែលរចនាដោយផ្កាយមាសផ្កាយប្រាក់ពីខាងលើ ព្រមទាំងតុបតែងដោយកម្រាលផ្កា កម្រាលស្លឹកឈើ និងកម្រាលគ្រឿងក្រអូបជាដើម។ នៅជុំវិញអាសនៈនោះ ក្នុងចម្ងាយដប់ពីរហត្ថ ពួកសាក្យរាជបានធ្វើជារបងសំណាញ់ផ្កា ហើយព័ទ្ធជុំវិញទីកន្លែងប្រមាណសាមសិបហត្ថដោយវាំងននសំពត់។ នៅជិតជញ្ជាំងខាងលិច ពួកសាក្យរាជបានរៀបចំអាសនៈសម្រាប់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ មានជាអាទិ៍គឺ គ្រែមានបង្អែក គ្រែមានដៃទម្រ និងគ្រែគ្មានបង្អែក រួចក្រាលគ្របពីលើដោយកម្រាលពណ៌ស។ ចំណែកនៅជិតជញ្ជាំងខាងកើត ពួកសាក្យរាជបានរៀបចំកម្រាលព្រំធំៗសម្រាប់ខ្លួនឯងម្នាក់ៗ ហើយដាក់ខ្នើយដែលញាត់ដោយរោមហង្សជាដើម ដោយគិតថា «ធ្វើន័យយ៉ាងនេះ ពួកយើងនឹងមិនហត់នឿយឡើយ ហើយអាចស្តាប់ព្រះធម៌បានពេញមួយរាត្រី»។ លោកសំដៅយកការរៀបចំនេះឯង ទើបពោលថា «āsanāni paññāpetvā» (រៀបចំអាសនៈទាំងឡាយ)។

Udakamaṇikanti mahākucchikaṃ udakacāṭiṃ. Upaṭṭhapetvāti evaṃ bhagavā ca bhikkhusaṅgho ca yathāruciyā hatthe vā dhovissanti pāde vā, mukhaṃ vā vikkhālessantīti tesu tesu ṭhānesu maṇivaṇṇassa udakassa pūrāpetvā vāsatthāya nānāpupphāni ceva udakavāsacuṇṇāni ca pakkhipitvā kadalipaṇṇehi pidahitvā patiṭṭhāpesuṃ. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘upaṭṭhapetvā’’ti.

ពាក្យថា Udakamaṇikaṃ បានដល់ ពាងទឹកដែលមានពោះធំ។ ពាក្យថា Upaṭṭhapetvā សេចក្តីថា ពួកសាក្យរាជគិតថា «ធ្វើន័យយ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគក្តី ព្រះភិក្ខុសង្ឃក្តី នឹងបានលាងព្រះហស្ត លាងព្រះបាទ ឬខ្ពុរព្រះឱស្ឋតាមព្រះហឫទ័យប្រាថ្នា» ទើបចាត់ចែងឲ្យគេដងទឹកដែលមានពណ៌ថ្លាដូចកែវមណីដាក់ពេញពាងទាំងនោះក្នុងទីកន្លែងផ្សេងៗ ហើយដាក់ផ្កាផ្សេងៗ និងម្សៅក្រអូបសម្រាប់ផ្សំទឹក រួចយកស្លឹកចេកមកគ្របបិទជិត ហើយដាក់តាំងទុក។ លោកសំដៅយកការរៀបចំនេះឯង ទើបពោលថា «upaṭṭhapetvā» (តម្កល់ទុក)។

Telappadīpaṃ āropetvāti rajatasuvaṇṇādimayadaṇḍāsu dīpikāsu yonakarūpakirātarūpakādīnaṃ hatthe ṭhapitasuvaṇṇarajatādimayakapallakādīsu ca telappadīpaṃ jalayitvāti attho. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ettha pana te sakyarājāno na kevalaṃ santhāgārameva, atha kho yojanāvaṭṭe kapilavatthusmiṃ nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje [Pg.14] ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālādīhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā ‘‘khīrapāyake dārake khīraṃ pāyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontī’’ti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu.

ពាក្យថា Telappadīpaṃ āropetvā សេចក្តីថា គឺការអុជប្រទីបប្រេងលើជើងចង្កៀងដែលធ្វើដោយមាសនិងប្រាក់ជាដើម និងក្នុងចានប្រទីបដែលធ្វើដោយមាសនិងប្រាក់ជាដើម ដែលតម្កល់នៅលើដៃនៃរូបចម្លាក់សាសន៍យោនក (ក្រិក) និងរូបចម្លាក់សាសន៍កិរាតជាដើម។ ពាក្យថា Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា ពួកសាក្យរាជទាំងនោះមិនត្រឹមតែតុបតែងសាលាប្រជុំប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបានបង្គាប់ឲ្យគេបោសសម្អាតផ្លូវថ្នល់ក្នុងក្រុងកបិលព័ស្តុដែលមានទំហំមួយយោជន៍ជុំវិញ លើកទង់ជ័យ បង្គាប់ឲ្យដាក់ក្អមទឹកពេញ និងដើមចេកនៅតាមទ្វារផ្ទះនានា ព្រមទាំងធ្វើឲ្យក្រុងទាំងមូលភ្លឺរស្មីដោយជួរប្រទីបជាដើម ប្រៀបដូចជាមេឃដែលពោរពេញដោយផ្កាយព្រោងព្រាត។ ពួកសាក្យរាជបានវាយស្គរចារិកប្រកាសថា «ចូរឲ្យកូនបៅដោះផឹកទឹកដោះ ចូរឲ្យកុមារតូចៗបរិភោគអាហារឲ្យបានឆាប់រហ័សហើយឲ្យគេងទៅ ចូរកុំធ្វើសំឡេងខ្លាំងឡើយ ក្នុងរាត្រីថ្ងៃនេះ ព្រះសាស្តានឹងគង់នៅក្នុងក្រុង ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងសព្វព្រះហឫទ័យនឹងសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់» រួចហើយពួកសាក្យរាជក៏កាន់ចន្លុះប្រទីបដោយខ្លួនឯង យាងចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ គង់នៅទីណា ក៏ចូលទៅទីនោះ។

Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamīti. ‘‘Yassa dāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti evaṃ kira kāle ārocite bhagavā lākhārasena tintarattakoviḷārapupphavaṇṇaṃ rattadupaṭṭaṃ kattariyā padumaṃ kantanto viya saṃvidhāya timaṇḍalaṃ paṭicchādento nivāsetvā suvaṇṇapāmaṅgena padumakalāpaṃ parikkhipanto viya vijjullatāsassirikaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalena gajakumbhaṃ pariyonaddhanto viya ratanasatubbedhe suvaṇṇagghike pavāḷajālaṃ khipamāno viya suvaṇṇacetiye rattakambalakañcukaṃ paṭimuñcanto viya gacchantaṃ puṇṇacandaṃ rattavaṇṇavalāhakena paṭicchādayamāno viya kañcanapabbatamatthake supakkalākhārasaṃ parisiñcanto viya cittakūṭapabbatamatthakaṃ vijjullatāya parikkhipanto viya ca sacakkavāḷasineruyugandharaṃ mahāpathaviṃ cāletvā gahitaṃ nigrodhapallavasamānavaṇṇaṃ rattavarapaṃsukūlaṃ pārupitvā gandhakuṭidvārato nikkhami kañcanaguhato sīho viya udayapabbatakūṭato puṇṇacando viya ca. Nikkhamitvā pana gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi.

ពាក្យថា Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamī សេចក្តីថា កាលបើពួកសាក្យរាជក្រាបបង្គំទូលថ្វាយកាលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ឥឡូវនេះ ជាកាលគួរដល់ព្រះមានព្រះភាគហើយ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រៀបចំស្បង់ពីរជាន់ពណ៌ក្រហម ដែលមានពណ៌ដូចជាផ្កាកល្យាណី (ផ្កាកន្ធំថេត) ដ៏ក្រហមឆ្អៅដែលជោកដោយទឹកល័ក្ត ឲ្យបិទបាំងមណ្ឌលទាំងបី (ជង្គង់ទាំងពីរ និងផ្ចិត) យ៉ាងស្អាតបាត ប្រៀបដូចជាគេកាត់ផ្កាឈូកដោយកន្ត្រៃ រួចទ្រង់ក្រវាត់វង្គពន្ធន៍ (ខ្សែក្រវាត់) ដែលមានរស្មីភ្លឺផ្លេកដូចផ្លេកបន្ទោរ ប្រៀបដូចជាគេព័ទ្ធបាច់ផ្កាឈូកដោយខ្សែមាស។ ព្រះអង្គទ្រង់គ្រងព្រះសង្ឃាដិបង្សុកូលដ៏ប្រសើរពណ៌ក្រហម ដែលមានពណ៌ដូចជាស្លឹកជ្រៃខ្ចី ដែលព្រះអង្គទ្រង់បានមកដោយការញ៉ាំងមហាប្រថពី ព្រមទាំងចក្រវាឡ ភ្នំសិនេរុ និងភ្នំយុគន្ធរឲ្យញាប់ញ័រ ព្រះអង្គទ្រង់គ្រងព្រះសង្ឃាដិនោះ ប្រៀបដូចជាគេដណ្តប់ក្បាលដំរីដោយភួយក្រហម ឬប្រៀបដូចជាគេបោះសំណាញ់ផ្កាថ្មគ្របលើស្ដូបមាសកម្ពស់មួយរយហត្ថ ឬប្រៀបដូចជាគេពាក់អាវភួយក្រហមថ្វាយព្រះចេតិយមាស ឬប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទពេញវង់ដែលកំពុងរំកិលទៅ ត្រូវបានបិទបាំងដោយពពកពណ៌ក្រហម ឬប្រៀបដូចជាគេស្រោចស្រពទឹកល័ក្តដែលឆ្អិនល្អលើកំពូលភ្នំមាស ឬប្រៀបដូចជាគេព័ទ្ធកំពូលភ្នំចិត្តកូដដោយខ្សែផ្លេកបន្ទោរ រួចហើយព្រះអង្គក៏យាងចេញពីទ្វារព្រះគន្ធកុដិ ប្រៀបដូចជាសីហរាជយាងចេញពីគុហាមាស ឬប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទពេញវង់រះឡើងពីកំពូលភ្នំឧទ័យ។ លុះយាងចេញមកហើយ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ប្រថាប់ឈរនៅខាងមុខព្រះគន្ធកុដិ។

Athassa kāyato meghamukhehi vijjukalāpā viya rasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasadhārāparisekamañjaripattapupphaphalaviṭape viya ārāmarukkhe kariṃsu. Tāvadeva ca attano attano pattacīvaramādāya mahābhikkhusaṅgho bhagavantaṃ parivāresi. Te pana parivāretvā ṭhitā bhikkhū evarūpā ahesuṃ appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahī sīlasampannā samādhisampannā paññāvimuttivimuttiñāṇadassanasampannāti. Tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha. Sāriputtamoggallānādayo mahātherāpi naṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ [Pg.15] pārupitvā maṇivammavammikā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā.

ក្នុងខណៈនោះ ព្រះរស្មីទាំងឡាយបានផ្សាយចេញពីព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គ ប្រៀបដូចជាខ្សែផ្លេកបន្ទោរដែលចេញពីចន្លោះពពក ញ៉ាំងដើមឈើទាំងឡាយក្នុងអារាមឲ្យមានសភាពប្រៀបដូចជាមែក ស្លឹក ផ្កា និងផ្លែ ដែលគេស្រោចស្រពដោយទឹកមាស។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រះមហាភិក្ខុសង្ឃទ្រង់កាន់យកស្បង់ចីវរនិងသបិតរៀងៗខ្លួន ហើយចូលមកចោមរោមព្រះមានព្រះភាគ។ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលឈរចោមរោមព្រះអង្គនោះ សុទ្ធតែជាអ្នកមានសភាពយ៉ាងនេះ គឺ ជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិច ជាអ្នកសន្តោស ជាអ្នកស្ងប់ស្ងាត់ ជាអ្នកមិនច្រឡូកច្រឡំដោយគ្រហស្ថ ជាអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ជាអ្នកនិយាយពាក្យល្អ ជាអ្នកអត់ធន់ចំពោះពាក្យប្រដៅ ជាអ្នកចេះដាស់តឿនខ្លួនឯង ជាអ្នកតិះដៀលនូវបាប ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល បរិបូណ៌ដោយសមាធិ និងបរិបូណ៌ដោយបញ្ញាវិមុត្តិនិងវិមុត្តិញាណទស្សនៈ។ ព្រះមានព្រះភាគដែលចោមរោមដោយភិក្ខុទាំងនោះ ទ្រង់រុងរឿងក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាដុំមាសដែលគេព័ទ្ធដោយភួយក្រហម ឬប្រៀបដូចជាទូកមាសដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលព្រៃឈូកក្រហម ឬប្រៀបដូចជាប្រាសាទមាសដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយបង្កាន់ដៃផ្កាថ្ម។ សូម្បីតែព្រះមហាថេរទាំងឡាយ មានព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមហាមោគ្គល្លានជាដើម ដែលជាអ្នកមានរាគៈខ្ជាក់ចោលហើយ មានកិលេសកម្ចាត់បង់ហើយ មានជំពាក់វំពិនស្រាយរួចហើយ មានចំណងកាត់ផ្តាច់ហើយ មិនជាប់ជំពាក់ក្នុងត្រកូល ឬក្នុងពួកឡើយ ក៏បានគ្រងចីវរបង្សុកូលដែលមានពណ៌ដូចជាពណ៌ពពក ហើយចូលមកចោមរោមព្រះមានព្រះភាគ ប្រៀបដូចជាដំរីសារដ៏ធំដែលពាក់គ្រឿងក្រោះកែវមណី។

Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho bahussutabuddhehi parivārito, pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavatti, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hāritamahābrahmā, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando, asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena kapilavatthugamanamaggaṃ paṭipajji.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គឯងជាអ្នកប្រាសចាករាគៈហើយ ត្រូវហែហមអមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលប្រាសចាករាគៈ ព្រះអង្គឯងជាអ្នកប្រាសចាកទោសៈ ត្រូវហែហមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលប្រាសចាកទោសៈ ព្រះអង្គឯងជាអ្នកប្រាសចាកមោហៈ ត្រូវហែហមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលប្រាសចាកមោហៈ ព្រះអង្គឯងជាអ្នកប្រាសចាកតណ្ហា ត្រូវហែហមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលប្រាសចាកតណ្ហា ព្រះអង្គឯងជាអ្នកប្រាសចាកកិលេស ត្រូវហែហមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលប្រាសចាកកិលេស ព្រះអង្គឯងជាព្រះពុទ្ធ ត្រូវហែហមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលជាពហុស្សូត ដូចជាកេសរផ្កាឈូកដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយស្រទាប់ផ្កា ដូចជាផ្លែឈូកដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយកេសរ ដូចជាស្តេចដំរីឆទ្ទន្តដែលហែហមដោយហ្វូងដំរីប្រាំបីពាន់ ដូចជាស្តេចហង្សធតរដ្ឋដែលហែហមដោយហ្វូងហង្សប្រាំបួនម៉ឺន ដូចជាព្រះរាជាចក្រពត្តិដែលហែហមដោយកងចតុរង្គសេនា ដូចជាព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាដែលហែហមដោយហ្វូងទេវតា ដូចជាហារិតមហាព្រហ្មដែលហែហមដោយពួកព្រហ្ម ដូចជាព្រះចន្ទពេញបូណ៌មីដែលហែហមដោយហ្វូងតារាទាំងឡាយ ព្រះអង្គបានយាងទៅកាន់ផ្លូវឆ្ពោះទៅកាន់ក្រុងកបិលពស្តុ ដោយពុទ្ធវេសៈដ៏រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន និងដោយពុទ្ធលីលាដ៏រកប្រមាណមិនបាន យ៉ាងនេះឯង។

Athassa puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Pacchimakāyato dakkhiṇahatthato, vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvattehi moragīvavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Evaṃ samantā asītihatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā kañcanadaṇḍadīpikāhi niccharitvā ākāsaṃ pakkhandajālā viya cātuddīpikamahāmeghato nikkhantavijjullatā viya vidhāviṃsu. Sabbadisābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya, suvaṇṇaghaṭā nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya, pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya, verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippakiriṃsu.

លំដាប់នោះ ព្រះរស្មីមានពណ៌ដូចជាមាស ច្រាលឡើងអំពីព្រះកាយខាងមុខនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ផ្សាយទៅកាន់ទីប្រមាណប៉ែតសិបហត្ថ។ ព្រះរស្មីមានពណ៌ដូចជាមាស ច្រាលឡើងអំពីព្រះកាយខាងក្រោយ អំពីព្រះហស្តស្តាំ និងអំពីព្រះហស្តឆ្វេង ផ្សាយទៅកាន់ទីប្រមាណប៉ែតសិបហត្ថ។ ខាងលើ ចាប់តាំងពីចុងព្រះកេសា និងអំពីព្រះកេសាទាំងអស់ ព្រះរស្មីមានពណ៌ដូចជាកក្ងោក ច្រាលឡើងហើយ ផ្សាយទៅលើអាកាសវេហា ប្រមាណប៉ែតសិបហត្ថ។ ខាងក្រោម ព្រះរស្មីមានពណ៌ដូចជាផ្កាថ្ម ច្រាលឡើងអំពីបាតព្រះបាទទាំងឡាយ ផ្សាយទៅកាន់ផែនដីដ៏ក្រាស់ ប្រមាណប៉ែតសិបហត្ថ។ យ៉ាងនេះ ព្រះពុទ្ធរស្មីមានពណ៌ ៦ ប្រការ (ឆព្វណ្ណរង្សី) ភ្លឺចិញ្ចាច ញាប់ញ័រ ក្នុងទីប្រមាណប៉ែតសិបហត្ថជុំវិញ ក៏ផ្សាយទៅមក ដូចជាអណ្តាតភ្លើងដែលចេញពីចង្កៀងដងមាស ហើយហោះទៅកាន់អាកាស ឬដូចជាផ្លេកបន្ទោរដែលចេញពីមហាមេឃដែលគ្របដណ្តប់ទ្វីបទាំងបួន។ គ្រប់ទិសទីទាំងឡាយ ក៏រាយប៉ាយទៅ ហាក់ដូចជាត្រូវគេរាយព្រោះដោយផ្កាចំប៉ាមាស ហាក់ដូចជាត្រូវគេស្រោចស្រពដោយខ្សែទឹកមាសដែលហូរចេញពីក្អមមាស ហាក់ដូចជាត្រូវគេព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់មាសដែលលាតសន្ធឹង ឬហាក់ដូចជាត្រូវគេរោយរាយដោយលម្អងផ្កាចារ និងផ្កាកណិការដែលប៉ើងឡើងដោយកម្លាំងខ្យល់វេរម្ភៈ។

Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ, vikasitamiva padumavanaṃ, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako, paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsūcandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ [Pg.16] siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocittha, yathā taṃ dasahi pāramīhi dasahi upapāramīhi dasahi paramatthapāramīhi supūritāhi samatiṃsapāramitāhi alaṅkataṃ. Kappasatasahasādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnadānaṃ rakkhitasīlaṃ katakalyāṇakammaṃ ekasmiṃ attabhāve osaritvā vipākaṃ dātuṃ ṭhānaṃ alabhamānaṃ sambādhapattaṃ viya ahosi. Nāvāsahassabhaṇḍaṃ ekanāvaṃ āropanakālo viya, sakaṭasahassabhaṇḍaṃ ekasakaṭaṃ āropanakālo viya, pañcavīsatiyā nadīnaṃ oghassa sambhijja mukhadvāre ekato rāsībhūtakālo viya ca ahosi.

ព្រះកាយនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដ៏រុងរឿងស្ញប់ស្ញែងដោយព្រះមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ ព្រះអនុព្យញ្ជនៈ ៨០ និងព្រះព្យាមប្រភា (ពន្លឺមួយព្យាមជុំវិញ) ក៏បានរុងរឿងឆើតឆាយ ដូចជាផ្ទៃមេឃដែលមានផ្កាយរះឡើងព្រោងព្រាត ដូចជាព្រៃឈូកដែលរីកស្គុះស្គាយ ដូចជាដើមប៉ារិច្ឆត្តកៈកម្ពស់មួយរយយោជន៍ដែលរីកផ្កាស្គុះស្គាយតាំងពីគល់ដល់ចុង និងហាក់ដូចជាគ្របសង្កត់នូវសិរីនៃព្រះចន្ទ ៣២ ដួង ព្រះអាទិត្យ ៣២ ដួង ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ៣២ អង្គ ស្តេចទេវតា ៣២ អង្គ និងមហាព្រហ្ម ៣២ អង្គ ដែលគេរៀបចំទុកតាមលំដាប់ ដោយសិរីនៃព្រះកាយរបស់ព្រះអង្គ ព្រោះថាព្រះកាយនោះ ត្រូវតុបតែងដោយបារមី ៣០ ប្រការ ដែលបានបំពេញល្អហើយ គឺបារមី ១០ ឧបបារមី ១០ និងបរមត្ថបារមី ១០។ ទានដែលបានលះបង់ សីលដែលបានរក្សា និងកល្យាណកម្មដែលបានធ្វើ អស់កាលបួនអសង្ខេយ្យ និងសែនកប្ប កាលដែលមកប្រមូលផ្តុំគ្នាក្នុងអត្តភាពតែមួយ ហើយមិនបានឱកាសដើម្បីឲ្យផល ក៏ហាក់ដូចជាដល់នូវភាពចង្អៀតចង្អល់ ដូចជាកាលដែលគេយកទំនិញពេញទូកមួយពាន់មកផ្ទុកក្នុងទូកតែមួយ ដូចជាកាលដែលគេយកទំនិញពេញរទេះមួយពាន់មកផ្ទុកក្នុងរទេះតែមួយ និងដូចជាកាលដែលខ្សែទឹកនៃទន្លេ ២៥ ហូរមកជួបគ្នា ហើយប្រមូលផ្តុំគ្នានៅមាត់សមុទ្រតែមួយ យ៉ាងនោះឯង។

Imāya buddhasiriyā obhāsamānassāpi ca bhagavato purato anekāni daṇḍadīpikasahassāni ukkhipiṃsu. Tathā pacchato. Vāmapasse dakkhiṇapasse. Jātikusumacampakavanamallikarattuppalanīluppalamakulasinduvārapupphāni ceva nīlapītādivaṇṇasugandhagandhacuṇṇāni ca cātuddīpikameghavissaṭṭhodakavuṭṭhiyo viya vippakiriṃsu. Pañcaṅgikatūriyanigghosā ceva buddhadhammasaṅghaguṇappaṭisaṃyuttā thutighosā ca sabbadisā pūrayiṃsu. Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīni amatapānaṃ viya labhiṃsu. Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā padasahassena gamanavaṇṇaṃ vattuṃ vaṭṭati. Tatridaṃ mukhamattaṃ –

ទោះបីជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ភ្លឺស្វាងដោយពុទ្ធសិរីនេះក៏ដោយ ក៏គេនៅតែបានលើកឡើងនូវចន្លុះជាច្រើនពាន់នៅខាងមុខព្រះភក្ត្រ។ នៅខាងក្រោយ ខាងឆ្វេង និងខាងស្តាំ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ផ្កាម្លិះរួត ផ្កាចំប៉ា ផ្កាម្លិះព្រៃ ផ្កាឈូកក្រហម ផ្កាឈូកខៀវ និងផ្កាសិន្ធុវារៈទាំងឡាយក្តី ម្សៅក្រអូបមានពណ៌ខៀវ និងពណ៌លឿងជាដើមក្តី គេបានរោយរាយទៅ ដូចជាទឹកភ្លៀងដែលធ្លាក់ចុះពីមហាមេឃដែលគ្របដណ្តប់ទ្វីបទាំងបួន។ ទាំងសំឡេងតូរ្យតន្ត្រីមានអង្គ ៥ ក្តី ទាំងសំឡេងសរសើរដែលប្រកបដោយគុណនៃព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃក្តី ក៏បានបំពេញនូវគ្រប់ទិសទី។ ភ្នែកទាំងឡាយនៃទេវតា មនុស្ស នាគ គ្រុឌ គន្ធព្វ និងយក្សជាដើម ក៏ទទួលបាននូវការគយគន់ ហាក់ដូចជាបានផឹកនូវទឹកអម្រឹត។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គួរតែពោលសរសើរនូវលីលានៃការយាងទៅដោយបទមួយពាន់។ ក្នុងទីនោះ នេះគ្រាន់តែជាសេចក្តីសង្ខេបប៉ុណ្ណោះ៖

‘‘Evaṃ sabbaṅgasampanno, kampayanto vasundharaṃ;

Aheṭhayanto pāṇāni, yāti lokavināyako.

“ព្រះលោកវិនាយក ទ្រង់ប្រកបដោយអង្គទាំងពួងយ៉ាងនេះ ញ៉ាំងផែនដីឲ្យញាប់ញ័រ មិនបៀតបៀនដល់សត្វទាំងឡាយឡើយ ហើយទ្រង់យាងទៅ។

Dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ, uddharanto narāsabho;

Gacchanto sirisampanno, sobhate dvipaduttamo.

ព្រះអង្គជាបុរសដ៏ប្រសើរ ទ្រង់លើកព្រះបាទស្តាំឡើងមុន កាលយាងទៅ ព្រះអង្គដ៏ប្រសើរជាងសត្វជើងពីរ ប្រកបដោយសិរី ទ្រង់រុងរឿងណាស់។

Gacchato buddhaseṭṭhassa, heṭṭhā pādatalaṃ mudu;

Samaṃ samphusate bhūmiṃ, rajasā nupalippati.

កាលដែលព្រះពុទ្ធដ៏ប្រសើរទ្រង់យាងទៅ បាតព្រះបាទដ៏ទន់ខាងក្រោម ប៉ះផែនដីស្មើល្អ មិនប្រឡាក់ដោយធូលីឡើយ។

Ninnaṭṭhānaṃ unnamati, gacchante lokanāyake;

Unnatañca samaṃ hoti, pathavī ca acetanā.

កាលដែលព្រះលោកនាយកយាងទៅ ទីកន្លែងទាបក៏ខ្ពស់ឡើង ទីកន្លែងខ្ពស់ក៏ទាបស្មើល្អ ទោះបីផែនដីគ្មានវិញ្ញាណក៏ដោយ។

Pāsāṇā sakkharā ceva, kathalā khāṇukaṇṭakā;

Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake.

កាលដែលព្រះលោកនាយកយាងទៅ ទាំងថ្ម ទាំងគ្រួស ទាំងអំបែងក្អម បង្គោល និងបន្លាទាំងឡាយ ក៏វាងចេញពីផ្លូវទាំងអស់។

Nātidūre [Pg.17] uddharati, naccāsanne ca nikkhipaṃ;

Aghaṭṭayanto niyyāti, ubho jāṇū ca gopphake.

ទ្រង់មិនលើកព្រះបាទឆ្ងាយពេក មិនដាក់ចុះជិតពេក ទ្រង់យាងទៅដោយមិនឲ្យព្រះជានុ និងព្រះកុប្ភៈទាំងពីរ ប៉ះទង្គិចគ្នាឡើយ។

Nātisīghaṃ pakkamati, sampannacaraṇo muni;

Na cātisaṇikaṃ yāti, gacchamāno samāhito.

ព្រះមុនីដ៏ប្រកបដោយចរណៈ ទ្រង់មានព្រះទ័យនឹងធឹង កាលយាងទៅ មិនយាងលឿនពេក ហើយក៏មិនយាងយឺតពេកដែរ។

Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ, disañca vidisaṃ tathā;

Na pekkhamāno so yāti, yugamattamhi pekkhati.

ព្រះអង្គយាងទៅដោយមិនរំពៃមើលទៅខាងលើ ខាងក្រោម ទទឹង ទាំងទិសធំ និងទិសតូចឡើយ ទ្រង់ទតមើលត្រឹមតែមួយនឹមនង្គ័លប៉ុណ្ណោះ។

Nāgavikkantacāro so, gamane sobhate jino;

Cāruṃ gacchati lokaggo, hāsayanto sadevake.

ព្រះជិនស្រីមានលីលាយាងទៅដូចជាស្តេចដំរី ទ្រង់រុងរឿងណាស់ក្នុងការយាងទៅ ព្រះអង្គដ៏ប្រសើរក្នុងលោក ទ្រង់យាងទៅយ៉ាងល្អស្អាត ញ៉ាំងសត្វលោកព្រមទាំងទេវតាឲ្យរីករាយ។

Uḷurājāva sobhanto, catucārīva kesarī;

Tosayanto bahū satte, puraṃ seṭṭhaṃ upāgamī’’ti.

ទ្រង់រុងរឿងដូចជាព្រះចន្ទជាស្តេចផ្កាយ ដូចជាស្តេចសីហៈដែលដើរដោយជើងទាំងបួន ញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយជាច្រើនឲ្យពេញចិត្ត ហើយបានយាងទៅដល់បុរីដ៏ប្រសើរ (ក្រុងកបិលពស្តុ) ហើយ។”

Vaṇṇakālo nāma kiresa, evaṃvidhesu kālesu buddhassa sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā dhammakathikassa thāmoyeva pamāṇaṃ cuṇṇiyapadehi vā gāthābandhena vā yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ vattabbaṃ. Dukkathitanti na vattabbaṃ. Appamāṇavaṇṇā hi buddhā, tesaṃ buddhāpi anavasesato vaṇṇaṃ vattuṃ asamatthā, pageva itarā pajāti. Iminā sirivilāsena alaṅkatappaṭiyattaṃ sakyarājapuraṃ pavisitvā bhagavā pasannacittena janena gandhadhūmavāsacuṇṇādīhi pūjayamāno santhāgāraṃ pāvisi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena evaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamī’’ti.

ឮថា នេះជាកាលសម្រាប់ពោលសរសើរគុណ។ ក្នុងកាលមានសភាពយ៉ាងនេះ ក្នុងការសរសើររូបកាយក្តី ក្នុងការសរសើរគុណធម៌ក្តី នៃព្រះពុទ្ធ កម្លាំងសមត្ថភាពរបស់ធម្មកថិកប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ គឺអាចពោលបានត្រឹមណា ដោយបទចុណ្ណិយៈក្តី ដោយការតែងជាគាថាក្តី គប្បីពោលត្រឹមណោះ។ មិនគប្បីពោលថា “ពោលមិនល្អ” ឡើយ។ ព្រោះថាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានគុណរកប្រមាណមិនបាន សូម្បីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏មិនអាចពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះអង្គឲ្យអស់សេសសល់បានឡើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់ពួកសត្វដទៃទៀត ដែលមិនអាចពោលបាននោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់យាងចូលទៅកាន់បុរីនៃស្តេចសាក្យៈ ដែលតុបតែងលម្អហើយ ដោយសិរីលីលានេះ កាលដែលមហាជនមានចិត្តជ្រះថ្លាបូជាដោយគ្រឿងក្រអូប ផ្សែងធូប និងម្សៅក្រអូបជាដើម ក៏បានយាងចូលទៅកាន់សន្ថាគារ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលថា៖ “លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ស្បង់ស្បៃប្រដាប់ដោយបាត្រនិងចីវរ យាងទៅកាន់សន្ថាគារ ជាមួយនិងព្រះភិក្ខុសង្ឃ” ដូច្នេះឯង។

Bhagavantaṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā. Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno gandhodakena nhāpetvā dukūlacumbaṭakena vodakaṃ katvā jātihiṅgulakena majjitvā rattakambalapaliveṭhite pīṭhe ṭhapitarattasuvaṇṇaghanapaṭimā viya ativirocittha. Ayaṃ panettha porāṇānaṃ vaṇṇabhaṇanamaggo –

ពាក្យថា “Bhagavantaṃyeva purakkhatvā” សេចក្តីថា ធ្វើព្រះដ៏មានព្រះភាគទុកខាងមុខ។ ក្នុងទីនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលគង់នៅកណ្តាលពួកភិក្ខុ និងឧបាសកទាំងឡាយ ហាក់ដូចជាត្រូវគេស្រោចស្រពដោយទឹកអប់ ជូតជម្រះទឹកចេញដោយសំពត់ឌុកូល ដុសខាត់ដោយល័ក្តជាតិ ក៏រុងរឿងក្រៃលែង ដូចជាព្រះពុទ្ធរូបមាសក្រហមដ៏ណែន ដែលគេតម្កល់ទុកលើតាំងដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់កម្ពលក្រហម។ នេះជាវិធីពោលសរសើរគុណរបស់បុរាណាចារ្យទាំងឡាយ ក្នុងទីនេះ៖

‘‘Gantvāna maṇḍalamāḷaṃ, nāgavikkantacaraṇo;

Obhāsayanto lokaggo, nisīdi varamāsane.

“ព្រះអង្គដ៏ប្រសើរក្នុងលោក មានលីលាយាងទៅដូចជាស្តេចដំរី យាងទៅកាន់មណ្ឌលមាលៈហើយ ញ៉ាំងទិសទាំងឡាយឲ្យភ្លឺស្វាង ក៏គង់លើព្រះបរមអាសនៈ។

Tasmiṃ [Pg.18] nisinno naradammasārathi,Devātidevo satapuññalakkhaṇo;

Buddhāsane majjhagato virocati,Suvaṇṇanekkhaṃ viya paṇḍukambale.

ព្រះនរទម្មសារថី ជាទេវតាល្អលើសទេវតា ប្រកបដោយលក្ខណៈនៃបុណ្យមួយរយ កាលគង់នៅកណ្តាលពួកបរិស័ទលើពុទ្ធអាសនៈនោះ ក៏រុងរឿងណាស់ ដូចជាដុំមាសសុទ្ធដែលគេដាក់លើថ្មបណ្ឌុកម្ពល។

Nekkhaṃ jambonadasseva, nikkhittaṃ paṇḍukambale;

Virocati vītamalo, maṇiverocano yathā.

ព្រះអង្គដ៏ប្រាសចាកមន្ទិល ទ្រង់រុងរឿងណាស់ ដូចជាដុំមាសជម្ពោនទដែលគេដាក់លើថ្មបណ្ឌុកម្ពល ឬដូចជាកែវមណីដ៏ភ្លឺចិញ្ចាច។

Mahāsālova samphullo, nerurājāvalaṅkato;

Suvaṇṇayūpasaṅkāso, padumo kokanado yathā.

ដូចជាដើមសាលៈដ៏ធំដែលរីកផ្កាស្គុះស្គាយ ដូចជាស្តេចភ្នំព្រះសុមេរុដែលគេតុបតែងហើយ ដូចជាសសរមាស ឬដូចជាផ្កាឈូកក្រហមកោកនទ។

Jalanto dīparukkhova, pabbatagge yathā sikhī;

Devānaṃ pāricchattova, sabbaphullo virocathā’’ti.

ដូចជាចង្កៀងជើងទៀនដ៏ភ្លឺរុងរឿង ដូចជាភ្លើងនៅលើកំពូលភ្នំ ឬដូចជាដើមប៉ារិច្ឆត្តកៈរបស់ពួកទេវតាដែលរីកផ្កាស្គុះស្គាយ ព្រះអង្គទ្រង់រុងរឿងណាស់។”

Kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyāti ettha dhammī kathā nāma santhāgāraanumodanappaṭisaṃyuttā pakiṇṇakakathā veditabbā. Tadā hi bhagavā ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viya yojanikaṃ madhubhaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhupānaṃ pāyamāno viya kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathesi. ‘‘Āvāsadānaṃ nāmetaṃ mahārāja mahantaṃ, tumhākaṃ āvāso mayā paribhutto bhikkhusaṅghena paribhutto mayā ca bhikkhusaṅghena ca paribhutto pana dhammaratanena paribhutto yevāti tīhi ratanehi paribhutto nāma hoti. Āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hoti. Bhūmaṭṭhakapaṇṇasālāya vā sākhāmaṇḍapassa vāpi ānisaṃso nāma paricchindituṃ na sakkā’’ti nānānayavicittaṃ bahuṃ dhammakathaṃ kathetvā –

ក្នុងពាក្យថា “Kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya” នោះ គប្បីដឹងថា ធម្មីកថា គឺបកិណ្ណកកថាដែលប្រកបដោយការអនុមោទនាសន្ថាគារ។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហាក់ដូចជាបង្អុរចុះនូវគង្គាលើអាកាស ហាក់ដូចជាស្រូបយកនូវឱជានៃផែនដី ហាក់ដូចជាចាប់មែកដើមព្រីងធំមកអង្រួន ឬហាក់ដូចជាកិនក្បាលឃ្មុំទំហំមួយយោជន៍ដោយគ្រឿងយន្ត ហើយឲ្យផឹកនូវទឹកឃ្មុំ ទ្រង់បានសម្តែងនូវបកិណ្ណកកថាដែលនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់ពួកស្តេចសាក្យៈក្នុងក្រុងកបិលពស្តុថា៖ “មហារាជ ការថ្វាយអាវាសនេះ មានផលធំធេងណាស់ អាវាសរបស់ព្រះអង្គ ត្រូវតថាគតប្រើប្រាស់ហើយ ត្រូវភិក្ខុសង្ឃប្រើប្រាស់ហើយ មួយវិញទៀត អាវាសដែលតថាគត និងភិក្ខុសង្ឃប្រើប្រាស់ហើយ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវធម្មរតនៈប្រើប្រាស់ហើយដែរ ឈ្មោះថាជាអាវាសដែលរតនៈទាំងបីប្រើប្រាស់ហើយ យ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះថាកាលបើអាវាសទានដែលគេបានថ្វាយហើយ ឈ្មោះថាជាទានដែលគេបានថ្វាយនូវទានទាំងពួងហើយ។ សូម្បីតែអានិសង្សនៃសាលាស្លឹកឈើដែលសង់លើដី ឬមណ្ឌបមែកឈើ ក៏មិនអាចកំណត់ប្រមាណបានឡើយ” ដូច្នេះ។ ទ្រង់សម្តែងនូវធម្មកថាដ៏ច្រើនដែលវិចិត្រដោយវិធីផ្សេងៗយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;

Sarīsape ca makase, sisire cāpi vuṭṭhiyo.

“វិហារតែងការពារនូវត្រជាក់ និងក្តៅ ព្រមទាំងសត្វសាហាវទាំងឡាយ សត្វលូនវារ និងមូសទាំងឡាយ ព្រមទាំងខ្យល់ត្រជាក់ និងភ្លៀងទាំងឡាយ។

Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;

Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.

មួយវិញទៀត ខ្យល់និងកំដៅថ្ងៃដ៏ខ្លាំងក្លាដែលកើតឡើង ក៏ត្រូវវិហារនោះកម្ចាត់បង់បាន ដើម្បីជាទីពឹងពួន ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដើម្បីចម្រើនឈាន និងដើម្បីចម្រើនវិបស្សនា។

Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;

Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano.

ការថ្វាយវិហារដល់សង្ឃ ព្រះពុទ្ធទ្រង់សរសើរថាជាទានដ៏ប្រសើរ ព្រោះហេតុនោះ បុរសជាបណ្ឌិត កាលសម្លឹងឃើញប្រយោជន៍របស់ខ្លួន

Vihāre [Pg.19] kāraye ramme, vāsayettha bahussute;

Tesaṃ annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca.

គប្បីសាងសង់វិហារទាំងឡាយដ៏គួរជាទីរីករាយ ហើយញ៉ាំងពួកភិក្ខុជាពហុស្សូតឲ្យគង់នៅទីនោះ គប្បីថ្វាយនូវចង្ហាន់ ទឹកភេសជ្ជៈ សំពត់ចីវរ និងសេនាសនៈទាំងឡាយ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។

Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā;

Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295) –

គប្បីថ្វាយដល់លោកអ្នកមានចិត្តត្រង់ ដោយចិត្តដ៏ជ្រះថ្លា លោកអ្នកទាំងនោះ តែងសម្តែងធម៌ជាគ្រឿងកម្ចាត់បង់នូវទុក្ខទាំងពួងដល់បុគ្គលនោះ បុគ្គលនោះ កាលបើបានដឹងច្បាស់នូវធម៌នោះក្នុងសាសនានេះហើយ ក៏ជាអ្នកមិនមានអាសវៈ ហើយបរិនិព្វានទៅ។”

Evaṃ ayampi āvāse ānisaṃso, ayampi ānisaṃsoti bahudevarattiṃ atirekataraṃ diyaḍḍhayāmaṃ āvāsānisaṃsakathaṃ kathesi. Tattha imā gāthāva saṅgahaṃ āruḷhā, pakiṇṇakadhammadesanā pana saṅgahaṃ na ārohati. Sandassesītiādīni vuttatthāneva.

យ៉ាងនេះ នេះក៏ជាអានិសង្សក្នុងអាវាស នេះក៏ជាអានិសង្ស ដូច្នេះ ព្រះអង្គបានសម្តែងនូវអាវាសានិសង្សកថា អស់ពេលដ៏ច្រើននៃរាត្រី គឺលើសពីមួយយ៉ាមកន្លះទៅទៀត។ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ មានតែគាថាទាំងឡាយនេះប៉ុណ្ណោះ ដែលបានលើកឡើងកាន់សង្គាយនា ចំណែកឯបកិណ្ណកធម្មទេសនា មិនបានលើកឡើងកាន់សង្គាយនាឡើយ។ ពាក្យថា “Sandassesi” ជាដើម មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។

Āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesīti dhammakathaṃ kathāpetukāmo jānāpesi. Atha kasmā sāriputtamahāmoggallānamahākassapādīsu asītimahātheresu vijjamānesu bhagavā ānandattherassa bhāramakāsīti. Parisajjhāsayavasena. Āyasmā hi ānando bahussutānaṃ aggo, pahosi parimaṇḍalehi padabyañjanehi madhuradhammakathaṃ kathetunti sākiyamaṇḍale pākaṭo paññāto. Tassa sakyarājūhi vihāraṃ gantvāpi dhammakathā sutapubbā, orodhā pana nesaṃ na yathāruciyā vihāraṃ gantuṃ labhanti, tesaṃ etadahosi – ‘‘aho vata bhagavā appaṃyeva dhammakathaṃ kathetvā amhākaṃ ñātiseṭṭhassa ānandassa bhāraṃ kareyyā’’ti. Tesaṃ ajjhāsayavasena bhagavā tasseva bhāramakāsi.

«ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ» សេចក្តីថា ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងឲ្យសម្តែងធម៌កថា ទើបទ្រង់ឲ្យដឹង (បញ្ជា)។ ចុះហេតុអ្វីបានជាកាលដែលព្រះមហាថេរទាំង ៨០ អង្គ មានព្រះសារីបុត្ត ព្រះមហាមោគ្គល្លាន និងព្រះមហាកស្សបៈជាដើម នៅមានវត្តមាននៅឡើយ ព្រះមានព្រះភាគបែរជាទ្រង់ប្រគល់ភារៈ (ក្នុងការសម្តែងធម៌) ដល់ព្រះអានន្ទថេរទៅវិញ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះតែទ្រង់យល់ដល់អធ្យាស្រ័យរបស់បរិស័ទ។ ព្រោះថា ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ជាកំពូលនៃពួកពហុស្សូត ទ្រង់អាចសម្តែងធម៌កថាដ៏ពិរោះ ដោយបទ និងព្យញ្ជនៈដ៏បរិបូណ៌ ជារូបដែលល្បីល្បាញ ស្គាល់គ្នាទូទៅក្នុងចំណោមពួកសាក្យៈ។ ពួកស្តេចសាក្យៈ ទោះបីជាបានយាងទៅកាន់វត្ត ហើយធ្លាប់បានស្តាប់ធម៌កថារបស់ព្រះថេរៈនោះក៏ដោយ ប៉ុន្តែចំណែកឯពួកស្រីស្នំរបស់ស្តេចសាក្យៈទាំងនោះ មិនអាចទៅកាន់វត្តបានតាមចិត្តប្រាថ្នាឡើយ។ ពួកស្តេចសាក្យៈទាំងនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្នឹងឲ្យព្រះមានព្រះភាគសម្តែងធម៌កថាបន្តិចបន្តួច ហើយទ្រង់ប្រគល់ភារៈដល់ព្រះអានន្ទដ៏ជាញាតិដ៏ប្រសើររបស់យើងរាល់គ្នាទៅវិញ»។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រគល់ភារៈដល់ព្រះអានន្ទថេរៈនោះឯង ក៏ព្រោះតែយល់ដល់អធ្យាស្រ័យរបស់ពួកស្តេចសាក្យៈទាំងនោះ។

Sekho pāṭipadoti paṭipannako sekhasamaṇo. So tuyhaṃ paṭibhātu upaṭṭhātu, tassa paṭipadaṃ desehīti paṭipadāya puggalaṃ niyametvā dasseti. Kasmā pana bhagavā imaṃ paṭipadaṃ niyamesi? Bahūhi kāraṇehi. Ime tāva sakyā maṅgalasālāya maṅgalaṃ paccāsīsanti vaḍḍhiṃ icchanti, ayañca sekhapaṭipadā mayhaṃ sāsane maṅgalapaṭipadā vaḍḍhamānakapaṭipadātipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Tassañca parisati sekhāva bahū nisinnā, te attanā paṭividdhaṭṭhāne kathīyamāne akilamantāva sallakkhessantītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Āyasmā ca ānando sekhapaṭisambhidāpattova, so attanā paṭividdhe paccakkhaṭṭhāne kathento akilamanto viññāpetuṃ sakkhissatītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Sekhapaṭipadāya ca tissopi sikkhā osaṭā[Pg.20], tattha adhisīlasikkhāya kathitāya sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitameva hoti, adhicittasikkhāya kathitāya sakalaṃ suttantapiṭakaṃ kathitaṃ hoti, adhipaññāsikkhāya kathitāya sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ kathitaṃ hoti, ānando ca bahussuto tipiṭakadharo, so pahoti tīhi piṭakehi tisso sikkhā kathetuṃ, evaṃ kathite sakyānaṃ maṅgalameva vaḍḍhiyeva bhavissatītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi.

«សេខបដិបទា» សេចក្តីថា ព្រះសេខសមណៈអ្នកប្រតិបត្តិ។ ពាក្យថា «សូមឲ្យសេខសមណៈនោះ ប្រាកដច្បាស់ក្នុងញាណរបស់លោក (អានន្ទ) ចូរលោកសម្តែងនូវបដិបទារបស់សេខសមណៈនោះចុះ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កំណត់បុគ្គលដោយបដិបទា ហើយទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់កំណត់យកបដិបទានេះ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះតែហេតុជាច្រើនយ៉ាង។ មុនដំបូង ពួកសាក្យៈទាំងនេះ តែងតែប្រាថ្នានូវមង្គល ចង់បានសេចក្តីចម្រើននៅក្នុងមង្គលសាលា ហើយសេខបដិបទានេះ ក៏ជាមង្គលបដិបទា ជាបដិបទានាំមកនូវសេចក្តីចម្រើន នៅក្នុងសាសនារបស់តថាគត ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់កំណត់យកបដិបទានេះ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅក្នុងបរិស័ទនោះ មានតែពួកសេខបុគ្គលជាច្រើនដែលអង្គុយនៅ ពួកសេខបុគ្គលទាំងនោះ កាលបើធម៌ដែលខ្លួនបានត្រាស់ដឹងហើយ ត្រូវបានសម្តែងឡើង នឹងមិនលំបាកឡើយ ហើយនឹងអាចកំណត់ចាំទុកបាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់កំណត់យកបដិបទានេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ក៏ជាអ្នកដល់នូវបដិសម្ភិទារបស់ព្រះសេខៈដែរ កាលបើលោកសម្តែងនូវធម៌ដែលខ្លួនបានត្រាស់ដឹងចំពោះមុខ នឹងមិនលំបាកឡើយ ហើយនឹងអាចធ្វើឲ្យអ្នកដទៃយល់បាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់កំណត់យកបដិបទានេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសេខបដិបទានេះ សិក្ខាទាំង ៣ ក៏ចុះសម្រុងគ្នាដែរ ក្នុងសិក្ខាទាំង ៣ នោះ កាលបើអធិសីលសិក្ខាត្រូវបានសម្តែងហើយ ឈ្មោះថាព្រះវិន័យបិដកទាំងអស់ ត្រូវបានសម្តែងហើយដែរ កាលបើអធិចិត្តសិក្ខាត្រូវបានសម្តែងហើយ ឈ្មោះថាព្រះសុត្តន្តបិដកទាំងអស់ ត្រូវបានសម្តែងហើយដែរ កាលបើអធិប្បញ្ញាសិក្ខាត្រូវបានសម្តែងហើយ ឈ្មោះថាព្រះអភិធម្មបិដកទាំងអស់ ត្រូវបានសម្តែងហើយដែរ។ ចំណែកព្រះអានន្ទ ជាពហុស្សូត ទ្រង់ចាំព្រះត្រៃបិដក លោកអាចសម្តែងនូវសិក្ខាទាំង ៣ ដោយបិដកទាំង ៣ បាន កាលបើសម្តែងយ៉ាងនេះហើយ មង្គល និងសេចក្តីចម្រើនពិតប្រាកដ នឹងមានដល់ពួកសាក្យៈទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់កំណត់យកបដិបទានេះ។

Piṭṭhi me āgilāyatīti kasmā āgilāyati? Bhagavato hi chabbassāni padhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi, athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji. Akāraṇaṃ vā etaṃ. Pahoti hi bhagavā uppannaṃ vedanaṃ vikkhambhetvā ekampi dvepi sattāhe ekapallaṅkena nisīdituṃ. Santhāgārasālaṃ pana catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi, tattha pādadhovanaṭṭhānato yāva dhammāsanā agamāsi, ettake ṭhāne gamanaṃ nipphannaṃ. Dhammāsanaṃ patto thokaṃ ṭhatvā nisīdi, ettake ṭhānaṃ. Diyaḍḍhayāmaṃ dhammāsane nisīdi, ettake ṭhāne nisajjā nipphannā. Idāni dakkhiṇena passena thokaṃ nipanne sayanaṃ nipphajjissatīti evaṃ catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi. Upādinnakasarīrañca nāma ‘‘no āgilāyatī’’ti na vattabbaṃ, tasmā ciraṃ nisajjāya sañjātaṃ appakampi āgilāyanaṃ gahetvā evamāha.

«ខ្នងរបស់តថាគតរោយ (ចុកស្រពន់)» ចុះហេតុអ្វីបានជារោយ? ព្រោះថា កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បំពេញទុក្ករកិរិយាអស់រយៈពេល ៦ ឆ្នាំ សេចក្តីទុក្ខក្នុងព្រះកាយយ៉ាងខ្លាំងបានកើតមានដល់ព្រះអង្គ ក្រោយមក ក្នុងព្រះជន្មវ័យចាស់ជរា ព្រះរោគខ្យល់ក្នុងព្រះបិដ្ឋិ (ខ្នង) ក៏កើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់រោយ។ មួយយ៉ាងទៀត ហេតុនេះមិនមែនជាហេតុពិតឡើយ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អាចកំចាត់បង់នូវវេទនាដែលកើតឡើង ហើយគង់នៅដោយភ្នែនតែមួយ អស់រយៈពេល ១ ថ្ងៃក្តី ២ ថ្ងៃក្តី ៧ ថ្ងៃក្តី ក៏បាន។ ប៉ុន្តែ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងប្រើប្រាស់សាលាប្រជុំ (សន្ថគារសាលា) ដោយឥរិយាបថទាំង ៤ ក្នុងសាលានោះ ព្រះអង្គបានយាងពីកន្លែងលាងព្រះបាទ រហូតដល់ធម្មាសនៈ ការយាងទៅក្នុងទីប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថាសម្រេចឥរិយាបថដើរហើយ។ លុះយាងដល់ធម្មាសនៈហើយ ទ្រង់ឈប់បន្តិច រួចគង់ចុះ ការឈរក្នុងទីប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថាសម្រេចឥរិយាបថឈរហើយ。 ទ្រង់គង់លើធម្មាសនៈអស់រយៈពេលមួយយាមកន្លះ ការគង់ក្នុងទីប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថាសម្រេចឥរិយាបថអង្គុយហើយ។ ឥឡូវនេះ កាលបើទ្រង់សម្រាន្តបន្តិចដោយព្រះបារ្សវៈ (ចំហៀងខ្លួន) ខាងស្តាំ ឥរិយាបថដេកនឹងសម្រេច ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងប្រើប្រាស់ដោយឥរិយាបថទាំង ៤ យ៉ាងនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ឧបាទិន្នករូប (រាងកាយដែលប្រកបដោយឧបាទាន) មិនគួរនិយាយថា មិនរោយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់យកការរោយបន្តិចបន្តួចដែលកើតឡើងពីការគង់អស់រយៈពេលយូរ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

Saṅghāṭiṃ paññāpetvāti santhāgārassa kira ekapasse te rājāno paṭṭasāṇiṃ parikkhipāpetvā kappiyamañcakaṃ paññapetvā kappiyapaccattharaṇena attharitvā upari suvaṇṇa-tāraka-gandhamālā-dāmapaṭimaṇḍitaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhatelappadīpaṃ āropayiṃsu ‘‘appeva nāma satthā dhammāsanato vuṭṭhāya thokaṃ vissamanto idha nipajjeyya, evaṃ no imaṃ santhāgāraṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññapetvā nipajji. Uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvāti ettakaṃ kālaṃ atikkamitvā vuṭṭhahissāmīti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapetvā.

«ទ្រង់ក្រាលសង្ឃាដិ» ឮថា ពួកស្តេចសាក្យៈទាំងនោះ បានឲ្យគេព័ទ្ធវាំងននសូត្រនៅចំហៀងម្ខាងនៃសាលាប្រជុំ ឲ្យក្រាលគ្រែដែលគួរ (កប្បិយមញ្ចៈ) ឲ្យក្រាលដោយកម្រាលដែលគួរ (កប្បិយកម្រាល) ចងពិតានខាងលើដែលលម្អដោយផ្កាយមាស ខ្សែក្រអូប និងកម្រងផ្កា ហើយបានអុជប្រទីបប្រេងក្រអូប ដោយគិតថា «ធ្វើម្តេចហ្នឹងឲ្យព្រះសាស្តាយាងក្រោកពីធម្មាសនៈ ហើយសម្រាកបន្តិច រួចសម្រាន្តក្នុងទីនេះ កាលបើព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រើប្រាស់សាលាប្រជុំនេះរបស់យើងរាល់គ្នា ដោយឥរិយាបថទាំង ៤ យ៉ាងនេះហើយ នឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដល់យើងរាល់គ្នាអស់កាលជាអង្វែង»។ ព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់រំលឹកដល់បំណងរបស់ពួកស្តេចសាក្យៈទាំងនោះ ទើបទ្រង់ក្រាលសង្ឃាដិលើគ្រែនោះ ហើយសម្រាន្តទៅ។ «ទ្រង់ធ្វើទុកក្នុងព្រះហឫទ័យនូវឧដ្ឋានសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងការក្រោកឡើង)» សេចក្តីថា ទ្រង់តាំងទុកក្នុងព្រះហឫទ័យនូវសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងការក្រោកឡើងថា «តថាគតនឹងក្រោកឡើង កាលបើកន្លងវេលាប៉ុណ្ណេះទៅ»។

23. Mahānāmaṃ sakkaṃ āmantesīti so kira tasmiṃ kāle tassaṃ parisati jeṭṭhako pāmokkho, tasmiṃ saṅgahite sesaparisā saṅgahitāva [Pg.21] hotīti thero tameva āmantesi. Sīlasampannoti sīlena sampanno, sampannasīlo paripuṇṇasīloti attho. Saddhammehīti sundaradhammehi, sataṃ vā sappurisānaṃ dhammehi.

២៣. «ទ្រង់ត្រាស់ហៅមហានាមសាក្យៈ» ឮថា ក្នុងសម័យនោះ មហានាមសាក្យៈនោះ ជាចាស់ទុំ ជាប្រធានក្នុងបរិស័ទនោះ កាលបើមហានាមសាក្យៈនោះត្រូវបានសង្គ្រោះហើយ ឈ្មោះថាបរិស័ទដែលនៅសល់ ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះហើយដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបហៅតែមហានាមសាក្យៈនោះឯង។ «សីលសម្បន្នោ» សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយសីល មានសីលដ៏បរិបូណ៌ មានសីលដ៏ពេញលេញ នេះជាអត្ថ។ «សទ្ធម្មេហិ» សេចក្តីថា ដោយធម៌ដ៏ល្អទាំងឡាយ ឬមួយថា ដោយធម៌របស់សប្បុរសទាំងឡាយ។

24. Kathañca mahānāmāti iminā ettakena ṭhānena sekhapaṭipadāya mātikaṃ ṭhapetvā paṭipāṭiyā vitthāretukāmo evamāha. Tattha sīlasampannotiādīni ‘‘sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’ti ākaṅkheyyasuttādīsu vuttanayeneva veditabbāni.

២៤. «ម្នាលមហានាម ចុះដូចម្តេច...» ព្រះអានន្ទថេរៈ កាលប្រាថ្នានឹងតាំងមាតិកានៃសេខបដិបទាទុក ដោយពាក្យប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ហើយសម្តែងសេចក្តីឲ្យពិស្តារតាមលំដាប់ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «សីលសម្បន្នោ» ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងអាកង្ខេយ្យសូត្រជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលរស់នៅចុះ»។

25. Kāyaduccaritenātiādīsu upayogatthe karaṇavacanaṃ, hiriyitabbāni kāyaduccaritādīni hiriyati jigucchatīti attho. Ottappaniddese hetvatthe karaṇavacanaṃ, kāyaduccaritādīhi ottappassa hetubhūtehi ottappati bhāyatīti attho. Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo anosakkitamānaso. Pahānāyāti pahānatthāya. Upasampadāyāti paṭilābhatthāya. Thāmavāti vīriyathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo. Anikkhittadhuro kusalesu dhammesūti kusalesu dhammesu anoropitadhuro anosakkitavīriyo. Paramenāti uttamena. Satinepakkenāti satiyā ca nipakabhāvena ca. Kasmā pana satibhājaniye paññā āgatāti? Satiyā balavabhāvadīpanatthaṃ. Paññāvippayuttā hi sati dubbalā hoti, sampayuttā balavatīti.

២៥. ក្នុងពាក្យថា «កាយទុច្ចរិតេន» (ដោយកាយទុច្ចរិត) ជាដើម ករណវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃឧបយោគត្ថ (ទុតិយាវិភត្តិ) សេចក្តីថា ខ្មាស អន់ចិត្ត ខ្ពើមរអើម ចំពោះកាយទុច្ចរិតជាដើម ដែលគួរខ្មាស។ ក្នុងការសម្តែងនូវឱត្តប្បៈ ករណវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃហេតុ សេចក្តីថា ខ្លាច តក់ស្លុត ចំពោះកាយទុច្ចរិតជាដើម ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតឱត្តប្បៈ។ «អារទ្ធវីរិយោ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ មានចិត្តមិនរួញរា។ «បហានាយ» សេចក្តីថា ដើម្បីលះបង់។ «ឧបសម្បទាយ» សេចក្តីថា ដើម្បីបានមក (ដើម្បីសម្រេច)។ «ថាមវា» សេចក្តីថា ប្រកបដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីព្យាយាម。 «ទឡ្ហបរក្កមោ» សេចក្តីថា មានសេចក្តីបកម្បៈ (ព្យាយាម) ដ៏មាំមួន។ «អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនដាក់ធុរៈចុះ មានព្យាយាមមិនរួញរា ក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ «បរមេន» សេចក្តីថា ដ៏ឧត្តម។ «សតិនេបក្កេន» សេចក្តីថា ប្រកបដោយសតិ និងនេបក្កភាព (ប្រាជ្ញាដ៏មុតស្រួច)។ ចុះហេুটអ្វីបានជាបញ្ញាមកក្នុងសតិវិភង្គ (ការចែកសតិ)? ឆ្លើយថា៖ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពមានកម្លាំងខ្លាំងនៃសតិ។ ព្រោះថា សតិដែលមិនប្រកបដោយបញ្ញា តែងតែទន់ខ្សោយ ចំណែកសតិដែលប្រកបដោយបញ្ញា តែងតែមានកម្លាំងខ្លាំង។

Cirakatampīti attanā vā parena vā kāyena cirakataṃ cetiyaṅgaṇavattādi asīti mahāvattapaṭipattipūraṇaṃ. Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ sakkaccaṃ uddisana-uddisāpana-dhammosāraṇa-dhammadesanā-upanisinnakathā-anumodaniyādivasena pavattitaṃ vacīkammaṃ. Saritā anussaritāti tasmiṃ kāyena cirakate ‘‘kāyo nāma kāyaviññatti, cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti. Tadubhayampi rūpaṃ, taṃsamuṭṭhāpikā cittacetasikā arūpaṃ. Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhā’’ti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho. Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā. Tāya satiyā esa sakimpi saraṇena saritā, punappunaṃ saraṇena anussaritāti veditabbā.

«ទោះបីជាការដែលធ្វើទុកយូរហើយក្តី» សេចក្តីថា ការបំពេញវត្តប្រតិបត្តិមានចេតិយង្គណវត្តជាដើម ដែលជាមហាវត្ត ៨០ ដែលខ្លួនឯងក្តី អ្នកដទៃក្តី បានធ្វើដោយកាយអស់កាលជាយូរអង្វែងមកហើយ។ «ទោះបីជាការដែលនិយាយទុកយូរហើយក្តី» សេចក្តីថា វចីកម្មដែលខ្លួនឯងក្តី អ្នកដទៃក្តី បាននិយាយដោយវាចាអស់កាលជាយូរអង្វែងមកហើយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការរៀនសូត្រ ការបង្រៀន ការសូត្រធម៌ ការសម្តែងធម៌ ការសន្ទនាធម៌ និងការអនុមោទនាជាដើម ដោយគោរព។ «ជាអ្នករំលឹក ជាអ្នករំលឹកញឹកញយ» សេចក្តីថា ក្នុងកាយកម្មដែលធ្វើទុកយូរហើយនោះ ឈ្មោះថាកាយ គឺកាយវិញ្ញត្តិ ក្នុងវចីកម្មដែលនិយាយទុកយូរហើយនោះ ឈ្មោះថាវាចា គឺវចីវិញ្ញត្តិ។ វិញ្ញត្តិទាំងពីរនោះជា រូបធម៌ ចំណែកឯចិត្ត និងចេតសិកដែលតាំងឡើងនូវវិញ្ញត្តិទាំងពីរនោះជា អរូបធម៌។ បុគ្គលនោះរមែងរំលឹកផង រំលឹកញឹកញយផង យ៉ាងនេះថា «រូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយនេះ កើតឡើងយ៉ាងនេះ រលត់ទៅយ៉ាងនេះ» ឈ្មោះថាធ្វើសតិសម្ពោជ្ឈង្គឲ្យតាំងឡើង នេះជាអត្ថ។ ព្រោះថា សតិដែលធ្វើឲ្យពោជ្ឈង្គតាំងឡើង គឺទ្រង់ប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះ។ គប្បីជ្រាបថា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា «សរិតា» (អ្នករំលឹក) ព្រោះការរំលឹកតែម្តង ដោយសតិនោះ ឈ្មោះថា «អនុស្សរិតា» (អ្នករំលឹកញឹកញយ) ព្រោះការរំលឹកម្តងហើយម្តងទៀត។

Udayatthagāminiyāti [Pg.22] pañcannaṃ khandhānaṃ udayavayagāminiyā udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāya. Ariyāyāti vikkhambhanavasena ca samucchedavasena ca kilesehi ārakā ṭhitāya parisuddhāya. Paññāya samannāgatoti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca samaṅgībhūto. Nibbedhikāyāti sāyeva nibbijjhanato nibbedhikāti vuccati, tāya samannāgatoti attho. Tattha maggapaññāya samucchedavasena anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikā. Vipassanāpaññāya tadaṅgavasena nibbedhikāya maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato cāti vipassanā ‘‘nibbedhikā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti idhāpi maggapaññā ‘‘sammā hetunā nayena vaṭṭadukkhaṃ khepayamānā gacchatīti sammā dukkhakkhayagāminī nāma. Vipassanā tadaṅgavasena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti dukkhakkhayagāminī. Dukkhakkhayagāminiyā vā maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato esā dukkhakkhayagāminī’’ti veditabbā.

«ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីដឹងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ» សេចក្តីថា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីដឹងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំង ៥ ដែលអាចចាក់ធ្លុះដឹងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅបាន។ «ដ៏ប្រសើរ» សេចក្តីថា ដ៏បរិសុទ្ធ ស្ថិតនៅឆ្ងាយចាកកិលេសទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិនទុក (វិក្ខម្ភនៈ) ផង ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទៈ) ផង។ «ប្រកបដោយបញ្ញា» សេចក្តីថា ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយវិបស្សនាបញ្ញាផង ដោយមគ្គបញ្ញាផង។ «ដែលជាគ្រឿងទម្លាយកិលេស» សេចក្តីថា បញ្ញានោះឯង ហៅថា និព្វេធិកា ព្រោះតែការទម្លាយកិលេសបាន សេចក្តីថា ប្រកបដោយបញ្ញានោះ។ ក្នុងបញ្ញាទាំងពីរនោះ មគ្គបញ្ញា រមែងទម្លាយ រមែងបំផ្លាញនូវគំនរលោភៈ គំនរទោសៈ គំនរមោហៈ ដែលមិនធ្លាប់ទម្លាយ មិនធ្លាប់បំផ្លាញពីមុនមក ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទប្បហាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា និព្វេធិកា។ ចំណែកឯវិបស្សនាបញ្ញា រមែងទម្លាយ រមែងបំផ្លាញនូវគំនរលោភៈ គំនរទោសៈ គំនរមោហៈ ដែលមិនធ្លាប់ទម្លាយ មិនធ្លាប់បំផ្លាញពីមុនមក ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែជាគ្រឿងនាំឲ្យបាននូវមគ្គបញ្ញាដ៏ជាគ្រឿងទម្លាយកិលេស ព្រោះហេតុនោះ វិបស្សនាបញ្ញា គួរហៅថា «និព្វេធិកា» បាន។ ក្នុងបទថា «សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា» នេះដែរ មគ្គបញ្ញា ឈ្មោះថា សម្មាទុក្ខក្ខយគាមិនី ព្រោះធ្វើឲ្យវដ្តទុក្ខអស់ទៅដោយហេតុ ដោយន័យដ៏ត្រឹមត្រូវ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ វិបស្សនាបញ្ញា ឈ្មោះថា ទុក្ខក្ខយគាមិនី ព្រោះធ្វើឲ្យវដ្តទុក្ខ និងកិលេសទុក្ខអស់ទៅ ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន ហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ មួយយ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា វិបស្សនានេះ ឈ្មោះថា ទុក្ខក្ខយគាមិនី ព្រោះតែជាគ្រឿងនាំឲ្យបាននូវមគ្គបញ្ញាដ៏ជាគ្រឿងទៅកាន់ការរលត់ទុក្ខ។

26. Abhicetasikānanti abhicittaṃ seṭṭhacittaṃ sitānaṃ nissitānaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti appitappitakkhaṇe sukhapaṭilābhahetūnaṃ. Nikāmalābhīti icchiticchitakkhaṇe samāpajjitā. Akicchalābhīti nidukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī. Paguṇabhāvena eko icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ sakkoti, samādhipāripanthikadhamme pana akilamanto vikkhambhetuṃ na sakkoti, so attano anicchāya khippameva vuṭṭhāti, yathāparicchedavasena samāpattiṃ ṭhapetuṃ na sakkoti ayaṃ kicchalābhī kasiralābhī nāma. Eko icchiticchitakkhaṇe ca samāpajjituṃ sakkoti, samādhipāripanthikadhamme ca akilamanto vikkhambheti, so yathāparicchedavaseneva vuṭṭhātuṃ sakkoti, ayaṃ akicchalābhī akasiralābhī nāma.

២៦. «ដែលអាស្រ័យនូវអភិចិត្ត» សេចក្តីថា ដែលអាស្រ័យនូវអភិចិត្ត គឺចិត្តដ៏ប្រសើរ (បានដល់ឈានទាំងឡាយ)។ «ដែលជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន» សេចក្តីថា ឈានទាំងឡាយដែលជាហេតុនាំឲ្យបាននូវសេចក្តីសុខ ក្នុងខណៈដែលចូលសមាបត្តិរាល់ដង។ «ជាអ្នកបានតាមប្រាថ្នា» សេចក្តីថា អាចចូលសមាបត្តិបានក្នុងខណៈដែលចង់បានរាល់ដង។ «ជាអ្នកបានដោយមិនលំបាក» សេចក្តីថា បានដោយមិនមានសេចក្តីទុក្ខលំបាក។ «ជាអ្នកបានដោយងាយ» សេចក្តីថា បានយ៉ាងទូលំទូលាយ (បរិបូណ៌)។ ដោយភាពស្ទាត់ជំនាញ បុគ្គលខ្លះ អាចចូលសមាបត្តិបានក្នុងខណៈដែលចង់បានរាល់ដង ប៉ុន្តែមិនអាចកំចាត់បង់នូវនីវរណធម៌ដែលជាសត្រូវដល់សមាធិ ដោយមិនលំបាកឡើយ បុគ្គលនោះរមែងចេញចាកឈានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយមិនចង់ចេញឡើយ ហើយមិនអាចតាំងទុកនូវសមាបត្តិទៅតាមការកំណត់ពេលវេលាបានឡើយ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា «កិច្ឆលាភី» (អ្នកបានដោយលំបាក) «កសិរលាភី» (អ្នកបានដោយត្រដាបត្រដួស)។ ចំណែកឯបុគ្គលខ្លះ អាចចូលសមាបត្តិបានក្នុងខណៈដែលចង់បានរាល់ដងផង អាចកំចាត់បង់នូវនីវរណធម៌ដែលជាសត្រូវដល់សមាធិ ដោយមិនលំបាកផង បុគ្គលនោះរមែងអាចចេញចាកឈានបានតាមការកំណត់ពេលវេលាពិតប្រាកដ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា «អកិច្ឆលាភី» (អ្នកបានដោយមិនលំបាក) «អកសិរលាភី» (អ្នកបានដោយងាយ)។

27. Ayaṃ vuccati mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipadoti mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipado vipassanāgabbhāya vaḍḍhamānakapaṭipadāya samannāgatoti vuccatīti dasseti. Apuccaṇḍatāyāti apūtiaṇḍatāya. Bhabbo abhinibbhidāyāti vipassanādiñāṇappabhedāya bhabbo. Sambodhāyāti ariyamaggāya. Anuttarassa yogakkhemassāti arahattaṃ [Pg.23] anuttaro yogakkhemo nāma, tadabhigamāya bhabboti dasseti. Yā panāyamettha atthadīpanatthaṃ upamā āhaṭā, sā cetokhilasutte vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi tattha ‘‘tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyakaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno ussoḷhipannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvo’’ti yaṃ evaṃ opammasaṃsandanaṃ āgataṃ, taṃ idha evaṃ sīlasampanno hotītiādivacanato ‘‘tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyakaraṇaṃ viya imassa bhikkhuno sīlasampannatādīhi pannarasehi dhammehi samaṅgibhāvo’’ti. Evaṃ yojetvā veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha vuttasadisameva.

២៧. ពាក្យថា "ayaṃ vuccati mahānāma ariyasāvako sekho paṭipado" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីថា "មហានាម អរិយសាវ័កជាសេក្ខបុគ្គល ប្រកបដោយសេក្ខបដិបទា គឺឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយបដិបទាដែលធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងនូវវិបស្សនាគភ៌ (គភ៌គឺវិបស្សនា)"។ ពាក្យថា "apuccaṇḍatāya" បានដល់ ភាពនៃបុគ្គលដែលមានវិបស្សនាញ្ញាណដូចជាស៊ុតដែលមិនស្អុយ។ ពាក្យថា "bhabbo abhinibbhidāya" គឺគួរដើម្បីទម្លាយនូវញ្ញាណផ្សេងៗ មានវិបស្សនាញ្ញាណជាដើម។ ពាក្យថា "sambodhāya" គឺដើម្បីអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា "anuttarassa yogakkhemassa" សំដៅយកព្រះអរហត្តផល ឈ្មោះថាធម៌ដ៏ក្សេមចាកយោគៈដ៏ប្រសើរ ទ្រង់បង្ហាញថា គួរដើម្បីសម្រេចនូវព្រះអរហត្តផលនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ឧបមាណាដែលនាំមកក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីច្បាស់លាស់ ឧបមានោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងចេតោខិលសូត្រ។ ព្រោះថា ក្នុងចេតោខិលសូត្រនោះ មានតែការប្រៀបធៀបឧបមាដែលមកយ៉ាងនេះថា "ការធ្វើកិច្ចការមានប្រការ ៣ យ៉ាង ចំពោះស៊ុតទាំងឡាយនៃមេមាន់នោះ យ៉ាងណាមិញ ភាពនៃភិក្ខុនេះជាអ្នកប្រកបដោយអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ១៥ ប្រការ ក៏យ៉ាងនោះដែរ" ប៉ុន្តែក្នុងសេក្ខសូត្រនេះ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា "evaṃ sīlasampanno hoti" (ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលយ៉ាងនេះ) គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីប្រៀបធៀបយ៉ាងនេះថា "ការធ្វើកិច្ចការមានប្រការ ៣ យ៉ាង ចំពោះស៊ុតទាំងឡាយនៃមេមាន់នោះ យ៉ាងណាមិញ ភាពនៃភិក្ខុនេះជាអ្នកប្រកបដោយធម៌ ១៥ ប្រការ មានសីលសម្បទាជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ"។ គប្បីជ្រាបដោយការផ្សំសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺដូចគ្នានឹងសេចក្តីដែលពោលហើយនោះឯង។

28. Imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhinti imaṃ paṭhamādijjhānehi asadisaṃ uttamaṃ catutthajjhānikaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ. Paṭhamābhinibbhidāti paṭhamo ñāṇabhedo. Dutiyādīsupi eseva nayo. Kukkuṭacchāpako pana ekavāraṃ mātukucchito ekavāraṃ aṇḍakosatoti dve vāre jāyati. Ariyasāvako tīhi vijjāhi tāyo vāre jāyati. Pubbenivāsacchādakaṃ tamaṃ vinodetvā pubbenivāsañāṇena paṭhamaṃ jāyati, sattānaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vinodetvā dibbacakkhuñāṇena dutiyaṃ jāyati, catusaccapaṭicchādakaṃ tamaṃ vinodetvā āsavakkhayañāṇena tatiyaṃ jāyati.

២៨. ពាក្យថា "imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ" បានដល់ សេចក្តីបរិសុទ្ធិនៃសតិដោយសារឧបេក្ខា ក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ដ៏ប្រសើរ មិនដូចគ្នានឹងបឋមជ្ឈានជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា "paṭhamābhinibbhidā" គឺការទម្លាយចេញនៃញ្ញាណជាដំបូង។ សូម្បីក្នុងអភិនិព្វិទាទីពីរជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ឯកូនមាន់ រមែងកើតពីរដង គឺម្តងចាកផ្ទៃមេមាន់ និងម្តងទៀតចាកសំបកស៊ុត។ ចំណែកអរិយសាវ័ក រមែងកើតបីដង ដោយវិជ្ជាបីយ៉ាង គឺកម្ចាត់បង់នូវងងឹតដែលបិទបាំងនូវបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ហើយកើតជាលើកដំបូងដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ កម្ចាត់បង់នូវងងឹតដែលបិទបាំងនូវចុតិ និងបដិសន្ធិនៃសត្វទាំងឡាយ ហើយកើតជាលើកទីពីរដោយទិព្វចក្ខុញ្ញាណ កម្ចាត់បង់នូវងងឹតដែលបិទបាំងនូវអរិយសច្ចៈទាំងបួន ហើយកើតជាលើកទីបីដោយអាសវក្ខយញ្ញាណ។

29. Idampissa hoti caraṇasminti idampi sīlaṃ assa bhikkhuno caraṇaṃ nāma hotīti attho. Caraṇaṃ nāma bahu anekavidhaṃ, sīlādayo pannarasadhammā, tattha idampi ekaṃ caraṇanti attho. Padattho pana carati tena agatapubbaṃ disaṃ gacchatīti caraṇaṃ. Esa nayo sabbattha.

២៩. ពាក្យថា "idampissa hoti caraṇasmiṃ" មានសេចក្តីថា សូម្បីតែសីលនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាចរណៈរបស់ភិក្ខុនោះដែរ។ ចរណៈនោះមានច្រើនយ៉ាង មានប្រការផ្សេងៗ គឺធម៌ ១៥ ប្រការ មានសីលជាដើម ក្នុងទីនោះ សូម្បីតែសីលនេះ ក៏ជាចរណៈមួយដែរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ឯអត្ថន័យនៃបទគឺ ភិក្ខុរមែងដើរទៅ គឺទៅកាន់ទិសដែលមិនធ្លាប់ទៅពីមុនដោយធម៌នោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា ចរណៈ។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងបទទាំងពួង។

Idampissa hoti vijjāyāti idaṃ pubbenivāsañāṇaṃ tassa vijjā nāma hotīti attho. Vijjā nāma bahu anekavidhā, vipassanañāṇādīni aṭṭha ñāṇāni, tattha idampi ñāṇaṃ ekā vijjātipi attho. Padattho pana vinivijjhitvā etāya jānātīti vijjā. Esa nayo sabbattha. Vijjāsampanno itipīti tīhi vijjāhi vijjāsampanno itipi. Caraṇasampanno itipīti pañcadasahi dhammehi caraṇasampanno itipi. Tadubhayena pana vijjācaraṇasampanno itipīti.

ពាក្យថា "idampissa hoti vijjāya" មានសេចក្តីថា សូម្បីតែបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាវិជ្ជារបស់ភិក្ខុនោះដែរ។ វិជ្ជានោះមានច្រើនយ៉ាង មានប្រការផ្សេងៗ គឺញ្ញាណ ៨ ប្រការ មានវិបស្សនាញ្ញាណជាដើម ក្នុងទីនោះ សូម្បីតែញ្ញាណនេះ ក៏ជាវិជ្ជាមួយដែរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ឯអត្ថន័យនៃបទគឺ បុគ្គលរមែងទម្លាយទម្លុះហើយដឹងច្បាស់ដោយធម៌នោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា វិជ្ជា។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងបទទាំងពួង។ ពាក្យថា "vijjāsampanno itipi" គឺឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា ដោយវិជ្ជា ៣ យ៉ាងផង។ ពាក្យថា "caraṇasampanno itipi" គឺឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយចរណៈ ដោយចរណធម៌ ១៥ ប្រការផង។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយសារធម៌ទាំងពីរនោះ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា និងចរណៈផង។

30. Sanaṅkumārenāti [Pg.24] porāṇakakumārena, cirakālato paṭṭhāya kumāroti paññātena. So kira manussapathe pañcacūḷakakumārakakāle jhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti, tassa so attabhāvo piyo ahosi manāpo, tasmā tādiseneva attabhāvena carati, tena naṃ sanaṅkumāroti sañjānanti. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā bhagavatāti mama pañhabyākaraṇena saddhiṃ saṃsanditvā desitāti ambaṭṭhasutte buddhena bhagavatā ‘‘ahampi, ambaṭṭha, evaṃ vadāmi –

៣០. ពាក្យថា "sanaṅkumārena" បានដល់ ព្រហ្មដែលគេស្គាល់ថាជាកុមារតាំងពីកាលដ៏យូរលង់មកហើយ គឺព្រហ្មជាកុមារពីបុរាណ។ ឮថា ព្រហ្មនោះ កាលនៅក្នុងមនុស្សលោក ក្នុងវ័យជាកុមារមានជុក ៥ បានញ៉ាំងឈានឲ្យកើតឡើង ហើយមានឈានមិនសាបសូន្យ បានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក។ អត្តភាពនោះ ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្តរបស់ព្រហ្មនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រហ្មនោះត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកដោយអត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ មនុស្សទាំងឡាយទើបស្គាល់ព្រហ្មនោះថា "សនង្កុមារ"។ ពាក្យថា "janetasmiṃ" បានដល់ ក្នុងពួកមនុស្ស គឺក្នុងពពួកសត្វ។ ពាក្យថា "ye gottapaṭisārino" បានដល់ ជនទាំងឡាយណាដែលរមែងរលឹកនឹកដល់គោត្រក្នុងពួកមនុស្សនោះថា "ខ្ញុំជាគោតមៈ ខ្ញុំជាកស្សបៈ" ក្នុងបណ្តាជនដែលរលឹកនឹកដល់គោត្រទាំងឡាយក្នុងលោកនោះ ក្សត្រិយ៍ជាបុគ្គលប្រសើរបំផុត។ ពាក្យថា "anumatā bhagavatā" គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យល់ព្រម គឺទ្រង់សម្តែងឲ្យស្របគ្នានឹងការដោះស្រាយប្រស្នារបស់ខ្ញុំ ក្នុងអម្ពដ្ឋសូត្រ ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា "ម្នាលអម្ពដ្ឋ តថាគតក៏ពោលយ៉ាងនោះដែរថា–"

‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino;

Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’ti’’. (dī. ni. 1.277) –

"ក្សត្រិយ៍ជាបុគ្គលប្រសើរបំផុត ក្នុងពួកជនដែលរលឹកនឹកដល់គោត្រ ចំណែកបុគ្គលណាដែលបរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា និងចរណៈ បុគ្គលនោះជាអ្នកប្រសើរបំផុត ក្នុងពួកទេវតានិងមនុស្ស"។

Evaṃ bhāsantena anuññātā anumoditā. Sādhu sādhu ānandāti, bhagavā kira ādito paṭṭhāya niddaṃ anokkamantova imaṃ suttaṃ sutvā ānandena sekhapaṭipadāya kūṭaṃ gahitanti ñatvā uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno sādhukāraṃ adāsi. Ettāvatā ca pana idaṃ suttaṃ jinabhāsitaṃ nāma jātaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាត ទ្រង់អនុមោទនា ដោយការត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "sādhu sādhu ānanda" ឮថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់មិនបានផ្ទំលក់ទាល់តែសោះ តាំងពីដើមមក ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់នូវសូត្រនេះ ហើយទ្រង់ជ្រាបថា ព្រះអានន្ទបានកាន់យកនូវកំពូលនៃសេក្ខបដិបទាហើយ ទើបទ្រង់ក្រោកឡើង គង់ភ្នែន ហើយប្រទាននូវសាធុការ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយហេតុត្រឹមតែការអនុមោទនានេះ សូត្រនេះក៏ឈ្មោះថាជាជិនភាសិត។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Sekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេក្ខសូត្រ ចប់ហើយ។

4. Potaliyasuttavaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាបោតលិយសូត្រ

31. Evaṃ me sutanti potaliyasuttaṃ. Tattha aṅguttarāpesūti aṅgāyeva so janapado, mahiyā panassa uttarena yā āpo, tāsaṃ avidūrattā uttarāpotipi vuccati. Kataramahiyā uttarena yā āpoti, mahāmahiyā. Tatthāyaṃ āvibhāvakathā – ayaṃ kira jambudīpo dasasahassayojanaparimāṇo. Tattha ca catusahassayojanappamāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo samuddoti saṅkhaṃ gato[Pg.25]. Tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti. Tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītikūṭasahassapaṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto, yattha āyāmavitthārena ceva gambhīratāya ca paṇṇāsapaṇṇāsayojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinīdaho sīhapapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhitā. Tesu anotattadaho sudassanakūṭaṃ citrakūṭaṃ kāḷakūṭaṃ gandhamādanakūṭaṃ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto.

៣១. ព្រះសូត្រមានពាក្យថា "evaṃ me sutaṃ" ជាដើម ឈ្មោះថា បោតលិយសូត្រ។ ក្នុងបោតលិយសូត្រនោះ ពាក្យថា "aṅguttarāpesu" សំដៅយកជនបទឈ្មោះ អង្គៈ នោះឯង ប៉ុន្តែព្រោះទឹកណាដែលមាននៅទិសខាងជើងនៃទន្លេមហី មិនឆ្ងាយពីទឹកទាំងនោះ ទើបហៅថា ឧត្តរាបៈ ខ្លះដែរ។ សួរថា ទឹកនៅទិសខាងជើងនៃទន្លេមហីណា? ឆ្លើយថា ទន្លេមហីធំ។ ក្នុងទីនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ឲ្យច្បាស់លាស់៖ ឮថា ជម្ពូទ្វីបនេះ មានទំហំ ១០,០០០ យោជន៍។ ក្នុងជម្ពូទ្វីបនោះ ដែនដីមានទំហំ ៤,០០០ យោជន៍ ត្រូវទឹកលិចលង់ ហៅថា មហាសមុទ្រ។ ក្នុងដែនដីទំហំ ៣,០០០ យោជន៍ មនុស្សទាំងឡាយរមែងរស់នៅ។ ក្នុងដែនដីទំហំ ៣,០០០ យោជន៍ ភ្នំហិមពាន្តតាំងនៅ មានកម្ពស់ ៥០០ យោជន៍ តាក់តែងដោយកំពូលភ្នំ ៨៤,០០០ វិចិត្រដោយទន្លេ ៥០០ ដែលហូរទៅជុំវិញ។ ក្នុងភ្នំហិមពាន្តនោះ មានស្រះធំៗ ៧ តាំងនៅ គឺ ស្រះអនោតត្ត ស្រះកណ្ណមុណ្ឌៈ ស្រះរថការៈ ស្រះឆទ្ទន្ត ស្រះកុណាលៈ ស្រះមន្ទាកិនី និងស្រះសីហបបាតៈ ដែលមានបណ្តោយ ទទឹង និងជម្រៅ ៥០ យោជន៍ៗ និងមានបរិមាត្រ ១៥០ យោជន៍។ ក្នុងបណ្តាស្រះធំៗទាំងនោះ ស្រះអនោតត្ត ត្រូវព័ទ្ធជុំវិញដោយកំពូលភ្នំទាំង ៥ នេះ គឺ កំពូលភ្នំសុទស្សនៈ កំពូលភ្នំចិត្តៈ កំពូលភ្នំកាឡៈ កំពូលភ្នំគន្ធមាទនៈ និងកំពូលភ្នំកេលាសៈ។

Tattha sudassanakūṭaṃ sovaṇṇamayaṃ dviyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ. Citrakūṭaṃ sabbaratanamayaṃ. Kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ. Gandhamādanakūṭaṃ sānumayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ, mūlagandho sāragandho pheggugandho tacagandho papaṭikagandho rasagandho pattagandho pupphagandho phalagandho gandhagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṃ nānappakāraosadhasañchannaṃ, kāḷapakkhauposathadivase ādittamiva aṅgāraṃ jalantaṃ tiṭṭhati. Kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ. Sabbāni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni, tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni. Tāni sabbāni devānubhāvena nāgānubhāvena ca vassanti, nadiyo ca tesu sandanti. Taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati. Candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṃ karonti, ujuṃ gacchantā na karonti, tenevassa anotattanti saṅkhā udapādi.

ក្នុងបណ្តាកំពូលភ្នំទាំងនោះ កំពូលភ្នំសុទស្សនៈ សម្រេចដោយមាស មានកម្ពស់ ២០០ យោជន៍ កោងចូលខាងក្នុង មានសណ្ឋានដូចចំពុះក្អែក ឈរបាំងបិទបាំងនូវស្រះនោះឯង។ កំពូលភ្នំចិត្តៈ សម្រេចដោយរតនៈទាំងពួង។ កំពូលភ្នំកាឡៈ សម្រេចដោយថ្មអញ្ជនៈ។ កំពូលភ្នំគន្ធមាទនៈ ពេញដោយខ្ពង់រាប ខាងក្នុងមានពណ៌ដូចសណ្តែកបាយ ពេញប្រៀបដោយក្លិនទាំង ១០ យ៉ាងនេះ គឺ ក្លិនឫស ក្លិនខ្លឹម ក្លិនក្រៅ ក្លិនសម្បក ក្លិនស្រទាប់ ក្លិនជ័រ ក្លិនស្លឹក ក្លិនផ្កា ក្លិនផ្លែ និងក្លិននៃគ្រឿងក្រអូបទាំងពួង គ្របដណ្តប់ដោយឱសថផ្សេងៗជាច្រើន ក្នុងថ្ងៃឧបោសថនៃកាឡបក្ខ រមែងភ្លឺរន្ទាលដូចជាគំនររងើកភ្លើងដែលឆេះសន្ធោសន្ធៅ។ កំពូលភ្នំកេលាសៈ សម្រេចដោយប្រាក់។ កំពូលភ្នំទាំងអស់ មានកម្ពស់ និងសណ្ឋានស្មើគ្នានឹងកំពូលភ្នំសុទស្សនៈ ឈរបាំងបិទបាំងនូវស្រះនោះឯង។ កំពូលភ្នំទាំងអស់នោះ រមែងមានភ្លៀងបង្អុរចុះមកដោយអានុភាពនៃទេវតា និងអានុភាពនៃនាគ ហើយទន្លេទាំងឡាយក៏ហូរទៅលើកំពូលភ្នំទាំងនោះ។ ទឹកទាំងអស់នោះ ក៏ហូរចូលទៅក្នុងស្រះអនោតត្តនោះឯង។ ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យ កាលយាងទៅទិសខាងត្បូងក្តី ទិសខាងជើងក្តី រមែងផ្សាយពន្លឺទៅក្នុងស្រះនោះតាមចន្លោះភ្នំ ប៉ុន្តែ កាលយាងទៅត្រង់ពីលើ រមែងមិនផ្សាយពន្លឺទៅឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបស្រះនោះមានឈ្មោះថា "អនោតត្តៈ"។

Tattha manoharasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmaludakāni nhānatitthāni supaṭiyattāni honti, yesu buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā ca iddhimanto ca isayo nhāyanti, devayakkhādayo uyyānakīḷakaṃ kīḷanti.

ក្នុងស្រះអនោតត្តនោះ មានផ្ទៃថ្មគួរជាទីរីករាយ គ្មានត្រីនិងអណ្តើក មានទឹកដ៏បរិសុទ្ធដូចជាកែវផលិក មានកំពង់ទឹកសម្រាប់ស្រង់ដែលគេចាត់ចែងយ៉ាងល្អ ដែលក្នុងកំពង់ទឹកទាំងនោះ ព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ព្រះខីណាស្រព និងឥសីទាំងឡាយដែលមានឫទ្ធិ រមែងស្រង់ទឹក ឯពួកទេវតា និងយក្សជាដើម រមែងលេងកម្សាន្តក្នុងឧទ្យាន។

Tassa catūsu passesu sīhamukhaṃ hatthimukhaṃ assamukhaṃ usabhamukhanti cattāri mukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti. Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti. Hatthimukhādīhi hatthiassausabhā. Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma [Pg.26] pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati. Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti. Dakkhiṇadisato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhiyojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā vuṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇā udakadhārā ca hutvā ākāsena saṭṭhiyojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno. Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma pokkharaṇī jātā, pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gatā. Tato ghanapathaviṃ bhinditvā umaṅgena saṭṭhiyojanāni gantvā viñjhuṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañcadhārā hutvā pavattanti. Sā tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne āvaṭṭagaṅgāti vuccati. Ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne kaṇhagaṅgāti, ākāsena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ākāsagaṅgāti, tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā tiyaggaḷapokkharaṇīti, kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne bahalagaṅgāti, umaṅgena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne umaṅgagaṅgāti vuccati. Viñjhuṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne pana gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahīti pañcadhā saṅkhaṃ gatā. Evametā pañca mahānadiyo himavantato pabhavanti. Tāsu yā ayaṃ pañcamī mahī nāma, sā idha mahāmahīti adhippetā. Tassā uttarena yā āpo, tāsaṃ avidūrattā so janapado aṅguttarāpoti veditabbo. Tasmiṃ aṅguttarāpesu janapade.

នៅទិសទាំងបួននៃស្រះនោះ មានមាត់ច្រកបួន គឺ មាត់សីហៈ មាត់ហត្ថី មាត់អស្សៈ និងមាត់ឧសភៈ ដែលជាច្រកហូរចេញនៃទន្លេបួនខ្សែ។ នៅឆ្នេរទន្លេដែលហូរចេញតាមមាត់សីហៈ មានសត្វសីហៈច្រើនណាស់។ នៅឆ្នេរទន្លេដែលហូរចេញតាមមាត់ហត្ថីជាដើម ក៏មានសត្វដំរី សេះ និងគោឧសភៈច្រើនណាស់ដែរ。 ទន្លេដែលហូរចេញតាមទិសខាងកើត ហូរព័ទ្ធជុំវិញស្រះអនោតត្តជាប្រទក្សិណ ៣ ជុំ ហើយមិនចូលទៅជិតទន្លេ ៣ ខ្សែទៀតឡើយ គឺហូរទៅតាមទិសខាងកើតនៃភ្នំហិមពាន្ត ឆ្លងកាត់ផ្លូវដែលមិនមែនជាទីរស់នៅរបស់មនុស្ស ហើយហូរចូលទៅកាន់មហាសមុទ្រ។ សូម្បីតែទន្លេទាំងឡាយដែលហូរចេញតាមទិសខាងលិច និងទិសខាងជើង ក៏ហូរព័ទ្ធជាប្រទក្សិណយ៉ាងនោះដែរ ហើយហូរទៅតាមទិសខាងលិចនៃភ្នំហិមពាន្ត និងទិសខាងជើងនៃភ្នំហិមពាន្ត ឆ្លងកាត់ផ្លូវដែលគ្មានមនុស្ស ហើយហូរចូលទៅកាន់មហាសមុទ្រ។ ចំណែកទន្លេដែលហូរចេញតាមទិសខាងត្បូង ហូរព័ទ្ធស្រះនោះជាប្រទក្សិណ ៣ ជុំ ហើយហូរត្រង់ទៅទិសខាងត្បូងតាមលើខ្នងថ្មដាអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ប៉ះទង្គិចនឹងភ្នំ ហើយហក់ឡើងលើ ក្លាយជាខ្សែទឹកដែលមានទំហំ ៣ គាវុត ហូរទៅតាមអាកាសអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ធ្លាក់ចុះមកលើផ្ទាំងថ្មឈ្មោះ តិយគ្គឡៈ ផ្ទាំងថ្មនោះក៏ធ្លាយដោយកម្លាំងនៃខ្សែទឹក។ ក្នុងទីនោះ ក៏កើតជាស្រះឈ្មោះ តិយគ្គឡៈ មានទំហំ ៥០ យោជន៍ ខ្សែទឹកក៏ធ្លាយច្រាំងស្រះនោះ ហូរចូលទៅក្នុងថ្មអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍។ អំពីនោះមក ក៏ធ្លាយផែនដីដ៏ក្រាស់ ហូរទៅតាមឧម៉ុង្គអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ប៉ះទង្គិចនឹងភ្នំទទឹងឈ្មោះ វិញ្ឈៈ ហើយបែកចេញជាខ្សែទឹក ៥ ដូចជាម្រាមដៃទាំង ៥ លើបាតដៃ ហូរទៅ។ ទន្លេនោះ ក្នុងកន្លែងដែលហូរព័ទ្ធស្រះអនោតត្តជាប្រទក្សិណ ៣ ជុំ ហៅថា អាវដ្តគង្គា។ ក្នុងកន្លែងដែលហូរត្រង់តាមលើខ្នងថ្មដាអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ហៅថា កណ្ហគង្គា។ ក្នុងកន្លែងដែលហូរទៅតាមអាកាសអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ហៅថា អាកាសគង្គា។ ទឹកដែលតាំងនៅក្នុងទីកន្លែងទំហំ ៥០ យោជន៍ លើផ្ទាំងថ្មតិយគ្គឡៈ ហៅថា តិយគ្គឡបោក្ខរណី។ ក្នុងកន្លែងដែលធ្លាយច្រាំង ហូរចូលទៅក្នុងថ្មអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ហៅថា ពហលគង្គា។ ក្នុងកន្លែងដែលហូរទៅតាមឧម៉ុង្គអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ហៅថា ឧមង្គគង្គា។ ចំណែកក្នុងកន្លែងដែលប៉ះទង្គិចនឹងភ្នំទទឹងឈ្មោះ វិញ្ឈៈ ហើយបែកចេញជាខ្សែទឹក ៥ ហូរទៅនោះ រមែងរាប់ថាជាទន្លេ ៥ ខ្សែ គឺ ទន្លេគង្គា ទន្លេយមុនា ទន្លេអចិរវតី ទន្លេសរភូ និងទន្លេមហី។ ទន្លេធំៗទាំង ៥ នេះ រមែងហូរចេញពីភ្នំហិមពាន្តយ៉ាងនេះ។ ក្នុងបណ្តាទន្លេទាំងនោះ ទន្លេទី ៥ ឈ្មោះ មហី ក្នុងទីនេះ សំដៅយកទន្លេមហីធំ។ ព្រោះទឹកណាដែលមាននៅទិសខាងជើងនៃទន្លេមហីនោះ មិនឆ្ងាយពីទឹកទាំងនោះ ជនបទនោះ គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះ ឧត្តរាបៈ។ ក្នុងជនបទឈ្មោះ ឧត្តរាបៈ នោះ។

Āpaṇaṃ nāmāti tasmiṃ kira nigame vīsati āpaṇamukhasahassāni vibhattāni ahesuṃ. Iti so āpaṇānaṃ ussannattā āpaṇantveva saṅkhaṃ gato. Tassa ca nigamassa avidūre nadītīre ghanacchāyo ramaṇīyo bhūmibhāgo mahāvanasaṇḍo, tasmiṃ bhagavā viharati. Tenevettha vasanaṭṭhānaṃ na niyāmitanti veditabbaṃ. Yenaññataro vanasaṇḍo tenupasaṅkamīti [Pg.27] bhikkhusaṅghaṃ vasanaṭṭhānaṃ pesetvā ekakova upasaṅkami potaliyaṃ gahapatiṃ sandhāya. Potaliyopi kho gahapatīti potaliyoti evaṃnāmako gahapati. Sampannanivāsanapāvuraṇoti paripuṇṇanivāsanapāvuraṇo, ekaṃ dīghadasaṃ sāṭakaṃ nivattho ekaṃ pārutoti attho. Chattupāhanāhīti chattaṃ gahetvā upāhanā āruyhāti attho. Āsanānīti pallaṅkapīṭhapalālapīṭhakādīni. Antamaso sākhābhaṅgampi hi āsananteva vuccati. Gahapativādenāti gahapatīti iminā vacanena. Samudācaratīti voharati.

ពាក្យថា «Āpaṇa» (អាបណៈ) គឺឮថា នៅក្នុងនិគមនោះ មានចំណែកតូបផ្សារចំនួនពីរម៉ឺន (២០,០០០) ដែលគេបានបែងចែកទុក។ ព្រោះហេតុនោះ និគមនោះទើបដល់នូវការរាប់ថា «អាបណៈ» តែម្ដង ដោយសារតែភាពសម្បូរបែបនៃតូបផ្សារទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅមិនឆ្ងាយពីនិគមនោះ នាឆ្នេរស្ទឹង មានដងព្រៃធំមួយ មានម្លប់ត្រឈឹងត្រឈៃ គួរជាទីរីករាយ មានទីធ្លាដីល្អ ជាទីដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅ។ ព្រោះហេតុនោះ គួរដឹងថា ទីកន្លែងគង់នៅ (របស់ព្រះអង្គ) ក្នុងនិគមនេះ មិនត្រូវបានកំណត់ទុកឡើយ។ ពាក្យថា «yenaññataro vanasaṇḍo tenupasaṅkami» សេចក្ដីថា ព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យព្រះភិក្ខុសង្ឃទៅកាន់ទីសំណាក់របស់ខ្លួនៗ ហើយព្រះអង្គតែមួយព្រះអង្គឯង ទ្រង់យាងចូលទៅរក ដោយសំដៅលើលោកម្ចាស់ផ្ទះឈ្មោះ បោតលិយៈ។ ពាក្យថា «potaliyopi kho gahapati» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «potaliyo» គឺគហបតីមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «sampannanivāsanapāvuraṇo» សេចក្ដីថា មានការស្លៀកដណ្ដប់ដ៏បរិបូណ៌ គឺស្លៀកសំពត់មានជាយវែងមួយ ដណ្ដប់សំពត់មានជាយវែងមួយ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា «chattupāhanā» សេចក្ដីថា កាន់ឆ័ត្រ និងពាក់ស្បែកជើង នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា «āsanāni» បានแก่ គ្រែ បល្ល័ង្ក អាសនៈធ្វើដោយចំបើងជាដើម។ សូម្បីតែមែកឈើដែលគេកាច់មកទ្រាប់ ក៏ហៅថា អាសនៈ ដូចគ្នា។ ពាក្យថា «gahapativādena» សេចក្ដីថា ដោយពាក្យពោលថា «គហបតី» នេះ។ ពាក្យថា «samudācarati» សេចក្ដីថា ហៅ ឬនិយាយរក។

Bhagavantaṃ etadavocāti tatiyaṃ gahapatīti vacanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto bhagavantametaṃ ‘‘tayidaṃ, bho, gotamā’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha nacchannanti na anucchavikaṃ. Nappatirūpanti na sāruppaṃ. Ākārātiādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni. Dīghadasavatthadhāraṇa-kesamassunakhaṭhapanādīni hi sabbāneva gihibyañjanāni tassa gihibhāvaṃ pākaṭaṃ karontīti ākārā, gihisaṇṭhānena saṇṭhitattā liṅgā, gihibhāvassa sañjānananimittatāya nimittāti vuttā. Yathā taṃ gahapatissāti yathā gahapatissa ākāraliṅganimittā bhaveyyuṃ, tatheva tuyhaṃ. Tena tāhaṃ evaṃ samudācarāmīti dasseti. Atha so yena kāraṇena gahapativādaṃ nādhivāseti, taṃ pakāsento ‘‘tathā hi pana me’’tiādimāha.

ពាក្យថា «bhagavantaṃ etadavoca» សេចក្ដីថា គហបតីបោតលិយៈ មិនអាចអត់ទ្រាំនឹងពាក្យហៅថា «គហបតី» ជាគម្រប់បីដងបាន ទើបក្រាបបង្គំទូលព្រះដ៏មានព្រះភាគនូវពាក្យមានដើមថា «tayidaṃ, bho, gotama» នេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «nacchannaṃ» សេចក្ដីថា មិនសមគួរ។ ពាក្យថា «nappatirūpaṃ» សេចក្ដីថា មិនសមស្រប។ ពាក្យមានដើមថា «ākārā» ទាំងអស់ សុទ្ធតែជាពាក្យវេវចនៈនៃហេតុ។ ព្រោះថា គ្រឿងសម្គាល់នៃគ្រហស្ថទាំងអស់ មានការស្លៀកពាក់សំពត់មានជាយវែង ការទុកសក់ ទុកពុកមាត់ និងក្រចកជាដើម តែងធ្វើឲ្យប្រាកដនូវភាពជាគ្រហស្ថរបស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «អាការៈ» (គ្រឿងសម្គាល់) ហៅថា «លិង្គ» (ភេទ) ព្រោះតាំងនៅដោយសណ្ឋាននៃគ្រហស្ថ និងហៅថា «និមិត្ត» (សញ្ញា) ព្រោះជាហេតុឲ្យដឹងនូវភាពជាគ្រហស្ថ។ ពាក្យថា «yathā taṃ gahapatiss» សេចក្ដីថា អាការៈ លិង្គ និងនិមិត្ត របស់គហបតីមានយ៉ាងណា របស់លោកក៏មានយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ តថាគតទើបហៅលោកយ៉ាងនោះ នេះជាសេចក្ដីដែលទ្រង់បង្ហាញ។ លំដាប់នោះ គហបតីនោះ កាលនឹងប្រកាសនូវហេតុដែលខ្លួនមិនព្រមទទួលយកពាក្យហៅថា គហបតី ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «tathā hi pana me»។

Niyyātanti niyyātitaṃ. Anovādī anupavādīti ‘‘tātā, kasatha, vapatha, vaṇippathaṃ payojethā’’tiādinā hi nayena ovadanto ovādī nāma hoti. ‘‘Tumhe na kasatha, na vapatha, na vaṇippathaṃ payojetha, kathaṃ jīvissatha, puttadāraṃ vā bharissathā’’tiādinā nayena pana upavadanto upavādī nāma hoti. Ahaṃ pana ubhayampi taṃ na karomi. Tenāhaṃ tattha anovādī anupavādīti dasseti. Ghāsacchādanaparamo viharāmīti ghāsamattañceva acchādanamattañca paramaṃ katvā viharāmi, tato paraṃ natthi, na ca patthemīti dīpeti.

ពាក្យថា «niyyātaṃ» សេចក្ដីថា លះបង់ហើយ (ប្រគល់ឲ្យហើយ)។ ពាក្យថា «anovādī anupavādī» សេចក្ដីថា បុគ្គលកាលប្រដៅដោយវិធីមានដើមថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ចូរភ្ជួររាស់ ចូរដាំដុះ ចូរប្រកបរបរជួញដូរចុះ» ឈ្មោះថា «ឱវាទី» (អ្នកប្រដៅ)។ ចំណែកបុគ្គលកាលស្ដីបន្ទោសដោយវិធីមានដើមថា «អ្នកទាំងឡាយមិនភ្ជួររាស់ មិនដាំដុះ មិនប្រកបរបរជួញដូរ តើនឹងរស់នៅដូចម្ដេច តើនឹងចិញ្ចឹមកូនប្រពន្ធដូចម្ដេច» ឈ្មោះថា «ឧបវាទី» (អ្នកស្ដីបន្ទោស)។ ចំណែកខ្ញុំវិញ មិនធ្វើនូវការទាំងពីរយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំទើបបង្ហាញថា ខ្ញុំជាអ្នកមិនប្រដៅ មិនស្ដីបន្ទោស ក្នុងរឿងនោះ។ ពាក្យថា «ghāsacchādanaparamo viharāmi» ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ខ្ញុំមានត្រឹមតែអាហារ និងសម្លៀកបំពាក់ជាយ៉ាងខ្ពស់ ហើយរស់នៅ ក្រៅពីនោះគឺគ្មានឡើយ ហើយខ្ញុំក៏មិនប្រាថ្នាដែរ។

32. Giddhilobho pahātabboti gedhabhūto lobho pahātabbo. Anindārosanti anindābhūtaṃ aghaṭṭanaṃ. Nindārosoti nindāghaṭṭanā. Vohārasamucchedāyāti ettha vohāroti byavahāravohāropi paṇṇattipi vacanampi cetanāpi. Tattha –

៣២. ពាក្យថា «giddhilobho pahātabbo» សេចក្ដីថា លោភៈដែលជាសេចក្ដីលោភលន់ គួរលះបង់។ ពាក្យថា «anindārosaṃ» សេចក្ដីថា ការមិនតិះដៀល មិនបៀតបៀន ដែលផ្ទុយពីការតិះដៀល។ ពាក្យថា «nindāroso» សេចក្ដីថា ការតិះដៀល និងការបៀតបៀន។ ពាក្យថា «vohārasamucchedāya» ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា «vohāro» បានដល់ ការជួញដូរ (វ្យវហារវោហារ) ផង បញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិវោហារ) ផង វាចា (វចនវោហារ) ផង ចេតនា (ចេតនាវោហារ) ផង។ ក្នុងវោហារទាំងនោះ៖

‘‘Yo [Pg.28] hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati;

Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, vāṇijo so na brāhmaṇo’’ti. (ma. ni. 2.457) –

«ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងឡាយ បុគ្គលណាដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយការជួញដូរ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកចូរដឹងយ៉ាងនេះចុះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាពាណិជ្ជករ មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ឡើយ។»

Ayaṃ byavahāravohāro nāma. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti (dha. sa. 1313-1315) ayaṃ paṇṇattivohāro nāma. ‘‘Tathā tathā voharati aparāmasa’’nti (ma. ni. 3.332) ayaṃ vacanavohāro nāma. ‘‘Aṭṭha ariyavohārā aṭṭha anariyavoharā’’ti (a. ni. 8.67) ayaṃ cetanāvohāro nāma, ayamidhādhippeto. Yasmā vā pabbajitakālato paṭṭhāya gihīti cetanā natthi, samaṇoti cetanā hoti. Gihīti vacanaṃ natthi, samaṇoti vacanaṃ hoti. Gihīti paṇṇatti natthi, samaṇoti paṇṇatti hoti. Gihīti byavahāro natthi, samaṇoti vā pabbajitoti vā byavahāro hoti. Tasmā sabbepete labbhanti.

នេះហៅថា វ្យវហារវោហារ (វោហារគឺការជួញដូរ)។ ពាក្យថា «សង្ខ្យា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារ» នេះហៅថា បញ្ញត្តិវោហារ (វោហារគឺបញ្ញត្តិ)។ ពាក្យថា «និយាយយ៉ាងណាៗ ដោយមិនប្រកាន់មាំ» នេះហៅថា វចនវោហារ (វោហារគឺវាចា)។ ពាក្យថា «អរិយវោហារ ៨ អនរិយវោហារ ៨» នេះហៅថា ចេតនាវោហារ (វោហារគឺចេតនា) ដែលជាវោហារដែលបំណងយកក្នុងទីនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះចាប់តាំងពីពេលបួសមក ចេតនាថា «យើងជាគ្រហស្ថ» គឺមិនមាន មានតែចោតនាថា «យើងជាសមណៈ» ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យពោលថា «គ្រហស្ថ» មិនមាន មានតែពាក្យពោលថា «សមណៈ» ប៉ុណ្ណោះ។ បញ្ញត្តិថា «គ្រហស្ថ» មិនមាន មានតែបញ្ញត្តិថា «សមណៈ» ប៉ុណ្ណោះ។ ការប្រព្រឹត្តបែប «គ្រហស្ថ» មិនមាន មានតែការប្រព្រឹត្តហៅថា «សមណៈ» ឬ «បព្វជិត» ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ វោហារទាំងអស់នេះ ទើបបានសម្រេចក្នុងទីនេះ។

33. Yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu pāṇātipātīti ettha pāṇātipātova saṃyojanaṃ. Pāṇātipātasseva hi hetu pāṇātipātapaccayā pāṇātipātī nāma hoti. Pāṇātipātānaṃ pana bahutāya ‘‘yesaṃ kho aha’’nti vuttaṃ. Tesāhaṃ saṃyojanānanti tesaṃ ahaṃ pāṇātipātabandhanānaṃ. Pahānāya samucchedāya paṭipannoti iminā apāṇātipātasaṅkhātena kāyikasīlasaṃvarena pahānatthāya samucchedanatthāya paṭipanno. Attāpi maṃ upavadeyyāti kunthakipillikampi nāma jīvitā avoropanakasāsane pabbajitvā pāṇātipātamattatopi oramituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. Anuviccāpi maṃ viññū garaheyyunti evarūpe nāma sāsane pabbajitvā pāṇātipātamattatopi oramituṃ na sakkoti, kiṃ etassa pabbajjāyāti evaṃ anuvicca tulayitvā pariyogāhetvā aññepi viññū paṇḍitā garaheyyuṃ. Etadeva kho pana saṃyojanametaṃ nīvaraṇanti dasasu saṃyojanesu pañcasu ca nīvaraṇesu apariyāpannampi ‘‘aṭṭha nīvaraṇā’’ti desanāvasenetaṃ vuttaṃ. Vaṭṭabandhanaṭṭhena hi hitapaṭicchādanaṭṭhena ca saṃyojanantipi nīvaraṇantipi vuttaṃ. Āsavāti pāṇātipātakāraṇā eko avijjāsavo uppajjati. Vighātapariḷāhāti vighātā ca pariḷāhā ca. Tattha [Pg.29] vighātaggahaṇena kilesadukkhañca vipākadukkhañca gahitaṃ, pariḷāhaggahaṇenapi kilesapariḷāho ca vipākapariḷāho ca gahito. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo.

៣៣. ក្នុងពាក្យថា «yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu pāṇātipātī» នេះ ការសម្លាប់សត្វ (បាណាតិបាត) ហ្នឹងឯងជាសំយោជនៈ។ ព្រោះថា ព្រោះតែហេតុនៃបាណាតិបាត ព្រោះតែបច្ច័យនៃបាណាតិបាត បុគ្គលទើបឈ្មោះថាជា «អ្នកសម្លាប់សត្វ»។ ប៉ុន្តែ ដោយសារតែភាពច្រើននៃបាណាតិបាត ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «yesaṃ kho ahaṃ»។ ពាក្យថា «tesāhaṃ saṃyojanānaṃ» សេចក្ដីថា នូវចំណងគឺបាណាតិបាតទាំងនោះ។ ពាក្យថា «pahānāya samucchedāya paṭipanno» សេចក្ដីថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីលះបង់ ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់ ដោយកាយសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនសម្លាប់សត្វ។ ពាក្យថា «attāpi maṃ upavadeyya» សេចក្ដីថា សូម្បីតែខ្លួនឯងក៏នឹងតិះដៀលខ្លួនឯងយ៉ាងនេះថា «យើងបានបួសក្នុងសាសនាដែលមិនឲ្យសម្លាប់សូម្បីតែស្រមោច និងសត្វល្អិតឡើយ ប៉ុន្តែយើងនៅតែមិនអាចវៀរចាកសូម្បីតែការសម្លាប់សត្វបាន តើការបួសរបស់យើងមានប្រយោជន៍អ្វី»។ ពាក្យថា «anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ» សេចក្ដីថា សូម្បីតែអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយផ្សេងទៀត ក៏នឹងពិចារណា ត្រិះរិះ ស្ទង់មើល ហើយតិះដៀលយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលនេះបួសក្នុងសាសនាមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ នៅតែមិនអាចវៀរចាកសូម្បីតែការសម្លាប់សត្វបាន តើការបួសរបស់បុគ្គលនេះមានប្រយោជន៍អ្វី»។ ពាក្យថា «etadeva kho pana saṃyojanametaṃ nīvaraṇaṃ» នេះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃទេសនាថា «នីវរណៈ ៨» ទោះបីជាមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងសំយោជនៈ ១០ និងនីវរណៈ ៥ ក៏ដោយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដែលហៅថា សំយោជនៈផង នីវរណៈផង ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចងក្នុងវដ្ដៈ និងព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបិទបាំងនូវប្រយោជន៍។ ពាក្យថា «āsavā» សេចក្ដីថា អវិជ្ជាសវៈមួយ កើតឡើងព្រោះហេតុនៃបាណាតិបាត។ ពាក្យថា «vighātapariḷāhā» បានแก่ សេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់ និងសេចក្ដីក្តៅក្រហាយ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ដោយការកាន់យកពាក្យថា «vighāta» គឺទ្រង់កាន់យកទាំងកិលេសទុក្ខ និងវិបាកទុក្ខ ដោយការកាន់យកពាក្យថា «pariḷāha» គឺទ្រង់កាន់យកទាំងកិលេសបរិឡាហៈ និងវិបាកបរិឡាហៈ។ គួរដឹងសេចក្ដីក្នុងវារៈទាំងអស់ ដោយវិធីនេះឯង។

34-40. Ayaṃ pana viseso – tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāyāti imasmiṃ pade iminā dinnādānasaṅkhātena kāyikasīlasaṃvarena, saccavācāsaṅkhātena vācasikasīlasaṃvarena, apisuṇāvācāsaṅkhātena vācasikasīlasaṃvarena, agiddhilobhasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena, anindārosasaṅkhātena kāyikavācasikasīlasaṃvarena, akodhupāyāsasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena, anatimānasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena pahānatthāya samucchedanatthāya paṭipannoti evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbā.

៣៤-៤០. ប៉ុន្តែ នេះជាសេចក្ដីប្លែកគ្នា៖ ក្នុងពាក្យថា «tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya» នេះ គួរប្រកបសេចក្ដីក្នុងវារៈទាំងអស់យ៉ាងនេះថា «ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីលះបង់ ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់ ដោយកាយសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ (អទិន្នាទាន) ដោយវចីសីលសំវរៈ ពោលគឺការនិយាយពាក្យពិត (សច្ចវាចា) ដោយវចីសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិននិយាយពាក្យញុះញង់ (អបិសុណាវាចា) ដោយមនោសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនលោភលន់ (អគិទ្ធិលោភៈ) ដោយកាយវចីសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនតិះដៀលមិនបៀតបៀន (អនិន្ទារោសៈ) ដោយមនោសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនខឹងមិនចងគំនុំ (អកោធុបាយាសៈ) ដោយមនោសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនមើលងាយគេ (អនតិមានៈ)»។

Attāpi maṃ upavadeyya anuviccāpi maṃ viññū garaheyyunti imesu pana padesu tiṇasalākampi nāma upādāya adinnaṃ aggahaṇasāsane pabbajitvā adinnādānamattatopi viramituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. Evarūpe nāma sāsane pabbajitvā adinnādānamattatopi oramituṃ na sakkoti, kiṃ imassa pabbajjāyāti evaṃ anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ? Hasāpekkhatāyapi nāma davakamyatāya vā musāvādaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Sabbākārena pisuṇaṃ akaraṇasāsane nāma pabbajitvā. Appamattakampi giddhilobhaṃ akaraṇasāsane nāma pabbajitvāpi. Kakacena aṅgesu okkantiyamānesupi nāma paresaṃ nindārosaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Chinnakhāṇukaṇṭakādīsupi nāma kodhupāyāsaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Adhimānamattampi nāma mānaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā atimānamattampi pajahituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. Evarūpe nāma sāsane pabbajitvā atimānamattampi pajahituṃ na sakkoti, kiṃ imassa pabbajjāyāti evaṃ anuviccāpi maṃ viññū garaheyyunti evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbā.

ចំណែកក្នុងពាក្យទាំងនេះថា «attāpi maṃ upavadeyya anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ» គួរប្រកបសេចក្ដីក្នុងវារៈទាំងអស់យ៉ាងនេះថា៖ «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ សូម្បីតែសរសៃស្មៅ ឬចម្រៀកឫស្សី ប៉ុន្តែយើងនៅតែមិនអាចវៀរចាកសូម្បីតែការលួចទ្រព្យគេបាន តើការបួសរបស់យើងមានប្រយោជន៍អ្វី» ខ្លួនឯងក៏នឹងតិះដៀលខ្លួនឯងយ៉ាងនេះ។ «បុគ្គលនេះបួសក្នុងសាសនាមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ នៅតែមិនអាចវៀរចាកសូម្បីតែការលួចទ្រព្យគេបាន តើការបួសរបស់បុគ្គលនេះមានប្រយោជន៍អ្វី» សូម្បីតែអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយផ្សេងទៀត ក៏នឹងពិចារណាហើយតិះដៀលយ៉ាងនេះ។ (ក្នុងវារៈមុសាវៈ) «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យនិយាយពាក្យកុហក សូម្បីតែដើម្បីសើចលេង ឬដើម្បីល្បែង ប៉ុន្តែ...»។ (ក្នុងវារៈញុះញង់) «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យនិយាយពាក្យញុះញង់ដោយគ្រប់ប្រការ ប៉ុន្តែ...»។ (ក្នុងវារៈលោភលន់) «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យមានសេចក្ដីលោភលន់ សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ប៉ុន្តែ...»។ (ក្នុងវារៈតិះដៀលបៀតបៀន) «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យមានការតិះដៀលបៀតបៀនអ្នកដទៃ សូម្បីតែក្នុងពេលដែលគេយកអារកាត់អវយវៈទាំងឡាយ ប៉ុន្តែ...»។ (ក្នុងវារៈខឹងចងគំនុំ) «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យមានការខឹងចងគំនុំ សូម្បីតែចំពោះគល់ឈើដែលគេកាប់ ឬបន្លាជាដើម ប៉ុន្តែ...»។ «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យមានការប្រកាន់ខ្លួន សូម្បីតែការប្រកាន់ខ្លួនបន្តិចបន្តួច ប៉ុន្តែយើងនៅតែមិនអាចលះបង់សូម្បីតែការមើលងាយគេបាន តើការបួសរបស់យើងមានប្រយោជន៍អ្វី» ខ្លួនឯងក៏នឹងតិះដៀលខ្លួនឯងយ៉ាងនេះ។ «បុគ្គលនេះបួសក្នុងសាសនាមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ នៅតែមិនអាចលះបង់សូម្បីតែការមើលងាយគេបាន តើការបួសរបស់បុគ្គលនេះមានប្រយោជន៍អ្វី» សូម្បីតែអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយផ្សេងទៀត ក៏នឹងពិចារណាហើយតិះដៀលយ៉ាងនេះ។ គួរប្រកបសេចក្ដីក្នុងវារៈទាំងអស់យ៉ាងនេះចុះ។

Āsavāti imasmiṃ pana pade adinnādānakāraṇā kāmāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavoti tayo āsavā uppajjanti, tathā musāvādakāraṇā pisuṇāvācākāraṇā ca, giddhilobhakāraṇā diṭṭhāsavo avijjāsavo [Pg.30] ca, nindārosakāraṇā avijjāsavova, tathā kodhupāyāsakāraṇā, atimānakāraṇā bhavāsavo avijjāsavo cāti dveva āsavā uppajjantīti evaṃ āsavuppatti veditabbā.

ចំណែកក្នុងពាក្យថា «āsavā» នេះ គួរដឹងការកើតឡើងនៃអាសវៈយ៉ាងនេះថា៖ ព្រោះហេតុនៃអទិន្នាទាន អាសវៈ ៣ គឺ កាមាសវៈ ទិដ្ឋាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ តែងកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនៃមុសាវៈ និងព្រោះហេតុនៃបិសុណាវាចា ក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ (គឺអាសវៈ ៣)។ ព្រោះហេតុនៃគិទ្ធិលោភៈ ទិដ្ឋាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ តែងកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនៃអនិន្ទារោសៈ (ការតិះដៀលបៀតបៀន) អវិជ្ជាសវៈតែមួយប៉ុណ្ណោះកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនៃកោធុបាយាសៈ ក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ (គឺអវិជ្ជាសវៈតែមួយ)។ ព្រោះហេតុនៃអតិមានៈ អាសវៈ ២ គឺ ភវាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ តែងកើតឡើង។

Imesu pana aṭṭhasupi vāresu asammohatthaṃ puna ayaṃ saṅkhepavinicchayo – purimesu tāva catūsu viramituṃ na sakkomīti vattabbaṃ, pacchimesu pajahituṃ na sakkomīti. Pāṇātipātanindārosakodhupāyāsesu ca eko avijjāsavova hoti, adinnādānamusāvādapisuṇāvācāsu kāmāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo, giddhilobhe diṭṭhāsavo avijjāsavo, atimāne bhavāsavo avijjāsavo, apāṇātipātaṃ dinnādānaṃ kāyikaṃ sīlaṃ, amusā apisuṇaṃ vācasikasīlaṃ, ṭhapetvā anindārosaṃ sesāni tīṇi mānasikasīlāni. Yasmā pana kāyenapi ghaṭṭeti roseti vācāyapi, tasmā anindāroso dve ṭhānāni yāti, kāyikasīlampi hoti vācasikasīlampi. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. Pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa ca bhikkhuno paṭisaṅkhāpahānavasena gihivohārasamucchedo kathitoti veditabbo.

ប៉ុន្តែ ដើម្បីកុំឲ្យមានការវង្វេងក្នុងវារៈទាំង ៨ នេះ នេះជាសេចក្ដីសម្រេចដោយសង្ខេប៖ ក្នុងវារៈ ៤ ដំបូង គួរពោលថា «មិនអាចវៀរចាកបាន» ក្នុងវារៈ ៤ ខាងក្រោយ គួរពោលថា «មិនអាចលះបង់បាន»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវារៈបាណាតិបាត វារៈអនិន្ទារោសៈ និងវារៈកោធុបាយាសៈ មានតែអវិជ្ជាសវៈមួយប៉ុណ្ណោះកើតឡើង។ ក្នុងវារៈអទិន្នាទាន វារៈមុសាវៈ និងវារៈបិសុណាវាចា មានអាសវៈ ៣ គឺ កាមាសវៈ ទិដ្ឋាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ កើតឡើង។ ក្នុងវារៈគិទ្ធិលោភៈ មានអាសវៈ ២ គឺ ទិដ្ឋាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ កើតឡើង។ ក្នុងវារៈអតិមានៈ មានអាសវៈ ២ គឺ ភវាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ កើតឡើង។ ការមិនសម្លាប់សត្វ (អបាណាតិបាត) និងការមិនកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ (អទិន្នាទាន) ជាកាយសីល។ ការមិននិយាយកុហក (អមុសា) និងការមិននិយាយពាក្យញុះញង់ (អបិសុណា) ជាវចីសីល។ លើកលែងតែអនិន្ទារោសៈចេញ សីល ៣ ដែលនៅសល់ ជាមនោសីល។ ប៉ុន្តែ ព្រោះបុគ្គលតែងបៀតបៀន ធ្វើឲ្យខឹង ដោយកាយផង ដោយវាចាផង ព្រោះហេតុនោះ អនិន្ទារោសៈ ទើបចូលទៅកាន់ឋានៈទាំងពីរ គឺជារបស់កាយសីលផង ជាវចីសីលផង។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ តើព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវអ្វី? ទ្រង់សម្ដែងនូវបាតិមោក្ខសំវរសីល។ គួរដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវការកាត់ផ្ដាច់នូវវោហាររបស់គ្រហស្ថ ដោយអំណាចនៃការលះបង់ដោយការពិចារណា របស់ភិក្ខុអ្នកតាំងនៅក្នុងបាតិមោក្ខសំវរសីល។

Kāmādīnavakathāvaṇṇanā

ការពណ៌នាអំពីកថាពោលពីទោសនៃកាម (កាមាទីនវកថាវណ្ណនា)

42. Vitthāradesanāyaṃ tamenaṃ dakkhoti padassa upasumbheyyāti iminā saddhiṃ sambandho veditabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti, tamenaṃ kukkuraṃ upasumbheyya, tassa samīpe khipeyyāti attho. Aṭṭhikaṅkalanti uraṭṭhiṃ vā piṭṭhikaṇṭakaṃ vā sīsaṭṭhiṃ vā. Tañhi nimmaṃsattā kaṅkalanti vuccati. Sunikkantaṃ nikkantanti yathā sunikkantaṃ hoti, evaṃ nikkantaṃ nillikhitaṃ, yadettha allīnamaṃsaṃ atthi, taṃ sabbaṃ nillikhitvā aṭṭhimattameva katanti attho. Tenevāha ‘‘nimmaṃsa’’nti. Lohitaṃ pana makkhitvā tiṭṭhati, tena vuttaṃ ‘‘lohitamakkhita’’nti.

៤២. ក្នុងការសម្ដែងសេចក្ដីពិស្ដារ គួរជ្រាបការភ្ជាប់សេចក្ដីនៃបទថា tamenaṃ dakkho ជាមួយគ្នានឹងបទថា upasumbheyya នេះ។ សេចក្ដីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ គប្បីគប់តម្រង់ទៅរកឆ្កែនោះ គឺបោះទៅជិតវា នេះជាអត្ថ។ បទថា Aṭṭhikaṅkalaṃ បានដល់ ឆ្អឹងទ្រូងក្ដី ឆ្អឹងខ្នងក្ដី ឆ្អឹងក្បាលក្ដី។ ព្រោះថា ឆ្អឹងនោះគ្មានសាច់ ទើបហៅថា kaṅkala (រាងឆ្អឹង)។ បទថា Sunikkantaṃ nikkantaṃ សេចក្ដីថា កោសខាត់យ៉ាងណាឲ្យស្អាតល្អ គឺកោសខាត់យ៉ាងនោះ សាច់ដែលជាប់នៅនឹងឆ្អឹងនោះមានប្រមាណណា ក៏កោសខាត់សាច់នោះចេញទាំងអស់ ធ្វើឲ្យនៅសល់តែឆ្អឹងប៉ុណ្ណោះ នេះជាអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា “nimmaṃsa” (គ្មានសាច់)។ ម្យ៉ាងទៀត ឈាមប្រឡាក់ជាប់នៅ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “lohitamakkhita” (ប្រឡាក់ដោយឈាម)។

Bahudukkhā bahupāyāsāti diṭṭhadhammikasamparāyikehi dukkhehi bahudukkhā, upāyāsasaṃkilesehi bahupāyāsā. Yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitāti yā ayaṃ pañcakāmaguṇārammaṇavasena nānāsabhāvā, tāneva [Pg.31] ca ārammaṇāni nissitattā ‘‘nānattasitā’’ti vuccati pañcakāmaguṇūpekkhā, taṃ abhinivajjetvā. Ekattā ekattasitāti catutthajjhānupekkhā, sā hi divasampi ekasmiṃ ārammaṇe uppajjanato ekasabhāvā, tadeva ekaṃ ārammaṇaṃ nissitattā ekattasitā nāma. Yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhantīti yattha catutthajjhānupekkhāyaṃ yaṃ upekkhaṃ āgamma yaṃ paṭicca sabbena sabbaṃ aparisesā lokāmisasaṅkhātā pañcakāmaguṇāmisā nirujjhanti. Pañcakāmaguṇāmisāti ca kāmaguṇārammaṇachandarāgā, gahaṇaṭṭhena teyeva ca upādānātipi vuttā. Tamevūpekkhaṃ bhāvetīti taṃ lokāmisūpādānānaṃ paṭipakkhabhūtaṃ catutthajjhānupekkhameva vaḍḍheti.

បទថា Bahudukkhā bahupāyāsā សេចក្ដីថា មានទុក្ខច្រើនដោយទុក្ខទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងបរលោក មានសេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តច្រើនដោយកិលេសជាគ្រឿងចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត។ បទថា Yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā សេចក្ដីថា ឧបេក្ខាណាដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នាដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍គឺកាមគុណទាំងប្រាំ និងព្រោះអាស្រ័យនូវអារម្មណ៍ទាំងនោះឯង ទើបហៅថា “nānattasitā” (អាស្រ័យសេចក្ដីផ្សេងៗគ្នា) គឺឧបេក្ខាក្នុងកាមគុណប្រាំ វៀរចាកឧបេក្ខានោះហើយ។ បទថា Ekattā ekattasitā បានដល់ឧបេក្ខាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ព្រោះថាឧបេក្ខានោះ សូម្បីពេញមួយថ្ងៃ ក៏កើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ទើបមានសភាវៈតែមួយ ព្រោះអាស្រ័យអារម្មណ៍តែមួយនោះឯង ទើបឈ្មោះថា “ekattasitā” (អាស្រ័យសេចក្ដីតែមួយ)។ បទថា Yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhanti សេចក្ដីថា ក្នុងចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខាណា ដែលបុគ្គលអាស្រ័យនូវឧបេក្ខាណា ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅតាមឧបេក្ខាណា គ្រឿងអាមិសក្នុងលោក ពោលគឺអាមិសក្នុងកាមគុណប្រាំ រមែងរលត់ទៅដោយប្រការទាំងពួង មិនមានសេសសល់ឡើយ។ ពាក្យថា Pañcakāmaguṇāmisā បានដល់តម្រេកដោយអំណាចតម្រេកក្នុងអារម្មណ៍គឺកាមគុណប្រាំ និងព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងប្រកាន់មាំ ទើបតម្រេកទាំងនោះឯង ហៅថា ឧបាទាន ផងដែរ។ បទថា Tamevūpekkhaṃ bhāveti សេចក្ដីថា ញ៉ាំងឧបេក្ខាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននោះឯង ដែលជាធម៌ផ្ទុយគ្នានឹងគ្រឿងអាមិសនិងឧបាទានក្នុងលោក ឲ្យចម្រើនឡើង។

43. Uḍḍīyeyyāti uppatitvā gaccheyya. Anupatitvāti anubandhitvā. Vitaccheyyunti mukhatuṇḍakena ḍaṃsantā taccheyyuṃ. Vissajjeyyunti maṃsapesiṃ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyuṃ.

៤៣. បទថា Uḍḍīyeyya សេចក្ដីថា គប្បីហើរទៅ។ បទថា Anupatitvā សេចក្ដីថា ដេញតាម។ បទថា Vitaccheyyuṃ សេចក្ដីថា គប្បីចឹកជញ្ជែងដោយចំពុះ។ បទថា Vissajjeyyuṃ សេចក្ដីថា គប្បីឆក់យកដុំសាច់ដោយក្រញ៉ាំជើងហើយទម្លាក់ចុះ។

47. Yānaṃ vā poriseyyanti purisānucchavikaṃ yānaṃ. Pavaramaṇikuṇḍalanti nānappakāraṃ uttamamaṇiñca kuṇḍalañca. Sāni harantīti attano bhaṇḍakāni gaṇhanti.

៤៧. បទថា Yānaṃ vā poriseyya សេចក្ដីថា យានដ៏សមគួរដល់បុរស។ បទថា Pavaramaṇikuṇḍalaṃ សេចក្ដីថា កែវមណីដ៏ប្រសើរនិងកុណ្ឌលដ៏ប្រសើរមានប្រការផ្សេងៗ។ បទថា Sāni haranti សេចក្ដីថា នាំយកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន។

48. Sampannaphalanti madhuraphalaṃ. Upapannaphalanti phalūpapannaṃ bahuphalaṃ.

៤៨. បទថា Sampannaphalaṃ សេចក្ដីថា ដើមឈើមានផ្លែផ្អែមឆ្ងាញ់។ បទថា Upapannaphalaṃ សេចក្ដីថា ដើមឈើដែលពេញដោយផ្លែ គឺមានផ្លែច្រើន។

49. Anuttaranti uttamaṃ pabhassaraṃ nirupakkilesaṃ.

៤៩. បទថា Anuttaraṃ សេចក្ដីថា ដ៏ប្រសើរ ភ្លឺស្វាង មិនមានកិលេសគ្រឿងសៅហ្មង។

50. Ārakā ahaṃ, bhanteti pathavito nabhaṃ viya samuddassa orimatīrato paratīraṃ viya ca suvidūravidūre ahaṃ. Anājānīyeti gihivohārasamucchedanassa kāraṇaṃ ajānanake. Ājānīyabhojananti kāraṇaṃ jānantehi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ. Anājānīyabhojananti kāraṇaṃ ajānantehi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

៥០. បទថា Ārakā ahaṃ, bhante សេចក្ដីថា ខ្ញុំព្រះករុណាស្ថិតនៅឆ្ងាយសែនឆ្ងាយ ដូចជាមេឃនិងដី ឬដូចជាត្រើយម្ខាងនិងត្រើយម្ខាងទៀតនៃមហាសមុទ្រ។ បទថា Anājānīye សេចក្ដីថា ក្នុងពួកជនដែលមិនដឹងហេតុនៃការកាត់ផ្ដាច់វោហាររបស់គ្រហស្ថ។ បទថា Ājānīyebhojanaṃ សេចក្ដីថា ភោជនដែលពួកជនអ្នកដឹងហេតុគប្បីបរិភោគ។ បទថា Anājānīyabhojanaṃ សេចក្ដីថា ភោជនដែលពួកជនអ្នកមិនដឹងហេតុគប្បីបរិភោគ។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Potaliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃបោតលិយសូត្រ ចប់ហើយ។

5. Jīvakasuttavaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃជីវកសូត្រ

51. Evaṃ [Pg.32] me sutanti jīvakasuttaṃ. Tattha jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti ettha jīvatīti jīvako. Kumārena bhatoti komārabhacco. Yathāha ‘‘kiṃ etaṃ bhaṇe kākehi samparikiṇṇanti? Dārako devāti. Jīvati bhaṇeti? Jīvati devāti. Tena hi bhaṇe taṃ dārakaṃ amhākaṃ antepuraṃ netvā dhātīnaṃ detha posetunti. Tassa jīvatīti jīvakoti nāmaṃ akaṃsu, kumārena posāpitoti komārabhaccoti nāmaṃ akaṃsū’’ti (mahāva. 328). Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena pana jīvakavatthu khandhake āgatameva. Vinicchayakathāpissa samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vuttā.

៥១. ព្រះសូត្រដែលផ្ដើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ ឈ្មោះថា ជីវកសូត្រ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ត្រង់ពាក្យថា jīvakassa komārabhaccassa ambavane មានសេចក្ដីពន្យល់ថា៖ ឈ្មោះថា ជីវកៈ ព្រោះនៅមានជីវិតរស់នៅ។ ឈ្មោះថា កោមារភត្យ (កោមារភច្ច) ព្រោះព្រះរាជកុមារ (អភយរាជកុមារ) ចិញ្ចឹមបីបាច់។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា៖ “នែគ្នាយើង ចុះវត្ថុអ្វីហ្នឹងដែលក្អែកចោមរោមជុំវិញ? បពិត្រព្រះអង្គ ជាក្មេងតូច។ នែគ្នាយើង វានៅរស់ទេ? បពិត្រព្រះអង្គ នៅរស់ទេ។ នែគ្នាយើង បើដូច្នោះ ចូរនាំក្មេងនោះមកកាន់ដំណាក់ខាងក្នុងរបស់យើង ហើយប្រគល់ឲ្យមេដោះចិញ្ចឹមចុះ។ ព្រោះពាក្យថា ‘នៅរស់’ នោះ ទើបគេដាក់ឈ្មោះក្មេងនោះថា ជីវកៈ ព្រោះព្រះរាជកុមារឲ្យចិញ្ចឹម ទើបគេដាក់ឈ្មោះថា កោមារភត្យ”។ នេះជាសេចក្ដីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែករឿងរ៉ាវពិស្ដាររបស់ជីវកៈ មានមកហើយក្នុងខន្ធកៈ។ សូម្បីតែសេចក្ដីវិនិច្ឆ័យនៃរឿងនោះ ក៏មានពោលទុកហើយក្នុងសមន្តបាសាទិកា អដ្ឋកថាវិន័យ។

Ayaṃ pana jīvako ekasmiṃ samaye bhagavato dosābhisannaṃ kāyaṃ virecetvā sīveyyakaṃ dussayugaṃ datvā vatthānumodanapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesi – ‘‘mayā divasassa dvattikkhattuṃ buddhupaṭṭhānaṃ gantabbaṃ, idañca veḷuvanaṃ atidūre, mayhaṃ uyyānaṃ ambavanaṃ āsannataraṃ, yaṃnūnāhamettha bhagavato vihāraṃ kāreyya’’nti. So tasmiṃ ambavane rattiṭṭhānadivāṭṭhānaleṇakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kāretvā ambavanaṃ aṭṭhārasahatthubbedhena tambapaṭṭavaṇṇena pākārena parikkhipāpetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ cīvarabhattena santappetvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā vihāraṃ niyyātesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jīvakassa komārabhaccassa ambavane’’ti.

ម្យ៉ាងទៀត ជីវកៈនេះ ក្នុងសម័យមួយ បានថ្វាយថ្នាំបញ្ចុះព្រះកាយដែលកម្រើកដោយទោសៈ (ធាតុមិនស្មើគ្នា) របស់ព្រះមានព្រះភាគ ហើយបានថ្វាយសំពត់គូដែលកើតក្នុងដែនសិវិ ក្នុងពេលបញ្ចប់ការអនុមោទនាគ្រឿងសំពត់ ក៏បានតម្កល់នៅក្នុងសោតាបត្តិផល ហើយគិតថា៖ “អាត្មាអញត្រូវទៅបម្រើព្រះពុទ្ធមួយថ្ងៃពីរឬបីដង ឯវត្តវេឡុវ័ននេះសោត ក៏ឆ្ងាយពេក ចំណែកឯសួនស្វាយរបស់អាត្មាអញនេះ គឺជិតជាង បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញសាងសង់វត្តថ្វាយព្រះមានព្រះភាគក្នុងទីនេះចុះ”។ ជីវកៈនោះ បានចាត់ចែងក្នុងសួនស្វាយនោះ នូវទីសម្រាកយប់ ទីសម្រាកថ្ងៃ ល្អាង កុដិ និងមណ្ឌបជាដើម ឲ្យគេសាងសង់ព្រះគន្ធកុដិដ៏សមគួរដល់ព្រះមានព្រះភាគ ឲ្យគេធ្វើកំពែងព័ទ្ធជុំវិញសួនស្វាយ កម្ពស់ ១៨ ហត្ថ មានពណ៌ដូចបន្ទះទង់ដែង ញ៉ាំងព្រះភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធានឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយចីវរនិងភត្ត ច្រកទឹកទក្ខិណោទក ហើយបានប្រគេនវត្តនោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “jīvakassa komārabhaccassa ambavane” (ក្នុងសួនស្វាយរបស់ជីវកៈ កោមារភត្យ)។

Ārabhantīti ghātenti. Uddissakatanti uddisitvā kataṃ. Paṭiccakammanti attānaṃ paṭicca kataṃ. Atha vā paṭiccakammanti nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ paṭicca kammamettha atthīti maṃsaṃ ‘‘paṭiccakamma’’nti vuttaṃ hoti yo evarūpaṃ maṃsaṃ paribhuñjati, sopi tassa kammassa dāyādo hoti, vadhakassa viya tassāpi pāṇaghātakammaṃ hotīti tesaṃ laddhi. Dhammassa cānudhammaṃ byākarontīti bhagavatā vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Ettha ca kāraṇaṃ nāma tikoṭiparisuddhamacchamaṃsaparibhogo, anukāraṇaṃ nāma mahājanassa tathā byākaraṇaṃ. Yasmā pana bhagavā uddissakataṃ na paribhuñjati, tasmā neva taṃ kāraṇaṃ hoti, na titthiyānaṃ tathā byākaraṇaṃ [Pg.33] anukāraṇaṃ. Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā viññūhi garahitabbakāraṇaṃ koci appamattakopi kiṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘kiṃ sabbākārenapi tumhākaṃ vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthī’’ti. Abbhācikkhantīti abhibhavitvā ācikkhanti.

បទថា Ārabhanti សេចក្ដីថា សម្លាប់។ បទថា Uddissakataṃ សេចក្ដីថា ធ្វើឡើងដោយចំពោះ (គឺសម្លាប់ចំពោះ)។ បទថា Paṭiccakammaṃ សេចក្ដីថា ធ្វើឡើងដោយអាស្រ័យខ្លួន (គឺសម្លាប់ចំពោះខ្លួន)។ មួយប្រការទៀត ពាក្យថា paṭiccakammaṃ នេះ ជាឈ្មោះនៃកម្មដែលជាហេតុ (គឺកម្មបាណាតិបាត) សាច់ដែលជាហេតុនៃកម្មបាណាតិបាតនោះ ទើបហៅថា “paṭiccakamma” (សាច់ដែលជាហេតុនៃកម្ម)។ បុគ្គលណា បរិភោគសាច់មានសភាពយ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះ ក៏ជាអ្នកទទួលផលនៃកម្មនោះដែរ សូម្បីតែបុគ្គលនោះ ក៏មានកម្មគឺការសម្លាប់សត្វ ដូចជាអ្នកសម្លាប់ដែរ នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកនិគ្រន្ថទាំងនោះ។ បទថា Dhammassa cānudhammaṃ byākaronti សេចក្ដីថា និយាយស្របតាមហេតុដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា ហេតុ (kāraṇa) បានដល់ការបរិភោគត្រីនិងសាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយចំណែកបី ចំណែកឯពាក្យថា ការនិយាយស្របតាម (anukāraṇa) បានដល់ការដែលមហាជនពោលយ៉ាងនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះមានព្រះភាគមិនសោយសាច់ដែលគេធ្វើចំពោះ ព្រោះហេតុនោះ ការបរិភោគនោះមិនមែនជាហេតុឡើយ សូម្បីការនិយាយយ៉ាងនោះរបស់ពួកតិរ្ថិយ ក៏មិនមែនជាការនិយាយស្របតាមដែរ។ បទថា Sahadhammiko vādānuvādo សេចក្ដីថា ជាពាក្យមានហេតុផលដោយហេតុដែលអ្នកដទៃពោលហើយ ពាក្យវាទៈក្ដី អនុវាទៈក្ដី របស់ព្រះអង្គ តើមិនដល់នូវទោសបន្តិចបន្តួចដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយគប្បីតិះដៀលទេឬ? សេចក្ដីនេះមានន័យថា “តើក្នុងវាទៈរបស់ព្រះអង្គ មិនមានហេតុដែលគួរតិះដៀលដោយប្រការទាំងពួងទេឬ?”។ បទថា Abbhācikkhanti សេចក្ដីថា និយាយបង្កាច់បង្ខូច។

52. Ṭhānehīti kāraṇehi. Diṭṭhādīsu diṭṭhaṃ nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gayhamānaṃ diṭṭhaṃ. Sutaṃ nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gahitanti sutaṃ. Parisaṅkitaṃ nāma diṭṭhaparisaṅkitaṃ sutaparisaṅkitaṃ tadubhayavimuttaparisaṅkitanti tividhaṃ hoti.

៥២. បទថា Ṭhānehi សេចក្ដីថា ដោយហេតុទាំងឡាយ។ ក្នុងបណ្ដាធម៌មានការឃើញជាដើមនោះ ដែលឈ្មោះថា ឃើញ (diṭṭha) គឺការឃើញគេសម្លាប់សត្វឬត្រីយកមកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ដែលឈ្មោះថា ឮ (suta) គឺការឮគេនិយាយថា គេសម្លាប់សត្វឬត្រីយកមកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ដែលឈ្មោះថា រង្កៀស (parisaṅkita) គឺមានបីប្រការ គឺ រង្កៀសដោយការឃើញ រង្កៀសដោយការឮ និងរង្កៀសក្រៅពីការឃើញនិងការឮទាំងពីរនោះ។

Tatrāyaṃ sabbasaṅgāhakavinicchayo – idha bhikkhū passanti manusse jālavāgurādihatthe gāmato vā nikkhamante araññe vā vicarante. Dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhiharanti. Te tena diṭṭhena parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ nāma, etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti, kappati.

ក្នុងទីនោះ នេះជាសេចក្ដីវិនិច្ឆ័យរួមទាំងអស់៖ ក្នុងលោកនេះ ភិក្ខុទាំងឡាយឃើញពួកមនុស្សមានដៃកាន់សំណាញ់និងអន្ទាក់ជាដើម ចេញទៅអំពីស្រុកក្ដី ដើរទៅក្នុងព្រៃក្ដី។ លុះដល់ថ្ងៃជាគម្រប់ពីរ កាលភិក្ខុទាំងឡាយនោះចូលទៅកាន់ស្រុកនោះដើម្បីបិណ្ឌបាត ពួកមនុស្សក៏នាំយកចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលមានត្រីនិងសាច់មកប្រគេន។ ភិក្ខុទាំងឡាយរមែងរង្កៀសដោយការឃើញនោះថា “តើគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឬហ្ន៎?” នេះឈ្មោះថា រង្កៀសដោយការឃើញ សាច់នោះ ភិក្ខុមិនគួរទទួលឡើយ។ សាច់ណាដែលមិនរង្កៀសយ៉ាងនេះ សាច់នោះគួរទទួលបរិភោគបាន។ ម្យ៉ាងទៀត បើពួកមនុស្សទាំងនោះសួរថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេتوىីបានជាមិនទទួល?” លុះបានឮហេតុនោះហើយ ក៏ពោលថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ សាច់នេះយើងខ្ញុំមិនបានធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយទេ យើងខ្ញុំធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯង ឬដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកអាមាត្យរបស់ព្រះរាជាជាដើមទេតើ” យ៉ាងនេះ រមែងគួរទទួលបរិភោគបាន។

Na heva kho bhikkhū passanti, apica suṇanti ‘‘manussā kira jālavāgurādihatthā gāmato vā nikkhamanti araññe vā vicarantī’’ti. Dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhiharanti. Te tena sutena parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ sutaparisaṅkitaṃ nāma, etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti, kappati.

ភិក្ខុទាំងឡាយមិនបានឃើញឡើយ ប៉ុន្តែបានឮថា “ឮថា ពួកមនុស្សមានដៃកាន់សំណាញ់និងអន្ទាក់ជាដើម ចេញទៅអំពីស្រុកក្ដី ដើរទៅក្នុងព្រៃក្ដី”។ លុះដល់ថ្ងៃជាគម្រប់ពីរ កាលភិក្ខុទាំងឡាយនោះចូលទៅកាន់ស្រុកនោះដើម្បីបិណ្ឌបាត ពួកមនុស្សក៏នាំយកចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលមានត្រីនិងសាច់មកប្រគេន។ ភិក្ខុទាំងឡាយរមែងរង្កៀសដោយការឮនោះថា “តើគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឬហ្ន៎?” នេះឈ្មោះថា រង្កៀសដោយការឮ សាច់នោះ ភិក្ខុមិនគួរទទួលឡើយ。 សាច់ណាដែលមិនរង្កៀសយ៉ាងនេះ សាច់នោះគួរទទួលបរិភោគបាន។ ម្យ៉ាងទៀត បើពួកមនុស្សទាំងនោះសួរថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីបានជាមិនទទួល?” លុះបានឮហេតុនោះហើយ ក៏ពោលថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ សាច់នេះយើងខ្ញុំមិនបានធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយទេ យើងខ្ញុំធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯង ឬដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកអាមាត្យរបស់ព្រះរាជាជាដើមទេតើ” យ៉ាងនេះ រមែងគួរទទួលបរិភោគបាន។

Na heva kho pana passanti na suṇanti, apica tesaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ pattaṃ gahetvā samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhisaṅkharitvā abhiharanti. Te parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ nāma. Etampi gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati[Pg.34]. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kataṃ, pavattamaṃsaṃ vā kataṃ, kappiyameva labhitvā bhikkhūnaṃ atthāya sampādita’’nti vadanti, kappati.

ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយមិនបានឃើញ ទាំងមិនបានឮឡើយ ប៉ុន្តែ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយនោះចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាត ពួកមនុស្សទទួលយកបាត្រទៅ ហើយចាត់ចែងចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលមានត្រីនិងសាច់មកប្រគេន។ ភិក្ខុទាំងឡាយរមែងរង្កៀសថា “តើគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឬហ្ន៎?” នេះឈ្មោះថា រង្កៀសក្រៅពីការឃើញនិងការឮទាំងពីរនោះ។ សូម្បីសាច់នោះ ក៏ភិក្ខុមិនគួរទទួលឡើយ។ សាច់ណាដែលមិនរង្កៀសយ៉ាងនេះ សាច់នោះគួរទទួលបរិភោគបាន។ ម្យ៉ាងទៀត បើពួកមនុស្សទាំងនោះសួរថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីបានជាមិនទទួល?” លុះបានឮហេតុនោះហើយ ក៏ពោលថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ សាច់នេះយើងខ្ញុំមិនបានធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយទេ យើងខ្ញុំធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯង ឬដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកអាមាត្យរបស់ព្រះរាជាជាដើមក្ដី ឬជាសាច់ដែលកើតមានស្រាប់ក្ដី យើងខ្ញុំបានសាច់ដ៏គួរមកហើយ ទើបចាត់ចែងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ” យ៉ាងនេះ រមែងគួរទទួលបរិភោគបាន។

Matānaṃ petakiccatthāya maṅgalādīnaṃ vā atthāya katepi eseva nayo. Yaṃ yañhi bhikkhūnaṃyeva atthāya akataṃ, yattha ca nibbematikā honti, taṃ sabbaṃ kappati. Sace pana ekasmiṃ vihāre bhikkhū uddissa kataṃ hoti, te ca attano atthāya katabhāvaṃ na jānanti, aññe jānanti. Ye jānanti, tesaṃ na vaṭṭati, itaresaṃ vaṭṭati. Aññe na jānanti, teyeva jānanti, tesaṃyeva na vaṭṭati, aññesaṃ vaṭṭati. Tepi ‘‘amhākaṃ atthāya kataṃ’’ti jānanti aññepi ‘‘etesaṃ atthāya kata’’nti jānanti, sabbesampi taṃ na vaṭṭati. Sabbe na jānanti, sabbesaṃ vaṭṭati. Pañcasu hi sahadhammikesu yassa kassaci vā atthāya uddissa kataṃ sabbesaṃ na kappati.

សូម្បីក្នុងកិច្ចដែលគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលដែលស្លាប់ទៅហើយ ឬដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពិធីមង្គលជាដើមក្ដី ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថាសាច់ណាដែលគេមិនបានធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឡើយ និងភិក្ខុទាំងឡាយមិនមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងសាច់ណា សាច់ទាំងអស់នោះ រមែងគួរទទួលបរិភោគបាន។ ម្យ៉ាងទៀត បើគេធ្វើចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងវត្តមួយ ហើយភិក្ខុទាំងឡាយនោះមិនដឹងថាគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឡើយ តែភិក្ខុដទៃដឹង ភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលដឹង សាច់នោះមិនគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះឡើយ តែគួរដល់ភិក្ខុក្រៅពីនោះ។ បើភិក្ខុដទៃមិនដឹង តែភិក្ខុទាំងឡាយនោះឯងដឹង សាច់នោះមិនគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះឯងឡើយ តែគួរដល់ភិក្ខុដទៃ។ បើភិក្ខុទាំងឡាយនោះដឹងថា “គេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់យើង” ហើយភិក្ខុដទៃក៏ដឹងថា “គេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ” សាច់នោះមិនគួរដល់ភិក្ខុទាំងអស់ឡើយ។ បើភិក្ខុទាំងអស់មិនដឹង សាច់នោះគួរដល់ភិក្ខុទាំងអស់។ ព្រោះថាក្នុងបណ្ដាសហធម្មិកទាំងប្រាំពួក បើគេធ្វើចំពោះបុគ្គលណាមួយ រមែងមិនគួរដល់សហធម្មិកទាំងអស់ឡើយ។

Sace pana koci ekaṃ bhikkhuṃ uddissa pāṇaṃ vadhitvā tassa pattaṃ pūretvā deti, so ce attano atthāya katabhāvaṃ jānaṃyeva gahetvā aññassa bhikkhuno deti, so tassa saddhāya paribhuñjati. Kassāpattīti? Dvinnampi anāpatti. Yañhi uddissa kataṃ, tassa abhuttatāya anāpatti, itarassa ajānanatāya. Kappiyamaṃsassa hi paṭiggahaṇe āpatti natthi. Uddissakatañca ajānitvā bhuttassa pacchā ñatvā āpattidesanākiccaṃ nāma natthi. Akappiyamaṃsaṃ pana ajānitvā bhuttena pacchā ñatvāpi āpatti desetabbā. Uddissakatañhi ñatvā bhuñjatova āpatti, akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuttassāpi āpattiyeva. Tasmā āpattibhīrukena rūpaṃ sallakkhentenāpi pucchitvāva maṃsaṃ paṭiggahetabbaṃ, paribhogakāle pucchitvā paribhuñjissāmīti vā gahetvā pucchitvāva paribhuñjitabbaṃ. Kasmā? Duviññeyyattā. Acchamaṃsañhi sūkaramaṃsasadisaṃ hoti, dīpimaṃsādīni ca migamaṃsasadisāni, tasmā pucchitvā gahaṇameva vaṭṭatīti vadanti.

បើប្រសិនបើបុគ្គលណាមួយ សម្លាប់សត្វចំពោះភិក្ខុមួយរូប ហើយបំពេញបាត្ររបស់ភិក្ខុនោះប្រគេន ប្រសិនបើភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន ហើយទទួលយក រួចយកទៅប្រគេនដល់ភិក្ខុដទៃទៀត ភិក្ខុដទៃនោះក៏ឆាន់ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាចំពោះភិក្ខុនោះ។ តើអាបត្តិត្រូវដល់ភិក្ខុរូបណា? មិនត្រូវអាបត្តិដល់ភិក្ខុទាំងពីររូបឡើយ។ ព្រោះថា សាច់ដែលគេធ្វើចំពោះភិក្ខុរូបណា ភិក្ខុរូបនោះមិនបានឆាន់ ហេតុនោះទើបមិនត្រូវអាបត្តិ ចំណែកភិក្ខុមួយរូបទៀត មិនត្រូវអាបត្តិ ព្រោះតែមិនដឹង។ ព្រោះថាក្នុងការទទួលសាច់ដែលគួរ (កប្បិយមំសៈ) មិនមានអាបត្តិឡើយ។ ភិក្ខុដែលឆាន់សាច់ដែលគេធ្វើចំពោះខ្លួនដោយមិនដឹង លុះដឹងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ កិច្ចដែលត្រូវសម្តែងអាបត្តិមិនមានឡើយ។ ចំណែកសាច់ដែលមិនគួរ (អកប្បិយមំសៈ) ភិក្ខុឆាន់ដោយមិនដឹង ទោះបីដឹងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ក៏ត្រូវតែសម្តែងអាបត្តិដែរ។ ព្រោះថា ភិក្ខុដឹងហើយឆាន់នូវសាច់ដែលគេធ្វើចំពោះខ្លួន ទើបត្រូវអាបត្តិ ចំណែកសាច់ដែលមិនគួរ ទោះបីភិក្ខុឆាន់ដោយមិនដឹង ក៏ត្រូវអាបត្តិជាប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុអ្នកខ្លាចចំពោះអាបត្តិ ទោះបីជាកំណត់សម្គាល់មើលរូបរាងសាច់ក៏ដោយ ក៏ត្រូវតែសួរដេញដោលសិន ទើបទទួលយកសាច់នោះ ឬមួយទទួលយកដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងសួរក្នុងពេលឆាន់» រួចហើយត្រូវតែសួរដេញដោលសិន ទើបឆាន់។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះសាច់នោះដឹងបានដោយកម្រ។ ព្រោះថាសាច់ខ្លាឃ្មុំមានសណ្ឋានដូចជាសាច់ជ្រូក សាច់ខ្លារខិនជាដើម ក៏មានសណ្ឋានដូចជាសាច់ម្រឹគដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា ការសួរដេញដោលសិនហើយទើបទទួលយក ទើបជាការគួរ។

Adiṭṭhanti bhikkhūnaṃ atthāya vadhitvā gayhamānaṃ adiṭṭhaṃ. Asutanti bhikkhūnaṃ atthāya vadhitvā gahitanti asutaṃ. Aparisaṅkitanti diṭṭhaparisaṅkitādivasena aparisaṅkitaṃ. Paribhoganti vadāmīti imehi tīhi kāraṇehi parisuddhaṃ tikoṭiparisuddhaṃ nāma hoti, tassa paribhogo araññe jātasūpeyyasākaparibhogasadiso hoti, tathārūpaṃ paribhuñjantassa mettāvihārissa [Pg.35] bhikkhuno doso vā vajjaṃ vā natthi, tasmā taṃ paribhuñjitabbanti vadāmīti attho.

ពាក្យថា «អទិដ្ឋំ» (មិនបានឃើញ) សំដៅលើការមិនបានឃើញសត្វដែលគេសម្លាប់យកមកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អសុតំ» (មិនបានឮ) សំដៅលើការមិនបានឮថាគេសម្លាប់សត្វយកមកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អបរិសង្កិតំ» (មិនបានសង្ស័យ) សំដៅលើការមិនមានការសង្ស័យដោយអំណាចនៃការឃើញជាដើម។ ពាក្យថា «តថាគតពោលថាជាគ្រឿងបរិភោគ» សេចក្តីថា សាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយហេតុ ៣ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា បរិសុទ្ធដោយចំណែក ៣ (ติកោដិបរិសុទ្ធ)។ ការបរិភោគសាច់នោះ មានឧបមាដូចជាការបរិភោគបន្លែបង្ការដែលដុះឡើងនៅក្នុងព្រៃ។ កាលបើភិក្ខុអ្នកមានមេត្តាវិហារធម៌បរិភោគសាច់មានសភាពដូច្នោះ កំហុស ឬទោសកំហុសណាមួយក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ តថាគតទើបពោលថា គួរតែបរិភោគសាច់នោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

53. Idāni tādisassa paribhoge mettāvihārinopi anavajjataṃ dassetuṃ idha, jīvaka, bhikkhūtiādimāha. Tattha kiñcāpi aniyametvā bhikkhūti vuttaṃ, atha kho attānameva sandhāya etaṃ vuttanti veditabbaṃ. Bhagavatā hi mahāvacchagottasutte, caṅkīsutte, imasmiṃ sutteti tīsu ṭhānesu attānaṃyeva sandhāya desanā katā. Paṇītena piṇḍapātenāti heṭṭhā anaṅgaṇasutte yo koci mahaggho piṇḍapāto paṇītapiṇḍapātoti adhippeto, idha pana maṃsūpasecanova adhippeto. Agathitoti taṇhāya agathito. Amucchitoti taṇhāmucchanāya amucchito. Anajjhopannoti na adhiopanno, sabbaṃ ālumpitvā ekappahāreneva gilitukāmo kāko viya na hotīti attho. Ādīnavadassāvīti ekarattivāsena udarapaṭalaṃ pavisitvā navahi vaṇamukhehi nikkhamissatītiādinā nayena ādīnavaṃ passanto. Nissaraṇapañño paribhuñjatīti idamatthamāhāraparibhogoti paññāya paricchinditvā paribhuñjati. Attabyābādhāya vā cetetīti attadukkhāya vā citeti. Sutametanti sutaṃ mayā etaṃ pubbe, etaṃ mayhaṃ savanamattamevāti dasseti. Sace kho te, jīvaka, idaṃ sandhāya bhāsitanti, jīvaka, mahābrahmunā vikkhambhanappahānena byāpādādayo pahīnā, tena so mettāvihārī mayhaṃ samucchedappahānena, sace te idaṃ sandhāya bhāsitaṃ, evaṃ sante tava idaṃ vacanaṃ anujānāmīti attho. So sampaṭicchi.

៥៣. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពមិនមានទោស សូម្បីតែចំពោះភិក្ខុអ្នកមានមេត្តាវិហារធម៌ ក្នុងការបរិភោគសាច់មានសភាពដូច្នោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលជីវកៈ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ទោះបីជាព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យថា «ភិក្ខុ» ដោយមិនបានកំណត់ជាក់លាក់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកចំពោះព្រះអង្គឯងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌សំដៅយកចំពោះព្រះអង្គឯង ក្នុងទីទាំង ៣ គឺ ក្នុងមហាវច្ឆគោត្តសូត្រ ១ ក្នុងចង្កីសូត្រ ១ និងក្នុងសូត្រនេះ (ជីវកសូត្រ) ១។ ពាក្យថា «ដោយបិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំង» សេចក្តីថា ក្នុងអនង្គណសូត្រខាងក្រោម បិណ្ឌបាតណាដែលមានតម្លៃច្រើន ឈ្មោះថា បិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំង ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកតែបិណ្ឌបាតដែលលាយឡំដោយសាច់ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «មិនជាប់ជំពាក់» គឺមិនជាប់ជំពាក់ដោយតណ្ហា។ ពាក្យថា «មិនវង្វេង» គឺមិនវង្វេងដោយការវង្វេងនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា «មិនជ្រុលជ្រួស» គឺមិនគ្របសង្កត់ សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកចង់លេបបិណ្ឌបាតទាំងអស់ក្នុងពេលតែមួយ ដូចជាសត្វក្អែកដែលចង់លេបចំណីក្នុងពេលតែមួយនោះឡើយ។ ពាក្យថា «អ្នកឃើញនូវទោស» គឺអ្នកឃើញនូវទោសនៃអាហារដែលបរិភោគហើយ ដោយវិធីមានជាដើមថា អាហារនេះស្នាក់នៅតែមួយយប់ ក៏ជ្រាបចូលទៅក្នុងផ្ទៃ ហើយនឹងហូរចេញមកតាមទ្វារដំបៅទាំង ៩។ ពាក្យថា «ឆាន់ដោយប្រាជ្ញាជាគ្រឿងរំលាស់ខ្លួន» សេចក្តីថា ភិក្ខុកំណត់ដឹងដោយប្រាជ្ញាថា ការបរិភោគអាហារនេះ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការតាំងនៅនៃកាយនេះ រួចហើយទើបឆាន់។ ពាក្យថា «គិតដើម្បីធ្វើសេចក្តីព្យាបាទដល់ខ្លួន» គឺគិតដើម្បីសេចក្តីទុក្ខដល់ខ្លួន។ ពាក្យថា «ពាក្យនោះខ្ញុំបានឮមកហើយ» បង្ហាញថា «ពាក្យនេះ ខ្ញុំ (ជីវកៈ) បានឮមកហើយក្នុងកាលមុន ពាក្យនេះគ្រាន់តែជាការឮរបស់ខ្ញុំប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា «ម្នាលជីវកៈ ប្រសិនបើអ្នកពោលសំដៅយកសេចក្តីនេះ» សេចក្តីថា ម្នាលជីវកៈ មហាព្រហ្មលះបង់នូវព្យាបាទជាដើមបានដោយវិក្ខម្ភនប្បហាន ព្រោះហេតុនោះ មហាព្រហ្មនោះទើបឈ្មោះថាជាអ្នកមានមេត្តាវិហារធម៌ ចំណែកតថាគតលះបង់នូវព្យាបាទជាដើមបានដោយសមុច្ឆេទប្បហាន ប្រសិនបើអ្នកពោលសំដៅយកការលះបង់ដោយសមុច្ឆេទប្បហាននេះ កាលបើដូច្នោះ តថាគតអនុញ្ញាតនូវពាក្យរបស់អ្នកនេះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ជីវកៈនោះក៏បានទទួលព្រម។

54. Athassa bhagavā sesabrahmavihāravasenāpi uttari desanaṃ vaḍḍhento ‘‘idha, jīvaka, bhikkhū’’tiādimāha. Taṃ uttānatthameva.

៥៤. លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្កើនទេសនាឲ្យក្រៃលែងឡើង សូម្បីដោយអំណាចនៃព្រហ្មវិហារធម៌ដែលនៅសល់ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលជីវកៈ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ» ជាដើម ទៅកាន់ជីវកៈនោះ។ ទេសនានោះ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

55. Yo kho jīvakāti ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Imasmiñhi ṭhāne bhagavā dvāraṃ thaketi, sattānuddayaṃ dasseti. Sace hi kassaci evamassa ‘‘ekaṃ rasapiṇḍapātaṃ datvā kappasatasahassaṃ saggasampattiṃ paṭilabhanti, yaṃkiñci katvā paraṃ māretvāpi rasapiṇḍapātova dātabbo’’ti, taṃ paṭisedhento ‘‘yo kho, jīvaka, tathāgataṃ vā’’tiādimāha.

៥៥. ពាក្យថា «ម្នាលជីវកៈ បុគ្គលណាឡើយ» នេះជាអនុសន្ធិដោយឡែកមួយ។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បិទទ្វារ និងបង្ហាញនូវសេចក្តីអនុគ្រោះដល់សត្វលោក។ ប្រសិនបើបុគ្គលណាមួយមានគំនិតយ៉ាងនេះថា «ជនទាំងឡាយប្រគេនបិណ្ឌបាតដ៏មានរសឆ្ងាញ់តែមួយដង ក៏បានទទួលនូវសក្កសម្បត្តិអស់មួយសែនកប្ប ហេតុនោះ ទោះបីជាត្រូវធ្វើអកុសលណាមួយ ឬសម្លាប់សត្វដទៃ ក៏គប្បីប្រគេនតែបិណ្ឌបាតដ៏មានរសឆ្ងាញ់ចុះ» ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងហាមឃាត់នូវគំនិតនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលជីវកៈ បុគ្គលណា សម្លាប់សត្វចំពោះតថាគតក្តី» ជាដើម។

Tattha [Pg.36] iminā paṭhamena ṭhānenāti iminā āṇattimatteneva tāva paṭhamena kāraṇena. Galappavedhakenāti yottena gale bandhitvā kaḍḍhito galena pavedhentena. Ārabhiyamānoti māriyamāno. Akappiyena āsādetīti acchamaṃsaṃ sūkaramaṃsanti, dīpimaṃsaṃ vā migamaṃsanti khādāpetvā – ‘‘tvaṃ kiṃ samaṇo nāma, akappiyamaṃsaṃ te khādita’’nti ghaṭṭeti. Ye pana dubbhikkhādīsu vā byādhiniggahaṇatthaṃ vā ‘‘acchamaṃsaṃ nāma sūkaramaṃsasadisaṃ, dīpimaṃsaṃ migamaṃsasadisa’’nti jānantā ‘‘sūkaramaṃsaṃ idaṃ, migamaṃsaṃ ida’’nti vatvā hitajjhāsayena khādāpenti, na te sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tesañhi bahupuññameva hoti. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ayaṃ āgataphalo viññātasāsano diṭṭhasacco ariyasāvako. Imaṃ pana dhammadesanaṃ ogāhanto pasādaṃ uppādetvā dhammakathāya thutiṃ karonto evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ដោយហេតុទី ១ នេះ» គឺដោយហេតុទី ១ ត្រឹមតែជាការបង្គាប់បញ្ជាប៉ុណ្ណោះជាមុនសិន។ ពាក្យថា «ដោយការចងកទាញទៅ» គឺការដែលគេយកខ្សែមកចងក រួចទាញទៅ ធ្វើឲ្យញ័ររន្ធត់ដោយក។ ពាក្យថា «កាលដែលគេកំពុងសម្លាប់» គឺកំពុងធ្វើឲ្យស្លាប់។ ពាក្យថា «រមែងពាល់ត្រូវដោយវត្ថុមិនគួរ» សេចក្តីថា ញ៉ាំងភិក្ខុឲ្យឆាន់សាច់ខ្លាឃ្មុំដោយប្រាប់ថាជាសាច់ជ្រូក ឬឲ្យឆាន់សាច់ខ្លារខិនដោយប្រាប់ថាជាសាច់ម្រឹគ រួចហើយនិយាយបង្កាច់បង្ខូចថា «លោកឯងឈ្មោះថាជាសមណៈបែបណា ទើបបានជាឆាន់សាច់ដែលមិនគួរ» ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកការបង្កាច់បង្ខូចបែបនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ចំណែកជនទាំងឡាយណា ក្នុងគ្រាអត់ឃ្លានជាដើម ឬដើម្បីព្យាបាលជំងឺ ដឹងច្បាស់ថា «សាច់ខ្លាឃ្មុំមានសណ្ឋានដូចជាសាច់ជ្រូក សាច់ខ្លារខិនមានសណ្ឋានដូចជាសាច់ម្រឹគ» ហើយនិយាយថា «នេះជាសាច់ជ្រូក នេះជាសាច់ម្រឹគ» រួចញ៉ាំងភិក្ខុឲ្យឆាន់ដោយបំណងល្អ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់សំដៅយកជនទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថា បុណ្យដ៏ច្រើនរមែងកើតមានដល់ជនទាំងនោះដែលមានបំណងល្អ។ ពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណានោះ សូមដល់នូវព្រះមានព្រះភាគ ព្រះធម៌ និងព្រះភិក្ខុសង្ឃ ជាទីពឹងទីរលឹក» នេះជាពាក្យរបស់ព្រះអរិយសាវ័ក ដែលជាអ្នកបានសម្រេចផលហើយ បានដឹងច្បាស់នូវព្រះសាសនាហើយ បានឃើញនូវសច្ចធម៌ហើយ។ ប៉ុន្តែ ឧបាសកនោះ កាលដែលចូលទៅជិតព្រះធម៌ទេសនានេះ ក៏កើតសេចក្តីជ្រះថ្លា ហើយធ្វើការសរសើរចំពោះធម្មកថា ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Jīvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃជីវកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

6. Upālisuttavaṇṇanā

៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបាលិសូត្រ

56. Evaṃ me sutanti upālisuttaṃ. Tattha nāḷandāyanti nālandāti evaṃnāmake nagare taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. Pāvārikambavaneti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane. Taṃ kira tassa uyyānaṃ ahosi, so bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyādesi, so vihāro jīvakambavanaṃ viya pāvārikambavananteva saṅkhaṃ gato. Tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho. Dīghatapassīti dīghattā evaṃladdhanāmo. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātato paṭikkanto. Sāsane viya kiṃ pana bāhirāyatane piṇḍapātoti vohāro atthīti, natthi.

៥៦. ព្រះសូត្រមានដើមថា «ឯវម្មេសុតំ» នេះ ឈ្មោះថា ឧបាលិសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា «ក្នុងក្រុងណាលន្ទា» សេចក្តីថា ក្នុងក្រុងដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ដោយធ្វើក្រុងនោះឲ្យជាគោចរគ្រាម។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រៃស្វាយរបស់បាវារិកសេដ្ឋី» សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃស្វាយរបស់សេដ្ឋីអ្នកលក់សំពត់បាវារៈ។ ឮថា ព្រៃស្វាយនោះជាឧទ្យានរបស់សេដ្ឋីនោះ សេដ្ឋីនោះបានស្តាប់ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគហើយ ក៏កើតសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះមានព្រះភាគ ទើបសាងសង់វិហារដែលតាក់តែងដោយកុដិ ល្អាង និងមណ្ឌបជាដើម ក្នុងឧទ្យាននោះ រួចប្រគេនចំពោះព្រះមានព្រះភាគ វិហារនោះក៏បានដល់នូវការហៅថា «បាវារិកម្ពវនៈ» ដូចជាជីវកម្ពវនៈដែរ។ ពាក្យថា «គង់នៅក្នុងបាវារិកម្ពវនៈនោះ» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «ទីឃតបស្សី» គឺជានិគ្រន្ថដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះតែមានរាងកាយខ្ពស់។ ពាក្យថា «ត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាត» គឺត្រឡប់មកពីការដើរស្វែងរកបិណ្ឌបាត។ សួរថា តើការហៅថា «បិណ្ឌបាត» នេះ មានក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ ដូចជាមានក្នុងព្រះសាសនាដែរឬទេ? ឆ្លើយថា មិនមានឡើយ។

Paññapetīti dasseti ṭhapeti. Daṇḍāni paññapetīti idaṃ nigaṇṭhasamayena pucchanto āha. Kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ manodaṇḍanti ettha purimadaṇḍadvayaṃ te acittakaṃ payyapenti. Yathā kira vāte vāyante sākhā calati, udakaṃ [Pg.37] calati, na ca tattha cittaṃ atthi, evaṃ kāyadaṇḍopi acittakova hoti. Yathā ca vāte vāyante tālapaṇṇādīni saddaṃ karonti, udakāni saddaṃ karonti, na ca tattha cittaṃ atthi, evaṃ vacīdaṇḍopi acittakova hotīti imaṃ daṇḍadvayaṃ acittakaṃ paññapenti. Cittaṃ pana manodaṇḍanti paññapenti. Athassa bhagavā vacanaṃ patiṭṭhapetukāmo ‘‘kiṃ pana tapassī’’tiādimāha.

ពាក្យថា «បញ្ញត្ត» គឺបង្ហាញ ឬកំណត់ទុក។ ពាក្យថា «បញ្ញត្តនូវទណ្ឌៈទាំងឡាយ» នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សួរដោយអំណាចនៃលទ្ធិរបស់និគ្រន្ថ។ ក្នុងពាក្យថា «កាយទណ្ឌ វចីទណ្ឌ មនោទណ្ឌ» នេះ ពួកនិគ្រន្ថបញ្ញត្តនូវទណ្ឌៈពីរខាងដើម (កាយទណ្ឌ និងវចីទណ្ឌ) ថាជាសភាវៈមិនមានចិត្ត។ ដូចជាកាលដែលខ្យល់បក់មក មែកឈើរមែងញាប់ញ័រ ទឹកក៏រមែងរំភើបញាប់ញ័រ ហើយចិត្តក្នុងមែកឈើ និងទឹកនោះក៏មិនមាន យ៉ាងណាមិញ កាយទណ្ឌក៏ជាសភាវៈមិនមានចិត្ត យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលខ្យល់បក់មក ស្លឹកត្នោតជាដើមរមែងធ្វើនូវសំឡេង ទឹកទាំងឡាយក៏រមែងធ្វើនូវសំឡេង ហើយចិត្តក្នុងស្លឹកត្នោត និងទឹកនោះក៏មិនមាន យ៉ាងណាមិញ វចីទណ្ឌក៏ជាសភាវៈមិនមានចិត្ត យ៉ាងនោះឯង ពួកនិគ្រន្ថរមែងបញ្ញត្តនូវទណ្ឌៈទាំងពីរនេះថាជាសភាវៈមិនមានចិត្តយ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯចិត្ត ពួកនិគ្រន្ថបញ្ញត្តថាជា «មនោទណ្ឌ»។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងធ្វើឲ្យពាក្យរបស់និគ្រន្ថនោះតាំងនៅមាំ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលតបស្សី ចុះ...» ជាដើម។

Tattha kathāvatthusminti ettha kathāyeva kathāvatthu. Kathāyaṃ patiṭṭhapesīti attho. Kasmā pana bhagavā evamakāsi? Passati hi bhagavā ‘‘ayaṃ imaṃ kathaṃ ādāya gantvā attano satthu mahānigaṇṭhassa ārocessati, tāsañca parisati, upāli gahapati nisinno, so imaṃ kathaṃ sutvā mama vādaṃ āropetuṃ āgamissati, tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi, so tikkhattuṃ saraṇaṃ gamissati, athassa cattāri saccāni pakāsessāmi, so saccapakāsanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati, paresaṃ saṅgahatthameva hi mayā pāramiyo pūritā’’ti. Imamatthaṃ passanto evamakāsi.

ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ក្នុងកថាវត្ថុ» សេចក្តីថា សម្តីនិយាយនោះឯង ឈ្មោះថា កថាវត្ថុ។ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យតាំងនៅក្នុងសម្តីនិយាយ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ? ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញថា «និគ្រន្ថនេះនឹងនាំយកសម្តីនិយាយនេះទៅប្រាប់ដល់មហានិគ្រន្ថជាគ្រូរបស់ខ្លួន ហើយក្នុងបរិស័ទរបស់និគ្រន្ថនោះ មានឧបាលិគហបតីអង្គុយនៅដែរ ឧបាលិគហបតីនោះលុះបានស្តាប់សម្តីនិយាយនេះហើយ នឹងមកដើម្បីចោទប្រកាន់តថាគត តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ដល់ឧបាលិគហបតីនោះ ឧបាលិគហបតីនោះនឹងដល់នូវសរណគមន៍បីដង លំដាប់នោះ តថាគតនឹងសម្តែងនូវអរិយសច្ចទាំង ៤ ដល់ឧបាលិគហបតីនោះ ក្នុងពេលចប់ការសម្តែងអរិយសច្ច ឧបាលិគហបតីនោះនឹងតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ព្រោះថា បារមីទាំងឡាយដែលតថាគតបានបំពេញមក ក៏ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការសង្គ្រោះជនដទៃប៉ុណ្ណោះ»។ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ទតឃើញនូវសេចក្តីនេះ ទើបបានធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ។

57. Kammāni paññapesīti idaṃ nigaṇṭho buddhasamayena pucchanto āha. Kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammanti ettha kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanapattā aṭṭhakāmāvacarakusalacetanā dvādasākusalacetanāti vīsaticetanā kāyakammaṃ nāma. Kāyadvāre ādānādīni apatvā vacīdvāre vacanabhedaṃ pāpayamānā uppannā tāyeva vīsaticetanā vacīkammaṃ nāma. Ubhayadvāre copanaṃ appatvā manodvāre uppannā ekūnatiṃsakusalākusalacetanā manokammaṃ nāma. Apica saṅkhepato tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyakammaṃ nāma, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīkammaṃ nāma, tividhaṃ manoduccaritaṃ manokammaṃ nāma. Imasmiñca sutte kammaṃ dhuraṃ, anantarasutte ‘‘cattārimāni puṇṇa kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti (ma. ni. 2.81) evamāgatepi cetanā dhuraṃ. Yattha katthaci pavattā cetanā ‘‘kaṇhaṃ kaṇhavipāka’’ntiādibhedaṃ labhati. Niddesavāre cassa ‘‘sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādinā nayena sā vuttāva. Kāyadvāre pavattā pana idha kāyakammanti adhippetaṃ, vacīdvāre [Pg.38] pavattā vacīkammaṃ, manodvāre pavattā manokammaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘imasmiṃ sutte kammaṃ dhuraṃ, anantarasutte cetanā’’ti. Kammampi hi bhagavā kammanti paññapeti yathā imasmiṃyeva sutte. Cetanampi, yathāha – ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karotī’’ti (a. ni. 6.63). Kasmā pana cetanā kammanti vuttā? Cetanāmūlakattā kammassa.

៥៧. ពាក្យថា «បញ្ញត្តនូវកម្មទាំងឡាយ» នេះ និគ្រន្ថសួរដោយអំណាចនៃពុទ្ធសម័យ។ ក្នុងពាក្យថា «កាយកម្ម វចីកម្ម មនោកម្ម» នេះ ចេតនា ២០ គឺ កាមាវចរកុសលចេតនា ៨ និងអកុសលចេតនា ១២ ដែលដល់នូវការកាន់យក ការចាប់យក ការលែង និងការញាប់ញ័រក្នុងកាយទ្វារ ឈ្មោះថា កាយកម្ម។ ចេតនា ២០ នោះឯង ដែលមិនដល់នូវការកាន់យកជាដើមក្នុងកាយទ្វារ ប៉ុន្តែញ៉ាំងការបញ្ចេញវាចាឲ្យកើតឡើងក្នុងវចីទ្វារ ឈ្មោះថា វចីកម្ម។ ចេតនាកុសលនិងអកុសល ២៩ ដែលមិនដល់នូវការញាប់ញ័រក្នុងទ្វារទាំងពីរ ប៉ុន្តែកើតឡើងក្នុងមនោទ្វារ ឈ្មោះថា មនោកម្ម។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយសង្ខេប កាយទុច្ចរិត ៣ យ៉ាង ឈ្មោះថា កាយកម្ម, វចីទុច្ចរិត ៤ យ៉ាង ឈ្មោះថា វចីកម្ម, មនោទុច្ចរិត ៣ យ៉ាង ឈ្មោះថា មនោកម្ម។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ កម្មជាប្រធាន ចំណែកក្នុងសូត្របន្ទាប់ ទោះបីជាមានពាក្យមកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលបុណ្ណៈ កម្ម ៤ យ៉ាងនេះ តថាគតបានដឹងច្បាស់ដោយបញ្ញាដ៏ក្រៃលែងដោយខ្លួនឯង ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ រួចប្រកាសទុកហើយ» ក៏ដោយ ក៏ចេតនាជាប្រធាន។ ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីណាមួយ រមែងបាននូវការបែងចែកមានជាដើមថា «កម្មខ្មៅមានវិបាកខ្មៅ»។ ក្នុងនិទ្ទេសវារៈនៃកម្មនោះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់សម្តែងនូវចេតនានោះ ដោយវិធីមានជាដើមថា «រមែងតាក់តែងនូវកាយសង្ខារដែលប្រកបដោយសេចក្តីព្យាបាទ» នោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ សំដៅយកថា កាយកម្ម, ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវចីទ្វារ សំដៅយកថា វចីកម្ម, ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមនោទ្វារ សំដៅយកថា មនោកម្ម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងព្រះសូត្រនេះ កម្មជាប្រធាន ក្នុងព្រះសូត្របន្ទាប់ ចេតនាជាប្រធាន»។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តសូម្បីតែកម្មថាជាកម្ម ដូចជាក្នុងព្រះសូត្រនេះឯង។ ទ្រង់បញ្ញត្តសូម្បីតែចេតនាថាជាកម្ម ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថា ចេតនាជាកម្ម បុគ្គលគិតហើយទើបធ្វើនូវកម្មដោយកាយ វាចា ចិត្ត»។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាត្រាស់ហៅចេតនាថាជាកម្ម? ឆ្លើយថា ព្រោះតែកម្មមានចេតនាជាឫសគល់។

Ettha ca akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati, kusalaṃ patvā manokammaṃ. Tathā hi mātughātādīni cattāri kammāni kāyeneva upakkamitvā kāyeneva karoti, niraye kappaṭṭhikasaṅghabhedakammaṃ vacīdvārena karoti. Evaṃ akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma. Ekā pana jhānacetanā caturāsītikappasahassāni saggasampattiṃ āvahati, ekā maggacetanā sabbākusalaṃ samugghātetvā arahattaṃ gaṇhāpeti. Evaṃ kusalaṃ patvā manokammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne bhagavā akusalaṃ patvā manokammaṃ mahāsāvajjaṃ vadamāno niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vadati. Tenevāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, mahāsāvajjānī’’ti (a. ni. 1.310).

ក្នុងបណ្តាកម្មទាំង ៣ នោះ បុគ្គលកាលពោលសំដៅយកអកុសលថា «កាយកម្ម និងវចីកម្ម ជាកម្មធំ» ឈ្មោះថាមិនលំបាកឡើយ កាលពោលសំដៅយកកុសលថា «មនោកម្ម ជាកម្មធំ» ក៏មិនលំបាកដែរ។ ពិតណាស់ បុគ្គលរៀបចំបង្កបង្កើត និងធ្វើនូវកម្ម ៤ យ៉ាង មានមាតុឃាតកម្មជាដើម ដោយកាយប៉ុណ្ណោះ ហើយធ្វើសង្ឃភេទកម្មដែលជាកម្មត្រូវឆេះក្នុងនរកអស់មួយកប្ប តាមទ្វារវចី។ យ៉ាងនេះ បុគ្គលកាលពោលសំដៅយកអកុសលថា «កាយកម្ម និងវចីកម្ម ជាកម្មធំ» ឈ្មោះថាមិនលំបាកឡើយ។ ចំណែកឯឈានចេតនាតែមួយ តែងនាំមកនូវសគ្គសម្បត្តិអស់ប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់កប្ប ចេតនាក្នុងមគ្គតែមួយ តែងកម្ចាត់បង់នូវអកុសលទាំងពួង ហើយធ្វើឲ្យសម្រេចនូវអរហត្តផល។ យ៉ាងនេះ បុគ្គលកាលពោលសំដៅយកកុសលថា «មនោកម្ម ជាកម្មធំ» ឈ្មោះថាមិនលំបាកឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់ត្រាស់ថា «មនោកម្មមានទោសច្រើន» សំដៅយកអកុសល គឺទ្រង់សំដៅយកនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនធ្លាប់ឃើញធម៌ដទៃសូម្បីតែមួយ ដែលមានទោសច្រើន ដូចជាមិច្ឆាទិដ្ឋិនេះឡើយ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទោសទាំងឡាយមានមិច្ឆាទិដ្ឋិជាយ៉ាងក្រៃលែង»។

Idāni nigaṇṭhopi tathāgatena gatamaggaṃ paṭipajjanto kiñci atthanipphattiṃ apassantopi ‘‘kiṃ panāvuso, gotamā’’tiādimāha.

ឥឡូវនេះ សូម្បីតែនិគន្ថៈ កាលដើរតាមផ្លូវដែលព្រះតថាគតទ្រង់យាងទៅហើយ ទោះបីមិនឃើញការសម្រេចប្រយោជន៍ណាមួយ ក៏បានពោលពាក្យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ គោតម ចុះចុះ...»។

58. Bālakiniyāti upālissa kira bālakaloṇakāragāmo nāma atthi, tato āyaṃ gahetvā manussā āgatā, so ‘‘etha bhaṇe, amhākaṃ satthāraṃ mahānigaṇṭhaṃ passissāmā’’ti tāya parisāya parivuto tattha agamāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘bālakiniyā parisāyā’’ti, bālakagāmavāsiniyāti attho. Upālipamukhāyāti upālijeṭṭhakāya. Apica bālakiniyāti bālavatiyā bālussannāyātipi attho. Upālipamukhāyāti upāligahapatiyeva tattha thokaṃ sappañño, so tassā pamukho jeṭṭhako. Tenāpi vuttaṃ ‘‘upālipamukhāyā’’ti. Handāti vacasāyatthe nipāto. Chavoti lāmako. Oḷārikassāti mahantassa[Pg.39]. Upanidhāyāti upanikkhipitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti, kāyadaṇḍassa santike nikkhipitvā ‘‘ayaṃ nu kho mahanto, ayaṃ mahanto’’ti evaṃ olokiyamāno chavo manodaṇḍo kiṃ sobhati, kuto sobhissati, na sobhati, upanikkhepamattampi nappahotīti dīpeti. Sādhu sādhu, bhante, tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento, bhanteti nāṭaputtamālapati.

៥៨. ពាក្យថា bālakiniyā សេចក្តីថា ឮថាឧបាលិឧបាសក មានភូមិមួយឈ្មោះថា ពាលកលោណការគ្រាម មនុស្សទាំងឡាយប្រមូលពន្ធដារពីភូមិនោះហើយក៏ត្រឡប់មកវិញ ឧបាលិឧបាសកនោះនិយាយថា «នែគ្នាយើង មកចុះ យើងនឹងទៅជួបមហានិគន្ថៈជាគ្រូរបស់យើង» ហើយក៏មានបរិស័ទនោះហែហមទៅកាន់ទីនោះ។ សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា «bālakiniyā parisāyā» ដែលមានន័យថា បរិស័ទដែលរស់នៅក្នុងភូមិពាលកៈ។ ពាក្យថា upālipamukhāyā សេចក្តីថា មានឧបាលិជាប្រធាន (ជាធំ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា bālakiniyā មានន័យថា បរិស័ទដែលពេញដោយមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ។ ពាក្យថា upālipamukhāyā សេចក្តីថា ក្នុងបរិស័ទនោះ មានតែឧបាលិគហបតីម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រាជ្ញាបន្តិចបន្តួច ហើយគាត់ជាប្រធាន ជាអ្នកដឹកនាំរបស់ពួកជនទាំងនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «upālipamukhāyā»។ ពាក្យថា handa ជាសព្វនាមនិបាត ប្រើក្នុងន័យតភ្ជាប់ពាក្យសម្តី។ ពាក្យថា chavo ប្រែថា ថោកទាប ឬអន់ថយ។ ពាក្យថា oḷārikassa ប្រែថា ធំធាត់ ឬគ្រោតគ្រាត។ ពាក្យថា upanidhāya ប្រែថា ដាក់ជិតគ្នា (ប្រៀបធៀប)។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ កាលបើដាក់ប្រៀបធៀបទៅជិតកាយទណ្ឌ ហើយពិនិត្យមើលថា «តើកាយទណ្ឌនេះធំឬ? នេះធំឬ?» នោះមនោទណ្ឌដ៏ថោកទាប តើមានអ្វីល្អទៅ? វានឹងល្អពីណាបាន? គឺមិនល្អទាល់តែសោះ សូម្បីតែយកមកដាក់ប្រៀបធៀបក្បែរគ្នាក៏មិនសមល្មមផង នេះជាការបង្ហាញសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា sādhu sādhu, bhante, tapassī គឺឧបាលិគហបតីកាលនឹងឲ្យសាធុការដល់ទីឃតបស្សី ក៏បានហៅនាតបុត្ត (គ្រូនីគន្ថៈ) ដោយពាក្យថា «bhante» (បពិត្រលោកម្ចាស់)។

60. Na kho metaṃ, bhante, ruccatīti, bhante, etaṃ mayhaṃ na ruccati. Māyāvīti māyākāro. Āvaṭṭanimāyanti āvaṭṭetvā gahaṇamāyaṃ. Āvaṭṭetīti āvaṭṭetvā parikkhipitvā gaṇhāti. Gaccha tvaṃ gahapatīti kasmā mahānigaṇṭho gahapatiṃ yāvatatiyaṃ pahiṇatiyeva? Dīghatapassī pana paṭibāhateva? Mahānigaṇṭhena hi bhagavatā saddhiṃ ekaṃ nagaraṃ upanissāya viharantenapi na bhagavā diṭṭhapubbo. Yo hi satthuvādapaṭiñño hoti, so taṃ paṭiññaṃ appahāya buddhadassane abhabbo. Tasmā esa buddhadassanassa aladdhapubbattā dasabalassa dassanasampattiñca niyyānikakathābhāvañca ajānanto yāvatatiyaṃ pahiṇateva. Dīghatapassī pana kālena kālaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā tiṭṭhatipi nisīdatipi pañhampi pucchati, so tathāgatassa dassanasampattimpi niyyānikakathābhāvampi jānāti. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ gahapati paṇḍito, samaṇassa gotamassa santike gantvā dassanepi pasīdeyya, niyyānikakathaṃ sutvāpi pasīdeyya. Tato na puna amhākaṃ santikaṃ āgaccheyyā’’ti. Tasmā yāvatatiyaṃ paṭibāhateva.

៦០. ពាក្យថា Na kho metaṃ, bhante, ruccati សេចក្តីថា បពិត្រលោកម្ចាស់ រឿងនេះមិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ខ្ញុំឡើយ។ ពាក្យថា māyāvī គឺអ្នកមានមាយា (អ្នកបញ្ឆោត)។ ពាក្យថា āvaṭṭanimāyaṃ គឺមាយាដែលនាំឲ្យវិលវល់ហើយចាប់យកបាន។ ពាក្យថា āvaṭṭeti គឺធ្វើឲ្យវិលវល់ ព័ទ្ធជុំវិញ ហើយចាប់យក។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមហានិគន្ថៈចាត់ចែងឲ្យគហបតីទៅរហូតដល់បីដង? ចំណែកឯទីឃតបស្សីបែរជាហាមឃាត់រហូតដល់បីដងទៅវិញ? ឆ្លើយថា ព្រោះមហានិគន្ថៈ ទោះបីជារស់នៅអាស្រ័យនឹងទីក្រុងតែមួយជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ដោយ ក៏មិនដែលធ្លាប់បានជួបព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ។ ពិតណាស់ បុគ្គលណាដែលប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាគ្រូ បុគ្គលនោះបើមិនលះបង់ការប្តេជ្ញានោះទេ គឺមិនសមគួរនឹងទៅជួបព្រះពុទ្ធឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយសារមហានិគន្ថៈនោះមិនដែលធ្លាប់បានជួបព្រះពុទ្ធ ទើបមិនដឹងនូវការសម្រេចប្រយោជន៍នៃការជួបព្រះទសពល និងមិនដឹងនូវសភាពនៃធម៌ទេសនាដែលនាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខ ទើបចាត់ចែងឲ្យទៅរហូតដល់បីដង។ ចំណែកឯទីឃតបស្សី តែងតែចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគតាមកាលវេលា ឈរខ្លះ អង្គុយខ្លះ និងសួរប្រស្នាខ្លះ គាត់ដឹងនូវការសម្រេចប្រយោជន៍នៃការជួបព្រះតថាគត និងដឹងនូវសភាពនៃធម៌ទេសនាដែលនាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខ។ គ្រានោះ ទីឃតបស្សីមានគំនិតយ៉ាងនេះថា៖ «គហបតីនេះជាអ្នកមានប្រាជ្ញា បើទៅកាន់សំណាក់របស់សមណគោតម គ្រាន់តែឃើញក៏អាចជ្រះថ្លា ឬបានស្តាប់ធម៌ទេសនាដែលនាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខហើយក៏អាចជ្រះថ្លាដែរ។ ពីនោះមក គាត់នឹងមិនត្រឡប់មកកាន់សំណាក់របស់យើងវិញឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទីឃតបស្សីហាមឃាត់រហូតដល់បីដង។

Abhivādetvāti vanditvā. Tathāgatañhi disvā pasannāpi appasannāpi yebhuyyena vandantiyeva, appakā na vandanti. Kasmā? Atiucce hi kule jāto agāraṃ ajjhāvasantopi vanditabboyevāti. Ayaṃ pana gahapati pasannattāva vandi, dassaneyeva kira pasanno. Āgamā nu khvidhāti āgamā nu kho idha.

ពាក្យថា abhivādetvā សេចក្តីថា ថ្វាយបង្គំហើយ។ ពិតណាស់ ពួកជនដែលបានឃើញព្រះតថាគតហើយ ទោះបីជាជ្រះថ្លាក្តី មិនជ្រះថ្លាក្តី ដោយច្រើនតែងតែថ្វាយបង្គំ មានតែមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលមិនថ្វាយបង្គំ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ប្រសូតក្នុងត្រកូលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ទោះបីជាកាលទ្រង់គ្រប់គ្រងផ្ទះ ក៏ជាបុគ្គលដែលគេត្រូវថ្វាយបង្គំស្រាប់ទៅហើយ។ ចំណែកឯគហបតីនេះ ថ្វាយបង្គំដោយសារតែសេចក្តីជ្រះថ្លា ពោលគឺឮថាគាត់ជ្រះថ្លាតាំងតែពីបានឃើញដំបូងម៉្លេះ។ ពាក្យថា āgamā nu khvidha គឺកាត់បទជា āgamā nu kho idha (តើ...បានមកក្នុងទីនេះដែរឬទេ?)។

61. Sādhu sādhu, bhante, tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento, bhanteti, bhagavantaṃ ālapati. Sacce patiṭṭhāyāti thusarāsimhi ākoṭitakhāṇuko viya acalanto vacīsacce patiṭṭhahitvā. Siyā noti bhaveyya amhākaṃ.

៦១. ពាក្យថា sādhu sādhu, bhante, tapassī គឺឧបាលិគហបតីកាលនឹងឲ្យសាធុការដល់ទីឃតបស្សី ក៏បានហៅព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយពាក្យថា «bhante» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន)។ ពាក្យថា sacce patiṭṭhāya សេចក្តីថា មិនរង្គោះរង្គើ ដូចជាបង្គោលដែលគេបោះចុះទៅក្នុងគំនរអង្កាម គឺតាំងនៅក្នុងវចីសច្ចៈ (ពាក្យពិត)។ ពាក្យថា siyā no សេចក្តីថា គប្បីមានដល់យើងទាំងឡាយ (គឺការសន្ទនាគ្នាគប្បីមានដល់យើងទាំងពីរ)។

62. Idhāti [Pg.40] imasmiṃ loke. Assāti bhaveyya. Sītodakapaṭikkhittoti nigaṇṭhā sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipanti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Manosattā nāma devāti manamhi sattā laggā lagitā. Manopaṭibaddhoti yasmā manamhi paṭibaddho hutvā kālaṅkaroti, tasmā manosattesu devesu upapajjatīti dasseti. Tassa hi pittajararogo bhavissati. Tenassa uṇhodakaṃ pivituṃ vā hatthapādādidhovanatthāya vā gattaparisiñcanatthāya vā upanetuṃ na vaṭṭati, rogo balavataro hoti. Sītodakaṃ vaṭṭati, rogaṃ vūpasameti. Ayaṃ pana uṇhodakameva paṭisevati, taṃ alabhamāno odanakañjikaṃ paṭisevati. Cittena pana sītodakaṃ pātukāmo ca paribhuñjitukāmo ca hoti. Tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjati. So kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ rakkhāmīti sītodakaṃ pātukāmo vā paribhuñjitukāmo vā sītodakameva dethāti vattuṃ na visahati. Tassa evaṃ rakkhitāpi kāyadaṇḍavacīdaṇḍā cutiṃ vā paṭisandhiṃ vā ākaḍḍhituṃ na sakkonti. Manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi paṭisandhimpi ākaḍḍhatiyeva. Iti naṃ bhagavā dubbalakāyadaṇḍavacīdaṇḍā chavā lāmakā, manodaṇḍova balavā mahantoti vadāpesi.

៦២. ពាក្យថា idha សេចក្តីថា ក្នុងលោកនេះ។ ពាក្យថា assa សេចក្តីថា គប្បីមាន។ ពាក្យថា sītodakapaṭikkhitto សេចក្តីថា ពួកនិគន្ថៈតែងតែវៀរចាកទឹកត្រជាក់ដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាជាសត្វមានជីវិត។ សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា manosattā nāma devā សេចក្តីថា ទេវតាទាំងឡាយដែលជាប់ជំពាក់ចិត្ត ឬស្អិតរមួតនៅក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា manopaṭibaddho សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែបុគ្គលនោះមានចិត្តជាប់ជំពាក់ហើយធ្វើមរណកាល ទើបទៅកើតក្នុងពួកទេវតាឈ្មោះមនោសត្តៈ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ពិតណាស់ និគន្ថៈនោះនឹងមានរោគកើតអំពីប្រមាត់ (ឬរោគគ្រុនក្តៅ)។ ព្រោះហេតុនោះ ការនាំយកទឹកក្តៅមកឲ្យគាត់ផឹកក្តី ដើម្បីលាងដៃលាងជើងក្តី ឬដើម្បីស្រោចស្រពរាងកាយក្តី គឺមិនគួរឡើយ ព្រោះរោគនោះមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាណាស់។ ទឹកត្រជាក់ទើបជាការគួរ ព្រោះអាចរំងាប់រោគបាន។ ប៉ុន្តែនិគន្ថៈនេះសេពតែទឹកក្តៅប៉ុណ្ណោះ កាលបើមិនបានទឹកក្តៅ ក៏សេពទឹកបបរអង្ករ។ ប៉ុន្តែដោយចិត្ត គាត់ចង់ផឹក និងចង់ប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់។ ព្រោះហេតុនោះ មនោទណ្ឌរបស់គាត់ក៏ធ្លាយ (ធ្លាក់ចុះ) ក្នុងខណៈនោះឯង។ គាត់គិតថា «យើងនឹងរក្សាកាយទណ្ឌ និងវចីទណ្ឌ» ដូច្នេះ ទោះបីជាចង់ផឹក ឬចង់ប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់ក្តី ក៏មិនហ៊ាននិយាយថា «ចូរឲ្យទឹកត្រជាក់ដល់ខ្ញុំ» ឡើយ។ កាយទណ្ឌ និងវចីទណ្ឌរបស់គាត់ ទោះបីជាបានរក្សាយ៉ាងនេះ ក៏មិនអាចទាញនាំនូវចុតិ ឬបដិសន្ធិបានឡើយ។ ចំណែកឯមនោទណ្ឌ ទោះបីជាធ្លាយទៅហើយ ក៏នៅតែទាញនាំនូវចុតិ និងបដិសន្ធិបានដដែល។ យ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើឲ្យឧបាលិគហបតីពោលទទួលថា កាយទណ្ឌ និងវចីទណ្ឌដែលទន់ខ្សោយ គឺថោកទាប អន់ថយ ចំណែកឯមនោទណ្ឌប៉ុណ្ណោះដែលមានកម្លាំងខ្លាំង និងជាធំ។

Tassapi upāsakassa etadahosi. ‘‘Mucchāvasena asaññibhūtānañhi sattāhampi assāsapassāsā nappavattanti, cittasantatipavattimatteneva pana te matāti na vuccanti. Yadā nesaṃ cittaṃ nappavattati, tadā ‘matā ete nīharitvā te jhāpethā’ti vattabbataṃ āpajjanti. Kāyadaṇḍo nirīho abyāpāro, tathā vacīdaṇḍo. Citteneva pana tesaṃ cutipi paṭisandhipi hoti. Itipi manodaṇḍova mahanto. Bhijjitvāpi cutipaṭisandhiākaḍḍhanato eseva mahanto. Amhākaṃ pana mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā’’ti sallakkhesi. Bhagavato pana vicittāni pañhapaṭibhānāni sotukāmo na tāva anujānāti.

ឧបាសកនោះក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា៖ «ពិតណាស់ ពួកសត្វដែលសន្លប់បាត់ស្មារតី សូម្បីតែអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ ក៏ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលមិនប្រព្រឹត្តទៅឡើយ ប៉ុន្តែដោយគ្រាន់តែការប្រព្រឹត្តទៅនៃសន្តានចិត្ត ពួកសត្វទាំងនោះក៏មិនទាន់ហៅថាស្លាប់ដែរ។ កាលណាដែលចិត្តរបស់ពួកគេមិនប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ ពេលនោះទើបដល់នូវការដែលគេត្រូវនិយាយថា "ពួកជនទាំងនេះស្លាប់ហើយ ចូរនាំយកទៅដុតចោលចុះ"។ កាយទណ្ឌជាធម៌មិនមានការខ្វល់ខ្វាយ មិនមានកិច្ចការឡើយ វចីទណ្ឌក៏ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែចុតិ និងបដិសន្ធិរបស់ពួកសត្វទាំងនោះ តែងមានបានដោយសារតែចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែដោយហេតុនេះ មនោទណ្ឌប៉ុណ្ណោះជាធំ។ ទោះបីជាធ្លាយទៅហើយ ក៏នៅតែជាធំដដែល ព្រោះតែការទាញនាំនូវចុតិ និងបដិសន្ធិ។ ចំណែកឯពាក្យសម្តីរបស់មហានិគន្ថៈជាគ្រូរបស់យើង មិននាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខឡើយ» គាត់បានកត់សម្គាល់យ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែដោយសារគាត់ចង់ស្តាប់នូវការដោះស្រាយប្រស្នាដ៏វិចិត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបមិនទាន់យល់ព្រមទទួលយកភ្លាមៗឡើយ។

Na kho te sandhiyatīti na kho te ghaṭiyati. Purimena vā pacchimanti ‘‘kāyadaṇḍo mahanto’’ti iminā purimena vacanena idāni ‘‘manodaṇḍo mahanto’’ti idaṃ vacanaṃ. Pacchimena vā purimanti tena vā pacchimena aduṃ purimavacanaṃ na ghaṭiyati.

ពាក្យថា Na kho te sandhiyanti សេចក្តីថា ពាក្យសម្តីរបស់អ្នកមិនសមស្របគ្នាឡើយ។ ពាក្យថា purimena vā pacchimaṃ សេចក្តីថា ពាក្យមុនដែលថា «កាយទណ្ឌជាធំ» មិនសមស្របនឹងពាក្យក្រោយក្នុងពេលឥឡូវនេះដែលថា «មនោទណ្ឌជាធំ» ឡើយ។ ពាក្យថា pacchimena vā purimaṃ សេចក្តីថា ពាក្យក្រោយនោះ មិនសមស្របនឹងពាក្យមុននោះឡើយ។

63. Idānissa [Pg.41] bhagavā aññānipi kāraṇāni āharanto ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Tattha cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti na pāṇamatipāteti, na pāṇamatipātayati, na pāṇamatipātayato samanuñño hoti. Na adinnaṃ ādiyati, na adinnaṃ ādiyāpeti, na adinnaṃ ādiyato samanuñño hoti. Na musā bhaṇati, na musā bhaṇāpeti, na musā bhaṇato samanuñño hoti. Na bhāvitamāsīsati, na bhāvitamāsīsāpeti, na bhāvitamāsīsato samanuñño hotīti iminā catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto. Ettha ca bhāvitanti pañcakāmaguṇā.

៦៣. ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងនាំមកនូវហេតុផលដទៃទៀត ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «តើអ្នកសម្គាល់សេចក្តីនោះថាដូចម្តេច?»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា cātuyāmasaṃvarasaṃvuto សេចក្តីថា ជាអ្នកសង្រួមក្នុងសង្វរមានចំណែក ៤ គឺ៖ មិនសម្លាប់សត្វដោយខ្លួនឯង មិនប្រើគេឲ្យសម្លាប់សត្វ មិនត្រេកអរនឹងបុគ្គលដែលសម្លាប់សត្វ។ មិនកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យដោយខ្លួនឯង មិនប្រើគេឲ្យកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ មិនត្រេកអរនឹងបុគ្គលដែលកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ។ មិននិយាយកុហកដោយខ្លួនឯង មិនប្រើគេឲ្យនិយាយកុហក មិនត្រេកអរនឹងបុគ្គលដែលនិយាយកុហក។ មិនប្រាថ្នានូវអារម្មណ៍ដែលខ្លួនធ្លាប់សេពគប់ (កាមគុណ) ដោយខ្លួនឯង មិនប្រើគេឲ្យប្រាថ្នា មិនត្រេកអរនឹងបុគ្គលដែលប្រាថ្នា គឺឈ្មោះថាជាអ្នកសង្រួមដោយសង្វរដែលមានចំណែក ៤ យ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា bhāvitaṃ សំដៅយកកាមគុណទាំង ៥។

Sabbavārivāritoti vāritasabbaudako, paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So hi sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ valañjeti. Atha vā sabbavārivāritoti sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo. Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yutto. Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭo. Khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādetīti khuddake pāṇe vadhaṃ āpādeti. So kira ekindriyaṃ pāṇaṃ duvindriyaṃ pāṇanti paññapeti. Sukkhadaṇḍaka-purāṇapaṇṇasakkhara-kathalānipi pāṇoteva paññapeti. Tattha khuddakaṃ udakabindu khuddako pāṇo, mahantaṃ mahantoti saññī hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kismiṃ paññapetīti kattha katarasmiṃ koṭṭhāse paññapeti. Manodaṇḍasminti manodaṇḍakoṭṭhāse, bhanteti. Ayaṃ pana upāsako bhaṇantova sayampi sallakkhesi – ‘‘amhākaṃ mahānigaṇṭho ‘asañcetanikaṃ kammaṃ appasāvajjaṃ, sañcetanikaṃ mahāsāvajja’nti paññapetvā cetanaṃ manodaṇḍoti paññapeti, aniyyānikā etassa kathā, bhagavatova niyyānikā’’ti.

ពាក្យថា sabbavārivārito សេចក្តីថា វៀរចាកទឹកទាំងពួង គឺបដិសេធទឹកត្រជាក់ទាំងពួង នេះជាអត្ថន័យក្នុងទីនេះ។ ពិតណាស់ និគន្ថៈនោះតែងមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងទឹកត្រជាក់ថាជាសត្វមានជីវិត ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់នោះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា sabbavārivārito សេចក្តីថា ជាអ្នកមានបាបដ៏វៀរចាកហើយដោយការវារៈ (ការហាមឃាត់) នូវបាបទាំងពួង។ ពាក្យថា sabbavāriyutto សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយការវារៈនូវបាបទាំងពួង។ ពាក្យថា sabbavāridhuto សេចក្តីថា ជាអ្នកមានបាបកម្ចាត់ចោលហើយដោយការវារៈនូវបាបទាំងពួង។ ពាក្យថា sabbavāriphuṭ_o សេចក្តីថា ជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយទៅហើយដោយការវារៈនូវបាបទាំងពួង។ ពាក្យថា khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādeti សេចក្តីថា ធ្វើនូវការសម្លាប់សត្វតូចៗឲ្យសម្រេច។ ឮថា និគន្ថៈនោះតែងបញ្ញត្តសត្វដែលមានឥន្ទ្រិយមួយ សត្វដែលមានឥន្ទ្រិយពីរ។ សូម្បីតែមែកឈើស្ងួត ស្លឹកឈើចាស់ គ្រួស និងអំបែងឆ្នាំង ក៏គាត់បញ្ញត្តថាជាសត្វមានជីវិតដែរ។ ក្នុងវត្ថុទាំងនោះ គាត់មានសេចក្តីសម្គាល់ថា ដំណក់ទឹកតូចជាសត្វតូច ដំណក់ទឹកធំជាសត្វធំ។ សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា kismiṃ paññapeti សេចក្តីថា តើបញ្ញត្តក្នុងចំណែកណា ក្នុងចំណែកណាមួយ? ពាក្យថា manodaṇḍasmiṃ សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន គឺបញ្ញត្តក្នុងចំណែកនៃមនោទណ្ឌ។ ចំណែកឯឧបាសកនេះ កាលកំពុងនិយាយ ក៏បានកត់សម្គាល់ដោយខ្លួនឯងថា៖ «មហានិគន្ថៈជាគ្រូរបស់យើង បញ្ញត្តថា "កម្មដែលមិនមានចេតនា មានទោសតិច កម្មដែលមានចេតនា មានទោសច្រើន" ហើយបែរជាបញ្ញត្តចេតនាថាជាមនោទណ្ឌទៅវិញ ពាក្យសម្តីរបស់គាត់មិននាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខឡើយ មានតែពាក្យសម្តីរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះ ទើបនាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខពិតប្រាកដ»។

64. Iddhāti samiddhā. Phītāti atisamiddhā sabbapāliphullā viya. Ākiṇṇamanussāti janasamākulā. Pāṇāti hatthiassādayo tiracchānagatā ceva itthipurisadārakādayo manussajātikā ca. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Iddhimāti ānubhāvasampanno. Cetovasippattoti citte vasībhāvappatto. Bhasmaṃ karissāmīti chārikaṃ karissāmi. Kiñhi sobhati ekā chavā nāḷandāti idampi bhaṇanto so gahapati – ‘‘kāyapayogena paññāsampi manussā ekaṃ nāḷandaṃ ekaṃ maṃsakhalaṃ kātuṃ na sakkonti, iddhimā pana eko [Pg.42] ekeneva manopadosena bhasmaṃ kātuṃ samattho. Amhākaṃ mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā, bhagavatova kathā niyyānikā’’ti sallakkhesi.

៦៤. «Iddhā» បានដល់ សម្រេច ឬបរិបូណ៌។ «Phītā» បានដល់ បរិបូណ៌ក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាផ្ការីកស្គុះស្គាយទាំងពួង។ «Ākiṇṇamanussā» បានដល់ កកកុញទៅដោយមនុស្សម្នា។ «Pāṇā» បានដល់ សត្វតិរច្ឆានមានដំរី និងសេះជាដើមផង មនុស្សជាតិមានស្រី ប្រុស និងក្មេងៗជាដើមផង។ «Ekaṃ maṃsakhalaṃ» បានដល់ គំនរសាច់តែមួយ។ ពាក្យថា «Puñja» ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ «Khala» នោះឯង។ «Iddhimā» បានដល់ អ្នកបរិបូណ៌ដោយអានុភាព។ «Cetovasippatto» បានដល់ អ្នកដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងចិត្ត។ «Bhasmaṃ karissāmi» បានដល់ ខ្ញុំនឹងធ្វើឲ្យទៅជាផេះ។ ឧបាលិគហបតីនោះ កាលពោលពាក្យនេះថា «ទីក្រុងនាឡន្ទាដ៏សែនស្ងាត់ជ្រងំ (ដូចខ្មោច) តែមួយនេះ តើមានអ្វីល្អទៅ?» ក៏បានពិចារណាឃើញថា «មនុស្សសូម្បីហាសិបនាក់ ដោយកាយបយោគ មិនអាចធ្វើទីក្រុងនាឡន្ទានេះឲ្យទៅជាគំនរសាច់តែមួយបានឡើយ ចំណែកឯបុគ្គលអ្នកមានឫទ្ធិម្នាក់ ដោយចិត្តប្រទូស្តតែមួយដង ក៏អាចធ្វើឲ្យទៅជាផេះបាន។ វាចារបស់មហានិគន្ថៈរបស់យើង មិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខឡើយ មានតែព្រះវាចារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះ ទើបនាំឲ្យចេញចាកទុក្ខបាន»។

65. Araññaṃ araññabhūtanti agāmakaṃ araññameva hutvā araññaṃ jātaṃ. Isīnaṃ manopadosenāti isīnaṃ atthāya katena manopadosena taṃ manopadosaṃ asahamānāhi devatāhi tāni raṭṭhāni vināsitāni. Lokikā pana isayo manaṃ padosetvā vināsayiṃsūti maññanti. Tasmā imasmiṃ lokavāde ṭhatvāva idaṃ vādāropanaṃ katanti veditabbaṃ.

៦៥. ពាក្យថា «Araññaṃ araññabhūtaṃ» បានដល់ ក្លាយទៅជាព្រៃដែលគ្មានភូមិករ គឺកើតជាព្រៃសុទ្ធសាធ។ ពាក្យថា «Isīnaṃ manopadosena» បានដល់ ពួកទេវតាមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងចិត្តប្រទូស្តដែលធ្វើឡើងចំពោះពួកឥសីឡើយ ទើបពួកទេវតាបំផ្លាញដែនដីទាំងនោះចោល។ ប៉ុន្តែ ពួកលោកិយជនតែងយល់ថា ពួកឥសីធ្វើចិត្តឲ្យប្រទូស្តហើយបំផ្លាញចោលដោយខ្លួនឯង។ ហេតុនោះ គួរដឹងថា ការលើកឡើងនូវវាទៈនេះ គឺធ្វើឡើងដោយអាស្រ័យលើជំនឿរបស់លោកិយជននេះឯង។

Tattha daṇḍakīraññādīnaṃ evaṃ araññabhūtabhāvo jānitabbo – sarabhaṅgabodhisattassa tāva parisāya ativepullataṃ gatāya kisavaccho nāma tāpaso mahāsattassa antevāsī vivekavāsaṃ patthayamāno gaṇaṃ pahāya godhāvarītīrato kaliṅgaraṭṭhe daṇḍakīrañño kumbhapuraṃ nāma nagaraṃ upanissāya rājuyyāne vivekamanubrūhayamāno viharati. Tassa senāpati upaṭṭhāko hoti.

ក្នុងរឿងនោះ ភាពជាព្រៃនៃព្រៃទណ្ឌកីជាដើម គប្បីដឹងតាមវិធីនេះ៖ ជាដំបូង កាលដែលបរិស័ទរបស់សរភង្គពោធិសត្វចម្រើនឡើងជាអនេក កិសវច្ឆតាបស ជាសិស្សរបស់មហាសត្វ ប្រាថ្នានូវការរស់នៅដ៏ស្ងប់ស្ងាត់ ក៏បានលះបង់ក្រុមជំនុំ ចេញពីឆ្នេរស្ទឹងគោធាវរី ទៅអាស្រ័យនឹងនគរឈ្មោះកុម្ភបុរៈ របស់ស្តេចទណ្ឌកី ក្នុងដែនកលិង្គ ដែលមិនឆ្ងាយប៉ុន្មាន ហើយគង់ចម្រើនវិវេកធម៌នៅក្នុងឧទ្យានហ្លួង។ សេនាបតីរបស់ស្តេចនោះ គឺជាឧបដ្ឋាករបស់តាបសនោះ។

Tadā ca ekā gaṇikā rathaṃ abhiruhitvā pañcamātugāmasataparivārā nagaraṃ upasobhayamānā vicarati. Mahājano tameva olokayamāno parivāretvā vicarati, nagaravīthiyo nappahonti. Rājā vātapānaṃ vivaritvā ṭhito taṃ disvā kā esāti pucchi. Tumhākaṃ nagarasobhinī devāti. So ussūyamāno ‘‘kiṃ etāya sobhati, nagaraṃ sayaṃ sobhissatī’’ti taṃ ṭhānantaraṃ acchindāpesi.

សម័យនោះឯង មានស្រីពេស្យាម្នាក់ ជិះរថ ហែហមដោយស្រីប្រាំរយនាក់ ដើរលម្អទីក្រុង។ មហាជនចោមរោមមើលតែនាងម្នាក់គត់ រហូតដល់ថ្នល់ក្នុងក្រុងមិនអាចផ្ទុកអស់។ ព្រះរាជាបើកបង្អួចឈរមើល ឃើញនាងហើយក៏សួរថា «នាងនោះជាអ្នកណា?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នាងជាស្រីលម្អនគររបស់ព្រះអង្គ»។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះទ័យច្រណែន ក៏មានព្រះរាជឱង្ការថា «នាងនេះមានអ្វីល្អទៅ នគរនេះល្អដោយខ្លួនឯងតើ!» រួចហើយក៏ដកហូតតំណែងរបស់នាងចេញ។

Sā tato paṭṭhāya kenaci saddhiṃ santhavaṃ katvā ṭhānantaraṃ pariyesamānā ekadivasaṃ rājuyyānaṃ pavisitvā caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya pāsāṇaphalake nisinnaṃ tāpasaṃ disvā cintesi – ‘‘kiliṭṭho vatāyaṃ tāpaso anañjitamaṇḍito, dāṭhikāhi paruḷhāhi mukhaṃ pihitaṃ, massunā uraṃ pihitaṃ, ubho kacchā paruḷhā’’ti. Athassā domanassaṃ uppajji – ‘‘ahaṃ ekena kiccena vicarāmi, ayañca me kāḷakaṇṇī diṭṭho, udakaṃ āharatha, akkhīni dhovissāmī’’ti udakadantakaṭṭhaṃ āharāpetvā dantakaṭṭhaṃ khāditvā tāpasassa sarīre piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ pātetvā dantakaṭṭhaṃ jaṭāmatthake khipitvā mukhaṃ vikkhāletvā udakaṃ tāpasassa matthakasmiṃyeva siñcitvā [Pg.43] – ‘‘yehi me akkhīhi kāḷakaṇṇī diṭṭho, tāni dhotāni kalipavāhito’’ti nikkhantā.

ចាប់តាំងពីពេលនោះមក នាងបានស្វែងរកអ្នកជួយជ្រោមជ្រែងដើម្បីបានតំណែងមកវិញ។ ថ្ងៃមួយ នាងបានចូលទៅក្នុងឧទ្យានហ្លួង ឃើញតាបសអង្គុយលើបន្ទះថ្ម ផ្អែកនឹងបង្អែកនៅចុងចង្ក្រម ក៏គិតថា «តាបសនេះកខ្វក់ណាស់ហ្ន៎ គ្មានការតុបតែងលម្អសោះ ពុកមាត់ពុកចង្ការដុះទ្រុបទ្រុលបិទបាំងមុខមាត់ ពុកចង្ការបិទបាំងទ្រូង រោមឃ្លៀកទាំងសងខាងក៏ដុះវែងៗទៀត»។ ពេលនោះ នាងក៏កើតសេចក្តីមិនពេញចិត្តថា «យើងកំពុងដើររកការងារធ្វើ បែរជាមកជួបមនុស្សចង្រៃនេះទៅវិញ! នែ៎ ពួកឯងចូរយកទឹកមក យើងនឹងលាងភ្នែក»។ នាងឲ្យគេយកទឹកលុបមុខ និងឈើស្ទង់ធ្មេញមក រួចទំពាឈើស្ទង់ធ្មេញ ហើយក៏ស្តោះទឹកមាត់ជាដុំៗដាក់លើរាងកាយតាបស គ្រវែងឈើស្ទង់ធ្មេញទៅលើជដារបស់តាបស ខ្ពុរមាត់ហើយស្រោចទឹកខ្ពុរមាត់នោះទៅលើក្បាលតាបសនោះឯង រួចនិយាយថា «ភ្នែកទាំងគូដែលយើងមើលឃើញមនុស្សចង្រៃ ឥឡូវនេះបានលាងជម្រះហើយ ភាពចង្រៃក៏ត្រូវបានលាងជម្រះចេញទៅដែរ» រួចក៏ដើរចេញទៅ។

Taṃdivasañca rājā satiṃ paṭilabhitvā – ‘‘bho kuhiṃ nagarasobhinī’’ti pucchi. Imasmiṃyeva nagare devāti. Pakatiṭṭhānantaraṃ tassā dethāti ṭhānantaraṃ dāpesi. Sā pubbe sukatakammaṃ nissāya laddhaṃ ṭhānantaraṃ tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhanti saññamakāsi.

ក្នុងថ្ងៃនោះឯង ព្រះរាជាទ្រង់នឹកឃើញឡើងវិញ ក៏សួរថា «នែ៎គ្នា យើង ស្រីលម្អនគរនៅឯណា?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នាងនៅក្នុងនគរនេះឯង»។ ព្រះរាជាក៏មានព្រះរាជឱង្ការថា «ចូរប្រគល់តំណែងដើមឲ្យនាងវិញចុះ» រួចក៏ទ្រង់ឲ្យប្រគល់តំណែងនោះដល់នាង។ នាងយល់ច្រឡំថា តំណែងដែលនាងបានមកវិញដោយសារបុណ្យដែលនាងបានធ្វើពីមុននោះ គឺបានមកដោយសារតែការស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់តាបសទៅវិញ។

Tato katipāhassaccayena rājā purohitassa ṭhānantaraṃ gaṇhi. So nagarasobhiniyā santikaṃ gantvā ‘‘bhagini kinti katvā ṭhānantaraṃ paṭilabhī’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ brāhmaṇa aññaṃ kātabbaṃ atthi, rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī kūṭajaṭilo eko atthi, tassa sarīre kheḷaṃ pātehi, evaṃ ṭhānantaraṃ labhissasī’’ti āha. So ‘‘evaṃ karissāmi bhaginī’’ti tattha gantvā tāya kathitasadisameva sabbaṃ katvā nikkhami. Rājāpi taṃdivasameva satiṃ paṭilabhitvā – ‘‘kuhiṃ, bho, brāhmaṇo’’ti pucchi. Imasmiṃyeva nagare devāti. ‘‘Amhehi anupadhāretvā kataṃ, tadevassa ṭhānantaraṃ dethā’’ti dāpesi. Sopi puññabalena labhitvā ‘‘tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhaṃ me’’ti saññamakāsi.

ក្រោយមក ពីរបីថ្ងៃកន្លងផុតទៅ ព្រះរាជាទ្រង់បានដកហូតតំណែងរបស់បុរោហិត។ បុរោហិតនោះក៏បានទៅរកស្រីពេស្យាប្រចាំនគរ ហើយសួរថា «នាងប្អូន តើប្អូនធ្វើដូចម្តេចទើបបានតំណែងមកវិញ?»។ នាងប្រាប់ថា «លោកព្រាហ្មណ៍ តើមានការអ្វីផ្សេងត្រូវធ្វើទៀតទៅ? នៅក្នុងឧទ្យានហ្លួង មានតាបសក្បាលកំប៉ោងម្នាក់ ជាមនុស្សចង្រៃគ្មានការតុបតែងខ្លួនឡើយ លោកចូរទៅស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់គាត់ទៅ នោះលោកនឹងបានតំណែងមកវិញមិនខាន»។ បុរោហិតនោះឆ្លើយថា «ប្អូនស្រី ល្អហើយ បងនឹងធ្វើតាម» រួចក៏ទៅទីនោះ ធ្វើគ្រប់យ៉ាងដូចដែលនាងបានប្រាប់ ហើយក៏ត្រឡប់មកវិញ។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់នឹកឃើញឡើងវិញក្នុងថ្ងៃនោះឯង ហើយសួរថា «នែ៎គ្នា យើង បុរោហិតនៅឯណា?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ គាត់នៅក្នុងនគរនេះឯង»。 ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «យើងធ្វើទៅដោយមិនបានពិចារណាឡើយ ចូរប្រគល់តំណែងដើមឲ្យគាត់វិញចុះ» រួចក៏ទ្រង់ឲ្យប្រគល់តំណែងនោះដល់គាត់។ បុរោហិតនោះ សូម្បីតែបានតំណែងមកវិញដោយសារអំណាចបុណ្យរបស់ខ្លួន ក៏យល់ច្រឡំថា «យើងបានតំណែងនេះមកវិញ ដោយសារតែការស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់តាបស»।

Tato katipāhassaccayena rañño paccanto kupito. Rājā paccantaṃ vūpasamessāmīti caturaṅginiyā senāya nikkhami. Purohito gantvā rañño purato ṭhatvā ‘‘jayatu mahārājā’’ti vatvā – ‘‘tumhe, mahārāja, jayatthāya gacchathā’’ti pucchi. Āma brāhmaṇāti. Evaṃ sante rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī eko kūṭajaṭilo vasati, tassa sarīre kheḷaṃ pātethāti. Rājā tassa vacanaṃ gahetvā yathā gaṇikāya ca tena ca kataṃ, tatheva sabbaṃ katvā orodhepi āṇāpesi – ‘‘etassa kūṭajaṭilassa sarīre kheḷaṃ pātethā’’ti. Tato orodhāpi orodhapālakāpi tatheva akaṃsu. Atha rājā uyyānadvāre rakkhaṃ ṭhapāpetvā ‘‘raññā saddhiṃ nikkhamantā sabbe tāpasassa sarīre kheḷaṃ apātetvā nikkhamituṃ na labhantī’’ti āṇāpesi. Atha sabbo balakāyo ca seniyo ca teneva niyāmena tāpasassa upari kheḷañca dantakaṭṭhāni ca mukhavikkhālita udakañca pāpayiṃsu, kheḷo ca dantakaṭṭhāni ca sakalasarīraṃ avatthariṃsu.

ក្រោយមក ពីរបីថ្ងៃកន្លងផុតទៅ បច្ចន្តប្រទេសរបស់ព្រះរាជាបានកើតចលាចល។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «យើងនឹងទៅបង្ក្រាបសត្រូវនៅជាយដែន» រួចក៏យាងចេញទៅដោយកងទ័ពមានអង្គបួន។ បុរោហិតបានទៅឈរនៅចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះរាជា ក្រាបបង្គំទូលថា «សូមព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ព្រះចម្រើន! បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ព្រះអង្គយាងទៅដើម្បីជ័យជម្នះមែនទេ?»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «អើ ព្រាហ្មណ៍!»។ បុរោហិតក្រាបទូលថា «បើដូច្នោះមែន នៅក្នុងឧទ្យានហ្លួង មានតាបសក្បាលកំប៉ោងម្នាក់ ជាមនុស្សចង្រៃគ្មានការតុបតែងខ្លួនឡើយ សូមព្រះអង្គស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់គាត់សិន សឹមយាងទៅ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យរបស់បុរោហិតនោះហើយ ក៏ទ្រង់ធ្វើគ្រប់យ៉ាងដូចដែលស្រីពេស្យានិងបុរោហិតបានធ្វើ រួចហើយក៏ទ្រង់បញ្ជាដល់ពួកស្រីស្នំម៉ែដោះទាំងឡាយថា «ចូរពួកនាងស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់តាបសក្បាលកំប៉ោងនេះដែរទៅ»។ លំដាប់នោះ ពួកស្រីស្នំ និងពួកអ្នកថែរក្សាស្រីស្នំ ក៏បានធ្វើដូច្នោះដែរ។ បន្ទាប់មក ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យដាក់ឆ្មាំយាមនៅទ្វារឧទ្យាន ហើយបញ្ជាថា «អស់អ្នកដែលយាងទៅ និងដើរទៅជាមួយព្រះរាជា បើមិនបានស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់តាបសទេ មិនអនុញ្ញាតឲ្យចេញទៅឡើយ»。 ពេលនោះ ពួកយោធា និងកងទ័ពទាំងអស់ ក៏បានស្តោះទឹកមាត់ គ្រវែងឈើស្ទង់ធ្មេញ និងស្រោចទឹកខ្ពុរមាត់ដាក់លើតាបសតាមរបៀបនោះឯង រហូតដល់ទឹកមាត់ និងឈើស្ទង់ធ្មេញគ្របដណ្តប់ពេញរាងកាយរបស់តាបសទាំងមូល។

Senāpati [Pg.44] sabbapacchā suṇitvā ‘‘mayhaṃ kira satthāraṃ bhavantaṃ puññakkhettaṃ saggasopānaṃ evaṃ ghaṭṭayiṃsū’’ti usumajātahadayo mukhena assasanto vegena rājuyyānaṃ āgantvā tathā byasanapattaṃ isiṃ disvā kacchaṃ bandhitvā dvīhi hatthehi dantakaṭṭhāni apaviyūhitvā ukkhipitvā nisīdāpetvā udakaṃ āharāpetvā nhāpetvā sabbaosadhehi ceva catujjātigandhehi ca sarīraṃ ubbaṭṭetvā sukhumasāṭakena puñchitvā purato añjaliṃ katvā ṭhito evamāha ‘‘ayuttaṃ, bhante, manussehi kataṃ, etesaṃ kiṃ bhavissatī’’ti. Devatā senāpati tidhā bhinnā, ekaccā ‘‘rājānameva nāsessāmā’’ti vadanti, ekaccā ‘‘saddhiṃ parisāya rājāna’’nti, ekaccā ‘‘rañño vijitaṃ sabbaṃ nāsessāmā’’ti. Idaṃ vatvā pana tāpaso appamattakampi kopaṃ akatvā lokassa santiupāyameva ācikkhanto āha ‘‘aparādho nāma hoti, accayaṃ pana desetuṃ jānantassa pākatikameva hotī’’ti.

សេនាបតីបានឮរឿងនោះក្រោយគេបង្អស់ ក៏គិតថា «ឮថា ពួកជនទាំងឡាយបានបៀតបៀនព្រះគ្រូរបស់យើង ដែលជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាបុញ្ញក្ខេត្ត និងជាជណ្ដើរទៅកាន់ឋានសួគ៌ដល់ម៉្លេះហ្ន៎!» គាត់មានចិត្តក្តៅក្រហាយ ដកដង្ហើមធំតាមមាត់ រត់យ៉ាងលឿនទៅកាន់ឧទ្យានហ្លួង ឃើញតាបសជាគ្រូធ្លាក់ក្នុងសភាពវេទនាដូច្នោះ ក៏ក្រសោបសំពត់ យកដៃទាំងពីរវាសឈើស្ទង់ធ្មេញចេញ លើកតាបសឲ្យគង់ក្នុងទីសមគួរ ឲ្យគេដងទឹកមកស្រង់ រួចលាបរាងកាយដោយឱសថទាំងពួង និងគ្រឿងក្រអូបមានជាតិបួនយ៉ាង យកសំពត់ម៉ដ្ឋខាត់ជូត រួចឈរប្រណម្យអញ្ជលីពីខាងមុខ ក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ពួកមនុស្សបានធ្វើអំពើមិនសមគួរឡើយ តើនឹងមានអ្វីកើតឡើងដល់ពួកគេ?»។ តាបសពោលថា «ម្នាលសេនាបតី ពួកទេវតាបានបែកគ្នាជាបីក្រុម ខ្លះនិយាយថា “យើងនឹងបំផ្លាញតែព្រះរាជាប៉ុណ្ណោះ” ខ្លះនិយាយថា “យើងនឹងបំផ្លាញព្រះរាជាព្រមទាំងបរិស័ទ” ខ្លះទៀតនិយាយថា “យើងនឹងបំផ្លាញដែនដីទាំងអស់របស់ព្រះរាជា”»។ លុះពោលពាក្យនេះហើយ តាបសមិនបានខឹងសម្បារសូម្បីតែបន្តិចឡើយ តែមានបំណងចង់ប្រាប់ពីវិធីរំលត់ទុក្ខភ័យដល់សត្វលោក ទើបពោលថា «កំហុសតែងតែមានពិតមែន ប៉ុន្តែចំពោះអ្នកដែលស្គាល់កំហុសហើយចេះសុំខមាទោស នោះអ្វីៗនឹងត្រឡប់ជាប្រក្រតីវិញ»។

Senāpati nayaṃ labhitvā rañño santikaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā āha – ‘‘tumhehi, mahārāja, nirāparādhe mahiddhike tāpase aparajjhantehi bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, devatā kira tidhā bhinnā evaṃ vadantī’’ti sabbaṃ ārocetvā – ‘‘khamāpite kira, mahārāja, pākatikaṃ hoti, raṭṭhaṃ mā nāsetha, tāpasaṃ khamāpethā’’ti āha. Rājā attani dosaṃ kataṃ disvāpi evaṃ vadati ‘‘na taṃ khamāpessāmī’’ti. Senāpati yāvatatiyaṃ yācitvā anicchantamāha – ‘‘ahaṃ, mahārāja, tāpasassa balaṃ jānāmi, na so abhūtavādī, nāpi kupito, sattānuddayena pana evamāha khamāpetha naṃ mahārājā’’ti. Na khamāpemīti. Tena hi senāpatiṭṭhānaṃ aññassa detha, ahaṃ tumhākaṃ āṇāpavattiṭṭhāne na vasissāmīti. Tvaṃ yenakāmaṃ gaccha, ahaṃ mayhaṃ senāpatiṃ labhissāmīti. Tato senāpati tāpasassa santikaṃ āgantvā vanditvā ‘‘kathaṃ paṭipajjāmi, bhante’’ti āha. Senāpati ye te vacanaṃ suṇanti, sabbe saparikkhāre sadhane sadvipadacatuppade gahetvā sattadivasabbhantare bahi rajjasīmaṃ gaccha, devatā ativiya kupitā dhuvaṃ raṭṭhampi araṭṭhaṃ karissantīti. Senāpati tathā akāsi.

សេនាបតីបានដឹងឧបាយរំលត់ភ័យហើយ ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះរាជា ថ្វាយបង្គំរួចក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ព្រះអង្គបានធ្វើអំពើដ៏ធ្ងន់ធ្ងរណាស់ ដោយការប្រទូស្តចំពោះតាបសដែលគ្មានកំហុស និងមានឫទ្ធិខ្លាំងពូកែ។ ឮថា ពួកទេវតាបែកគ្នាជាបីក្រុម ហើយពោលយ៉ាងនេះៗ»។ លុះទូលរឿងរ៉ាវទាំងអស់ហើយ ក៏ក្រាបទូលបន្ថែមថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ឮថា កាលបើព្រះអង្គសុំខមាទោស អ្វីៗនឹងត្រឡប់ជាប្រក្រតីវិញ សូមព្រះអង្គកុំបំផ្លាញដែនដីឡើយ សូមយាងទៅសុំខមាទោសតាបសចុះ»។ ព្រះរាជាសូម្បីតែទ្រង់ឃើញកំហុសរបស់ខ្លួន (ឬតាមន័យនិស្សយៈ៖ មិនឃើញកំហុសរបស់ខ្លួន) ក៏មានព្រះរាជឱង្ការថា «យើងមិនសុំខមាទោសគាត់ឡើយ»។ សេនាបតីក្រាបទូលអង្វររហូតដល់បីដង កាលបើព្រះរាជានៅតែមិនព្រម ទើបក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ទូលព្រះបង្គំស្គាល់អានុភាពរបស់តាបសច្បាស់ណាស់ គាត់មិនមែនជាអ្នកនិយាយកុហកឡើយ ហើយក៏មិនបានខឹងសម្បារដែរ គាត់ពោលយ៉ាងនេះគឺដោយសារតែសេចក្តីអាណិតអាសូរដល់សត្វលោកប៉ុណ្ណោះ សូមព្រះអង្គសុំខមាទោសគាត់ទៅ»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «យើងមិនសុំខមាទោសឡើយ»。 សេនាបតីក្រាបទូលថា «បើដូច្នោះមែន សូមព្រះអង្គប្រគល់តំណែងសេនាបតីនេះទៅឲ្យអ្នកផ្សេងចុះ ទូលព្រះបង្គំនឹងមិនរស់នៅក្នុងដែនដីក្រោមអំណាចរបស់ព្រះអង្គទៀតឡើយ»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «ឯងចង់ទៅណា ក៏ទៅចុះ យើងនឹងរកសេនាបតីថ្មីរបស់យើងបាន»។ បន្ទាប់មក សេនាបតីបានទៅរកតាបស ថ្វាយបង្គំហើយសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើទូលព្រះបង្គំគួរធ្វើដូចម្តេច?»។ តាបសប្រាប់ថា «ម្នាលសេនាបតី អស់អ្នកណាដែលស្តាប់ពាក្យរបស់ឯង ចូរនាំអ្នកទាំងនោះព្រមទាំងទ្រព្យសម្បត្តិ គ្រឿងបរិក្ខារ សត្វជើងពីរ និងជើងបួនទាំងអស់ ចេញទៅក្រៅព្រំដែននគរក្នុងរង្វង់ប្រាំពីរថ្ងៃចុះ ព្រោះពួកទេវតាខឹងសម្បារខ្លាំងណាស់ ពួកគេនឹងធ្វើឲ្យដែនដីនេះលែងទៅជាដែនដីជាមិនខាន»។ សេនាបតីក៏បានធ្វើតាមបង្គាប់នោះឯង។

Rājā gatamattoyeva amittamathanaṃ katvā janapadaṃ vūpasametvā āgamma jayakhandhāvāraṭṭhāne nisīditvā nagaraṃ paṭijaggāpetvā antonagaraṃ pāvisi. Devatā [Pg.45] paṭhamaṃyeva udakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu. Mahājano attamano ahosi ‘‘kūṭajaṭilaṃ aparaddhakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhiyeva, amitte nimmathesi, āgatadivaseyeva devo vuṭṭho’’ti. Devatā puna sumanapupphavuṭṭhiṃ pātayiṃsu, mahājano attamanataro ahosi. Devatā puna māsakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu. Tato kahāpaṇavuṭṭhiṃ, tato kahāpaṇatthaṃ na nikkhameyyunti maññamānā hatthūpagapādūpagādikatabhaṇḍavuṭṭhiṃ pātesuṃ. Mahājano sattabhūmikapāsāde ṭhitopi otaritvā ābharaṇāni piḷandhanto attamano ahosi. ‘‘Arahati vata kūṭajaṭilake kheḷapātanaṃ, tassa upari kheḷapātitakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhi jātā, amittamathanaṃ kataṃ, āgatadivaseyeva devo vassi, tato sumanavuṭṭhi māsakavuṭṭhi kahāpaṇavuṭṭhi katabhaṇḍavuṭṭhīti catasso vuṭṭhiyo jātā’’ti attamanavācaṃ nicchāretvā rañño katapāpe samanuñño jāto.

ព្រះរាជាគ្រាន់តែយាងទៅដល់ភ្លាម ក៏កម្ចាត់សត្រូវ បង្ក្រាបជនបទឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ រួចយាងត្រឡប់មកគង់ក្នុងជំរំជ័យលាភ ទ្រង់ឲ្យគេសម្អាតទីក្រុង រួចក៏យាងចូលទៅក្នុងនគរ។ ជាដំបូង ពួកទេវតាបានបង្អុរភ្លៀងទឹកចុះមក។ មហាជនមានចិត្តត្រេកអរថា «ចាប់តាំងពីពេលដែលយើងបានប្រទូស្តចំពោះតាបសក្បាលកំប៉ោងមក ព្រះរាជារបស់យើងមានតែការចម្រើនឡើង ទ្រង់បានកម្ចាត់សត្រូវទាំងឡាយ ហើយនៅថ្ងៃដែលទ្រង់យាងត្រឡប់មកវិញ ភ្លៀងក៏ធ្លាក់ភ្លាម!»។ បន្ទាប់មក ពួកទេវតាបានបង្អុរភ្លៀងផ្កាម្លិះចុះមក មហាជនរឹតតែមានចិត្តត្រេកអរក្រៃលែង។ បន្ទាប់មក ពួកទេវតាបានបង្អុរភ្លៀងកាក់មាសកៈចុះមក។ បន្ទាប់មក ភ្លៀងប្រាក់កហាបណៈក៏ធ្លាក់ចុះមក។ បន្ទាប់មក ពួកទេវតាគិតថា «ពួកមនុស្សប្រហែលជាមិនព្រមចេញមកប្រមូលយកទេដឹង» ក៏បានបង្អុរភ្លៀងគ្រឿងអលង្ការសម្រាប់ពាក់ដៃពាក់ជើងជាដើមចុះមក។ មហាជន សូម្បីតែអ្នកដែលនៅលើប្រាសាទប្រាំពីរជាន់ ក៏ចុះមកក្រោមដើម្បីរើសយកគ្រឿងអលង្ការមកពាក់ ហើយមានចិត្តត្រេកអរជាខ្លាំង។ ពួកគេបានពោលពាក្យត្រេកអរថា «ការស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើតាបសក្បាលកំប៉ោងនោះ ពិតជាសមគួរណាស់! ចាប់តាំងពីពេលដែលយើងបានស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើគាត់មក ព្រះរាជារបស់យើងមានតែសេចក្តីចម្រើន ទ្រង់បានកម្ចាត់សត្រូវទាំងពួង ហើយនៅថ្ងៃដែលទ្រង់យាងត្រឡប់មកវិញ ភ្លៀងក៏ធ្លាក់ភ្លាម បន្ទាប់មកក៏មានភ្លៀងផ្កា ភ្លៀងកាក់មាសកៈ ភ្លៀងកហាបណៈ និងភ្លៀងគ្រឿងអលង្ការ គឺភ្លៀងទាំងបួនយ៉ាងបានធ្លាក់ចុះមក!» ពួកគេបានពោលពាក្យត្រេកអរយ៉ាងនេះ ហើយក៏បានយល់ស្របនឹងអំពើបាបដែលព្រះរាជាបានធ្វើ។

Tasmiṃ samaye devatā ekatodhāraubhatodhārādīni nānappakārāni āvudhāni mahājanassa upari phalake maṃsaṃ koṭṭayamānā viya pātayiṃsu. Tadanantaraṃ vītaccike vītadhūme kiṃsukapupphavaṇṇe aṅgāre, tadanantaraṃ kūṭāgārappamāṇe pāsāṇe, tadanantaraṃ antomuṭṭhiyaṃ asaṇṭhahanikaṃ sukhumavālikaṃ vassāpayamānā asītihatthubbedhaṃ thalaṃ akaṃsu. Rañño vijitaṭṭhāne kisavacchatāpaso senāpati mātuposakarāmoti tayova manussabhūtā arogā ahesuṃ. Sesānaṃ tasmiṃ kamme asamaṅgībhūtānaṃ tiracchānānaṃ pānīyaṭṭhāne pānīyaṃ nāhosi, tiṇaṭṭhāne tiṇaṃ. Te yena pānīyaṃ yena tiṇanti gacchantā appatteyeva sattame divase bahirajjasīmaṃ pāpuṇiṃsu. Tenāha sarabhaṅgabodhisatto –

ក្នុងសម័យនោះ ពួកទេវតាបានបង្អុរចុះនូវគ្រឿងសស្ត្រាវុធផ្សេងៗ មានមុខម្ខាង និងមុខសងខាងជាដើម ទៅលើមហាជន ប្រៀបដូចជាគេកាប់ច្រាមសាច់នៅលើជ្រញ់។ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បង្អុរចុះនូវភ្លើងរងើកដែលគ្មានអណ្តាត គ្មានផ្សែង មានពណ៌ដូចជាផ្កាចារ, បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បង្អុរចុះនូវដុំថ្មទាំងឡាយមានទំហំប៉ុនប្រាសាទកំពូល, បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បង្អុរចុះនូវខ្សាច់ល្អិតៗដែលមិនអាចក្តាប់ជាប់ក្នុងកណ្តាប់ដៃបាន ធ្វើឱ្យកើតទៅជាទួលកម្ពស់ ៨០ ហត្ថ។ នៅក្នុងដែនដីរបស់ព្រះរាជា មានតែមនុស្ស ៣ នាក់ប៉ុណ្ណោះ គឺកិសវច្ឆតាបស សេនាបតី និងរាមកុមារអ្នកចិញ្ចឹមមាតា ដែលមិនមានគ្រោះថ្នាក់អ្វីឡើយ។ ចំណែកពួកសត្វតិរច្ឆានដទៃទៀត ដែលមិនបានចូលរួមចំណែកក្នុងអំពើបាបនោះ ទឹកក្នុងកន្លែងទឹកក៏គ្មាន ស្មៅក្នុងកន្លែងស្មៅក៏គ្មាន។ សត្វទាំងនោះ កាលដើរទៅរកទឹកនិងស្មៅ ដោយគិតថា "ទឹកនៅឯណា ស្មៅនៅឯណា" តែមិនទាន់ទាំងបានទៅដល់ផង ក្នុងថ្ងៃទី ៧ ក៏បានទៅដល់ក្រៅព្រំដែននៃដែនដី។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសរភង្គពោធិសត្វ ទើបពោលថា៖

‘‘Kisañhi vacchaṃ avakiriya daṇḍakī,Ucchinnamūlo sajano saraṭṭho;

Kukkuḷanāme nirayamhi paccati,Tassa phuliṅgāni patanti kāye’’ti. (jā. 2.17.70);

"ព្រះបាទដណ្ឌកី ព្រោះតែបានប្រទូស្តរ៉ាយ (ស្តោះទឹកមាត់ដាក់) លើកិសវច្ឆតាបស ត្រូវវិនាសដាច់ឫសគល់ ព្រមទាំងរាជបរិវារ និងដែនដី តែងឆេះឆ្អិនក្នុងនរកឈ្មោះកុក្កុឡៈ (នរកផេះក្តៅ) ផ្កាភ្លើងទាំងឡាយតែងធ្លាក់ចុះលើរាងកាយរបស់ទ្រង់" ដូច្នេះ។

Evaṃ tāva daṇḍakīraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo.

ភាពជាព្រៃនៃដែនដីរបស់ព្រះបាទដណ្ឌកី គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះជាមុនសិន។

Kaliṅgaraṭṭhe [Pg.46] pana nāḷikiraraññe rajjaṃ kārayamāne himavati pañcasatatāpasā anitthigandhā ajinajaṭavākacīradharā vanamūlaphalabhakkhā hutvā ciraṃ vītināmetvā loṇambilasevanatthaṃ manussapathaṃ otaritvā anupubbena kaliṅgaraṭṭhe nāḷikirarañño nagaraṃ sampattā. Te jaṭājinavākacīrāni saṇṭhapetvā pabbajitānurūpaṃ upasamasiriṃ dassayamānā nagaraṃ bhikkhāya pavisiṃsu. Manussā anuppanne buddhuppāde tāpasapabbajite disvā pasannā nisajjaṭṭhānaṃ saṃvidhāya hatthato bhikkhābhājanaṃ gahetvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ sampādetvā adaṃsu. Tāpasā katabhattakiccā anumodanaṃ akaṃsu. Manussā sutvā pasannacittā ‘‘kuhiṃ bhadantā gacchantī’’ti pucchiṃsu. Yathāphāsukaṭṭhānaṃ, āvusoti. Bhante, alaṃ aññattha gamanena, rājuyyāne vasatha, mayaṃ bhuttapātarāsā āgantvā dhammakathaṃ sossāmāti. Tāpasā adhivāsetvā uyyānaṃ agamaṃsu. Nāgarā bhuttapātarāsā suddhavatthanivatthā ‘‘dhammakathaṃ sossāmā’’ti saṅghā gaṇā gaṇībhūtā uyyānābhimukhā agamaṃsu. Rājā uparipāsāde ṭhito te tathā gacchamāne disvā upaṭṭhākaṃ pucchi ‘‘kiṃ ete bhaṇe nāgarā suddhavatthā suddhuttarāsaṅgā hutvā uyyānābhimukhā gacchanti, kimettha samajjaṃ vā nāṭakaṃ vā atthī’’ti? Natthi deva, ete tāpasānaṃ santike dhammaṃ sotukāmā gacchantīti. Tena hi bhaṇe ahampi gacchissāmi, mayā saddhiṃ gacchantūti. So gantvā tesaṃ ārocesi – ‘‘rājāpi gantukāmo, rājānaṃ parivāretvāva gacchathā’’ti. Nāgarā pakatiyāpi attamanā taṃ sutvā – ‘‘amhākaṃ rājā assaddho appasanno dussīlo, tāpasā dhammikā, te āgamma rājāpi dhammiko bhavissatī’’ti attamanatarā ahesuṃ.

កាលព្រះបាទនាឡិកីរៈ គ្រងរាជ្យសម្បត្តិក្នុងដែនកលិង្គ ពួកតាបស ៥០០ រូប នៅក្នុងព្រៃហិមពាន្ត ជាអ្នកមិនត្រេកអរនឹងក្លិនស្រី ទ្រង់នូវស្បែកខ្លា ជដា និងសំពត់សំបកឈើ មានមើមឈើនិងផ្លែឈើក្នុងព្រៃជាអាហារ នៅអស់កាលដ៏យូរ ក៏ចុះមកកាន់ផ្លូវមនុស្ស ដើម្បីសេពនូវរសប្រៃនិងរសជូរ ហើយបានមកដល់នគររបស់ព្រះបាទនាឡិកីរៈ ក្នុងដែនកលិង្គតាមលំដាប់។ ពួកតាបសទាំងនោះ រៀបចំជដា ស្បែកខ្លា និងសំពត់សំបកឈើឱ្យរៀបរយ បង្ហាញនូវសិរីគឺសេចក្តីស្ងប់ដ៏សមគួរដល់បព្វជិត ហើយចូលទៅកាន់នគរដើម្បីបិណ្ឌបាត។ ពួកមនុស្ស កាលដែលព្រះពុទ្ធមិនទាន់ឧប្បត្តិឡើងក្នុងលោក បានឃើញពួកបព្វជិតជាតាបស ក៏មានចិត្តជ្រះថ្លា រៀបចំកន្លែងអង្គុយ ទទួលយកភាជន៍សម្រាប់ដាក់ភិក្ខាចារពីដៃ ញ៉ាំងតាបសទាំងឡាយឱ្យអង្គុយ រៀបចំចង្ហាន់ប្រគេនហើយ។ ពួកតាបសធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ក៏ធ្វើអនុមោទនា។ ពួកមនុស្សស្តាប់ហើយ មានចិត្តជ្រះថ្លា ក៏សួរថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន តើលោកម្ចាស់ទាំងឡាយនឹងនិមន្តទៅណា?"។ ពួកតាបសតបថា "ម្នាលអាវុសោ ទៅកាន់កន្លែងដែលសប្បាយ"។ ពួកមនុស្សពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន កុំនិមន្តទៅកន្លែងដទៃឡើយ សូមគង់នៅក្នុងរាជឧទ្យានចុះ ពួកខ្ញុំកាលបរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ នឹងមកស្តាប់ធម៌ទេសនា"។ ពួកតាបសទទួលយកហើយ ក៏ទៅកាន់ឧទ្យាន។ ពួកអ្នកនគរ បរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ ស្លៀកពាក់សំពត់ស្អាតបាត គិតថា "ពួកយើងនឹងទៅស្តាប់ធម៌ទេសនា" ក៏ប្រមូលផ្តុំគ្នាជាក្រុមៗ ដើរសំដៅទៅកាន់ឧទ្យាន។ ព្រះរាជាគង់នៅលើប្រាសាទជាន់លើ បានទតឃើញពួកអ្នកនគរដើរទៅយ៉ាងនោះ ក៏សួរអ្នកបម្រើថា "នែបម្រើ ហេតុអ្វីបានជាពួកអ្នកនគរទាំងនេះ ស្លៀកពាក់សំពត់ស គ្របដណ្តប់ស្មាស្អាតបាត ដើរសំដៅទៅកាន់ឧទ្យានយ៉ាងនេះ? តើនៅក្នុងឧទ្យាននោះមានការលេងល្បែង ឬមានមហោស្រពអ្វីមែនទេ?"។ អ្នកបម្រើក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មិនមែនទេ ពួកអ្នកនគរទាំងនេះចង់ទៅស្តាប់ធម៌ក្នុងសំណាក់របស់ពួកតាបស ទើបដើរទៅ"។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា "នែបម្រើ បើដូច្នោះ យើងក៏នឹងទៅដែរ ចូរឱ្យពួកគេទៅជាមួយយើងចុះ"។ អ្នកបម្រើនោះទៅហើយ ក៏ប្រាប់ដល់ពួកអ្នកនគរទាំងនោះថា "ព្រះរាជាក៏សព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងយាងទៅដែរ ចូរអ្នករាល់គ្នាហែហមព្រះរាជាទៅចុះ"។ ពួកអ្នកនគរដែលតាមធម្មតាមានចិត្តរីករាយស្រាប់ហើយ លុះបានឮពាក្យនោះ ក៏រឹតតែមានចិត្តត្រេកអរក្រៃលែងឡើង ដោយគិតថា "ព្រះរាជារបស់ពួកយើងជាអ្នកគ្មានសទ្ធា មិនជ្រះថ្លា មានសីលធម៌មិនល្អ ចំណែកពួកតាបសជាអ្នកមានធម៌ ព្រះរាជាអាស្រ័យនឹងពួកតាបសទាំងនោះ ក៏នឹងក្លាយជាអ្នកមានធម៌ដែរ"។

Rājā nikkhamitvā tehi parivārito uyyānaṃ gantvā tāpasehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Tāpasā rājānaṃ disvā parikathāya kusalassekassa tāpasassa ‘‘rañño dhammaṃ kathehī’’ti saññamadaṃsu, so tāpaso parisaṃ oloketvā pañcasu veresu ādīnavaṃ pañcasu ca sīlesu ānisaṃsaṃ kathento –

ព្រះរាជាយាងចេញទៅ ហែហមដោយពួកអ្នកនគរទាំងនោះ ទៅកាន់ឧទ្យាន ធ្វើបដិសណ្ឋារៈជាមួយពួកតាបសហើយ ក៏គង់ក្នុងទីដ៏សមគួរមួយ។ ពួកតាបសឃើញព្រះរាជាហើយ ក៏ធ្វើសញ្ញាដល់តាបសមួយរូបដែលឈ្លាសវៃក្នុងការសម្តែងធម៌ថា "សូមលោកសម្តែងធម៌ប្រោសព្រះរាជាចុះ" តាបសនោះសម្លឹងមើលបរិស័ទ ហើយសម្តែងនូវទោសក្នុងពៀរទាំង ៥ និងអានិសង្សក្នុងសីលទាំង ៥ ថា៖

‘‘Pāṇo [Pg.47] na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchācāro na caritabbo, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, pāṇātipāto nāma nirayasaṃvattaniko hoti tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko, tathā adinnādānādīni. Pāṇātipāto niraye paccitvā manussalokaṃ āgatassa vipākāvasesena appāyukasaṃvattaniko hoti, adinnādānaṃ appabhogasaṃvattanikaṃ, micchācāro bahusapattasaṃvattaniko, musāvādo abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko, majjapānaṃ ummattakabhāvasaṃvattanika’’nti –

"មិនគប្បីសម្លាប់សត្វ, មិនគប្បីកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឱ្យ, មិនគប្បីប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមទាំងឡាយ, មិនគប្បីពោលពាក្យកុហក, មិនគប្បីផឹកទឹកស្រវឹង។ ឯការសម្លាប់សត្វ តែងដឹកនាំទៅកាន់នរក ដឹកនាំទៅកាន់កំណើតសត្វតិរច្ឆាន ដឹកនាំទៅកាន់ប្រេតវិស័យ, ការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឱ្យជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ការសម្លាប់សត្វ កាលដែលឆេះឆ្អិនក្នុងនរកហើយ មកកើតជាមនុស្ស តែងនាំឱ្យមានអាយុខ្លី ដោយសេសសល់នៃផលកម្ម, ការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឱ្យ តែងនាំឱ្យមានភោគសម្បត្តិតិច, ការប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម តែងនាំឱ្យមានសត្រូវច្រើន, ការពោលពាក្យកុហក តែងនាំឱ្យរងការចោទប្រកាន់មិនពិត, ការផឹកទឹកស្រវឹង តែងនាំឱ្យទៅជាមនុស្សឆ្កួត"

Pañcasu veresu imaṃ ādīnavaṃ kathesi.

តាបសនោះបានសម្តែងនូវទោសយ៉ាងនេះ ក្នុងពៀរទាំង ៥។

Rājā pakatiyāpi assaddho appasanno dussīlo, dussīlassa ca sīlakathā nāma dukkathā, kaṇṇe sūlappavesanaṃ viya hoti. Tasmā so cintesi – ‘‘ahaṃ ‘ete paggaṇhissāmī’ti āgato, ime pana mayhaṃ āgatakālato paṭṭhāya maṃyeva ghaṭṭentā vijjhantā parisamajjhe kathenti, karissāmi nesaṃ kāttabba’’nti. So dhammakathāpariyosāne ‘‘ācariyā sve mayhaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā agamāsi. So dutiyadivase mahante mahante koḷumbe āharāpetvā gūthassa pūrāpetvā kadalipattehi nesaṃ mukhāni bandhāpetvā tattha tattha ṭhapāpesi, puna bahalamadhukatelanāgabalapicchillādīnaṃ kūṭe pūretvā nisseṇimatthake ṭhapāpesi, tattheva ca mahāmalle baddhakacche hatthehi muggare gāhāpetvā ṭhapetvā āha ‘‘kūṭatāpasā ativiya maṃ viheṭhayiṃsu, tesaṃ pāsādato otaraṇakāle kūṭehi picchillaṃ sopānamatthake vissajjetvā sīse muggarehi pothetvā gale gahetvā sopāne khipathā’’ti. Sopānapādamūle pana caṇḍe kukkure bandhāpesi.

ព្រះរាជាតាមធម្មតាជាអ្នកគ្មានសទ្ធា មិនជ្រះថ្លា មានសីលធម៌មិនល្អ ហើយឯសីលកថា (ពាក្យនិយាយអំពីសីល) សម្រាប់មនុស្សទ្រុស្តសីល ឈ្មោះថាជាពាក្យមិនគួរត្រាប់ ប្រៀបដូចជាការចាក់ទម្លុះដែកស្រួចចូលទៅក្នុងត្រចៀក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជានោះក៏គិតថា "យើងគិតថា 'នឹងមកបូជា (លើកតម្កើង) ពួកតាបសទាំងនេះ' ទើបមក តែពួកតាបសទាំងនេះ ចាប់តាំងពីយើងមកដល់ តែងនិយាយប៉ះពាល់ ចាក់ដោតចំពោះតែយើងម្នាក់គត់ នៅកណ្តាលជំនុំជន យើងនឹងធ្វើនូវអ្វីដែលគួរធ្វើដល់ពួកវា"។ ព្រះរាជានោះ កាលចប់ធម៌ទេសនា ក៏និមន្តថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ថ្ងៃស្អែកសូមទទួលភិក្ខាក្នុងព្រះរាជវាំងរបស់ខ្ញុំ" រួចក៏យាងត្រឡប់ទៅវិញ។ ក្នុងថ្ងៃទី ២ ព្រះរាជានោះបញ្ជាឱ្យគេយកពាងធំៗមក បំពេញដោយលាមក ហើយយកស្លឹកចេកចងបិទមាត់ពាងទាំងនោះ ដាក់ទុកក្នុងទីនោះៗ មួយវិញទៀត បញ្ជាឱ្យយកប្រេងលាយទឹកឃ្មុំ ប្រេងក្ងោក និងវត្ថុរអិលផ្សេងៗ បំពេញក្នុងក្អម រួចដាក់ទុកនៅខាងលើកាំជណ្តើរ ហើយនៅត្រង់កាំជណ្តើរនោះឯង ក៏ឱ្យពួកអ្នកចំបាប់ធំៗដែលចងក្បិនយ៉ាងណែន កាន់ដំបងឈើនៅក្នុងដៃ រួចបង្គាប់ថា "ពួកតាបសកំឡៅទាំងនេះ ធ្វើបាបយើងខ្លាំងណាស់ កាលដែលពួកវាចុះពីប្រាសាទ ចូរចាក់វត្ថុរអិលពីក្អមទៅលើកាំជណ្តើរ ហើយយកដំបងវាយក្បាលពួកវា រួចចាប់កញ្ចឹងកបោះទម្លាក់ចុះតាមជណ្តើរទៅ"។ ចំណែកនៅខាងក្រោមជណ្តើរ ក៏បញ្ជាឱ្យចងពួកឆ្កែសាហាវៗទុក។

Tāpasāpi ‘‘sve rājagehe bhuñjissāmā’’ti aññamaññaṃ ovadiṃsu – ‘‘mārisā rājagehaṃ nāma sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pabbajitehi nāma chadvārārammaṇe saññatehi bhavitabbaṃ, diṭṭhadiṭṭhe ārammaṇe nimittaṃ na gahetabbaṃ, cakkhudvāre saṃvaro paccupaṭṭhapetabbo’’ti.

ពួកតាបសទាំងឡាយ កាលគិតថា "ថ្ងៃស្អែកពួកយើងនឹងឆាន់នៅក្នុងព្រះរាជវាំង" ក៏ទូន្មានគ្នាទៅវិញទៅមកថា "ម្នាលលោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ ឡើងឈ្មោះថាព្រះរាជវាំង តែងគួរឱ្យសង្ស័យ និងប្រកបដោយភ័យខ្លាច ធម្មតាបព្វជិត គប្បីជាអ្នកសង្រួមក្នុងអារម្មណ៍នៃទ្វារទាំង ៦ មិនគប្បីកាន់យកនូវនិមិត្តក្នុងអារម្មណ៍ដែលបានឃើញហើយៗ គប្បីតម្កល់ទុកនូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងចក្ខុទ្វារ" ដូច្នេះ។

Punadivase [Pg.48] bhikkhācāravelaṃ sallakkhetvā vākacīraṃ nivāsetvā ajinacammaṃ ekaṃsagataṃ katvā jaṭākalāpaṃ saṇṭhapetvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā paṭipāṭiyā rājanivesanaṃ abhiruḷhā. Rājā āruḷhabhāvaṃ ñatvā gūthakoḷumbamukhato kadalipattaṃ nīharāpesi. Duggandho tāpasānaṃ nāsapuṭaṃ paharitvā matthaluṅgapātanākārapatto ahosi. Mahātāpaso rājānaṃ olokesi. Rājā – ‘‘ettha bhonto yāvadatthaṃ bhuñjantu ceva harantu ca, tumhākametaṃ anucchavikaṃ, hiyyo ahaṃ tumhe paggaṇhissāmīti āgato, tumhe pana maṃyeva ghaṭṭento vijjhantā parisamajjhe kathayittha, tumhākamidaṃ anucchavikaṃ, bhuñjathā’’ti mahātāpasassa uluṅkena gūthaṃ upanāmesi. Mahātāpaso dhī dhīti vadanto paṭinivatti. ‘‘Ettakeneva gacchissatha tumhe’’ti sopāne kūṭehi picchillaṃ vissajjāpetvā mallānaṃ saññamadāsi. Mallā muggarehi sīsāni pothetvā gīvāya gahetvā sopāne khipiṃsu, ekopi sopāne patiṭṭhātuṃ nāsakkhi, pavaṭṭamānā sopānapādamūlaṃyeva pāpuṇiṃsu. Sampatte sampatte caṇḍakukkurā paṭapaṭāti luñcamānā khādiṃsu. Yopi nesaṃ uṭṭhahitvā palāyati, sopi āvāṭe patati, tatrāpi naṃ kukkurā anubandhitvā khādantiyeva. Iti nesaṃ kukkurā aṭṭhisaṅkhalikameva avasesayiṃsu. Evaṃ so rājā tapasampanne pañcasate tāpase ekadivaseneva jīvitā voropesi.

លុះព្រឹកឡើង កាលកំណត់ដឹងនូវវេលាត្រេចចរដើម្បីបិណ្ឌបាត ស្លៀកសំពត់សំបកឈើ គ្របស្បែកខ្លាលើស្មាម្ខាង រៀបចំជដាឱ្យរៀបរយ កាន់ភាជន៍សម្រាប់បិណ្ឌបាត ហើយឡើងទៅកាន់ព្រះរាជវាំងតាមលំដាប់។ ព្រះរាជាដឹងថាពួកតាបសឡើងមកដល់ហើយ ក៏បញ្ជាឱ្យគេបើកស្លឹកចេកចងបិទមាត់ពាងលាមក។ ក្លិនស្អុយអសោចបានជះប៉ះច្រមុះរបស់ពួកតាបស ហាក់ដូចជាធ្វើឱ្យខួរក្បាលធ្លាក់ចុះមក។ មហាតាបសបានសម្លឹងមើលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ សូមឆាន់ និងយកទៅតាមប្រាថ្នាចុះ របស់នេះសមគួរដល់លោកម្ចាស់ហើយ កាលពីម្សិលមិញ យើងគិតថា 'នឹងមកបូជាពួកលោក' ទើបមក តែពួកលោកបែរជានិយាយប៉ះពាល់ ចាក់ដោតចំពោះតែយើងម្នាក់គត់ នៅកណ្តាលជំនុំជន របស់នេះសមគួរដល់ពួកលោកហើយ ចូរឆាន់ចុះ" រួចក៏យកវែកដួសលាមកប្រគេនដល់មហាតាបស។ មហាតាបសពោលថា "ធើ្វៗ (គួរឱ្យខ្ពើមណាស់)" រួចក៏ដើរត្រឡប់ក្រោយវិញ។ ព្រះរាជាពោលថា "ពួកលោកនឹងត្រឡប់ទៅវិញដោយសារតែរបស់ប៉ុណ្ណឹងឬ?" រួចក៏បញ្ជាឱ្យគេចាក់វត្ថុរអិលពីក្អមទៅលើកាំជណ្តើរ ហើយធ្វើសញ្ញាដល់ពួកអ្នកចំបាប់។ ពួកអ្នកចំបាប់បានយកដំបងវាយក្បាលពួកតាបស រួចចាប់កញ្ចឹងកបោះទម្លាក់ចុះតាមជណ្តើរ គ្មានតាបសណាមួយអាចឈរនឹងនៅលើកាំជណ្តើរបានឡើយ ពួកលោកបានរមៀលធ្លាក់ចុះមកដល់ខាងក្រោមជណ្តើរតែម្តង។ កាលដែលពួកតាបសធ្លាក់ចុះមកដល់ម្តងមួយៗ ពួកឆ្កែសាហាវក៏ខាំហែកស៊ីឮសូរប្រផាត់ប្រផាត់។ តាបសណាដែលក្រោកឡើងរត់គេចខ្លួន ក៏ធ្លាក់ទៅក្នុងរណ្តៅ ហើយពួកឆ្កែក៏ដេញតាមខាំស៊ីតាបសនោះក្នុងទីនោះឯង។ ពួកឆ្កែទាំងឡាយបានខាំស៊ីពួកតាបសទាំងនោះ រហូតសល់តែឆ្អឹងរណែងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះរាជានោះបានផ្តាច់បង់ជីវិតរបស់ពួកតាបសអ្នកមានតបៈ ៥០០ រូប ក្នុងថ្ងៃតែមួយយ៉ាងនេះឯង។

Athassa raṭṭhe devatā purimanayeneva puna navavuṭṭhiyo pātesuṃ. Tassa rajjaṃ saṭṭhiyojanubbedhena vālikathalena avacchādiyittha. Tenāha sarabhaṅgo bodhisatto –

លំដាប់នោះ ពួកទេវតានៅក្នុងដែនដីរបស់ព្រះរាជានោះ ក៏បានបង្អុរចុះនូវភ្លៀង ៩ ប្រការ ម្តងទៀត តាមវិធីមុននោះឯង។ ដែនដីរបស់ព្រះរាជានោះ ត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយទួលខ្សាច់ដែលមានកម្ពស់ ៦០ យោជន៍។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសរភង្គពោធិសត្វ ទើបពោលថា៖

‘‘Yo saññate pabbajite avañcayi,Dhammaṃ bhaṇante samaṇe adūsake;

Taṃ nāḷikeraṃ sunakhā parattha,Saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti. (jā. 2.17.71);

"ព្រះរាជាអង្គណា បានបញ្ឆោត (ធ្វើបាប) ពួកបព្វជិតអ្នកសង្រួម ពួកសមណៈអ្នកសម្តែងធម៌ ជាអ្នកមិនមានទោសពៃរ៍ ពួកឆ្កែនរកតែងចោមរោមខាំស៊ីព្រះបាទនាឡិកីរៈនោះក្នុងបរលោក កាលដែលទ្រង់កំពុងតែបម្រះននៀល" ដូច្នេះ។

Evaṃ kāliṅgāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo.

ភាពជាព្រៃនៃដែនកលិង្គ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះឯង។

Atīte pana bārāṇasinagare diṭṭhamaṅgalikā nāma cattālīsakoṭivibhavassa seṭṭhino ekā dhītā ahosi dassanīyā pāsādikā. Sā rūpabhogakulasampattisampannatāya bahūnaṃ patthanīyā ahosi. Yo [Pg.49] panassā vāreyyatthāya pahiṇāti, taṃ taṃ disvānassa jātiyaṃ vā hatthapādādīsu vā yattha katthaci dosaṃ āropetvā ‘‘ko esa dujjāto dussaṇṭhito’’tiādīni vatvā – ‘‘nīharatha na’’nti nīharāpetvā ‘‘evarūpampi nāma addasaṃ, udakaṃ āharatha, akkhīni dhovissāmī’’ti akkhīni dhovati. Tassā diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ vippakāraṃ pāpetvā nīharāpetīti diṭṭhamaṅgalikā tveva saṅkhā udapādi, mūlanāmaṃ antaradhāyi.

ក្នុងអតីតកាល ក្នុងក្រុងពារាណសី មានកូនស្រីរបស់សេដ្ឋីម្នាក់មានទ្រព្យសម្បត្តិ ៤០ កោដិ ឈ្មោះនាងទិដ្ឋមង្គលិកា ជានារីគួរឱ្យចង់មើល គួរឱ្យជ្រះថ្លា។ នាងជាទីប្រាថ្នារបស់មនុស្សជាច្រើន ព្រោះតែភាពបរិបូណ៌ដោយរូបសម្បត្តិ ភោគសម្បត្តិ និងត្រកូលសម្បត្តិ។ មួយវិញទៀត បុរសណាដែលគេបញ្ជូនមកដើម្បីដណ្តឹងនាង នាងបានឃើញបុរសនោះៗហើយ ក៏រកទោសក្នុងជាតិត្រកូលក្តី ក្នុងដៃជើងជាដើមក្តី ក្នុងទីណាមួយ ហើយពោលពាក្យជាដើមថា "បុរសនេះមានជាតិថោកទាប មានរូបរាងអាក្រក់ជាអ្នកណា?" រួចបញ្ជាឱ្យគេដេញចេញទៅថា "ចូរដេញវាចេញទៅ" ហើយលាងភ្នែកដោយពោលថា "យើងបានឃើញមនុស្សបែបនេះហើយ ចូរយកទឹកមក យើងនឹងលាងភ្នែក"។ ព្រោះតែនាងធ្វើឱ្យបុរសគ្រប់រូបដែលនាងបានឃើញរងការអាម៉ាស់ហើយដេញចេញទៅយ៉ាងនេះ ទើបកើតមាននាមបញ្ញត្តិថា "ទិដ្ឋមង្គលិកា" (នាងអ្នកយល់ឃើញថាជាមង្គល) ចំណែកឯឈ្មោះដើមក៏បាត់បង់ទៅ។

Sā ekadivasaṃ gaṅgāya udakakīḷaṃ kīḷissāmīti titthaṃ sajjāpetvā pahūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ sakaṭesu pūrāpetvā bahūni gandhamālādīni ādāya paṭicchannayānaṃ āruyha ñātigaṇaparivutā gehamhā nikkhami. Tena ca samayena mahāpuriso caṇḍālayoniyaṃ nibbatto bahinagare cammagehe vasati, mātaṅgotvevassa nāmaṃ ahosi. So soḷasavassuddesiko hutvā kenacideva karaṇīyena antonagaraṃ pavisitukāmo ekaṃ nīlapilotikaṃ nivāsetvā ekaṃ hatthe bandhitvā ekena hatthena pacchiṃ, ekena ghaṇḍaṃ gahetvā ‘‘ussaratha ayyā, caṇḍāloha’’nti jānāpanatthaṃ taṃ vādento nīcacittaṃ paccupaṭṭhapetvā diṭṭhadiṭṭhe manusse namassamāno nagaraṃ pavisitvā mahāpathaṃ paṭipajji.

ថ្ងៃមួយ នាងគិតថា "យើងនឹងលេងទឹកក្នុងទន្លេគង្គា" ក៏ឱ្យគេរៀបចំកំពង់ទឹក ឱ្យគេដាក់បង្អែមចង្ហាន់ជាច្រើនពេញរទេះ ហើយកាន់យកគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាច្រើន ឡើងជិះយានដែលមានដំបូលបិទបាំងជិត ហែហមដោយពួកញាតិ ចេញពីផ្ទះទៅ។ សម័យនោះឯង ព្រះមហាសត្វចាប់កំណើតក្នុងត្រកូលចណ្ឌាល រស់នៅក្នុងផ្ទះប្រក់ស្បែកសត្វនៅខាងក្រៅនគរ ព្រះអង្គមាននាមថា "មាតង្កៈ"។ ព្រះអង្គមានព្រះជន្មប្រមាណ ១៦ ឆ្នាំ មានបំណងនឹងចូលទៅក្នុងនគរដោយកិច្ចការណាមួយ ក៏ស្លៀកសំពត់ចាស់ពណ៌ខៀវម្ខាង និងចងសំពត់ចាស់ម្ខាងទៀតនៅក្នុងដៃ ដៃម្ខាងយួរកន្ត្រក ដៃម្ខាងទៀតកាន់គង វាយគងនោះដើម្បីឱ្យគេដឹងថា "សូមចៀសចេញទៅ លោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ខ្ញុំជាចណ្ឌាល" តម្កល់ចិត្តបន្ទាបខ្លួន គោរពមនុស្សគ្រប់រូបដែលបានឃើញ ក៏ចូលទៅក្នុងនគរ ដើរតាមផ្លូវធំទៅ។

Diṭṭhamaṅgalikā ghaṇḍasaddaṃ sutvā sāṇiantarena olokentī dūratova taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘kimeta’’nti pucchi. Mātaṅgo ayyeti. ‘‘Kiṃ vata, bho, akusalaṃ akaramha, kassāyaṃ nissando, vināso nu kho me paccupaṭṭhito, maṅgalakiccena nāma gacchamānā caṇḍālaṃ addasa’’nti sarīraṃ kampetvā jigucchamānā kheḷaṃ pātetvā dhātiyo āha – ‘‘vegena udakaṃ āharatha, caṇḍālo diṭṭho, akkhīni ceva nāma gahitamukhañca dhovissāmī’’ti dhovitvā rathaṃ nivattāpetvā sabbapaṭiyādānaṃ gehaṃ pesetvā pāsādaṃ abhiruhi. Surāsoṇḍādayo ceva tassā upaṭṭhākamanussā ca ‘‘kuhiṃ, bho diṭṭhamaṅgalikā, imāyapi velāya nāgacchatī’’ti pucchantā taṃ pavattiṃ sutvā – ‘‘mahantaṃ vata, bho, surāmaṃsagandhamālādisakkāraṃ caṇḍālaṃ nissāya anubhavituṃ na labhimha, gaṇhatha caṇḍāla’’nti gataṭṭhānaṃ gavesitvā nirāparādhaṃ mātaṅgapaṇḍitaṃ tajjitvā – ‘‘are mātaṅga taṃ nissāya idañcidañca sakkāraṃ anubhavituṃ na labhimhā’’ti kesesu [Pg.50] gahetvā bhūmiyaṃ pātetvā jāṇukapparapāsāṇādīhi koṭṭetvā matoti saññāya pāde gahetvā kaḍḍhantā saṅkārakūṭe chaḍḍesuṃ.

នាងទិដ្ឋមង្គលិកា ឮសំឡេងគង លបមើលតាមចន្លោះវាំងនន ឃើញចណ្ឌាលនោះដើរមកពីចម្ងាយ ក៏សួរថា «នេះជាអ្វី?»។ ពួកបរិវារប្រាប់ថា «បពិត្រអយ្យា គឺចណ្ឌាលឈ្មោះមាតង្គ»។ នាងពោលថា «ឱ! ពួកយើងបានធ្វើអកុសលអ្វីហ្ន៎ នេះជាផលនៃកម្មអ្វី? សេចក្តីវិនាសមកដល់យើងហើយឬហ្ន៎ កាលដែលយើងកំពុងដើរទៅដើម្បីធ្វើមង្គលកិច្ច បែរជាមកឃើញចណ្ឌាលទៅវិញ» នាងញាប់ញ័ររាងកាយ ខ្ពើមរអើមជាខ្លាំង ក៏ស្តោះទឹកមាត់ដាក់ ហើយប្រាប់ពួកមេដោះថា «ចូរនាំយកទឹកមកជាប្រញាប់ យើងបានឃើញចណ្ឌាលហើយ យើងនឹងលាងភ្នែកទាំងឡាយ និងលាងមាត់ដែលពោលឈ្មោះចណ្ឌាលនោះ» លុះលាងរួចហើយ ក៏ឱ្យបង្វែររថត្រឡប់ទៅវិញ ឱ្យគេនាំគ្រឿងរៀបចំទាំងអស់ទៅផ្ទះ រួចឡើងទៅកាន់ប្រាសាទ។ ពួកអ្នកលេងស្រាជាដើម និងពួកអ្នកបម្រើរបស់នាង កាលដែលសួរថា «នែគ្នាយើង នាងទិដ្ឋមង្គលិកាទៅណាហើយ សូម្បីតែដល់វេលានេះហើយ ក៏នៅមិនទាន់មកទៀត?» លុះបានឮរឿងរ៉ាវនោះហើយ ក៏ពោលថា «ឱ! ពួកយើងមិនបានបរិភោគគ្រឿងសក្ការៈដ៏ច្រើន មានស្រា សាច់ គ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាដើម ព្រោះតែអាស្រ័យចណ្ឌាលនេះសោះ ចូរចាប់ចណ្ឌាលនោះទៅ!» រួចក៏ស្វែងរកកន្លែងដែលចណ្ឌាលនោះទៅ ហើយគំរាមកំហែងមាតង្គបណ្ឌិតដែលគ្មានកំហុសថា «នែអាមាតង្គចង្រៃ! ព្រោះតែអាស្រ័យឯង ពួកយើងទើបមិនបានបរិភោគគ្រឿងសក្ការៈនេះៗ» ក៏ចាប់សក់ទាញបោកទៅលើដី ហើយវាយដំដោយជង្គង់ កែងដៃ និងដុំថ្មជាដើម ដោយសន្មតថា ស្លាប់ហើយ ក៏ចាប់ជើងអូសទៅបោះចោលនៅគំនរសម្រាម។

Mahāpuriso saññaṃ paṭilabhitvā hatthapāde parāmasitvā – ‘‘idaṃ dukkhaṃ kaṃ nissāya uppanna’’nti cintento – ‘‘na aññaṃ kañci, diṭṭhamaṅgalikaṃ nissāya uppanna’’nti ñatvā ‘‘sacāhaṃ puriso, pādesu naṃ nipātessāmī’’ti cintetvā vedhamāno diṭṭhamaṅgalikāya kuladvāraṃ gantvā – ‘‘diṭṭhamaṅgalikaṃ labhanto vuṭṭhahissāmi, alabhantassa ettheva maraṇa’’nti gehaṅgaṇe nipajji. Tena ca samayena jambudīpe ayaṃ dhammatā hoti – yassa caṇḍālo kujjhitvā gabbhadvāre nipanno marati, ye ca tasmiṃ gabbhe vasanti, sabbe caṇḍālā honti. Gehamajjhamhi mate sabbe gehavāsino, dvāramhi mate ubhato anantaragehavāsikā, aṅgaṇamhi mate ito satta ito sattāti cuddasagehavāsino sabbe caṇḍālā hontīti. Bodhisatto pana aṅgaṇe nipajji.

មហាបុរស កាលបានដឹងខ្លួនឡើងវិញ ក៏ស្ទាបដៃនិងជើង គិតថា «ទុក្ខនេះកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យអ្នកណា?» កាលដឹងថា «មិនមែនព្រោះអ្នកដទៃឡើយ គឺកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យនាងទិដ្ឋមង្គលិកានេះឯង» ក៏គិតថា «បើអាត្មាអញជាបុរសពិតមែន អាត្មាអញនឹងធ្វើឱ្យនាងមកក្រាបទៀបជើងរបស់អាត្មាអញឱ្យបាន» រួចក៏ញាប់ញ័ររាងកាយ ដើរទៅកាន់ទ្វារផ្ទះត្រកូលរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកា ហើយសម្រេចចិត្តថា «បើបាននាងទិដ្ឋមង្គលិកា ទើបអាត្មាអញនឹងក្រោកឡើង បើមិនបានទេ អាត្មាអញនឹងស្លាប់នៅទីនេះឯង» រួចក៏ដេកនៅទីធ្លាមុខផ្ទះ។ សម័យនោះឯង នៅជម្ពូទ្វីប មានទំនៀមទម្លាប់យ៉ាងនេះថា បើចណ្ឌាលខឹងនឹងអ្នកណា ហើយមកដេកស្លាប់នៅទ្វារបន្ទប់របស់អ្នកនោះ ពួកជនដែលរស់នៅក្នុងបន្ទប់នោះទាំងអស់ នឹងត្រូវក្លាយជាចណ្ឌាល។ បើស្លាប់នៅកណ្តាលផ្ទះ ពួកអ្នកនៅក្នុងផ្ទះទាំងអស់នឹងក្លាយជាចណ្ឌាល បើស្លាប់នៅទ្វារផ្ទះ ពួកអ្នកនៅក្នុងផ្ទះជាប់គ្នាទាំងសងខាងនឹងក្លាយជាចណ្ឌាល បើស្លាប់នៅទីធ្លាមុខផ្ទះ ពួកអ្នកនៅក្នុងផ្ទះ ១៤ ខ្នង គឺខាងនេះ ៧ ខ្នង ខាងនោះ ៧ ខ្នង ទាំងអស់នឹងក្លាយជាចណ្ឌាល។ ចំណែកព្រះពោធិសត្វ បានដេកនៅទីធ្លាមុខផ្ទះនោះឯង។

Seṭṭhissa ārocesuṃ – ‘‘mātaṅgo te sāmi gehaṅgaṇe patito’’ti gacchatha bhaṇe, kiṃ kāraṇāti vatvā ekamāsakaṃ datvā uṭṭhāpethāti. Te gantvā ‘‘imaṃ kira māsakaṃ gahetvā uṭṭhahā’’ti vadiṃsu. So – ‘‘nāhaṃ māsakatthāya nipanno, diṭṭhamaṅgalikāya svāhaṃ nipanno’’ti āha. Diṭṭhamaṅgalikāya ko dosoti? Kiṃ tassā dosaṃ na passatha, niraparādho ahaṃ tassā manussehi byasanaṃ pāpito, taṃ labhantova vuṭṭhahissāmi, alabhanto na vuṭṭhahissāmīti.

ពួកបម្រើទៅជម្រាបសេដ្ឋីថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ចណ្ឌាលឈ្មោះមាតង្គមកដេកដួលនៅទីធ្លាមុខផ្ទះរបស់លោកហើយ» សេដ្ឋីពោលថា «នែពួកឯង ចូរទៅមើល តើមានហេតុអ្វីបានជាវាមកដេកនៅទីនោះ ចូរឱ្យប្រាក់ ១ ម៉ាសកៈ ទៅវា ហើយឱ្យវាដេកក្រោកចេញទៅ»។ ពួកបម្រើទាំងនោះទៅហើយនិយាយថា «នែឯង ចូរទទួលយកប្រាក់ ១ ម៉ាសកៈ នេះទៅ ហើយក្រោកឡើងទៅ»។ មាតង្គនោះពោលថា «យើងមិនមែនដេកដើម្បីប្រាក់ ១ ម៉ាសកៈ ឡើយ គឺយើងដេកដើម្បីនាងទិដ្ឋមង្គលិកាទេតើ»។ ពួកបម្រើសួរថា «នាងទិដ្ឋមង្គលិកាមានកំហុសអ្វី?» មាតង្គតបថា «ហេតុអ្វីពួកឯងមិនឃើញកំហុសរបស់នាង? យើងគ្មានកំហុសសោះ បែរជាត្រូវពួកមនុស្សរបស់នាងធ្វើបាបឱ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាស លុះត្រាតែបាននាង ទើបយើងនឹងក្រោកឡើង បើមិនបានទេ យើងមិនក្រោកឡើយ»។

Te gantvā seṭṭhissa ārocesuṃ. Seṭṭhi dhītu dosaṃ ñatvā ‘‘gacchatha, ekaṃ kahāpaṇaṃ dethā’’ti peseti. So ‘‘na icchāmi kahāpaṇaṃ, tameva icchāmī’’ti āha. Taṃ sutvā seṭṭhi ca seṭṭhibhariyā ca – ‘‘ekāyeva no piyadhītā, paveṇiyā ghaṭako añño dārakopi natthī’’ti saṃvegappattā – ‘‘gacchatha tātā, koci amhākaṃ asahanako etaṃ jīvitāpi voropeyya, etasmiñhi mate sabbe mayaṃ naṭṭhā homa, ārakkhamassa gaṇhathā’’ti parivāretvā ārakkhaṃ saṃvidhāya yāguṃ pesayiṃsu, bhattaṃ dhanaṃ pesayiṃsu, evaṃ so sabbaṃ paṭikkhipi. Evaṃ eko divaso gato; dve, tayo, cattāro, pañca divasā gatā.

ពួកបម្រើទាំងនោះទៅហើយ ក៏ជម្រាបសេដ្ឋី។ សេដ្ឋីដឹងកំហុសរបស់កូនស្រី ក៏បញ្ជូនទៅថា «ចូរទៅចុះ ហើយឱ្យប្រាក់ ១ កហាបណៈ ដល់វាទៅ»។ មាតង្គនោះពោលថា «យើងមិនចង់បានកហាបណៈទេ យើងចង់បានតែនាងទិដ្ឋមង្គលិកាប៉ុណ្ណោះ»។ លុះបានឮពាក្យនោះ សេដ្ឋីនិងភរិយាសេដ្ឋី ក៏កើតសេចក្តីសង្វេគជាខ្លាំងថា «យើងមានកូនស្រីជាទីស្រឡាញ់តែម្នាក់គត់នេះឯង កូនប្រុសដទៃទៀតដែលជាអ្នកតខ្សែស្រឡាយត្រកូលក៏គ្មានសោះ» ហើយពោលថា «នែពួកយើង ចូរទៅចុះ ក្រែងលោមាននរណាម្នាក់ក្នុងពួកយើងដែលមិនអត់ធ្មត់ ទៅសម្លាប់ចណ្ឌាលនេះបង់ បើចណ្ឌាលនេះស្លាប់ទៅ ពួកយើងទាំងអស់គ្នានឹងត្រូវវិនាសជាមិនខាន ចូរពួកឯងជួយការពារវាផង» ក៏ចាត់ចែងការការពារយ៉ាងតឹងរ៉ឹង រួចបញ្ជូនបបរ បាយ និងទ្រព្យសម្បត្តិទៅឱ្យ ប៉ុន្តែមាតង្គនោះបានបដិសេធទាំងអស់។ ថ្ងៃទី១ កន្លងទៅ ថ្ងៃទី២ ទី៣ ទី៤ និងទី៥ ក៏កន្លងទៅយ៉ាងនេះឯង។

Tato [Pg.51] sattasattagehavāsikā uṭṭhāya – ‘‘na sakkoma mayaṃ tumhe nissāya caṇḍālā bhavituṃ, amhe mā nāsetha, tumhākaṃ dārikaṃ datvā etaṃ uṭṭhāpethā’’ti āhaṃsu. Te satampi sahassampi satasahassampi pahiṇiṃsu, so paṭikkhipateva. Evaṃ cha divasā gatā. Sattame divase ubhato cuddasagehavāsikā sannipatitvā – ‘‘na mayaṃ caṇḍālā bhavituṃ sakkoma, tumhākaṃ akāmakānampi mayaṃ etassa dārikaṃ dassāmā’’ti āhaṃsu.

បន្ទាប់មក ពួកអ្នកភូមិដែលរស់នៅក្នុងផ្ទះខាងនេះ ៧ ខ្នង ខាងនោះ ៧ ខ្នង ក៏នាំគ្នាងើបឡើង ហើយនិយាយថា «ពួកយើងមិនអាចក្លាយជាចណ្ឌាលព្រោះតែអាស្រ័យពួកអ្នកឡើយ ចូរកុំបំផ្លាញពួកយើងសោះ ចូរប្រគល់កូនស្រីរបស់ពួកអ្នកឱ្យទៅវា ហើយឱ្យវាដេកក្រោកចេញទៅ»។ ពួកសេដ្ឋីបានបញ្ជូនប្រាក់ ១ រយខ្លះ ១ ពាន់ខ្លះ ១ សែនខ្លះ ទៅឱ្យ ប៉ុន្តែមាតង្គនោះនៅតែបដិសេធដដែល។ ថ្ងៃទី៦ ក៏កន្លងទៅយ៉ាងនេះ។ លុះដល់ថ្ងៃទី៧ ពួកអ្នកភូមិដែលរស់នៅក្នុងផ្ទះទាំង ១៤ ខ្នងសងខាង ក៏មកប្រជុំគ្នា ហើយនិយាយថា «ពួកយើងមិនអាចក្លាយជាចណ្ឌាលបានឡើយ ទោះបីពួកអ្នកមិនស្ម័គ្រចិត្ត ក៏ពួកយើងនឹងចាប់កូនស្រីរបស់ពួកអ្នកប្រគល់ឱ្យទៅចណ្ឌាលនេះដែរ»។

Mātāpitaro sokasallasamappitā visaññī hutvā sayane nipatiṃsu. Ubhato cuddasagehavāsino pāsādaṃ āruyha supupphitakiṃsukasākhaṃ ucchindantā viya tassā sabbābharaṇāni omuñcitvā nakhehi sīmantaṃ katvā kese bandhitvā nīlasāṭakaṃ nivāsāpetvā hatthe nīlapilotikakhaṇḍaṃ veṭhetvā kaṇṇesu tipupaṭṭake piḷandhāpetvā tālapaṇṇapacchiṃ datvā pāsādato otārāpetvā dvīsu bāhāsu gahetvā – ‘‘tava sāmikaṃ gahetvā yāhī’’ti mahāpurisassa adaṃsu.

មាតាបិតាទាំងឡាយ ត្រូវសរគឺសេចក្តីសោកមុតធ្លាយទៅក្នុងហឫទ័យ ក៏វង្វេងវង្វាន់ស្មារតី ដួលដេកទៅលើគ្រែ។ ពួកអ្នកភូមិទាំង ១៤ ខ្នងសងខាង ក៏ឡើងទៅលើប្រាសាទ ប្រៀបដូចជាការកាច់បំបាក់មែកដើមပေါកដែលកំពុងរីកផ្កាស្គុសស្គាយ ក៏ដោះគ្រឿងអលង្ការទាំងអស់របស់នាងចេញ យកក្រចកឆ្កៀលវែកសក់ធ្វើជាបន្ទាត់ រួចចងសក់ ឱ្យស្លៀកសំពត់ពណ៌ខៀវ យកកំណាត់សំពត់ចាស់ពណ៌ខៀវមករុំដៃ ឱ្យពាក់ក្រវិលសំណប៉ាហាំងនៅត្រចៀកទាំងពីរ ហុចកន្ត្រកស្លឹកត្នោតឱ្យ រួចនាំចុះពីប្រាសាទ ចាប់ដើមដៃទាំងពីរ ហើយប្រាប់ថា «ចូរឯងទៅរកប្តីរបស់ឯងចុះ» រួចក៏ប្រគល់នាងឱ្យទៅមហាបុរស។

Nīluppalampi atibhāroti anukkhittapubbā sukhumāladārikā ‘‘uṭṭhāhi sāmi, gacchāmā’’ti āha. Bodhisatto nipannakova āha ‘‘nāhaṃ uṭṭhahāmī’’ti. Atha kinti vadāmīti. ‘‘Uṭṭhehi ayya mātaṅgā’’ti evaṃ maṃ vadāhīti. Sā tathā avoca. Na tuyhaṃ manussā uṭṭhānasamatthaṃ maṃ akaṃsu, bāhāya maṃ gahetvā uṭṭhāpehīti. Sā tathā akāsi. Bodhisatto uṭṭhahanto viya parivaṭṭetvā bhūmiyaṃ patitvā – ‘‘nāsitaṃ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya paṭhamaṃ manussehi koṭṭāpetvā, idāni sayaṃ koṭṭetī’’ti viravittha. Sā kiṃ karomi ayyāti? Dvīhi hatthehi gahetvā uṭṭhāpehīti. Sā tathā uṭṭhāpetvā nisīdāpetvā gacchāma sāmīti. Gacchā nāma araññe honti, mayaṃ manussā, atikoṭṭitomhi tuyhaṃ manussehi, na sakkomi padasā gantuṃ, piṭṭhiyā maṃ nehīti. Sā onamitvā piṭṭhiṃ adāsi. Bodhisatto abhiruhi. Kuhiṃ nemi sāmīti? Bahinagaraṃ nehīti. Sā pācīnadvāraṃ gantvā – ‘‘idha te sāmi vasanaṭṭhāna’’nti pucchi. Kataraṭṭhānaṃ etanti? Pācīnadvāraṃ sāmīti. Pācīnadvāre caṇḍālaputtā vasituṃ na labhantīti attano vasanaṭṭhānaṃ anācikkhitvāva sabbadvārāni āhiṇḍāpesi. Kasmā? Bhavaggapattamassā [Pg.52] mānaṃ pātessāmīti. Mahājano ukkuṭṭhimakāsi – ‘‘ṭhapetvā tumhādisaṃ añño etissā mānaṃ bhedako natthī’’ti.

នាងកុមារីដ៏សុខុមាល ដែលមិនធ្លាប់លើកសូម្បីតែផ្កាឈូកខៀវ ព្រោះគិតថាធ្ងន់ពេក ពោលថា «បពិត្រស្វាមី ចូរក្រោកឡើងចុះ ពួកយើងទៅគ្នា»។ ព្រះពោធិសត្វទាំងកំពុងដេកនោះឯង ក៏ពោលថា «យើងមិនក្រោកឡើយ»។ នាងសួរថា «ចុះបើដូច្នោះ តើឱ្យខ្ញុំម្ចាស់ពោលយ៉ាងណា?»។ ព្រះពោធិសត្វប្រាប់ថា «ចូរឯងពោលនឹងយើងយ៉ាងនេះថា 'បពិត្រអយ្យមាតង្គ ចូរក្រោកឡើងចុះ'»។ នាងក៏ពោលយ៉ាងនោះ។ ព្រះពោធិសត្វពោលថា «ពួកមនុស្សរបស់ឯង មិនបានធ្វើឱ្យយើងមានកម្លាំងល្មមនឹងក្រោកឡើងបានឡើយ ចូរឯងចាប់ដើមដៃយើង ហើយជួយគ្រាហ៍យើងឱ្យក្រោកឡើងចុះ»។ នាងក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះ។ ព្រះពោធិសត្វធ្វើហាក់ដូចជាក្រោកឡើង រួចក៏ប្រែខ្លួនដួលទៅលើដី ហើយស្រែកទ្រហោយយំថា «នែគ្នាយើង នាងទិដ្ឋមង្គលិកាបំផ្លាញយើងទៀតហើយ កាលពីមុន នាងឱ្យពួកមនុស្សរបស់នាងវាយដំយើង ឥឡូវនេះ នាងមកវាយដំយើងដោយខ្លួនឯងទៀត»។ នាងសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើឱ្យខ្ញុំម្ចាស់ធ្វើដូចម្តេច?»។ ព្រះពោធិសត្វប្រាប់ថា «ចូរយកដៃទាំងពីរចាប់គ្រាហ៍យើងឱ្យក្រោកឡើងចុះ»។ នាងក៏គ្រាហ៍ឱ្យក្រោកឡើង ឱ្យអង្គុយ រួចពោលថា «បពិត្រស្វាមី ពួកយើងទៅគ្នា»។ ព្រះពោធិសត្វពោលថា «ពាក្យថា 'គច្ឆៈ' តែងមាននៅក្នុងព្រៃ ចំណែកពួកយើងជាមនុស្ស ម្យ៉ាងទៀត យើងត្រូវពួកមនុស្សរបស់ឯងវាយដំជាទម្ងន់ មិនអាចដើរដោយជើងបានឡើយ ចូរឯងពរយើងលើខ្នងទៅចុះ»។ នាងក៏ឱនខ្នងឱ្យ។ ព្រះពោធិសត្វក៏ឡើងជិះ។ នាងសួរថា «បពិត្រស្វាមី តើឱ្យខ្ញុំម្ចាស់នាំទៅណា?»។ ព្រះពោធិសត្វប្រាប់ថា «ចូរនាំយើងទៅក្រៅក្រុងចុះ»។ នាងដើរទៅកាន់ទ្វារខាងកើត ហើយសួរថា «បពិត្រស្វាមី ទីនេះជាកន្លែងស្នាក់នៅរបស់លោកឬ?»។ ព្រះពោធិសត្វសួរត្រឡប់ថា «ទីនេះជាកន្លែងណា?»។ នាងជម្រាបថា «បពិត្រស្វាមី គឺទ្វារខាងកើត»។ ព្រះពោធិសត្វពោលថា «ពួកកូនចណ្ឌាល មិនបានសិទ្ធិរស់នៅឯទ្វារខាងកើតឡើយ» រួចក៏មិនប្រាប់កន្លែងស្នាក់នៅរបស់ខ្លួនឡើយ បែរជាបង្គាប់ឱ្យនាងពរដើរក្រឡឹងគ្រប់ទ្វារក្រុងទាំងអស់។ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាឱ្យដើរក្រឡឹងយ៉ាងនោះ? ព្រោះគិតថា «អាត្មាអញនឹងកម្ចាត់មានះរបស់នាងដែលឡើងដល់កំពូលភពឱ្យធ្លាក់ចុះ»។ មហាជនក៏នាំគ្នាស្រែកហ៊ោថា «លើកលែងតែអ្នកដែលដូចជាលោកចេញ គ្មានអ្នកដទៃណាអាចកម្ចាត់មានះរបស់នាងបានឡើយ»។

Sā pacchimadvāraṃ patvā ‘‘idha te sāmi vasanaṭṭhāna’’nti pucchi. Kataraṭṭhānaṃ etanti? Pacchimadvāraṃ sāmīti. Iminā dvārena nikkhamitvā cammagehaṃ olokentī gacchāti. Sā tattha gantvā āha ‘‘idaṃ cammagehaṃ tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sāmī’’ti? Āmāti piṭṭhito otaritvā cammagehaṃ pāvisi.

នាងដើរទៅដល់ទ្វារខាងលិច ក៏សួរថា «បពិត្រស្វាមី ទីនេះជាកន្លែងស្នាក់នៅរបស់លោកឬ?»។ ព្រះពោធិសត្វសួរត្រឡប់ថា «ទីនេះជាកន្លែងណា?» Cliff។ នាងជម្រាបថា «បពិត្រស្វាមី គឺទ្វារខាងលិច»។ ព្រះពោធិសត្វប្រាប់ថា «ចូរឯងចេញតាមទ្វារនេះទៅ ហើយមើលរកផ្ទះស្បែក រួចដើរទៅចុះ»។ នាងដើរទៅដល់ទីនោះហើយ ក៏សួរថា «បពិត្រស្វាមី ផ្ទះស្បែកនេះជាកន្លែងស្នាក់នៅរបស់លោកឬ?»។ ព្រះពោធិសត្វឆ្លើយថា «អើ ពិតមែនហើយ» រួចក៏ចុះពីខ្នងនាង ហើយចូលទៅក្នុងផ្ទះស្បែកនោះ។

Tattha sattaṭṭhadivase vasanto sabbaññutagavesanadhīro ettakesu divasesu na ca jātisambhedamakāsi. ‘‘Mahākulassa dhītā sace maṃ nissāya mahantaṃ yasaṃ na pāpuṇāti, na camhāhaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ antevāsiko. Etissā pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekakiccaṃ karissāmī’’ti cintetvā puna cintesi – ‘‘agāramajjhevasanto na sakkhissāmi, pabbajitvā pana sakkhissāmī’’ti. Cintetvā taṃ āmantesi – ‘‘diṭṭhamaṅgalike mayaṃ pubbe ekacarā kammaṃ katvāpi akatvāpi sakkā jīvituṃ, idāni pana dārabharaṇaṃ paṭipannamha, kammaṃ akatvā na sakkā jīvituṃ, tvaṃ yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva mā ukkaṇṭhitthā’’ti araññaṃ pavisitvā susānādīsu nantakāni saṅkaḍḍhitvā nivāsanapārupanaṃ katvā samaṇapabbajjaṃ pabbajitvā ekacaro laddhakāyaviveko kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattetvā ‘‘idāni sakkā diṭṭhamaṅgalikāya avassayena mayā bhavitu’’nti bārāṇasiabhimukho gantvā cīvaraṃ pārupitvā bhikkhaṃ caramāno diṭṭhamaṅgalikāya gehābhimukho agamāsi.

ព្រះពោធិសត្វជាអ្នកស្វែងរកសព្វញ្ញុតញ្ញាណ កាលស្នាក់នៅក្នុងផ្ទះស្បែកនោះអស់ប្រាំពីរប្រាំបីថ្ងៃ ក៏មិនបានធ្វើការច្រឡូកច្រឡំដោយជាតិក្នុងថ្ងៃទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះឡើយ។ ព្រះពោធិសត្វគិតថា «បើកូនស្រីរបស់ត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់នេះ មិនបានដល់នូវយសស័ក្តិដ៏ធំធេងព្រោះអាស្រ័យអាត្មាអញទេ អាត្មាអញក៏មិនមែនជាសិស្សរបស់ព្រះពុទ្ធទាំង ២៤ ព្រះអង្គឡើយ។ អាត្មាអញនឹងធ្វើឱ្យទឹកលាងជើងរបស់នាង ក្លាយជាទឹកសម្រាប់ធ្វើអភិសេកកិច្ចរបស់ស្តេចទាំងឡាយក្នុងជម្ពូទ្វីបទាំងមូល» រួចគិតជាថ្មីទៀតថា «កាលបើអាត្មាអញនៅកណ្តាលផ្ទះយ៉ាងនេះ មុខជាមិនអាចធ្វើបានឡើយ លុះត្រាតែបួស ទើបអាចធ្វើបាន»។ គិតហើយ ក៏ហៅនាងមកប្រាប់ថា «នាងទិដ្ឋមង្គលិកា កាលពីមុន ពួកយើងដើរទៅណាមកណាត្រលប់តែម្នាក់ឯង ទោះបីធ្វើការងារក្តី មិនធ្វើការងារក្តី ក៏គង់រស់នៅបាន ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ ពួកយើងបានធ្លាក់ខ្លួនមកចិញ្ចឹមគ្រួសារហើយ បើមិនធ្វើការងារទេ ក៏មិនអាចរស់នៅបានឡើយ នាងចូរនៅទីនេះចុះ ដរាបណាអាត្មាអញត្រឡប់មកវិញ ដរាបនោះ នាងកុំអផ្សុកឡើយ» រួចហើយក៏ចូលទៅក្នុងព្រៃ ប្រមូលកំណាត់សំពត់ចាស់ៗតាមព្រៃខ្មោចជាដើម មកដេរធ្វើជាស្បង់ចីវរ ហើយបួសជាសមណៈ ត្រលប់ទៅម្នាក់ឯង បានសម្រេចកាយវិវេក ធ្វើកសិណបរិកម្ម ហើយញ៉ាំងសမာបត្តិ ៨ និងអភិញ្ញា ៥ ឱ្យកើតឡើង រួចគិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញអាចជាទីពឹងរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកាបានហើយ» ក៏ដើរតម្រង់ទៅកាន់ក្រុងពារាណសី គ្របដណ្តប់ចីវរ ដើរត្រេកត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត តម្រង់ទៅកាន់ផ្ទះរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកា។

Sā taṃ dvāre ṭhitaṃ disvā asañjānantī – ‘‘aticchatha, bhante, caṇḍālānaṃ vasanaṭṭhānameta’’nti āha. Bodhisatto tattheva aṭṭhāsi. Sā punappunaṃ olokentī sañjānitvā hatthehi uraṃ paharitvā viravamānā pādamūle patitvā āha – ‘‘yadi te sāmi edisaṃ cittaṃ atthi, kasmā maṃ mahatā yasā parihāpetvā anāthaṃ akāsī’’ti. Nānappakāraṃ paridevaṃ paridevitvā akkhīni puñchamānā uṭṭhāya bhikkhābhājanaṃ gahetvā antogehe nisīdāpetvā bhikkhaṃ adāsi. Mahāpuriso bhattakiccaṃ katvā āha – ‘‘diṭṭhamaṅgalike mā soci mā paridevi, ahaṃ tuyhaṃ pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekakiccaṃ kāretuṃ samattho, tvaṃ pana [Pg.53] ekaṃ mama vacanaṃ karohi, nagaraṃ pavisitvā ‘na mayhaṃ sāmiko caṇḍālo, mahābrahmā mayhaṃ sāmiko’ti ugghosayamānā sakalanagaraṃ carāhī’’ti.

នាងឃើញព្រះពោធិសត្វឈរនៅក្បែរទ្វារផ្ទះ ប៉ុន្តែមិនស្គាល់ ក៏ពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ និមន្តទៅខាងមុខទៀតចុះ ទីនេះជាកន្លែងស្នាក់នៅរបស់ពួកចណ្ឌាលទេ»។ ព្រះពោធិសត្វក៏នៅតែឈរនៅទីនោះដដែល។ នាងសម្លឹងមើលចុះឡើងៗ ក៏ស្គាល់ច្បាស់ ក៏យកដៃគក់ទ្រូង ទ្រហោយយំ ក្រាបចុះទៀបជើងរបស់ព្រះពោធិសត្វ ហើយពោលថា «បពិត្រស្វាមី បើលោកមានបំណងចង់បួសយ៉ាងនេះ ហេតុអ្វីក៏ធ្វើឱ្យខ្ញុំម្ចាស់សាបសូន្យចាកយសស័ក្តិដ៏ធំធេង ហើយក្លាយជាស្រីអនាថាគ្មានទីពឹងយ៉ាងនេះ?»។ នាងយំសោកខ្សឹកខ្សួលដោយប្រការផ្សេងៗ រួចជូតទឹកភ្នែក ក្រោកឡើង ទទួលយកបាត្រ និមន្តឱ្យគង់នៅក្នុងផ្ទះ ហើយប្រគេនចង្ហាន់។ មហាបុរសធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ក៏ពោលថា «នាងទិដ្ឋមង្គលិកា កុំសោកសៅ កុំយំយែកឡើយ អាត្មាអញអាចធ្វើឱ្យទឹកលាងជើងរបស់នាង ក្លាយជាទឹកសម្រាប់ធ្វើអភិសេកកិច្ចរបស់ស្តេចទាំងឡាយក្នុងជម្ពូទ្វីបទាំងមូលបាន ប៉ុន្តែ នាងចូរធ្វើតាមពាក្យរបស់អាត្មាអញមួយម៉ាត់ចុះ គឺចូរចូលទៅក្នុងក្រុង ហើយដើរប្រកាសទូទាំងក្រុងថា 'ប្តីរបស់ខ្ញុំមិនមែនជាចណ្ឌាលឡើយ ប្តីរបស់ខ្ញុំគឺជាមហាព្រហ្ម'»។

Evaṃ vutte diṭṭhamaṅgalikā – ‘‘pakatiyāpi ahaṃ sāmi mukhadoseneva byasanaṃ pattā, na sakkhissāmevaṃ vattu’’nti āha. Bodhisatto – ‘‘kiṃ pana tayā mayhaṃ agāre vasantassa alikavacanaṃ sutapubbaṃ, ahaṃ tadāpi alikaṃ na bhaṇāmi, idāni pabbajito kiṃ vakkhāmi, saccavādī puriso nāmāha’’nti vatvā – ‘‘ajja pakkhassa aṭṭhamī, tvaṃ ‘ito sattāhassaccayena uposathadivase mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī’ti sakalanagare ugghosehī’’ti vatvā pakkāmi.

កាលបើព្រះពោធិសត្វពោលយ៉ាងនេះហើយ នាងទិដ្ឋមង្គលិកាពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តាមធម្មតា ខ្ញុំម្ចាស់ដល់នូវសេចក្តីវិនាស ក៏ព្រោះតែទោសនៃមាត់ប៉ុណ្ណោះ ខ្ញុំម្ចាស់មិនអាចនឹងពោលយ៉ាងនោះបានឡើយ»។ ព្រះពោធិសត្វពោលថា «ចុះនាងធ្លាប់ឮពាក្យកុហករបស់ខ្ញុំ កាលដែលខ្ញុំរស់នៅក្នុងផ្ទះដែរឬទេ សូម្បីតែកាលណោះ ខ្ញុំក៏មិនដែលនិយាយពាក្យកុហកឡើយ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំបានបួសហើយ តើនឹងនិយាយកុហកដូចម្តេចកើត ខ្ញុំឈ្មោះថាជាបុរសអ្នកពោលពាក្យពិត» ហើយពោលថា «ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃ ៨ កើត (ឬរោច) នៃបក្ខ នាងចូរដើរប្រកាសទូទាំងនគរថា "ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ ក្នុងថ្ងៃឧបោសថជាគម្រប់ ៧ ថ្ងៃ ព្រះមហាព្រហ្មជាស្វាមីរបស់ខ្ញុំ នឹងទម្លាយរង្វង់ព្រះចន្ទ យាងចុះមកកាន់សំណាក់របស់ខ្ញុំ" ដូច្នេះចុះ» លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏ចៀសចេញទៅ។

Sā saddahitvā haṭṭhatuṭṭhā sūrā hutvā sāyaṃpātaṃ nagaraṃ pavisitvā tathā ugghosesi. Manussā pāṇinā pāṇiṃ paharantā – ‘‘passatha, amhākaṃ diṭṭhamaṅgalikā caṇḍālaputtaṃ mahābrahmānaṃ karotī’’ti hasantā keḷiṃ karonti. Sā punadivasepi tatheva sāyaṃpātaṃ pavisitvā – ‘‘idāni chāhaccayena, pañcāha-catūha-tīha-dvīha-ekāhaccayena mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī’’ti ugghosesi.

នាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ កាលបើជឿជាក់ហើយ ក៏មានចិត្តរីករាយត្រេកអរក្រៃលែង ជាស្រីមានសេចក្តីក្លាហាន ចូលទៅកាន់នគរទាំងល្ងាចទាំងព្រឹក ហើយប្រកាសយ៉ាងនោះ។ មនុស្សទាំងឡាយទះដៃនឹងដៃ សើចចំអក លេងសើចថា «អ្នកទាំងឡាយចូរមើលចុះ នាងទិដ្ឋមង្គលិការបស់យើង ធ្វើកូនចណ្ឌាលឲ្យទៅជាព្រះមហាព្រហ្មទៅវិញ»។ នាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ សូម្បីក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏ចូលទៅកាន់នគរទាំងល្ងាចទាំងព្រឹកដូចដើម ហើយប្រកាសថា «ឥឡូវនេះ កន្លងទៅ ៦ ថ្ងៃ, ៥ ថ្ងៃ, ៤ ថ្ងៃ, ៣ ថ្ងៃ, ២ ថ្ងៃ, ១ ថ្ងៃទៀត ព្រះមហាព្រហ្មជាស្វាមីរបស់ខ្ញុំ នឹងទម្លាយរង្វង់ព្រះចន្ទ យាងចុះមកកាន់សំណាក់របស់ខ្ញុំ» ដូច្នេះឯង។

Brāhmaṇā cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ diṭṭhamaṅgalikā atisūrā hutvā katheti, kadāci evaṃ siyā, etha mayaṃ diṭṭhamaṅgalikāya vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāmā’’ti cammagehassa bāhirabhāgaṃ samantā tacchāpetvā vālikaṃ okiriṃsu. Sāpi uposathadivase pātova nagaraṃ pavisitvā ‘‘ajja mayhaṃ sāmiko āgamissatī’’ti ugghosesi. Brāhmaṇā cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ bho na dūraṃ apadissati, ajja kira mahābrahmā āgamissati, vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahāmā’’ti cammagehaṃ samajjāpetvā haritūpalittaṃ ahatavatthehi parikkhipitvā mahārahaṃ pallaṅkaṃ attharitvā upari celavitānaṃ bandhitvā gandhamāladāmāni osārayiṃsu. Tesaṃ paṭijaggantānaṃyeva sūriyo atthaṃ gato.

ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយគិតថា «នាងទិដ្ឋមង្គលិកានេះ និយាយដោយសេចក្តីក្លាហានក្រៃលែង ហេតុការណ៍នេះប្រហែលជាអាចនឹងមានពិតមែន មកចុះ ពួកយើងនឹងជួយរៀបចំទីកន្លែងស្នាក់នៅរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកា» ហើយក៏បានឲ្យគេកោសរូសដីខាងក្រៅខ្ទមស្បែកជុំវិញឲ្យស្មើល្អ រួចរាយខ្សាច់ពាសពេញ។ ចំណែកនាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ សូម្បីក្នុងថ្ងៃឧបោសថ ក៏ចូលទៅកាន់នគរតាំងពីព្រលឹម ហើយប្រកាសថា «ថ្ងៃនេះ ស្វាមីរបស់ខ្ញុំនឹងយាងមកហើយ»។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយគិតថា «នាងនេះមិនបានចង្អុលបង្ហាញកាលដ៏ឆ្ងាយឡើយ ឮថា ថ្ងៃនេះព្រះមហាព្រហ្មនឹងយាងមកពិតមែន ពួកយើងចូររៀបចំទីកន្លែងស្នាក់នៅចុះ» ហើយក៏ឲ្យគេបោសសម្អាតខ្ទមស្បែក លាបដោយលាមកគោស្រស់ ព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់ថ្មីដែលមិនទាន់បោកគក់ រៀបចំក្រាលបល្ល័ង្កដ៏មានតម្លៃ ចងពិតានសំពត់ខាងលើ ហើយព្យួរកម្រងផ្កានិងគ្រឿងក្រអូបទាំងឡាយ។ កាលដែលពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះកំពុងតែរៀបចំទីកន្លែងនៅឡើយ ព្រះអាទិត្យក៏អស្តង្គតទៅ។

Mahāpuriso cande uggatamatte abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya kāmāvacaracittena parikammaṃ katvā iddhicittena dvādasayojanikaṃ brahmattabhāvaṃ māpetvā vehāsaṃ abbhuggantvā candavimānassa anto pavisitvā [Pg.54] vanantato abbhussakkamānaṃ candaṃ bhinditvā candavimānaṃ ohāya purato hutvā ‘‘mahājano maṃ passatū’’ti adhiṭṭhāsi. Mahājano disvā – ‘‘saccaṃ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya vacanaṃ, āgacchantaṃ mahābrahmānaṃ pūjessāmā’’ti gandhamālaṃ ādāya diṭṭhamaṅgalikāya gharaṃ parivāretvā aṭṭhāsi. Mahāpuriso matthakamatthakena sattavāre bārāṇasiṃ anuparigantvā mahājanena diṭṭhabhāvaṃ ñatvā dvādasayojanikaṃ attabhāvaṃ vijahitvā manussappamāṇameva māpetvā mahājanassa passantasseva cammagehaṃ pāvisi. Mahājano disvā – ‘‘otiṇṇo no mahābrahmā, sāṇiṃ āharathā’’ti nivesanaṃ mahāsāṇiyā parikkhipitvā parivāretvā ṭhito.

ព្រះមហាបុរស កាលបើព្រះចន្ទទើបតែរះឡើង ក៏ចូលកាន់ឈានជាបាទនៃអភិញ្ញា ហើយចេញអំពីឈាននោះ ធ្វើបរិកម្មដោយកាមាវចរចិត្ត រួចនិម្មិតអត្តភាពជាព្រហ្មមានទំហំ ១២ យោជន៍ ដោយឥទ្ធិចិត្ត ហោះឡើងទៅកាន់អាកាស ចូលទៅក្នុងវិមានព្រះចន្ទ ទម្លាយព្រះចន្ទដែលកំពុងរះឡើង លះបង់វិមានព្រះចន្ទ ហើយស្ថិតនៅខាងមុខ រួចអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យមហាជនឃើញខ្ញុំចុះ»។ មហាជនឃើញហើយ ក៏ពោលថា «បពិត្រអ្នកទាំងឡាយ ពាក្យរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកាជាពាក្យពិតមែន ពួកយើងនឹងបូជាព្រះមហាព្រហ្មដែលកំពុងយាងមក» ហើយកាន់យកគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កា មកចោមរោមឈរនៅជុំវិញផ្ទះរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកា។ ព្រះមហាបុរសហោះក្រឡឹងព័ទ្ធជុំវិញក្រុងពារាណសីចំនួន ៧ ជុំ តាមលំដាប់ថ្នាក់លើអាកាស កាលដឹងថាមហាជនបានឃើញហើយ ក៏លះបង់អត្តភាពទំហំ ១២ យោជន៍នោះចេញ និម្មិតអត្តភាពឲ្យមានទំហំប៉ុនមនុស្សធម្មតាវិញ ហើយចូលទៅកាន់ខ្ទមស្បែក ក្នុងខណៈដែលមហាជនកំពុងតែមើលឡើយ។ មហាជនឃើញហើយ ក៏ពោលថា «ព្រះមហាព្រហ្មរបស់ពួកយើងយាងចុះមកហើយ អ្នកទាំងឡាយចូរនាំយកវាំងននមក» ហើយក៏បានព័ទ្ធជុំវិញផ្ទះនោះដោយវាំងននយ៉ាងធំ រួចចោមរោមឈរនៅទីនោះ។

Mahāpurisopi sirisayanamajjhe nisīdi. Diṭṭhamaṅgalikā samīpe aṭṭhāsi. Atha naṃ pucchi ‘‘utusamayo te diṭṭhamaṅgalike’’ti. Āma ayyāti. Mayā dinnaṃ puttaṃ gaṇhāhīti aṅguṭṭhakena nābhimaṇḍalaṃ phusi. Tassā parāmasaneneva gabbho patiṭṭhāsi. Mahāpuriso – ‘‘ettāvatā te diṭṭhamaṅgalike pādadhovanaudakaṃ sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekodakaṃ bhavissati, tvaṃ tiṭṭhā’’ti vatvā brahmattabhāvaṃ māpetvā passantasseva mahājanassa nikkhamitvā vehāsaṃ abbhuggantvā caṇḍamaṇḍalameva paviṭṭho. Sā tato paṭṭhāya brahmapajāpatī nāma jātā. Pādadhovanaudakaṃ labhanto nāma natthi.

ព្រះមហាបុរសក៏គង់លើកណ្តាលសិរីសយនៈ។ នាងទិដ្ឋមង្គលិកាឈរនៅជិតនោះ។ លំដាប់នោះ ព្រះមហាបុរសសួរនាងថា «ម្នាលនាងទិដ្ឋមង្គលិកា នាងមានរដូវដែរឬទេ»។ នាងតបថា «ចា៎ស លោកម្ចាស់ មានពិតមែន»។ ព្រះមហាបុរសពោលថា «នាងចូរទទួលយកកូនដែលខ្ញុំឲ្យចុះ» ហើយក៏យកមេដៃពាល់រង្វង់ផ្ចិតរបស់នាង។ គភ៌ក៏បានប្រតិស្ឋានឡើង ព្រោះតែការយកដៃពាល់ផ្ចិតរបស់នាងនោះឯង។ ព្រះមហាបុរសពោលថា «ម្នាលនាងទិដ្ឋមង្គលិកា ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ទឹកលាងជើងរបស់នាង នឹងក្លាយជាទឹកអភិសេករបស់ស្តេចទាំងឡាយក្នុងសកលជម្ពូទ្វីប នាងចូររស់នៅទីនេះចុះ» ហើយក៏និម្មិតអត្តភាពជាព្រហ្ម យាងចេញទៅក្នុងខណៈដែលមហាជនកំពុងតែមើលឡើយ រួចហោះឡើងទៅកាន់អាកាស ចូលទៅកាន់រង្វង់ព្រះចន្ទវិញ។ នាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ក៏បានឈ្មោះថាជាព្រហ្មបជាបតី។ ឯអ្នកដែលនឹងបានទឹកលាងជើងរបស់នាងដោយងាយៗនោះ មិនមានឡើយ។

Brāhmaṇā – ‘‘brahmapajāpatiṃ antonagare vasāpessāmā’’ti suvaṇṇasivikāya āropetvā yāva sattamakoṭiyā aparisuddhajātikassa sivikaṃ gahetuṃ na adaṃsu. Soḷasa jātimantabrāhmaṇā gaṇhiṃsu. Sesā gandhapupphādīhi pūjetvā nagaraṃ pavisitvā – ‘‘na sakkā, bho, ucchiṭṭhagehe brahmapajāpatiyā vasituṃ, vatthuṃ gahetvā gehaṃ karissāma, yāva pana taṃ karīyati, tāva maṇḍapeva vasatū’’ti maṇḍape vasāpesuṃ. Tato paṭṭhāya cakkhupathe ṭhatvā vanditukāmā kahāpaṇaṃ datvā vandituṃ labhanti, savanūpacāre vanditukāmā sataṃ datvā labhanti, āsanne pakatikathaṃ savanaṭṭhāne vanditukāmā pañcasatāni datvā labhanti, pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ ṭhapetvā vanditukāmā sahassaṃ datvā labhanti, pādadhovanaudakaṃ patthayamānā dasasahassāni datvā labhanti. Bahinagarato antonagare yāva maṇḍapā āgacchantiyā laddhadhanaṃyeva koṭisatamattaṃ ahosi.

ពួកព្រាហ្មណ៍គិតថា «ពួកយើងនឹងឲ្យនាងព្រហ្មបជាបតីរស់នៅក្នុងនគរ» ហើយក៏ឲ្យនាងឡើងគង់លើគ្រែស្នែងមាស មិនព្រមឲ្យជនដែលមានជាតិមិនបរិសុទ្ធ សូម្បីត្រឹមតែ ៧ ជំនួរដូនតា មកកាន់គ្រែស្នែងឡើយ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ ១៦ នាក់ ដែលមានជាតិដ៏បរិសុទ្ធ ទើបបានសែងគ្រែស្នែងនោះ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលនៅសល់ ក៏បូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងផ្កាជាដើម រួចនាំចូលទៅកាន់នគរ ហើយពោលថា «បពិត្រអ្នកទាំងឡាយ នាងព្រហ្មបជាបតីមិនគួររស់នៅក្នុងផ្ទះចាស់ដែលគេធ្លាប់នៅឡើយ ពួកយើងនឹងរកដីសង់ផ្ទះថ្មីថ្វាយនាង តែក្នុងខណៈដែលផ្ទះថ្មីមិនទាន់សង់រួចនេះ សូមឲ្យនាងស្នាក់នៅក្នុងមណ្ឌបសិនចុះ» ហើយក៏ឲ្យនាងស្នាក់នៅក្នុងមណ្ឌប។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកជនដែលប្រាថ្នានឹងឈរថ្វាយបង្គំក្នុងចម្ងាយដែលភ្នែកមើលឃើញ ត្រូវបង់ប្រាក់ ១ កហាបណៈ ទើបបានថ្វាយបង្គំ ពួកជនដែលប្រាថ្នានឹងថ្វាយបង្គំក្នុងចម្ងាយដែលត្រចៀកស្តាប់ឮ ត្រូវបង់ប្រាក់ ១ រយ ទើបបានថ្វាយបង្គំ ពួកជនដែលប្រាថ្នានឹងថ្វាយបង្គំក្នុងទីជិតល្មមស្តាប់ឮពាក្យនិយាយធម្មតា ត្រូវបង់ប្រាក់ ៥ រយ ទើបបានថ្វាយបង្គំ ពួកជនដែលប្រាថ្នានឹងដាក់ក្បាលលើខ្នងជើងរបស់នាងដើម្បីថ្វាយបង្គំ ត្រូវបង់ប្រាក់ ១ ពាន់ ទើបបានថ្វាយបង្គំ ពួកជនដែលប្រាថ្នាចង់បានទឹកលាងជើងរបស់នាង ត្រូវបង់ប្រាក់ ១ ម៉ឺន ទើបបានទឹកលាងជើងនោះ។ គ្រាន់តែទ្រព្យដែលនាងទទួលបានក្នុងកាលដែលធ្វើដំណើរពីខាងក្រៅនគរ ចូលមកកាន់មណ្ឌបក្នុងនគរ ក៏មានចំនួនប្រមាណ ១ រយកោដិទៅហើយ។

Sakalajambudīpo [Pg.55] saṅkhubhi, tato sabbarājāno ‘‘brahmapajāpatiyā pādadhovanena abhisekaṃ karissāmā’’ti satasahassaṃ pesetvā labhiṃsu. Maṇḍape vasantiyā eva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Mahāpurisaṃ paṭicca laddhakumāro pāsādiko ahosi lakkhaṇasampanno. Mahābrahmuno putto jātoti sakala jambudīpo ekakolāhalo ahosi. Kumārassa khīramaṇimūlaṃ hotūti tato tato āgatadhanaṃ koṭisahassaṃ ahosi. Ettāvatā nivesanampi niṭṭhitaṃ. Kumārassa nāmakaraṇaṃ karissāmāti nivesanaṃ sajjetvā kumāraṃ gandhodakena nhāpetvā alaṅkaritvā maṇḍape jātattā maṇḍabyotveva nāmaṃ akaṃsu.

សកលជម្ពូទ្វីបទាំងមូលក៏កម្រើកញាប់ញ័រ លំដាប់នោះ ស្តេចទាំងអស់គិតថា «ពួកយើងនឹងធ្វើការអភិសេកដោយទឹកលាងជើងរបស់នាងព្រហ្មបជាបតី» ហើយក៏ផ្ញើទ្រព្យ ១ សែន ទៅថ្វាយ រួចក៏បានទឹកលាងជើងនោះមក។ កាលដែលនាងកំពុងស្នាក់នៅក្នុងមណ្ឌបនោះឯង នាងក៏បានប្រសូតបុត្រ។ ព្រះកុមារដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងព្រះមហាបុរសនោះ ជាអ្នកគួរឲ្យជ្រះថ្លា និងប្រកបដោយលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់។ ព័ត៌មានថា «បុត្ររបស់ព្រះមហាព្រហ្មប្រសូតហើយ» ក៏ល្បីខ្ចរខ្ចាយទូទាំងសកលជម្ពូទ្វីប ក្លាយជាការភ្ញាក់ផ្អើលតែមួយគត់។ ពួកជនទាំងឡាយពោលថា «សូមទ្រព្យនេះចូរជាថ្លៃទឹកដោះ និងគ្រឿងអលង្ការរបស់ព្រះកុមារចុះ» ហើយទ្រព្យដែលផ្ញើមកពីទិសផ្សេងៗ ក៏មានចំនួនដល់ទៅ ១ ពាន់កោដិ។ ដោយទ្រព្យប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ផ្ទះស្នាក់នៅរបស់នាងក៏បានសង់រួចរាល់។ ពួកព្រាហ្មណ៍គិតថា «ពួកយើងនឹងធ្វើពិធីថ្វាយព្រះនាមដល់ព្រះកុមារ» ហើយក៏រៀបចំផ្ទះ ស្រង់ទឹកអប់ថ្វាយព្រះកុមារ តុបតែងលម្អ រួចដាក់ព្រះនាមថា «មណ្ឌព្យៈ» ព្រោះតែទ្រង់ប្រសូតនៅក្នុងមណ្ឌប។

Kumāro sukhena saṃvaḍḍhamāno sippuggahaṇavayapattoti sakalajambudīpe sippajānanakā tassa santike āgantvā sippaṃ sikkhāpenti. Kumāro medhāvī paññavā sutaṃ sutaṃ mutaṃ āvuṇanto viya gaṇhāti, gahitagahitaṃ suvaṇṇaghaṭe pakkhittatelaṃ viya tiṭṭhati. Yāvatā vācuggatā pariyatti atthi, tena anuggahitā nāma nāhosi. Brāhmaṇā taṃ parivāretvā caranti, sopi brāhmaṇabhatto ahosi. Gehe asītibrāhmaṇasahassāni niccabhattaṃ bhuñjanti. Gehampissa sattadvārakoṭṭhakaṃ mahantaṃ ahosi. Gehe maṅgaladivase jambudīpavāsīhi pesitadhanaṃ koṭisahassamattaṃ ahosi.

ព្រះកុមារលូតលាស់ធំធាត់ឡើងដោយសេចក្តីសុខ កាលបើដល់វ័យដែលត្រូវរៀនសិល្បសាស្ត្រហើយ ពួកគ្រូអ្នកចេះដឹងសិល្បសាស្ត្រក្នុងសកលជម្ពូទ្វីប ក៏មកកាន់សំណាក់របស់ព្រះកុមារ ហើយបង្រៀនសិល្បសាស្ត្រថ្វាយ។ ព្រះកុមារជាអ្នកមានប្រាជ្ញាវាងវៃ មានបញ្ញាច្រើន ទ្រង់អាចរៀនយកនូវរាល់សិល្បសាស្ត្រដែលបានឮហើយៗ ដូចជាគេដោតកម្រងគុជខ្យងដូច្នោះ សិល្បសាស្ត្រដែលទ្រង់រៀនបានហើយៗ ក៏ស្ថិតនៅជាប់ល្អ ដូចជាប្រេងសិង្ហដែលគេចាក់ចូលទៅក្នុងក្អមមាសដូច្នោះ។ ធម៌អាថ៌ឬក្បួនខ្នាតណាដែលត្រូវរៀនសូត្រដោយផ្ទាល់មាត់ មិនមានក្បួនខ្នាតណាដែលទ្រង់មិនបានរៀនសូត្រនោះឡើយ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយតែងតែចោមរោមហែហមព្រះកុមារនោះ ឯព្រះកុមារនោះ ក៏ជាអ្នកមានសេចក្តីគោរពស្រឡាញ់ក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍ក្រៃលែង។ ក្នុងផ្ទះរបស់ទ្រង់ មានពួកព្រាហ្មណ៍ចំនួន ៨ ម៉ឺននាក់ បរិភោគភោជនាហារជាប្រចាំ។ ផ្ទះរបស់ទ្រង់នោះមានខ្លោងទ្វារ ៧ ជាន់ ធំទូលាយណាស់។ ក្នុងថ្ងៃឡើងផ្ទះថ្មី ទ្រព្យដែលអ្នកស្រុកជម្ពូទ្វីបផ្ញើមកអបអរសាទរ មានចំនួនប្រមាណ ១ ពាន់កោដិ។

Bodhisatto āvajjesi – ‘‘pamatto nu kho kumāro appamatto’’ti. Athassa taṃ pavattiṃ ñatvā – ‘‘brāhmaṇabhatto jāto, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, taṃ na jānāti, gacchāmi naṃ damemī’’ti cīvaraṃ pārupitvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā – ‘‘dvārakoṭṭhakā atisambādhā, na sakkā koṭṭhakena pavisitu’’nti ākāsenāgantvā asītibrāhmaṇasahassānaṃ bhuñjanaṭṭhāne ākāsaṅgaṇe otari. Maṇḍabyakumāropi suvaṇṇakaṭacchuṃ gāhāpetvā – ‘‘idha sūpaṃ detha idha odana’’nti parivisāpento bodhisattaṃ disvā daṇḍakena ghaṭṭitaāsiviso viya kupitvā imaṃ gāthamāha –

ព្រះពោធិសត្វពិចារណាថា «តើព្រះកុមារជាអ្នកធ្វេសប្រហែស ឬមិនធ្វេសប្រហែសហ្ន៎»។ លំដាប់នោះ កាលដឹងនូវសេចក្តីប្រព្រឹត្តិនោះរបស់ព្រះកុមារហើយ ក៏គិតថា «ព្រះកុមារនេះ ក្លាយជាអ្នកគោរពស្រឡាញ់តែពួកព្រាហ្មណ៍ តែមិនស្គាល់បុគ្គលដែលគួរឲ្យទាន ដែលទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមានផលច្រើនឡើយ អាត្មាអញនឹងទៅទូន្មានព្រះកុមារនោះ» ហើយក៏គ្រងចីវរ កាន់យកបាត្រ គិតថា «ខ្លោងទ្វារទាំងឡាយចង្អៀតណាស់ មិនអាចនឹងចូលទៅតាមខ្លោងទ្វារបានឡើយ» ក៏ហោះមកតាមអាកាស ចុះចតចំកណ្តាលទីធ្លាអាកាស ក្នុងកន្លែងដែលពួកព្រាហ្មណ៍ ៨ ម៉ឺននាក់កំពុងបរិភោគអាហារ។ ចំណែកមណ្ឌព្យកុមារ កំពុងកាន់វែកមាស ហើយបង្គាប់ឲ្យគេខំរៀបចំអាហារថា «ចូរដួសសម្លដាក់ទីនេះ ចូរដួសបាយដាក់ទីនេះ» លុះក្រឡេកឃើញព្រះពោធិសត្វ ក៏មានចិត្តខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង ដូចជាពស់វែកដែលគេយកដំបងទៅវាយដូច្នោះ ហើយក៏ពោលគាថានេះថា៖

‘‘Kuto [Pg.56] nu āgacchasi dummavāsī,Otallako paṃsupisācakova;

Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe,Ko re tuvaṃ hosi adakkhiṇeyyo’’ti. (jā. 1.15.1);

«នែអ្នកស្លៀកពាក់មិនស្អាត មានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ដូចជាបិសាចគំនរសម្រាម យកសំពត់កន្ទបដែលរើសពីគំនរសម្រាមមកព័ទ្ធជាប់នឹងក តើអ្នកឯងដើរមកពីណា នែអាវ៉ាសែ តើឯងជាអ្នកណា ជាបុគ្គលមិនគួរទទួលទក្ខិណាទានសោះឡើយ។»

Atha naṃ mahāsatto akujjhitvāva ovadanto āha –

លំដាប់នោះ ព្រះមហាសត្វមិនមានចិត្តខឹងសម្បារឡើយ កាលនឹងទូន្មានព្រះកុមារនោះ ទើបពោលថា៖

‘‘Annaṃ tavedaṃ pakataṃ yasassi,Taṃ khajjare bhuñjare piyyare ca;

Jānāsi maṃ tvaṃ paradattūpajīviṃ,Uttiṭṭha piṇḍaṃ labhataṃ sapāko’’ti. (jā. 1.15.2);

«ម្នាលកុមារដ៏មានយស ភោជនាហារនេះ នាងបានរៀបចំទុកហើយ ពួកជនទាំងឡាយតែងតែទំពាស៊ី បរិភោគ និងផឹកនូវភោជនាហារនោះ នាងចូរស្គាល់ខ្ញុំថាជាអ្នករស់នៅអាស្រ័យនឹងទានដែលអ្នកដទៃឲ្យចុះ សូម្បីតែជនចណ្ឌាល ក៏គួរតែទទួលបាននូវភោជនាហារដែលគេដួសទុកនោះដែរ។»

So nayidaṃ tumhādisānaṃ paṭiyattanti dassento āha –

មណ្ឌព្យកុមារនោះ កាលនឹងបង្ហាញថា ភោជនាហារនេះ មិនមែនរៀបចំទុកសម្រាប់មនុស្សដូចជាអ្នកឯងឡើយ ទើបពោលថា៖

‘‘Annaṃ mamedaṃ pakataṃ brāhmaṇānaṃ,Atthatthitaṃ saddahato mamedaṃ;

Apehi etto kimidhaṭṭhitosi,Na mādisā tuyhaṃ dadanti jammā’’ti. (jā. 1.15.3);

«ភោជនាហារនេះ ខ្ញុំរៀបចំទុកសម្រាប់ពួកព្រាហ្មណ៍ ខ្ញុំជាអ្នកជឿជាក់លើផលក្នុងបរលោក ទើបរៀបចំភោជនាហារនេះឡើង ចូរឯងចៀសចេញពីទីនេះទៅ តើឯងមកឈរធ្វើអ្វីនៅទីនេះ នែអាមនុស្សយក់ទាប មនុស្សដូចជាយើង មិនដែលឲ្យទានដល់មនុស្សដូចជាឯងឡើយ។»

Atha bodhisatto ‘‘dānaṃ nāma saguṇassapi nigguṇassapi yassa kassaci dātabbaṃ, yathā hi ninnepi thalepi patiṭṭhāpitaṃ bījaṃ pathavīrasaṃ āporasañca āgamma sampajjati, evaṃ nipphalaṃ nāma natthi, sukhette vapitabījaṃ viya guṇavante mahapphalaṃ hotī’’ti dassetuṃ imaṃ gāthamāha –

លំដាប់នោះ ព្រះពោធិសត្វគិតថា «ឡើងឈ្មោះថាទាន គួរតែឲ្យដល់បុគ្គលណាម្នាក់ ទោះជាអ្នកមានគុណធម៌ក្តី គ្មានគុណធម៌ក្តី ព្រោះថា គ្រាប់ពូជដែលគេដាំក្នុងទីទំនាបក្តី ទីទួលក្តី តែងតែលូតលាស់លម្អបាន ដោយអាស្រ័យរសនៃដី និងរសនៃទឹក យ៉ាងណាមិញ ទានដែលគ្មានផលនោះ មិនមានឡើយ យ៉ាងនោះឯង តែថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យដល់អ្នកមានគុណធម៌ តែងតែមានផលច្រើន ដូចជាគ្រាប់ពូជដែលគេព្រោះក្នុងស្រែដ៏ល្អដូច្នោះ» កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបពោលគាថានេះថា៖

‘‘Thale ca ninne ca vapanti bījaṃ,Anūpakhette phalamāsamānā;

Etāya saddhāya dadāhi dānaṃ,Appeva ārādhaye dakkhiṇeyye’’ti. (jā. 1.15.4);

«ពួកកសិករកាលប្រាថ្នានូវផល តែងតែព្រោះគ្រាប់ពូជទាំងក្នុងទីទួល និងទីទំនាប សូម្បីតែក្នុងដីដែលមិនសូវមានជីជាតិ នាងចូរឲ្យទានដោយសេចក្តីជឿជាក់យ៉ាងនេះចុះ នាងប្រហែលជាអាចនឹងជួបប្រទះនូវបុគ្គលដែលគួរទទួលទក្ខិណាទានជាមិនខាន។»

Atha kumāro kodhābhibhūto – ‘‘kenimassa muṇḍakassa paveso dinno’’ti dvārarakkhādayo tajjetvā –

លំដាប់នោះ ព្រះកុមារត្រូវកំហឹងគ្របសង្កត់ហើយ ក៏គំរាមកំហែងពួកឆ្មាំទ្វារជាដើមថា «តើនរណាឲ្យអាត្រងោលនេះចូលមកទីនេះ»

‘‘Khettāni [Pg.57] mayhaṃ viditāni loke,Yesāhaṃ bījāni patiṭṭhapemi;

Ye brāhmaṇā jātimantūpapannā,Tānīdha khettāni supesalānī’’ti. (jā. 1.15.5) –

«ស្រែទាំងឡាយក្នុងលោក ដែលខ្ញុំត្រូវព្រោះគ្រាប់ពូជនោះ ខ្ញុំស្គាល់ច្បាស់ហើយ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយណាដែលប្រកបដោយជាតិនិងមន្ត ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះឯង ជាស្រែដ៏ល្អ ប្រកបដោយសីលធម៌ក្នុងលោកនេះ។»

Gāthaṃ vatvā ‘‘imaṃ jammaṃ veṇupadarena pothetvā gīvāyaṃ gahetvā sattapi dvārakoṭṭhake atikkamitvā bahi nīharathā’’ti āha. Atha naṃ mahāpuriso āha –

លុះពោលគាថានេះហើយ ក៏បញ្ជាថា «ចូរវាយអាមនុស្សយក់ទាបនេះដោយចម្រៀកឫស្សី ហើយចាប់កញ្ចឹងកវា អូសចេញទៅខាងក្រៅខ្លោងទ្វារទាំង ៧ ជាន់ចុះ»។ លំដាប់នោះ ព្រះមហាបុរសពោលនឹងព្រះកុមារនោះថា៖

‘‘Giriṃ nakhena khaṇasi, ayo dantebhi khādasi;

Jātavedaṃ padahasi, yo isiṃ paribhāsasī’’ti. (jā. 1.15.9);

«នាងឯងកំពុងតែយកក្រចកទៅជីកភ្នំធំ កំពុងតែយកធ្មេញទៅខាំដែក កំពុងតែយកខ្លួនទៅប៉ះពាល់ភ្លើងដ៏ក្តៅ ព្រោះតែនាងឯងហ៊ានជេរប្រមាថនូវតាបស។»

Evañca pana vatvā – ‘‘sace myāyaṃ hatthe vā pāde vā gaṇhāpetvā dukkhaṃ uppādeyya, bahuṃ apuññaṃ pasaveyyā’’ti sattānuddayatāya vehāsaṃ abbhuggantvā antaravīthiyaṃ otari. Bhagavā sabbaññutaṃ patto tamatthaṃ pakāsento imaṃ gāthamāha –

លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ គិតថា «ប្រសិនបើកុមារនេះ ឲ្យគេមកចាប់ដៃឬជើងរបស់អាត្មាអញ ហើយបង្កសេចក្តីទុក្ខដល់អាត្មាអញ គេនឹងត្រូវសន្សំបាបកម្មយ៉ាងច្រើនជាមិនខាន» ព្រោះតែសេចក្តីអាណិតអាសូរដល់សត្វលោក ទើបព្រះមហាបុរសហោះឡើងទៅកាន់អាកាស ហើយចុះចតនៅកណ្តាលផ្លូវថ្នល់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលបានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណហើយ កាលនឹងញ៉ាំងសេចក្តីនោះឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបត្រាស់គាថានេះថា៖

‘‘Idaṃ vatvāna mātaṅgo, isi saccaparakkamo;

Antalikkhasmiṃ pakkāmi, brāhmaṇānaṃ udikkhata’’nti. (jā. 1.15.10);

«តាបសឈ្មោះមាតង្គៈ ជាអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ពិតប្រាកដ លុះពោលនូវពាក្យនេះហើយ ក៏ហោះទៅលើអាកាស ក្នុងខណៈដែលពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយកំពុងតែសម្លឹងមើលឡើយ។»

Tāvadeva nagararakkhikadevatānaṃ jeṭṭhakadevarājā maṇḍabyassa gīvaṃ parivattesi. Tassa mukhaṃ parivattetitvā pacchāmukhaṃ jātaṃ, akkhīni parivattāni, mukhena kheḷaṃ vamati, sarīraṃ thaddhaṃ sūle āropitaṃ viya ahosi. Asītisahassā paricārakayakkhā asītibrāhmaṇasahassāni tatheva akaṃsu. Vegena gantvā brahmapajāpatiyā ārocayiṃsu. Sā taramānarūpā āgantvā taṃ vippakāraṃ disvā gāthamāha –

ក្នុងខណៈនោះឯង ស្តេចទេវតាដ៏ជាធំជាងទេវតាអ្នករក្សាទីក្រុងទាំងឡាយ បានបង្វិលករបស់មណ្ឌព្យមាណព។ មុខរបស់មណ្ឌព្យមាណពនោះ ក៏ត្រឡប់ទៅខាងក្រោយ ភ្នែកទាំងឡាយក្រឡាប់ចាក់ ខ្ជាក់ទឹកមាត់ចេញតាមមាត់ រាងកាយរឹងកំព្រឹស ដូចជាគេដោតនឹងឈើឈ្នោត។ ពួកយក្សជាបរិវារប្រាំបីម៉ឺននាក់ ក៏បានធ្វើសេចក្តីប្រែប្រួលបែបនោះឯង ដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ប្រាំបីម៉ឺននាក់។ ពួកយក្សទាំងនោះបានប្រញាប់ប្រញាល់ទៅប្រាប់ដល់នាងទិដ្ឋមង្គលិកាជាភរិយានៃព្រហ្ម។ នាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ មានអាការៈប្រញាប់ប្រញាល់ មកដល់ហើយឃើញសេចក្តីប្រែប្រួលនោះ ក៏បានពោលគាថាថា៖

‘‘Āvedhitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ,Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ;

Setāni akkhīni yathā matassa,Ko me imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.11);

«ក្បាល (របស់កូនខ្ញុំ) ងាកទៅខាងក្រោយ ដៃទាំងពីរសន្ធឹងទៅ មិនអាចប្រើការបាន ភ្នែកទាំងឡាយឡើងស ដូចជាមនុស្សស្លាប់ តើនរណាបានធ្វើកូនរបស់ខ្ញុំយ៉ាងនេះ?»

Athassā [Pg.58] ārocesuṃ –

គ្រានោះ ពួកជនទាំងនោះបានប្រាប់នាងថា៖

‘‘Idhāgamā samaṇo dummavāsī,Otallako paṃsupisācakova,Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe,So te imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.12);

«មានសមណៈម្នាក់ ស្លៀកពាក់មិនស្អាត កខ្វក់ ដូចជាបិសាចធូលី យកសំពត់ចាស់ពីគំនរសម្រាមមកព័ទ្ធនឹងក បានមកដល់ទីនេះ សមណៈនោះឯងបានធ្វើកូនរបស់នាងយ៉ាងនេះ។»

Sā sutvāva aññāsi – ‘‘mayhaṃ yasadāyako ayyo anukampāya puttassa pamattabhāvaṃ ñatvā āgato bhavissatī’’ti. Tato upaṭṭhāke pucchi –

នាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ លុះបានឮហើយ ក៏ដឹងច្បាស់ថា៖ «លោកម្ចាស់ (ម៉ាតង្គៈ) អ្នកប្រទានយសដល់ខ្ញុំ យល់ឃើញនូវភាពជាអ្នកប្រមាទរបស់កូនខ្ញុំ ដោយសេចក្តីអនុគ្រោះ ទើបលោកម្ចាស់យាងមកជាប្រាកដ។» អំពីនោះមក នាងក៏បានសួរពួកអ្នកបម្រើទាំងឡាយថា៖

‘‘Katamaṃ disaṃ agamā bhūripañño,Akkhātha me māṇavā etamatthaṃ;

Gantvāna taṃ paṭikaremu accayaṃ,Appeva naṃ putta labhemu jīvita’’nti. (jā. 1.15.13);

«នែអ្នកទាំងឡាយ លោកម្ចាស់មានប្រាជ្ញាធំទូលាយដូចផែនដី យាងទៅកាន់ទិសណា? ចូរប្រាប់សេចក្តីនេះដល់ខ្ញុំផង យើងនឹងទៅខមាទោសចំពោះកំហុសនោះ ធ្វើដូចម្តេចទើបយើងបានជីវិតរបស់កូននោះត្រឡប់មកវិញ។»

Te āhaṃsu –

ពួកអ្នកបម្រើទាំងនោះបានពោលថា៖

‘‘Vehāyasaṃ agamā bhūripañño,Pathaddhuno pannaraseva cando;

Apicāpi so purimadisaṃ agacchi,Saccappaṭiñño isi sādhurūpo’’ti. (jā. 1.15.14);

«លោកម្ចាស់មានប្រាជ្ញាធំទូលាយ បានយាងទៅកាន់អាកាស ដូចជាព្រះចន្ទក្នុងថ្ងៃ១៥កើត យាងទៅលើផ្លូវអាកាស មួយវិញទៀត ព្រះឥសីនោះមានសភាពល្អ មានការប្តេជ្ញាពិត បានយាងទៅកាន់ទិសខាងកើតហើយ។»

Mahāpurisopi antaravīthiyaṃ otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya – ‘‘mayhaṃ padavaḷañjaṃ hatthiassādīnaṃ vasena mā antaradhāyittha, diṭṭhamaṅgalikāyeva naṃ passatu, mā aññe’’ti adhiṭṭhahitvā piṇḍāya caritvā yāpanamattaṃ missakodanaṃ gahetvā paṭikkamanasālāyaṃ nisinno bhuñjitvā thokaṃ bhuttāvasesaṃ bhikkhābhājaneyeva ṭhapesi. Diṭṭhamaṅgalikāpi pāsādā oruyha antaravīthiṃ paṭipajjamānā padavaḷañjaṃ disvā – ‘‘idaṃ mayhaṃ yasadāyakassa ayyassa pada’’nti padānusārenāgantvā vanditvā āha – ‘‘tumhākaṃ, bhante, dāsena katāparādhaṃ mayhaṃ khamatha, na hi tumhe kodhavasikā nāma, detha me puttassa jīvita’’nti.

ចំណែកព្រះមហាសត្វ ក៏បានអធិដ្ឋានចាប់តាំងពីកន្លែងដែលលោកចុះមកក្នុងចន្លោះផ្លូវថា៖ «សូមកុំឱ្យស្នាមជើងរបស់អាត្មាអញបាត់បង់ទៅដោយសារការជាន់ឈ្លីនៃដំរីនិងសេះជាដើមឡើយ សូមឱ្យតែនាងទិដ្ឋមង្គលិកាប៉ុណ្ណោះឃើញស្នាមជើងនេះ អ្នកដទៃកុំបីឃើញឡើយ» លុះអធិដ្ឋានយ៉ាងនេះហើយ ក៏បានត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត ទទួលចង្ហាន់បាយលាយដោយគ្រាប់ធញ្ញជាតិផ្សេងៗ ត្រឹមតែល្មមចិញ្ចឹមជីវិត រួចយាងទៅគង់ឆាន់ក្នុងសាលាសម្រាប់សម្រាក លុះឆាន់រួចហើយ ក៏បានទុកសំណល់ចង្ហាន់បន្តិចបន្តួចនៅក្នុងបាត្រនោះឯង។ ចំណែកនាងទិដ្ឋមង្គលិកា ក៏បានចុះពីប្រាសាទ ដើរទៅកាន់ចន្លោះផ្លូវ ឃើញស្នាមជើង ក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា៖ «...នេះជាស្នាមជើងរបស់លោកម្ចាស់អ្នកប្រទានយសដល់ខ្ញុំ» ហើយក៏ដើរតាមលំដាប់ស្នាមជើងនោះមក ថ្វាយបង្គំហើយពោលថា៖ «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកម្ចាស់អត់ទោសចំពោះកំហុសដែលមណ្ឌព្យៈជាខ្ញុំបម្រើរបស់លោកម្ចាស់បានធ្វើហើយនោះដល់ខ្ញុំផង ដ្បិតលោកម្ចាស់ទាំងឡាយមិនមែនជាអ្នកលុះក្នុងអំណាចនៃសេចក្តីក្រោធឡើយ សូមលោកម្ចាស់ប្រទានជីវិតដល់កូនរបស់ខ្ញុំផងចុះ។»

Evañca pana vatvā –

លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ មួយវិញទៀត៖

‘‘Āvedhitaṃ [Pg.59] piṭṭhito uttamaṅgaṃ,Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ;

Setāni akkhīni yathā matassa,Ko me imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.15) –

Gāthaṃ abhāsi. Mahāpuriso āha – ‘‘na mayaṃ evarūpaṃ karoma, pabbajitaṃ pana hiṃsante disvā pabbajitesu sagāravāhi bhūtayakkhadevatāhi kataṃ bhavissatī’’ti.

ព្រះមហាសត្វមានព្រះបន្ទូលថា៖ «យើងមិនធ្វើអំពើមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ ប៉ុន្តែ ពួកភូត យក្ស និងទេវតាទាំងឡាយ ដែលមានសេចក្តីគោរពក្នុងអ្នកបួស ឃើញគេបៀតបៀនអ្នកបួសហើយ ក៏ប្រាកដជាបានធ្វើការនេះជាមិនខាន។»

Kevalaṃ, bhante, tumhākaṃ manopadoso mā hotu, devatāhi kataṃ hotu, sukhamāpayā, bhante, devatā, apicāhaṃ, bhante, kathaṃ paṭipajjāmīti. Tena hi osadhaṃ te kathessāmi, mama bhikkhābhājane bhuttāvasesaṃ bhattamatthi, tattha thokaṃ udakaṃ āsiñcitvā thokaṃ gahetvā tava puttassa mukhe pakkhipa, avasesaṃ udakacāṭiyaṃ āloḷetvā asītiyā brāhmaṇasahassānaṃ mukhe pakkhipāti. Sā evaṃ karissāmīti bhattaṃ gahetvā mahāpurisaṃ vanditvā gantvā tathā akāsi.

នាងពោលថា៖ «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមកុំឱ្យមានការប្រទូស្តក្នុងចិត្តរបស់លោកម្ចាស់ឡើយ ទោះបីជាទេវតាធ្វើក៏ដោយ បពិត្រលោកម្ចាស់ ទេវតាទាំងឡាយតែងប្រាថ្នានូវសេចក្តីសុខ មួយវិញទៀត បពិត្រលោកម្ចាស់ តើខ្ញុំត្រូវប្រតិបត្តិដូចម្តេច?» ព្រះមហាសត្វមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បើដូច្នោះ អាត្មនឹងប្រាប់ថ្នាំដល់នាង សំណល់ចង្ហាន់បាយនៅក្នុងបាត្ររបស់អាត្មាមានស្រាប់ ចូរចាក់ទឹកបន្តិចបន្តួចទៅក្នុងសំណល់បាយនោះ រួចយកបន្តិចទៅដាក់ក្នុងមាត់កូនរបស់នាង ចំណែកសំណល់ដែលនៅសល់ ចូរយកទៅកូរក្នុងក្អមទឹក រួចចាក់ដាក់ក្នុងមាត់របស់ពួកព្រាហ្មណ៍ប្រាំបីម៉ឺននាក់នោះទៅ។» នាងទិដ្ឋមង្គលិកាទទួលពាក្យថា «ខ្ញុំនឹងធ្វើតាមយ៉ាងនេះ» ហើយក៏ទទួលយកសំណល់បាយ ថ្វាយបង្គំព្រះមហាសត្វ រួចទៅធ្វើតាមបង្គាប់នោះឯង។

Mukhe pakkhittamatte jeṭṭhakadevarājā – ‘‘sāmimhi sayaṃ bhesajjaṃ karonte amhehi na sakkā kiñci kātu’’nti kumāraṃ vissajjesi. Sopi khipitvā kiñci dukkhaṃ appattapubbo viya pakativaṇṇo ahosi. Atha naṃ mātā avoca – ‘‘passa tāta tava kulupakānaṃ hirottapparahitānaṃ vippakāraṃ, samaṇā pana na evarūpā honti, samaṇe tāta bhojeyyāsī’’ti. Tato sesakaṃ udakacāṭiyaṃ āluḷāpetvā brāhmaṇānaṃ mukhe pakkhipāpesi. Yakkhā tāvadeva vissajjetvā palāyiṃsu. Brāhmaṇā khipitvā khipitvā uṭṭhahitvā kiṃ amhākaṃ mukhe pakkhittanti pucchiṃsu. Mātaṅgaisissa ucchiṭṭhabhattanti. Te ‘‘caṇḍālassa ucchiṭṭhakaṃ khādāpitamhā, abrāhmaṇā dānimhā jātā, idāni no brāhmaṇā ‘asuddhabrāhmaṇā ime’ti sambhogaṃ na dassantī’’ti tato palāyitvā majjharaṭṭhaṃ gantvā majjharājassa nagare aggāsanikā brāhmaṇā nāma mayanti rājagehe bhuñjanti.

គ្រាន់តែដាក់សំណល់បាយចូលទៅក្នុងមាត់ភ្លាម ស្តេចទេវតាដ៏ជាធំគិតថា៖ «កាលលោកម្ចាស់ធ្វើថ្នាំដោយខ្លួនឯងយ៉ាងនេះ ពួកយើងមិនអាចធ្វើអ្វីបានឡើយ» ក៏បានលែងមណ្ឌព្យកុមារនោះ។ មណ្ឌព្យកុមារនោះក៏បានខ្ជាក់ចេញ រួចក៏មានពណ៌សម្បុរជាប្រក្រតី ដូចជាមិនដែលធ្លាប់រងទុក្ខវេទនាអ្វីសោះ។ គ្រានោះ មាតាបាននិយាយនឹងកុមារនោះថា៖ «នែកូន ចូរមើលសេចក្តីប្រែប្រួលរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលប្រាសចាកហិរិនិងឱត្តប្បៈ ជាអ្នកចូលទៅជិតត្រកូលរបស់កូនចុះ ចំណែកសមណៈទាំងឡាយមិនមែនមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ នែកូន កូនចូរញ៉ាំងសមណៈទាំងឡាយឱ្យឆាន់ចុះ។» អំពីនោះមក នាងក៏បានឱ្យយកសំណល់ដែលសល់ទៅកូរក្នុងក្អមទឹក រួចឱ្យចាក់ដាក់ក្នុងមាត់របស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ពួកយក្សក៏បានលែងពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះហើយរត់ទៅ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយក្អួតហើយក្អួតទៀត រួចក្រោកឡើងសួរថា៖ «តើគេយកអ្វីមកដាក់ក្នុងមាត់របស់ពួកយើង?» ពួកជនទាំងឡាយប្រាប់ថា៖ «ជាសំណល់បាយរបស់ម៉ាតង្គឥសី។» ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះគិតថា៖ «ពួកយើងត្រូវបានគេឱ្យស៊ីសំណល់របស់ចណ្ឌាលទៅហើយ ឥឡូវនេះពួកយើងលែងជាព្រាហ្មណ៍ហើយ ពួកព្រាហ្មណ៍ដ៏បរិសុទ្ធទាំងឡាយនឹងមិនរាប់អានពួកយើងឡើយ ដោយគិតថា "ពួកទាំងនេះជាព្រាហ្មណ៍មិនបរិសុទ្ធ"» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏រត់ចេញពីទីនោះ ទៅកាន់មជ្ឈិមប្រទេស ក្នុងទីក្រុងនៃស្តេចមជ្ឈិមៈ ហើយពោលថា៖ «ពួកយើងជាព្រាហ្មណ៍អ្នកអង្គុយលើអាសនៈដ៏ប្រសើរ» រួចក៏បរិភោគនៅក្នុងព្រះរាជវាំង។

Tasmiṃ samaye bodhisatto pāpaniggahaṃ karonto mānajātike nimmadayanto vicarati. Atheko ‘‘jātimantatāpaso nāma mayā sadiso [Pg.60] natthī’’ti aññesu saññampi na karoti. Bodhisatto taṃ gaṅgātīre vasamānaṃ disvā ‘‘mānaniggahamassa karissāmī’’ti tattha agamāsi. Taṃ jātimantatāpaso pucchi – ‘‘kiṃ jacco bhava’’nti? Caṇḍālo ahaṃ ācariyāti. Apehi caṇḍāla apehi caṇḍāla, heṭṭhāgaṅgāya vasa, mā uparigaṅgāya udakaṃ ucchiṭṭhamakāsīti.

ក្នុងសម័យនោះ ព្រះពោធិសត្វត្រេចទៅដើម្បីកម្ចាត់ពួកមនុស្សអាក្រក់ និងបន្ទាបបង់មានះរបស់ពួកជនដែលមានជាតិមានមានះ។ គ្រានោះ មានតាបសមួយរូបឈ្មោះជាតិមន្តៈ តែងមានមានះថា «អ្នកដែលស្មើនឹងយើងមិនមានឡើយ» សូម្បីតែសេចក្តីសំគាល់ក្នុងពួកជនដទៃក៏មិនធ្វើឡើយ។ ព្រះពោធិសត្វឃើញតាបសនោះរស់នៅក្បែរឆ្នេរទន្លេគង្គា ក៏គិតថា៖ «យើងនឹងកម្ចាត់មានះរបស់តាបសនេះ» ហើយក៏បានទៅកាន់ទីនោះ។ ជាតិមន្តតាបសបានសួរព្រះពោធិសត្វនោះថា៖ «លោកដ៏ចម្រើន មានជាតិដូចម្តេច?» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «បពិត្រលោកគ្រូ ខ្ញុំជាចណ្ឌាល។» ជាតិមន្តតាបសពោលថា៖ «ចូរថយចេញទៅ នែចណ្ឌាល ចូរថយចេញទៅ នែចណ្ឌាល ចូរទៅរស់នៅផ្នែកខាងក្រោមនៃទន្លេគង្គាទៅ កុំធ្វើឱ្យទឹកនៅផ្នែកខាងលើនៃទន្លេគង្គាទៅជាទឹកសំណល់ឡើយ។»

Bodhisatto – ‘‘sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmī’’ti heṭṭhāgaṅgāya vasanto ‘‘gaṅgāya udakaṃ paṭisotaṃ sandatū’’ti adhiṭṭhāsi. Jātimantatāpaso pātova gaṅgaṃ oruyha udakaṃ ācamati, jaṭā dhovati. Bodhisatto dantakaṭṭhaṃ khādanto piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ udake pāteti. Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakampi tattheva pavāheti. Yathā ce taṃ aññattha alaggitvā tāpasasseva jaṭāsu laggati, tathā adhiṭṭhāsi. Kheḷampi dantakaṭṭhampi tāpasassa jaṭāsuyeva patiṭṭhāti.

ព្រះពោធិសត្វពោលថា៖ «ប្រពៃហើយ លោកគ្រូ ខ្ញុំនឹងរស់នៅក្នុងកន្លែងដែលលោកគ្រូប្រាប់» លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ កាលរស់នៅផ្នែកខាងក្រោមនៃទន្លេគង្គា ក៏បានអធិដ្ឋានថា៖ «សូមឱ្យទឹកទន្លេគង្គាហូរច្រាសខ្សែទឹកឡើងទៅលើចុះ។» ជាតិមន្តតាបសចុះទៅកាន់ទន្លេគង្គាតាំងពីព្រលឹម ដើម្បីខ្ពុរមាត់ និងលាងជម្រះផ្នួងសក់។ ព្រះពោធិសត្វកាលទំពាឈើស្ទង់ធ្មេញ ក៏បានខ្ជាក់ទឹកមាត់ជាដុំៗទៅក្នុងទឹក ហើយបានបណ្តែតឈើស្ទង់ធ្មេញដែលទំពារួចទៅក្នុងទឹកនោះឯង។ ព្រះពោធិសត្វបានអធិដ្ឋានថា៖ «ធ្វើដូចម្តេចកុំឱ្យរបស់ទាំងនេះទៅទាក់ទើរក្នុងទីដទៃ សូមឱ្យទៅទាក់ទើរតែក្នុងផ្នួងសក់របស់តាបសនោះឯងចុះ។» សូម្បីតែទឹកមាត់ និងឈើស្ទង់ធ្មេញ ក៏ទៅទាក់ទើរនៅក្នុងផ្នួងសក់របស់តាបសនោះឯង។

Tāpaso caṇḍālassidaṃ kammaṃ bhavissatīti vippaṭisārī hutvā gantvā pucchi – ‘‘idaṃ, bho caṇḍāla, gaṅgāya udakaṃ tayā paṭisotagāmikata’’nti? Āma ācariya. Tena hi tvaṃ heṭṭhāgaṅgāya mā vasa, uparigaṅgāya vasāti. Sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmīti tattha vasanto iddhiṃ paṭippassambhesi, udakaṃ yathāgatikameva jātaṃ. Puna tāpaso tadeva byasanaṃ pāpuṇi. So puna gantvā bodhisattaṃ pucchi, – ‘‘bho caṇḍāla, tvamidaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena paṭisotagāmiṃ kālena anusotagāmiṃ karosī’’ti? Āma ācariya. Caṇḍāla, ‘‘tvaṃ sukhavihārīnaṃ pabbajitānaṃ sukhena vasituṃ na desi, sattame te divase sattadhā muddhā phalatū’’ti. Sādhu acariya, ahaṃ pana sūriyassa uggantuṃ na dassāmīti.

តាបសគិតថា៖ «...នេះប្រាកដជាអំពើរបស់ចណ្ឌាលនោះមិនខាន» ក៏មានសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត ដើរទៅសួរថា៖ «នែចណ្ឌាលដ៏ចម្រើន ទឹកទន្លេគង្គានេះ គឺអ្នកធ្វើឱ្យហូរច្រាសខ្សែទឹកឡើងទៅឬ?» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «បាទ លោកគ្រូ។» តាបសពោលថា៖ «បើដូច្នោះ អ្នកកុំរស់នៅផ្នែកខាងក្រោមនៃទន្លេគង្គាឡើយ ចូរទៅរស់នៅផ្នែកខាងលើនៃទន្លេគង្គាវិញទៅ។» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «ប្រពៃហើយ លោកគ្រូ ខ្ញុំនឹងរស់នៅក្នុងកន្លែងដែលលោកគ្រូប្រាប់» លុះទៅរស់នៅទីនោះ ក៏បានរំងាប់ឫទ្ធិ ទឹកក៏ហូរទៅតាមប្រក្រតីវិញ។ ជាថ្មីម្តងទៀត តាបសក៏បានដល់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តបែបនោះដដែល។ តាបសនោះក៏ទៅសួរព្រះពោធិសត្វជាថ្មីម្តងទៀតថា៖ «នែចណ្ឌាលដ៏ចម្រើន ទឹកទន្លេគង្គានេះ គឺអ្នកធ្វើឱ្យជួនកាលហូរច្រាសខ្សែទឹក ជួនកាលហូរតាមខ្សែទឹកមែនទេ?» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «បាទ លោកគ្រូ។» តាបសក៏ជេរប្រទេចថា៖ «នែចណ្ឌាល អ្នកមិនទុកឱ្យពួកអ្នកបួសដែលមានការរស់នៅជាសុខ បានរស់នៅជាសុខឡើយ ក្នុងថ្ងៃទីប្រាំពីរ ក្បាលរបស់អ្នកចូរបែកជាប្រាំពីរភាគចុះ!» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «ប្រពៃហើយ លោកគ្រូ ចំណែកខ្ញុំវិញ ក៏នឹងមិនអនុញ្ញាតឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើងឡើយ។»

Atha mahāsatto cintesi – ‘‘etassa abhisāpo etasseva upari patissati, rakkhāmi na’’nti sattānuddayatāya punadivase iddhiyā sūriyassa uggantuṃ na adāsi. Iddhimato iddhivisayo nāma acinteyyo, tato paṭṭhāya aruṇuggaṃ na paññāyati, rattindivaparicchedo natthi, kasivaṇijjādīni kammāni payojento nāma natthi.

គ្រានោះ ព្រះមហាសត្វគិតថា៖ «ការជេរប្រទេចរបស់តាបសនេះ នឹងធ្លាក់ទៅលើក្បាលរបស់តាបសនេះឯង អាត្មាអញនឹងជួយរក្សាតាបសនោះ» ដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរដល់សត្វលោក ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះមហាសត្វក៏មិនអនុញ្ញាតឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើងដោយអំណាចឫទ្ធិឡើយ។ ធម្មតាថាវិស័យនៃឫទ្ធិរបស់អ្នកមានឫទ្ធិ មិនអាចគិតស្មានបានឡើយ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពន្លឺអរុណក៏មិនប្រាកដឡើង ការកំណត់យប់និងថ្ងៃក៏មិនមាន ពួកមនុស្សដែលប្រកបការងារមានការធ្វើស្រែនិងការជួញដូរជាដើមក៏មិនមានឡើយ។

Manussā – ‘‘yakkhāvaṭṭo nu kho ayaṃ bhūtadevaṭṭonāgasupaṇṇāvaṭṭo’’ti upaddavappattā ‘‘kiṃ nu kho kātabba’’nti cintetvā ‘‘rājakulaṃ nāma mahāpaññaṃ, lokassa hitaṃ cintetuṃ sakkoti, tattha gacchāmā’’ti rājakulaṃ gantvā [Pg.61] tamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā sutvā bhītopi abhītākāraṃ katvā – ‘‘mā tātā bhāyatha, imaṃ kāraṇaṃ gaṅgātīravāsī jātimantatāpaso jānissati, taṃ pucchitvā nikkaṅkhā bhavissāmā’’ti katipayeheva atthacarakehi manussehi saddhiṃ tāpasaṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro tamatthaṃ pucchi. Tāpaso āha – ‘‘āma mahārāja, eko caṇḍālo atthi, so imaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena anusotagāmiṃ kālena patisotagāmiṃ karoti, mayā tadatthaṃ kiñci kathitaṃ atthi, taṃ pucchatha, so jānissatī’’ti.

ពួកមនុស្សទាំងឡាយបានដល់នូវឧបទ្រពដ៏ធំ ក៏គិតថា៖ «តើនេះជាការវិលវល់នៃយក្ស ឬជាការវិលវល់នៃភូត ទេវតា នាគ និងគ្រុឌទេដឹង?» កាលគិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏យល់ឃើញថា៖ «ធម្មតាព្រះរាជាតែងមានប្រាជ្ញាច្រើន អាចគិតគូរពីប្រយោជន៍របស់សត្វលោកបាន យើងទាំងឡាយគួរតែទៅកាន់ទីនោះចុះ» លុះប្រឹក្សាគ្នាយ៉ាងនេះហើយ ក៏បានទៅកាន់ព្រះរាជវាំង ហើយក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនោះ។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយ ទោះបីជាមានការភ័យខ្លាច ក៏ធ្វើអាការៈដូចជាមិនខ្លាច ហើយមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នែអ្នកទាំងឡាយ កុំខ្លាចឡើយ ជាតិមន្តតាបសដែលរស់នៅក្បែរឆ្នេរទន្លេគង្គា នឹងដឹងនូវហេតុនេះជាមិនខាន កាលបើយើងបានសួរតាបសនោះហើយ យើងនឹងអស់សេចក្តីសង្ស័យ។» ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលយ៉ាងនេះហើយ ក៏បានយាងទៅជួបតាបសនោះ ជាមួយពួកមនុស្សពីរបីនាក់ដែលជាអ្នកប្រព្រឹត្តប្រយោជន៍ លុះធ្វើការបដិសណ្ឋារៈរួចហើយ ក៏បានសួរនូវសេចក្តីនោះ។ តាបសក្រាបបង្គំទូលថា៖ «...បពិត្រមហារាជ ពិតមែនហើយ មានចណ្ឌាលម្នាក់ ចណ្ឌាលនោះអាចធ្វើឱ្យទឹកទន្លេគង្គានេះ ជួនកាលហូរតាមខ្សែទឹក ជួនកាលហូរច្រាសខ្សែទឹកបាន ខ្ញុំបាននិយាយពាក្យអ្វីមួយទៅកាន់ចណ្ឌាលនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍នោះឯង សូមព្រះអង្គទៅសួរចណ្ឌាលនោះចុះ គេនឹងដឹងជាមិនខាន។»

Rājā mātaṅgaisissa santikaṃ gantvā – ‘‘tumhe, bhante, aruṇassa uggantuṃ na dethā’’ti pucchi. Āma, mahārājāti. Kiṃ kāraṇā bhanteti? Jātimantatāpasakāraṇā, mahārāja, jātimantatāpasena āgantvā maṃ vanditvā khamāpitakāle dassāmi mahārājāti. Rājā gantvā ‘‘etha ācariya, tāpasaṃ khamāpethā’’ti āha. Nāhaṃ, mahārāja, caṇḍālaṃ vandāmīti. Mā ācariya, evaṃ karotha, janapadassa mukhaṃ passathāti. So puna paṭikkhipiyeva. Rājā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ācariyo khamāpetuṃ na icchitī’’ti āha. Akhamāpite ahaṃ sūriyaṃ na muñcāmīti. Rājā ‘‘ayaṃ khamāpetuṃ na icchati, ayaṃ akhamāpite sūriyaṃ na muñcati, kiṃ amhākaṃ tena tāpasena, lokaṃ olokessāmā’’ti ‘‘gacchatha, bho, tāpasasantikaṃ, taṃ hatthesu ca pādesu ca gahetvā mātaṅgaisissa pādamūle netvā nipajjāpetvā khamāpetha etassa janapadānuddayataṃ paṭiccā’’ti āha. Te rājapurisā gantvā taṃ tathā katvā ānetvā mātaṅgaisissa pādamūle nipajjāpetvā khamāpesuṃ.

ព្រះរាជាបានយាងទៅកាន់សំណាក់របស់ម៉ាតង្គឥសី ហើយសួរថា៖ «បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកម្ចាស់មិនអនុញ្ញាតឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើងមែនទេ?» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «បពិត្រមហារាជ ពិតមែនហើយ។» ព្រះរាជាសួរថា៖ «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើដោយសារហេតុអ្វី?» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «បពិត្រមហារាជ គឺដោយសារហេតុនៃជាតិមន្តតាបស កាលណាជាតិមន្តតាបសមកថ្វាយបង្គំខមាទោសចំពោះអាត្មាហើយ អាត្មាក៏នឹងអនុញ្ញាតឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើង បពិត្រមហារាជ។» ព្រះរាជាបានយាងទៅប្រាប់ជាតិមន្តតាបសថា៖ «នែលោកគ្រូ ចូរមក ចូរទៅខមាទោសចំពោះតាបសនោះចុះ។» ជាតិមន្តតាបសតបថា៖ «បពិត្រមហារាជ ខ្ញុំមិនថ្វាយបង្គំចណ្ឌាលឡើយ។» ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នែលោកគ្រូ កុំធ្វើយ៉ាងនេះឡើយ ចូរមើលមុខ (សេចក្តីទុក្ខព្រួយ) របស់ពួកអ្នកជនបទផងចុះ។» តាបសនោះក៏បានបដិសេធជាថ្មីម្តងទៀតដដែល។ ព្រះរាជាបានយាងទៅជួបព្រះពោធិសត្វ ហើយក្រាបបង្គំទូលថា៖ «លោកគ្រូមិនប្រាថ្នានឹងខមាទោសឡើយ។» ព្រះពោធិសត្វមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កាលបើមិនទាន់ខមាទោសទេ អាត្មាក៏នឹងមិនលែងព្រះអាទិត្យឡើយ។» ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ «តាបសនេះមិនប្រាថ្នានឹងខមាទោស ចំណែកចណ្ឌាលនេះ កាលបើមិនទាន់ខមាទោស ក៏មិនលែងព្រះអាទិត្យ តើពួកយើងមានប្រយោជន៍អ្វីដោយសារតាបសនោះ យើងត្រូវគិតគូរដល់សត្វលោកវិញប្រសើរជាង» រួចមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នែអ្នកទាំងឡាយ ចូរទៅកាន់សំណាក់របស់តាបសនោះ ចូរចាប់ដៃនិងជើងរបស់តាបសនោះ នាំទៅកាន់ទៀបជើងរបស់ម៉ាតង្គឥសី ឱ្យក្រាបចុះ រួចឱ្យខមាទោសចុះ ដោយអាស្រ័យសេចក្តីអាណិតអាសូរដល់ពួកអ្នកជនបទនេះ។» ពួកបុរសរបស់ព្រះរាជាទាំងនោះ ក៏បានធ្វើតាមព្រះរាជបញ្ជា នាំតាបសនោះមកឱ្យក្រាបចុះទៀបជើងរបស់ម៉ាតង្គឥសី ហើយឱ្យខមាទោសរួចរាល់ទៅ។

Ahaṃ nāma khamitabbaṃ khamāmi, apica kho pana etassa kathā etasseva upari patissati. Mayā sūriye vissajjite sūriyarasmi etassa matthake patissati, athassa sattadhā muddhā phalissati. Tañca kho panesa byasanaṃ mā pāpuṇātu, etha tumhe etaṃ galappamāṇe udake otāretvā mahantaṃ mattikāpiṇḍamassa sīse ṭhapetha. Athāhaṃ sūriyaṃ vissajjissāmi. Sūriyarasmi mattikāpiṇḍe patitvā taṃ sattadhā bhindissati. Athesa mattikāpiṇḍaṃ chaḍḍetvā nimujjitvā aññena titthena uttaratu, iti naṃ vadatha, evamassa sotthi bhavissatīti. Te manussā ‘‘evaṃ karissāmā’’ti tathā kāresuṃ. Tassāpi tatheva sotthi jātā. So tato paṭṭhāya – ‘‘jāti [Pg.62] nāma akāraṇaṃ, pabbajitānaṃ abbhantare guṇova kāraṇa’’nti jātigottamānaṃ pahāya nimmado ahosi.

«អាត្មា (មាតង្គតាបស) អត់ទោសដល់បុគ្គលដែលគួរអត់ទោស ប៉ុន្តែពាក្យ (ដែលថា ក្បាលនឹងបែកជាប្រាំពីរភាគ) របស់តាបសអ្នកមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់នោះ នឹងធ្លាក់ទៅលើតាបសនោះឯង។ កាលបើអាត្មាលែងព្រះអាទិត្យទៅ កាំរស្មីព្រះអាទិត្យនឹងធ្លាក់ទៅលើក្បាលរបស់តាបសនោះ ពេលនោះ ក្បាលរបស់គាត់នឹងបែកជាប្រាំពីរភាគ។ ប៉ុន្តែ តាបសនោះកុំបីដល់នូវសេចក្តីវិនាសនោះឡើយ ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅនាំតាបសនោះឲ្យចុះទៅក្នុងទឹកមានជម្រៅត្រឹមក ហើយយកដុំដីឥដ្ឋដ៏ធំមួយដាក់លើក្បាលរបស់គាត់។ ពេលនោះ អាត្មាជិតនឹងលែងព្រះអាទិត្យ កាំរស្មីព្រះអាទិត្យនឹងធ្លាក់ចំដុំដីឥដ្ឋនោះ ហើយបំបែកដុំដីឥដ្ឋនោះជាប្រាំពីរភាគ។ បន្ទាប់មក ចូរឲ្យតាបសនោះគ្រវែងដុំដីឥដ្ឋនោះចោល ហើយមុជទឹកទៅឡើងតាមកំពង់ផ្សេងទៀត ចូរអ្នករាល់គ្នាប្រាប់គាត់យ៉ាងនេះចុះ កាលបើធ្វើដូច្នេះ សេចក្តីសួស្តីនឹងមានដល់គាត់»។ មនុស្សទាំងឡាយនោះទទួលពាក្យថា «យើងខ្ញុំនឹងធ្វើតាមយ៉ាងនេះ» ហើយក៏បានធ្វើតាមបង្គាប់នោះ។ សេចក្តីសួស្តីក៏បានកើតមានដល់តាបសនោះដោយប្រការយ៉ាងនោះឯង។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក តាបសនោះក៏លះបង់នូវមានះព្រោះអាស្រ័យជាតិនិងគោត្រ ហើយក្លាយជាអ្នកមិនមានសេចក្តីស្រវឹងឡើយ ដោយគិតថា «ជាតិមិនមែនជាហេតុឡើយ គុណធម៌ខាងក្នុងរបស់បព្វជិតទាំងឡាយទើបជាហេតុពិតប្រាកដ»។

Iti jātimantatāpase damite mahājano bodhisattassa thāmaṃ aññāsi, mahākolāhalaṃ jātaṃ. Rājā attano nagaraṃ gamanatthāya bodhisattaṃ yāci. Mahāsatto paṭiññaṃ datvā tāni ca asītibrāhmaṇasahassāni damessāmi, paṭiññañca mocessāmīti majjharājassa nagaraṃ agamāsi. Brāhmaṇā bodhisattaṃ disvāva – bho, ‘‘ayaṃ so, bho mahācoro, āgato, idāneva sabbe ete mayhaṃ ucchiṭṭhakaṃ khāditvā abrāhmaṇā jātāti amhe pākaṭe karissati, evaṃ no idhāpi āvāso na bhavissati, paṭikacceva māressāmā’’ti rājānaṃ puna upasaṅkamitvā āhaṃsu – ‘‘tumhe, mahārāja, etaṃ caṇḍālapabbajitaṃ mā sādhurūpoti maññittha, esa garukamantaṃ jānāti, pathaviṃ gahetvā ākāsaṃ karoti, ākāsaṃ pathaviṃ, dūraṃ gahetvā santikaṃ karoti, santikaṃ dūraṃ, gaṅgaṃ nivattetvā uddhagāminiṃ karoti, icchanto pathaviṃ ukkhipitvā pātetuṃ maññe sakkoti. Parassa vā cittaṃ nāma sabbakālaṃ na sakkā gahetuṃ, ayaṃ idha patiṭṭhaṃ labhanto tumhākaṃ rajjampi nāseyya, jīvitantarāyampi vaṃsupacchedampi kareyya, amhākaṃ vacanaṃ karotha, mahārāja, ajjeva imaṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti.

កាលដែលតាបសអ្នកមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ត្រូវបានទូន្មានយ៉ាងនេះហើយ មហាជនក៏បានដឹងនូវអានុភាពរបស់ព្រះពោធិសត្វ សេចក្តីកោលាហលជាខ្លាំងក៏បានកើតឡើង។ ព្រះរាជាបានអារាធនាព្រះពោធិសត្វដើម្បីយាងទៅកាន់ព្រះនគររបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះមហាសត្វបានប្រទានសន្យា ហើយគិតក្នុងព្រះទ័យថា «អាត្មាអញនឹងទូន្មានពួកព្រាហ្មណ៍ប្រាំបីម៉ឺននាក់នោះផង នឹងដោះលែងនូវពាក្យសន្យាផង» ទើបយាងទៅកាន់នគររបស់ស្តេចមជ្ឈរាជ។ ពួកព្រាហ្មណ៍គ្រាន់តែឃើញព្រះពោធិសត្វភ្លាម ក៏និយាយគ្នាថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ចោរព្រៃដ៏ធំនេះមកដល់ទៀតហើយ ឥឡូវនេះ វានឹងធ្វើឲ្យយើងលេចឮខ្ចរខ្ចាយថា "ពួកយើងបានស៊ីសំណល់របស់វា ហើយក្លាយជាអ្នកមិនមែនព្រាហ្មណ៍ទៅហើយ" កាលបើដូច្នោះ ទីលំនៅសូម្បីក្នុងមជ្ឈិមប្រទេសនេះក៏នឹងមិនមានដល់យើងឡើយ យើងនឹងសម្លាប់វាជាមុនសិនចុះ»។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះរាជាជាថ្មីម្តងទៀត ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គកុំបីសម្គាល់នូវបព្វជិតចណ្ឌាលនេះថាជាអ្នកមានសីលធម៌ល្អឡើយ វាចេះមន្តអាគមដ៏សាហាវ វាអាចយកផែនដីធ្វើជាអាកាស យកអាកាសធ្វើជាផែនដី យកទីឆ្ងាយធ្វើជាទីជិត យកទីជិតធ្វើជាទីឆ្ងាយ អាចបង្វែរទឹកទន្លេគង្គាឲ្យហូរច្រាសឡើងលើបាន ប្រសិនបើវាប្រាថ្នា វានឹងអាចលើកផែនដីក្រវាត់ចោលបានជាមិនខាន។ មួយវិញទៀត ចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ មិនអាចដឹងបានគ្រប់ពេលឡើយ បើចណ្ឌាលនេះបានទីពឹងក្នុងទីនេះ វានឹងបំផ្លាញរាជសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គ ឬធ្វើឲ្យមានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត និងផ្តាច់បង់នូវរាជវង្សជាមិនខាន បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គធ្វើតាមពាក្យរបស់ពួកយើងខ្ញុំចុះ ការសម្លាប់វាក្នុងថ្ងៃនេះឯង ទើបជាការគួរ»

Rājāno nāma parapattiyā honti, iti so bahūnaṃ kathāvasena niṭṭhaṃ gato. Bodhisatto pana nagare piṇḍāya caritvā udakaphāsukaṭṭhāne missakodanaṃ bhuñjitvā rājuyyānaṃ gantvā nirāparādhatāya nirāsaṅko maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi. Atīte cattālīsa, anāgate cattālīsāti asītikappe anussarituṃ samatthañāṇassa anāvajjanatāya muhuttamattake kāle sati nappahoti, rājā aññaṃ ajānāpetvā sayameva gantvā nirāvajjanatāya pamādena nisinnaṃ mahāpurisaṃ asinā paharitvā dve bhāge akāsi. Imassa rañño vijite aṭṭhamaṃ lohakūṭavassaṃ, navamaṃ kalalavassaṃ vassi. Iti imassāpi raṭṭhe nava vuṭṭhiyo patitā. So ca rājā sapariso mahāniraye nibbatto. Tenāha saṃkiccapaṇḍito –

ធម្មតាព្រះរាជាទាំងឡាយ តែងជឿតាមពាក្យរបស់អ្នកដទៃ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជានោះក៏ដល់នូវការសម្រេចចិត្តជឿស៊ប់ ដោយអំណាចនៃពាក្យរបស់មនុស្សជាច្រើនទាំងនោះ។ ចំណែកព្រះពោធិសត្វ ត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតក្នុងព្រះនគរ ហើយឆាន់ចង្ហាន់លាយឡំក្នុងទីកន្លែងដ៏សប្បាយដោយទឹក រួចក៏បានយាងទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យាន ហើយគង់លើមង្គលសិលាផែន ដោយមិនមានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ ព្រោះខ្លួនមិនមានទោសកំហុស។ ព្រះពោធិសត្វមានព្រះញាណអាចរលឹកជាតិក្នុងអតីតកាលសែសិបកប្ប និងអនាគតកាលសែសិបកប្ប រួមជាប៉ែតសិបកប្បបាន ប៉ុន្តែដោយសារមិនបានពិចារណា ក្នុងកាលត្រឹមតែមួយស្របក់នោះ សតិក៏មិនបានប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រះរាជាមិនបានប្រាប់ឲ្យអ្នកដទៃដឹងឡើយ ក៏យាងទៅដោយព្រះអង្គឯង ហើយបានកាប់ព្រះមហាសត្វដែលកំពុងគង់នៅដោយសេចក្តីប្រមាទព្រោះមិនបានពិចារណានោះ ដោយព្រះខ័ន ធ្វើឲ្យដាច់ជាពីរភាគ។ ក្នុងដែនដីរបស់ព្រះរាជានេះ ភ្លៀងដែកក្តៅបានបង្អុរចុះជាលើកទីប្រាំបី និងភ្លៀងភក់បានបង្អុរចុះជាលើកទីប្រាំបួន។ ភ្លៀងទាំងប្រាំបួនប្រការក៏បានធ្លាក់ចុះក្នុងដែនដីរបស់ព្រះរាជានេះដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ឯព្រះរាជានោះ ព្រមទាំងបរិវារ ក៏បានទៅកើតក្នុងមហានរក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកសំកិច្ចបណ្ឌិតពោលថា៖

‘‘Upahacca [Pg.63] manaṃ majjho, mātaṅgasmiṃ yasassine;

Sapārisajjo ucchinno, majjhāraññaṃ tadā ahūti’’. (jā. 2.19.96) –

«ស្តេចមជ្ឈៈ មានចិត្តប្រទូស្តរ៉ាយលើមាតង្គតាបសអ្នកមានយសស័ក្តិ ក៏ត្រូវវិនាសសូន្យព្រមទាំងបរិវារ ក្នុងកាលនោះ ដែនដីរបស់ស្តេចមជ្ឈៈក៏បានក្លាយទៅជាព្រៃមជ្ឈារញ្ញ»។

Evaṃ majjhāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo. Mātaṅgassa pana isino vasena tadeva mātaṅgāraññanti vuttaṃ.

គប្បីជ្រាបនូវភាពជាព្រៃនៃព្រៃមជ្ឈារញ្ញដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃមាតង្គឥសី ព្រៃនោះឯង ទើបលោកហៅថា ព្រៃមាតង្គារញ្ញ។

66. Pañhapaṭibhānānīti pañhabyākaraṇāni. Paccanīkaṃ katabbanti paccanīkaṃ kātabbaṃ. Amaññissanti vilomabhāgaṃ gaṇhanto viya ahosinti attho.

៦៦. ពាក្យថា Pañhapaṭibhānāni បានដល់ ការដោះស្រាយប្រស្នាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Paccanīkaṃ katparenti បានដល់ ការធ្វើជាបដិបក្ខ (ការធ្វើឲ្យប្លែកគ្នា)។ ពាក្យថា Amaññissanti មានសេចក្តីថា ដូចជាការកាន់យកនូវការប្រឆាំង (ការប្រកាន់ដ៏ថោកទាប) យ៉ាងនោះឯង។

67. Anuviccakāranti anuvicāretvā cintetvā tulayitvā kātabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti. Sādhu hotīti sundaro hoti. Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante – ‘‘kiṃ ayaṃ upāli diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī’’ti? Garahā uppajjissati, tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti. Paṭākaṃ parihareyyunti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvā – ‘‘asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti. Kasmā? Evaṃ no mahantabhāvo āvi bhavissatīti ca, sace tassa ‘‘kimahaṃ etesaṃ saraṇaṃ gato’’ti vippaṭisāro uppajjeyya, tampi so ‘‘etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti, dukkhaṃ idāni paṭinivattitu’’nti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca. ‘‘Tenāha paṭākaṃ parihareyyu’’nti.

៦៧. ពាក្យថា Anuviccakāraṃ មានន័យថា ចូរពិចារណា គិតគូរ ថ្លឹងថ្លែង ហើយសឹមធ្វើនូវកិច្ចការដែលគួរធ្វើ។ ពាក្យថា Sādhu hoti បានដល់ ជាការល្អប្រពៃ។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលដូចជាអ្នក បានជួបតថាគត ហើយដល់នូវតថាគតជាទីពឹង ឬបានជួបពួកនិគ្រន្ថ ហើយដល់នូវពួកនិគ្រន្ថជាទីពឹង សេចក្តីតិះដៀលថានឹងកើតឡើងថា «ហេតុអ្វីបានជាឧបាលិគហបតីនេះ ជួបអ្នកណាក៏ដល់អ្នកនោះជាទីពឹងយ៉ាងនេះ?» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសម្តែងថា ការធ្វើដោយការពិចារណា ទើបជាការល្អសម្រាប់បុគ្គលដូចជាអ្នក។ ពាក្យថា Paṭākaṃ parihareyyuṃ មានន័យថា ឮថា ពួកអន្យតីរ្ថិយទាំងនោះ កាលបើបានសាវ័កដ៏ល្បីល្បាញមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ ក៏និយាយថា «ព្រះរាជាក្តី មហាមាត្យក្តី សេដ្ឋីក្តី ឈ្មោះនេះ បានដល់យើងជាទីពឹង ហើយក្លាយជាសាវ័ករបស់យើងហើយ» រួចក៏លើកទង់ជ័យដើរប្រកាសក្តែងៗពេញទីក្រុង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគិតថា «ធ្វើយ៉ាងនេះ ភាពជាធំរបស់យើងនឹងប្រាកដឡើង» ផង មួយវិញទៀត ប្រសិនបើសាវ័កនោះកើតសេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយថា «ហេតុអ្វីបានជាយើងដល់នូវពួកអន្យតីរ្ថិយទាំងនេះជាទីពឹង?» សាវ័កនោះក៏នឹងកាត់ចិត្តថា «មនុស្សជាច្រើនដឹងថា យើងបានដល់ពួកអន្យតីរ្ថិយទាំងនេះជាទីពឹងទៅហើយ ឥឡូវនេះ បើនឹងត្រឡប់ក្រោយវិញ គឺពិបាកណាស់» ហើយក៏មិនត្រឡប់ក្រោយវិញឡើយ ព្រោះគិតយ៉ាងនេះ ទើបពួកអន្យតីរ្ថិយដើរប្រកាសយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឧបាលិគហបតីក្រាបបង្គំទូលថា «Paṭākaṃ parihareyyuṃ»។

68. Opānabhūtanti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. Kulanti tava nivesanaṃ. Dātabbaṃ maññeyyāsīti pubbe dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā natthīti avatvā deti. Idāni maṃ saraṇaṃ gatakāraṇamattenava mā imesaṃ deyyadhammaṃ, upacchindittha, sampattānañhi dātabbamevāti ovadati. Sutametaṃ, bhanteti kuto sutaṃ? Nigaṇṭhānaṃ santikā, te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti – ‘‘mayaṃ ‘yassa kassaci sampattassa dātabba’nti vadāma, samaṇo pana gotamo ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ…pe… na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti vadatī’’ti. Taṃ sandhāya ayaṃ gahapati ‘‘sutameta’’nti āha.

៦៨. ពាក្យថា Opānabhūtaṃ បានដល់ តាំងនៅដូចជាអណ្តូងទឹកដែលគេរៀបចំទុកជាល្អសម្រាប់មនុស្សទូទៅ។ ពាក្យថា Kulaṃ បានដល់ ផ្ទះរបស់អ្នក។ ពាក្យថា Dātabbaṃ maññeyyāsi មានន័យថា ក្នុងកាលមុន កាលបើពួកអ្នកសុំដប់នាក់ក្តី ម្ភៃនាក់ក្តី ហុកសិបនាក់ក្តី មកដល់ផ្ទះ អ្នកតែងតែឃើញហើយមិនដែលនិយាយថា «គ្មានទេ» ឡើយ គឺតែងតែផ្តល់ឲ្យជានិច្ច។ ឥឡូវនេះ សូមកុំបីកាត់ផ្តាច់នូវទេយ្យធម៌ដល់ពួកនិគ្រន្ថទាំងនោះ ត្រឹមតែព្រោះហេតុដែលអ្នកដល់តថាគតជាទីពឹងឡើយ ព្រោះថា ទេយ្យធម៌ គប្បីផ្តល់ឲ្យដល់ពួកអ្នកសុំដែលមកដល់ពិតប្រាកដ ព្រះអង្គទូន្មានយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sutametaṃ, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គបានឮពាក្យនោះមកហើយ) តើបានឮពីណា? គឺបានឮពីសំណាក់ពួកនិគ្រន្ថ ឮថា ពួកនិគ្រន្ថទាំងនោះ តែងតែប្រកាសក្នុងផ្ទះរបស់ឧបាសកទាំងឡាយយ៉ាងនេះថា «ពួកយើងតែងតែនិយាយថា គួរផ្តល់ទានដល់បុគ្គលណាម្នាក់ដែលមកដល់ ចំណែកព្រះសមណគោតមវិញ តែងតែសម្តែងថា គួរតែថ្វាយទានចំពោះតថាគតតែមួយគត់... មិនគួរផ្តល់ដល់អ្នកដទៃឡើយ ទានដែលថ្វាយដល់សាវ័ករបស់តថាគតទើបមានផលច្រើន» យ៉ាងនេះ។ ឧបាលិគហបតី ក្រាបបង្គំទូលថា «Sutametaṃ» ដោយរំលឹកដល់ពាក្យនោះឯង។

69. Anupubbiṃ [Pg.64] kathanti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ. Tattha dānakathanti idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gatiparāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavisadisaṃ, ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ. Idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsīviso. Asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setavasabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā. Dānaṃ nāmebhaṃ mayhaṃ gatamaggo, mayheveso vaṃso, mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyañño, mahāgovindamahāyañño mahāsudassanamahāyañño, vessantaramahāyaññoti anekamahāyaññā pavattitā, sasabhūtena jalite aggikkhandhe attānaṃ niyyādentena sampattayācakānaṃ cittaṃ gahitaṃ. Dānañhi loke sakkasampattiṃ deti, mārasampattiṃ deti, brahmasampattiṃ deti, cakkavattisampattiṃ deti, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, abhisambodhiñāṇaṃ detīti evamādiṃ dānaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.

៦៩. ពាក្យថា Anupubbikathaṃ បានដល់ ទេសនាដែលសម្តែងតាមលំដាប់លំដោយ គឺសម្តែងអំពីសីលបន្ទាប់ពីទាន សម្តែងអំពីសួគ៌បន្ទាប់ពីសីល សម្តែងអំពីមគ្គបន្ទាប់ពីសួគ៌ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងកថាទាំងនោះ ពាក្យថា Dānakathaṃ បានដល់ ទាននេះឯង ជាហេតុនាំមកនូវសេចក្តីសុខ ជាឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងឡាយ ជាទីតាំងនៃភោគសម្បត្តិទាំងឡាយ ជាគ្រឿងការពារ ជាទីពឹងពួន និងជាទីរលឹករបស់បុគ្គលដែលធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្តីវិនាស ទីពឹង ទីតាំង ទីរលឹក គ្រឿងការពារ ទីពឹងពួន ឬទីទៅក្នុងលោកនេះនិងលោកខាងមុខ ដែលស្មើដោយទាន គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ទាននេះ ដោយអត្ថថាជាទីពឹង តែងប្រៀបដូចជាសីហាសនៈដែលធ្វើដោយរតនៈប្រាំពីរប្រការ ដោយអត្ថថាជាទីតាំង តែងប្រៀបដូចជាមហាប្រថពី ដោយអត្ថថាជាទីតោង តែងប្រៀបដូចជាខ្សែសម្រាប់តោង។ ព្រោះថា ទាននេះ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចម្លងឲ្យរួចផុតពីទុក្ខ តែងប្រៀបដូចជាទូក ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងធ្វើឲ្យធូរស្រាលចិត្ត តែងប្រៀបដូចជាយុទ្ធជនដ៏ក្លាហានក្នុងសមរភូមិ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងការពារភ័យ តែងប្រៀបដូចជានគរដែលគេរៀបចំការពារយ៉ាងមាំមួន ដោយអត្ថថាមិនប្រឡាក់ដោយមន្ទិលគឺមច្ឆរិយៈជាដើម តែងប្រៀបដូចជាផ្កាឈូក ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងដុតបំផ្លាញនូវមន្ទិលទាំងនោះ តែងប្រៀបដូចជាភ្លើង ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងដែលមច្ឆរិយៈជាដើមចូលទៅជិតបានដោយកម្រ តែងប្រៀបដូចជាពស់មានពិសដ៏សាហាវ។ ដោយអត្ថថាមិនមានសេចក្តីតក់ស្លុត តែងប្រៀបដូចជាស្តេចសីហៈ ដោយអត្ថថាមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា តែងប្រៀបដូចជាស្តេចដំរីឆទ្ទន្ត ដោយអត្ថថាជាទីសន្មតថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម តែងប្រៀបដូចជាស្តេចគោឧសភៈពណ៌សស្កុស ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងនាំទៅកាន់ទីដ៏មានសុវត្ថិភាព តែងប្រៀបដូចជាស្តេចសេះវលាហកៈ។ ទាននេះឯង ជាផ្លូវដែលតថាគតបានដើរទៅហើយ ជាវង្សត្រកូលរបស់តថាគតពិតប្រាកដ កាលដែលតថាគតបំពេញបារមីទាំងដប់ តថាគតបានធ្វើមហាទានជាច្រើនដង ដូចជាកាលកើតជាវេលាមព្រាហ្មណ៍ កាលកើតជាមហាហ្គោវិន្ទព្រាហ្មណ៍ កាលកើតជាស្តេចមហាសុទស្សនៈ និងកាលកើតជាព្រះវេស្សន្តរជាដើម សូម្បីកាលកើតជាស្តេចទន្សាយ បានបូជាខ្លួនទៅក្នុងគំនរភ្លើងដ៏រុងរឿង ក៏បានញ៉ាំងចិត្តរបស់ស្មូមដែលមកដល់ឲ្យពេញចិត្ត។ ព្រោះថា ទានតែងផ្តល់នូវសក្កសម្បត្តិ មារសម្បត្តិ ព្រហ្មសម្បត្តិ ចក្រពត្តិសម្បត្តិ សាវកបារមីញាណ បច្ចេកពោធិញាណ និងអភិសម្ពោធិញាណក្នុងលោក នេះជាកថាដែលប្រកបដោយគុណនៃទានមានប្រការយ៉ាងនេះជាដើម។

Yasmā pana dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā tadanataraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlakathanti sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ, sīlaṃ nāmetaṃ mama vaṃso, ahaṃ saṅkhapālanāgarājakāle, bhūridattanāgarājakāle, campeyyanāgarājakāle, sīlavanāgarājakāle, mātuposakahatthirājakāle, chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṃ paripūresiṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo, sīlasadisā patiṭṭhā, ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi. Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlakusumapiḷandhanaṃ sīlagandhānulittaṃ [Pg.65] sadevakopi loko olokento tittiṃ na gacchatīti evamādiṃ sīlaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ.

មួយវិញទៀត ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលបើផ្តល់ទានហើយ តែងអាចសមាទានសីលបាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសម្តែងនូវសីលកថាបន្ទាប់ពីទានកថានោះ។ ពាក្យថា Sīlakathaṃ បានដល់ សីលនេះឯង ជាទីពឹង ទីតាំង ទីរលឹក គ្រឿងការពារ ទីពឹងពួន និងជាទីទៅក្នុងលោកខាងមុខ សីលនេះឯង ជាវង្សត្រកូលរបស់តថាគត តថាគតបានបំពេញសីលក្នុងអត្តភាពដ៏ច្រើនរាប់មិនអស់ មានកាលកើតជាស្តេចនាគសង្ខបាល កាលកើតជាស្តេចនាគភូរិទត្ត កាលកើតជាស្តេចនាគចម្បេយ្យ កាលកើតជាស្តេចនាគសីលវៈ កាលកើតជាស្តេចដំរីកតញ្ញូចិញ្ចឹមមាតា និងកាលកើតជាស្តេចដំរីឆទ្ទន្តជាដើម។ ព្រោះថា ទីពឹង ទីតាំង ទីរលឹក គ្រឿងការពារ ទីពឹងពួន ឬទីទៅក្នុងលោកនេះនិងលោកខាងមុខ ដែលស្មើដោយសីល គឺមិនមានឡើយ គ្រឿងអលង្ការដែលស្មើដោយសីលអលង្ការ គឺមិនមានឡើយ ផ្កាឈើដែលស្មើដោយសីលបុប្ផា គឺមិនមានឡើយ គ្រឿងក្រអូបដែលស្មើដោយសីលគន្ធៈ គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែលោកព្រមទាំងទេវតា កាលបើបានសម្លឹងមើលបុគ្គលដែលតុបតែងខ្លួនដោយសីលអលង្ការ ស្អិតស្អាងដោយសីលបុប្ផា និងលាបស្រឡាប់ដោយសីលគន្ធៈហើយ តែងមិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ឡើយ នេះជាកថាដែលប្រកបដោយគុណនៃសីលមានប្រការយ៉ាងនេះជាដើម។

Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatīti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Saggakathanti ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā, niccaṃ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ anubhavanti, tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādiṃ saggaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ ‘‘anekapariyāyena kho ahaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi (ma. ni. 3.255).

មួយវិញទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា បុគ្គលអាស្រ័យសីលនេះហើយ តែងបាននូវសួគ៌នេះ ព្រះអង្គទើបសម្តែងនូវសគ្គកថាបន្ទាប់ពីសីលកថានោះ។ ពាក្យថា Saggakathaṃ បានដល់ សួគ៌នេះឯង ជាទីប្រាថ្នា ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីពេញចិត្ត ការលេងកម្សាន្តក្នុងសួគ៌នោះតែងមានជានិច្ច សម្បត្តិទាំងឡាយតែងបានជានិច្ច ពួកទេវតាក្នុងជាន់ចតុមហារាជិកា តែងសោយនូវទិព្វសុខនិងទិព្វសម្បត្តិអស់រយៈពេលប្រាំបួនលានឆ្នាំ ពួកទេវតាក្នុងជាន់តាវតឹង្ស តែងសោយទិព្វសុខអស់រយៈពេលបីកោដិនិងប្រាំមួយលានឆ្នាំ នេះជាកថាដែលប្រកបដោយគុណនៃសួគ៌មានប្រការយ៉ាងនេះជាដើម។ ព្រោះថា ព្រះឱស្ឋរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលបើនឹងសម្តែងនូវសួគ៌សម្បត្តិ គឺមិនល្មមឡើយ។ សូម្បីតែព្រះបន្ទូលនេះ ព្រះអង្គក៏បានសម្តែងទុកមកហើយថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតគប្បីសម្តែងនូវសគ្គកថាដោយអនេកបរិយាយ» ជាដើម។

Evaṃ saggakathāya palobhetvā puna hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya – ‘‘ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kātabbo’’ti dassanatthaṃ – ‘‘appassādā kāmā vuttā mayā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (pāci. 417; ma. ni. 1.235) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi. Tattha ādīnavoti doso. Okāroti avakāro lāmakabhāvo. Saṃkilesoti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ. Yathāha ‘‘kilissanti vata, bho, sattā’’ti (ma. ni. 2.351).

ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់លួងលោមសត្វទាំងឡាយដោយសគ្គកថាយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់សម្តែងនូវទោស ភាពថោកទាប និងសេចក្តីសៅហ្មងនៃកាមទាំងឡាយ ដោយន័យជាដើមថា «កាមទាំងឡាយមានតម្រេកតិច ដែលតថាគតបានពោលហើយ មានទុក្ខច្រើន មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ច្រើន ទោសក្នុងកាមនោះរឹតតែច្រើនឡើង» ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ដូចជាបុគ្គលតាក់តែងដំរីហើយ កាត់ប្រមោយរបស់វាដូច្នោះថា «សូម្បីតែសួគ៌នេះក៏មិនទៀង មិនជាប់ធន់ មិនគួរធ្វើឆន្ទរាគក្នុងសួគ៌នេះឡើយ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ādīnava បានដល់ ទោស។ ពាក្យថា okāra បានដល់ avakāra គឺភាពថោកទាប។ ពាក្យថា saṃkilesa បានដល់ សេចក្តីសៅហ្មងនៃសត្វទាំងឡាយក្នុងសង្សារវដ្តដោយសារកាមទាំងនោះ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ សត្វទាំងឡាយតែងសៅហ្មងហ្ន៎»។

Evaṃ kāmādīnavena tajjitvā nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Kallacittanti arogacittaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā attanāyeva gahetvā uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho. Kā panesāti, ariyasaccadesanā? Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magga’’nti.

កាលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គំរាមសត្វទាំងឡាយដោយទោសនៃកាមយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់ប្រកាសនូវអានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ។ ពាក្យថា kallacitta បានដល់ ចិត្តដែលមិនមានរោគ (ចិត្តគួរដល់ការងារ)។ ពាក្យថា sāmukkaṃsikā មានន័យថា ធម៌ទេសនាដែលព្រះអង្គទ្រង់លើកឡើងដោយព្រះអង្គឯង គឺទ្រង់កាន់យក ដកស្រង់មកសម្តែងដោយព្រះអង្គឯង ជាធម៌ដែលទ្រង់ឃើញច្បាស់ដោយស្វយម្ភូញាណ មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃឡើយ។ សួរថា ចុះធម៌ទេសនានោះជាអ្វី? គឺអរិយសច្ចទេសនា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ទុក្ខ សមុទ័យ និរោធ មគ្គ»។

Virajaṃ vītamalanti rāgarajādīnaṃ abhāvā virajaṃ, rāgamalādīnaṃ vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti upari brahmāyusutte tiṇṇaṃ maggānaṃ, cūḷarāhulovāde āsavakkhayassetaṃ nāmaṃ. Idha pana sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.

ពាក្យថា virajaṃ vītamalaṃ គឺ ឈ្មោះថា viraja (ប្រាសចាកធូលី) ព្រោះមិនមានធូលីគឺរាគៈជាដើម, ឈ្មោះថា vītamala (ប្រាសចាកមន្ទិល) ព្រោះប្រាសចាកមន្ទិលគឺរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា dhammacakkhu នេះ ក្នុងព្រហ្មាយុសូត្រខាងលើ ជាឈ្មោះនៃមគ្គទាំង ៣ ខាងក្រោម, ក្នុងចូឡរាហុលោវាទសូត្រ ជាឈ្មោះនៃព្រះអរហត្តមគ្គ (ការអស់ទៅនៃអាសវៈ)។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ (ឧបាលិសូត្រ) សំដៅយកសោតាបត្តិមគ្គ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការកើតឡើងនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «វត្ថុណាមួយមានការកើតឡើងជាធម្មតា វត្ថុទាំងអស់នោះមានការរលត់ទៅជាធម្មតា»។ ព្រោះថា ធម្មចក្ខុ (មគ្គញ្ញាណ) នោះ ធ្វើនូវនិរោធ (ព្រះនិព្វាន) ឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយកើតឡើងដោយការចាក់ធ្លុះនូវសង្ខតធម៌ទាំងពួងយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃកិច្ច។

Diṭṭho [Pg.66] ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti vesārajjaṃ patto. Kattha? Satthu sāsane. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo.

អរិយសច្ចធម៌ដែលឧបាលិគហបតីនេះបានឃើញហើយ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ឈ្មោះថា diṭṭhadhammo (អ្នកមានធម៌ឃើញហើយ)។ ន័យនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែរ។ សេចក្តីសង្ស័យ ឧបាលិគហបតីនេះបានឆ្លងផុតហើយ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ឈ្មោះថា tiṇṇavicikiccho (អ្នកមានសេចក្តីសង្ស័យឆ្លងផុតហើយ)។ សេចក្តីងឿងឆ្ងល់របស់ឧបាលិគហបតីនេះប្រាសចេញហើយ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ឈ្មោះថា vigatakathaṃkatho (អ្នកមានសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ប្រាសចេញហើយ)។ បទថា vesārajjappatto គឺ ដល់នូវភាពក្លាហាន។ ដល់ក្នុងទីណា? គឺក្នុងសាសនារបស់ព្រះសាស្តា។ ជំនឿលើបុគ្គលដទៃមិនមានដល់គាត់ឡើយ គាត់មិនប្រព្រឹត្តទៅតាមជំនឿរបស់បុគ្គលដទៃក្នុងសាសនានេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ឈ្មោះថា aparappaccayo (អ្នកមិនមានបុគ្គលដទៃជាបច្ច័យ)។

70. Cittena sampaṭicchamāno abhinanditvā, vācāya pasaṃsamāno anumoditvā. Āvarāmīti thakemi pidahāmi. Anāvaṭanti na āvaritaṃ vivaṭaṃ ugghāṭitaṃ.

៧០. ការទទួលព្រមដោយចិត្ត ឈ្មោះថា abhinanditvā (ត្រេកអរចំពោះ)។ ការសរសើរដោយវាចា ឈ្មោះថា anumoditvā (អនុមោទនា)។ ពាក្យថា āvarāmi គឺ បិទខ្ទប់ បិទបាំង។ ពាក្យថា anāvaṭaṃ គឺ មិនបានបិទបាំង គឺបើកចំហ បើកចេញហើយ។

71. Assosi kho dīghatapassīti so kira tassa gatakālato paṭṭhāya – ‘‘paṇḍito gahapati, samaṇo ca gotamo dassanasampanno niyyānikakatho, dassanepi tassa pasīdissati, dhammakathāyapi pasīdissati, pasīditvā saraṇaṃ gamissati, gato nu kho saraṇaṃ gahapati na tāva gato’’ti ohitasotova hutvā vicarati. Tasmā paṭhamaṃyeva assosi.

៧១. បទថា assosi kho dīghatapassī សេចក្តីថា ឮថា ទីឃតបស្សីនិគ្រន្ថនោះ ចាប់តាំងពីពេលដែលឧបាលិគហបតីទៅបាត់ ក៏ដើរត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកដោយផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ថា «គហបតីជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ចំណែកព្រះសមណគោតមជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយទស្សនៈ មានវាចានាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ គហបតីនោះគ្រាន់តែឃើញព្រះសមណគោតមក៏នឹងជ្រះថ្លា សូម្បីតែស្តាប់ធម៌ទេសនាក៏នឹងជ្រះថ្លា លុះជ្រះថ្លាហើយក៏នឹងដល់នូវសរណៈ គហបតីដល់នូវសរណៈហើយឬហ្ន៎ ឬក៏មិនទាន់ដល់ទេ»។ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ក៏បានឮមុនគេបង្អស់។

72. Tena hi sammāti balavasokena abhibhūto ‘‘ettheva tiṭṭhā’’ti vacanaṃ sutvāpi atthaṃ asallakkhento dovārikena saddhiṃ sallapatiyeva.

៧២. បទថា tena hi samma សេចក្តីថា និគ្រន្ថធំ (ណាតបុត្ត) ត្រូវសេចក្តីសោកយ៉ាងខ្លាំងគ្របសង្កត់ហើយ សូម្បីតែបានស្តាប់ពាក្យរបស់ឆ្មាំទ្វារថា «ចូរឈប់នៅត្រង់នេះចុះ» ក៏មិនបានកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីនោះឡើយ ក៏នៅតែនិយាយឆ្លើយឆ្លងជាមួយឆ្មាំទ្វារដដែល។

Majjhimāya dvārasālāyānti yassa gharassa satta dvārakoṭṭhakā, tassa sabbaabbhantarato vā sabbabāhirato vā paṭṭhāya catutthadvārakoṭṭhako, yassa pañca, tassa tatiyo, yassa tayo, tassa dutiyo dvārakoṭṭhako majjhimadvārasālā nāma. Ekadvārakoṭṭhakassa pana gharassa majjhaṭṭhāne maṅgalatthambhaṃ nissāya majjhimadvārasālā. Tassa pana gehassa satta dvārakoṭṭhakā, pañcātipi vuttaṃ.

បទថា majjhimāya dvārasālāya សេចក្តីថា ផ្ទះណាមានខ្លោងទ្វារ ៧ ខ្លោងទ្វារទី ៤ រាប់ចាប់ពីខាងក្នុងបំផុត ឬពីខាងក្រៅបំផុត ឈ្មោះថា ខ្លោងទ្វារកណ្តាល។ ផ្ទះណាមានខ្លោងទ្វារ ៥ ខ្លោងទ្វារទី ៣ ឈ្មោះថា ខ្លោងទ្វារកណ្តាល។ ផ្ទះណាមានខ្លោងទ្វារ ៣ ខ្លោងទ្វារទី ២ ឈ្មោះថា ខ្លោងទ្វារកណ្តាល។ ចំណែកផ្ទះដែលមានខ្លោងទ្វារតែមួយ ទីកណ្តាលផ្ទះដែលអាស្រ័យនឹងសសរមង្គល ឈ្មោះថា ខ្លោងទ្វារកណ្តាល។ ប៉ុន្តែផ្ទះរបស់ឧបាលិគហបតីនោះ មានខ្លោងទ្វារ ៧ ខ្លះក៏ពោលថា មាន ៥។

73. Aggantiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Yaṃ sudanti ettha yanti yaṃ nāṭaputtaṃ. Sudanti nipātamattaṃ. Pariggahetvāti teneva uttarāsaṅgena udare parikkhipanto gahetvā. Nisīdāpetīti saṇikaṃ ācariya, saṇikaṃ ācariyāti mahantaṃ telaghaṭaṃ ṭhapento viya nisīdāpeti. Dattosīti kiṃ jaḷosi jātoti attho. Paṭimukkoti sīse parikkhipitvā [Pg.67] gahito. Aṇḍahārakotiādiṃ duṭṭhullavacanampi samānaṃ upaṭṭhākassa aññathābhāvena uppannabalavasokatāya idaṃ nāma bhaṇāmīti asallakkhetvāva bhaṇati.

៧៣. បទទាំងឡាយមានជាអាទិថា aggam សុទ្ធតែជាវេវចនៈនៃគ្នាទៅវិញទៅមក។ ក្នុងពាក្យថា yaṃ sudaṃ នេះ បទថា yaṃ គឺ សំដៅលើនិគ្រន្ថណាតបុត្ត។ បទថា sudaṃ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ។ បទថា pariggahetvā គឺ ឱបព័ទ្ធត្រង់ពោះដោយសំពត់ពាក់ឆៀងនោះឯង ហើយចាប់យក។ បទថា nisīdāpeti គឺ ញ៉ាំងឲ្យអង្គុយចុះ ដោយពោលថា «សូមលោកគ្រូអង្គុយស្រួលបួល សន្សឹមៗ លោកគ្រូ» ដូចជាការដាក់ចុះនូវក្អមប្រេងដ៏ធំដូច្នោះ។ បទថា dattosi មានន័យថា «តើអ្នកឯងឆ្កួតទៅហើយឬ?»។ បទថា paṭimukko គឺ យកមកព័ទ្ធជុំវិញក្បាល។ ពាក្យអសុរោះមានជាអាទិថា aṇṇahārako សូម្បីជាពាក្យអាក្រក់ ក៏គាត់និយាយចេញមកដោយមិនបានកំណត់ដឹងថា «អញនិយាយពាក្យឈ្មោះនេះ» ឡើយ ព្រោះតែកើតសេចក្តីសោកយ៉ាងខ្លាំង ដោយសារការប្រែប្រួលចិត្តរបស់ឧបាលិឧបាសកដែលជាអ្នកបម្រើ។

74. Bhaddikā, bhante, āvaṭṭanīti nigaṇṭho māyameva sandhāya vadati, upāsako attanā paṭividdhaṃ sotāpattimaggaṃ. Tena hīti nipātamattametaṃ, bhante, upamaṃ te karissāmicceva attho. Kāraṇavacanaṃ vā, yena kāraṇena tumhākaṃ sāsanaṃ aniyyānikaṃ, mama satthu niyyānikaṃ, tena kāraṇena upamaṃ te karissāmīti vuttaṃ hoti.

៧៤. បទថា bhaddikā bhante āvaṭṭanī សេចក្តីថា និគ្រន្ថនិយាយសំដៅលើមាយាប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឧបាសកនិយាយសំដៅលើសោតាបត្តិមគ្គដែលខ្លួនបានចាក់ធ្លុះហើយ។ បទថា tena hi នេះ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ មានន័យថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំនឹងធ្វើឧបមាដល់លោក»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា tena hi នេះ ជាពាក្យសម្តែងហេតុ មានសេចក្តីពន្យល់ថា «ព្រោះហេតុណា សាសនារបស់លោកមិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ សាសនារបស់ព្រះសាស្តានៃខ្ញុំនាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំនឹងធ្វើឧបមាដល់លោក»។

75. Upavijaññāti vijāyanakālaṃ upagatā. Makkaṭacchāpakanti makkaṭapotakaṃ. Kiṇitvā ānehīti mūlaṃ datvāva āhara. Āpaṇesu hi saviññāṇakampi aviññāṇakampi makkaṭādikīḷanabhaṇḍakaṃ vikkiṇanti. Taṃ sandhāyetaṃ āha. Rajitanti bahalabahalaṃ pītāvalepanaraṅgajātaṃ gahetvā rajitvā dinnaṃ imaṃ icchāmīti attho. Ākoṭitapaccākoṭitanti ākoṭitañceva parivattetvā punappunaṃ ākoṭitañca. Ubhatobhāgavimaṭṭhanti maṇipāsāṇena ubhosu passesu suṭṭhu vimaṭṭhaṃ ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ.

៧៥. បទថា upavijaññā គឺ ដល់នូវពេលសម្រាលកូន។ បទថា makkaṭacchāpakaṃ គឺ កូនស្វា។ បទថា kiṇitvā ānehi គឺ ចូរឲ្យថ្លៃហើយនាំយកមក។ ព្រោះថានៅតាមផ្សារ គេតែងលក់គ្រឿងលេងផ្សេងៗ មានរូបស្វាជាដើម ទាំងដែលមានវិញ្ញាណ និងមិនមានវិញ្ញាណ នាងសំដៅយកគ្រឿងលេងនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា rajitaṃ មានន័យថា «ខ្ញុំចង់បានកូនស្វាដែលគេជ្រលក់ពណ៌យ៉ាងក្រាស់ ដោយគ្រឿងជ្រលក់ពណ៌លឿងជាដើមនេះ»។ បទថា ākoṭitapaccākoṭitaṃ គឺ ទាំងវាយ (បោកគក់) ទាំងត្រឡប់បោកគក់ចុះឡើងជាញឹកញាប់។ បទថា ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ គឺ ស្បែកដែលគេដុសខាត់យ៉ាងល្អទាំងសងខាងដោយថ្មកែវឲ្យរលោងស្អាត។

Raṅgakkhamo hi khoti saviññāṇakampi aviññāṇakampi raṅgaṃ pivati. Tasmā evamāha. No ākoṭṭanakkhamoti saviññāṇakassa tāva ākoṭṭanaphalake ṭhapetvā kucchiyaṃ ākoṭitassa kucchi bhijjati, karīsaṃ nikkhamati. Sesī ākoṭitassa sīsaṃ bhijjati, mattaluṅgaṃ nikkhamati. Aviññāṇako khaṇḍakhaṇḍitaṃ gacchati. Tasmā evamāha. No vimajjanakkhamoti saviññāṇako maṇipāsāṇena vimaddiyamāno nillomataṃ nicchavitañca āpajjati, aviññāṇakopi vacuṇṇakabhāvaṃ āpajjati. Tasmā evamāha. Raṅgakkhamo hi kho bālānanti bālānaṃ mandabuddhīnaṃ raṅgakkhamo, rāgamattaṃ janeti, piyo hoti. Paṇḍitānaṃ pana nigaṇṭhavādo vā añño vā bhāratarāmasītāharaṇādi niratthakakathāmaggo appiyova hoti. No anuyogakkhamo, no vimajjanakkhamoti anuyogaṃ vā vīmaṃsaṃ vā na khamati, thuse koṭṭetvā taṇḍulapariyesanaṃ viya kadaliyaṃ sāragavesanaṃ viya ca rittako tucchakova hoti. Raṅgakkhamo ceva paṇḍitānanti [Pg.68] catusaccakathā hi paṇḍitānaṃ piyā hoti, vassasatampi suṇanto tittiṃ na gacchati. Tasmā evamāha. Buddhavacanaṃ pana yathā yathāpi ogāhissati mahāsamuddo viya gambhīrameva hotīti ‘‘anuyogakkhamo ca vimajjanakkhamo cā’’ti āha. Suṇohi yassāhaṃ sāvakoti tassa guṇe suṇāhīti bhagavato vaṇṇe vattuṃ āraddho.

បទថា raṅgakkhamo hi kho សេចក្តីថា វត្ថុមានវិញ្ញាណក្តី មិនមានវិញ្ញាណក្តី តែងទទួលយកពណ៌ជ្រលក់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា no ākoṭṭanakkhamo សេចក្តីថា ចំពោះវត្ថុមានវិញ្ញាណ កាលបើគេដាក់លើក្តារបោកគក់ ហើយវាយត្រង់ពោះ ពោះក៏ធ្លាយ លាមកក៏ហូរចេញមក បើវាយត្រង់ក្បាល ក្បាលក៏បែក ខួរក្បាលក៏ហូរចេញមក។ ចំណែកវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណ ក៏បែកបាក់ជាកម្ទេច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា no vimajjanakkhamo សេចក្តីថា វត្ថុមានវិញ្ញាណ កាលបើគេដុសខាត់ដោយថ្មកែវ តែងទៅជាគ្មានរោម គ្មានស្បែក ចំណែកវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណ ក៏ទៅជាម៉ត់ជាកម្ទេចធូលី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា raṅgakkhamo hi kho bālānaṃ សេចក្តីថា គួរដល់ការជ្រលក់ពណ៌សម្រាប់មនុស្សល្ងង់ខ្លៅ មានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ ញ៉ាំងតម្រេកត្រឹមតែការពេញចិត្តឲ្យកើតឡើង ជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្ត។ ចំណែកឯពួកបណ្ឌិតវិញ លទ្ធិរបស់និគ្រន្ថក្តី រឿងរ៉ាវឥតប្រយោជន៍ដទៃទៀត មានរឿងសង្គ្រាមភារតៈ និងការនាំយកនាងសីតាជាដើមក្ដី តែងតែជាទីមិនគាប់ចិត្តឡើយ។ បទថា no anuyogakkhamo no vimajjanakkhamo សេចក្តីថា មិនគួរដល់ការសួរដេញដោល ឬការពិចារណាឡើយ ព្រោះជាធម៌ទទេ ឥតប្រយោជន៍ ដូចជាការបុកអង្កាមដើម្បីរកអង្ករ ឬដូចជាការស្វែងរកខ្លឹមក្នុងដើមចេកដូច្នោះ។ បទថា raṅgakkhamo cevā paṇḍitānaṃ សេចក្តីថា ព្រោះថាចតុសច្ចកថា តែងជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តនៃពួកបណ្ឌិត សូម្បីស្តាប់អស់មួយរយឆ្នាំ ក៏មិនចេះឆ្អែតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះពុទ្ធវចនៈ កាលបើបុគ្គលកាន់តែหยั่งចុះទៅ ក៏រឹតតែជ្រាលជ្រៅ ដូចជាមហាសមុទ្រដូច្នោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «គួរដល់ការសួរដេញដោល និងគួរដល់ការពិចារណា»។ បទថា suṇohi yassāhaṃ sāvako សេចក្តីថា ចូរអ្នកស្តាប់នូវគុណរបស់ព្រះមានព្រះភាគនោះចុះ ឧបាលិគហបតីចាប់ផ្តើមពោលសរសើរព្រះគុណរបស់ព្រះមានព្រះភាគ។

76. Dhīrassāti dhīraṃ vuccati paṇḍiccaṃ, yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, tena samannāgatassa dhātuāyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānakusalassa paṇḍitassāhaṃ sāvako, so mayhaṃ satthāti evaṃ sabbapadesu sambandho veditabbo. Pabhinnakhīlassāti bhinnapañcacetokhilassa. Sabbaputhujjane vijiniṃsu vijinanti vijinissanti vāti vijayā. Ke te, maccumārakilesamāradevaputtamārāti? Te vijitā vijayā etenāti vijitavijayo. Bhagavā, tassa vijitavijayassa. Anīghassāti kilesadukkhenapi vipākadukkhenapi niddukkhassa. Susamacittassāti devadattadhanapālakaaṅgulimālarāhulatherādīsupi devamanussesu suṭṭhu samacittassa. Vuddhasīlassāti vaḍḍhitācārassa. Sādhupaññassāti sundarapaññassa. Vesamantarassāti rāgādivisamaṃ taritvā vitaritvā ṭhitassa. Vimalassāti vigatarāgādimalassa.

៧៦. បទថា dhīrassa ពាក្យថា dhīra សំដៅលើភាពជាបណ្ឌិត គឺបញ្ញា ការដឹងច្បាស់... សម្មាទិដ្ឋិ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ក្នុងបទទាំងពួង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំជាសាវករបស់ព្រះបណ្ឌិតនោះ ដែលបរិបូណ៌ដោយបញ្ញានោះ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងធាតុ អាយតនៈ បដិច្ចសមុប្បាទ និងឋានាឋានៈ ព្រះអង្គនោះជាព្រះសាស្តារបស់ខ្ញុំ»។ បទថា pabhinnakhīlassa គឺ ព្រះអង្គមានដង្គត់ចិត្តទាំង ៥ បំផ្លាញចោលហើយ។ ពួកមារដែលធ្លាប់ឈ្នះ កំពុងឈ្នះ និងនឹងឈ្នះនូវបុថុជ្ជនទាំងពួង ឈ្មោះថា vijaya (អ្នកឈ្នះ)។ តើមារទាំងនោះជាអ្វីខ្លះ? គឺមច្ចុមារ កិលេសមារ និងទេវបុត្តមារ។ មារទាំងឡាយដែលជាអ្នកឈ្នះទាំងនោះ ព្រះអង្គបានឈ្នះហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គឈ្មោះថា vijitavijayo (អ្នកឈ្នះនូវមារដែលធ្លាប់ឈ្នះ) គឺព្រះមានព្រះភាគ ខ្ញុំជាសាវករបស់ព្រះមានព្រះភាគអ្នកឈ្នះនូវមារដែលធ្លាប់ឈ្នះនោះ។ បទថា anīghassa គឺ ព្រះអង្គមិនមានទុក្ខ ទាំងទុក្ខកើតពីកិលេស ទាំងទុក្ខកើតពីវិបាក។ បទថា susamacittassa គឺ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យស្មើគ្នាយ៉ាងល្អ ចំពោះទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងបុគ្គលមានទេវទត្ត ដំរីធនបាលកៈ អង្គុលិមាល និងព្រះរាហុលត្ថេរជាដើម។ បទថា vuddhasīlassa គឺ ព្រះអង្គមានអាចារៈចម្រើនហើយ។ បទថា sādhupaññassa គឺ ព្រះអង្គមានបញ្ញាដ៏ល្អផូរផង់។ បទថា vesamantarassa គឺ ព្រះអង្គឆ្លងផុត និងឆ្លងផុតដោយវិសេសនូវសេចក្តីមិនស្មើគ្នាមានរាគៈជាដើម ហើយឋិតនៅ។ បទថា vimalassa គឺ ព្រះអង្គមានមន្ទិលមានរាគៈជាដើមប្រាសចេញហើយ។

Tusitassāti tuṭṭhacittassa. Vantalokāmisassāti vantakāmaguṇassa. Muditassāti muditāvihāravasena muditassa, punaruttameva vā etaṃ. Pasādavasena hi ekampi guṇaṃ punappunaṃ vadatiyeva. Katasamaṇassāti katasāmaññassa, samaṇadhammassa matthakaṃ pattassāti attho. Manujassāti lokavohāravasena ekassa sattassa. Narassāti punaruttaṃ. Aññathā vuccamāne ekekagāthāya dasa guṇā nappahonti.

បទថា tusitassa គឺ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យត្រេកអរ។ បទថា vantalokāmisassa គឺ ព្រះអង្គខ្ជាក់ចោលនូវកាមគុណក្នុងលោកហើយ។ បទថា muditassa គឺ ព្រះអង្គរីករាយដោយអំណាចនៃមុទិតាវិហារធម៌ ឬមួយបទនេះជាពាក្យដដែល។ ព្រោះថា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ឧបាលិគហបតីតែងតែពោលសរសើរគុណសូម្បីតែមួយបទដដែលៗជាញឹកញាប់។ បទថា katasamaṇassa មានន័យថា ព្រះអង្គមានសាមញ្ញគុណធ្វើរួចហើយ គឺដល់នូវកំពូលនៃសមណធម៌។ បទថា manujassa គឺ សត្វម្នាក់ដោយអំណាចវោហារលោក។ បទថា narassa គឺ ជាពាក្យដដែល។ បើពោលដោយន័យផ្សេងពីនេះ ព្រះគុណទាំង ១០ ក្នុងគាថានីមួយៗ មុខជានឹងមិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ។

Venayikassāti sattānaṃ vināyakassa. Ruciradhammassāti sucidhammassa. Pabhāsakassāti obhāsakassa. Vīrassāti vīriyasampannassa. Nisabhassāti usabhavasabhanisabhesu sabbattha appaṭisamaṭṭhena nisabhassa. Gambhīrassāti gambhīraguṇassa, guṇehi vā gambhīrassa. Monapattassāti ñāṇapattassa. Vedassāti vedo vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatassa. Dhammaṭṭhassāti dhamme ṭhitassa. Saṃvutattassāti pihitattassa.

បទថា venayikassa គឺ ព្រះអង្គជាអ្នកណែនាំនូវសត្វទាំងឡាយ។ បទថា ruciradhammassa គឺ ព្រះអង្គមានធម៌ដ៏ស្អាតស្អំ។ បទថា pabhāsakassā គឺ ព្រះអង្គជាអ្នកធ្វើនូវពន្លឺ។ បទថា vīrassā គឺ ព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយវីរិយៈ។ បទថា nisabhassa គឺ ព្រះអង្គប្រៀបដូចជាគោឧសភៈ ព្រោះមិនញាប់ញ័រក្នុងទីទាំងពួង ក្នុងចំណោមគោឧសភៈ គោវសភៈ និងគោនិសភៈ។ បទថា gambhīrassa គឺ ព្រះអង្គមានគុណដ៏ជ្រាលជ្រៅ ឬជ្រាលជ្រៅដោយព្រះគុណទាំងឡាយ។ បទថា monapattassa គឺ ព្រះអង្គដល់នូវមោនធម៌ (ញាណ)។ បទថា vedassa ពាក្យថា veda សំដៅលើញាណ គឺព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយញាណនោះ។ បទថា dhammaṭṭhassa គឺ ព្រះអង្គឋិតនៅក្នុងធម៌។ បទថា saṃvutattassa គឺ ព្រះអង្គមានខ្លួនសង្រួមយ៉ាងល្អហើយ។

Nāgassāti [Pg.69] catūhi kāraṇehi nāgassa. Pantasenassāti pantasenāsanassa. Paṭimantakassāti paṭimantanapaññāya samannāgatassa. Monassāti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatassa, dhutakilesassa vā. Dantassāti nibbisevanassa.

បទថា nāgassa គឺ ព្រះអង្គឈ្មោះថា នាគ ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង។ បទថា pantasenassa គឺ ព្រះអង្គមានសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់។ បទថា paṭimantakassa គឺ ព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយបញ្ញាដែលអាចឆ្លើយតបនូវវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃបាន។ បទថា monassa ពាក្យថា mona សំដៅលើញាណ គឺព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយញាណនោះ ឬមួយព្រះអង្គមានកិលេសកម្ចាត់ចោលហើយ។ បទថា dantassa គឺ ព្រះអង្គមានឥន្ទ្រិយទូន្មានហើយ។

Isisattamassāti vipassiādayo cha isayo upādāya sattamassa. Brahmapattassāti seṭṭhapattassa. Nhātakassāti nhātakilesassa. Padakassāti akkharādīni samodhānetvā gāthāpadakaraṇakusalassa. Viditavedassāti viditañāṇassa. Purindadassāti sabbapaṭhamaṃ dhammadānadāyakassa. Sakkassāti samatthassa. Pattipattassāti ye pattabbā guṇā, te pattassa. Veyyākaraṇassāti vitthāretvā atthadīpakassa. Bhagavatā hi abyākataṃ nāma tanti padaṃ natthi sabbesaṃyeva attho kathito.

ពាក្យថា Isisattamassa សេចក្តីថា ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធជាគម្រប់ ៧ ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងព្រះឥសី ៦ អង្គ មានព្រះវិបស្សីជាដើម។ ពាក្យថា Brahmapattassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកដល់នូវធម៌ដ៏ប្រសើរ (គឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ)។ ពាក្យថា Nhātakassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមានកិលេសលាងជម្រះហើយ។ ពាក្យថា Padakassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការតាក់តែងគាថា និងបទ ដោយការរួមបញ្ចូលអក្សរជាដើម។ ពាក្យថា Viditavedassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមានញាណដឹងច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា Purindadassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកប្រទាននូវធម្មទានមុនគេបង្អស់។ ពាក្យថា Sakkassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមានសមត្ថភាព (ក្នុងការអត់ធន់ចំពោះអារម្មណ៍ដែលក្រអត់ធន់បាន)។ ពាក្យថា Pattipattassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកសម្រេចនូវគុណធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីសម្រេចបាន។ ពាក្យថា Veyyākaraṇassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកសម្តែងពន្យល់សេចក្តីយ៉ាងពិស្តារ។ ព្រោះថា ព្រះបាលីដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទាន់ដោះស្រាយ មិនមានឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសេចក្តីនៃព្រះបាលីទាំងអស់ហើយ។

Vipassissāti vipassanakassa. Anabhinatassāti anatassa. No apanatassāti aduṭṭhassa.

ពាក្យថា Vipassissa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមានការចម្រើនវិបស្សនា។ ពាក្យថា Anabhinatassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមិនមានការលំអៀង (ដោយកិលេស)។ ពាក្យថា No apanatassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមិនមានចិត្តប្រទូស្ត (គឺមិនលះបង់សត្វលោក)។

Ananugatantarassāti kilese ananugatacittassa. Asitassāti abaddhassa.

ពាក្យថា Ananugatantarassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមានព្រះទ័យមិនលុះតាមកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Asitassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមិនជាប់ជំពាក់ (រួចផុតពីចំណងគឺតណ្ហា)។

Bhūripaññassāti bhūri vuccati pathavī, tāya pathavīsamāya paññāya vipulāya mahantāya vitthatāya samannāgatassāti attho. Mahāpaññassāti mahāpaññāya samannāgatassa.

ពាក្យថា Bhūripaññassa មានសេចក្តីពន្យល់ថា ពាក្យថា ភូកិ (ភូមិ) លោកហៅថា ផែនដី ព្រះអង្គអ្នកប្រកបដោយបញ្ញាដ៏ធំទូលាយ ធំធេង និងផ្សព្វផ្សាយទៅ ស្មើដោយផែនដីនោះ។ ពាក្យថា Mahāpaññassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកប្រកបដោយបញ្ញាដ៏ធំធេង។

Anupalittassāti taṇhādiṭṭhikilesehi alittassa. Āhuneyyassāti āhutiṃ paṭiggahetuṃ yuttassa. Yakkhassāti ānubhāvadassanaṭṭhena ādissamānakaṭṭhena vā bhagavā yakkho nāma. Tenāha ‘‘yakkhassā’’ti. Mahatoti mahantassa. Tassa sāvakohamasmīti tassa evaṃvividhaguṇassa satthussa ahaṃ sāvakoti. Upāsakassa sobhāpattimaggeneva paṭisambhidā āgatā. Iti paṭisambhidāvisaye ṭhatvā padasatena dasabalassa kilesappahānavaṇṇaṃ kathento ‘‘kassa taṃ gahapati sāvakaṃ dhāremā’’ti pañhassa atthaṃ vissajjesi.

ពាក្យថា Anupalittassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមិនប្រឡាក់ប្រឡូសដោយកិលេសមានតណ្ហានិងទិដ្ឋិជាដើម។ ពាក្យថា Āhuneyyassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកគួរទទួលនូវគ្រឿងបូជា។ ពាក្យថា Yakkhassa សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះនាមថា យក្ស ព្រោះអត្ថថា ទ្រង់បង្ហាញនូវអានុភាពដ៏អស្ចារ្យ ឬព្រោះអត្ថថា ទ្រង់មិនប្រាកដ (ដោយអានុភាពដែលគេមើលមិនឃើញ)។ ព្រោះហេតុនោះ ឧបាលិគហបតីទើបពោលថា "yakkhassa"។ ពាក្យថា Mahato សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកធំឧត្តុង្គឧត្តម។ ពាក្យថា Tassa sāvakohamasmi សេចក្តីថា ខ្ញុំជាសាវ័ករបស់ព្រះសាស្តាអង្គនោះ ដែលទ្រង់ប្រកបដោយគុណដ៏ប្លែកៗជាច្រើនយ៉ាងនេះ។ បដិសម្ភិទាញាណទាំងឡាយ បានមកដល់ឧបាសកនោះ ព្រមជាមួយនិងសោតាបត្តិមគ្គតែម្តង។ ឧបាលិគហបតី កាលស្ថិតនៅក្នុងវិស័យនៃបដិសម្ភិទាញាណយ៉ាងនេះ ហើយពោលសរសើរគុណនៃការលះបង់កិលេសរបស់ព្រះទសពល ដោយបទមួយរយ ទើបដោះស្រាយសេចក្តីនៃបញ្ហាដែលនិគ្រន្ថសួរថា "ម្នាលគហបតី យើងទាំងឡាយទុកដាក់អ្នកថាជាសាវ័ករបស់នរណា?"។

77. Kadā [Pg.70] saññūḷhāti kadā sampiṇḍitā. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ idāneva samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā āgato, kadānena ete vaṇṇā sampiṇḍitā’’ti. Tasmā evamāha. Vicittaṃ mālaṃ gantheyyāti sayampi dakkhatāya pupphānampi nānāvaṇṇatāya ekatovaṇṭikādibhedaṃ vicitramālaṃ gantheyya. Evameva kho, bhanteti ettha nānāpupphānaṃ mahāpuppharāsi viya nānāvidhānaṃ vaṇṇānaṃ bhagavato sinerumatto vaṇṇarāsi daṭṭhabbo. Chekamālākāro viya upāli gahapati. Mālākārassa vicitramālāganthanaṃ viya gahapatino tathāgatassa vicitravaṇṇaganthanaṃ.

៧៧. ពាក្យថា Kadā saññūḷhā សេចក្តីថា តើប្រមូលរួមគ្នាតាំងពីកាលណា? ឮថា និគ្រន្ថនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា "គហបតីនេះ ទើបតែទៅកាន់សំណាក់របស់ព្រះសមណគោតម ហើយត្រឡប់មកវិញក្នុងពេលនេះ តើគេប្រមូលរួមគុណទាំងឡាយនេះតាំងពីកាលណា?" ព្រោះហេតុនោះ និគ្រន្ថទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Vicitraṃ mālaṃ gantheyya សេចក្តីថា ដូចជាជាងផ្កាដ៏ឈ្លាសវៃ ព្រោះខ្លួនជាអ្នកប៉ិនប្រសប់ និងព្រោះផ្កាទាំងឡាយមានពណ៌ប្លែកៗគ្នា គប្បីក្រងនូវកម្រងផ្កាដ៏វិចិត្រ មានទងតែម្ខាងជាដើម យ៉ាងណាមិញ។ ក្នុងសេចក្តីឧបមានេះថា "សូមទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោស យ៉ាងនោះឯង" គប្បីយល់ឃើញថា គំនរនៃគុណដ៏ច្រើនបែបយ៉ាងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលមានប្រមាណស្មើនឹងភ្នំសិនេរុ ដូចជាគំនរផ្កាដ៏ធំដែលមានផ្កាផ្សេងៗគ្នា។ ឧបាលិគហបតី ដូចជាជាងផ្កាដ៏ឈ្លាសវៃ។ ការចងក្រងគុណដ៏វិចិត្ររបស់ព្រះតថាគត ដោយគហបតី ដូចជាការក្រងកម្រងផ្កាដ៏វិចិត្ររបស់ជាងផ្កា។

Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchīti tassa hi bhagavato sakkāraṃ asahamānassa etadahosi – ‘‘anatthiko dāni ayaṃ gahapati amhehi, sve paṭṭhāya paṇṇāsa saṭṭhi jane gahetvā etassa gharaṃ pavisitvā bhuñjituṃ na labhissāmi, bhinnā me bhattakumbhī’’ti. Athassa upaṭṭhākavipariṇāmena balavasoko uppajji. Ime hi sattā attano attanova cintayanti. Tassa tasmiṃ soke uppanne abbhantaraṃ uṇhaṃ ahosi, lohitaṃ vilīyittha, taṃ mahāvātena samuddharitaṃ kuṭe pakkhittarajanaṃ viya pattamattaṃ mukhato uggañchi. Nidhānagatalohitaṃ vamitvā pana appakā sattā jīvituṃ sakkonti. Nigaṇṭho tattheva jāṇunā patito, atha naṃ pāṭaṅkiyā bahinagaraṃ nīharitvā mañcakasivikāya gahetvā pāvaṃ agamaṃsu, so na cirasseva pāvāyaṃ kālamakāsi. Imasmiṃ pana sutte ugghāṭitaññūpuggalassa vasena dhammadesanā pariniṭṭhitāti.

ពាក្យថា Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi សេចក្តីថា ព្រោះថា និគ្រន្ថនោះកាលមិនអាចអត់ទ្រាំចំពោះសក្ការៈដែលឧបាលិគហបតីធ្វើចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា "ឥឡូវនេះ គហបតីនេះមិនត្រូវការយើងឡើយ ចាប់ពីថ្ងៃស្អែកទៅ ខ្ញុំមិនអាចនាំពួកនិគ្រន្ថ ៥០ ឬ ៦០ នាក់ ចូលទៅបរិភោគក្នុងផ្ទះរបស់គហបតីនេះបានទៀតឡើយ ឆ្នាំងបាយរបស់ខ្ញុំត្រូវបែកធ្លាយហើយ"។ លំដាប់នោះ សេចក្តីសោកដ៏ខ្លាំងក្លាបានកើតឡើងដល់និគ្រន្ថនោះ ព្រោះការប្រែប្រួលនៃឧបដ្ឋាក។ ព្រោះថាសត្វទាំងឡាយនេះ តែងគិតតែពីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ កាលសេចក្តីសោកនោះកើតឡើងដល់គាត់ហើយ ខាងក្នុងរាងកាយក៏ក្តៅឡើង ឈាមក៏រលាយ ហើយឈាមប្រមាណមួយភាជន៍ ដែលខ្យល់ដ៏ខ្លាំងបក់ច្រានឡើងលើ ក៏ធ្លាក់ចេញតាមមាត់ ដូចជាទឹកល័ក្ខដែលគេចាក់ចូលទៅក្នុងឆ្នាំង។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វទាំងឡាយតិចតួចណាស់ដែលអាចរស់នៅបាន ក្រោយពីក្អួតឈាមដែលសន្សំទុកក្នុងរាងកាយ។ និគ្រន្ថណាតបុត្ត ក៏ដួលចុះលើជង្គង់នៅកន្លែងនោះឯង លំដាប់នោះ ពួកសិស្សបានសែងគាត់ចេញទៅក្រៅក្រុងដោយគ្រែស្នែង ហើយនាំយកទៅកាន់ក្រុងបាវា គាត់ក៏បានធ្វើមរណកាលនៅក្រុងបាបានោះ មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ។ ក្នុងសូត្រនេះ ធម្មទេសនាត្រូវបានបញ្ចប់ទៅ ដោយអំណាចនៃបុគ្គលជាឧគ្ឃាដិតញ្ញូ (អ្នកយល់ដឹងបានឆាប់រហ័ស)។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Upālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបាលិសូត្រ ចប់ហើយ។

7. Kukkuravatikasuttavaṇṇanā

៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកុក្កុរវតិកសូត្រ

78. Evaṃ me sutanti kukkuravatikasuttaṃ. Tattha koliyesūti evaṃnāmake janapade. So hi ekopi kolanagare patiṭṭhitānaṃ koliyānaṃ rājakumārānaṃ nivāsaṭṭhānattā evaṃ vuccati. Tasmiṃ koliyesu janapade. Haliddavasananti tassa kira nigamassa māpitakāle pītakavatthanivatthā [Pg.71] manussā nakkhattaṃ kīḷiṃsu. Te nakkhattakīḷāvasāne nigamassa nāmaṃ āropentā haliddavasananti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ gocaragāmaṃ katvā viharatīti attho. Vihāro panettha kiñcāpi na niyāmito, tathāpi buddhānaṃ anucchavike senāsaneyeva vihāsīti veditabbo. Govatikoti samādinnagovato, sīse siṅgāni ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ bandhitvā gāvīhi saddhiṃ tiṇāni khādanto viya carati. Aceloti naggo niccelo. Seniyoti tassa nāmaṃ.

៧៨. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺកុក្កុរវតិកសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា Koliyesu សេចក្តីថា ក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ជនបទនោះ ទោះបីជាតែមួយ ក៏ហៅជាពហុវចនៈយ៉ាងនេះ ព្រោះជាទីលំនៅរបស់ពួកកោលិយរាជកុមារ ដែលតាំងនៅក្នុងក្រុងកោលិយៈ។ ក្នុងជនបទរបស់ពួកកោលិយៈនោះ។ ពាក្យថា Haliddavasana ឮថា កាលដែលគេកសាងនិគមនោះ ពួកមនុស្សស្លៀកដណ្តប់សម្លៀកបំពាក់ពណ៌លឿង បានលេងល្បែងមហោស្រព។ ពួកមនុស្សទាំងនោះ កាលដែលដាក់ឈ្មោះឱ្យនិគមក្នុងពេលបញ្ចប់ការលេងមហោស្រព ក៏បានដាក់ឈ្មោះថា ហលិទ្ទវសនៈ។ សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើនិគមនោះឱ្យជាគោចរគ្រាម ហើយគង់នៅ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាមិនបានបញ្ជាក់ពីវត្តអារាមណាមួយក៏ដោយ ក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់គង់នៅក្នុងសេនាសនៈដ៏សមគួរដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Govatiko សេចក្តីថា អ្នកសមាទានវត្តដូចគោ គឺគាត់តែងដើរទៅដោយដាក់ស្នែងលើក្បាល ចងកន្ទុយ ហើយស៊ីស្មៅជាមួយហ្វូងមេគោ ដូចជាគោពិតៗ។ ពាក្យថា Acelo សេចក្តីថា ជាអ្នកអាក្រាត គ្មានសម្លៀកបំពាក់។ ពាក្យថា Seniyo គឺជាឈ្មោះរបស់អចេលកៈនោះ។

Kukkuravatikoti samādinnakukkuravato, sabbaṃ sunakhakiriyaṃ karoti. Ubhopete sahapaṃsukīḷikā sahāyakā. Kukkurova palikujjitvāti sunakho nāma sāmikassa santike nisīdanto dvīhi pādehi bhūmiyaṃ vilekhitvā kukkurakūjitaṃ kūjanto nisīdati, ayampi ‘‘kukkurakiriyaṃ karissāmī’’ti bhagavatā saddhiṃ sammoditvā dvīhi hatthehi bhūmiyaṃ vilekhitvā sīsaṃ vidhunanto ‘bhū bhū’ti katvā hatthapāde samiñjitvā sunakho viya nisīdi. Chamānikkhittanti bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ. Samattaṃ samādinnanti paripuṇṇaṃ katvā gahitaṃ. Kā gatīti kā nipphatti. Ko abhisamparāyoti abhisamparāyamhi kattha nibbatti. Alanti tassa appiyaṃ bhavissatīti yāvatatiyaṃ paṭibāhati. Kukkuravatanti kukkuravatasamādānaṃ.

ពាក្យថា Kukkuravatiko សេចក្តីថា អ្នកសមាទានវត្តដូចឆ្កែ គឺគាត់តែងធ្វើនូវកិច្ចទាំងពួងរបស់ឆ្កែ។ ជនទាំងពីរនាក់នោះ ជាមិត្តភក្តិដែលធ្លាប់លេងដីខ្សាច់ជាមួយគ្នាតាំងពីក្មេង។ ពាក្យថា Kukkurova palikujjitvā សេចក្តីថា ធម្មតាឆ្កែ កាលអង្គុយជិតម្ចាស់ តែងយកជើងពីរឆ្កៀលដី ហើយព្រុស ឬក្រញៅដីអង្គុយចុះ យ៉ាងណាមិញ ទោះបីជាបុគ្គលនេះ ក៏គិតថា "អាត្មាអញនឹងធ្វើកិច្ចរបស់ឆ្កែ" ហើយកាលរីករាយជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏យកដៃទាំងពីរឆ្កៀលដី គ្រវីក្បាល ធ្វើសំឡេង "វូសៗ" ហើយបត់ដៃបត់ជើង អង្គុយចុះដូចជាឆ្កែ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Chamānikkhittaṃ សេចក្តីថា ដែលគេដាក់លើផែនដី។ ពាក្យថា Samattaṃ samādinnaṃ សេចក្តីថា ដែលកាន់យកយ៉ាងពេញលេញ។ ពាក្យថា Kā gati សេចក្តីថា តើការទៅកើតក្នុងភពខាងមុខជាអ្វី? ពាក្យថា Ko abhisamparāyo សេចក្តីថា តើការទៅកើតក្នុងបរលោកជាកន្លែងណា? ពាក្យថា Alaṃ (ល្មមហើយ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ហាមឃាត់រហូតដល់បីដង ព្រោះទ្រង់ជ្រាបថា "រឿងនោះនឹងមិនជាទីគាប់ចិត្តដល់គាត់ឡើយ"។ ពាក្យថា Kukkuravataṃ សេចក្តីថា ការសមាទានវត្តដូចឆ្កែ។

79. Bhāvetīti vaḍḍheti. Paripuṇṇanti anūnaṃ. Abbokiṇṇanti nirantaraṃ. Kukkurasīlanti kukkurācāraṃ. Kukkuracittanti ‘‘ajja paṭṭhāya kukkurehi kātabbaṃ karissāmī’’ti evaṃ uppannacittaṃ. Kukkurākappanti kukkurānaṃ gamanākāro atthi, tiṭṭhanākāro atthi, nisīdanākāro atthi, sayanākāro atthi, uccārapassāvakaraṇākāro atthi, aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro atthi, ayaṃ kukkurākappo nāma, taṃ bhāvetīti attho. Imināhaṃ sīlenātiādīsu ahaṃ iminā ācārena vā vatasamādānena vā dukkaratapacaraṇena vā methunaviratibrahmacariyena vāti attho. Devoti sakkasuyāmādīsu aññataro. Devaññataroti tesaṃ dutiyatatiyaṭṭhānādīsu aññataradevo. Micchādiṭṭhīti adevalokagāmimaggameva devalokagāmimaggoti gahetvā uppannatāya sā assa [Pg.72] micchādiṭṭhi nāma hoti. Aññataraṃ gatiṃ vadāmīti tassa hi nirayato vā tiracchānayonito vā aññā gati natthi, tasmā evamāha. Sampajjamānanti diṭṭhiyā asammissaṃ hutvā nipajjamānaṃ.

៧៩. ពាក្យថា Bhāveti សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Paripuṇṇaṃ សេចក្តីថា មិនឱ្យខ្វះចន្លោះ។ ពាក្យថា Abbokiṇṇaṃ សេចក្តីថា មិនដាច់ដំឡើយ (គឺជាប់ជានិច្ច)។ ពាក្យថា Kukkurasīlaṃ សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តដូចឆ្កែ។ ពាក្យថា Kukkuracittaṃ សេចក្តីថា ចិត្តដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះថា "ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ អាត្មាអញនឹងធ្វើនូវកិច្ចដែលពួកឆ្កែត្រូវធ្វើ"។ ពាក្យថា Kukkurākappaṃ សេចក្តីថា អាការៈរបស់ពួកឆ្កែមានដូចជា អាការៈដើរ អាការៈឈរ អាការៈអង្គុយ អាការៈដេក អាការៈបន្ទោបង់ឧច្ចារៈនិងបស្សាវៈ និងអាការៈស្ញេញធ្មេញដើរទៅកាលឃើញឆ្កែដទៃ នេះហៅថា អាការៈដូចឆ្កែ សេចក្តីថា គាត់តែងធ្វើអាការៈនោះឱ្យចម្រើនឡើង។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា Imināhaṃ sīlena សេចក្តីថា ខ្ញុំដោយអាចារៈនេះក្តី ដោយការសមាទានវត្តនេះក្តី ដោយការប្រព្រឹត្តតបៈដ៏ពិបាកនេះក្តី ដោយព្រហ្មចរិយៈដ៏ប្រសើរគឺការវៀរចាកមេថុនធម្មនេះក្តី។ ពាក្យថា Devo សេចក្តីថា ទេវតាណាមួយក្នុងចំណោមព្រះឥន្ទ្រ ព្រះសុយាមៈជាដើម។ ពាក្យថា Devaññataro សេចក្តីថា ទេវតាដែលមានឋានៈជាទីពីរ ឬទីបី ក្នុងចំណោមទេវតាទាំងនោះ។ ពាក្យថា Micchādiṭṭhi សេចក្តីថា ព្រោះការកាន់យកនូវផ្លូវដែលមិនមែនជាផ្លូវទៅកាន់ទេវលោក ថាជាផ្លូវទៅកាន់ទេវលោក ទើបការយល់ឃើញនោះរបស់គាត់ ហៅថា មិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Aññataraṃ gatiṃ vadāmi សេចក្តីថា ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ មិនមានគតិដទៃក្រៅពីនរក ឬកំណើតតិរច្ឆានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sampajjamānaṃ សេចក្តីថា កាលសម្រេចទៅ ដោយមិនលាយឡំដោយទិដ្ឋិ (មានសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិជាដើម)។

Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhagavā evamāhāti yaṃ maṃ, bhante, bhagavā evamāha, ahametaṃ bhagavato byākaraṇaṃ na rodāmi na paridevāmi, na anutthunāmīti attho. Evaṃ sakammakavasenettha attho veditabbo, na assumuñcanamattena.

ពាក្យថា Nāhaṃ bhante etaṃ rodāmi yaṃ maṃ bhagavā evamāha សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យណាជាមួយខ្ញុំព្រះករុណា ខ្ញុំព្រះករុណាមិនមែនយំសោក ឬខ្សឹកខ្សួល ឬក្តៅក្រហាយចំពោះការដោះស្រាយនោះរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃសកម្មកធាតុ (ធាតុមានកម្ម) យ៉ាងនេះ មិនមែនគ្រាន់តែការបង្ហូរទឹកភ្នែកប៉ុណ្ណោះទេ។

‘‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati;

Jīvantaṃ amma passantī, kasmā maṃ amma rodasī’’ti. (saṃ. ni. 1.239) –

"បពិត្រអ្នកម្តាយ ពួកជនតែងយំសោកចំពោះអ្នកដែលស្លាប់ទៅហើយក្តី ឬចំពោះអ្នកដែលនៅរស់តែមិនបានជួបប្រទះក្តី បពិត្រអ្នកម្តាយ អ្នកម្តាយកាលឃើញខ្ញុំនៅរស់នៅឡើយ តើហេតុអ្វីបានជាយំសោកចំពោះខ្ញុំ?"

Ayañcettha payogo. Apica me idaṃ, bhanteti apica kho me idaṃ, bhante, kukkuravataṃ dīgharattaṃ samādinnaṃ, tasmiṃ sampajjantepi vuddhi natthi, vipajjantepi. Iti ‘‘ettakaṃ kālaṃ mayā katakammaṃ moghaṃ jāta’’nti attano vipattiṃ paccavekkhamāno rodāmi, bhanteti.

នេះជាឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Apica me idaṃ bhante សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ម្យ៉ាងទៀត វត្តដូចឆ្កែនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាបានសមាទានអស់កាលដ៏យូរអង្វែងហើយ ទោះបីជាវត្តនោះសម្រេចក្តី ក៏មិនមានសេចក្តីចម្រើន ទោះបីជាវិនាសក្តី ក៏មិនមានសេចក្តីចម្រើនដែរ។ ខ្ញុំព្រះករុណាកាលពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីវិនាសរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះថា "កម្មដែលខ្ញុំព្រះករុណាធ្វើអស់កាលប៉ុណ្ណេះ បានជាអំពើឥតប្រយោជន៍ហើយ" ទើបយំសោក បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន។

80. Govatantiādīni kukkuravatādīsu vuttanayeneva veditabbāni. Gavākappanti goākappaṃ. Sesaṃ kukkurākappe vuttasadisameva. Yathā pana tattha aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro, evamidha aññe gāvo disvā kaṇṇe ukkhipitvā gamanākāro veditabbo. Sesaṃ tādisameva.

៨០. បទទាំងឡាយមាន Govatam ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយក្នុងបទមាន Kukkuravata ជាដើម។ ពាក្យថា Gavākappaṃ គឺអាការៈដូចគោ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នាគ្នានឹងសេចក្តីដែលបានពោលក្នុងអាការៈដូចឆ្កែដែរ។ ប៉ុន្តែ ដូចជាក្នុងអាការៈដូចឆ្កែនោះ កាលឃើញឆ្កែដទៃ តែងមានអាការៈស្ញេញធ្មេញដើរទៅ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះ កាលឃើញគោដទៃ គប្បីជ្រាបថាមានអាការៈលើកត្រចៀកដើរទៅ យ៉ាងនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ក៏មានសភាពដូច្នោះដែរ។

81. Cattārimāni puṇṇa kammānīti kasmā imaṃ desanaṃ ārabhi? Ayañhi desanā ekaccakammakiriyavasena āgatā, imasmiñca kammacatukke kathite imesaṃ kiriyā pākaṭā bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi. Apica imaṃ kammacatukkameva desiyamānaṃ ime sañjānissanti, tato eko saraṇaṃ gamissati, eko pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatīti ayameva etesaṃ sappāyāti ñatvāpi imaṃ desanaṃ ārabhi.

៨១. ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវធម្មទេសនានេះថា "ម្នាលបុណ្ណៈ កម្មទាំងឡាយ ៤ យ៉ាងនេះ..."? ព្រោះថា ធម្មទេសនានេះ មកដោយអំណាចនៃការធ្វើនូវកម្មខ្លះៗ ហើយកាលបើកម្មទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ត្រូវបានសម្តែងហើយ អាការៈប្រព្រឹត្តរបស់ពួកគេនឹងប្រាកដច្បាស់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបផ្តើមសម្តែងនូវធម្មទេសនានេះ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើកម្មទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ត្រូវបានសម្តែង ពួកគេនឹងដឹងច្បាស់ លំដាប់នោះ ម្នាក់ (គឺបុណ្ណៈ) នឹងដល់នូវសរណគមន៍ ម្នាក់ទៀត (គឺសេនិយៈ) នឹងបួសហើយសម្រេចអរហត្តផល ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា "ធម៌នេះឯងជាទីសប្បាយដល់ពួកគេ" ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវធម្មទេសនានេះ។

Tattha kaṇhanti kāḷakaṃ dasaakusalakammapathakammaṃ. Kaṇhavipākanti apāye nibbattanato kāḷakavipākaṃ. Sukkanti paṇḍaraṃ dasakusalakammapathakammaṃ. Sukkavipākanti sagge nibbattanato paṇḍaravipākaṃ. Kaṇhasukkanti vomissakakammaṃ. Kaṇhasukkavipākanti sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā [Pg.73] akusalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthiṭṭhānādīsu uppanno kusalena pavatte sukhaṃ vediyati. Kusalena rājakulepi nibbatto akusalena pavatte dukkhaṃ vediyati. Akaṇhaṃ asukkanti kammakkhayakaraṃ catumaggacetanākammaṃ adhippetaṃ. Tañhi yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkavipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana adānato akaṇhāsukkavipākattā ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Ayaṃ tāva uddese attho.

ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា Kaṇha (កម្មខ្មៅ) សេចក្តីថា កម្មដ៏សៅហ្មង គឺអកុសលកម្មបថ ១០។ ពាក្យថា Kaṇhavipāka (មានវិបាកខ្មៅ) សេចក្តីថា មានផលដ៏សៅហ្មង ព្រោះញ៉ាំងសត្វឱ្យទៅកើតក្នុងអបាយភូមិ។ ពាក្យថា Sukka (កម្មស) សេចក្តីថា កម្មដ៏ស្អាតស្អំ គឺកុសលកម្មបថ ១០។ ពាក្យថា Sukkavipāka (មានវិបាកស) សេចក្តីថា មានផលដ៏ស្អាតស្អំ ព្រោះញ៉ាំងសត្វឱ្យទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ ពាក្យថា Kaṇhasukka (កម្មទាំងខ្មៅទាំងស) សេចក្តីថា កម្មដែលលាយឡំគ្នា។ ពាក្យថា Kaṇhasukkavipāka (មានវិបាកទាំងខ្មៅទាំងស) សេចក្តីថា មានផលទាំងសុខទាំងទុក្ខ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលធ្វើកម្មលាយឡំគ្នាហើយ ដោយអំណាចអកុសលកម្ម តែងទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន ជាដំរីមង្គលជាដើម ប៉ុន្តែដោយអំណាចកុសលកម្ម តែងបានទទួលសេចក្តីសុខក្នុងបវត្តិកាល។ ឬមួយ ដោយអំណាចកុសលកម្ម តែងទៅកើតក្នុងរាជត្រកូល ប៉ុន្តែដោយអំណាចអកុសលកម្ម តែងបានទទួលសេចក្តីទុក្ខក្នុងបវត្តិកាល។ ពាក្យថា Akaṇhaṃ asukkaṃ (កម្មមិនខ្មៅមិនស) សំដៅយកចេតនាកម្មក្នុងមគ្គទាំង ៤ ដែលធ្វើឱ្យអស់ទៅនៃកម្ម។ ព្រោះថា ប្រសិនបើកម្មនោះជាកម្មខ្មៅ គប្បីឱ្យផលខ្មៅ ប្រសិនបើជាកម្មស គប្បីឱ្យផលស ប៉ុន្តែព្រោះមិនឱ្យផលទាំងពីរយ៉ាងនោះ និងព្រោះមានផលមិនខ្មៅមិនស ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "akaṇhaṃ asukkaṃ"។ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងឧទ្ទេសវារៈជាមុនសិន។

Niddese pana sabyābajjhanti sadukkhaṃ. Kāyasaṅkhārādīsu kāyadvāre gahaṇādivasena copanappattā dvādasa akusalacetanā sabyābajjhakāyasaṅkhāro nāma. Vacīdvāre hanusañcopanavasena vacībhedapavattikā tāyeva dvādasa vacīsaṅkhāro nāma. Ubhayacopanaṃ appattā raho cintayantassa manodvāre pavattā manosaṅkhāro nāma. Iti tīsupi dvāresu kāyaduccaritādibhedā akusalacetanāva saṅkhārāti veditabbā. Imasmiñhi sutte cetanā dhuraṃ, upālisutte kammaṃ. Abhisaṅkharitvāti saṅkaḍḍhitvā, piṇḍaṃ katvāti attho. Sabyābajjhaṃ lokanti sadukkhaṃ lokaṃ upapajjanti. Sabyābajjhā phassā phusantīti sadukkhā vipākaphassā phusanti. Ekantadukkhanti nirantaradukkhaṃ. Bhūtāti hetvatthe nissakkavacanaṃ, bhūtakammato bhūtassa sattassa uppatti hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathābhūtaṃ kammaṃ sattā karonti, tathābhūtena kammena kammasabhāgavasena tesaṃ upapatti hoti. Tenevāha ‘‘yaṃ karoti tena upapajjatī’’ti. Ettha ca tenāti kammena viya vuttā, upapatti ca nāma vipākena hoti. Yasmā pana vipākassa kammaṃ hetu, tasmā tena mūlahetubhūtena kammena nibbattatīti ayamettha attho. Phassā phusantīti yena kammavipākena nibbatto, taṃkammavipākaphassā phusanti. Kammadāyādāti kammadāyajjā kammameva nesaṃ dāyajjaṃ santakanti vadāmi.

នៅក្នុងនិទ្ទេសវារៈ ពាក្យថា sabyābajjha (សព្យាបជ្ឈៈ) គឺប្រកបដោយទុក្ខ។ ក្នុងកាយសង្ខារជាដើម អកុសលចេតនា ១២ ដែលដល់នូវការញ៉ាំងកាយឲ្យកម្រើក ដោយអំណាចនៃការកាន់យកវត្ថុជាដើម ក្នុងកាយទ្វារ ឈ្មោះថា សព្យាបជ្ឈកាយសង្ខារ។ អកុសលចេតនា ១២ នោះឯង ដែលញ៉ាំងវាចាឲ្យបែកចេញ ដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងចង្កាឲ្យកម្រើក ក្នុងវចីទ្វារ ឈ្មោះថា វចីសង្ខារ។ ចេតនាទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមនោទ្វារ របស់បុគ្គលអ្នកគិតក្នុងទីស្ងាត់ ដែលមិនដល់នូវការកម្រើកកាយនិងវាចាទាំងពីរ ឈ្មោះថា មនោសង្ខារ។ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា អកុសលចេតនាទាំងឡាយដែលមានការបែងចែកជាកាយទុច្ចរិតជាដើម ក្នុងទ្វារទាំងបី សុទ្ធតែជាសង្ខារ។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រនេះ ចេតនាជាប្រធាន ចំណែកក្នុងឧបាលិសូត្រ កម្មជាប្រធាន។ ពាក្យថា Abhisaṅkharitvā សេចក្តីថា ប្រមូលមក ធ្វើឲ្យជាដុំក្ដាប់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Sabyābajjhaṃ lokaṃ សេចក្តីថា ទៅកើតក្នុងលោកដែលប្រកបដោយទុក្ខ។ ពាក្យថា Sabyābajjhā phassā phusanti សេចក្តីថា ផស្សៈជាវិបាកដែលប្រកបដោយទុក្ខទាំងឡាយមកប៉ះពាល់។ ពាក្យថា Ekantadukkhaṃ សេចក្តីថា ទុក្ខដែលកើតឡើងមិនដាច់។ ពាក្យថា Bhūtā គឺជាបញ្ចមីវិភត្តិក្នុងអត្ថថាជាហេតុ សេចក្តីថា ការកើតឡើងនៃសត្វដែលកើតហើយ តែងមានព្រោះតែកម្មដែលនាំឲ្យកើតក្នុងអបាយ។ ព្រះមានព្រះភាគមានព្រះហឫទ័យចង់សំដែងសេចក្តីនេះថា សត្វទាំងឡាយធ្វើកម្មដែលជាហេតុឲ្យកើតក្នុងអបាយយ៉ាងណា ការកើតឡើងរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ តែងមានដោយសារកម្មដែលជាហេតុឲ្យកើតក្នុងអបាយយ៉ាងនោះ ដោយអំណាចនៃចំណែកកម្មដែលដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ធ្វើកម្មណា តែងទៅកើតដោយសារកម្មនោះ»។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា tena ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកកម្ម ប៉ុន្តែការកើតឡើង (បដិសន្ធិ) តែងមានដោយវិបាកចិត្ត។ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រោះតែកម្មជាហេតុនៃវិបាក ហេតុនោះ ការកើតឡើងនោះទើបកើតឡើងដោយសារកម្មដែលជាហេតុដើមនោះ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ ពាក្យថា Phassā phusanti សេចក្តីថា ផស្សៈទាំងឡាយដែលប្រកបដោយវិបាកនៃកម្មនោះ តែងមកប៉ះពាល់សត្វដែលកើតឡើងដោយសារវិបាកនៃកម្មណា។ ពាក្យថា Kammadāyādā សេចក្តីថា មានកម្មជាមរតក តថាគតពោលថា កម្មហ្នឹងឯងជាមរតក ជាទ្រព្យរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ។

Abyābajjhanti niddukkhaṃ. Imasmiṃ vāre kāyadvāre pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā kāyasaṅkhāro nāma. Tāyeva vacīdvāre pavattā vacīsaṅkhāro nāma. Manodvāre pavattā tāyeva aṭṭha, tisso ca heṭṭhimajhānacetanā abyābajjhamanosaṅkhāro nāma. Jhānacetanā tāva hotu, kāmāvacarā kinti abyābajjhamanosaṅkhāro nāma jātāti. Kasiṇasajjanakāle [Pg.74] ca kasiṇāsevanakāle ca labbhanti. Kāmāvacaracetanā paṭhamajjhānacetanāya ghaṭitā, catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitā. Iti tīsupi dvāresu kāyasucaritādibhedā kusalacetanāva saṅkhārāti veditabbo. Tatiyavāro ubhayamissakavasena veditabbā.

ពាក្យថា Abyābajjha (អព្យាបជ្ឈៈ) គឺមិនមានទុក្ខ។ ក្នុងវារៈនេះ កាមាវចរកុសលចេតនា ៨ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ ឈ្មោះថា កាយសង្ខារ。 កាមាវចរកុសលចេតនា ៨ នោះឯង ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវចីទ្វារ ឈ្មោះថា វចីសង្ខារ។ កាមាវចរកុសលចេតនា ៨ នោះផង និងឈានចេតនាថ្នាក់ទាបទាំង ៣ ផង ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមនោទ្វារ ឈ្មោះថា អព្យាបជ្ឈមនោសង្ខារ។ ឈានចេតនានោះទុកជាមុនសិន ចុះកាមាវចរកុសលចេតនាទាំងឡាយ ដូចម្តេចទើបឈ្មោះថាជាអព្យាបជ្ឈមនោសង្ខារបាន? (ឆ្លើយថា) ព្រោះចេតនាទាំងនោះ តែងបានក្នុងកាលដែលរៀបចំកសិណ និងក្នុងកាលដែលសេពកសិណ។ កាមាវចរកុសលចេតនាទាំងឡាយ តែងទាក់ទងនឹងបឋមជ្ឈានចេតនា ហើយចតុត្ថជ្ឈានចេតនា តែងទាក់ទងនឹងតតិយជ្ឈានចេតនា។ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា កុសលចេតនាទាំងឡាយដែលមានការបែងចែកជាកាយសុចរិតជាដើម ក្នុងទ្វារទាំងបី សុទ្ធតែជាសង្ខារ។ ចំណែកវារៈទីបី គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការលាយឡំគ្នានៃសង្ខារទាំងពីរ។

Seyyathāpi manussātiādīsu manussānaṃ tāva kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ pākaṭameva, devesu pana bhummadevatānaṃ, vinipātikesu vemānikapetānaṃ kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ hotīti veditabbaṃ. Hatthiādīsu tiracchānesupi labbhatiyeva.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Seyyathāpi manussā ជាដើម ជាដំបូង សេចក្តីសុខខ្លះ សេចក្តីទុក្ខខ្លះ តាមកាលវេលា របស់មនុស្សទាំងឡាយ គឺប្រាកដច្បាស់ណាស់។ ចំណែកក្នុងពួកទេវតា គឺភុម្មទេវតាទាំងឡាយ និងក្នុងពួកវិនិបាតិកៈ គឺវេមានិកប្រេតទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបថា តែងមានសេចក្តីសុខខ្លះ សេចក្តីទុក្ខខ្លះ តាមកាលវេលា។ សូម្បីតែក្នុងពួកសត្វតិរច្ឆាន មានដំរីជាដើម ក៏តែងបាននូវសេចក្តីសុខនិងទុក្ខតាមកាលវេលានោះដែរ។

Tatrāti tesu tīsu kammesu. Tassa pahānāya yā cetanāti tassa pahānatthāya maggacetanā. Kammaṃ patvāva maggacetanāya añño paṇḍarataro dhammo nāma natthi. Idaṃ pana kammacatukkaṃ patvā dvādasa akusalacetanā kaṇhā nāma, tebhūmakakusalacetanā sukkā nāma, maggacetanā akaṇhā asukkāti āgatā.

ពាក្យថា Tatra គឺក្នុងចំណោមកម្មទាំងបីនោះ។ ពាក្យថា Tassa pahānāya yā cetanā សេចក្តីថា មគ្គចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់កម្មនោះ។ លុះដល់នូវភាពជាកម្មហើយ ធម៌ដទៃដែលសស្អាតជាងមគ្គចេតនានោះ មិនមានឡើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ លុះដល់នូវកម្មចតុក្កៈ (កម្ម ៤ យ៉ាង) នេះហើយ អកុសលចេតនា ១២ ឈ្មោះថា កម្មខ្មៅ, កុសលចេតនាជាតេភូមិកៈ ឈ្មោះថា កម្មស, មគ្គចេតនា ឈ្មោះថា កម្មមិនខ្មៅមិនស ដូចដែលបានមកហើយ។

82. ‘‘Labheyyāhaṃ, bhante’’ti idaṃ so ‘‘ciraṃ vata me aniyyānikapakkhe yojetvā attā kilamito, ‘sukkhanadītīre nhāyissāmī’ti samparivattentena viya thuse koṭṭentena viya ca na koci attho nipphādito, handāhaṃ attānaṃ yoge yojemī’’ti cintetvā āha. Atha bhagavā yonena khandhake titthiyaparivāso paññatto, yaṃ aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito – ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ, svāhaṃ, bhante, saṅghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 86) nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya ‘‘yo kho, seniya, aññatitthiyapubbo’’tiādimāha.

៨២. ពាក្យថា «Labheyyāhaṃ, bhante» នេះ សេនិយៈនោះបានគិតថា «ឱ! ខ្លួនយើងបានប្រកបក្នុងចំណែកធម៌ដែលមិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខអស់កាលយូរអង្វែងមកហើយ ធ្វើឲ្យខ្លួនលំបាកទទេ ដូចជាបុគ្គលដែលត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកដោយគិតថា "យើងនឹងងូតទឹកនៅឆ្នេរស្ទឹងដែលស្ងួត" ឬដូចជាបុគ្គលដែលបុកកិនអង្កាម មិនបានសម្រេចប្រយោជន៍អ្វីបន្តិចសោះឡើយ ឥឡូវនេះ យើងនឹងប្រកបខ្លួនក្នុងសេចក្តីព្យាយាមដែលគួរប្រកបវិញ» ទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកអញ្ញតិត្ថិយបរិវាសណា ដែលព្រះអង្គទ្រង់បញ្ញត្តទុកក្នុងមហាវគ្គខន្ធកៈ ដែលអតីតតិត្ថិយស្ថិតនៅក្នុងភូមិជាសាមណេរ តែងសមាទាននៅបរិវាស ដោយវិធីមានជាដើមថា «បពិត្រព្រះសង្ឃដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាមានឈ្មោះនេះ ជាអតីតតិត្ថិយ ប្រាថ្នានូវឧបសម្បទាក្នុងធម្មវិន័យនេះ បពិត្រព្រះសង្ឃដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណានោះ សូមបរិវាសអស់ ៤ ខែ ចំពោះព្រះសង្ឃ» ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «ម្នាលសេនិយៈ បុគ្គលណាដែលជាអតីតតិត្ថិយ...»។

Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṃ. Aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ. Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya pabbajjakhandhakavaṇṇanāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 86) vuttanayeneva veditabbo[Pg.75]. Apica metthāti apica me ettha. Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ. Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsārahoti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti.

ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា pabbajjā (ការបួសជាសាមណេរ) ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃភាពរលូននៃពាក្យសម្តីប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា បុគ្គលទោះបីមិនទាន់បាននៅបរិវាស ក៏តែងបានការបួសជាសាមណេរជាមុនសិន។ ក៏ប៉ុន្តែ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាឧបសម្បទា ត្រូវតែនៅបរិវាស ដោយបំពេញវត្ត ៨ យ៉ាង មានការមិនចូលទៅកាន់ស្រុកក្នុងវេលាព្រឹកព្រហាមពេកជាដើម។ ពាក្យថា Āraddhacittā សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានចិត្តត្រេកអរ ដោយសារការបំពេញវត្ត ៨ យ៉ាងនោះ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងសូត្រនេះ។ ចំណែកសេចក្តីពិស្តារនៃអញ្ញតិត្ថិយបរិវាសនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលទុកក្នុងសមន្តបាសាទិកា វិនយដ្ឋកថា ក្នុងអដ្ឋកថានៃបព្វជ្ជាខន្ធកៈ។ បទថា Apica mettha គឺកាត់បទជា apica me ettha។ បទថា Puggalavemattatā viditā សេចក្តីថា ភាពខុសប្លែកគ្នានៃបុគ្គល គឺតថាគតបានដឹងហើយ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីថា «បុគ្គលនេះគួរដល់បរិវាស បុគ្គលនេះមិនគួរដល់បរិវាស សេចក្តីប្លែកគ្នានេះ ប្រាកដច្បាស់ដល់តថាគតហើយ»។

Tato seniyo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti. Tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho sace, bhantetiādimāha. Atha bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā na seniyo parivāsaṃ arahatīti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, bhikkhu, seniyaṃ nhāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ ānayi. Bhagavā gaṇe nisīditvā upasampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho acelo seniyo bhagavato santike pabbajjaṃ alattha upasampada’’nti.

បន្ទាប់មក សេនិយៈបានគិតថា «ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលក្នុងសាសនានេះ លោកតែងដុសខាត់ សង្កត់សង្កិន ហើយកាន់យកតែរបស់ដែលសមគួរ ចំណែករបស់ដែលមិនសមគួរ តែងបោះបង់ចោល»។ បន្ទាប់មក សេនិយៈមានសេចក្តីព្យាយាមកើតឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងការបួស ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើ...»។ គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបនូវសេចក្តីប្រាថ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លារបស់សេនិយៈនោះ ហើយទ្រង់យល់ថា សេនិយៈមិនគួរដល់បរិវាសឡើយ ទើបត្រាស់ហៅភិក្ខុមួយរូបមកថា «ម្នាលភិក្ខុ ចូរអ្នកទៅ ងូតទឹកឲ្យសេនិយៈ រួចបំបួសជាសាមណេរ ហើយនាំមកទីនេះចុះ»។ ភិក្ខុនោះបានធ្វើតាមព្រះបន្ទូលនោះ បំបួសសេនិយៈនោះរួចហើយ ក៏នាំមកកាន់សំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ ហើយទ្រង់ញ៉ាំងសេនិយៈឲ្យបានឧបសម្បទា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា «អចេលសេនិយៈ បានការបព្វជ្ជា បានការឧបសម្បទា ក្នុងសំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគហើយ»។

Acirūpasampannoti upasampanno hutvā nacirameva. Vūpakaṭṭhoti vatthukāmakilesakāmehi kāyena ca cittena ca vūpakaṭṭho. Appamattoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto. Ātāpīti kāyikacetasikasaṅkhātena vīriyātāpena ātāpī. Pahitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitatto vissaṭṭhaattabhāvo. Yassatthāyāti yassa atthāya. Kulaputtāti ācārakulaputtā. Sammadevāti hetunāva kāraṇeneva. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyapariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ ñatvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsi. Evaṃ viharantova khīṇā jāti…pe… abbhaññāsi.

បទថា Acirūpasampanno សេចក្តីថា បានឧបសម្បទាហើយមិនយូរប៉ុន្មានឡើយ។ បទថា Vūpakaṭṭho សេចក្តីថា ជាអ្នកគេចចេញឆ្ងាយចាកវត្ថុកាមនិងកិលេសកាម ទាំងកាយទាំងចិត្ត។ បទថា Appamatto សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនលះបង់សតិក្នុងកម្មដ្ឋាន។ បទថា Ātāpī សេចក្តីថា ជាអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស ដែលហៅថា កាយិកវីរិយៈ និងចេតសិកវីរិយៈ។ បទថា Pahitatto សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ដោយមិនមានការអាឡោះអាល័យក្នុងកាយនិងជីវិត គឺលះបង់នូវអត្តភាពហើយ។ បទថា Yassatthāya សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ផលណា។ បទថា Kulaputtā សេចក្តីថា អាចារកុលបុត្រទាំងឡាយ។ បទថា Sammadeva សេចក្តីថា ដោយហេតុដ៏សមគួរ ដោយហេតុដ៏ត្រឹមត្រូវ។ បទថា Tadanuttaraṃ គឺកាត់បទជា taṃ anuttaraṃ។ បទថា Brahmacariyapariyosānaṃ សេចក្តីថា អរហត្តផលដែលជាទីបំផុតនៃព្រហ្មចរិយធម៌ ពោលគឺមគ្គ។ ព្រោះថា កុលបុត្រទាំងឡាយតែងបួសដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តផលនោះឯង។ បទថា Diṭṭheva dhamme សេចក្តីថា ក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ បទថា Sayaṃ abhiññā sacchikatvā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយខ្លួនឯង ដោយបញ្ញាជាអរហត្តផល គឺដឹងដោយខ្លួនឯង មិនបាច់ជឿតាមអ្នកដទៃឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា Upasampajja vihāsi សេចក្តីថា បានដល់ បានសម្រេច ហើយរស់នៅ។ កាលដែលព្រះសេនិយត្ថេររស់នៅយ៉ាងនេះ ក៏បានដឹងច្បាស់ថា «ជាតិអស់ហើយ...» ជាដើម។

Evamassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dassetvā arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpetuṃ ‘‘aññataro kho panāyasmā seniyo arahataṃ ahosī’’ti vuttaṃ. Tattha aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ, bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro ahosīti ayamevattha adhippāyo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវបច្ចវេក្ខណភូមិរបស់ព្រះសេនិយៈនោះយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីបញ្ចប់ទេសនាដោយការលើកតម្កើងអរហត្តផលជាកំពូល ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ក៏ព្រះសេនិយដ៏មានអាយុ ជាព្រះអរហន្តមួយរូប ក្នុងចំណោមព្រះអរហន្តទាំងឡាយ»។ ក្នុងបទនោះ បទថា aññataro គឺមួយរូប។ បទថា arahataṃ សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមព្រះអរហន្តទាំងឡាយ គឺបានចូលទៅក្នុងចំណោមព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលជាសាវ័ករបស់ព្រះមានព្រះភាគ នេះជាអធិប្បាយក្នុងបទនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថានៃមជ្ឈិមនិកាយ

Kukkuravatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាអំពីកុក្កុរវតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

8. Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā

៨. ការពណ៌នាអំពីអភយរាជកុមារសូត្រ

83. Evaṃ [Pg.76] me sutanti abhayasuttaṃ. Tattha abhayoti tassa nāmaṃ. Rājakumāroti bimbisārassa orasaputto. Vādaṃ āropehīti dosaṃ āropehi. Nerayikoti niraye nibbattako. Kappaṭṭhoti kappaṭṭhitiko. Atekicchoti buddhasahassenāpi tikicchituṃ na sakkā. Uggilitunti dve ante mocetvā kathetuṃ asakkonto uggilituṃ bahi nīharituṃ na sakkhiti. Ogilitunti pucchāya dosaṃ datvā hāretuṃ asakkonto ogilituṃ anto pavesetuṃ na sakkhiti.

៨៣. សូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា Evaṃ me sutaṃ គឺអភយរាជកុមារសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា abhayo គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះរាជកុមារនោះ។ បទថា rājakumaro សេចក្តីថា ព្រះរាជបុត្របង្កើតរបស់ព្រះបាទពិម្ពិសារ។ បទថា vādaṃ āropehi សេចក្តីថា ចូរចោទប្រកាន់ទោសចុះ。 បទថា nerayiko សេចក្តីថា បុគ្គលដែលត្រូវទៅកើតក្នុងនរក។ បទថា kappaṭṭho សេចក្តីថា បុគ្គលដែលត្រូវស្ថិតនៅអស់មួយកប្ប។ បទថា atekiccho សេចក្តីថា បុគ្គលដែលសូម្បីតែព្រះពុទ្ធមួយពាន់ព្រះអង្គ ក៏មិនអាចព្យាបាលបាន។ បទថា uggilituṃ សេចក្តីថា ព្រះសមណគោតម កាលបើមិនអាចដោះស្រាយដោយរួចផុតពីចំណែកទាំងពីរបានទេ នឹងមិនអាចខ្ជាក់ចេញ គឺមិនអាចនាំយកចេញទៅខាងក្រៅបានឡើយ។ បទថា ogilituṃ សេចក្តីថា ព្រះសមណគោតម កាលបើមិនអាចលះបង់ទោសក្នុងការសួរនោះបានទេ នឹងមិនអាចលេបចូល គឺមិនអាចបញ្ចូលទៅខាងក្នុងបានឡើយ។

Evaṃ, bhanteti nigaṇṭho kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃ sāvake bhinditvā gaṇhāti, handāhaṃ ekaṃ pañhaṃ abhisaṅkharomi, yaṃ puṭṭho samaṇo gotamo ukkuṭiko hutvā nisinno uṭṭhātuṃ na sakkhissatī’’ti. So abhayassa gehā nīhaṭabhatto siniddhabhojanaṃ bhuñjanto bahū pañhe abhisaṅkharitvā – ‘‘ettha samaṇo gotamo imaṃ nāma dosaṃ dassessati, ettha imaṃ nāmā’’ti sabbe pahāya cātumāsamatthake imaṃ pañhaṃ addasa. Athassa etadahosi – ‘‘imassa pañhassa pucchāya vā vissajjane vā na sakkā doso dātuṃ, ovaṭṭikasāro ayaṃ, ko nu kho imaṃ gahetvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessatī’’ti. Tato ‘‘abhayo rājakumāro paṇḍito, so sakkhissatīti taṃ uggaṇhāpemī’’ti niṭṭhaṃ gantvā uggaṇhāpesi. So vādajjhāsayatāya tassa vacanaṃ sampaṭicchanto ‘‘evaṃ, bhante,’’ti āha.

ពាក្យថា «Evaṃ, bhante» ឮថា និគន្ថៈបានគិតថា «ព្រះសមណគោតម តែងបំបែកបំបាក់សាវ័ករបស់យើងយកទៅ ឥឡូវនេះ យើងនឹងរៀបចំបញ្ហាមួយ ដែលកាលបើព្រះសមណគោតមត្រូវសួរហើយ នឹងប្រៀបដូចជាបុគ្គលអង្គុយច្រហោង មិនអាចក្រោកឈរឡើងបានឡើយ»។ និគន្ថៈនោះ កាលដែលបរិភោគភោជនាហារដ៏ឆ្ងាញ់ពិសារដែលនាំមកពីដំណាក់របស់អភយរាជកុមារ បានរៀបចំបញ្ហាជាច្រើន ហើយគិតថា «ក្នុងបញ្ហានេះ ព្រះសមណគោតមនឹងបង្ហាញទោសឈ្មោះនេះ ក្នុងបញ្ហានេះ នឹងបង្ហាញទោសឈ្មោះនេះ» រួចក៏លះបង់បញ្ហាទាំងអស់នោះចោល ហើយក្នុងរយៈពេលជាង ៤ ខែ ក៏បានឃើញបញ្ហានេះ។ គ្រានោះ និគន្ថៈនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «បញ្ហានេះ មិនថាជាការសួរ ឬការឆ្លើយឡើយ គឺមិនអាចរកទោសមកដាក់បានឡើយ បញ្ហានេះប្រៀបដូចជាទ្រព្យជាប់នឹងចង្កេះ តើនរណាហ្នឹងអាចកាន់យកបញ្ហានេះទៅចោទប្រកាន់ទោសចំពោះព្រះសមណគោតមបានទៅ?»។ បន្ទាប់មក និគន្ថៈគិតថា «អភយរាជកុមារជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ព្រះរាជកុមារនោះនឹងអាចធ្វើបាន យើងនឹងបង្រៀនបញ្ហានេះដល់ព្រះរាជកុមារនោះ» លុះសម្រេចចិត្តយ៉ាងនេះហើយ ក៏បានបង្រៀនបញ្ហានោះ។ អភយរាជកុមារនោះ ព្រោះតែមានបំណងចង់ជជែកដេញដោល ទើបទទួលពាក្យរបស់និគន្ថៈនោះថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន យ៉ាងហ្នឹងចុះ»។

84. Akālo kho ajjāti ayaṃ pañho catūhi māsehi abhisaṅkhato, tattha idaṃ gahetvā idaṃ vissajjiyamāne divasabhāgo nappahossatīti maññanto evaṃ cintesi. So dānīti sve dāni. Attacatutthoti kasmā bahūhi saddhiṃ na nimantesi? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘bahūsu nisinnesu thokaṃ datvā vadantassa aññaṃ suttaṃ aññaṃ kāraṇaṃ aññaṃ tathārūpaṃ vatthuṃ āharitvā dassessati, evaṃ sante kalaho vā kolāhalameva vā bhavissati. Athāpi ekakaṃyeva nimantessāmi, evampi me garahā uppajjissati ‘yāvamaccharī vāyaṃ abhayo, bhagavantaṃ divase divase bhikkhūnaṃ satenapi sahassenapi saddhiṃ carantaṃ disvāpi ekakaṃyeva [Pg.77] nimantesī’’’ti. ‘‘Evaṃ pana doso na bhavissatī’’ti aparehi tīhi saddhiṃ attacatutthaṃ nimantesi.

៨៤. បទថា Akālo kho ajja សេចក្តីថា អភយរាជកុមារកាលបើគិតថា «បញ្ហានេះ និគន្ថៈបានរៀបចំអស់រយៈពេល ៤ ខែ កាលបើកាន់យកសេចក្តីនេះមកឆ្លើយបំភ្លឺក្នុងទីនោះ ពេលវេលាពេញមួយថ្ងៃក៏មិនគ្រប់គ្រាន់ដែរ» ទើបគិតយ៉ាងនេះ។ បទថា So dānī គឺកាត់បទជា sve dāni។ បទថា Attacatuttho (ខ្លួនឯងជាគម្រប់បួន) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជកុមារមិននិមន្តព្រះអង្គជាមួយភិក្ខុជាច្រើនរូប? ឮថា ព្រះរាជកុមារនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «កាលបើភិក្ខុជាច្រើនរូបគង់នៅជាមួយគ្នា កាលបើយើងថ្វាយចង្ហាន់បន្តិចបន្តួចហើយនិយាយដេញដោល ព្រះអង្គនឹងនាំយកសូត្រដទៃ ហេតុផលដទៃ ឬរឿងរ៉ាវដទៃដែលមានសភាពយ៉ាងនោះមកបង្ហាញ កាលបើដូច្នោះ ការឈ្លោះប្រកែកគ្នា ឬការវឹកវរអ៊ូអែរនឹងកើតឡើងជាមិនខាន។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើយើងនិមន្តតែព្រះអង្គមួយព្រះអង្គឯង ការនិន្ទាក៏នឹងកើតឡើងដល់យើងថា "អភយរាជកុមារនេះកំណាញ់ណាស់ សូម្បីតែឃើញព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅជាមួយភិក្ខុរាប់រយរាប់ពាន់រូបរាល់ៗថ្ងៃ ក៏នៅតែនិមន្តព្រះអង្គតែមួយព្រះអង្គឯងដែរ"»។ ព្រះរាជកុមារគិតថា «កាលបើធ្វើបែបនេះ ទោសក៏មិនមានឡើយ» ទើបនិមន្តព្រះមានព្រះភាគរួមជាមួយភិក្ខុ ៣ រូបដទៃទៀត គឺខ្លួនឯងជាគម្រប់បួន។

85. Na khvettha, rājakumāra, ekaṃsenāti na kho, rājakumāra, ettha pañhe ekaṃsena vissajjanaṃ hoti. Evarūpañhi vācaṃ tathāgato bhāseyyāpi na bhāseyyāpi. Bhāsitapaccayena atthaṃ passanto bhāseyya, apassanto na bhāseyyāti attho. Iti bhagavā mahānigaṇṭhena catūhi māsehi abhisaṅkhataṃ pañhaṃ asanipātena pabbatakūṭaṃ viya ekavacaneneva saṃcuṇṇesi. Anassuṃ nigaṇṭhāti naṭṭhā nigaṇṭhā.

៨៥. ពាក្យថា Na khvettha, rājakumāra, ekaṃsenā មានសេចក្តីថា ម្នាលរាជកុមារ ការដោះស្រាយដោយចំណែកមួយម៉ាត់ម៉ាត់ ក្នុងបញ្ហានេះ មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះតថាគត គប្បីពោលខ្លះ មិនគប្បីពោលខ្លះ នូវវាចាមានសភាពដូច្នោះ។ សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះតថាគត កាលបើឃើញប្រយោជន៍ ព្រោះហេតុតែពោល ក៏គប្បីពោល បើមិនឃើញប្រយោជន៍ ក៏មិនគប្បីពោលឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានកម្ទេចបញ្ហាដែលមហានិគន្ថរៀបចំទុកអស់រយៈពេល ៤ ខែ ឲ្យខ្ទេចខ្ទីដូចជាកំពូលភ្នំត្រូវរន្ទះបាញ់ ដោយព្រះវាចាតែមួយម៉ាត់ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Anassuṃ nigaṇṭhā សេចក្តីថា ពួកនិគន្ថវិនាសហើយ។

86. Aṅke nisinno hotīti ūrūsu nisinno hoti. Lesavādino hi vādaṃ paṭṭhapentā kiñcideva phalaṃ vā pupphaṃ vā potthakaṃ vā gahetvā nisīdanti. Te attano jaye sati paraṃ ajjhottharanti, parassa jaye sati phalaṃ khādantā viya pupphaṃ ghāyantā viya potthakaṃ vācentā viya vikkhepaṃ dassenti. Ayaṃ pana cintesi – ‘‘sammāsambuddho esa osaṭasaṅgāmo paravādamaddano. Sace me jayo bhavissati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce bhavissati, dārakaṃ vijjhitvā rodāpessāmi. Tato passatha, bho, ayaṃ dārako rodati, uṭṭhahatha tāva, pacchāpi jānissāmā’’ti tasmā dārakaṃ gahetvā nisīdi. Bhagavā pana rājakumārato sahassaguṇenapi satasahassaguṇenapi vādīvarataro, ‘‘imamevassa dārakaṃ upamaṃ katvā vādaṃ bhindissāmī’’ti cintetvā ‘‘taṃ kiṃ maññasi rājakumārā’’tiādimāha.

៨៦. ពាក្យថា Aṅke nisinno hoti មានសេចក្តីថា អង្គុយលើភ្លៅ។ ព្រោះថា ពួកអ្នកពោលពាក្យកិច្ចកល កាលនឹងតាំងវាទៈ តែងកាន់យកផ្លែឈើខ្លះ ផ្កាឈើខ្លះ ឬសៀវភៅខ្លះ ហើយអង្គុយ។ ពួកជនទាំងនោះ កាលបើខ្លួនឈ្នះ តែងសង្កត់សង្កិនអ្នកដទៃ កាលបើអ្នកដទៃឈ្នះ តែងធ្វើជាស៊ីផ្លែឈើ ហិតផ្កាឈើ ឬអានសៀវភៅ ដើម្បីបង្ហាញនូវការភាន់ច្រឡំ។ ចំណែកឯអភយរាជកុមារនេះ គិតថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនេះ ទ្រង់ធ្លាប់ចូលកាន់សង្គ្រាម (វាទៈ) ច្រើនលើកមកហើយ ទាំងទ្រង់ជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់អ្នកដទៃ។ ប្រសិនបើការឈ្នះនឹងមានដល់យើង នោះជាការល្អ។ ប្រសិនបើមិនមានទេ យើងនឹងវាយក្មេងតូចនេះឲ្យយំ។ បន្ទាប់មក យើងនឹងនិយាយថា 'នែអ្នកទាំងឡាយ ចូរមើលចុះ ក្មេងនេះយំខ្លាំងណាស់ ពួកយើងចូរក្រោកឡើងសិនចុះ ចាំដឹងគ្នានៅពេលក្រោយទៀត'» ព្រោះហេតុនោះ ទើបគាត់ពរក្មេងតូចអង្គុយ។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជាវាទិបុគ្គលដ៏ប្រសើរជាងរាជកុមារនោះ រាប់ពាន់រាប់សែនដង ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងធ្វើក្មេងតូចនេះឯងឲ្យជាឧបមា ហើយបំផ្លាញវាទៈរបស់គាត់» ទើបត្រាស់ពាក្យថា Taṃ kiṃ maññasi rājakumāra ជាដើម។

Tattha mukhe āhareyyāti mukhe ṭhapeyya. Āhareyyassāhanti apaneyyaṃ assa ahaṃ. Ādikenevāti paṭhamapayogeneva. Abhūtanti abhūtatthaṃ. Atacchanti na tacchaṃ. Anatthasaṃhitanti na atthasaṃhitaṃ na vaḍḍhinissitaṃ. Appiyā amanāpāti neva piyā na manāpā. Iminā nayeneva sabbattha attho daṭṭhabbo.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា mukhe āhareyya សេចក្តីថា ដាក់ចូលក្នុងមាត់។ បទថា āhareyyassāhaṃ សេចក្តីថា តថាគតគប្បីយកចេញឲ្យក្មេងនោះ។ បទថា ādikeneva សេចក្តីថា ដោយការព្យាយាមដំបូងបង្អស់។ បទថា abhūtaṃ សេចក្តីថា មិនពិត។ បទថា atacchaṃ សេចក្តីថា មិនមែនជាការពិត។ បទថា anatthasaṃhitaṃ សេចក្តីថា មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ មិនអាស្រ័យនូវសេចក្តីចម្រើន។ បទថា appiyā amanāpā សេចក្តីថា មិនជាទីស្រឡាញ់ មិនជាទីគាប់ចិត្ត។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងគ្រប់កន្លែង ដោយន័យនេះឯង។

Tattha appiyapakkhe paṭhamavācā acoraṃyeva coroti, adāsaṃyeva dāsoti, aduppayuttaṃyeva duppayuttoti pavattā. Na taṃ tathāgato bhāsati. Dutiyavācā coraṃyeva coro ayantiādivasena pavattā. Tampi [Pg.78] tathāgato na bhāsati. Tatiyavācā ‘‘idāni akatapuññatāya duggato dubbaṇṇo appesakkho, idha ṭhatvāpi puna puññaṃ na karosi, dutiyacittavāre kathaṃ catūhi apāyehi na muccissasī’’ti evaṃ mahājanassa atthapurekkhārena dhammapurekkhārena anusāsanīpurekkhārena ca vattabbavācā. Tatra kālaññū tathāgatoti tasmiṃ tatiyabyākaraṇe tassā vācāya byākaraṇatthāya tathāgato kālaññū hoti, mahājanassa ādānakālaṃ gahaṇakālaṃ jānitvāva byākarotīti attho.

ក្នុងចំណែកនៃពាក្យមិនជាទីស្រឡាញ់នោះ ព្រះវាចាទី១ ប្រព្រឹត្តទៅដោយការហៅជនដែលមិនមែនជាចោរថាជាចោរ ហៅជនដែលមិនមែនជាខ្ញុំបម្រើថាជាខ្ញុំបម្រើ ឬហៅជនដែលមិនបានប្រព្រឹត្តខុសថាជាអ្នកប្រព្រឹត្តខុស។ ព្រះតថាគតមិនពោលនូវព្រះវាចានោះឡើយ។ ព្រះវាចាទី២ ប្រព្រឹត្តទៅដោយការហៅចោរពិតប្រាកដថាជាចោរជាដើម។ ព្រះតថាគតក៏មិនពោលនូវព្រះវាចានោះដែរ។ ព្រះវាចាទី៣ គឺព្រះវាចាដែលត្រូវពោលដល់មហាជន ដោយការតម្កល់ប្រយោជន៍ជាធំ តម្កល់ធម៌ជាធំ និងតម្កល់ការប្រដៅជាធំ យ៉ាងនេះថា «ឥឡូវនេះ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនបានធ្វើបុណ្យ ទើបអ្នកជាអ្នកកំសត់ មានសម្បុរអាក្រក់ មានសក្តិ៍តូច សូម្បីស្ថិតនៅក្នុងលោកនេះហើយ ក៏នៅតែមិនធ្វើបុណ្យទៀត ក្នុងវារៈនៃចិត្តទីពីរ តើអ្នកនឹងរួចផុតពីអបាយទាំងបួនដូចម្តេចបាន?»។ បទថា tatra kālaññū tathāgato សេចក្តីថា ក្នុងការពោលពន្យល់ទីបីនោះ ព្រះតថាគតជាអ្នកដឹងនូវកាល ដើម្បីពោលពន្យល់នូវព្រះវាចានោះ គឺទ្រង់ដឹងនូវកាលដែលមហាជននឹងទទួលយក និងកាលដែលនឹងចងចាំ ទើបទ្រង់ពោលពន្យល់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Piyapakkhe paṭhamavācā aṭṭhāniyakathā nāma. Sā evaṃ veditabbā – evaṃ kira gāmavāsimahallakaṃ nagaraṃ āgantvā pānāgāre pivantaṃ vañcetukāmā sambahulā dhuttā pītaṭṭhāne ṭhatvā tena saddhiṃ suraṃ pivantā ‘‘imassa nivāsanapāvuraṇampi hatthe bhaṇḍakampi sabbaṃ gaṇhissāmā’’ti cintetvā katikaṃ akaṃsu – ‘‘ekekaṃ attapaccakkhakathaṃ kathema, yo ‘abhūta’nti kathesi, kathitaṃ vā na saddahati, taṃ dāsaṃ katvā gaṇhissāmā’’ti. Tampi mahallakaṃ pucchiṃsu ‘‘tumhākampi tāta ruccatī’’ti. Evaṃ hotu tātāti.

ក្នុងចំណែកនៃពាក្យជាទីស្រឡាញ់ ព្រះវាចាទី១ ឈ្មោះថា អដ្ឋានិយកថា។ រឿងនោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ឮថា ពួកអ្នកលេងជាច្រើននាក់ ដែលប្រាថ្នានឹងបោកប្រាស់បុរសចាស់អ្នកស្រុកស្រែម្នាក់ ដែលបានមកកាន់ទីក្រុង ហើយកំពុងផឹកទឹកស្រវឹងនៅក្នុងផ្ទះផឹកស្រា ក៏បានឈរនៅក្នុងកន្លែងផឹកនោះ ហើយផឹកស្រាជាមួយគាត់ រួចគិតគ្នាថា «ពួកយើងនឹងយកទាំងសម្លៀកបំពាក់ដណ្តប់ និងទ្រព្យសម្បត្តិនៅក្នុងដៃរបស់បុរសចាស់នេះទាំងអស់» ទើបធ្វើកិច្ចសន្យាគ្នាថា «ពួកយើងម្នាក់ៗនឹងនិយាយរឿងដែលខ្លួនបានជួបផ្ទាល់ភ្នែក បើអ្នកណានិយាយថា 'មិនពិតទេ' ឬមិនជឿពាក្យដែលគេនិយាយ ពួកយើងនឹងធ្វើអ្នកនោះឲ្យទៅជាខ្ញុំបម្រើ ហើយចាប់យកទៅ»។ ពួកអ្នកលេងទាំងនោះក៏បានសួរទៅបុរសចាស់នោះថា «នែឪ! តើលោកយល់ព្រមដែរឬទេ?» បុរសចាស់ពោលថា «អើ! ឲ្យអញ្ចឹងចុះ កូនៗ»។

Eko dhutto āha – mayhaṃ, bho mātu, mayi kucchigate kapiṭṭhaphaladohalo ahosi. Sā aññaṃ kapiṭṭhahārakaṃ alabbhamānā maṃyeva pesesi. Ahaṃ gantvā rukkhaṃ abhiruhituṃ asakkonto attanāva attānaṃ pāde gahetvā muggaraṃ viya rukkhassa upari khipiṃ; atha sākhato sākhaṃ vicaranto phalāni gahetvā otarituṃ asakkonto gharaṃ gantvā nisseṇiṃ āharitvā oruyha mātu santikaṃ gantvā phalāni mātuyā adāsiṃ; tāni pana mahantāni honti cāṭippamāṇāni. Tato me mātarā ekāsane nisinnāya samasaṭṭhiphalāni khāditāni. Mayā ekucchaṅgena ānītaphalesu sesakāni kulasantake gāme khuddakamahallakānaṃ ahesuṃ. Amhākaṃ gharaṃ soḷasahatthaṃ, sesaparikkhārabhaṇḍakaṃ apanetvā kapiṭṭhaphaleheva yāva chadanaṃ pūritaṃ. Tato atirekāni gahetvā gehadvāre rāsiṃ akaṃsu. So asītihatthubbedho pabbato viya ahosi. Kiṃ īdisaṃ, bho sakkā, saddahitunti?

អ្នកលេងម្នាក់និយាយថា «នែអ្នកទាំងឡាយ កាលដែលខ្ញុំនៅក្នុងផ្ទៃម្តាយ ម្តាយរបស់ខ្ញុំមានសេចក្តីឃ្លានចាញ់គភ៌ចង់បរិភោគផ្លែខ្វិត។ កាលគាត់រកអ្នកទៅបេះផ្លែខ្វិតដទៃមិនបាន ក៏បានប្រើខ្ញុំឲ្យទៅ។ ខ្ញុំទៅដល់ហើយ តែឡើងដើមឈើមិនរួច ក៏ចាប់ជើងខ្លួនឯងគ្រវែងឡើងទៅលើដើមឈើដូចជាដំបងឈើ។ បន្ទាប់មក ខ្ញុំក៏ដើរពីមែកមួយទៅមែកមួយ បេះបានផ្លែខ្វិតហើយ តែចុះមកវិញមិនរួច ក៏ដើរទៅផ្ទះយកជណ្ដើរមកដាក់ចុះ រួចដើរទៅរកម្តាយ ប្រគល់ផ្លែខ្វិតទាំងនោះឲ្យគាត់។ ផ្លែខ្វិតទាំងនោះធំណាស់ មានទំហំប៉ុនពាងធំៗ។ បន្ទាប់មក ម្តាយរបស់ខ្ញុំអង្គុយតែមួយកន្លែង បរិភោគអស់ផ្លែខ្វិតចំនួន ៦០ ផ្លែ។ ផ្លែខ្វិតដែលនៅសល់ពីការដែលខ្ញុំផ្ទុកនឹងផ្នត់សម្លៀកបំពាក់តែមួយដងនោះ ក៏បានចែកជូនដល់ក្មេងនិងចាស់នៅក្នុងភូមិរបស់ត្រកូលយើង។ ផ្ទះរបស់យើងមានកម្ពស់ ១៦ ហត្ថ យើងបានយកគ្រឿងប្រដាប់ប្រដាប្រើប្រាស់ផ្សេងៗចេញអស់ ហើយដាក់បំពេញដោយផ្លែខ្វិតរហូតដល់ដំបូលផ្ទះ។ បន្ទាប់មក គេបានយកផ្លែខ្វិតដែលលើសពីនោះ ទៅគរទុកនៅមាត់ទ្វារផ្ទះ។ គំនរផ្លែខ្វិតនោះមានកម្ពស់ ៨០ ហត្ថ ដូចជាភ្នំមួយ។ នែអ្នកទាំងឡាយ តើគេអាចជឿរឿងបែបនេះបានដែរឬទេ?»។

Gāmikamahallako [Pg.79] tuṇhī nisīditvā sabbesaṃ kathāpariyosāne pucchito āha – ‘‘evaṃ bhavissati tātā, mahantaṃ raṭṭhaṃ, raṭṭhamahantatāya sakkā saddahitu’’nti. Yathā ca tena, evaṃ sesehipi tathārūpāsu nikkāraṇakathāsu kathitāsu āha – mayhampi tātā suṇātha, na tumhākaṃyeva kulāni, amhākampi kulaṃ mahākulaṃ, amhākaṃ pana avasesakhettehi kappāsakhettaṃ mahantataraṃ. Tassa anekakarīsasatassa kappāsakhettassa majjhe eko kappāsarukkho mahā asītihatthubbedho ahosi. Tassa pañca sākhā, tāsu avasesasākhā phalaṃ na gaṇhiṃsu, pācīnasākhāya ekameva mahācāṭimattaṃ phalaṃ ahosi. Tassa cha aṃsiyo, chasu aṃsīsu cha kappāsapiṇḍiyo pupphitā. Ahaṃ massuṃ kāretvā nhātavilitto khettaṃ gantvā tā kappāsapiṇḍiyo pupphitā disvā ṭhitakova hatthaṃ pasāretvā gaṇhiṃ. Tā kappāsapiṇḍiyo thāmasampannā cha dāsā ahesuṃ. Te sabbe maṃ ekakaṃ ohāya palātā. Ettake addhāne te na passāmi, ajja diṭṭhā, tumhe te cha janā. Tvaṃ nando nāma, tvaṃ puṇṇo nāma, tvaṃ vaḍḍhamāno nāma, tvaṃ citto nāma tvaṃ maṅgalo nāma, tvaṃ poṭṭhiyo nāmāti vatvā uṭṭhāya nisinnakeyeva cūḷāsu gahetvā aṭṭhāsi. Te ‘‘na mayaṃ dāsā’’tipi vattuṃ nāsakkhiṃsu. Atha ne kaḍḍhanto vinicchayaṃ netvā lakkhaṇaṃ āropetvā yāvajīvaṃ dāse katvā paribhuñji. Evarūpiṃ kathaṃ tathāgato na bhāsati.

បុរសចាស់អ្នកស្រុកស្រែអង្គុយស្ងៀម កាលបើគេសួរនៅពេលបញ្ចប់រឿងរ៉ាវរបស់មនុស្សទាំងអស់ ក៏និយាយថា «វាប្រាកដជាអញ្ចឹងហើយ កូនៗ ស្រុកទេសធំណាស់ ព្រោះតែស្រុកទេសធំទូលាយ ទើបអាចជឿបាន»។ ដូចជាអ្នកលេងទីមួយនោះដែរ ពួកអ្នកលេងដែលនៅសល់ក៏បាននិយាយរឿងដែលគ្មានហេតុផលមានសភាពដូច្នោះ រួចហើយបុរសចាស់ក៏និយាយថា «កូនៗ ចូរស្ដាប់ពាក្យរបស់ខ្ញុំខ្លះ មិនមែនមានតែត្រកូលរបស់ពួកឯងទេដែលធំ សូម្បីត្រកូលរបស់ខ្ញុំក៏ជាត្រកូលធំដែរ ចំណែកឯចម្ការកប្បាសរបស់យើង គឺធំជាងចម្ការដែលនៅសល់ទាំងអស់។ នៅចំកណ្តាលចម្ការកប្បាសដែលមានទំហំច្រើនរយករីសៈនោះ មានដើមកប្បាសដ៏ធំមួយ មានកម្ពស់ ៨០ ហត្ថ។ ដើមកប្បាសនោះមានមែក ៥ មែក ក្នុងមែកទាំងនោះ មែកឯទៀតមិនផ្ដល់ផ្លែឡើយ មានតែមែកខាងកើតមួយប៉ុណ្ណោះ ដែលមានផ្លែតែមួយដ៏ធំប៉ុនពាងធំ។ ផ្លែនោះមាន ៦ ក្លែប ក្នុងក្លែបទាំង ៦ នោះ មានដុំកប្បាស ៦ ដុំរីកស្គុសស្គាយ។ ខ្ញុំបានកោរពុកមាត់ ងូតទឹក លាបគ្រឿងក្រអូប រួចដើរទៅកាន់ចម្ការ ឃើញដុំកប្បាសទាំងនោះរីកស្គុសស្គាយ ក៏ឈរលូកដៃទៅបេះយក។ ដុំកប្បាសទាំងនោះ ក៏ក្លាយទៅជាខ្ញុំបម្រើ ៦ នាក់ដ៏មានកម្លាំងមាំមួន។ ពួកវាទាំងអស់គ្នាបានរត់គេចខ្លួនចោលខ្ញុំឲ្យនៅម្នាក់ឯង។ អស់រយៈពេលជាយូរមកហើយ ខ្ញុំមិនដែលបានជួបពួកវាឡើយ តែថ្ងៃនេះទើបតែបានជួប គឺពួកឯងទាំង ៦ នាក់នេះឯង! ឯងឈ្មោះនន្ទៈ ឯងឈ្មោះបុណ្ណៈ ឯងឈ្មោះវឌ្ឍមានៈ ឯងឈ្មោះចិត្តៈ ឯងឈ្មោះមង្គលៈ ឯងឈ្មោះបោដ្ឋិយៈ!» កាលនិយាយយ៉ាងនេះហើយ គាត់ក៏ក្រោកឈរឡើង ចាប់កំប៉ោយសក់របស់ពួកអ្នកលេងទាំង ៦ នាក់ដែលកំពុងអង្គុយនោះជាប់។ ពួកអ្នកលេងទាំងនោះ សូម្បីតែនឹងនិយាយថា 'ពួកយើងមិនមែនជាខ្ញុំបម្រើទេ' ក៏មិនអាចនិយាយរួចឡើយ។ បន្ទាប់មក គាត់ក៏អូសទាញពួកវាទៅកាន់សាលាកាត់ក្តី ឲ្យចុះបញ្ជីកត់ត្រាទុក ហើយប្រើប្រាស់ជាខ្ញុំបម្រើអស់មួយជីវិត។ ព្រះតថាគតមិនពោលនូវវាចាមានសភាពបែបនេះឡើយ។

Dutiyavācā āmisahetucāṭukamyatādivasena nānappakārā paresaṃ thomanavācā ceva, corakathaṃ rājakathanti ādinayappavattā tiracchānakathā ca. Tampi tathāgato na bhāsati. Tatiyavācā ariyasaccasannissitakathā, yaṃ vassasatampi suṇantā paṇḍitā neva tittiṃ gacchanti. Iti tathāgato neva sabbampi appiyavācaṃ bhāsati na piyavācaṃ. Tatiyaṃ tatiyameva pana bhāsitabbakālaṃ anatikkamitvā bhāsati. Tattha tatiyaṃ appiyavācaṃ sandhāya heṭṭhā daharakumāraupamā āgatāti veditabbaṃ.

ព្រះវាចាទី២ គឺពាក្យសរសើរអ្នកដទៃដោយប្រការផ្សេងៗ ព្រោះតែហេតុនៃអាមិសៈ ឬព្រោះចង់បានការគាប់ចិត្តជាដើម និងតិរច្ឆានកថា មានការនិយាយអំពីចោរ និយាយអំពីស្តេចជាដើម។ ព្រះតថាគតក៏មិនពោលនូវព្រះវាចានោះដែរ។ ព្រះវាចាទី៣ គឺវាចាដែលអាស្រ័យនូវអរិយសច្ចៈ ដែលពួកបណ្ឌិតសូម្បីស្ដាប់អស់មួយរយឆ្នាំ ក៏មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ឡើយ។ ហេតុដូច្នេះ ព្រះតថាគតមិនពោលនូវពាក្យមិនជាទីស្រឡាញ់ទាំងអស់ឡើយ ទាំងមិនពោលនូវពាក្យជាទីស្រឡាញ់ទាំងអស់ដែរ។ ប៉ុន្តែ ទ្រង់ពោលតែព្រះវាចាទីបីដោយមិនឲ្យកន្លងហួសកាលដែលគួរពោលឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបថា ឧបមាដោយក្មេងតូចខាងក្រោមនេះ គឺទ្រង់សំដៅយកព្រះវាចាទីបីដែលមិនជាទីស្រឡាញ់។

87. Udāhu ṭhānasovetanti udāhu ṭhānuppattikañāṇena taṅkhaṇaṃyeva taṃ tathāgatassa upaṭṭhātīti pucchati. Saññātoti ñāto paññāto pākaṭo. Dhammadhātūti dhammasabhāvo. Sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacanaṃ[Pg.80]. Taṃ bhagavatā suppaṭividdhaṃ, hatthagataṃ bhagavato. Tasmā so yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ sabbaṃ ṭhānasova paṭibhātīti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana dhammadesanā neyyapuggalavasena pariniṭṭhitāti.

៨៧. បទថា Udāhu ṭhānasovetaṃ គឺសួរថា ឬមួយក៏ព្រះវាចានោះ តែងប្រាកដដល់ព្រះតថាគតក្នុងខណៈនោះភ្លាមៗ ដោយព្រះញាណដែលកើតឡើងតាមហេតុការណ៍ចំពោះមុខ។ បទថា saññāto សេចក្តីថា ដឹងហើយ ដឹងច្បាស់ហើយ ជាក់ស្តែងហើយ។ បទថា dhammadhātu សេចក្តីថា ធម្មសភាវៈ។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ សព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានត្រាស់ដឹងច្បាស់ហើយ ស្ថិតនៅក្នុងព្រះហស្តរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនូវសេចក្តីណាៗ សេចក្តីទាំងអស់នោះ តែងប្រាកដដល់ព្រះអង្គភ្លាមៗក្នុងខណៈនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ក្នុងគ្រប់កន្លែង។ ចំណែកឯព្រះធម៌ទេសនានេះ ចប់បរិបូណ៌ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានូវអភយរាជកុមារសូត្រ ចប់ហើយ។

9. Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā

៩. ការពណ៌នានូវពហុវេទនីយសូត្រ

88. Evaṃ me sutanti bahuvedanīyasuttaṃ. Tattha pañcakaṅgo thapatīti pañcakaṅgoti tassa nāmaṃ. Vāsipharasunikhādanadaṇḍamuggarakāḷasuttanāḷisaṅkhātehi vā aṅgehi samannāgatattā so pañcaṅgoti paññāto. Thapatīti vaḍḍhakījeṭṭhako. Udāyīti paṇḍitaudāyitthero.

៨៨. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺពហុវេទនីយសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ បទថា pañcakaṅgo thapati ពាក្យថា pañcakaṅgo គឺជាឈ្មោះរបស់គាត់។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះគាត់ជាអ្នកប្រកបដោយគ្រឿងប្រដាប់ទាំងឡាយ មានផ្នួស ពូថៅ ដែកខួង ដំបងឈើមានដង និងបំពង់ខ្សែបន្ទាត់ខ្មៅ ទើបគេស្គាល់គាត់ថា បញ្ចកង្គៈ។ បទថា thapati សេចក្តីថា មេជាងឈើ។ បទថា udāyī សេចក្តីថា ព្រះឧទាយិត្ថេរជាបណ្ឌិត។

89. Pariyāyanti kāraṇaṃ. Dvepānandāti dvepi, ānanda. Pariyāyenāti kāraṇena. Ettha ca kāyikacetasikavasena dve veditabbā. Sukhādivasena tisso, indriyavasena sukhindriyādikā pañca, dvāravasena cakkhusamphassajādikā cha, upavicāravasena ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī’’tiādikā aṭṭhārasa, cha gehassitāni somanassāni, cha nekkhammasitāni somanassāni, cha gehassitāni domanassāni, cha nekkhammasitāni domanassāni, cha gehassitā upekkhā, cha nekkhammasitāti evaṃ chattiṃsa, tā atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti evaṃ aṭṭhavedanāsataṃ veditabbaṃ.

៨៩. បទថា pariyāyaṃ សេចក្តីថា ហេតុ។ បទថា dvepānanda សេចក្តីថា ម្នាលអានន្ទ សូម្បីវេទនាពីរយ៉ាង។ បទថា pariyāyena សេចក្តីថា ដោយហេតុ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបវេទនា ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃកាយិកវេទនានិងចេតសិកវេទនា។ គប្បីជ្រាបវេទនា ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសុខវេទនាជាដើម។ គប្បីជ្រាបវេទនា ៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយ មានសុខិន្ទ្រិយជាដើម។ គប្បីជ្រាបវេទនា ៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃទ្វារ មានចក្ខុសម្ផស្សជាវេទនាជាដើម។ គប្បីជ្រាបវេទនា ១៨ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃឧបវិចារៈ មានជាដើមថា «កាលបើឃើញរូបដោយភ្នែកហើយ តែងត្រិះរិះនូវរូបដែលជាទីតាំងនៃសោមនស្ស»។ គប្បីជ្រាបវេទនា ៣៦ យ៉ាង គឺ សោមនស្សអាស្រ័យផ្ទះ ៦, សោមនស្សអាស្រ័យការចេញចាកកាម ៦, ទោមនស្សអាស្រ័យផ្ទះ ៦, ទោមនស្សអាស្រ័យការចេញចាកកាម ៦, ឧបេក្ខាអាស្រ័យផ្ទះ ៦, ឧបេក្ខាអាស្រ័យការចេញចាកកាម ៦។ វេទនា ៣៦ យ៉ាងនោះ ក្នុងអតីត ៣៦, ក្នុងអនាគត ៣៦, ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ៣៦ គប្បីជ្រាបវេទនា ១០៨ យ៉ាង ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។

90. Pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇāti ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Na kevalampi dve ādiṃ katvā vedanā bhagavatā paññattā, pariyāyena ekāpi vedanā kathitā. Taṃ dassento pañcakaṅgassa thapatino vādaṃ upatthambhetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

៩០. បទថា Pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇā នេះជាការតភ្ជាប់សេចក្តីដោយឡែកពីគ្នា។ មិនមែនត្រឹមតែវេទនាដែលផ្តើមដោយពីរយ៉ាងប៉ុណ្ណោះទេ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តទុក សូម្បីវេទនាតែមួយយ៉ាង ក៏ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយបរិយាយដែរ។ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ដើម្បីជួយគាំទ្រវាទៈរបស់ជាងឈើឈ្មោះបញ្ចកង្គៈ ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវព្រះធម៌ទេសនានេះ។

Abhikkantataranti sundarataraṃ. Paṇītataranti atappakataraṃ. Ettha ca catutthajjhānato paṭṭhāya adukkhamasukhā vedanā, sāpi santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhanti vuttā. Cha gehassitāni sukhanti vuttāni. Nirodho avedayitasukhavasena [Pg.81] sukhaṃ nāma jāto. Pañcakāmaguṇavasena hi aṭṭhasamāpattivasena ca uppannaṃ vedayitasukhaṃ nāma. Nirodho avedayitasukhaṃ nāma. Iti vedayitasukhaṃ vā hotu avedayitasukhaṃ vā, taṃ niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhena ekantasukhameva jātaṃ.

«Abhikkantataraṃ» បានដល់ ល្អលើសលុប។ «Paṇītataraṃ» បានដល់ គួរឱ្យពេញចិត្តក្រៃលែង (មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ឧបេក្ខាវេទនា ចាប់តាំងពីចតុត្ថជ្ឈានទៅ សូម្បីតែឧបេក្ខាវេទនានោះ ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ហៅថា «សុខៈ» ព្រោះមានសេចក្តីស្ងប់ និងមានសេចក្តីថ្លៃថ្លា។ សុខវេទនា ៦ យ៉ាងដែលអាស្រ័យនឹងផ្ទះ (គេហសិតសុខ) ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ហៅថា «សុខៈ»។ និរោធ (សមាបត្តិ) ឈ្មោះថាជាសុខ ដោយអំណាចនៃសុខដែលមិនបាច់សោយ (អវេទយិតសុខ)។ ពិតមែនតែ សុខដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃកាមគុណទាំង ៥ និងដោយអំណាចនៃសមាបត្តិទាំង ៨ ឈ្មោះថា «វេទយិតសុខ» (សុខដែលត្រូវសោយ)។ ចំណែកឯនិរោធ ឈ្មោះថា «អវេទយិតសុខ» (សុខដែលមិនបាច់សោយ)។ ដូច្នេះ ទោះបីជាវេទយិតសុខក្តី ឬអវេទយិតសុខក្តី សុខទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថាជាសុខតែម្យ៉ាង ដោយអត្ថថាជាសុខ គឺភាពមិនមានទុក្ខ។

91. Yattha yatthāti yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne. Sukhaṃ upalabbhatīti vedayitasukhaṃ vā avedayitasukhaṃ vā upalabbhati. Taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapetīti taṃ sabbaṃ tathāgato niddukkhabhāvaṃ sukhasmiṃyeva paññapetīti. Idha bhagavā nirodhasamāpattiṃ sīsaṃ katvā neyyapuggalavasena arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesīti.

៩១. ពាក្យថា «Yattha yattha» បានដល់ ក្នុងទីកន្លែងនោះៗ។ ពាក្យថា «Sukhaṃ upalabbhati» បានដល់ វេទយិតសុខក្តី ឬអវេទយិតសុខក្តី ដែលគេតែងបាន។ ពាក្យថា «Taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapeti» បានដល់ ព្រះតថាគតបញ្ញត្តិនូវសុខទាំងអស់នោះ ក្នុងសភាពជាសុខ ដោយអាស្រ័យនឹងភាពមិនមានទុក្ខ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនិរោធសមាបត្តិឱ្យជាប្រធាន ហើយទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយការលើកតម្កើងព្រះអរហត្តផលជាកំពូល ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថាព្រះមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីពហុវេទនីយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីអបណ្ណកសូត្រ

92. Evaṃ me sutanti apaṇṇakasuttaṃ. Tattha cārikanti aturitacārikaṃ.

៩២. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា អបណ្ណកសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា «Cārikaṃ» បានដល់ ការយាងទៅដោយមិនប្រញាប់ប្រញាល់ (អតុរិតចារិក)។

93. Atthi pana vo gahapatayoti kasmā āha? So kira gāmo aṭavidvāre niviṭṭho. Nānāvidhā samaṇabrāhmaṇā divasaṃ maggaṃ gantvā sāyaṃ taṃ gāmaṃ vāsatthāya upenti, tesaṃ te manussā mañcapīṭhāni pattharitvā pāde dhovitvā pāde makkhetvā kappiyapānakāni datvā punadivase nimantetvā dānaṃ denti. Te pasannacittā tehi saddhiṃ sammantayamānā evaṃ vadanti ‘‘atthi pana vo gahapatayo kiñci dassanaṃ gahita’’nti? Natthi, bhanteti. ‘‘Gahapatayo vinā dassanena loko na niyyāti, ekaṃ dassanaṃ ruccitvā khamāpetvā gahetuṃ vaṭṭati, ‘sassato loko’ti dassanaṃ gaṇhathā’’ti vatvā pakkantā. Aparadivase aññe āgatā. Tepi tatheva pucchiṃsu. Te tesaṃ ‘‘āma, bhante, purimesu divasesu tumhādisā samaṇabrāhmaṇā āgantvā ‘sassato loko’ti amhe idaṃ dassanaṃ gāhāpetvā gatā’’ti ārocesuṃ. ‘‘Te bālā kiṃ jānanti? ‘Ucchijjati ayaṃ loko’ti ucchedadassanaṃ gaṇhathā’’ti evaṃ tepi ucchedadassanaṃ gaṇhāpetvā pakkantā. Etenupāyena aññe ekaccasassataṃ, aññe antānantaṃ[Pg.82], aññe amarāvikkhepanti evaṃ dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo uggaṇhāpesuṃ. Te pana ekadiṭṭhiyampi patiṭṭhātuṃ nāsakkhiṃsu. Sabbapacchā bhagavā agamāsi. So tesaṃ hitatthāya pucchanto ‘‘atthi pana vo gahapatayo’’tiādimāha. Tattha ākāravatīti kāraṇavatī sahetukā. Apaṇṇakoti aviraddho advejjhagāmī ekaṃsagāhiko.

៩៣. ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «Atthi pana vo gahapatayo» (ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ ចុះអ្នករាល់គ្នាមាន...) ដូច្នេះ? ឮថា ភូមិនោះ (ភូមិសាលេយ្យកៈ) តាំងនៅជិតមាត់ព្រៃ។ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍មានលទ្ធិផ្សេងៗគ្នា ដើរផ្លូវអស់មួយថ្ងៃ លុះដល់ពេលល្ងាច ក៏ចូលទៅកាន់ភូមិនោះដើម្បីស្នាក់នៅ។ ពួកអ្នកភូមិនោះបានរៀបចំគ្រែតាំង លាងជើង លាបប្រេងជើង ប្រគេនទឹកបាណៈដែលគួរដល់សមណៈ ហើយក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏បាននិមន្តប្រគេនទាន។ ពួកអ្នកភូមិមានចិត្តជ្រះថ្លា កាលដែលសន្ទនាជាមួយសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ក៏ត្រូវបានសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះសួរថា «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ ចុះអ្នករាល់គ្នាមានកាន់យកលទ្ធិណាមួយដែរឬទេ?»។ ពួកអ្នកភូមិឆ្លើយថា «មិនមានទេ លោកម្ចាស់»។ សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះនិយាយថា «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ សត្វលោកបើគ្មានលទ្ធិទេ មិនអាចរួចចាកទុក្ខបានឡើយ អ្នករាល់គ្នាគួរតែពេញចិត្ត យល់ព្រម និងកាន់យកលទ្ធិណាមួយចុះ ចូរអ្នករាល់គ្នាកាន់យកលទ្ធិថា ‘Sassato loko’ (សត្វលោកទៀង) ចុះ» លុះនិយាយរួចហើយក៏ចៀសចេញទៅ។ ថ្ងៃបន្ទាប់មកទៀត មានសមណព្រាហ្មណ៍ផ្សេងទៀតមកដល់។ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះក៏សួរដូចគ្នាដែរ។ ពួកអ្នកភូមក៏ប្រាប់សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះថា «មាន លោកម្ចាស់ កាលពីថ្ងៃមុនៗ មានសមណព្រាហ្មណ៍ដូចជាលោកម្ចាស់ដែរ បានមកហើយប្រាប់ពួកយើងថា ‘Sassato loko’ ឱ្យពួកយើងកាន់យកលទ្ធិនេះ រួចក៏ទៅបាត់ទៅ»។ សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះនិយាយថា «ពួកនោះជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ ស្គាល់អ្វីទៅ? ចូរអ្នករាល់គ្នាកាន់យកលទ្ធិថា ‘Ucchijjati ayaṃ loko’ (សត្វលោកនេះដាច់សូន្យ) វិញចុះ» ដូច្នេះហើយ សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះក៏ឱ្យពួកអ្នកភូមិកាន់យកឧច្ឆេទលទ្ធិ រួចក៏ចៀសចេញទៅ។ ដោយឧបាយនេះ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដទៃទៀតក៏ឱ្យកាន់យកឯកច្ចសស្សតលទ្ធិខ្លះ អន្តានន្តលទ្ធិខ្លះ អមរាវិក្ខេបលទ្ធិខ្លះ គឺបានឱ្យកាន់យកទិដ្ឋិទាំង ៦២ យ៉ាងផ្សេងៗគ្នា។ ចំណែកឯពួកអ្នកភូមិទាំងនោះ មិនអាចតម្កល់ខ្លួននៅក្នុងទិដ្ឋិណាមួយឡើយ។ ក្រោយបង្អស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅដល់។ ព្រះអង្គកាលដែលទ្រង់សួរដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ពួកអ្នកភូមិទាំងនោះ ទើបត្រាស់សួរថា «Atthi pana vo gahapatayo» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «Ākāravatī» បានដល់ មានហេតុ មានបច្ច័យ។ ពាក្យថា «Apaṇṇako» បានដល់ មិនខុសឆ្គង មិនមានចិត្តជាពីរ (មិនស្ទាក់ស្ទើរ) កាន់យកចំណែកតែម្ខាងយ៉ាងច្បាស់លាស់។

94. Natthi dinnantiādi dasavatthukā micchādiṭṭhi heṭṭhā sāleyyakasutte vitthāritā. Tathā tabbipaccanīkabhūtā sammādiṭṭhi.

៩៤. មិច្ឆាទិដ្ឋិមានវត្ថុ ១០ យ៉ាង មានពាក្យថា «Natthi dinnaṃ» (ទានដែលបុគ្គលឱ្យហើយ មិនមានផល) ជាដើម ត្រូវបានអធិប្បាយពិស្តាររួចមកហើយក្នុងសាលេយ្យកសូត្រខាងក្រោម។ សម្មាទិដ្ឋិដែលជាសត្រូវ (ផ្ទុយគ្នា) នឹងមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ ក៏ត្រូវបានអធិប្បាយពិស្តាររួចមកហើយក្នុងសាលេយ្យកសូត្រនោះដែរ។

95. Nekkhamme ānisaṃsanti yo nesaṃ akusalato nikkhantabhāve ānisaṃso, yo ca vodānapakkho visuddhipakkho, taṃ na passantīti attho. Asaddhammasaññattīti abhūtadhammasaññāpanā. Attānukkaṃsetīti ṭhapetvā maṃ ko añño attano dassanaṃ pare gaṇhāpetuṃ sakkotīti attānaṃ ukkhipati. Paraṃ vambhetīti ettakesu janesu ekopi attano dassanaṃ pare gaṇhāpetuṃ na sakkotīti evaṃ paraṃ heṭṭhā khipati. Pubbeva kho panāti pubbe micchādassanaṃ gaṇhantasseva susīlyaṃ pahīnaṃ hoti, dussīlabhāvo paccupaṭṭhito. Evamassimeti evaṃ assa ime micchādiṭṭhiādayo satta. Aparāparaṃ uppajjanavasena pana teyeva micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā uppajjanti nāma.

៩៥. ពាក្យថា «Nekkhamme ānisaṃsaṃ» (អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ) សេចក្តីថា ពួកជនទាំងនោះមិនឃើញនូវអានិសង្សនៃការចេញចាកអកុសល និងមិនឃើញនូវចំណែកដ៏សខ្ចី គឺចំណែកដ៏បរិសុទ្ធឡើយ។ ពាក្យថា «Asaddhammasaññatti» បានដល់ ការញ៉ាំងឱ្យយល់ព្រមនូវអសទ្ធម៌ (ការបញ្ញត្តិនូវធម៌មិនពិត)។ ពាក្យថា «Attānukkaṃseti» (លើកតម្កើងខ្លួនឯង) សេចក្តីថា លើកតម្កើងខ្លួនឯងដោយគិតថា «ក្រៅពីខ្ញុំ តើមានអ្នកណាផ្សេងទៀតដែលអាចញ៉ាំងឱ្យអ្នកដទៃកាន់យកលទ្ធិរបស់ខ្លួនបាន?»។ ពាក្យថា «Paraṃ vambheti» (បង្អាប់បង្អោនអ្នកដទៃ) សេចក្តីថា បង្អាប់បង្អោនអ្នកដទៃឱ្យទាបចុះដោយគិតថា «ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងឡាយប៉ុណ្ណេះ សូម្បីតែម្នាក់ក៏មិនអាចញ៉ាំងឱ្យអ្នកដទៃកាន់យកលទ្ធិរបស់ខ្លួនបានឡើយ»។ ពាក្យថា «Pubbeva kho pana» សេចក្តីថា ជាមុនដំបូងបង្អស់ សូម្បីតែកាលដែលបុគ្គលនោះកាន់យកមិច្ឆាទិដ្ឋិ សីលដ៏ល្អរបស់គេក៏ត្រូវបានលះបង់បាត់ទៅហើយ ភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីលក៏ប្រាកដឡើង។ ពាក្យថា «Evamassime» សេចក្តីថា ធម៌ទាំង ៧ យ៉ាងនេះ មានមិច្ឆាទិដ្ឋិជាដើម តែងមានដល់បុគ្គលនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែមិច្ឆាទិដ្ឋិជាបច្ច័យ អកុសលធម៌ដ៏លាមកជាច្រើនដទៃទៀត តែងកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់។

Tatrāti tāsu tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ laddhīsu. Kaliggahoti parājayaggāho. Dussamatto samādinnoti duggahito dupparāmaṭṭho. Ekaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhatīti ekantaṃ ekakoṭṭhāsaṃ sakavādameva pharitvā adhimuccitvā tiṭṭhati, ‘‘sace kho natthi paro loko’’ti evaṃ santeyeva sotthibhāvāvaho hoti. Riñcatīti vajjeti.

ពាក្យថា «Tatra» បានដល់ ក្នុងបណ្តាលទ្ធិទាំងឡាយរបស់សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ពាក្យថា «Kaliggaho» បានដល់ ការកាន់យកនូវការចាញ់ (ការធ្លាក់ចុះ)។ ពាក្យថា «Dussamatto samādinno» បានដល់ ការកាន់យកមិនល្អ ការស្ទាបអង្អែលមិនល្អ។ ពាក្យថា «Ekaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati» បានដល់ ផ្សាយទៅកាន់យកតែចំណែកម្ខាង គឺលទ្ធិរបស់ខ្លួនតែម្យ៉ាង ហើយតម្កល់នៅ។ ពាក្យថា «Sace kho natthi paro loko» (ប្រសិនបើលោកខាងមុខមិនមានពិតមែន) សេចក្តីថា ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក៏នាំមកនូវសេចក្តីសុខ (សោត្ថិភាព) ដែរ។ ពាក្យថា «Riñcati» បានដល់ វៀរចាក (លះបង់)។

96. Saddhammasaññattīti bhūtadhammasaññāpanā.

៩៦. ពាក្យថា «Saddhammasaññatti» បានដល់ ការញ៉ាំងឱ្យយល់ព្រមនូវសទ្ធម៌ (ការបញ្ញត្តិនូវធម៌ពិត)។

Kaṭaggahoti jayaggāho. Susamatto samādinnoti suggahito suparāmaṭṭho. Ubhayaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhatīti ubhayantaṃ ubhayakoṭṭhāsaṃ sakavādaṃ paravādañca pharitvā adhimuccitvā tiṭṭhati ‘‘sace kho atthi paro loko’’ti evaṃ santepi ‘‘sace kho natthi paro loko’’ti evaṃ santepi sotthibhāvāvaho hoti. Paratopi ekaṃsaubhayaṃsesu imināva nayena attho veditabbo.

ពាក្យថា «Kaṭaggaho» បានដល់ ការកាន់យកនូវជ័យជម្នះ។ ពាក្យថា «Susamatto samādinno» បានដល់ ការកាន់យកបានល្អ ការស្ទាបអង្អែលបានល្អ។ ពាក្យថា «Ubhayaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati» បានដល់ ផ្សាយទៅកាន់យកចំណែកទាំងពីរ គឺទាំងលទ្ធិរបស់ខ្លួន និងលទ្ធិរបស់អ្នកដទៃ ហើយតម្កល់នៅ ដោយគិតថា «ប្រសិនបើលោកខាងមុខមានពិតមែន» ដូច្នេះក្តី ឬ «ប្រសិនបើលោកខាងមុខមិនមានពិតមែន» ដូច្នេះក្តី ក៏នៅតែនាំមកនូវសេចក្តីសុខ (សោត្ថិភាព) ដែរ។ សូម្បីតែក្នុងបទបន្តបន្ទាប់ទៀត ក្នុងចំណែកម្ខាង (ឯកំសៈ) និងចំណែកទាំងពីរ (ឧភយំសៈ) ក៏គប្បីដឹងសេចក្តីដោយន័យនេះឯង។

97. Karototi [Pg.83] sahatthā karontassa. Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa. Pacatoti daṇḍena pīḷentassa vā tajjentassa vā. Socayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi sokaṃ sayaṃ karontassapi parehi kārentassapi. Kilamatoti āhārūpaccheda-bandhanāgārappavesanādīhi sayaṃ kilamantassāpi parehi kilamāpentassāpi. Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parampi phandāpayato. Pāṇamatipātayatoti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakārāpanavaseneva attho veditabbo.

៩៧. ពាក្យថា «Karoto» បានដល់ ធ្វើដោយដៃរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «Kārayato» បានដល់ បង្គាប់ឱ្យគេធ្វើ។ ពាក្យថា «Chindato» បានដល់ កាត់ដៃជាដើមរបស់ជនដទៃ។ ពាក្យថា «Pacato» បានដល់ ញ៉ាំងឱ្យក្តៅក្រហាយ ដោយការវាយនឹងដំបង ឬដោយការគំរាមកំហែង។ ពាក្យថា «Socayato» បានដល់ ធ្វើឱ្យសោកសៅដោយខ្លួនឯង ឬប្រើឱ្យអ្នកដទៃធ្វើឱ្យសោកសៅ ដោយការលួចទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ជនដទៃជាដើម។ ពាក្យថា «Kilamato» បានដល់ ធ្វើឱ្យលំបាកដោយខ្លួនឯង ឬប្រើឱ្យអ្នកដទៃធ្វើឱ្យលំបាក ដោយការបង្អត់អាហារ ឬការដាក់គុកជាដើម។ ពាក្យថា «Phandato phandāpayato» បានដល់ ញាប់ញ័រខ្លួនឯង ឬធ្វើឱ្យអ្នកដទៃញាប់ញ័រ ក្នុងខណៈដែលជនដទៃកំពុងញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «Pāṇamatipātayato» បានដល់ សម្លាប់សត្វដោយខ្លួនឯង ឬប្រើឱ្យគេសម្លាប់។ ក្នុងបទទាំងពួង គប្បីដឹងសេចក្តីដោយអំណាចនៃការធ្វើដោយខ្លួនឯង និងការប្រើឱ្យអ្នកដទៃធ្វើ ដូចរៀបរាប់មកនេះឯង។

Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gharaṃ parivāretvā vilumpanaṃ. Paripanthe tiṭṭhatoti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. Karoto na karīyati pāpanti yaṃkiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana karomāti evaṃsaññino hontīti attho. Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Tatonidānanti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ. Dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya hanantotiādi vuttaṃ. Uttaratīre saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantotiādi vuttaṃ.

ពាក្យថា «Sandhiṃ» បានដល់ ចន្លោះផ្ទះ (ការទម្លុះជញ្ជាំងផ្ទះ)។ ពាក្យថា «Nillopaṃ» បានដល់ ការប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ច្រើន។ ពាក្យថា «Ekāgārikaṃ» បានដល់ ការឡោមព័ទ្ធប្លន់ផ្ទះតែមួយខ្នង។ ពាក្យថា «Paripanthe tiṭṭhato» បានដល់ ឈរចាំស្ទាក់ផ្លូវដើម្បីប្លន់អ្នកដំណើរដែលកន្លងមក។ ពាក្យថា «Karoto na karīyati pāpaṃ» សេចក្តីថា សូម្បីតែបុគ្គលដែលធ្វើដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើបាប» យ៉ាងនេះ ក៏មិនឈ្មោះថាធ្វើបាបឡើយ ព្រោះបាបមិនមាន។ ប៉ុន្តែ សត្វទាំងឡាយគ្រាន់តែមានសេចក្តីសម្គាល់ថា «យើងកំពុងធ្វើបាប» ប៉ុណ្ណោះ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ពាក្យថា «Khurapariyantena» បានដល់ ដោយកង់ដែលមានខ្នត់ដ៏មុតដូចកាំបិតកោរ ឬដោយកង់ដែលមានចុងស្រួចដូចមុខកាំបិតកោរ។ ពាក្យថា «Ekaṃ maṃsakhalaṃ» បានដល់ គំនរសាច់តែមួយ។ ពាក្យថា «Puñjaṃ» គឺជាវេវចនៈនៃពាក្យថា «Ekaṃ maṃsakhalaṃ» នោះឯង។ ពាក្យថា «Tatonidānaṃ» បានដល់ ព្រោះហេតុតែការធ្វើឱ្យទៅជាគំនរសាច់តែមួយនោះ។ ពួកមនុស្សនៅត្រើយខាងត្បូង ជាមនុស្សកាចសាហាវ យង់ឃ្នង ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកពួកមនុស្សទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «Hananto» (កាលសម្លាប់) ជាដើម។ ចំណែកឯពួកមនុស្សនៅត្រើយខាងជើង ជាអ្នកមានសទ្ធា ជ្រះថ្លា គោរពស្រឡាញ់ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកពួកមនុស្សទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «Dadanto» (កាលឱ្យ) ជាដើម។

Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto. Damenāti indriyadamena uposathakammena. Saṃyamenāti sīlasaṃyamena. Saccavajjenāti saccavacanena. Āgamoti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipanti. Sukkapakkhopi vuttanayeneva veditabbo. Sesamettha purimavāre vuttasadisameva.

ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា «Yajanto» បានដល់ ធ្វើមហាយញ្ញ (ការបូជាធំ)។ ពាក្យថា «Damena» បានដល់ ដោយការទូន្មានឥន្ទ្រិយ គឺការរក្សាក្នុងឧបោសថកម្ម។ ពាក្យថា «Saṃyamenā» បានដល់ ដោយការសង្រួមក្នុងសីល។ ពាក្យថា «Saccavajjena» បានដល់ ដោយការនិយាយពាក្យពិត។ ពាក្យថា «Āgamo» បានដល់ ការមកដល់ គឺការប្រព្រឹត្តទៅ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ពួកលទ្ធិទាំងនោះតែងបដិសេធនូវការធ្វើបុណ្យនិងបាបដោយប្រការទាំងពួង។ សូម្បីតែចំណែកស (សុល្លបក្ខ គឺចំណែកបុណ្យ) ក៏គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ក៏ដូចគ្នានឹងសេចក្តីដែលបានពោលហើយក្នុងវារៈមុនដែរ។

100. Natthi hetu natthi paccayoti ettha paccayo hetuvevacanaṃ. Ubhayenāpi vijjamānakameva kāyaduccaritādisaṃkilesapaccayaṃ kāyasucaritādivisuddhipaccayaṃ paṭikkhipanti. Natthi balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamoti sattānaṃ saṃkilesituṃ vā visujjhituṃ vā [Pg.84] balaṃ vā vīriyaṃ vā purisena kātabbo nāma purisathāmo vā purisaparakkamo vā natthi.

១០០. ក្នុងពាក្យថា «Natthi hetu natthi paccayo» នេះ ពាក្យថា «Paccayo» គឺជាវេវចនៈនៃពាក្យថា «Hetu»។ ពួកលទ្ធិទាំងនោះតែងបដិសេធនូវបច្ច័យនៃសេចក្តីសៅហ្មង មានកាយទុច្ចរិតជាដើម និងបច្ច័យនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធ មានកាយសុចរិតជាដើម ដែលមានប្រាកដពិតប្រាកដ ដោយពាក្យទាំងពីរម៉ាត់នោះ។ ពាក្យថា «Natthi balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamo» សេចក្តីថា កម្លាំងក្តី ព្យាយាមក្តី កម្លាំងរបស់បុរសក្តី ភាពប៉ិនប្រសប់របស់បុរសក្តី ដែលសត្វទាំងឡាយគប្បីធ្វើដើម្បីសេចក្តីសៅហ្មង ឬដើម្បីសេចក្តីបរិសុទ្ធ គឺមិនមានឡើយ។

Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese nidassenti. Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo dvindriyo pāṇoti ādivasena vadanti. Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadanti. Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadanti. Tesu hete viruhanabhāvena jīvasaññino. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatatā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. Bhāvoti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena no bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dassenti. Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti, aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassenti.

ពាក្យថា «Sabbe sattā» ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសត្វទាំងឡាយមិនមានសេសសល់ មានអូដ្ឋ គោ និងលាជាដើម។ ពាក្យថា «Sabbe pāṇā» ពួកលទ្ធិទាំងនោះនិយាយសំដៅយកសត្វដែលមានឥន្ទ្រិយមួយ សត្វដែលមានឥន្ទ្រិយពីរជាដើម។ ពាក្យថា «Sabbe bhūtā» ពួកលទ្ធិទាំងនោះនិយាយសំដៅយកសត្វដែលកើតក្នុងស៊ុត (អណ្ឌជៈ) និងសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ (ជលពុជៈ)។ ពាក្យថា «Sabbe jīvā» ពួកលទ្ធិទាំងនោះនិយាយសំដៅយកស្រូវសាលី ស្រូវបាលី និងស្រូវខ្សាយជាដើម។ ពិតមែនតែ ក្នុងរុក្ខជាតិទាំងនោះ ពួកលទ្ធិទាំងនោះតែងមានសេចក្តីសម្គាល់ថាមានជីវិត ព្រោះតែការលូតលាស់ធំធាត់។ ពាក្យថា «Avasā abalā avīriyā» សេចក្តីថា សត្វទាំងនោះមិនមានអំណាចរបស់ខ្លួន មិនមានកម្លាំង និងមិនមានសេចក្តីព្យាយាមឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «Niyatisaṅgatibhāvapariṇatā» នេះ ពាក្យថា «Niyati» បានដល់ ភាពទៀងទាត់។ ពាក្យថា «Saṅgati» បានដល់ ការទៅកាន់កំណើតផ្សេងៗ ក្នុងបណ្តាអភិជាតិទាំង ៦។ ពាក្យថា «Bhāvo» បានដល់ សភាវៈពិត (ធម្មជាតិ)។ ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រែប្រួលទៅដោយអំណាចនៃនិយតិ សង្គតិ និងភាវៈ តែងដល់នូវភាពប្លែកៗគ្នាផ្សេងៗ។ ពួកលទ្ធិទាំងនោះបង្ហាញថា «បុគ្គលណាត្រូវកើតជាយ៉ាងណា បុគ្គលនោះក៏ត្រូវកើតជាយ៉ាងនោះឯង បុគ្គលណាដែលមិនត្រូវកើតជាយ៉ាងណា បុគ្គលនោះក៏មិនកើតជាយ៉ាងនោះឡើយ»។ ពាក្យថា «Chasvevābhijātīsu» សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយតែងសោយសុខនិងទុក្ខ ក្នុងខណៈដែលតម្កល់នៅក្នុងអភិជាតិទាំង ៦ យ៉ាងនេះឯង ក្រៅពីអភិជាតិទាំង ៦ នេះហើយ មិនមានភូមិជាទីកើតឡើងនៃសុខនិងទុក្ខឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលពួកលទ្ធិទាំងនោះបង្ហាញ។

Tattha cha abhijātiyo nāma kaṇhābhijāti nīlābhijāti lohitābhijāti haliddābhijāti sukkābhijāti paramasukkābhijātīti. Tattha sākuṇiko sūkariko luddo macchaghātako coro coraghātako, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijāti nāma. Bhikkhū nīlābhijātīti vadanti. Te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti. ‘‘Bhikkhū ca kaṇṭakavuttino’’ti ayañhi nesaṃ pāḷiyeva. Atha vā kaṇṭakavuttikā evaṃ nāma eke pabbajitāti vadanti. ‘‘Samaṇakaṇṭakavuttikā’’tipi hi nesaṃ pāḷi. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadanti. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī acelakasāvakā haliddābhijātīti vadanti. Iti attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karonti. Nando, vaccho, saṅkicco, ayaṃ sukkābhijātīti vadanti. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Ājīvake pana paramasukkābhijātīti vadanti. Te kira sabbehi paṇḍaratarā.

ក្នុងបណ្ដាអភិជាតិទាំងនោះ ឈ្មោះថា អភិជាតិ ៦ យ៉ាង គឺ កណ្ហាភិជាតិ (អភិជាតិខ្មៅ) នីលាភិជាតិ (អភិជាតិខៀវ) លោហិតាភិជាតិ (អភិជាតិក្រហម) ហលិទ្ទាភិជាតិ (អភិជាតិលឿង) សុក្កាភិជាតិ (អភិជាតិស) និងបរមសុក្កាភិជាតិ (អភិជាតិសក្បុស)។ ក្នុងបណ្ដាអភិជាតិទាំងនោះ ព្រានបក្សី ព្រានជ្រូក ព្រានព្រៃ អ្នកសម្លាប់ត្រី ចោរ អ្នកសម្លាប់ចោរ ឬមួយក៏ជនដទៃទៀតឯណានីមួយ ដែលមានការងារសាហាវយង់ឃ្នង នេះឈ្មោះថា កណ្ហាភិជាតិ។ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា ភិក្ខុទាំងឡាយជា នីលាភិជាតិ។ ឮថា ភិក្ខុទាំងនោះដាក់បន្លាទៅក្នុងបច្ច័យ ៤ ហើយទើបឆាន់។ ពាក្យថា «ភិក្ខុទាំងឡាយមានការប្រព្រឹត្តដូចជាបន្លា» នេះជាបាលីរបស់ពួកលទ្ធិដទៃនោះឯង។ មួយម៉្យាងទៀត ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា ពួកបព្វជិតខ្លះឈ្មោះថា មានការប្រព្រឹត្តដូចជាបន្លាយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ពាក្យថា «សមណៈមានការប្រព្រឹត្តដូចជាបន្លា» ក៏ជាបាលីរបស់ពួកលទ្ធិដទៃនោះដែរ។ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា ពួកនិគ្រន្ថអ្នកស្លៀកសំពត់ធេងមួយ ឈ្មោះថា លោហិតាភិជាតិ។ ឮថា ពួកនិគ្រន្ថទាំងនេះ មានសេចក្ដីស្អាតស្អំជាងពួកបុគ្គល ២ ពួកខាងដើម។ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា គ្រហស្ថជាសាវករបស់អចេលកៈ ឈ្មោះថា ហលិទ្ទាភិជាតិ។ ដោយហេតុនេះ ពួកលទ្ធិដទៃនោះ ធ្វើពួកទាយកអ្នកប្រគេនបច្ច័យរបស់ខ្លួន ឲ្យជាអ្នកប្រសើរជាងពួកនិគ្រន្ថទៅទៀត។ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា នន្ទៈ វច្ឆៈ សង្កិច្ចៈ នេះឈ្មោះថា សុក្កាភិជាតិ។ ឮថា ពួកជនទាំងនោះ មានសេចក្ដីស្អាតស្អំជាងពួកបុគ្គល ៤ ពួកខាងដើម។ ចំណែកពួកអាជីវកៈ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា ជាបរមសុក្កាភិជាតិ។ ឮថា ពួកអាជីវកៈទាំងនោះ មានសេចក្ដីស្អាតស្អំជាងពួកបុគ្គលទាំងអស់។

Tattha [Pg.85] sabbe sattā paṭhamaṃ sākuṇikādayova honti, tato visujjhamānā sakyasamaṇā honti, tato visujjhamānā nigaṇṭhā, tato ājīvakasāvakā, tato nandādayo, tato ājīvakāti ayametesaṃ laddhi. Sukkapakkho vuttapaccanīkena veditabbo. Sesamidhāpi purimavāre vuttasadisameva.

ក្នុងបណ្ដាអភិជាតិទាំងនោះ ពួកសត្វទាំងអស់ កាលពីដំបូងឡើយ តែងតែជាព្រានបក្សីជាដើម បន្ទាប់មក កាលបើស្អាតឡើងៗ ក៏ក្លាយជាសមណៈសាក្យបុត្រ បន្ទាប់មក កាលបើស្អាតឡើងៗ ក៏ក្លាយជានិគ្រន្ថ បន្ទាប់មក ក៏ក្លាយជាសាវករបស់អាជីវកៈ បន្ទាប់មក ក៏ក្លាយជាពួកនន្ទៈជាដើម បន្ទាប់មក ក៏ក្លាយជាអាជីវកៈ នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកជនទាំងនោះ។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ (ភាគស) គប្បីជ្រាបដោយចំណែកផ្ទុយពីការដែលពោលហើយ។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងសុក្កបក្ខនេះ ក៏ដូចគ្នានឹងសេចក្ដីដែលពោលហើយក្នុងវារៈមុននោះឯង។

Imāsu pana tīsu diṭṭhīsu natthikadiṭṭhi vipākaṃ paṭibāhati, akiriyadiṭṭhi kammaṃ paṭibāhati, ahetukadiṭṭhi ubhayampi paṭibāhati. Tattha kammaṃ paṭibāhantenāpi vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṃ paṭibāhantenāpi kammaṃ paṭibāhitaṃ. Iti sabbepete atthato ubhayapaṭibāhakā natthikavādā ceva ahetukavādā akiriyavādā ca honti. Ye pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ – ‘‘natthi dinnaṃ natthi yiṭṭhaṃ, karoto na kariyati pāpaṃ, natthi hetu natthi paccayo’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti, paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā.

ចំណែកក្នុងបណ្ដាទិដ្ឋិទាំង ៣ នេះ នត្ថិកទិដ្ឋិ តែងហាមឃាត់នូវផល (វិបាក) អកិរិយាទិដ្ឋិ តែងហាមឃាត់នូវកម្ម អហេតុកទិដ្ឋិ តែងហាមឃាត់ទាំងពីរយ៉ាង (ទាំងកម្មទាំងផល)។ ក្នុងបណ្ដាទិដ្ឋិទាំងនោះ ទោះបីបុគ្គលអ្នកហាមឃាត់នូវកម្ម ក៏ឈ្មោះថាបានហាមឃាត់នូវផលដែរ ទោះបីបុគ្គលអ្នកហាមឃាត់នូវផល ក៏ឈ្មោះថាបានហាមឃាត់នូវកម្មដែរ។ ដោយហេតុនេះ ទិដ្ឋិទាំងឡាយទាំងអស់នេះ ដោយអត្ថ គឺហាមឃាត់ទាំងពីរយ៉ាង ហើយក៏ជាទាំងនត្ថិកវាទៈ អហេតុកវាទៈ និងអកិរិយវាទៈ។ ចំណែកពួកជនណា យល់ព្រមតាមលទ្ធិរបស់ពួកជនទាំងនោះ ហើយអង្គុយក្នុងទីសម្រាករាត្រី ឬទីសម្រាកថ្ងៃ ស្វាធ្យាយ ពិចារណាថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផល ការបូជាមិនមានផល កាលបើបុគ្គលធ្វើ ក៏មិនឈ្មោះថាធ្វើបាប ហេតុមិនមាន បច្ច័យមិនមាន» ដូច្នេះ មិច្ឆាសតិរបស់ពួកជនទាំងនោះ តែងតាំងមាំក្នុងអារម្មណ៍នោះ ចិត្តក៏មានអារម្មណ៍តែមួយ ជវនចិត្តទាំងឡាយក៏រត់ទៅ ក្នុងបឋមជវនៈ ពួកជនទាំងនោះនៅតែជាអ្នកអាចកែខៃបាន ក្នុងទុតិយជវនៈជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ លុះដល់សត្តមជវនៈ ទោះបីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏មិនអាចកែខៃបានឡើយ មិនត្រឡប់ក្រោយវិញឡើយ ប្រៀបដូចជាភិក្ខុអរិដ្ឋៈ និងសាមណេរកណ្ដកៈដូច្នោះដែរ។

Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi dvīsu tīsu okkantesupi niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ. Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavīgopako. Kiṃ panesa ekasmiṃyeva attabhāve niyato hoti, udāhu aññasmimpīti? Ekasmiññeva niyato, āsevanavasena pana bhavantarepi taṃ taṃ diṭṭhiṃ rocetiyeva. Evarūpassa hi yebhuyyena bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthi.

ក្នុងបណ្ដាទិដ្ឋិទាំងនោះ ជនខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិមួយ ជនខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិពីរ ជនខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិទាំងបី ទោះបីចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិមួយក្ដី ពីរគោក្ដី បីក្ដី ក៏ជាអ្នកមាននិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិដូចគ្នា ឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវការរារាំងផ្លូវសួគ៌ និងរារាំងផ្លូវរួចខ្លួន (មោក្ខមគ្គ) ជាអ្នកមិនគួរដើម្បីទៅកាន់សួគ៌ក្នុងលំដាប់នៃអត្តភាពនោះឡើយ មិនបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ការទៅកាន់មោក្ខធម៌ឡើយ។ សត្វនេះឈ្មោះថាជាគល់ឈើក្នុងវដ្ដសង្សារ ជាអ្នកចាំយាមផែនដី។ សួរថា ចុះសត្វនោះ ជានិយតៈ (ទៀងទាត់) តែក្នុងអត្តភាពមួយនេះប៉ុណ្ណោះ ឬមួយក៏ក្នុងអត្តភាពដទៃទៀតដែរ? ឆ្លើយថា ជានិយតៈតែក្នុងអត្តភាពមួយនេះប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃការសេពគប់ ក្នុងភពដទៃទៀត ក៏តែងតែពេញចិត្តនឹងទិដ្ឋិនោះៗដដែល។ ព្រោះថា ជនមានសភាពបែបនេះ ដោយច្រើន មិនមានការងើបឡើងចាកភពឡើយ។

Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ;

Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇoti.

ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា ស្វែងរកសេចក្ដីចម្រើន គប្បីជៀសវាងចាកជនមិនល្អ (អកល្យាណជន) ឲ្យឆ្ងាយ ដូចជាជៀសវាងចាកពស់មានពិសដ៏ខ្លាំងក្លាដូច្នោះឯង។

103. Natthi sabbaso āruppāti arūpabrahmaloko nāma sabbākārena natthi. Manomayāti jhānacittamayā. Saññāmayāti arūpajjhānasaññāya saññāmayā. Rūpānaṃyeva nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotīti ayaṃ lābhī vā hoti takkī vā. Lābhī nāma rūpāvacarajjhānalābhī. Tassa rūpāvacare kaṅkhā natthi, arūpāvacaraloke atthi[Pg.86]. So – ‘‘ahaṃ āruppā atthīti vadantānampi natthīti vadantānampi suṇāmi, atthi natthīti pana na jānāmi. Catutthajjhānaṃ padaṭṭhānaṃ katvā arūpāvacarajjhānaṃ nibbattessāmi. Sace āruppā atthi, tattha nibbattissāmi, sace natthi, rūpāvacarabrahmaloke nibbattissāmi. Evaṃ me apaṇṇako dhammo apaṇṇakova aviraddhova bhavissatī’’ti tathā paṭipajjati. Takkī pana appaṭiladdhajjhāno, tassāpi rūpajjhāne kaṅkhā natthi, arūpaloke pana atthi. So – ‘‘ahaṃ āruppā atthīti vadantānampi natthīti vadantānampi suṇāmi, atthi natthīti pana na jānāmi. Kasiṇaparikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā taṃ padaṭṭhānaṃ katvā arūpāvacarajjhānaṃ nibbattessāmi. Sace āruppā atthi, tattha nibbattissāmi. Sace natthi, rūpāvacarabrahmaloke nibbattissāmi. Evaṃ me apaṇṇako dhammo apaṇṇakova aviraddhova bhavissatī’’ti tathā paṭipajjati.

១០៣. ពាក្យថា «អរូបភពមិនមានដោយប្រការទាំងពួង» សេចក្ដីថា អរូបព្រហ្មលោក មិនមានដោយប្រការទាំងពួងឡើយ។ ពាក្យថា «មនោមយា» សេចក្ដីថា កើតអំពីឈានចិត្ត (រូបាវចរឈានចិត្ត)។ ពាក្យថា «សញ្ញាមយា» សេចក្ដីថា កើតអំពីសញ្ញាដែលប្រកបដោយអរូបឈាន។ ពាក្យថា «ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីសេចក្ដីនឿយណាយ ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក ដើម្បីការរលត់នៃរូបទាំងឡាយ» សេចក្ដីថា បុគ្គលនេះជាលាភីបុគ្គល (អ្នកបានឈាន) ឬជាតក្កីបុគ្គល (អ្នកត្រិះរិះ)។ លាភីបុគ្គលនោះ គឺអ្នកបានរូបាវចរឈាន។ បុគ្គលនោះ មិនមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងរូបាវចរភពឡើយ ប៉ុន្តែមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងអរូបាវចរភព។ បុគ្គលនោះគិតថា «យើងបានឮពាក្យរបស់ពួកជនដែលពោលថា អរូបភពមានខ្លះ របស់ពួកជនដែលពោលថា អរូបភពមិនមានខ្លះ ប៉ុន្តែយើងមិនដឹងច្បាស់ថា មាន ឬមិនមានឡើយ។ យើងនឹងធ្វើរូបាវចរចតុត្ថឈានឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយបង្កើតអរូបាវចរឈាន។ ប្រសិនបើអរូបភពមានពិត យើងនឹងទៅកើតក្នុងអរូបភពនោះ ប្រសិនបើមិនមានទេ យើងនឹងទៅកើតក្នុងរូបាវចរព្រហ្មលោក។ កាលបើដូច្នោះ ធម៌ដែលយើងប្រតិបត្តិមិនខុស (អបណ្ណកធម៌) មុខជានឹងមានផលមិនខុស មិនវិនាសឡើយ» ហើយក៏ប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ។ ចំណែកតក្កីបុគ្គល គឺអ្នកមិនទាន់បានសម្រេចឈានឡើយ ទោះបីបុគ្គលនោះ ក៏មិនមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងរូបឈានដែរ ប៉ុន្តែមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងអរូបភព។ បុគ្គលនោះគិតថា «យើងបានឮពាក្យរបស់ពួកជនដែលពោលថា អរូបភពមានខ្លះ របស់ពួកជនដែលពោលថា អរូបភពមិនមានខ្លះ ប៉ុន្តែយើងមិនដឹងច្បាស់ថា មាន ឬមិនមានឡើយ។ យើងនឹងធ្វើកសិណបរិកម្ម ហើយបង្កើតចតុត្ថឈាន រួចធ្វើចតុត្ថឈាននោះឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយបង្កើតអរូបាវចរឈាន។ ប្រសិនបើអរូបភពមានពិត យើងនឹងទៅកើតក្នុងទីនោះ ប្រសិនបើមិនមានទេ យើងនឹងទៅកើតក្នុងរូបាវចរព្រហ្មលោក។ កាលបើដូច្នោះ ធម៌ដែលយើងប្រតិបត្តិមិនខុស មុខជានឹងមានផលមិនខុស មិនវិនាសឡើយ» ហើយក៏ប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ។

104. Bhavanirodhoti nibbānaṃ. Sārāgāya santiketi rāgavasena vaṭṭe rajjanassa santike. Saṃyogāyāti taṇhāvasena saṃyojanatthāya. Abhinandanāyāti taṇhādiṭṭhivasena abhinandanāya. Paṭipanno hotīti ayampi lābhī vā hoti takkī vā. Lābhī nāma aṭṭhasamāpattilābhī. Tassa āruppe kaṅkhā natthi, nibbāne atthi. So – ‘‘ahaṃ nirodho atthītipi natthītipi suṇāmi, sayaṃ na jānāmi. Samāpattiṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhessāmi. Sace nirodho bhavissati, arahattaṃ patvā parinibbāyissāmi. No ce bhavissati, āruppe nibbattissāmī’’ti evaṃ paṭipajjati. Takkī pana ekasamāpattiyāpi na lābhī, āruppe panassa kaṅkhā natthi, bhavanirodhe atthi. So – ‘‘ahaṃ nirodho atthītipi natthītipi suṇāmi, sayaṃ na jānāmi, kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭhasamāpattiyo nibbattetvā samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhessāmi. Sace nirodho bhavissati, arahattaṃ patvā parinibbāyissāmi. No ce bhavissati, āruppe nibbattissāmī’’ti evaṃ paṭipajjati. Etthāha – ‘‘atthi dinnantiādīni tāva apaṇṇakāni bhavantu, natthi dinnantiādīni pana kathaṃ apaṇṇakānī’’ti. Gahaṇavasena. Tāni hi apaṇṇakaṃ apaṇṇakanti evaṃ gahitattā apaṇṇakāni nāma jātāni.

១០៤. ពាក្យថា «ភវនិរោធ» គឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា «ជិតនឹងតម្រេក» សេចក្ដីថា ជិតនឹងការត្រេកអរក្នុងវដ្ដសង្សារដោយអំណាចនៃរាគៈ។ ពាក្យថា «ដើម្បីការប្រកប» សេចក្ដីថា ដើម្បីការប្រកបទុកក្នុងវដ្ដសង្សារដោយអំណាចនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា «ដើម្បីការត្រេកអរ» សេចក្ដីថា ដើម្បីការត្រេកអរដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «ជាអ្នកប្រតិបត្តិ» សេចក្ដីថា ទោះបីបុគ្គលនេះ ក៏ជាលាភីបុគ្គល ឬជាតក្កីបុគ្គលដែរ។ លាភីបុគ្គលនោះ គឺអ្នកបានសមាបត្តិ ៨។ បុគ្គលនោះ មិនមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងអរូបភពឡើយ ប៉ុន្តែមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងព្រះនិព្វាន។ បុគ្គលនោះគិតថា «យើងបានឮគេនិយាយថា និរោធ (ព្រះនិព្វាន) មានខ្លះ មិនមានខ្លះ ប៉ុន្តែខ្លួនយើងផ្ទាល់មិនដឹងឡើយ។ យើងនឹងធ្វើសមាបត្តិឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយចម្រើនវិបស្សនា。 ប្រសិនបើនិរោធមានពិត យើងនឹងបានសម្រេចអរហត្តផល ហើយបរិនិព្វាន ប្រសិនបើមិនមានទេ យើងនឹងទៅកើតក្នុងអរូបភព» ហើយក៏ប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ។ ចំណែកតក្កីបុគ្គល គឺមិនបានសម្រេចសូម្បីតែសមាបត្តិមួយឡើយ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក៏បុគ្គលនោះមិនមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងអរូបភពដែរ ប៉ុន្តែមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងភវនិរោធ (ព្រះនិព្វាន)។ បុគ្គលនោះគិតថា «យើងបានឮគេនិយាយថា និរោធមានខ្លះ មិនមានខ្លះ ប៉ុន្តែខ្លួនយើងផ្ទាល់មិនដឹងឡើយ យើងនឹងធ្វើកសិណបរិកម្ម ហើយបង្កើតសមាបត្តិ ៨ រួចធ្វើសមាបត្តិឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយចម្រើនវិបស្សនា។ ប្រសិនបើនិរោធមានពិត យើងនឹងបានសម្រេចអរហត្តផល ហើយបរិនិព្វាន ប្រសិនបើមិនមានទេ យើងនឹងទៅកើតក្នុងអរូបភព» ហើយក៏ប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីនេះ មានចោទកៈសួរថា «ពាក្យថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមានផលជាដើម ទុកជាអបណ្ណកធម៌ (ធម៌មិនខុស) ចុះពាក្យថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមិនមានផលជាដើម ហេតុអ្វីក៏ជាអបណ្ណកធម៌ដែរ?» ឆ្លើយថា «ព្រោះតែការប្រកាន់យក»។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិទាំងនោះ ពួកជនទាំងនោះបានប្រកាន់យកយ៉ាងមាំថា «នេះជាធម៌មិនខុស នេះជាធម៌មិនខុស» ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាអបណ្ណកធម៌។

105. Cattārometi [Pg.87] ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Natthikavādo, ahetukavādo akiriyavādo, āruppā natthi nirodho natthīti evaṃvādino ca dveti ime pañca puggalā heṭṭhā tayo puggalāva honti. Atthikavādādayo pañca eko catutthapuggalova hoti. Etamatthaṃ dassetuṃ bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha sabbaṃ atthato uttānamevāti.

១០៥. ពាក្យថា «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ បុគ្គល ៤ ពួកនេះ» នេះជាអនុសន្ធិផ្សេងមួយទៀត។ បុគ្គលអ្នកមាននត្ថិកវាទៈ អហេតុកវាទៈ អកិរិយវាទៈ និងបុគ្គល ២ ពួកទៀតដែលពោលថា អរូបភពមិនមាន និរោធមិនមាន ដូច្នេះ រួមជាបុគ្គល ៥ ពួកនេះ ត្រូវជាបុគ្គល ៣ ពួកខាងក្រោម (គឺបុគ្គលធ្វើខ្លួនឲ្យក្តៅក្រហាយ បុគ្គលធ្វើអ្នកដទៃឲ្យក្តៅក្រហាយ និងបុគ្គលធ្វើទាំងខ្លួនឯងទាំងអ្នកដទៃឲ្យក្តៅក្រហាយ)។ ចំណែកបុគ្គល ៥ ពួកមានអត្ថិកវាទៈជាដើម រួមជាបុគ្គលទី ៤ តែមួយពួកគត់ (គឺបុគ្គលមិនធ្វើខ្លួនឯងឲ្យក្តៅក្រហាយ មិនធ្វើអ្នកដទៃឲ្យក្តៅក្រហាយ)។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ចាប់ផ្ដើមសម្ដែងនូវទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្ដីនេះ។ ក្នុងទេសនានោះ សេចក្ដីទាំងអស់ គឺងាយយល់ដោយអត្ថស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ

Apaṇṇakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្ដីនៃអបណ្ណកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្ដីនៃវគ្គទីមួយ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

2. Bhikkhuvaggo

២. ភិក្ខុវគ្គ

1. Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā

១. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រ

107. Evaṃ [Pg.88] me sutanti ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṃ. Tattha ambalaṭṭhikāyaṃ viharatīti veḷuvanavihārassa paccante padhānagharasaṅkhepe vivekakāmānaṃ vasanatthāya kate ambalaṭṭhikāti evaṃnāmake pāsāde pavivekaṃ brūhayanto viharati. Kaṇṭako nāma jātakālato paṭṭhāya tikhiṇova hoti, evamevaṃ ayampi āyasmā sattavassikasāmaṇerakāleyeva pavivekaṃ brūhayamāno tattha vihāsi. Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhāya. Āsananti pakatipaññattamevettha āsanaṃ atthi, taṃ papphoṭetvā ṭhapesi. Udakādhāneti udakabhājane. ‘‘Udakaṭṭhāne’’tipi pāṭho.

១០៧. ពាក្យថា «ឯវម្មេសុតំ» គឺអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា «គង់នៅក្នុងអម្ពលដ្ឋិកា» សេចក្ដីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់ចម្រើនវិវេកធម៌ នៅក្នុងប្រាសាទឈ្មោះ អម្ពលដ្ឋិកា ដែលគេសាងសង់ទុកសម្រាប់ជាទីគង់នៅរបស់ពួកលោកអ្នកប្រាថ្នាសេចក្ដីស្ងប់ស្ងាត់ ដែលមានសណ្ឋានដូចជាផ្ទះជាទីតាំងនៃសេចក្ដីព្យាយាម (បធានឃរៈ) នៅចុងបំផុតនៃវត្តវេឡុវ័ន។ ធម្មតាបន្លា តែងតែមុតស្រួចតាំងពីពេលដុះឡើងភ្លាមយ៉ាងណា មិញ ទោះបីព្រះរាហុលដ៏មានអាយុនេះ ក៏គង់ចម្រើនវិវេកធម៌នៅក្នុងប្រាសាទអម្ពលដ្ឋិកានោះ តាំងពីកាលនៅជាសាមណេរអាយុ ៧ ឆ្នាំមកម៉្លេះ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «ចេញពីទីសម្ងំ» សេចក្ដីថា ចេញពីផលសមាបត្តិ។ ពាក្យថា «អាសនៈ» សេចក្ដីថា ក្នុងប្រាសាទនោះ មានអាសនៈដែលគេក្រាលទុកជាប្រក្រតីស្រាប់ហើយ លោកក៏បោសរលាស់ហើយរៀបចំទុក។ ពាក្យថា «ក្នុងភាជន៍ទឹក» សេចក្ដីថា ក្នុងក្អមទឹក ឬភាជន៍សម្រាប់ដាក់ទឹក។ សូម្បីតែបទថា «ឧទកដ្ឋានេ» ក៏ជាបាឋៈដែរ។

Āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesīti ovādadānatthaṃ āmantesi. Bhagavatā hi rāhulattherassa sambahulā dhammadesanā katā. Sāmaṇerapañhaṃ therasseva vuttaṃ. Tathā rāhulasaṃyuttaṃ mahārāhulovādasuttaṃ cūḷarāhulovādasuttamidaṃ ambalaṭṭhikarāhulovādasuttanti.

ពាក្យថា «ទ្រង់ហៅព្រះរាហុលដ៏មានអាយុ» សេចក្ដីថា ទ្រង់ហៅដើម្បីប្រទានឱវាទ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានសម្ដែងធម៌ទេសនាជាច្រើនដល់ព្រះរាហុលត្ថេរ។ សូម្បីតែសាមណេរបញ្ហា ក៏ទ្រង់សម្ដែងចំពោះព្រះត្ថេរនោះឯង។ ព្រមទាំងរាហុលសំយុត្ត មហារាហុលោវាទសូត្រ ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ និងអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រនេះ ក៏ទ្រង់សម្ដែងហើយដែរ។

Ayañhi āyasmā sattavassikakāle bhagavantaṃ cīvarakaṇṇe gahetvā ‘‘dāyajjaṃ me samaṇa dehī’’ti dāyajjaṃ yācamāno bhagavatā dhammasenāpatisāriputtattherassa niyyādetvā pabbājito. Atha bhagavā daharakumārā nāma yuttāyuttaṃ kathaṃ kathenti, ovādamassa demīti rāhulakumāraṃ āmantetvā ‘‘sāmaṇerena nāma, rāhula, tiracchānakathaṃ kathetuṃ na vaṭṭati, tvaṃ kathayamāno evarūpaṃ kathaṃ katheyyāsī’’ti sabbabuddhehi avijahitaṃ dasapucchaṃ pañcapaṇṇāsavissajjanaṃ – ‘‘eko pañho eko uddeso ekaṃ veyyākaraṇaṃ dve pañhā…pe… dasa pañhā dasa uddesā dasa veyyākaraṇāti. Ekaṃ nāma kiṃ? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā…pe… dasa nāma kiṃ? Dasahaṅgehi samannāgato arahāti vuccatī’’ti (khu. pā. 4.10) imaṃ sāmaṇerapañhaṃ kathesi. Puna cintesi ‘‘daharakumārā nāma piyamusāvādā honti, adiṭṭhameva diṭṭhaṃ amhehi, diṭṭhameva na diṭṭhaṃ amhehīti vadanti ovādamassa demī’’ti akkhīhi oloketvāpi sukhasañjānanatthaṃ paṭhamameva catasso udakādhānūpamāyo[Pg.89], tato dve hatthiupamāyo ekaṃ ādāsūpamañca dassetvā imaṃ suttaṃ kathesi. Catūsu pana paccayesu taṇhāvivaṭṭanaṃ pañcasu kāmaguṇesu chandarāgappahānaṃ kalyāṇamittupanissayassa mahantabhāvañca dassetvā rāhulasuttaṃ (su. ni. rāhulasutta) kathesi. Āgatāgataṭṭhāne bhavesu chandarāgo na kattabboti dassetuṃ rāhulasaṃyuttaṃ (saṃ. ni. 2.188 ādayo) kathesi. ‘‘Ahaṃ sobhāmi, mama vaṇṇāyatanaṃ pasanna’’nti attabhāvaṃ nissāya gehassitachandarāgo na kattabboti mahārāhulovādasuttaṃ kathesi.

ព្រះរាហុលត្ថេរដ៏មានអាយុនេះ កាលមានព្រះជន្ម ៧ ឆ្នាំ បានកាន់យកនូវជាយចីវររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយទូលសូមនូវមរតកថា «បពិត្រព្រះសមណៈ សូមព្រះអង្គប្រទាននូវមរតកដល់ខ្ញុំព្រះករុណា» កាលដែលលោកកំពុងទូលសូមនូវមរតកយ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រគល់លោកថ្វាយដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរជាធម្មសេនាបតី ហើយឲ្យបួសជាសាមណេរ។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ធម្មតាកុមារតូចៗ តែងតែនិយាយពាក្យដែលគួរខ្លះ មិនគួរខ្លះ តថាគតនឹងទូន្មានកុមារនោះ» ទើបទ្រង់ហៅរាហុលកុមារមកហើយត្រាស់ថា «ម្នាលរាហុល ឡើងឈ្មោះថាសាមណេរ មិនគួរនិយាយតិរច្ឆានកថាឡើយ កាលបើអ្នកនិយាយ គួរនិយាយតែវាចាមានសភាពបែបនេះ» រួចទ្រង់សម្ដែងនូវសាមណេរបញ្ហានេះ ដែលព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គមិនដែលលះបង់ មាន ១០ សំណួរ និង ៥៥ ចម្លើយ គឺ «សំណួរមួយ ឧទ្ទេសមួយ វេយ្យាករណ៍មួយ, សំណួរពីរ... សំណួរដប់ ឧទ្ទេសដប់ វេយ្យាករណ៍ដប់។ អ្វីឈ្មោះថាមួយ? គឺសត្វទាំងឡាយទាំងពួង ឋិតនៅបានដោយសារអាហារ... អ្វីឈ្មោះថាដប់? គឺព្រះអរហន្ត លោកពោលថា ជាអ្នកប្រកបដោយអង្គដប់»។ ទ្រង់ព្រះតម្រិះម្ដងទៀតថា «ធម្មតាកុមារតូចៗ តែងតែចូលចិត្តនិយាយមុសាវាទ របស់ដែលមិនឃើញ ក៏និយាយថាឃើញ របស់ដែលឃើញ ក៏និយាយថាមិនឃើញ តថាគតនឹងទូន្មានកុមារនោះ» ទើបទ្រង់ទតមើលដោយព្រះនេត្រ ហើយដើម្បីឲ្យយល់បានងាយ ទ្រង់បង្ហាញនូវឧបមាដោយភាជន៍ទឹក ៤ យ៉ាងជាមុនសិន បន្ទាប់មកឧបមាដោយដំរី ២ យ៉ាង និងឧបមាដោយកញ្ចក់ ១ យ៉ាង រួចទ្រង់សម្ដែងនូវសូត្រនេះ។ មួយវិញទៀត ទ្រង់បង្ហាញនូវការលះបង់តណ្ហាក្នុងបច្ច័យ ៤ ការលះបង់ឆន្ទរាគក្នុងកាមគុណ ៥ និងភាពជាគុណដ៏ធំធេងនៃការសេពគប់កល្យាណមិត្ត ហើយទ្រង់សម្ដែងនូវរាហុលសូត្រ។ ទ្រង់សម្ដែងនូវរាហុលសំយុត្ត ដើម្បីបង្ហាញថា មិនគួរធ្វើនូវឆន្ទរាគក្នុងភពទាំងឡាយ ក្នុងទីដែលខ្លួនទៅដល់ហើយៗឡើយ។ ទ្រង់សម្ដែងនូវមហារាហុលោវាទសូត្រ ដើម្បីបង្ហាញថា មិនគួរធ្វើនូវឆន្ទរាគដែលអាស្រ័យនឹងផ្ទះ ដោយអាស្រ័យនឹងអត្តភាពថា «អាត្មាអញមានរូបល្អ ពណ៌សម្បុររបស់អាត្មាអញថ្លាស្អាត» ឡើយ។

Tattha rāhulasuttaṃ imasmiṃ nāma kāle vuttanti na vattabbaṃ. Tañhi abhiṇhovādavasena vuttaṃ. Rāhulasaṃyuttaṃ sattavassikakālato paṭṭhāya yāva avassikabhikkhukālā vuttaṃ. Mahārāhulovādasuttaṃ aṭṭhārasa vassasāmaṇerakāle vuttaṃ. Cūḷarāhulovādasuttaṃ avassikabhikkhukāle vuttaṃ. Kumārakapañhañca idañca ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṃ sattavassikasāmaṇerakāle vuttaṃ. Tesu rāhulasuttaṃ abhiṇhovādatthaṃ, rāhulasaṃyuttaṃ, therassa vipassanāgabbhagahaṇatthaṃ, mahārāhulovādaṃ gehassitachandarāgavinodanatthaṃ, cūḷarāhulovādaṃ therassa pañcadasa-vimuttiparipācanīya-dhammaparipākakāle arahattagāhāpanatthaṃ vuttaṃ. Idañca pana sandhāya rāhulatthero bhikkhusaṅghamajjhe tathāgatassa guṇaṃ kathento idamāha –

ក្នុងបណ្ដាសូត្រទាំងនោះ មិនគួរពោលថារាហុលសូត្រ ត្រូវទ្រង់សម្ដែងក្នុងកាលឈ្មោះនេះឡើយ។ ព្រោះថារាហុលសូត្រនោះ ទ្រង់សម្ដែងដោយអំណាចនៃការទូន្មានជាប្រចាំ។ រាហុលសំយុត្ត ទ្រង់សម្ដែងចាប់តាំងពីកាលដែលលោកមានព្រះជន្ម ៧ ឆ្នាំ រហូតដល់កាលដែលលោកជាភិក្ខុថ្មីមិនទាន់មានវស្សា។ មហារាហុលោវាទសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងក្នុងកាលដែលលោកជាសាមណេរមានអាយុ ១៨ ឆ្នាំ។ ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងក្នុងកាលដែលលោកជាភិក្ខុមិនទាន់មានវស្សា។ ចំណែកកុមារកបញ្ហានិងអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រនេះ ទ្រង់សម្ដែងក្នុងកាលដែលលោកជាសាមណេរមានអាយុ ៧ ឆ្នាំ។ ក្នុងបណ្ដាសូត្រទាំងនោះ រាហុលសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីជាការទូន្មានជាប្រចាំ, រាហុលសំយុត្ត ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីឲ្យព្រះថេរៈកាន់យកនូវគភ៌នៃវិបស្សនា, មហារាហុលោវាទសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីបន្ទោបង់នូវឆន្ទរាគដែលអាស្រ័យនឹងផ្ទះ, ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីឲ្យព្រះថេរៈសម្រេចនូវព្រះអរហត្ត ក្នុងកាលដែលធម៌សម្រាប់ធ្វើឲ្យវិមុត្តិទុំជោរ ១៥ ប្រការរបស់លោកដល់នូវការទុំជោរហើយ។ ព្រះរាហុលត្ថេរ កាលសំដៅយកសេចក្ដីនេះ ទើបពោលនូវពាក្យនេះ ក្នុងកណ្ដាលជំនុំសង្ឃ ដើម្បីសម្ដែងនូវគុណរបស់ព្រះតថាគតថា៖

‘‘Kikīva bījaṃ rakkheyya, cāmarī vālamuttamaṃ;

Nipako sīlasampanno, mamaṃ rakkhi tathāgato’’ti. (apa. 1.2.83);

«ព្រះតថាគតដ៏មានប្រាជ្ញាស្មារតី បរិបូណ៌ដោយសីល ទ្រង់រក្សានូវខ្ញុំព្រះករុណា ដូចជាមេបក្សីកីកីរក្សានូវស៊ុត ឬដូចជាសត្វចាមរីរក្សានូវកន្ទុយដ៏ប្រសើរ ដូច្នោះដែរ»។

Sāmaṇerapañhaṃ ayuttavacanapahānatthaṃ, idaṃ ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṃ sampajānamusāvādassa akaraṇatthaṃ vuttaṃ.

សាមណេរបញ្ហា ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីលះបង់នូវវាចាដែលមិនសមគួរ ចំណែកអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រនេះ ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីកុំឲ្យធ្វើនូវការនិយាយមុសាវាទទាំងដឹងខ្លួន។

Tattha passasi noti passasi nu. Parittanti thokaṃ. Sāmaññanti samaṇadhammo. Nikkujjitvāti adhomukhaṃ katvā. Ukkujjitvāti uttānaṃ katvā.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា passasi no បានដល់ passasi nu (អ្នកឃើញឬទេ?)។ បទថា parittaṃ បានដល់ thokaṃ (បន្តិចបន្តួច)។ បទថា sāmaññaṃ បានដល់ samaṇadhammo (សមណធម៌)។ បទថា nikkujjitvā បានដល់ adhomukhaṃ katvā (ធ្វើឲ្យផ្កាប់ចុះ)។ បទថា ukkujjitvā បានដល់ uttānaṃ katvā (ធ្វើឲ្យផ្ងារឡើង)។

108. Seyyathāpi, rāhula, rañño nāgoti ayaṃ upamā sampajānamusāvāde saṃvararahitassa opammadassanatthaṃ vuttā. Tattha īsādantoti rathīsāsadisadanto[Pg.90]. Uruḷhavāti abhivaḍḍhito ārohasampanno. Abhijātoti sujāto jātisampanno. Saṅgāmāvacaroti saṅgāmaṃ otiṇṇapubbo. Kammaṃ karotīti āgatāgate pavaṭṭento ghāteti. Puratthimakāyādīsu pana puratthimakāyena tāva paṭisenāya phalakakoṭṭhakamuṇḍapākārādayo pāteti, tathā pacchimakāyena. Sīsena kammaṃ nāma niyametvā etaṃ padesaṃ maddissāmīti nivattitvā oloketi, ettakena satampi sahassampi dvedhā bhijjati. Kaṇṇehi kammaṃ nāma āgatāgate sare kaṇṇehi paharitvā pātanaṃ. Dantehi kammaṃ nāma paṭihatthiassahatthārohaassārohapadādīnaṃ vijjhanaṃ. Naṅguṭṭhena kammaṃ nāma naṅguṭṭhe bandhāya dīghāsilaṭṭhiyā vā ayamusalena vā chedanabhedanaṃ. Rakkhateva soṇḍanti soṇḍaṃ pana mukhe pakkhipitvā rakkhati.

១០៨. ឧបមាថា «ម្នាលរាហុល ដូចជាដំរីរបស់ព្រះរាជា...» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងដើម្បីបង្ហាញឧបមាដល់បុគ្គលដែលប្រាសចាកសេចក្ដីសង្រួមក្នុងការនិយាយមុសាវាទទាំងដឹងខ្លួន។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា īsādanto បានដល់ ដំរីមានភ្លុកដូចជាចន្ទល់រទេះ។ បទថា uruḷhavā បានដល់ ដំរីដែលលូតលាស់ធំធាត់ ល្មមនឹងឡើងជិះបាន។ បទថា abhijāto បានដល់ ដំរីដែលកើតល្អ មានពូជអំបូរដ៏បរិបូណ៌។ បទថា saṅgāmāvacaro បានដល់ ដំរីដែលធ្លាប់ចុះកាន់សង្គ្រាមពីមុនមក។ បទថា kammaṃ karoti បានដល់ ញ៉ាំងសត្រូវដែលមកហើយៗឲ្យដួលរមៀល ហើយសម្លាប់ចោល។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងចំណោមការធ្វើការងារដោយកាយផ្នែកខាងមុខជាដើមនោះ ដំរីនោះតែងតែបុកបំផ្លាញនូវរោងឈើ កំពែងការពារ និងប៉មយាមជាដើមរបស់កងទ័ពសត្រូវ ដោយកាយផ្នែកខាងមុខជាមុនសិន, ដោយកាយផ្នែកខាងក្រោយ ក៏ធ្វើដូច្នោះដែរ។ ការធ្វើការងារដោយក្បាល គឺការដែលដំរីនោះកំណត់ថា «អាត្មាអញនឹងជាន់ឈ្លីនូវទីកន្លែងនេះ» ហើយបែរក្បាលទៅមើល ដោយគ្រាន់តែមើលប៉ុណ្ណោះ ពួកសត្រូវសូម្បីរាប់រយរាប់ពាន់ ក៏បែកខ្ញែកជាពីរចំណែករត់ខ្ចាត់ខ្ចាយអស់។ ការធ្វើការងារដោយត្រចៀក គឺការបក់ស្លឹកត្រចៀកវាយកម្ចាត់នូវព្រួញដែលហោះមកហើយៗឲ្យធ្លាក់ចុះ។ ការធ្វើការងារដោយភ្លុក គឺការចាក់ទម្លុះនូវដំរីសត្រូវ សេះ ហ្មដំរី ទាហានសេះ និងទាហានថ្មើរជើងជាដើម។ ការធ្វើការងារដោយកន្ទុយ គឺការកាត់និងវាយកម្ទេចដោយដាវវែង ឬត្បាល់ដែកដែលចងភ្ជាប់នឹងកន្ទុយ។ បទថា rakkhateva soṇḍaṃ បានដល់ គ្រាន់តែរួញប្រមោយដាក់ចូលក្នុងមាត់ដើម្បីរក្សាទុកប៉ុណ្ណោះ។

Tatthāti tasmiṃ tassa hatthino karaṇe. Apariccattanti anissaṭṭhaṃ, paresaṃ jayaṃ amhākañca parājayaṃ passīti maññati. Soṇḍāyapi kammaṃ karotīti ayamuggaraṃ vā khadiramusalaṃ vā gahetvā samantā aṭṭhārasahatthaṭṭhānaṃ maddati. Pariccattanti vissaṭṭhaṃ, idāni hatthiyodhādīsu na kutoci bhāyati, amhākaṃ jayaṃ paresañca parājayaṃ passīti maññati. Nāhaṃ tassa kiñci pāpanti tassa dukkaṭādiāpattivītikkame vā mātughātakādikammesu vā kiñci pāpaṃ akattabbaṃ nāma natthi. Tasmā tiha teti yasmā sampajānamusāvādino akattabbaṃ pāpaṃ nāma natthi, tasmā tayā hasāyapi davakamyatāyapi musā na bhaṇissāmīti sikkhitabbaṃ. Paccavekkhaṇatthoti olokanattho, yaṃ mukhe vajjaṃ hoti, tassa dassanatthoti vuttaṃ hoti. Paccavekkhitvā paccavekkhitvāti oloketvā oloketvā.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា tattha បានដល់ ក្នុងកាលដែលដំរីនោះធ្វើនូវការងារនោះ។ បទថា apariccattaṃ បានដល់ មិនទាន់លះបង់ជីវិត, ហ្មដំរីតែងគិតថា «ដំរីនេះឃើញនូវជ័យជម្នះរបស់សត្រូវ និងសេចក្ដីបរាជ័យរបស់យើង»។ បទថា soṇḍāyapi kammaṃ karoti បានដល់ ដំរីនោះកាន់យកនូវដំបងដែក ឬត្បាល់ឈើគគីរ ហើយជាន់ឈ្លីកម្ទេចនូវទីកន្លែងជុំវិញទំហំ ១៨ ហត្ថ។ បទថា pariccattaṃ បានដល់ លះបង់ជីវិតហើយ, ហ្មដំរីតែងគិតថា «ឥឡូវនេះ ដំរីរបស់យើងមិនខ្លាចញញើតនឹងពួកយុទ្ធជនសត្រូវជាដើមឡើយ វាឃើញនូវជ័យជម្នះរបស់យើង និងសេចក្ដីបរាជ័យរបស់សត្រូវហើយ»។ បទថា nāhaṃ tassa kiñci pāpaṃ បានដល់ ឡើងឈ្មោះថាអំពើបាបដែលបុគ្គលនោះមិនហ៊ានធ្វើ មិនថាជាការកន្លងវិន័យមានអាបត្តិទុក្កដជាដើម ឬជាកម្មធ្ងន់មានមាតុឃាតកម្មជាដើម គឺមិនមានឡើយ។ បទថា tasmā tiha te បានដល់ ព្រោះហេតុតែអំពើបាបដែលអ្នកនិយាយមុសាវាទទាំងដឹងខ្លួនមិនហ៊ានធ្វើនោះមិនមាន ហេតុនោះ ម្នាលរាហុល អ្នកត្រូវសិក្សាថា «អាត្មាអញនឹងមិននិយាយមុសាវាទ សូម្បីដើម្បីសើចលេង ឬដើម្បីសប្បាយឡើយ»។ បទថា paccavekkhaṇattho បានដល់ មានការទតមើលជាប្រយោជន៍, ពោលគឺ មានការមើលនូវទោសកំហុសណាដែលនៅក្នុងមុខជាប្រយោជន៍។ បទថា paccavekkhitvā paccavekkhitvā បានដល់ ពិចារណាហើយពិចារណាទៀត គឺមើលហើយមើលទៀត។

109. Sasakkaṃ na karaṇīyanti ekaṃseneva na kātabbaṃ. Paṭisaṃhareyyāsīti nivatteyyāsi mā kareyyāsi. Anupadajjeyyāsīti anupadeyyāsi upatthambheyyāsi punappunaṃ kareyyāsi. Ahorattānusikkhīti rattiñca divañca sikkhamāno.

១០៩. បទថា sasakkaṃ na karaṇīyaṃ បានដល់ មិនត្រូវធ្វើដោយពិតប្រាកដឡើយ។ បទថា paṭisaṃhareyyāsi បានដល់ គប្បីដកថយវិញ គឺកុំធ្វើឡើយ។ បទថា anupadajjeyyāsi បានដល់ គប្បីប្រគល់ឲ្យរឿយៗ គឺគប្បីគាំទ្រ ឬធ្វើរឿយៗ។ បទថា ahorattānusikkhī បានដល់ អ្នកសិក្សារៀនសូត្រទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ។

111. Aṭṭīyitabbanti aṭṭena pīḷitena bhavitabbaṃ. Harāyitabbanti lajjitabbaṃ. Jigucchitabbanti gūthaṃ disvā viya jigucchā uppādetabbā. Manokammassa pana adesanāvatthukattā idha desetabbanti na vuttaṃ. Kittake pana ṭhāne kāyakammavacīkammāni [Pg.91] sodhetabbāni, kittake manokammanti. Kāyakammavacīkammāni tāva ekasmiṃ purebhatteyeva sodhetabbāni. Bhattakiccaṃ katvā divāṭṭhāne nisinnena hi paccavekkhitabbaṃ ‘‘aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva imasmiṃ ṭhāne nisajjā atthi nu kho me imasmiṃ antare paresaṃ appiyaṃ kāyakammaṃ vā vacīkammaṃ vā’’ti. Sace atthīti jānāti, desanāyuttaṃ desetabbaṃ, āvikaraṇayuttaṃ āvikātabbaṃ. Sace natthi, teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ. Manokammaṃ pana etasmiṃ piṇḍapātapariyesanaṭṭhāne sodhetabbaṃ. Kathaṃ? ‘‘Atthi nu kho me ajja piṇḍapātapariyesanaṭṭhāne rūpādīsu chando vā rāgo vā paṭighaṃ vā’’ti? Sace atthi, ‘‘puna na evaṃ karissāmī’’ti citteneva adhiṭṭhātabbaṃ. Sace natthi, teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ.

១១១. បទថា aṭṭīyitabbaṃ បានដល់ គប្បីនឿយណាយ គឺគប្បីត្រូវទុក្ខទោសបៀតបៀន។ បទថា harāyitabbaṃ បានដល់ គប្បីខ្ពើមរអើម គឺគប្បីខ្មាសអៀន។ បទថា jigucchitabbaṃ បានដល់ គប្បីធុញទ្រាន់ គឺគប្បីបង្កើតសេចក្ដីខ្ពើមរអើម ដូចជាឃើញលាមកដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែមនោកម្មមិនមែនជាវត្ថុសម្រាប់សម្ដែងអាបត្តិ ហេតុនោះ ក្នុងមនោកម្មវារៈនេះ ព្រះអង្គមិនត្រាស់ថា «គប្បីសម្ដែង» ឡើយ។ សួរថា ចុះកាយកម្មនិងវចីកម្ម គប្បីជម្រះក្នុងទីកម្រិតណា ហើយមនោកម្ម គប្បីជម្រះក្នុងទីកម្រិតណា? ជាដំបូង កាយកម្មនិងវចីកម្ម គប្បីជម្រះក្នុងកាលមុនភត្តតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ អង្គុយក្នុងទីសម្រាកថ្ងៃ គប្បីពិចារណាថា «ចាប់តាំងពីអរុណរះឡើង រហូតដល់ការអង្គុយនៅក្នុងទីនេះ តើអាត្មាអញមានកាយកម្ម ឬវចីកម្មដែលមិនជាទីគាប់ចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ ក្នុងចន្លោះកាលនេះខ្លះដែរឬទេ?»។ បើដឹងថាមាន គប្បីសម្ដែងនូវធម៌ដែលគួរសម្ដែង គប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវធម៌ដែលគួរធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ បើគ្មានទេ គប្បីនៅគ្រប់គ្រងដោយបីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះឯង។ ចំណែកមនោកម្ម គប្បីជម្រះក្នុងទីស្វែងរកបិណ្ឌបាតនេះ។ ដូចម្ដេច? គឺពិចារណាថា «តើថ្ងៃនេះ ក្នុងទីស្វែងរកបិណ្ឌបាត អាត្មាអញមានឆន្ទៈ ឬរាគៈ ឬក៏បដិឃៈ ក្នុងរូបារម្មណ៍ជាដើមខ្លះដែរឬទេ?»។ បើមាន គប្បីអធិដ្ឋានដោយចិត្តថា «អាត្មាអញនឹងមិនធ្វើបែបនេះទៀតឡើយ»។ បើគ្មានទេ គប្បីនៅគ្រប់គ្រងដោយបីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះឯង។

112. Samaṇā vā brāhmaṇā vāti buddhā vā paccekabuddhā vā tathāgatasāvakā vā. Tasmātihāti yasmā atītepi evaṃ parisodhesuṃ, anāgatepi parisodhessanti, etarahipi parisodhenti, tasmā tumhehipi tesaṃ anusikkhantehi evaṃ sikkhitabbanti attho. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imaṃ pana desanaṃ bhagavā yāva bhavaggā ussitassa ratanarāsino yojaniyamaṇikkhandhena kūṭaṃ gaṇhanto viya neyyapuggalavasena pariniṭṭhāpesīti.

១១២. បទថា samaṇā vā brāhmaṇā vā បានដល់ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្ដី ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយក្ដី ព្រះសាវករបស់ព្រះតថាគតទាំងឡាយក្ដី។ បទថា tasmātiha បានសេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែក្នុងអតីតកាល លោកក៏បានជម្រះយ៉ាងនេះ ក្នុងអនាគតកាល លោកក៏នឹងជម្រះយ៉ាងនេះ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល លោកក៏កំពុងជម្រះយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ សូម្បីអ្នកទាំងឡាយ កាលសិក្សាតម្រាប់តាមលោកទាំងនោះ ក៏គប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះដែរ នេះជាអត្ថក្នុងបទនោះ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងទេសនានេះឲ្យចប់សព្វគ្រប់ ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល ប្រៀបដូចជាបុគ្គលកាន់យកនូវកំពូលនៃគំនររតនៈដែលគេគរទុកខ្ពស់រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម ដោយដុំកែវមណីទំហំមួយយោជន៍ ដូច្នោះឯង។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នានូវអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រ ចប់ហើយ។

2. Mahārāhulovādasuttavaṇṇanā

២. ការពណ៌នានូវមហារាហុលោវាទសូត្រ

113. Evaṃ me sutanti mahārāhulovādasuttaṃ. Tattha piṭṭhito piṭṭhito anubandhīti dassanaṃ avijahitvā gamanaṃ abbocchinnaṃ katvā pacchato pacchato iriyāpathānubandhanena anubandhi. Tadā hi bhagavā pade padaṃ nikkhipanto vilāsitagamanena purato purato gacchati, rāhulatthero dasabalassa padānupadiko hutvā pacchato pacchato.

១១៣. ព្រះសូត្រដែលផ្ដើមដោយពាក្យថា evaṃ me sutaṃ នោះ គឺមហារាហុលោវាទសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា piṭṭhito piṭṭhito anubandhi បានដល់ ការដើរតាមពីក្រោយៗ ដោយមិនឲ្យបាត់ពីភ្នែក គឺការដើរមិនដាច់ខ្សែ ដើរតាមពីក្រោយដោយការដើរតាមលំដាប់ឥរិយាបថ។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ឈានព្រះបាទមួយៗទៅមុខ យាងទៅខាងមុខៗ ដោយលីលាដ៏សមគួរ ចំណែកព្រះរាហុលត្ថេរ ក៏ដើរជាន់ដានព្រះបាទរបស់ព្រះទសពល ដើរតាមពីក្រោយៗ។

Tattha bhagavā supupphitasālavanamajjhagato subhūmiotaraṇatthāya nikkhantamattavaravāraṇo viya virocittha, rāhulabhaddo ca varavāraṇassa pacchato [Pg.92] nikkhantagajapotako viya. Bhagavā sāyanhasamaye maṇiguhato nikkhamitvā gocaraṃ paṭipanno kesarasīho viya, rāhulabhaddo ca sīhamigarājānaṃ anubandhanto nikkhantasīhapotako viya. Bhagavā maṇipabbatasassirikavanasaṇḍato dāṭhabalo mahābyaggho viya, rāhulabhaddo ca byaggharājānaṃ anubandhabyagghapotako viya. Bhagavā simbalidāyato nikkhantasupaṇṇarājā viya, rāhulabhaddo ca supaṇṇarājassa pacchato nikkhantasupaṇṇapotako viya. Bhagavā cittakūṭapabbatato gaganatalaṃ pakkhandasuvaṇṇahaṃsarājā viya, rāhulabhaddo ca haṃsādhipatiṃ anupakkhandahaṃsapotako viya. Bhagavā mahāsaraṃ ajjhogāḷhā suvaṇṇamahānāvā viya, rāhulabhaddo ca suvaṇṇanāvaṃ pacchā anubandhanāvāpotako viya. Bhagavā cakkaratanānubhāvena gaganatale sampayātacakkavattirājā viya, rāhulabhaddo ca rājānaṃ anusampayātapariṇāyakaratanaṃ viya. Bhagavā vigatavalāhakaṃ nabhaṃ paṭipannatārakarājā viya, rāhulabhaddo ca tārakādhipatino anumaggapaṭipannā parisuddhaosadhitārakā viya.

ក្នុងដំណើរយាងទៅនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលយាងទៅក្នុងកណ្តាលព្រៃរាំងដែលមានផ្ការីកស្គុះស្គាយល្អ ដើម្បីចុះកាន់ផ្ទៃដីដ៏រាបស្មើល្អ ទ្រង់រុងរឿងក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាដំរីសារដ៏ប្រសើរដែលចុះប្រេងហើយដើរចេញទៅ ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ កាលដើរតាមក្រោយដំរីសារដ៏ប្រសើរនោះ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាកូនដំរីដែលដើរចេញទៅដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលយាងចេញពីគុហាកែវមណីក្នុងវេលាល្ងាច ហើយយាងទៅកាន់ទីរកចំណី ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាកេសរសីហៈ ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ កាលដើរតាមក្រោយសីហរាជជាស្តេចម្រឹគ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាកូនសីហៈដែលដើរចេញទៅដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាស្តេចខ្លាធំមានចង្កូមដ៏មានកម្លាំង ដែលចេញពីចន្លោះព្រៃដ៏មានសិរីនៃភ្នំកែវមណី ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាកូនខ្លាដែលដើរតាមក្រោយស្តេចខ្លាធំនោះដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាស្តេចគ្រុឌដែលហើរចេញពីព្រៃរកា ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាកូនគ្រុឌដែលហើរតាមក្រោយស្តេចគ្រុឌនោះដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាស្តេចហង្សមាសដែលហើរឡើងកាន់ផ្ទៃអាកាសពីភ្នំចិត្តកូដ ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាកូនហង្សដែលហើរតាមក្រោយស្តេចហង្សនោះដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាសំពៅមាសដ៏ធំដែលចុះកាន់មហាសមុទ្រ ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាទូកតូចដែលអណ្តែតតាមក្រោយសំពៅមាសនោះដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាព្រះរាជាចក្រពត្តិដែលយាងទៅលើអាកាសដោយអានុភាពនៃកែវចក្រ ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាបរិណាយករតនៈដែលយាងតាមក្រោយព្រះរាជានោះដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទដែលយាងទៅលើផ្ទៃមេឃដ៏ស្រឡះគ្មានពពក ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាផ្កាយព្រឹកដ៏បរិសុទ្ធដែលអណ្តែតតាមគន្លងផ្លូវនៃព្រះចន្ទនោះដូច្នោះដែរ។

Bhagavāpi mahāsammatapaveṇiyaṃ okkākarājavaṃse jāto, rāhulabhaddopi. Bhagavāpi saṅkhe pakkhittakhīrasadiso suparisuddhajātikhattiyakule jāto, rāhulabhaddopi. Bhagavāpi rajjaṃ pahāya pabbajito, rāhulabhaddopi. Bhagavatopi sarīraṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ devanagaresu samussitaratanatoraṇaṃ viya sabbapāliphullo pāricchattako viya ca atimanoharaṇaṃ, rāhulabhaddassāpi. Iti dvepi abhinīhārasampannā, dvepi rājapabbajitā, dvepi khattiyasukhumālā, dvepi suvaṇṇavaṇṇā, dvepi lakkhaṇasampannā ekamaggaṃ paṭipannā paṭipāṭiyā gacchantānaṃ dvinnaṃ candamaṇḍalānaṃ dvinnaṃ sūriyamaṇḍalānaṃ dvinnaṃ sakkasuyāmasantusitasunimmitavasavattimahābrahmādīnaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānā viya virociṃsu.

សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់ប្រសូតក្នុងអុក្កាករាជវង្ស ដែលជាខ្សែស្រឡាយនៃព្រះបាទមហាសម្មតរាជ ព្រះរាហុលភទ្រក៏ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់ប្រសូតក្នុងខត្តិយត្រកូលដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាទឹកដោះស្រស់ដែលគេចាក់បញ្ចូលទៅក្នុងស័ង្ខ ព្រះរាហុលភទ្រក៏ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់លះបង់រាជសម្បត្តិហើយចេញសាងផ្នួស ព្រះរាហុលភទ្រក៏ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីព្រះវរកាយនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ប្រកបដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ គួរជាទីពេញចិត្តក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាខ្លោងទ្វារកែវដែលគេលើកឡើងយ៉ាងល្អក្នុងទេវនគរ និងប្រៀបដូចជាដើមប៉ារិច្ឆត្តកៈដែលមានផ្ការីកស្គុះស្គាយពេញដើម ព្រះវរកាយនៃព្រះរាហុលភទ្រក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រះអង្គទាំងពីរ ទ្រង់បរិបូណ៌ដោយអភិនីហារយ៉ាងនេះ ទ្រង់ជាក្សត្រចេញសាងផ្នួសទាំងពីរព្រះអង្គ ទ្រង់ជាខត្តិយសុខុមាលជាតិទាំងពីរព្រះអង្គ ទ្រង់មានព្រះវរកាយពណ៌ដូចមាសទាំងពីរព្រះអង្គ ទ្រង់បរិបូណ៌ដោយលក្ខណៈទាំងពីរព្រះអង្គ ទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវតែមួយជាមួយគ្នា កាលយាងទៅតាមលំដាប់ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទពីរដួង ព្រះអាទិត្យពីរដួង ព្រះឥន្ទ្រពីរអង្គ ព្រះស៊ុយាមាពីរអង្គ ព្រះសន្តុសិតពីរអង្គ ព្រះស៊ុនិម្មិតពីរអង្គ ព្រះវសវត្តីពីរអង្គ និងមហាព្រហ្មពីរអង្គជាដើម ដែលគ្របសង្កត់នូវសិរីរបស់គ្នាទៅវិញទៅមកដោយសិរីរបស់ខ្លួនដូច្នោះឯង។

Tatrāyasmā rāhulo bhagavato piṭṭhito piṭṭhito gacchantova pādatalato yāva upari kesantā tathāgataṃ ālokesi. So bhagavato buddhavesavilāsaṃ disvā ‘‘sobhati bhagavā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittasarīro byāmappabhāparikkhittatāya vippakiṇṇasuvaṇṇacuṇṇamajjhagato viya, vijjulatāparikkhitto kanakapabbato viya, yantasuttasamākaḍḍhitaratanavicittaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viya, rattapaṃsukūlacīvarapaṭicchannopi rattakambalaparikkhittakanakapabbato viya, pavāḷalatāpaṭimaṇḍitaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viya[Pg.93], cīnapiṭṭhacuṇṇapūjitaṃ suvaṇṇacetiyaṃ viya, lākhārasānulitto kanakayūpo viya, rattavalāhakantarato taṅkhaṇabbhuggatapuṇṇacando viya, aho samatiṃsapāramitānubhāvasajjitassa attabhāvassa sirīsampattī’’ti cintesi. Tato attānampi oloketvā – ‘‘ahampi sobhāmi. Sace bhagavā catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ akarissā, mayhaṃ pariṇāyakaṭṭhānantaraṃ adassā. Evaṃ sante ativiya jambudīpatalaṃ asobhissā’’ti attabhāvaṃ nissāya gehassitaṃ chandarāgaṃ uppādesi.

ក្នុងដំណើរនោះ ព្រះរាហុលដ៏មានអាយុ កាលដើរតាមក្រោយៗព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏សម្លឹងមើលព្រះតថាគត តាំងពីបាតព្រះបាទរហូតដល់ចុងព្រះកេសា។ ព្រះរាហុលនោះ កាលបានឃើញនូវភាពរុងរឿងនៃពុទ្ធលីលារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏គិតថា៖ «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿងណាស់ហ្ន៎ ព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គប្រកបដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការដ៏វិចិត្រ ព្រោះតែមានព្រះរស្មីផ្សាយចេញទៅម្ខាងៗប្រវែងមួយព្យាមព័ទ្ធជុំវិញ ប្រៀបដូចជាស្ថិតនៅក្នុងកណ្តាលលម្អងមាសដែលគេរាយប៉ាយ ប្រៀបដូចជាភ្នំមាសដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយខ្សែផ្លេកបន្ទោរ ប្រៀបដូចជាប្រាសាទមាសដ៏វិចិត្រដោយកែវរតនៈដែលគេទាញដោយខ្សែយន្ត ទោះបីជាទ្រង់ដណ្តប់ព្រះសង្ឃាដិបង្សុកូលពណ៌ក្រហមក៏ប្រៀបដូចជាភ្នំមាសដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់កម្ពលក្រហមឆ្អៅ ប្រៀបដូចជាប្រាសាទមាសដែលតុបតែងដោយសរសៃផ្កាថ្ម ប្រៀបដូចជាព្រះចេតិយមាសដែលគេបូជាដោយម្សៅលម្អងចិន ប្រៀបដូចជាសសរមាសដែលលាបដោយទឹកល័ក្ត ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទពេញវង់ដែលទើបតែរះឡើងផុតពីចន្លោះពពកក្រហមក្នុងខណៈនោះ ឱ! សិរីសម្បត្តិព្រះវរកាយដែលសម្រេចដោយអានុភាពនៃបារមី ៣០ ប្រការនេះ អស្ចារ្យណាស់ហ្ន៎»។ បន្ទាប់មក ព្រះរាហុលក៏ក្រឡេកមើលខ្លួនឯង រួចគិតថា៖ «សូម្បីតែតថាគត ក៏រុងរឿងល្អដែរ។ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើជាព្រះរាជាចក្រពត្តិក្នុងទ្វីបធំទាំងបួន ព្រះអង្គមុខជាប្រទានតំណែងជាបរិណាយករតនៈដល់តថាគតជាមិនខាន។ កាលបើដូច្នោះ ផ្ទៃនៃជម្ពូទ្វីបមុខជាល្អរុងរឿងក្រៃលែងជាប្រាកដ» ព្រះរាហុលក៏បង្កើតនូវឆន្ទរាគៈដែលអាស្រ័យនូវផ្ទះ ដោយអាស្រ័យលើរូបកាយរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះ។

Bhagavāpi purato gacchantova cintesi – ‘‘paripuṇṇacchavimaṃsalohito dāni rāhulassa attabhāvo. Rajanīyesu rūpārammaṇādīsu hi cittassa pakkhandanakālo jāto, kiṃ bahulatāya nu kho rāhulo vītināmetī’’ti. Atha sahāvajjaneneva pasannaudake macchaṃ viya, parisuddhe ādāsamaṇḍale mukhanimittaṃ viya ca tassa taṃ cittuppādaṃ addasa. Disvāva – ‘‘ayaṃ rāhulo mayhaṃ atrajo hutvā mama pacchato āgacchanto ‘ahaṃ sobhāmi, mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasanna’nti attabhāvaṃ nissāya gehassitachandarāgaṃ uppādeti, atitthe pakkhando uppathaṃ paṭipanno agocare carati, disāmūḷhaaddhiko viya agantabbaṃ disaṃ gacchati. Ayaṃ kho panassa kileso abbhantare vaḍḍhanto attatthampi yathābhūtaṃ passituṃ na dassati, paratthampi, ubhayatthampi. Tato nirayepi paṭisandhiṃ gaṇhāpessati, tiracchānayoniyampi, pettivisayepi, asurakāyepi, sambādhepi mātukucchisminti anamatagge saṃsāravaṭṭe paripātessati. Ayañhi –

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលយាងទៅខាងមុខ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ «ឥឡូវនេះ រូបកាយរបស់រាហុល មានស្បែក សាច់ និងឈាម បរិបូណ៌ហើយ។ នេះជាកាលដែលចិត្តតែងស្ទុះទៅក្នុងរូបារម្មណ៍ជាដើម ដែលជាទីគួរត្រេកអរ តើរាហុលចំណាយពេលភាគច្រើនដោយការគិតគូរនូវអារម្មណ៍ណាណ៎?»។ លំដាប់នោះ ព្រមជាមួយគ្នានឹងការព្រះតម្រិះនោះឯង ប្រៀបដូចជាការឃើញត្រីក្នុងទឹកដ៏ថ្លា និងប្រៀបដូចជាការឃើញស្រមោលមុខក្នុងវង់កញ្ចក់ដ៏បរិសុទ្ធ ព្រះអង្គក៏បានទតឃើញនូវការកើតឡើងនៃចិត្តរបស់រាហុលនោះ។ លុះទ្រង់ទតឃើញហើយ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ «រាហុលនេះ ជាកូនបង្កើតរបស់តថាគត កាលដើរតាមក្រោយតថាគត ក៏បង្កើតនូវឆន្ទរាគៈដែលអាស្រ័យនូវផ្ទះ ដោយអាស្រ័យលើរូបកាយរបស់ខ្លួនថា 'តថាគតរុងរឿងល្អណាស់ ពណ៌សម្បុររបស់តថាគតក៏ស្រស់បស់ល្អ' ឈ្មោះថាជាអ្នកស្ទុះទៅក្នុងកំពង់មិនសមគួរ ដើរខុសផ្លូវ ត្រេចទៅក្នុងអគោចរ ប្រៀបដូចជាអ្នកដំណើរដែលវង្វេងទិស ហើយដើរទៅកាន់ទិសដែលមិនគួរទៅ។ ក៏ប៉ុន្តែ កាលបើកិលេសនេះចម្រើនឡើងក្នុងខាងក្នុងរូបកាយរបស់រាហុលនេះហើយ វាមុខជានឹងមិនឲ្យឃើញនូវប្រយោជន៍ខ្លួនតាមពិតឡើយ មិនឲ្យឃើញនូវប្រយោជន៍អ្នកដទៃឡើយ មិនឲ្យឃើញនូវប្រយោជន៍ទាំងពីរឡើយ។ ពីនោះទៅ វានឹងនាំឲ្យចាប់បដិសន្ធិក្នុងនរកខ្លះ ក្នុងកំណើតតិរច្ឆានខ្លះ ក្នុងប្រេតវិស័យខ្លះ ក្នុងអសូរិកាយខ្លះ និងក្នុងគភ៌មាតាដ៏ចង្អៀតខ្លះ វានឹងធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះក្នុងវដ្តសង្សារដែលមិនដឹងទីបំផុតជាដើម។ ព្រោះថា៖

Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati.

លោភៈ តែងបង្កើតនូវសេចក្តីវិនាស លោភៈ តែងធ្វើឲ្យចិត្តកម្រើកញាប់ញ័រ ភ័យតែងកើតឡើងពីខាងក្នុង ជនទាំងឡាយ មិនដឹងច្បាស់នូវភ័យនោះឡើយ។

Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ. (itivu. 88) –

ជនអ្នកលោភ តែងមិនដឹងនូវប្រយោជន៍ ជនអ្នកលោភ តែងមិនឃើញនូវធម៌ ក្នុងកាលនោះ ភាពងងឹតសូន្យសុងតែងកើតមាន ក្នុងកាលដែលលោភៈគ្របសង្កត់នូវនរជន។

Yathā kho pana anekaratanapūrā mahānāvā bhinnaphalakantarena udakaṃ ādiyamānā muhuttampi na ajjhupekkhitabbā hoti, vegenassā vivaraṃ pidahituṃ vaṭṭati, evamevaṃ ayampi na ajjhupekkhitabbo. Yāvassa ayaṃ kileso abbhantare sīlaratanādīni na vināseti, tāvadeva naṃ niggaṇhissāmī’’ti ajjhāsayamakāsi. Evarūpesu pana ṭhānesu buddhānaṃ nāgavilokanaṃ [Pg.94] nāma hoti. Tasmā yantena parivattitasuvaṇṇapaṭimā viya sakalakāyeneva parivattetvā ṭhito rāhulabhaddaṃ āmantesi. Taṃ sandhāya ‘‘atha kho bhagavā apaloketvā’’tiādi vuttaṃ.

ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាសំពៅធំដែលពេញដោយរតនៈជាច្រើន កាលបើទឹកហូរចូលតាមចន្លោះក្តារដែលបាក់បែក គេមិនគួរព្រងើយកន្តើយសូម្បីតែមួយរំពេចឡើយ គួរតែប្រញាប់ប្រញាល់បិទរន្ធធ្លាយនោះជាប្រញាប់យ៉ាងណា សូម្បីតែកិលេសនេះ ក៏មិនគួរព្រងើយកន្តើយយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើកិលេសនេះ មិនទាន់បំផ្លាញនូវសីលរតនៈជាដើមក្នុងខាងក្នុងរបស់រាហុលនេះនៅឡើយទេ តថាគតនឹងសង្កត់សង្កិននូវកិលេសនោះក្នុងកាលនោះឯង» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនូវព្រះអធ្យាស្រ័យយ៉ាងនេះ។ ក៏ក្នុងទីមានសភាពបែបនេះ ការមើលបែបដំរីសាររបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងមាន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បែរព្រះវរកាយទាំងមូល ប្រៀបដូចជារូបបដិមាធ្វើដោយមាសដែលគេបង្វិលដោយគ្រឿងយន្ត រួចទ្រង់ឈរ ហើយហៅព្រះរាហុលភទ្រមកមានព្រះបន្ទូល។ សំដៅយកសេចក្តីនោះឯង ទើបមានពាក្យថា «លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បែរមកមើលហើយ» ជាដើម ត្រូវបានពោលទុក។

Tattha yaṃkiñci rūpantiādīni sabbākārena visuddhimagge khandhaniddese vitthāritāni. Netaṃ mamātiādīni mahāhatthipadopame vuttāni. Rūpameva nu kho bhagavāti kasmā pucchati? Tassa kira – ‘‘sabbaṃ rūpaṃ netaṃ mama, nesohamasmi na meso attā’’ti sutvā – ‘‘bhagavā sabbaṃ rūpaṃ vipassanāpaññāya evaṃ daṭṭhabbanti vadati, vedanādīsu nu kho kathaṃ paṭipajjitabba’’nti nayo udapādi. Tasmā tasmiṃ naye ṭhito pucchati. Nayakusalo hesa āyasmā rāhulo, idaṃ na kattabbanti vutte idampi na kattabbaṃ idampi na kattabbamevāti nayasatenapi nayasahassenapi paṭivijjhati. Idaṃ kattabbanti vuttepi eseva nayo.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «yaṃ kiñci rūpaṃ» ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់ពិស្តារដោយគ្រប់អាការៈក្នុងខន្ធនិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គហើយ។ ចំណែកឯពាក្យថា «netaṃ mama» ជាដើម ត្រូវបានពោលទុកក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ។ ហេតុអ្វីបានជាព្រះរាហុលសួរថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ រូបតែម្យ៉ាងឬហ្ន៎?» ឮថា ព្រះរាហុលនោះ លុះបានស្តាប់ថា «រូបទាំងអស់ នុះមិនមែនជារបស់យើង នុះមិនមែនជាយើង នុះមិនមែនជាខ្លួនរបស់យើងឡើយ» ដូច្នេះហើយ ក៏កើតសេចក្តីយល់ឃើញថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងថា រូបទាំងអស់ បុគ្គលគួរឃើញដោយវិបស្សនាបញ្ញាយ៉ាងនេះ ចុះក្នុងវេទនាជាដើម បុគ្គលគួរប្រតិបត្តិយ៉ាងណាណ៎?»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាហុលទើបស្ថិតនៅក្នុងន័យនោះ ហើយសួរដេញដោល។ ព្រោះថា ព្រះរាហុលដ៏មានអាយុនេះ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងន័យ កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា «អំពើនេះ មិនគួរធ្វើឡើយ» លោកក៏យល់ធ្លុះធ្លាយសូម្បីតែដោយរយន័យ ពាន់ន័យថា «សូម្បីតែអំពើនេះ ក៏មិនគួរធ្វើ សូម្បីតែអំពើនេះ ក៏មិនគួរធ្វើដែរ»។ ទោះបីជាទ្រង់សម្តែងថា «អំពើនេះ គួរធ្វើ» ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។

Sikkhākāmo hi ayaṃ āyasmā, pātova gandhakuṭipariveṇe patthamattaṃ vālikaṃ okirati – ‘‘ajja sammāsambuddhassa santikā mayhaṃ upajjhāyassa santikā ettakaṃ ovādaṃ ettakaṃ paribhāsaṃ labhāmī’’ti. Sammāsambuddhopi naṃ etadagge ṭhapento – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ sikkhākāmānaṃ yadidaṃ rāhulo’’ti (a. ni. 1.209) sikkhāyameva aggaṃ katvā ṭhapesi. Sopi āyasmā bhikkhusaṅghamajjhe tameva sīhanādaṃ nadi –

ព្រោះថា ព្រះរាហុលដ៏មានអាយុនេះ ជាអ្នកប្រាថ្នានូវសិក្ខាក្រៃលែង ក្នុងវេលាព្រឹកព្រលឹម តែងបាចខ្សាច់ប្រមាណមួយកំប៉ុងក្នុងបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ រួចធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា៖ «ក្នុងថ្ងៃនេះ សូមឲ្យតថាគតបានទទួលឱវាទប៉ុណ្ណេះ បានទទួលការប្រៀនប្រដៅប៉ុណ្ណេះ ពីសំណាក់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងពីសំណាក់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់តថាគត»។ សូម្បីតែព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ កាលទ្រង់តែងតាំងព្រះរាហុលនោះក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរ ក៏ទ្រង់តែងតាំងដោយយកការស្រឡាញ់សិក្ខានោះឯងជាចម្បងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយជាសាវករបស់តថាគត ដែលជាអ្នកប្រាថ្នានូវសិក្ខា រាហុលនេះជាកំពូល»។ សូម្បីតែព្រះរាហុលដ៏មានអាយុនោះ ក៏បានបន្លឺនូវសីហនាទនោះឯង ក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃថា៖

‘‘Sabbametaṃ abhiññāya, dhammarājā pitā mama;

Sammukhā bhikkhusaṅghassa, etadagge ṭhapesi maṃ.

«ព្រះធម្មរាជា ជាព្រះវរបិតារបស់តថាគត ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវសេចក្តីទាំងអស់នោះដោយព្រះញាណដ៏ក្រៃលែង ទ្រង់បានតែងតាំងតថាគតក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរ ក្នុងទីចំពោះមុខនៃភិក្ខុសង្ឃ។

Sikkhākāmānahaṃ aggo, dhammarājena thomito;

Saddhāpabbajitānañca, sahāyo pavaro mama.

តថាគតជាកំពូលនៃអ្នកប្រាថ្នានូវសិក្ខា ដែលព្រះធម្មរាជាទ្រង់សរសើរហើយ ចំណែកឯព្រះរដ្ឋបាលត្ថេរ ជាសម្លាញ់ដ៏ប្រសើររបស់តថាគត ក៏ជាកំពូលនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលបួសដោយសទ្ធា។

Dhammarājā pitā mayhaṃ, dhammārakkho ca pettiyo;

Sāriputto upajjhāyo, sabbaṃ me jinasāsana’’nti.

ព្រះធម្មរាជា ជាព្រះវរបិតារបស់តថាគត ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ជាអ្នករក្សាធម៌ ជាព្រះបិតុលារបស់តថាគត ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ជាព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់តថាគត លោកទាំងឡាយនោះ បានប្រទាននូវជិនសាសនៈទាំងអស់ដល់តថាគត»។

Athassa bhagavā yasmā na kevalaṃ rūpameva, vedanādayopi evaṃ daṭṭhabbā, tasmā rūpampi rāhulātiādimāha. Ko najjāti ko nu ajja. Therassa kira etadahosi ‘‘sammāsambuddho mayhaṃ attabhāvanissitaṃ chandarāgaṃ ñatvā ‘samaṇena nāma evarūpo vitakko na vitakkitabbo’ti neva pariyāyena kathaṃ kathesi, gaccha bhikkhu rāhulaṃ vadehi [Pg.95] ‘mā puna evarūpaṃ vitakkaṃ vitakkesī’ti na dūtaṃ pesesi. Maṃ sammukkhe ṭhatvāyeva pana sabhaṇḍakaṃ coraṃ cūḷāya gaṇhanto viya sammukhā sugatovādaṃ adāsi. Sugatovādo ca nāma asaṅkheyyehipi kappehi dullabho. Evarūpassa buddhassa sammukhā ovādaṃ labhitvā ko nu viññū paṇḍitajātiko ajja gāmaṃ piṇḍāya pavisissatī’’ti. Athesa āyasmā āhārakiccaṃ pahāya yasmiṃ nisinnaṭṭhāne ṭhitena ovādo laddho, tatova paṭinivattetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Bhagavāpi taṃ āyasmantaṃ nivattamānaṃ disvā na evamāha – ‘‘mā nivatta tāva, rāhula, bhikkhācārakālo te’’ti. Kasmā? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ajja tāva kāyagatāsatiamatabhojanaṃ bhuñjatū’’ti.

លំដាប់នោះ ព្រោះហេតុតែមិនមែនរូបតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែវេទនាជាដើម ក៏បុគ្គលគួរឃើញយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «rūpampi rāhula» ជាដើម។ ពាក្យថា «ko najja» គឺ «ko nu ajja»។ ឮថា ព្រះថេរៈមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា៖ «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ជ្រាបនូវឆន្ទរាគៈដែលអាស្រ័យលើរូបកាយរបស់តថាគតដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តហើយ ក៏មិនទ្រង់សម្តែងពាក្យដោយបរិយាយថា 'ឡើងឈ្មោះថាភិក្ខុ មិនគួរត្រិះរិះនូវសេចក្តីត្រិះរិះមានសภาพបែបនេះឡើយ' ដូច្នេះឡើយ ទាំងមិនបានចាត់តំណាងឲ្យមកប្រាប់តថាគតថា 'ម្នាលភិក្ខុ ចូរទៅប្រាប់រាហុលថា កុំត្រិះរិះនូវសេចក្តីត្រិះរិះបែបនេះទៀតឡើយ' ដូច្នេះឡើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះអង្គទ្រង់ឈរនៅចំពោះមុខតថាគតផ្ទាល់ ហើយប្រទានសុគតោវាទក្នុងទីចំពោះមុខ ហាក់ដូចជាការចាប់ចោរព្រមទាំងទ្រព្យសំណូកដោយកំប៉ោយសក់យ៉ាងនោះឯង។ ឯឡើងឈ្មោះថាសុគតោវាទ តែងជាសេចក្តីដែលបុគ្គលរកបានដោយកម្រ សូម្បីតែក្នុងកប្បទាំងឡាយដ៏ច្រើនដែលរាប់មិនអស់។ កាលបើបានទទួលឱវាទក្នុងទីចំពោះមុខនៃព្រះពុទ្ធមានសภาพបែបនេះហើយ តើអ្នកមានប្រាជ្ញាដឹងខុសត្រូវណាម្នាក់ នឹងចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាតក្នុងថ្ងៃនេះទៀតណ៎?»។ លំដាប់នោះ ព្រះរាហុលដ៏មានអាយុនោះ ក៏លះបង់នូវអាហារកិច្ច ហើយត្រឡប់ថយក្រោយពីកន្លែងដែលខ្លួនឈរទទួលឱវាទនោះឯង ទៅគង់នៅទាបក្រោមដើមឈើមួយដើម។ សូម្បីតែព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទតឃើញព្រះរាហុលដ៏មានអាយុត្រឡប់ទៅវិញយ៉ាងនោះ ក៏មិនបានត្រាស់ឃាត់ថា «ម្នាលរាហុល កុំអាលត្រឡប់ទៅវិញឡើយ នេះជាកាលត្រេចទៅបិណ្ឌបាតរបស់អ្នកហើយ» ដូច្នេះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា៖ «ក្នុងថ្ងៃនេះ សូមឲ្យរាហុលឆាន់នូវអមតភោជន គឺកាយគតាសតិនេះសិនចុះ»។

Addasā kho āyasmā sāriputtoti bhagavati gate pacchā gacchanto addasa. Etassa kirāyasmato ekakassa viharato aññaṃ vattaṃ, bhagavatā saddhiṃ viharato aññaṃ. Yadā hi dve aggasāvakā ekākino vasanti, tadā pātova senāsanaṃ sammajjitvā sarīrapaṭijagganaṃ katvā samāpattiṃ appetvā sannisinnā attano cittaruciyā bhikkhācāraṃ gacchanti. Bhagavatā saddhiṃ viharantā pana therā evaṃ na karonti. Tadā hi bhagavā bhikkhusaṅghaparivāro paṭhamaṃ bhikkhācāraṃ gacchati. Tasmiṃ gate thero attano senāsanā nikkhamitvā – ‘‘bahūnaṃ vasanaṭṭhāne nāma sabbeva pāsādikaṃ kātuṃ sakkonti vā, na vā sakkontī’’ti tattha tattha gantvā asammaṭṭhaṃ ṭhānaṃ sammajjati. Sace kacavaro achaḍḍito hoti, taṃ chaḍḍeti. Pānīyaṭṭhapetabbaṭṭhānamhi pānīyakūṭe asati pānīyaghaṭaṃ ṭhapeti. Gilānānaṃ santikaṃ gantvā, ‘‘āvuso, tumhākaṃ kiṃ āharāmi, kiṃ vo icchitabba’’nti? Pucchati. Avassikadaharānaṃ santikaṃ gantvā – ‘‘abhiramatha, āvuso, mā ukkaṇṭhittha, paṭipattisārakaṃ buddhasāsana’’nti ovadati. Evaṃ katvā sabbapacchā bhikkhācāraṃ gacchati. Yathā hi cakkavatti kuhiñci gantukāmo senāya parivārito paṭhamaṃ nikkhamati, pariṇāyakaratanaṃ senaṅgāni saṃvidhāya pacchā nikkhamati, evaṃ saddhammacakkavatti bhagavā bhikkhusaṅghaparivāro paṭhamaṃ nikkhamati, tassa bhagavato pariṇāyakaratanabhūto dhammasenāpati imaṃ kiccaṃ katvā sabbapacchā nikkhamati. So evaṃ nikkhanto tasmiṃ divase aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ rāhulabhaddaṃ addasa. Tena vuttaṃ ‘‘pacchā gacchanto addasā’’ti.

ពាក្យថា «អទ្ទសា ខោ អាយស្មា សារីបុត្តោ» សេចក្តីថា កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅហើយ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ កាលដើរទៅខាងក្រោយ ក៏បានឃើញ (ព្រះរាហុល)។ ឮថា កិច្ចវត្តរបស់ព្រះថេរៈដ៏មានអាយុនោះ កាលរស់នៅម្នាក់ឯង ជាបែបផ្សេង កាលរស់នៅជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាបែបផ្សេង។ ព្រោះថា ក្នុងកាលណា ព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរអង្គរស់នៅជាមួយគ្នា ក្នុងកាលនោះ លោកតែងបោសសម្អាតសេនាសនៈតាំងពីព្រលឹម ធ្វើការជម្រះរាងកាយ ចូលសមាបត្តិ ហើយអង្គុយ រួចហើយទើបយាងទៅបិណ្ឌបាតតាមសេចក្តីពេញចិត្តរបស់ខ្លួន។ ប៉ុន្តែ កាលរស់នៅជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះថេរៈទាំងឡាយមិនធ្វើសេចក្តីនោះឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងទៅបិណ្ឌបាតមុនគេ។ កាលព្រះអង្គយាងទៅហើយ ព្រះថេរៈចេញពីសេនាសនៈរបស់ខ្លួន គិតថា «ក្នុងទីលំនៅរបស់មនុស្សជាច្រើន ភិក្ខុទាំងអស់គ្នា អាចធ្វើឲ្យគួរជាទីជ្រះថ្លាបាន ឬមិនអាចទេហ្ន៎?» ហើយក៏ទៅកាន់ទីនោះៗ បោសសម្អាតកន្លែងដែលមិនទាន់បានបោសសម្អាត。 ប្រសិនបើមានសម្រាមដែលមិនទាន់បានចោល លោកក៏យកទៅចោល។ ក្នុងកន្លែងតម្កល់ទឹកឆាន់ កាលបើគ្មានក្អមទឹកឆាន់ លោកក៏រៀបចំក្អមទឹកឆាន់ទុក។ លោកទៅកាន់សំណាក់ភិក្ខុឈឺ ហើយសួរថា «ម្នាលអាវុសោ តើខ្ញុំត្រូវនាំយកអ្វីមកប្រគេនអ្នករាល់គ្នា? តើអ្នករាល់គ្នាត្រូវការអ្វី?»។ លោកទៅកាន់សំណាក់ភិក្ខុខ្ចីដែលមិនទាន់មានវស្សា ហើយទូន្មានថា «ម្នាលអាវុសោ ចូរត្រេកអរចុះ កុំអផ្សុកឡើយ ព្រះពុទ្ធសាសនាមានបដិបត្តិជាខ្លឹមសារ»។ លោកធ្វើសេចក្តីនេះហើយ ទើបទៅបិណ្ឌបាតក្រោយគេបង្អស់។ ដូចជាព្រះរាជាចក្រពត្តិ កាលប្រាថ្នានឹងយាងទៅកាន់ទីណាមួយ មានកងទ័ពហែហម តែងយាងចេញទៅមុន ឯបរិណាយករតនៈ ចាត់ចែងសេនាទាំងឡាយហើយ ទើបចេញទៅតាមក្រោយ យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះធម្មចក្រពត្តិ មានព្រះភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងចេញទៅមុន ឯព្រះធម្មសេនាបតី ជាបុគ្គលប្រៀបដូចជាបរិណាយករតនៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ធ្វើកិច្ចនេះហើយ ទើបចេញទៅក្រោយគេបង្អស់ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រះថេរៈនោះ កាលចេញទៅយ៉ាងនេះ ក្នុងថ្ងៃនោះ ក៏បានឃើញព្រះរាហុលភទ្ទៈ អង្គុយនៅទៀបគល់ឈើមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «កាលដើរទៅខាងក្រោយ ក៏បានឃើញ»។

Atha [Pg.96] kasmā ānāpānassatiyaṃ niyojesi? Nisajjānucchavikattā. Thero kira ‘‘etassa bhagavatā rūpakammaṭṭhānaṃ kathita’’nti anāvajjitvāva yenākārena ayaṃ acalo anobaddho hutvā nisinno, idamassa etissā nisajjāya kammaṭṭhānaṃ anucchavikanti cintetvā evamāha. Tattha ānāpānassatinti assāsapassāse pariggahetvā tattha catukkapañcakajjhānaṃ nibbattetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhāhīti dasseti.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈណែនាំក្នុងអានាបាណស្សតិ? ព្រោះជាកម្មដ្ឋានសមគួរដល់ការអង្គុយ។ ឮថា ព្រះថេរៈមិនបានពិចារណាថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងរូបកម្មដ្ឋានដល់ភិក្ខុនេះហើយ» នោះទេ ប៉ុន្តែបានគិតថា «ភិក្ខុនេះអង្គុយមិនកម្រើក មិនជាប់ជំពាក់ដោយអាការៈណា កម្មដ្ឋាននេះសមគួរដល់ការអង្គុយរបស់ភិក្ខុនោះ ដោយអាការៈនោះឯង» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អានាបាណស្សតឹ» បង្ហាញសេចក្តីថា ចូរអ្នកកំណត់យកខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ហើយញ៉ាំងចតុត្ថជ្ឈាន និងបញ្ចមជ្ឈានឲ្យកើតឡើងក្នុងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលនោះ ចម្រើនវិបស្សនា ហើយសម្រេចអរហត្តផលចុះ។

Mahapphalā hotīti kīvamahapphalā hoti? Idha bhikkhu ānāpānassatiṃ anuyutto ekāsane nisinnova sabbāsave khepetvā arahattaṃ pāpuṇāti, tathā asakkonto maraṇakāle samasīsī hoti, tathā asakkonto devaloke nibbattitvā dhammakathikadevaputtassa dhammaṃ sutvā arahattaṃ pāpuṇāti, tato viraddho anuppanne buddhuppāde paccekabodhiṃ sacchikaroti, taṃ asacchikaronto buddhānaṃ sammukhībhāve bāhiyattherādayo viya khippābhiñño hoti, evaṃ mahapphalā. Mahānisaṃsāti tasseva vevacanaṃ. Vuttampi cetaṃ –

ពាក្យថា «មហប្ផលា ហោតិ» សួរថា តើមានផលច្រើនត្រឹមណា? ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ កាលខ្វល់ខ្វាយក្នុងអានាបាណស្សតិ អង្គុយលើអាសនៈតែមួយ ក៏អាចធ្វើអាសវៈទាំងពួងឲ្យអស់ទៅ ហើយសម្រេចអរហត្តផលបាន កាលបើមិនអាចធ្វើបានយ៉ាងនោះទេ ក្នុងពេលជិតស្លាប់ ក៏នឹងបានជាសមសីសី (ព្រះអរហន្តដែលអស់ជីវិតនិងអស់កិលេសស្មើគ្នា) កាលបើមិនអាចធ្វើបានយ៉ាងនោះទេ កាលទៅកើតក្នុងទេវលោក បានស្តាប់ធម៌របស់ទេវបុត្រអ្នកសម្តែងធម៌ ក៏សម្រេចអរហត្តផល កាលបើខកខានពីនោះ ក្នុងកាលដែលគ្មានព្រះពុទ្ធកើតឡើង ក៏នឹងបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវបច្ចេកពោធិញ្ញាណ កាលបើមិនបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវបច្ចេកពោធិញ្ញាណនោះទេ ក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ លោកនឹងបានជាអ្នកត្រាស់ដឹងឆាប់រហ័ស (ខិប្បាភិញ្ញា) ដូចជាព្រះពាហិយត្ថេរជាដើម យ៉ាងនេះឈ្មោះថា មានផលច្រើន។ ពាក្យថា «មហានិសំសា» ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ «មហប្ផលា» នោះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីនេះទុកមកហើយថា៖

‘‘Ānāpānassatī yassa, paripuṇṇā subhāvitā;

Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā;

Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti. (theragā. 548;

paṭi. ma. 1.1.60) –

«អានាបាណស្សតិរបស់បុគ្គលណា ដែលពេញបរិបូណ៌ ដែលបុគ្គលបានចម្រើនល្អហើយ បានសន្សំទុកតាមលំដាប់ ដូចដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយ បុគ្គលនោះ តែងធ្វើលោកនេះឲ្យភ្លឺស្វាង ដូចជាព្រះចន្ទដែលរួចផុតពីពពក យ៉ាងនោះឯង»។

Imaṃ mahapphalataṃ sampassamāno thero saddhivihārikaṃ tattha niyojeti.

ព្រះថេរៈកាលឃើញច្បាស់នូវភាពមានផលច្រើននេះ ទើបណែនាំសទ្ធិវិហារិកក្នុងអានាបាណស្សតិកម្មដ្ឋាននោះ។

Iti bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ, thero ānāpānassatinti ubhopi kammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā gatā, rāhulabhaddo vihāreyeva ohīno. Bhagavā tassa ohīnabhāvaṃ jānantopi neva attanā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ gahetvā agamāsi, na ānandattherassa hatthe pesesi, na pasenadimahārājaanāthapiṇḍikādīnaṃ saññaṃ adāsi. Saññāmattakañhi labhitvā te kājabhattaṃ abhihareyyuṃ. Yathā ca bhagavā, evaṃ sāriputtattheropi na kiñci akāsi. Rāhulatthero nirāhāro chinnabhatto ahosi. Tassa panāyasmato – ‘‘bhagavā maṃ vihāre ohīnaṃ jānantopi attanā laddhapiṇḍapātaṃ nāpi sayaṃ gahetvā āgato, na aññassa hatthe pahiṇi[Pg.97], na manussānaṃ saññaṃ adāsi, upajjhāyopi me ohīnabhāvaṃ jānanto tatheva na kiñci akāsī’’ti cittampi na uppannaṃ, kuto tappaccayā omānaṃ vā atimānaṃ vā janessati. Bhagavatā pana ācikkhitakammaṭṭhānameva purebhattampi pacchābhattampi – ‘‘itipi rūpaṃ aniccaṃ, itipi dukkhaṃ, itipi asubhaṃ, itipi anattā’’ti aggiṃ abhimatthento viya nirantaraṃ manasikatvā sāyanhasamaye cintesi – ‘‘ahaṃ upajjhāyena ānāpānassatiṃ bhāvehīti vutto, tassa vacanaṃ na karissāmi. Ācariyupajjhāyānañhi vacanaṃ akaronto dubbaco nāma hoti. ‘Dubbaco rāhulo, upajjhāyassapi vacanaṃ na karotī’ti ca garahuppattito kakkhaḷatarā pīḷā nāma natthī’’ti bhāvanāvidhānaṃ pucchitukāmo bhagavato santikaṃ agamāsi. Taṃ dassetuṃ atha kho āyasmā rāhulotiādi vuttaṃ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាប់រូបកម្មដ្ឋាន ព្រះថេរៈប្រាប់អានាបាណស្សតិកម្មដ្ឋាន យ៉ាងនេះហើយ លោកទាំងពីរអង្គក៏យាងទៅ ឯរាហុលភទ្ទៈនៅសេសសល់ក្នុងវិហារតែម្នាក់ឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទោះបីទ្រង់ជ្រាបថាព្រះរាហុលនៅសេសសល់ ក៏មិនបាននាំយកខាទនីយភោជនីយាហារយាងទៅដោយព្រះអង្គឯងឡើយ ទាំងមិនបានបញ្ជូនទៅក្នុងដៃរបស់ព្រះអានន្ទត្ថេរ ទាំងមិនបានប្រាប់សញ្ញាដល់ព្រះបាទបសេនទិកោសល និងអនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋីជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា បើគ្រាន់តែបានទទួលសញ្ញាបន្តិចបន្តួច ជនទាំងឡាយនោះ ក៏គប្បីនាំយកភត្តដែលគេលីសែងមកប្រគេនជាមិនខាន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគធ្វើការមិនខ្វល់ខ្វាយយ៉ាងណា សូម្បីព្រះសារីបុត្តត្ថេរក៏មិនបានធ្វើអ្វីបន្តិចបន្តួចយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះរាហុលត្ថេរក៏ទៅជាអ្នកអត់អាហារ ដាច់ភត្ត។ ប៉ុន្តែ សូម្បីតែចិត្តគំនិតយ៉ាងនេះថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទោះបីទ្រង់ជ្រាបថាអាត្មាអញនៅសេសសល់ក្នុងវិហារ ក៏មិនបាននាំយកចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលព្រះអង្គបានមកដោយព្រះអង្គឯង ទាំងមិនបានបញ្ជូនទៅក្នុងដៃរបស់អ្នកដទៃ ទាំងមិនបានប្រាប់សញ្ញាដល់មនុស្សទាំងឡាយ សូម្បីព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់អាត្មាអញ ទោះបីដឹងថាអាត្មាអញនៅសេសសល់ ក៏មិនបានធ្វើអ្វីបន្តិចបន្តួចដូចគ្នាដែរ» ក៏មិនបានកើតឡើងដល់ព្រះថេរៈដ៏មានអាយុនោះឡើយ កាលបើចិត្តយ៉ាងនោះមិនកើតឡើងហើយ តើលោកនឹងបង្កើតឱមានៈ (ការមើលងាយខ្លួនឯង) ឬអតិមានៈ (ការប្រកាន់ខ្លួនហួសហេតុ) ព្រោះតែហេតុនោះពីណាមក? ប៉ុន្តែ ព្រះរាហុលត្ថេរបានធ្វើទុកក្នុងចិត្តឥតដាច់ ទាំងមុនភត្តទាំងក្រោយភត្ត នូវកម្មដ្ឋានដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាប់ហើយនោះឯង ដូចជាបុគ្គលដុសខាត់ឈើដើម្បីបង្កើតភ្លើង ថា «រូបមិនទៀងយ៉ាងនេះ រូបជាទុក្ខយ៉ាងនេះ រូបជារបស់មិនស្អាតយ៉ាងនេះ រូបជាអនត្តាយ៉ាងនេះ» ហើយក្នុងពេលល្ងាច ក៏គិតថា «ព្រះឧបជ្ឈាយ៍បានប្រាប់អាត្មាអញថា ចូរចម្រើនអានាបាណស្សតិចុះ អាត្មាអញនឹងធ្វើតាមពាក្យរបស់លោក។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលមិនធ្វើតាមពាក្យរបស់គ្រូនិងឧបជ្ឈាយ៍ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រដៅក្រ។ ការបៀតបៀនណាដែលរឹងរូសជាងការកើតឡើងនូវពាក្យនិន្ទាថា 'រាហុលជាអ្នកប្រដៅក្រ សូម្បីតែពាក្យរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ក៏មិនធ្វើតាមដែរ' នោះ មិនមានឡើយ» លោកកាលប្រាថ្នានឹងសួរនូវវិធីចម្រើនភាវនា ទើបចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «អថ ខោ អាយស្មា រាហុលោ» ជាដើម។

114. Tattha paṭisallānāti ekībhāvato. Yaṃkiñci rāhulāti kasmā? Bhagavā ānāpānassatiṃ puṭṭho rūpakammaṭṭhānaṃ kathetīti. Rūpe chandarāgappahānatthaṃ. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘rāhulassa attabhāvaṃ nissāya chandarāgo uppanno, heṭṭhā cassa saṅkhepena rūpakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ. Idānissāpi dvicattālīsāya ākārehi attabhāvaṃ virājetvā visaṅkharitvā taṃnissitaṃ chandarāgaṃ anuppattidhammataṃ āpādessāmī’’ti. Atha ākāsadhātuṃ kasmā vitthāresīti? Upādārūpadassanatthaṃ. Heṭṭhā hi cattāri mahābhūtāneva kathitāni, na upādārūpaṃ. Tasmā iminā mukhena taṃ dassetuṃ ākāsadhātuṃ vitthāresi. Apica ajjhattikena ākāsena paricchinnarūpampi pākaṭaṃ hoti.

១១៤. ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «បដិសល្លានា» សេចក្តីថា ពីការនៅម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា «យំកិញ្ចិ រាហុល» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលព្រះរាហុលសួរអំពីអានាបាណស្សតិ បែរជាទ្រង់សម្តែងរូបកម្មដ្ឋានទៅវិញ? ឆ្លើយថា ដើម្បីលះបង់ឆន្ទរាគក្នុងរូប។ ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ឆន្ទរាគកើតឡើងដល់រាហុល ព្រោះអាស្រ័យនឹងអត្តភាពរបស់ខ្លួន ឯក្នុងកាលមុន រូបកម្មដ្ឋាន ព្រះអង្គបានសម្តែងដល់រាហុលនោះដោយសង្ខេបហើយ។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងធ្វើឲ្យរាហុលនោះនឿយណាយក្នុងអត្តភាព ដោយអាការៈ ៤២ យ៉ាង មិនឲ្យតាក់តែងបាន ហើយនឹងធ្វើឆន្ទរាគដែលអាស្រ័យនឹងអត្តភាពនោះ ឲ្យមានសភាវៈមិនកើតឡើងទៀតឡើយ»។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់សម្តែងអាកាសធាតុដោយពិស្តារ? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញឧបាទាយរូប។ ព្រោះថា ក្នុងកាលមុន ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែមហាភូតរូប ៤ ប៉ុណ្ណោះ មិនទាន់បានសម្តែងឧបាទាយរូបឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់សម្តែងអាកាសធាតុដោយពិស្តារ ដើម្បីបង្ហាញឧបាទាយរូបនោះ ដោយវិធីនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត រូបដែលកំណត់ដោយអាកាសធាតុខាងក្នុង ក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ដែរ។

Ākāsena paricchinnaṃ, rūpaṃ yāti vibhūtataṃ;

Tassevaṃ āvibhāvatthaṃ, taṃ pakāsesi nāyako.

«រូបដែលកំណត់ដោយអាកាសធាតុ រមែងដល់នូវភាពប្រាកដច្បាស់ ព្រះសាស្តាជាអ្នកដឹកនាំ ទ្រង់សម្តែងអាកាសធាតុនោះ ដើម្បីធ្វើឲ្យរូបនោះប្រាកដច្បាស់យ៉ាងនេះ»។

Ettha pana purimāsu tāva catūsu dhātūsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāhatthipadopame vuttameva.

បណ្តាធាតុទាំងនោះ សេចក្តីណាដែលគប្បីពោលក្នុងធាតុទាំង ៤ ខាងដើម សេចក្តីនោះ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ។

118. Ākāsadhātuyaṃ ākāsagatanti ākāsabhāvaṃ gataṃ. Upādinnantiādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ, sarīraṭṭhakanti attho. Kaṇṇacchiddanti maṃsalohitādīhi asamphuṭṭhakaṇṇavivaraṃ. Nāsacchiddādīsupi eseva nayo. Yena [Pg.98] cāti yena chiddena. Ajjhoharatīti anto paveseti, jivhābandhanato hi yāva udarapaṭalā manussānaṃ vidatthicaturaṅgulaṃ chiddaṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yattha cāti yasmiṃ okāse. Santiṭṭhatīti patiṭṭhāti. Manussānañhi mahantaṃ paṭaparissāvanamattañca udarapaṭalaṃ nāma hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Adhobhāgaṃ nikkhamatīti yena heṭṭhā nikkhamati. Dvattiṃsahatthamattaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu vaṅkaṃ antaṃ nāma hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yaṃ vā panaññampīti iminā sukhumasukhumaṃ cammamaṃsādiantaragatañceva lomakūpabhāvena ca ṭhitaṃ ākāsaṃ dasseti. Sesametthāpi pathavīdhātuādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ.

១១៨. ក្នុងអាកាសធាតុនិទ្ទេស ពាក្យថា «អាកាសគតំ» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាអាកាស។ ពាក្យថា «ឧបាទិន្នំ» សេចក្តីថា ដែលតណ្ហានិងទិដ្ឋិកាន់យកហើយ ស្ទាបអង្អែលហើយ មានន័យថា ជារបស់ដែលស្ថិតនៅក្នុងរាងកាយ។ ពាក្យថា «កណ្ណច្ឆិទ្ទំ» សេចក្តីថា ប្រហោងត្រចៀកដែលសាច់និងឈាមជាដើមមិនបានពាល់ត្រូវ។ ក្នុងរន្ធច្រមុះជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «យេន ច» សេចក្តីថា ដោយប្រហោងណា។ ពាក្យថា «អជ្ឈោហរតិ» សេចក្តីថា បញ្ជូនទៅខាងក្នុង ព្រោះថា ចាប់តាំងពីគល់អណ្តាតរហូតដល់ផែនស្បែកពោះរបស់មនុស្សទាំងឡាយ មានចន្លោះប្រហោងប្រវែងមួយចំអាមបួនធ្នាប់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកចន្លោះប្រហោងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «យត្ថ ច» សេចក្តីថា ក្នុងឱកាសណា។ ពាក្យថា «សន្តិដ្ឋតិ» សេចក្តីថា តម្កល់នៅ។ ព្រោះថា ផែនស្បែកពោះរបស់មនុស្សទាំងឡាយ មានទំហំប៉ុនក្រណាត់តម្រងទឹកដ៏ធំ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកផែនស្បែកពោះនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «អធោភាគំ និក្ខមតិ» សេចក្តីថា ចេញទៅខាងក្រោមដោយប្រហោងណា។ ពោះវៀនធំដែលវៀចវេរទៅមកក្នុងទី ២១ កន្លែង មានប្រវែងប្រមាណ ៣២ ហត្ថ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកពោះវៀនធំនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «យំ វា បនញ្ញម្បិ» ព្រះអង្គបង្ហាញនូវអាកាសធាតុដ៏ល្អិតល្អោច ដែលស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះស្បែកនិងសាច់ជាដើមផង និងអាកាសធាតុដែលស្ថិតនៅដោយភាពជាចន្លោះរន្ធរោមផង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងអាកាសធាតុនិទ្ទេសនេះ គប្បីដឹងដោយវិធីដែលពោលហើយក្នុងបឋវីធាតុជាដើមនោះឯង។

119. Idānissa tādibhāvalakkhaṇaṃ ācikkhanto pathavīsamantiādimāha. Iṭṭhāniṭṭhesu hi arajjanto adussanto tādī nāma hoti. Manāpāmanāpāti ettha aṭṭha lobhasahagatacittasampayuttā manāpā nāma, dve domanassacittasampayuttā amanāpā nāma. Cittaṃ na pariyādāya ṭhassantīti ete phassā uppajjitvā tava cittaṃ antomuṭṭhigataṃ karonto viya pariyādāya gahetvā ṭhātuṃ na sakkhissanti ‘‘ahaṃ sobhāmi, mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasanna’’nti puna attabhāvaṃ nissāya chandarāgo nuppajjissati. Gūthagatantiādīsu gūthameva gūthagataṃ. Evaṃ sabbattha.

១១៩. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់សម្តែងនូវលក្ខណៈនៃតាទិភាព (ភាពជាបុគ្គលនឹងធឹង) ដល់ព្រះរាហុលនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «បឋវីសមំ» ជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមិនត្រេកអរក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត មិនប្រទូស្តក្នុងអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្ត ឈ្មោះថា តាទី (បុគ្គលនឹងធឹង)។ ក្នុងពាក្យថា «មនាបាមនាបា» នេះ ផស្សៈ ៨ ដែលសម្បយុត្តដោយលោភសហគតចិត្ត ឈ្មោះថា មនាបៈ (ជាទីគាប់ចិត្ត) ផស្សៈ ២ ដែលសម្បយុត្តដោយទោមនស្សចិត្ត ឈ្មោះថា អមនាបៈ (មិនជាទីគាប់ចិត្ត)។ ពាក្យថា «ចិត្តំ ន បរិយាទាយ ឋស្សន្តិ» សេចក្តីថា ផស្សៈទាំងឡាយនេះ កាលកើតឡើងហើយ មិនអាចគ្របសង្កត់កាន់យកចិត្តរបស់អ្នក ទុកដូចជាការដាក់ក្នុងកណ្តាប់ដៃបានឡើយ។ ឆន្ទរាគដែលអាស្រ័យនឹងអត្តភាពថា «អាត្មាអញល្អណាស់ ពណ៌សម្បុររបស់អាត្មាអញស្រស់ថ្លាណាស់» នោះ នឹងមិនកើតឡើងទៀតឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «គូថគតំ» ជាដើម គូថៈ (លាមក) នោះឯង ឈ្មោះថា គូថគតៈ។ ក្នុងពាក្យទាំងពួង ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។

Na katthaci patiṭṭhitoti pathavīpabbatarukkhādīsu ekasmimpi na patiṭṭhito, yadi hi pathaviyaṃ patiṭṭhito bhaveyya, pathaviyā bhijjamānāya saheva bhijjeyya, pabbate patamāne saheva pateyya, rukkhe chijjamāne saheva chijjeyya.

ពាក្យថា «ន កត្ថចិ បតិដ្ឋិតោ» សេចក្តីថា មិនបានតម្កល់នៅលើវត្ថុណាមួយ មានផែនដី ភ្នំ និងដើមឈើជាដើមឡើយ ព្រោះថា ប្រសិនបើអាកាសធាតុនោះតម្កល់នៅលើផែនដី កាលបើផែនដីបែកធ្លាយ ក៏គប្បីបែកធ្លាយទៅជាមួយគ្នា កាលបើភ្នំរលំ ក៏គប្បីរលំទៅជាមួយគ្នា កាលបើដើមឈើត្រូវគេកាប់ ក៏គប្បីដាច់ទៅជាមួយគ្នាដែរ។

120. Mettaṃ rāhulāti kasmā ārabhi? Tādibhāvassa kāraṇadassanatthaṃ. Heṭṭhā hi tādibhāvalakkhaṇaṃ dassitaṃ, na ca sakkā ahaṃ tādī homīti akāraṇā bhavituṃ, napi ‘‘ahaṃ uccākulappasuto bahussuto lābhī, maṃ rājarājamahāmattādayo bhajanti, ahaṃ tādī homī’’ti imehi kāraṇehi koci tādī nāma hoti, mettādibhāvanāya pana hotīti tādibhāvassa kāraṇadassanatthaṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

១២០. សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងពាក្យថា «មេត្តំ រាហុល» ជាដើម? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញហេតុនៃតាទិភាព (ភាពជាបុគ្គលនឹងធឹង)។ ព្រោះថា ក្នុងកាលមុន លក្ខណៈនៃតាទិភាព ព្រះអង្គបានបង្ហាញហើយ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលមិនអាចនឹងជាតាទីបុគ្គលដោយគ្មានហេតុ ដោយគ្រាន់តែគិតថា «អាត្មាអញចង់ជាតាទីបុគ្គល» នោះឡើយ មួយវិញទៀត គ្មាននរណាម្នាក់ឈ្មោះថាជាតាទីបុគ្គល ព្រោះតែហេតុទាំងឡាយនេះថា «អាត្មាអញកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ជាពហុស្សូត ជាអ្នកមានលាភ ព្រះរាជា និងមហាមាត្យរបស់ព្រះរាជាជាដើម តែងតែចូលមកសេពគប់នឹងអាត្មាអញ អាត្មាអញជាតាទីបុគ្គល» នោះឡើយ ប៉ុន្តែ បុគ្គលរមែងជាតាទីបុគ្គលបាន ព្រោះតែការចម្រើនមេត្តាជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញហេតុនៃតាទិភាពនោះឯង។

Tattha [Pg.99] bhāvayatoti upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpentassa. Yo byāpādoti yo satte kopo, so pahīyissati. Vihesāti pāṇiādīhi sattānaṃ vihiṃsanaṃ. Aratīti pantasenāsanesu ceva adhikusaladhammesu ca ukkaṇṭhitatā. Paṭighoti yattha katthaci sattesu saṅkhāresu ca paṭihaññanakileso. Asubhanti uddhumātakādīsu upacārappanaṃ. Uddhumātakādīsu asubhabhāvanā ca nāmesā vitthārato visuddhimagge kathitāva. Rāgoti pañcakāmaguṇikarāgo. Aniccasaññanti aniccānupassanāya sahajātasaññaṃ. Vipassanā eva vā esā asaññāpi saññāsīsena saññāti vuttā. Asmimānoti rūpādīsu asmīti māno.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា bhāvayato សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកញ៉ាំងឧបចារជ្ឈាន ឬអប្បនាជ្ឈានឲ្យសម្រេច។ បទថា yo byāpādo សេចក្តីថា ក្រោធណាដែលកើតឡើងក្នុងសត្វទាំងឡាយ ក្រោធនោះនឹងត្រូវលះបង់។ បទថា vihesā គឺការបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយដោយដៃជាដើម។ បទថា aratī គឺភាពជាអ្នកអផ្សុកក្នុងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ផង ក្នុងធម៌កុសលដ៏ក្រៃលែងផង។ បទថា paṭigho គឺកិលេសដែលថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងសត្វ និងសង្ខារទាំងឡាយក្នុងទីណាមួយ។ បទថា asubhaṃ គឺឧបចារជ្ឈាន និងអប្បនាជ្ឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអសុភមានឧទ្ធុOptionកៈជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ការចម្រើនអសុភក្នុងឧទ្ធុOptionកៈជាដើមនេះ ត្រូវបានពោលទុកដោយពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ បទថា rāgo គឺរាគៈដែលមានកាមគុណប្រាំជាអារម្មណ៍។ បទថា aniccasaññaṃ គឺសញ្ញាដែលកើតរួមគ្នាជាមួយអនិច្ចានុបស្សនា។ ម្យ៉ាងទៀត វិបស្សនានោះឯង ទោះបីមិនមែនជាសញ្ញាក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គទ្រង់ហៅថា សញ្ញា ដោយការលើកយកសញ្ញាជាប្រធាន។ បទថា asmimāno គឺមានះថា 'ខ្លួនមាន' ក្នុងរូបជាដើម។

121. Idāni therena pucchitaṃ pañhaṃ vitthārento ānāpānassatintiādimāha. Tattha idaṃ kammaṭṭhānañca kammaṭṭhānabhāvanā ca pāḷiattho ca saddhiṃ ānisaṃsakathāya sabbo sabbākārena visuddhimagge anussatiniddese vitthāritoyeva. Imaṃ desanaṃ bhagavā neyyapuggalavaseneva pariniṭṭhāpesīti.

១២១. ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងពង្រីកប្រស្នាដែលព្រះថេរៈសួរហើយ ទើបត្រាស់ពាក្យថា ānāpānassati ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ កម្មដ្ឋាននេះផង ការចម្រើនកម្មដ្ឋានផង សេចក្តីនៃព្រះបាលីផង ព្រមទាំងអានិសង្សកថា ទាំងអស់គ្រប់អាការ ត្រូវបានសម្តែងពិស្តារហើយក្នុងអនុស្សតិនិន្ទេស នៃវិសុទ្ធិមគ្គ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងទេសនានេះឲ្យចប់សព្វគ្រប់ ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គលតែប៉ុណ្ណោះ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ

Māhārāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមហារាហុលោវាទសូត្រ ចប់ហើយ។

3. Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចូឡមាលុក្យសូត្រ

122. Evaṃ me sutanti mālukyasuttaṃ. Tattha mālukyaputtassāti evaṃnāmakassa therassa. Ṭhapitāni paṭikkhittānīti diṭṭhigatāni nāma na byākātabbānīti evaṃ ṭhapitāni ceva paṭikkhittāni ca. Tathāgatoti satto. Taṃ me na ruccatīti taṃ abyākaraṇaṃ mayhaṃ na ruccati. Sikkhaṃ paccakkhāyāti sikkhaṃ paṭikkhipitvā.

១២២. សូត្រដែលមានដើមថា Evaṃ me sutaṃ គឺចូឡមាលុក្យសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា mālukyaputtassa សេចក្តីថា របស់ព្រះថេរៈដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា ṭhapitāni paṭikkhittāni សេចក្តីថា ទិដ្ឋិទាំងឡាយដែលព្រះអង្គមិនគប្បីដោះស្រាយ ឈ្មោះថា ទ្រង់ទុកផង ទ្រង់បដិសេធចោលផង យ៉ាងនេះ។ បទថា tathāgato គឺសត្វ។ បទថា taṃ me na ruccati សេចក្តីថា ការមិនព្យាករនោះ មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ខ្ញុំឡើយ។ បទថា sikkhaṃ paccakkhāya សេចក្តីថា លះបង់សិក្ខា។

125. Ko santo kaṃ paccācikkhasīti yācako vā hi yācitakaṃ paccācikkheyya, yācitako vā yācakaṃ. Tvaṃ neva yācako na yācitako, so dāni tvaṃ ko santo kaṃ paccācikkhasīti attho.

១២៥. បទថា ko santo kaṃ paccācikkhasī សេចក្តីថា ព្រោះថា អ្នកសូមគប្បីបដិសេធអ្នកត្រូវគេសូម ឬអ្នកត្រូវគេសូមគប្បីបដិសេធអ្នកសូម។ ឯអ្នកមិនមែនជាអ្នកសូម ទាំងមិនមែនជាអ្នកត្រូវគេសូមឡើយ កាលបើដូច្នោះ ឥឡូវនេះ តើអ្នកជាអ្វី ហើយបដិសេធអ្នកណា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

126. Viddho [Pg.100] assāti parasenāya ṭhitena viddho bhaveyya. Gāḷhapalepanenāti bahalalepanena. Bhisakkanti vejjaṃ. Sallakattanti sallakantanaṃ sallakantiyasuttavācakaṃ. Akkassāti akkavāke gahetvā jiyaṃ karonti. Tena vuttaṃ ‘‘akkassā’’ti. Saṇhassāti veṇuvilīvassa. Maruvākhīrapaṇṇīnampi vākehiyeva karonti. Tena vuttaṃ yadi vā maruvāya yadi vā khīrapaṇṇinoti. Gacchanti pabbatagacchanadīgacchādīsu jātaṃ. Ropimanti ropetvā vaḍḍhitaṃ saravanato saraṃ gahetvā kataṃ. Sithilahanunoti evaṃnāmakassa pakkhino. Bheravassāti kāḷasīhassa. Semhārassāti makkaṭassa. Evaṃ noti etāya diṭṭhiyā sati na hotīti attho.

១២៦. បទថា viddho assa សេចក្តីថា គប្បីត្រូវគេបាញ់ដែលឈរនៅក្នុងកងទ័ពសត្រូវ។ បទថា gāḷhapalepanena សេចក្តីថា ដោយថ្នាំពិសលាបយ៉ាងក្រាស់។ បទថា bhisakkaṃ គឺគ្រូពេទ្យ។ បទថា sallakattaṃ គឺអ្នកវះកាត់ព្រួញ ឬពាក្យសម្រាប់ហៅខ្សែដែលប្រើសម្រាប់វះកាត់ព្រួញ។ បទថា akkassa សេចក្តីថា គេយកសរសៃធ្មៃមកធ្វើជាខ្សែធ្នូ ហេតុនោះទើបត្រាស់ថា akkassa។ បទថា saṇhassa សេចក្តីថា របស់បន្ទះឫស្សី។ គេធ្វើខ្សែធ្នូដោយសរសៃនៃដើមមរុវា ឬដើមខីរបណ្ណីផងដែរ ហេតុនោះទើបត្រាស់ថា yadi vā maruvāya yadi vā khīrapaṇṇino។ បទថា gaccha គឺព្រៃឈើដែលកើតក្នុងទីដូចជាព្រៃភ្នំ និងព្រៃក្បែរស្ទឹងជាដើម។ បទថា ropimaṃ សេចក្តីថា ព្រួញដែលគេយកមកធ្វើពីព្រៃព្រួញដែលគេដាំ និងថែរក្សាឲ្យលូតលាស់។ បទថា sithilahanuno គឺរបស់សត្វស្លាបដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា bheravassa គឺរបស់សត្វសីហៈខ្មៅ។ បទថា semhārassa គឺរបស់ស្វា។ បទថា evaṃ no សេចក្តីថា កាលបើមានទិដ្ឋិនេះ ការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរមិនមានឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

127. Attheva jātīti etāya diṭṭhiyā sati brahmacariyavāsova natthi, jāti pana atthiyeva. Tathā jarāmaraṇādīnīti dasseti. Yesāhanti yesaṃ ahaṃ. Nighātanti upaghātaṃ vināsaṃ. Mama sāvakā hi etesu nibbinnā idheva nibbānaṃ pāpuṇantīti adhippāyo.

១២៧. បទថា attheva jāti សេចក្តីថា កាលបើមានទិដ្ឋិនេះ ការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរមិនមានឡើយ តែជាតិគឺមានពិតប្រាកដ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ជរា និងមរណៈជាដើម ក៏មានយ៉ាងនោះដែរ។ បទថា yesāhaṃ មកពីពាក្យថា yesaṃ ahaṃ។ បទថា nighātaṃ គឺការបៀតបៀន ការបំផ្លាញ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះថា ពួកសាវករបស់តថាគត នឿយណាយក្នុងទិដ្ឋិទាំងនោះ ហើយរមែងដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងលោកនេះឯង។

128. Tasmātihāti yasmā abyākatametaṃ, catusaccameva mayā byākataṃ, tasmāti attho. Na hetaṃ mālukyaputta atthasaṃhitanti etaṃ diṭṭhigataṃ vā etaṃ byākaraṇaṃ vā kāraṇanissitaṃ na hoti. Na ādibrahmacariyakanti brahmacariyassa ādimattampi pubbabhāgasīlamattampi na hoti. Na nibbidāyātiādīsu vaṭṭe nibbindanatthāya vā virajjhanatthāya vā vaṭṭanirodhāya vā rāgādivūpasamanatthāya vā abhiññeyye dhamme abhijānanatthāya vā catumaggasaṅkhātasambodhatthāya vā asaṅkhatanibbānasacchikiriyatthāya vā na hoti. Etaṃ hīti etaṃ catusaccabyākaraṇaṃ. Ādibrahmacariyakanti brahmacariyassa ādibhūtaṃ pubbapadaṭṭhānaṃ. Sesaṃ vuttapaṭivipakkhanayena veditabbaṃ. Imampi desanaṃ bhagavā neyyapuggalavasena niṭṭhāpesīti.

១២៨. បទថា tasmātiha សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែទិដ្ឋិនេះ តថាគតមិនបានព្យាករហើយ តែចតុសច្ចធម៌ប៉ុណ្ណោះដែលតថាគតបានព្យាករហើយ ព្រោះហេតុនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា na hetaṃ mālukyaputta atthasaṃhitaṃ សេចក្តីថា ម្នាលមាលុក្យបុត្ត ព្រោះថា ទិដ្ឋិដ៏លាមកនេះក្តី ការព្យាករទិដ្ឋិនេះក្តី មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ឡើយ។ បទថា na ādibrahmacariyakaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែចំណែកខាងដើមនៃព្រហ្មចរិយៈ ឬសូម្បីតែបុព្វភាគសីល ក៏មិនមានឡើយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា na nibbidāya ជាដើម សេចក្តីថា មិនប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយក្នុងវដ្តៈ ឬដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក ឬដើម្បីការរលត់ទៅនៃវដ្តៈ ឬដើម្បីការស្ងប់រម្ងាប់នៃរាគៈជាដើម ឬដើម្បីដឹងច្បាស់នូវធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ ឬដើម្បីការត្រាស់ដឹងដែលរាប់បញ្ចូលមគ្គទាំងបួន ឬដើម្បីការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអសង្ខតនិព្វានឡើយ។ បទថា etaṃ hi សេចក្តីថា ការព្យាករនូវចតុសច្ចធម៌នេះ។ បទថា ādibrahmacariyakaṃ សេចក្តីថា ជាចំណែកខាងដើម ជាហេតុជិតខាងនៃព្រហ្មចរិយៈ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបដោយវិធីផ្ទុយពីអ្វីដែលបានពោលហើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងទេសនានេះឲ្យចប់សព្វគ្រប់ ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គលផងដែរ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ

Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចូឡមាលុក្យសូត្រ ចប់ហើយ។

4. Mahāmālukyasuttavaṇṇanā

៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមហាមាលុក្យសូត្រ

129. Evaṃ [Pg.101] me sutanti mahāmālukyasuttaṃ. Tattha orambhāgiyānīti heṭṭhā koṭṭhāsikāni kāmabhave nibbattisaṃvattanikāni. Saṃyojanānīti bandhanāni. Kassa kho nāmāti kassa devassa vā manussassa vā desitāni dhāresi, kiṃ tvameveko assosi, na añño kocīti? Anusetīti appahīnatāya anuseti. Anusayamāno saṃyojanaṃ nāma hoti.

១២៩. សូត្រដែលមានដើមថា Evaṃ me sutaṃ គឺមហាមាលុក្យសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា orambhāgiyāni សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានចំណែកក្នុងខាងក្រោម ដែលជាទៅដើម្បីការកើតក្នុងកាមភព។ បទថា saṃyojanāni គឺគ្រឿងចំណងទាំងឡាយ។ បទថា kassa kho nāma សេចក្តីថា តើអ្នកចាំទុកនូវធម៌ទាំងឡាយដែលតថាគតសម្តែងហើយ ដល់ទេវតា ឬមនុស្សណា តើអ្នកតែម្នាក់ឯងបានឮ ឬអ្នកដទៃណាមួយមិនបានឮទេឬ? បទថា anuseti សេចក្តីថា ដេកត្រាំនៅព្រោះមិនទាន់លះបង់ដោយមគ្គ។ កិលេសដែលដេកត្រាំនៅ ឈ្មោះថា សំយោជនៈ។

Ettha ca bhagavatā saṃyojanaṃ pucchitaṃ, therenapi saṃyojanameva byākataṃ. Evaṃ santepi tassa vāde bhagavatā doso āropito. So kasmāti ce? Therassa tathāladdhikattā. Ayañhi tassa laddhi ‘‘samudācārakkhaṇeyeva kilesehi saṃyutto nāma hoti, itarasmiṃ khaṇe asaṃyutto’’ti. Tenassa bhagavatā doso āropito. Athāyasmā ānando cintesi – ‘‘bhagavatā bhikkhusaṅghassa dhammaṃ desessāmīti attano dhammatāyeva ayaṃ dhammadesanā āraddhā, sā iminā apaṇḍitena bhikkhunā visaṃvāditā. Handāhaṃ bhagavantaṃ yācitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ desessāmī’’ti. So evamakāsi. Taṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ vutte āyasmā ānando’’tiādi vuttaṃ.

ក្នុងប្រស្នានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួររកសំយោជនៈ ព្រះថេរៈក៏បានដោះស្រាយនូវសំយោជនៈនោះឯង។ កាលបើដូច្នោះ តើហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លើកទោសក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈនោះ? ប្រសិនបើមានសួរយ៉ាងនេះ សេចក្តីឆ្លើយថា ព្រោះព្រះថេរៈមានលទ្ធិយ៉ាងនោះ។ ព្រោះថានេះជាលទ្ធិរបស់ព្រះថេរៈនោះថា 'បុគ្គលឈ្មោះថា ប្រកបដោយកិលេសទាំងឡាយ ក្នុងខណៈដែលកិលេសកើតឡើងប្រព្រឹត្តទៅប៉ុណ្ណោះ ក្នុងខណៈដទៃ ឈ្មោះថា មិនប្រកបដោយកិលេសឡើយ'។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លើកទោសដល់ព្រះថេរៈនោះ។ គ្រានោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ គិតថា 'ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រារព្ធធម្មទេសនានេះ ដោយធម្មតារបស់ព្រះអង្គឯង ដោយព្រះហឫទ័យថា តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ដល់ភិក្ខុសង្ឃ តែធម្មទេសនានោះ ត្រូវបានភិក្ខុពាលនេះ ធ្វើឲ្យឃ្លាតចាកការពិតទៅហើយ។ បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញ អារាធនាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយសម្តែងធម៌ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ'។ ព្រះថេរៈក៏បានធ្វើសេចក្តីនោះ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យថា evaṃ vutte āyasmā ānando ជាដើម។

Tattha sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitenāti sakkāyadiṭṭhiyā gahitena abhibhūtena. Sakkāyadiṭṭhiparetenāti sakkāyadiṭṭhiyā anugatena. Nissaraṇanti diṭṭhinissaraṇaṃ nāma nibbānaṃ, taṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Appaṭivinītāti avinoditā anīhaṭā. Orambhāgiyaṃ saṃyojananti heṭṭhābhāgiyasaṃyojanaṃ nāma hoti. Sesapadesupi eseva nayo. Sukkapakkho uttānatthoyeva. ‘‘Sānusayā pahīyatī’’ti vacanato panettha ekacce ‘‘aññaṃ saṃyojanaṃ añño anusayo’’ti vadanti. ‘‘Yathā hi sabyañjanaṃ bhatta’’nti vutte bhattato aññaṃ byañjanaṃ hoti, evaṃ ‘‘sānusayā’’ti vacanato pariyuṭṭhānasakkāyadiṭṭhito aññena anusayena bhavitabbanti tesaṃ laddhi. Te ‘‘sasīsaṃ pārupitvā’’tiādīhi paṭikkhipitabbā. Na hi sīsato añño puriso atthi. Athāpi siyā – ‘‘yadi tadeva saṃyojanaṃ so anusayo, evaṃ sante bhagavatā therassa [Pg.102] taruṇūpamo upārambho duāropito hotī’’ti. Na duāropito, kasmā? Evaṃladdhikattāti vitthāritametaṃ. Tasmā soyeva kileso bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ, appahīnaṭṭhena anusayoti imamatthaṃ sandhāya bhagavatā ‘‘sānusayā pahīyatī’’ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitena សេចក្តីថា ដែលសក្កាយទិដ្ឋិកាន់យកហើយ គ្របសង្កត់ហើយ។ បទថា sakkāyadiṭṭhiparetena សេចក្តីថា ដែលសក្កាយទិដ្ឋិគ្របដណ្តប់ហើយ។ បទថា nissaraṇaṃ សេចក្តីថា ព្រះនិព្វានជាគ្រឿងរំលាស់ចេញនូវទិដ្ឋិ តែបុគ្គលនោះមិនដឹងច្បាស់នូវព្រះនិព្វាននោះតាមពិតឡើយ។ បទថា appaṭivinītā សេចក្តីថា មិនបានកំចាត់ចេញ មិនបានដកចេញ។ បទថា orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ គឺសំយោជនៈដែលមានចំណែកក្នុងខាងក្រោម។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចំណែកឯសុక్కបក្ខ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែព្រះតម្រាស់ថា sānusayā pahīyati អាចារ្យខ្លះទើបពោលថា 'សំយោជនៈផ្សេង អនុស័យផ្សេង'។ ពួកអាចារ្យទាំងនោះមានលទ្ធិថា 'ដូចជាពាក្យថា បាយព្រមទាំងសម្ល កាលបើពោលយ៉ាងនេះ សម្លរមែងផ្សេងពីបាយ យ៉ាងណាមិញ ព្រោះតែព្រះតម្រាស់ថា sānusayā អនុស័យរមែងផ្សេងពីបរិយុដ្ឋាសក្កាយទិដ្ឋិ យ៉ាងនោះដែរ'។ ពួកអាចារ្យទាំងនោះ គប្បីបដិសេធដោយពាក្យជាដើមថា sasīsaṃ pārupitvā។ ព្រោះថា បុគ្គលដទៃក្រៅពីក្បាល មិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើមានពាក្យចោទថា 'ប្រសិនបើសំយោជនៈនោះឯងជាអនុស័យ កាលបើដូច្នោះ ការចោទប្រកាន់ប្រៀបដូចជាដើមឈើខ្ចី ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់លើកឡើងដល់ព្រះថេរៈ ឈ្មោះថា ទ្រង់លើកឡើងមិនសមគួរហើយ'។ ការលើកឡើងនោះ មិនមែនមិនសមគួរឡើយ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះព្រះថេរៈមានលទ្ធិយ៉ាងនេះ ដូចដែលបានពិស្តារហើយ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា កិលេសនោះឯង ឈ្មោះថា សំយោជនៈ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចង ឈ្មោះថា អនុស័យ ដោយអត្ថថាមិនទាន់លះបង់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រំលឹកដល់អត្ថនេះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះថា sānusayā pahīyati។

132. Tacaṃ chetvātiādīsu idaṃ opammasaṃsandanaṃ – tacacchedo viya hi samāpatti daṭṭhabbā, pheggucchedo viya vipassanā, sāracchedo viya maggo. Paṭipadā pana lokiyalokuttaramissakāva vaṭṭati. Evamete daṭṭhabbāti evarūpā puggalā evaṃ daṭṭhabbā.

១៣២. ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា tacaṃ chetvā ជាដើម នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមា គឺ គប្បីឃើញសមាបត្តិ ដូចជាការកាត់សម្បកឈើ គប្បីឃើញវិបស្សនា ដូចជាការកាត់ក្រសោមឈើ គប្បីឃើញមគ្គ ដូចជាការកាត់ខ្លឹមឈើ។ ម្យ៉ាងទៀត បដិបទាដែលលាយឡំដោយលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ទើបគួរ។ បទថា evamete daṭṭhabbā សេចក្តីថា បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ គប្បីឃើញយ៉ាងនេះ។

133. Upadhivivekāti upadhivivekena. Iminā pañcakāmaguṇaviveko kathito. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāti iminā nīvaraṇappahānaṃ kathitaṃ. Kāyaduṭṭhullānaṃ paṭippassaddhiyāti iminā kāyālasiyapaṭippassaddhi kathitā. Vivicceva kāmehīti upadhivivekena kāmehi vinā hutvā. Vivicca akusalehīti akusalānaṃ dhammānaṃ pahānena kāyaduṭṭhullānaṃ paṭippassaddhiyā ca akusalehi vinā hutvā. Yadeva tattha hotīti yaṃ tattha antosamāpattikkhaṇeyeva samāpattisamuṭṭhitañca rūpādidhammajātaṃ hoti. Te dhammeti te rūpagatantiādinā nayena vutte rūpādayo dhamme. Aniccatoti na niccato. Dukkhatoti na sukhato. Rogatotiādīsu ābādhaṭṭhena rogato, antodosaṭṭhena gaṇḍato, anupaviddhaṭṭhena dukkhajananaṭṭhena ca sallato, dukkhaṭṭhena aghato, rogaṭṭhena ābādhato, asakaṭṭhena parato, palujjanaṭṭhena palokato, nissattaṭṭhena suññato, na attaṭṭhena anattato. Tattha aniccato, palokatoti dvīhi padehi aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ, dukkhatotiādīhi chahi dukkhalakkhaṇaṃ, parato suññato anattatoti tīhi anattalakkhaṇaṃ.

១៣៣. បទថា upadhivivekā សេចក្តីថា ដោយឧបធិវិវេក។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការស្ងាត់ចាកកាមគុណប្រាំ ដោយបទនេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការលះបង់នីវរណៈ ដោយបទថា akusalānaṃ dhammānaṃ pahānā នេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការរម្ងាប់សេចក្តីខ្ជិលច្រអូសនៃកាយ ដោយបទថា kāyaduṭṭhullānaṃ paṭippassaddhiyā នេះ។ បទថា vivicceva kāmehi សេចក្តីថា វៀរចាកកាមទាំងឡាយ ដោយឧបធិវិវេក។ បទថា vivicca akusalehi សេចក្តីថា វៀរចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះការលះបង់អកុសលធម៌ផង ព្រោះការរម្ងាប់សេចក្តីខ្ជិលច្រអូសនៃកាយផង។ បទថា yadeva tattha hoti សេចក្តីថា ពួកធម៌មានរូបជាដើមណា ដែលកើតឡើងអំពីសមាបត្តិ ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិខាងក្នុងនោះឯង។ បទថា te dhamme គឺធម៌មានរូបជាដើម ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយន័យមានពាក្យថា rūpagataṃ ជាដើម។ បទថា aniccato សេចក្តីថា ដោយមិនទៀង។ បទថា dukkhatoti សេចក្តីថា ដោយជាទុក្ខ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា rogato ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ឈ្មោះថា rogato ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបៀតបៀន ឈ្មោះថា gaṇḍato ដោយអត្ថថាមានទោសខាងក្នុង ឈ្មោះថា sallato ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងមុតចូលទៅផង ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបង្កើតទុក្ខផង ឈ្មោះថា aghato ដោយអត្ថថាជាទុក្ខ ឈ្មោះថា ābādhato ដោយអត្ថថាជាជំងឺ ឈ្មោះថា parato ដោយអត្ថថាមិនមែនជាខ្លួន ឈ្មោះថា palokato ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងពុកផុយ ឈ្មោះថា suññato ដោយអត្ថថាប្រាសចាកសត្វ ឈ្មោះថា anattato ដោយអត្ថថាមិនមែនជាខ្លួន។ ក្នុងបទទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអនិច្ចលក្ខណៈ ដោយបទពីរគឺ aniccato និង palokato ទ្រង់សម្តែងទុក្ខលក្ខណៈ ដោយបទប្រាំមួយមានបទថា dukkhato ជាដើម ទ្រង់សម្តែងអនត្តលក្ខណៈ ដោយបទបីគឺ parato, suññato, និង anattato។

So tehi dhammehīti so tehi evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā diṭṭhehi antosamāpattiyaṃ pañcakkhandhadhammehi. Cittaṃ paṭivāpetīti cittaṃ paṭisaṃharati moceti apaneti. Upasaṃharatīti vipassanācittaṃ tāva savanavasena [Pg.103] thutivasena pariyattivasena paññattivasena ca etaṃ santaṃ nibbānanti evaṃ asaṅkhatāya amatāya dhātuyā upasaṃharati. Maggacittaṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavaseneva etaṃ santametaṃ paṇītanti na evaṃ vadati, iminā pana ākārena taṃ paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharatīti attho. So tattha ṭhitoti tāya tilakkhaṇārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātīti anukkamena cattāro magge bhāvetvā pāpuṇāti. Teneva dhammarāgenāti samathavipassanādhamme chandarāgena. Samathavipassanāsu hi sabbaso chandarāgaṃ pariyādātuṃ sakkonto arahattaṃ pāpuṇāti, asakkonto anāgāmī hoti.

បទថា so tehi dhammehi សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះ ជាមួយនឹងធម៌គឺបញ្ចក្ខន្ធទាំងឡាយ ក្នុងសមាបត្តិខាងក្នុង ដែលខ្លួនបានឃើញហើយ ដោយការលើកឡើងនូវត្រីលក្ខណ៍យ៉ាងនេះ។ បទថា cittaṃ paṭivāpeti សេចក្តីថា ប្រមូលមកវិញ ញ៉ាំងចិត្តឲ្យរួចផុត ឲ្យលះបង់។ បទថា upasaṃharati សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះបង្អោនទៅនូវវិបស្សនាចិត្ត ក្នុងអសង្ខតធាតុជាអមតៈថា 'ព្រះនិព្វាននេះជាធម្មជាតិស្ងប់' ដោយអំណាចនៃការស្តាប់ក្តី ការសរសើរក្តី ការរៀនសូត្រក្តី ការបញ្ញត្តិក្តី ជាមុនសិន។ ចំណែកឯមគ្គចិត្ត មិនមែននិយាយយ៉ាងនេះថា 'ព្រះនិព្វាននេះស្ងប់ ព្រះនិព្វាននេះឧត្តម' ដោយអំណាចនៃការធ្វើព្រះនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍នោះឡើយ តែភិក្ខុកាលចាក់ធ្លុះនូវព្រះនិព្វាននោះ ដោយអាការនេះ រមែងបង្អោនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា so tattha ṭhito សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងវិបស្សនាដែលមានត្រីលក្ខណ៍ជាអារម្មណ៍នោះ។ បទថា āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti សេចក្តីថា រមែងដល់នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ ដោយការចម្រើនមគ្គទាំងបួនតាមលំដាប់។ បទថា teneva dhammarāgena សេចក្តីថា ដោយឆន្ទរាគៈក្នុងធម៌គឺសមថៈ និងវិបស្សនា។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលបើអាចកំចាត់បង់នូវឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈ និងវិបស្សនាបានទាំងស្រុង រមែងដល់នូវអរហត្តផល បើមិនអាចទេ រមែងជាព្រះអនាគាមី។

Yadeva tattha hoti vedanāgatanti idha pana rūpaṃ na gahitaṃ. Kasmā? Samatikkantattā. Ayañhi heṭṭhā rūpāvacarajjhānaṃ samāpajjitvā rūpaṃ atikkamitvā arūpāvacarasamāpattiṃ samāpannoti samathavasenapinena rūpaṃ atikkantaṃ, heṭṭhā rūpaṃ sammadeva sammasitvā taṃ atikkamma idāni arūpaṃ sammasatīti vipassanāvasenapinena rūpaṃ atikkantaṃ. Arūpe pana sabbasopi rūpaṃ natthīti taṃ sandhāyapi idha rūpaṃ na gahitaṃ.

«យទេវ តត្ថ ហោតិ វេទនាគតំ» ក្នុងអាកាសានញ្ចាយតនៈជាដើមទាំង ៣ វារៈនេះ រូបមិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការកន្លងផុត (រូប)។ ព្រោះថា បុគ្គលនេះ ចូលរូបាវចរជ្ឈានក្នុងចំណែកខាងក្រោម ហើយកន្លងរូបនោះ ចូលកាន់អរូបាវចរសមាបត្តិ ឈ្មោះថាកន្លងរូបដោយអំណាចសមថៈ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលនេះពិចារណារូបក្នុងចំណែកខាងក្រោមដោយប្រពៃ ហើយកន្លងរូបនោះ ឥឡូវនេះកំពុងពិចារណាអរូបធម៌ ឈ្មោះថាកន្លងរូបដោយអំណាចវិបស្សនា។ មួយវិញទៀត ក្នុងអរូបភូមិទាំង ៤ រូបមិនមានដោយប្រការទាំងពួងឡើយ ព្រោះអាស្រ័យហេតុនោះ សូម្បីទ្រង់សំដៅយកអរូបភូមិនោះ ទើបមិនកាន់យករូបក្នុងទីនេះ។

Atha kiñcarahīti kiṃ pucchāmīti pucchati? Samathavasena gacchato cittekaggatā dhuraṃ hoti, so cetovimutto nāma. Vipassanāvasena gacchato paññā dhuraṃ hoti, so paññāvimutto nāmāti ettha therassa kaṅkhā natthi. Ayaṃ sabhāvadhammoyeva, samathavaseneva pana gacchantesu eko cetovimutto nāma hoti, eko paññāvimutto. Vipassanāvasena gacchantesupi eko paññāvimutto nāma hoti, eko cetovimuttoti ettha kiṃ kāraṇanti pucchati.

ពាក្យថា «អថ កិញ្ចរហិ» គឺសួរថា «តើខ្ញុំ (អានន្ទ) ត្រូវសួរយ៉ាងណា?»។ សម្រាប់បុគ្គលដែលទៅដោយអំណាចសមថៈ មានចិត្តេកគ្គតាជាប្រធាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្តិ។ សម្រាប់បុគ្គលដែលទៅដោយអំណាចវិបស្សនា មានបញ្ញាជាប្រធាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្តិ ក្នុងទីនេះ ព្រះថេរៈគ្មានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ។ នេះជាសភាវធម៌ដ៏ពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបណ្តាបុគ្គលដែលទៅដោយអំណាចសមថៈតែម្យ៉ាង ខ្លះជាចេតោវិមុត្តិ ខ្លះជាបញ្ញាវិមុត្តិ។ សូម្បីក្នុងបណ្តាបុគ្គលដែលទៅដោយអំណាចវិបស្សនា ខ្លះជាបញ្ញាវិមុត្តិ ខ្លះជាចេតោវិមុត្តិ ក្នុងទីនេះ តើមានហេតុអ្វី? ព្រះថេរៈទើបសួរយ៉ាងនេះ។

Indriyavemattataṃ vadāmīti indriyanānattataṃ vadāmi. Idaṃ vuttaṃ hoti, na tvaṃ, ānanda, dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ paṭivijjhi, tena te etaṃ apākaṭaṃ. Ahaṃ pana paṭivijjhiṃ, tena me etaṃ pākaṭaṃ. Ettha hi indriyanānattatā kāraṇaṃ. Samathavaseneva hi gacchantesu ekassa bhikkhuno cittekaggatā dhuraṃ hoti, so cetovimutto nāma hoti. Ekassa paññā dhuraṃ hoti, so paññāvimutto nāma hoti. Vipassanāvaseneva ca gacchantesu ekassa paññā dhuraṃ hoti, so paññāvimutto [Pg.104] nāma hoti. Ekassa cittekaggatā dhuraṃ hoti, so cetovimutto nāma hoti. Dve aggasāvakā samathavipassanādhurena arahattaṃ pattā. Tesu dhammasenāpati paññāvimutto jāto, mahāmoggallānatthero cetovimutto. Iti indriyavemattamettha kāraṇanti veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ពាក្យថា «ឥន្ទ្រិយវេមត្តតំ វទាមិ» គឺតថាគតសម្តែងនូវភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ម្នាលអានន្ទ អ្នកមិនមែនជាអ្នកបំពេញបារមី ១០ ហើយត្រាស់ដឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុគ្គលទាំង ៤ នេះ ទើបមិនប្រាកដដល់អ្នក។ ចំណែកតថាគតបានបំពេញបារមី ១០ ហើយបានត្រាស់ដឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុគ្គលទាំង ៤ នេះ ទើបប្រាកដដល់តថាគត។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយជាហេតុ។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាភិក្ខុដែលទៅដោយអំណាចសមថៈតែម្យ៉ាង ភិក្ខុខ្លះមានចិត្តេកគ្គតាជាប្រធាន ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្តិ។ ភិក្ខុខ្លះមានបញ្ញាជាប្រធាន ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបណ្តាភិក្ខុដែលទៅដោយអំណាចវិបស្សនាតែម្យ៉ាង ភិក្ខុខ្លះមានបញ្ញាជាប្រធាន ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្តិ។ ភិក្ខុខ្លះមានចិត្តេកគ្គតាជាប្រធាន ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្តិ។ ព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរអង្គ បានសម្រេចព្រះអរហត្តដោយធុរៈទាំងពីរគឺសមថៈនិងវិបស្សនា។ ក្នុងព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរនោះ ព្រះធម្មសេនាបតីជាបញ្ញាវិមុត្តិ ចំណែកព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរជាចេតោវិមុត្តិ។ គួរដឹងថា ភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយជាហេតុក្នុងទីនេះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Mahāmālukyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយមហាមាលុក្យសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

5. Bhaddālisuttavaṇṇanā

៥. ការអធិប្បាយភទ្ទាលិសូត្រ

134. Evaṃ me sutanti bhaddālisuttaṃ. Tattha ekāsanabhojananti ekasmiṃ purebhatte asanabhojanaṃ, bhuñjitabbabhattanti attho. Appābādhatantiādīni kakacopame vitthāritāni. Na ussahāmīti na sakkomi. Siyā kukkuccaṃ siyā vippaṭisāroti evaṃ bhuñjanto yāvajīvaṃ brahmacariyaṃ carituṃ sakkhissāmi nu kho, na nu khoti iti me vippaṭisārakukkuccaṃ bhaveyyāti attho. Ekadesaṃ bhuñjitvāti porāṇakattherā kira patte bhattaṃ pakkhipitvā sappimhi dinne sappinā uṇhameva thokaṃ bhuñjitvā hatthe dhovitvā avasesaṃ bahi nīharitvā chāyūdakaphāsuke ṭhāne nisīditvā bhuñjanti. Etaṃ sandhāya satthā āha. Bhaddāli, pana cintesi – ‘‘sace sakiṃ pattaṃ pūretvā dinnaṃ bhattaṃ bhuñjitvā puna pattaṃ dhovitvā odanassa pūretvā laddhaṃ bahi nīharitvā chāyūdakaphāsuke ṭhāne bhuñjeyya, iti evaṃ vaṭṭeyya, itarathā ko sakkotī’’ti. Tasmā evampi kho ahaṃ, bhante, na ussahāmīti āha. Ayaṃ kira atīte anantarāya jātiyā kākayoniyaṃ nibbatti. Kākā ca nāma mahāchātakā honti. Tasmā chātakatthero nāma ahosi. Tassa pana viravantasseva bhagavā taṃ madditvā ajjhottharitvā – ‘‘yo pana bhikkhu vikāle khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā pācittiya’’nti (pāci. 248) sikkhāpadaṃ paññapesi. Tena vuttaṃ atha kho āyasmā, bhaddāli,…pe… anussāhaṃ pavedesīti.

១៣៤. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា «ឯវម្មេសុតំ» គឺភទ្ទាលិសូត្រ។ ក្នុងភទ្ទាលិសូត្រនោះ ពាក្យថា «ឯកាសនភោជនំ» សេចក្តីថា ការបរិភោគអាហារក្នុងពេលមុនថ្ងៃត្រង់តែមួយដង គឺភត្តដែលគួរបរិភោគ។ ពាក្យថា «អប្បាពាធតំ» ជាដើម ត្រូវបានអធិប្បាយពិស្តាររួចហើយក្នុងកកចូបមសូត្រ។ ពាក្យថា «ន ឧស្សហាមិ» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនអាចឡើយ។ ពាក្យថា «សិយា កុក្កុច្ចំ សិយា វិប្បដិសារោ» សេចក្តីថា កាលបើខ្ញុំបរិភោគយ៉ាងនេះ តើខ្ញុំអាចនឹងប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌អស់មួយជីវិតបានដែរឬទេ ឬក៏មិនអាចទេ? សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តនិងសេចក្តីសង្ស័យរបស់ខ្ញុំ (ភទ្ទាលិ) គប្បីមានដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ឯកទេសំ ភុញ្ជិត្វា» ឮថា ព្រះថេរៈទាំងឡាយក្នុងកាលមុន កាលដែលគេដាក់ភត្តក្នុងបាត្រ ហើយប្រគេនទឹកដោះថ្លា ក៏ឆាន់ភត្តដែលក្តៅៗជាមួយទឹកដោះថ្លានោះបន្តិចបន្តួច រួចលាងព្រះហស្ត ហើយនាំយកភត្តដែលនៅសល់ចេញទៅខាងក្រៅ គង់ក្នុងទីដ៏សប្បាយមានម្លប់និងទឹក ហើយឆាន់។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សំដៅយកការឆាន់បែបនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យនោះ។ ចំណែកព្រះភទ្ទាលិគិតថា «ប្រសិនបើខ្ញុំឆាន់ភត្តដែលគេប្រគេនពេញបាត្រតែមួយដង រួចលាងបាត្រ ហើយដាក់ភត្តដែលបានមកម្តងទៀតឱ្យពេញបាត្រ នាំចេញទៅខាងក្រៅ ឆាន់ក្នុងទីដ៏សប្បាយមានម្លប់និងទឹក បើឆាន់យ៉ាងនេះ គប្បីគួរគប្បីសមរម្យ បើក្រៅពីនេះ តើនរណាអាចធ្វើបាន?»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះភទ្ទាលិត្ថេរទើបក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ខ្ញុំព្រះអង្គមិនអាចឡើយ»។ ឮថា ព្រះភទ្ទាលិត្ថេរនេះ ក្នុងជាតិដ៏កៀកបង្កើយក្នុងអតីតកាល បានកើតក្នុងកំណើតជាក្អែក។ ធម្មតាក្អែកទាំងឡាយ តែងតែឃ្លានខ្លាំងណាស់។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបជាព្រះថេរៈដែលឧស្សាហ៍ឃ្លានភត្ត។ ទោះបីជាលោកកំពុងតែរអ៊ូរទាំយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សង្កត់សង្កិននិងគ្របសង្កត់លោក ហើយទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទថា «ភិក្ខុណាមួយ បរិភោគនូវខាទនីយៈក្តី ភោជនីយៈក្តី ក្នុងកាលខុសកាល (វិកាល) ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យត្រាស់ថា «លំដាប់នោះ ព្រះភទ្ទាលិដ៏មានអាយុ... បង្ហាញនូវភាពមិនអាច...»។

Yathā [Pg.105] tanti yathā aññopi sikkhāya na paripūrakārī ekavihārepi vasanto satthu sammukhībhāvaṃ na dadeyya, tatheva na adāsīti attho. Neva bhagavato upaṭṭhānaṃ agamāsi, na dhammadesanaṭṭhānaṃ na vitakkamāḷakaṃ, na ekaṃ bhikkhācāramaggaṃ paṭipajji. Yasmiṃ kule bhagavā nisīdati, tassa dvārepi na aṭṭhāsi. Sacassa vasanaṭṭhānaṃ bhagavā gacchati, so puretarameva ñatvā aññattha gacchati. Saddhāpabbajito kiresa kulaputto parisuddhasīlo. Tenassa na añño vitakko ahosi, – ‘‘mayā nāma udarakāraṇā bhagavato sikkhāpadapaññāpanaṃ paṭibāhitaṃ, ananucchavikaṃ me kata’’nti ayameva vitakko ahosi. Tasmā ekavihāre vasantopi lajjāya satthu sammukhībhāvaṃ nādāsi.

ពាក្យថា «យថា តំ» សេចក្តីថា ភិក្ខុដទៃទៀតដែលមិនបានបំពេញសិក្ខាបទឱ្យបរិបូណ៌ ទោះបីនៅក្នុងវត្តជាមួយគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនព្រមបង្ហាញខ្លួនចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះសាស្តា យ៉ាងណាមិញ ព្រះភទ្ទាលិក៏មិនព្រមបង្ហាញខ្លួនចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះសាស្តា យ៉ាងនោះដែរ។ លោកមិនបានទៅកាន់ទីបម្រើព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ មិនបានទៅកាន់ទីសម្តែងធម៌ មិនបានទៅកាន់សាលាសម្រាប់ត្រិះរិះ មិនបានដើរតាមផ្លូវបិណ្ឌបាតតែមួយជាមួយព្រះអង្គឡើយ។ ក្នុងផ្ទះត្រកូលណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅ លោកសូម្បីតែឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះត្រកូលនោះ ក៏មិនឈរដែរ។ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅកាន់ទីលំនៅរបស់លោក លោកដឹងជាមុន ក៏គេចទៅកាន់ទីដទៃបាត់ទៅ។ ឮថា លោកជាកុលបុត្រដែលបួសដោយសទ្ធា មានសីលដ៏បរិសុទ្ធ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកគ្មានការត្រិះរិះដទៃឡើយ មានតែការត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញ ព្រោះតែរឿងក្រពះ ទើបបានរារាំងការបញ្ញត្តសិក្ខាបទរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ អំពើដែលមិនសមគួរ អាត្មាអញបានធ្វើហើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីនៅក្នុងវត្តជាមួយគ្នាក៏ដោយ ក៏លោកមិនព្រមបង្ហាញខ្លួនចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះសាស្តា ព្រោះតែសេចក្តីខ្មាសអៀន។

135. Cīvarakammaṃ karontīti manussā bhagavato cīvarasāṭakaṃ adaṃsu, taṃ gahetvā cīvaraṃ karonti. Etaṃ dosakanti etaṃ okāsametaṃ aparādhaṃ, satthu sikkhāpadaṃ paññapentassa paṭibāhitakāraṇaṃ sādhukaṃ manasi karohīti attho. Dukkarataranti vassañhi vasitvā disāpakkante bhikkhū kuhiṃ vasitthāti pucchanti, tehi jetavane vasimhāti vutte, ‘‘āvuso, bhagavā imasmiṃ antovasse kataraṃ jātakaṃ kathesi, kataraṃ suttantaṃ, kataraṃ sikkhāpadaṃ paññapesī’’ti pucchitāro honti. Tato ‘‘vikālabhojanasikkhāpadaṃ paññapesi, bhaddāli, nāma naṃ eko thero paṭibāhī’’ti vakkhanti. Taṃ sutvā bhikkhū – ‘‘bhagavatopi nāma sikkhāpadaṃ paññapentassa paṭibāhitaṃ ayuttaṃ akāraṇa’’nti vadanti. Evaṃ te ayaṃ doso mahājanantare pākaṭo hutvā duppaṭikārataṃ āpajjissatīti maññamānā evamāhaṃsu. Apica aññepi bhikkhū pavāretvā satthu santikaṃ āgamissanti. Atha tvaṃ ‘‘ethāvuso, mama satthāraṃ khamāpentassa sahāyā hothā’’ti saṅghaṃ sannipātessasi. Tattha āgantukā pucchissanti, ‘‘āvuso, kiṃ imināpi bhikkhunā kata’’nti. Tato etamatthaṃ sutvā ‘‘bhāriyaṃ kataṃ bhikkhunā, dasabalaṃ nāma paṭibāhissatīti ayuttameta’’nti vakkhanti. Evampi te ayaṃ aparādho mahājanantare pākaṭo hutvā duppaṭikārataṃ āpajjissatīti maññamānāpi evamāhaṃsu. Atha vā bhagavā pavāretvā cārikaṃ pakkamissati, atha tvaṃ gatagataṭṭhāne bhagavato khamāpanatthāya saṅghaṃ sannipātessasi. Tatra disāvāsino [Pg.106] bhikkhū pucchissanti, ‘‘āvuso, kiṃ iminā bhikkhunā kata’’nti…pe… duppaṭikārataṃ āpajjissatīti maññamānāpi evamāhaṃsu.

១៣៥. ពាក្យថា «ចីវរកម្មំ ករោន្តិ» សេចក្តីថា មនុស្សទាំងឡាយបានប្រគេនសំពត់សម្រាប់ធ្វើចីវរដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ភិក្ខុទាំងឡាយទទួលសំពត់នោះហើយ ក៏ធ្វើចីវរ។ ពាក្យថា «ឯតំ ទោសកំ» សេចក្តីថា ចូរអ្នកធ្វើទុកក្នុងចិត្តឱ្យប្រពៃនូវឱកាសនេះ នូវកំហុសនេះ នូវហេតុដែលអ្នកបានរារាំងព្រះសាស្តាកាលដែលទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទ។ ពាក្យថា «ទុក្ករតរំ» សេចក្តីថា ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយកាលដែលនៅចាំវស្សាអស់ ៣ ខែហើយ និមន្តទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ តែងត្រូវបានគេសួរថា «លោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ចាំវស្សាក្នុងទីណា?» កាលដែលភិក្ខុទាំងនោះឆ្លើយថា «យើងចាំវស្សាក្នុងវត្តជេតពន» គេក៏សួរទៀតថា «អាវុសោ ក្នុងវស្សានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងជាតកណា សម្តែងសូត្រណា ឬទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទណាខ្លះ?»។ លំដាប់នោះ ភិក្ខុទាំងនោះនឹងនិយាយថា «ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ញត្តវិកាលភោជនសិក្ខាបទ ប៉ុន្តែមានព្រះថេរៈមួយអង្គឈ្មោះភទ្ទាលិ បានរារាំងសិក្ខាបទនោះ»។ កាលដែលបានឮពាក្យនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយនឹងនិយាយថា «ការដែលរារាំងព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទ ជារឿងមិនសមគួរ ជារឿងគ្មានហេតុផលឡើយ»។ ភិក្ខុទាំងឡាយកាលដែលគិតថា «កំហុសរបស់អ្នកនេះ នឹងប្រាកដឡើងក្នុងកណ្តាលមហាជនយ៉ាងនេះ ហើយនឹងដល់នូវភាពដែលកែខៃបានដោយលំបាក» ទើបនិយាយយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីភិក្ខុដទៃទៀតកាលដែលធ្វើបវារណាហើយ ក៏នឹងមកកាន់សំណាក់ព្រះសាស្តា។ គ្រានោះ អ្នកនឹងប្រជុំសង្ឃដោយពាក្យថា «សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយមកជួយជាគ្នា ដើម្បីឱ្យខ្ញុំព្រះអង្គសុំខមាទោសចំពោះព្រះសាស្តាផង»។ ក្នុងទីប្រជុំនោះ ភិក្ខុអាគន្តុកៈទាំងឡាយនឹងសួរថា «អាវុសោ ចុះភិក្ខុនេះបានធ្វើអ្វីខ្លះ?»។ លំដាប់នោះ កាលដែលបានឮរឿងនោះ ភិក្ខុទាំងនោះនឹងនិយាយថា «ភិក្ខុនេះធ្វើអំពើធ្ងន់ធ្ងរណាស់ ការដែលហ៊ានរារាំងព្រះទសពល ជារឿងមិនសមគួរឡើយ»។ សូម្បីកាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយគិតថា «កំហុសរបស់អ្នកនេះ នឹងប្រាកដឡើងក្នុងកណ្តាលមហាជនយ៉ាងនេះ ហើយនឹងដល់នូវភាពដែលកែខៃបានដោយលំបាក» ទើបនិយាយយ៉ាងនេះ។ មួយប្រការទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលដែលធ្វើបវារណាហើយ នឹងយាងទៅកាន់ចារិក គ្រានោះ អ្នកនឹងប្រជុំសង្ឃក្នុងទីកន្លែងដែលព្រះអង្គយាងទៅដល់ ដើម្បីសុំខមាទោសចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ក្នុងទីនោះ ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងទិសទាំងឡាយនឹងសួរថា «អាវុសោ ចុះភិក្ខុនេះបានធ្វើអ្វីខ្លះ?» ... សូម្បីកាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយគិតថា «នឹងដល់នូវភាពដែលកែខៃបានដោយលំបាក» ទើបនិយាយយ៉ាងនេះ។

Etadavocāti appatirūpaṃ mayā kataṃ, bhagavā pana mahantepi aguṇe alaggitvā mayhaṃ accayaṃ paṭiggaṇhissatīti maññamāno etaṃ ‘‘accayo maṃ, bhante,’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha accayoti aparādho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Paṭiggaṇhātūti khamatu. Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaraṇatthāya, puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya. Tagghāti ekaṃsena. Samayopi kho te, bhaddālīti, bhaddāli, tayā paṭivijjhitabbayuttakaṃ ekaṃ kāraṇaṃ atthi, tampi te na paṭividdhaṃ na sallakkhitanti dasseti.

ពាក្យថា «ឯតទវោច» សេចក្តីថា ព្រះភទ្ទាលិកាលដែលគិតថា «អំពើមិនសមគួរ អាត្មាអញបានធ្វើហើយ ប៉ុន្តែព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់ជាប់ជំពាក់ក្នុងទោសកំហុសដ៏ធំធេងឡើយ ទ្រង់នឹងទទួលយកនូវទោសកំហុសរបស់អាត្មាអញ» ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានពាក្យថា «អច្ចយោ មំ ភន្តេ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អច្ចយោ» គឺកំហុស។ ពាក្យថា «មំ អច្ចគមា» សេចក្តីថា បានប្រព្រឹត្តទៅដោយកន្លងនិងគ្របសង្កត់លើខ្ញុំ។ ពាក្យថា «បដិគ្គណ្ហាតុ» សេចក្តីថា សូមទ្រង់អត់ទោស។ ពាក្យថា «អាយតឹ សំវរាយ» សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីសង្រួមក្នុងអនាគតកាល ដើម្បីកុំឱ្យធ្វើនូវកំហុស នូវទោស ឬសេចក្តីឆ្គាំឆ្គងបែបនេះទៀត។ ពាក្យថា «តគ្ឃ» សេចក្តីថា ដោយពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «សមយោបិ ខោ តេ ភទ្ទាលិ» ទ្រង់បង្ហាញថា ម្នាលភទ្ទាលិ ហេតុណាមួយដែលអ្នកគប្បីត្រាស់ដឹង មាននៅឡើយ សូម្បីហេតុនោះ ក៏អ្នកមិនទាន់បានត្រាស់ដឹង មិនទាន់បានកំណត់ទុកឡើយ។

136. Ubhatobhāgavimuttotiādīsu dhammānusārī, saddhānusārīti dve ekacittakkhaṇikā maggasamaṅgipuggalā. Ete pana sattapi ariyapuggale bhagavatāpi evaṃ āṇāpetuṃ na yuttaṃ, bhagavatā āṇatte tesampi evaṃ kātuṃ na yuttaṃ. Aṭṭhānaparikappavasena pana ariyapuggalānaṃ suvacabhāvadassanatthaṃ bhaddālittherassa ca dubbacabhāvadassanatthametaṃ vuttaṃ.

១៣៦. ក្នុងពាក្យមានពាក្យថា «ឧភតោភាគវិមុត្តោ» ជាដើម ព្រះធម្មានុសារី និងព្រះសទ្ធានុសារី ទាំងពីរនេះ គឺជាបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមគ្គដែលមានចិត្តក្ខណៈតែមួយ។ ប៉ុន្តែ សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏មិនសមគួរនឹងបង្គាប់បញ្ជាព្រះអរិយបុគ្គលទាំង ៧ នេះយ៉ាងនោះឡើយ ហើយទោះបីព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្គាប់បញ្ជា ក៏មិនសមគួរដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះនឹងធ្វើតាមយ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ ដោយអំណាចនៃការសន្មតនូវរឿងដែលមិនអាចទៅរួច ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកប្រដៅងាយរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ និងដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកប្រដៅក្ររបស់ព្រះភទ្ទាលិត្ថេរ។

Api nu tvaṃ tasmiṃ samaye ubhatobhāgavimuttoti desanaṃ kasmā ārabhi? Bhaddālissa niggahaṇatthaṃ. Ayañhettha adhippāyo – bhaddāli, ime satta ariyapuggalā loke dakkhiṇeyyā mama sāsane sāmino, mayi sikkhāpadaṃ paññapente paṭibāhitabbayutte kāraṇe sati etesaṃ paṭibāhituṃ yuttaṃ. Tvaṃ pana mama sāsanato bāhirako, mayi sikkhāpadaṃ paññapente tuyhaṃ paṭibāhituṃ na yuttanti.

សួរថា «តើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនាថា «អបិ នុ ត្វំ តស្មឹ សមយេ ឧភតោភាគវិមុត្តោ» ព្រោះហេតុអ្វី?» ឆ្លើយថា «ដើម្បីសង្កត់សង្កិនព្រះភទ្ទាលិ»។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ ម្នាលភទ្ទាលិ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំង ៧ នេះ ជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គលក្នុងលោក ជាម្ចាស់ក្នុងសាសនារបស់តថាគត កាលដែលតថាគតបញ្ញត្តសិក្ខាបទ ប្រសិនបើមានហេតុផលដែលគួររារាំង ការដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះនឹងរារាំង គឺជារឿងសមគួរ។ ចំណែកអ្នកវិញ ជាអ្នកក្រៅសាសនារបស់តថាគត កាលដែលតថាគតបញ្ញត្តសិក្ខាបទ ការដែលអ្នកនឹងរារាំង មិនសមគួរឡើយ។

Ritto tucchoti anto ariyaguṇānaṃ abhāvena rittako tucchako, issaravacane kiñci na hoti. Yathādhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito, tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Vuḍḍhi hesā, bhaddāli, ariyassa vinayeti esā, bhaddāli, ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā. Desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto ‘‘yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti āha.

ពាក្យថា «រិត្តោ តុច្ឆោ» សេចក្តីថា ជាអ្នកទទេ ជាអ្នកសូន្យ ព្រោះគ្មានអរិយគុណក្នុងខ្លួន សូម្បីតែពាក្យសម្តីរបស់លោកអ្នកជាធំ ក៏មិនបានយកចិត្តទុកដាក់ឡើយ។ ពាក្យថា «យថាធម្មំ បដិករោសិ» សេចក្តីថា ធម៌តាំងនៅយ៉ាងណា អ្នកក៏ធ្វើការកែខៃយ៉ាងនោះ គឺសុំខមាទោស。 ពាក្យថា «តំ តេ មយំ បដិគ្គណ្ហាម» សេចក្តីថា តថាគតអត់ទោសនូវកំហុសនោះរបស់អ្នក។ ពាក្យថា «វុឌ្ឍិ ហេសា ភទ្ទាលិ អរិយស្ស វិនយេ» សេចក្តីថា ម្នាលភទ្ទាលិ នេះជាសេចក្តីចម្រើនក្នុងវិន័យរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល គឺក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់។ សេចក្តីចម្រើននោះ តើដូចម្តេច? គឺការដែលឃើញកំហុសដោយភាពជាកំហុស ហើយកែខៃតាមធម៌ រួចដល់នូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងអនាគតកាល។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់ធ្វើទេសនាឱ្យជាបុគ្គលាធិដ្ឋាន ទើបត្រាស់ថា «បុគ្គលណាឃើញកំហុសដោយភាពជាកំហុស ហើយកែខៃតាមធម៌ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងអនាគតកាល...»។

137. Satthāpi [Pg.107] upavadatīti ‘‘asukavihāravāsī asukassa therassa saddhivihāriko asukassa antevāsiko itthannāmo nāma bhikkhu lokuttaradhammaṃ nibbattetuṃ araññaṃ paviṭṭho’’ti sutvā – ‘‘kiṃ tassa araññavāsena, yo mayhaṃ pana sāsane sikkhāya aparipūrakārī’’ti evaṃ upavadati, sesapadesupi eseva nayo, apicettha devatā na kevalaṃ upavadanti, bheravārammaṇaṃ dassetvā palāyanākārampi karonti. Attanāpi attānanti sīlaṃ āvajjantassa saṃkiliṭṭhaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti, cittaṃ vidhāvati, na kammaṭṭhānaṃ allīyati. So ‘‘kiṃ mādisassa araññavāsenā’’ti vippaṭisārī uṭṭhāya pakkamati. Attāpi attānaṃ upavaditoti attanāpi attā upavadito, ayameva vā pāṭho. Sukkapakkho vuttapaccanīkanayena veditabbo. So vivicceva kāmehītiādi evaṃ sacchikarotīti dassanatthaṃ vuttaṃ.

១៣៧. បទថា Satthāpi upavadatīti សេចក្តីថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ថា «ភិក្ខុឈ្មោះនេះ ជាសទ្ធិវិហារិករបស់ព្រះថេរៈឈ្មោះនេះ ជាអន្តេវាសិករបស់ព្រះថេរៈឈ្មោះនេះ រស់នៅក្នុងវិហារឈ្មោះនេះ បានចូលទៅកាន់ព្រៃដើម្បីញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើង» ទ្រង់ក៏តិះដៀលយ៉ាងនេះថា «ការនៅក្នុងព្រៃរបស់ភិក្ខុនោះមានប្រយោជន៍អ្វី បើភិក្ខុនោះមិនបានធ្វើសិក្ខាក្នុងសាសនារបស់តថាគតឲ្យបរិបូណ៌» ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ទេវតាទាំងឡាយមិនត្រឹមតែតិះដៀលប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបង្ហាញអារម្មណ៍គួរឲ្យខ្លាច ហើយធ្វើអាការៈឲ្យរត់ចេញទៅទៀតផង។ បទថា Attanāpi attānanti សេចក្តីថា កាលបើភិក្ខុរលឹកនឹកដល់សីលរបស់ខ្លួន ទីកន្លែងដែលសៅហ្មងក៏ប្រាកដឡើង ចិត្តក៏រាយមាយ កម្មដ្ឋានក៏មិនជាប់ស្អិត។ ភិក្ខុនោះកើតសេចក្ដីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយថា «ការនៅក្នុងព្រៃរបស់បុគ្គលប្រហែលជាខ្ញុំ មានប្រយោជន៍អ្វី» ក៏ក្រោកចេញទៅ។ បទថា Attāpi attānaṃ upavaditoti គឺខ្លួនឯងតិះដៀលខ្លួនឯង ឬក៏មានបាឋៈយ៉ាងនេះឯង។ ចំណែកសុលក្កបក្ខ (ចំណែកស) គប្បីជ្រាបដោយន័យផ្ទុយពីដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា So vivicceva kāmehīti ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដើម្បីបង្ហាញថា ភិក្ខុនោះធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់យ៉ាងនេះ។

140. Pasayha pasayha kāraṇaṃ karontīti appamattakepi dose niggahetvā punappunaṃ kārenti. No tathāti mahantepi aparādhe yathā itaraṃ, evaṃ pasayha na kārenti. So kira, ‘‘āvuso, bhaddāli, mā cintayittha, evarūpaṃ nāma hoti, ehi satthāraṃ khamāpehī’’ti bhikkhusaṅghatopi, kañci bhikkhuṃ pesetvā attano santikaṃ pakkosāpetvā, ‘‘bhaddāli, mā cintayittha, evarūpaṃ nāma hotī’’ti evaṃ satthusantikāpi anuggahaṃ paccāsīsati. Tato ‘‘bhikkhusaṅghenāpi na samassāsito, satthārāpī’’ti cintetvā evamāha.

១៤០. បទថា Pasayha pasayha kāraṇaṃ karontīti សេចក្តីថា សូម្បីតែកំហុសបន្តិចបន្តួច ក៏សង្កត់សង្កិនហើយធ្វើទណ្ឌកម្មម្តងហើយម្តងទៀត។ បទថា No tathāti សេចក្តីថា សូម្បីតែកំហុសធំ ក៏មិនសង្កត់សង្កិនធ្វើទណ្ឌកម្ម ដូចជាកំហុសតូចដទៃទៀតនោះឡើយ។ ឮថា ភិក្ខុនោះ (ព្រះភទ្ទាលិ) រមែងរំពឹងសង្ឃឹមការអនុគ្រោះពីភិក្ខុសង្ឃថា «ម្នាលអាវុសោ ភទ្ទាលិ លោកកុំគិតឡើយ រឿងបែបនេះរមែងមានជាធម្មតា ចូរមកសុំខមាទោសចំពោះព្រះសាស្តាចុះ» និងរំពឹងសង្ឃឹមការអនុគ្រោះពីសំណាក់ព្រះសាស្តា ដោយទ្រង់ចាត់ភិក្ខុណាមួយឲ្យទៅហៅលោកមកកាន់សំណាក់របស់ព្រះអង្គ ហើយត្រាស់ថា «ភទ្ទាលិ លោកកុំគិតឡើយ រឿងបែបនេះរមែងមានជាធម្មតា»។ លុះក្រោយមក លោកគិតថា «យើងមិនត្រូវបានភិក្ខុសង្ឃជួយសម្រាលទុក្ខ ហើយក៏មិនត្រូវបានព្រះសាស្តាជួយសម្រាលទុក្ខដែរ» ទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។

Atha bhagavā bhikkhusaṅghopi satthāpi ovaditabbayuttameva ovadati, na itaranti dassetuṃ idha, bhaddāli, ekaccotiādimāha. Tattha aññenāññantiādīni anumānasutte vitthāritāni. Na sammā vattatīti sammā vattampi na vattati. Na lomaṃ pātetīti anulomavatte na vattati, vilomameva gaṇhāti. Na nitthāraṃ vattatīti nitthāraṇakavattamhi na vattati, āpattivuṭṭhānatthaṃ turitaturito chandajāto na hoti. Tatrāti tasmiṃ tassa dubbacakaraṇe. Abhiṇhāpattikoti nirantarāpattiko. Āpattibahuloti sāpattikakālovassa bahu, suddho nirāpattikakālo appoti attho. Na khippameva vūpasammatīti khippaṃ na vūpasammati, dīghasuttaṃ hoti. Vinayadharā [Pg.108] pādadhovanakāle āgataṃ ‘‘gacchāvuso, vattavelā’’ti vadanti. Puna kālaṃ maññitvā āgataṃ ‘‘gacchāvuso, tuyhaṃ vihāravelā, gacchāvuso, sāmaṇerādīnaṃ uddesadānavelā, amhākaṃ nhānavelā, therūpaṭṭhānavelā, mukhadhovanavelā’’tiādīni vatvā divasabhāgepi rattibhāgepi āgataṃ uyyojentiyeva. ‘‘Kāya velāya, bhante, okāso bhavissatī’’ti vuttepi ‘‘gacchāvuso, tvaṃ imameva ṭhānaṃ jānāsi, asuko nāma vinayadharatthero sinehapānaṃ pivati, asuko virecanaṃ kāreti, kasmā turitosī’’tiādīni vatvā dīghasuttameva karonti.

លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីបង្ហាញថា «ភិក្ខុសង្ឃក្តី ព្រះសាស្តាក្តី រមែងប្រដៅតែបុគ្គលដែលគួរប្រដៅប៉ុណ្ណោះ មិនប្រដៅបុគ្គលក្រៅពីនេះឡើយ» ទើបត្រាស់ពាក្យថា idha, bhaddāli, ekacco ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា aññenāññaṃ ជាដើម មានសេចក្តីពិស្តារក្នុងអនុមានសូត្រហើយ។ បទថា Na sammā vattatīti គឺមិនប្រព្រឹត្តល្អក្នុងវត្តដែលគួរប្រព្រឹត្ត។ បទថា Na lomaṃ pātetīti គឺមិនប្រព្រឹត្តតាមវត្តដែលស្របតាមធម៌វិន័យ (អនុលោមវត្ត) តែងកាន់យកតែវត្តដែលផ្ទុយ (វិលោមវត្ត) ប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Na nitthāraṃ vattatīti គឺមិនប្រព្រឹត្តក្នុងវត្តជាគ្រឿងរំដោះខ្លួន គឺមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាប្រញាប់ប្រញាល់ដើម្បីចេញចាកអាបត្តិឡើយ។ បទថា Tatrāti គឺក្នុងសេចក្តីដែលធ្វើខ្លួនជាបុគ្គលប្រដៅពិបាករបស់ភិក្ខុនោះ។ បទថា Abhiṇhāpattikoti គឺត្រូវអាបត្តិមិនដាច់ (ត្រូវអាបត្តិរឿយៗ)។ បទថា Āpattibahuloti សេចក្តីថា កាលដែលត្រូវអាបត្តិរបស់ភិក្ខុនោះមានច្រើន ចំណែកកាលដែលស្អាតមិនមានអាបត្តិមានតិច។ បទថា Na khippameva vūpasammatīti គឺមិនរម្ងាប់បានឆាប់រហ័សឡើយ តែងអូសបន្លាយពេលយូរ (ជាអធិករណ៍អូសបន្លាយ)។ ព្រះវិន័យធរទាំងឡាយ កាលបើភិក្ខុនោះមកក្នុងពេលដែលលោកកំពុងលាងជើង ក៏និយាយថា «ចូរទៅសិនចុះ អាវុសោ នេះជាពេលធ្វើវត្ត»។ កាលបើភិក្ខុនោះដឹងពេលវេលាហើយមកម្តងទៀត ក៏និយាយថា «ចូរទៅសិនចុះ អាវុសោ នេះជាពេលសម្រាកក្នុងវិហាររបស់លោក, ចូរទៅសិនចុះ អាវុសោ នេះជាពេលប្រាប់ឧទ្ទេសដល់សាមណេរជាដើម, នេះជាពេលស្រង់ទឹករបស់យើង, នេះជាពេលបម្រើព្រះថេរៈ, នេះជាពេលលុបលាងមុខ» ជាដើម មិនថាមកក្នុងពេលថ្ងៃ ឬពេលយប់ ក៏តែងតែបណ្តេញទៅវិញជានិច្ច។ សូម្បីកាលបើភិក្ខុនោះសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន តើនឹងមានឱកាសក្នុងពេលណា?» ក៏និយាយថា «ចូរទៅសិនចុះ អាវុសោ លោកដឹងតែរឿងប៉ុណ្ណឹងឯង ព្រះវិន័យធរថេរៈឈ្មោះឯណោះ កំពុងឆាន់ទឹកផ្លែឈើ ព្រះវិន័យធរថេរៈឈ្មោះឯណោះ កំពុងឆាន់ថ្នាំបញ្ចុះ តើលោកប្រញាប់ប្រញាល់ធ្វើអ្វី?» ជាដើម ហើយក៏ធ្វើការអូសបន្លាយពេលយូរដដែល។

141. Khippameva vūpasammatīti lahuṃ vūpasammati, na dīghasuttaṃ hoti. Ussukkāpannā bhikkhū – ‘‘āvuso, ayaṃ subbaco bhikkhu, janapadavāsino nāma gāmantasenāsane vasanaṭṭhānanisajjanādīni na phāsukāni honti, bhikkhācāropi dukkho hoti, sīghamassa adhikaraṇaṃ vūpasamemā’’ti sannipatitvā āpattito vuṭṭhāpetvā suddhante patiṭṭhāpenti.

១៤១. បទថា Khippameva vūpasammatīti គឺរម្ងាប់បានលឿន មិនអូសបន្លាយពេលយូរឡើយ។ ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយ កាលបើជំនុំគ្នាថា «ម្នាលអាវុសោ ភិក្ខុនេះជាអ្នកប្រដៅងាយ ធម្មតាភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងជនបទ ការរស់នៅ ការឈរ ការអង្គុយជាដើម ក្នុងសេនាសនៈជិតស្រុក មិនសូវជាសប្បាយឡើយ សូម្បីតែការត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតក៏លំបាកដែរ ពួកយើងចូររម្ងាប់អធិករណ៍របស់ភិក្ខុនេះឲ្យបានឆាប់ចុះ» ក៏ប្រជុំគ្នា ញ៉ាំងភិក្ខុនោះឲ្យចេញចាកអាបត្តិ ហើយឲ្យតាំងនៅក្នុងសេចក្តីបរិសុទ្ធ។

142. Adhiccāpattikoti kadāci kadāci āpattiṃ āpajjati. So kiñcāpi lajjī hoti pakatatto, dubbacattā panassa bhikkhū tatheva paṭipajjanti.

១៤២. បទថា Adhiccāpattikoti គឺត្រូវអាបត្តិម្តងម្កាល។ ភិក្ខុនោះ សូម្បីតែជាអ្នកមានសេចក្តីខ្មាសបាប ជាប្រក្រតីបុគ្គល ក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះតែភាពជាអ្នកប្រដៅពិបាករបស់ភិក្ខុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ប្រព្រឹត្តចំពោះភិក្ខុនោះ ដូចវិធីមុននោះដដែល។

144. Saddhāmattakena vahati pemamattakenāti ācariyupajjhāyesu appamattikāya gehassitasaddhāya appamattakena gehassitapemena yāpeti. Paṭisandhiggahaṇasadisā hi ayaṃ pabbajjā nāma, navapabbajito pabbajjāya guṇaṃ ajānanto ācariyupajjhāyesu pemamattena yāpeti, tasmā evarūpā saṅgaṇhitabbā. Appamattakampi hi saṅgahaṃ labhitvā pabbajjāya ṭhitā abhiññāpattā mahāsamaṇā bhavissanti. Ettakena kathāmaggena ‘‘ovaditabbayuttakaṃ ovadanti, na itara’’nti imameva bhagavatā dassitaṃ.

១៤៤. បទថា Saddhāmattakena vahati pemamattakenāti គឺរស់នៅដោយសទ្ធាដែលអាស្រ័យផ្ទះបន្តិចបន្តួច ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលអាស្រ័យផ្ទះបន្តិចបន្តួច ចំពោះព្រះអាចារ្យ និងព្រះឧបជ្ឈាយ៍។ ព្រោះថា ការបួសនេះ ប្រៀបដូចជាការចាប់បដិសន្ធិ ភិក្ខុបួសថ្មី កាលបើមិនទាន់ដឹងគុណនៃការបួស តែងរស់នៅដោយគ្រាន់តែសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះអាចារ្យ និងព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុបួសថ្មីមានសភាពបែបនេះ គប្បីសង្គ្រោះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើបានទទួលការសង្គ្រោះសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ហើយតាំងនៅក្នុងផ្នួស នឹងក្លាយជាមហាសមណៈអ្នកដល់នូវអភិញ្ញាដ៏ល្បីល្បាញ។ ដោយលំដាប់ពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះថា «ព្រះវិន័យធរទាំងឡាយ តែងប្រដៅតែបុគ្គលដែលគួរប្រដៅប៉ុណ្ណោះ មិនប្រដៅបុគ្គលក្រៅពីនេះឡើយ»។

145. Aññāya saṇṭhahiṃsūti arahatte patiṭṭhahiṃsu. Sattesu hāyamānesūti paṭipattiyā hāyamānāya sattā hāyanti nāma. Saddhamme antaradhāyamāneti paṭipattisaddhamme antaradhāyamāne. Paṭipattisaddhammopi hi paṭipattipūrakesu sattesu asati antaradhāyati nāma[Pg.109]. Āsavaṭṭhānīyāti āsavā tiṭṭhanti etesūti āsavaṭṭhānīyā. Yesu diṭṭhadhammikasamparāyikā parūpavādavippaṭisāravadhabandhanādayo ceva apāyadukkhavisesabhūtā ca āsavā tiṭṭhantiyeva. Yasmā nesaṃ te kāraṇaṃ hontīti attho. Te āsavaṭṭhānīyā vītikkamadhammā yāva na saṅghe pātubhavanti, na tāva satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetīti ayamettha yojanā.

១៤៥. បទថា Aññāya saṇṭhahiṃsūti គឺតាំងនៅក្នុងអរហត្តផល។ បទថា Sattesu hāyamānesūti គឺកាលបើការប្រតិបត្តិស៊ុតយុតទៅ សត្វទាំងឡាយក៏ឈ្មោះថាស៊ុតយុតទៅដែរ។ បទថា Saddhamme antaradhāyamāneti គឺកាលបើបដិបត្តិសទ្ធម្មអន្តរធានទៅ។ ព្រោះថា សូម្បីបដិបត្តិសទ្ធម្ម កាលបើមិនមានសត្វទាំងឡាយអ្នកបំពេញការប្រតិបត្តិទេ ក៏ឈ្មោះថាអន្តរធានទៅដែរ。 បទថា Āsavaṭṭhānīyāti គឺអាសវៈទាំងឡាយតែងតាំងនៅក្នុងធម៌ទាំងនេះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ។ អាសវៈទាំងឡាយ មានការតិះដៀលពីអ្នកដទៃ សេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ ការសម្លាប់ ការចងជាដើម ដែលជាទៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងបរលោក និងអាសវៈដែលជាទុក្ខពិសេសក្នុងអបាយ តែងតាំងនៅក្នុងការល្មើសសិក្ខាបទទាំងឡាយណា។ សេចក្តីថា ព្រោះការល្មើសសិក្ខាបទទាំងនោះ ជាហេតុនៃអាសវៈទាំងនោះ។ ការសម្របសម្រួលសេចក្តីក្នុងទីនេះថា ធម៌ជាគ្រឿងល្មើសដែលជាទីតាំងនៃអាសវៈទាំងនោះ ដរាបណាមិនទាន់ប្រាកដឡើងក្នុងសង្ឃ ដរាបនោះ ព្រះសាស្តាក៏មិនទាន់បញ្ញត្តសិក្ខាបទដល់សាវ័កទាំងឡាយឡើយ។

Evaṃ akālaṃ dassetvā puna kālaṃ dassetuṃ yato ca kho, bhaddālītiādimāha. Tattha yatoti yadā, yasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttānusāreneva veditabbaṃ. Ayaṃ vā ettha saṅkhepattho – yasmiṃ kāle āsavaṭṭhānīyā dhammāti saṅkhaṃ gatā vītikkamadosā saṅghe pātubhavanti, tadā satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti. Kasmā? Tesaṃyeva āsavaṭṭhānīyadhammasaṅkhātānaṃ vītikkamadosānaṃ paṭighātāya.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើបានបង្ហាញកាលមិនគួរយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីបង្ហាញកាលដែលគួរម្តងទៀត ទើបត្រាស់ពាក្យថា yato ca kho, bhaddālī ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា yatoti មានន័យថា «yadā» (ក្នុងកាលណា) ឬ «yasmiṃ kāle» (ក្នុងកាលណា)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់ដែលបានពោលហើយ។ ម៉្យាងទៀត នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ៖ ក្នុងកាលណា ទោសនៃការល្មើសដែលរាប់ថាជាធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ ប្រាកដឡើងក្នុងសង្ឃ ក្នុងកាលនោះ ព្រះសាស្តាតែងបញ្ញត្តសិក្ខាបទដល់សាវ័កទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីកម្ចាត់បង់នូវទោសនៃការល្មើសទាំងនោះឯង ដែលហៅថាធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ។

Evaṃ āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ anuppattiṃ sikkhāpadapaññattiyā akālaṃ, uppattiñca kālanti vatvā idāni tesaṃ dhammānaṃ anuppattikālañca uppattikālañca dassetuṃ ‘‘na tāva, bhaddāli, idhekacce’’tiādimāha. Tattha mahattanti mahantabhāvaṃ. Saṅgho hi yāva na theranavamajjhimānaṃ vasena mahattaṃ patto hoti, tāva senāsanāni pahonti, sāsane ekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā na uppajjanti. Mahattaṃ patte pana te uppajjanti, atha satthā sikkhāpadaṃ paññapeti. Tattha mahattaṃ patte saṅghe paññattasikkhāpadāni –

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបានត្រាស់យ៉ាងនេះថា ការមិនកើតឡើងនៃធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ ជាកាលមិនគួរបញ្ញត្តសិក្ខាបទ និងការកើតឡើងនៃធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ ជាកាលគួរបញ្ញត្តសិក្ខាបទហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញកាលដែលមិនកើតឡើង និងកាលដែលកើតឡើងនៃធម៌ទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា na tāva, bhaddāli, idhekacce ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា mahattaṃ គឺភាពជាធំ (ភាពច្រើន)។ ព្រោះថា សង្ឃដរាបណាមិនទាន់ដល់នូវភាពជាធំ ដោយអំណាចនៃព្រះថេរៈ ភិក្ខុកណ្តាល និងភិក្ខុខ្ចីទេ ដរាបនោះ សេនាសនៈទាំងឡាយក៏នៅតែល្មមរស់នៅ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈខ្លះក្នុងសាសនាក៏មិនទាន់កើតឡើងដែរ។ លុះកាលដែរសង្ឃដល់នូវភាពជាធំហើយ ធម៌ទាំងនោះក៏កើតឡើង លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាក៏បញ្ញត្តសិក្ខាបទ។ ក្នុងទីនោះ សិក្ខាបទទាំងឡាយដែលទ្រង់បញ្ញត្តកាលសង្ឃដល់នូវភាពជាធំ គឺ៖

‘‘Yo pana bhikkhu anupasampannena uttaridvirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyya pācittiyaṃ (pāci. 51). Yā pana bhikkhunī anuvassaṃ vuṭṭhāpeyya pācittiyaṃ (pāci. 1171). Yā pana bhikkhunī ekavassaṃ dve vuṭṭhāpeyya pācittiya’’nti (pāci. 1175).

«ភិក្ខុណាមួយ សម្រេចការដេកជាមួយគ្នានឹងអនុបសម្បន្ន លើសជាងពីរយប់ ឬបីយប់ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ។ ភិក្ខុនីណាមួយ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យបួសរាល់ឆ្នាំ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ។ ភិក្ខុនីណាមួយ ញ៉ាំងបុគ្គលពីររូបឲ្យបួសក្នុងឆ្នាំតែមួយ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ»។

Iminā nayena veditabbāni.

គប្បីជ្រាបដោយន័យនេះឯង។

Lābhagganti lābhassa aggaṃ. Saṅgho hi yāva na lābhaggapatto hoti, na tāva lābhaṃ paṭicca āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti. Patte pana uppajjanti, atha satthā sikkhāpadaṃ paññapeti –

បទថា Lābhagganti គឺភាពលើសលុបនៃលាភ។ ព្រោះថា សង្ឃដរាបណាមិនទាន់ដល់នូវភាពលើសលុបនៃលាភទេ ដរាបនោះ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈព្រោះអាស្រ័យលាភ ក៏មិនទាន់កើតឡើងដែរ។ លុះកាលដែរសង្ឃដល់នូវភាពលើសលុបនៃលាភហើយ ធម៌ទាំងនោះក៏កើតឡើង លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាក៏បញ្ញត្តសិក្ខាបទថា៖

‘‘Yo [Pg.110] pana bhikkhu acelakassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyya pācittiya’’nti (pāci. 270).

«ភិក្ខុណាមួយ ហុចខាទនីយភោជនីយាហារ ដោយដៃរបស់ខ្លួន ដល់អចេលកៈក្តី ដល់បរិព្វាជកក្តី ដល់បរិព្វាជិកាក្តី ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ»។

Idañhi lābhaggapatte saṅghe sikkhāpadaṃ paññattaṃ.

ព្រោះថាសិក្ខាបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ញត្តកាលដែលសង្ឃដល់នូវភាពលើសលុបនៃលាភហើយ។

Yasagganti yasassa aggaṃ. Saṅgho hi yāva na yasaggapatto hoti, na tāva yasaṃ paṭicca āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti. Patte pana uppajjanti, atha satthā sikkhāpadaṃ paññapeti ‘‘surāmerayapāne pācittiya’’nti (pāci. 327). Idañhi yasaggapatte saṅghe sikkhāpadaṃ paññattaṃ.

បទថា Yasagganti គឺភាពលើសលុបនៃយស។ ព្រោះថា សង្ឃដរាបណាមិនទាន់ដល់នូវភាពលើសលុបនៃយសទេ ដរាបនោះ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈព្រោះអាស្រ័យយស ក៏មិនទាន់កើតឡើងដែរ។ លុះកាលដែរសង្ឃដល់នូវភាពលើសលុបនៃយសហើយ ធម៌ទាំងនោះក៏កើតឡើង លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាក៏បញ្ញត្តសិក្ខាបទថា «ការផឹកនូវសុរានិងមេរ័យ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ»។ ព្រោះថាសិក្ខាបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ញត្តកាលដែលសង្ឃដល់នូវភាពលើសលុបនៃយសហើយ។

Bāhusaccanti bahussutabhāvaṃ. Saṅgho hi yāva na bāhusaccapatto hoti, na tāva āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti. Bāhusaccapatte pana yasmā ekaṃ nikāyaṃ dve nikāye pañcapi nikāye uggahetvā ayoniso ummujjamānā puggalā rasena rasaṃ saṃsandetvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ dīpenti, atha satthā – ‘‘yo pana bhikkhu evaṃ vadeyya tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi (pāci. 418)…pe… samaṇuddesopi ce evaṃ vadeyyā’’tiādinā (pāci. 429) nayena sikkhāpadaṃ paññapeti.

បទថា Bāhusaccanti គឺភាពជាពហុស្សូត។ ព្រោះថា សង្ឃដរាបណាមិនទាន់ដល់នូវភាពជាពហុស្សូតទេ ដរាបនោះ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈក៏មិនទាន់កើតឡើងដែរ។ លុះកាលដែរសង្ឃដល់នូវភាពជាពហុស្សូតហើយ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលទាំងឡាយរៀនសូត្រនិកាយមួយក្តី និកាយពីរក្តី និកាយទាំងប្រាំក្តី ហើយងើបឡើងដោយខុសទំនង យករសធម៌ទៅប្រៀបធៀបនឹងរសធម៌ ហើយសម្តែងសាសនារបស់ព្រះសាស្តាឲ្យខុសពីធម៌ ខុសពីវិន័យ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាក៏បញ្ញត្តសិក្ខាបទដោយន័យជាដើមថា «ភិក្ខុណាមួយពោលយ៉ាងនេះថា ខ្ញុំដឹងច្បាស់នូវធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ... សូម្បីតែសាមណេរ ក៏ពោលយ៉ាងនេះដែរ»។

Rattaññutaṃ pattoti ettha rattiyo jānantīti rattaññū. Attano pabbajitadivasato paṭṭhāya bahū rattiyo jānanti, cirapabbajitāti vuttaṃ hoti. Rattaññūnaṃ bhāvaṃ rattaññutaṃ. Tatra rattaññutaṃ patte saṅghe upasenaṃ vaṅgantaputtaṃ ārabbha sikkhāpadaṃ paññattanti veditabbaṃ. So hāyasmā ūnadasavasse bhikkhū upasampādente disvā ekavasso saddhivihārikaṃ upasampādesi. Atha bhagavā sikkhāpadaṃ paññapesi – ‘‘na, bhikkhave, ūnadasavassena upasampādetabbo, yo upasampādeyya āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 75). Evaṃ paññatte sikkhāpade puna bhikkhū ‘‘dasavassamhā dasavassamhā’’ti bālā abyattā upasampādenti. Atha bhagavā aparampi sikkhāpadaṃ paññapesi – ‘‘na, bhikkhave, bālena abyattena upasampādetabbo, yo upasampādeyya, āpatti dukkaṭassa. Anujānāmi, bhikkhave, byattena bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetu’’nti. Iti rattaññutaṃ pattakāle dve sikkhāpadāni paññattāni.

ក្នុងបទថា rattaññutaṃ pattoti នេះ ពាក្យថា «rattaññū» គឺដឹងនូវរាត្រីទាំងឡាយ។ សេចក្តីថា ដឹងនូវរាត្រីជាច្រើន ចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលខ្លួនបានបួសមក គឺបួសបានយូរអង្វែងហើយ។ ភាពជាអ្នកដឹងរាត្រី ហៅថា «rattaññutaṃ»។ ក្នុងរត្តញ្ញូភាពនោះ គប្បីជ្រាបថា កាលដែរសង្ឃដល់នូវរត្តញ្ញូភាពហើយ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រារព្ភព្រះឧបសេន វង្គន្តបុត្ត ហើយបញ្ញត្តសិក្ខាបទ។ ឮថា ព្រះឧបសេនដ៏មានអាយុនោះ ឃើញភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានវស្សាតិចជាងដប់ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឧបសម្ប័ទ ក៏មានវស្សាទើបតែមួយវស្សា ហើយញ៉ាំងសទ្ធិវិហារិកឲ្យឧបសម្ប័ទដែរ។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុមានវស្សាតិចជាងដប់ មិនគប្បីញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឧបសម្ប័ទឡើយ ភិក្ខុណាឲ្យឧបសម្ប័ទ ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ»។ កាលបើសិក្ខាបទត្រូវបានបញ្ញត្តយ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាអ្នកល្ងង់ខ្លៅ មិនឈ្លាសវៃ ក៏ពោលថា «ពួកយើងមានដប់វស្សាហើយ ពួកយើងមានដប់វស្សាហើយ» ហើយក៏ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឧបសម្ប័ទទៀត។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទដទៃទៀតថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុជាអ្នកល្ងង់ខ្លៅ មិនឈ្លាសវៃ មិនគប្បីញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឧបសម្ប័ទឡើយ ភិក្ខុណាឲ្យឧបសម្ប័ទ ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតឲ្យភិក្ខុអ្នកឈ្លាសវៃ មានសមត្ថភាព មានដប់វស្សា ឬមានវស្សាលើសពីដប់ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឧបសម្ប័ទបាន»។ ដូច្នេះ សិក្ខាបទពីរត្រូវបានបញ្ញត្តក្នុងកាលដែលសង្ឃដល់នូវរត្តញ្ញូភាព។

146. Ājānīyasusūpamaṃ [Pg.111] dhammapariyāyaṃ desesinti taruṇājānīyaupamaṃ katvā dhammaṃ desayiṃ. Tatrāti tasmiṃ asaraṇe. Na kho, bhaddāli, eseva hetūti na esa sikkhāya aparipūrakārībhāvoyeva eko hetu.

១៤៦. ពាក្យថា "Ājānīyasusūpamaṃ dhammapariyāyaṃ desesiṃ" សេចក្ដីថា តថាគតធ្វើនូវឧបមាដោយកូនសេះអាជានេយ្យដ៏ក្មេងខ្ចី ហើយសម្ដែងធម៌។ ពាក្យថា "Tatrā" សេចក្ដីថា ក្នុងសេចក្ដីមិនរលឹកឃើញនោះ។ ពាក្យថា "Na kho, bhaddāli, eseva hetu" សេចក្ដីថា ភាពជាអ្នកមិនធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសិក្ខានេះ មិនមែនជាហេតុតែមួយនោះឡើយ។

147. Mukhādhāne kāraṇaṃ kāretīti khalīnabandhādīhi mukhaṭṭhapane sādhukaṃ gīvaṃ paggaṇhāpetuṃ kāraṇaṃ kāreti. Visūkāyitānītiādīhi visevanācāraṃ kathesi. Sabbāneva hetāni aññamaññavevacanāni. Tasmiṃ ṭhāneti tasmiṃ visevanācāre. Parinibbāyatīti nibbisevano hoti, taṃ visevanaṃ jahatīti attho. Yugādhāneti yugaṭṭhapane yugassa sādhukaṃ gahaṇatthaṃ.

១៤៧. ពាក្យថា "Mukhādhāne kāraṇaṃ kāreti" សេចក្ដីថា ធ្វើការបង្ហាត់ក្នុងការដាក់បង្ហៀរក្នុងមាត់ ដើម្បីឲ្យសេះងើបកបានល្អ ដោយការចងខ្សែបង្ហៀរជាដើម។ ដោយពាក្យជាដើមថា "Visūkāyitāni" ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវការប្រព្រឹត្តមិនទន់ភ្លន់។ ពាក្យទាំងអស់នេះ សុទ្ធសឹងតែជាវេវចនៈនៃគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា "Tasmiṃ ṭhāne" សេចក្ដីថា ក្នុងការប្រព្រឹត្តមិនទន់ភ្លន់នោះ។ ពាក្យថា "Parinibbāyati" សេចក្ដីថា ជាអ្នកទន់ភ្លន់ គឺលះបង់នូវការប្រព្រឹត្តមិនទន់ភ្លន់នោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "Yugādhāne" សេចក្ដីថា ក្នុងការដាក់នឹម ដើម្បីឲ្យសេះទទួលទ្រនឹមបានល្អ។

Anukkameti cattāropi pāde ekappahāreneva ukkhipane ca nikkhipane ca. Parasenāya hi āvāṭe ṭhatvā asiṃ gahetvā āgacchantassa assassa pāde chindanti. Tasmiṃ samaye esa ekappahāreneva cattāropi pāde ukkhipissatīti rajjubandhanavidhānena etaṃ kāraṇaṃ karonti. Maṇḍaleti yathā asse nisinnoyeva bhūmiyaṃ patitaṃ āvudhaṃ gahetuṃ sakkoti, evaṃ karaṇatthaṃ maṇḍale kāraṇaṃ kāreti. Khurakāseti aggaggakhurehi pathavīkamane. Rattiṃ okkantakaraṇasmiñhi yathā padasaddo na suyyati, tadatthaṃ ekasmiṃ ṭhāne saññaṃ datvā aggaggakhurehiyeva gamanaṃ sikkhāpenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Javeti sīghavāhane. ‘‘Dhāve’’tipi pāṭho. Attano parājaye sati palāyanatthaṃ, paraṃ palāyantaṃ anubandhitvā gahaṇatthañca etaṃ kāraṇaṃ kāreti. Davatteti davattāya, yuddhakālasmiñhi hatthīsu vā koñcanādaṃ karontesu assesu vā hasantesu rathesu vā nighosantesu yodhesu vā ukkuṭṭhiṃ karontesu tassa ravassa abhāyitvā parasenapavesanatthaṃ ayaṃ kāraṇā karīyati.

ពាក្យថា "Anukkameti" សេចក្ដីថា ក្នុងការលើកឡើង និងការដាក់ចុះនូវជើងទាំងបួន ក្នុងពេលតែមួយ។ ព្រោះថា ពួកយុទ្ធជនក្នុងកងទ័ពសត្រូវ តែងឈរក្នុងរណ្ដៅ កាន់ដាវ កាត់ជើងសេះដែលកំពុងរត់មក។ ក្នុងសម័យនោះ សេះនេះនឹងលើកជើងទាំងបួនឡើងក្នុងពេលតែមួយ គេទើបបង្ហាត់ការងារនេះ ដោយវិធីចងខ្សែ។ ពាក្យថា "Maṇḍale" សេចក្ដីថា គេបង្ហាត់សេះឲ្យរត់ជារង្វង់ ដើម្បីឲ្យអ្នកជិះសេះ អាចឱនរើសអាវុធដែលធ្លាក់លើដីបាន ទាំងដែលកំពុងជិះលើខ្នងសេះនោះឯង។ ពាក្យថា "Khurakāse" សេចក្ដីថា ក្នុងការដើរជាន់ដីដោយចុងក្រចកជើង។ ព្រោះថា ក្នុងការលបចូលវាយលុកកងទ័ពសត្រូវនាពេលយប់ ធ្វើដូចម្ដេចកុំឲ្យឮសូរជើងសេះ គេទើបឲ្យសញ្ញាក្នុងកន្លែងតែមួយ ហើយបង្ហាត់ឲ្យដើរដោយចុងក្រចកជើងសេះតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការបង្ហាត់នោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា "Jave" សេចក្ដីថា ក្នុងការនាំទៅយ៉ាងលឿន។ មានបាឋៈថា "Dhāve" ផងដែរ។ គេបង្ហាត់ការងារនេះ ដើម្បីរត់គេចខ្លួននៅពេលខ្លួនចាញ់ និងដើម្បីដេញតាមចាប់សត្រូវដែលកំពុងរត់គេចខ្លួន។ ពាក្យថា "Davatte" សេចក្ដីថា ដើម្បីលេងសប្បាយ ព្រោះថា ក្នុងពេលធ្វើសង្គ្រាម ទោះបីជាពួកដំរីស្រែកកញ្ជ្រៀវក្ដី ពួកសេះសម្រែកក្ដី ពួកឡានចម្បាំងឮសូរសន្ធឹកក្ដី ពួកយុទ្ធជនស្រែកហ៊ោកញ្ជ្រៀវក្ដី សេះនេះមិនខ្លាចញញើតចំពោះសំឡេងនោះឡើយ ហើយចូលទៅក្នុងកងទ័ពសត្រូវ គេទើបធ្វើការបង្ហាត់នេះ។

Rājaguṇeti raññā jānitabbaguṇe. Kūṭakaṇṇarañño kira guḷavaṇṇo nāma asso ahosi. Rājā pācīnadvārena nikkhamitvā cetiyapabbataṃ gamissāmīti [Pg.112] kalambanadītīraṃ sampatto. Asso tīre ṭhatvā udakaṃ otarituṃ na icchati, rājā assācariyaṃ āmantetvā – ‘‘aho tayā asso sikkhāpito udakaṃ otarituṃ na icchatī’’ti āha. Ācariyo – ‘‘susikkhāpito deva asso, evamassa hi cittaṃ ‘sacāhaṃ udakaṃ otarissāmi, vālaṃ temissati, vāle tinte rañño aṅge udakaṃ pāteyyā’ti evaṃ tumhākaṃ sarīre udakapātanabhayena na otarati, vālaṃ gaṇhāpethā’’ti āha. Rājā tathā kāresi. Asso vegena otaritvā pāraṃ gato. Etadatthaṃ ayaṃ kāraṇā karīyati. Rājavaṃseti assarājavaṃse. Vaṃso ceso assarājānaṃ, tathārūpena pahārena chinnabhinnasarīrāpi assārohaṃ parasenāya apātetvā bahi nīharantiyeva. Etadatthaṃ kāraṇaṃ kāretīti attho.

ពាក្យថា "Rājaguṇe" សេចក្ដីថា ក្នុងគុណសម្បត្តិដែលព្រះរាជាគប្បីជ្រាប។ បានឮថា ព្រះរាជាព្រះនាម កូដកណ្ណ មានសេះមួយក្បាលឈ្មោះ គុឡវណ្ណៈ។ ព្រះរាជាទ្រង់យាងចេញតាមទ្វារទិសខាងកើត ដោយព្រះតម្រិះថា "តថាគតនឹងទៅកាន់ភ្នំចេតិយបព្វត" ក៏បានទៅដល់ឆ្នេរស្ទឹងកឡម្ពៈ។ សេះនោះឈរនៅលើច្រាំង មិនព្រមចុះទៅក្នុងទឹកឡើយ ព្រះរាជាទើបត្រាស់ហៅនាយសារថីមកហើយមានព្រះរាជឱង្ការថា "ឱ! សេះដែលអ្នកបង្ហាត់ហើយ មិនព្រមចុះទឹកសោះ"។ នាយសារថីក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ សេះនេះត្រូវបានបង្ហាត់យ៉ាងល្អហើយ ព្រោះវាមានចិត្តគិតយ៉ាងនេះថា 'បើអាត្មាអញចុះទៅក្នុងទឹក កន្ទុយនឹងសើម កាលបើកន្ទុយសើមហើយ ទឹកនឹងខ្ទាតទៅត្រូវព្រះវរកាយរបស់ព្រះរាជា' សេះមិនព្រមចុះទឹក ព្រោះខ្លាចទឹកខ្ទាតត្រូវព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គយ៉ាងនេះឯង សូមព្រះអង្គទ្រង់ចាប់កន្ទុយវាទុកចុះ"។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ធ្វើតាមពាក្យនោះ។ សេះក៏ចុះទឹកយ៉ាងលឿន ហើយឆ្លងទៅដល់ត្រើយម្ខាង។ គេធ្វើការបង្ហាត់នេះ ដើម្បីប្រយោជន៍នេះឯង។ ពាក្យថា "Rājavaṃse" សេចក្ដីថា ក្នុងត្រកូលនៃស្ដេចសេះ។ នេះជាពូជពង្សរបស់ស្ដេចសេះទាំងឡាយ ទោះបីជាមានរាងកាយដាច់រហែកដោយការវាយប្រហារយ៉ាងនោះក្ដី ក៏មិនទម្លាក់អ្នកជិះសេះទៅក្នុងកងទ័ពសត្រូវឡើយ គឺតែងតែនាំចេញមកខាងក្រៅជានិច្ច។ គេធ្វើការបង្ហាត់ដើម្បីប្រយោជន៍នេះ នេះជាអធិប្បាយ។

Uttame javeti javasampattiyaṃ, yathā uttamajavo hoti, evaṃ kāraṇaṃ kāretīti attho. Uttame hayeti uttamahayabhāve, yathā uttamahayo hoti, evaṃ kāraṇaṃ kāretīti attho. Tattha pakatiyā uttamahayova uttamahayakāraṇaṃ arahati, na añño. Uttamahayakāraṇāya eva ca hayo uttamajavaṃ paṭipajjati, na aññoti.

ពាក្យថា "Uttame jave" សេចក្ដីថា ក្នុងសេចក្ដីបរិបូណ៌ដោយល្បឿនលឿន គេធ្វើការបង្ហាត់យ៉ាងណា ដើម្បីឲ្យមានល្បឿនលឿនបំផុត នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "Uttame haye" សេចក្ដីថា ក្នុងភាពជាសេះដ៏ប្រសើរ គេធ្វើការបង្ហាត់យ៉ាងណា ដើម្បីឲ្យទៅជាសេះដ៏ប្រសើរ នេះជាអធិប្បាយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយធម្មតា សេះដ៏ប្រសើរតែប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរដល់ការបង្ហាត់សម្រាប់សេះដ៏ប្រសើរ សេះដទៃមិនសមគួរឡើយ។ ហើយសេះដែលទទួលការបង្ហាត់សម្រាប់សេះដ៏ប្រសើរនោះឯង ទើបអាចសម្រេចបាននូវល្បឿនដ៏ប្រសើរ សេះដទៃមិនអាចសម្រេចបានឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

Tatridaṃ vatthu – eko kira rājā ekaṃ sindhavapotakaṃ labhitvā sindhavabhāvaṃ ajānitvāva imaṃ sikkhāpehīti ācariyassa adāsi. Ācariyopi tassa sindhavabhāvaṃ ajānanto taṃ māsakhādakaghoṭakānaṃ kāraṇāsu upaneti. So attano ananucchavikattā kāraṇaṃ na paṭipajjati. So taṃ dametuṃ asakkonto ‘‘kūṭasso ayaṃ mahārājā’’ti vissajjāpesi.

ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ បានឮថា ព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ ទ្រង់បានកូនសេះសិន្ធពមួយក្បាល ប៉ុន្តែមិនទ្រង់ជ្រាបថាជាសេះសិន្ធពឡើយ ទើបប្រគល់ទៅឲ្យគ្រូបង្វឹកសេះ ដោយព្រះរាជឱង្ការថា "ចូរអ្នកបង្ហាត់សេះនេះចុះ"។ សូម្បីតែគ្រូបង្វឹកសេះ ក៏មិនដឹងថាវាជាសេះសិន្ធពដែរ ទើបនាំវាទៅបង្ហាត់តាមវិធីបង្ហាត់សេះធម្មតាដែលស៊ីតែសណ្ដែក។ សេះនោះ ព្រោះតែការបង្ហាត់នោះមិនសមគួរដល់ខ្លួន ទើបមិនព្រមធ្វើតាមការបង្ហាត់នោះ។ គ្រូបង្វឹកសេះនោះ មិនអាចទូន្មានវាបាន ទើបក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះមហារាជ សេះនេះជាសេះកាចខូច" ហើយក៏លែងវាទៅ។

Athekadivasaṃ eko assācariyapubbako daharo upajjhāyassa bhaṇḍakaṃ gahetvā gacchanto taṃ parikhāpiṭṭhe carantaṃ disvā – ‘‘anaggho, bhante, sindhavapotako’’ti upajjhāyassa kathesi. Sace rājā jāneyya, maṅgalassaṃ naṃ kareyyāti. Thero āha – ‘‘micchādiṭṭhiko, tāta, rājā appeva nāma buddhasāsane pasīdeyya rañño kathehī’’ti. So gantvā, – ‘‘mahārāja, anaggho sindhavapotako atthī’’ti kathesi. Tayā diṭṭho[Pg.113], tātāti? Āma, mahārājāti. Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti? Tumhākaṃ bhuñjanakasuvaṇṇathāle tumhākaṃ bhuñjanakabhattaṃ tumhākaṃ pivanakaraso tumhākaṃ gandhā tumhākaṃ mālāti. Rājā sabbaṃ dāpesi. Daharo gāhāpetvā agamāsi.

ក្រោយមក ថ្ងៃមួយ មានភិក្ខុវ័យក្មេងមួយរូប ដែលធ្លាប់ធ្វើជាគ្រូបង្វឹកសេះពីមុន កាលកំពុងកាន់យកបរិក្ខាររបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ដើរទៅ បានឃើញសេះនោះកំពុងដើររកស៊ីនៅមាត់កសិណ ក៏ក្រាបទូលព្រះឧបជ្ឈាយ៍ថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ កូនសេះសិន្ធពនេះមានតម្លៃរកលេខដាក់គ្មានឡើយ"។ "បើព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាប ព្រះអង្គមុខជានឹងធ្វើវាឲ្យទៅជាសេះមង្គលជាមិនខាន"។ ព្រះថេរៈមានថេរដីកាថា "ម្នាលអាវុសោ ព្រះរាជាជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ ធ្វើដូចម្ដេចហ្ន៎ឲ្យព្រះអង្គមានសេចក្ដីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ចូរអ្នកទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាចុះ"។ ភិក្ខុវ័យក្មេងនោះក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះមហារាជ មានកូនសេះសិន្ធពដ៏មានតម្លៃរកលេខដាក់គ្មានមួយក្បាល"។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា "ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ អ្នកបានឃើញឬ?" ភិក្ខុនោះក្រាបទូលថា "ករុណា ព្រះមហារាជ"។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា "តើគួរបាននូវអ្វីខ្លះ?" ភិក្ខុនោះក្រាបទូលថា "គឺព្រះស្ងោយក្នុងភាជន៍មាសដែលព្រះអង្គសោយ ទឹកសោយរបស់ព្រះអង្គ គ្រឿងក្រអូបរបស់ព្រះអង្គ និងកម្រងផ្ការបស់ព្រះអង្គ"។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រោសប្រទានរបស់ទាំងអស់នោះ។ ភិក្ខុវ័យក្មេងនោះឲ្យគេកាន់យករបស់ទាំងនោះ ហើយដើរទៅកាន់ទីនោះ។

Asso gandhaṃ ghāyitvāva ‘‘mayhaṃ guṇajānanakaācariyo atthi maññe’’ti sīsaṃ ukkhipitvā olokento aṭṭhāsi. Daharo gantvā ‘‘bhattaṃ bhuñjā’’ti accharaṃ pahari. Asso āgantvā suvaṇṇathāle bhattaṃ bhuñji, rasaṃ pivi. Atha naṃ gandhehi vilimpitvā rājapiḷandhanaṃ piḷandhitvā ‘‘purato purato gacchā’’ti accharaṃ pahari. So daharassa purato purato gantvā maṅgalassaṭṭhāne aṭṭhāsi. Daharo – ‘‘ayaṃ te, mahārāja, anaggho sindhavapotako, imināva naṃ niyāmena katipāhaṃ paṭijaggāpehī’’ti vatvā nikkhami.

សេះនោះ លុះបានធុំក្លិនក្រអូបហើយ ក៏គិតថា "ប្រហែលជាមានគ្រូដែលស្គាល់គុណសម្បត្តិរបស់អញហើយតើ" ក៏ងើបក្បាលឡើងឈរមើលទៅ។ ភិក្ខុវ័យក្មេងនោះដើរទៅជិត ហើយដេញម្រាមដៃថា "ចូរស៊ីបាយចុះ"។ សេះក៏ដើរមកស៊ីបាយក្នុងភាជន៍មាស និងផឹកទឹកសោយនោះ។ លំដាប់នោះ ភិក្ខុនោះក៏លាបគ្រឿងក្រអូបឲ្យវា តុបតែងដោយកម្រងផ្ការបស់ព្រះរាជា ហើយដេញម្រាមដៃប្រាប់ថា "ចូរដើរទៅខាងមុខៗ ចុះ"។ សេះនោះក៏ដើរទៅខាងមុខភិក្ខុវ័យក្មេងនោះ រហូតទៅឈរនៅក្នុងកន្លែងសេះមង្គល។ ភិក្ខុវ័យក្មេងក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះមហារាជ នេះជាកូនសេះសិន្ធពដ៏មានតម្លៃរកលេខដាក់គ្មានរបស់ព្រះអង្គ សូមព្រះអង្គឲ្យគេថែរក្សាវាតាមវិធីនេះអស់ពីរបីថ្ងៃចុះ" រួចហើយក៏ចៀសចេញទៅ។

Atha katipāhassa accayena āgantvā assassa ānubhāvaṃ passissasi, mahārājāti. Sādhu ācariya kuhiṃ ṭhatvā passāmāti? Uyyānaṃ gaccha, mahārājāti. Rājā assaṃ gāhāpetvā agamāsi. Daharo accharaṃ paharitvā ‘‘etaṃ rukkhaṃ anupariyāhī’’ti assassa saññaṃ adāsi. Asso pakkhanditvā rukkhaṃ anuparigantvā āgato. Rājā neva gacchantaṃ na āgacchantaṃ addasa. Diṭṭho te, mahārājāti? Na diṭṭho, tātāti. Valañjakadaṇḍaṃ etaṃ rukkhaṃ nissāya ṭhapethāti vatvā accharaṃ pahari ‘‘valañjakadaṇḍaṃ gahetvā ehī’’ti. Asso pakkhanditvā mukhena gahetvā āgato. Diṭṭhaṃ, mahārājāti. Diṭṭhaṃ, tātāti.

លុះកន្លងពីរបីថ្ងៃមក ភិក្ខុនោះក៏ត្រឡប់មកវិញ ហើយក្រាបទូលថា "បពិត្រព្រះមហារាជ ព្រះអង្គចង់ទតមើលអានុភាពរបស់សេះដែរឬទេ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "ល្អហើយ លោកគ្រូ តើយើងគួរឈរមើលនៅកន្លែងណា?" ភិក្ខុនោះក្រាបទូលថា "សូមព្រះអង្គយាងទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យានចុះ ព្រះមហារាជ"។ ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យគេនាំសេះនោះទៅ ហើយក៏យាងទៅ។ ភិក្ខុវ័យក្មេងដេញម្រាមដៃ ហើយឲ្យសញ្ញាដល់សេះថា "ចូររត់ព័ទ្ធជុំវិញដើមឈើនេះចុះ"។ សេះក៏លោតរត់ទៅព័ទ្ធជុំវិញដើមឈើនោះ រួចត្រឡប់មកវិញ។ ព្រះរាជាមិនទាន់ទាំងទតឃើញវាទៅ ឬទតឃើញវាត្រឡប់មកវិញឡើយ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើព្រះអង្គទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "មិនឃើញទេ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ"។ ភិក្ខុនោះក្រាបទូលថា "សូមព្រះអង្គដាក់ព្រះរាជដំបងផ្អែកនឹងដើមឈើនេះចុះ" រួចហើយក៏ដេញម្រាមដៃប្រាប់សេះថា "ចូរទៅខាំយកព្រះរាជដំបងមក"។ សេះក៏លោតរត់ទៅខាំយកព្រះរាជដំបងនោះត្រឡប់មកវិញ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "ឃើញហើយ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ"

Puna accharaṃ pahari ‘‘uyyānassa pākāramatthakena caritvā ehī’’ti. Asso tathā akāsi. Diṭṭho, mahārājāti. Na diṭṭho, tātāti. Rattakambalaṃ āharāpetvā assassa pāde bandhāpetvā tatheva saññaṃ adāsi. Asso ullaṅghitvā pākāramatthakena anupariyāyi. Balavatā purisena āviñchanaalātaggisikhā viya uyyānapākāramatthake paññāyittha. Asso gantvā samīpe ṭhito. Diṭṭhaṃ, mahārājāti. Diṭṭhaṃ, tātāti. Maṅgalapokkharaṇipākāramatthake anupariyāhīti saññaṃ adāsi.

ភិក្ខុនោះដេញម្រាមដៃម្ដងទៀត ប្រាប់ថា "ចូររត់នៅលើខ្នងកំពែងឧទ្យាន រួចត្រឡប់មកវិញ"។ សេះក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "មិនឃើញទេ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ"។ ភិក្ខុនោះទើបឲ្យគេនាំយកសំពត់កម្ពលក្រហមមកចងនៅជើងទាំងបួនរបស់សេះ ហើយឲ្យសញ្ញាដូចមុន។ សេះក៏លោតឡើងរត់ព័ទ្ធជុំវិញនៅលើខ្នងកំពែង។ ស្នាមក្រហមលេចឡើងនៅលើខ្នងកំពែងឧទ្យាន ដូចជាចុងនៃដងគប់ភ្លើងដែលបុរសមានកម្លាំងបង្វិលយ៉ាងលឿនដូច្នោះឯង។ សេះរត់រួចហើយក៏មកឈរក្បែរនោះ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "ឃើញហើយ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ"។ ភិក្ខុនោះក៏ឲ្យសញ្ញាប្រាប់ទៀតថា "ចូររត់នៅលើខ្នងកំពែងស្រះស្រង់មង្គលចុះ"

Puna ‘‘pokkharaṇiṃ otaritvā padumapattesu cārikaṃ carāhī’’ti saññaṃ adāsi. Pokkharaṇiṃ otaritvā sabbapadumapatte caritvā agamāsi, ekaṃ pattampi [Pg.114] anakkantaṃ vā phālitaṃ vā chinditaṃ vā khaṇḍitaṃ vā nāhosi. Diṭṭhaṃ, mahārājāti. Diṭṭhaṃ, tātāti. Accharaṃ paharitvā taṃ hatthatalaṃ upanāmesi. Dhātūpatthaddho laṅghitvā hatthatale aṭṭhāsi. Diṭṭhaṃ, mahārājāti? Diṭṭhaṃ, tātāti. Evaṃ uttamahayo eva uttamakāraṇāya uttamajavaṃ paṭipajjati.

ភិក្ខុនោះឲ្យសញ្ញាម្ដងទៀតថា "ចូរចុះទៅក្នុងស្រះស្រង់ ហើយដើរនៅលើស្លឹកឈូកលំចង់ចុះ"។ សេះក៏ចុះទៅក្នុងស្រះស្រង់ ដើរនៅលើស្លឹកឈូកលំចង់ទាំងអស់ រួចត្រឡប់មកវិញ ដោយគ្មានស្លឹកឈូកសូម្បីតែមួយសន្លឹកដែលវាលែងជាន់ ឬរហែក ឬដាច់ ឬបាក់ឡើយ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "ឃើញហើយ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ"។ ភិក្ខុនោះដេញម្រាមដៃ ហើយលាតបាតដៃហុចទៅជិតវា។ សេះនោះធ្វើខ្លួនឲ្យស្រាល ហើយលោតឡើងទៅឈរនៅលើបាតដៃ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "ឃើញហើយ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ"។ យ៉ាងនេះឯង សេះដ៏ប្រសើរតែប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចសម្រេចបាននូវល្បឿនដ៏ប្រសើរ ក្នុងការបង្ហាត់ដ៏ប្រសើរ។

Uttame sākhalyeti muduvācāya. Muduvācāya hi, ‘‘tāta, tvaṃ mā cintayi, rañño maṅgalasso bhavissasi, rājabhojanādīni labhissasī’’ti uttamahayakāraṇaṃ kāretabbo. Tena vuttaṃ ‘‘uttame sākhalye’’ti. Rājabhoggoti rañño upabhogo. Rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchatīti yattha katthaci gacchantena hatthaṃ viya pādaṃ viya anohāyeva gantabbaṃ hoti. Tasmā aṅganti saṅkhaṃ gacchati, catūsu vā senaṅgesu ekaṃ aṅgaṃ hoti.

ពាក្យថា "Uttame sākhalye" សេចក្ដីថា ដោយវាចាទន់ភ្លន់។ ព្រោះថា គេត្រូវបង្ហាត់សេះដ៏ប្រសើរដោយវាចាទន់ភ្លន់ថា "ម្នាលកូន ចូរអ្នកកុំបារម្ភឡើយ អ្នកនឹងបានជាសេះមង្គលរបស់ព្រះរាជា នឹងបានទទួលព្រះរាជទានគ្រឿងឧបភោគបរិភោគរបស់ព្រះរាជាជាមិនខាន"។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "Uttame sākhalye"។ ពាក្យថា "Rājabhoggo" សេចក្ដីថា គ្រឿងឧបភោគរបស់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា "Rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati" សេចក្ដីថា កាលដែលព្រះរាជាយាងទៅកាន់ទីណាមួយ ត្រូវតែទៅជាមួយសេះនោះជានិច្ច មិនលះបង់ឡើយ ដូចជាដៃ និងជើងដូច្នោះ។ ព្រោះហេតុនោះ សេះនោះទើបបានឈ្មោះថាជា "អង្គ" ឬមួយថា ជាអង្គមួយក្នុងចំណោមអង្គទាំងបួននៃកងទ័ព។

Asekhāya sammādiṭṭhiyāti arahattaphalasammādiṭṭhiyā. Sammāsaṅkappādayopi taṃsampayuttāva. Sammāñāṇaṃ pubbe vuttasammādiṭṭhiyeva. Ṭhapetvā pana aṭṭha phalaṅgāni sesā dhammā vimuttīti veditabbā. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana desanā ugghaṭitaññūpuggalassa vasena arahattanikūṭaṃ gahetvā niṭṭhāpitāti.

ពាក្យថា "Asekhāya sammādiṭṭhiyā" សេចក្ដីថា ដោយសម្មាទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយអរហត្តផល។ សូម្បីតែសម្មាសង្កប្បៈជាដើម ក៏ប្រកបដោយអរហត្តផលនោះឯង។ ចំណែកឯសម្មាញាណ គឺសម្មាទិដ្ឋិដែលបានពោលមកហើយខាងដើមនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត វៀរលែងតែអង្គនៃផលទាំងប្រាំបីចេញ ធម៌ដែលនៅសល់គប្បីជ្រាបថាជា "វិមុត្តិ"។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ចំណែកឯព្រះធម៌ទេសនានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងបញ្ចប់ដោយការនាំយកអរហត្តផលជាកំពូល ដោយអំណាចនៃបុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Bhaddālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃភទ្ទាលិសូត្រ ចប់ហើយ។

6. Laṭukikopamasuttavaṇṇanā

៦. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃលដុកិកោបមសូត្រ

148. Evaṃ me sutanti laṭukikopamasuttaṃ. Tattha yena so vanasaṇḍoti ayampi mahāudāyitthero bhagavatā saddhiṃyeva piṇḍāya pavisitvā saddhiṃ paṭikkami. Tasmā yena so bhagavatā upasaṅkamanto vanasaṇḍo tenupasaṅkamīti veditabbo. Apahattāti apahārako. Upahattāti upahārako. Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito.

១៤៨. ព្រះសូត្រដែលមានពាក្យផ្ដើមថា "Evaṃ me sutaṃ" នោះ គឺលដុកិកោបមសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា "Yena so vanasaṇḍo" សេចក្ដីថា សូម្បីតែព្រះមហាឧទាយិត្ថេរៈនេះ ក៏បានចូលទៅបិណ្ឌបាតជាមួយព្រះមានព្រះភាគ ហើយក៏ត្រឡប់មកវិញជាមួយព្រះអង្គដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅកាន់ព្រៃសណ្ឌណា ព្រះថេរៈក៏ចូលទៅកាន់ព្រៃសណ្ឌនោះដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "Apahattā" សេចក្ដីថា អ្នកនាំចេញ។ ពាក្យថា "Upahattā" សេចក្ដីថា អ្នកនាំចូលមក។ ពាក្យថា "Paṭisallānā vuṭṭhito" សេចក្ដីថា ចេញចាកផលសមាបត្តិ។

149. Yaṃ [Pg.115] bhagavāti yasmiṃ samaye bhagavā. Iṅghāti āṇattiyaṃ nipāto. Aññathattanti cittassa aññathattaṃ. Tañca kho na bhagavantaṃ paṭicca, evarūpaṃ pana paṇītabhojanaṃ alabhantā kathaṃ yāpessāmāti evaṃ paṇītabhojanaṃ paṭicca ahosīti veditabbaṃ. Bhūtapubbanti iminā rattibhojanassa paṇītabhāvaṃ dasseti. Sūpeyyanti sūpena upanetabbaṃ macchamaṃsakaḷīrādi. Samaggā bhuñjissāmāti ekato bhuñjissāma. Saṅkhatiyoti abhisaṅkhārikakhādanīyāni. Sabbā tā rattinti sabbā tā saṅkhatiyo rattiṃyeva honti, divā pana appā parittā thokikā hontīti. Manussā hi divā yāgukañjiyādīhi yāpetvāpi rattiṃ yathāsatti yathāpaṇītameva bhuñjanti.

១៤៩. «យំ ភគវា» មានសេចក្តីថា ក្នុងសម័យណា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «ឥង្ឃៈ» ជាសូរសព្ទនិបាត ក្នុងអត្ថបង្គាប់ (ឬដាស់តឿន)។ ពាក្យថា «អញ្ញថត្តំ» គឺសេចក្តីប្រែប្រួលផ្សេងៗនៃចិត្ត។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពប្រែប្រួលនៃចិត្តនោះ មិនមែនកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យនឹងព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ ប៉ុន្តែគួរជ្រាបថា ភាពប្រែប្រួលនោះកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យនឹងភោជនដ៏សម្រិតសម្រាំង ដោយគិតថា «កាលបើមិនបានភោជនដ៏សម្រិតសម្រាំងមានសភាពយ៉ាងនេះ តើយើងនឹងញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដូចម្តេចបាន»។ ពាក្យថា «ភូតបុព្វំ» នេះ ព្រះថេរៈបង្ហាញនូវភាពសម្រិតសម្រាំងនៃភោជនក្នុងពេលយប់។ ពាក្យថា «សូបេយ្យំ» គឺគ្រឿងផ្សំដែលត្រូវបរិភោគជាមួយសម្ល មានត្រី សាច់ និងទំពាំងជាដើម។ ពាក្យថា «សមគ្គា ភុញ្ជិស្សាម» គឺយើងនឹងបរិភោគរួមគ្នា។ ពាក្យថា «សង្ខតិយោ» គឺខាទនីយៈ (របស់ខាំទំពារ) ដែលគេចម្អិនសម្រិតសម្រាំង។ ពាក្យថា «សព្វា តា រត្តិំ» គឺខាទនីយៈដែលគេចម្អិនសម្រិតសម្រាំងទាំងអស់នោះ មានតែក្នុងពេលយប់ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកក្នុងពេលថ្ងៃ មានតិចតួចស្ដួចស្ដើងណាស់។ ព្រោះថាមនុស្សទាំងឡាយ ទោះបីជាក្នុងពេលថ្ងៃរស់នៅដោយបបរ ឬទឹកបបរជាដើមកေါយតែដល់ពេលយប់ តែងបរិភោគភោជនដ៏សម្រិតសម្រាំងតាមកម្លាំងរបស់ខ្លួន។

Puna bhūtapubbanti iminā ratti vikālabhojane ādīnavaṃ dasseti. Tattha andhakāratimisāyanti bahalandhakāre. Māṇavehīti corehi. Katakammehīti katacorakammehi. Corā kira katakammā yaṃ nesaṃ devataṃ āyācitvā kammaṃ nipphannaṃ, tassa upahāratthāya manusse māretvā galalohitādīni gaṇhanti. Te aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalā uppajjissanti, pabbajitaṃ pariyesanto nāma natthīti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akatakammehīti aṭavito gāmaṃ āgamanakāle kammanipphannatthaṃ puretaraṃ balikammaṃ kātukāmehi. Asaddhammena nimantetīti ‘‘ehi bhikkhu ajjekarattiṃ idheva bhuñjitvā idha vasitvā sampattiṃ anubhavitvā sve gamissasī’’ti methunadhammena nimanteti.

ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា «ភូតបុព្វំ» នេះ ព្រះមហាឧទាយីថេរៈ បង្ហាញនូវទោសក្នុងការបរិភោគអាហារក្នុងពេលយប់ដែលជាវិកាល។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «អន្ធការតមិសាយ» គឺក្នុងទីងងឹតសូន្យសុង។ ពាក្យថា «មាណវេហិ» គឺពួកចោរ។ ពាក្យថា «កតកម្មេហិ» គឺពួកចោរដែលបានធ្វើចោរកម្មរួចហើយ។ ឮថា ពួកចោរដែលបានធ្វើចោរកម្មរួចហើយនោះ កាលបើការងារសម្រេចបានដូចបំណងដែលខ្លួនបានបន់ស្រន់ចំពោះទេវតាណា តែងសម្លាប់មនុស្សយកឈាមច្រកក និងវត្ថុផ្សេងៗ ដើម្បីធ្វើពលិការចំពោះទេវតានោះ។ ពួកចោរទាំងនោះគិតថា «កាលបើមនុស្សដទៃត្រូវបានសម្លាប់ នឹងកើតមានសេចក្តីវឹកវរអ៊ូអែរឡើង តែចំណែកអ្នកស្វែងរកបព្វជិត មិនមានឡើយ» ទើបចាប់ភិក្ខុសម្លាប់ចោល។ ព្រះមហាឧទាយីថេរៈពោលសំដៅយកហេតុនោះ។ ពាក្យថា «អកតកម្មេហិ» គឺពួកចោរដែលចង់ធ្វើពលិការជាមុន ដើម្បីឲ្យការងារសម្រេច ក្នុងពេលដែលធ្វើដំណើរចេញពីព្រៃចូលមកកាន់ស្រុក។ ពាក្យថា «អសទ្ធម្មេន និមន្តេតិ» គឺញ៉ាំងភិក្ខុឲ្យអញ្ជើញដោយមេថុនធម្មថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមអញ្ជើញមក ក្នុងរាត្រីថ្ងៃនេះ សូមបរិភោគក្នុងផ្ទះនេះ សម្រាកក្នុងផ្ទះនេះ ទទួលសេចក្តីសុខសម្រួល ហើយសឹមនិមន្តទៅក្នុងថ្ងៃស្អែកចុះ»។

Puna bhūtapubbanti iminā attanā diṭṭhakāraṇaṃ katheti. Vijjantarikāyāti vijjuvijjotanakkhaṇe. Vissaramakāsīti mahāsaddamakāsi. Abhummeti bhū’ti vaḍḍhi, abhū’ti avaḍḍhi, vināso mayhanti attho. Pisāco vata manti pisāco maṃ khādituṃ āgato vata. Ātumārī mātumārīti ettha ātūti pitā, mātūti mātā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yassa pitā vā mātā vā atthi, taṃ mātāpitaro amhākaṃ puttakoti yathā tathā vā uppādetvā yaṃkiñci khādanīyabhojanīyaṃ datvā ekasmiṃ ṭhāne sayāpenti. So evaṃ rattiṃ piṇḍāya na carati. Tuyhaṃ pana mātāpitaro matā maññe, tena evaṃ carasīti.

ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា «ភូតបុព្វំ» នេះ ព្រះថេរៈទូលសម្តែងនូវហេតុការណ៍ដែលខ្លួនបានឃើញផ្ទាល់ភ្នែក។ ពាក្យថា «វិជ្ជន្តរិកាយ» គឺក្នុងខណៈដែលផ្លេកបន្ទោរភ្លឺឡើង។ ពាក្យថា «វិស្សរមកាសិ» គឺបានធ្វើនូវសំឡេងយ៉ាងខ្លាំង (ស្រែកខ្លាំងៗ)។ ក្នុងពាក្យថា «អភូមេ» ពាក្យថា «ភូ» គឺសេចក្តីចម្រើន ពាក្យថា «អភូ» គឺសេចក្តីមិនចម្រើន គឺសេចក្តីវិនាសរបស់ខ្ញុំ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «បិសាចោ វត មំ» គឺបិសាចមកដើម្បីស៊ីអញពិតមែនហើយតើ។ ក្នុងពាក្យថា «អាតុម៉ារី ម៉ាតុម៉ារី» នេះ ពាក្យថា «អាតុ» គឺឪពុក ពាក្យថា «ម៉ាតុ» គឺម្តាយ។ សេចក្តីអធិប្បាយមានដូចតទៅ៖ បុគ្គលណាដែលមានឪពុក ឬម្តាយ ឪពុកម្តាយរបស់បុគ្គលនោះ តែងនិយាយថា «កូនសម្លាញ់របស់យើង» ហើយស្វែងរកអាហារតាមលទ្ធភាព ឲ្យនូវខាទនីយភោជនីយាហារណាមួយ ហើយឲ្យដេកក្នុងកន្លែងតែមួយ។ បុគ្គលនោះ មិនបាច់ដើរត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតក្នុងពេលយប់យ៉ាងនេះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ឪពុកម្តាយរបស់លោក ប្រហែលជាស្លាប់អស់ហើយដឹង ទើបបានជាលោកដើរត្រេចទៅយ៉ាងនេះ។

150. Evamevāti [Pg.116] evameva kiñci ānisaṃsaṃ apassantā nikkāraṇeneva. Evamāhaṃsūti garahanto āha. Tattha āhaṃsūti vadanti. Kiṃ panimassāti imassa appamattakassa hetu kiṃ vattabbaṃ nāma, nanu apassantena viya asuṇantena viya bhavitabbanti. Oramattakassāti parittamattakassa. Adhisallikhatevāyanti ayaṃ samaṇo navanītaṃ pisanto viya padumanāḷasuttaṃ kakacena okkantanto viya atisallekhati, ativāyāmaṃ karoti. Sikkhākāmāti sāriputtamoggallānādayo viya sikkhākāmā, tesu ca appaccayaṃ upaṭṭhapenti. Tesañhi evaṃ hoti ‘‘sace ete ‘appamattakametaṃ, haratha bhagavā’ti vadeyyuṃ, kiṃ satthā na hareyya. Evaṃ pana avatvā bhagavantaṃ parivāretvā nisinnā ‘evaṃ bhagavā, sādhu bhagavā, paññapetha bhagavā’ti atirekataraṃ ussāhaṃ paṭilabhantī’’ti. Tasmā tesu appaccayaṃ upaṭṭhapenti.

១៥០. ពាក្យថា «ឯវមេវ» គឺយ៉ាងនោះឯង ពួកមោឃបុរសទាំងឡាយ មិនឃើញនូវអានិសង្សណាមួយឡើយ ក៏និយាយដោយគ្មានហេតុផលទាល់តែសោះ។ ពាក្យថា «ឯវមាဟំសុ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តិះដៀលហើយទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «អាဟំសុ» គឺពួកគេនិយាយ។ ពាក្យថា «កិំ បនិមស្ស» គឺព្រោះតែទោសបន្តិចបន្តួចនេះ តើមានអ្វីដែលត្រូវនិយាយប្រដៅខ្លាំងម៉្លេះ គួរតែធ្វើដូចជាមិនឃើញ ដូចជាមិនឮ មិនល្អទេឬ។ ពាក្យថា «ឱរមត្តកស្ស» គឺទោសបន្តិចបន្តួច ឬតិចតួចស្តួចស្តើង។ ពាក្យថា «អធិសល្លិខតេវាយំ» គឺសមណៈនេះ តែងកោសរូសហួសហេតុ ដូចជាបុគ្គលកិនទឹកដោះស្រស់ ឬដូចជាបុគ្គលអារសរសៃក្រពុំឈូកដោយរណារ គឺលោកធ្វើសេចក្តីព្យាយាមហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា «សិក្ខាកាមា» គឺភិក្ខុទាំងឡាយដែលប្រាថ្នានូវសិក្ខា ដូចជាព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមោគ្គល្លានជាដើម ហើយពួកមោឃបុរសទាំងនោះ តែងធ្វើនូវសេចក្តីមិនត្រេកអរឲ្យកើតឡើងដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ព្រោះថា ពួកមោឃបុរសទាំងនោះមានគំនិតយ៉ាងនេះថា «ប្រសិនបើភិក្ខុទាំងនោះទូលថា ”បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ នេះជាទោសបន្តិចបន្តួចទេ សូមព្រះអង្គលះបង់ចោលចុះ” តើព្រះសាស្តានឹងមិនលះបង់ចោលឬអ្វី។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុទាំងនោះមិននិយាយយ៉ាងនេះឡើយ បែរជាមកអង្គុយចោមរោមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយទូលថា ”យ៉ាងហ្នឹងហើយ ព្រះអង្គ ប្រពៃហើយ ព្រះអង្គ សូមព្រះអង្គបញ្ញត្តចុះ” ហើយក៏មានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយលើសលប់ទៅវិញ”។ ហេតុនោះ ទើបពួកមោឃបុរសទាំងនោះ ធ្វើនូវសេចក្តីមិនត្រេកអរឲ្យកើតឡើងដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។

Tesanti tesaṃ ekaccānaṃ moghapurisānaṃ. Tanti taṃ appamattakaṃ pahātabbaṃ. Thūlo kaliṅgaroti gale baddhaṃ mahākaṭṭhaṃ viya hoti. Laṭukikā sakuṇikāti cātakasakuṇikā. Sā kira ravasataṃ ravitvā naccasataṃ naccitvā sakiṃ gocaraṃ gaṇhāti. Ākāsato bhūmiyaṃ patiṭṭhitaṃ pana naṃ disvā vacchapālakādayo kīḷanatthaṃ pūtilatāya bandhanti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Āgametīti upeti. Tañhi tassāti taṃ pūtilatābandhanaṃ tassā appasarīratāya ceva appathāmatāya ca balavabandhanaṃ nāma, mahantaṃ nāḷikerarajju viya ducchijjaṃ hoti. Tesanti tesaṃ moghapurisānaṃ saddhāmandatāya ca paññāmandatāya ca balavaṃ bandhanaṃ nāma, dukkaṭavatthumattakampi mahantaṃ pārājikavatthu viya duppajahaṃ hoti.

ពាក្យថា «តេសំ» គឺពួកមោឃបុរសទាំងនោះមួយចំនួន។ ពាក្យថា «តំ» គឺទោសបន្តិចបន្តួចដែលត្រូវលះបង់នោះ។ ពាក្យថា «ថូលោ កឡិង្គរោ» គឺប្រៀបដូចជាកំណាត់ឈើធំដែលគេចងភ្ជាប់នឹងក។ ពាក្យថា «លដុកិកា សកុណិកា» គឺសត្វចាបចចក (ឬសត្វចាបដី)។ ឮថា នាងបក្សីនោះ តែងយំមួយរយដង រាំមួយរយដង ហើយទើបស្វែងរកចំណីម្តង។ ប៉ុន្តែ កាលបើឃើញនាងបក្សីនោះហើរចុះពីអាកាសមកសណ្ឋិតលើដី ពួកក្មេងឃ្វាលគោជាដើម ក៏ចងនាងបក្សីនោះដោយវល្លិស្អុយ ដើម្បីលេងសប្បាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកហេតុនោះ។ ពាក្យថា «អាគមេតិ» គឺចូលទៅជិត (ឬមកដល់)។ ពាក្យថា «តញ្ហិ តស្សា» គឺការចងដោយវល្លិស្អុយនោះ ព្រោះតែនាងបក្សីនោះមានរាងកាយតូច និងមានកម្លាំងតិច ទើបឈ្មោះថាជាចំណងដ៏មាំ ពិបាកនឹងផ្តាច់ចេញបាន ដូចជាខ្សែធំដែលគេធ្លាក់ដោយសរសៃដូង។ ពាក្យថា «តេសំ» គឺចំពោះពួកមោឃបុរសទាំងនោះ ព្រោះតែមានសទ្ធាទន់ខ្សោយ និងមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ ទើបឈ្មោះថាជាចំណងដ៏មាំ ទោះបីជាវត្ថុត្រឹមតែអាបត្តិទុក្កដបន្តិចបន្តួចក៏ដោយ ក៏ពិបាកនឹងលះបង់បាន ដូចជាអាបត្តិបារាជិកដ៏ធំធេងដែរ។

151. Sukkapakkhe pahātabbassāti kiṃ imassa appamattakassa pahātabbassa hetu bhagavatā vattabbaṃ atthi, yassa no bhagavā pahānamāha. Nanu evaṃ bhagavato adhippāyaṃ ñatvāpi pahātabbamevāti attho. Appossukkāti anussukkā. Pannalomāti patitalomā, na tassa pahātabbabhayena uddhaggalomā. Paradattavuttāti parehi dinnavuttino, parato laddhena yāpentāti attho. Migabhūtena cetasā viharantīti apaccāsīsanapakkhe [Pg.117] ṭhitā hutvā viharanti. Migo hi pahāraṃ labhitvā manussāvāsaṃ gantvā bhesajjaṃ vā vaṇatelaṃ vā labhissāmīti ajjhāsayaṃ akatvā pahāraṃ labhitvāva agāmakaṃ araññaṃ pavisitvā pahaṭaṭṭhānaṃ heṭṭhā katvā nipatitvā phāsubhūtakāle uṭṭhāya gacchati. Evaṃ migā apaccāsīsanapakkhe ṭhitā. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘migabhūtena cetasā viharantī’’ti. Tañhi tassāti taṃ varattabandhanaṃ tassa hatthināgassa mahāsarīratāya ceva mahāthāmatāya ca dubbalabandhanaṃ nāma. Pūtilatā viya suchijjaṃ hoti. Tesaṃ tanti tesaṃ taṃ kulaputtānaṃ saddhāmahantatāya ca paññāmahantatāya ca mahantaṃ pārājikavatthupi dukkaṭavatthumattakaṃ viya suppajahaṃ hoti.

១៥១. ក្នុងសុក្កបក្ខ ពាក្យថា «បហាតព្វស្ស» មានសេចក្តីថា ព្រោះតែទោសបន្តិចបន្តួចដែលត្រូវលះបង់នេះ តើមានពាក្យអ្វីដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រូវត្រាស់ប្រដៅទៀតឬ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគនៃយើងទ្រង់ត្រាស់ឲ្យលះបង់ចោល។ តើមិនមែនជាការដែលត្រូវលះបង់ពិតប្រាកដទេឬ ទោះបីជាដឹងនូវព្រះហឫទ័យបំណងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងនេះក៏ដោយ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «អប្បោស្សុក្កា» គឺមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ។ ពាក្យថា «បន្នលោមា» គឺមានរោមដាក់ចុះហើយ គឺថារោមរបស់លោកមិនបានបះឡើងព្រោះខ្លាចការលះបង់នោះឡើយ。 ពាក្យថា «បរទត្តវុត្តា» គឺមានការចិញ្ចឹមជីវិតដោយបច្ច័យដែលអ្នកដទៃប្រគេន គឺរស់នៅដោយវត្ថុដែលបានមកពីអ្នកដទៃ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «មិគភូតេន ចេតសា វិហរន្តិ» គឺពួកគេរស់នៅដោយតាំងនៅក្នុងចំណែកនៃការមិនរំពឹងចង់បានបច្ច័យ។ ព្រោះថាសត្វម្រឹគ កាលបើត្រូវគេបាញ់ ឬវាយត្រូវរបួសហើយ មិនដែលគិតថា ”អញនឹងទៅកាន់លំនៅដ្ឋានរបស់មនុស្ស ដើម្បីរកថ្នាំ ឬប្រេងលាបដំបៅឡើយ” គឺគ្រាន់តែត្រូវរបួសភ្លាម ក៏ចូលទៅកាន់ព្រៃស្ងាត់ដែលគ្មានស្រុកភូមិ ដេកផ្អៀងយកកន្លែងរបួសទៅខាងក្រោម លុះដល់ពេលជាសះស្បើយស្រួលបួលហើយ ក៏ក្រោកដើរទៅបាត់។ យ៉ាងនេះឯង សត្វម្រឹគទាំងឡាយ តែងតាំងនៅក្នុងចំណែកនៃការមិនរំពឹងចង់បានអ្វីឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «មិគភូតេន ចេតសា វិហរន្តិ»។ ពាក្យថា «តញ្ហិ តស្ស» គឺចំណងខ្សែស្បែកនោះ ព្រោះតែដំរីសារនោះមានរាងកាយធំ និងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ទើបឈ្មោះថាជាចំណងដ៏ទន់ខ្សោយ ងាយនឹងដាច់ចេញបាន ដូចជាវល្លិស្អុយដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា «តេសំ តំ» គឺចំពោះកុលបុត្រទាំងឡាយនោះ ព្រោះតែមានសទ្ធាធំធេង និងមានបញ្ញាធំធេង ទោះបីជាវត្ថុនៃអាបត្តិបារាជិកដ៏ធំធេងក៏ដោយ ក៏ងាយនឹងលះបង់បាន ដូចជាវត្ថុនៃអាបត្តិទុក្កដបន្តិចបន្តួចដូច្នោះដែរ។

152. Daliddoti dāliddiyena samannāgato. Assakoti nissako. Anāḷhiyoti anaḍḍho. Agārakanti khuddakagehaṃ. Oluggavilugganti yassa gehayaṭṭhiyo piṭṭhivaṃsato muccitvā maṇḍale laggā, maṇḍalato muccitvā bhūmiyaṃ laggā. Kākātidāyinti yattha kiñcideva bhuñjissāmāti anto nisinnakāle visuṃ dvārakiccaṃ nāma natthi, tato tato kākā pavisitvā parivārenti. Sūrakākā hi palāyanakāle ca yathāsammukhaṭṭhāneneva nikkhamitvā palāyanti. Naparamarūpanti na puññavantānaṃ gehaṃ viya uttamarūpaṃ. Khaṭopikāti vilīvamañcako. Oluggaviluggāti oṇatuṇṇatā. Dhaññasamavāpakanti dhaññañca samavāpakañca. Tattha dhaññaṃ nāma kudrūsako. Samavāpakanti lābubījakumbhaṇḍabījakādi bījajātaṃ. Naparamarūpanti yathā puññavantānaṃ gandhasālibījādi parisuddhaṃ bījaṃ, na evarūpaṃ. Jāyikāti kapaṇajāyā. Naparamarūpāti pacchisīsā lambatthanī mahodarā pisācā viya bībhacchā. Sāmaññanti samaṇabhāvo. So vatassaṃ, yohanti so vatāhaṃ puriso nāma assaṃ, yo kesamassuṃ ohāretvā pabbajeyyanti.

១៥២. ពាក្យថា «ទលិទ្ទោ» គឺអ្នកដែលប្រកបដោយសេចក្តីក្រីក្រលំបាក។ ពាក្យថា «អស្សកោ» គឺអ្នកដែលគ្មានទ្រព្យសម្បត្តិ។ ពាក្យថា «អនាឡិយោ» គឺអ្នកដែលមិនមានភាពស្តុកស្តម្ភ។ ពាក្យថា «អគារកំ» គឺផ្ទះតូចតាច។ ពាក្យថា «ឱលុគ្គវិលុគ្គំ» គឺផ្ទះដែលគ្រឿងបង្គុំ (បង្កង់ ឬរនូត) របូតធ្លាក់ពីមេដំបូលមកទើរលើធ្នឹម ហើយរបូតពីធ្នឹមធ្លាក់មកដល់ដី។ ពាក្យថា «កាកាតិទាយិំ» គឺផ្ទះដែលកាលបើម្ចាស់ផ្ទះអង្គុយនៅខាងក្នុងដោយគិតថា ”អញនឹងបរិភោគអាហារបន្តិចបន្តួច” មិនបាច់មានកិច្ចការរក្សាទ្វារឡើយ ពួកក្អែកតែងហើរចូលមកពីទិសផ្សេងៗចោមរោមជុំវិញ។ ព្រោះថាពួកក្អែកដែលក្លាហាន កាលបើផ្អើលរត់ តែងហើរចេញទៅតាមទិសដៅដែលនៅចំពោះមុខភ្លាមៗ។ ពាក្យថា «ន បរមរូបំ» គឺមិនមែនជាផ្ទះដែលមានសភាពល្អប្រណីត ដូចជាផ្ទះរបស់អ្នកមានបុណ្យឡើយ។ ពាក្យថា «ខដោបិកា» គឺគ្រែតូចដែលត្បាញដោយសរសៃវល្លិ (ឬសរសៃឈើ)។ ពាក្យថា «ឱលុគ្គវិលុគ្គា» គឺមានសភាពកោងចុះកោងឡើង (ឬវៀចវេរ)។ ពាក្យថា «ធញ្ញសមវាបកំ» គឺស្រូវ និងគ្រាប់ពូជចម្រុះ។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «ធញ្ញំ» គឺស្រូវលូស (ឬស្រូវព្រៃ)។ ពាក្យថា «សមវាបកំ» គឺគ្រាប់ពូជចម្រុះ មានគ្រាប់ឃ្លោក និងគ្រាប់ល្ពៅជាដើម។ ពាក្យថា «ន បរមរូបំ» គឺមិនមែនជាគ្រាប់ពូជដ៏ល្អស្អាត ដូចជាពូជស្រូវសាលីក្រអូបជាដើម របស់អ្នកមានបុណ្យឡើយ។ ពាក្យថា «ជាយិកា» គឺភរិយាដ៏កម្សត់កម្រ។ ពាក្យថា «ន បរមរូបា» គឺនាងមានក្បាលធំដូចជាកញ្ជើ មានដោះយារធ្លាក់ មានពោះធំកំប៉ោង មានរូបរាងគួរឲ្យខ្ពើមរអើមដូចជាស្រីបិសាច។ ពាក្យថា «សាមញ្ញំ» គឺភាពជាសមណៈ។ ពាក្យថា «សោ វតស្សំ យោហំ» គឺឱហ្ន៎ ខ្លួនអញជាបុរស គួរតែបានកោរសក់ និងពុកមាត់ពុកចង្កា ហើយចេញទៅបួសពិតមែន។

So na sakkuṇeyyāti so evaṃ cintetvāpi gehaṃ gantvā – ‘‘pabbajjā nāma lābhagarukā dukkarā durāsadā, sattapi aṭṭhapi gāme piṇḍāya caritvā yathādhoteneva pattena āgantabbampi hoti, evaṃ yāpetuṃ asakkontassa [Pg.118] me puna āgatassa vasanaṭṭhānaṃ icchitabbaṃ, tiṇavallidabbasambhārā nāma dussamodhāniyā, kinti karomī’’ti vīmaṃsati. Athassa taṃ agārakaṃ vejayantapāsādo viya upaṭṭhāti. Athassa khaṭopikaṃ oloketvā – ‘‘mayi gate imaṃ visaṅkharitvā uddhanālātaṃ karissanti, puna aṭṭanipādavilīvādīni laddhabbāni honti, kinti karissāmī’’ti cinteti. Athassa sā sirisayanaṃ viya upaṭṭhāti. Tato dhaññakumbhiṃ oloketvā – ‘‘mayi gate ayaṃ gharaṇī imaṃ dhaññaṃ tena tena saddhiṃ bhuñjissati. Puna āgatena jīvitavutti nāma laddhabbā hoti, kinti karissāmī’’ti cinteti. Athassa sā aḍḍhateḷasāni koṭṭhāgārasatāni viya upaṭṭhāti. Tato mātugāmaṃ oloketvā – ‘‘mayi gate imaṃ hatthigopako vā assagopako vā yo koci palobhessati, puna āgatena bhattapācikā nāma laddhabbā hoti, kinti karissāmī’’ti cinteti. Athassa sā rūpinī devī viya upaṭṭhāti. Idaṃ sandhāya ‘‘so na sakkuṇeyyā’’tiādi vuttaṃ.

ពាក្យថា «សោ ន សក្កុណេយ្យ» គឺបុរសក្រីក្រនោះ ទោះបីជាបានគិតយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏ត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញហើយគិតពិចារណាថា៖ ”ការបួសនេះ ឈ្មោះថាជាការធ្ងន់ក្នុងលាភ ធ្វើបានដោយកម្រ ចូលទៅជិតបានដោយកម្រ ទោះបីជាដើរត្រេចទៅបិណ្ឌបាតក្នុងស្រុកភូមិប្រាំពីរឬប្រាំបីក៏ដោយ ក៏គង់តែត្រូវត្រឡប់មកវិញជាមួយនឹងបាត្រដ៏ទទេស្អាតដដែល។ កាលបើអញមិនអាចញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះបាន ហើយត្រូវត្រឡប់មកវិញ ក៏ត្រូវស្វែងរកទីលំនៅជាថ្មី ឯស្បូវ វល្លិ ឈើ និងគ្រឿងបង្គុំផ្ទះទាំងឡាយ គឺពិបាកនឹងប្រមូលផ្តុំណាស់ តើអញគួរធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎”។ លំដាប់នោះ ផ្ទះតូចតាចនោះ ក៏លេចឡើងក្នុងចិត្តរបស់គាត់ ប្រៀបដូចជាវជយន្តប្រាសាទរបស់ព្រះឥន្ទ្រដូច្នោះឯង។ លំដាប់នោះ គាត់ក្រឡេកមើលគ្រែតូចរបស់គាត់ ហើយគិតថា ”កាលបើអញទៅបាត់ គេមុខជាកម្ទេចគ្រែនេះធ្វើជាឧសដុតចង្ក្រានមិនខាន ដល់ពេលអញត្រឡប់មកវិញ ត្រូវស្វែងរកមេគ្រែ ជើងគ្រែ និងសរសៃវល្លិជាថ្មីទៀត តើអញគួរធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎”។ លំដាប់នោះ គ្រែតូចនោះ ក៏លេចឡើងក្នុងចិត្តរបស់គាត់ ប្រៀបដូចជាសិរិសយនៈ (គ្រែសិរីមង្គល) ដូច្នោះឯង។ បន្ទាប់មក គាត់ក្រឡេកមើលពាងដាក់ស្រូវលូស ហើយគិតថា ”កាលបើអញទៅបាត់ ស្រីមេផ្ទះនេះ មុខជានាំយកស្រូវលូសនេះទៅបរិភោគជាមួយបុរសនេះ ឬបុរសនោះមិនខាន ដល់ពេលអញត្រឡប់មកវិញ ត្រូវស្វែងរករបរចិញ្ចឹមជីវិតជាថ្មីទៀត តើអញគួរធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎”។ លំដាប់នោះ ពាងស្រូវលូសនោះ ក៏លេចឡើងក្នុងចិត្តរបស់គាត់ ប្រៀបដូចជាជង្រុកស្រូវមួយពាន់ពីររយហាសិបដូច្នោះឯង។ បន្ទាប់មក គាត់ក្រឡេកមើលភរិយា ហើយគិតថា ”កាលបើអញទៅបាត់ នាយហ្មដំរី ឬនាយហ្មសេះ ឬបុរសណាម្នាក់ មុខជានាំគ្នាមកលួងលោមយកនាងទៅមិនខាន ដល់ពេលអញត្រឡប់មកវិញ ត្រូវស្វែងរកស្រីដាំបាយជាថ្មីទៀត តើអញគួរធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎”។ លំដាប់នោះ នាងភរិយានោះ ក៏លេចឡើងក្នុងចិត្តរបស់គាត់ ប្រៀបដូចជាទេពអប្សរដ៏មានរូបឆោមលោមពណ៌ដូច្នោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីមិនអាចលះបង់បានយ៉ាងនេះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា «សោ ន សក្កុណេយ្យ» ជាដើម។

153. Nikkhagaṇānanti suvaṇṇanikkhasatānaṃ. Cayoti santānato katasannicayo. Dhaññagaṇānanti dhaññasakaṭasatānaṃ.

១៥៣. ពាក្យថា «និក្ខគណានំ» គឺគំនរមាសនិក្ខៈរាប់រយ។ ពាក្យថា «ចយោ» គឺគំនរដែលគេប្រមូលទុកជាបន្តបន្ទាប់។ ពាក្យថា «ធញ្ញគណានំ» គឺរទេះស្រូវរាប់រយគ្រឿង។

154. Cattārome, udāyi, puggalāti idha kiṃ dasseti? Heṭṭhā ‘‘te tañceva pajahanti, te tañceva nappajahantī’’ti pajahanakā ca appajahanakā ca rāsivasena dassitā, na pāṭiyekkaṃ vibhattā. Idāni yathā nāma dabbasambhāratthaṃ gato puriso paṭipāṭiyā rukkhe chinditvā puna nivattitvā vaṅkañca pahāya kamme upanetabbayuttakameva gaṇhāti, evameva appajahanake chaḍḍetvā abbohārike katvā pajahanakapuggalā cattāro hontīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

១៥៤. ពាក្យថា «ចត្តារោមេ ឧទាយិ បុគ្គលា» ក្នុងទីនេះ តើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវអ្វី? ខាងក្រោម (ក្នុងសេចក្តីមុន) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញតែពួកបុគ្គលដែលលះបង់ និងពួកបុគ្គលដែលមិនលះបង់ ដោយអំណាចនៃក្រុមរួមគ្នា ដោយពាក្យថា ”ពួកភិក្ខុទាំងនោះ តែងលះបង់នូវវត្ថុនោះផង ពួកភិក្ខុទាំងនោះ មិនលះបង់នូវវត្ថុនោះផង” ប៉ុន្តែមិនបានចែករំលែកជាបុគ្គលម្នាក់ៗឡើយ។ ឥឡូវនេះ ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់ដែលចូលទៅកាន់ព្រៃដើម្បីរកឈើធ្វើគ្រឿងផ្ទះ កាលបើបានកាប់ឈើទាំងឡាយតាមលំដាប់ហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញ លះបង់ចោលនូវឈើដែលវៀចវេរ ហើយជ្រើសរើសយកតែឈើណាដែលត្រង់ល្អ គួរដល់ការយកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងការងារបានដូច្នោះឯង យ៉ាងនោះមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់លះបង់ចោលនូវពួកបុគ្គលដែលមិនលះបង់ ដោយធ្វើឲ្យដូចជាមិនមានឈ្មោះហៅរកឡើយ ហើយទ្រង់សម្តែងតែពួកបុគ្គលដែលលះបង់ ៤ ពួក ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។

Upadhipahānāyāti khandhupadhikilesupadhiabhisaṅkhārupadhikāmaguṇūpadhīti imesaṃ upadhīnaṃ pahānāya. Upadhipaṭisaṃyuttāti upadhianudhāvanakā. Sarasaṅkappāti ettha saranti dhāvantīti sarā. Saṅkappentīti saṅkappā. Padadvayenapi vitakkāyeva vuttā. Samudācarantīti abhibhavanti ajjhottharitvā vattanti. Saṃyuttoti kilesehi saṃyutto. Indriyavemattatāti indriyanānattatā[Pg.119]. Kadāci karahacīti bahukālaṃ vītivattetvā. Satisammosāti satisammosena. Nipātoti ayokaṭāhamhi patanaṃ. Ettāvatā ‘‘nappajahati, pajahati, khippaṃ pajahatī’’ti tayo rāsayo dassitā. Tesu cattāro janā nappajahanti nāma, cattāro pajahanti nāma, cattāro khippaṃ pajahanti nāma.

បទថា Upadhipahānāyāti សេចក្តីថា ដើម្បីលះបង់នូវឧបធិទាំងឡាយនេះ គឺខន្ធូបធិ កិលេសូបធិ អភិសង្ខារូបធិ និងកាមគុណូបធិ។ បទថា Upadhipaṭisaṃyuttāti សេចក្តីថា ធម៌ដែលរត់ដេញតាមឧបធិ (គឺវិតក្កៈ)។ បទថា Sarasaṅkappāti ក្នុងបទនេះ ធម៌ទាំងឡាយដែលរត់ទៅកាន់អារម្មណ៍នោះៗ ឈ្មោះថា សរៈ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលត្រិះរិះនូវអារម្មណ៍នោះៗ ឈ្មោះថា សង្កប្បៈ។ សូម្បីតែបទទាំងពីរនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សំដៅយកវិតក្កៈ (កាមវិតក្កៈ) តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Samudācarantīti សេចក្តីថា គ្របសង្កត់ រួចហើយក៏ប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា Saṃyuttoti សេចក្តីថា ប្រកបដោយកិលេស។ បទថា Indriyavemattatāti សេចក្តីថា ភាពប្លែកគ្នាแห่งឥន្ទ្រិយ (ឥន្ទ្រិយវេមត្តតា)។ បទថា Kadāci karahacīti សេចក្តីថា កន្លងទៅអស់កាលដ៏យូរ។ បទថា Satisammosāti សេចក្តីថា ព្រោះការភ្លេចស្មារតី។ បទថា Nipātoti សេចក្តីថា ការធ្លាក់ចុះនៃតំណក់ទឹកភ្លៀងក្នុងខ្ទះដែកដ៏ក្តៅ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញពួក ៣ គឺ «មិនលះបង់, លះបង់, លះបង់ឆាប់រហ័ស»។ ក្នុងពួកទាំង ៣ នោះ ជន ៤ ពួក ឈ្មោះថា មិនលះបង់, ជន ៤ ពួក ឈ្មោះថា លះបង់, ជន ៤ ពួក ឈ្មោះថា លះបង់ឆាប់រហ័ស។

Tattha puthujjano sotāpanno sakadāgāmī anāgāmīti ime cattāro janā nappajahanti nāma. Puthujjanādayo tāva mā pajahantu, anāgāmī kathaṃ na pajahatīti? Sopi hi yāvadevassa bhavalobho atthi, tāva ahosukhaṃ ahosukhanti abhinandati. Tasmā nappajahati nāma. Eteyeva pana cattāro janā pajahanti nāma. Sotāpannādayo tāva pajahantu, puthujjano kathaṃ pajahatīti? Āraddhavipassako hi satisammosena sahasā kilese uppanne ‘‘mādisassa nāma bhikkhuno kileso uppanno’’ti saṃvegaṃ katvā vīriyaṃ paggayha vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggena kilese samugghāteti. Iti so pajahati nāma. Teyeva cattāro khippaṃ pajahanti nāma. Tattha imasmiṃ sutte, mahāhatthipadopame (ma. ni. 1.288 ādayo), indriyabhāvaneti (ma. ni. 3.453 ādayo) imesu suttesu kiñcāpi tatiyavāro gahito, pañho pana dutiyavāreneva kathitoti veditabbo.

ក្នុងពួកទាំងនោះ ជន ៤ ពួកនេះ គឺបុថុជ្ជន ព្រះសោតាបន្នៈ ព្រះសកទាគាមី ព្រះអនាគាមី ឈ្មោះថា មិនលះបង់។ បុថុជ្ជនជាដើម ទុកជាមិនទាន់លះបង់ចុះ ចុះព្រះអនាគាមី ហេតុអ្វីបានជាមិនលះបង់? ពីព្រោះព្រះអនាគាមីនោះ ដរាបណាភវលោភៈនៅមានដល់លោក ដរាបនោះលោកតែងត្រេកអរថា «ឱ! សុខណាស់ ឱ! សុខណាស់»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបឈ្មោះថា មិនលះបង់។ ចំណែកឯជន ៤ ពួកដដែលនោះឯង ឈ្មោះថា លះបង់។ ព្រះសោតាបន្នៈជាដើម ទុកជាលះបង់ចុះ ចុះបុថុជ្ជន ហេតុអ្វីបានជាលះបង់? ពីព្រោះបុថុជ្ជនអ្នកផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា កាលបើកិលេសកើតឡើងភ្លាមៗ ព្រោះការភ្លេចស្មារតី ក៏កើតសេចក្តីសង្វេគថា «កិលេសកើតឡើងដល់ភិក្ខុមានសភាពដូចជាអាត្មាអញហើយតើ» រួចហើយក៏ប្រឹងប្រែងព្យាយាម ចម្រើនវិបស្សនាឱ្យចម្រើនឡើង ហើយកំចាត់បង់នូវកិលេសទាំងឡាយដោយមគ្គ (អរហត្តមគ្គ)។ ហេតុនោះ បុថុជ្ជននោះ ទើបឈ្មោះថា លះបង់។ ជន ៤ ពួកដដែលនោះឯង ឈ្មោះថា លះបង់ឆាប់រហ័ស។ ក្នុងវារៈទាំង ៣ នោះ សូម្បីតែក្នុងសូត្រនេះក្តី ក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រក្តី ក្នុងឥន្ទ្រិយភាវនាសូត្រក្តី ទោះបីជាទ្រង់លើកយកវារៈទី ៣ មកសម្តែងក៏ដោយ ប៉ុន្តែគួរដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់ដោះស្រាយបញ្ហាដោយវារៈទី ២ ប៉ុណ្ណោះ។

Upadhi dukkhassa mūlanti ettha pañca khandhā upadhi nāma. Taṃ dukkhassa mūlanti iti viditvā kilesupadhinā nirupadhi hoti, niggahaṇo nitaṇhoti attho. Upadhisaṅkhaye vimuttoti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto.

បទថា Upadhi dukkhassa mūlanti ក្នុងបទនេះ បញ្ចក្ខន្ធ ឈ្មោះថា ឧបធិ។ ដឹងច្បាស់ថា បញ្ចក្ខន្ធនោះជាឫសគល់នៃទុក្ខទាំងពួង ហើយក៏ជាអ្នកមិនមានឧបធិ គឺមិនមានកិលេសូបធិ មិនមានការប្រកាន់មាំ មិនមានតណ្ហា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា Upadhisaṅkhaye vimuttoti សេចក្តីថា រួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ ព្រោះធ្វើនូវព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ដែលជាទីអស់ទៅនៃតណ្ហា។

155. Evaṃ cattāro puggale vitthāretvā idāni ye pajahanti, te ‘‘ime nāma ettake kilese pajahanti’’. Ye nappajahanti, tepi ‘‘ime nāma ettake kilese nappajahantī’’ti dassetuṃ pañca kho ime udāyi kāmaguṇātiādimāha. Tattha miḷhasukhanti asucisukhaṃ. Anariyasukhanti anariyehi sevitasukhaṃ. Bhāyitabbanti etassa sukhassa paṭilābhatopi vipākatopi bhāyitabbaṃ. Nekkhammasukhanti kāmato nikkhantasukhaṃ. Pavivekasukhanti gaṇatopi kilesatopi pavivittasukhaṃ. Upasamasukhanti rāgādivūpasamatthāya sukhaṃ. Sambodhasukhanti maggasaṅkhātassa sambodhassa nibbattanatthāya [Pg.120] sukhaṃ. Na bhāyitabbanti etassa sukhassa paṭilābhatopi vipākatopi na bhāyitabbaṃ, bhāvetabbamevetaṃ.

១៥៥. កាលដែលទ្រង់ពន្យល់បុគ្គល ៤ ពួកយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ពួកជនដែលលះបង់ តែងលះបង់នូវកិលេសមានឈ្មោះប៉ុណ្ណេះៗ ពួកជនដែលមិនលះបង់ ក៏មិនលះបង់នូវកិលេសមានឈ្មោះប៉ុណ្ណេះៗ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលឧទាយិ កាមគុណទាំង ៥ នេះ...» ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ បទថា miḷhasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខដ៏សៅហ្មង (មិនស្អាត)។ បទថា Anariyasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខដែលពួកអរិយបុគ្គលមិនបានសេព (គឺពួកបុថុជ្ជនសេព)។ បទថា Bhāyitabbanti សេចក្តីថា គួរខ្លាច សូម្បីតែការបានមកនូវសេចក្តីសុខនេះក្តី សូម្បីតែផលវិបាកនៃសេចក្តីសុខនេះក្តី។ បទថា Nekkhammasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខក្នុងឈានដែលចេញចាកកាម។ បទថា Pavivekasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខក្នុងឈានដ៏ស្ងាត់ចាកពួកក្រុមផង ចាកកិលេសផង។ បទថា Upasamasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខក្នុងឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីរំងាប់រាគៈជាដើម។ បទថា Sambodhasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខក្នុងឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីញ៉ាំងសម្ពោធិធម៌ ពោលគឺមគ្គ ឱ្យកើតឡើង។ បទថា Na bhāyitabbanti សេចក្តីថា មិនគួរខ្លាចឡើយ សូម្បីតែការបានមកនូវសេចក្តីសុខនេះក្តី សូម្បីតែផលវិបាកនៃសេចក្តីសុខនេះក្តី សេចក្តីសុខនេះ គួរតែចម្រើនឱ្យកើតឡើងតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

156. Iñjitasmiṃ vadāmīti iñjanaṃ calanaṃ phandananti vadāmi. Kiñca tattha iñjitasminti kiñca tattha iñjitaṃ. Idaṃ tattha iñjitasminti ye ete aniruddhā vitakkavicārā, idaṃ tattha iñjitaṃ. Dutiyatatiyajjhānesupi eseva nayo. Aniñjitasmiṃ vadāmīti idaṃ catutthajjhānaṃ aniñjanaṃ acalanaṃ nipphandananti vadāmi.

១៥៦. បទថា Iñjitasmiṃ vadāmīti សេចក្តីថា តថាគតពោលថា ជាការកម្រើក ញាប់ញ័រ ឃ្លាតចាកទី។ បទថា Kiñca tattha iñjitasminti សេចក្តីថា ចុះការកម្រើកក្នុងបឋមជ្ឈាននោះ តើដូចម្តេច? បទថា Idaṃ tattha iñjitasminti សេចក្តីថា វិតក្កៈ និងវិចារៈទាំងឡាយណាដែលមិនទាន់រលត់ទៅ នេះជាការកម្រើកក្នុងបឋមជ្ឈាននោះ។ សូម្បីតែក្នុងទុតិយជ្ឈាន និងតតិយជ្ឈាន ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Aniñjitasmiṃ vadāmīti សេចក្តីថា តថាគតពោលសំដៅលើចតុត្ថជ្ឈាននេះថា មិនមានការកម្រើក មិនមានការឃ្លាតចាកទី មិនមានការញាប់ញ័រឡើយ។

Analanti vadāmīti akattabbaālayanti vadāmi, taṇhālayo ettha na uppādetabboti dasseti. Atha vā analaṃ apariyattaṃ, na ettāvatā alametanti sanniṭṭhānaṃ kātabbanti vadāmi. Nevasaññānāsaññāyatanassāpīti evarūpāyapi santāya samāpattiyā pahānameva vadāmi. Aṇuṃ vā thūlaṃ vāti khuddakaṃ vā mahantaṃ vā appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ vā. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Desanā pana neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti.

បទថា Analanti vadāmīti សេចក្តីថា តថាគតពោលថា មិនគួរធ្វើនូវអាល័យ (តណ្ហា) ឡើយ គឺបង្ហាញថា មិនគួរញ៉ាំងតណ្ហាឡើយក្នុងទីនេះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «អនលំ» គឺមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ មិនទាន់ល្មម មិនគួរធ្វើការសន្និដ្ឋានថា «ប៉ុណ្ណេះល្មមហើយ» ឡើយ។ បទថា Nevasaññānāsaññāyatanassāpīti សេចក្តីថា សូម្បីតែបុគ្គលដែលបានសម្រេចនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិដ៏ស្ងប់រម្ងាប់យ៉ាងនេះ ក៏តថាគតពោលថា ត្រូវតែលះបង់ (សមាបត្តិនោះ) ដែរ។ បទថា Aṇuṃ vā thūlaṃ vāti សេចក្តីថា សំយោជនៈដ៏តូច ឬធំ ឬមានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងបទទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ចំណែកឯទេសនា ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ចប់ដោយការលើកយកព្រះអរហត្តផលជាកំពូល ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Laṭukikopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលដុកិកោបមសូត្រ ចប់ហើយ។

7. Cātumasuttavaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចាតុមសូត្រ

157. Evaṃ me sutanti cātumasuttaṃ. Tattha cātumāyanti evaṃnāmake gāme. Pañcamattāni bhikkhusatānīti adhunā pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ pañca satāni. Therā kira cintesuṃ – ‘‘ime kulaputtā dasabalaṃ adisvāva pabbajitā, etesaṃ bhagavantaṃ dassessāma, bhagavato santike dhammaṃ sutvā attano attano yathāupanissayena patiṭṭhahissantī’’ti. Tasmā te bhikkhū gahetvā āgatā. Paṭisammodamānāti ‘‘kaccāvuso, khamanīya’’ntiādiṃ paṭisanthārakathaṃ kurumānā. Senāsanāni paññāpayamānāti attano attano ācariyupajjhāyānaṃ vasanaṭṭhānāni pucchitvā dvāravātapānāni vivaritvā mañcapīṭhakaṭasārakādīni nīharitvā papphoṭetvā yathāṭṭhāne saṇṭhāpayamānā. Pattacīvarāni paṭisāmayamānāti, bhante, idaṃ [Pg.121] me pattaṃ ṭhapetha, idaṃ cīvaraṃ, idaṃ thālakaṃ, idaṃ udakatumbaṃ, imaṃ kattarayaṭṭhinti evaṃ samaṇaparikkhāre saṅgopayamānā.

១៥៧. បទថា Evaṃ me sutanti គឺចាតុមសូត្រ។ ក្នុងបទនោះ បទថា cātumāyanti សេចក្តីថា ក្នុងភូមិមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា Pañcamattāni bhikkhusatānīti សេចក្តីថា ភិក្ខុប្រាំរយរូបដែលទើបនឹងបួសថ្មីៗ។ ឮថា ព្រះថេរៈទាំងឡាយ (ព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមោគ្គល្លាន) គិតថា «កុលបុត្រទាំងឡាយនេះ បួសដោយមិនទាន់បានជួបព្រះទសពលឡើយ ពួកយើងនឹងនាំពួកគេទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើបានស្តាប់ធម៌ក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ពួកគេនឹងបានតម្កល់ខ្លួននៅក្នុងសាសនា ទៅតាមឧបនិស្ស័យរៀងៗខ្លួន»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទាំងឡាយទើបនាំភិក្ខុទាំងនោះមក។ បទថា Paṭisammodamānāti សេចក្តីថា ធ្វើនូវបដិសណ្ឋារកថា មានពាក្យថា «ម្នាលអាវុសោ ល្មមអត់ធន់បានដែរឬទេ» ជាដើម។ បទថា Senāsanāni paññāpayamānāti សេចក្តីថា សួររកកន្លែងស្នាក់នៅសម្រាប់ព្រះអាចារ្យ និងព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្លួនៗ ហើយបើកទ្វារ បង្អួច យកគ្រែ តាំង កន្ទេល និងពូកជាដើម ចេញមកបោសរលាស់ រៀបចំទុកដាក់តាមកន្លែងដ៏សមគួរ។ បទថា Pattacīvarāni paṭisāmayamānāti សេចក្តីថា រៀបចំទុកដាក់នូវសមណបរិក្ខារទាំងឡាយ ដូចជាពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកមេត្តាទុកដាក់បាត្រនេះរបស់ខ្ញុំ ទុកដាក់ចីវរនេះ ទុកដាក់ភាជន៍នេះ ទុកដាក់បំពង់ទឹកនេះ ទុកដាក់ឈើច្រត់នេះ» ឱ្យមានរបៀបរៀបរយល្អ។

Uccāsaddā mahāsaddāti uddhaṃ uggatattā uccaṃ, patthaṭattā mahantaṃ avinibbhogasaddaṃ karontā. Kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭānaṃ macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā – ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Macchagahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho, gahito na gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Tampi sandhāyetaṃ vuttaṃ. Paṇāmemīti nīharāmi. Na vo mama santike vatthabbanti tumhe mādisassa buddhassa vasanaṭṭhānaṃ āgantvā evaṃ mahāsaddaṃ karotha, attano dhammatāya vasantā kiṃ nāma sāruppaṃ karissatha, tumhādisānaṃ mama santike vasanakiccaṃ natthīti dīpeti. Tesu ekabhikkhupi ‘‘bhagavā tumhe mahāsaddamattakena amhe paṇāmethā’’ti vā aññaṃ vā kiñci vattuṃ nāsakkhi, sabbe bhagavato vacanaṃ sampaṭicchantā ‘‘evaṃ, bhante,’’ti vatvā nikkhamiṃsu. Evaṃ pana tesaṃ ahosi ‘‘mayaṃ satthāraṃ passissāma, dhammakathaṃ sossāma, satthu santike vasissāmāti āgatā. Evarūpassa pana garuno satthu santikaṃ āgantvā mahāsaddaṃ karimhā, amhākameva dosoyaṃ, paṇāmitamhā, na no laddhaṃ bhagavato santike vatthuṃ, na suvaṇṇavaṇṇasarīraṃ oloketuṃ, na madhurassarena dhammaṃ sotu’’nti. Te balavadomanassajātā hutvā pakkamiṃsu.

បទថា Uccāsaddā mahāsaddāti សេចក្តីថា ធ្វើសំឡេងអ៊ូអែរ មិនអាចបែងចែកបានថាជាសំឡេងរបស់អ្នកណា ព្រោះតែសំឡេងនោះឮខ្លាំងឡើងទៅលើ និងឮខ្ចរខ្ចាយទៅឆ្ងាយ。 បទថា Kevaṭṭā maññe macchavilopeti សេចក្តីថា ដូចជាពួកអ្នកនេសាទត្រី កាលបើពួកជនច្រើនកុះករមកជួបជុំគ្នានៅកន្លែងដាក់កន្ត្រកត្រី ហើយនាំគ្នាស្រែកឡូឡាថា «ចូរឱ្យត្រីមួយមកទីនេះ ចូរវះត្រីមួយមកឱ្យខ្ញុំ អ្នកឯងឱ្យត្រីធំទៅគេ តែឱ្យត្រីតូចមកខ្ញុំ» យ៉ាងនេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែកាលដែលគេបង់សំណាញ់ដើម្បីចាប់ត្រី ពួកអ្នកនេសាទ និងអ្នកដទៃទៀតនៅក្នុងទីនោះ ក៏តែងតែស្រែកឡូឡាថា «ត្រីចូលហើយ មិនទាន់ចូលទេ ជាប់ហើយ មិនទាន់ជាប់ទេ» យ៉ាងនេះដែរ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ បទថា Paṇāmemīti សេចក្តីថា តថាគតបណ្តេញចេញ។ បទថា Na vo mama santike vatthabbanti សេចក្តីថា បង្ហាញថា «អ្នករាល់គ្នាមកកាន់ទីលំនៅរបស់ព្រះពុទ្ធមានសភាពដូចជាតថាគត ហើយបែរជាធ្វើសំឡេងឡូឡាយ៉ាងនេះ កាលបើអ្នករាល់គ្នារស់នៅតាមធម្មតារបស់ខ្លួន តើនឹងធ្វើអ្វីឱ្យសមគួរបាន? ជនមានសភាពដូចជាអ្នករាល់គ្នា មិនមានកិច្ចដែលត្រូវរស់នៅក្នុងសំណាក់របស់តថាគតឡើយ»។ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនោះ សូម្បីតែភិក្ខុមួយរូបក៏មិនអាចនិយាយតបតថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គបណ្តេញពួកយើងខ្ញុំ គ្រាន់តែព្រោះហេតុនៃសំឡេងខ្លាំងប៉ុណ្ណោះឬ» ឬនិយាយពាក្យដទៃណាមួយឡើយ ភិក្ខុទាំងអស់ទទួលយកព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយពោលថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គ» រួចហើយក៏ចាកចេញទៅ។ ក៏ប៉ុន្តែ សេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះបានកើតឡើងដល់ភិក្ខុទាំងនោះថា «ពួកយើងមកដោយគិតថា នឹងបានគាល់ព្រះសាស្តា នឹងបានស្តាប់ធម៌ទេសនា នឹងបានរស់នៅក្នុងសំណាក់របស់ព្រះសាស្តា។ ប៉ុន្តែ កាលដែលពួកយើងមកកាន់សំណាក់របស់ព្រះសាស្តាជាគ្រូមានសភាពយ៉ាងនេះ បែរជាធ្វើសំឡេងឡូឡាទៅវិញ នេះជាកំហុសរបស់ពួកយើងពិតៗ ពួកយើងត្រូវបានព្រះអង្គបណ្តេញចេញហើយ ពួកយើងមិនបានរស់នៅក្នុងសំណាក់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនបានគយគន់ព្រះសរីរៈមានពណ៌ដូចមាស មិនបានស្តាប់ធម៌ដែលទ្រង់សម្តែងដោយព្រះសូរសៀងដ៏ផ្អែមល្ហែមឡើយ»។ ភិក្ខុទាំងនោះ ក៏កើតសេចក្តីអាក់អន់ចិត្តជាខ្លាំង ហើយក៏ចាកចេញទៅ។

158. Tenupasaṅkamiṃsūti te kira sakyā āgamanasamayepi te bhikkhū tattheva nisinnā passiṃsu. Atha nesaṃ etadahosi – ‘‘kiṃ nu kho ete bhikkhū pavisitvāva paṭinivattā, jānissāma taṃ kāraṇa’’nti cintetvā yena te bhikkhū tenupasaṅkamiṃsu. Handāti vavassaggatthe nipāto. Kahaṃ pana tumheti tumhe idāneva āgantvā kahaṃ gacchatha, kiṃ tumhākaṃ koci upaddavo, udāhu dasabalassāti? Tesaṃ pana bhikkhūnaṃ, – ‘‘āvuso, mayaṃ bhagavantaṃ dassanāya āgatā, diṭṭho no bhagavā, idāni attano vasanaṭṭhānaṃ gacchāmā’’ti kiñcāpi evaṃ vacanaparihāro atthi, evarūpaṃ pana lesakappaṃ [Pg.122] akatvā yathābhūtameva ārocetvā bhagavatā kho, āvuso, bhikkhusaṅgho paṇāmitoti āhaṃsu. Te pana rājāno sāsane dhuravahā, tasmā cintesuṃ – ‘‘dvīhi aggasāvakehi saddhiṃ pañcasu bhikkhusatesu gacchantesu bhagavato pādamūlaṃ vigacchissati, imesaṃ nivattanākāraṃ karissāmā’’ti. Evaṃ cintetvā tena hāyasmantotiādimāhaṃsu. Tesupi bhikkhūsu ‘‘mayaṃ mahāsaddamattakena paṇāmitā, na mayaṃ jīvituṃ asakkontā pabbajitā’’ti ekabhikkhupi paṭippharito nāma nāhosi, sabbe pana samakaṃyeva, ‘‘evamāvuso,’’ti sampaṭicchiṃsu.

១៥៨. បទថា Tenupasaṅkamiṃsūti សេចក្តីថា ឮថា ពួកសាក្យរាជទាំងនោះ បានឃើញភិក្ខុទាំងនោះអង្គុយនៅក្នុងទីនោះដដែល សូម្បីតែក្នុងពេលដែលពួកទ្រង់យាងមកដល់។ គ្រានោះ ពួកសាក្យរាជទាំងនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះថា «ចុះហេតុអ្វីបានជាភិក្ខុទាំងនេះ គ្រាន់តែចូលទៅហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញភ្លាម ពួកយើងនឹងសួររកមូលហេតុនោះ» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏ចូលទៅរកភិក្ខុទាំងនោះ។ បទថា Handāti ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យសម្រេចចិត្ត។ បទថា Kahaṃ pana tumheti សេចក្តីថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ លោកម្ចាស់ទើបតែមកដល់ ចុះឥឡូវនេះនឹងនិមន្តទៅណាវិញ? តើលោកម្ចាស់មានអន្តរាយ (ភ័យ) អ្វីមួយ ឬក៏ព្រះទសពលមានអន្តរាយ?» យ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯភិក្ខុទាំងនោះ ទោះបីជាមានពាក្យដោះស្រាយយ៉ាងនេះថា «ម្នាលអាវុសោ ពួកយើងមកដើម្បីគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឥឡូវនេះពួកយើងបានគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ពួកយើងនឹងត្រឡប់ទៅកាន់កន្លែងស្នាក់នៅរបស់ខ្លួនវិញ» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែភិក្ខុទាំងនោះមិនបានធ្វើការលាក់បាំង (លេសកប្បៈ) យ៉ាងនេះឡើយ ក៏ប្រាប់តាមការពិតថា «ម្នាលអាវុសោ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បណ្តេញភិក្ខុសង្ឃចេញហើយ»។ ចំណែកឯពួកសាក្យរាជទាំងនោះ ជាអ្នកទទួលភារៈក្នុងព្រះសាសនា ព្រោះហេតុនោះ ទើបគិតថា «កាលបើភិក្ខុប្រាំរយរូប ព្រមទាំងព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីររូបចាកចេញទៅ ទីជិតព្រះបាទារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនឹងស្ងាត់ជ្រងំ ពួកយើងនឹងធ្វើឱ្យភិក្ខុទាំងនេះត្រឡប់មកវិញ»។ គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ បើដូច្នោះ...» ជាដើម។ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនោះ សូម្បីតែភិក្ខុមួយរូបក៏មិនមានសេចក្តីរឹងរូស (បដិប្ផរិតៈ) ថា «ពួកយើងត្រូវបានព្រះអង្គបណ្តេញចេញ គ្រាន់តែព្រោះហេតុនៃសំឡេងខ្លាំងប៉ុណ្ណោះ ពួកយើងមិនមែនបួសព្រោះតែចិញ្ចឹមជីវិតមិនបាននោះឡើយ» នោះទេ គឺភិក្ខុទាំងអស់បានយល់ព្រមព្រមៗគ្នាថា «យ៉ាងហ្នឹងហើយ អាវុសោ»។

159. Abhinandatūti bhikkhusaṅghassa āgamanaṃ icchanto abhinandatu. Abhivadatūti etu bhikkhusaṅghoti evaṃ cittaṃ uppādento abhivadatu. Anuggahitoti āmisānuggahena ca dhammānuggahena ca anuggahito. Aññathattanti dasabalassa dassanaṃ na labhāmāti pasādaññathattaṃ bhaveyya. Vipariṇāmoti pasādaññathattena vibbhamantānaṃ vipariṇāmaññathattaṃ bhaveyya. Bījānaṃ taruṇānanti taruṇasassānaṃ. Siyā aññathattanti udakavārakāle udakaṃ alabhantānaṃ milātabhāvena aññathattaṃ bhaveyya, sussitvā milātabhāvaṃ āpajjanena vipariṇāmo bhaveyya. Vacchakassa pana khīrapipāsāya sussanaṃ aññathattaṃ nāma, sussitvā kālakiriyā vipariṇāmo nāma.

១៥៩. បទថា Abhinandatūti សេចក្តីថា សូមព្រះអង្គត្រេកអរ គឺទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនឹងការមកដល់នៃភិក្ខុសង្ឃ។ បទថា Abhivadatūti សេចក្តីថា សូមព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលហៅ គឺញ៉ាំងព្រះហឫទ័យឱ្យកើតឡើងថា «សូមភិក្ខុសង្ឃចូលមកចុះ» រួចហើយត្រាស់ហៅ។ បទថា Anuggahitoti សេចក្តីថា ត្រូវបានសង្គ្រោះ (អនុគ្រោះ) ដោយអាមិសានុគ្រោះផង ដោយធម្មានុគ្រោះផង។ បទថា Aññathattanti សេចក្តីថា សេចក្តីប្រែប្រួលនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ព្រោះគិតថា «ពួកយើងមិនបានគាល់ព្រះទសពលឡើយ»។ បទថា Vipariṇāmoti សេចក្តីថា សេចក្តីប្រែប្រួលដោយការសឹកទៅជាគ្រហស្ថ នៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលវង្វេងព្រោះសេចក្តីប្រែប្រួលនៃសេចក្តីជ្រះថ្លានោះ។ បទថា Bījānaṃ taruṇānanti សេចក្តីថា នៃសំណាបខ្ចីៗ (ដំណាំខ្ចីៗ)។ បទថា Siyā aññathattanti សេចក្តីថា សេចក្តីប្រែប្រួលដោយភាពក្រៀមស្វិត នៃសំណាបទាំងឡាយដែលមិនបានទឹកក្នុងពេលដែលត្រូវស្រោចស្រពទឹក។ សេចក្តីប្រែប្រួលដោយការស្ងួតក្រៀមរហូតដល់ស្វិតស្រពោន ឈ្មោះថា វិបរិណាមៈ។ ម៉្យាងទៀត ការស្ងួតក្រៀមព្រោះស្រេកទឹកដោះ នៃកូនគោ ឈ្មោះថា អញ្ញថត្តៈ (សេចក្តីប្រែប្រួល)។ ការស្ងួតក្រៀមរហូតដល់ស្លាប់ ឈ្មោះថា វិបរិណាមៈ (សេចក្តីប្រែប្រួលខ្លាំង)។

160. Pasādito bhagavāti thero kira tattha nisinnova dibbacakkhunā brahmānaṃ āgataṃ addasa, dibbāya sotadhātuyā ca āyācanasaddaṃ suṇi, cetopariyañāṇena bhagavato pasannabhāvaṃ aññāsi. Tasmā – ‘‘kañci bhikkhuṃ pesetvā pakkosiyamānānaṃ gamanaṃ nāma na phāsukaṃ, yāva satthā na peseti, tāvadeva gamissāmā’’ti maññamāno evamāha. Appossukkoti aññesu kiccesu anussukko hutvā. Diṭṭhadhammasukhavihāranti phalasamāpattivihāraṃ anuyutto maññe bhagavā viharitukāmo, so idāni yathāruciyā viharissatīti evaṃ me ahosīti vadati. Mayampi dānīti mayaṃ paraṃ ovadamānā vihārato nikkaḍḍhitā, kiṃ amhākaṃ parovādena. Idāni mayampi diṭṭhadhammasukhavihāreneva viharissāmāti dīpeti. Thero imasmiṃ ṭhāne viraddho attano bhārabhāvaṃ na aññāsi. Ayañhi bhikkhusaṅgho dvinnampi mahātherānaṃ bhāro, tena [Pg.123] naṃ paṭisedhento bhagavā āgamehītiādimāha. Mahāmoggallānatthero pana attano bhārabhāvaṃ aññāsi. Tenassa bhagavā sādhukāraṃ adāsi.

១៦០. ពាក្យថា Pasādito bhagavā (ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រះថ្លាហើយ) ឮថា ក្នុងទីនោះឯង ព្រះថេរៈ (ព្រះមហាមោគ្គល្លាន) កាលគង់នៅ បានឃើញព្រហ្ម (សហម្បតិព្រហ្ម) មកដល់ ដោយទិព្វចក្ខុ និងបានឮសំឡេងអារាធនា ដោយទិព្វសោតធាតុ ហើយបានដឹងនូវសេចក្តីជ្រះថ្លារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយចេតោបរិយញ្ញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈកាលគិតថា «ការទៅរបស់ពួកភិក្ខុដែលព្រះសាស្តាទ្រង់បញ្ជូនភិក្ខុណាមួយឱ្យទៅហៅ មិនមែនជាការងាយស្រួលឡើយ ដរាបណាព្រះសាស្តាមិនទាន់បញ្ជូនទៅ ដរាបនោះយើងនឹងទៅដោយខ្លួនឯង» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Appossukko គឺមិនមានការខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចដទៃ (ក្រៅពីការចូលផលសមាបត្តិ)។ ពាក្យថា Diṭṭhadhammasukhavihāraṃ គឺព្រះថេរៈពោលថា «ខ្ញុំព្រះករុណាមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់គង់នៅដោយការប្រកបការគង់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺផលសមាបត្តិវិហារៈ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គនឹងគង់នៅតាមព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាចុះ»។ ពាក្យថា Mayampi dānī ព្រះថេរៈបង្ហាញសេចក្តីថា «ពួកយើងកាលប្រដៅអ្នកដទៃ ក៏ត្រូវបានគេបណ្តេញចេញពីវត្ត តើការប្រដៅអ្នកដទៃមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ពួកយើង ឥឡូវនេះ ទោះបីពួកយើងក៏នឹងរស់នៅដោយទិដ្ឋធម្មសុខវិហារៈ (ការនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន) តែម្យ៉ាងដែរ»។ ព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្ត) ក្នុងទីនេះមានការឆ្គាំឆ្គង មិនដឹងនូវភាពជាភារៈរបស់ខ្លួន។ ព្រោះថា ភិក្ខុសង្ឃនេះជាភារៈរបស់ព្រះមហាថេរៈទាំងពីររូប ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់ហាមឃាត់ព្រះសារីបុត្តនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា Āgamehi (ចូររង់ចាំសិន) ជាដើម។ ចំណែកព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ ដឹងនូវភាពជាភារៈរបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់ប្រទានសាធុការដល់ព្រះមហាមោគ្គល្លាននោះ។

161. Cattārimāni, bhikkhaveti kasmā ārabhi? Imasmiṃ sāsane cattāri bhayāni. Yo tāni abhīto hoti, so imasmiṃ sāsane patiṭṭhātuṃ sakkoti. Itaro pana na sakkotīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha udakorohanteti udakaṃ orohante puggale. Kumbhīlabhayanti suṃsumārabhayaṃ. Susukābhayanti caṇḍamacchabhayaṃ.

១៦១. ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា «ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភ័យទាំងឡាយ ៤ យ៉ាងនេះ)? ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងសាសនានេះ មានភ័យ ៤ យ៉ាង ភិក្ខុណាដែលមិនខ្លាចចំពោះភ័យទាំងនោះ ភិក្ខុនោះទើបអាចតាំងនៅក្នុងសាសនានេះបាន ចំណែកភិក្ខុក្រៅពីនេះមិនអាចតាំងនៅបានឡើយ ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Udakorohante គឺសំដៅលើបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹក។ ពាក្យថា Kumbhīlabhayaṃ គឺភ័យអំពីក្រពើ។ ពាក្យថា Susukābhayaṃ គឺភ័យអំពីត្រីសាហាវ (មករ)។

162. Kodhupāyāsassetaṃ adhivacananti yathā hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo ūmīsu osīditvā marati, evaṃ imasmiṃ sāsane kodhupāyāse osīditvā vibbhamati. Tasmā kodhupāyāso ‘‘ūmibhaya’’nti vutto.

១៦២. ពាក្យថា Kodhupāyāsassetaṃ adhivacanaṃ (នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្តីក្រោធ និងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត) សេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹកខាងក្រៅ លិចចុះក្នុងរលកហើយស្លាប់ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុលិចចុះក្នុងសេចក្តីក្រោធនិងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ហើយសឹកទៅ (វិលត្រឡប់ទៅជាគ្រហស្ថវិញ) ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីក្រោធនិងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «រលកជាភ័យ» (អូមិភ័យ)។

163. Odarikattassetaṃ adhivacananti yathā hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo kumbhīlena khādito marati, evaṃ imasmiṃ sāsane odarikattena khādito vibbhamati. Tasmā odarikattaṃ ‘‘kumbhīlabhaya’’nti vuttaṃ.

១៦៣. ពាក្យថា Odarikattassetaṃ adhivacanaṃ (នេះជាឈ្មោះនៃភាពជាអ្នកបំពេញពោះ) សេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹកខាងក្រៅ ត្រូវក្រពើខាំស៊ីហើយស្លាប់ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុដែលត្រូវភាពជាអ្នកបំពេញពោះ (ការស្វែងរកអាហារ) ខាំស៊ីហើយ ក៏សឹកទៅ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាអ្នកបំពេញពោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ក្រពើជាភ័យ» (កុម្ភីលភ័យ)។

164. Arakkhiteneva kāyenāti sīsappacālakādikaraṇena arakkhitakāyo hutvā. Arakkhitāya vācāyāti duṭṭhullabhāsanādivasena arakkhitavāco hutvā. Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāsatiṃ anupaṭṭhāpetvā. Asaṃvutehīti apihitehi. Pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacananti yathā hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo āvaṭṭe nimujjitvā marati, evaṃ imasmiṃ sāsane pabbajito pañcakāmaguṇāvaṭṭe nimujjitvā vibbhamati. Tasmā pañca kāmaguṇā ‘‘āvaṭṭabhaya’’nti vuttā.

១៦៤. ពាក្យថា Arakkhiteneva kāyena (ដោយកាយដែលមិនបានរក្សា) គឺមានកាយមិនបានរក្សា ដោយការធ្វើការគ្រវីក្បាលជាដើម ហើយចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាត។ ពាក្យថា Arakkhitāya vācāya (ដោយវាចាដែលមិនបានរក្សា) គឺមានវាចាមិនបានរក្សា ដោយអំណាចនៃការនិយាយពាក្យអាក្រក់ (ទ្រគោះបោះបោក) ជាដើម។ ពាក្យថា Anupaṭṭhitāya satiyā (ដោយសតិដែលមិនបានតាំងមាំ) គឺមិនបានតាំងទុកនូវកាយគតាសតិ។ ពាក្យថា Asaṃvutehi គឺដោយឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលមិនបានបិទបាំង (មិនបានសង្រួម)។ ពាក្យថា Pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ (នេះជាឈ្មោះនៃកាមគុណទាំង ៥) សេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹកខាងក្រៅ លិចចុះក្នុងទឹកវក់ (ទឹកវិល) ហើយស្លាប់ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសាសនានេះ អ្នកបួសដែលលិចចុះក្នុងវង់នៃកាមគុណទាំង ៥ ហើយសឹកទៅ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ កាមគុណទាំង ៥ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ទឹកវិលជាភ័យ» (អាវដ្តភ័យ)។

165. Anuddhaṃsetīti kilameti milāpeti. Rāgānuddhaṃsenāti rāgānuddhaṃsitena. Mātugāmassetaṃ adhivacananti yathā hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo caṇḍamacchaṃ āgamma laddhappahāro marati, evaṃ imasmiṃ sāsane mātugāmaṃ āgamma uppannakāmarāgo vibbhamati. Tasmā mātugāmo ‘‘susukābhaya’’nti vutto.

១៦៥. ពាក្យថា Anuddhaṃseti គឺធ្វើឱ្យលំបាក ធ្វើឱ្យក្រៀមក្រំ។ ពាក្យថា Rāgānuddhaṃsena គឺដោយចិត្តដែលត្រូវរាគៈបៀតបៀន (បំផ្លាញ)។ ពាក្យថា Mātugāmassetaṃ adhivacanaṃ (នេះជាឈ្មោះនៃមាតុគាម) សេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹកខាងក្រៅ ត្រូវស្លាប់ព្រោះតែការត្រូវទង្គិចដោយសារត្រីសាហាវ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុដែលកើតកាមរាគៈឡើងដោយអាស្រ័យមាតុគាម ហើយសឹកទៅ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ មាតុគាម ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ត្រីសាហាវជាភ័យ» (សុសុកាភ័យ)។

Imāni [Pg.124] pana cattāri bhayāni bhāyitvā yathā udakaṃ anorohantassa udakaṃ nissāya ānisaṃso natthi, udakapipāsāya pipāsito ca hoti rajojallena kiliṭṭhasarīro ca, evamevaṃ imāni cattāri bhayāni bhāyitvā sāsane apabbajantassāpi imaṃ sāsanaṃ nissāya ānisaṃso natthi, taṇhāpipāsāya pipāsito ca hoti kilesarajena saṃkiliṭṭhacitto ca. Yathā pana imāni cattāri bhayāni abhāyitvā udakaṃ orohantassa vuttappakāro ānisaṃso hoti, evaṃ imāni abhāyitvā sāsane pabbajitassāpi vuttappakāro ānisaṃso hoti. Thero panāha – ‘‘cattāri bhayāni bhāyitvā udakaṃ anotaranto sotaṃ chinditvā paratīraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti, abhāyitvā otaranto sakkoti, evamevaṃ bhāyitvā sāsane apabbajantopi taṇhāsotaṃ chinditvā nibbānapāraṃ daṭṭhuṃ na sakkoti, abhāyitvā pabbajanto pana sakkotī’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana desanā neyyapuggalassa vasena niṭṭhāpitāti.

ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាបុគ្គលដែលខ្លាចភ័យទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ហើយមិនចុះទៅក្នុងទឹក តែងមិនបានទទួលអានិសង្សដែលអាស្រ័យនឹងទឹកឡើយ ថែមទាំងជាអ្នកស្រេកទឹកដោយការស្រេកទឹក និងមានរាងកាយប្រឡាក់ដោយធូលីនិងល្អងធូលីទៀតផង យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលខ្លាចភ័យទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ហើយមិនហ៊ានបួសក្នុងសាសនា ក៏មិនមានអានិសង្សដែលអាស្រ័យនឹងសាសនានេះដែរ ថែមទាំងជាអ្នកស្រេកឃ្លានដោយការស្រេកឃ្លានគឺតណ្ហា និងមានចិត្តសៅហ្មងដោយធូលីគឺកិលេសទៀតផង ក៏យ៉ាងនោះឯង។ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនខ្លាចភ័យទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ហើយចុះទៅក្នុងទឹក តែងបានទទួលអានិសង្សដូចដែលបានពោលហើយ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុដែលមិនខ្លាចភ័យទាំងនេះ ហើយបួសក្នុងសាសនា ក៏រមែងបានទទួលអានិសង្សដូចដែលបានពោលហើយ យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈ (មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរ) ពោលថា «បុគ្គលដែលខ្លាចភ័យទាំង ៤ យ៉ាង ហើយមិនចុះទៅក្នុងទឹក មិនអាចកាត់ខ្សែទឹកដើម្បីទៅដល់ត្រើយម្ខាងបានឡើយ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនខ្លាច ហើយចុះទៅក្នុងទឹក តែងអាចទៅដល់បាន យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលខ្លាច ហើយមិនបួសក្នុងសាសនា ក៏មិនអាចកាត់ខ្សែទឹកគឺតណ្ហា ដើម្បីមើលឃើញត្រើយគឺព្រះនិព្វានបានឡើយ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនខ្លាច ហើយបួសក្នុងសាសនា តែងអាចធ្វើបាន ក៏យ៉ាងនោះឯង»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះទេសនានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Cātumasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃចាតុមសូត្រ ចប់ហើយ។

8. Naḷakapānasuttavaṇṇanā

៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃនឡកបានសូត្រ

166. Evaṃ me sutanti naḷakapānasuttaṃ. Tattha naḷakapāneti evaṃnāmake gāme. Pubbe kira amhākaṃ bodhisatto vānarayoniyaṃ nibbatto, mahākāyo kapirājā anekavānarasahassaparivuto pabbatapāde vicarati. Paññavā kho pana hoti mahāpuñño. So parisaṃ evaṃ ovadati – ‘‘imasmiṃ pabbatapāde tātā, visaphalāni nāma honti, amanussapariggahitā pokkharaṇiyo nāma honti, tumhe pubbe khāditapubbāneva phalāni khādatha, pītapubbāneva pānīyāni ca pivatha, ettha vo maṃ paṭipucchitabbakiccaṃ natthi, akhāditapubbāni pana phalāni apītapubbāni ca pānīyāni maṃ apucchitvā mā khādittha mā pivitthā’’ti.

១៦៦. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា «ឯវំ មេ សុតំ» គឺ នឡកបានសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា Naḷakapāne គឺនៅក្នុងភូមិដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា ក្នុងកាលពីដើម ព្រះពោធិសត្វរបស់យើងកើតក្នុងកំណើតស្វា ជាស្តេចស្វាមានរាងកាយធំ ហែហមដោយបរិវារស្វាជាច្រើនពាន់ ត្រេចទៅនៅក្នុងចន្លោះភ្នំ។ ស្តេចស្វានោះជាអ្នកមានប្រាជ្ញា និងមានបុណ្យច្រើន។ ស្តេចស្វានោះតែងប្រដៅបរិវារយ៉ាងនេះថា «ម្នាលគ្នាយើង នៅក្នុងចន្លោះភ្នំនេះ ឈ្មោះថាផ្លែឈើមានពិសតែងមាន ឈ្មោះថាស្រះទឹកដែលពួកអមនុស្សគ្រប់គ្រងតែងមាន ពួកអ្នករាល់គ្នា ចូរហូបតែផ្លែឈើដែលធ្លាប់ហូបពីមុន និងផឹកតែទឹកដែលធ្លាប់ផឹកពីមុនចុះ ក្នុងរឿងផ្លែឈើនិងទឹកដែលធ្លាប់ហូបធ្លាប់ផឹកនេះ ពួកអ្នកមិនចាំបាច់សួរខ្ញុំឡើយ ចំណែកផ្លែឈើដែលមិនធ្លាប់ហូប និងទឹកដែលមិនធ្លាប់ផឹក កុំអាលហូប កុំអាលផឹក ដោយមិនបានសួរខ្ញុំឡើយ»។

Te [Pg.125] ekadivasaṃ caramānā aññaṃ pabbatapādaṃ gantvā gocaraṃ gahetvā pānīyaṃ olokentā ekaṃ amanussapariggahitaṃ pokkharaṇiṃ disvā sahasā apivitvā samantā parivāretvā mahāsattassa āgamanaṃ olokayamānā nisīdiṃsu. Mahāsatto āgantvā ‘‘kiṃ tātā pānīyaṃ na pivathā’’ti āha. Tumhākaṃ āgamanaṃ olokemāti. Sādhu tātāti samantā padaṃ pariyesamāno otiṇṇapadaṃyeva addasa, na uttiṇṇapadaṃ, disvā saparissayāti aññāsi. Tāvadeva ca tattha abhinibbattaamanusso udakaṃ dvedhā katvā uṭṭhāsi setamukho nīlakucchi rattahatthapādo mahādāṭhiko vaṅkadāṭho virūpo bībhaccho udakarakkhaso. So evamāha – ‘‘kasmā pānīyaṃ na pivatha, madhuraṃ udakaṃ pivatha, kiṃ tumhe etassa vacanaṃ suṇāthā’’ti? Mahāsatto āha – ‘‘tvaṃ idha adhivattho amanusso’’ti? Āmāhanti. Tvaṃ idha otiṇṇe labhasīti? Āma labhāmi, tumhe pana sabbe khādissāmīti. Na sakkhissasi, yakkhāti. Pānīyaṃ pana pivissathāti? Āma pivissāmāti. Evaṃ sante ekopi vo na muccissatīti. Pānīyañca pivissāma, na ca te vasaṃ gamissāmāti ekanaḷaṃ āharāpetvā koṭiyaṃ gahetvā dhami, sabbo ekacchiddo ahosi, tīre nisīditvāva pānīyaṃ pivi, sesavānarānaṃ pāṭiyekke naḷe āharāpetvā dhamitvā adāsi. Sabbe yakkhassa passantasseva pānīyaṃ piviṃsu. Vuttampi cetaṃ –

ថ្ងៃមួយ ពួកស្វាទាំងនោះកាលត្រេចទៅ បានទៅដល់ចន្លោះភ្នំមួយទៀត រកចំណីបានហើយ កាលស្វែងរកទឹក ក៏បានឃើញស្រះទឹកមួយដែលពួកអមនុស្សគ្រប់គ្រង មិនទាន់ផឹកភ្លាមៗឡើយ ក៏នាំគ្នាអង្គុយចោមរោមចាំមើលការមកដល់របស់ព្រះមហាសត្វ។ ព្រះមហាសត្វមកដល់ហើយសួរថា «ម្នាលគ្នាយើង ហេតុអ្វីបានជាមិនផឹកទឹក?» ពួកស្វាជម្រាបថា «ពួកយើងរង់ចាំមើលការមកដល់របស់លោកម្ចាស់»។ ព្រះមហាសត្វពោលថា «ល្អហើយគ្នាយើង» រួចដើររកមើលស្នាមជើងជុំវិញស្រះ ក៏ឃើញតែស្នាមជើងចុះទៅម្យ៉ាង មិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញឡើយ លុះឃើញហើយក៏ដឹងថា ស្រះទឹកនេះមានគ្រោះថ្នាក់។ ក្នុងខណៈនោះឯង អមនុស្សដែលកើតនៅក្នុងស្រះនោះ បានធ្វើទឹកឱ្យចែកជាពីរភាគ រួចងើបឡើងមក ជាយក្សទឹក (រក្សសទឹក) មានមុខស ពោះខៀវ ដៃជើងក្រហម មានចង្កូមធំ ចង្កូមកោង មានរូបរាងអាក្រក់គួរឱ្យខ្លាច។ យក្សទឹកនោះពោលយ៉ាងនេះថា «ហេតុអ្វីបានជាមិនផឹកទឹក? ទឹកនេះផ្អែមណាស់ ចូរផឹកចុះ ហេតុអ្វីបានជាពួកអ្នកស្តាប់ពាក្យរបស់ស្វានេះ?» ព្រះមហាសត្វសួរថា «អ្នកជាអមនុស្សដែលរស់នៅរក្សាក្នុងទីនេះមែនទេ?» យក្សឆ្លើយថា «អើ មែនហើយ»។ ព្រះមហាសត្វសួរថា «អ្នកតែងតែបានមនុស្សឬសត្វដែលចុះទៅក្នុងទីនេះមែនទេ?» យក្សឆ្លើយថា «អើ ខ្ញុំបាន ខ្ញុំនឹងស៊ីពួកអ្នកទាំងអស់គ្នា»។ ព្រះមហាសត្វពោលថា «នែយក្ស អ្នកមិនអាចស៊ីពួកយើងបានឡើយ»។ យក្សសួរថា «ចុះពួកអ្នកនឹងផឹកទឹកដែរឬទេ?» ព្រះមហាសត្វឆ្លើយថា «អើ ពួកយើងនឹងផឹក»។ យក្សពោលថា «បើដូច្នោះ ពួកអ្នកសូម្បីតែមួយក្បាល ក៏មិនរួចផុតពីដៃខ្ញុំឡើយ»។ ព្រះមហាសត្វពោលថា «ពួកយើងនឹងផឹកទឹកផង ហើយក៏មិនទៅក្រោមអំណាចរបស់អ្នកផង» រួចហើយឱ្យគេយកដើមបំពង់មួយដើមមក កាន់ត្រង់ចុង រួចផ្លុំទៅ ដើមបំពង់នោះក៏ធ្លាយសាច់ខណ្ឌខាងក្នុងអស់ (ក្លាយជាបំពង់ធ្លាយមួយប្រហោង)។ ព្រះមហាសត្វអង្គុយនៅមាត់ច្រាំង រួចបឺតផឹកទឹកតាមបំពង់នោះឯង។ ព្រះមហាសត្វបានឱ្យគេយកដើមបំពង់ដទៃទៀតមកឱ្យពួកស្វាដែលនៅសល់ម្នាក់មួយៗ រួចផ្លុំឱ្យ ហើយប្រគល់ឱ្យពួកវា។ ពួកស្វាទាំងអស់ក៏បានផឹកទឹក ក្នុងខណៈដែលយក្សទឹកកំពុងតែសម្លឹងមើលនោះឯង។ ពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

‘‘Disvā padamanuttiṇṇaṃ, disvāno’ taritaṃ padaṃ;

Naḷena vāriṃ pissāma, neva maṃ tvaṃ vadhissasī’’ti. (jā. 1.1.20);

«ខ្ញុំបានឃើញស្នាមជើងចុះទៅ តែមិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញឡើយ ខ្ញុំនឹងផឹកទឹកដោយដើមបំពង់ អ្នកនឹងមិនអាចសម្លាប់ខ្ញុំបានឡើយ»។

Tato paṭṭhāya yāva ajjadivasā tasmiṃ ṭhāne naḷā ekacchiddāva honti. Iminā hi saddhiṃ imasmiṃ kappe cattāri kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma – cande sasabimbaṃ, vaṭṭakajātakamhi saccakiriyaṭṭhāne aggissa gamanupacchedo, ghaṭikārakumbhakārassa mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhāne devassa avassanaṃ, tassā pokkharaṇiyā tīre naḷānaṃ ekacchiddabhāvoti. Iti sā pokkharaṇī naḷena pānīyassa pītattā naḷakapānāti nāmaṃ labhi. Aparabhāge taṃ pokkharaṇiṃ nissāya gāmo patiṭṭhāsi, tassāpi naḷakapānanteva nāmaṃ jātaṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘naḷakapāne’’ti. Palāsavaneti kiṃsukavane.

ចាប់តាំងពីពេលនោះមក រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ដើមបំពង់នៅក្នុងទីនោះ តែងមានប្រហោងធ្លាយមួយរហូត។ ព្រោះថា ក្នុងភទ្រកប្បនេះ មានបាដិហារិយ៍ដែលតាំងនៅអស់កប្ប ៤ យ៉ាង រួមជាមួយរឿងនេះដែរ គឺ៖ រូបទន្សាយនៅក្នុងព្រះចន្ទ ១, ការមិនឆេះរាលដាលនៃភ្លើងក្នុងទីធ្វើសច្ចកិរិយាក្នុងវដ្តកជាតក ១, ការមិនធ្លាក់ភ្លៀងក្នុងទីកន្លែងរស់នៅរបស់មាតាបិតារបស់ឃដិការអိုးដី ១, និងភាពមានប្រហោងធ្លាយតែមួយនៃដើមបំពង់នៅក្បែរឆ្នេរស្រះទឹកនោះ ១។ ស្រះទឹកនោះបានឈ្មោះថា «នឡកបានៈ» (ស្រះផឹកទឹកដោយដើមបំពង់) ព្រោះហេតុតែការផឹកទឹកដោយដើមបំពង់នោះឯង។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក មានភូមិមួយបានកកើតឡើងដោយអាស្រ័យស្រះទឹកនោះ ភូមិនោះក៏បានឈ្មោះថា «នឡកបានៈ» ដូចគ្នាដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកភូមិនោះ ទើបត្រាស់ថា «នឡកបានេ»។ ពាក្យថា Palāsavane គឺនៅក្នុងព្រៃដើមចារ (ព្រៃដើមပေါក)។

167. Taggha [Pg.126] mayaṃ, bhanteti ekaṃseneva mayaṃ, bhante, abhiratā. Aññepi ye tumhākaṃ sāsane abhiramanti, te amhehi sadisāva hutvā abhiramantīti dīpenti.

១៦៧. ពាក្យថា «តគ្ឃ មយំ ភន្តេ» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកយើងខ្ញុំពិតជាត្រេកអរហើយ) សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកយើងខ្ញុំពិតជាត្រេកអរ (ក្នុងព្រហ្មចរិយធម៌) ដោយពិតប្រាកដមែន។ ពួកភិក្ខុទាំងឡាយបង្ហាញសេចក្តីថា «ទោះបីជនដទៃទៀតណាដែលត្រេកអរក្នុងសាសនារបស់ព្រះអង្គ ជនទាំងនោះក៏ជាអ្នកត្រេកអរដូចគ្នានឹងពួកយើងខ្ញុំដែរ»។

Neva rājābhinītātiādīsu eko rañño aparādhaṃ katvā palāyati. Rājā kuhiṃ, bho, asukoti? Palāto devāti. Palātaṭṭhānepi me na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyāti vadati. Tassa kocideva suhado gantvā taṃ pavattiṃ ārocetvā tvaṃ sace jīvitumicchasi, pabbajāhīti. So pabbajitvā jīvitaṃ rakkhamāno carati. Ayaṃ rājābhinīto nāma.

ក្នុងពាក្យថា «នេវ រាជាភិនីតា» ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ថា៖ បុគ្គលម្នាក់ធ្វើខុសចំពោះព្រះរាជា ហើយរត់គេចខ្លួនទៅ។ ព្រះរាជាទ្រង់សួរថា «នែគ្នាយើង នាយនោះនៅឯណា?» ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ គេរត់បាត់ហើយ»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «ទោះបីវារត់ទៅដល់ទីណាក៏ដោយ ក៏មិនរួចផុតពីដៃយើងឡើយ តែបើវាបួស ទើបវាអាចរួចខ្លួនបាន»។ មិត្តសម្លាញ់ម្នាក់របស់បុគ្គលនោះបានទៅប្រាប់រឿងនោះដល់គេថា «បើអ្នកចង់រស់ ចូរទៅបួសចុះ»។ បុគ្គលនោះក៏បានបួសដើម្បីរក្សាជីវិត ហើយរស់នៅ។ បុគ្គលនេះ ហៅថា «រាជាភិនីតភិក្ខុ» (ភិក្ខុដែលព្រះរាជាញ៉ាំងឱ្យបួស ឬបួសគេចរាជទណ្ឌ)។

Eko pana corānaṃ mūlaṃ chindanto carati. Corā sutvā ‘‘purisānaṃ atthikabhāvaṃ na jānāti, jānāpessāma na’’nti vadanti. So taṃ pavattiṃ sutvā palāyati. Corā palātoti sutvā ‘‘palātaṭṭhānepi no na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyā’’ti vadanti. So taṃ pavattiṃ sutvā pabbajati. Ayaṃ corābhinīto nāma.

ចំណែកបុគ្គលម្នាក់ទៀត ដើរកាត់ផ្តាច់ឫសគល់ (បំផ្លាញផលប្រយោជន៍) របស់ពួកចោរ។ ពួកចោរដឹងរឿងហើយ ក៏និយាយគ្នាថា «វាមិនស្គាល់ភាពជាបុរសពិតប្រាកដទេ យើងនឹងធ្វើឱ្យវាស្គាល់»។ បុគ្គលនោះឮរឿងនោះហើយ ក៏រត់គេចខ្លួនទៅ។ ពួកចោរដឹងថាគេរត់គេចខ្លួនហើយ ក៏និយាយថា «ទោះបីវារត់ទៅដល់ទីណាក៏ដោយ ក៏មិនរួចផុតពីដៃយើងឡើយ តែបើវាបួស ទើបវាអាចរួចខ្លួនបាន»។ បុគ្គលនោះឮរឿងនោះហើយ ក៏ទៅបួស។ បុគ្គលនេះ ហៅថា «ចោរាភិនីតភិក្ខុ» (ភិក្ខុដែលចោរញ៉ាំងឱ្យបួស ឬបួសគេចចោរ)។

Eko pana bahuṃ iṇaṃ khāditvā tena iṇena aṭṭo pīḷito tamhā gāmā palāyati. Iṇasāmikā sutvā ‘‘palātaṭṭhānepi no na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyā’’ti vadanti. So taṃ pavattiṃ sutvā pabbajati. Ayaṃ iṇaṭṭo nāma.

ចំណែកបុគ្គលម្នាក់ទៀត ជំពាក់បំណុលគេជាច្រើន ត្រូវម្ចាស់បំណុលតាមបៀតបៀននិងរំខាន ក៏រត់ចេញពីភូមិនោះទៅ។ ពួកម្ចាស់បំណុលដឹងរឿងហើយ ក៏និយាយថា «ទោះបីវារត់ទៅដល់ទីណាក៏ដោយ ក៏មិនរួចផុតពីដៃយើងឡើយ តែបើវាបួស ទើបវាអាចរួចខ្លួនបាន»។ បុគ្គលនោះឮរឿងនោះហើយ ក៏ទៅបួស។ បុគ្គលនេះ ហៅថា «ឥណដ្ឋភិក្ខុ» (ភិក្ខុដែលជំពាក់បំណុលគេហើយបួស)។

Rājabhayādīnaṃ pana aññatarena bhayena bhīto aṭṭo āturo hutvā nikkhamma pabbajito bhayaṭṭo nāma. Dubbhikkhādīsu jīvituṃ asakkonto pabbajito ājīvikāpakato nāma, ājīvikāya pakato abhibhūtoti attho. Imesu pana ekopi imehi kāraṇehi pabbajito nāma natthi, tasmā ‘‘neva rājābhinīto’’tiādimāha.

ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលដែលខ្លាចភ័យណាមួយ មានរាជភ័យជាដើម ត្រូវភ័យនោះបៀតបៀននិងធ្វើឱ្យក្តៅក្រហាយ រួចចេញទៅបួស ហៅថា «ភយដ្ឋភិក្ខុ» (ភិក្ខុដែលបួសព្រោះខ្លាចភ័យ)។ បុគ្គលដែលមិនអាចចិញ្ចឹមជីវិតបានក្នុងគ្រាក្រខ្សត់ (ទុរភិក្ស) ជាដើម ហើយទៅបួស ហៅថា «អាជីវកបកតភិក្ខុ» (ភិក្ខុដែលបួសព្រោះតែការចិញ្ចឹមជីវិត) សេចក្តីថា ត្រូវការព្យាយាមចិញ្ចឹមជីវិតបៀតបៀន (គ្របសង្កត់)។ ចំណែកក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនេះ សូម្បីតែមួយរូប ក៏មិនមែនជាអ្នកបួសដោយសារហេតុទាំងនេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «នេវ រាជាភិនីតោ» ជាដើម។

Vivekanti vivicca vivitto hutvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ kāmehi ca akusaladhammehi ca vivittena paṭhamadutiyajjhānasaṅkhātaṃ pītisukhaṃ adhigantabbaṃ, sace taṃ vivicca kāmehi vivicca akusalehi dhammehi pītisukhaṃ nādhigacchati, aññaṃ vā upari dvinnaṃ jhānānaṃ catunnañca maggānaṃ vasena santataraṃ sukhaṃ nādhigacchati, tassa ime abhijjhādayo cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantīti. Tattha aratīti adhikusalesu dhammesu ukkaṇṭhitatā. Tandīti ālasiyabhāvo. Evaṃ yo pabbajitvā pabbajitakiccaṃ kātuṃ na sakkoti, tassa ime satta pāpadhammā uppajjitvā [Pg.127] cittaṃ pariyādiyantīti dassetvā idāni yassa te dhammā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, soyeva samaṇakiccampi kātuṃ na sakkotīti puna vivekaṃ anuruddhā…pe… aññaṃ vā tato santataranti āha.

«វិវេកំ» គឺថា វៀរចាក (ប្រាសចាក) អកុសលធម៌ទាំងឡាយហើយ។ នេះជាអធិប្បាយដែលទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា បីតិនិងសុខៈដែលរាប់ថាជាបឋមជ្ឈាននិងទុតិយជ្ឈាន ដែលបុគ្គលគប្បីសម្រេចបាន ព្រោះការស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយផង ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយផង ប្រសិនបើបុគ្គលនោះមិនបានសម្រេចនូវបីតិនិងសុខៈនោះ ព្រោះការស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយទេ ឬមួយក៏មិនបានសម្រេចនូវសុខៈដ៏រឹតតែស្ងប់រម្ងាប់ជាងនោះទៅទៀត ដោយអំណាចនៃឈានពីរខាងលើ (គឺតតិយជ្ឈាននិងចតុត្ថជ្ឈាន) និងមគ្គទាំងបួន ធម៌ទាំងឡាយមានអភិជ្ឈាជាដើមទាំងនេះ តែងគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ ហើយស្ថិតនៅ។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «អរតី» គឺសេចក្តីអផ្សុក (មិនត្រេកអរ) ក្នុងធម៌ដ៏ក្រៃលែង គឺកុសលធម៌។ បទថា «តន្ទី» គឺសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា កាលបើបុគ្គលណាបួសហើយ មិនអាចធ្វើកិច្ចរបស់បព្វជិតបាន ធម៌ដ៏លាមកទាំង ៧ ប្រការនេះ តែងកើតឡើងគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ តែងគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់បុគ្គលណា ហើយស្ថិតនៅ បុគ្គលនោះឯង ក៏មិនអាចធ្វើសូម្បីតែកិច្ចរបស់សមណៈបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់សេចក្តីនេះម្តងទៀតថា «ម្នាលអនុរុទ្ធៈ... វិវេក... ឬមួយក៏សុខៈដទៃដ៏រឹតតែស្ងប់រម្ងាប់ជាងនោះ»។

Evaṃ kaṇhapakkhaṃ dassetvā idāni teneva nayena sukkapakkhaṃ dassetuṃ puna vivekantiādimāha. Tassattho vuttanayeneva veditabbo.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញកណ្ហបក្ខ (ចំណែកខ្មៅ) យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ដោយន័យនោះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «វិវេកំ» ជាដើមម្តងទៀត។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃពាក្យនោះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

168. Saṅkhāyāti jānitvā. Ekanti ekaccaṃ. Paṭisevatīti sevitabbayuttakaṃ sevati. Sesapadesupi eseva nayo. Upapattīsu byākarotīti sappaṭisandhike tāva byākarotu, appaṭisandhike kathaṃ byākarotīti. Appaṭisandhikassa puna bhave paṭisandhi natthīti vadanto upapattīsu byākaroti nāma.

១៦៨. បទថា «សង្ខាយ» គឺដឹងហើយ។ បទថា «ឯកំ» គឺចំណែកខ្លះ។ បទថា «បដិសេវតិ» គឺសេពនូវធម៌ដែលគួរគប្បីសេព។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា «ឧបបត្តីសុ ព្យាករោតិ» មានសេចក្តីសួរថា ព្រះអង្គទ្រង់ព្យាករចំពោះបុគ្គលដែលមានបដិសន្ធិ (សប្បដិសន្ធិកៈ) ចុះ ចំពោះព្រះខីណាស្រពដែលមិនមានបដិសន្ធិ (អប្បដិសន្ធិកៈ) តើទ្រង់ព្យាករដូចម្តេច? កាលបើមានសេចក្តីសួរយ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលបើទ្រង់ត្រាស់ថា «បដិសន្ធិក្នុងភពថ្មីទៀត មិនមានដល់ព្រះខីណាស្រពដែលមិនមានបដិសន្ធិឡើយ» ឈ្មោះថា ទ្រង់ព្យាករក្នុងឧបបត្តិទាំងឡាយ។

Janakuhanatthanti janavimhāpanatthaṃ. Janalapanatthanti mahājanassa upalāpanatthaṃ. Na iti maṃ jano jānātūti evaṃ maṃ mahājano jānissati, evaṃ me mahājanassa antare kittisaddo uggacchissatīti imināpi kāraṇena na byākarotīti attho. Uḷāravedāti mahantatuṭṭhino.

បទថា «ជនកុហនត្ថំ» គឺដើម្បីធ្វើឲ្យមនុស្សទាំងឡាយអស្ចារ្យក្នុងចិត្ត។ បទថា «ជនលបនត្ថំ» គឺដើម្បីនិយាយបញ្ចុះបញ្ចូលមហាជន។ បទថា «ន ឥតិ មំ ជនោ ជានាតុ» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រះអង្គមិនព្យាករដោយហេតុសូម្បីយ៉ាងនេះថា «មហាជននឹងស្គាល់តថាគតយ៉ាងនេះ កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់តថាគតនឹងល្បីខ្ចរខ្ចាយទៅក្នុងកណ្តាលមហាជនយ៉ាងនេះ» ឡើយ។ បទថា «ឧឡារវេទា» គឺមានសេចក្តីត្រេកអរជាខ្លាំង។

169. So kho panassa āyasmāti so parinibbuto āyasmā imassa ṭhitassa āyasmato. Evaṃsīlotiādīsu lokiyalokuttaramissakāva sīlādayo veditabbo. Evaṃdhammoti ettha pana samādhipakkhikā dhammā dhammāti adhippetā. Phāsuvihāro hotīti tena bhikkhunā pūritapaṭipattiṃ pūrentassa arahattaphalaṃ sacchikatvā phalasamāpattivihārena phāsuvihāro hoti, arahattaṃ pattumasakkontassa paṭipattiṃ pūrayamānassa caratopi phāsuvihāroyeva nāma hoti. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabboti.

១៦៩. បទថា «សោ ខោ បនស្ស អាយស្មា» គឺព្រះថេរៈដែលបរិនិព្វានទៅហើយនោះ របស់ព្រះថេរៈដែលនៅមានជីវិតរស់នៅឡើយនេះ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «ឯវំសីលោ» ជាដើម គប្បីដឹងថាសីលជាដើម គឺលាយឡំគ្នានឹងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។ ចំណែកឯក្នុងបទថា «ឯវំធម្មោ» នេះ ធម៌ទាំងឡាយដែលជាចំណែកនៃសមាធិ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់សំដៅយកថា «ធម្មា»។ បទថា «ផាសុវិហារោ ហោតិ» គឺការរស់នៅជាសុខ (ផាសុវិហារ) តែងមានដល់ភិក្ខុអ្នកបំពេញបដិបត្តិតាមលំដាប់នៃភិក្ខុដែលបានបំពេញបដិបត្តិរួចហើយនោះ ដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផល ហើយរស់នៅដោយផលសមាបត្តិវិហារធម៌ ឬមួយក៏ការរស់នៅជាសុខនោះឯង តែងមានដល់ភិក្ខុដែលមិនទាន់អាចសម្រេចអរហត្តផលបាន ប៉ុន្តែកំពុងបំពេញបដិបត្តិ និងប្រព្រឹត្តទៅ (ក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា)។ គប្បីដឹងសេចក្តីតាមន័យនេះ ក្នុងវារៈទាំងពួង។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងក្បួនអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Naḷakapānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃនឡកបានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

9. Goliyānisuttavaṇṇanā

៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃគោឡិយានិសូត្រ

173. Evaṃ me sutanti goliyānisuttaṃ. Tattha padasamācāroti dubbalasamācāro oḷārikācāro, paccayesu sāpekkho mahārakkhitatthero [Pg.128] viya. Taṃ kira upaṭṭhākakule nisinnaṃ upaṭṭhāko āha ‘‘asukattherassa me, bhante, cīvaraṃ dinna’’nti. Sādhu te kataṃ taṃyeva takketvā viharantassa cīvaraṃ dentenāti. Tumhākampi, bhante, dassāmīti. Sādhu karissasi taṃyeva takkentassāti āha. Ayampi evarūpo oḷārikācāro ahosi. Sappatissenāti sajeṭṭhakena, na attānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā viharitabbaṃ. Serivihārenāti sacchandavihārena niraṅkusavihārena.

១៧៣. ព្រះសូត្រមានពាក្យផ្តើមថា «ឯវម្មេ សុតំ» គឺគោឡិយានិសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ បទថា «បទសមាចារោ» គឺមានសេចក្តីប្រព្រឹត្តទន់ខ្សោយ មានសេចក្តីប្រព្រឹត្តគ្រោតគ្រាត ដូចជាព្រះមហារក្ខិតត្ថេរ ដែលមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ។ ឮថា ឧបាសកម្នាក់បាននិយាយទៅកាន់ព្រះថេរៈនោះដែលកំពុងគង់នៅក្នុងផ្ទះរបស់ឧបាសកនោះថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំព្រះករុណាបានប្រគេនចីវរដល់ព្រះថេរៈឈ្មោះឯណោះហើយ»។ ព្រះថេរៈពោលថា «អ្នកធ្វើត្រូវហើយ ដែលបានប្រគេនចីវរដល់ភិក្ខុដែលរស់នៅដោយការត្រិះរិះតែរឿងបច្ច័យនោះ»។ ឧបាសកពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងប្រគេនដល់លោកម្ចាស់ដែរ»។ ព្រះថេរៈពោលថា «អ្នកនឹងធ្វើល្អហើយ ចំពោះភិក្ខុដែលត្រិះរិះតែរឿងបច្ច័យនោះឯង»។ ភិក្ខុគោឡិយានិ នេះ ក៏មានសេចក្តីប្រព្រឹត្តគ្រោតគ្រាតមានសភាពយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា «សប្បតិស្សេន» គឺត្រូវតែមានបុគ្គលជាធំ (ជាប្រធាន) មិនត្រូវធ្វើខ្លួនឯងឲ្យជាធំហើយរស់នៅឡើយ។ បទថា «សេរិវិហារេន» គឺការរស់នៅតាមចិត្តចង់ គឺការរស់នៅដោយគ្មានការគ្រប់គ្រង (គ្មានការទប់ស្កាត់)។

Nānūpakhajjāti na anupakhajja na anupavisitvā. Tattha yo dvīsu mahātheresu ubhato nisinnesu te anāpucchitvāva cīvarena vā jāṇunā vā ghaṭṭento nisīdati, ayaṃ anupakhajja nisīdati nāma. Evaṃ akatvā pana attano pattaāsanasantike ṭhatvā nisīdāvusoti vutte nisīditabbaṃ. Sace na vadanti, nisīdāmi, bhanteti āpucchitvā nisīditabbaṃ āpucchitakālato paṭṭhāya nisīdāti vuttepi avuttepi nisīdituṃ vaṭṭatiyeva. Na paṭibāhissāmīti ettha yo attano pattāsanaṃ atikkamitvā navakānaṃ pāpuṇanaṭṭhāne nisīdati, ayaṃ nave bhikkhū āsanena paṭibāhati nāma. Tasmiñhi tathā nisinne navā bhikkhū ‘‘amhākaṃ nisīdituṃ na detī’’ti ujjhāyantā tiṭṭhanti vā āsanaṃ vā pariyesantā āhiṇḍanti. Tasmā attano pattāsaneyeva nisīditabbaṃ. Evaṃ na paṭibāhati nāma.

បទថា «នានូបខជ្ញ» គឺមិនចូលទៅកៀក មិនចូលទៅជ្រៀតជ្រែក។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ភិក្ខុណា កាលបើព្រះមហាថេរៈពីរអង្គគង់នៅសងខាង មិនបានសុំអនុញ្ញាតពីព្រះថេរៈទាំងនោះឡើយ ហើយគង់ប៉ះពាល់ដោយចីវរ ឬដោយជង្គង់ ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា គង់ជ្រៀតជ្រែក។ ប៉ុន្តែ បើមិនធ្វើដូច្នោះទេ គឺឈរក្បែរអាសនៈដែលដល់វេនរបស់ខ្លួន កាលបើគេពោលថា «លោកដ៏មានអាយុ សូមគង់ចុះ» ទើបគង់។ ប្រសិនបើគេមិនពោលទេ គប្បីសុំអនុញ្ញាតថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំករុណាសូមគង់» ហើយសឹមគង់ ចាប់តាំងពីពេលសុំអនុញ្ញាតរួចហើយ ទោះបីគេពោលថា «សូមគង់ចុះ» ឬមិនពោលក៏ដោយ ក៏គួរគង់បានដែរ។ ក្នុងបទថា «ន បដិពាហិស្សាមិ» នេះ ភិក្ខុណាដើររំលងអាសនៈដែលដល់វេនរបស់ខ្លួន ហើយទៅគង់ក្នុងកន្លែងដែលដល់វេនរបស់ភិក្ខុខ្ចីៗ (ភិក្ខុថ្មី) ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា ឃាត់ឃាំងភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយដោយអាសនៈ។ ព្រោះថាកាលបើភិក្ខុនោះគង់យ៉ាងនោះ ភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយតែងត្អូញត្អែរថា «លោកមិនឲ្យយើងគង់ឡើយ» ហើយក៏ឈរនៅ ឬដើរស្វែងរកអាសនៈផ្សេងទៀត។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុគប្បីគង់លើអាសនៈដែលដល់វេនរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ គង់យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា មិនឃាត់ឃាំងឡើយ។

Ābhisamācārikampi dhammanti abhisamācārikaṃ vattapaṭipattimattampi. Nātikālenāti na atipāto pavisitabbaṃ, na atidivā paṭikkamitabbaṃ, bhikkhusaṅghena saddhiṃyeva pavisitabbañca nikkhamitabbañca. Atipāto pavisitvā atidivā nikkhamantassa hi cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattādīni parihāyanti. Kālasseva mukhaṃ dhovitvā makkaṭakasuttāni chindantena ussāvabindū nipātentena gāmaṃ pavisitvā yāguṃ pariyesitvā yāva bhikkhākālā antogāmeyeva nānappakāraṃ tiracchānakathaṃ kathentena nisīditvā bhattakiccaṃ katvā divā nikkhamma bhikkhūnaṃ pādadhovanavelāya vihāraṃ paccāgantabbaṃ hoti. Na purebhattaṃ pacchābhattaṃ kulesu cārittaṃ āpajjitabbanti ‘‘yo pana bhikkhu nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyya, aññatra samayā pācittiya’’nti (pāci. 299) imaṃ sikkhāpadaṃ rakkhantena tassa [Pg.129] vibhaṅge vuttaṃ purebhattañca pacchābhattañca cārittaṃ na āpajjitabbaṃ. Uddhato hoti capaloti uddhaccapakatiko ceva hoti cīvaramaṇḍana-pattamaṇḍana-senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa kelāyanā maṇḍanāti evaṃ vuttena ca taruṇadārakāvacāpalyena samannāgato.

បទថា «អាភិសមាចារិកម្បិ ធម្មំ» គឺសូម្បីតែវត្តបដិបត្តិដែលជាអាភិសមាចារិកៈ។ បទថា «នាតិកាលេន» គឺមិនត្រូវចូលទៅក្នុងភូមិព្រលឹមពេកទេ មិនត្រូវត្រឡប់មកវិញក្នុងពេលថ្ងៃជ្រេពេកទេ ត្រូវតែចូលទៅនិងចេញមកជាមួយភិក្ខុសង្ឃតែម្តង។ ព្រោះថា កាលបើភិក្ខុចូលទៅព្រលឹមពេក ហើយត្រឡប់មកវិញក្នុងពេលថ្ងៃជ្រេពេក វត្តទាំងឡាយមានចេតិយង្គណវត្ត និងពោធិយង្គណវត្តជាដើម តែងសាបសូន្យទៅ។ ភិក្ខុខ្លះលុះលាងមុខតាំងពីព្រលឹម កាត់សរសៃពីងពាង ញ៉ាំងតំណក់ទឹកសន្សើមឲ្យធ្លាក់ចុះ ហើយចូលទៅក្នុងភូមិ ស្វែងរកយាគូ រហូតដល់ពេលបិណ្ឌបាត ក៏អង្គុយនិយាយតិរច្ឆានកថាផ្សេងៗនៅក្នុងភូមិនោះឯង លុះធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ទើបចេញមកវិញក្នុងពេលថ្ងៃជ្រេ ហើយត្រឡប់មកកាន់វត្តវិញក្នុងពេលដែលភិក្ខុទាំងឡាយលាងជើង។ បទថា «ន បុរេភត្តំ បច្ឆាភត្តំ កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិតព្វំ» គឺភិក្ខុអ្នករក្សាសិក្ខាបទនេះថា «ភិក្ខុណាមួយ ដែលគេនិមន្តហើយ មានភត្ត (ដែលគេរៀបចំទុក) ហើយ មិនបានលាភិក្ខុដែលមានវត្តមាននៅឡើយ ហើយត្រឡប់ទៅកាន់ត្រកូលទាំងឡាយ ក្នុងពេលមុនឆាន់ក្តី ក្រោយឆាន់ក្តី វៀរលែងតែសម័យ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ» មិនគប្បីប្រព្រឹត្តទៅកាន់ត្រកូលទាំងឡាយ ក្នុងពេលមុនឆាន់និងក្រោយឆាន់ ដូចដែលបានពោលទុកក្នុងវិភង្គនៃសិក្ខាបទនោះឡើយ។ បទថា «ឧទ្ធតោ ហោតិ ចបលោ» គឺមានសភាពរាយមាយផង ជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីឃ្លេងឃ្លោងដូចជាក្មេងតូចៗ ដោយការតុបតែងចីវរ តុបតែងសបិត តុបតែងសេនាសនៈ ឬការថ្នាក់ថ្នមតុបតែងនូវរាងកាយដ៏ស្អុយនេះ ដូចដែលបានពោលទុកហើយ។

Paññavatā bhavitabbanti cīvarakammādīsu itikattabbesu upāyapaññāya samannāgatena bhavitabbaṃ. Abhidhamme abhivinayeti abhidhammapiṭake ceva vinayapiṭake ca pāḷivasena ceva aṭṭhakathāvasena ca yogo karaṇīyo. Sabbantimena hi paricchedena abhidhamme dukatikamātikāhi saddhiṃ dhammahadayavibhaṅgaṃ vinā na vaṭṭati. Vinaye pana kammākammavinicchayena saddhiṃ suvinicchitāni dve pātimokkhāni vinā na vaṭṭati.

បទថា «បញ្ញវតា ភវិតព្វំ» គឺត្រូវតែជាអ្នកប្រកបដោយឧបាយបញ្ញា ក្នុងកិច្ចការដែលគប្បីធ្វើទាំងឡាយ មានការធ្វើចីវរជាដើម។ បទថា «អភិធម្មេ អភិវិនយេ» គឺគប្បីធ្វើសេចក្តីព្យាយាមទាំងក្នុងអភិធម្មបិដកនិងវិន័យបិដក ដោយអំណាចនៃព្រះបាលីផង ដោយអំណាចនៃអដ្ឋកថាផង។ ព្រោះថា ដោយការកំណត់យ៉ាងហោចបំផុត ក្នុងអភិធម្មបិដក បើវៀរចាកធម្មហទយវិភង្គ ព្រមទាំងទុកមាតិកានិងតិកមាតិកាចេញហើយ មិនគួររស់នៅក្នុងព្រៃឡើយ។ ចំណែកឯក្នុងវិន័យបិដកវិញ បើវៀរចាកបាតិមោក្ខទាំងពីរដែលបានវិនិច្ឆ័យយ៉ាងល្អហើយ ព្រមទាំងការវិនិច្ឆ័យកម្មនិងអកម្មចេញហើយ ក៏មិនគួររស់នៅក្នុងព្រៃឡើយ។

Āruppāti ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo vuttā honti. Tā pana sabbena sabbaṃ asakkontena sattasupi yogo karaṇīyo, chasupi…pe… pañcasupi. Sabbantimena paricchedena ekaṃ kasiṇe parikammakammaṭṭhānaṃ paguṇaṃ katvā ādāya vicaritabbaṃ, ettakaṃ vinā na vaṭṭati. Uttarimanussadhammeti iminā sabbepi lokuttaradhamme dasseti. Tasmā arahantena hutvā vihātabbaṃ, arahattaṃ anabhisambhuṇantena anāgāmiphale sakadāgāmiphale sotāpattiphale vā patiṭṭhātabbaṃ. Sabbantimena pariyāyena ekaṃ vipassanāmukhaṃ yāva arahattā paguṇaṃ katvā ādāya vicaritabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imaṃ pana desanaṃ āyasmā sāriputto neyyapuggalassa vasena ābhisamācārikavattato paṭṭhāya anupubbena arahattaṃ pāpetvā niṭṭhāpesīti.

បទថា «អារុប្បា» គឺដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គឈ្មោះថាត្រាស់សមាបត្តិទាំងប្រាំបីហើយ។ ប៉ុន្តែ បើភិក្ខុមិនអាចធ្វើសមាបត្តិទាំងនោះឲ្យសម្រេចបានទាំងអស់ទេ គប្បីធ្វើសេចក្តីព្យាយាមក្នុងសមាបត្តិទាំងប្រាំពីរក៏បាន ទាំងប្រាំមួយក៏បាន... ទាំងប្រាំក៏បាន។ ដោយការកំណត់យ៉ាងហោចបំផុត គប្បីធ្វើកសិណបរិកម្មកម្មដ្ឋានមួយឲ្យស្ទាត់ជំនាញ ហើយកាន់យកប្រព្រឹត្តទៅ បើវៀរចាកកម្មដ្ឋានប៉ុណ្ណេះហើយ មិនគួររស់នៅក្នុងព្រៃឡើយ។ បទថា «ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវលោកុត្តរធម៌ទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុគប្បីជាព្រះអរហន្តហើយរស់នៅ បើមិនទាន់សម្រេចអរហត្តផលទេ គប្បីតម្កល់ខ្លួននៅក្នុងអនាគាមិផល សកទាគាមិផល ឬសោតាបត្តិផល។ ដោយបរិយាយយ៉ាងហោចបំផុត គប្បីធ្វើវិបស្សនាមុខមួយរហូតដល់អរហត្តផលឲ្យស្ទាត់ជំនាញ ហើយកាន់យកប្រព្រឹត្តទៅ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ណាស់។ ចំណែកឯព្រះធម៌ទេសនានេះ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ សំដៅយកនេយ្យបុគ្គលជាប្រធាន ទើបសម្តែងតាំងពីអាភិសមាចារិកវត្តមក ហើយញ៉ាំងភិក្ខុឲ្យសម្រេចអរហត្តផលតាមលំដាប់ រួចហើយទើបបញ្ចប់ទៅ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងក្បួនអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Goliyānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃគោឡិយានិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. Kīṭāgirisuttavaṇṇanā

១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកីដាគិរិសូត្រ

174. Evaṃ me sutanti kīṭāgirisuttaṃ. Tattha kāsīsūti evaṃnāmake janapade. Etha tumhepi, bhikkhaveti etha tumhepi, bhikkhave, ime pañca ānisaṃse [Pg.130] sampassamānā aññatreva rattibhojanā bhuñjatha. Iti bhagavā rattiṃ vikālabhojanaṃ, divā vikālabhojananti imāni dve bhojanāni ekappahārena ajahāpetvā ekasmiṃ samaye divā vikālabhojanameva jahāpesi, puna kālaṃ atināmetvā rattiṃ vikālabhojanaṃ jahāpento evamāha. Kasmā? Imāni hi dve bhojanāni vattamānāni vaṭṭe āciṇṇāni samāciṇṇāni nadiṃ otiṇṇaudakaṃ viya anupakkhandāni, nivātesu ca gharesu subhojanāni bhuñjitvā vaḍḍhitā sukhumālā kulaputtā dve bhojanāni ekappahārena pajahantā kilamanti. Tasmā ekappahārena ajahāpetvā bhaddālisutte divā vikālabhojanaṃ jahāpesi, idha rattiṃ vikālabhojanaṃ. Jahāpento pana na tajjitvā vā niggaṇhitvā vā, tesaṃ pahānapaccayā pana appābādhatañca sañjānissathāti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvāva jahāpesi. Kīṭāgirīti tassa nigamassa nāmaṃ.

១៧៤. ព្រះសូត្រមានពាក្យផ្តើមថា «ឯវម្មេ សុតំ» គឺកីដាគិរិសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ បទថា «កាសីសុ» គឺនៅក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា «ឯថ តុម្ហេបិ ភិក្ខវេ» គឺ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចូរអ្នកទាំងឡាយមក ពិចារណាឃើញនូវអានិសង្សទាំង ៥ យ៉ាងនេះ ហើយចូរឆាន់វៀរលែងតែការឆាន់ក្នុងពេលយប់ចេញ»។ ព្រះមានព្រះភាគកាលដែលមិនទាន់ឲ្យលះបង់ការឆាន់ទាំងពីរយ៉ាង គឺការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលយប់ និងការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលថ្ងៃ ក្នុងពេលតែមួយ ទើបទ្រង់ឲ្យលះបង់តែការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលថ្ងៃសិន ក្នុងសម័យមួយ ក្រោយមក កាលដែលកន្លងពេលទៅ ទើបទ្រង់ចង់ឲ្យលះបង់ការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលយប់ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ការឆាន់ទាំងពីរយ៉ាងនេះ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅ តែងជាការសន្សំរឿយៗក្នុងវដ្តៈ តែងហូរចូលទៅដូចជាទឹកដែលហូរចុះទៅកាន់ស្ទឹង ហើយពួកកុលបុត្រដែលមានខ្លួនដ៏សុខុមាល លូតលាស់ធំធាត់ឡើងដោយការបរិភោគភោជនាហារដ៏ឆ្ងាញ់ៗនៅក្នុងផ្ទះដែលបិទបាំងជិត កាលបើត្រូវលះបង់ការឆាន់ទាំងពីរយ៉ាងក្នុងពេលតែមួយ តែងលំបាកកាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនឲ្យលះបង់ក្នុងពេលតែមួយទេ គឺទ្រង់ឲ្យលះបង់ការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលថ្ងៃក្នុងភទ្ទាលិសូត្រ រួចហើយទើបឲ្យលះបង់ការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលយប់ក្នុងសូត្រនេះ។ កាលដែលទ្រង់ឲ្យលះបង់នោះ មិនមែនដោយការគំរាមកំហែង ឬការសង្កត់សង្កិនឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់បង្ហាញអានិសង្សថា «អ្នកទាំងឡាយនឹងដឹងច្បាស់នូវភាពមិនសូវមានជំងឺ ព្រោះបច្ច័យនៃការលះបង់ការឆាន់នោះ» យ៉ាងនេះហើយ ទើបឲ្យលះបង់។ បទថា «កីដាគិរិ» គឺជានាមនៃនិគមនោះ។

175. Assajipunabbasukāti assaji ca punabbasuko ca chasu chabbaggiyesu dve gaṇācariyā. Paṇḍuko lohitako mettiyo bhummajako assaji punabbasukoti ime cha janā chabbaggiyā nāma. Tesu paṇḍukalohitakā attano parisaṃ gahetvā sāvatthiyaṃ vasanti, mettiyabhummajakā rājagahe, ime dve janā kīṭāgirismiṃ āvāsikā honti. Āvāsikāti nibaddhavāsino, taṃnibandhā akataṃ senāsanaṃ karonti, jiṇṇaṃ paṭisaṅkharonti, kate issarā honti. Kālikanti anāgate kāle pattabbaṃ ānisaṃsaṃ.

១៧៥. បទថា «អស្សជិបុនព្វសុកា» គឺព្រះអស្សជិនិងព្រះបុនព្វសុកៈ ដែលជាគ្រូប្រដៅក្រុមពីរអង្គ ក្នុងចំណោមភិក្ខុឆព្វគ្គិយទាំង ៦ អង្គ។ ភិក្ខុទាំង ៦ អង្គ គឺ ព្រះបណ្ឌុកៈ ព្រះលោហិតកៈ ព្រះមេត្តិយៈ ព្រះភុម្មជកៈ ព្រះអស្សជិ និងព្រះបុនព្វសុកៈ ឈ្មោះថា ភិក្ខុឆព្វគ្គិយ។ ក្នុងចំណោមភិក្ខុទាំងនោះ ព្រះបណ្ឌុកៈនិងព្រះលោហិតកៈ នាំបរិស័ទរបស់ខ្លួនទៅរស់នៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី ព្រះមេត្តិយៈនិងព្រះភុម្មជកៈ រស់នៅក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ចំណែកឯភិក្ខុពីរអង្គនេះ (គឺព្រះអស្សជិនិងព្រះបុនព្វសុកៈ) ជាអ្នកគ្រប់គ្រងវត្ត (អាវាសិកៈ) នៅក្នុងកីដាគិរិជនបទ។ បទថា «អាវាសិកា» គឺជារស់នៅជាប្រចាំ ព្រោះការរស់នៅជាប្រចាំក្នុងវត្តនោះ ពួកលោកតែងធ្វើសេនាសនៈដែលមិនទាន់ធ្វើ ជួសជុលសេនាសនៈដែលទ្រុឌទ្រោម កាលបើធ្វើរួចហើយ ក៏ជាធំ (មានអំណាចចាត់ចែង) ក្នុងសេនាសនៈនោះ។ បទថា «កាលិកំ» គឺអានិសង្សដែលគប្បីសម្រេចបានក្នុងកាលអនាគត។

178. Mayā cetaṃ, bhikkhaveti idha kiṃ dasseti? Bhikkhave, divasassa tayo vāre bhuñjitvā sukhavedanaṃyeva uppādento na imasmiṃ sāsane kiccakārī nāma hoti, ettakā pana vedanā sevitabbā, ettakā na sevitabbāti etamatthaṃ dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Evarūpaṃ sukhavedanaṃ pajahathāti idañca gehassitasomanassavasena vuttaṃ, upasampajja viharathāti idañca nekkhammasitasomanassavasena. Ito paresupi dvīsu vāresu gehassitanekkhammasitānaṃyeva domanassānañca upekkhānañca vasena attho veditabbo.

១៧៨. ពាក្យថា «មយា ចេតំ ភិក្ខវេ» ក្នុងទីនេះ តើទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីដូចម្តេច? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលឆាន់ចង្ហាន់ ៣ ដងក្នុងមួយថ្ងៃ ហើយញ៉ាំងសុខវេទនាតែម្យ៉ាងឱ្យកើតឡើង ឈ្មោះថាមិនមែនជាអ្នកធ្វើកិច្ចក្នុងព្រះសាសនានេះឡើយ ប៉ុន្តែ វេទនាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះគួរគប់រក វេទនាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះមិនគួរគប់រកឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រារព្ធទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា «ចូរលះបង់សុខវេទនាមានសភាពយ៉ាងនេះចេញ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសោមនស្សដែលអាស្រ័យផ្ទះ (គេហសិតសោមនស្ស) ចំណែកពាក្យថា «ចូរចូលទៅដល់ហើយសម្រាកនៅ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសោមនស្សដែលអាស្រ័យការចេញចាកកាម (នេក្ខម្មសិតសោមនស្ស)។ ក្នុងវារៈពីរទៀតបន្ទាប់ពីនេះ សេចក្តីគប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃទោមនស្ស និងឧបេក្ខា ដែលអាស្រ័យផ្ទះ និងអាស្រ័យការចេញចាកកាមដូចគ្នា។

181. Evaṃ sevitabbāsevitabbavedanaṃ dassetvā idāni yesaṃ appamādena kiccaṃ kattabbaṃ, yesañca na kattabbaṃ, te dassetuṃ nāhaṃ, bhikkhave[Pg.131], sabbesaṃyevātiādimāha. Tattha kataṃ tesaṃ appamādenāti tesaṃ yaṃ appamādena kattabbaṃ, taṃ kataṃ. Anulomikānīti paṭipattianulomāni kammaṭṭhānasappāyāni, yattha vasantena sakkā honti maggaphalāni pāpuṇituṃ. Indriyāni samannānayamānāti saddhādīni indriyāni samānaṃ kurumānā.

១៨១. កាលដែលទ្រង់បង្ហាញវេទនាដែលគួរគប់រក និងមិនគួរគប់រកយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញបុគ្គលទាំងឡាយដែលត្រូវធ្វើកិច្ចដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ និងបុគ្គលដែលមិនត្រូវធ្វើកិច្ចដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនពោលចំពោះភិក្ខុទាំងអស់ឡើយ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ របស់ភិក្ខុទាំងនោះ គឺបានធ្វើហើយ» សេចក្តីថា កិច្ចការណាដែលភិក្ខុទាំងនោះត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ កិច្ចការនោះគឺពួកគេបានធ្វើរួចរាល់ហើយ។ ពាក្យថា «អនុលោមិកានិ» បានដល់ ទីសេនាសនៈដែលជាទីសប្បាយដល់កម្មដ្ឋាន ដ៏សមគួរដល់ការប្រតិបត្តិ ដែលកាលបើភិក្ខុរស់នៅហើយ អាចសម្រេចមគ្គនិងផលបាន។ ពាក្យថា «ឥន្ទ្រិយានិ សមន្នានយមានា» បានដល់ ការធ្វើឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើម ឱ្យមានកិច្ចស្មើគ្នា។

182. Sattime, bhikkhave, puggalāti idha kiṃ dasseti? Yesaṃ appamādena karaṇīyaṃ natthi, te dve honti. Yesaṃ atthi, te pañcāti evaṃ sabbepi ime satta puggalā hontīti imamatthaṃ dasseti.

១៨២. ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គល ៧ ពួកនេះ» ក្នុងទីនេះ តើទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីដូចម្តេច? បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនមានកិច្ចត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ មាន ២ ពួក។ បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានកិច្ចត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ មាន ៥ ពួក ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះថា បុគ្គលទាំងអស់នេះ រួមជា ៧ ពួក យ៉ាងនេះឯង។

Tattha ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto. Arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha – ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto, idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (pu. pa. 208) evaṃ abhidhamme aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā.

ក្នុងបុគ្គលទាំងនោះ ពាក្យថា «ឧភតោភាគវិមុត្តៈ» គឺរួចផុតចាកចំណែកទាំងពីរ। រួចផុតចាករូបកាយដោយអរូបសមាបត្តិ រួចផុតចាកនាមកាយដោយមគ្គ។ ព្រះអរហន្តនោះមាន ៥ ជំពូក ដោយអំណាចនៃព្រះអរហន្ត ៤ ពួក ដែលចេញចាកអរូបសមាបត្តិណាមួយក្នុងចំណោមអរូបសមាបត្តិទាំង ៤ ហើយពិចារណាសង្ខារទាំងឡាយ រហូតបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល និងដោយអំណាចនៃព្រះអនាគាមីដែលចេញចាកនិរោធសមាបត្តិហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល។ ព្រះបាលីក្នុងទីនេះមានថា «ចុះបុគ្គលជាឧភតោភាគវិមុត្តៈ តើដូចម្តេច? បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ បានពាល់ត្រូវវិមោក្ខ ៨ ដោយកាយ ហើយសម្រាកនៅ ទាំងអាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះក៏អស់រលីងទៅ ព្រោះបានឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា» យ៉ាងនេះ មកដោយអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកបានសម្រេចវិមោក្ខ ៨ ក្នុងអភិធម្ម។

Paññāvimuttoti paññāya vimutto. So sukkhavipassako, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidhova hoti. Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā. Yathāha – ‘‘na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti.

ពាក្យថា «បញ្ញាវិមុត្តៈ» គឺរួចផុតដោយបញ្ញា។ ព្រះអរហន្តនោះមាន ៥ ជំពូកតែប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃព្រះសុខវិបស្សកៈ ១ និងព្រះអរហន្ត ៤ ពួកដែលចេញចាកឈានទាំង ៤ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល។ ព្រះបាលីក្នុងទីនេះ មកដោយអំណាចនៃការបដិសេធវិមោក្ខ ៨ តែប៉ុណ្ណោះ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា «បុគ្គលមិនបានពាល់ត្រូវវិមោក្ខ ៨ ដោយកាយ ហើយសម្រាកនៅឡើយ ប៉ុន្តែអាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះអស់រលីងទៅ ព្រោះបានឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា។ បុគ្គលនេះហៅថា បញ្ញាវិមុត្តៈ»។

Phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti kāyasakkhī. Yo jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti, so sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hontīti veditabbo. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti.

បុគ្គលដែលធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវធម៌ដែលខ្លួនបានពាល់ត្រូវហើយ ឈ្មោះថា «កាយសក្ខី»។ បុគ្គលណាពាល់ត្រូវឈានផស្សៈមុន បន្ទាប់មកទើបធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធគឺព្រះនិព្វាន បុគ្គលនោះគប្បីជ្រាបថាមាន ៦ ពួក ចាប់តាំងពីព្រះសោតាបត្តិផលដ្ឋបុគ្គល រហូតដល់ព្រះអរហត្តមគ្គដ្ឋបុគ្គល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ បានពាល់ត្រូវវិមោក្ខ ៨ ដោយកាយ ហើយសម្រាកនៅ ទាំងអាសវៈខ្លះរបស់បុគ្គលនោះក៏អស់ទៅ ព្រោះបានឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា។ បុគ្គលនេះហៅថា កាយសក្ខី»។

Diṭṭhantaṃ [Pg.132] pattoti diṭṭhippatto. Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ – dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto. Vitthārato panesopi kāyasakkhi viya chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā…pe… ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto’’ti (pu. pa. 208).

បុគ្គលដែលបានដល់នូវធម៌ដែលខ្លួនបានឃើញហើយ ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិប្បត្តៈ»។ លក្ខណៈសង្ខេបក្នុងទីនេះគឺ សង្ខារទាំងឡាយជាទុក្ខ និរោធជាសុខ នេះជាសេចក្តីដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ ឃើញច្បាស់ យល់ច្បាស់ ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ ពាល់ត្រូវដោយបញ្ញា ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ។ ដោយពិស្តារ បុគ្គលនេះក៏មាន ៦ ពួក ដូចជាកាយសក្ខីដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ដឹងច្បាស់តាមពិតថា នេះជាទុក្ខ... នេះជាបដិបទាដំណើរទៅកាន់ការរលត់ទុក្ខ ធម៌ទាំងឡាយដែលព្រះតថាគតសម្តែងហើយ បុគ្គលនោះបានឃើញច្បាស់ បានសេពគប់ល្អហើយដោយបញ្ញា... បុគ្គលនេះហៅថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ»។

Saddhāvimuttoti saddhāya vimutto. Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti – yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā…pe… no ca kho yathā diṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti (pu. pa. 208). Etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti, diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti, asi na sīghaṃ vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana nisitaasinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā.

ពាក្យថា «សទ្ធាវិមុត្តៈ» គឺរួចផុតដោយសទ្ធា។ បុគ្គលនោះក៏មាន ៦ ពួក តាមវិធីដែលបានពោលហើយដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ដឹងច្បាស់តាមពិតថា នេះជាទុក្ខ... នេះជាបដិបទាដំណើរទៅកាន់ការរលត់ទុក្ខ ធម៌ទាំងឡាយដែលព្រះតថាគតសម្តែងហើយ បុគ្គលនោះបានឃើញច្បាស់ បានសេពគប់ល្អហើយដោយបញ្ញា... តែមិនមែនដូចជាបុគ្គលជាទិដ្ឋិប្បត្តៈឡើយ។ បុគ្គលនេះហៅថា សទ្ធាវិមុត្តៈ»។ ព្រោះថាក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ ការអស់ទៅនៃកិលេសរបស់សទ្ធាវិមុត្តបុគ្គល ក្នុងខណៈនៃបុព្វភាគមគ្គ តែងមានសភាពយឺតយ៉ាវ និងមិនមុតស្រួច ហាក់ដូចជាការជឿស៊ប់ ហាក់ដូចជាការចុះចិត្តស៊ប់ និងហាក់ដូចជាការស៊ប់ចិត្ត ចំណែកឯញាណជាគ្រឿងកាត់កិលេសរបស់ទិដ្ឋិប្បត្តបុគ្គល ក្នុងខណៈនៃបុព្វភាគមគ្គ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនយឺតយ៉ាវ មានសភាពមុតស្រួច និងក្លាហាន។ ព្រោះហេតុនោះ ឧបមាដូចជាកាលដែលបុគ្គលកាប់ដើមចេកដោយដាវមិនសូវមុត កន្លែងដែលកាប់មិនរលូន ដាវមិនទៅលឿន ឮសម្លេងកាប់ ហើយត្រូវប្រើប្រាស់ព្យាយាមខ្លាំង យ៉ាងណាមិញ ការចម្រើនបុព្វភាគមគ្គរបស់សទ្ធាវិមុត្តបុគ្គល ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាប។ ម្យ៉ាងទៀត ឧបមាដូចជាកាលដែលបុគ្គលកាប់ដើមចេកដោយដាវដែលសម្រិតសម្រាំងយ៉ាងមុត កន្លែងដែលកាប់រលូនល្អ ដាវទៅលឿន មិនឮសម្លេងកាប់ ហើយមិនបាច់ប្រើប្រាស់ព្យាយាមខ្លាំង យ៉ាងណាមិញ ការចម្រើនបុព្វភាគមគ្គរបស់បញ្ញាវិមុត្តបុគ្គល ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាប។

Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Dhammoti paññā, paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho. Saddhānusārimhi ca eseva nayo. Ubho panete sotāpattimaggaṭṭhāyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī’’ti (pu. pa. 208). Tathā – ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī’’ti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato [Pg.133] panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge paññābhāvanādhikāre vuttā. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbā. Yā panesā etesaṃ vibhāgadassanatthaṃ idha pāḷi āgatā, tattha yasmā rūpasamāpattiyā vinā arūpasamāpattiyo nāma natthi, tasmā āruppāti vuttepi aṭṭha vimokkhā vuttāva hontīti veditabbā.

បុគ្គលដែលរលឹកតាមនូវធម៌ ឈ្មោះថា «ធម្មានុសារី»។ ពាក្យថា ធម៌ បានដល់ បញ្ញា សេចក្តីថា ចម្រើនមគ្គដែលមានបញ្ញាជាប្រធាន។ ក្នុងពាក្យថា សទ្ធានុសារី ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ បុគ្គលទាំងពីរពួកនេះ សុទ្ធតែជាសោតាបត្តិមគ្គដ្ឋបុគ្គលដូចគ្នា។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា «បញ្ញិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា អ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល មានសភាពក្រៃលែង បុគ្គលនោះរមែងចម្រើនអរិយមគ្គដែលមានបញ្ញានាំមុខ មានបញ្ញាជាប្រធាន បុគ្គលនេះហៅថា ធម្មានុសារី»។ ដូចគ្នាដែរ «សទ្ធិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា អ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល មានសភាពក្រៃលែង បុគ្គលនោះរមែងចម្រើនអរិយមគ្គដែលមានសទ្ធានាំមុខ មានសទ្ធាជាប្រធាន បុគ្គលនេះហៅថា សទ្ធានុសារី»។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃកថាមានឧភតោភាគវិមុត្តៈជាដើមនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់បញ្ញាភាវនាធិការ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គនោះចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះបាលីណាដែលមកក្នុងទីនេះដើម្បីបង្ហាញការបែងចែកបុគ្គលទាំងនោះ ក្នុងព្រះបាលីនោះ ព្រោះហេតុតែអរូបសមាបត្តិទាំងឡាយ មិនដែលមានដោយវៀរចាករូបសមាបត្តិឡើយ ហេតុនោះ ទោះបីទ្រង់ត្រាស់ថា អរូបសមាបត្តិ ក៏គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់សំដៅយកវិមោក្ខ ៨ នោះឯង។

Kāyena phusitvāti sahajātanāmakāyena phusitvā. Paññāya cassa disvāti paññāya ca etassa ariyasaccadhamme disvā. Ekacce āsavāti paṭhamamaggādīhi pahātabbā ekadesaāsavā. Tathāgatappaveditāti tathāgatena paveditā catusaccadhammā. Paññāya vodiṭṭhā hontīti imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, imasmiṃ samādhi, imasmiṃ vipassanā, imasmiṃ maggo, imasmiṃ phalanti evaṃ atthena atthe kāraṇena kāraṇe ciṇṇacaritattā maggapaññāya sudiṭṭhā honti. Vocaritāti vicaritā. Saddhā niviṭṭhā hotīti okappanasaddhā patiṭṭhitā hoti. Mattaso nijjhānaṃ khamantīti mattāya olokanaṃ khamanti. Saddhāmattanti saddhāyeva, itaraṃ tasseva vevacanaṃ

ពាក្យថា «ពាល់ត្រូវដោយកាយ» បានដល់ ពាល់ត្រូវដោយនាមកាយដែលកើតរួមគ្នា។ ពាក្យថា «ឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា» បានដល់ ឃើញច្បាស់នូវអរិយសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយបញ្ញារបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា «អាសវៈខ្លះ» បានដល់ អាសវៈមួយចំណែកដែលត្រូវលះបង់ដោយបឋមមគ្គជាដើម។ ពាក្យថា «ធម៌ដែលព្រះតថាគតសម្តែងហើយ» បានដល់ ចតុសច្ចធម៌ដែលព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងហើយ។ ពាក្យថា «ឃើញច្បាស់ល្អហើយដោយបញ្ញា» សេចក្តីថា ព្រោះតែជាអ្នកមានការសេពគប់ល្អហើយក្នុងហេតុនិងផល គឺដឹងថា ក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងសីល ក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងសមាធិ ក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងវិបស្សនា ក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងមគ្គ ក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងផល ដូច្នេះ ទើបឈ្មោះថា ឃើញច្បាស់ល្អហើយដោយមគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា «វោចរិតា» បានដល់ សេពគប់ហើយ (វិចរិតា)។ ពាក្យថា «សទ្ធាប្រតិស្ឋានហើយ» បានដល់ សទ្ធាដែលជឿស៊ប់បានតាំងនៅមាំហើយដោយអំណាចនៃមគ្គ។ ពាក្យថា «ធន់ទ្រាំនឹងការពិចារណាដោយប្រមាណ» បានដល់ ធន់ទ្រាំនឹងការពិនិត្យមើលដោយប្រមាណ។ ពាក្យថា «សទ្ធាមត្តៈ» បានដល់ សទ្ធានោះឯង ចំណែកពាក្យមួយទៀត (បេមមត្តៈ) ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។

Iti imesu appamādena karaṇīyesu puggalesu tayo paṭividdhamaggaphalā sekhā. Tesu anulomasenāsanaṃ sevamānā kalyāṇamitte bhajamānā indriyāni samannānayamānā anupubbena arahattaṃ gaṇhanti. Tasmā tesaṃ yathāṭhitova pāḷiattho. Avasāne pana dve sotāpattimaggasamaṅgino. Tehi tassa maggassa anulomasenāsanaṃ sevitaṃ, kalyāṇamittā bhajitā, indriyāni samannānītāni. Upari pana tiṇṇaṃ maggānaṃ atthāya sevamānā bhajamānā samannānayamānā anupubbena arahattaṃ pāpuṇissantīti ayamettha pāḷiattho.

ក្នុងបណ្តាបុគ្គលដែលមានកិច្ចត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីមិនប្រមាទទាំងនេះ បុគ្គល ៣ ពួក ជាសេក្ខបុគ្គលដែលបានត្រាស់ដឹងមគ្គនិងផលហើយ។ ក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ បុគ្គលទាំងឡាយកាលសេពគប់សេនាសនៈដ៏សមគួរ គប់រកកល្យាណមិត្ត សម្របសម្រួលឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ រមែងកាន់យកព្រះអរហត្តផលតាមលំដាប់។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីនៃព្រះបាលីរបស់បុគ្គលទាំងនោះ គឺមានសភាពដូចដែលបានតាំងទុកហើយនោះឯង។ ចំណែកឯបុគ្គល ២ ពួកនៅខាងចុង គឺជាអ្នកប្រកបដោយសោតាបត្តិមគ្គ។ បុគ្គលទាំងនោះបានសេពគប់សេនាសនៈដ៏សមគួរដល់មគ្គនោះ បានគប់រកកល្យាណមិត្ត បានសម្របសម្រួលឥន្ទ្រិយទាំងឡាយហើយ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់មគ្គជាន់ខ្ពស់ទាំង ៣ ទៀត កាលដែលពួកគេសេពគប់ គប់រក និងសម្របសម្រួលឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ រមែងដល់នូវព្រះអរហត្តផលតាមលំដាប់ នេះជាសេចក្តីនៃព្រះបាលីក្នុងទីនេះ។

Vitaṇḍavādī pana imameva pāḷiṃ gahetvā – ‘‘lokuttaramaggo na ekacittakkhaṇiko, bahucittakkhaṇiko’’ti vadati. So vattabbo – ‘‘yadi aññena cittena senāsanaṃ paṭisevati, aññena kalyāṇamitte bhajati, aññena indriyāni samannāneti, aññaṃ maggacittanti sandhāya tvaṃ ‘na ekacittakkhaṇiko maggo, bahucittakkhaṇiko’ti vadasi, evaṃ sante senāsanaṃ sevamāno nīlobhāsaṃ pabbataṃ passati, vanaṃ passati, migapakkhīnaṃ [Pg.134] saddaṃ suṇāti, pupphaphalānaṃ gandhaṃ ghāyati, pānīyaṃ pivanto rasaṃ sāyati, nisīdanto nipajjanto phassaṃ phusati. Evaṃ te pañcaviññāṇasamaṅgīpi lokuttaradhammasamaṅgīyeva bhavissati. Sace panetaṃ sampaṭicchasi, satthārā saddhiṃ paṭivirujjhasi. Satthārā hi pañcaviññāṇakāyā ekantaṃ abyākatāva vuttā, taṃsamaṅgissa kusalākusalaṃ paṭikkhittaṃ, lokuttaramaggo ca ekantakusalo. Tasmā pajahetaṃ vāda’’nti paññapetabbo. Sace paññattiṃ na upagacchati, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī’’ti uyyojetabbo.

ចំណែកឯពួកវិតណ្ឌវាទី កាន់យកព្រះបាលីនេះឯងហើយពោលថា «លោកុត្តរមគ្គ មិនមែនមានខណៈចិត្តតែមួយឡើយ គឺមានខណៈចិត្តច្រើន»។ បុគ្គលនោះ គប្បីត្រូវគេតបតវិញថា «ប្រសិនបើអ្នកពោលសំដៅយកសេចក្តីថា បុគ្គលសេពគប់សេនាសនៈដោយចិត្តផ្សេង គប់រកកល្យាណមិត្តដោយចិត្តផ្សេង សម្របសម្រួលឥន្ទ្រិយដោយចិត្តផ្សេង ចំណែកឯមគ្គចិត្តក៏ជាចិត្តផ្សេងមួយទៀត ទើបពោលថា មគ្គមិនមែនមានខណៈចិត្តតែមួយឡើយ គឺមានខណៈចិត្តច្រើន ដូច្នេះមែនទេ? កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះមែន បុគ្គលកាលសេពគប់សេនាសនៈ រមែងឃើញភ្នំមានពណ៌ខៀវស្រងាត់ ឃើញព្រៃឈើ ឮសម្លេងម្រឹគនិងបក្សី ធុំក្លិនផ្កានិងផ្លែឈើ កាលផឹកទឹកក៏ដឹងរសជាតិ កាលអង្គុយឬសម្រាន្តក៏ពាល់ត្រូវផស្សៈ។ យ៉ាងនេះ បុគ្គលទោះបីជាអ្នកប្រកបដោយបញ្ចវិញ្ញាណ ក៏នឹងក្លាយជាអ្នកប្រកបដោយលោកុត្តរធម៌ដែរ។ ប្រសិនបើអ្នកទទួលយកសេចក្តីនេះ អ្នករមែងទាស់ទែងនឹងព្រះសាស្តា។ ព្រោះថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា បញ្ចវិញ្ញាណកាយជាអព្យាក្រឹតតែម្យ៉ាង ទាំងទ្រង់បដិសេធកុសលនិងអកុសលចំពោះបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយបញ្ចវិញ្ញាណនោះ ចំណែកឯលោកុត្តរមគ្គវិញ ជាកុសលតែម្យ៉ាង។ ព្រោះហេតុនោះ ចូរលះបង់វាទៈនោះចេញ» គប្បីពន្យល់ឱ្យយល់យ៉ាងនេះ។ ប្រសិនបើគេនៅតែមិនព្រមយល់តាមសេចក្តីពន្យល់ទេ គប្បីដេញទៅថា «ចូរទៅចុះ ចូរចូលទៅកាន់វិហារតាំងពីព្រលឹម ហើយផឹកបបរទៅចុះ»។

183. Nāhaṃ, bhikkhave, ādikenevāti ahaṃ, bhikkhave, paṭhamameva maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṃ viya aññārādhanaṃ arahatte patiṭṭhānaṃ na vadāmi. Anupubbasikkhāti karaṇatthe paccattavacanaṃ. Parato padadvayepi eseva nayo. Saddhājātoti okappaniyasaddhāya jātasaddho. Upasaṅkamatīti garūnaṃ samīpaṃ gacchati. Payirupāsatīti santike nisīdati. Dhāretīti sādhukaṃ katvā dhāreti. Chando jāyatīti kattukamyatākusalacchando jāyati. Ussahatīti vīriyaṃ karoti. Tuletīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tulayati. Tulayitvā padahatīti evaṃ tīraṇavipassanāya tulayanto maggapadhānaṃ padahati. Pahitattoti pesitacitto. Kāyena ceva paramasaccanti nāmakāyena nibbānasaccaṃ sacchikaroti. Paññāya cāti nāmakāyasampayuttāya maggapaññāya paṭivijjhati passati.

១៨៣. ពាក្យថា នាហំ ភិក្ខវេ អាទិកេនេវ សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនពោលនូវការសម្រេចមគ្គផល ការតម្កល់នៅក្នុងព្រះអរហត្ត ថាជាការសម្រេចបានតាំងពីដំបូងបង្អស់ ដូចជាការលោតទៅនៃកង្កែបនោះឡើយ។ បទថា អនុបុព្វសិក្ខា គឺ បឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនៃករណៈ (គ្រឿងធ្វើ)។ ទោះបីក្នុងបទទាំងពីរខាងក្រោយ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា សទ្ធាជាតោ គឺ អ្នកមានសទ្ធាកើតឡើងហើយ ដោយសទ្ធាជឿស៊ប់។ បទថា ឧបសង្កមតិ គឺ ចូលទៅជិតគ្រូទាំងឡាយ។ បទថា បយិរុបាសតិ គឺ អង្គុយជិត ឬចូលទៅបម្រើជិតដិត។ បទថា ធារេតិ គឺ ទ្រទ្រង់ទុកយ៉ាងល្អ។ បទថា ឆន្ទោ ជាយតិ គឺ កុសលឆន្ទៈគឺការចង់ធ្វើ តែងកើតឡើង។ បទថា ឧស្សហតិ គឺ ធ្វើសេចក្តីព្យាយាម។ បទថា តុលេតិ គឺ ពិចារណាប្រៀបធៀបថា មិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា។ បទថា តុលយិត្វា បទហតិ គឺ កាលពិចារណាដោយតីរណវិបស្សនាយ៉ាងនេះហើយ តែងតាំងសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ។ បទថា បហិតត្តោ គឺ មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ បទថា កាយេន ចេវ បរមសច្ចំ គឺ ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធសច្ចៈគឺព្រះនិព្វានដោយនាមកាយ។ បទថា បញ្ញាយ ច គឺ ចាក់ធ្លុះ ដឹង ឃើញ ដោយមគ្គបញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយនាមកាយ។

Idāni yasmā te satthu āgamanaṃ sutvā paccuggamanamattampi na akaṃsu, tasmā tesaṃ cariyaṃ garahanto sāpi nāma, bhikkhave, saddhā nāhosītiādimāha. Tattha kīvadūrevimeti kittakaṃ dūre ṭhāne. Yojanasatampi yojanasahassampi apakkantāti vattuṃ vaṭṭati, na pana kiñci āha. Catuppadaṃ veyyākaraṇanti catusaccabyākaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ.

ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែភិក្ខុទាំងនោះ ឮថាព្រះសាស្តាយាងមកហើយ សូម្បីតែការធ្វើបដិសណ្ឋារកិច្ចទទួល ក៏មិនបានធ្វើឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់តិះដៀលនូវការប្រព្រឹត្តរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានអាទិថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីតែសទ្ធានោះ ក៏មិនមានឡើយ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា កីវទូរេវិមេ គឺ ក្នុងទីឆ្ងាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន។ គួរពោលថា ថយចេញទៅសូម្បីតែមួយរយយោជន៍ ឬមួយពាន់យោជន៍ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់អ្វីឡើយ។ បទថា ចតុប្បទំ វេយ្យាករណំ គឺ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកការសម្តែងនូវសច្ចៈទាំងបួន។

184. Yassuddiṭṭhassāti yassa uddiṭṭhassa. Yopi so, bhikkhave, satthāti bāhirakasatthāraṃ dasseti. Evarūpīti evaṃjātikā. Paṇopaṇaviyāti paṇaviyā ca opaṇaviyā ca. Na upetīti na hoti. Kayavikkayakāle viya agghavaḍḍhanahāpanaṃ na hotīti attho. Ayaṃ goṇo [Pg.135] kiṃ agghati, vīsati agghatīti bhaṇanto paṇati nāma. Na vīsati agghati, dasa agghatīti bhaṇanto opaṇati nāma. Idaṃ paṭisedhento āha ‘‘paṇopaṇaviyā na upetī’’ti. Idāni taṃ paṇopaṇaviyaṃ dassetuṃ evañca no assa, atha naṃ kareyyāma, na ca no evamassa, na naṃ kareyyāmāti āha.

១៨៤. បទថា យស្សុទ្ទិដ្ឋស្ស គឺ របស់ធម៌ដែលទ្រង់សំដែងហើយណា។ បទថា យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, សត្ថា គឺ ទ្រង់បង្ហាញនូវគ្រូខាងក្រៅសាសនា។ បទថា ឯវរូបី គឺ មានសភាវៈយ៉ាងនេះ។ បទថា បណោបណវិយា គឺ ការទិញ និងការលក់។ បទថា ន ឧបេតិ គឺ មិនមាន។ សេចក្តីថា មិនមានការឡើងថ្លៃ ឬចុះថ្លៃ ដូចជាក្នុងកាលនៃការទិញលក់ឡើយ។ បុគ្គលកាលពោលថា «គោនេះថ្លៃប៉ុន្មាន? ថ្លៃម្ភៃកហាបណៈ» ឈ្មោះថា បណតិ (ការទិញ)។ បុគ្គលកាលពោលថា «មិនមែនថ្លៃម្ភៃទេ គឺថ្លៃតែដប់ទេ» ឈ្មោះថា ឱបណតិ (ការលក់)។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ហាមឃាត់នូវការទិញលក់នេះ ទើបត្រាស់ថា «បណោបណវិយា ន ឧបេតិ»។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការទិញលក់នោះ ទើបត្រាស់ថា «កាលបើការណ៍នេះមានដល់យើង យើងនឹងធ្វើនូវការណ៍នោះ កាលបើការណ៍នេះមិនមានដល់យើង យើងនឹងមិនធ្វើនូវការណ៍នោះឡើយ»។

Kiṃ pana, bhikkhaveti, bhikkhave, yaṃ tathāgato sabbaso āmisehi visaṃsaṭṭho viharati, evaṃ visaṃsaṭṭhassa satthuno evarūpā paṇopaṇaviyā kiṃ yujjissati? Pariyogāhiya vattatoti pariyogāhitvā ukkhipitvā gahetvā vattantassa. Ayamanudhammoti ayaṃ sabhāvo. Jānāti bhagavā, nāhaṃ jānāmīti bhagavā ekāsanabhojane ānisaṃsaṃ jānāti, ahaṃ na jānāmīti mayi saddhāya divasassa tayo vāre bhojanaṃ pahāya ekāsanabhojanaṃ bhuñjati. Ruḷahanīyanti rohanīyaṃ. Ojavantanti sinehavantaṃ. Kāmaṃ taco cāti iminā caturaṅgavīriyaṃ dasseti. Ettha hi taco ekaṃ aṅgaṃ, nhāru ekaṃ, aṭṭhi ekaṃ, maṃsalohitaṃ ekanti evaṃ caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā arahattaṃ appatvā na vuṭṭhahissāmīti evaṃ paṭipajjatīti dasseti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Desanaṃ pana bhagavā neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭena niṭṭhāpesīti.

បទថា កិំ បន, ភិក្ខវេ គឺ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះតថាគតមិនច្រឡូកច្រឡំដោយអាមិសៈទាំងពួងឡើយ កាលព្រះសាស្តាមិនច្រឡូកច្រឡំយ៉ាងនេះ តើការទិញលក់មានសភាពយ៉ាងនេះ គួរគប្បីសមរម្យដែរឬទេ? បទថា បរិយោគាហិយ វត្តតោ គឺ របស់សិស្សដែលចុះចិត្តជឿស៊ប់ លើកតម្កល់ទុកលើក្បាល ទទួលយកទៅប្រព្រឹត្តតាម។ បទថា អយមនុស្សម្មោ គឺ សភាវៈដ៏សមគួរនេះ។ បទថា ជានាតិ ភគវា, នាហំ ជានាមិ គឺ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបនូវអានិសង្សក្នុងការឆាន់ក្នុងអាសនៈតែមួយ ចំណែកខ្ញុំមិនដឹងឡើយ ព្រោះសេចក្តីជឿជាក់លើព្រះអង្គ ទើបលះបង់ការបរិភោគបីដងក្នុងមួយថ្ងៃ ហើយបរិភោគតែក្នុងអាសនៈតែមួយ។ បទថា រុឡហនីយំ គឺ គួរឲ្យលូតលាស់ ឬជាទីតាំងនៃសេចក្តីចម្រើន។ បទថា ឱជវន្តំ គឺ មានឱជារស ឬមានជាតិជ័រ។ បទថា កាមំ តចោ ច គឺ ទ្រង់បង្ហាញនូវវីរិយៈមានអង្គបួនដោយបទនេះ។ ពិតមែនតែ ក្នុងទីនេះ ស្បែកជាអង្គមួយ សរសៃជាអង្គមួយ ឆ្អឹងជាអង្គមួយ សាច់និងឈាមជាអង្គមួយ ទ្រង់បង្ហាញថា បុគ្គលតាំងសេចក្តីព្យាយាមប្រកបដោយអង្គបួនយ៉ាងនេះថា បើមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្តផលទេ នឹងមិនក្រោកឡើងឡើយ ហើយប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ចំណែកឯព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បញ្ចប់ការសម្តែងធម៌នេះ ដោយការលើកតម្កើងព្រះអរហត្តផលជាកំពូល ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Kīṭāgirisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកីដាគិរិសូត្រ ចប់ហើយ។

Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីពីរ ចប់ហើយ។

3. Paribbājakavaggo

៣. បរិព្វាជកវគ្គ

1. Tevijjavacchasuttavaṇṇanā

១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ

185. Evaṃ [Pg.136] me sutanti tevijjavacchasuttaṃ. Tattha ekapuṇḍarīketi puṇḍarīko vuccati setambarukkho, so tasmiṃ ārāme eko puṇḍarīko atthīti ekapuṇḍarīko. Etadahosīti tattha pavisitukāmatāya ahosi. Cirassaṃ kho, bhanteti pakatiyā āgatapubbataṃ upādāya. Dhammassa cānudhammanti idha sabbaññutaññāṇaṃ dhammo nāma, mahājanassa byākaraṇaṃ anudhammo nāma. Sesaṃ jīvakasutte (ma. ni. 2.51 ādayo) vuttanayameva. Na me teti ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipati. ‘‘Sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānātī’’ti hi idaṃ anujānitabbaṃ siyā, – ‘‘carato ca me…pe… paccupaṭṭhita’’nti idaṃ pana nānujānitabbaṃ. Sabbaññutaññāṇena hi āvajjitvā pajānāti. Tasmā ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipanto evamāha.

១៨៥. សូត្រមានអាទិថា ឯវំ មេ សុតំ គឺ តេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា ឯកបុណ្ឌរីកេ គឺ ដើមស្វាយស ហៅថា បុណ្ឌរីកៈ ដើមបុណ្ឌរីកៈនោះមានតែមួយដើមគត់នៅក្នុងអារាមនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឯកបុណ្ឌរីកៈ។ បទថា ឯតទហោសិ គឺ សេចក្តីត្រិះរិះនេះកើតឡើងហើយ ព្រោះប្រាថ្នានឹងចូលទៅក្នុងអារាមនោះ។ បទថា ចិរស្សំ ខោ, ភន្តេ គឺ ពោលសំដៅយកការដែលធ្លាប់យាងមកជាប្រក្រតីពីមុនមក។ បទថា ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ក្នុងទីនេះ សព្វញ្ញុតញ្ញាណ ឈ្មោះថា ធម៌ ការពោលពាក្យរបស់មហាជន ឈ្មោះថា អនុធម៌។ សេចក្តីដែលសេសសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលហើយក្នុងជីវកសូត្រដែរ។ បទថា ន មេ តេ គឺ ព្រះអង្គទ្រង់តម្កល់នៅក្នុងការមិនអនុញ្ញាត ហើយបដិសេធសូម្បីតែការដែលគួរអនុញ្ញាត។ ពិតមែនតែ ពាក្យថា «ជាសព្វញ្ញូ ជាសព្វទស្សាវី តែងប្តេជ្ញានូវញាណទស្សនៈមិនមានសេសសល់» នេះ គួរជាពាក្យដែលគួរអនុញ្ញាត ប៉ុន្តែពាក្យថា «កាលខ្ញុំដើរទៅ... បង្ហាញឡើងហើយ» នេះ មិនគួរអនុញ្ញាតឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រំលឹកនឹកគិតដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណហើយ ទើបដឹងច្បាស់។ ហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលទ្រង់តម្កល់នៅក្នុងការមិនអនុញ្ញាត ហើយបដិសេធសូម្បីតែការដែលគួរអនុញ្ញាត ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

186. Āsavānaṃ khayāti ettha sakiṃ khīṇānaṃ āsavānaṃ puna khepetabbābhāvā yāvadevāti na vuttaṃ. Pubbenivāsañāṇena cettha bhagavā atītajānanaguṇaṃ dasseti, dibbacakkhuñāṇena paccuppannajānanaguṇaṃ, āsavakkhayañāṇena lokuttaraguṇanti. Iti imāhi tīhi vijjāhi sakalabuddhaguṇe saṃkhipitvā kathesi.

១៨៦. បទថា អាសវានំ ខយា ក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុតែអាសវៈទាំងឡាយដែលអស់ទៅម្តងហើយ មិនត្រូវអស់ទៅម្តងទៀតឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនត្រាស់ថា យាវទេវ (ត្រឹមតែ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវគុណនៃការដឹងនូវអតីតធម៌ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ទ្រង់បង្ហាញនូវគុណនៃការដឹងនូវបច្ចុប្បន្នធម៌ដោយទិព្វចក្ខុញ្ញាណ ទ្រង់បង្ហាញនូវលោកុត្តរគុណដោយអាសវក្ខយញ្ញាណ។ ព្រះអង្គទ្រង់សង្ខេបនូវពុទ្ធគុណទាំងពួង សម្តែងដោយវិជ្ជាទាំងបីនេះយ៉ាងនេះ។

Gihisaṃyojananti gihibandhanaṃ gihiparikkhāresu nikantiṃ. Natthi kho vacchāti gihisaṃyojanaṃ appahāya dukkhassantakaro nāma natthi. Yepi hi santatimahāmatto uggaseno seṭṭhiputto vītasokadārakoti gihiliṅge ṭhitāva arahattaṃ pattā, tepi maggena sabbasaṅkhāresu nikantiṃ sukkhāpetvā pattā. Taṃ patvā pana na tena liṅgena aṭṭhaṃsu, gihiliṅgaṃ nāmetaṃ hīnaṃ, uttamaguṇaṃ dhāretuṃ na sakkoti. Tasmā tattha ṭhito arahattaṃ patvā taṃdivasameva pabbajati vā parinibbāti vā. Bhūmadevatā pana tiṭṭhanti. Kasmā? Nilīyanokāsassa atthitāya. Sesakāmabhave manussesu sotāpannādayo tayo tiṭṭhanti, kāmāvacaradevesu [Pg.137] sotāpannā sakadāgāmino ca, anāgāmikhīṇāsavā panettha na tiṭṭhanti. Kasmā? Tañhi ṭhānaṃ laḷitajanassa āvāso, natthi tattha tesaṃ pavivekārahaṃ paṭicchannaṭṭhānañca. Iti tattha khīṇāsavo parinibbāti, anāgāmī cavitvā suddhāvāse nibbattati. Kāmāvacaradevato upari pana cattāropi ariyā tiṭṭhanti.

បទថា គិហិសំយោជនំ គឺ ចំណងរបស់គ្រហស្ថ សេចក្តីត្រេកអរក្នុងគ្រឿងបរិក្ខាររបស់គ្រហស្ថ។ បទថា នត្ថិ ខោ វច្ឆ គឺ កាលមិនទាន់លះបង់ចំណងរបស់គ្រហស្ថហើយ ឈ្មោះថាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ មិនមានឡើយ។ ពិតមែនតែ បុគ្គលទាំងឡាយណា សូម្បីតែសន្តតិមហាមាត្យ ឧគ្គសេនសេដ្ឋីបុត្រ និងវីតសោកកុមារ ជាដើម ឋិតនៅក្នុងភេទគ្រហស្ថហើយ បានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ក៏ព្រោះតែលោកបានធ្វើសេចក្តីត្រេកអរក្នុងសង្ខារទាំងពួងឲ្យរីងស្ងួតដោយមគ្គ ទើបបានសម្រេច។ ប៉ុន្តែ លុះសម្រេចព្រះអរហត្តផលហើយ ក៏មិនឋិតនៅក្នុងភេទនោះឡើយ ព្រោះភេទគ្រហស្ថនេះជាភេទថោកទាប មិនអាចទ្រទ្រង់នូវគុណដ៏ឧត្តម (គឺព្រះអរហត្ត) បានឡើយ។ ហេតុនោះ បុគ្គលកាលឋិតនៅក្នុងភេទនោះ លុះបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ តែងបួស ឬបរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃនោះឯង។ ចំណែកឯភុម្មទេវតាទាំងឡាយ តែងឋិតនៅបាន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានទីកំបាំងសម្រាប់ពួន។ ក្នុងកាមភពដ៏សេសសល់ ក្នុងពួកមនុស្ស អរិយបុគ្គលទាំងបីថ្នាក់ មានព្រះសោតាបន្នជាដើម តែងឋិតនៅបាន ក្នុងពួកទេវតាជាន់កាមាវចរ ព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី តែងឋិតនៅបាន ប៉ុន្តែព្រះអនាគាមី និងព្រះខីណាស្រព មិនឋិតនៅក្នុងទីនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ទីនោះជាទីលំនៅរបស់សត្វលោកដែលត្រេកត្រអាលក្នុងកាមគុណ ទីស្ងាត់ដ៏សមគួរ និងទីកំបាំងរបស់លោកទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនោះឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះខីណាស្រពក្នុងទីនោះ តែងបរិនិព្វាន ព្រះអនាគាមីច្យុតហើយ តែងទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ។ ចំណែកឯក្នុងភូមិជាន់ខ្ពស់ជាងទេវតាជាន់កាមាវចរឡើងទៅ (គឺព្រហ្មលោក) សូម្បីតែព្រះអរិយបុគ្គលទាំងបួនពួក ក៏តែងឋិតនៅបាន។

Sopāsi kammavādīti sopi kammavādī ahosi, kiriyampi na paṭibāhittha. Tañhi ekanavutikappamatthake attānaṃyeva gahetvā katheti. Tadā kira mahāsatto pāsaṇḍapariggaṇhanatthaṃ pabbajito tassapi pāsaṇḍassa nipphalabhāvaṃ jānitvā vīriyaṃ na hāpesi, kiriyavādī hutvā sagge nibbattati. Tasmā evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

បទថា សោបាសិ កម្មវាទី គឺ សូម្បីតែតាបសនោះ ក៏ជាកម្មវាទីដែរ មិនបានបដិសេធនូវកិរិយាឡើយ។ ពិតមែនហើយ ព្រះអង្គទ្រង់យកព្រះអង្គឯងក្នុងកាលកន្លងទៅកៅសិបមួយកប្បមកសម្តែង។ ឮថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះមហាសត្វបួសដើម្បីសិក្សានូវលទ្ធិដទៃ លុះដឹងនូវភាពមិនមានផលនៃលទ្ធិនោះហើយ ក៏មិនបានបោះបង់សេចក្តីព្យាយាមឡើយ ជាកិរិយវាទី ហើយបានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Tevijjavacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ ចប់ហើយ។

2. Aggivacchasuttavaṇṇanā

២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអគ្គិវច្ឆសូត្រ

187. Evaṃ me sutanti aggivacchasuttaṃ. Tattha na kho ahanti paṭhamavāre nāhaṃ sassatadiṭṭhikoti vadati, dutiye nāhaṃ ucchedadiṭṭhikoti. Evaṃ antānantikādivasena sabbavāresu paṭikkhepo veditabbo. Hoti ca na ca hotīti ayaṃ panettha ekaccasassatavādo. Neva hoti na na hotīti ayaṃ amarāvikkhepoti veditabbo.

១៨៧. សូត្រមានអាទិថា ឯវំ មេ សុតំ គឺ អគ្គិវច្ឆសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា ន ខោ អហំ គឺ ក្នុងវារៈទីមួយ ព្រះអង្គត្រាស់ថា តថាគតមិនមែនជាសស្សតទិដ្ឋិឡើយ ក្នុងវារៈទីពីរ ត្រាស់ថា តថាគតមិនមែនជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិឡើយ។ ការបដិសេធក្នុងវារៈទាំងពួង ដោយអំណាចនៃអន្តានន្តិកទិដ្ឋិជាដើម គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។ បទថា ហោតិ ច ន ច ហោតិ នេះ ក្នុងទីនេះ គឺ ឯកច្ចសស្សតវាទៈ។ បទថា នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ នេះ គប្បីដឹងថា ជាអមរាវិក្ខេបវាទៈ។

189. Sadukkhanti kilesadukkhena ceva vipākadukkhena ca sadukkhaṃ. Savighātanti tesaṃyeva dvinnaṃ vasena saupaghātakaṃ. Saupāyāsanti tesaṃyeva vasena saupāyāsaṃ. Sapariḷāhanti tesaṃyeva vasena sapariḷāhaṃ.

១៨៩. បទថា សទុក្ខំ គឺ ប្រកបដោយទុក្ខ ព្រោះកិលេសទុក្ខផង ព្រោះវិបាកទុក្ខផង។ បទថា សវិឃាតំ គឺ ប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ ដោយអំណាចនៃទុក្ខទាំងពីរនោះឯង។ បទថា សឧបាយាសំ គឺ ប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ដោយអំណាចនៃទុក្ខទាំងពីរនោះឯង។ បទថា សបរិឡាហំ គឺ ប្រកបដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ដោយអំណាចនៃទុក្ខទាំងពីរនោះឯង។

Kiñci diṭṭhigatanti kāci ekā diṭṭhipi ruccitvā khamāpetvā gahitā atthīti pucchati. Apanītanti nīhaṭaṃ apaviddhaṃ. Diṭṭhanti paññāya diṭṭhaṃ. Tasmāti yasmā pañcannaṃ khandhānaṃ udayavayaṃ addasa, tasmā. Sabbamaññitānanti sabbesaṃ tiṇṇampi taṇhādiṭṭhimānamaññitānaṃ. Mathitānanti tesaṃyeva vevacanaṃ. Idāni tāni vibhajitvā dassento sabbaahaṃkāra-mamaṃkāra-mānānusayānanti āha. Ettha [Pg.138] hi ahaṃkāro diṭṭhi, mamaṃkāro taṇhā, mānānusayo māno. Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi kañci dhammaṃ anupādiyitvā vimutto.

បទថា កិញ្ចិ ទិដ្ឋិគតំ គឺ សួរថា តើមានទិដ្ឋិណាមួយដែលព្រះគោតមពេញចិត្ត យល់ព្រម ហើយប្រកាន់យកដែរឬទេ?។ បទថា អបនីតំ គឺ ដកចេញហើយ កម្ចាត់ចោលហើយ។ បទថា ទិដ្ឋំ គឺ ឃើញហើយដោយបញ្ញា។ បទថា តស្មា គឺ ព្រោះហេតុតែបានឃើញនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំងប្រាំ ហេតុនោះ។ បទថា សព្វមញ្ញិតានំ គឺ របស់ការសំគាល់ទាំងបីយ៉ាង មានតណ្ហាមញ្ញិតៈ ទិដ្ឋិមញ្ញិតៈ និងមានមញ្ញិតៈ ទាំងអស់។ បទថា មថិតានំ គឺ ជាវេវចនសព្ទរបស់មញ្ញិតៈទាំងនោះឯង។ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គកាលទ្រង់ចែកសម្តែងនូវមញ្ញិតៈទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា សព្វអហង្ការមមង្ការមានានុសយានំ។ ពិតមែនតែ ក្នុងទីនេះ អហង្ការ គឺ ទិដ្ឋិ មមង្ការ គឺ តណ្ហា មានានុស័យ គឺ មានៈ។ បទថា អនុបាទា វិមុត្តោ គឺ រួចផុតហើយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំនូវធម៌ណាមួយ ដោយឧបាទានទាំងបួន។

190. Na upetīti na yujjati. Ettha ca ‘‘na upapajjatī’’ti idaṃ anujānitabbaṃ siyā. Yasmā pana evaṃ vutte so paribbājako ucchedaṃ gaṇheyya, upapajjatīti pana sassatameva, upapajjati ca na ca upapajjatīti ekaccasassataṃ, neva upapajjati na na upapajjatīti amarāvikkhepaṃ, tasmā bhagavā – ‘‘ayaṃ appatiṭṭho anālambo hotu, sukhapavesanaṭṭhānaṃ mā labhatū’’ti ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipi. Alanti samatthaṃ pariyattaṃ. Dhammoti paccayākāradhammo. Aññatrayogenāti aññattha payogena. Aññatrācariyakenāti paccayākāraṃ ajānantānaṃ aññesaṃ ācariyānaṃ santike vasantena.

១៩០. បទថា ន ឧបេតិ គឺ មិនសមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «មិនកើតឡើង» នេះ គួរជាពាក្យដែលគួរអនុញ្ញាត។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែ កាលបើពោលយ៉ាងនេះ បរិព្វាជកនោះនឹងប្រកាន់យកនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ បើពោលថា «កើតឡើង» ក៏ជាសស្សតទិដ្ឋិ បើពោលថា «កើតឡើងផង មិនកើតឡើងផង» ក៏ជាឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ បើពោលថា «មិនមែនកើតឡើង មិនមែនមិនកើតឡើង» ក៏ជាអមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «បរិព្វាជកនេះ ចូរជាអ្នកមិនមានទីតម្កល់ មិនមានទីរំពឹង កុំឲ្យបាននូវទីចូលទៅកាន់សេចក្តីសុខឡើយ» ទើបទ្រង់តម្កល់នៅក្នុងការមិនអនុញ្ញាត ហើយបដិសេធសូម្បីតែការដែលគួរអនុញ្ញាត។ បទថា អលំ គឺ សមគួរ គ្រប់គ្រាន់។ បទថា ធម្មោ គឺ ធម៌គឺបដិច្ចសមុប្បាទ។ បទថា អញ្ញត្រយោគេន គឺ ដោយការប្រឹងប្រែងក្នុងទីដទៃ។ បទថា អញ្ញត្រាចរិយតេន គឺ ដោយការរស់នៅជិតគ្រូដទៃដែលមិនដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទធម៌។

191. Tena hi vacchāti yasmā tvaṃ sammohamāpādinti vadasi, tasmā taṃyevettha paṭipucchissāmi. Anāhāro nibbutoti appaccayo nibbuto.

១៩១. បទថា តេន ហិ វច្ឆ គឺ ព្រោះហេតុតែអ្នកពោលថា «ខ្ញុំដល់នូវសេចក្តីវង្វេងហើយ» ហេតុនោះ តថាគតនឹងសួរត្រឡប់ទៅកាន់អ្នកវិញក្នុងទីនេះ។ បទថា អនាហារោ និព្វុតោ គឺ រលត់ទៅហើយ ព្រោះមិនមានបច្ច័យ។

192. Yena rūpenāti yena rūpena sattasaṅkhātaṃ tathāgataṃ rūpīti paññāpeyya. Gambhīroti guṇagambhīro. Appameyyoti pamāṇaṃ gaṇhituṃ na sakkuṇeyyo. Duppariyogāḷhoti duogāho dujjāno. Seyyathāpi mahāsamuddoti yathā mahāsamuddo gambhīro appameyyo dujjāno, evameva khīṇāsavopi. Taṃ ārabbha upapajjatītiādi sabbaṃ na yujjati. Kathaṃ? Yathā parinibbutaṃ aggiṃ ārabbha puratthimaṃ disaṃ gatotiādi sabbaṃ na yujjati, evaṃ.

១៩២. បទថា យេន រូបេន គឺ ដោយរូបណាដែលបុគ្គលគប្បីបញ្ញត្តនូវតថាគតដែលហៅថាសត្វថា «មានរូប»។ បទថា គម្ភីរោ គឺ ជ្រាលជ្រៅដោយគុណ។ បទថា អប្បមេយ្យោ គឺ មិនអាចកាន់យកនូវប្រមាណបានឡើយ។ បទថា ទុប្បរិយោគាឡ្ហោ គឺ ចុះទៅបានដោយក្រ ឬដឹងបានដោយក្រ។ បទថា សេយ្យថានិ មហាសមុទ្ទោ គឺ ដូចជាមហាសមុទ្រដ៏ជ្រាលជ្រៅ មិនមានប្រមាណ ដឹងបានដោយក្រ យ៉ាងណាមិញ ព្រះខីណាស្រពក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យមានអាទិថា «កើតឡើងដោយសំដៅយកនូវរូបនោះ» ទាំងអស់ មិនសមគួរឡើយ។ ដូចម្តេច? ដូចជាពាក្យមានអាទិថា «ភ្លើងដែលរលត់ទៅហើយ សំដៅយកភ្លើងនោះថា ទៅកាន់ទិសខាងកើត» ទាំងអស់ មិនសមគួរយ៉ាងណា មិញ យ៉ាងនោះឯង។

Aniccatāti aniccatāya. Sāre patiṭṭhitanti lokuttaradhammasāre patiṭṭhitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

បទថា អនិច្ចតា គឺ ព្រោះភាពមិនទៀង។ បទថា សារេ បតិដ្ឋិតំ គឺ តម្កល់នៅក្នុងលោកុត្តរធម៌ដ៏ជាខ្លឹមសារ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី។

Aggivacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយអគ្គិវច្ឆសូត្រ ចប់ហើយ។

3. Mahāvacchasuttavaṇṇanā

៣. សេចក្តីអធិប្បាយមហាវច្ឆសូត្រ

193. Evaṃ [Pg.139] me sutanti mahāvacchasuttaṃ. Tattha sahakathīti saddhiṃvādo, bahuṃ mayā tumhehi saddhiṃ kathitapubbanti kathaṃ sāreti mettiṃ ghaṭeti. Purimāni hi dve suttāni etasseva kathitāni, saṃyuttake abyākatasaṃyuttaṃ (saṃ. ni. 4.416 ādayo) nāma etasseva kathitaṃ – ‘‘kiṃ nu kho, bho gotama, sassato loko idameva saccaṃ moghamaññanti abyākatameta’’nti evaṃ ekuttaranikāyepi iminā saddhiṃ kathitaṃ atthiyeva. Tasmā evamāha. Sammāsambuddhopi tassa āgatāgatassa saṅgahaṃ katvā okāsamakāsiyeva. Kasmā? Ayañhi sassatadiṭṭhiko, sassatadiṭṭhikā ca sīghaṃ laddhiṃ na vissajjenti, vasātelamakkhitapilotikā viya cirena sujjhanti. Passati ca bhagavā – ‘‘ayaṃ paribbājako kāle gacchante gacchante laddhiṃ vissajjetvā mama santike pabbajitvā cha abhiññāyo sacchikatvā abhiññātasāvako bhavissatī’’ti. Tasmā tassa āgatāgatassa saṅgahaṃ katvā okāsamakāsiyeva. Idaṃ panassa pacchimagamanaṃ. So hi imasmiṃ sutte taraṇaṃ vā hotu ataraṇaṃ vā, yaṭṭhiṃ otaritvā udake patamāno viya samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā pabbajissāmīti sanniṭṭhānaṃ katvā āgato. Tasmā dhammadesanaṃ yācanto sādhu me bhavaṃ gotamotiādimāha. Tassa bhagavā mūlavasena saṃkhittadesanaṃ, kammapathavasena vitthāradesanaṃ desesi. Mūlavasena cettha atisaṃkhittā desanā, kammapathavasena saṃkhittā vitthārasadisā. Buddhānaṃ pana nippariyāyena vitthāradesanā nāma natthi. Catuvīsatisamantapaṭṭhānampi hi sattapakaraṇe abhidhammapiṭake ca sabbaṃ saṃkhittameva. Tasmā mūlavasenāpi kammapathavasenāpi saṃkhittameva desesīti veditabbo.

១៩៣. ព្រះសូត្រដែលមានផ្តើមថា «Evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា មហាវច្ឆសូត្រ។ ក្នុងមហាវច្ឆសូត្រនោះ ពាក្យថា «sahakathī» គឺការសន្ទនាជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា «ខ្ញុំធ្លាប់បាននិយាយជាមួយព្រះអង្គជាច្រើនមកហើយ» នេះ គឺរំលឹកឡើងវិញនូវពាក្យដែលធ្លាប់និយាយពីមុន ដើម្បីចងមេត្រីភាព។ ព្រោះថា ព្រះសូត្រទាំងពីរខាងដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងចំពោះវច្ឆបរិព្វាជកនេះឯង។ សូម្បីតែក្នុងសំយុត្តនិកាយ ព្រះសូត្រឈ្មោះ អព្យាកតសំយុត្ត ក៏ទ្រង់សម្តែងចំពោះវច្ឆបរិព្វាជកនេះឯង ដូចជាពាក្យថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន លោកទៀង ពាក្យនេះទើបពិត ពាក្យដទៃជាមោឃៈ ឬជាអព្យាក្រឹត...» ជាដើម។ សូម្បីតែក្នុងឯកង្គុត្តរនិកាយ ក៏មានការសន្ទនាជាមួយវច្ឆបរិព្វាជកនេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ វច្ឆបរិព្វាជកទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធសូម្បីទ្រង់ធ្វើការសង្គ្រោះដល់វច្ឆបរិព្វាជកនោះ ដែលតែងតែមកជួបជឿយៗ ហើយក៏ទ្រង់បើកឱកាសឲ្យជានិច្ច។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា វច្ឆបរិព្វាជកនេះ ជាអ្នកមានសស្សតទិដ្ឋិ (យល់ថាលោកទៀង) ហើយពួកជនដែលមានសស្សតទិដ្ឋិ មិនងាយលះបង់លទ្ធិរបស់ខ្លួនបានឆាប់រហ័សឡើយ ប្រៀបដូចជាសំពត់ចាស់ដែលប្រឡាក់ដោយខ្លាញ់ និងប្រេង តែងស្អាតបានដោយក្រ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញថា «បរិព្វាជកនេះ កាលបើពេលវេលាកន្លងទៅៗ នឹងលះបង់លទ្ធិរបស់ខ្លួន ហើយមកបួសក្នុងសំណាក់របស់តថាគត ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអភិញ្ញា ៦ ហើយនឹងក្លាយជាសាវ័កដ៏ល្បីល្បាញម្នាក់»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបធ្វើការសង្គ្រោះដល់វច្ឆបរិព្វាជកនោះដែលមកជួបជឿយៗ ហើយទ្រង់បើកឱកាសឲ្យជានិច្ច។ ប៉ុន្តែ ដំណើរមកលើកនេះ ជាដំណើរមកលើកចុងក្រោយរបស់គាត់។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះសូត្រនេះ គាត់បានសម្រេចចិត្តយ៉ាងមុតមាំរួចមកហើយថា «ទោះជាឆ្លងផុតក្តី មិនឆ្លងផុតក្តី ខ្ញុំនឹងទៅកាន់សំណាក់ព្រះសមណគោតម ហើយបួស ប្រៀបដូចជាបុរសដែលកាន់ឈើច្រត់ចុះទៅក្នុងទឹក ហើយធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទឹកដូច្នោះ»។ ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលគាត់ចង់អារាធនាធម៌ទេសនា ទើបពោលពាក្យថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន...» ជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌ទេសនាដោយសង្ខេប ដោយអំណាចនៃមូលធម៌ (កុសលមូល និងអកុសលមូល) និងទ្រង់សម្តែងដោយពិស្តារ ដោយអំណាចនៃកម្មបថ ដល់វច្ឆបរិព្វាជកនោះ។ ក្នុងទេសនាទាំងពីរនោះ ទេសនាដោយអំណាចនៃមូលធម៌ គឺសង្ខេបខ្លាំងណាស់ ចំណែកទេសនាដោយអំណាចនៃកម្មបថ គឺសង្ខេបដែរ ប៉ុន្តែហាក់ដូចជាពិស្តារ។ ប៉ុន្តែ តាមពិតទៅ ទេសនាដែលឈ្មោះថាពិស្តារដោយត្រង់ របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែគម្ពីរសមន្តបដ្ឋាន ២៤ ក្នុងព្រះអភិធម្មបិដកទាំង ៧ គម្ពីរ ទាំងអស់នោះ ក៏នៅតែជាសង្ខេបទេសនាដដែល។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងត្រឹមតែសង្ខេបទេសនាប៉ុណ្ណោះ ទោះបីដោយអំណាចនៃមូលធម៌ក្តី ដោយអំណាចនៃកម្មបថក្តី។

194. Tattha pāṇātipātā veramaṇī kusalantiādīsu paṭipāṭiyā sattadhammā kāmāvacarā, anabhijjhādayo tayo catubhūmikāpi vaṭṭanti.

១៩៤. ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «pāṇātipātā veramaṇī kusalaṃ» ជាដើមនោះ ធម៌ ៧ ប្រការ តាមលំដាប់ ជាកាមាវចរធម៌ ចំណែកធម៌ ៣ ប្រការ មានអនភិជ្ឈាជាដើម គឺរាប់បញ្ចូលទាំងចតុភូមិកធម៌ផងដែរ។

Yato kho, vaccha, bhikkhunoti kiñcāpi aniyametvā vuttaṃ, yathā pana jīvakasutte ca caṅkīsutte ca, evaṃ imasmiṃ sutte ca attānameva sandhāyetaṃ bhagavatā vuttanti veditabbaṃ.

គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា «ម្នាលវច្ឆៈ កាលណាភិក្ខុ...» នេះ ទោះបីជាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយមិនចំពោះចោទក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ដូចជាក្នុងជីវកសូត្រ និងចង្កីសូត្រដែរ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយសំដៅយកព្រះអង្គផ្ទាល់តែម្តង។

195. Atthi [Pg.140] panāti kiṃ pucchāmīti pucchati? Ayaṃ kirassa laddhi – ‘‘tasmiṃ tasmiṃ sāsane satthāva arahā hoti, sāvako pana arahattaṃ pattuṃ samattho natthi. Samaṇo ca gotamo ‘yato kho, vaccha, bhikkhuno’ti ekaṃ bhikkhuṃ kathento viya katheti, atthi nu kho samaṇassa gotamassa sāvako arahattappatto’’ti. Etamatthaṃ pucchissāmīti pucchati. Tattha tiṭṭhatūti bhavaṃ tāva gotamo tiṭṭhatu, bhavañhi loke pākaṭo arahāti attho. Tasmiṃ byākate uttari bhikkhunīādīnaṃ vasena pañhaṃ pucchi, bhagavāpissa byākāsi.

១៩៥. ពាក្យថា «Atthi pana» (ចុះមានដែរឬទេ?) តើវច្ឆបរិព្វាជកសួរដោយគិតដូចម្តេច? ឮថា គាត់មានលទ្ធិយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា «ក្នុងសាសនានោះៗ មានតែព្រះសាស្តាម្នាក់គត់ដែលជាព្រះអរហន្ត ចំណែកឯសាវ័កមិនអាចសម្រេចព្រះអរហត្តផលបានឡើយ។ ហើយព្រះសមណគោតមកាលដែលទ្រង់សម្តែង ក៏ទ្រង់សម្តែងសំដៅលើភិក្ខុតែមួយរូប ដូចជាពាក្យថា 'ម្នាលវច្ឆៈ កាលណាភិក្ខុ...' ដូច្នេះ តើសាវ័ករបស់ព្រះសមណគោតមដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល មានដែរឬទេ?» គាត់សួរដោយគិតថានឹងសួរនូវសេចក្តីនេះឯង។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «tiṭṭhatu» មានន័យថា សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើនផ្អាកសិនចុះ ព្រោះថាព្រះគោតមដ៏ចម្រើនជាព្រះអរហន្តល្បីល្បាញក្នុងលោកស្រាប់ហើយ។ កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដោះស្រាយបញ្ហានោះហើយ គាត់ក៏បានសួរដេញដោលសេចក្តីតទៅទៀត ដោយអំណាចនៃភិក្ខុនីជាដើម ហើយព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ដោះស្រាយដល់គាត់។

196. Ārādhakoti sampādako paripūrako.

១៩៦. ពាក្យថា «ārādhako» សំដៅលើ អ្នកធ្វើឲ្យសម្រេច ឬអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌។

197. Sekhāya vijjāya pattabbanti heṭṭhimaphalattayaṃ pattabbaṃ. Taṃ sabbaṃ mayā anuppattanti vadati. Vitaṇḍavādī panāha – ‘‘katame dhammā sekkhā? Cattāro maggā apariyāpannā heṭṭhimāni ca tīṇi sāmaññaphalānī’’ti (dha. sa. 1023) vacanato arahattamaggopi anena pattoyeva. Phalaṃ pana apattaṃ, tassa pattiyā uttari yogaṃ kathāpetīti. So evaṃ saññāpetabbo –

១៩៧. ពាក្យថា «sekhāya vijjāya pattabbaṃ» សំដៅលើ ផលថ្នាក់ទាបទាំង ៣ ដែលគប្បីសម្រេចដោយវិជ្ជាថ្នាក់សេក្ខៈ។ វច្ឆបរិព្វាជកក្រាបបង្គំទូលថា «ផលទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានសម្រេចហើយ»។ ចំណែកឯពួកវិទណ្ឌវាទី ពោលថា «ធម៌ជាសេក្ខៈ តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺមគ្គ ៤ ដែលជាអបរិយាបន្នៈ និងសាមញ្ញផលថ្នាក់ទាប ៣» ព្រោះហេតុតែព្រះពុទ្ធដីកានេះ សូម្បីតែព្រះអរហត្តមគ្គ ក៏វច្ឆបរិព្វាជកនេះសម្រេចហើយដែរ ប៉ុន្តែមិនទាន់សម្រេចព្រះអរហត្តផលឡើយ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សម្តែងការប្រកបព្យាយាមដ៏ក្រៃលែងឡើងទៅ ដើម្បីសម្រេចផលនោះ។ វិទណ្ឌវាទីនោះ គប្បីឲ្យយល់ដឹងដោយគាថានេះថា៖

‘‘Yo ve kilesāni pahāya pañca,Paripuṇṇasekho aparihānadhammo;

Cetovasippatto samāhitindriyo,Sa ve ṭhitattoti naro pavuccatī’’ti. (a. ni. 4.5);

«បុគ្គលណា លះបង់កិលេស ៥ ប្រការ (ឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈ) ជាអ្នកមានធម៌ជាសេក្ខៈដ៏បរិបូណ៌ មានធម៌មិនសឹកស៊្រាន (មិនសាបសូន្យ) ជាអ្នកដល់នូវភាពជាធំនៃចិត្ត មានឥន្ទ្រិយតម្កល់មាំ បុគ្គលនោះឯង ហៅថា អ្នកមានខ្លួនតម្កល់មាំហើយ។»

Anāgāmipuggalo hi ekantaparipuṇṇasekho. Taṃ sandhāya ‘‘sekhāya vijjāya pattabba’’nti āha. Maggassa pana ekacittakkhaṇikattā tattha ṭhitassa pucchā nāma natthi. Iminā suttena maggopi bahucittakkhaṇiko hotūti ce. Etaṃ na buddhavacanaṃ, vuttagāthāya ca attho virujjhati. Tasmā anāgāmiphale ṭhatvā arahattamaggassa vipassanaṃ kathāpetīti veditabbo. Yasmā panassa na kevalaṃ suddhaarahattasseva upanissayo, channampi abhiññānaṃ upanissayo atthi, tasmā bhagavā – ‘‘evamayaṃ samathe kammaṃ katvā pañca abhiññā nibbattessati, vipassanāya kammaṃ katvā arahattaṃ pāpuṇissati. Evaṃ chaḷabhiñño mahāsāvako bhavissatī’’ti vipassanāmattaṃ akathetvā samathavipassanā ācikkhi.

ព្រោះថា ព្រះអនាគាមិបុគ្គល គឺជាសេក្ខបុគ្គលដ៏បរិបូណ៌ដោយពិតប្រាកដ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកព្រះអនាគាមិបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ថា «sekhāya vijjāya pattabbaṃ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមគ្គចិត្តមានខណៈតែមួយចិត្ត (ឯកចិត្តក្ខណិកៈ) ជនដែលស្ថិតនៅក្នុងមគ្គនោះ មិនអាចមានការសួរដេញដោលឡើយ។ ប្រសិនបើពោលថា តាមព្រះសូត្រនេះ សូម្បីតែមគ្គក៏មានចិត្តក្ខណៈច្រើនដែរនោះ ពាក្យនោះមិនមែនជាព្រះពុទ្ធវចនៈឡើយ ហើយក៏ផ្ទុយនឹងសេចក្តីនៃគាថាដែលបានពោលហើយនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងវិបស្សនានៃព្រះអរហត្តមគ្គ ដោយតម្កល់នៅក្នុងអនាគាមិផល។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែវច្ឆបរិព្វាជកនេះ មិនមែនមានតែឧបនិស្ស័យនៃព្រះអរហត្តផលសុទ្ធសាធនោះទេ គឺមានឧបនិស្ស័យនៃអភិញ្ញាទាំង ៦ ផងដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «វច្ឆបរិព្វាជកនេះ កាលបើបានធ្វើកម្មក្នុងសមថៈហើយ នឹងបង្កើតអភិញ្ញា ៥ បាន កាលបើបានធ្វើកម្មក្នុងវិបស្សនាហើយ នឹងសម្រេចព្រះអរហត្តផល យ៉ាងនេះ គាត់នឹងក្លាយជាមហាសាវ័កដ៏បរិបូណ៌ដោយអភិញ្ញា ៦» ទើបមិនត្រាស់សម្តែងត្រឹមតែវិបស្សនាមួយមុខឡើយ គឺទ្រង់សម្តែងទាំងសមថៈ និងវិបស្សនា។

198. Sati [Pg.141] satiāyataneti sati satikāraṇe. Kiñcettha kāraṇaṃ? Abhiññā vā abhiññāpādakajjhānaṃ vā avasāne pana arahattaṃ vā kāraṇaṃ arahattassa vipassanā vāti veditabbaṃ.

១៩៨. ពាក្យថា «sati satiāyatane» សំដៅលើ កាលបើហេតុមាន។ តើហេតុក្នុងទីនេះ គឺអ្វី? គប្បីជ្រាបថា ហេតុនោះ គឺអភិញ្ញា ឬឈានដែលជាបាទកៈនៃអភិញ្ញា ឬមួយក្នុងទីបំផុត គឺព្រះអរហត្តផល ឬវិបស្សនានៃព្រះអរហត្តផល។

200. Pariciṇṇo me bhagavāti satta hi sekhā bhagavantaṃ paricaranti nāma, khīṇāsavena bhagavā pariciṇṇo hoti. Iti saṅkhepena arahattaṃ byākaronto thero evamāha. Te pana bhikkhū tamatthaṃ na jāniṃsu, ajānantāva tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā. Bhagavato ārocesuṃ. Devatāti tesaṃ guṇānaṃ lābhī devatā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

២០០. ពាក្យថា «pariciṇṇo me bhagavā» (ព្រះមានព្រះភាគ ខ្ញុំបានบម្រើហើយ) ព្រោះថា ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ឈ្មោះថា តែងតែបម្រើព្រះមានព្រះភាគ ចំណែកព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា បានបម្រើព្រះមានព្រះភាគរួចរាល់ហើយ។ ព្រះថេរៈ កាលដែលចង់ប្រកាសនូវព្រះអរហត្តផលដោយសង្ខេប ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ មិនយល់នូវសេចក្តីនោះឡើយ កាលដែលមិនយល់ ក៏ទទួលយកពាក្យរបស់ព្រះថេរៈនោះ ហើយក្រាបបង្គំទូលព្រះមានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «devatā» សំដៅលើ ទេវតាដែលបានដឹងនូវគុណធម៌ទាំងនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺច្បាស់លាស់គ្រប់កន្លែងហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី។

Mahāvacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

សេចក្តីអធិប្បាយមហាវច្ឆសូត្រ ចប់ហើយ។

4. Dīghanakhasuttavaṇṇanā

៤. សេចក្តីអធិប្បាយទីឃនខសូត្រ

201. Evaṃ me sutanti dīghanakhasuttaṃ. Tattha sūkarakhatāyanti sūkarakhatāti evaṃnāmake leṇe. Kassapabuddhakāle kira taṃ leṇaṃ ekasmiṃ buddhantare pathaviyā vaḍḍhamānāya antobhūmigataṃ jātaṃ. Athekadivasaṃ eko sūkaro tassa chadanapariyantasamīpe paṃsuṃ khaṇi. Deve vuṭṭe paṃsudhoto chadanapariyanto pākaṭo ahosi. Eko vanacarako disvā – ‘‘pubbe sīlavantehi paribhuttaleṇena bhavitabbaṃ, paṭijaggissāmi na’’nti samantato paṃsuṃ apanetvā leṇaṃ sodhetvā kuṭṭaparikkhepaṃ katvā dvāravātapānaṃ yojetvā supariniṭṭhita-sudhākammacittakammarajatapaṭṭasadisāya vālukāya santhatapariveṇaṃ leṇaṃ katvā mañcapīṭhaṃ paññāpetvā bhagavato vasanatthāya adāsi. Leṇaṃ gambhīraṃ ahosi otaritvā abhiruhitabbaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

២០១. ព្រះសូត្រដែលមានផ្តើមថា «Evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា ទីឃនខសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា «sūkarakhatāyaṃ» សំដៅលើ គុហា (រូងភ្នំ) ឈ្មោះ សូករខតា។ ឮថា ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សប គុហានោះបានលិចចូលទៅក្នុងដី ក្នុងចន្លោះពុទ្ធន្តរមួយ ដោយសារតែដីចេះតែដុះឡើង។ ក្រោយមក ថ្ងៃមួយ មានជ្រូកមួយក្បាលបានកាយដីនៅជិតមាត់គុហានោះ។ កាលដែលភ្លៀងធ្លាក់ចុះមក ទឹកភ្លៀងក៏បានលាងជម្រះដីចេញ ធ្វើឲ្យមាត់គុហានោះលេចចេញមកយ៉ាងច្បាស់។ ព្រានព្រៃម្នាក់បានឃើញហើយ គិតថា «កាលពីមុន គុហានេះច្បាស់ជាធ្លាប់ជាទីសេនាសនៈដែលលោកអ្នកមានសីលធ្លាប់ប្រើប្រាស់ហើយ អាត្មាអញនឹងជម្រះគុហានេះ» គិតដូច្នោះហើយ ក៏បានកាយដីជុំវិញចេញ ជម្រះគុហា ធ្វើជញ្ជាំងព័ទ្ធជុំវិញ ដាក់ទ្វារ និងបង្អួច ធ្វើការបូកកំបោរ និងគូរគំនូរយ៉ាងស្អាតល្អ រួចក្រាលខ្សាច់ដែលប្រៀបដូចជាបន្ទះប្រាក់នៅទីធ្លាជុំវិញ រៀបចំគ្រែ និងតាំង រួចថ្វាយចំពោះព្រះមានព្រះភាគ ដើម្បីជាទីគង់នៅ។ គុហានោះជ្រៅណាស់ ត្រូវចុះទៅទើបអាចឡើងមកវិញបាន។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកគុហានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។

Dīghanakhoti tassa paribbājakassa nāmaṃ. Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? So kira there aḍḍhamāsapabbajite cintesi – ‘‘mayhaṃ mātulo aññaṃ pāsaṇḍaṃ gantvā na ciraṃ tiṭṭhati, idāni panassa samaṇassa gotamassa santikaṃ gatassa aḍḍhamāso jāto. Pavattimpissa na suṇāmi, ojavantaṃ [Pg.142] nu kho sāsanaṃ, jānissāmi na’’nti gantukāmo jāto. Tasmā upasaṅkami. Ekamantaṃ ṭhitoti tasmiṃ kira samaye thero bhagavantaṃ bījayamāno ṭhito hoti, paribbājako mātule hirottappena ṭhitakova pañhaṃ pucchi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ ṭhito’’ti.

ពាក្យថា «Dīghanakha» គឺជាឈ្មោះរបស់បរិព្វាជកនោះ។ ពាក្យថា «upasaṅkami» (បានចូលទៅគាល់) តើហេតុអ្វីបានជាគាត់ចូលទៅគាល់? ឮថា កាលដែលព្រះសារីបុត្តត្ថេរបួសបានកន្លះខែ គាត់គិតថា «លោកមា (ឪពុកមា) របស់ខ្ញុំ ទៅកាន់លទ្ធិដទៃ មិនដែលនៅបានយូរឡើយ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ លោកមាទៅកាន់សំណាក់ព្រះសមណគោតម អស់រយៈពេលកន្លះខែទៅហើយ។ ខ្ញុំមិនដែលឮដំណឹងពីគាត់សោះ តើព្រះសាសនានោះមានរសជាតិយ៉ាងណាទៅហ្ន៎ ខ្ញុំនឹងទៅដឹងឲ្យច្បាស់» គាត់ចង់ទៅយ៉ាងនេះ ទើបចូលទៅគាល់។ ពាក្យថា «ekamantaṃ ṭhito» (ឈរក្នុងទីសមគួរ) ឮថា ក្នុងសម័យនោះ ព្រះថេរៈកំពុងឈរបក់ផ្លិតថ្វាយព្រះមានព្រះភាគ ចំណែកឯបរិព្វាជក ដោយសារតែមានសេចក្តីខ្មាស និងសេចក្តីកោតក្រែងចំពោះលោកមា ទើបឈរសួរបញ្ហាតែម្តង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ekamantaṃ ṭhito»។

Sabbaṃ me nakkhamatīti sabbā me upapattiyo nakkhamanti, paṭisandhiyo nakkhamantīti adhippāyena vadati. Ettāvatānena ‘‘ucchedavādohamasmī’’ti dīpitaṃ hoti. Bhagavā panassa adhippāyaṃ muñcitvā akkhare tāva dosaṃ dassento yāpi kho tetiādimāha. Tattha esāpi te diṭṭhi nakkhamatīti esāpi te paṭhamaṃ ruccitvā khamāpetvā gahitadiṭṭhi nakkhamatīti. Esā ce me, bho gotama, diṭṭhi khameyyāti mayhañhi sabbaṃ nakkhamatīti diṭṭhi, tassa mayhaṃ yā esā sabbaṃ me nakkhamatīti diṭṭhi, esā me khameyya. Yaṃ taṃ ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vuttaṃ, tampissa tādisameva. Yathā sabbagahaṇena gahitāpi ayaṃ diṭṭhi khamati, evamevaṃ tampi khameyya. Evaṃ attano vāde āropitaṃ dosaṃ ñatvā taṃ pariharāmīti saññāya vadati, atthato panassa ‘‘esā diṭṭhi na me khamatī’’ti āpajjati. Yassa panesā na khamati na ruccati, tassāyaṃ tāya diṭṭhiyā sabbaṃ me na khamatīti diṭṭhi rucitaṃ. Tena hi diṭṭhiakkhamena arucitena bhavitabbanti sabbaṃ khamatīti ruccatīti āpajjati. Na panesa taṃ sampaṭicchati, kevalaṃ tassāpi ucchedadiṭṭhiyā ucchedameva gaṇhāti. Tenāha bhagavā ato kho te, aggivessana,…pe… aññañca diṭṭhiṃ upādiyantīti. Tattha atoti pajahanakesu nissakkaṃ, ye pajahanti, tehi ye nappajahantīti vucciyanti, teva bahutarāti attho. Bahū hi bahutarāti ettha hikāro nipātamattaṃ, bahū bahutarāti attho. Parato tanū hi tanutarāti padepi eseva nayo. Ye evamāhaṃsūti ye evaṃ vadanti. Tañceva diṭṭhiṃ nappajahanti, aññañca diṭṭhiṃ upādiyantīti mūladassanaṃ nappajahanti, aparadassanaṃ upādiyanti.

ពាក្យថា «sabbaṃ me nakkhamati» (របស់ទាំងអស់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ) គាត់និយាយដោយមានបំណងថា «ការកើតឡើងទាំងអស់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ បដិសន្ធិទាំងឡាយ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ»។ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ គាត់បង្ហាញថា «ខ្ញុំជាអ្នកមានឧច្ឆេទវាទ (យល់ថាដាច់សូន្យ)»។ ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់វៀរចាកបំណងរបស់គាត់ រួចទ្រង់បង្ហាញទោសក្នុងអក្សរជាមុនសិន ទើបត្រាស់ពាក្យថា «yāpi kho te» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «esāpi te diṭṭhi nakkhamati» មានន័យថា សូម្បីតែទិដ្ឋិដែលអ្នកពេញចិត្ត និងប្រកាន់យកមុនដំបូងនោះ ក៏មិនគាប់ចិត្តអ្នកដែរ។ ពាក្យថា «esā ce me, bho gotama, diṭṭhi khameyya» មានន័យថា ខ្ញុំមានទិដ្ឋិថា «របស់ទាំងអស់មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ» ចំពោះខ្ញុំដែលមានទិដ្ឋិយ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិណាដែលថា «របស់ទាំងអស់មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ» ទិដ្ឋិនោះឯង គប្បីគាប់ចិត្តខ្ញុំ។ ពាក្យដែលពោលថា «sabbaṃ me nakkhamati» នោះ សូម្បីតែចំពោះគាត់ ក៏មានសេចក្តីយ៉ាងនោះដែរ។ ប្រៀបដូចជាទិដ្ឋិដែលប្រកាន់យកដោយការកាន់យកទាំងអស់នេះ គាប់ចិត្តយ៉ាងណា សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះ ក៏គប្បីគាប់ចិត្តយ៉ាងនោះដែរ។ គាត់ដឹងនូវទោសដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លើកឡើងក្នុងវាទៈរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះ ទើបពោលដោយសេចក្តីសម្គាល់ថា «ខ្ញុំនឹងដោះស្រាយទោសនោះ» ប៉ុន្តែតាមអត្ថន័យ វាក្លាយទៅជា «ទិដ្ឋិនេះ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ» ទៅវិញ។ ចំពោះបុគ្គលណាដែលទិដ្ឋិនេះមិនគាប់ចិត្ត មិនពេញចិត្ត ទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះ ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិនោះថា «របស់ទាំងអស់មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ» គឺពេញចិត្តហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើមិនគាប់ចិត្ត មិនពេញចិត្តនឹងទិដ្ឋិនោះ វាក៏ធ្លាក់ទៅជា «របស់ទាំងអស់គាប់ចិត្តខ្ញុំ» វិញ។ ប៉ុន្តែ គាត់មិនព្រមទទួលយកសេចក្តីនោះឡើយ គាត់កាន់យកតែសេចក្តីដាច់សូន្យដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ato kho te, aggivessana,...pe... aññañca diṭṭhiṃ upādiyanti»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ato» គឺជាបញ្ចមីវិភត្ត ក្នុងន័យលះបង់ គឺពួកជនណាដែលលះបង់បាន ធៀបនឹងពួកជនទាំងនោះ ពួកជនដែលមិនលះបង់ ដែលព្រះអង្គត្រាស់ហៅនោះ គឺមានចំនួនច្រើនជាង។ ក្នុងពាក្យថា «bahū hi bahutarā» នេះ អក្សរ «hi» គ្រាន់តែជាសព្ទនិបាតប៉ុណ្ណោះ មានន័យថា ច្រើនលើសលប់។ ក្នុងបទបន្ទាប់ថា «tanū hi tanutarā» ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «ye evamāhaṃsu» សំដៅលើ ពួកជនដែលពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «tañceva diṭṭhiṃ nappajahanti, aññañca diṭṭhiṃ upādiyanti» មានន័យថា មិនលះបង់នូវមូលទស្សនៈ (ទិដ្ឋិដើម) ផង ហើយប្រកាន់យកនូវទស្សនៈដទៃទៀតផង។

Ettha ca sassataṃ gahetvā tampi appahāya ucchedaṃ vā ekaccasassataṃ vā gahetuṃ na sakkā, ucchedampi gahetvā taṃ appahāya sassataṃ vā ekaccasassataṃ vā na sakkā gahetuṃ, ekaccasassatampi gahetvā taṃ appahāya sassataṃ vā ucchedaṃ vā na sakkā gahetuṃ. Mūlasassataṃ pana appahāya [Pg.143] aññaṃ sassatameva sakkā gahetuṃ. Kathaṃ? Ekasmiñhi samaye ‘‘rūpaṃ sassata’’nti gahetvā aparasmiṃ samaye ‘‘na suddharūpameva sassataṃ, vedanāpi sassatā, viññāṇampi sassata’’nti gaṇhāti. Ucchedepi ekaccasassatepi eseva nayo. Yathā ca khandhesu, evaṃ āyatanesupi yojetabbaṃ. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tañceva diṭṭhiṃ nappajahanti, aññañca diṭṭhiṃ upādiyantī’’ti.

ក្នុងបទនោះ (គឺបទថា តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ នប្បជហន្តិ អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយន្តិ) នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា កាលបើកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិហើយ មិនលះបង់សស្សតទិដ្ឋិនោះផង មិនអាចកាន់យកឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ឬឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិបានឡើយ។ កាលបើកាន់យកឧច្ឆេទទិដ្ឋិហើយ មិនលះបង់ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះផង មិនអាចកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិ ឬឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិបានឡើយ។ កាលបើកាន់យកឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិហើយ មិនលះបង់ឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិនោះផង មិនអាចកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិ ឬឧច្ឆេទទិដ្ឋិបានឡើយ។ តែថាកាលមិនលះបង់មូលសស្សតទិដ្ឋិ (សស្សតទិដ្ឋិដើម) គឺអាចកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិផ្សេងទៀតបាន។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថាក្នុងសម័យមួយ បុគ្គលកាន់យកថា «រូបទៀង» ក្នុងសម័យដទៃទៀត ក៏កាន់យកថា «មិនមែនតែរូបសុទ្ធៗទេដែលទៀង សូម្បីវេទនាក៏ទៀង... វិញ្ញាណក៏ទៀង» ដូច្នេះ។ សូម្បីក្នុងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត គួរផ្សំផ្គុំក្នុងអាយតនៈទាំងឡាយ ដូចជាក្នុងខន្ធទាំងឡាយដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ថា «តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ នប្បជហន្តិ អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយន្តិ» (ពួកជនមិនលះបង់ទិដ្ឋិនោះផង កាន់យកទិដ្ឋិផ្សេងទៀតផង)។

Dutiyavāre atoti appajahanakesu nissakkaṃ, ye nappajahanti, tehi, ye pajahantīti vucciyanti, teva tanutarā appatarāti attho. Tañceva diṭṭhiṃ pajahanti, aññañca diṭṭhiṃ na upādiyantīti tañca mūladassanaṃ pajahanti, aññañca dassanaṃ na gaṇhanti. Kathaṃ? Ekasmiñhi samaye ‘‘rūpaṃ sassata’’nti gahetvā aparasmiṃ samaye tattha ādīnavaṃ disvā ‘‘oḷārikametaṃ mayhaṃ dassana’’nti pajahati ‘‘na kevalañca rūpaṃ sassatanti dassanameva oḷārikaṃ, vedanāpi sassatā…pe… viññāṇampi sassatanti dassanaṃ oḷārikamevā’’ti vissajjeti. Ucchedepi ekaccasassatepi eseva nayo. Yathā ca khandhesu, evaṃ āyatanesupi yojetabbaṃ. Evaṃ tañca mūladassanaṃ pajahanti, aññañca dassanaṃ na gaṇhanti.

ក្នុងវារៈទីពីរ បទថា អតោ គឺជានិស្សក្កៈ (បញ្ចមីវិភត្តិ) សំដៅលើពួកជនដែលមិនលះបង់ មានសេចក្តីថា ពួកជនណាដែលលះបង់ ពួកជននោះមានចំនួនតិចតួចស្តើងស្តើងជាងពួកជនដែលមិនលះបង់។ បទថា តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ បជហន្តិ អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ន ឧបាទិយន្តិ សេចក្តីថា ពួកជនលះបង់នូវមូលទស្សនៈ (ទិដ្ឋិដើម) នោះផង មិនកាន់យកទស្សនៈផ្សេងទៀតផង។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថាក្នុងសម័យមួយ បុគ្គលកាន់យកថា «រូបទៀង» ក្នុងសម័យដទៃទៀត ឃើញទោសក្នុងសស្សតទិដ្ឋិនោះ ក៏លះបង់ដោយគិតថា «ទស្សនៈរបស់យើងនេះគ្រោតគ្រាតណាស់» ហើយលះបង់ចោលដោយគិតថា «មិនមែនតែទស្សនៈថា រូបទៀង ប៉ុណ្ណោះទេដែលគ្រោតគ្រាត សូម្បីទស្សនៈថា វេទនាក៏ទៀង... វិញ្ញាណក៏ទៀង ក៏ជាទស្សនៈគ្រោតគ្រាតដូចគ្នា»។ សូម្បីក្នុងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត គួរផ្សំផ្គុំក្នុងអាយតនៈទាំងឡាយ ដូចជាក្នុងខន្ធទាំងឡាយដែរ។ យ៉ាងនេះឯង ពួកជនលះបង់នូវមូលទស្សនៈនោះផង មិនកាន់យកទស្សនៈផ្សេងទៀតផង។

Santaggivessanāti kasmā ārabhi? Ayaṃ ucchedaladdhiko attano laddhiṃ nigūhati, tassā pana laddhiyā vaṇṇe vuccamāne attano laddhiṃ pātukarissatīti tisso laddhiyo ekato dassetvā vibhajituṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនាថា សន្តគ្គិវេសនៈ ដូច្នេះ? ព្រោះថាទីឃនខបរិព្វាជកនេះ ជាអ្នកមានឧច្ឆេទទិដ្ឋិ តែងលាក់បាំងនូវលទ្ធិរបស់ខ្លួន។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលបើព្រះអង្គសម្តែងសរសើរគុណនៃលទ្ធិនោះ ទីឃនខបរិព្វាជកនឹងធ្វើលទ្ធិរបស់ខ្លួនឲ្យប្រាកដឡើង» ទើបទ្រង់បង្ហាញលទ្ធិទាំងបី (គឺសស្សតទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ) រួមគ្នាតែមួយ ហើយទ្រង់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនានេះ ដើម្បីវិនិច្ឆ័យចែករំលែក។

Sārāgāya santiketiādīsu rāgavasena vaṭṭe rajjanassa āsannā taṇhādiṭṭhisaṃyojanena vaṭṭasaṃyojanassa santike. Abhinandanāyāti taṇhādiṭṭhivaseneva gilitvā pariyādiyanassa gahaṇassa ca āsannāti attho. Asārāgāya santiketiādīsu vaṭṭe arajjanassa āsannātiādinā nayena attho veditabbo.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា សារាគាយ សន្តិកេ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ជិតដល់ការត្រេកអរក្នុងវដ្តៈដោយអំណាចនៃរាគៈ ជិតដល់ការជំពាក់ក្នុងវដ្តៈដោយសារតណ្ហាសំយោជនៈ និងទិដ្ឋិសំយោជនៈ។ បទថា អភិនន្ទនាយ មានសេចក្តីថា ជិតដល់ការលេបត្របាក់ ការធ្វើឲ្យអស់ទៅ និងការប្រកាន់មាំដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា អសារាគាយ សន្តិកេ គួរដឹងសេចក្តីដោយវិធីមានជាដើមថា ជិតដល់ការមិនត្រេកអរក្នុងវដ្តៈ។

Ettha ca sassatadassanaṃ appasāvajjaṃ dandhavirāgaṃ, ucchedadassanaṃ mahāsāvajjaṃ khippavirāgaṃ. Kathaṃ? Sassatavādī hi idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti, sukatadukkaṭānaṃ phalaṃ atthīti jānāti, kusalaṃ karoti, akusalaṃ karonto bhāyati, vaṭṭaṃ assādeti, abhinandati. Buddhānaṃ [Pg.144] vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhūto sīghaṃ laddhiṃ jahituṃ na sakkoti. Tasmā taṃ sassatadassanaṃ appasāvajjaṃ dandhavirāganti vuccati. Ucchedavādī pana idhalokaparalokaṃ atthīti jānāti, sukatadukkaṭānaṃ phalaṃ atthīti jānāti, kusalaṃ na karoti, akusalaṃ karonto na bhāyati, vaṭṭaṃ na assādeti, nābhinandati, buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhāve sīghaṃ dassanaṃ pajahati. Pāramiyo pūretuṃ sakkonto buddho hutvā, asakkonto abhinīhāraṃ katvā sāvako hutvā parinibbāyati. Tasmā ucchedadassanaṃ mahāsāvajjaṃ khippavirāganti vuccati.

ក្នុងទិដ្ឋិទាំងពីរនោះ សស្សតទស្សនៈមានទោសតិច តែលះបង់បានដោយក្រ ចំណែកឯឧច្ឆេទទស្សនៈមានទោសច្រើន តែលះបង់បានឆាប់រហ័ស។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថា សស្សតវាទីបុគ្គល តែងដឹងថា លោកនេះនិងលោកខាងមុខមាន ផលនៃកម្មដែលធ្វើល្អនិងធ្វើអាក្រក់មាន តែងធ្វើកុសល ខ្លាចរអាញញើតកាលធ្វើអកុសល តែងត្រេកអរនិងរីករាយក្នុងវដ្តៈ កាលបើបានជួបប្រទះចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឬព្រះសាវ័កនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏មិនអាចលះបង់លទ្ធិរបស់ខ្លួនបានឆាប់រហ័សឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបសស្សតទស្សនៈនោះ ហៅថា មានទោសតិច លះបង់បានដោយក្រ។ ចំណែកឯឧច្ឆេទវាទីបុគ្គលវិញ តែងដឹងថា លោកនេះនិងលោកខាងមុខមាន ផលនៃកម្មដែលធ្វើល្អនិងធ្វើអាក្រក់មាន តែមិនធ្វើកុសល មិនខ្លាចរអាញញើតកាលធ្វើអកុសល មិនត្រេកអរ មិនរីករាយក្នុងវដ្តៈ កាលបើបានជួបប្រទះចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឬព្រះសាវ័កនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏លះបង់ទស្សនៈបានឆាប់រហ័ស។ បើអាចបំពេញបារមីបាន ក៏នឹងបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធហើយបរិនិព្វានទៅ បើមិនអាចបំពេញបារមីបានទេ ក៏ធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នា (អភិនីហារ) ហើយក្លាយជាព្រះសាវ័ក រួចបរិនិព្វានទៅ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឧច្ឆេទទស្សនៈនោះ ហៅថា មានទោសច្រើន តែលះបង់បានឆាប់រហ័ស។

202. So pana paribbājako etamatthaṃ asallakkhetvā – ‘‘mayhaṃ dassanaṃ saṃvaṇṇeti pasaṃsati, addhā me sundaraṃ dassana’’nti sallakkhetvā ukkaṃseti me bhavantiādimāha.

២០២. ចំណែកឯទីឃនខបរិព្វាជកនោះ មិនបានកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីនេះឡើយ ក៏កំណត់យល់ថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សរសើរ ទ្រង់សរសើរទស្សនៈរបស់យើង ពិតណាស់ ទស្សនៈរបស់យើងល្អប្រពៃហើយ» ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទ្រង់លើកតម្កើងទស្សនៈរបស់ខ្ញុំ» ដូច្នេះ។

Idāni yasmā ayaṃ paribbājako kañjiyeneva tittakālābu, ucchedadassaneneva pūrito, so yathā kañjiyaṃ appahāya na sakkā lābumhi telaphāṇitādīni pakkhipituṃ, pakkhittānipi na gaṇhāti, evamevaṃ taṃ laddhiṃ appahāya abhabbo maggaphalānaṃ lābhāya, tasmā laddhiṃ jahāpanatthaṃ tatraggivessanātiādi āraddhaṃ. Viggahoti kalaho. Evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hotīti evaṃ viggahādiādīnavaṃ disvā tāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hoti. So hi paribbājako ‘‘kiṃ me iminā viggahādinā’’ti taṃ ucchedadassanaṃ pajahati.

ក្នុងពេលនេះ ព្រោះហេតុតែបរិព្វាជកនេះ ពេញទៅដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ដូចជាផ្លែឃ្លោកល្វីងដែលពេញទៅដោយទឹកបាយជូរ ផ្លែឃ្លោកនោះ កាលបើមិនទាន់ចាក់ទឹកបាយជូរចេញទេ ក៏មិនអាចដាក់ប្រេង ឬទឹកអំពៅជាដើមចូលទៅបានឡើយ ទោះបីដាក់ចូលទៅ ក៏មិនអាចទទួលយកបានយ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះឯង កាលបើមិនទាន់លះបង់លទ្ធិនោះទេ ក៏ជាបុគ្គលមិនគួរដើម្បីទទួលបានមគ្គនិងផលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងពាក្យមានជាដើមថា «តត្រគ្គិវេសនៈ» ដើម្បីឲ្យគាត់លះបង់លទ្ធិនោះចេញ។ បទថា វិគ្គហោ គឺការឈ្លោះប្រកែកគ្នា។ បទថា ឯវមេតាសំ ទិដ្ឋីនំ បហានំ ហោតិ សេចក្តីថា កាលបើឃើញទោសមានការឈ្លោះប្រកែកគ្នាជាដើមយ៉ាងនេះហើយ ការលះបង់នូវទិដ្ឋិទាំងនោះក៏មានឡើង។ ព្រោះថា បរិព្វាជកនោះ គិតថា «តើការឈ្លោះប្រកែកគ្នាជាដើមនេះ មានប្រយោជន៍អ្វីដល់យើង?» ក៏លះបង់នូវឧច្ឆេទទស្សនៈនោះចោលទៅ។

205. Athassa bhagavā vamitakañjiye lābumhi sappiphāṇitādīni pakkhipanto viya hadaye amatosadhaṃ pūressāmīti vipassanaṃ ācikkhanto ayaṃ kho pana, aggivessana, kāyotiādimāha. Tassattho vammikasutte vutto. Aniccatotiādīnipi heṭṭhā vitthāritāneva. Yo kāyasmiṃ kāyachandoti yā kāyasmiṃ taṇhā. Snehoti taṇhāsnehova. Kāyanvayatāti kāyānugamanabhāvo, kāyaṃ anugacchanakakilesoti attho.

២០៥. លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងញ៉ាំងឱសថដ៏ជាទិព្វ (អមតឱសថ) ឲ្យពេញក្នុងហឫទ័យរបស់ទីឃនខបរិព្វាជក ដូចជាបុគ្គលដាក់បញ្ចូលនូវទឹកដោះថ្លា និងទឹកអំពៅជាដើម ទៅក្នុងផ្លែឃ្លោកដែលគេចាក់ទឹកបាយជូរចេញហើយ» កាលទ្រង់បង្ហាញវិបស្សនា ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «អយំ ខោ បន អគ្គិវេសន កាយោ» (ម្នាលអគ្គិវេសនៈ កាយនេះឯង...) ដូច្នេះ។ សេចក្តីនៃបទនោះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងវម្មិកសូត្រ។ សូម្បីបទទាំងឡាយមានជាដើមថា អនិច្ចតោ ក៏ខ្ញុំបានពិស្តាររួចហើយក្នុងផ្នែកខាងក្រោម។ បទថា យោ កាយស្មិំ កាយឆន្ទោ សេចក្តីថា តណ្ហាណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយ។ បទថា ស្នេហោ គឺជ័រគឺតណ្ហានោះឯង។ បទថា កាយន្វយតា សេចក្តីថា ភាពជាធម្មជាតិប្រព្រឹត្តទៅតាមកាយ គឺកិលេសដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកាយ មានសេចក្តីពន្យល់យ៉ាងនេះ។

Evaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvā idāni arūpakammaṭṭhānaṃ dassento tisso khotiādimāha. Puna tāsaṃyeva vedanānaṃ asammissabhāvaṃ dassento yasmiṃ, aggivessana, samayetiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho [Pg.145] – yasmiṃ samaye sukhādīsu ekaṃ vedanaṃ vedayati, tasmiṃ samaye aññā vedanā attano vāraṃ vā okāsaṃ vā olokayamānā nisinnā nāma natthi, atha kho anuppannāva honti bhinnaudakapupphuḷā viya ca antarahitā vā. Sukhāpi khotiādi tāsaṃ vedanānaṃ cuṇṇavicuṇṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ.

Kាលទ្រង់បង្ហាញរូបកម្មដ្ឋានយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញអរូបកម្មដ្ឋាន ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «តិស្សោ ខោ» ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវភាពមិនច្របូកច្របល់គ្នានៃវេទនាទាំងឡាយនោះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «យស្មិំ អគ្គិវេសន សមយេ» ដូច្នេះ។ ក្នុងបទនោះ មានសេចក្តីសង្ខេបដូចតទៅនេះ៖ ក្នុងសម័យណា បុគ្គលទទួលរងនូវវេទនាមួយក្នុងបណ្តាវេទនាមានសុខវេទនាជាដើម ក្នុងសម័យនោះ វេទនាដទៃទៀតដែលឈ្មោះថា អង្គុយរង់ចាំវេន ឬឱកាសរបស់ខ្លួន គឺមិនមានឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ វេទនាទាំងនោះ គឺមិនទាន់កើតឡើងខ្លះ ឬរលត់បាត់ទៅដូចជាពពុះទឹកដែលបែកធ្លាយទៅខ្លះ។ បទមានជាដើមថា សុខា បិ ខោ ត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវភាពបែកធ្លាយខ្ទេចខ្ទីនៃវេទនាទាំងឡាយនោះ។

Na kenaci saṃvadatīti tassataṃ gahetvā ‘‘sassatavādī aha’’nti ucchedavādināpi saddhiṃ na saṃvadati, tameva gahetvā ‘‘sassatavādī aha’’nti ekaccasassatavādinā saddhiṃ na vivadati. Evaṃ tayopi vādā parivattetvā yojetabbā. Yañca loke vuttanti yaṃ loke kathitaṃ voharitaṃ, tena voharati aparāmasanto kiñci dhammaṃ parāmāsaggāhena aggaṇhanto. Vuttampi cetaṃ –

បទថា ន កេនចិ សំវទតិ សេចក្តីថា កាលប្រកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិនោះហើយ ក៏មិននិយាយអះអាងជាមួយឧច្ឆេទវាទីបុគ្គលថា «យើងជាសស្សតវាទី» ឡើយ កាលប្រកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិនោះឯង ក៏មិនឈ្លោះប្រកែកជាមួយឯកច្ចសស្សតវាទីបុគ្គលថា «យើងជាសស្សតវាទី» ឡើយ។ គួរផ្លាស់ប្តូរហើយផ្សំផ្គុំនូវវាទៈទាំងបីយ៉ាងនេះចុះ។ បទថា យញ្ច លោកេ វុត្តំ សេចក្តីថា ពាក្យណាដែលគេនិយាយ គេហៅក្នុងលោក ព្រះអរហន្តតែងពោលដោយវោហារនោះ ដោយមិនស្ទាបអង្អែល (មិនប្រកាន់មាំ) គឺមិនកាន់យកធម៌ណាមួយដោយការកាន់យកដោយការស្ទាបអង្អែលខុសឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់ពាក្យនេះទុកមកហើយថា៖

‘‘Yo hoti bhikkhu arahaṃ katāvī,Khīṇāsavo antimadehadhārī;

Ahaṃ vadāmītipi so vadeyya,Mamaṃ vadantītipi so vadeyya;

Loke samaññaṃ kusalo viditvā,Vohāramattena so vohareyyā’’ti. (saṃ. ni. 1.25);

«“ភិក្ខុណាជាព្រះអរហន្ត មានកិច្ចធ្វើរួចហើយ មានអាសវៈអស់ហើយ ទ្រទ្រង់នូវរាងកាយជាទីបំផុត ភិក្ខុនោះ គប្បីពោលថា «ខ្ញុំពោល» ខ្លះ គប្បីពោលថា «គេពោលនឹងខ្ញុំ» ខ្លះ ភិក្ខុនោះជាអ្នកឈ្លាសវៃ ដឹងច្បាស់នូវសមញ្ញាវោហារក្នុងលោក គប្បីពោលត្រឹមតែជាវោហារប៉ុណ្ណោះ” ដូច្នេះ។»

Aparampi vuttaṃ – ‘‘imā kho citta lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo, yāhi tathāgato voharati aparāmasa’’nti (dī. ni. 1.440).

មួយវិញទៀត ព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់ពាក្យនេះទុកមកហើយថា៖ «“ម្នាលចិត្តៈ ឈ្មោះទាំងឡាយក្នុងលោក ភាសាទាំងឡាយក្នុងលោក វោហារទាំងឡាយក្នុងលោក បញ្ញត្តិទាំងឡាយក្នុងលោកទាំងនេះឯង ដែលតថាគតតែងពោលដោយមិនស្ទាបអង្អែល (មិនប្រកាន់មាំ)” ដូច្នេះ។»

206. Abhiññāpahānamāhāti sassatādīsu tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sassataṃ abhiññāya jānitvā sassatassa pahānamāha, ucchedaṃ, ekaccasassataṃ abhiññāya ekaccasassatassa pahānaṃ vadati. Rūpaṃ abhiññāya rūpassa pahānaṃ vadatītiādinā nayenettha attho veditabbo.

២០៦. បទថា អភិញ្ញាបហានមាហ សេចក្តីថា ក្នុងសស្សតទិដ្ឋិជាដើមនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវសស្សតទិដ្ឋិក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះៗហើយ ទើបត្រាស់សម្តែងការលះបង់នូវសស្សតទិដ្ឋិ ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិហើយ ទើបត្រាស់សម្តែងការលះបង់នូវឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ (និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ)។ គួរដឹងសេចក្តីក្នុងបទនេះ ដោយវិធីមានជាដើមថា ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវរូបហើយ ទើបត្រាស់សម្តែងការលះបង់នូវរូប។

Paṭisañcikkhatoti paccavekkhantassa. Anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccīti anuppādanirodhena niruddhehi āsavehi aggahetvāva cittaṃ vimucci. Ettāvatā cesa parassa vaḍḍhitaṃ bhattaṃ bhuñjitvā khudaṃ vinodento viya parassa [Pg.146] āraddhāya dhammadesanāya ñāṇaṃ pesetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattañceva patto, sāvakapāramīñāṇassa ca matthakaṃ, soḷasa ca paññā paṭivijjhitvā ṭhito. Dīghanakho pana sotāpattiphalaṃ patvā saraṇesu patiṭṭhito.

បទថា បដិសញ្ចិក្ខតោ សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកពិចារណា។ បទថា អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិ សេចក្តីថា ចិត្តរួចចាកផុតហើយចាកអាសវៈទាំងឡាយដែលរលត់ទៅដោយការរលត់មិនកើតឡើងវិញ ដោយមិនប្រកាន់មាំឡើយ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរនេះ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលបរិភោគបាយដែលគេដួសទុកសម្រាប់អ្នកដទៃ ហើយកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីឃ្លាន យ៉ាងណាមិញ ព្រះថេរៈបានបញ្ជូនញាណទៅក្នុងព្រះធម៌ទេសនាដែលទ្រង់ផ្តើមសម្តែងសម្រាប់អ្នកដទៃ (គឺទីឃនខបរិព្វាជក) ហើយចម្រើនវិបស្សនា រហូតបានសម្រេចព្រះអរហត្តផង ដល់នូវកំពូលនៃសាវកបារមីញាណផង និងចាក់ធ្លុះនូវបញ្ញាទាំង ១៦ ប្រការ ហើយឋិតនៅផង។ ចំណែកឯទីឃនខបរិព្វាជកវិញ បានសម្រេចសោតាបត្តិផល ហើយឋិតនៅក្នុងសរណគមន៍ទាំងឡាយ។

Bhagavā pana imaṃ desanaṃ sūriye dharamāneyeva niṭṭhāpetvā gijjhakūṭā oruyha veḷuvanaṃ gantvā sāvakasannipātamakāsi, caturaṅgasamannāgato sannipāto ahosi. Tatrimāni aṅgāni – māghanakkhattena yutto puṇṇamauposathadivaso, kenaci anāmantitāni hutvā attanoyeva dhammatāya sannipatitāni aḍḍhatelasāni bhikkhusatāni, tesu ekopi puthujjano vā sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmi-sukkhavipassaka-arahantesu vā aññataro natthi, sabbe chaḷabhiññāva, ekopi cettha satthakena kese chinditvā pabbajito nāma natthi, sabbe ehibhikkhunoyevāti.

ចំណែកឯព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បញ្ចប់ព្រះធម៌ទេសនានេះក្នុងកាលដែលព្រះអាទិត្យនៅមិនទាន់លិចឡើយ ទ្រង់យាងចុះពីភ្នំគិជ្ឈកូដ ទៅកាន់វត្តវេឡុវ័ន ហើយទ្រង់ធ្វើការប្រជុំសាវ័ក ការប្រជុំនោះ ប្រកបដោយអង្គ ៤ (ចតុរង្គសន្និបាត)។ ក្នុងចតុរង្គសន្និបាតនោះ មានអង្គទាំងឡាយដូចតទៅនេះ៖ ១. ជាថ្ងៃឧបោសថពេញបូណ៌មី ប្រកបដោយនក្សត្រមាឃៈ ២. ព្រះភិក្ខុសង្ឃចំនួន ១២៥០ អង្គ មកប្រជុំគ្នាដោយធម្មតារបស់ខ្លួន ដោយមិនមាននរណានិមន្តឡើយ ៣. ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនោះ មិនមានសូម្បីតែភិក្ខុមួយអង្គជាបុថុជ្ជន ឬជាព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី ព្រះអនាគាមី ឬព្រះអរហន្តប្រភេទសុខវិបស្សកៈឡើយ គឺគ្រប់ព្រះអង្គសុទ្ធតែជាព្រះអរហន្តបានសម្រេចអភិញ្ញា ៦ ទាំងអស់ ៤. ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនោះ មិនមានសូម្បីតែភិក្ខុមួយអង្គដែលបួសដោយការកោរសក់ដោយកាំបិតកោរឡើយ គឺគ្រប់ព្រះអង្គសុទ្ធតែជាឯហិភិក្ខុទាំងអស់។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ

Dīghanakhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទីឃនខសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

5. Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā

៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមាគណ្ឌិយសូត្រ

207. Evaṃ me sutanti māgaṇḍiyasuttaṃ. Tattha agyāgāreti aggihomasālayaṃ. Tiṇasanthāraketi dve māgaṇḍiyā mātulo ca bhāgineyyo ca. Tesu mātulo pabbajitvā arahattaṃ patto, bhāgineyyopi saupanissayo nacirasseva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissati. Athassa bhagavā upanissayaṃ disvā ramaṇīyaṃ devagabbhasadisaṃ gandhakuṭiṃ pahāya tattha chārikatiṇakacavarādīhi uklāpe agyāgāre tiṇasanthārakaṃ paññāpetvā parasaṅgahakaraṇatthaṃ katipāhaṃ vasittha. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenupasaṅkamīti na kevalaṃ taṃdivasameva, yasmā pana taṃ agyāgāraṃ gāmūpacāre dārakadārikāhi okiṇṇaṃ avivittaṃ, tasmā bhagavā niccakālampi divasabhāgaṃ tasmiṃ vanasaṇḍe vītināmetvā sāyaṃ vāsatthāya tattha upagacchati.

២០៧. ព្រះសូត្រមានជាដើមថា ឯវម្មេសុតំ គឺមាគណ្ឌិយសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ បទថា អគ្យាគារេ សេចក្តីថា ក្នុងរោងបូជាភ្លើង។ បទថា តិណសន្ថារកេ សេចក្តីថា មានជនឈ្មោះមាគណ្ឌិយៈពីរនាក់ គឺមាគណ្ឌិយៈជាមា (ឬលុង) មួយ និងមាគណ្ឌិយៈជាក្មួយមួយ។ ក្នុងបណ្តាជនទាំងពីរនោះ មាគណ្ឌិយៈជាមា បានបួសហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត។ សូម្បីមាគណ្ឌិយៈជាក្មួយ ក៏ជាអ្នកមានឧបនិស្ស័យ មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏នឹងបានបួសហើយសម្រេចព្រះអរហត្តដែរ។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញឧបនិស្ស័យរបស់មាគណ្ឌិយៈជាក្មួយនោះ ទើបទ្រង់លះបង់ព្រះគន្ធកុដិដ៏គួរជាទីរីករាយ ប្រៀបដូចជាបន្ទប់នៃទេវតា ហើយទ្រង់ក្រាលកម្រាលស្មៅក្នុងរោងបូជាភ្លើងនោះ ដែលច្របូកច្របល់ទៅដោយផេះ ស្មៅ និងសម្រាមជាដើម រួចទ្រង់គង់នៅអស់ពីរបីថ្ងៃ ដើម្បីធ្វើការសង្គ្រោះដល់អ្នកដទៃ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យនោះ។ បទថា តេនុបសង្កមិ សេចក្តីថា មិនមែនយាងទៅកាន់ព្រៃនោះតែក្នុងថ្ងៃនោះប៉ុណ្ណោះទេ តែដោយហេតុថារោងបូជាភ្លើងនោះ ឋិតនៅក្នុងឧបចារភូមិ (ទីជិត) នៃភូមិ ច្របូកច្របល់ទៅដោយក្មេងប្រុសក្មេងស្រី មិនស្ងាត់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគតែងទ្រង់ចំណាយពេលវេលាផ្នែកថ្ងៃក្នុងព្រៃនោះជានិច្ច ហើយយាងមកគង់ក្នុងរោងបូជាភ្លើងនោះវិញក្នុងវេលាល្ងាច ដើម្បីគង់សម្រាក។

Addasā [Pg.147] kho…pe… tiṇasanthārakaṃ paññattanti bhagavā aññesu divasesu tiṇasanthārakaṃ saṅgharitvā saññāṇaṃ katvā gacchati, taṃdivasaṃ pana paññapetvāva agamāsi. Kasmā? Tadā hi paccūsasamaye lokaṃ oloketvāva addasa – ‘‘ajja māgaṇḍiyo idhāgantvā imaṃ tiṇasanthārakaṃ disvā bhāradvājena saddhiṃ tiṇasanthārakaṃ ārabbha kathāsallāpaṃ karissati, athāhaṃ āgantvā dhammaṃ desessāmi, so dhammaṃ sutvā mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissati. Paresaṃ saṅgahakaraṇatthameva hi mayā pāramiyo pūritā’’ti tiṇasanthārakaṃ paññapetvāva agamāsi.

«ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បានទតឃើញហើយ...បេ... ដែលគេក្រាលទុកហើយនូវកម្រាលស្មៅ» សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃដទៃៗ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រមូលទុកនូវកម្រាលស្មៅ ធ្វើសញ្ញាសម្គាល់ហើយ ទើបយាងទៅ ប៉ុន្តែក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ក្រាលទុកហើយទើបយាងទៅ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ នាពេលបច្ចូសសម័យ ព្រះអង្គទ្រង់សម្លឹងមើលលោក ក៏បានទតឃើញថា «ថ្ងៃនេះ មាគណ្ឌិយៈនឹងមកក្នុងទីនេះ ឃើញកម្រាលស្មៅនេះហើយ នឹងចាប់ផ្តើមនិយាយសន្ទនាគ្នាជាមួយភារទ្វាជៈ អាស្រ័យកម្រាលស្មៅនេះ ពេលនោះ តថាគតនឹងទៅសម្តែងធម៌ មាគណ្ឌិយៈនោះស្តាប់ធម៌ហើយ នឹងបួសក្នុងសំណាក់របស់តថាគត ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ពិតណាស់ បារមីទាំងឡាយ តថាគតបានបំពេញហើយ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការសង្គ្រោះសត្វដទៃប៉ុណ្ណោះ» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបក្រាលទុកនូវកម្រាលស្មៅនោះហើយយាងទៅ។

Samaṇaseyyānurūpaṃ maññeti imaṃ tiṇasanthārakaṃ ‘‘samaṇassa anucchavikā seyyā’’ti maññāmi. Na ca asaññatasamaṇassa nivutthaṭṭhānametaṃ. Tathāhettha hatthena ākaḍḍhitaṭṭhānaṃ vā pādena ākaḍḍhitaṭṭhānaṃ vā sīsena pahaṭaṭṭhānaṃ vā na paññāyati, anākulo anākiṇṇo abhinno chekena cittakārena tūlikāya paricchinditvā paññatto viya. Saññatasamaṇassa vasitaṭṭhānaṃ, kassa bho vasitaṭṭhānanti pucchati. Bhūnahunoti hatavaḍḍhino mariyādakārakassa. Kasmā evamāha? Chasu dvāresu vaḍḍhipaññāpanaladdhikattā. Ayañhi tassa laddhi – cakkhu brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ, adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ, diṭṭhaṃ samatikkamitabbaṃ. Sotaṃ brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ, asutaṃ sotabbaṃ, sutaṃ samatikkamitabbaṃ. Ghānaṃ brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ, aghāyitaṃ ghāyitabbaṃ, ghāyitaṃ samatikkamitabbaṃ. Jivhā brūhetabbā vaḍḍhetabbā, assāyitaṃ sāyitabbaṃ, sāyitaṃ samatikkamitabbaṃ. Kāyo brūhetabbo vaḍḍhetabbo, aphuṭṭhaṃ phusitabbaṃ, phuṭṭhaṃ samatikkamitabbaṃ. Mano brūhetabbo vaḍḍhetabbo, aviññātaṃ vijānitabbaṃ, viññātaṃ samatikkamitabbaṃ. Evaṃ so chasu dvāresu vaḍḍhiṃ paññapeti. Bhagavā pana –

ពាក្យថា «សមណសេយ្យានុរូបំ មញ្ញេ» សេចក្តីថា ខ្ញុំយល់ថា កម្រាលស្មៅនេះ «ជាទីដេកដ៏សមគួរដល់សមណៈ»។ ទីនេះមិនមែនជាទីស្នាក់នៅរបស់សមណៈអ្នកមិនសង្រួមឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ មិនប្រាកដកន្លែងដែលទាញដោយដៃ ឬកន្លែងដែលអូសដោយជើង ឬកន្លែងដែលប៉ះទង្គិចដោយក្បាលឡើយ គឺមិនរញ៉េរញ៉ៃ មិនរាយប៉ាយ មិនបាក់បែក ហាក់ដូចជាកម្រាលដែលជាងគំនូរដ៏ឈ្លាសវៃបានគូសវាសដោយជក់ហើយក្រាលទុកយ៉ាងនោះ។ ជាទីស្នាក់នៅរបស់សមណៈអ្នកសង្រួម។ មាគណ្ឌិយៈសួរថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន នេះជាទីស្នាក់នៅរបស់នរណា?»។ ពាក្យថា «ភូន្ហុនោ» សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន (អ្នកសម្លាប់ការលូតលាស់) របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើនូវការកម្រិតព្រំដែន។ ហេតុអ្វីបានជាគាត់និយាយយ៉ាងនេះ? ព្រោះគាត់មានលទ្ធិបញ្ញត្តិនូវសេចក្តីចម្រើនក្នុងទ្វារទាំង ៦។ ពិតណាស់ លទ្ធិរបស់គាត់មានសេចក្តីយ៉ាងនេះថា៖ ភ្នែក គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ឃើញ គួរតែមើលឃើញ អ្វីដែលឃើញហើយ គួរតែកន្លងហួស។ ត្រចៀក គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ឮ គួរតែស្តាប់ អ្វីដែលឮហើយ គួរតែកន្លងហួស។ ច្រមុះ គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ហិត គួរតែហិត អ្វីដែលហិតហើយ គួរតែកន្លងហួស។ អណ្តាត គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ភ្លក់ គួរតែភ្លក់ អ្វីដែលភ្លក់ហើយ គួរតែកន្លងហួស។ កាយ គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ពាល់ត្រូវ គួរតែពាល់ត្រូវ អ្វីដែលពាល់ត្រូវហើយ គួរតែកន្លងហួស។ ចិត្ត គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ដឹង គួរតែដឹង អ្វីដែលដឹងហើយ គួរតែកន្លងហួស។ គាត់តែងបញ្ញត្តិនូវសេចក្តីចម្រើនក្នុងទ្វារទាំង ៦ យ៉ាងនេះ។ ចំណែកព្រះមានព្រះភាគវិញ៖

‘‘Cakkhunā saṃvaro sādhu, sādhu sotena saṃvaro;

Ghānena saṃvaro sādhu, sādhu jivhāya saṃvaro.

«ការសង្រួមចក្ខុទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមសោតទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមឃានទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមជិវ្ហាទ្វារ ជាការល្អ»

Kāyena saṃvaro sādhu, sādhu vācāya saṃvaro;

Manasā saṃvaro sādhu, sādhu sabbattha saṃvaro;

Sabbattha saṃvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 360-361) –

«ការសង្រួមកាយទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមវចីទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមមនោទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមក្នុងទ្វារទាំងពួង ជាការល្អ ភិក្ខុអ្នកសង្រួមក្នុងទ្វារទាំងពួង តែងរួចផុតចាកទុក្ខទាំងពួង»។ (ធម្មបទគាថា ៣៦០-៣៦១)

Chasu [Pg.148] dvāresu saṃvaraṃ paññapeti. Tasmā so ‘‘vaḍḍhihato samaṇo gotamo mariyādakārako’’ti maññamāno ‘‘bhūnahuno’’ti āha.

ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ញត្តិនូវការសង្រួមក្នុងទ្វារទាំង ៦។ ព្រោះហេតុនោះ មាគណ្ឌិយៈនោះយល់ថា «ព្រះសមណគោតមជាអ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន ជាអ្នកធ្វើនូវការកម្រិតព្រំដែន» ទើបពោលថា «ភូន្ហុនោ» (អ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន)។

Ariye ñāye dhamme kusaleti parisuddhe kāraṇadhamme anavajje. Iminā kiṃ dasseti? Evarūpassa nāma uggatassa paññātassa yasassino upari vācaṃ bhāsamānena vīmaṃsitvā upadhāretvā mukhe ārakkhaṃ ṭhapetvā bhāsitabbo hoti. Tasmā mā sahasā abhāsi, mukhe ārakkhaṃ ṭhapehīti dasseti. Evañhi no sutte ocaratīti yasmā amhākaṃ sutte evaṃ āgacchati, na mayaṃ mukhāruḷhicchāmattaṃ vadāma, sutte ca nāma āgataṃ vadamānā kassa bhāyeyyāma, tasmā sammukhāpi naṃ vadeyyāmāti attho. Appossukkoti mama rakkhanatthāya anussukko avāvaṭo hutvāti attho. Vuttova naṃ vadeyyāti mayā vuttova hutvā apucchitova kathaṃ samuṭṭhāpetvā ambajambūādīni gahetvā viya apūrayamāno mayā kathitaniyāmena bhavaṃ bhāradvājo vadeyya, vadassūti attho.

ពាក្យថា «អរិយេ ញាយេ ធម្មេ កុសលេ» សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ជាហេតុដ៏បរិសុទ្ធ មិនមានទោស។ ពាក្យនេះបង្ហាញអំពីអ្វី? បង្ហាញថា បុគ្គលកាលនឹងពោលវាចាលើសលប់ទៅលើបុគ្គលដែលមានសភាពខ្ពង់ខ្ពស់ មានឈ្មោះល្បីល្បាញ មានយសសក្ដិធំធេងយ៉ាងនេះ គួរតែពិចារណា ត្រិះរិះ ហើយរក្សាការពារមាត់របស់ខ្លួនសិនសឹមពោល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា «កុំអាលពោលដោយរួសរាន់ពេក ចូររក្សាការពារមាត់របស់ខ្លួនសិនចុះ»។ ពាក្យថា «ឯវញ្ហិ នោ សុត្តេ ឱចរតិ» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែក្នុងគម្ពីរសូត្ររបស់យើងមានមកយ៉ាងនេះ យើងមិនមែនពោលត្រឹមតែតាមចិត្តចង់ដែលឡើងមកកាន់បបូរមាត់នោះទេ កាលបើយើងពោលនូវពាក្យដែលមានមកក្នុងគម្ពីរសូត្រ តើយើងត្រូវខ្លាចនរណា ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាចំពោះមុខ ក៏យើងអាចពោលពាក្យនោះទៅកាន់ព្រះអង្គបានដែរ នេះជាអត្ថន័យក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «អប្បោស្សុក្កោ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនខ្វល់ខ្វាយ មិនមានកង្វល់ ដើម្បីការពារខ្ញុំ នេះជាអត្ថន័យក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «វុត្តោវ នំ វទេយ្យ» សេចក្តីថា លោកភារទ្វាជៈចូរក្លាយជាអ្នកពោលតាមតែពាក្យដែលខ្ញុំបានប្រាប់ទុកហើយប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនបាច់ឲ្យព្រះអង្គសួរឡើយ ចូរផ្តើមសន្ទនាឡើង ហើយពោលតាមរបៀបដែលខ្ញុំបាននិយាយប្រាប់ ហាក់ដូចជាការកាន់យកនូវផ្លែស្វាយ និងផ្លែព្រីងជាដើមមកបំពេញឲ្យពេញយ៉ាងនោះចុះ នេះជាអត្ថន័យក្នុងពាក្យនេះ។

208. Assosi khoti satthā ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā māgaṇḍiyaṃ tattha āgataṃ addasa, dvinnaṃ janānaṃ bhāsamānānaṃ dibbasotena saddampi assosi. Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattiyā vuṭṭhito. Saṃviggoti pītisaṃvegena saṃviggo calito kampito. Tassa kira etadahosi – ‘‘neva māgaṇḍiyena samaṇassa gotamassa ārocitaṃ, na mayā. Amhe muñcitvā añño ettha tatiyopi natthi, suto bhavissati amhākaṃ saddo tikhiṇasotena purisenā’’ti. Athassa abbhantare pīti uppajjitvā navanavutilomakūpasahassāni uddhaggāni akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘saṃviggo lomahaṭṭhajāto’’ti. Atha kho māgaṇḍiyo paribbājakoti paribbājakassa pabhinnamukhaṃ viya bījaṃ paripākagataṃ ñāṇaṃ, tasmā sannisīdituṃ asakkonto āhiṇḍamāno puna satthu santikaṃ āgantvā ekamantaṃ nisīdi. Taṃ dassetuṃ ‘‘atha kho māgaṇḍiyo’’tiādi vuttaṃ.

២០៨. ពាក្យថា «អស្សោសិ ខោ» សេចក្តីថា ព្រោះសាស្តាទ្រង់ផ្សាយពន្លឺ (អាលោកកសិណ) ហើយទតឃើញមាគណ្ឌិយៈដែលមកក្នុងទីនោះដោយទិព្វចក្ខុ ហើយទ្រង់បានឮសូម្បីតែសំឡេងរបស់ជនទាំងពីរនាក់ដែលកំពុងនិយាយគ្នានោះដោយទិព្វសោត។ ពាក្យថា «បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ» សេចក្តីថា ក្រោកឡើងចាកផលសមាបត្តិ។ ពាក្យថា «សំវិគ្គោ» សេចក្តីថា ញាប់ញ័រ តក់ស្លុត រំភើប ដោយបីតិសង្វេគ។ ឮថា ភារទ្វាជព្រាហ្មណ៍នោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា៖ «មាគណ្ឌិយៈក៏មិនបានទៅប្រាប់ដល់ព្រះសមណគោតម ខ្ញុំក៏មិនបានប្រាប់។ ក្រៅពីពួកយើងទាំងពីរនាក់ទៅ ជនទីបីដទៃទៀតក្នុងទីនេះក៏មិនមាន សំឡេងរបស់យើងទាំងពីរនាក់ច្បាស់ជាត្រូវបានឮដោយព្រះអង្គដែលមានសោតទ្វារដ៏មុតស្រួចជាមិនខាន»។ គ្រានោះ បីតិក៏កើតឡើងក្នុងផ្ទៃក្នុងរបស់គាត់ ធ្វើឲ្យរោមប្រាំបួនម៉ឺនប្រាំបួនពាន់សរសៃឈរត្រង់ឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ» (តក់ស្លុត មានរោមព្រឺស្រើប)។ ពាក្យថា «អថ ខោ មាគណ្ឌិយោ បរិព្វាជកោ» សេចក្តីថា ញាណរបស់មាគណ្ឌិយបរិព្វាជកដល់នូវការចាស់ក្លា ហាក់ដូចជាគ្រាប់ពូជដែលធ្លាយមាត់ចេញមក ព្រោះហេតុនោះ គាត់មិនអាចអង្គុយនៅស្ងៀមបាន ក៏ដើរចុះដើរឡើង រួចក៏ត្រឡប់មកកាន់សំណាក់របស់ព្រះសាស្តាវិញ ហើយអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «អថ ខោ មាគណ្ឌិយោ» ជាដើម។

209. Satthā – ‘‘evaṃ kira tvaṃ, māgaṇḍiya, maṃ avacā’’ti avatvāva cakkhuṃ kho, māgaṇḍiyāti paribbājakassa dhammadesanaṃ ārabhi. Tattha vasanaṭṭhānaṭṭhena [Pg.149] rūpaṃ cakkhussa ārāmoti cakkhu rūpārāmaṃ. Rūpe ratanti rūparataṃ. Rūpena cakkhu āmoditaṃ pamoditanti rūpasamuditaṃ. Dantanti nibbisevanaṃ. Guttanti gopitaṃ. Rakkhitanti ṭhapitarakkhaṃ. Saṃvutanti pihitaṃ. Saṃvarāyāti pidhānatthāya.

២០៩. ព្រះសាស្តាទ្រង់មិនមានព្រះបន្ទូលថា «ម្នាលមាគណ្ឌិយៈ ឮថាអ្នកឯងបាននិយាយពោលទោសតថាគតយ៉ាងនេះមែនឬ?» ឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ដល់បរិព្វាជកនោះដោយពាក្យថា «ចក្ខុំ ខោ មាគណ្ឌិយ» តែម្តង។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ចក្ខុ រូបារាមំ» សេចក្តីថា រូបជាទីត្រេកអររបស់ចក្ខុ ដោយអត្ថថាជាទីស្នាក់នៅ (នៃចក្ខុវិញ្ញាណ)។ ពាក្យថា «រូបរតំ» សេចក្តីថា ត្រេកអរក្នុងរូប。 ពាក្យថា «រូបសមុទិតំ» សេចក្តីថា ចក្ខុដែលរូបធ្វើឲ្យរីករាយ ធ្វើឲ្យស្រស់ស្រាយ។ ពាក្យថា «ទន្តំ» សេចក្តីថា មិនមានគ្រឿងចាក់ដោត (កិលេស)។ ពាក្យថា «គុត្តំ» សេចក្តីថា ដែលគ្រប់គ្រងហើយ។ ពាក្យថា «រក្ខិតំ» សេចក្តីថា ដែលមានការរក្សាទុកដាក់ហើយ។ ពាក្យថា «សំវុតំ» សេចក្តីថា ដែលបិទបាំងហើយ។ ពាក្យថា «សំវរាយ» សេចក្តីថា ដើម្បីការបិទបាំង (ការសង្រួម)។

210. Paricāritapubboti abhiramitapubbo. Rūpapariḷāhanti rūpaṃ ārabbha uppajjanapariḷāhaṃ. Imassa pana te, māgaṇḍiya, kimassa vacanīyanti imassa rūpaṃ pariggaṇhitvā arahattappattassa khīṇāsavassa tayā kiṃ vacanaṃ vattabbaṃ assa, vuḍḍhihato mariyādakārakoti idaṃ vattabbaṃ, na vattabbanti pucchati. Na kiñci, bho gotamāti, bho gotama, kiñci vattabbaṃ natthi. Sesadvāresupi eseva nayo.

២១០. ពាក្យថា «បរិចារិតបុព្វោ» សេចក្តីថា ធ្លាប់ត្រេកអររីករាយហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា «រូបបរិឡាហំ» សេចក្តីថា សេចក្តីក្តៅក្រហាយ (នៃកិលេស) ដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវរូប។ ពាក្យថា «ឥមស្ស បន តេ, មាគណ្ឌិយ, កិមស្ស វចនីយំ» សេចក្តីថា ម្នាលមាគណ្ឌិយៈ ចុះចំពោះព្រះខីណាស្រពអង្គនេះ ដែលបានកំណត់ដឹងនូវរូប ហើយសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ តើអ្នកគួរពោលពាក្យដូចម្តេចចំពោះព្រះអង្គ? តើគួរពោលពាក្យថា «ជាអ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន ជាអ្នកធ្វើនូវការកម្រិតព្រំដែន» យ៉ាងនេះឬ ឬក៏មិនគួរពោល? ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ន កិញ្ចិ, ភោ គោតម» សេចក្តីថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ពាក្យដែលគួរពោលសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចក៏មិនមានឡើយ។ សូម្បីតែក្នុងទ្វារដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

211. Idāni yasmā tayā pañcakkhandhe pariggahetvā arahattappattassa khīṇāsavassa kiñci vattabbaṃ natthi, ahañca pañcakkhandhe pariggahetvā sabbaññutaṃ patto, tasmā ahampi te na kiñci vattabboti dassetuṃ ahaṃ kho panātiādimāha. Tassa mayhaṃ māgaṇḍiyāti gihikāle attano sampattiṃ dassento āha. Tattha vassikotiādīsu yattha sukhaṃ hoti vassakāle vasituṃ, ayaṃ vassiko. Itaresupi eseva nayo. Ayaṃ panettha vacanattho – vassaṃ vāso vassaṃ, vassaṃ arahatīti vassiko. Itaresupi eseva nayo.

២១១. ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែអ្នកមិនមានពាក្យអ្វីដែលគួរពោលចំពោះព្រះខីណាស្រព ដែលបានកំណត់ដឹងនូវបញ្ចក្ខន្ធ ហើយសម្រេចព្រះអរហត្តហើយនោះឡើយ ហើយតថាគតក៏បានកំណត់ដឹងនូវបញ្ចក្ខន្ធ ហើយសម្រេចនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែរ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែតថាគត ក៏អ្នកមិនគួរពោលពាក្យអ្វីឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «អហំ ខោ បន» ជាដើម។ ពាក្យថា «តស្ស មយ្ហំ, មាគណ្ឌិយ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញនូវសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គក្នុងកាលដែលនៅជាគ្រហស្ថ (កាលជាសិទ្ធត្ថកុមារ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ មានពាក្យថា «វស្សិកោ» ជាដើម ប្រាសាទណាដែលជាទីស្នាក់នៅប្រកបដោយសេចក្តីសុខក្នុងរដូវវស្សា ប្រាសាទនោះឈ្មោះថា វស្សិកៈ (ប្រាសាទសម្រាប់រដូវវស្សា)។ ក្នុងពាក្យដទៃទៀត (ហេមន្តិកៈ និងគិម្ហិកៈ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម៉្យាងទៀត វិគ្រោះក្នុងពាក្យនេះមានដូចតទៅ៖ ការស្នាក់នៅអស់វស្សា ឈ្មោះថា វស្សៈ, ប្រាសាទណាគួរដល់ការស្នាក់នៅអស់វស្សា ព្រោះហេតុនោះ ប្រាសាទនោះឈ្មោះថា វស្សិកៈ។ ក្នុងពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

Tattha vassiko pāsādo nātiucco hoti nātinīco, dvāravātapānānipissa nātitanūni nātibahūni, bhūmattharaṇapaccattharaṇakhajjabhojjānipettha missakāneva vaṭṭanti. Hemantike thambhāpi bhittiyopi nīcā honti, dvāravātapānāni tanukāni sukhumacchiddāni. Uṇhapavesanatthāya bhittiniyūhāni nīharīyanti. Bhūmattharaṇapaccattharaṇanivāsanapārupanāni panettha uṇhavīriyāni kambalādīni vaṭṭanti. Khajjabhojjaṃ siniddhaṃ kaṭukasannissitañca. Gimhike thambhāpi bhittiyopi uccā honti. Dvāravātapānāni panettha bahūni vipulajālāni bhavanti. Bhūmattharaṇādīni dukūlamayāni vaṭṭanti, khajjabhojjāni madhurarasasītavīriyāni. Vātapānasamīpesu cettha nava cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti. Tesu tesu padesesu udakayantāni [Pg.150] karonti, yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti.

ក្នុងប្រាសាទទាំងនោះ ប្រាសាទសម្រាប់រដូវវស្សា មិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក ទ្វារ និងបង្អួចនៃប្រាសាទនោះ ក៏មិនស្តើងពេក មិនច្រើនពេក សូម្បីតែកម្រាលសម្លាប់ក្រាលលើដី កម្រាលសម្រាប់ដេក និងខាទនីយភោជនីយាហារក្នុងប្រាសាទនោះ ក៏សមគួរតែរបស់ដែលលាយឡំគ្នា (ក្តៅនិងត្រជាក់) ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងា (ហេមន្តិកៈ) សូម្បីតែសសរ និងជញ្ជាំងទាំងឡាយ ក៏ទាប ទ្វារ និងបង្អួចទាំងឡាយ ក៏ស្តើង មានចន្លោះប្រហោងតូចៗល្អិត។ គេតែងធ្វើរន្ធខ្យល់នៅតាមជញ្ជាំង ដើម្បីឲ្យកំដៅចូលទៅបាន។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងានេះ កម្រាលសម្រាប់ក្រាលលើដី កម្រាលសម្រាប់ដេក គ្រឿងស្លៀកដណ្តប់ទាំងឡាយ ដែលមានសភាពក្តៅ ដូចជាភួយរោមសត្វជាដើម ទើបសមគួរ។ ខាទនីយភោជនីយាហារ ក៏គួរតែជារបស់មានជាតិខ្លាញ់ និងលាយដោយរសជាតិហឹរ។ ក្នុងប្រាសាទសម្រាប់រដូវក្តៅ (គិម្ហិកៈ) សូម្បីតែសសរ និងជញ្ជាំងទាំងឡាយ ក៏ខ្ពស់។ ទ្វារ និងបង្អួចទាំងឡាយក្នុងប្រាសាទនោះ ក៏មានច្រើន មានសំណាញ់ធំៗទូលាយ។ កម្រាលសម្រាប់ក្រាលលើដីជាដើម ដែលធ្វើអំពីសំពត់ឌុកូល (សំពត់សូត្រល្អិត) ទើបសមគួរ ខាទនីយភោជនីយាហារ ក៏គួរតែជារបស់មានរសជាតិផ្អែម និងមានសភាពត្រជាក់។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីជិតបង្អួចទាំងឡាយ គេតែងដាក់នូវពាងថ្មីៗ បំពេញដោយទឹក ហើយគ្របដណ្តប់ដោយផ្កាឈូកខៀវជាដើម។ ក្នុងទីនោះៗ គេតែងធ្វើនូវយន្តទឹក (ម៉ាស៊ីនបាញ់ទឹក) ដែលអាចធ្វើឲ្យខ្សែទឹកធ្លាក់ចុះមក ហាក់ដូចជាកាលដែលភ្លៀងកំពុងបង្អុរចុះមកយ៉ាងនោះ។

Bodhisattassa pana aṭṭhasatasuvaṇṇaghaṭe ca rajataghaṭe ca gandhodakassa pūretvā nīluppalagacchake katvā sayanaṃ parivāretvā ṭhapayiṃsu. Mahantesu lohakaṭāhesu gandhakalalaṃ pūretvā nīluppalapadumapuṇḍarīkāni ropetvā utuggahaṇatthāya tattha tattha ṭhapesuṃ. Sūriyarasmīhi pupphāni pupphanti. Nānāvidhā bhamaragaṇā pāsādaṃ pavisitvā pupphesu rasaṃ gaṇhantā vicaranti. Pāsādo atisugandho hoti. Yamakabhittiyā antare lohanāḷiṃ ṭhapetvā navabhūmikapāsādassa upari ākāsaṅgaṇe ratanamaṇḍapamatthake sukhumacchiddakaṃ jālaṃ baddhaṃ ahosi. Ekasmiṃ ṭhāne sukkhamahiṃsacammaṃ pasāreti. Bodhisattassa udakakīḷanavelāya mahiṃsacamme pāsāṇaguḷe khipanti, meghathanitasaddo viya hoti. Heṭṭhā yantaṃ parivattenti, udakaṃ abhiruhitvā jālamatthake patati, vassapatanasalilaṃ viya hoti. Tadā bodhisatto nīlapaṭaṃ nivāseti, nīlapaṭaṃ pārupati, nīlapasādhanaṃ pasādheti. Parivārāpissa cattālīsanāṭakasahassāni nīlavatthābharaṇāneva nīlavilepanāni hutvā mahāpurisaṃ parivāretvā ratanamaṇḍapaṃ gacchanti. Divasabhāgaṃ udakakīḷaṃ kīḷanto sītalaṃ utusukhaṃ anubhoti.

ចំណែកឯចំពោះព្រះពោធិសត្វវិញ គេបានបំពេញទឹកអប់ក្នុងក្អមមាស ១០៨ និងក្អមប្រាក់ ១០៨ ហើយធ្វើជាគុម្ពផ្កាឈូកខៀវ ដាក់ព័ទ្ធជុំវិញគ្រែសយនា។ ក្នុងខ្ទះលង្ហិនធំៗ គេបានបំពេញដោយភក់ក្រអូប (ល្បាប់គ្រឿងក្រអូប) ហើយដាំនូវផ្កាឈូកខៀវ ផ្កាឈូកក្រហម និងផ្កាឈូកស ដើម្បីស្រូបយកធាតុអាកាសដ៏សមគួរ រួចដាក់ទុកក្នុងទីនោះៗ។ ផ្កាឈូកទាំងឡាយតែងរីកស្គុះស្គាយដោយសារកាំរស្មីព្រះអាទិត្យ។ ហ្វូងឃ្មុំ និងភីងច្រើនប្រភេទ ហោះចូលមកក្នុងប្រាសាទ ក្រេបជញ្ជក់យករសលំអងផ្កា ហើយហោះហើរទៅមក។ ប្រាសាទនោះមានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ក្រៃលែង។ នៅចន្លោះជញ្ជាំងភ្លោះ គេបានដាក់នូវទង់ដែងយន្ត ហើយនៅលើដំបូលប្រាសាទ ៩ ជាន់ នាទីធ្លាកណ្តាលវាល លើកំពូលរតនមណ្ឌប គេបានចងនូវសំណាញ់ស្ពាន់ដែលមានរន្ធតូចៗល្អិត។ ក្នុងទីកន្លែងមួយ គេបានលាតសន្ធឹងនូវស្បែកក្របីស្ងួត។ ក្នុងពេលដែលព្រះពោធិសត្វលេងកីឡាក្នុងទឹក គេតែងបោះគ្រាប់ថ្មមូលៗទៅលើស្បែកក្របីនោះ បង្កើតជាសំឡេងដូចជាផ្គរលាន់យ៉ាងនោះ។ នៅផ្នែកខាងក្រោម គេបង្វិលយន្តទឹក ធ្វើឲ្យទឹកហក់ឡើងទៅលើ ហើយធ្លាក់ចុះមកលើសំណាញ់ស្ពាន់ មើលទៅដូចជាតំណក់ទឹកភ្លៀងដែលកំពុងធ្លាក់ចុះមកយ៉ាងនោះ។ ក្នុងកាលនោះ ព្រះពោធិសត្វទ្រង់ស្លៀកសំពត់ពណ៌ខៀវ ទ្រង់ដណ្តប់សំពត់ពណ៌ខៀវ និងទ្រង់តុបតែងគ្រឿងអលង្ការពណ៌ខៀវ។ សូម្បីតែស្ត្រីរបាំជាបរិវាររបស់ព្រះអង្គចំនួនបួនម៉ឺននាក់ ក៏ស្លៀកពាក់គ្រឿងអលង្ការពណ៌ខៀវ និងលាបគ្រឿងក្រអូបពណ៌ខៀវដូចគ្នា រួចចោមរោមហែហែរព្រះមហាបុរស យាងទៅកាន់រតនមណ្ឌប។ ព្រះអង្គទ្រង់លេងកីឡាក្នុងទឹកអស់មួយភាគនៃថ្ងៃ ទ្រង់ទទួលនូវសេចក្តីសុខស្រួលនៃរដូវដ៏ត្រជាក់ស្រទុំ។

Pāsādassa catūsu disāsu cattāro sarā honti. Divākāle nānāvaṇṇasakuṇagaṇā pācīnasarato vuṭṭhāya viravamānā pāsādamatthakena pacchimasaraṃ gacchanti. Pacchimasarato vuṭṭhāya pācīnasaraṃ, uttarasarato dakkhiṇasaraṃ, dakkhiṇasarato uttarasaraṃ gacchanti, antaravassasamayo viya hoti. Hemantikapāsādo pana pañcabhūmiko ahosi, vassikapāsādo sattabhūmiko.

នៅទិសទាំងបួននៃប្រាសាទ មានស្រះទឹកបួន។ ក្នុងពេលថ្ងៃ ហ្វូងបក្សីមានពណ៌ផ្សេងៗ ហើរឡើងចាកស្រះខាងកើត បន្លឺសំឡេងយំយ៉ាងពីរោះ ហើរឆ្លងកាត់ពីលើដំបូលប្រាសាទ ទៅកាន់ស្រះខាងលិច។ ខ្លះហើរឡើងចាកស្រះខាងលិច ទៅកាន់ស្រះខាងកើត ខ្លះហើរចាកស្រះខាងជើង ទៅកាន់ស្រះខាងត្បូង ខ្លះហើរចាកស្រះខាងត្បូង ទៅកាន់ស្រះខាងជើង មើលទៅហាក់ដូចជាក្នុងកាលកណ្តាលវស្សា (រដូវភ្លៀង) យ៉ាងនោះ។ ចំណែកឯប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងា (ហេមន្តិកប្រាសាទ) មានប្រាំជាន់ ប្រាសាទសម្រាប់រដូវវស្សា (វស្សិកប្រាសាទ) មានប្រាំពីរជាន់។

Nippurisehīti purisavirahitehi. Na kevalañcettha tūriyāneva nippurisāni, sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva. Dovārikāpi itthiyova, nhāpanādiparikammakarāpi itthiyova. Rājā kira – ‘‘tathārūpaṃ issariyasukhasampattiṃ anubhavamānassa purisaṃ disvā parisaṅkā uppajjati, sā me puttassa [Pg.151] mā ahosī’’ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapesi. Tāya ratiyā ramamānoti idaṃ catutthajjhānikaphalasamāpattiratiṃ sandhāya vuttaṃ.

ពាក្យថា Nippurisehīti សេចក្ដីថា ប្រាសចាកបុរស (purisavirahitehi)។ មិនមែនត្រឹមតែតូរ្យតន្ត្រីប៉ុណ្ណោះទេដែលមិនមានបុរសនៅក្នុងទីនេះ សូម្បីតែទីកន្លែងទាំងអស់ក៏មិនមានបុរសដែរ។ សូម្បីឆ្មាំទ្វារក៏ជាស្ត្រី សូម្បីអ្នកធ្វើការបម្រើមានការងូតទឹកជាដើមក៏ជាស្ត្រីដែរ។ ឮថា ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលបើកូនយើងកំពុងសោយរាជសម្បត្តិនិងសេចក្ដីសុខដ៏មានសភាពយ៉ាងនោះ ស្រាប់តែឃើញបុរសដទៃ សេចក្ដីសង្ស័យ (រអែងចិត្ត) គប្បីកើតឡើង សេចក្ដីសង្ស័យនោះកុំបីមានដល់កូនយើងឡើយ» ដូច្នេះហើយ ទើបទ្រង់ចាត់ចែងតែស្ត្រីៗឱ្យនៅក្នុងកិច្ចការទាំងពួង។ ពាក្យថា Tāya ratiyā ramamāno នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការត្រេកអរក្នុងផលសមាបត្តិមានចតុត្ថជ្ឈានជាបាត ទើបត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ។

212. Gahapati vā gahapatiputto vāti ettha yasmā khattiyānaṃ setacchattasmiṃyeva patthanā hoti, mahā ca nesaṃ papañco, brāhmaṇā mantehi atittā mante gavesantā vicaranti, gahapatino pana muddāgaṇanamattaṃ uggahitakālato paṭṭhāya sampattiṃyeva anubhavanti, tasmā khattiyabrāhmaṇe aggahetvā ‘‘gahapati vā gahapatiputto vā’’ti āha. Āvaṭṭeyyāti mānusakakāmahetu āvaṭṭo bhaveyyāti attho. Abhikkantatarāti visiṭṭhatarā. Paṇītatarāti atappakatarā. Vuttampi cetaṃ –

២១២. ក្នុងពាក្យថា Gahapati vā gahapatiputto vā នេះ មានសេចក្ដីពន្យល់ថា ព្រោះហេតុតែពួកក្សត្រតែងមានសេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងស្វេតច្ឆត្រតែម្យ៉ាង ហើយសេចក្ដីយឺតយូរ (បបញ្ចធម៌) របស់ពួកក្សត្រទាំងនោះក៏មានច្រើន ឯពួកព្រាហ្មណ៍មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ដោយមន្ត តែងដើរស្វែងរកមន្តទាំងឡាយ ចំណែកពួកគហបតី ចាប់តាំងពីពេលរៀនសូត្រត្រឹមតែវិជ្ជាលេខនព្វន្តនិងការរាប់រួចមក ក៏សោយតែសម្បត្តិប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនទ្រង់កាន់យកពួកក្សត្រនិងព្រាហ្មណ៍ឡើយ ទើបត្រាស់ថា «gahapati vā gahapatiputto vā» (គហបតី ឬកូនគហបតី)។ ពាក្យថា Āvaṭṭeyyā សេចក្ដីថា គប្បីមានការវិលត្រឡប់មកវិញព្រោះហេតុតែការត្រេកអរក្នុងកាមរបស់មនុស្ស។ ពាក្យថា Abhikkantatarā ប្រែថា វិសេសវិសាលជាង (visiṭṭhatarā)។ ពាក្យថា Paṇītatarā ប្រែថា គួរឱ្យឆ្អែតចិត្តជាង (atappakatarā)។ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកមកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘Kusaggenudakamādāya, samudde udakaṃ mine;

Evaṃ mānusakā kāmā, dibbakāmāna santike’’ti. (jā. 2.21.389) –

«បុគ្គលយកទឹកដោយចុងស្បូវ រួចវាល់ទឹកក្នុងមហាសមុទ្រយ៉ាងណា កាមរបស់មនុស្សកាលបើប្រៀបធៀបនឹងកាមទិព្វ ក៏មានប្រមាណតិចតួចយ៉ាងនោះដែរ»។

Samadhigayha tiṭṭhatīti dibbasukhaṃ gaṇhitvā tato visiṭṭhatarā hutvā tiṭṭhati.

ពាក្យថា Samadhigayha tiṭṭhatīti សេចក្ដីថា កាន់យកនូវសុខជាទិព្វ ហើយឋិតនៅដោយភាពវិសេសវិសាលជាងសុខជាទិព្វនោះទៅទៀត។

Opammasaṃsandanaṃ panettha evaṃ veditabbaṃ – gahapatissa pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūtakālo viya bodhisattassa tīsu pāsādesu cattālīsasahassaitthimajjhe modanakālo, tassa sucaritaṃ pūretvā sagge nibbattakālo viya bodhisattassa abhinikkhamanaṃ katvā bodhipallaṅke sabbaññutaṃ paṭividdhakālo, tassa nandanavane sampattiṃ anubhavanakālo viya tathāgatassa catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītivattanakālo, tassa mānusakānaṃ pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ apatthanakālo viya tathāgatassa catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītināmentassa hīnajanasukhassa apatthanakāloti.

ការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា៖ ពេលវេលាដែលគហបតីប្រកបដោយកាមគុណទាំង ៥ នោះ ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះពោធិសត្វទ្រង់រីករាយក្នុងប្រាសាទទាំង ៣ ក្នុងកណ្ដាលស្ត្រីបម្រើបួនម៉ឺននាក់។ ពេលវេលាដែលគហបតីនោះបំពេញសុចរិតហើយទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះពោធិសត្វទ្រង់ធ្វើមហាភិនិសក្រមណ៍ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណលើបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍។ ពេលវេលាដែលគហបតីនោះសោយសម្បត្តិក្នុងសួននន្ទវ័ន ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះតថាគតទ្រង់ចំណាយពេលសោយផលសមាបត្តិមានចតុត្ថជ្ឈានជាបាត។ ពេលវេលាដែលគហបតីនោះលែងប្រាថ្នានូវកាមគុណទាំង ៥ របស់មនុស្ស ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះតថាគតកាលទ្រង់ចំណាយពេលសោយផលសមាបត្តិមានចតុត្ថជ្ឈានជាបាត ហើយមិនប្រាថ្នានូវសេចក្ដីសុខដ៏ថោកទាបរបស់ជនពាលឡើយ។

213. Sukhīti paṭhamaṃ dukkhito pacchā sukhito assa. Serīti paṭhamaṃ vejjadutiyako pacchā serī ekako bhaveyya. Sayaṃvasīti paṭhamaṃ vejjassa vase vattamāno vejjena nisīdāti vutte nisīdi, nipajjāti vutte nipajji, bhuñjāti vutte bhuñji, pivāti vutte pivi, pacchā sayaṃvasī jāto. Yena kāmaṃ [Pg.152] gamoti paṭhamaṃ icchiticchitaṭṭhānaṃ gantuṃ nālattha, pacchā roge vūpasante vanadassana-giridassana-pabbatadassanādīsupi yenakāmaṃ gamo jāto, yattha yattheva gantuṃ icchati, tattha tattheva gaccheyya.

២១៣. ពាក្យថា Sukhī សេចក្ដីថា កាលពីមុនជាអ្នករងទុក្ខ តែក្រោយមកក៏បានដល់នូវសេចក្ដីសុខ។ ពាក្យថា Serī សេចក្ដីថា កាលពីមុនមានគ្រូពេទ្យជាមិត្ត (ត្រូវស្ដាប់បង្គាប់ពេទ្យ) តែក្រោយមកក៏មានសេរីភាព ឋិតនៅម្នាក់ឯងបាន។ ពាក្យថា Sayaṃvasī សេចក្ដីថា កាលពីមុនត្រូវឋិតនៅក្រោមបង្គាប់របស់គ្រូពេទ្យ កាលបើគ្រូពេទ្យប្រាប់ថា «ចូរអង្គុយចុះ» ក៏អង្គុយ ប្រាប់ថា «ចូរដេកចុះ» ក៏ដេក ប្រាប់ថា «ចូរបរិភោគចុះ» ក៏បរិភោគ ប្រាប់ថា «ចូរផឹកចុះ» ក៏ផឹក តែក្រោយមកក៏បានក្លាយជាអ្នកមានអំណាចលើខ្លួនឯង (ម្ចាស់ការលើខ្លួនឯង)។ ពាក្យថា Yena kāmaṃ gamo សេចក្ដីថា កាលពីមុនមិនអាចទៅកាន់ទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាៗបានឡើយ លុះក្រោយមកកាលបើជំងឺបានជាសះស្បើយហើយ ក៏អាចទៅកាន់ទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាបាន សូម្បីតែការទៅមើលព្រៃ មើលកូនភ្នំ មើលភ្នំធំជាដើម គឺចង់ទៅកន្លែងណា ក៏អាចទៅកន្លែងនោះបានតាមចិត្តប្រាថ្នា។

Etthāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – purisassa kuṭṭhikālo viya hi bodhisattassa agāramajjhe vasanakālo, aṅgārakapallaṃ viya ekaṃ kāmavatthu, dve kapallāni viya dve vatthūni, sakkassa pana devarañño aḍḍhateyyakoṭiyāni aṅgārakapallāni viya aḍḍhatiyanāṭakakoṭiyo, nakhehi vaṇamukhāni tacchetvā aṅgārakapalle paritāpanaṃ viya vatthupaṭisevanaṃ, bhesajjaṃ āgamma arogakālo viya kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā nikkhamma buddhabhūtakāle catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītivattanakālo, aññaṃ kuṭṭhipurisaṃ disvā apatthanakālo viya tāya ratiyā vītināmentassa hīnajanaratiyā apatthanakāloti.

ក្នុងរឿងនេះ ការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យមានដូចតទៅ៖ ពេលវេលាដែលបុរសកើតរោគឃ្លង់ ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះពោធិសត្វទ្រង់គង់នៅក្នុងផ្ទះ។ រណ្តៅរងើកភ្លើងមួយ ដូចជាវត្ថុកាមមួយ។ រណ្តៅរងើកភ្លើងពីរ ដូចជាវត្ថុកាមពីរ។ ចំណែកឯរណ្តៅរងើកភ្លើងពីរកោដិកន្លះរបស់ព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតា ដូចជាស្រីរបាំពីរកោដិកន្លះ។ ការកោសរុកមាត់ដំបៅដោយក្រចក រួចអាំងកម្ដៅលើរណ្តៅរងើកភ្លើង ដូចជាការសេពវត្ថុកាម។ ពេលវេលាដែលជាសះស្បើយពីជំងឺដោយសារថ្នាំ ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះអង្គទ្រង់ឃើញទោសក្នុងកាមទាំងឡាយ និងឃើញអានិសង្សក្នុងការចេញសាងផ្នួស ហើយទ្រង់ចេញសាងផ្នួសបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធ រួចចំណាយពេលសោយផលសមាបត្តិមានចតុត្ថជ្ឈានជាបាត។ ពេលវេលាដែលបុរសនោះឃើញអ្នកកើតរោគឃ្លង់ដទៃហើយលែងប្រាថ្នាចង់កើតរោគនោះទៀត ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ចំណាយពេលសោយផលសមាបត្តិមានចតុត្ថជ្ឈានជាបាតនោះ ហើយមិនប្រាថ្នានូវការត្រេកអរដ៏ថោកទាបរបស់ជនពាលឡើយ។ គប្បីជ្រាបការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យយ៉ាងនេះចុះ។

214. Upahatindriyoti kimirakuṭṭhena nāma upahatakāyappasādo. Upahatindriyāti upahatapaññindriyā. Te yathā so upahatakāyindriyo kuṭṭhī dukkhasamphassasmiṃyeva aggismiṃ sukhamiti viparītasaññaṃ paccalattha, evaṃ paññindriyassa upahatattā dukkhasamphassesveva kāmesu sukhamiti viparītasaññaṃ paccalatthuṃ.

២១៤. ពាក្យថា Upahatindriyoti សេចក្ដីថា មានកាយប្បសាទត្រូវបំផ្លាញដោយរោគឃ្លង់ប្រភេទគិមិរៈ (រោគឃ្លង់ដង្កូវស៊ី)។ ពាក្យថា Upahatindriyā សេចក្ដីថា សត្វទាំងឡាយដែលមានបញ្ញិន្រ្ទិយត្រូវបំផ្លាញ។ ដូចជាបុរសកើតរោគឃ្លង់ដែលមានកាយិន្រ្ទិយត្រូវបំផ្លាញនោះ តែងមានសេចក្ដីសម្គាល់ខុសឆ្គង (វិបរីតសញ្ញា) ថាជាសុខ ក្នុងភ្លើងដែលមានតែការប៉ះពាល់ជាទុក្ខយ៉ាងណា សត្វទាំងឡាយនោះក៏មានសេចក្ដីសម្គាល់ខុសឆ្គងថាជាសុខ ក្នុងកាមទាំងឡាយដែលមានតែការប៉ះពាល់ជាទុក្ខ ព្រោះតែបញ្ញិន្រ្ទិយរបស់ខ្លួនត្រូវបំផ្លាញយ៉ាងនោះដែរ។

215. Asucitarāni cevātiādīsu pakatiyāva tāni asucīni ca duggandhāni ca pūtīni ca, idāni pana asucitarāni ceva duggandhatarāni ca pūtitarāni ca honti. Kācīti tassa hi paritāpentassa ca kaṇḍūvantassa ca pāṇakā anto pavisanti, duṭṭhalohitaduṭṭhapubbā paggharanti. Evamassa kāci assādamattā hoti.

២១៥. ក្នុងពាក្យថា Asucitarāni cevātiādīsu នោះ មានសេចក្ដីថា ដោយធម្មតាមាត់ដំបៅទាំងនោះជាវត្ថុមិនស្អាត មានក្លិនស្អុយ និងពុកផុយស្រាប់ទៅហើយ តែឥឡូវនេះ វាកាន់តែមិនស្អាត កាន់តែមានក្លិនស្អុយ និងកាន់តែពុកផុយខ្លាំងឡើងថែមទៀត។ ពាក្យថា Kācīti សេចក្ដីថា កាលដែលបុរសនោះអាំងកម្ដៅផង អេះរមាស់ផង ពួកដង្កូវតូចៗក៏ចូលទៅខាងក្នុង ឈាមអាក្រក់និងខ្ទុះអាក្រក់ក៏ហូរចេញមក។ យ៉ាងនេះឯង ទើបការត្រេកអរត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច (អស្សាទមត្តៈ) កើតមានដល់បុរសនោះ។

Ārogyaparamāti gāthāya ye keci dhanalābhā vā yasalābhā vā puttalābhā vā atthi, ārogyaṃ tesaṃ paramaṃ uttamaṃ, natthi tato uttaritaro lābhoti, ārogyaparamā lābhā. Yaṃkiñci jhānasukhaṃ vā maggasukhaṃ vā phalasukhaṃ vā atthi, nibbānaṃ tattha paramaṃ, natthi tato uttaritaraṃ sukhanti nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ. Aṭṭhaṅgiko maggānanti pubbabhāgamaggānaṃ pubbabhāgagamaneneva amatagāmīnaṃ aṭṭhaṅgiko khemo, natthi tato khemataro [Pg.153] añño maggo. Atha vā khemaṃ amatagāminanti ettha khemantipi amatantipi nibbānasseva nāmaṃ. Yāvatā puthusamaṇabrāhmaṇā parappavādā khemagāmino ca amatagāmino cāti laddhivasena gahitā, sabbesaṃ tesaṃ khemaamatagāmīnaṃ maggānaṃ aṭṭhaṅgiko paramo uttamoti ayamettha attho.

ក្នុងគាថាថា Ārogyaparamā នេះ មានសេចក្ដីពន្យល់ថា ការបានទ្រព្យក្ដី ការបានយសក្ដី ការបានកូនក្ដី ដែលមានសភាពយ៉ាងណាក៏ដោយ ការមិនមានរោគ (អរោគ្យៈ) គឺជាលាភដ៏ឧត្តមបំផុតក្នុងចំណោមលាភទាំងនោះ គ្មានលាភណាវិសេសជាងការមិនមានរោគនោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «លាភទាំងឡាយមានការមិនមានរោគជាយ៉ាងក្រៃលែង» (ārogyaparamā lābhā)។ សេចក្ដីសុខក្នុងឈានក្ដី សេចក្ដីសុខក្នុងមគ្គក្ដី សេចក្ដីសុខក្នុងផលក្ដី ដែលមានសភាពយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះនិព្វានជាសេចក្ដីសុខដ៏ឧត្តមបំផុតក្នុងចំណោមសេចក្ដីសុខទាំងនោះ គ្មានសេចក្ដីសុខណាវិសេសជាងព្រះនិព្វាននោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ព្រះនិព្វានជាសុខយ៉ាងក្រៃលែង» (nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ)។ ពាក្យថា Aṭṭhaṅgiko maggānaṃ សេចក្ដីថា ក្នុងចំណោមមគ្គទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងទៅកាន់ព្រះនិព្វាន (អមតៈ) ដោយការទៅនៃបុព្វភាគមគ្គនោះ មគ្គមានអង្គ ៨ ជាធម៌ដ៏ក្សេមបំផុត គ្មានមគ្គដទៃណាមានសេចក្ដីក្សេមជាងមគ្គមានអង្គ ៨ នេះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា Khemaṃ amatagāminanti នេះ ពាក្យថា Khema ក្ដី ពាក្យថា Amata ក្ដី សុទ្ធតែជាឈ្មោះរបស់ព្រះនិព្វានតែម្យ៉ាង។ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ជាច្រើនដែលមានលទ្ធិដទៃ តែងប្រកាន់យកតាមការយល់ឃើញរបស់ខ្លួនថា ផ្លូវរបស់ខ្លួនជាផ្លូវនាំទៅកាន់សេចក្ដីក្សេម និងនាំទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមផ្លូវដែលនាំទៅកាន់សេចក្ដីក្សេមនិងព្រះនិព្វានទាំងអស់នោះ មគ្គមានអង្គ ៨ របស់ព្រះអរិយៈ គឺជាផ្លូវដ៏ឧត្តមបំផុត។ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់ក្នុងទីនេះ។

216. Ācariyapācariyānanti ācariyānañceva ācariyācariyānañca. Sametīti ekanāḷiyā mitaṃ viya ekatulāya tulitaṃ viya sadisaṃ hoti ninnānākaraṇaṃ. Anomajjatīti pāṇiṃ heṭṭhā otārento majjati – ‘‘idaṃ taṃ, bho gotama, ārogyaṃ, idaṃ taṃ nibbāna’’nti kālena sīsaṃ kālena uraṃ parimajjanto evamāha.

២១៦. ពាក្យថា Ācariyapācariyānanti សេចក្ដីថា របស់ពួកអាចារ្យផង របស់ពួកអាចារ្យនៃអាចារ្យ (ប្រដទាយអាចារ្យ) ផង។ ពាក្យថា Sametīti សេចក្ដីថា ដូចជាការវាល់ដោយក្អមតែមួយ ឬដូចជាការថ្លឹងដោយជញ្ជីងតែមួយ គឺមានសភាពស្មើគ្នា គ្មានសេចក្ដីប្លែកគ្នាឡើយ។ ពាក្យថា Anomajjatīti សេចក្ដីថា ទម្លាក់ដៃចុះក្រោមហើយលូកស្ទាបអង្អែល។ គាត់តែងពោលយ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះគោតម នេះហើយជាការមិនមានរោគ នេះហើយជាព្រះនិព្វាន» ដោយជួនកាលស្ទាបក្បាល ជួនកាលស្ទាបទ្រូងរបស់ខ្លួន។

217. Chekanti sampannaṃ. Sāhuḷicīrenāti kāḷakehi eḷakalomehi katathūlacīrena. Saṅkāracoḷakenātipi vadanti. Vācaṃ nicchāreyyāti kālena dasāya kālena ante kālena majjhe parimajjanto nicchāreyya, vadeyyāti attho. Pubbakehesāti pubbakehi esā. Vipassīpi hi bhagavā…pe… kassapopi bhagavā catuparisamajjhe nisinno imaṃ gāthaṃ abhāsi, ‘‘atthanissitagāthā’’ti mahājano uggaṇhi. Satthari parinibbute aparabhāge paribbājakānaṃ antaraṃ paviṭṭhā. Te potthakagataṃ katvā padadvayameva rakkhituṃ sakkhiṃsu. Tenāha – sā etarahi anupubbena puthujjanagāthāti.

២១៧. ពាក្យថា Chekanti ប្រែថា បរិបូណ៌ (sampannaṃ)។ ពាក្យថា Sāhuḷicīrenāti សេចក្ដីថា សំពត់ក្រាស់ដែលធ្វើដោយរោមចៀមខ្មៅ។ ពួកខ្លះហៅថា សំពត់ដែលគេបោះបង់ចោលក្នុងគំនរសម្រាម (saṅkāracolaka)។ ពាក្យថា Vācaṃ nicchāreyyāti សេចក្ដីថា គប្បីបន្លឺវាចា គឺគប្បីពោល ដោយជួនកាលស្ទាបជាយសំពត់ ជួនកាលស្ទាបចុងសំពត់ ជួនកាលស្ទាបកណ្ដាលសំពត់។ ពាក្យថា Pubbakehesāti គឺកាត់បទជា Pubbakehi esā។ ព្រោះថា ព្រះវិបស្សីមានព្រះភាគក្ដី...ល... ព្រះកស្សបមានព្រះភាគក្ដី កាលដែលទ្រង់គង់នៅក្នុងកណ្ដាលបរិស័ទទាំង ៤ បានត្រាស់សម្ដែងនូវគាថានេះ មហាជនក៏បានរៀនសូត្រទុកដោយយល់ថា «ជាគាថាប្រកបដោយប្រយោជន៍»។ លុះព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វានទៅ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ គាថានេះក៏បានចូលទៅក្នុងចំណោមពួកបរិព្វាជក។ ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះបានចារទុកក្នុងសៀវភៅ (ស្លឹករឹត) ហើយអាចរក្សាទុកបានត្រឹមតែពីរបាទគាថាប៉ុណ្ណោះ (គឺ Ārogyaparamā lābhā, nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ)។ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «គាថានោះ ឥឡូវនេះបានក្លាយជាគាថារបស់បុថុជ្ជនតាមលំដាប់»។

218. Rogova bhūtoti rogabhūto. Sesapadesupi eseva nayo. Ariyaṃ cakkhunti parisuddhaṃ vipassanāñāṇañceva maggañāṇañca. Pahotīti samattho. Bhesajjaṃ kareyyāti uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ añjanañcāti bhesajjaṃ kareyya.

២១៨. ពាក្យថា Rogova bhūtoti សេចក្ដីថា រោគនោះឯងបានកើតឡើងប្រាកដហើយ។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា Ariyaṃ cakkhunti សេចក្ដីថា វិបស្សនាញាណនិងមគ្គញាណដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Pahotīti ប្រែថា អាច ឬមានសមត្ថភាព (samattho)។ ពាក្យថា Bhesajjaṃ kareyyāti សេចក្ដីថា គប្បីធ្វើការព្យាបាល មានការធ្វើឱ្យក្អួត (uddhaṃvirecana) ការធ្វើឱ្យរាគ (adhovirecana) និងការលាបថ្នាំភ្នែក (añjana) ជាដើម។

219. Na cakkhūni uppādeyyāti yassa hi antarā pittasemhādipaliveṭhena cakkhupasādo upahato hoti, so chekaṃ vejjaṃ āgamma sappāyabhesajjaṃ sevanto cakkhūni uppādeti nāma. Jaccandhassa pana [Pg.154] mātukucchiyaṃyeva vinaṭṭhāni, tasmā so na labhati. Tena vuttaṃ ‘‘na cakkhūni uppādeyyā’’ti.

២១៩. ពាក្យថា Na cakkhūni uppādeyyāti សេចក្ដីថា បុគ្គលណាដែលមានចក្ខុប្បសាទត្រូវបំផ្លាញក្នុងចន្លោះ (នៃជាតិ ជរា មរណៈ) ព្រោះតែការរួបរឹតដោយប្រមាត់និងស្លេស្មជាដើម បុគ្គលនោះកាលបើបានជួបគ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃ ហើយសេពនូវថ្នាំដ៏សមគួរ តែងអាចធ្វើភ្នែកឱ្យភ្លឺឡើងវិញបាន (ឈ្មោះថាបង្កើតភ្នែក)។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលខ្វាក់ពីកំណើត ភ្នែករបស់គេបានខូចខាតតាំងពីនៅក្នុងផ្ទៃម្ដាយម៉្លេះ ហេតុនោះ គេមិនអាចបានភ្នែកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «na cakkhūni uppādeyya» (មិនអាចធ្វើភ្នែកឱ្យកើតឡើងបានឡើយ)។

220. Dutiyavāre jaccandhoti jātakālato paṭṭhāya pittādipaliveṭhena andho. Amusminti tasmiṃ pubbe vutte. Amittatopi daheyyāti amitto me ayanti evaṃ amittato ṭhapeyya. Dutiyapadepi eseva nayo. Iminā cittenāti vaṭṭe anugatacittena. Tassa me upādānapaccayāti ekasandhi dvisaṅkhepo paccayākāro kathito, vaṭṭaṃ vibhāvitaṃ.

២២០. ក្នុងវារៈទីពីរ ពាក្យថា Jaccandhoti សេចក្ដីថា ជាអ្នកខ្វាក់ភ្នែកចាប់តាំងពីពេលកើតមក ព្រោះតែការរួបរឹតដោយប្រមាត់ជាដើម។ ពាក្យថា Amusminti សេចក្ដីថា ក្នុងសំពត់ក្រាស់ដែលបានពោលរួចមកហើយពីខាងដើមនោះ។ ពាក្យថា Amittatopi daheyyāti សេចក្ដីថា គប្បីចាត់ទុកដោយភាពជាសត្រូវថា «អ្នកនេះជាសត្រូវរបស់អញ»។ ក្នុងបទទីពីរក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា Iminā cittenāti សេចក្ដីថា ដោយចិត្តដែលអន្ទោលទៅតាមវដ្តសង្សារ។ ពាក្យថា Tassa me upādānapaccayāti គឺព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ដែលមានការតភ្ជាប់មួយ (ឯកសន្ធិ) និងការសង្ខេបពីរ (ទ្វិសង្ខេប) ហើយទ្រង់ធ្វើវដ្តធម៌ឱ្យប្រាកដច្បាស់។

221. Dhammānudhammanti dhammassa anudhammaṃ anucchavikaṃ paṭipadaṃ. Ime rogā gaṇḍā sallāti pañcakkhandhe dasseti. Upādānanirodhāti vivaṭṭaṃ dassento āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

២២១. ពាក្យថា Dhammānudhammanti សេចក្ដីថា បដិបទាដ៏សមគួរ (anucchavika paṭipada) ដែលស្របតាមធម៌គឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Ime rogā gaṇḍā sallāti ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥។ ពាក្យថា Upādānanirodhāti ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ (ការរួចផុតចាកវដ្តៈ)។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្ដីនៃមាគណ្ឌិយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

6. Sandakasuttavaṇṇanā

៦. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃសន្ទកសូត្រ

223. Evaṃ me sutanti sandakasuttaṃ. Tattha pilakkhaguhāyanti tassā guhāya dvāre pilakkharukkho ahosi, tasmā pilakkhaguhātveva saṅkhaṃ gatā. Paṭisallānā vuṭṭhitoti vivekato vuṭṭhito. Devakatasobbhoti vassodakeneva tinnaṭṭhāne jāto mahāudakarahado. Guhādassanāyāti ettha guhāti paṃsuguhā. Sā unname udakamuttaṭṭhāne ahosi, ekato umaṅgaṃ katvā khāṇuke ca paṃsuñca nīharitvā anto thambhe ussāpetvā matthake padaracchannagehasaṅkhepena katā, tattha te paribbājakā vasanti. Sā vassāne udakapuṇṇā tiṭṭhati, nidāghe tattha vasanti. Taṃ sandhāya ‘‘guhādassanāyā’’ti āha. Vihāradassanatthañhi anamataggiyaṃ paccavekkhitvā samuddapabbatadassanatthaṃ vāpi gantuṃ vaṭṭatīti.

២២៣. ព្រះសូត្រដែលផ្ដើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺសន្ទកសូត្រ។ ក្នុងសន្ទកសូត្រនោះ ពាក្យថា pilakkhaguhāyanti សេចក្ដីថា នៅទ្វារគុហានោះមានដើមជ្រៃក្រដាស (pilakkharukkha) ហេតុនោះ ទើបគុហានោះទទួលបានឈ្មោះថា ពិលក្ខគុហា (គុហាដើមជ្រៃក្រដាស)។ ពាក្យថា Paṭisallānā vuṭṭhitoti សេចក្ដីថា ចេញមកអំពីទីសម្ងំ (វិវេក)។ ពាក្យថា Devakatasobbhoti សេចក្ដីថា ស្រះទឹកដ៏ធំដែលកើតឡើងដោយទឹកភ្លៀងក្នុងទីដែលបាក់ស្រុត។ ក្នុងពាក្យថា Guhādassanāyāti នេះ ពាក្យថា Guhā គឺគុហាដី (paṃsuguhā)។ គុហានោះឋិតនៅក្នុងទីខ្ពស់ដែលរួចផុតពីទឹកជំនន់ គេបានជីកជាឧម៉ុង្គពីម្ខាង រួចជម្រះគល់ឈើនិងដីចេញ ហើយបោះបង្គោលសសរនៅខាងក្នុង ខាងលើប្រក់ដោយបន្ទះក្តារមានសណ្ឋានដូចជាផ្ទះ ពួកបរិព្វាជកទាំងឡាយតែងរស់នៅក្នុងគុហានោះ។ គុហានោះតែងពេញដោយទឹកនៅក្នុងរដូវវស្សា ចំណែកនៅក្នុងរដូវប្រាំង ពួកបរិព្វាជកតែងរស់នៅក្នុងទីនោះ។ ព្រះអានន្ទត្ថេរទ្រង់សំដៅយកគុហានោះ ទើបពោលថា «guhādassanāya» (ដើម្បីមើលគុហា)។ ព្រោះថា ការទៅដើម្បីមើលវិហារ ឬដើម្បីមើលមហាសមុទ្រនិងភ្នំ បន្ទាប់ពីបានពិចារណាដល់សង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មានហើយ គឺគួរធ្វើពិតមែន។ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។

Unnādiniyāti [Pg.155] uccaṃ nadamānāya. Evaṃ nadamānāya cassā uddhaṅgamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahāsaddoti uccāsaddamahāsaddo, tāya uccāsaddamahāsaddāya. Tesaṃ paribbājakānaṃ pātova uṭṭhāya kattabbaṃ nāma cetiyavattaṃ vā bodhivattaṃ vā ācariyupajjhāyavattaṃ vā yonisomanasikāro vā natthi. Tena te pātova uṭṭhāya bālātape nisinnā, sāyaṃ vā kathāya phāsukatthāya sannipatitā ‘‘imassa hattho sobhaṇo imassa pādo’’ti evaṃ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha itthipurisadārakadārikāvaṇṇe vā aññaṃ vā kāmassādabhavassādādivatthuṃ ārabbha kathaṃ paṭṭhapetvā anupubbena rājakathādianekavidhaṃ tiracchānakathaṃ kathenti. Sā hi aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā. Tattha rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃmahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattā kathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu.

ពាក្យថា Unnādiniyā បានដល់ ពួកជនដែលស្រែកហ៊ោកញ្ជ្រៀវខ្លាំងៗ។ សំឡេងដែលខ្ពស់ព្រោះអំណាចនៃការអណ្តែតឡើងទៅលើ និងសំឡេងដែលធំព្រោះអំណាចនៃការផ្សាយទៅកាន់ទិសទាំងឡាយ ហៅថា ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទៈ (សំឡេងខ្លាំង សំឡេងធំ) ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ គ្មានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើ មានចេតិយវត្តក្តី ពោធិវត្តក្តី អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តក្តី ឬយោនិសោមនសិការៈក្តី ដែលត្រូវក្រោកឡើងធ្វើតាំងពីព្រលឹមឡើយ។ ហេតុនោះ ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ ក្រោកឡើងតាំងពីព្រលឹម ហើយអង្គុយហាលថ្ងៃខ្ចី ឬប្រជុំគ្នានិយាយសេចក្តីសប្បាយនៅពេលល្ងាច ផ្តើមនិយាយអំពីដៃនិងជើងជាដើមរបស់គ្នាទៅវិញទៅមកថា «ដៃរបស់បុគ្គលនេះល្អ ជើងរបស់បុគ្គលនេះល្អ» ឬផ្តើមនិយាយអំពីពណ៌សម្បុរនៃស្ត្រី បុរស ក្មេងប្រុស ក្មេងស្រី ឬផ្តើមនិយាយអំពីវត្ថុផ្សេងៗ មានការត្រេកត្រអាលក្នុងកាម និងការត្រេកត្រអាលក្នុងភពជាដើម ហើយនិយាយតិរច្ឆានកថាមានសភាពផ្សេងៗជាច្រើន មានរាជកថាជាដើមតាមលំដាប់។ ព្រោះថា តិរច្ឆានកថានោះ មិននាំឱ្យចេញចាកទុក្ខ ជាកថាទទឹងទិសចំពោះផ្លូវសួគ៌និងផ្លូវព្រះនិព្វាន ហេតុនោះ ទើបហៅថា តិរច្ឆានកថា។ ក្នុងតិរច្ឆានកថានោះ កថាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយផ្តើមចំពោះព្រះរាជា ដូចជា «ព្រះបាទមហាសម្មតៈ ព្រះបាទមន្ធាតុ ព្រះបាទធម្មាសោក មានអានុភាពធំយ៉ាងនេះ» ជាដើម ហៅថា រាជកថា។ វិធីនេះ ក៏មាននៅក្នុងចោរកថាជាដើមដែរ។

Tesu ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. ‘‘Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresupi ‘‘mūladevo evaṃmahānubhāvo, meghamālo evaṃmahānubhāvo’’ti tesaṃ kammaṃ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. ‘‘Tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kathā kammaṭṭhānameva hoti. Apica annādīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā – ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiye pūjaṃ akarimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati.

ក្នុងកថាទាំងនោះ កថាដែលអាស្រ័យផ្ទះ (កាមគុណ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយវិធីជាដើមថា «ព្រះរាជាឯណោះ មានរូបល្អ គួររំភើបចិត្ត» នេះទើបជាតិរច្ឆានកថា។ ចំណែកឯកថាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «សូម្បីព្រះរាជាដែលមានអានុភាពធំយ៉ាងនោះ ក៏ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ» តែងតាំងនៅក្នុងភាពជាកម្មដ្ឋាន។ សូម្បីក្នុងចោរកថា កថាដែលអាស្រ័យផ្ទះថា «មូលទេវចោរ មានអានុភាពធំយ៉ាងនេះ មេឃមាលចោរ មានអានុភាពធំយ៉ាងនេះ» ហើយអាស្រ័យនូវអំពើរបស់ចោរទាំងនោះហើយពោលថា «ឱ! ពួកចោរទាំងនោះក្លាហានណាស់តើ» នេះជាតិរច្ឆានកថា។ សូម្បីក្នុងចម្បាំង មានចម្បាំងភារតៈជាដើម កថាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលក្នុងកាមថា «អ្នកឯណោះ សម្លាប់អ្នកឯណោះយ៉ាងនេះ ចាក់អ្នកឯណោះយ៉ាងនេះ» នេះជាតិរច្ឆានកថា។ ចំណែកឯកថាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «សូម្បីពួកជនទាំងនោះ ក៏ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ» ក្នុងកថាទាំងពួង តែងជាកម្មដ្ឋានពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងរឿងអាហារជាដើម ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលក្នុងកាមថា «យើងបានខាំទំពារ បានបរិភោគ បានផឹក បានប្រើប្រាស់ នូវរបស់ដែលមានពណ៌ មានក្លិន មានរស មានសម្ផស្សល្អយ៉ាងនេះ» មិនគួរនិយាយឡើយ ប៉ុន្តែបើធ្វើឱ្យមានប្រយោជន៍ ហើយនិយាយថា «ក្នុងកាលមុន យើងបានថ្វាយ បានប្រគេន នូវបាយ ទឹក សំពត់ គ្រែស្នែង កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប ដែលបរិបូណ៌ដោយពណ៌ជាដើមយ៉ាងនេះ ដល់លោកអ្នកមានសីលទាំងឡាយ បានធ្វើបូជាចំពោះព្រះចេតិយ» យ៉ាងនេះ គួរនិយាយបាន។

Ñātikathādīsupi ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi carimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetabbā. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā saddhā pasannāti [Pg.156] vā khayavayaṃ gatāti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo. Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannā khayaṃ gatāti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi nandimitto nāma yodho sūro ahosīti assādavaseneva na vaṭṭati, saddho pasanno ahosi khayaṃ gatoti evameva vaṭṭati. Visikhākathāpi asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthāti assādavaseneva na vaṭṭati, saddhā pasannā khayaṃ gatā iccevaṃ vaṭṭati.

សូម្បីក្នុងញាតិកថាជាដើម ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលថា «ពួកញាតិរបស់យើង ក្លាហាន មានសមត្ថភាព» ឬថា «ក្នុងកាលមុន យើងបានដើរទៅដោយយានដ៏វិចិត្រទាំងឡាយយ៉ាងនេះ» មិនគួរនិយាយឡើយ ប៉ុន្តែបើធ្វើឱ្យមានប្រយោជន៍ ហើយនិយាយថា «សូម្បីពួកញាតិទាំងនោះរបស់យើង ក៏ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ» ឬថា «ក្នុងកាលមុន យើងបានប្រគេនស្បែកជើងមានសភាពយ៉ាងនេះ ដល់ព្រះសង្ឃ» យ៉ាងនេះ គួរនិយាយបាន។ សូម្បីគាមកថា (រឿងស្រុក) ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាល ដោយអំណាចនៃស្រុកដែលតាំងនៅល្អ ឬតាំងនៅមិនល្អ ស្រុកមានបាយទឹកសម្បូណ៌ ឬស្រុកអត់បាយជាដើមក្តី ឬថា «អ្នកស្រុកឯណោះ ក្លាហាន មានសមត្ថភាព» ក្តី មិនគួរនិយាយឡើយ ប៉ុន្តែបើធ្វើឱ្យមានប្រយោជន៍ ហើយនិយាយថា «អ្នកស្រុកនោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លា» ឬថា «ដល់នូវសេចក្តីវិនាសសាបសូន្យទៅហើយ» យ៉ាងនេះ គួរនិយាយបាន។ ក្នុងនិគមកថា នគរកថា និងជនបទកថា ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។ សូម្បីឥត្ថីកថា (រឿងស្ត្រី) ការនិយាយអាស្រ័យពណ៌សម្បុរនិងទ្រង់ទ្រាយជាដើម ដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាល មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយតែយ៉ាងនេះថា «នាងនោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លា ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ»។ សូម្បីសូរកថា (រឿងអ្នកក្លាហាន) ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលថា «យោធាឈ្មោះ នន្ទិមិត្ត ជាអ្នកក្លាហាន» មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយតែយ៉ាងនេះថា «យោធានោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លា ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ»។ សូម្បីវិសិខាកថា (រឿងច្រកផ្លូវ) ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលថា «ច្រកផ្លូវឯណោះ តាំងនៅល្អ តាំងនៅមិនល្អ ក្លាហាន មានសមត្ថភាព» មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយតែយ៉ាងនេះថា «អ្នកច្រកផ្លូវនោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លា ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ»។

Kumbhaṭṭhānakathāti kumbhaṭṭhānaudakatitthakathā vā vuccati kumbhadāsikathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannātiādinā nayeneva vaṭṭati. Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo.

ពាក្យថា Kumbhaṭṭhānakathā សំដៅយក កថាដែលទាក់ទងនឹងកន្លែងធ្វើឆ្នាំង និងកំពង់ទឹក ឬកថាដែលទាក់ទងនឹងស្រីបម្រើដងទឹក។ សូម្បីកថានោះ ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលថា «នាងនោះ គួរឱ្យជ្រះថ្លា ឈ្លាសវៃក្នុងការរាំ ការច្រៀង» មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយតែដោយវិធីជាដើមថា «នាងនោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លា»។ ពាក្យថា Pubbapetakathā បានដល់ កថាដែលទាក់ទងនឹងពួកញាតិដែលចែកឋានទៅហើយ។ ក្នុងកថានោះ មានការវិនិច្ឆ័យដូចគ្នានឹងញាតិកថាបច្ចុប្បន្នដែរ។

Nānattakathāti purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. Lokakkhāyikāti ayaṃ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito, kākā setā aṭṭhīnaṃ setattā, bakā rattā lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā.

ពាក្យថា Nānattakathā បានដល់ កថាដែលមិនមានប្រយោជន៍ មានសភាពផ្សេងៗ ដែលសេសសល់ក្រៅពីកថាខាងដើមនិងខាងចុង។ ពាក្យថា Lokakkhāyikā បានដល់ កថាដែលនិយាយពិភាក្សាគ្នាតាមបែបលោកាយតៈ និងវិទណ្ឌៈ មានជាដើមថា «លោកនេះ តើអ្នកណាបង្កើតឡើង? បុគ្គលឈ្មោះឯណោះបង្កើតឡើង។ ហេតុអ្វីបានជាក្អែកស? ព្រោះឆ្អឹងរបស់វាស។ ហេតុអ្វីបានជាសត្វកុកក្រហម? ព្រោះឈាមរបស់វាជាឈាមក្រហម» យ៉ាងនេះជាដើម។

Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro, sāgaradevena khaṇitattā sāgaro, khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddoti evamādikā niratthakā samuddakkhāyikakathā. Iti bhavo, iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā. Ettha ca bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedaṃ. Bhavoti vaḍḍhi, abhavoti hāni. Bhavoti kāmasukhaṃ, abhavoti attakilamatho. Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsatiracchānakathā nāma hoti. Evarūpiṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā nisinno hoti.

ពាក្យថា Samuddakkhāyikā បានដល់ សមុទ្ទក្ខាយិកកថា ដែលមិនមានប្រយោជន៍ មានជាដើមថា «ហេតុអ្វីបានជាសមុទ្រ ហៅថា សាគរ? ព្រោះព្រះរាជកុមារឈ្មោះសាគរជីក ហេតុនោះទើបហៅថា សាគរ។ ហៅថា សមុទ្រ ព្រោះសម្តែងដោយការធ្វើកាយវិការដោយដៃថា ខ្ញុំបានជីកហើយ» យ៉ាងនេះជាដើម។ កថាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយនិយាយនូវហេតុដែលមិនមានប្រយោជន៍ណាមួយថា «សេចក្តីចម្រើនយ៉ាងនេះ សេចក្តីវិនាសយ៉ាងនេះ» ហៅថា ឥតិភវាភវកថា។ ក្នុងពាក្យថា ឥតិភវាភវកថានេះ ពាក្យថា ភវៈ បានដល់ សស្សតទិដ្ឋិ, អភវៈ បានដល់ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ភវៈ បានដល់ សេចក្តីចម្រើន, អភវៈ បានដល់ សេចក្តីវិនាស។ ភវៈ បានដល់ កាមសុខល្លិកានុយោគ, អភវៈ បានដល់ អត្តកិលមថានុយោគ។ តិរច្ឆានកថា មាន ៣២ ប្រការ រួមទាំង ឥតិភវាភវកថា មានប្រការ ៦ យ៉ាងនេះ។ បរិព្វាជកនោះ អង្គុយនិយាយតិរច្ឆានកថាមានសភាពយ៉ាងនេះ។

Tato sandako paribbājako te paribbājake oloketvā – ‘‘ime paribbājakā ativiya aññamaññaṃ agāravā appatissā, mayañca samaṇassa [Pg.157] gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno. Sace pana imaṃ ṭhānaṃ samaṇo gotamo gotamasāvako vā gihiupaṭṭhākopi vāssa āgaccheyya, ativiya lajjanīyaṃ bhavissati. Parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī’’ti ito cito ca vilokento theraṃ addasa. Tena vuttaṃ addasā kho sandako paribbājako…pe… tuṇhī ahesunti.

លំដាប់នោះ សន្ទកបរិព្វាជក ក្រឡេកមើលពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ ហើយគិតថា «ពួកបរិព្វាជកទាំងនេះ មិនមានសេចក្តីគោរព មិនមានសេចក្តីកោតក្រែងចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមកខ្លាំងណាស់ ហើយពួកយើងចាប់តាំងពីព្រះសមណគោតមទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងមក ក៏មានឧបមាដូចជាសត្វអំពិលអំពែកក្នុងពេលព្រះអាទិត្យរះឡើង សូម្បីលាភសក្ការៈរបស់យើងក៏សាបសូន្យទៅដែរ។ ប្រសិនបើព្រះសមណគោតមក្តី សាវ័ករបស់ព្រះគោតមក្តី ឬសូម្បីតែគ្រហស្ថជាឧបដ្ឋាករបស់ព្រះគោតមក្តី មកកាន់ទីកន្លែងរបស់យើងនេះ នឹងគួរឱ្យខ្មាសអៀនខ្លាំងណាស់។ ម្យ៉ាងទៀត ទោសរបស់ពួកក្រុម តែងធ្លាក់ទៅលើប្រធានក្រុមតែម្តង» កាលបើក្រឡេកមើលទៅខាងនេះខាងនោះ ក៏បានឃើញព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «សន្ទកបរិព្វាជកបានឃើញ... បេ ... ក៏ស្ងៀមនៅ»។

Tattha saṇṭhapesīti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi. Yathā suṭṭhapitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi. Yathā nāma parisamajjhaṃ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṃ nivāsanaṃ saṇṭhapeti, pārupanaṃ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati, evamassā vajjapaṭicchādanatthaṃ ‘‘appasaddā bhonto’’ti sikkhāpento yathā suṭṭhapitā hoti, tathā naṃ ṭhapesīti attho. Appasaddakāmāti appasaddaṃ icchanti, ekakā nisīdanti, ekakā tiṭṭhanti, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpenti. Appasaddavinītāti appasaddena niravena buddhena vinītā. Appasaddassa vaṇṇavādinoti yaṃ ṭhānaṃ appasaddaṃ nissaddaṃ. Tassa vaṇṇavādino. Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti idhāgantabbaṃ maññeyya.

ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា Saṇṭhapesi បានដល់ ណែនាំ ឬបិទបាំងទោសរបស់ពួកក្រុមនោះ។ គឺចាត់ចែងពួកក្រុមនោះ ឱ្យមានរបៀបរៀបរយល្អយ៉ាងណា ក៏ចាត់ចែងយ៉ាងនោះ។ ដូចជាបុរសកាលចូលទៅក្នុងកណ្តាលជំនុំ ដើម្បីបិទបាំងទោស (កុំឱ្យមើលទៅមិនសមរម្យ) តែងរៀបចំសំពត់ស្លៀកឱ្យស្រួលបួល រៀបចំសំពត់ដណ្តប់ឱ្យស្រួលបួល ជូតសម្អាតកន្លែងដែលមានធូលីដី យ៉ាងណាមិញ សន្ទកបរិព្វាជក កាលណែនាំដើម្បីបិទបាំងទោសរបស់ពួកក្រុមនោះថា «លោកទាំងឡាយ ចូរមានសំឡេងតិច» ឱ្យមានរបៀបរៀបរយល្អយ៉ាងណា ក៏ចាត់ចែងយ៉ាងនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Appasaddakāmā បានដល់ ពួកលោកអ្នកប្រាថ្នាសំឡេងតិច អង្គុយម្នាក់ឯង ឈរម្នាក់ឯង មិនត្រេកអរក្នុងការប្រជុំគ្នាឡើយ។ ពាក្យថា Appasaddavinītā បានដល់ ពួកលោកអ្នកដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់ទូន្មានហើយ ដោយសំឡេងតិច គឺដោយភាពស្ងប់ស្ងាត់។ ពាក្យថា Appasnadassa vaṇṇavādino បានដល់ ពួកលោកអ្នកដែលតែងតែសរសើរគុណនៃទីកន្លែងដែលមានសំឡេងតិច ស្ងប់ស្ងាត់។ ពាក្យថា Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā បានដល់ គប្បីយល់ថា គួរចូលមកក្នុងទីនេះ។

Kasmā panesa therassa upasaṅkamanaṃ paccāsīsatīti. Attano vuddhiṃ patthayamāno. Paribbājakā kira buddhesu vā buddhasāvakesu vā attano santikaṃ āgatesu – ‘‘ajja amhākaṃ santikaṃ samaṇo gotamo āgato, sāriputto āgato, na kho panete yassa vā tassa vā santikaṃ gacchanti, passatha amhākaṃ uttamabhāva’’nti attano upaṭṭhākānaṃ santike attānaṃ ukkhipanti ucce ṭhāne ṭhapenti. Bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṃ vāyamanti. Te kira bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṃ vadanti – ‘‘tumhākaṃ satthā bhavaṃ gotamopi gotamassa sāvakāpi amhākaṃ santikaṃ āgacchanti, mayaṃ aññamaññaṃ samaggā. Tumhe pana amhe akkhīhi passituṃ na icchatha, sāmīcikammaṃ na karotha, kiṃ vo amhehi aparaddha’’nti. Appekacce manussā – ‘‘buddhāpi etesaṃ santikaṃ gacchanti, kiṃ amhāka’’nti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti. Tuṇhī ahesunti sandakaṃ parivāretvā nissaddā nisīdiṃsu.

សួរថា ហេតុអ្វីបានជាសន្ទកបរិព្វាជកនេះ រំពឹងចង់ឱ្យព្រះថេរៈចូលមកជិត? ឆ្លើយថា ព្រោះប្រាថ្នាសេចក្តីចម្រើនដល់ខ្លួន។ ឮថា ពួកបរិព្វាជក កាលបើព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្តី ព្រះពុទ្ធសាវ័កទាំងឡាយក្តី យាងឬនិមន្តមកកាន់សំណាក់របស់ខ្លួន តែងលើកតម្កើងខ្លួនឯងក្នុងសំណាក់ពួកឧបដ្ឋាករបស់ខ្លួន ដាក់ខ្លួនក្នុងទីដ៏ខ្ពស់ថា «ថ្ងៃនេះ ព្រះសមណគោតម យាងមកកាន់សំណាក់របស់យើង ព្រះសារីបុត្ត និមន្តមកកាន់សំណាក់របស់យើង ព្រះអង្គនិងព្រះថេរៈទាំងនោះ មិនមែនយាងឬនិមន្តទៅកាន់សំណាក់របស់អ្នកណាម្នាក់ដោយងាយៗឡើយ ចូរអ្នកទាំងឡាយមើលនូវភាពឧត្តមរបស់យើងចុះ»។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ តែងព្យាយាមទាក់ទាញយកពួកឧបដ្ឋាករបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ ឮថា ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ កាលឃើញពួកឧបដ្ឋាករបស់ព្រះមានព្រះភាគ តែងនិយាយយ៉ាងនេះថា «សូម្បីព្រះគោតមដ៏ចម្រើនជាសាស្តារបស់អ្នកទាំងឡាយក្តី ពួកសាវ័ករបស់ព្រះគោតមក្តី ក៏តែងតែមកកាន់សំណាក់របស់យើង ពួកយើងនិងព្រះគោតមនោះ មានសេចក្តីសាមគ្គីគ្នាល្អទៅវិញទៅមក។ ចំណែកឯអ្នកទាំងឡាយវិញ សូម្បីតែភ្នែកក៏មិនចង់មើលយើង មិនធ្វើសាមីចិកម្មដល់យើង តើយើងមានកំហុសអ្វីចំពោះអ្នកទាំងឡាយ?»។ មនុស្សខ្លះគិតថា «សូម្បីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏នៅតែយាងទៅកាន់សំណាក់របស់ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ ចុះទម្រាំយើងជាអ្វី?» ចាប់តាំងពីពេលនោះមក កាលបើឃើញពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ ក៏មិនធ្វេសប្រហែសឡើយ។ ពាក្យថា Tuṇhī ahesuṃ បានដល់ ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ អង្គុយចោមរោមសន្ទកបរិព្វាជកដោយភាពស្ងប់ស្ងាត់។

224. Svāgataṃ bhoto ānandassāti suāgamanaṃ bhoto ānandassa. Bhavante hi no āgate ānando hoti, gate sokoti [Pg.158] dīpeti. Cirassaṃ khoti piyasamudācāravacanametaṃ. Thero pana kālena kālaṃ paribbājakārāmaṃ cārikatthāya gacchatīti purimagamanaṃ gahetvā evamāha. Evañca pana vatvā na mānatthaddho hutvā nisīdi, attano pana āsanā vuṭṭhāya taṃ āsanaṃ papphoṭetvā theraṃ āsanena nimantento nisīdatu bhavaṃ ānando, idamāsanaṃ paññattanti āha.

២២៤. ពាក្យថា Svāgataṃ bhoto ānandassā បានដល់ ការមកល្អហើយ របស់លោកម្ចាស់អានន្ទ។ សម្តែងសេចក្តីថា កាលបើលោកម្ចាស់មកដល់ សេចក្តីរីករាយ (អានន្ទ) តែងមានដល់យើង កាលបើលោកម្ចាស់ទៅវិញ សេចក្តីសោកស្តាយតែងមានដល់យើង។ ពាក្យថា Cirassaṃ kho នេះ ជាពាក្យពោលរាក់ទាក់ដ៏គួរឱ្យស្រឡាញ់។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈតែងតែនិមន្តទៅកាន់អារាមរបស់ពួកបរិព្វាជក ដើម្បីត្រេចទៅកាន់ចារិកតាមកាលវេលា សន្ទកបរិព្វាជកកាន់យកការនិមន្តទៅក្នុងកាលមុននោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ កាលពោលយ៉ាងនេះហើយ សន្ទកបរិព្វាជក មិនមែនជាអ្នករឹងត្អឹងដោយមានះហើយអង្គុយនៅឡើយ គឺក្រោកឡើងចាកអាសនៈរបស់ខ្លួន រលាស់អាសនៈនោះ ហើយនិមន្តព្រះថេរៈដោយអាសនៈថា «សូមលោកម្ចាស់អានន្ទគង់ចុះ អាសនៈនេះរៀបចំទុកហើយ»។

Antarākathā vippakatāti nisinnānaṃ vo ārambhato paṭṭhāya yāva mamāgamanaṃ etasmiṃ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṃ na gatāti pucchati.

ពាក្យថា Antarākathā vippakatā ព្រះថេរៈសួរថា «កាលដែលអ្នកទាំងឡាយអង្គុយជុំគ្នា ចាប់តាំងពីផ្តើមនិយាយ រហូតដល់ខ្ញុំមកដល់ ក្នុងចន្លោះពេលនេះ តើកថាអ្វីខ្លះដែលនិយាយមិនទាន់ចប់? ព្រោះហេតុតែការមកដល់របស់ខ្ញុំ តើកថាណាខ្លះដែលមិនទាន់ដល់ទីបញ្ចប់?»។

Atha paribbājako ‘‘niratthakakathāva esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṃ purato vattabbataṃ arahatī’’ti dīpento tiṭṭhatesā, bhotiādimāha. Nesā bhototi sace bhavaṃ sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṃ panimāya attho natthi. Bhoto pana āgamanaṃ labhitvā aññadeva sukāraṇaṃ kathaṃ sotukāmamhāti dīpeti. Tato dhammadesanaṃ yācanto sādhu vata bhavantaṃ ye vātiādimāha. Tattha ācariyaketi ācariyasamaye. Anassāsikānīti assāsavirahitāni. Sasakkanti ekaṃsatthe nipāto, viññū puriso ekaṃseneva na vaseyyāti attho. Vasanto ca nārādheyyāti na sampādeyya, na paripūreyyāti vuttaṃ hoti. Ñāyaṃ dhammaṃ kusalanti kāraṇabhūtaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ dhammaṃ.

លំដាប់នោះ សន្ទកបរិព្វាជក កាលចង់សម្តែងថា «កថានេះ ជាកថាដែលមិនមានប្រយោជន៍ មិនមានខ្លឹមសារ អាស្រ័យនូវវដ្តសង្សារ មិនគួរនិយាយនៅចំពោះមុខលោកម្ចាស់ឡើយ» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សូមកថានោះឈប់ស្លេះសិនចុះ លោកម្ចាស់»។ ពាក្យថា Nesā bhoto សម្តែងសេចក្តីថា «ប្រសិនបើលោកម្ចាស់ប្រាថ្នានឹងស្តាប់ កថានេះនឹងមិនពិបាករកស្តាប់ឡើយក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ប៉ុន្តែពួកយើងគ្មានប្រយោជន៍ដោយកថានេះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកយើងកាលបានការមកដល់របស់លោកម្ចាស់ហើយ ប្រាថ្នានឹងស្តាប់នូវកថាផ្សេងដែលមានហេតុផលល្អតែម្តង»។ លំដាប់នោះ សន្ទកបរិព្វាជក កាលសូមអារាធនាធម៌ទេសនា ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សូមលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន...»។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា Ācariyake បានដល់ ក្នុងលទ្ធិរបស់អាចារ្យ។ ពាក្យថា Anassāsikāni បានដល់ មិនមានសេចក្តីក្សេមសម្រាន្ត (ប្រាសចាកសេចក្តីក្សេម)។ ពាក្យថា Sasakkaṃ ជាសព្ទនិបាត ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីថា ដោយចំណែកមួយ (ពិតប្រាកដ) សេចក្តីថា វិញ្ញូជនមិនគប្បីសេពគប់ដោយចំណែកមួយឡើយ។ ពាក្យថា Vasanto ca nārādheyya សម្តែងសេចក្តីថា មិនគប្បីធ្វើឱ្យសម្រេច មិនគប្បីធ្វើឱ្យពេញលេញឡើយ។ ពាក្យថា Ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ បានដល់ ធម៌ដ៏កុសល ព្រោះជាហេតុ និងព្រោះមានសេចក្តីថា មិនមានទោស។

225. Idhāti imasmiṃ loke. Natthi dinnantiādīni sāleyyakasutte (ma. ni. 1.440) vuttāni. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Pathavī pathavīkāyanti ajjhattikā pathavīdhātu bāhirapathavīdhātuṃ. Anupetīti anuyāti. Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ, anugacchatītipi attho, ubhayenāpi upeti upagacchatīti dasseti. Āpādīsupi eseva nayo. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti. Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva, cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. Yāvāḷāhanāti yāva susānā. Padānīti ayaṃ evaṃ sīlavā ahosi, evaṃ dussīlotiādinā nayena pavattāni [Pg.159] guṇapadāni. Sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. Kāpotakānīti kapotakavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho.

២២៥. ពាក្យថា Idhā បានដល់ ក្នុងលោកនេះ។ ពាក្យថា Natthi dinnaṃ ជាដើម ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងសាលេយ្យកសូត្រ។ ពាក្យថា Cātumahābhūtiko បានដល់ ដែលកើតឡើងអំពីមហាភូតរូបទាំង ៤។ ពាក្យថា Pathavī pathavīkāyaṃ បានដល់ បឋវីធាតុខាងក្នុង ចូលទៅកាន់បឋវីធាតុខាងក្រៅ។ ពាក្យថា Anupeti បានដល់ ចូលទៅតាម។ ពាក្យថា Anupagacchati ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង សូម្បីពាក្យថា Anugacchati ក៏ជាសេចក្ដីរបស់ពាក្យនោះដែរ ពាក្យទាំងពីរម៉្យាងនេះ បង្ហាញសេចក្ដីថា ចូលទៅជិត ឬចូលទៅដល់។ សូម្បីក្នុងអាបោធាតុជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Indriyāni បានដល់ ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយមានមនិន្ទ្រិយជាទី ៦ រមែងស្ទុះទៅកាន់អាកាស។ ពាក្យថា Āsandipañcamā មានសេចក្ដីថា គ្រែសម្រាប់ដាក់ខ្មោចជាទី ៥ គឺគ្រែផង បុរស ៤ នាក់ដែលកាន់ជើងគ្រែទាំង ៤ ឈរនៅផង។ ពាក្យថា Yāvāḷāhanā បានដល់ ដរាបដល់ព្រៃខ្មោច។ ពាក្យថា Padāni បានដល់ គុណបទទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា បុគ្គលនេះជាអ្នកមានសីលយ៉ាងនេះ បុគ្គលនេះជាអ្នកទ្រុស្តសីលយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ សំដៅយកសរីរៈហ្នឹងឯងថា Padāni។ ពាក្យថា Kāpotakāni មានសេចក្ដីថា មានពណ៌ដូចជាពណ៌សត្វព្រាប គឺមានពណ៌ដូចជាស្លាបសត្វព្រាប។

Bhassantāti bhasmantā, ayameva vā pāḷi. Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantīti dasseti. Atthikavādanti atthi dinnaṃ dinnaphalanti imaṃ atthikavādaṃyeva vadanti tesaṃ tucchaṃ vacanaṃ musāvilāpo. Bāle ca paṇḍite cāti bālā ca paṇḍitā ca.

ពាក្យថា Bhassantā បានដល់ មានផេះជាទីបំផុត ឬក៏មានបាលីយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Āhutiyo មានសេចក្ដីថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មានការធ្វើសក្ការៈចំពោះភ្ញៀវជាដើម ទានទាំងអស់នោះមានផេះជាទីបំផុតប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាធម្មជាតិឲ្យផលហួសពីនោះទៅទៀតឡើយ។ ពាក្យថា Dattupaññattaṃ បានដល់ ដែលពួកមនុស្សល្ងង់ខ្លៅបញ្ញត្តទុកហើយ។ សេចក្ដីពន្យល់ក្នុងពាក្យនោះមានដូចតទៅ៖ ទាននេះ គឺពួកមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ គ្មានប្រាជ្ញាបញ្ញត្តទុក មិនមែនពួកបណ្ឌិតបញ្ញត្តឡើយ។ បង្ហាញថា ពួកមនុស្សល្ងង់តែងតែឲ្យ ឯពួកបណ្ឌិតតែងតែទទួលយក។ ពាក្យថា Atthikavādaṃ បានដល់ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាដែលពោលនូវអត្ថិកវាទនេះថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមានផល ផលនៃទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមាន ពាក្យរបស់ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ជាពាក្យទទេ ជាពាក្យកុហក ជាពាក្យរវើរវាយ។ ពាក្យថា Bāle ca paṇḍite ca បានដល់ ទាំងពួកមនុស្សល្ងង់ ទាំងពួកបណ្ឌិត។

Akatena me ettha katanti mayhaṃ akateneva samaṇakammena ettha etassa samaye kammaṃ kataṃ nāma hoti, avusiteneva brahmacariyena vusitaṃ nāma hoti. Etthāti etasmiṃ samaṇadhamme. Samasamāti ativiya samā, samena vā guṇena samā. Sāmaññaṃ pattāti samānabhāvaṃ pattā.

ពាក្យថា Akatena me ettha kataṃ មានសេចក្ដីថា កិច្ចដែលខ្ញុំមិនបានធ្វើដោយសមណកិច្ចសោះ ឈ្មោះថាជាកិច្ចដែលបានធ្វើហើយក្នុងលទ្ធិនេះ ព្រហ្មចរិយធម៌ដែលមិនបាននៅគ្រប់គ្រងសោះ ឈ្មោះថាជានៅគ្រប់គ្រងហើយ។ ពាក្យថា Ettha បានដល់ ក្នុងសមណធម៌នេះ។ ពាក្យថា Samasamā បានដល់ ស្មើគ្នាក្រៃលែង ឬស្មើគ្នាដោយគុណដ៏ស្មើគ្នា។ ពាក្យថា Sāmaññaṃ pattā បានដល់ ដល់នូវភាពស្មើគ្នា។

226. Karatotiādīni apaṇṇakasutte vuttāni. Tathā natthi hetūtiādīni.

២២៦. ពាក្យថា Karato ជាដើម ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងអបណ្ណកសូត្រ។ ដូចគ្នានោះដែរ ពាក្យថា Natthi hetu ជាដើម ក៏ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងអបណ្ណកសូត្រដែរ។

228. Catutthabrahmacariyavāse akaṭāti akatā. Akaṭavidhāti akatavidhānā, evaṃ karohīti kenaci kārāpitā na hontīti attho. Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti animmāpitā. Keci animmitabbāti padaṃ vadanti, taṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ sandissati. Vañjhāti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalā, kassaci ajanakāti attho. Etena pathavīkāyādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Pabbatakūṭā viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā. Īsikaṭṭhāyiṭṭhitāti muñje īsikā viya ṭhitā. Tatrāyamadhippāyo – yamidaṃ jāyatīti vuccati, taṃ muñjato īsikā viya vijjamānameva nikkhamatīti. ‘‘Esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’tipi pāṭho, sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitāti attho. Ubhayenapi tesaṃ vināsābhāvaṃ dīpeti. Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti. Na vipariṇāmentīti pakatiṃ na jahanti. Na aññamaññaṃ byābādhentīti aññamaññaṃ na upahananti. Nālanti na samatthā.

២២៨. ក្នុងព្រហ្មចរិយវាសៈទី ៤ ពាក្យថា Akaṭā បានដល់ មិនបានធ្វើឡើង (គឺមិនត្រូវបានតាក់តែងដោយបុណ្យនិងបាប)។ ពាក្យថា Akaṭavidhā បានដល់ មិនមានការចាត់ចែងទុកជាមុន មានសេចក្ដីថា មិនមែនជាធម្មជាតិដែលនរណាម្នាក់បង្គាប់ថា ចូរធ្វើសេចក្ដីនេះយ៉ាងនេះ ឡើយ។ ពាក្យថា Animmitā បានដល់ សូម្បីដោយឫទ្ធិ ក៏មិនបាននិម្មិតឡើង។ ពាក្យថា Animmātā បានដល់ មិនត្រូវបានគេបង្កើតឡើង។ អាចារ្យខ្លះពោលពាក្យថា Animmitabbā ប៉ុន្តែពាក្យនោះមិនប្រាកដទាំងក្នុងបាលី ទាំងក្នុងអដ្ឋកថាឡើយ។ ពាក្យថា Vañjhā មានសេចក្ដីថា មិនមានផល ដូចជាមេគោក្រៀវ ឬដើមត្នោតក្រៀវជាដើម គឺមិនបង្កើតនូវភពណាមួយឡើយ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបដិសេធនូវភាពជាអ្នកបង្កើតរូបជាដើម នៃបឋវីកាយជាដើម។ ពាក្យថា Kūṭaṭṭhā បានដល់ ឋិតនៅនឹងថ្កល់ដូចជាកំពូលភ្នំ។ ពាក្យថា Īsikaṭṭhāyiṭṭhitā បានដល់ ឋិតនៅដូចជាបណ្តូលស្បូវភ្លាំង។ សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងពាក្យនោះមានដូចតទៅ៖ របស់ណាដែលគេនិយាយថា កើតឡើង របស់នោះរមែងចេញមកទាំងដែលមានស្រាប់ ដូចជាបណ្តូលស្បូវភ្លាំងដែលចេញពីស្បូវភ្លាំងដូច្នោះឯង។ សូម្បីបទថា Esikaṭṭhāyiṭṭhitā ក៏ជាបាឋៈដែរ មានសេចក្ដីថា សសរគោលដែលគេកប់យ៉ាងមាំ រមែងឋិតនៅនឹងថ្កល់មិនរញ្ជួយយ៉ាងណា ពួកកាយទាំងនោះក៏ឋិតនៅយ៉ាងនោះដែរ។ ដោយអត្ថទាំងពីរយ៉ាងនេះ រមែងបង្ហាញនូវភាពមិនវិនាសនៃកាយទាំងនោះ។ ពាក្យថា Na iñjanti បានដល់ មិនរញ្ជួយ ព្រោះឋិតនៅដូចជាសសរគោល។ ពាក្យថា Na vipariṇāmenti បានដល់ មិនប្រែប្រួល គឺមិនលះបង់នូវប្រក្រតីភាពរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Na aññamaññaṃ byābādhenti បានដល់ មិនបៀតបៀនគ្នាទៅវិញទៅមក គឺមិនប៉ះពាល់គ្នា។ ពាក្យថា Nālaṃ បានដល់ មិនអាច គឺមិនមានសមត្ថភាព។

Pathavīkāyotiādīsu [Pg.160] pathavīyeva pathavīkāyo, pathavīsamūho vā. Tatthāti tesu jīvasattamesu kāyesu. Natthi hantā vāti hantuṃ vā ghātetuṃ vā sotuṃ vā sāvetuṃ vā jānituṃ vā jānāpetuṃ vā samattho nāma natthīti dīpeti. Sattannaṃtveva kāyānanti yathā muggarāsiādīsu pahaṭaṃ satthaṃ muggarāsiādīnaṃ antarena pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ‘‘ahaṃ imaṃ jīvitā voropemī’’ti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dasseti. Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni. Pañca ca kammuno satānīti pañca kammasatāni ca, kevalaṃ takkamattakena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpeti. Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānītiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu pañca kammānīti pañcindriyavasena bhaṇati. Tīṇīti kāyakammādivasenāti. Kamme ca aḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammañca vacīkammañca kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhi paṭipadāti vadati. Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti, ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha. Chaḷābhijātiyo apaṇṇakasutte vitthāritā.

ក្នុងពាក្យថា Pathavīkāyo ជាដើម បឋវីធាតុហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា បឋវីកាយ ឬថា ប្រជុំនៃបឋវីធាតុ ឈ្មោះថា បឋវីកាយ។ ពាក្យថា Tattha បានដល់ ក្នុងកាយទាំងឡាយមានជីវៈជាទី ៧ នោះ។ ពាក្យថា Natthi hantā vā បង្ហាញសេចក្ដីថា ឈ្មោះថាអ្នកមានសមត្ថភាពដើម្បីសម្លាប់ ឬឲ្យគេសម្លាប់ ដើម្បីស្ដាប់ ឬឲ្យគេស្ដាប់ ដើម្បីដឹង ឬឲ្យគេដឹង គឺមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Sattannaṃ tveva kāyānaṃ មានសេចក្ដីថា ដូចជាគ្រឿងសាស្ត្រាវុធដែលគេចាក់ទៅក្នុងគំនូរសណ្ដែកបាយជាដើម រមែងចូលទៅតាមចន្លោះនៃគំនូរសណ្ដែកបាយជាដើមយ៉ាងណា គ្រឿងសាស្ត្រាវុធក៏រមែងចូលទៅតាមចន្លោះ តាមប្រហោង តាមរន្ធនៃកាយទាំង ៧ យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទីនោះ បង្ហាញថា ការយល់ឃើញថា 'អាត្មាអញនឹងផ្ដាច់បង់នូវបុគ្គលនេះចាកជីវិត' នោះ គ្រាន់តែជាសញ្ញាមត្តៈ (សេចក្ដីសម្គាល់) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Yonipamukhasatasahassāni បានដល់ កំណើតដ៏ប្រសើរ គឺកំណើតដ៏ឧត្តម មាន ១៤ សែន និង ៦០ រយផ្សេងទៀត និង ៦ រយផ្សេងទៀត។ ពាក្យថា Pañca ca kammuno satāni បានដល់ និងកម្ម ៥ រយ នេះគ្រាន់តែបង្ហាញនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលមិនមានប្រយោជន៍ ដោយការត្រិះរិះស្មានតែប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែអាចារ្យខ្លះពោលថា ពាក្យថា កម្ម ៥ សំដៅយកដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រីយ ៥។ ពាក្យថា កម្ម ៣ សំដៅយកដោយអំណាចនៃកាយកម្មជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា Kamme ca aḍḍhakamme ca នេះ លទ្ធិរបស់គាត់មានថា កាយកម្មនិងវចីកម្ម ជាកម្មពេញលេញ ឯមនោកម្ម ជាកម្មពាក់កណ្ដាល។ ពាក្យថា Dvaṭṭhipaṭipadā គឺគាត់ពោលសំដៅយក បដិបទា ៦២។ ពាក្យថា Dvaṭṭhantarakappā បានដល់ ក្នុងកប្បមួយ រមែងមានអន្តរកប្ប ៦៤ ប៉ុន្តែបុគ្គលនេះមិនដឹងនូវអន្តរកប្ប ២ ទៀត ទើបពោលយ៉ាងនេះ (ថាអន្តរកប្ប ៦២)។ អភិជាតិទាំង ៦ ត្រូវបានពន្យល់ពិស្ដារហើយក្នុងអបណ្ណកសូត្រ។

Aṭṭha purisabhūmiyoti mandabhūmi khiḍḍābhūmi vīmaṃsakabhūmi ujugatabhūmi sekkhabhūmi samaṇabhūmi jinabhūmi pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadati. Tattha jātadivasato paṭṭhāya sattadivase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā. Ayaṃ mandabhūmīti vadati. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca. Sugatito āgatā taṃ anussaritvā anussaritvā hasanti. Ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ vīmaṃsakabhūmi nāma. Padasāva gantuṃ samatthakālo ujugatabhūmi nāma. Sippānaṃ sikkhanakālo sekkhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajanakālo samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakālo jinabhūmi nāma. Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhāti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadati.

ពាក្យថា Aṭṭha purisabhūmiyo គឺគាត់ពោលសំដៅយក ភូមិរបស់បុរស ៨ យ៉ាង គឺ មន្ទភូមិ ខិឌ្ឌាភូមិ វីមំសកភូមិ ឧជុគតភូមិ Sេក្ខភូមិ សមណភូមិ ជិនភូមិ និងបន្នភូមិ។ ក្នុងភូមិទាំងនោះ ចាប់តាំងពីថ្ងៃកើតមក ដរាបដល់ ៧ ថ្ងៃ ព្រោះតែចេញមកចាកទីដ៏ចង្អៀត (ផ្ទៃម្ដាយ) សត្វទាំងឡាយរមែងល្ងង់ខ្លៅ វង្វេងវង្វាន់ខ្លាំង។ ភូមិនេះ ហៅថា មន្ទភូមិ។ ចំណែកសត្វទាំងឡាយណាដែលមកពីទុគ្គតិ សត្វទាំងនោះរមែងយំផង ស្រែកទ្រហោផងជាញឹកញាប់។ សត្វទាំងឡាយដែលមកពីសុគតិ រមែងរលឹកឃើញនូវសុគតិនោះរឿយៗ ហើយសើចសប្បាយ។ ភូមិនេះ ឈ្មោះថា ខិឌ្ឌាភូមិ។ ការចាប់ដៃ ឬជើង ឬគ្រែ ឬកៅអីរបស់មាតាបិតា ហើយឈានជើងដើរលើផែនដី ឈ្មោះថា វីមំសកភូមិ។ កាលដែលអាស្រ័យតែជើងខ្លួនឯងអាចដើរទៅបាន ឈ្មោះថា ឧជុគតភូមិ។ កាលជាទីសិក្សានូវសិល្បសាស្ត្រទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សេក្ខភូមិ។ កាលដែលចេញចាកផ្ទះទៅបួស ឈ្មោះថា សមណភូមិ។ កាលដែលបានសេពគប់គ្រូហើយដឹងយល់ ឈ្មោះថា ជិនភូមិ។ ពាក្យថា Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āha គឺសំដៅយកសមណៈដែលមិនបានលាភសក្ការៈ ហៅថា បន្នភូមិ។

Ekūnapaññāsa [Pg.161] ājīvasateti ekūnapaññāsa ājīvavuttisatāni. Paribbājakasateti paribbājakapabbajjasatāni. Nāgāvāsasateti nāgamaṇḍalasatāni. Vīse indriyasateti vīsa indriyasatāni. Tiṃse nirayasateti tiṃsa nirayasatāni. Rajodhātuyoti rajaokiraṇaṭṭhānāni. Hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. Asaññīgabbhāti sāliyavagodhumamuggakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. Nigaṇṭhigabbhāti nigaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. Satta devāti bahū devā, so pana sattāti vadati. Mānusāpi anantā, so sattāti vadati. Satta pisācāti pisācā mahantā, sattāti vadati.

ពាក្យថា Ekūnapaññāsa ājīvasate បានដល់ វិធីចិញ្ចឹមជីវិតរបស់អាជីវកៈ ១៤៩។ ពាក្យថា Paribbājakasate បានដល់ បព្វជ្ជាព្រះបរិព្វាជក ១០០។ ពាក្យថា Nāgāvāsasate បានដល់ ទីលំនៅនៃនាគ ១០០។ ពាក្យថា Vīse indriyasate បានដល់ ឥន្ទ្រីយ ១២០។ ពាក្យថា Tiṃse nirayasate បានដល់ នរក ១៣០។ ពាក្យថា Rajodhātuyo បានដល់ ធូលីដី គឺកន្លែងដែលធូលីធ្លាក់ទៅប៉ះពាល់ គាត់ពោលសំដៅយកខ្នងដៃ ខ្នងជើងជាដើម។ ពាក្យថា Satta saññīgabbhā គាត់ពោលសំដៅយក សត្វអូដ្ឋ គោ លា ពពែ ចៀម សត្វព្រៃ និងក្របី។ ពាក្យថា Asaññīgabbhā គាត់ពោលសំដៅយក ស្រូវសាលី ស្រូវសាលីខ្សាយ ស្រូវបាលី សណ្ដែកបាយ ស្មៅកន្ទុយឆ្កែ ស្មៅវរៈ និងស្មៅកុទ្រូសៈ។ ពាក្យថា Nigaṇṭhigabbhā បានដល់ កំណើតដែលកើតក្នុងថ្នាំង គាត់ពោលសំដៅយក ដើមអំពៅ ដើមឫស្សី ដើមបបុសជាដើម។ ពាក្យថា Satta devā បានដល់ ទេវតាទាំងឡាយមានច្រើន ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះពោលថាមានតែ ៧ ពួកប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីមនុស្សក៏មានច្រើនរាប់មិនអស់ដែរ ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះពោលថាមានតែ ៧ ពួកប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Satta pisācā បានដល់ ពួកបីសាចមានច្រើនណាស់ ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះពោលថាមានតែ ៧ ពួកប៉ុណ្ណោះ។

Sarāti mahāsarā. Kaṇṇamuṇḍa-rathakāra-anotatta-sīhapapātakuḷira-mucalinda-kuṇāladahe gahetvā vadati. Pavuṭāti gaṇṭhikā. Papātāti mahāpapātā. Papātasatānīti khuddakapapātasatāni. Supināti mahāsupinā. Supinasatānīti khuddakasupinasatāni. Mahākappinoti mahākappānaṃ. Ettha ekamhā sarā vassasate vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bālā ca paṇḍitā ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarā sujjhituṃ na sakkoti, bālopi tato uddhaṃ na gacchati.

ពាក្យថា Sarā បានដល់ ស្រះធំៗ គាត់ពោលសំដៅយក ស្រះកណ្ណមុណ្ឌៈ ស្រះរថការៈ ស្រះអនោតត្ត ស្រះសីហបបាតៈ ស្រះកុឡិរៈ ស្រះមុចលិន្ទៈ និងស្រះកុណាលៈ។ ពាក្យថា Pavuṭā បានដល់ ថ្នាំងភ្នំ។ ពាក្យថា Papātā បានដល់ ជ្រោះធំៗ។ ពាក្យថា Papātasatāni បានដល់ ជ្រោះតូចៗ រាប់រយ។ ពាក្យថា Supinā បានដល់ សុបិនធំៗ។ ពាក្យថា Supinasatāni បានដល់ សុបិនតូចៗ រាប់រយ។ ពាក្យថា Mahākappino បានដល់ នៃមហាកប្បទាំងឡាយ។ ក្នុងទីនេះ គាត់ពោលថា ក្នុងស្រះមួយៗ ដល់កំណត់ ១០០ ឆ្នាំៗ គេយកចុងស្បូវដងយកតំណក់ទឹកមួយៗ ចេញរឿយៗ រហូតដល់ស្រះនោះអស់ទឹកគ្មានសល់ ៧ ដង ទើបស្មើនឹង ១ មហាកប្ប។ លទ្ធិរបស់គាត់មានថា ពួកមនុស្សល្ងង់និងពួកបណ្ឌិត រមែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន ក្រោយពីបានឆ្លងកាត់មហាកប្បមានសភាពយ៉ាងនេះអស់ ៨៤ សែនកប្ប។ ឮថា សូម្បីបណ្ឌិតក៏មិនអាចបរិសុទ្ធក្នុងចន្លោះកាលនោះបានឡើយ ហើយសូម្បីមនុស្សល្ងង់ ក៏មិនហួសពីកាលនោះទៅទៀតដែរ។

Sīlenāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. Vatenāti tādisena vatena. Tapenāti tapokammena. Aparipakkaṃ paripāceti nāma yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. Paripakkaṃ phussa phussa byantiṃ karoti nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇaṃ kālaṃ atikkamitvā yāti. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā kātunti dīpeti. Doṇamiteti doṇena mitaṃ viya. Sukhadukkheti sukhadukkhaṃ. Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyanto. Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni. Na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. Ukkaṃsāvakaṃseti ukkaṃsāvakaṃsā, hāpanavaḍḍhanānamevetaṃ vevacanaṃ. Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento [Pg.162] seyyathāpi nāmātiādimāha. Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷaṃ. Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttapamāṇena nibbeṭhiyamānaṃ gacchati, sutte khīṇe tattha tiṭṭhati na gacchati. Evamevaṃ vuttakālato uddhaṃ na gacchatīti dasseti.

ពាក្យថា Sīlena បានដល់ ដោយសីលរបស់អចេលកៈ ឬដោយសីលណាមួយផ្សេងទៀត។ ពាក្យថា Vatena បានដល់ ដោយវត្តមានសភាពយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Tapena បានដល់ ដោយតបៈកម្ម។ ពាក្យថា Aparipakkaṃ paripāceti ឈ្មោះថាធ្វើកម្មដែលមិនទាន់ទុំឲ្យទុំ គឺបុគ្គលណាដែលគិតថា 'អាត្មាអញជាបណ្ឌិត' ហើយព្យាយាមជម្រះកិលេសក្នុងចន្លោះកាលនោះ។ ពាក្យថា Paripakkaṃ phussa phussa byantiṃ karoti ឈ្មោះថាប៉ះពាល់នូវកម្មដែលទុំហើយៗ ធ្វើឲ្យអស់ទៅ គឺបុគ្គលណាដែលគិតថា 'អាត្មាអញជាមនុស្សល្ងង់' ហើយរស់នៅរហូតដល់កន្លងហួសកាលកំណត់ដែលបានពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា Hevaṃ natthi មានសេចក្ដីថា យ៉ាងនេះមិនមានឡើយ។ បង្ហាញសេចក្ដីថា ការធ្វើទាំងពីរយ៉ាងនោះ មិនអាចធ្វើបានឡើយ។ ពាក្យថា Doṇamite បានដល់ ដូចជាគេវាល់ដោយតៅ។ ពាក្យថា Sukhadukkhe បានដល់ សុខនិងទុក្ខ។ ពាក្យថា Pariyantakate បានដល់ មានទីបំផុតដែលកំណត់ទុកហើយដោយកាលកំណត់ដែលបានពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា Natthi hāyanavaḍḍhane បានដល់ ការស៊ុតចុះនិងការចម្រើនឡើងមិនមានឡើយ សេចក្ដីថា សំសារវដ្តរបស់បណ្ឌិតមិនស៊ុតចុះ សំសារវដ្តរបស់មនុស្សល្ងង់ក៏មិនចម្រើនឡើងដែរ។ ពាក្យថា Ukkaṃsāvakaṃse បានដល់ ភាពខ្ពង់ខ្ពស់និងភាពថោកទាប នេះជាវេវចនសព្ទនៃការស៊ុតចុះនិងការចម្រើនឡើងហ្នឹងឯង។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្រេចសេចក្ដីនោះដោយឧបមា ទើបពោលពាក្យថា Seyyathāpi nāma ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Suttaguḷe បានដល់ ដុំអំបោះដែលគេរមូរធ្វើជាដុំ។ ពាក្យថា Nibbeṭhiyamānameva paleti មានសេចក្ដីថា ដុំអំបោះដែលគេឈរនៅលើភ្នំ ឬលើចុងឈើ ហើយគ្រវែងទៅ រមែងរមូរលាតសន្ធឹងទៅតាមប្រវែងអំបោះ កាលណាអំបោះអស់ហើយ វាក៏ឈប់នៅត្រង់កន្លែងនោះ មិនទៅមុខទៀតឡើយ។ បង្ហាញសេចក្ដីថា យ៉ាងណាមិញ សត្វទាំងឡាយក៏មិនទៅហួសពីកាលកំណត់ដែលបានពោលហើយនោះដែរ យ៉ាងនោះឯង។

229. Kimidanti kimidaṃ tava aññāṇaṃ, kiṃ sabbaññu nāma tvanti evaṃ puṭṭho samāno niyativāde pakkhipanto suññaṃ me agārantiādimāha.

២២៩. ពាក្យថា Kimidaṃ មានសេចក្ដីថា ហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនដឹងនូវសេចក្ដីនេះ? តើអ្នកជាសព្វញ្ញូឬអ្វី? កាលដែលត្រូវបានគេសួរយ៉ាងនេះ កាលចង់បញ្ចូលទៅក្នុងនិយតវាទ ទើបពោលពាក្យថា Suññaṃ me agāraṃ ជាដើម។

230. Anussaviko hotīti anussavanissito hoti. Anussavasaccoti savanaṃ saccato gahetvā ṭhito. Piṭakasampadāyāti vaggapaṇṇāsakāya piṭakaganthasampattiyā.

២៣០. ពាក្យថា Anussaviko hoti បានដល់ ជាអ្នកអាស្រ័យនូវការឮតៗ គ្នា។ ពាក្យថា Anussavasacco បានដល់ ជឿតាមការឮមកថាជាការពិត ហើយប្រកាន់ខ្ជាប់។ ពាក្យថា Piṭakasampadāya បានដល់ ដោយការពេញលេញនៃគម្ពីរត្រៃបិដក គឺដោយការពេញលេញនៃគម្ពីរដែលចែកជាវគ្គនិងបណ្ណាសកៈ។

232. Mandoti mandapañño. Momūhoti atimūḷho. Vācāvikkhepaṃ āpajjatīti vācāya vikkhepaṃ āpajjati. Kīdisaṃ? Amarāvikkhepaṃ, apariyantavikkhepanti attho. Atha vā amarā nāma macchajāti. Sā ummujjananimmujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkāti evameva ayampi vādo ito cito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati. Taṃ amarāvikkhepaṃ.

២៣២. ពាក្យថា Mando បានដល់ បុគ្គលមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ។ ពាក្យថា Momūho បានដល់ បុគ្គលអ្នកវង្វេងខ្លាំង។ ពាក្យថា Vācāvikkhepaṃ āpajjatīti សេចក្តីថា ដល់នូវការនិយាយរាយមាយដោយវាចា។ សួរថា តើការរាយមាយបែបណា? ឆ្លើយថា ការរាយមាយមិនមានទីបំផុត ដូចជាត្រីអមរា (អមរាវិក្ខេបៈ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ មួយម៉្យាងទៀត ត្រីម្យ៉ាងឈ្មោះថា អមរា។ ត្រីនោះកាលហែលទៅមកក្នុងទឹក ដោយអំណាចនៃការមុជនិងងើបជាដើម គេមិនអាចចាប់យកបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែវាទៈនេះ ក៏រត់ទៅខាងនេះខាងនោះ មិនដល់នូវការកាន់យកបាន យ៉ាងនោះឯង ហេតុនោះ ទើបហៅថា អមរាវិក្ខេបៈ។ ពាក្យថា Taṃ amarāvikkhepaṃ គឺសំដៅលើអមរាវិក្ខេបៈនោះឯង។

Evantipi me notiādīsu idaṃ kusalanti puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati, tato kiṃ akusalanti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati, kiṃ ubhayato aññathāti vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati, tato tividhenāpi na hotīti te laddhīti vutte ‘‘notipi me no’’ti vadati, tato kiṃ no noti te laddhīti vutte ‘‘no notipi me no’’ti vikkhepamāpajjati, ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati. Nibbijja pakkamatīti attanopi esa satthā avassayo bhavituṃ na sakkoti, mayhaṃ kiṃ sakkhissatīti nibbinditvā pakkamati. Purimesupi anassāsikesu eseva nayo.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា Evantipi me no កាលបើគេសួរថា «នេះជាកុសលឬ?» ក៏ឆ្លើយថា «ទោះជាយ៉ាងនេះ ក៏យល់ឃើញថាមិនមែន» បន្ទាប់មក កាលបើគេសួរថា «ចុះជាអកុសលឬ?» ក៏ឆ្លើយថា «ទោះជាយ៉ាងនោះ ក៏យល់ឃើញថាមិនមែន» កាលបើគេសួរថា «ចុះខុសប្លែកពីធម៌ទាំងពីរយ៉ាងនោះឬ?» ក៏ឆ្លើយថា «ទោះជាយ៉ាងដទៃ ក៏យល់ឃើញថាមិនមែន» បន្ទាប់មក កាលបើគេសួរថា «ចុះលទ្ធិរបស់អ្នកយល់ថា មិនមែនទាំងបីយ៉ាងនោះឬ?» ក៏ឆ្លើយថា «ទោះជាថាមិនមែន ក៏យល់ឃើញថាមិនមែន» បន្ទាប់មក កាលបើគេសួរថា «ចុះលទ្ធិរបស់អ្នកយល់ថា មិនមែនជាមិនមែនឬ?» ក៏ឆ្លើយថា «ទោះជាថាមិនមែនជាមិនមែន ក៏យល់ឃើញថាមិនមែន» គឺដល់នូវការនិយាយរាយមាយ មិនឋិតនៅក្នុងចំណែកណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា Nibbijja pakkamati សេចក្តីថា ជននោះនឿយណាយហើយចៀសចេញទៅ ដោយគិតថា «សូម្បីតែគ្រូនោះ ក៏មិនអាចជាទីពឹងដល់ខ្លួនឯងបានផង ចុះនឹងអាចធ្វើជាទីពឹងដល់ខ្ញុំដូចម្តេចបាន»។ សូម្បីតែក្នុងអនុសាសិកវារៈមុនៗ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។

234. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti yathā pubbe gihibhūto sannidhiṃ katvā vatthukāme paribhuñjati, evaṃ tilataṇḍulasappinavanītādīni sannidhiṃ katvā idāni paribhuñjituṃ abhabboti attho. Nanu ca khīṇāsavassa vasanaṭṭhāne [Pg.163] tilataṇḍulādayo paññāyantīti. No na paññāyanti, na panesa te attano atthāya ṭhapeti, aphāsukapabbajitādīnaṃ atthāya ṭhapeti. Anāgāmissa kathanti. Tassāpi pañca kāmaguṇā sabbasova pahīnā, dhammena pana laddhaṃ vicāretvā paribhuñjati.

២៣៤. ពាក្យថា Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ សេចក្តីថា ក្នុងកាលមុន ជននោះនៅជាគ្រហស្ថ បានសន្សំទុកហើយបរិភោគនូវវត្ថុកាមយ៉ាងណា ឥឡូវនេះ មិនគួរដើម្បីសន្សំទុកនូវល្ង អង្ករ ទឹកដោះថ្លា ទឹកដោះខាប់ជាដើម ហើយបរិភោគយ៉ាងនោះឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សួរថា «ចុះនៅក្នុងទីលំនៅរបស់ព្រះខីណាស្រព គេតែងឃើញមានល្ង និងអង្ករជាដើម មិនមែនឬ?»។ ឆ្លើយថា «មិនមែនជាមិនឃើញនោះទេ គឺឃើញពិតមែន ប៉ុន្តែព្រះខីណាស្រពនោះ មិនបានទុកដាក់របស់ទាំងនោះដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឡើយ គឺលោកទុកដាក់ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមិនសប្បាយជាដើម»។ សួរថា «ចុះចំពោះព្រះអនាគាមី តើដូចម្តេច?»។ ឆ្លើយថា «សូម្បីតែព្រះអនាគាមីនោះ ក៏លះបង់កាមគុណទាំង ៥ បានដោយប្រការទាំងពួងហើយដែរ ប៉ុន្តែលោកតែងពិចារណាហើយទើបបរិភោគនូវបច្ច័យដែលបានមកដោយធម៌»

236. Puttamatāya puttāti so kira imaṃ dhammaṃ sutvā ājīvakā matā nāmāti saññī hutvā evamāha. Ayañhettha attho – ājīvakā matā nāma, tesaṃ mātā puttamatā hoti, iti ājīvakā puttamatāya puttā nāma honti. Samaṇe gotameti samaṇe gotame brahmacariyavāso atthi, aññattha natthīti dīpeti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

២៣៦. ពាក្យថា Puttamatāya puttā ឮថា បរិព្វាជកឈ្មោះសន្ទកៈនោះ បានស្តាប់ធម៌នេះហើយ មានសេចក្តីសម្គាល់ថា «ពួកអាជីវក ឈ្មោះថាស្លាប់ហើយ» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យនេះមានដូចតទៅ៖ ពួកអាជីវក ឈ្មោះថាស្លាប់ហើយ មាតារបស់ពួកអាជីវកទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាស្រីមានកូនស្លាប់ហើយ ព្រោះហេតុនោះ ពួកអាជីវក ទើបឈ្មោះថាជាកូនរបស់ស្រីដែលមានកូនស្លាប់ហើយ។ ពាក្យថា Samaṇe gotame សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរមាននៅក្នុងសមណៈគោតម តែមិនមានក្នុងទីដទៃឡើយ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តី។ ធម៌ដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះ ងាយយល់ស្រាប់គ្រប់កន្លែងហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Sandakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសន្ទកសូត្រ ចប់ហើយ។

7. Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមហាសកុលុទាយិសូត្រ

237. Evaṃ me sutanti mahāsakuludāyisuttaṃ. Tattha moranivāpeti tasmiṃ ṭhāne morānaṃ abhayaṃ ghosetvā bhojanaṃ adaṃsu. Tasmā taṃ ṭhānaṃ moranivāpoti saṅkhaṃ gataṃ. Annabhāroti ekassa paribbājakassa nāmaṃ. Tathā varadharoti. Aññe cāti na kevalaṃ ime tayo, aññepi abhiññātā bahū paribbājakā. Appasaddassa vaṇṇavādīti idha appasaddavinītoti avatvāva idaṃ vuttaṃ. Kasmā? Na hi bhagavā aññena vinītoti.

២៣៧. សូត្រមានជាអាទិ៍ថា Evaṃ me sutaṃ គឺ មហាសកុលុទាយិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា Moranivāpe សេចក្តីថា ក្នុងទីនោះ ពួកជនបានប្រកាសអភ័យទានដល់សត្វក្ងោកទាំងឡាយ ហើយបានឲ្យចំណីអាហារ ព្រោះហេតុនោះ ទីនោះទើបបាននូវឈ្មោះថា «មោរនិវាបៈ»។ ពាក្យថា Annabhāro គឺជាឈ្មោះរបស់បរិព្វាជកម្នាក់។ ពាក្យថា Varadharoti ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា Aññe ca សេចក្តីថា មិនមែនមានតែបរិព្វាជកទាំងបីនាក់នេះប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែនៅមានបរិព្វាជកដទៃទៀតជាច្រើនដែលល្បីល្បាញ។ ពាក្យថា Appasaddassa vaṇṇavādī ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ថា Appasaddavinīto ដូចក្នុងសន្ទកសូត្រឡើយ តែត្រាស់ពាក្យនេះវិញ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនជាបុគ្គលដែលអ្នកដទៃទូន្មានឡើយ។

238. Purimānīti hiyyodivasaṃ upādāya purimāni nāma honti, tato paraṃ purimatarāni. Kutūhalasālāyanti kutūhalasālā nāma paccekasālā natthi, yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti, sā bahūnaṃ – ‘‘ayaṃ kiṃ vadati, ayaṃ kiṃ vadatī’’ti kutūhaluppattiṭṭhānato ‘‘kutūhalasālā’’ti vuccati. ‘‘Kotūhalasālā’’tipi pāṭho. Lābhāti ye evarūpe samaṇabrāhmaṇe daṭṭhuṃ pañhaṃ pucchituṃ [Pg.164] dhammakathaṃ vā nesaṃ sotuṃ labhanti, tesaṃ aṅgamagadhānaṃ ime lābhāti attho.

២៣៨. ពាក្យថា Purimāni សេចក្តីថា សំដៅយកថ្ងៃម្សិលមិញជាដើម ហៅថា ថ្ងៃមុនៗ បន្ទាប់ពីថ្ងៃនោះទៅ ហៅថា ថ្ងៃមុនៗក្រៃលែង។ ពាក្យថា Kutūhalasālāyaṃ សេចក្តីថា សាលាឈ្មោះថា កុតូហលសាលា ជាសាលាដាច់ដោយឡែកមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែសាលាណាដែលពួកសមណព្រាហ្មណ៍ជាអនេកលទ្ធិ តែងតែពោលនូវពាក្យផ្សេងៗ សាលានោះជាទីកើតឡើងនូវសេចក្តីងឿងឆ្ងល់របស់មនុស្សជាច្រើនថា «លោកម្នាក់នេះនិយាយអ្វី? លោកម្នាក់នោះនិយាយអ្វី?» ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «កុតូហលសាលា»។ សូម្បីតែបទថា Kotūhalasālā ក៏ជាបាឋៈមួយដែរ។ ពាក្យថា Lābhā សេចក្តីថា ពួកជនណាដែលរស់នៅក្នុងដែនអង្គៈ និងដែនមគធៈ បានជួប បានសួរប្រស្នា ឬបានស្តាប់ធម្មកថារបស់សមណព្រាហ្មណ៍មានសភាពយ៉ាងនេះ នេះជាលាភរបស់ពួកជនក្នុងដែនអង្គៈ និងដែនមគធៈទាំងនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Saṅghinotiādīsu pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho etesaṃ atthīti saṅghino. Sveva gaṇo etesaṃ atthīti gaṇino. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyāti gaṇācariyā. Ñātāti paññātā pākaṭā. Yathābhuccaguṇehi ceva ayathābhūtaguṇehi ca samuggato yaso etesaṃ atthīti yasassino. Pūraṇādīnañhi ‘‘appiccho santuṭṭho, appicchatāya vatthampi na nivāsetī’’tiādinā nayena yaso samuggato, tathāgatassa ‘‘itipi so bhagavā’’tiādīhi yathābhūtaguṇehi. Titthakarāti laddhikarā. Sādhusammatāti ime sādhū sundarā sappurisāti evaṃ sammatā. Bahujanassāti assutavato ceva andhabālaputhujjanassa vibhāvino ca paṇḍitajanassa. Tattha titthiyā bālajanassa evaṃ sammatā, tathāgato paṇḍitajanassa. Iminā nayena pūraṇo kassapo saṅghītiādīsu attho veditabbo. Bhagavā pana yasmā aṭṭhatiṃsa ārammaṇāni vibhajanto bahūni nibbānaotaraṇatitthāni akāsi, tasmā ‘‘titthakaro’’ti vattuṃ vaṭṭati.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា Saṅghino សេចក្តីថា ពួកជនណាមានសង្ឃ ពោលគឺប្រជុំនៃអ្នកបួស ពួកជននោះឈ្មោះថា សង្ឃី។ ពួកជនណាមានគណៈរបស់ខ្លួន ពួកជននោះឈ្មោះថា គណី។ ពួកជនណាជាអាចារ្យរបស់គណៈនោះ ដោយអំណាចនៃការបង្ហាត់បង្រៀនមារយាទ ពួកជននោះឈ្មោះថា គណាចារ្យ។ ពាក្យថា Ñātā គឺ ដឹងច្បាស់ ល្បីល្បាញ។ ពាក្យថា Yasassino សេចក្តីថា ពួកជនណាមានយសសរសើរដែលល្បីខ្ចរខ្ចាយទៅ ដោយគុណធម៌ពិតខ្លះ និងគុណធម៌មិនពិតខ្លះ ពួកជននោះឈ្មោះថា យសស្សី។ ព្រោះថា យសសរសើររបស់ពួកគ្រូមានបូរណៈជាដើម ល្បីខ្ចរខ្ចាយទៅដោយវិធីមានជាអាទិ៍ថា «ជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិច មានសេចក្តីសន្តោស ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិច សូម្បីតែសម្លៀកបំពាក់ក៏មិនស្លៀកពាក់ឡើយ» ចំណែកឯយសសរសើររបស់ព្រះតថាគត ល្បីខ្ចរខ្ចាយទៅដោយគុណធម៌ពិតប្រាកដ មានជាអាទិ៍ថា Itipi so bhagavā។ ពាក្យថា Titthakarā គឺ អ្នកបង្កើតលទ្ធិ។ ពាក្យថា Sādhusammatā សេចក្តីថា ត្រូវបានសន្មតយ៉ាងនេះថា «លោកទាំងនេះជាអ្នកល្អ ជាអ្នកចម្រើន ជាសប្បុរស»។ ពាក្យថា Bahujanassa សេចក្តីថា របស់អស្សុតវន្តអន្ធពាលបុថុជ្ជនផង និងរបស់បណ្ឌិតជនអ្នកមានប្រាជ្ញាភ្លឺស្វាងផង។ ក្នុងចំណោមជនទាំងនោះ ពួកអន្យតិរ្ថិយ ត្រូវបានពួកពាលជនសន្មតយ៉ាងនោះ ចំណែកឯព្រះតថាគត ត្រូវបានពួកបណ្ឌិតជនសន្មតយ៉ាងនោះ។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា Pūraṇo kassapo saṅghī ដោយវិធីនេះឯង។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះតែព្រះអង្គកាលចែករំលែកនូវអារម្មណ៍ ៣៨ យ៉ាង បានធ្វើនូវកំពង់ជាទីចុះទៅកាន់ព្រះនិព្វានជាច្រើន ព្រោះហេតុនោះ ទើបគួរហៅព្រះអង្គថា «តិត្ថករៈ»។

Kasmā panete sabbepi tattha osaṭāti? Upaṭṭhākarakkhaṇatthañceva lābhasakkāratthañca. Tesañhi evaṃ hoti – ‘‘amhākaṃ upaṭṭhākā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gaccheyyuṃ, te ca rakkhissāma. Samaṇassa ca gotamassa upaṭṭhāke sakkāraṃ karonte disvā amhākampi upaṭṭhākā amhākaṃ sakkāraṃ karissantī’’ti. Tasmā yattha yattha bhagavā osarati, tattha tattha sabbe osaranti.

សួរថា «ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកគ្រូទាំងនោះទាំងអស់គ្នា តែងតែចូលទៅអាស្រ័យនៅក្នុងទីនោះ?»។ ឆ្លើយថា «ដើម្បីរក្សាឧបដ្ឋាករបស់ខ្លួនផង និងដើម្បីលាភសក្ការៈផង»។ ព្រោះថា ពួកគ្រូទាំងនោះមានគំនិតយ៉ាងនេះថា «ពួកឧបដ្ឋាករបស់យើង កុំបីទៅកាន់សមណៈគោតមជាទីពឹងឡើយ យើងនឹងរក្សាពួកឧបដ្ឋាកទាំងនោះ។ មួយវិញទៀត កាលបើឃើញពួកឧបដ្ឋាករបស់សមណៈគោតមធ្វើសក្ការៈបូជា សូម្បីតែពួកឧបដ្ឋាករបស់យើង ក៏នឹងធ្វើសក្ការៈបូជាដល់យើងដែរ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅក្នុងទីកន្លែងណាៗ ពួកគ្រូទាំងអស់នោះ ក៏តែងតែទៅក្នុងទីកន្លែងនោះៗដែរ។

239. Vādaṃ āropetvāti vāde dosaṃ āropetvā. Apakkantāti, apagatā, keci disaṃ pakkantā, keci gihibhāvaṃ pattā, keci imaṃ sāsanaṃ āgatā. Sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ, atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ viparivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jātanti attho. Āropito te vādoti mayā tava vāde doso [Pg.165] āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idāneva nibbeṭhehi. Dhammakkosenāti sabhāvakkosena.

២៣៩. ពាក្យថា Vādaṃ āropetvā សេចក្តីថា លើកទោសក្នុងវាទៈ។ ពាក្យថា Apakkantā គឺ ចៀសចេញទៅ ខ្លះទៅកាន់ទិសដទៃ ខ្លះត្រឡប់ទៅជាគ្រហស្ថវិញ ខ្លះក៏ចូលមកក្នុងសាសនានេះ។ ពាក្យថា Sahitaṃ me សេចក្តីថា វាចារបស់ខ្ញុំប្រកបដោយប្រយោជន៍ ពីរោះរលូន ត្រូវតាមសេចក្តី និងត្រូវតាមហេតុផល នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Asahitaṃ te សេចក្តីថា វាចារបស់អ្នកមិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ឡើយ។ ពាក្យថា Adhiciṇṇaṃ te viparāvattant សេចក្តីថា វាចាណាដែលអ្នកបានសន្សំទុកយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ ដោយអំណាចនៃការសេពគប់អស់រាត្រីដ៏វែង វាចានោះត្រូវបានត្រឡប់ត្រឡិនដោយពាក្យតែមួយម៉ាត់របស់ខ្ញុំ គឺត្រឡប់ត្រឡិនទៅជាមិនមានសេសសល់អ្វីបន្តិចសោះឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Āropito te vādo សេចក្តីថា ទោសក្នុងវាទៈរបស់អ្នក ត្រូវបានខ្ញុំលើកឡើងចោទប្រកាន់ហើយ។ ពាក្យថា Cara vādappamokkhāya សេចក្តីថា ចូរអ្នកដើរទៅ ចូរត្រឡប់ទៅរៀនសូត្រក្នុងទីនោះៗ ដើម្បីដោះខ្លួនឲ្យរួចពីទោសចុះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Nibbeṭhehi vā sace pahosi សេចក្តីថា ប្រសិនបើអ្នកអាចដោយខ្លួនឯង ចូរដោះស្រាយក្នុងពេលឥឡូវនេះចុះ។ ពាក្យថា Dhammakkosena គឺ ការជេរប្រទេចទៅតាមសភាវៈ។

240. Taṃ no sossāmāti taṃ amhākaṃ desitaṃ dhammaṃ suṇissāma. Khuddamadhunti khuddakamakkhikāhi kataṃ daṇḍakamadhuṃ. Anelakanti niddosaṃ apagatamacchikaṇḍakaṃ. Pīḷeyyāti dadeyya. Paccāsīsamānarūpoti pūretvā nu kho no bhojanaṃ dassatīti bhājanahattho paccāsīsamāno paccupaṭṭhito assa. Sampayojetvāti appamattakaṃ vivādaṃ katvā.

២៤០. ពាក្យថា Taṃ no sossāma សេចក្តីថា យើងខ្ញុំនឹងស្តាប់នូវធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយនោះ។ ពាក្យថា Khuddamadhuṃ គឺ ទឹកឃ្មុំប្លង់។ ពាក្យថា Anelakaṃ គឺ ទឹកឃ្មុំដែលមិនមានទោស មិនមានកូនឃ្មុំឡើយ។ ពាក្យថា Pīḷeyya គឺ គប្បីច្របាច់ឲ្យ។ ពាក្យថា Paccāsīsamānarūpo សេចក្តីថា ជាអ្នកកាន់ភាជន៍ឈររង់ចាំដោយសេចក្តីសង្ឃឹមថា «លោកនឹងបំពេញភាជន៍របស់យើង ហើយប្រគេនភោជនដល់យើងដែរឬទេហ្ន៎?»។ ពាក្យថា Sampayojetvā គឺ ធ្វើការជជែកដេញដោលគ្នាបន្តិចបន្តួច។

241. Itarītarenāti lāmakalāmakena. Pavivittoti idaṃ paribbājako kāyavivekamattaṃ sandhāya vadati, bhagavā pana tīhi vivekehi vivittova.

២៤១. ពាក្យថា Itarītarena គឺ ដោយបច្ច័យថោកទាបបំផុត។ ពាក្យថា Pavivitto នេះ បរិព្វាជកពោលសំដៅយកត្រឹមតែកាយវិវេកប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គជាអ្នកស្ងាត់ហើយដោយវិវេកទាំង ៣ តែម្តង។

242. Kosakāhārāpīti dānapatīnaṃ ghare aggabhikkhāṭhapanatthaṃ khuddakasarāvā honti, dānapatino aggabhattaṃ vā tattha ṭhapetvā bhuñjanti, pabbajite sampatte taṃ bhattaṃ tassa denti. Taṃ sarāvakaṃ kosakoti vuccati. Tasmā ye ca ekeneva bhattakosakena yāpenti, te kosakāhārāti. Beluvāhārāti beluvamattabhattāhārā. Samatittikanti oṭṭhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhāsamaṃ. Iminā dhammenāti iminā appāhāratādhammena. Ettha pana sabbākāreneva bhagavā anappāhāroti na vattabbo. Padhānabhūmiyaṃ chabbassāni appāhārova ahosi, verañjāyaṃ tayo māse patthodaneneva yāpesi pālileyyakavanasaṇḍe tayo māse bhisamuḷāleheva yāpesi. Idha pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃ kāle appāhāro ahosiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti. Tasmā yadi te iminā dhammena sakkareyyuṃ, mayā hi te visesatarā. Añño ceva pana dhammo atthi, yena maṃ te sakkarontīti dasseti. Iminā nayena sabbavāresu yojanā veditabbā.

២៤២. ពាក្យថា Kosakāhārā សេចក្តីថា ក្នុងផ្ទះរបស់ទាយកទាំងឡាយ តែងតែមានភាជន៍តូចៗសម្រាប់ដាក់ចង្ហាន់ដ៏ប្រសើរ ពួកទាយកតែងដាក់ចង្ហាន់ដ៏ប្រសើរក្នុងភាជន៍នោះហើយទើបបរិភោគ កាលបើមានអ្នកបួសមកដល់ ក៏ប្រគេនចង្ហាន់នោះដល់អ្នកបួសនោះ។ ភាជន៍តូចនោះ ហៅថា «កោសកៈ»។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកសាវ័កណាដែលញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចង្ហាន់ក្នុងភាជន៍តូចតែមួយ ពួកសាវ័កនោះ ឈ្មោះថា «កោសកាហារៈ»។ ពាក្យថា Beluvāhārā គឺ មានអាហារមានប្រមាណប៉ុនផ្លែពទ្រា។ ពាក្យថា Samatittikaṃ គឺ ស្មើត្រឹមគែមមាត់បាត្រខាងក្រោម។ ពាក្យថា Iminā dhammena គឺ ដោយធម៌គឺភាពជាអ្នកមានអាហារតិចនេះ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មិនគួរនិយាយថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកមិនមានអាហារតិច ដោយប្រការទាំងពួងនោះឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងភូមិជាទីតាំងនៃការតស៊ូ ព្រះអង្គជាអ្នកមានអាហារតិចអស់រយៈពេល ៦ ឆ្នាំ ក្នុងក្រុងវេរញ្ជា ព្រះអង្គញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចង្ហាន់មួយទម្បារដៃអស់រយៈពេល ៣ ខែ ក្នុងព្រៃបាលិលេយ្យកៈ ព្រះអង្គញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយមើមឈូក និងក្រអៅឈូកអស់រយៈពេល ៣ ខែ។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះថា «តថាគតជាអ្នកមានអាហារតិចក្នុងកាលម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯពួកសាវ័ករបស់តថាគត ចាប់តាំងពីសមាទានធុតង្គមក មិនដែលបំផ្លាញធុតង្គឡើយអស់មួយជីវិត»។ ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើពួកសាវ័កទាំងនោះធ្វើសក្ការៈចំពោះតថាគតដោយធម៌នេះ ពួកសាវ័កទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានសេចក្តីវិសេសជាងតថាគតទៅទៀត។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា នៅមានធម៌ដទៃទៀត ដែលពួកសាវ័កទាំងនោះធ្វើសក្ការៈចំពោះតថាគត។ គប្បីដឹងការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួង ដោយវិធីនេះឯង។

Paṃsukūlikāti [Pg.166] samādinnapaṃsukūlikaṅgā. Lūkhacīvaradharāti satthasuttalūkhāni cīvarāni dhārayamānā. Nantakānīti antavirahitāni vatthakhaṇḍāni, yadi hi nesaṃ anto bhaveyya, pilotikāti saṅkhaṃ gaccheyyuṃ. Uccinitvāti phāletvā dubbalaṭṭhānaṃ pahāya thiraṭṭhānameva gahetvā. Alābulomasānīti alābulomasadisasuttāni sukhumānīti dīpeti. Ettāvatā ca satthā cīvarasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo. Atimuttakasusānato hissa puṇṇadāsiyā pārupitvā pātitasāṇapaṃsukūlaṃ gahaṇadivase udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī akampi. Idha pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva kāle paṃsukūlaṃ gaṇhiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti.

ពាក្យថា Paṃsukūlikā គឺ ពួកភិក្ខុអ្នកសមាទាននូវបំសុកូលិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Lūkhacīvaradharā គឺ ពួកភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់នូវចីវរដ៏សៅហ្មង ដែលដេរភ្ជាប់ដោយសរសៃអំបោះក្នុងទីនោះៗ។ ពាក្យថា Nantakāni គឺ បំណែកសំពត់ដែលមិនមានជាយ ព្រោះថា ប្រសិនបើបំណែកសំពត់ទាំងនោះមានជាយ គប្បីដល់នូវការហៅថា «ពិលោតិកា»។ ពាក្យថា Uccinitvā គឺ ហែកចេញហើយ លះបង់កន្លែងដែលធ្លុះធ្លាយទន់ខ្សោយចេញ យកតែត្រង់កន្លែងដែលជាប់មាំមួនប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Alābulomasāni សេចក្តីថា សរសៃអំបោះដែលមានសភាពដូចជាលំអងនៃផ្លែឃ្លោក គឺចីវរដ៏ទន់ល្មើយ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តី។ សូម្បីតែត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ក៏មិនគួរនិយាយថា ព្រះសាស្តាមិនសន្តោសដោយសេចក្តីសន្តោសក្នុងចីវរនោះឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងថ្ងៃដែលព្រះអង្គកាន់យកនូវសំពត់បំសុកូលដែលនាងបុណ្ណទាសីបានគ្របដណ្តប់សាកសព ហើយបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃស្មសានឈ្មោះអតិមុត្តកៈ ព្រះមហាបថពីបានញាប់ញ័ររហូតដល់ព្រំប្រទល់ទឹក។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះថា «តថាគតបានកាន់យកសំពត់បំសុកូលតែក្នុងកាលម្តងប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯពួកសាវ័ករបស់តថាគត ចាប់តាំងពីសមាទានធុតង្គមក មិនដែលបំផ្លាញធុតង្គឡើយអស់មួយជីវិត»។

Piṇḍapātikāti atirekalābhaṃ paṭikkhipitvā samādinnapiṇḍapātikaṅgā. Sapadānacārinoti loluppacāraṃ paṭikkhipitvā samādinnasapadānacārā. Uñchāsake vate ratāti uñchācariyasaṅkhāte bhikkhūnaṃ pakativate ratā, uccanīcagharadvāraṭṭhāyino hutvā kabaramissakaṃ bhattaṃ saṃharitvā paribhuñjantīti attho. Antaragharanti brahmāyusutte ummārato paṭṭhāya antaragharaṃ, idha indakhīlato paṭṭhāya adhippetaṃ. Ettāvatā ca satthā piṇḍapātasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo, appāhāratāya vuttaniyāmeneva pana sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Idha pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva kāle nimantanaṃ na sādayiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti.

ពាក្យថា Piṇḍapātikā (អ្នកត្រាច់ចរដើម្បីបិណ្ឌបាត) បានដល់ ពួកភិក្ខុអ្នកបដិសេធលាភដ៏លើសលុប ហើយសមាទាននូវបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Sapadānacārino (អ្នកត្រាច់ចរទៅតាមលំដាប់ផ្ទះ) បានដល់ ពួកភិក្ខុអ្នកបដិសេធការត្រាច់ចរទៅតាមលោភៈ ហើយសមាទាននូវសបទានចារិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Uñchāsake vate ratā (អ្នកត្រេកអរក្នុងវត្តគឺការស្វែងរកអាហារ) សេចក្តីថា ត្រេកអរក្នុងវត្តជាប្រក្រតីរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ពោលគឺការត្រាច់ចរដើម្បីបិណ្ឌបាត គឺថា ជាអ្នកឈរនៅទៀបច្រកទ្វារផ្ទះខ្ពស់ៗ និងទាបៗ ហើយប្រមូលយកភត្តដែលលាយឡំគ្នា (ដោយអាហារប្លែកៗ) មកឆាន់ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Antaraghara (ក្នុងចន្លោះផ្ទះ ឬក្នុងភូមិ) ក្នុងព្រហ្មាយុរមនោសូត្រ សំដៅយកចាប់តាំងពីធរណីទ្វារទៅ ចំណែកក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកចាប់តាំងពីសសរគោល (ឥន្ទខីល) ទៅ។ ហើយត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ មិនគួរពោលថា ព្រះសាស្តាមិនត្រេកអរដោយសេចក្តីសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាតនោះឡើយ ប៉ុន្តែ គប្បីពន្យល់សេចក្តីទាំងពួងឲ្យពិស្តារ តាមន័យដែលបានពោលមកហើយ ដោយភាពជាព្រះអង្គមានអាហារតិច។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា «តថាគតមិនត្រេកអរនឹងការនិមន្តឆាន់ភត្តតែក្នុងសម័យមួយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកពួកសាវករបស់តថាគត ចាប់តាំងពីសមាទានធុតង្គមក មិនដែលបំផ្លាញធុតង្គអស់មួយជីវិតឡើយ»។

Rukkhamūlikāti channaṃ paṭikkhipitvā samādinnarukkhamūlikaṅgā. Abbhokāsikāti channañca rukkhamūlañca paṭikkhipitvā samādinnaabbhokāsikaṅgā. Aṭṭhamāseti hemantagimhike māse. Antovasse pana cīvarānuggahatthaṃ channaṃ pavisanti. Ettāvatā ca satthā senāsanasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo, senāsanasantoso panassa chabbassikamahāpadhānena ca pālileyyakavanasaṇḍena ca dīpetabbo. Idha pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva kāle channaṃ na pāvisiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti.

ពាក្យថា Rukkhamūlikā (អ្នកនៅក្នុងម្លប់ឈើ) បានដល់ ពួកភិក្ខុអ្នកបដិសេធទីប្រក់ ហើយសមាទាននូវរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Abbhokāsikā (អ្នកនៅក្នុងទីវាល) បានដល់ ពួកភិក្ខុអ្នកបដិសេធទីប្រក់ផង ម្លប់ឈើផង ហើយសមាទាននូវអព្ភោកាសិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Aṭṭhamāse (ក្នុងរយៈពេល ៨ ខែ) បានដល់ ក្នុងខែទាំងឡាយនៃរដូវរងា និងរដូវក្តៅ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងរដូវវស្សា ពួកភិក្ខុទាំងនោះតែងចូលទៅកាន់ទីប្រក់ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការថែរក្សាគ្រឿងចីវរ។ ហើយត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ មិនគួរពោលថា ព្រះសាស្តាមិនត្រេកអរដោយសេចក្តីសន្តោសក្នុងសេនាសនៈនោះឡើយ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីសន្តោសក្នុងសេនាសនៈរបស់ព្រះអង្គ គប្បីបង្ហាញឲ្យឃើញច្បាស់ ដោយការធ្វើទុក្ករកិរិយាដ៏ធំអស់រយៈពេល ៦ ឆ្នាំផង ដោយការគង់នៅក្នុងព្រៃបាលិលេយ្យកៈផង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា «តថាគតមិនចូលទៅកាន់ទីប្រក់តែក្នុងសម័យមួយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកពួកសាវករបស់តថាគត ចាប់តាំងពីសមាទានធុតង្គមក មិនដែលបំផ្លាញធុតង្គអស់មួយជីវិតឡើយ»។

Āraññikāti [Pg.167] gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā samādinnaāraññikaṅgā. Saṅghamajjhe osarantīti abaddhasīmāya kathitaṃ, baddhasīmāyaṃ pana vasantā attano vasanaṭṭhāneyeva uposathaṃ karonti. Ettāvatā ca satthā no pavivittoti na vattabbo, ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisalliyitu’’nti (pārā. 162; 565) evañhissa paviveko paññāyati. Idha pana etamatthaṃ dasseti ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva tathārūpe kāle paṭisalliyiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti. Mamaṃ sāvakāti maṃ sāvakā.

ពាក្យថា Āraññikā (អ្នកនៅក្នុងព្រៃ) បានដល់ ពួកភិក្ខុអ្នកបដិសេធសេនាសនៈជិតស្រុក ហើយសមាទាននូវអារញ្ញិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Saṅghamajjhe osaranti (ចុះមកក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ) សំដៅដល់អពទ្ធសីមា ចំណែកពួកភិក្ខុដែលនៅក្នុងពទ្ធសីមា តែងធ្វើឧបោសថក្នុងកន្លែងលំនៅរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ហើយត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ មិនគួរពោលថា ព្រះសាស្តាមិនមានសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់នោះឡើយ ព្រោះថាសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់របស់ព្រះអង្គ តែងប្រាកដយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតប្រាថ្នានឹងសម្ងំនៅម្នាក់ឯងអស់កន្លះខែ»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា «តថាគតសម្ងំនៅក្នុងសម័យដ៏សមគួរនោះ តែក្នុងកាលម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះ ចំណែកពួកសាវករបស់តថាគត ចាប់តាំងពីសមាទានធុតង្គមក មិនដែលបំផ្លាញធុតង្គអស់មួយជីវិតឡើយ»។ ពាក្យថា Mamaṃ sāvakā គឺបានដល់ Maṃ sāvakā (ពួកសាវករបស់តថាគត)។

244. Sanidānanti sappaccayaṃ. Kiṃ pana appaccayaṃ nibbānaṃ na desetīti. No na deseti, sahetukaṃ pana taṃ desanaṃ katvā deseti, no ahetukanti. Sappāṭihāriyanti purimassevetaṃ vevacanaṃ, sakāraṇanti attho. Taṃ vatāti ettha vatāti nipātamattaṃ.

២៤៤. ពាក្យថា Sanidānaṃ បានដល់ ប្រកបដោយហេតុ (sappaccayaṃ)។ សួរថា ចុះព្រះអង្គមិនសម្តែងនូវព្រះនិព្វានដែលមិនមានបច្ច័យទេឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនមិនសម្តែងនោះទេ ព្រះអង្គតែងសម្តែង ប៉ុន្តែទ្រង់ធ្វើការសម្តែងព្រះនិព្វាននោះឲ្យប្រកបដោយហេតុ មិនមែនគ្មានហេតុនោះឡើយ។ ពាក្យថា Sappāṭihāriyaṃ នេះជាវេវចនៈនៃពាក្យមុននោះឯង មានអត្ថន័យថា ប្រកបដោយហេតុផល (sakāraṇaṃ)។ ក្នុងពាក្យថា Taṃ vata នោះ ពាក្យថា vata គ្រាន់តែជាការធ្លាក់ចុះនៃនិបាតប៉ុណ្ណោះ។

245. Anāgataṃ vādapathanti ajja ṭhapetvā sve vā punadivase vā aḍḍhamāse vā māse vā saṃvacchare vā tassa tassa pañhassa upari āgamanavādapathaṃ. Na dakkhatīti yathā saccako nigaṇṭho attano niggahaṇatthaṃ āgatakāraṇaṃ visesetvā vadanto na addasa, evaṃ na dakkhatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sahadhammenāti sakāraṇena. Antarantarā kathaṃ opāteyyunti mama kathāvāraṃ pacchinditvā antarantare attano kathaṃ paveseyyunti attho. Na kho panāhaṃ, udāyīti, udāyi, ahaṃ ambaṭṭhasoṇadaṇḍakūṭadantasaccakanigaṇṭhādīhi saddhiṃ mahāvāde vattamānepi – ‘‘aho vata me ekasāvakopi upamaṃ vā kāraṇaṃ vā āharitvā dadeyyā’’ti evaṃ sāvakesu anusāsaniṃ na paccāsīsāmi. Mamayevāti evarūpesu ṭhānesu sāvakā mamayeva anusāsaniṃ ovādaṃ paccāsīsanti.

២៤៥. ពាក្យថា Anāgataṃ vādapathaṃ (គន្លងនៃពាក្យសំដីដែលមិនទាន់មកដល់) បានដល់ លើកលែងតែថ្ងៃនេះចេញ ក្នុងថ្ងៃស្អែកក្តី ថ្ងៃបន្ទាប់ក្តី កន្លះខែក្តី មួយខែក្តី មួយឆ្នាំក្តី នូវគន្លងនៃពាក្យសំដីដែលនឹងមកដល់ខាងលើនៃបញ្ហានោះៗ។ ពាក្យថា Na dakkhati (នឹងមិនឃើញ) សេចក្តីថា ហេតុដែលថា ព្រះសមណគោតមនឹងមិនឃើញ ដូចជាសច្ចកនិគ្រន្ថនិយាយបញ្ជាក់ពីហេតុដែលនាំមកនូវការសង្កត់សង្កិនខ្លួនឯង តែខ្លួនឯងបែរជាមើលមិនឃើញនោះ មិនមែនជាឋានៈដែលមានឡើយ។ ពាក្យថា Sahadhammena បានដល់ ដោយប្រកបដោយហេតុផល (sakāraṇena)។ ពាក្យថា Antarantarā kathaṃ opāteyyuṃ សេចក្តីថា កាត់ផ្តាច់នូវវារៈនៃពាក្យសំដីរបស់តថាគត ហើយបញ្ចូលនូវពាក្យសំដីរបស់ខ្លួនក្នុងចន្លោះៗ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Na kho panāhaṃ, udāyi សេចក្តីថា ម្នាលឧទាយិ ទោះបីកាលដែលតថាគតកំពុងធ្វើមហាវាទៈជាមួយអម្ពដ្ឋមាណព សោណទណ្ឌព្រាហ្មណ៍ កូដទន្តព្រាហ្មណ៍ សច្ចកនិគ្រន្ថ ជាដើមក៏ដោយ ក៏តថាគតមិនដែលប្រាថ្នានូវការណែនាំក្នុងពួកសាវកយ៉ាងនេះថា «ឱហ្ន៎ ធ្វើម្តេចហ្ន៎ សូម្បីសាវកម្នាក់របស់តថាគត គប្បីនាំមកនូវឧបមា ឬហេតុផលមកជួយតថាគតខ្លះ» នោះឡើយ។ ពាក្យថា Mamayeva សេចក្តីថា ក្នុងឋានៈមានសភាពយ៉ាងនេះ ពួកសាវកតែងប្រាថ្នាតែការណែនាំ និងឱវាទរបស់តថាគតតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

246. Tesāhaṃ cittaṃ ārādhemīti tesaṃ ahaṃ tassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ gaṇhāmi sampādemi paripūremi, aññaṃ puṭṭho aññaṃ na byākaromi, ambaṃ puṭṭho labujaṃ viya labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ viya. Ettha ca ‘‘adhisīle sambhāventī’’ti vuttaṭṭhāne buddhasīlaṃ nāma kathitaṃ, ‘‘abhikkante ñāṇadassane [Pg.168] sambhāventī’’ti vuttaṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ, ‘‘adhipaññāya sambhāventī’’ti vuttaṭṭhāne ṭhānuppattikapaññā, ‘‘yena dukkhenā’’ti vuttaṭṭhāne saccabyākaraṇapaññā. Tattha sabbaññutaññāṇañca saccabyākaraṇapaññañca ṭhapetvā avasesā paññā adhipaññaṃ bhajati.

២៤៦. ពាក្យថា Tesāhaṃ cittaṃ ārādhemi សេចក្តីថា តថាគតតែងកាន់យក ញ៉ាំងបំណងចិត្តឲ្យសម្រេច ញ៉ាំងចិត្តរបស់សាវកទាំងនោះឲ្យពេញលេញ ដោយការដោះស្រាយនូវបញ្ហានោះ តថាគតកាលដែលគេសួររឿងផ្សេង មិនដែលឆ្លើយរឿងផ្សេងឡើយ ដូចជាកាលដែលគេសួររឿងស្វាយ បែរជាឆ្លើយរឿងខ្នុរព្រៃ ឬកាលដែលគេសួររឿងខ្នុរព្រៃ បែរជាឆ្លើយរឿងស្វាយនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីដែលទ្រង់សម្តែងថា «adhisīle sambhāventi» (តែងសរសើរក្នុងអធិសីល) ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ពុទ្ធសីល។ ក្នុងទីដែលទ្រង់សម្តែងថា «abhikkante ñāṇadassane sambhāventi» (តែងសរសើរក្នុងញាណទស្សនៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់) សំដៅដល់សព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ក្នុងទីដែលទ្រង់សម្តែងថា «adhipaññāya sambhāventi» (តែងសរសើរក្នុងអធិបញ្ញា) សំដៅដល់ឋានុប្បត្តិកបញ្ញា (បញ្ញាដែលកើតឡើងតាមហេតុការណ៍ជាក់ស្តែង)។ ក្នុងទីដែលទ្រង់សម្តែងថា «yena dukkhena» សំដៅដល់សច្ចព្យាករណបញ្ញា (បញ្ញាក្នុងការសម្តែងនូវអរិយសច្ច)។ ក្នុងបញ្ញាទាំងនោះ លើកលែងតែសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងសច្ចព្យាករណបញ្ញាចេញ បញ្ញាដែលនៅសល់ តែងចូលទៅក្នុងចំណែកនៃអធិបញ្ញា។

247. Idāni tesaṃ tesaṃ visesādhigamānaṃ paṭipadaṃ ācikkhanto puna caparaṃ udāyītiādimāha. Tattha abhiññāvosānapāramippattāti abhiññāvosānasaṅkhātañceva abhiññāpāramīsaṅkhātañca arahattaṃ pattā.

២៤៧. ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គកាលនឹងទ្រង់សម្តែងនូវបដិបទាដើម្បីសម្រេចធម៌ដ៏វិសេសនោះៗ ទើបត្រាស់ពាក្យថា Puna caparaṃ udāyi ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Abhiññāvosānapāramippattā បានដល់ ពួកភិក្ខុដែលបានដល់នូវព្រះអរហត្ត ដែលពោលគឺទីបំផុតនៃអភិញ្ញាផង ដែលពោលគឺត្រើយនៃអភិញ្ញាផង។

Sammappadhāneti upāyapadhāne. Chandaṃ janetīti kattukamyatākusalacchandaṃ janeti. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ pavatteti. Cittaṃ paggaṇhātīti cittaṃ ukkhipati. Padahatīti upāyapadhānaṃ karoti. Bhāvanāya pāripūriyāti vaḍḍhiyā paripūraṇatthaṃ. Apicettha – ‘‘yā ṭhiti, so asammoso…pe… yaṃ vepullaṃ, sā bhāvanāpāripūrī’’ti (vibha. 406) evaṃ purimaṃ purimassa pacchimaṃ pacchimassa atthotipi veditabbaṃ.

ពាក្យថា Sammappadhāne បានដល់ ក្នុងសេចក្តីព្យាយាមដែលជាឧបាយ (ដើម្បីសម្រេចមគ្គផល)។ ពាក្យថា Chandaṃ janeti បានដល់ ញ៉ាំងកុសលច្ឆន្ទៈគឺភាពជាអ្នកចង់ធ្វើឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Vāyamati បានដល់ ធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាម។ ពាក្យថា Vīriyaṃ ārabhati បានដល់ ញ៉ាំងវីរិយៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Cittaṃ paggaṇhāti បានដល់ លើកស្ទួយចិត្ត។ ពាក្យថា Padahati បានដល់ ធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមដែលជាឧបាយ។ ពាក្យថា Bhāvanāya pāripūriyā បានដល់ ដើម្បីបំពេញនូវការចម្រើន។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ពាក្យមុនជាអត្ថរបស់ពាក្យមុន ពាក្យក្រោយជាអត្ថរបស់ពាក្យក្រោយ តាមន័យថា «ការតាំងនៅណា នេះជាការមិនវង្វេង... សេចក្តីធំទូលាយណា នេះជាការបំពេញនូវការចម្រើន» ដូច្នេះជាដើម។

Imehi pana sammappadhānehi kiṃ kathitaṃ? Kassapasaṃyuttapariyāyena sāvakassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā. Vuttañhetaṃ tattha –

សួរថា ចុះដោយសម្មប្បធានទាំងឡាយនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអ្វី? ឆ្លើយថា ទ្រង់សម្តែងនូវបុព្វភាគបដិបទារបស់ពួកសាវក ដោយន័យនៃកស្សបសំយុត្ត។ ព្រោះថា សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងកស្សបសំយុត្តនោះថា៖

‘‘Cattārome, āvuso, sammappadhānā. Katame cattāro? Idhāvuso, bhikkhu, anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti. Uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti. Anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti. Uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karotī’’ti (saṃ. ni. 2.145).

«ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ សម្មប្បធានទាំងឡាយនេះ មាន ៤ យ៉ាង។ តើសម្មប្បធាន ៤ យ៉ាង គឺអ្វីខ្លះ? ម្នាលអាវុសោ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ តែងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយគិតថា “អកុសលធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើងដល់អាត្មាអញ ប្រសិនបើកើតឡើង គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍”។ តែងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយគិតថា “អកុសលធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយដល់អាត្មាអញ ប្រសិនបើមិនលះបង់ទេ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍”។ តែងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយគិតថា “កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើងដល់អាត្មាអញ ប្រសិនបើមិនកើតឡើងទេ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍”។ តែងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយគិតថា “កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយដល់អាត្មាអញ ប្រសិនបើរលត់ទៅវិញ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍”» ដូច្នេះ។

Ettha ca pāpakā akusalāti lobhādayo veditabbā. Anuppannā kusalā dhammāti samathavipassanā ceva maggo ca, uppannā kusalā nāma samathavipassanāva. Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanako [Pg.169] nāma natthi. So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati. Purimasmimpi vā samathavipassanāva gahetabbāti vuttaṃ, taṃ pana na yuttaṃ.

ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា pāpakā akusalā (អកុសលធម៌ដ៏លាមក) គប្បីដឹងថា បានដល់ លោភៈជាដើម។ ពាក្យថា anuppannā kusalā dhammā (កុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើង) គប្បីដឹងថា បានដល់ សមថៈ វិបស្សនា និងមគ្គ ចំណែកឯកុសលធម៌ដែលកើតឡើងហើយ បានដល់ សមថៈ និងវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាមគ្គ កាលដែលកើតឡើងម្តងហើយរលត់ទៅ ឈ្មោះថាប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍នោះ មិនមានឡើយ ព្រោះថាមគ្គនោះ តែងរលត់ទៅដោយការឲ្យនូវបច្ច័យដល់ផលប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត មានពាក្យពោលថា សូម្បីក្នុងវារៈមុន ក៏គប្បីកាន់យកតែសមថៈ និងវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែពាក្យនោះមិនសមគួរឡើយ។

Tattha ‘‘uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantī’’ti atthassa āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira khīṇāsavatthero ‘‘mahācetiyañca mahābodhiñca vandissāmī’’ti samāpattilābhinā bhaṇḍagāhakasāmaṇerena saddhiṃ janapadato mahāvihāraṃ āgantvā vihārapariveṇaṃ pāvisi. Sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghe cetiyaṃ vandamāne cetiyaṃ vandanatthāya na nikkhami. Kasmā? Khīṇāsavānañhi tīsu ratanesu mahantaṃ gāravaṃ hoti. Tasmā bhikkhusaṅghe vanditvā paṭikkamante manussānaṃ sāyamāsabhuttavelāyaṃ sāmaṇerampi ajānāpetvā ‘‘cetiyaṃ vandissāmī’’ti ekakova nikkhami. Sāmaṇero – ‘‘kiṃ nu kho thero avelāya ekakova gacchati, jānissāmī’’ti upajjhāyassa padānupadiko nikkhami. Thero anāvajjanena tassa āgamanaṃ ajānanto dakkhiṇadvārena cetiyaṅgaṇaṃ āruhi. Sāmaṇeropi anupadaṃyeva āruḷho.

ក្នុងសេចក្តីនោះ ដើម្បីញ៉ាំងអត្ថថា «សមថៈ និងវិបស្សនាដែលកើតឡើងហើយ កាលដែលសាបសូន្យទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍» ឲ្យច្បាស់លាស់ គប្បីដឹងនូវរឿងរ៉ាវនេះ៖ ឮថា មានព្រះថេរៈជាខីណាស្រពមួយអង្គ គិតថា “អាត្មាអញនឹងថ្វាយបង្គំមហាចេតិយ និងមហាពោធិ” ហើយក៏បានធ្វើដំណើរពីជនបទមកកាន់មហាវីហារ ចូលទៅកាន់បរិវេណវិហារ ជាមួយសាមណេរអ្នកកាន់បរិក្ខារដែលជាអ្នកបានសមាបត្តិ។ ក្នុងពេលល្ងាច កាលដែលភិក្ខុសង្ឃជាច្រើនកំពុងថ្វាយបង្គំចេតិយ ព្រះថេរៈមិនទាន់ចេញទៅដើម្បីថ្វាយបង្គំចេតិយឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ពួកព្រះខីណាស្រពតែងមានសេចក្តីគោរពយ៉ាងក្រៃលែងក្នុងរតនត្រ័យ។ ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលភិក្ខុសង្ឃថ្វាយបង្គំរួចត្រឡប់ទៅវិញ ហើយជាពេលដែលមនុស្សទាំងឡាយបរិភោគអាហារល្ងាច ព្រះថេរៈមិនឲ្យសាមណេរដឹងឡើយ ហើយក៏ចេញទៅតែមួយអង្គឯង ដោយគិតថា “អាត្មាអញនឹងថ្វាយបង្គំចេតិយ”។ សាមណេរគិតថា “តើព្រះថេរៈនិមន្តទៅតែមួយអង្គឯងក្នុងពេលខុសកាលវេលាដើម្បីអ្វីហ្ន៎ អាត្មាអញនឹងដឹងឲ្យបាន” ហើយក៏ដើរតាមដានជើងរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ចេញទៅ។ ព្រោះតែមិនបានពិចារណា ព្រះថេរៈមិនដឹងការមករបស់សាមណេរនោះឡើយ ហើយក៏ឡើងទៅកាន់លានចេតិយតាមទ្វារទិសខាងត្បូង។ សាមណេរក៏ឡើងតាមដានជើងទៅជាប់ៗគ្នាដែរ។

Mahāthero mahācetiyaṃ ulloketvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā haṭṭhapahaṭṭho cetiyaṃ vandati. Sāmaṇero therassa vandanākāraṃ disvā ‘‘upajjhāyo me ativiya pasannacitto vandati, kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjaṃ kareyyā’’ti cintesi. Thero vanditvā uṭṭhāya sirasi añjaliṃ ṭhapetvā mahācetiyaṃ ulloketvā ṭhito. Sāmaṇero ukkāsitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpesi. Thero parivattetvā olokento ‘‘kadā āgatosī’’ti pucchi. Tumhākaṃ cetiyaṃ vandanakāle, bhante. Ativiya pasannā cetiyaṃ vandittha kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjeyyāthāti? Āma sāmaṇera imasmiṃ cetiye viya aññatra ettakaṃ dhātūnaṃ nidhānaṃ nāma natthi, evarūpaṃ asadisaṃ mahāthūpaṃ pupphāni labhitvā ko na pūjeyyāti. Tena hi, bhante, adhivāsetha, āharissāmīti tāvadeva jhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā himavantaṃ gantvā vaṇṇagandhasampannapupphāni parissāvanaṃ pūretvā mahāthere dakkhiṇamukhato pacchimaṃ mukhaṃ asampatteyeva āgantvā pupphaparissāvanaṃ hatthe ṭhapetvā ‘‘pūjetha, bhante,’’ti āha. Thero ‘‘atimandāni no sāmaṇera pupphānī’’ti āha. Gacchatha, bhante, bhagavato guṇe āvajjitvā pūjethāti.

ព្រះមហាថេរៈសម្លឹងមើលមហាចេតិយ ញ៉ាំងបីតិមានព្រះពុទ្ធជាអារម្មណ៍ឲ្យកើតឡើង ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយល្អនូវគុណទាំងពួង ហើយមានចិត្តរីករាយយ៉ាងក្រៃលែង ថ្វាយបង្គំចេតិយ។ សាមណេរឃើញអាការៈថ្វាយបង្គំរបស់ព្រះថេរៈហើយ គិតថា “ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់អាត្មាអញ មានចិត្តជ្រះថ្លាខ្លាំងណាស់ ទើបថ្វាយបង្គំយ៉ាងនេះ តើគួរតែបានផ្កាទាំងឡាយមកបូជាដែរឬទេហ្ន៎?”។ ព្រះថេរៈថ្វាយបង្គំរួចក្រោកឈរឡើង លើកដៃប្រណម្យដាក់លើក្បាល សម្លឹងមើលមហាចេតិយហើយឈរនៅ។ សាមណេរក៏ក្អកហឹកៗ ដើម្បីឲ្យព្រះថេរៈដឹងថាខ្លួនបានមកដល់។ ព្រះថេរៈងាកមកមើល ហើយសួរថា “នែសាមណេរ ឯងមកតាំងពីកាលណា?”។ សាមណេរឆ្លើយថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំព្រះករុណាមកក្នុងពេលដែលលោកម្ចាស់កំពុងថ្វាយបង្គំចេតិយ។ លោកម្ចាស់មានចិត្តជ្រះថ្លាខ្លាំងណាស់ ទើបថ្វាយបង្គំចេតិយ តើលោកម្ចាស់ចង់បានផ្កាទាំងឡាយមកបូជាដែរឬទេ?”។ ព្រះថេរៈតបថា “អើ សាមណេរ ទីដទៃដែលជាទីតម្កល់ព្រះសារីរិកធាតុច្រើនដូចជាក្នុងចេតិយនេះ មិនមានឡើយ មហាស្តូបដ៏រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមមិនបានមានសភាពយ៉ាងនេះ បើបានផ្កាមក តើនរណានឹងមិនបូជា?”។ សាមណេរពោលថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ បើដូច្នោះ សូមលោកម្ចាស់រង់ចាំសិនចុះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងទៅនាំយកមក” ភ្លាមនោះក៏ចូលឈាន ហើយប្រើឫទ្ធិហោះទៅកាន់ព្រៃហេមពាន្ត បេះផ្កាដែលប្រកបដោយពណ៌និងក្លិនក្រអូបពេញតម្រងទឹក ហើយត្រឡប់មកវិញ ក្នុងពេលដែលព្រះមហាថេរៈមិនទាន់ដើរពីទិសខាងត្បូងទៅដល់ទិសខាងលិចនៅឡើយ ក៏ប្រគេនតម្រងទឹកដែលពេញដោយផ្កានោះទៅក្នុងដៃរបស់ព្រះថេរៈ ហើយពោលថា “សូមលោកម្ចាស់បូជាចុះ ព្រះករុណា”។ ព្រះថេរៈពោលថា “នែសាមណេរ ផ្ការបស់យើងទាំងឡាយនេះ តិចតួចណាស់ហ្ន៎”។ សាមណេរពោលថា “សូមលោកម្ចាស់និមន្តទៅចុះ ព្រះករុណា សូមលោកម្ចាស់ពិចារណាដល់ព្រះពុទ្ធគុណ ហើយបូជាចុះ”។

Thero [Pg.170] pacchimamukhanissitena sopāṇena āruyha kucchivedikābhūmiyaṃ pupphapūjaṃ kātuṃ āraddho. Vedikābhūmiyaṃ paripuṇṇāni pupphāni patitvā dutiyabhūmiyaṃ jaṇṇupamāṇena odhinā pūrayiṃsu. Tato otaritvā pādapiṭṭhikapantiṃ pūjesi. Sāpi paripūri. Paripuṇṇabhāvaṃ ñatvā heṭṭhimatale vikiranto agamāsi. Sabbaṃ cetiyaṅgaṇaṃ paripūri. Tasmiṃ paripuṇṇe ‘‘sāmaṇera pupphāni na khīyantī’’ti āha. Parissāvanaṃ, bhante, adhomukhaṃ karothāti. Adhomukhaṃ katvā cālesi, tadā pupphāni khīṇāni. Parissāvanaṃ sāmaṇerassa datvā saddhiṃ hatthipākārena cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā pariveṇaṃ gacchanto cintesi – ‘‘yāva mahiddhiko vatāyaṃ sāmaṇero, sakkhissati nu kho imaṃ iddhānubhāvaṃ rakkhitu’’nti. Tato ‘‘na sakkhissatī’’ti disvā sāmaṇeramāha – ‘‘sāmaṇera tvaṃ idāni mahiddhiko, evarūpaṃ pana iddhiṃ nāsetvā pacchimakāle kāṇapesakāriyā hatthena madditakañjiyaṃ pivissasī’’ti. Daharakabhāvassa nāmesa dosoyaṃ, so upajjhāyassa kathāyaṃ saṃvijjitvā – ‘‘kammaṭṭhānaṃ me, bhante, ācikkhathā’’ti na yāci, amhākaṃ upajjhāyo kiṃ vadatīti taṃ pana asuṇanto viya agamāsi.

ព្រះថេរៈឡើងតាមកាំជណ្តើរដែលផ្អែកទៅទិសខាងលិច ហើយចាប់ផ្តើមធ្វើការបូជាផ្កានៅលើជាន់ខឿនខាងក្នុង។ ផ្កាទាំងឡាយដែលពេញប្រៀបនៅលើជាន់ខឿននោះ បានធ្លាក់ចុះទៅពេញជាន់ទីពីរ មានកម្រិតត្រឹមក្បាលជង្គង់។ បន្ទាប់មក ព្រះថេរៈចុះពីជាន់នោះហើយ ក៏បូជាថ្នាក់ខឿនខាងក្រោម។ ថ្នាក់នោះក៏ពេញប្រៀបដែរ។ កាលដឹងថាពេញហើយ ព្រះថេរៈក៏ដើរព្រួសផ្កាទៅលើផ្ទៃដីខាងក្រោម។ ទីធ្លាចេតិយទាំងអស់ក៏ពេញប្រៀបដោយផ្កា។ កាលបើទីធ្លានោះពេញហើយ ព្រះថេរៈក៏ពោលថា «នែសាមណេរ ផ្កាទាំងឡាយមិនអស់សោះ»។ សាមណេរក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកធ្វើតម្រងទឹកឲ្យផ្កាប់ចុះ»។ ព្រះថេរៈធ្វើឲ្យផ្កាប់ចុះហើយក៏រលាស់ ក្នុងកាលនោះ ផ្កាទាំងឡាយក៏អស់ទៅ។ ព្រះថេរៈប្រគល់តម្រងទឹកឲ្យទៅសាមណេរហើយ ធ្វើប្រទក្សិណព្រះចេតិយ ៣ ជុំ ព្រមដោយរបងដំរី ហើយថ្វាយបង្គំក្នុងទី ៤ កន្លែង កាលដើរទៅកាន់បរិវេណ ក៏គិតថា «ឱ! សាមណេរនេះមានឫទ្ធិច្រើនណាស់តើ នាងនឹងអាចរក្សាអានុភាពនៃឫទ្ធិនេះបានដែរឬទេហ្ន៎?»។ បន្ទាប់មក កាលយល់ឃើញថា «មិនអាចរក្សាបានឡើយ» ទើបពោលនឹងសាមណេរថា «នែសាមណេរ ឥឡូវនេះអ្នកមានឫទ្ធិច្រើនណាស់ ប៉ុន្តែអ្នកនឹងបំផ្លាញឫទ្ធិមានសភាពយ៉ាងនេះ ហើយក្នុងកាលជាខាងក្រោយ នឹងត្រូវផឹកទឹកបបរដែលច្របាច់ដោយដៃនៃស្រីត្បាញអំបោះខ្វាក់ភ្នែកម្ខាង»។ នេះជាទោសនៃភាពជាក្មេងខ្ចី សាមណេរនោះសូម្បីតក់ស្លុតនឹងពាក្យរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ក៏មិនបានសូមថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមប្រាប់កម្មដ្ឋានដល់ខ្ញុំករុណាផង» ឡើយ តែធ្វើដូចជាមិនឮពាក្យនោះថា «ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើងពោលអ្វីហ្ន៎?» ហើយក៏ដើរចេញទៅ។

Thero mahācetiyañca mahābodhiñca vanditvā sāmaṇeraṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā anupubbena kuṭeḷitissamahāvihāraṃ agamāsi. Sāmaṇero upajjhāyassa padānupadiko hutvā bhikkhācāraṃ na gacchati, ‘‘kataraṃ gāmaṃ pavisatha, bhante,’’ti pucchitvā pana ‘‘idāni me upajjhāyo gāmadvāraṃ patto bhavissatī’’ti ñatvā attano ca upajjhāyassa ca pattacīvaraṃ gahetvā ākāsena gantvā therassa pattacīvaraṃ datvā piṇḍāya pavisati. Thero sabbakālaṃ ovadati – ‘‘sāmaṇera mā evamakāsi, puthujjaniddhi nāma calā anibaddhā, asappāyaṃ rūpādiārammaṇaṃ labhitvā appamattakeneva bhijjati, santāya samāpattiyā parihīnāya brahmacariyavāso santhambhituṃ na sakkotī’’ti. Sāmaṇero ‘‘kiṃ katheti mayhaṃ upajjhāyo’’ti sotuṃ na icchati, tatheva karoti. Thero anupubbena cetiyavandanaṃ karonto kammubinduvihāraṃ nāma gato. Tattha vasantepi there sāmaṇero tatheva karoti.

ព្រះថេរៈថ្វាយបង្គំព្រះមហាចេតិយ និងព្រះមហាពោធិហើយ ឲ្យសាមណេរកាន់យកនូវបាត្រនិងចីវរ ហើយក៏ស្តេចទៅកាន់កុដេឡិតិស្សមហាវਿਹារតាមលំដាប់។ សាមណេរដើរតាមក្រោយដានជើងរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ តែមិនបានដើរទៅបិណ្ឌបាតជាមួយឡើយ កាលសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើលោកនឹងចូលទៅកាន់ភូមិណា?» ហើយ លុះដឹងថា «ឥឡូវនេះ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើងប្រហែលជាទៅដល់ទ្វារភូមិហើយ» ក៏កាន់យកបាត្រនិងចីវររបស់ខ្លួននិងរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ហោះទៅតាមអាកាស ប្រគល់បាត្រនិងចីវរថ្វាយព្រះថេរៈ រួចហើយក៏ចូលទៅបិណ្ឌបាត។ ព្រះថេរៈតែងតែប្រដៅសាមណេរគ្រប់កាលថា «នែសាមណេរ អ្នកកុំធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះឡើយ ធម្មតាឫទ្ធិរបស់បុថុជ្ជន តែងរញ្ជួយ មិនទៀងទាត់ កាលបើបានជួបនឹងអារម្មណ៍មានរូបជាដើមដែលមិនជាទីសប្បាយ ឫទ្ធិនោះក៏រមែងវិនាសទៅដោយហេតុបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ កាលបើឈានសមាបត្តិដែលមានស្រាប់សាបសូន្យទៅហើយ ការនៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយធម៌ក៏មិនអាចតាំងនៅបានឡើយ»។ សាមណេរមិនចង់ស្តាប់ថា «ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើងនិយាយអ្វីហ្ន៎?» ក៏នៅតែធ្វើសម្តែងឫទ្ធិយ៉ាងនោះដដែល។ ព្រះថេរៈកាលធ្វើការថ្វាយបង្គំចេតិយតាមលំដាប់ ក៏បានទៅដល់វិហារឈ្មោះ កម្មុពិន្ទុវិហារ។ សូម្បីកាលព្រះថេរៈគង់នៅក្នុងវិហារនោះ សាមណេរក៏នៅតែធ្វើសម្តែងឫទ្ធិយ៉ាងនោះដដែល។

Athekadivasaṃ [Pg.171] ekā pesakāradhītā abhirūpā paṭhamavaye ṭhitā kammabindugāmato nikkhamitvā padumassaraṃ oruyha gāyamānā pupphāni bhañjati. Tasmiṃ samaye sāmaṇero padumassaramatthakena gacchati, gacchanto pana silesikāya kāṇamacchikā viya tassā gītasadde bajjhi. Tāvadevassa iddhi antarahitā, chinnapakkhakāko viya ahosi. Santasamāpattibalena pana tattheva udakapiṭṭhe apatitvā simbalitūlaṃ viya patamānaṃ anupubbena padumasaratīre aṭṭhāsi. So vegena gantvā upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā nivatti. Mahāthero ‘‘pagevetaṃ mayā diṭṭhaṃ, nivāriyamānopi na nivattissatī’’ti kiñci avatvā piṇḍāya pāvisi.

គ្រានោះ ថ្ងៃមួយ នាងកូនស្រីរបស់អ្នកត្បាញអំបោះម្នាក់ មានរូបឆោមស្រស់ស្អាត ស្ថិតនៅក្នុងបឋមវ័យ បានចេញពីភូមិកម្មុពិន្ទុ ចុះទៅកាន់ស្រះឈូក កាលច្រៀងបណ្តើរ ក៏បេះផ្កាឈូកបណ្តើរ។ ក្នុងសម័យនោះ សាមណេរហោះទៅលើអាកាសពីលើស្រះឈូក កាលកំពុងហោះទៅ ក៏ជាប់ជំពាក់នឹងសំឡេងច្រៀងរបស់នាងនោះ ដូចជាសត្វរុយខ្វាក់ភ្នែកម្ខាងជាប់នឹងជ័រស្អិតដូច្នោះ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ឫទ្ធិរបស់សាមណេរនោះក៏បាត់បង់ទៅ ត្រឡប់ជាមានសភាពដូចជាក្អែកស្លាបបាក់។ ប៉ុន្តែ ដោយកម្លាំងនៃសមាបត្តិដែលធ្លាប់មាន សាមណេរមិនធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទឹកនោះឡើយ គឺធ្លាក់ចុះសន្សឹមៗដូចជាសំឡីរកា ហើយក៏ទៅឈរនៅលើច្រាំងស្រះឈូកតាមលំដាប់។ សាមណេរនោះប្រញាប់ប្រញាល់ដើរទៅ ប្រគល់បាត្រនិងចីវរថ្វាយព្រះឧបជ្ឈាយ៍ហើយក៏ត្រឡប់មកវិញ។ ព្រះមហាថេរៈគិតថា «រឿងនេះ អាត្មាអញបានឃើញមុនរួចទៅហើយ សូម្បីហាមឃាត់ក៏សាមណេរនេះមិនត្រឡប់ឡើយ» ទើបមិនមានពាក្យអ្វីមួយម៉ាត់ ហើយក៏ចូលទៅបិណ្ឌបាត។

Sāmaṇero gantvā padumasaratīre aṭṭhāsi tassā paccuttaraṇaṃ āgamayamāno. Sāpi sāmaṇeraṃ ākāsena gacchantañca puna āgantvā ṭhitañca disvā ‘‘addhā esa maṃ nissāya ukkaṇṭhito’’ti ñatvā ‘‘paṭikkama sāmaṇerā’’ti āha. So paṭikkami. Itarā paccuttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, bhante,’’ti pucchi. So tamatthaṃ ārocesi. Sā bahūhi kāraṇehi gharāvāse ādīnavaṃ brahmacariyavāse ānisaṃsañca dassetvā ovadamānāpi tassa ukkaṇṭhaṃ vinodetuṃ asakkontī – ‘‘ayaṃ mama kāraṇā evarūpāya iddhiyā parihīno, na dāni yuttaṃ pariccajitu’’nti idheva tiṭṭhāti vatvā gharaṃ gantvā mātāpitūnaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Tepi āgantvā nānappakāraṃ ovadamānā vacanaṃ aggaṇhantaṃ āhaṃsu – ‘‘tvaṃ amhe uccakulāti sallakkhesi, mayaṃ pesakārā. Sakkhissasi pesakārakammaṃ kātu’’nti sāmaṇero āha – ‘‘upāsaka gihibhūto nāma pesakārakammaṃ vā kareyya naḷakārakammaṃ vā, kiṃ iminā sāṭakamattena lobhaṃ karothā’’ti. Pesakāro udare baddhasāṭakaṃ datvā gharaṃ netvā dhītaraṃ adāsi.

សាមណេរទៅឈរនៅលើច្រាំងស្រះឈូក រង់ចាំនាងនោះឡើងពីទឹក។ នាងនោះឃើញសាមណេរហោះទៅលើអាកាសផង ត្រឡប់មកឈរនៅទីនោះវិញផង ក៏ដឹងថា «សាមណេរនេះច្បាស់ជាអផ្សុកចង់សឹក ព្រោះអាស្រ័យនឹងយើងហើយ» ទើបពោលថា «លោកសាមណេរ សូមថយចេញទៅសិន»។ សាមណេរក៏ថយចេញទៅ។ នាងនោះឡើងពីទឹក ស្លៀកសំពត់រួចហើយ ក៏ចូលទៅជិតសាមណេរនោះ សួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើមានការអ្វី?»។ សាមណេរក៏ប្រាប់រឿងនោះ។ នាងនោះបង្ហាញទោសក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្ទះ និងអានិសង្សក្នុងការរស់នៅជាអ្នកបួស ដោយហេតុជាច្រើន កាលទូន្មានប្រដៅយ៉ាងនេះ សូម្បីមិនអាចបន្ទោបង់សេចក្តីអផ្សុករបស់សាមណេរនោះបាន ក៏គិតថា «សាមណេរនេះសាបសូន្យចាកឫទ្ធិមានសភាពយ៉ាងនេះព្រោះតែយើង ឥឡូវនេះ មិនគួរនឹងបោះបង់គាត់ចោលឡើយ» ទើបពោលថា «សូមលោកឈរចាំនៅទីនេះសិនចុះ» រួចក៏ទៅផ្ទះ ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះដល់មាតាបិតា។ មាតាបិតាទាំងនោះមកហើយ ក៏ទូន្មានប្រដៅដោយប្រការផ្សេងៗ កាលសាមណេរមិនព្រមទទួលស្តាប់ពាក្យទូន្មាន ទើបពោលថា «លោកសាមណេរ លោកគិតថាយើងជាត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ឬ? ពួកយើងជាអ្នកត្បាញអំបោះ។ តើលោកអាចធ្វើការងារត្បាញអំបោះបានដែរឬទេ?»។ សាមណេរពោលថា «ឧបាសក ធម្មតាមនុស្សជាគ្រហស្ថ នឹងធ្វើការងារត្បាញអំបោះក្តី ការងារត្បាញឫស្សីក្តី ក៏ធ្វើបានដែរ ហេតុអ្វីក៏អ្នករាល់គ្នាមកធ្វើសេចក្តីលោភលន់ត្រឹមតែសំពត់មួយផ្ទាំងនេះ?»។ អ្នកត្បាញអំបោះក៏ប្រគល់សំពត់សម្រាប់ចងចង្កេះឲ្យទៅសាមណេរ រួចនាំទៅផ្ទះ ហើយប្រគល់កូនស្រីឲ្យទៅ។

So pesakārakammaṃ uggaṇhitvā pesakārehi saddhiṃ sālāya kammaṃ karoti. Aññesaṃ itthiyo pātova bhattaṃ sampādetvā āhariṃsu, tassa bhariyā na tāva āgacchati. So itaresu kammaṃ vissajjetvā bhuñjamānesu tasaraṃ vaṭṭento nisīdi. Sā pacchā agamāsi. Atha naṃ so ‘‘aticirena [Pg.172] āgatāsī’’ti tajjesi. Mātugāmo ca nāma api cakkavattirājānaṃ attani paṭibaddhacittaṃ ñatvā dāsaṃ viya sallakkheti. Tasmā sā evamāha – ‘‘aññesaṃ ghare dārupaṇṇaloṇādīni sannihitāni, bāhirato āharitvā dāyakā pesanatakārakāpi atthi, ahaṃ pana ekikāva, tvampi mayhaṃ ghare idaṃ atthi idaṃ natthīti na jānāsi. Sace icchasi, bhuñja, no ce icchasi, mā bhuñjā’’ti. So ‘‘na kevalañca ussūre bhattaṃ āharasi, vācāyapi maṃ ghaṭṭesī’’ti kujjhitvā aññaṃ paharaṇaṃ apassanto tameva tasaradaṇḍakaṃ tasarato luñcitvā khipi. Sā taṃ āgacchantaṃ disvā īsakaṃ parivatti. Tasaradaṇḍakassa ca koṭi nāma tikhiṇā hoti, sā tassā parivattamānāya akkhikoṭiyaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Sā ubhohi hatthehi vegena akkhiṃ aggahesi, bhinnaṭṭhānato lohitaṃ paggharati. So tasmiṃ kāle upajjhāyassa vacanaṃ anussari – ‘‘idaṃ sandhāya maṃ upajjhāyo ‘anāgate kāle kāṇapesakāriyā hatthehi madditakañjiyaṃ pivissasī’ti āha, idaṃ therena diṭṭhaṃ bhavissati, aho dīghadassī ayyo’’ti mahāsaddena rodituṃ ārabhi. Tamenaṃ aññe – ‘‘alaṃ, āvuso, mā rodi, akkhi nāma bhinnaṃ na sakkā rodanena paṭipākatikaṃ kātu’’nti āhaṃsu. So ‘‘nāhametamatthaṃ rodāmi, apica kho imaṃ sandhāya rodāmī’’ti sabbaṃ paṭipāṭiyā kathesi. Evaṃ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattanti.

នាយសាមណេរដែលសឹកហើយនោះ រៀនរបរត្បាញអំបោះ ហើយក៏ធ្វើការងារនៅក្នុងរោងត្បាញជាមួយពួកអ្នកត្បាញអំបោះដទៃទៀត។ ភរិយារបស់អ្នកដទៃតែងតែរៀបចំអាហារយកមកឲ្យតាំងពីព្រលឹម តែភរិយារបស់ខ្លួនមិនទាន់មកដល់ឡើយ។ កាលបើអ្នកដទៃទៀតឈប់សម្រាកពីការងារហើយកំពុងបរិភោគអាហារ នាយនោះក៏អង្គុយមូរត្រសាល់។ នាងនោះមកដល់ជាខាងក្រោយ។ គ្រានោះ នាយនោះក៏គំរាមកំហែងនាងថា «នាងឯងមកយឺតណាស់»។ ធម្មតាស្រី្ត កាលបើដឹងថាបុរសមានចិត្តស្រឡាញ់ជំពាក់នឹងខ្លួន សូម្បីតែព្រះរាជាចក្រពត្តិ ក៏នាងចាត់ទុកដូចជាខ្ញុំបម្រើដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ នាងទើបពោលយ៉ាងនេះថា «នៅក្នុងផ្ទះរបស់អ្នកដទៃ គេមានអុស ស្លឹកឈើ និងអំបិលជាដើមរៀបចំទុកជាស្រេច ហើយមានអ្នករកមកឲ្យពីខាងក្រៅ និងមានអ្នកបម្រើចាំធ្វើតាមបង្គាប់ទៀតផង ចំណែកខ្ញុំវិញ គឺធ្វើតែម្នាក់ឯង ឯអ្នកវិញក៏មិនដែលដឹងថា នៅក្នុងផ្ទះរបស់ខ្ញុំមានរបស់នេះ ឬមិនមានរបស់នោះឡើយ។ បើចង់ស៊ី ក៏ស៊ីទៅ បើមិនចង់ស៊ីទេ ក៏កុំស៊ី»។ នាយនោះខឹងក្រោធថា «មិនត្រឹមតែយកបាយមកឲ្យទាំងថ្ងៃត្រង់ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងនិយាយប៉ះពាល់ដល់អញទៀត» កាលមិនឃើញគ្រឿងប្រហារដទៃ ក៏ដកយកឈើកូនត្រសាល់នោះចេញពីត្រសាល់ ហើយគប់ទៅ។ នាងឃើញឈើនោះហោះមក ក៏ងាកចេញបន្តិច។ ចុងឈើកូនត្រសាល់នោះមានសភាពស្រួច កាលនាងងាកចេញ ចុងឈើនោះក៏ចាក់ចូលទៅចំកន្ទុយភ្នែករបស់នាង។ នាងយកដៃទាំងពីរខ្ទប់ភ្នែកយ៉ាងលឿន ឈាមក៏ហូរចេញពីកន្លែងដែលមុតនោះ។ ក្នុងកាលនោះ នាយនោះក៏នឹកឃើញពាក្យរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ថា «ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើង សំដៅយកហេតុនេះឯង ទើបពោលនឹងយើងថា 'ក្នុងអនាគតកាល អ្នកនឹងត្រូវផឹកទឹកបបរដែលច្របាច់ដោយដៃនៃស្រីត្បាញអំបោះខ្វាក់ភ្នែកម្ខាង' រឿងនេះ ព្រះថេរៈច្បាស់ជាបានឃើញជាមុនហើយ ឱ! លោកម្ចាស់មានប្រាជ្ញាមើលឃើញវែងឆ្ងាយណាស់តើ» ហើយក៏ចាប់ផ្តើមយំសោកយ៉ាងខ្លាំង។ មនុស្សដទៃទៀតនិយាយនឹងនាយនោះថា «កុំឡើយ អាវុសោ កុំយំអី ភ្នែកដែលខូចហើយ មិនអាចធ្វើឲ្យជាឡើងវិញដោយសារការយំឡើយ»។ នាយនោះពោលថា «ខ្ញុំមិនមែនយំដោយសាររឿងនេះទេ ប៉ុន្តែខ្ញុំយំដោយសារនឹកឃើញរឿងនេះវិញទេ» ហើយក៏រៀបរាប់រឿងរ៉ាវទាំងអស់តាមលំដាប់។ យ៉ាងនេះឯង សមថៈនិងវិបស្សនាដែលកើតឡើងហើយ កាលបើសាបសូន្យទៅ តែងប្រែប្រួលទៅជាមិនជាប្រយោជន៍វិញ។

Aparampi vatthu – tiṃsamattā bhikkhū kalyāṇimahācetiyaṃ vanditvā aṭavimaggena mahāmaggaṃ otaramānā antarāmagge jhāmakhette kammaṃ katvā āgacchantaṃ ekaṃ manussaṃ addasaṃsu. Tassa sarīraṃ masimakkhitaṃ viya ahosi. Masimakkhitaṃyeva ekaṃ kāsāvaṃ kacchaṃ pīḷetvā nivatthaṃ, olokiyamāno jhāmakhāṇuko viya khāyati. So divasabhāge kammaṃ katvā upaḍḍhajjhāyamānānaṃ dārūnaṃ kalāpaṃ ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ vippakiṇṇehi kesehi kummaggena āgantvā bhikkhūnaṃ sammukhe aṭṭhāsi. Sāmaṇerā disvā aññamaññaṃ olokayamānā, – ‘‘āvuso, tuyhaṃ pitā tuyhaṃ mahāpitā tuyhaṃ mātulo’’ti hasamānā gantvā ‘‘konāmo tvaṃ upāsakā’’ti nāmaṃ pucchiṃsu. So nāmaṃ pucchito vippaṭisārī hutvā dārukalāpaṃ chaḍḍetvā [Pg.173] vatthaṃ saṃvidhāya nivāsetvā mahāthere vanditvā ‘‘tiṭṭhatha tāva, bhante,’’ti āha. Mahātherā aṭṭhaṃsu.

រឿងមួយទៀត៖ ភិក្ខុទាំងឡាយប្រមាណ ៣០ រូប ថ្វាយបង្គំព្រះកល្យាណីមហាចេតិយហើយ កាលចុះមកកាន់ផ្លូវធំតាមផ្លូវព្រៃ ក៏បានឃើញបុរសម្នាក់កំពុងដើរមកពីធ្វើការងារក្នុងចម្ការដែលដុតរួចនៅកណ្តាលផ្លូវ។ រាងកាយរបស់បុរសនោះប្រឡាក់ប្រឡូសដោយធ្យូង ដូចជាខ្មៅដុសក្អែល។ គាត់ស្លៀកសំពត់កាសាវៈមួយផ្ទាំងដែលប្រឡាក់ធ្យូងដែរ ដោយចងក្រវាត់ចង្កេះយ៉ាងណែន កាលបើគេមើលទៅ ឃើញដូចជាគល់ឈើដែលឆេះខ្លោច។ គាត់ធ្វើការងារអស់មួយថ្ងៃហើយ ក៏លីអុសមួយបាច់ដែលឆេះខ្លោចពាក់កណ្តាលដាក់លើខ្នង សក់ក្បាលកញ្រ្ជោលរញ៉េរញ៉ៃ ដើរមកតាមផ្លូវវាង ហើយមកឈរនៅចំពោះមុខភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពួកសាមណេរឃើញហើយ ក៏សម្លឹងមើលមុខគ្នាទៅវិញទៅមក សើចចំអកថា «នែអាវុសោ នេះជាឪពុករបស់អ្នក នេះជាជីតារបស់អ្នក នេះជាអ៊ំប្រុសរបស់អ្នក» ហើយដើរទៅសួរឈ្មោះថា «នែឧបាសក តើអ្នកមានឈ្មោះអ្វី?»។ បុរសនោះកាលបើគេសួរឈ្មោះ ក៏មានសេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ ទើបដាក់បាច់អុសចុះ រៀបចំសំពត់ស្លៀកពាក់ឲ្យបានត្រឹមត្រូវ រួចថ្វាយបង្គំព្រះមហាថេរទាំងឡាយ ពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកបង្អង់ចាំបន្តិចសិន»។ ព្រះមហាថេរទាំងឡាយក៏បង្អង់ចាំ។

Daharasāmaṇerā āgantvā mahātherānaṃ sammukhāpi parihāsaṃ karonti. Upāsako āha – ‘‘bhante, tumhe maṃ passitvā parihasatha, ettakeneva matthakaṃ pattamhāti mā sallakkhetha. Ahampi pubbe tumhādisova samaṇo ahosiṃ. Tumhākaṃ pana cittekaggatāmattakampi natthi, ahaṃ imasmiṃ sāsane mahiddhiko mahānubhāvo ahosiṃ, ākāsaṃ gahetvā pathaviṃ karomi, pathaviṃ ākāsaṃ. Dūraṃ gaṇhitvā santikaṃ karomi, santikaṃ dūraṃ. Cakkavāḷasatasahassaṃ khaṇena vinivijjhāmi. Hatthe me passatha, idāni makkaṭahatthasadisā, ahaṃ imeheva hatthehi idha nisinnova candimasūriye parāmasiṃ. Imesaṃyeva pādānaṃ candimasūriye pādakathalikaṃ katvā nisīdiṃ. Evarūpā me iddhi pamādena antarahitā, tumhe mā pamajjittha. Pamādena hi evarūpaṃ byasanaṃ pāpuṇanti. Appamattā viharantā jātijarāmaraṇassa antaṃ karonti. Tasmā tumhe maññeva ārammaṇaṃ karitvā appamattā hotha, bhante,’’ti tajjetvā ovādamadāsi. Te tassa kathentasseva saṃvegaṃ āpajjitvā vipassamānā tiṃsajanā tattheva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti. Evampi uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantīti veditabbā.

ពួកសាមណេរក្មេងៗ ដើរមកហើយ ក៏ធ្វើការសើចចំអកសូម្បីនៅចំពោះមុខព្រះមហាថេរទាំងឡាយ។ ឧបាសកពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ លោកឃើញខ្ញុំហើយក៏សើចចំអក សូមលោកកុំគិតថា 'ពួកយើងដល់នូវត្រើយត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឡើយ'។ កាលពីមុន ខ្ញុំក៏ធ្លាប់ជាសមណៈដូចជាលោកទាំងឡាយដែរ។ ប៉ុន្តែ សូម្បីតែសេចក្តីស្ងប់ចិត្តត្រឹមតែមួយខណៈ ក៏លោកទាំងឡាយមិនទាន់មានឡើយ ចំណែកខ្ញុំវិញ ធ្លាប់ជាអ្នកមានឫទ្ធិច្រើន មានអានុភាពច្រើនក្នុងសាសនានេះ ខ្ញុំអាចកាន់យកអាកាសធ្វើជាផែនដីបាន កាន់យកផែនដីធ្វើជាអាកាសបាន។ ខ្ញុំអាចធ្វើទីឆ្ងាយឲ្យទៅជាទីជិត ធ្វើទីជិតឲ្យទៅជាទីឆ្ងាយបាន។ ខ្ញុំអាចទម្លុះទម្លាយសកលលោកធាតុមួយសែនចក្រវាឡក្នុងមួយរំពេចបាន។ សូមលោកមើលដៃរបស់ខ្ញុំចុះ ឥឡូវនេះ មានសភាពដូចជាដៃស្វាទៅហើយ តែខ្ញុំធ្លាប់បានយកដៃទាំងពីរនេះ អង្គុយនៅទីនេះឯង ហើយស្ទាបអង្អែលព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យបាន។ ខ្ញុំធ្លាប់បានយកជើងទាំងពីរនេះ ធ្វើព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យឲ្យជាកម្រាលទ្រនាប់ជើង ហើយអង្គុយពីលើ។ ឫទ្ធិមានសភាពយ៉ាងនេះរបស់ខ្ញុំ ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញព្រោះតែសេចក្តីប្រមាទ លោកទាំងឡាយកុំប្រមាទឡើយ។ ព្រោះថា មនុស្សទាំងឡាយរមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាសមានសភាពយ៉ាងនេះដោយសារសេចក្តីប្រមាទ។ ជនទាំងឡាយណាដែលមិនប្រមាទ រស់នៅ រមែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃជាតិ ជរា និងមរណៈបាន។ ព្រោះហេតុនោះ បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ សូមលោកយកខ្លួនខ្ញុំនេះឯងធ្វើជាអារម្មណ៍ ហើយកុំប្រមាទឡើយ» ឧបាសកបានគំរាមកំហែងហើយក៏ផ្តល់ឱវាទយ៉ាងនេះ។ ភិក្ខុទាំង ៣០ រូបនោះ កាលដែលឧបាសកកំពុងនិយាយ ក៏កើតសេចក្តីសង្វេគ ចម្រើនវិបស្សនា ហើយក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងទីនោះឯង។ យ៉ាងនេះឯង សមថៈនិងវិបស្សនាដែលកើតឡើងហើយ កាលបើសាបសូន្យទៅ តែងប្រែប្រួលទៅជាមិនជាប្រយោជន៍វិញ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះចុះ។

Anuppannānaṃ pāpakānanti cettha ‘‘anuppanno vā kāmāsavo na uppajjatī’’tiādīsu vuttanayena attho veditabbo. Uppannānaṃ pāpakānanti ettha pana catubbidhaṃ uppannaṃ vattamānuppannaṃ bhutvāvigatuppannaṃ, okāsakatuppannaṃ, bhūmiladdhuppannanti. Tattha ye kilesā vijjamānā uppādādisamaṅgino, idaṃ vattamānuppannaṃ nāma. Kamme pana javite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipāko bhutvā vigataṃ nāma. Kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhavitvā vigataṃ nāma. Tadubhayampi bhutvāvigatuppannanti saṅkhaṃ gacchati. Kusalākusalaṃ kammaṃ aññassa kammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, evaṃ kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti saṅkhaṃ gacchati. Idaṃ okāsakatuppannaṃ nāma. Pañcakkhandhā pana vipassanāya bhūmi nāma. Te atītādibhedā honti. Tesu anusayitakilesā pana atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Atītakhandhesu anusayitāpi hi appahīnāva honti, anāgatakhandhesu, paccuppannakhandhesu [Pg.174] anusayitāpi appahīnāva honti. Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma. Tenāhu porāṇā – ‘‘tāsu tāsu bhūmīsu asamugghātitakilesā bhūmiladdhuppannāti saṅkhaṃ gacchantī’’ti.

សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងពាក្យថា «Anuppannānaṃ pāpakānaṃ» (នៃធម៌ទាំងឡាយដ៏លាមកដែលមិនទាន់កើតឡើង) នេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលទុកហើយក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «anuppanno vā kāmāsavo na uppajjati» (កាមាសវៈដែលមិនទាន់កើតឡើង ក៏មិនកើតឡើង) នោះចុះ។ ចំណែកពាក្យថា «uppannānaṃ pāpakānaṃ» (នៃធម៌ទាំងឡាយដ៏លាមកដែលកើតឡើងហើយ) នេះ ពាក្យថា «uppanna» (កើតឡើងហើយ) មាន ៤ យ៉ាងគឺ៖ វត្តមានុប្បន្នៈ (កើតឡើងក្នុងបច្ចុប្បន្ន) ១, ភុត្វាវិគតុប្បន្នៈ (កើតឡើងហើយរលត់ទៅ) ១, ឱកាសកតុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយបានឱកាស) ១, ភូមិលទ្ធុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយបាននូវភូមិ) ១។ ក្នុង uppanna ទាំង ៤ នោះ កិលេសទាំងឡាយណាដែលកំពុងមាន កំពុងប្រកបដោយខណៈមានឧប្បាទខណៈជាដើម នេះហៅថា «វត្តមានុប្បន្នៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើកម្មជវនៈរត់ទៅហើយ វិបាកដែលសោយរសនៃអារម្មណ៍ហើយរលត់ទៅ ឈ្មោះថា «ភុត្វាវិគតៈ» (កើតឡើងហើយប្រាសទៅ)។ កម្មដែលកើតឡើងហើយរលត់ទៅ ឈ្មោះថា «ភុត្វាវិគតៈ»។ ធម៌ទាំងពីរយ៉ាងនោះ តែងដល់នូវការរាប់ថា «ភុត្វាវិគតុប្បន្នៈ»។ កម្មជាកុសលនិងអកុសល រារាំងវិបាកនៃកម្មដទៃ ហើយធ្វើឱកាសដល់វិបាករបស់ខ្លួន កាលបើឱកាសត្រូវបានធ្វើឡើងយ៉ាងនេះហើយ វិបាកដែលកំពុងកើតឡើង រាប់ចាប់តាំងពីការធ្វើឱកាសមក តែងដល់នូវការរាប់ថា «កើតឡើងហើយ»។ នេះហៅថា «ឱកាសកតុប្បន្នៈ»។ ចំណែកឯបញ្ចក្ខន្ធ ឈ្មោះថាជាភូមិនៃវិបស្សនា។ បញ្ចក្ខន្ធទាំងនោះ រមែងចែកចេញជាអតីតជាដើម។ កិលេសដែលដេកសម្ងំ (អនុសយកិលេស) ក្នុងបញ្ចក្ខន្ធទាំងនោះ មិនគប្បីពោលថា ជាអតីត ឬជាអនាគត ឬក៏ជាបច្ចុប្បន្នឡើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាអនុសយកិលេសដែលដេកសម្ងំក្នុងអតីតក្ខន្ធ ក៏មិនទាន់លះបង់ដែរ, អនុសយកិលេសដែលដេកសម្ងំក្នុងអនាគតក្ខន្ធ និងបច្ចុប្បន្នក្ខន្ធ ក៏មិនទាន់លះបង់ដូចគ្នា។ នេះហៅថា «ភូមិលទ្ធុប្បន្នៈ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយពោលថា «កិលេសទាំងឡាយដែលមិនទាន់កម្ចាត់បង់ក្នុងភូមិទាំងឡាយនោះៗ តែងដល់នូវការរាប់ថា ភូមិលទ្ធុប្បន្នៈ»។

Aparampi catubbidhaṃ uppannaṃ samudācāruppannaṃ, ārammaṇādhigahituppannaṃ, avikkhambhituppannaṃ asamugghātituppannanti. Tattha sampati vattamānaṃyeva samudācāruppannaṃ nāma. Sakiṃ cakkhūni ummīletvā ārammaṇe nimitte gahite anussaritānussaritakkhaṇe kilesā nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Ārammaṇassa adhigahitattā. Yathā kiṃ? Yathā khīrarukkhassa kuṭhāriyā āhatāhataṭṭhāne khīraṃ na nikkhamissatīti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ ārammaṇādhigahituppannaṃ nāma. Samāpattiyā avikkhambhitā kilesā pana imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Avikkhambhitattā. Yathā kiṃ? Yathā sace khīrarukkhe kuṭhāriyā āhaneyyuṃ, imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyāti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ avikkhambhituppannaṃ nāma. Maggena asamugghātitakilesā pana bhavagge nibbattassāpi uppajjantīti purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Idaṃ asamugghātituppannaṃ nāma.

ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «uppanna» (កើតឡើងហើយ) មាន ៤ យ៉ាងដទៃទៀតគឺ៖ សមុទាចារុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយការប្រព្រឹត្តកន្លង) ១, អារម្មណាធិគហិតុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយការស្ទាក់ចាប់អារម្មណ៍) ១, អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយមិនទាន់សង្កត់សង្កិនទុក) ១, អសមុគ្ឃាតិតុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយមិនទាន់កម្ចាត់បង់ដាច់ស្រឡះ) ១។ ក្នុង uppanna ទាំង ៤ នោះ កិលេសដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនេះឯង ឈ្មោះថា «សមុទាចារុប្បន្នៈ»។ កាលបើបើកភ្នែកឡើងតែម្តង ហើយកាន់យកនូវនិមិត្តក្នុងអារម្មណ៍ហើយ ក្នុងខណៈដែលរលឹកឃើញរឿយៗ មិនគប្បីពោលថា កិលេសទាំងឡាយនឹងមិនកើតឡើងនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះអារម្មណ៍ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់យកហើយ។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាដើមឈើមានជ័រ កាលបើគេយកពូថៅទៅកាប់ចំកន្លែងណាៗ មិនគប្បីពោលថា ជ័រនឹងមិនហូរចេញមកនោះឡើយ យ៉ាងណាមិញ នេះក៏យ៉ាងនោះដែរ។ នេះហៅថា «អារម្មណាធិគហិតុប្បន្នៈ»។ ចំណែកកិលេសទាំងឡាយដែលមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិនទុកដោយសមាបត្តិ មិនគប្បីពោលថា នឹងមិនកើតឡើងក្នុងទីឈ្មោះនេះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិនទុក។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាប្រសិនបើគេយកពូថៅទៅកាប់ដើមឈើមានជ័រ មិនគប្បីពោលថា ជ័រនឹងមិនហូរចេញមកក្នុងទីឈ្មោះនេះឡើយ យ៉ាងណាមិញ នេះក៏យ៉ាងនោះដែរ។ នេះហៅថា «អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នៈ»។ ចំណែកកិលេសទាំងឡាយដែលមិនទាន់បានកម្ចាត់បង់ដោយមគ្គ ទោះបីជាបុគ្គលដែលកើតក្នុងភវគ្គ (ភពដ៏កំពូល) ក៏គប្បីកើតឡើងបានដែរ សេចក្តីនេះគប្បីពន្យល់ពិស្តារតាមន័យមុននោះឯង។ នេះហៅថា «អសមុគ្ឃាតិតុប្បន្នៈ»។

Imesu uppannesu vattamānuppannaṃ bhutvāvigatuppannaṃ okāsakatuppannaṃ samudācāruppannanti catubbidhaṃ uppannaṃ na maggavajjhaṃ, bhūmiladdhuppannaṃ ārammaṇādhigahituppannaṃ avikkhambhituppannaṃ asamugghātituppannanti catubbidhaṃ maggavajjhaṃ. Maggo hi uppajjamāno ete kilese pajahati. So ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Vuttampi cetaṃ –

ក្នុងបណ្តា uppanna ទាំងនេះ uppanna ទាំង ៤ យ៉ាងគឺ វត្តមានុប្បន្នៈ ភុត្វាវិគតុប្បន្នៈ ឱកាសកតុប្បន្នៈ និងសមុទាចារុប្បន្នៈ មិនមែនជាធម៌ដែលមគ្គគប្បីសម្លាប់ (លះបង់) ឡើយ។ ចំណែកឯ uppanna ទាំង ៤ យ៉ាងគឺ ភូមិលទ្ធុប្បន្នៈ អារម្មណាធិគហិតុប្បន្នៈ អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នៈ និងអសមុគ្ឃាតិតុប្បន្នៈ ជាធម៌ដែលមគ្គគប្បីសម្លាប់ (លះបង់)។ ព្រោះថាកាលបើមគ្គកើតឡើង រមែងលះបង់នូវកិលេសទាំងនេះ។ មគ្គនោះលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយណា កិលេសទាំងនោះ មិនគប្បីពោលថា ជាអតីត ឬជាអនាគត ឬក៏ជាបច្ចុប្បន្នឡើយ។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា៖

‘‘Hañci atīte kilese pajahati, tena hi khīṇaṃ khepeti, niruddhaṃ nirodheti, vigataṃ vigameti atthaṅgataṃ atthaṅgameti. Atītaṃ yaṃ natthi, taṃ pajahati. Hañci anāgate kilese pajahati, tena hi ajātaṃ pajahati, anibbattaṃ, anuppannaṃ, apātubhūtaṃ pajahati. Anāgataṃ yaṃ natthi, taṃ pajahati, hañci paccuppanne kilese pajahati, tena hi ratto rāgaṃ pajahati, duṭṭho dosaṃ, mūḷho mohaṃ, vinibaddho mānaṃ, parāmaṭṭho diṭṭhiṃ, vikkhepagato uddhaccaṃ, aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ, thāmagato anusayaṃ pajahati. Kaṇhasukkadhammā yuganaddhā samameva vattanti. Saṃkilesikā maggabhāvanā hoti…pe… tena hi natthi maggabhāvanā, natthi phalasacchikiriyā, natthi kilesappahānaṃ, natthi dhammābhisamayoti. Atthi [Pg.175] maggabhāvanā…pe… atthi dhammābhisamayoti. Yathā kathaṃ viya, seyyathāpi taruṇo rukkho ajātaphalo…pe… apātubhūtāyeva na pātubhavantī’’ti.

«ប្រសិនបើមគ្គលះបង់កិលេសទាំងឡាយជាអតីត បើដូច្នោះ មគ្គឈ្មោះថាធ្វើកិលេសដែលអស់ហើយឱ្យអស់ទៅទៀត ធ្វើកិលេសដែលរលត់ហើយឱ្យរលត់ទៅទៀត ធ្វើកិលេសដែលប្រាសទៅហើយឱ្យប្រាសទៅទៀត ធ្វើកិលេសដែលវិនាសទៅហើយឱ្យវិនាសទៅទៀត។ មគ្គឈ្មោះថាលះបង់កិលេសជាអតីតដែលមិនមាន។ ប្រសិនបើមគ្គលះបង់កិលេសទាំងឡាយជាអនាគត បើដូច្នោះ មគ្គឈ្មោះថាលះបង់កិលេសដែលមិនទាន់កើត មិនទាន់ដុះដាល មិនទាន់កើតឡើង មិនទាន់ប្រាកដឡើង។ មគ្គឈ្មោះថាលះបង់កិលេសជាអនាគតដែលមិនមាន។ ប្រសិនបើមគ្គលះបង់កិលេសទាំងឡាយជាបច្ចុប្បន្ន បើដូច្នោះ បុគ្គលអ្នកត្រេកអរ ឈ្មោះថាលះបង់រាគៈ បុគ្គលអ្នកប្រទូស្ត ឈ្មោះថាលះបង់ទោស បុគ្គលអ្នកវង្វេង ឈ្មោះថាលះបង់មោហៈ បុគ្គលអ្នកជាប់ជំពាក់ ឈ្មោះថាលះបង់មានៈ បុគ្គលអ្នកស្ទាបអង្អែល (ប្រកាន់ខុស) ឈ្មោះថាលះបង់ទិដ្ឋិ បុគ្គលអ្នកដល់នូវការរាយមាយ ឈ្មោះថាលះបង់ឧទ្ធច្ចៈ បុគ្គលអ្នកមិនទាន់ដល់នូវការសម្រេច (សង្ស័យ) ឈ្មោះថាលះបង់វិចិកិច្ឆា បុគ្គលអ្នកដល់នូវកម្លាំង (ដេកសម្ងំ) ឈ្មោះថាលះបង់អនុសយៈ។ ធម៌ខ្មៅ (អកុសល) និងធម៌ស (កុសល) ឈ្មោះថាប្រព្រឹត្តទៅទន្ទឹមគ្នាជាគូ។ ការចម្រើនមគ្គ ឈ្មោះថាប្រកបដោយកិលេស... បើដូច្នោះ ការចម្រើនមគ្គក៏មិនមាន ការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវផលក៏មិនមាន ការលះបង់កិលេសក៏មិនមាន ការត្រាស់ដឹងធម៌ក៏មិនមាន។ (ប៉ុន្តែ) ការចម្រើនមគ្គមានពិតមែន... ការត្រាស់ដឹងធម៌មានពិតមែន។ សេចក្តីនេះប្រៀបដូចជាអ្វី? ប្រៀបដូចជាដើមឈើខ្ចីដែលមិនទាន់មានផ្លែ... ផ្លែទាំងឡាយដែលមិនទាន់ប្រាកដឡើង ក៏មិនប្រាកដឡើងឡើយ»។

Iti pāḷiyaṃ ajātaphalarukkho āgato, jātaphalarukkhena pana dīpetabbaṃ. Yathā hi saphalo taruṇambarukkho, tassa phalāni manussā paribhuñjeyyuṃ, sesāni pātetvā pacchiyo pūreyyuṃ. Athañño puriso taṃ pharasunā chindeyya, tenassa neva atītāni phalāni nāsitāni honti, na anāgatapaccuppannāni nāsitāni. Atītāni hi manussehi paribhuttāni, anāgatāni anibbattāni, na sakkā nāsetuṃ. Yasmiṃ pana samaye so chinno, tadā phalāniyeva natthīti paccuppannānipi anāsitāni. Sace pana rukkho acchinno, athassa pathavīrasañca āporasañca āgamma yāni phalāni nibbatteyyuṃ, tāni nāsitāni honti. Tāni hi ajātāneva na jāyanti, anibbattāneva na nibbattanti, apātubhūtāneva na pātubhavanti, evameva maggo nāpi atītādibhede kilese pajahati, nāpi na pajahati. Yesañhi kilesānaṃ maggena khandhesu apariññātesu uppatti siyā, maggena uppajjitvā khandhānaṃ pariññātattā te kilesā ajātāva na jāyanti, anibbattāva na nibbattanti, apātubhūtāva na pātubhavanti, taruṇaputtāya itthiyā puna avijāyanatthaṃ, byādhitānaṃ rogavūpasamanatthaṃ pītabhesajjehi cāpi ayamattho vibhāvetabbo. Evaṃ maggo ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā, na ca maggo kilese na pajahati. Ye pana maggo kilese pajahati, te sandhāya ‘‘uppannānaṃ pāpakāna’’ntiādi vuttaṃ.

ក្នុងបាលីនោះ លោកពោលទុកតែអំពីដើមឈើដែលមិនទាន់មានផ្លែ ប៉ុន្តែគប្បីពន្យល់បង្ហាញដោយដើមឈើដែលមានផ្លែវិញ។ ព្រោះថា ដូចជាដើមស្វាយខ្ចីដែលមានផ្លែ មនុស្សទាំងឡាយគប្បីបរិភោគផ្លែរបស់វាខ្លះ គប្បីបេះផ្លែដែលនៅសល់ដាក់ឱ្យពេញកន្ត្រកខ្លះ។ លុះក្រោយមក មានបុរសម្នាក់ទៀតយកពូថៅមកកាប់ដើមស្វាយនោះដួលទៅ បុរសនោះមិនមែនបំផ្លាញផ្លែស្វាយជាអតីតឡើយ ហើយក៏មិនមែនបំផ្លាញផ្លែស្វាយជាអនាគតនិងបច្ចុប្បន្នដែរ។ ព្រោះថា ផ្លែស្វាយជាអតីត មនុស្សទាំងឡាយបានបរិភោគអស់ហើយ ចំណែកផ្លែស្វាយជាអនាគត ក៏មិនទាន់កើតឡើង មិនអាចនឹងបំផ្លាញបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសម័យដែលដើមស្វាយនោះត្រូវបានកាប់ដួលទៅ ផ្លែស្វាយទាំងឡាយមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ទោះបីជាផ្លែស្វាយជាបច្ចុប្បន្ន ក៏មិនមែនជាផ្លែដែលបុរសនោះបំផ្លាញដែរ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើដើមស្វាយនោះមិនត្រូវបានកាប់ទេ ផ្លែទាំងឡាយណាដែលគប្បីកើតឡើងដោយអាស្រ័យនូវរសនៃផែនដី និងរសនៃទឹក ផ្លែទាំងនោះឯង ឈ្មោះថាជាផ្លែដែលបុរសនោះបានបំផ្លាញ (ដោយការកាប់ដើមស្វាយនោះ)។ ព្រោះថា ផ្លែទាំងនោះ កាលដែលមិនទាន់កើតឡើង ក៏មិនកើតឡើងឡើយ កាលដែលមិនទាន់ដុះដាល ក៏មិនដុះដាលឡើយ កាលដែលមិនទាន់ប្រាកដឡើង ក៏មិនប្រាកដឡើងឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ មគ្គមិនមែនលះបង់កិលេសទាំងឡាយដែលប្លែកគ្នាមានអតីតជាដើមនោះឡើយ ហើយក៏មិនមែនថាមិនលះបង់នោះដែរ។ ព្រោះថាកាលបើខន្ធទាំងឡាយដែលមគ្គមិនទាន់កំណត់ដឹង ការកើតឡើងនៃកិលេសទាំងឡាយណាគប្បីមាន កាលបើមគ្គកើតឡើងហើយ ព្រោះតែខន្ធទាំងឡាយត្រូវបានកំណត់ដឹងហើយ កិលេសទាំងនោះ កាលដែលមិនទាន់កើតឡើង ក៏មិនកើតឡើងឡើយ កាលដែលមិនទាន់ដុះដាល ក៏មិនដុះដាលឡើយ កាលដែលមិនទាន់ប្រាកដឡើង ក៏មិនប្រាកដឡើងឡើយ។ សេចក្តីនេះ គប្បីពន្យល់ឱ្យច្បាស់លាស់ដោយការផឹកថ្នាំដើម្បីកុំឱ្យមានកូនតទៅទៀតរបស់ស្ត្រីដែលមានកូនខ្ចី ឬដោយការផឹកថ្នាំដើម្បីរម្ងាប់រោគរបស់ពួកមនុស្សមានជំងឺ។ យ៉ាងនេះ មគ្គលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយណា កិលេសទាំងនោះ មិនគប្បីពោលថា ជាអតីត ឬជាអនាគត ឬក៏ជាបច្ចុប្បន្នឡើយ ហើយក៏មិនមែនថាមគ្គមិនលះបង់កិលេសនោះដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «uppannānaṃ pāpakānaṃ» នេះ គឺសំដៅយកកិលេសទាំងឡាយដែលមគ្គលះបង់នោះឯង។

Na kevalañca maggo kileseyeva pajahati, kilesānaṃ pana appahīnattā ye ca uppajjeyyuṃ upādinnakakkhandhā, tepi pajahatiyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhantī’’ti (cūḷani. 6) vitthāro. Iti maggo upādinnaanupādinnato vuṭṭhāti. Bhavavasena pana sotāpattimaggo apāyabhavato vuṭṭhāti, sakadāgāmimaggo sugatibhavekadesato, anāgāmimaggo sugatikāmabhavato, arahattamaggo [Pg.176] rūpārūpabhavato vuṭṭhāti. Sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadanti.

មិនត្រឹមតែមគ្គលះបង់កិលេសទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងលះបង់នូវឧបាទិន្នកក្ខន្ធទាំងឡាយណាដែលគប្បីកើតឡើង ព្រោះតែមិនទាន់លះបង់កិលេសនោះផងដែរ។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកមកហើយថា «ដោយសោតាបត្តិមគ្គញ្ញាណ ព្រោះការរលត់ទៅនៃអភិសង្ខារវិញ្ញាណ នាមនិងរូបទាំងឡាយណាដែលគប្បីកើតឡើងក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មាន លើកលែងតែភពទាំង ៧ ចេញ នាមនិងរូបទាំងនោះ តែងរលត់ទៅក្នុងទីនេះ» នេះជាសេចក្តីពិស្តារ។ យ៉ាងនេះ មគ្គរមែងចេញចាកឧបាទិន្នកធម៌និងអនុបាទិន្នកធម៌។ ចំណែកដោយអំណាចនៃភព សោតាបត្តិមគ្គ រមែងចេញចាកអបាយភព, សកទាគាមិមគ្គ ចេញចាកចំណែកមួយនៃសុគតិភព, អនាគាមិមគ្គ ចេញចាកកាមសុគតិភព, អរហត្តមគ្គ ចេញចាករូបភពនិងអរូបភព។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយពោលថា មគ្គរមែងចេញចាកភពទាំងពួងដោយពិត។

Atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā hoti, kathaṃ vā uppannānaṃ ṭhitiyāti. Maggappavattiyāyeva. Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati. Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ āgantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti ‘‘anāgataṭṭhānaṃ āgatamhā, ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā’’ti. Yā cassa pavatti, ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetītipi vattuṃ vaṭṭati.

ចុះក្នុងខណៈនៃមគ្គ ការចម្រើនដើម្បីឱ្យកើតឡើងនូវធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើង រមែងមានដូចម្តេច ហើយការចម្រើនដើម្បីឱ្យតាំងនៅនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ រមែងមានដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃមគ្គនោះឯង។ ព្រោះថាមគ្គកាលដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា «មិនទាន់កើតឡើង» ព្រោះមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុនមក។ ព្រោះថា ពួកជនកាលបើបានទៅដល់ទីកន្លែងដែលមិនធ្លាប់ទៅពីមុន ឬបានសោយនូវអារម្មណ៍ដែលមិនធ្លាប់សោយពីមុន តែងនិយាយថា «យើងបានមកដល់ទីកន្លែងដែលមិនធ្លាប់មកហើយ យើងបានសោយនូវអារម្មណ៍ដែលមិនធ្លាប់សោយហើយ» យ៉ាងណាមិញ (នេះក៏យ៉ាងនោះដែរ)។ ម្យ៉ាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅណា របស់មគ្គនោះ ការប្រព្រឹត្តទៅនេះឯង ឈ្មោះថា «ការតាំងនៅ» ហេតុនោះ គប្បីពោលថា ចម្រើនដើម្បីការតាំងនៅ ក៏គួរដែរ។

Iddhipādesu saṅkhepakathā cetokhilasutte (ma. ni. 1.185 ādayo) vuttā. Upasamamānaṃ gacchati, kilesūpasamatthaṃ vā gacchatīti upasamagāmī. Sambujjhamānā gacchati, maggasambodhatthāya vā gacchatīti sambodhagāmī.

សេចក្តីសង្ខេបក្នុងឥទ្ធិបាទទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយក្នុងចេតោខិលសូត្រ។ ឥន្ទ្រិយណា រមែងទៅដើម្បីរម្ងាប់កិលេស ឬទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរម្ងាប់កិលេស ហេតុនោះ ឥន្ទ្រិយនោះ ឈ្មោះថា «ឧបសមគាមី» (ទៅកាន់ការរម្ងាប់)។ ឥន្ទ្រិយណា រមែងទៅដើម្បីត្រាស់ដឹង ឬទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការត្រាស់ដឹងនូវមគ្គ ហេតុនោះ ឥន្ទ្រិយនោះ ឈ្មោះថា «សម្ពោធគាមី» (ទៅកាន់ការត្រាស់ដឹង)។

Vivekanissitādīni sabbāsavasaṃvare vuttāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panāyaṃ bodhipakkhiyakathā visuddhimagge vuttā.

ធម៌ទាំងឡាយមានវិវេកនិស្សិត (អាស្រ័យវិវេក) ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយក្នុងសព្វាសវសំវរសូត្រ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងអធិប្បាយនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃពាក្យពោលអំពីពោធិបក្ខិយធម៌នេះ ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។

248. Vimokkhakathāyaṃ vimokkheti kenaṭṭhena vimokkhā, adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pituaṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panattho pacchimavimokkhe natthi, purimesu sabbesu atthi. Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattakesādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassa atthīti rūpī. Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhatta bahiddhāvatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāripi rūpāvacarajjhānāni dassitāni.

២៤៨. ក្នុងវិមោក្ខកថា សួរថា ព្រោះអត្ថដូចម្តេច ទើបឈ្មោះថា «វិមោក្ខ»? ឆ្លើយថា ព្រោះអត្ថថា «ចុះចិត្តស៊ប់» (អធិមុច្ចនដ្ឋ)។ ចុះពាក្យថា «អធិមុច្ចនដ្ឋ» នេះ តើដូចម្តេច? គឺអត្ថថា រួចផុតយ៉ាងល្អចាកបច្ចនីកធម៌ (ធម៌ជាសត្រូវ) ផង អត្ថថា ណែនាំចិត្តទៅយ៉ាងល្អក្នុងអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្រៃលែងផង។ ពាក្យថា «អធិមុច្ចនដ្ឋ» នេះ លោកចង់សំដៅយកការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ ដោយភាពមិនមានការសង្កត់សង្កិន និងដោយភាពមិនមានសេចក្តីសង្ស័យ ប្រៀបដូចជាការដេកលក់នៃកូនក្មេងដែលទម្លាក់ចុះនូវអវយវៈតូចធំទាំងពួងលើទ្រូងរបស់ឪពុក យ៉ាងនោះឯង។ ប៉ុន្តែ អត្ថនេះមិនមានក្នុងវិមោក្ខចុងក្រោយ (និរោធសមាបត្តិ) ឡើយ តែមានក្នុងវិមោក្ខមុនៗទាំងពួង។ ក្នុងពាក្យថា «rūpī rūpāni passati» (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ) នេះ រូបជ្ឈានដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃនីលកសិណជាដើម ក្នុងសក់ជាដើមជាខាងក្នុង ឈ្មោះថា «រូប» រូបជ្ឈាននោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា «រូបី» (អ្នកមានរូប)។ ពាក្យថា «bahiddhā rūpāni passati» គឺឃើញនូវរូបទាំងឡាយមាននីលកសិណជាដើម សូម្បីជាខាងក្រៅ ដោយចក្ខុគឺឈាន។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញនូវរូបាវចរជ្ឈានទាំង ៤ របស់បុគ្គលអ្នកមានឈានដែលកើតឡើងក្នុងកសិណទាំងឡាយដែលមានវត្ថុជាខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។

Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni. Subhanteva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ subhanti [Pg.177] ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhakasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā subhanti adhimutto hotīti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana ‘‘kathaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho. Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇāsahagatena, muditāsahagatena, upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Evaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ.

«អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី» មានន័យថា ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនមិនមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូប ពោលគឺ ជាបុគ្គលដែលមិនបានបង្កើតរូបាវចរជ្ឈានក្នុងសក់ជាដើមរបស់ខ្លួន។ ដោយបទនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញរូបាវចរជ្ឈានទាំងឡាយរបស់បុគ្គលដែលធ្វើបរិកម្មខាងក្រៅ ហើយញ៉ាំងជ្ឈានឲ្យកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ខាងក្រៅនោះឯង។ បទថា «សុភន្តេវ អធិមុត្តោ ហោតិ» (បង្អោនចិត្តទៅក្នុងរបស់ដែលល្អស្អាតតែម៉្យាង) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញជ្ឈានទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងវណ្ណកសិណមានពណ៌ខៀវជាដើមដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង។ ក្នុងបទនោះ ទោះបីជាក្នុងខណៈអប្បនាមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) ថា «ល្អស្អាត» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយហេតុថា ព្រះជ្ឈានលាភីបុគ្គលណាធ្វើកសិណដ៏ល្អស្អាតស្អំក្រៃលែងឲ្យជាអារម្មណ៍ហើយសម្រាកនៅ ព្រះជ្ឈានលាភីនោះរមែងដល់នូវការហៅថា «ជាអ្នកបង្អោនចិត្តទៅក្នុងរបស់ដែលល្អស្អាត» ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ។ ចំណែកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ លោកពោលទុកថា «តើវិមោក្ខដែលបង្អោនចិត្តទៅក្នុងរបស់ដែលល្អស្អាតនោះ តើដូចម្តេច? ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ មានចិត្តប្រកបដោយមេត្តា ផ្សាយទៅកាន់ទិសមួយហើយសម្រាកនៅ...បេ... ព្រោះតែការចម្រើនមេត្តា សត្វទាំងឡាយរមែងមិនជាទីខ្ពើមឆ្អើមឡើយ។ មានចិត្តប្រកបដោយករុណា... មុទិតា... ឧបេក្ខា ផ្សាយទៅកាន់ទិសមួយហើយសម្រាកនៅ...បេ... ព្រោះតែការចម្រើនឧបេក្ខា សត្វទាំងឡាយរមែងមិនជាទីខ្ពើមឆ្អើមឡើយ។ យ៉ាងនេះឯង ឈ្មោះថា វិមោក្ខដែលបង្អោនចិត្តទៅក្នុងរបស់ដែលល្អស្អាត»។

Sabbaso rūpasaññānantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva. Ayaṃ aṭṭhamo vimokkhoti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbaso vissaṭṭhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma.

ពាក្យដែលគួរពោលក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «សព្វសោ រូបសញ្ញានំ» នោះ ទាំងអស់ត្រូវបានពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។ បទថា «អយំ អដ្ឋមោ វិមោក្ខោ» សេចក្តីថា វិមោក្ខនេះ ឈ្មោះថាជាវិមោក្ខទីប្រាំបីដ៏ឧត្តម ព្រោះលះបង់បានទាំងស្រុង និងរួចផុតចាកខន្ធទាំងបួនដោយមិនមានសេសសល់។

249. Abhibhāyatanakathāyaṃ abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttaritāya ārammaṇāni. Ajjhattaṃ rūpasaññītiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañca nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti, pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti, lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti, odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlaṃ supītakaṃ sulohitakaṃ suodātaṃ na hoti, asuvisuddhameva hoti.

២៤៩. ក្នុងអភិភាយតនកថា បទថា «អភិភាយតនានិ» សេចក្តីថា ជ្ឈានទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់។ តើគ្របសង្កត់អ្វីខ្លះ? គឺគ្របសង្កត់ទាំងធម៌ជាបដិបក្ខ (នីវរណធម៌) ទាំងអារម្មណ៍ (កសិណ)។ ព្រោះថា ជ្ឈានទាំងនោះរមែងគ្របសង្កត់ធម៌ជាបដិបក្ខដោយភាពជាសត្រូវ និងគ្របសង្កត់អារម្មណ៍ទាំងឡាយដោយភាពដែលបុគ្គលមានប្រាជ្ញាដ៏លើសលប់។ ចំណែកក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី» នេះ បុគ្គលឈ្មោះថាមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូបក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ដោយអំណាចនៃបរិកម្មក្នុងរូបខាងក្នុង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបុគ្គលធ្វើនីលបរិកម្ម (បរិកម្មពណ៌ខៀវ) ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន រមែងធ្វើក្នុងសក់ ឬក្នុងទឹកប្រមាត់ ឬក្នុងប្រស្រីភ្នែក។ កាលធ្វើបីតបរិកម្ម (បរិកម្មពណ៌លឿង) រមែងធ្វើក្នុងខ្លាញ់ខាប់ ឬក្នុងស្បែក ឬក្នុងបាតដៃបាតជើង ឬក្នុងទីដែលមានពណ៌លឿងនៃភ្នែក។ កាលធ្វើលោហិតបរិកម្ម (បរិកម្មពណ៌ក្រហម) រមែងធ្វើក្នុងសាច់ ឬក្នុងឈាម ឬក្នុងអណ្តាត ឬក្នុងទីដែលមានពណ៌ក្រហមនៃភ្នែក។ កាលធ្វើឱទាតបរិកម្ម (បរិកម្មពណ៌ស) រមែងធ្វើក្នុងឆ្អឹង ឬក្នុងធ្មេញ ឬក្នុងក្រចក ឬក្នុងទីដែលមានពណ៌សនៃភ្នែក។ ប៉ុន្តែ អារម្មណ៍ទាំងអស់នោះ មិនមែនជាពណ៌ខៀវស្រស់ ពណ៌លឿងស្រស់ ពណ៌ក្រហមស្រស់ ឬពណ៌សស្អាតនោះទេ គឺគ្រាន់តែជាអារម្មណ៍ដែលមិនទាន់បរិសុទ្ធល្អប៉ុណ្ណោះ។

Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassetaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā, so evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena – ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittavaseneva idamabhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tāni [Pg.178] abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘kimettha bhuñjitabbaṃ atthī’’ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evamevaṃ ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo – ‘‘kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. Jānāmi passāmīti iminā panassa ābhogo kathito, so ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ. Evaṃsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavasaññā hissa antosamāpattiyaṃ atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva.

បទថា «ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ» សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានបរិកម្មនេះកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែបដិភាគនិមិត្តកើតឡើងខាងក្រៅ បុគ្គលនោះរមែងហៅថា «ជាអ្នកមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូបខាងក្នុង ជាបុគ្គលម្នាក់ឯងឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ» ដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្នុង និងអប្បនាខាងក្រៅយ៉ាងនេះ។ បទថា «បរិត្តានិ» សេចក្តីថា និមិត្តដែលមិនបានចម្រើនឲ្យធំទូលាយ។ បទថា «សុវណ្ណទុព្វណ្ណានិ» សេចក្តីថា ទោះបីជាមានពណ៌ល្អក្តី មានពណ៌មិនល្អក្តី គួរដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអភិភាយតនៈនេះដោយអំណាចនៃកសិណដែលមិនបានចម្រើនឲ្យធំទូលាយប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «តានិ អភិភុយ្យ» សេចក្តីថា ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលមានភ្លើងធាតុល្អ (រំលាយអាហារបានល្អ) កាលបើបានបាយត្រឹមតែមួយវែក រមែងពោលថា «តើមានអ្វីគួរឲ្យបរិភោគក្នុងបាយនេះ?» ហើយក៏ប្រមូលបាយនោះធ្វើជាពំនូតតែមួយម៉ាត់ប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាដ៏លើសលប់ មានប្រាជ្ញាដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ក៏យ៉ាងនោះដែរ រមែងគិតថា «តើមានអ្វីគួរឲ្យចូលសមាបត្តិក្នុងអារម្មណ៍ដ៏តូចចង្អៀតនេះ? ភារៈនេះមិនធ្ងន់សម្រាប់អាត្មាអញឡើយ» ហើយក៏គ្របសង្កត់រូបទាំងនោះ រួចចូលសមាបត្តិ ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ក្នុងអារម្មណ៍នោះ ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តនោះឯង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ដោយបទថា «ជានាមិ បស្សាមិ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) របស់បុគ្គលនោះ ហើយការយកចិត្តទុកដាក់នោះ លោកពោលសំដៅលើបុគ្គលដែលចេញចាកសមាបត្តិហើយ មិនមែនក្នុងខណៈកំពុងស្ថិតនៅក្នុងសមាបត្តិឡើយ។ បទថា «ឯវំសញ្ញី ហោតិ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមានសេចក្តីសម្គាល់យ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃអាភោគសញ្ញាក្តី ជ្ឈានសញ្ញាក្តី។ ព្រោះថា អភិភវសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងការគ្របសង្កត់) របស់បុគ្គលនោះ រមែងមានសូម្បីក្នុងខណៈស្ថិតនៅក្នុងសមាបត្តិ ប៉ុន្តែចំណែកឯអាភោគសញ្ញា រមែងមានតែចំពោះបុគ្គលដែលចេញចាកសមាបត្តិហើយប៉ុណ្ណោះ។

Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘‘aññāpi hotu, aññāpi hotu, kimesā mayhaṃ karissatī’’ti taṃ na mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kimettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti tāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho.

បទថា «អប្បមាណានិ» សេចក្តីថា និមិត្តដែលមានប្រមាណផ្សាយទៅដ៏ធំទូលាយ ពោលគឺ និមិត្តដ៏ធំធេង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ក្នុងបទថា «អភិភុយ្យ» នេះ មានសេចក្តីប្រៀបធៀបថា ដូចជាបុគ្គលដែលស៊ីច្រើន កាលបើបានថាសបាយមួយ រមែងពោលថា «ទោះបីជាមានថាសបាយផ្សេងទៀត ឬមានថាសបាយដទៃទៀត តើថាសបាយនេះនឹងធ្វើអ្វីដល់អាត្មាអញបាន?» ហើយក៏មិនមើលឃើញថាសបាយនោះថាធំដុំឡើយ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាដ៏លើសលប់ មានប្រាជ្ញាដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ក៏យ៉ាងនោះដែរ រមែងគិតថា «តើមានអ្វីគួរឲ្យចូលសមាបត្តិក្នុងទីនេះ? និមិត្តនេះមិនមែនជាប្រមាណឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាភារៈធ្ងន់ក្នុងការធ្វើចិត្តឲ្យមានឯកគ្គតារបស់អាត្មាអញដែរ» ហើយក៏គ្របសង្កត់រូបទាំងនោះ រួចចូលសមាបត្តិ ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ក្នុងអារម្មណ៍នោះ ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តនោះឯង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito. Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhāva uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena – ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca nesaṃ sappāyatā vitthārato visuddhimaggecariyaniddese vuttā.

បទថា «អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងបរិកម្មលើរូបខាងក្នុង ព្រោះតែមិនបានសម្រេចក្តី ឬព្រោះតែមិនមានបំណងចង់បានក្តី ក្នុងរូបខាងក្នុងនោះ។ បទថា «ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ» សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានទាំងបរិកម្ម ទាំងនិមិត្ត កើតឡើងខាងក្រៅតែម៉្យាង បុគ្គលនោះរមែងហៅថា «ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូបខាងក្នុង ជាបុគ្គលម្នាក់ឯងឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ» ដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្រៅ និងអប្បនាខាងក្រៅយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងអភិភាយតនៈទីបួននេះ មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអភិភាយតនៈទាំងបួននេះ កសិណដ៏តូចចង្អៀត (បរិត្តៈ) ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានវិតក្កចរិត កសិណដ៏ធំទូលាយ (អប្បមាណៈ) ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានមោហចរិត កសិណដែលមានពណ៌ល្អ (សុវណ្ណៈ) ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានទោសចរិត កសិណដែលមានពណ៌មិនល្អ (ទុព្វណ្ណៈ) ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានរគចរិត។ ព្រោះថា អារម្មណ៍ទាំងនេះជាទីសប្បាយ (សមគួរ) ដល់បុគ្គលទាំងនោះ។ ហើយភាពជាទីសប្បាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ ត្រូវបានពោលទុកដោយពិស្តារក្នុងចរិយនិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។

Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena. Nīlanidassanānīti nidassanavasena. Apaññāyamānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ [Pg.179] hoti. Nīlanibhāsānīti idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlapabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni. Umāpupphanti etañhi pupphaṃ siniddhaṃ muduṃ dissamānampi nīlameva hoti. Girikaṇṇikapupphādīni pana dissamānāni setadhātukāni honti. Tasmā idameva gahitaṃ, na tāni. Bārāṇaseyyakanti bārāṇasiyaṃ bhavaṃ. Tattha kira kappāsopi mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṃ, tasmā vatthaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ hoti, dvīsu passesu maṭṭhaṃ mudu siniddhaṃ khāyati. Pītānītiādīsu imināva nayena attho veditabbo. ‘‘Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañceva parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge vitthārato vuttameva.

ក្នុងអភិភាយតនៈទីប្រាំជាដើម បទថា «នីលានិ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះរួមទាំងអស់។ បទថា «នីលវណ្ណានិ» ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃពណ៌。 បទថា «នីលនិទស្សនានិ» ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការបង្ហាញឲ្យឃើញ។ ពាក្យថា «មិនប្រាកដនូវចន្លោះប្រហោង មានពណ៌មិនលាយឡំគ្នា គឺឃើញទៅជាពណ៌ខៀវតែមួយដុំគត់» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា «នីលនិភាសានិ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃពន្លឺចែងចាំង មានន័យថា មានពន្លឺពណ៌ខៀវ ប្រកបដោយរស្មីពណ៌ខៀវ។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពបរិសុទ្ធស្អាតក្រៃលែងនៃអភិភាយតនៈទាំងនោះ។ ព្រោះថា អភិភាយតនៈទាំងបួននេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃពណ៌ដ៏បរិសុទ្ធស្អាតតែម៉្យាង។ បទថា «ឧម្មាបុប្ផំ» សេចក្តីថា ផ្កាខ្វិត (ផ្កាអ៊ុម៉ា) នេះ ទោះបីជាមើលទៅឃើញរលោង នឿយណាត់ក្តី ក៏នៅតែមានពណ៌ខៀវដដែល។ ចំណែកផ្កាអង់គារបុស្ប (ផ្កាគិរិកណ្ណិកា) ជាដើម កាលបើមើលទៅ រមែងឃើញមានធាតុពណ៌សលាយឡំ។ ហេតុនោះ ទើបលោកកាន់យកផ្កាខ្វិតនេះប៉ុណ្ណោះ មិនកាន់យកផ្កាទាំងនោះឡើយ។ បទថា «ពារាណសេយ្យកំ» សេចក្តីថា សំពត់ដែលកើតក្នុងដែនពារាណសី។ ឮថា ក្នុងដែនពារាណសីនោះ សូម្បីតែសំឡីក៏ទន់ល្មើយ ទាំងអ្នកខ្នារអំបោះ និងអ្នកត្បាញសំពត់ក៏ជាអ្នកឈ្លាសវៃ ទឹកក៏ស្អាតនិងរអិលរលោង ហេតុនោះ សំពត់ពារាណសីទើបមានសភាពរលោងស្អាតទាំងសងខាង គឺមើលទៅឃើញរលោង ទន់ល្មើយ និងម៉ដ្ដខាត់ទាំងពីរខាង។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «បីតានិ» គួរដឹងសេចក្តីដោយវិធីនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីទាំងពួងមានជាដើមថា «កាលបុគ្គលកាន់យកនីលកសិណ រមែងកាន់យកនិមិត្តក្នុងពណ៌ខៀវ ឬក្នុងផ្កាឈើ ឬក្នុងសំពត់ ឬក្នុងធាតុពណ៌ខៀវ» ព្រមទាំងការធ្វើកសិណ បរិកម្ម និងវិធីនៃអប្បនាទាំងអស់នោះ ត្រូវបានពោលទុកដោយពិស្តារក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។

Abhiññāvosānapāramippattāti ito pubbesu satipaṭṭhānādīsu te dhamme bhāvetvā arahattappattāva abhiññāvosānapāramippattā nāma honti, imesu pana aṭṭhasu abhibhāyatanesu ciṇṇavasībhāvāyeva abhiññāvosānapāramippattā nāma.

បទថា «អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តា» សេចក្តីថា ព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលបានចម្រើនធម៌មានសតិបដ្ឋានជាដើមមុនអំពីនេះ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវត្រើយនៃអភិញ្ញាជាទីបំផុត ប៉ុន្តែក្នុងអភិភាយតនៈទាំងប្រាំបីនេះ ព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលបានធ្វើការស៊ាំទ្រុឌ (វសីភាព) ឲ្យស្ទាត់ជំនាញហើយ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវត្រើយនៃអភិញ្ញាជាទីបំផុត។

250. Kasiṇakathāyaṃ sakalaṭṭhena kasiṇāni, tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanāni. Uddhanti upari gaganatalābhimukhaṃ. Adhoti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ. Tiriyanti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinditvā. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ – ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃadhotiriya’’nti. Advayanti disāanudisāsu advayaṃ. Idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti anaññaṃ, evamevaṃ pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti, natthi tassa añño kasiṇasambhedoti. Esa nayo sabbattha. Appamāṇanti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, ayamassa ādi, idaṃ majjhanti pamāṇaṃ gaṇhātīti. Viññāṇakasiṇanti cettha [Pg.180] kasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ viññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse, kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo. Kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge vuttāneva. Idhāpi ciṇṇavasibhāveneva abhiññāvosānapāramippattā hontīti veditabbā. Tathā ito anantaresu catūsu jhānesu. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāassapurasutte vuttameva.

២៥០. ក្នុងកសិណកថា ពាក្យថា «កសិណ» ព្រោះមានន័យថា ទាំងស្រុង (សកលៈ)។ ពាក្យថា «អាយតនៈ» ព្រោះមានន័យថាជាទីកើត ឬជាទីតាំងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានកសិណនោះជាអារម្មណ៍។ បទថា «ឧទ្ធំ» សេចក្តីថា ខាងលើ ឆ្ពោះទៅកាន់ផ្ទៃមេឃ។ បទថា «អធោ» សេចក្តីថា ខាងក្រោម ឆ្ពោះទៅកាន់ផ្ទៃដី。 បទថា «តិរិយំ» សេចក្តីថា ទទឹង គឺកំណត់ព័ទ្ធជុំវិញដូចជាវណ្ឌនៃស្រែ។ ព្រោះថា យោគីបុគ្គលខ្លះរមែងផ្សាយកសិណទៅខាងលើតែម៉្យាង ខ្លះផ្សាយទៅខាងក្រោម ខ្លះផ្សាយទៅជុំវិញ។ ដោយហេតុនោះៗ យោគីបុគ្គលរមែងផ្សាយទៅយ៉ាងនេះ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលចង់ឃើញរូប ផ្សាយពន្លឺទៅយ៉ាងនោះដែរ។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «បុគ្គលម្នាក់ឯងរមែងដឹងច្បាស់នូវបឋវីកសិណ ទាំងខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង»។ បទថា «អទ្វយំ» សេចក្តីថា មិនមានពីរក្នុងទិសធំនិងទិសតូចទាំងឡាយ។ បទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញពីភាពមិនប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃនៃកសិណតែមួយ។ ព្រោះថា ដូចជាបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹក រមែងមានតែទឹកប៉ុណ្ណោះក្នុងគ្រប់ទិសទី មិនមានរបស់ដទៃឡើយ យ៉ាងណាមិញ បឋវីកសិណក៏ជាបឋវីកសិណដដែល មិនមានការលាយឡំជាមួយកសិណដទៃឡើយ គួរដឹងយ៉ាងនេះ។ វិធីនេះរមែងប្រើបានក្នុងកសិណទាំងអស់។ បទថា «អប្បមាណំ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅរកប្រមាណមិនបាននៃកសិណនោះៗ។ ព្រោះថា កាលបុគ្គលផ្សាយកសិណនោះដោយចិត្ត រមែងផ្សាយទៅទាំងអស់តែម្តង ដោយមិនបានកាន់យកប្រមាណថា «នេះជាខាងដើមរបស់កសិណនេះ នេះជាកណ្តាលរបស់កសិណនេះ» ឡើយ គួរដឹងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបទថា «វិញ្ញាណកសិណំ» នេះ គឺវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញ។ ក្នុងទីនោះ គួរដឹងនូវភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញដោយអំណាចនៃកសិណ និងក្នុងវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសនោះ ដោយអំណាចនៃអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯបឋវីកសិណជាដើមទាំងនេះ តាមវិធីនៃការចម្រើនកម្មដ្ឋាន ត្រូវបានពោលទុកដោយពិស្តារក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។ សូម្បីក្នុងកសិណកថានេះ គួរដឹងថា ព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលបានធ្វើការស៊ាំទ្រុឌ (វសីភាព) ឲ្យស្ទាត់ជំនាញហើយ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវត្រើយនៃអភិញ្ញាជាទីបំផុត។ ក្នុងជ្ឈានទាំងបួនដែលបន្ទាប់ពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ចំណែកពាក្យដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ ត្រូវបានពោលទុកក្នុងមហាអស្សបុរសូត្ររួចហើយ។

252. Vipassanāñāṇe pana rūpītiādīnamattho vuttoyeva. Ettha sitamettha paṭibaddhanti ettha cātumahābhūtike kāye nissitañca paṭibaddhañca. Subhoti sundaro. Jātimāti suparisuddhaākarasamuṭṭhito. Suparikammakatoti suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo. Acchoti tanucchavi. Vippasannoti suṭṭhu vippasanno. Sabbākārasampannoti dhovana vedhanādīhi sabbehi ākārehi sampanno. Nīlantiādīhi vaṇṇasampattiṃ dasseti. Tādisañhi āvutaṃ pākaṭaṃ hoti.

២៥២. ចំណែកក្នុងវិបស្សនាញាណ សេចក្តីនៃបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «រូបី» ត្រូវបានពោលរួចហើយ។ បទថា «ឯត្ថ សិតមេត្ថ បដិពទ្ធំ» សេចក្តីថា អាស្រ័យនៅ និងជំពាក់នៅនឹងកាយដែលកើតឡើងអំពីមហាភូតរូបទាំងបួននេះ។ បទថា «សុភោ» សេចក្តីថា ល្អស្អាត។ បទថា «ជាតិមា» សេចក្តីថា កើតឡើងដោយអាការដ៏បរិសុទ្ធស្អាតក្រៃលែង។ បទថា «សុបរិកម្មកតោ» សេចក្តីថា ដែលគេធ្វើបរិកម្មបានល្អហើយ គឺដកចេញនូវគ្រួសនិងថ្មអស់ហើយ។ បទថា «អច្ឆោ» សេចក្តីថា មានសម្បកស្តើង (ឬមានស្បែកស្តើង)។ បទថា «វិប្បសន្នោ» សេចក្តីថា ថ្លាស្អាតល្អ។ បទថា «សព្វាការសម្បន្នោ» សេចក្តីថា ប្រកបដោយអាការទាំងពួង មានការលាងជម្រះ និងការចោះជាដើម។ ដោយបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «នីលំ» ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពបរិបូណ៌នៃពណ៌។ ព្រោះថា ខ្សែដែលគេដោតយ៉ាងនោះ រមែងប្រាកដច្បាស់លាស់។

Evameva khoti ettha evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ – maṇi viya hi karajakāyo. Āvutasuttaṃ viya vipassanāñāṇaṃ. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu. Hatthe karitvā paccavekkhato ‘‘ayaṃ kho maṇī’’ti maṇino āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno cātumahābhūtikakāyassa āvibhūtakālo. ‘‘Tatridaṃ suttaṃ āvuta’’nti suttassa āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tadārammaṇānaṃ phassapañcamakānaṃ vā sabbacittacetasikānaṃ vā vipassanāñāṇasseva vā āvibhūtakāloti.

ក្នុងបទថា Evameva kho នេះ គប្បីជ្រាបការប្រៀបធៀបឧបមា និងឧបមេយ្យយ៉ាងនេះ៖ ករជកាយ (កាយកើតអំពីកម្ម) ប្រៀបដូចជាកែវមណី។ វិបស្សនាញ្ញាណ ប្រៀបដូចជាខ្សែដែលគេដោតស៊ក។ ភិក្ខុអ្នកបានសម្រេចវិបស្សនា ប្រៀបដូចជាបុរសដែលមានភ្នែកភ្លឺ។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាកាលដែលកែវមណីប្រាកដច្បាស់ដល់បុរសដែលដាក់កែវមណីលើបាតដៃហើយពិចារណាថា "នេះជាកែវមណី" យ៉ាងណាមិញ កាលដែលកាយមានមហាភូតរូប ៤ ប្រាកដច្បាស់ដល់ភិក្ខុដែលអង្គុយបង្អោនចិត្តទៅកាន់វិបស្សនាញ្ញាណ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា "Tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ" នេះ ដូចជាកាលដែលខ្សែប្រាកដច្បាស់ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាទី ៥ ក្តី ចិត្តនិងចេតសិកទាំងអស់ក្តី ឬវិបស្សនាញ្ញាណនោះឯងក្តី ដែលមានរូបកាយនោះជាអារម្មណ៍ ប្រាកដច្បាស់ដល់ភិក្ខុដែលអង្គុយបង្អោនចិត្តទៅកាន់វិបស្សនាញ្ញាណ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។

Kiṃ panetaṃ ñāṇassa āvibhūtaṃ, puggalassāti. Ñāṇassa, tassa pana āvibhāvattā puggalassa āvibhūtāva honti. Idañca vipassanāñāṇaṃ maggassa anantaraṃ, evaṃ santepi yasmā abhiññāvāre āraddhe etassa antarāvāro natthi, tasmā idheva dassitaṃ. Yasmā ca aniccādivasena akatasammasanassa dibbāya sotadhātuyā bheravasaddaṃ suṇanto pubbenivāsānussatiyā bherave khandhe anussarato dibbena cakkhunā bheravarūpaṃ [Pg.181] passato bhayasantāso uppajjati, na aniccādivasena katasammasanassa, tasmā abhiññāpattassa bhayavinodakahetusampādanatthampi idaṃ idheva dassitaṃ. Idhāpi arahattavaseneva abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā.

សួរថា ចុះវិបស្សនាញ្ញាណនេះ ប្រាកដច្បាស់ដល់បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ឬប្រាកដច្បាស់ដល់បុគ្គល? ឆ្លើយថា ប្រាកដច្បាស់ដល់បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែវិបស្សនាញ្ញាណនោះប្រាកដច្បាស់ដល់បច្ចវេក្ខណញ្ញាណនោះ ទើបឈ្មោះថាប្រាកដច្បាស់ដល់បុគ្គលដែរ។ ម៉្យាងទៀត វិបស្សនាញ្ញាណនេះ កើតឡើងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីមគ្គ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះហេតុតែក្នុងកាលដែលចាប់ផ្តើមសម្តែងអំពីអភិញ្ញាវារៈ វិបស្សនាញ្ញាណនេះគ្មានឱកាសកើតឡើងក្នុងចន្លោះនៃអភិញ្ញាទាំងឡាយឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបសម្តែងវិបស្សនាញ្ញាណនេះក្នុងទីនេះឯង (គឺក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន)។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែការភ័យតក់ស្លុតរមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលមិនបានពិចារណាដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម កាលដែលស្តាប់សំឡេងគួរឱ្យខ្លាចដោយទិព្វសោតធាតុ ឬរលឹកឃើញខន្ធដែលគួរឱ្យខ្លាចដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ឬមើលឃើញរូបគួរឱ្យខ្លាចដោយទិព្វចក្ខុ ប៉ុន្តែការភ័យតក់ស្លុតនោះមិនកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលបានពិចារណាដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីសម្រេចនូវហេតុជាគ្រឿងបន្ទោបង់នូវការភ័យខ្លាចដល់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចអភិញ្ញា ព្រះមានព្រះភាគទើបសម្តែងវិបស្សនាញ្ញាណនេះក្នុងទីនេះឯង។ សូម្បីក្នុងវិបស្សនាញ្ញាណនេះ គប្បីជ្រាបថា ការដល់នូវត្រើយគឺការចប់សព្វគ្រប់នៃអភិញ្ញា (អភិញ្ញាវោសានបារមី) គឺសម្រេចបានដោយអំណាចនៃអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ។

253. Manomayiddhiyaṃ ciṇṇavasitāya. Tattha manomayanti manena nibbattaṃ. Sabbaṅgapaccaṅginti sabbehi aṅgehi ca paccaṅgehi ca samannāgataṃ. Ahīnindriyanti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ. Iddhimatā nimmitarūpañhi sace iddhimā odāto, tampi odātaṃ. Sace aviddhakaṇṇo, tampi aviddhakaṇṇanti evaṃ sabbākārehi tena sadisameva hoti. Muñjamhā īsikantiādi upamattayampi taṃ sadisabhāvadassanatthameva vuttaṃ. Muñjasadisā eva hi tassa anto īsikā hoti. Kosasadisoyeva asi, vaṭṭāya kosiyā vaṭṭaṃ asimeva pakkhipanti, patthaṭāya patthaṭaṃ.

២៥៣. ក្នុងមនោមយិទ្ធិកថា គប្បីជ្រាបថា ការដល់នូវត្រើយគឺការចប់សព្វគ្រប់នៃអភិញ្ញា គឺសម្រេចបានដោយភាពជាអ្នកមានវសីភាព (ភាពស្ទាត់ជំនាញ) ដែលបានសន្សំទុកហើយ។ ក្នុងមនោមយិទ្ធិកថានោះ បទថា manomayaṃ បានដល់ រូបដែលកើតឡើងអំពីចិត្ត (ចិត្តអភិញ្ញា)។ បទថា sabbaṅgapaccaṅgiṃ បានដល់ ប្រកបដោយអវយវៈធំនិងអវយវៈតូចទាំងអស់។ បទថា ahīnindriyaṃ បានដល់ មានឥន្ទ្រិយមិនឱនថយ (មិនខ្វះខាត) ដោយអំណាចនៃសណ្ឋាន។ ព្រោះថារូបដែលអ្នកមានឫទ្ធិនិម្មិតឡើងនោះ ប្រសិនបើអ្នកមានឫទ្ធិមានសម្បុរស រូបនិម្មិតនោះក៏មានសម្បុរសដែរ។ ប្រសិនបើអ្នកមានឫទ្ធិមិនបានចោះត្រចៀក រូបនិម្មិតនោះក៏មិនបានចោះត្រចៀកដែរ រូបនិម្មិតនោះរមែងដូចគ្នានឹងអ្នកនិម្មិតនោះដោយអាការៈទាំងពួងយ៉ាងនេះឯង។ សូម្បីតែត្រៃឧបមា (ឧបមាទាំង ៣) មានពាក្យថា Muñjamhā īsikā (ដកបណ្តូលពីស្មៅយាប្លង) ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគសម្តែងដើម្បីបង្ហាញពីភាពដូចគ្នានៃរូបនិម្មិតនោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាបណ្តូលដែលស្ថិតនៅខាងក្នុងស្មៅយាប្លងនោះ រមែងដូចគ្នានឹងស្មៅយាប្លងនោះឯង។ ដាវរមែងដូចគ្នានឹងស្រោមដាវដែរ គេរមែងស៊កដាវមូលទៅក្នុងស្រោមមូល ស៊កដាវសំប៉ែតទៅក្នុងស្រោមសំប៉ែត។

Karaṇḍāti idampi ahikañcukassa nāmaṃ, na vilīvakaraṇḍakassa. Ahikañcuko hi ahinā sadisova hoti. Tattha kiñcāpi ‘‘puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyyā’’ti hatthena uddharamāno viya dassito, atha kho cittenevassa uddharaṇaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ahi nāma sajātiyaṃ ṭhito, kaṭṭhantaraṃ vā rukkhantaraṃ vā nissāya, tacato sarīranikkaḍḍhanapayogasaṅkhātena thāmena, sarīraṃ khādamānaṃ viya purāṇatacaṃ jigucchantoti imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṃ jahāti, na sakkā tato aññena uddharituṃ. Tasmā cittena uddharaṇaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti muñjādisadisaṃ imassa bhikkhuno sarīraṃ, īsikādisadisaṃ nimmitarūpanti idamettha opammasaṃsandanaṃ. Nimmānavidhānaṃ panettha parato ca iddhividhādipañcaabhiññākathā sabbākārena visuddhimagge vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Upamāmattameva hi idha adhikaṃ.

ពាក្យថា karaṇḍa នេះ ក៏ជាឈ្មោះរបស់ស្រោមពពារពស់ (ស្រកាពស់ដែលលួសចេញ) មិនមែនជាឈ្មោះរបស់កន្ត្រកដែលត្បាញដោយបន្ទះឫស្សីឡើយ។ ព្រោះថាស្រោមពពារពស់រមែងដូចគ្នានឹងតួពស់នោះឯង។ ក្នុងឧបមានោះ ទោះបីជាព្រះមានព្រះភាគសម្តែងដូចជាបុរសចាប់ទាញពស់ចេញពីស្រោមដោយដៃថា "បុរសគb្បីទាញពស់ចេញពីស្រោម" ក៏ដោយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ការទាញចេញនោះគឺសម្រេចដោយចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាពស់នេះ កាលស្ថិតនៅក្នុងជាតិរបស់ខ្លួន អាស្រ័យចន្លោះឈើ ឬចន្លោះដើមឈើ ខ្ពើមរអើមនឹងស្បែកចាស់ ហាក់ដូចជាខាំរាងកាយរបស់ខ្លួន ដោយកម្លាំងដែលពោលគឺការព្យាយាមទាញរាងកាយចេញពីស្បែកចាស់ រមែងលួសស្រកាចេញដោយខ្លួនឯងដោយហេតុទាំង ៤ នេះ មិនអាចឱ្យអ្នកដទៃមកជួយបកស្បែកនោះចេញបានឡើយ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងពាក្យនេះ ដោយសំដៅយកការដកចេញដោយចិត្ត។ យ៉ាងនេះ រាងកាយរបស់ភិក្ខុនេះប្រៀបដូចជាស្មៅយាប្លងជាដើម រូបដែលនិម្មិតឡើងប្រៀបដូចជាបណ្តូលស្មៅយាប្លងជាដើម នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមានិងឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯវិធីនៃការនិម្មិត និងអភិញ្ញាកថា ៥ មានឥទ្ធិវិធិជាដើម ក្នុងទីបន្ទាប់ទៅនេះ ត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តារដោយអាការៈទាំងពួងក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គហើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះឯង។ ព្រោះថាក្នុងអដ្ឋកថានេះ មានតែសេចក្តីពន្យល់អំពីឧបមា (គ្រឿងប្រៀបធៀប) ប៉ុណ្ណោះដែលលើសមក។

Tattha chekakumbhakārādayo viya iddhividhañāṇalābhī bhikkhu daṭṭhabbo. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Icchiticchitabhājanavikatiādikaraṇaṃ viya tassa bhikkhuno vikubbanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idhāpi ciṇṇavasitāvaseneva abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā. Tathā ito parāsu catūsu abhiññāsu.

ក្នុងឧបមានោះ គប្បីចាត់ទុកភិក្ខុអ្នកបានសម្រេចឥទ្ធិវិធិញ្ញាណ ដូចជាស្មូនឆ្នាំងដ៏ឈ្លាសវៃជាដើម។ គប្បីចាត់ទុកឥទ្ធិវិធិញ្ញាណ ដូចជាដីស្អិតដែលគេបានរៀបចំទុកយ៉ាងល្អជាដើម។ គប្បីចាត់ទុកការសម្តែងឫទ្ធិផ្សេងៗរបស់ភិក្ខុនោះ ដូចជាការធ្វើភាជន៍ផ្សេងៗតាមដែលខ្លួនប្រាថ្នា។ សូម្បីក្នុងឥទ្ធិវិធិកថានេះ គប្បីជ្រាបថា ការដល់នូវត្រើយគឺការចប់សព្វគ្រប់នៃអភិញ្ញា គឺសម្រេចបានដោយភាពជាអ្នកមានវសីភាពដែលបានសន្សំទុកហើយ។ ក្នុងអភិញ្ញា ៤ ទៀតបន្ទាប់ពីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។

255. Tattha [Pg.182] dibbasotadhātuupamāyaṃ saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Appakasirenevāti niddukkheneva. Viññāpeyyāti jānāpeyya. Tattha evaṃ cātuddisā viññāpente saṅkhadhamake ‘‘saṅkhasaddo aya’’nti vavatthāpentānaṃ sattānaṃ tassa saṅkhasaddassa āvibhūtakālo viya yogino dūrasantikabhedānaṃ dibbānañceva mānusakānañca saddānaṃ āvibhūtakālo daṭṭhabbo.

២៥៥. ក្នុងឧបមានៃទិព្វសោតធាតុនោះ បទថា saṅkhadhamo បានដល់ អ្នកផ្លុំសង្ខ។ បទថា appakasireneva បានដល់ ដោយមិនលំបាកឡើយ (ដោយងាយស្រួល)។ បទថា viññāpeyya បានដល់ ធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់។ កាលដែលអ្នកផ្លុំសង្ខធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់ដល់ទិសទាំង ៤ យ៉ាងនេះ កាលដែលសំឡេងសង្ខនោះប្រាកដច្បាស់ដល់សត្វទាំងឡាយដែលកំណត់ដឹងថា "នេះជាសំឡេងសង្ខ" យ៉ាងណាមិញ កាលដែលសំឡេងទាំងឡាយជាទិព្វក្តី ជាមនុស្សក្តី ទាំងជិតទាំងឆ្ងាយ ប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះយោគី ក៏គប្បីចាត់ទុកយ៉ាងនោះដែរ។

256. Cetopariyañāṇa-upamāyaṃ daharoti taruṇo. Yuvāti yobbanena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti yuvāpi samāno na alasiyo kiliṭṭhavatthasarīro, atha kho maṇḍanakapakatiko, divasassa dve tayo vāre nhāyitvā suddhavattha-paridahana-alaṅkārakaraṇasīloti attho. Sakaṇikanti kāḷatilakavaṅka-mukhadūsipīḷakādīnaṃ aññatarena sadosaṃ. Tattha yathā tassa mukhanimittaṃ paccavekkhato mukhadoso pākaṭo hoti, evaṃ cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti veditabbaṃ. Pubbenivāsaupamādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ mahāassapure vuttameva.

២៥៦. ក្នុងឧបមានៃចេតោបរិយញ្ញាណ បទថា daharo បានដល់ ក្មេងខ្ចី។ បទថា yuvā បានដល់ ប្រកបដោយវ័យក្មេង (យុវវ័យ)។ បទថា maṇḍanakajātiko សេចក្តីថា ទោះបីជាយុវជនក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាអ្នកខ្ជិលច្រអូស មានសម្លៀកបំពាក់និងរាងកាយប្រឡាក់ឡើយ គឺមានប្រក្រតីចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន ងូតទឹកមួយថ្ងៃ ២ ឬ ៣ ដង ស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់ស្អាតបាត និងចូលចិត្តតុបតែងខ្លួនជាប្រក្រតី។ បទថា sakaṇikaṃ បានដល់ មានស្នាមជាំ (មានទោស) ដោយស្នាមណាមួយ មានប្រជ្រុយខ្មៅ មុខក្រហម មុខជាំ ឬមុនជាដើម។ ក្នុងឧបមានោះ ដូចជាកាលដែលបុរសនោះពិចារណាមើលកញ្ចក់ឆ្លុះមុខ ស្នាមជាំនៅលើមុខរមែងប្រាកដច្បាស់ យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបថា ចិត្ត ១៦ ប្រការរបស់បុគ្គលដទៃ រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់ភិក្ខុដែលអង្គុយបង្អោនចិត្តទៅកាន់ចេតោបរិយញ្ញាណ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ សេចក្តីដែលគួរពោលក្នុងឧបមានៃបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណជាដើម ទាំងអស់នោះ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងមហាអស្សបុរសូត្រ។

259. Ayaṃ kho udāyi pañcamo dhammoti ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena ekaṃ dhammaṃ katvā pañcamo dhammoti vutto. Yathā hi aṭṭhakanāgarasutte (ma. ni. 2.17 ādayo) ekādasa pabbāni pucchāvasena ekadhammo kato, evamidha ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena eko dhammo katoti veditabbāni. Imesu ca pana ekūnavīsatiyā pabbesu paṭipāṭiyā aṭṭhasu koṭṭhāsesu vipassanāñāṇe ca āsavakkhayañāṇe ca arahattavasena abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā, sesesu ciṇṇavasibhāvavasena. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

២៥៩. បទថា Ayaṃ kho udāyi pañcamo dhammo ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយធ្វើឱ្យផ្នែកទាំង ១៩ ឱ្យទៅជាធម៌តែមួយ ដោយអំណាចនៃបដិបទា ទើបហៅថា "ធម៌ទី ៥"។ ដូចជាក្នុងអដ្ឋកនាគរសូត្រ ផ្នែកទាំង ១១ ត្រូវបានធ្វើឱ្យទៅជាធម៌តែមួយដោយអំណាចនៃសំណួរ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសូត្រនេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា ផ្នែកទាំង ១៩ ត្រូវបានធ្វើឱ្យទៅជាធម៌តែមួយដោយអំណាចនៃបដិបទា ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងចំណោមផ្នែកទាំង ១៩ នេះ ក្នុងចំណែកទាំង ៨ តាមលំដាប់ គឺក្នុងវិបស្សនាញ្ញាណ និងអាសវក្ខយញ្ញាណ គប្បីជ្រាបថា ការដល់នូវត្រើយគឺការចប់សព្វគ្រប់នៃអភិញ្ញា គឺសម្រេចបានដោយអំណាចនៃអរហត្តផល ចំណែកក្នុងចំណែកដែលនៅសល់ គឺសម្រេចបានដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកមានវសីភាពដែលបានសន្សំទុកហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

នៃគម្ពីរបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ

Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយមហាសកុលុទាយិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

8. Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā

៨. ការអធិប្បាយសមណមុណ្ឌិកសូត្រ

260. Evaṃ [Pg.183] me sutanti samaṇamuṇḍikasuttaṃ. Tattha uggāhamānoti tassa paribbājakassa nāmaṃ. Sumanoti pakatināmaṃ. Kiñci kiñci pana uggahituṃ uggāhetuṃ samatthatāya uggāhamānoti naṃ sañjānanti. Samayaṃ pavadanti etthāti samayappavādakaṃ. Tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhācelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ pavadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati. Sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarūsakarukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīraṃ. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekā sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ poṭṭhapādaparibbājakaṃ nissāya bahū sālā katā, tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasañchanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme. Paṭivasatīti vāsaphāsutāya vasati. Divā divassāti divasassa divā nāma majjhanhātikkamo, tasmiṃ divasassapi divābhūte atikkantamatte majjhanhike nikkhamīti attho. Paṭisallīnoti tato tato rūpādigocarato cittaṃ paṭisaṃharitvā līno, jhānaratisevanavasena ekībhāvaṃ gato. Manobhāvanīyānanti manavaḍḍhanakānaṃ, ye āvajjato manasikaroto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti unnamati vaḍḍhati. Yāvatāti yattakā. Ayaṃ tesaṃ aññataroti ayaṃ tesaṃ abbhantaro eko sāvako. Appeva nāmāti tassa upasaṅkamanaṃ patthayamāno āha. Patthanākāraṇaṃ pana sandakasutte vuttameva.

២៦០. សូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺសមណមុណ្ឌិកសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា Uggāhamāna គឺជាឈ្មោះរបស់បរិព្វាជកនោះ។ ឈ្មោះថា Sumana គឺជាឈ្មោះដើមរបស់គាត់។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែគាត់មានសមត្ថភាពក្នុងការរៀនសូត្រខ្លួនឯងខ្លះ និងបង្រៀនអ្នកដទៃខ្លះ ទើបគេស្គាល់គាត់ថា Uggāhamāna (អ្នករៀនសូត្រ)។ ទីកន្លែងដែលគេសម្តែងនូវលទ្ធិ (អယူ) ក្នុងទីនេះ ហៅថា Samayappavādaka (កន្លែងសម្តែងលទ្ធិ)។ ឮថា ក្នុងទីនោះ ពួកព្រាហ្មណ៍មានចង្កីព្រាហ្មណ៍ តារុក្ខព្រាហ្មណ៍ និងបោក្ខរសាតិព្រាហ្មណ៍ជាដើម និងពួកបព្វជិតមានពួកនិគ្រន្ថ និងអចេលកបរិព្វាជកជាដើម តែងមកជួបជុំគ្នា ហើយសម្តែង ពោល និងបំភ្លឺនូវលទ្ធិរៀងៗខ្លួន ហេតុនោះ អារាមនោះទើបហៅថា Samayappavādaka។ អារាមនោះឯង ព្រោះតែព័ទ្ធជុំវិញដោយជួរដើមទន្លាប់ (ដែលហៅថា ទីណ្ឌុកាចីរៈ) ទើបហៅថា Tindukācīra។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែក្នុងអារាមនោះ កាលពីដំបូងមានសាលាតែមួយ ក្រោយមក អាស្រ័យនឹងបោដ្ឋបាទបរិព្វាជកដែលមានបុណ្យច្រើន ទើបគេសាងសង់សាលាជាច្រើន ហេតុនោះ គេទើបហៅថា Ekasālaka ដោយអាស្រ័យនឹងសាលាតែមួយកាលពីដំបូងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត អារាមនោះជាឧទ្យានរបស់ព្រះនាងមល្លិកាទេវី ជាមហេសីរបស់ព្រះបាទបសេនទិកោសល ជាអារាមដែលពោរពេញដោយផ្កានិងផ្លែឈើ ហេតុនោះ ទើបបានឈ្មោះថា Mallikāya ārāma (អារាមរបស់ព្រះនាងមល្លិកា)។ ក្នុងអារាមរបស់ព្រះនាងមល្លិកា ដែលជាកន្លែងសម្តែងលទ្ធិ ព័ទ្ធជុំវិញដោយជួរដើមទន្លាប់ មានសាលាតែមួយនោះ។ បទថា paṭivasati សេចក្តីថា រស់នៅដោយសប្បាយ (ស្នាក់នៅដោយផាសុកភាព)។ បទថា divā divassa សេចក្តីថា វេលាថ្ងៃត្រង់ដែលហៅថា ថ្ងៃ គឺកន្លងហួសថ្ងៃត្រង់បន្តិច កាលដែលវេលាថ្ងៃត្រង់កន្លងហួសទៅបន្តិច ព្រះអង្គក៏យាងចេញទៅ នេះជាអត្ថន័យក្នុងបទនេះ។ បទថា paṭisallīno បានដល់ ការប្រមូលចិត្តត្រឡប់មកវិញចាកអារម្មណ៍ផ្សេងៗមានរូបារម្មណ៍ជាដើម ហើយពួនសម្ងំ (សម្រាក) គឺដល់នូវភាពជាអ្នកនៅម្នាក់ឯងដោយអំណាចនៃការសេពនូវសេចក្តីត្រេកអរក្នុងឈាន។ បទថា manobhāvanīyānaṃ បានដល់ ព្រះសង្ឃដែលធ្វើឱ្យចិត្តចម្រើនឡើង គឺកាលដែលបុគ្គលពិចារណា ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ចិត្តរបស់គេរមែងប្រាសចាកនីវរណៈ ផុសផុលឡើង និងចម្រើនឡើង។ បទថា yāvatā បានដល់ មានប្រមាណប៉ុន្មាន។ បទថា ayaṃ tesaṃ aññataro សេចក្តីថា ជាងឈើឈ្មោះបញ្ចកង្គៈនេះ គឺជាសាវ័កម្នាក់ក្នុងចំណោមសាវ័កទាំងឡាយរបស់ព្រះសមណគោតម។ បទថា appeva nāma គឺបរិព្វាជកពោលឡើងដោយប្រាថ្នាចង់ឱ្យជាងឈើនោះចូលមកជួប។ ចំណែកឯហេតុនៃការប្រាថ្នានោះ ត្រូវបានពន្យល់រួចហើយក្នុងសន្ទកសូត្រ។

261. Etadavocāti dandapañño ayaṃ gahapati, dhammakathāya naṃ saṅgaṇhitvā attano sāvakaṃ karissāmīti maññamāno etaṃ ‘‘catūhi kho’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha paññapemīti dassemi ṭhapemi. Sampannakusalanti paripuṇṇakusalaṃ. Paramakusalanti uttamakusalaṃ. Ayojjhanti vādayuddhena yujjhitvā cāletuṃ asakkuṇeyyaṃ acalaṃ nikkampaṃ thiraṃ. Na [Pg.184] karotīti akaraṇamattameva vadati, ettha pana saṃvarappahānaṃ vā paṭisevanappahānaṃ vā na vadati. Sesapadesupi eseva nayo.

២៦១. បទថា etadavoca សេចក្តីថា បរិព្វាជកគិតថា "គហបតីនេះមានប្រាជ្ញាយឺតយ៉ាវ អាត្មាអញនឹងសង្គ្រោះគាត់ដោយធម្មកថា ហើយធ្វើគាត់ឱ្យទៅជាសាវ័ករបស់អាត្មាអញ" ដូច្នេះហើយ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា "catūhi kho" ជាដើមនេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា paññapemi បានដល់ បង្ហាញ ឬតម្កល់ទុក។ បទថា sampannakusalaṃ បានដល់ មានកុសលពេញបរិបូណ៌។ បទថា paramakusalaṃ បានដល់ មានកុសលដ៏ឧត្តម។ បទថា ayojjha បានដល់ បុគ្គលដែលគេមិនអាចធ្វើឱ្យរង្គោះរង្គើបានដោយការតស៊ូក្នុងវាទៈ (ការជជែកដេញដោល) គឺមិនរង្គោះរង្គើ មិនកម្រើក មាំមួន។ បទថា na karoti គឺបរិព្វាជកពោលសំដៅយកតែការមិនធ្វើប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គាត់មិនបានពោលសំដៅយកសំវរប្បហាន ឬបដិសេវនប្បហានឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះឯង។

Neva abhinandīti titthiyā nāma jānitvāpi ajānitvāpi yaṃ vā taṃ vā vadantīti maññamāno nābhinandi. Na paṭikkosīti sāsanassa anulomaṃ viya pasannākāraṃ viya vadatīti maññamāno na paṭisedheti.

បទថា neva abhinandi សេចក្តីថា ជាងឈើគិតថា "ពួកដិរ្ថីយ៍ទាំងឡាយ ទោះដឹងក្តី មិនដឹងក្តី តែងតែពោលពាក្យផ្សេងៗឥតប្រយោជន៍" ដូច្នេះហើយ ទើបមិនត្រេកអរ (មិនទទួលយក)។ បទថា na paṭikkosi សេចក្តីថា ជាងឈើគិតថា "បរិព្វាជកនេះពោលពាក្យហាក់ដូចជាស្របតាមសាសនា ហាក់ដូចជាមានសេចក្តីជ្រះថ្លា" ដូច្នេះហើយ ទើបមិនបដិសេធ (មិនជំទាស់)។

262. Yathā uggāhamānassāti yathā tassa vacanaṃ, evaṃ sante uttānaseyyako kumāro ayojjhasamaṇo thirasamaṇo bhavissati, mayaṃ pana evaṃ na vadāmāti dīpeti. Kāyotipi na hotīti sakakāyo parakāyotipi visesañāṇaṃ na hoti. Aññatra phanditamattāti paccattharaṇe valisamphassena vā maṅguladaṭṭhena vā kāyaphandanamattaṃ nāma hoti. Taṃ ṭhapetvā aññaṃ kāyena karaṇakammaṃ nāma natthi. Tampi ca kilesasahagatacitteneva hoti. Vācātipi na hotīti micchāvācā sammāvācātipi nānattaṃ na hoti. Roditamattāti jighacchāpipāsāparetassa pana roditamattaṃ hoti. Tampi kilesasahagatacitteneva. Saṅkappoti micchāsaṅkappo sammāsaṅkappotipi nānattaṃ na hoti. Vikūjitamattāti vikūjitamattaṃ rodanahasitamattaṃ hoti. Daharakumārakānañhi cittaṃ atītārammaṇaṃ pavattati, nirayato āgatā nirayadukkhaṃ saritvā rodanti, devalokato āgatā hasanti, tampi kilesasahagatacitteneva hoti. Ājīvoti micchājīvo sammājīvotipi nānattaṃ na hoti. Aññatra mātuthaññāti thaññacoradārakā nāma honti, mātari khīraṃ pāyantiyā apivitvā aññavihitakāle piṭṭhipassena āgantvā thaññaṃ pivanti. Ettakaṃ muñcitvā añño micchājīvo natthi. Ayampi kilesasahagatacitteneva hotīti dasseti.

២៦២. ពាក្យថា "យថារហំ ឧគ្គាហមានស្ស" មានន័យថា សេចក្តីពោលរបស់បរិព្វាជកនោះយ៉ាងណា កាលបើដូច្នោះ កុមារដែលគេងផ្ងារ នឹងក្លាយជាសមណៈដ៏រឹងមាំ មិនអាចកម្ចាត់បាន ប៉ុន្តែពួកយើងមិនពោលយ៉ាងនេះឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា "សូម្បីតែកាយក៏មិនមាន" គឺមិនមានសេចក្តីដឹងវិសេសថា "កាយរបស់ខ្លួន ឬកាយរបស់អ្នកដទៃ" ឡើយ។ ពាក្យថា "វៀរលែងតែការញាប់ញ័រ" គឺការគ្រាន់តែញាប់ញ័រនៃកាយ ដោយសារការប៉ះទង្គិចនឹងផ្នត់នៃកម្រាល ឬដោយសារសត្វល្អិតខាំលើកម្រាលពូក។ លើកលែងតែការញាប់ញ័រនោះចេញ អំពើដែលត្រូវធ្វើដោយកាយដទៃទៀត មិនមានឡើយ។ សូម្បីតែការញាប់ញ័រនោះ ក៏កើតឡើងដោយចិត្តដែលប្រកបដោយកិលេស (សេចក្តីមិនត្រេកអរ) តែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "សូម្បីតែវាចាក៏មិនមាន" គឺមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាថា "មិច្ឆាវាចា ឬសម្មាវាចា" ឡើយ។ ពាក្យថា "គ្រាន់តែយំ" គឺការគ្រាន់តែយំរបស់កុមារដែលត្រូវសេចក្តីឃ្លាន និងសេចក្តីស្រេកបៀតបៀន។ សូម្បីតែការយំនោះ ក៏កើតឡើងដោយចិត្តដែលប្រកបដោយកិលេសតែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "សង្កប្បៈ" គឺមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាថា "មិច្ឆាសង្កប្បៈ ឬសម្មាសង្កប្បៈ" ឡើយ។ ពាក្យថា "គ្រាន់តែថ្ងូរ" គឺការគ្រាន់តែថ្ងូរ យំ ឬសើច។ ព្រោះថា ចិត្តរបស់ពួកកុមារតូចៗ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយមានអតីតារម្មណ៍ ពួកកុមារដែលមកពីនរក នឹកឃើញសេចក្តីទុក្ខក្នុងនរក ក៏យំ ពួកកុមារដែលមកពីទេវលោក នឹកឃើញសេចក្តីសុខជាទិព្វ ក៏សើច សូម្បីតែការយំ និងការសើចនោះ ក៏កើតឡើងដោយចិត្តដែលប្រកបដោយកិលេសតែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "អាជីវៈ" គឺមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាថា "មិច្ឆាអាជីវៈ ឬសម្មាអាជីវៈ" ឡើយ។ ពាក្យថា "វៀរលែងតែទឹកដោះរបស់ម្តាយ" គឺពួកកុមារដែលលួចបៅដោះម្តាយ កាលបើម្តាយកំពុងឱ្យបៅដោះ ក៏មិនបៅ ប៉ុន្តែក្នុងពេលដែលម្តាយរវល់នឹងការងារផ្សេង ក៏វារមកពីខាងក្រោយ ហើយបៅដោះ។ វៀរលែងតែមិច្ឆាអាជីវៈប៉ុណ្ណេះ មិច្ឆាអាជីវៈដទៃទៀតមិនមានឡើយ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា សូម្បីតែមិច្ឆាអាជីវៈនេះ ក៏កើតឡើងដោយចិត្តដែលប្រកបដោយកិលេសតែប៉ុណ្ណោះ។

263. Evaṃ paribbājakavādaṃ paṭikkhipitvā idāni sayaṃ sekkhabhūmiyaṃ mātikaṃ ṭhapento catūhi kho ahantiādimāha. Tattha samadhigayha tiṭṭhatīti visesetvā tiṭṭhati. Na kāyena pāpa kammantiādīsu na kevalaṃ akaraṇamattameva, bhagavā pana ettha saṃvarappahānapaṭisaṅkhā paññapeti. Taṃ [Pg.185] sandhāyevamāha. Na ceva sampannakusalantiādi pana khīṇāsavaṃ sandhāya vuttaṃ.

២៦៣. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់ច្រានចោលវាទៈរបស់បរិព្វាជកយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងទ្រង់តម្កល់មាតិកាក្នុងសេក្ខភូមិដោយព្រះអង្គឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា "ចតូហិ ខោ អហំ" ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "សមធិគយ្ហ តិដ្ឋតិ" គឺឋិតនៅដោយវិសេស។ ក្នុងពាក្យថា "ន កាយេន បាបំ កម្មំ" ជាដើម មិនមែនគ្រាន់តែការមិនធ្វើប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តិនូវសំវរៈ ការលះបង់ និងការពិចារណាក្នុងទីនេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនោះ សំដៅយកបុគ្គលនោះ។ ចំណែកពាក្យថា "ន ចេវ សម្បន្នកុសលំ" ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកព្រះខីណាស្រព។

Idāni asekkhabhūmiyaṃ mātikaṃ ṭhapento dasahi kho ahantiādimāha. Tattha tīṇi padāni nissāya dve paṭhamacatukkā ṭhapitā, ekaṃ padaṃ nissāya dve pacchimacatukkā. Ayaṃ sekkhabhūmiyaṃ mātikā.

ឥឡូវនេះ កាលនឹងទ្រង់តម្កល់មាតិកាក្នុងអសេក្ខភូមិ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "ទសហិ ខោ អហំ" ជាដើម។ ក្នុងមាតិកានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ចតុក្កៈខាងដើមពីរ ដោយអាស្រ័យបទបី និងទ្រង់តម្កល់ចតុក្កៈខាងចុងពីរ ដោយអាស្រ័យបទមួយ។ នេះជាមាតិកាក្នុងសេក្ខភូមិ។

264. Idāni taṃ vibhajanto katame ca thapati akusalasīlātiādimāha. Tattha sarāganti aṭṭhavidhaṃ lobhasahagatacittaṃ. Sadosanti paṭighasampayuttacittadvayaṃ. Samohanti vicikicchuddhaccasahagatacittadvayampi vaṭṭati, sabbākusalacittānipi. Moho sabbākusale uppajjatīti hi vuttaṃ. Itosamuṭṭhānāti ito sarāgādicittato samuṭṭhānaṃ uppatti etesanti itosamuṭṭhānā.

២៦៤. ឥឡូវនេះ កាលនឹងទ្រង់ចែកមាតិកានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "កតមេ ច ថបតិ អកុសលសីលា" ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "សរាគំ" គឺចិត្តដែលប្រកបដោយលោភៈ ៨ យ៉ាង។ ពាក្យថា "សទោសំ" គឺគូនៃចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយបដិឃៈ។ ពាក្យថា "សមោហំ" គឺគូនៃចិត្តដែលប្រកបដោយវិចិកិច្ឆានិងឧទ្ធច្ចៈក៏គួរ ឬសូម្បីតែអកុសលចិត្តទាំងអស់ក៏គួរ ព្រោះមានពាក្យពោលទុកថា "មោហៈ តែងកើតឡើងក្នុងអកុសលចិត្តទាំងអស់"។ ពាក្យថា "ឥតោសមុដ្ឋានា" គឺការតាំងឡើង ឬការកើតឡើងនៃអកុសលធម៌ទាំងនេះ មកពីចិត្តមានសរាគចិត្តជាដើមនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា "ឥតោសមុដ្ឋានា"។

Kuhinti kataraṃ ṭhānaṃ pāpuṇitvā aparisesā nirujjhanti. Ettheteti sotāpattiphale bhummaṃ. Pātimokkhasaṃvarasīlañhi sotāpattiphale paripuṇṇaṃ hoti, taṃ ṭhānaṃ patvā akusalasīlaṃ asesaṃ nirujjhati. Akusalasīlanti ca dussīlassetaṃ adhivacananti veditabbaṃ.

ពាក្យថា "កុហិំ" គឺដល់នូវទីណាហើយ ទើបរលត់ទៅមិនមានសេសសល់។ ពាក្យថា "ឯត្ថេតេ" គឺវិភត្តិទី ៧ ក្នុងអត្ថថា សោតាបត្តិផល។ ព្រោះថា បាតិមោក្ខសំវរសីល តែងពេញបរិបូណ៌ក្នុងសោតាបត្តិផល កាលបើដល់នូវទីនោះហើយ អកុសលសីលតែងរលត់ទៅមិនមានសេសសល់។ ម៉្យាងទៀត គប្បីដឹងថា ពាក្យថា "អកុសលសីល" នេះ ជាឈ្មោះរបស់បុគ្គលទ្រុស្តសីល។

Akusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipannoti ettha yāva sotāpattimaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti.

ក្នុងពាក្យថា "អកុសលានំ សីលានំ និរោធាយ បដិបន្នោ" នេះ បុគ្គលឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់ ដរាបដល់សោតាបត្តិមគ្គ ប៉ុន្តែលុះដល់ផលហើយ អកុសលសីលទាំងនោះ ឈ្មោះថាជារលត់ទៅហើយ។

265. Vītarāgantiādīhi aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalacittameva vuttaṃ. Etena hi kusalasīlaṃ samuṭṭhāti.

២៦៥. ដោយពាក្យថា "វីតរាគំ" ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែកាមាវចរកុសលចិត្ត ៨ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាកុសលសីល តែងតាំងឡើងដោយចិត្តនេះ។

Sīlavā hotīti sīlasampanno hoti guṇasampanno ca. No ca sīlamayoti alamettāvatā, natthi ito kiñci uttari karaṇīyanti evaṃ sīlamayo na hoti. Yatthassa teti arahattaphale bhummaṃ. Arahattaphalañhi patvā akusalasīlaṃ asesaṃ nirujjhati.

ពាក្យថា "សីលវា ហោតិ" គឺព្រះខីណាស្រពជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល និងបរិបូណ៌ដោយគុណ។ ពាក្យថា "នោ ច សីលមយោ" គឺសីលត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះល្មមហើយ កិច្ចដែលត្រូវធ្វើក្រៅពីនេះទៅទៀតមិនមានឡើយ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាមិនមែនជាអ្នកសម្រេចដោយសីល។ ពាក្យថា "យត្ថស្ស តេ" គឺវិភត្តិទី ៧ ក្នុងអត្ថថា អរហត្តផល។ ព្រោះថា លុះដល់អរហត្តផលហើយ អកុសលសីលតែងរលត់ទៅមិនមានសេសសល់ឡើយ។

Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva arahattamaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti.

ក្នុងពាក្យថា "និរោធាយ បដិបន្នោ" នេះ បុគ្គលឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់ ដរាបដល់អរហត្តមគ្គ ប៉ុន្តែលុះដល់ផលហើយ អកុសលសីលទាំងនោះ ឈ្មោះថាជារលត់ទៅហើយ។

266. Kāmasaññādīsu kāmasaññā aṭṭhalobhasahagatacittasahajātā, itarā dve domanassasahagatacittadvayena sahajātā.

២៦៦. ក្នុងបណ្តាកាមសញ្ញាជាដើម កាមសញ្ញា កើតរួមគ្នាជាមួយលោភសហគតចិត្ត ៨ យ៉ាង ចំណែកសញ្ញាពីរទៀត កើតរួមគ្នាជាមួយទោសចិត្ត ២។

Paṭhamaṃ [Pg.186] jhānanti anāgāmiphalapaṭhamajjhānaṃ. Ettheteti anāgāmiphale bhummaṃ. Anāgāmiphalañhi patvā akusalasaṅkappā aparisesā nirujjhanti.

ពាក្យថា "បឋមំ ឈានំ" គឺបឋមជ្ឈានដែលប្រកបដោយអនាគាមិផល។ ពាក្យថា "ឯត្ថេតេ" គឺវិភត្តិទី ៧ ក្នុងអត្ថថា អនាគាមិផល។ ព្រោះថា លុះដល់អនាគាមិផលហើយ អកុសលសង្កប្បៈទាំងឡាយ តែងរលត់ទៅមិនមានសេសសល់ឡើយ។

Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva anāgāmimaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti. Nekkhammasaññādayo hi tissopi aṭṭhakāmāvacarakusalasahajātasaññāva.

ក្នុងពាក្យថា "និរោធាយ បដិបន្នោ" នេះ បុគ្គលឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់ ដរាបដល់អនាគាមិមគ្គ ប៉ុន្តែលុះដល់ផលហើយ អកុសលសង្កប្បៈទាំងនោះ ឈ្មោះថាជារលត់ទៅហើយ។ ព្រោះថា សញ្ញាទាំងបីមាននេក្ខម្មសញ្ញាជាដើម ក៏ជាសញ្ញាដែលកើតរួមគ្នាជាមួយកាមាវចរកុសលចិត្ត ៨ យ៉ាងនោះឯង។

267. Ettheteti arahattaphale bhummaṃ. Dutiyajjhānikaṃ arahattaphalañhi pāpuṇitvā kusalasaṅkappā aparisesā nirujjhanti. Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva arahattamaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

២៦៧. ពាក្យថា "ឯត្ថេតេ" គឺវិភត្តិទី ៧ ក្នុងអត្ថថា អរហត្តផល។ ព្រោះថា លុះដល់អរហត្តផលដែលប្រកបដោយទុតិយជ្ឈានហើយ កុសលសង្កប្បៈទាំងឡាយ តែងរលត់ទៅមិនមានសេសសល់ឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា "និរោធាយ បដិបន្នោ" នេះ បុគ្គលឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់ ដរាបដល់អរហត្តមគ្គ ប៉ុន្តែលុះដល់ផលហើយ កុសលសង្កប្បៈទាំងនោះ ឈ្មោះថាជារលត់ទៅហើយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះសមណមុណ្ឌិកសូត្រ ចប់ហើយ។

9. Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā

៩. ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះចូឡសកុលុទាយិសូត្រ

270. Evaṃ me sutanti cūḷasakuludāyisuttaṃ. Tattha yadā pana, bhante, bhagavāti idaṃ paribbājako dhammakathaṃ sotukāmo bhagavato dhammadesanāya sālayabhāvaṃ dassento āha.

២៧០. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា "ឯវំ មេ សុតំ" គឺចូឡសកុលុទាយិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា "យទា បន ភន្តេ ភគវា" នេះ សកុលុទាយិបរិព្វាជក កាលចង់ស្តាប់ធម៌ទេសនា ទើបពោលឡើងដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីពេញចិត្តក្នុងធម៌ទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគ។

271. Taṃyevettha paṭibhātūti sace dhammaṃ sotukāmo, tuyhevettha eko pañho ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhātu. Yathā maṃ paṭibhāseyyāti yena kāraṇena mama dhammadesanā upaṭṭhaheyya, etena hi kāraṇena kathāya samuṭṭhitāya sukhaṃ dhammaṃ desetunti dīpeti. Tassa mayhaṃ, bhanteti so kira taṃ disvā – ‘‘sace bhagavā idha abhavissā, ayametassa bhāsitassa atthoti dīpasahassaṃ viya ujjalāpetvā ajja me pākaṭaṃ akarissā’’ti dasabalaṃyeva anussari. Tasmā tassa mayhaṃ, bhantetiādimāha. Tattha aho nūnāti anussaraṇatthe nipātadvayaṃ. Tena tassa bhagavantaṃ anussarantassa etadahosi ‘‘aho nūna bhagavā aho nūna sugato’’ti. Yo imesanti yo imesaṃ dhammānaṃ. Sukusaloti suṭṭhu [Pg.187] kusalo nipuṇo cheko. So bhagavā aho nūna katheyya, so sugato aho nūna katheyya, tassa hi bhagavato pubbenivāsañāṇassa anekāni kappakoṭisahassāni ekaṅgaṇāni pākaṭānīti, ayamettha adhippāyo.

២៧១. ពាក្យថា "តំយេវេត្ថ បដិភាទូ" មានន័យថា បើសិនជាអ្នកចង់ស្តាប់ធម៌ សូមឱ្យបញ្ហាមួយ ឬហេតុមួយប្រាកដដល់អ្នកក្នុងទីនេះចុះ។ ពាក្យថា "យថា មំ បដិភាសេយ្យ" មានន័យថា ធម៌ទេសនារបស់តថាគត គប្បីប្រាកដឡើងដោយហេតុណា ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីថា កាលបើពាក្យចរចាតាំងឡើងដោយហេតុនោះហើយ តថាគតនឹងសម្តែងធម៌បានដោយងាយ។ ពាក្យថា "តស្ស មយ្ហំ ភន្តេ" គឺឮថា បរិព្វាជកនោះ កាលបានឃើញព្រះមានព្រះភាគហើយ ក៏រលឹកនឹកដល់ព្រះទសពលថា "បើសិនជាព្រះមានព្រះភាគគង់នៅក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គគប្បីធ្វើសេចក្តីនេះឱ្យច្បាស់លាស់ដល់ខ្ញុំក្នុងថ្ងៃនេះ ដូចជាការបំភ្លឺប្រទីបមួយពាន់ដូច្នោះ"។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យថា "តស្ស មយ្ហំ ភន្តេ" ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "អហោ នូន" ជាសូរសព្ទនិបាតពីររួមគ្នា ក្នុងអត្ថនៃការរលឹកនឹក។ ដោយនិបាតទាំងពីរនោះ កាលបរិព្វាជកនោះរលឹកនឹកដល់ព្រះមានព្រះភាគ សេចក្តីត្រិះរិះនេះក៏កើតឡើងថា "ឱ! ព្រះមានព្រះភាគគប្បីសម្តែងហ្ន៎ ឱ! ព្រះសុគតគប្បីសម្តែងហ្ន៎"។ ពាក្យថា "យោ ឥមេសំ" គឺព្រះមានព្រះភាគណា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ។ ពាក្យថា "សុកុសលោ" គឺឈ្លាសវៃ ល្អិតល្អន់ ប៉ិនប្រសប់ក្រៃលែង។ ព្រះមានព្រះភាគនោះ ឱ! គប្បីសម្តែងហ្ន៎ ព្រះសុគតនោះ ឱ! គប្បីសម្តែងហ្ន៎ ព្រោះថា ចំពោះព្រះបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណរបស់ព្រះមានព្រះភាគនោះ កប្បរាប់សែនកោដិជាច្រើន តែងប្រាកដច្បាស់ដូចជាទីធ្លាតែមួយ នេះជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។

Tassa vāhaṃ pubbantaṃ ārabbhāti yo hi lābhī hoti, so ‘‘pubbe tvaṃ khattiyo ahosi, brāhmaṇo ahosī’’ti vutte jānanto sakkaccaṃ sussūsati. Alābhī pana – ‘‘evaṃ bhavissati evaṃ bhavissatī’’ti sīsakampamettameva dasseti. Tasmā evamāha – ‘‘tassa vāhaṃ pubbantaṃ ārabbha pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādheyya’’nti.

ពាក្យថា "តស្ស វាហំ បុព្វន្តំ អารព្ភ" មានន័យថា ព្រោះថា បុគ្គលណាជាអ្នកបានសម្រេច កាលបើព្រះអង្គត្រាស់ថា "ក្នុងកាលមុន អ្នកធ្លាប់ជាក្សត្រ ធ្លាប់ជាព្រាហ្មណ៍" យ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះដឹងច្បាស់ ក៏រមែងស្តាប់ដោយគោរព។ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនបានសម្រេច តែងបង្ហាញត្រឹមតែការងក់ក្បាលថា "នឹងមានយ៉ាងនេះ នឹងមានយ៉ាងនេះ" ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះថា "តថាគតគប្បីញ៉ាំងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះឱ្យត្រេកអរ ដោយការដោះស្រាយបញ្ហាប្រារព្ធនូវចំណែកខាងដើម"។

So vā maṃ aparantanti dibbacakkhulābhino hi anāgataṃsañāṇaṃ ijjhati, tasmā evamāha. Itaraṃ pubbe vuttanayameva.

ពាក្យថា "សោ វា មំ អបរន្តំ" គឺព្រោះថា អនាគតំសញ្ញាណ តែងសម្រេចដល់បុគ្គលអ្នកបានទិព្វចក្ខុ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សេចក្តីក្រៅពីនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយក្នុងចំណែកខាងដើមនោះឯង។

Dhammaṃ te desessāmīti ayaṃ kira atīte desiyamānepi na bujjhissati, anāgate desiyamānepi na bujjhissati. Athassa bhagavā saṇhasukhumaṃ paccayākāraṃ desetukāmo evamāha. Kiṃ pana taṃ bujjhissatīti? Etaṃ pageva na bujjhissati, anāgate panassa vāsanāya paccayo bhavissatīti disvā bhagavā evamāha.

ពាក្យថា "ធម្មំ តេ ទេសិស្សាមិ" គឺឮថា បរិព្វាជកនេះ សូម្បីកាលព្រះអង្គសម្តែងធម៌ជាអតីត ក៏នឹងមិនយល់ សូម្បីសម្តែងធម៌ជាអនាគត ក៏នឹងមិនយល់។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ចង់សម្តែងនូវបច្ចយាការដ៏ល្អិតល្អន់ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សួរថា ចុះបរិព្វាជកនោះនឹងយល់ធម៌នោះដែរឬទេ? ឆ្លើយថា បរិព្វាជកនោះនឹងមិនយល់ធម៌នោះឡើយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញថា ធម៌នោះនឹងក្លាយជាបច្ច័យនៃវាសនារបស់គេក្នុងអនាគតកាល ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

Paṃsupisācakanti asuciṭṭhāne nibbattapisācaṃ. So hi ekaṃ mūlaṃ gahetvā adissamānakāyo hoti. Tatridaṃ vatthu – ekā kira yakkhinī dve dārake thūpārāmadvāre nisīdāpetvā āhārapariyesanatthaṃ nagaraṃ gatā. Dārakā ekaṃ piṇḍapātikattheraṃ disvā āhaṃsu, – ‘‘bhante, amhākaṃ mātā anto nagaraṃ paviṭṭhā, tassā vadeyyātha ‘yaṃ vā taṃ vā laddhakaṃ, gahetvā sīghaṃ gaccha, dārakā te jighacchitaṃ sandhāretuṃ na sakkontī’’’ti. Tamahaṃ kathaṃ passissāmīti? Idaṃ, bhante, gaṇhathāti ekaṃ mūlakhaṇḍaṃ adaṃsu. Therassa anekāni yakkhasahassāni paññāyiṃsu, so dārakehi dinnasaññāṇena taṃ yakkhiniṃ addasa virūpaṃ bībhacchaṃ kevalaṃ vīthiyaṃ gabbhamalaṃ paccāsīsamānaṃ. Disvā tamatthaṃ kathesi. Kathaṃ maṃ tvaṃ passasīti vutte mūlakhaṇḍaṃ dassesi, sā acchinditvā gaṇhi. Evaṃ paṃsupisācakā ekaṃ mūlaṃ gahetvā adissamānakāyā honti. Taṃ sandhāyesa ‘‘paṃsupisācakampi [Pg.188] na passāmī’’ti āha. Na pakkhāyatīti na dissati na upaṭṭhāti.

ពាក្យថា "បំសុបិសាចកំ" គឺបិសាចដែលកើតក្នុងទីមិនស្អាត។ ព្រោះថា បិសាចនោះ កាលកាន់យកឫសឈើម្យ៉ាង តែងមានកាយមិនប្រាកដ។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា នាងយក្ខិនីម្នាក់ ឱ្យកូនតូចពីរនាក់អង្គុយនៅទ្វារវត្តថូបារាម ហើយចូលទៅក្នុងក្រុងដើម្បីស្វែងរកអាហារ។ កុមារទាំងពីរនាក់ឃើញព្រះថេរៈអ្នកត្រេកអរនឹងបិណ្ឌបាតមួយអង្គ ក៏ពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ ម្តាយរបស់ខ្ញុំចូលទៅក្នុងក្រុងហើយ សូមលោកម្ចាស់ប្រាប់គាត់ផងថា 'ម្តាយបានអាហារណាមួយហើយ ចូរប្រញាប់ត្រឡប់មកវិញចុះ កូនៗរបស់ម្តាយឃ្លានណាស់ មិនអាចទ្រាំទ្របានឡើយ'"។ ព្រះថេរៈសួរថា "តើអាត្មាអាចមើលឃើញម្តាយរបស់កូនៗដោយរបៀបណា?" កុមារទាំងឡាយពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមទទួលយករបស់នេះទៅ" ហើយក៏ប្រគេនកង់ឫសឈើមួយកំណាត់។ ពួកយក្សរាប់ពាន់ក៏ប្រាកដដល់ព្រះថេរៈ ព្រះថេរៈនោះបានឃើញនាងយក្ខិនីនោះមានរូបរាងអាក្រក់ គួរឱ្យខ្លាច គ្រាន់តែដើរស្វែងរកកាកសំណល់គភ៌តាមដងផ្លូវ ដោយសញ្ញាដែលកុមារទាំងឡាយប្រាប់។ លុះឃើញហើយ ក៏ប្រាប់សេចក្តីនោះដល់នាងយក្ខិនី។ កាលនាងយក្ខិនីសួរថា "តើលោកម្ចាស់ឃើញខ្ញុំដោយរបៀបណា?" ព្រះថេរៈក៏បង្ហាញកំណាត់ឫសឈើនោះ នាងយក្ខិនីក៏ឆក់យកទៅ។ យ៉ាងនេះ ពួកបំសុបិសាច តែងមានកាយមិនប្រាកដដោយសារការកាន់យកឫសឈើម្យ៉ាង។ សកុលុទាយិបរិព្វាជក សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា "សូម្បីតែបំសុបិសាច ក៏ខ្ញុំមិនឃើញឡើយ"។ ពាក្យថា "ន បក្ខាយតិ" គឺមិនឃើញ មិនប្រាកដ។

272. Dīghāpi kho te esāti udāyi esā tava vācā dīghāpi bhaveyya, evaṃ vadantassa vassasatampi vassasahassampi pavatteyya, na ca atthaṃ dīpeyyāti adhippāyo. Appāṭihīrakatanti aniyyānikaṃ amūlakaṃ niratthakaṃ sampajjatīti attho.

២៧២. ពាក្យថា "ទីឃា បិ ខោ តេ ឯសា" មានន័យថា ម្នាលឧទាយិ វាចារបស់អ្នកនេះ សូម្បីវែងឆ្ងាយ កាលពោលយ៉ាងនេះ សូម្បីអស់មួយរយឆ្នាំ ឬមួយពាន់ឆ្នាំ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅបាន ប៉ុន្តែមិនបង្ហាញនូវប្រយោជន៍ឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "អប្បាដិហីរកតំ" គឺមិននាំឱ្យចេញចាកទុក្ខ មិនមានឫសគល់ មិនមានប្រយោជន៍ នេះជាអត្ថ។

Idāni taṃ vaṇṇaṃ dassento seyyathāpi, bhantetiādimāha. Tattha paṇḍukambale nikkhittoti visabhāgavaṇṇe rattakambale ṭhapito. Evaṃvaṇṇo attā hotīti idaṃ so subhakiṇhadevaloke nibbattakkhandhe sandhāya – ‘‘amhākaṃ matakāle attā subhakiṇhadevaloke khandhā viya jotetī’’ti vadati.

ឥឡូវនេះ សកុលុទាយិបរិព្វាជក កាលនឹងបង្ហាញពណ៌នោះ ទើបពោលពាក្យថា "សេយ្យថាបិ ភន្តេ" ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "បណ្ឌុកម្ពលេ និក្ខិត្តោ" គឺកែវមណីដែលគេដាក់នៅលើសំពត់កម្ពលពណ៌ក្រហម ដែលមានពណ៌ខុសប្លែកគ្នា។ ពាក្យថា "ឯវំវណ្ណោ អត្តា ហោតិ" នេះ បរិព្វាជកនោះពោលសំដៅយកខន្ធដែលកើតក្នុងសុភកិណ្ហទេវលោកថា "ក្នុងកាលដែលពួកយើងស្លាប់ទៅ ខ្លួនតែងរុងរឿង ដូចជាខន្ធទាំងឡាយក្នុងសុភកិណ្ហទេវលោកដូច្នោះ"។

273. Ayaṃ imesaṃ ubhinnanti so kira yasmā maṇissa bahi ābhā na niccharati, khajjopanakassa aṅguladvaṅgulacaturaṅgulamattaṃ niccharati, mahākhajjopanakassa pana khaḷamaṇḍalamattampi niccharatiyeva, tasmā evamāha.

២៧៣. ពាក្យថា "អយំ ឥមេសំ ឧភិន្នំ" គឺឮថា បរិព្វាជកនោះពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុថា ពន្លឺរបស់កែវមណីមិនផ្សាយចេញទៅខាងក្រៅឡើយ ចំណែកពន្លឺរបស់សត្វអំពិលអំពែក តែងផ្សាយចេញទៅត្រឹមតែមួយធ្នាប់ ពីរធ្នាប់ ឬបួនធ្នាប់ ប៉ុន្តែពន្លឺរបស់សត្វអំពិលអំពែកធំ តែងផ្សាយចេញទៅសូម្បីត្រឹមតែរង្វង់លានបោកស្រូវ ហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

Viddheti ubbiddhe, meghavigamena dūrībhūteti attho. Vigatavalāhaketi apagatameghe. Deveti ākāse. Osadhitārakāti sukkatārakā. Sā hi yasmā tassā udayato paṭṭhāya tena saññāṇena osadhāni gaṇhantipi pivantipi, tasmā ‘‘osadhitārakā’’ti vuccati. Abhido aḍḍharattasamayanti abhinne aḍḍharattasamaye. Iminā gaganamajjhe ṭhitacandaṃ dasseti. Abhido majjhanhikepi eseva nayo.

ពាក្យថា Viddheti សេចក្ដីថា ខ្ពស់ត្រដែត (ubbidhe) គឺស្ថិតនៅឆ្ងាយព្រោះប្រាសចាកពពក។ ពាក្យថា Vigatavalāhake សេចក្ដីថា ក្នុងកាលដែលពពកប្រាសចេញទៅហើយ។ ពាក្យថា Deve គឺក្នុងអាកាស។ ពាក្យថា Osadhitārakā គឺផ្កាយព្រឹក (sukkatārikā)។ ព្រោះថា ផ្កាយនោះ ចាប់តាំងពីពេលដែលវាដុះឡើង មនុស្សទាំងឡាយតែងចំណាំយកសញ្ញានោះ ហើយបេះយកឱសថខ្លះ ផឹកឱសថខ្លះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ឱសថីតារកា» (ផ្កាយឱសថ)។ ពាក្យថា Abhido aḍḍharattasamayaṃ គឺក្នុងពេលកណ្ដាលអធ្រាត្រដែលមិនទាន់បែកធ្លាយ (មិនទាន់ភ្លឺ)។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះចន្ទដែលស្ថិតនៅកណ្ដាលអាកាស។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Abhido majjhanhike ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

Ato khoti ye anubhonti, tehi bahutarā, bahū ceva bahutarā cāti attho. Ābhā nānubhontīti obhāsaṃ na vaḷañjanti, attano sarīrobhāseneva ālokaṃ pharitvā viharanti.

ពាក្យថា Ato kho សេចក្ដីថា ច្រើនជាងពួកទេវតាដែលសោយ (ពន្លឺព្រះអាទិត្យនិងព្រះចន្ទ) ទាំងនោះ គឺទាំងច្រើន ទាំងច្រើនលើសលប់។ ពាក្យថា Ābhā nānubhonti សេចក្ដីថា មិនប្រើប្រាស់ពន្លឺ (របស់ព្រះអាទិត្យនិងព្រះចន្ទ) ឡើយ គឺផ្សាយទៅនូវពន្លឺដោយរស្មីនៃសរីរៈរបស់ខ្លួន ហើយរស់នៅ។

274. Idāni yasmā so ‘‘ekantasukhaṃ lokaṃ pucchissāmī’’ti nisinno, pucchāmūḷho pana jāto, tasmā naṃ bhagavā taṃ pucchaṃ sarāpento kiṃ pana, udāyi, atthi ekantasukho lokotiādimāha. Tattha [Pg.189] ākāravatīti kāraṇavatī. Aññataraṃ vā pana tapoguṇanti acelakapāḷiṃ sandhāyāha, surāpānaviratīti attho.

២៧៤. ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែសកុលុទាយិបរិព្វាជកនោះ អង្គុយគិតថា «អាត្មាអញនឹងសួររកលោកដែលមានសុខតែម៉្យាង» ប៉ុន្តែបែរជាវង្វេងក្នុងសំណួរទៅវិញ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងរំលឹកសកុលុទាយិបរិព្វាជកនោះនូវសំណួរនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលឧទាយិ ចុះលោកដែលមានសុខតែម៉្យាង មានដែរឬទេ?»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Ākāravatī សេចក្ដីថា ប្រកបដោយហេតុ (kāraṇavatī)។ ពាក្យថា Aññataraṃ vā pana tapoguṇaṃ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់អចេលកបាឡិ (ការមិនស្លៀកសម្លៀកបំពាក់) និងការវៀរចាកការផឹកទឹកស្រវឹង នេះជាសេចក្ដីក្នុងពាក្យនេះ។

275. Katamā pana sā, bhante, ākāravatī paṭipadā ekantasukhassāti kasmā pucchati? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayaṃ sattānaṃ ekantasukhaṃ vadāma, paṭipadaṃ pana kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ vadāma. Ekantasukhassa kho pana attano paṭipadāyapi ekantasukhāya bhavitabbaṃ. Amhākaṃ kathā aniyyānikā, satthu kathāva niyyānikā’’ti. Idāni satthāraṃyeva pucchitvā jānissāmīti tasmā pucchati.

២៧៥. ព្រោះហេតុអ្វី សកុលុទាយិបរិព្វាជក ទើបសួរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះបដិបទាដែលប្រកបដោយហេតុ ដើម្បីលោកដែលមានសុខតែម៉្យាងនោះ តើដូចម្ដេច?»។ ឮថា គំនិតយ៉ាងនេះបានកើតឡើងដល់បរិព្វាជកនោះថា «ពួកយើងតែងពោលនូវសុខតែម៉្យាងរបស់សត្វទាំងឡាយ ប៉ុន្តែពោលនូវបដិបទាថា ជួនកាលជាសុខ ជួនកាលជាទុក្ខ។ ក៏បដិបទារបស់លោកដែលមានសុខតែម៉្យាងនោះ គួរតែជាបដិបទាដែលមានសុខតែម៉្យាងដែរ។ សម្ដីរបស់ពួកយើង មិនមែនជាគ្រឿងស្រោចស្រង់ឡើយ មានតែព្រះសាស្ត្រាប៉ុណ្ណោះ ទើបជាគ្រឿងស្រោចស្រង់»។ គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបសួរថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងសួរព្រះសាស្ត្រាផ្ទាល់ ដើម្បីឲ្យបានដឹង» ហេតុនោះ ទើបសួរយ៉ាងនេះ។

Ettha mayaṃ anassāmāti etasmiṃ kāraṇe mayaṃ anassāma. Kasmā pana evamāhaṃsu? Te kira pubbe pañcasu dhammesu patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā tatiyajjhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā subhakiṇhesu nibbattantīti jānanti, gacchante gacchante pana kāle kasiṇaparikammampi na jāniṃsu, tatiyajjhānampi nibbattetuṃ nāsakkhiṃsu. Pañca pubbabhāgadhamme pana ‘‘ākāravatī paṭipadā’’ti uggahetvā tatiyajjhānaṃ ‘‘ekantasukho loko’’ti uggaṇhiṃsu. Tasmā evamāhaṃsu. Uttaritaranti ito pañcahi dhammehi uttaritaraṃ paṭipadaṃ vā tatiyajjhānato uttaritaraṃ ekantasukhaṃ lokaṃ vā na jānāmāti vuttaṃ hoti. Appasadde katvāti ekappahāreneva mahāsaddaṃ kātuṃ āraddhe nissadde katvā.

ពាក្យថា Ettha mayaṃ anassāma សេចក្ដីថា ពួកយើងវិនាសហើយក្នុងហេតុនេះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកបរិស័ទពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា កាលពីមុន ពួកបរិស័ទទាំងនោះដឹងថា «កាលបើស្ថិតនៅក្នុងធម៌ ៥ យ៉ាង ធ្វើកសិណបរិកម្ម ហើយញ៉ាំងតតិយជ្ឈានឲ្យកើតឡើង មិនស៊ុតទ្រុឌចាកឈាន ធ្វើមរណកាលទៅ តែងទៅកើតក្នុងពួកព្រហ្មជាន់សុភកិណ្ហៈ» ប៉ុន្តែលុះកាលកន្លងទៅៗ សូម្បីតែកសិណបរិកម្មក៏មិនស្គាល់ សូម្បីតែកើតតតិយជ្ឈានក៏មិនអាចធ្វើបាន។ ពួកបរិស័ទទាំងនោះគ្រាន់តែរៀនយកពាក្យថា «បដិបទាប្រកបដោយហេតុ» ក្នុងធម៌ជាចំណែកខាងដើម ៥ យ៉ាង ហើយរៀនយកតតិយជ្ឈានថា «លោកដែលមានសុខតែម៉្យាង»។ ហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Uttaritaraṃ សេចក្ដីថា ពួកយើងមិនដឹងនូវបដិបទាដែលក្រៃលែងជាងធម៌ ៥ យ៉ាងនេះ ឬមិនដឹងនូវលោកដែលមានសុខតែម៉្យាងដែលក្រៃលែងជាងតតិយជ្ឈានឡើយ នេះជាសេចក្ដីដែលពោល។ ពាក្យថា Appasadde katvā សេចក្ដីថា ធ្វើពួកបរិស័ទដែលចាប់ផ្ដើមធ្វើសំឡេងគឹកកងក្នុងពេលតែមួយ ឲ្យស្ងាត់សំឡេងទៅវិញ។

276. Sacchikiriyāhetūti ettha dve sacchikiriyā paṭilābhasacchikiriyā ca paccakkhasacchikiriyā ca. Tattha tatiyajjhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā subhakiṇhaloke tesaṃ devānaṃ samānāyuvaṇṇo hutvā nibbattati, ayaṃ paṭilābhasacchikiriyā nāma. Catutthajjhānaṃ nibbattetvā iddhivikubbanena subhakiṇhalokaṃ gantvā tehi devehi saddhiṃ santiṭṭhati sallapati sākacchaṃ āpajjati, ayaṃ paccakkhasacchikiriyā nāma. Tāsaṃ dvinnampi tatiyajjhānaṃ ākāravatī paṭipadā nāma. Tañhi anuppādetvā neva sakkā subhakiṇhaloke nibbattituṃ, na catutthajjhānaṃ uppādetuṃ. Iti duvidhampetaṃ sacchikiriyaṃ sandhāya – ‘‘etassa nūna, bhante, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāhetū’’ti āha.

២៧៦. ពាក្យថា Sacchikiriyāhetu ក្នុងពាក្យនេះ ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់មាន ២ យ៉ាង គឺ បដិលាភសច្ឆិកិរិយា (ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយការបាន) និង បច្ចក្ខសច្ឆិកិរិយា (ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយការឃើញផ្ទាល់)។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ បុគ្គលញ៉ាំងតតិយជ្ឈានឲ្យកើតឡើង មិនស៊ុតទ្រុឌចាកឈាន ធ្វើមរណកាលទៅ កើតក្នុងសុភកិណ្ហលោក មានអាយុនិងវណ្ណៈស្មើនឹងពួកទេវតាទាំងនោះ នេះហៅថា បដិលាភសច្ឆិកិរិយា។ បុគ្គលញ៉ាំងចតុត្ថជ្ឈានឲ្យកើតឡើង ហើយសម្ដែងឫទ្ធិផ្សេងៗ ទៅកាន់សុភកិណ្ហលោក ឈរ និយាយ ពិភាក្សាជាមួយពួកទេវតាទាំងនោះ នេះហៅថា បច្ចក្ខសច្ឆិកិរិយា។ ក្នុងសច្ឆិកិរិយាទាំងពីរយ៉ាងនោះ តតិយជ្ឈាន ហៅថា បដិបទាប្រកបដោយហេតុ។ ព្រោះថា បើមិនញ៉ាំងតតិយជ្ឈាននោះឲ្យកើតឡើងទេ មិនអាចទៅកើតក្នុងសុភកិណ្ហលោកបានឡើយ ហើយក៏មិនអាចញ៉ាំងចតុត្ថជ្ឈានឲ្យកើតឡើងបានដែរ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ទាំងពីរយ៉ាងនេះ ទើបត្រាស់ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បដិបទានេះ ប្រាកដជាដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវលោកដែលមានសុខតែម៉្យាងនោះ»។

277. Udañcanikoti [Pg.190] udakavārako. Antarāyamakāsīti yathā pabbajjaṃ na labhati, evaṃ upaddutamakāsi yathā taṃ upanissayavipannaṃ. Ayaṃ kira kassapabuddhakāle pabbajitvā samaṇadhammamakāsi. Athassa eko sahāyako bhikkhu sāsane anabhirato, ‘‘āvuso, vibbhamissāmī’’ti ārocesi. So tassa pattacīvare lobhaṃ uppādetvā gihibhāvāya vaṇṇaṃ abhāsi. Itaro tassa pattacīvaraṃ datvā vibbhami. Tenassa kammunā idāni bhagavato sammukhā pabbajjāya antarāyo jāto. Bhagavatā panassa purimasuttaṃ atirekabhāṇavāramattaṃ, idaṃ bhāṇavāramattanti ettakāya tantiyā dhammo kathito, ekadesanāyapi maggaphalapaṭivedho na jāto, anāgate panassa paccayo bhavissatīti bhagavā dhammaṃ deseti. Anāgate paccayabhāvañcassa disvā bhagavā dharamāno ekaṃ bhikkhumpi mettāvihārimhi etadagge na ṭhapesi. Passati hi bhagavā – ‘‘anāgate ayaṃ mama sāsane pabbajitvā mettāvihārīnaṃ aggo bhavissatī’’ti.

២៧៧. ពាក្យថា Udañcaniko គឺក្អមទឹកតូច (udakavārako)។ ពាក្យថា Antarāyamakāsi សេចក្ដីថា ធ្វើសេចក្ដីអន្តរាយមិនឲ្យបានបួស គឺធ្វើការបៀតបៀនឲ្យខូចឧបនិស្ស័យ។ ឮថា ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សបៈ បុគ្គលនេះបានបួសហើយធ្វើសមណធម៌។ គ្រានោះ មានភិក្ខុជាមិត្តម្នាក់មិនត្រេកអរក្នុងសាសនា បានប្រាប់ថា «អាវុសោ ខ្ញុំនឹងសឹក»។ ភិក្ខុនោះ (សកុលុទាយិបរិព្វាជកក្នុងអតីតជាតិ) កើតលោភៈក្នុងបាត្រនិងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ ទើបពោលសរសើរគុណនៃភាពជាគ្រហស្ថ។ ភិក្ខុម្ខាងទៀតក៏ប្រគល់បាត្រនិងចីវរឲ្យភិក្ខុនោះ ហើយក៏សឹកទៅ។ ដោយកម្មនោះ ក្នុងជាតិបច្ចុប្បន្ននេះ ទើបកើតមានអន្តរាយដល់ការបួសក្នុងសំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្ដី ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងធម៌ដល់សកុលុទាយិបរិព្វាជកនោះ ដោយព្រះសូត្រមុនដែលមានប្រមាណលើសពីមួយភាណវារៈ និងព្រះសូត្រនេះដែលមានប្រមាណមួយភាណវារៈ ដោយបាលីមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ សូម្បីតែការត្រាស់ដឹងមគ្គផលមិនទាន់កើតឡើងដោយទេសនាមួយចំណែកនេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងធម៌ដោយគិតថា «ធម៌នេះនឹងទៅជាបច្ច័យដល់ការត្រាស់ដឹងមគ្គផលរបស់គេក្នុងអនាគតកាល»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញភាពជាបច្ច័យក្នុងអនាគតកាលរបស់គេ ហេតុនោះ កាលព្រះអង្គទ្រង់ធរមាននៅ មិនបានតាំងភិក្ខុណាម្នាក់ក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈផ្នែកខាងមេត្តាវិហារី (អ្នកនៅដោយមេត្តា) ឡើយ។ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញថា «ក្នុងអនាគតកាល បុគ្គលនេះនឹងបួសក្នុងសាសនារបស់តថាគត ហើយនឹងបានជាកំពូលនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលនៅដោយមេត្តា»။

So bhagavati parinibbute dhammāsokarājakāle pāṭaliputte nibbattitvā pabbajitvā arahattappatto assaguttatthero nāma hutvā mettāvihārīnaṃ aggo ahosi. Therassa mettānubhāvena tiracchānagatāpi mettacittaṃ paṭilabhiṃsu, thero sakalajambudīpe bhikkhusaṅghassa ovādācariyo hutvā vattanisenāsane āvasi, tiṃsayojanamattā aṭavī ekaṃ padhānagharaṃ ahosi. Thero ākāse cammakhaṇḍaṃ pattharitvā tattha nisinno kammaṭṭhānaṃ kathesi. Gacchante gacchante kāle bhikkhācārampi agantvā vihāre nisinno kammaṭṭhānaṃ kathesi, manussā vihārameva gantvā dānamadaṃsu. Dhammāsokarājā therassa guṇaṃ sutvā daṭṭhukāmo tikkhattuṃ pahiṇi. Thero bhikkhusaṅghassa ovādaṃ dammīti ekavārampi na gatoti.

លុះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បរិនិព្វានទៅហើយ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទធម្មាសោក សកុលុទាយិបរិព្វាជកនោះបានមកកើតក្នុងក្រុងបាដលីបុត្ត ហើយបានបួសសម្រេចព្រះអរហត្ត មាននាមថា ព្រះអស្សគុត្តត្ថេរ បានជាកំពូលនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលនៅដោយមេត្តា។ ដោយអានុភាពនៃមេត្តារបស់ព្រះថេរៈ សូម្បីតែពួកសត្វតិរច្ឆានក៏បាននូវចិត្តប្រកបដោយមេត្តាដែរ។ ព្រះថេរៈបានជាឱវាទាចារ្យរបស់ភិក្ខុសង្ឃទូទាំងជម្ពូទ្វីប គង់នៅក្នុងវត្តនិសេនាសនៈ ព្រៃដែលមានទំហំប្រមាណ ៣០ យោជន៍ បានក្លាយជាកន្លែងចម្រើនធម៌តែមួយគត់។ ព្រះថេរៈក្រាលស្បែកសត្វលើអាកាស ហើយគង់លើស្បែកសត្វនោះ សម្ដែងកម្មដ្ឋាន។ លុះកាលកន្លងទៅៗ ព្រះថេរៈមិនបាននិមន្តទៅបិណ្ឌបាតឡើយ គឺគង់នៅក្នុងវត្តសម្ដែងកម្មដ្ឋាន ពួកមនុស្សក៏បានមកកាន់វត្តហើយប្រគេនទាន។ ព្រះបាទធម្មាសោកទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់នូវគុណសម្បត្តិរបស់ព្រះថេរៈ មានព្រះរាជហឫទ័យចង់គាល់ ទើបទ្រង់បញ្ជូនរាជទូតទៅអស់បីដង។ ព្រះថេរៈឆ្លើយតបថា «អាត្មាភាពកំពុងផ្ដល់ឱវាទដល់ភិក្ខុសង្ឃ» ដូច្នេះហើយ មិនបានទៅសូម្បីតែម្ដងឡើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃចូឡសកុលុទាយិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. Vekhanasasuttavaṇṇanā

១០. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃវេខនសសូត្រ

278. Evaṃ [Pg.191] me sutanti vekhanasasuttaṃ. Tattha vekhanasoti ayaṃ kira sakuludāyissa ācariyo, so ‘‘sakuludāyī paribbājako paramavaṇṇapañhe parājito’’ti sutvā ‘‘mayā so sādhukaṃ uggahāpito, tenāpi sādhukaṃ uggahitaṃ, kathaṃ nu kho parājito, handāhaṃ sayaṃ gantvā samaṇaṃ gotamaṃ paramavaṇṇapañhaṃ pucchitvā jānissāmī’’ti rājagahato pañcacattālīsayojanaṃ sāvatthiṃ gantvā yena bhagavā, tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pana ṭhitakova bhagavato santike udānaṃ udānesi. Tattha purimasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

២៧៨. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺវេខនសសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា Vekhanaso ឮថា បុគ្គលនេះជាគ្រូរបស់សកុលុទាយិបរិព្វាជក។ វេខនសបរិព្វាជកនោះ លុះបានឮថា «សកុលុទាយិបរិព្វាជកជាសិស្សរបស់អាត្មាអញ ត្រូវចាញ់ក្នុងបញ្ហាអំពីវណ្ណៈដ៏ប្រសើរបំផុត» ទើបគិតថា «អាត្មាអញបានបង្រៀនសិស្សនោះយ៉ាងល្អហើយ សិស្សនោះក៏បានរៀនយ៉ាងល្អដែរ ចុះហេតុអ្វីបានជាចាញ់ទៅវិញ? បើដូច្នោះ អាត្មាអញនឹងទៅដោយខ្លួនឯង ហើយសួរព្រះសមណគោតមនូវបញ្ហាអំពីវណ្ណៈដ៏ប្រសើរបំផុត ដើម្បីឲ្យបានដឹងច្បាស់» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏ធ្វើដំណើរពីក្រុងរាជគ្រឹះទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី ដែលមានចម្ងាយ ៤៥ យោជន៍ ហើយចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដល់ទីគង់នៅ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏ឈរពោលនូវឧទានក្នុងសំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ សេចក្ដីក្នុងសូត្រនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងសូត្រមុន។

280. Pañca kho imeti kasmā ārabhi? Agāriyopi ekacco kāmagaruko kāmādhimutto hoti, ekacco nekkhammagaruko nekkhammādhimutto hoti. Pabbajitopi ca ekacco kāmagaruko kāmādhimutto hoti, ekacco nekkhammagaruko nekkhammādhimutto hoti. Ayaṃ pana kāmagaruko kāmādhimutto hoti. So imāya kathāya kathiyamānāya attano kāmādhimuttattaṃ sallakkhessati, evamassāyaṃ desanā sappāyā bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi. Kāmaggasukhanti nibbānaṃ adhippetaṃ.

២៨០. ព្រោះហេតុអ្វី ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលវេខនសៈ កាមគុណទាំង ៥ យ៉ាងនេះ»? ព្រោះថា គ្រហស្ថខ្លះជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងកាម ងប់ងុលក្នុងកាម គ្រហស្ថខ្លះជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងនេក្ខម្មៈ ងប់ងុលក្នុងនេក្ខម្មៈ។ សូម្បីតែអ្នកបួសខ្លះ ក៏ជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងកាម ងប់ងុលក្នុងកាម អ្នកបួសខ្លះជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងនេក្ខម្មៈ ងប់ងុលក្នុងនេក្ខម្មៈ។ ចំណែកឯវេខនសបរិព្វាជកនេះ ជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងកាម ងប់ងុលក្នុងកាម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គិតថា «កាលបើធម៌ទេសនានេះត្រូវបានសម្ដែងទៅ វេខនសបរិព្វាជកនោះនឹងកំណត់ដឹងនូវភាពដែលខ្លួនជាអ្នកងប់ងុលក្នុងកាម កាលបើដឹងយ៉ាងនេះហើយ ទេសនានេះនឹងជាទីសប្បាយ (ជាប្រយោជន៍) ដល់គេ» ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ផ្ដើមសម្ដែងធម៌ទេសនានេះ។ ពាក្យថា Kāmaggasukhaṃ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រះនិព្វាន។

281. Pāpito bhavissatīti ajānanabhāvaṃ pāpito bhavissati. Nāmakaṃyeva sampajjatīti niratthakavacanamattameva sampajjati. Tiṭṭhatu pubbanto tiṭṭhatu aparantoti yasmā tuyhaṃ atītakathāya anucchavikaṃ pubbenivāsañāṇaṃ natthi, anāgatakathāya anucchavikaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ natthi, tasmā ubhayampetaṃ tiṭṭhatūti āha. Suttabandhanehīti suttamayabandhanehi. Tassa hi ārakkhatthāya hatthapādesu ceva gīvāya ca suttakāni bandhanti. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Mahallakakāle panassa tāni sayaṃ vā pūtīni hutvā muñcanti, chinditvā vā haranti.

២៨១. ពាក្យថា Pāpito bhavissati សេចក្ដីថា នឹងត្រូវដល់នូវភាពមិនដឹង។ ពាក្យថា Nāmakaṃyeva sampajjati សេចក្ដីថា នឹងក្លាយជាពាក្យឥតប្រយោជន៍ទទេៗ ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Tiṭṭhatu pubbanto tiṭṭhatu aparanto សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែអ្នកគ្មានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណដ៏សមគួរ ដើម្បីដឹងនូវរឿងអតីត និងគ្មានទិព្វចក្ខុញាណដ៏សមគួរ ដើម្បីដឹងនូវរឿងអនាគត ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ចូរលើកទុកនូវចំណែកខាងដើម ចូរលើកទុកនូវចំណែកខាងចុងចុះ»។ ពាក្យថា Suttabandhanehi គឺចំណងដែលធ្វើដោយសរសៃអំបោះ។ ព្រោះថា ដើម្បីការពារក្មេងនោះ គេតែងចងខ្សែអំបោះនៅដៃ ជើង និងក។ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ខ្សែអំបោះទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យនេះ។ លុះក្មេងនោះធំឡើង ខ្សែអំបោះទាំងនោះក៏ពុកផុយដាច់ទៅដោយខ្លួនឯងខ្លះ ឬគេកាត់ចោលខ្លះ។

Evameva khoti iminā idaṃ dasseti – daharassa kumārassa suttabandhanānaṃ ajānanakālo viya avijjāya purimāya koṭiyā ajānanaṃ, na hi sakkā avijjāya purimakoṭi ñātuṃ, mocanakāle jānanasadisaṃ pana [Pg.192] arahattamaggena avijjābandhanassa pamokkho jātoti jānanaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ពាក្យថា Evameva kho ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្ដីនេះថា ការមិនដឹងនូវទីបំផុតខាងដើមនៃអវិជ្ជា គឺដូចជាកាលដែលក្មេងតូចមិនដឹងនូវចំណងអំបោះរបស់ខ្លួន ព្រោះថា ទីបំផុតខាងដើមនៃអវិជ្ជា មិនអាចដឹងបានឡើយ។ ចំណែកឯការដឹងថា «ការរួចផុតចាកចំណងនៃអវិជ្ជាដោយអរហត្តមគ្គ កើតមានហើយ» គឺដូចជាការដឹងក្នុងខណៈដែលរួចផុតចាកចំណងដូច្នោះដែរ គឺការដឹងដោយបច្ចវេក្ខណញាណ។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Vekhanasasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃវេខនសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃវគ្គទីបី ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

4. Rājavaggo

៤. រាជវគ្គ

1. Ghaṭikārasuttavaṇṇanā

១. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃឃដិការសូត្រ

282. Evaṃ [Pg.193] me sutanti ghaṭikārasuttaṃ. Tattha sitaṃ pātvākāsīti mahāmaggena gacchanto aññataraṃ bhūmippadesaṃ oloketvā – ‘‘atthi nu kho mayā cariyaṃ caramānena imasmiṃ ṭhāne nivutthapubba’’nti āvajjanto addasa – ‘‘kassapabuddhakāle imasmiṃ ṭhāne vegaḷiṅgaṃ nāma gāmanigamo ahosi, ahaṃ tadā jotipālo nāma māṇavo ahosiṃ, mayhaṃ sahāyo ghaṭikāro nāma kumbhakāro ahosi, tena saddhiṃ mayā idha ekaṃ sukāraṇaṃ kataṃ, taṃ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṃ paṭicchannaṃ, handa naṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karomī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ padese ṭhitakova sitapātukammamakāsi, aggaggadante dassetvā mandahasitaṃ hasi. Yathā hi lokiyamanussā uraṃ paharantā – ‘‘kuhaṃ kuha’’nti hasanti, na evaṃ buddhā, buddhānaṃ pana hasitaṃ haṭṭhapahaṭṭhākāramattameva hoti.

២៨២. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺឃដិការសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា Sitaṃ pātvākāsi សេចក្ដីថា កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅតាមផ្លូវធំ ទ្រង់ទតមើលទីកន្លែងដីមួយកន្លែង ហើយទ្រង់រំលឹកថា «កាលតថាគតកំពុងសន្សំសព្វញ្ញុតញ្ញាណ តើតថាគតធ្លាប់រស់នៅក្នុងទីកន្លែងនេះដែរឬទេ?» កាលទ្រង់រំលឹកទៅ ក៏ទ្រង់ទតឃើញថា «ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សបៈ ក្នុងទីកន្លែងនេះ មាននិគមមួយឈ្មោះថា វេភលិង្គៈ គ្រានោះ តថាគតជាមាណពឈ្មោះ ជោតិបាលៈ ហើយមានមិត្តម្នាក់ឈ្មោះ ឃដិការៈ ជាស្មូនឆ្នាំង តថាគតបានធ្វើនូវបុណ្យដ៏ប្រសើរមួយជាមួយឃដិការៈនោះក្នុងទីនេះ រឿងនោះមិនទាន់ប្រាកដដល់ភិក្ខុសង្ឃឡើយ គឺនៅលាក់កំបាំងនៅឡើយ បើដូច្នោះ តថាគតនឹងធ្វើរឿងនោះឲ្យប្រាកដដល់ភិក្ខុសង្ឃ» ទ្រង់គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏យាងចេញពីផ្លូវទៅគង់ក្នុងទីកន្លែងមួយ ហើយទ្រង់សម្ដែងនូវការញញឹម (sitapātukamma) គឺទ្រង់បង្ហាញចុងព្រះទន្ត ហើយទ្រង់ញញឹមតិចៗ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនសើចដូចជាពួកមនុស្សលោកិយដែលគោះទ្រូងសើចក្អាកក្អាយនោះឡើយ ប៉ុន្តែការញញឹមរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ គ្រាន់តែជាអាការៈនៃសេចក្ដីរីករាយប៉ុណ្ណោះ។

Hasitañca nāmetaṃ terasahi somanassasahagatacittehi hoti. Tattha lokiyamahājano akusalato catūhi, kāmāvacarakusalato catūhīti aṭṭhahi cittehi hasati, sekkhā akusalato diṭṭhisampayuttāni dve apanetvā chahi cittehi hasanti, khīṇāsavā catūhi sahetukakiriyacittehi ekena ahetukakiriyacittenāti pañcahi cittehi hasanti. Tesupi balavārammaṇe āpāthagate dvīhi ñāṇasampayuttacittehi hasanti, dubbalārammaṇe duhetukacittadvayena ca ahetukacittena cāti tīhi cittehi hasanti. Imasmiṃ pana ṭhāne kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ bhagavato haṭṭhapahaṭṭhākāramattaṃ hasitaṃ uppādesi.

ការញញឹមនោះឯង តែងកើតឡើងដោយសោមនស្សសហគតចិត្ត ១៣ ដួង។ ក្នុងចិត្តទាំងនោះ មហាជនជាលោកិយ តែងសើច (ញញឹម) ដោយចិត្ត ៨ ដួង គឺដោយអកុសលចិត្ត ៤ ដួង (លោភមូលសោមនស្សសហគតចិត្ត) និងដោយកាមាវចរកុសលចិត្ត ៤ ដួង (មហាកុសលសោមនស្សសហគតចិត្ត)។ ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ វៀរចាកទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តចិត្ត ២ ដួងចេញ ហើយតែងញញឹមដោយចិត្ត ៦ ដួង។ ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ តែងញញឹមដោយចិត្ត ៥ ដួង គឺដោយសហេតুকកិរិយាចិត្ត ៤ ដួង និងដោយអហេតុកកិរិយាចិត្ត ១ ដួង (ហសិតុប្បាទចិត្ត)។ សូម្បីក្នុងចិត្តទាំង ៥ ដួងនោះ កាលបើអារម្មណ៍ដ៏ខ្លាំងក្លាមកប្រាកដ ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ តែងញញឹមដោយញាណសម្បយុត្តចិត្ត ២ ដួង កាលបើអារម្មណ៍ទន់ខ្សោយមកប្រាកដ តែងញញឹមដោយចិត្ត ៣ ដួង គឺដោយទ្វិហេតុកចិត្ត ២ ដួង និងដោយអហេតុកចិត្ត ១ ដួង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ កិរិយាអហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុសោមនស្សសហគតចិត្ត (ហសិតុប្បាទចិត្ត) ញ៉ាំងការញញឹមត្រឹមតែជាអាការៈរីករាយឱ្យកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។

Taṃ panetaṃ hasitaṃ evaṃ appamattakampi therassa pākaṭaṃ ahosi. Kathaṃ? Tathārūpe hi kāle tathāgatassa catūhi dāṭhāhi catuddīpikamahāmeghamukhato sateratāvijjulatā viya virocamānā mahātālakkhandhapamāṇā rasmivaṭṭiyo uṭṭhahitvā tikkhattuṃ sīsavaraṃ padakkhiṇaṃ katvā [Pg.194] dāṭhaggesuyeva antaradhāyanti. Tena saññāṇena āyasmā ānando bhagavato pacchato gacchamānopi sitapātubhāvaṃ jānāti.

ក៏ឯការញញឹមនោះ សូម្បីតែបន្តិចបន្តួចយ៉ាងនេះ ក៏បានប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះអានន្ទត្ថេរ។ តើប្រាកដយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះថាក្នុងកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ញញឹមបែបនោះ ព្រះរស្មីទាំងឡាយដែលមានទំហំប៉ុនដើមត្នោតធំៗ ភ្លឺផ្លេកចេញពីព្រះរះចង្កូមទាំង ៤ របស់ព្រះតថាគត ហាក់បីដូចជាខ្សែផ្លេកបន្ទោរឈ្មោះសតេរី ដែលភ្លឺចិញ្ចាចចេញពីមាត់មេឃនៃមហាមេឃបង្អុរចុះលើទ្វីបទាំងបួន ច្រាលឡើងហើយ ធ្វើប្រទក្សិណនូវព្រះសិរសាដ៏ប្រសើរអស់បីជុំ រួចក៏រលត់បាត់ទៅក្នុងចុងព្រះរះចង្កូមទាំងឡាយនោះឯង។ ដោយសញ្ញានោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ សូម្បីតែកំពុងយាងទៅខាងក្រោយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ដឹងនូវការប្រាកដឡើងនៃព្រះសិតការៈ (ការញញឹម) នោះបាន។

Bhagavantaṃ etadavocāti – ‘‘ettha kira kassapo bhagavā bhikkhusaṅghaṃ ovadi, catusaccappakāsanaṃ akāsi, bhagavatopi ettha nisīdituṃ ruciṃ uppādessāmi, evamayaṃ bhūmibhāgo dvīhi buddhehi paribhutto bhavissati, mahājano gandhamālādīhi pūjetvā cetiyaṭṭhānaṃ katvā paricaranto saggamaggaparāyaṇo bhavissatī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘tena hi, bhante,’’tiādivacanaṃ avoca.

ពាក្យថា ក្រាបបង្គំទូលព្រះដ៏មានព្រះភាគដូច្នេះ គឺព្រះថេរៈគិតថា «ឮថា ក្នុងទីកន្លែងនេះ ព្រះកស្សបដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានប្រដៅនូវភិក្ខុសង្ឃ និងបានសម្តែងនូវការប្រកាសសច្ចៈទាំងបួន អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាដើម្បីគង់ក្នុងទីនេះឱ្យកើតឡើង សូម្បីដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគរបស់យើង កាលបើជាយ៉ាងនេះ ទីកន្លែងដីនេះ នឹងឈ្មោះថាជាទីកន្លែងដែលព្រះពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គ ទ្រង់ប្រើប្រាស់ហើយ មហាជនកាលបើបានបូជាដោយគ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាដើម ធ្វើឱ្យទៅជាទីតាំងចេតិយ ហើយបម្រើបូជា នឹងមានសួគ៌ជាបរាយណៈ (ជាទីទៅក្នុងខាងមុខ)» គិតដូច្នេះហើយ ទើបក្រាបបង្គំទូលនូវពាក្យមានដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បើដូច្នោះ» ដូច្នេះ។

283. Muṇḍakena samaṇakenāti muṇḍaṃ muṇḍoti, samaṇaṃ vā samaṇoti vattuṃ vaṭṭati, ayaṃ pana aparipakkañāṇattā brāhmaṇakule uggahitavohāravaseneva hīḷento evamāha. Sottisināninti sinānatthāya katasottiṃ. Sotti nāma kuruvindapāsāṇacuṇṇāni lākhāya bandhitvā kataguḷikakalāpakā vuccati, yaṃ sandhāya – ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū kuruvindakasuttiyā nahāyantī’’ti (cūḷava. 243) vuttaṃ. Taṃ ubhosu antesu gahetvā sarīraṃ ghaṃsanti. Evaṃ sammāti yathā etarahipi manussā ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, dhammassavanatthāya gacchāmā’’ti vuttā ussāhaṃ na karonti, ‘‘naṭasamajjādidassanatthāya gacchāmā’’ti vuttā pana ekavacaneneva sampaṭicchanti, tatheva sinhāyitunti vutte ekavacanena sampaṭicchanto evamāha.

២៨៣. ពាក្យថា ដោយសមណៈក្បាលត្រងោល គឺការហៅមនុស្សក្បាលត្រងោលថា «អាត្រងោល» ឬហៅសមណៈថា «អាសមណៈ» នោះ ទើបសមគួរ ប៉ុន្តែឯជោតិបាលមាណពនេះ ព្រោះតែមានប្រាជ្ញាមិនទាន់ចាស់ក្លា ដោយអំណាចនៃវោហារដែលខ្លួនរៀនមកក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ កាលចង់បង្អាប់បង្អោន ទើបនិយាយយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ស្រង់ទឹកដោយដុំសូត្តិ គឺដុំសូត្តិដែលគេធ្វើឡើងដើម្បីងូតទឹក។ ដែលហៅថា សូត្តិ នោះគឺ ដុំម្សៅថ្មក្រហម (កុរុវិន្ទ) ដែលគេលាយជាមួយជ័រល័ក្ត ហើយធ្វើជាដុំមូលៗសម្រាប់ដុសខាត់ខ្លួន ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកពាក្យដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «សម័យនោះឯង ពួកភិក្ខុឆព្វគ្គី ងូតទឹកដោយដុំសូត្តិលាយម្សៅថ្មកុរុវិន្ទ» ដូច្នេះ។ គេកាន់ដុំសូត្តិនោះត្រង់ចុងទាំងសងខាង ហើយដុសខាត់រូបកាយ។ ពាក្យថា យ៉ាងហ្នឹងហើយ សម្លាញ់ គឺដូចជាមនុស្សទាំងឡាយក្នុងសម័យសព្វថ្ងៃនេះ កាលបើគេបបួលថា «យើងទៅថ្វាយបង្គំចេតិយគ្នា ឬយើងទៅស្តាប់ធម៌គ្នា» តែងមិនធ្វើសេចក្តីព្យាយាមឡើយ តែបើគេបបួលថា «យើងទៅមើលល្បែងរបាំជាដើមគ្នា» តែងទទួលព្រមដោយពាក្យតែមួយម៉ាត់ភ្លាម យ៉ាងណាមិញ កាលបើគេបបួលថា «ទៅងូតទឹកគ្នា» មាណពនោះក៏ទទួលព្រមដោយពាក្យតែមួយម៉ាត់ភ្លាម ទើបនិយាយយ៉ាងនេះ។

284. Jotipālaṃ māṇavaṃ āmantesīti ekapasse ariyaparihārena paṭhamataraṃ nhāyitvā paccuttaritvā ṭhito tassa mahantena issariyaparihārena nhāyantassa nhānapariyosānaṃ āgametvā taṃ nivatthanivāsanaṃ kese vodake kurumānaṃ āmantesi. Ayanti āsannattā dassento āha. Ovaṭṭikaṃ vinivaṭṭhetvāti nāgabalo bodhisatto ‘‘apehi sammā’’ti īsakaṃ parivattamānova tena gahitagahaṇaṃ vissajjāpetvāti attho. Kesesu parāmasitvā etadavocāti so kira cintesi – ‘‘ayaṃ jotipālo paññavā, sakiṃ dassanaṃ labhamāno tathāgatassa dassanepi pasīdissati, dhammakathāyapi pasīdissati, pasanno ca pasannākāraṃ kātuṃ sakkhissati, mittā nāma etadatthaṃ honti, yaṃkiñci katvā mama sahāyaṃ gahetvā dasabalassa santikaṃ gamissāmī’’ti. Tasmā naṃ kesesu parāmasitvā etadavoca.

២៨៤. ពាក្យថា ហៅរកជោតិបាលមាណព គឺឃដិការៈងូតទឹកមុនគេដោយរបៀបដ៏សមគួររបស់អរិយជននៅចំហៀងម្ខាង រួចឡើងពីទឹកមកឈរចាំ រហូតដល់មាណពនោះងូតទឹកដោយរបៀបដ៏ស្តុកស្តម្ភរបស់ជនមានសក្តិធំរួចរាល់ កាលមាណពនោះស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ និងកំពុងជូតសក់ឱ្យស្ងួតទឹក ក៏ហៅរក។ ពាក្យថា នេះ គឺឃដិការៈនិយាយបង្ហាញព្រោះនៅជិតអារាម។ ពាក្យថា គ្រវាត់ចោលនូវជាយសំពត់ គឺព្រះពោធិសត្វដែលមានកម្លាំងស្មើនឹងដំរីសារ និយាយថា «នែសម្លាញ់ ចូរថយចេញទៅ» រួចបែរខ្លួនបន្តិច ធ្វើឱ្យឃដិការៈរបូតដៃដែលចាប់កាន់ជាយសំពត់នោះឯង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា ចាប់សក់ហើយនិយាយដូច្នេះ គឺឮថា ឃដិការៈនោះគិតថា «ជោតិបាលមាណពនេះ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា កាលបើបានជួបតែម្តង មុខជានឹងជ្រះថ្លាក្នុងការឃើញព្រះតថាគតផង ជ្រះថ្លាក្នុងធម្មកថាផង កាលបើជ្រះថ្លាហើយ មុខជានឹងអាចធ្វើនូវអាការៈនៃសេចក្តីជ្រះថ្លាបាន ឡើងឈ្មោះថាមិត្តល្អ តែងមានប្រយោជន៍ដើម្បីជួយគ្នាក្នុងការណ៍នេះឯង អាត្មាអញនឹងធ្វើវិធីណាមួយ ដើម្បីនាំយកសម្លាញ់របស់អញទៅកាន់សំណាក់ព្រះទសពលឱ្យបាន» ដូច្នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឃដិការៈចាប់សក់របស់ជោតិបាលមាណពនោះ ហើយនិយាយពាក្យនេះ។

Ittarajaccoti [Pg.195] aññajātiko, mayā saddhiṃ asamānajātiko, lāmakajātikoti attho. Na vatidanti idaṃ amhākaṃ gamanaṃ na vata orakaṃ bhavissati na khuddakaṃ, mahantaṃ bhavissati. Ayañhi na attano thāmena gaṇhi, satthu thāmena gaṇhīti gahaṇasmiṃyeva niṭṭhaṃ agamāsi. Yāvatādohipīti ettha dokārahikārapikārā nipātā, yāvatuparimanti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘vācāya ālapanaṃ ovaṭṭikāya gahaṇañca atikkamitvā yāva kesaggahaṇampi tattha gamanatthaṃ payogo kattabbo’’ti.

ពាក្យថា ជាតិថោកទាប គឺមានជាតិដទៃ មិនស្មើជាតិជាមួយយើង គឺមានជាតិថោកទាប នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា ដំណើរនេះមិនថោកទាបឡើយ គឺដំណើរទៅរបស់យើងទាំងពីរនាក់នេះ មិនមែនជាដំណើរថោកទាប ឬតូចតាចឡើយ តែជាដំណើរមានផលធំធេងណាស់។ ព្រោះថា ឃដិការៈនេះ មិនមែនចាប់ទាញដោយកម្លាំងរបស់ខ្លួនឯងទេ គឺចាប់ទាញដោយកម្លាំងរបស់ព្រះសាស្តា ទើបសម្រេចចិត្តយល់ព្រមទៅ ត្រង់ការចាប់សក់នោះឯង។ ពាក្យថា ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនេះ អក្សរ ដោ ហិ និង បិ ជាសព្ទនិបាត មានសេចក្តីថា ឡើងទៅលើត្រឹមណា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីនេះមានន័យថា «ការកន្លងហួសនូវការហៅរកដោយវាចា និងការចាប់កាន់ជាយសំពត់ រហូតដល់ការចាប់សក់ក្បាល សុទ្ធតែជាសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីឱ្យទៅកាន់ទីនោះទាំងអស់»។

285. Dhammiyā kathāyāti idha satipaṭilābhatthāya pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammī kathā veditabbā. Tassa hi bhagavā, – ‘‘jotipāla, tvaṃ na lāmakaṭṭhānaṃ otiṇṇasatto, mahābodhipallaṅke pana sabbaññutaññāṇaṃ patthetvā otiṇṇosi, tādisassa nāma pamādavihāro na yutto’’tiādinā nayena satipaṭilābhāya dhammaṃ kathesi. Parasamuddavāsītherā pana vadanti – ‘‘jotipāla, yathā ahaṃ dasapāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā vīsatisahassabhikkhuparivāro loke vicarāmi, evamevaṃ tvampi dasapāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā samaṇagaṇaparivāro loke vicarissasi. Evarūpena nāma tayā pamādaṃ āpajjituṃ na yutta’’nti yathāssa pabbajjāya cittaṃ namati, evaṃ kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ kathesīti.

២៨៥. ពាក្យថា ដោយធម្មីកថា គឺក្នុងទីនេះ គួរដឹងថាជាធម្មីកថាដែលប្រកបដោយបុព្វេនិវាស ដើម្បីឱ្យបានសតិឡើងវិញ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌ដល់ជោតិបាលនោះ ដើម្បីឱ្យបានសតិឡើងវិញ ដោយន័យមានដើមថា «ម្នាលជោតិបាល អ្នកមិនមែនជាសត្វដែលធ្លាក់ទៅក្នុងទីថោកទាបឡើយ តែអ្នកជាអ្នកចុះមកកាន់លោកនេះដោយប្រាថ្នានូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណលើមហាបល្ល័ង្កក្រោមដើមមហាពោធិ៍ ឡើងឈ្មោះថាបុគ្គលប្រហែលដូចជាអ្នក មិនគួររស់នៅដោយសេចក្តីប្រមាទឡើយ» ដូច្នេះ។ ចំណែកឯព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅត្រើយម្ខាងសមុទ្រ តែងពោលថា «ម្នាលជោតិបាល ខ្ញុំបានបំពេញបារមី ១០ ប្រការ ត្រាស់ដឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហើយត្រេចទៅក្នុងលោក មានភិក្ខុ ២ ម៉ឺនរូបជាបរិវារ យ៉ាងណា អ្នកក៏នឹងបំពេញបារមី ១០ ប្រការ ត្រាស់ដឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហើយត្រេចទៅក្នុងលោក មានពួកសមណៈជាបរិវារ យ៉ាងនោះដែរ ឡើងឈ្មោះថាបុគ្គលប្រហែលដូចជាអ្នក មិនគួរដល់នូវសេចក្តីប្រមាទឡើយ» ដូច្នេះ ទ្រង់សម្តែងធម៌បង្ហាញទោសក្នុងកាមទាំងឡាយ និងអានិសង្សក្នុងការចេញសាងផ្នួស ដោយប្រការណាដែលធ្វើឱ្យចិត្តរបស់ជោតិបាលនោះ បង្អោនទៅរកការសាងផ្នួស ដោយប្រការនោះឯង។

286. Alattha kho, ānanda,…pe… pabbajjaṃ alattha upasampadanti pabbajitvā kimakāsi? Yaṃ bodhisattehi kattabbaṃ. Bodhisattā hi buddhānaṃ sammukhe pabbajanti. Pabbajitvā ca pana ittarasattā viya patitasiṅgā na honti, catupārisuddhisīle pana supatiṭṭhāya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā terasa dhutaṅgāni samādāya araññaṃ pavisitvā gatapaccāgatavattaṃ pūrayamānā samaṇadhammaṃ karontā vipassanaṃ vaḍḍhetvā yāva anulomañāṇaṃ āhacca tiṭṭhanti, maggaphalatthaṃ vāyāmaṃ na karonti. Jotipālopi tatheva akāsi.

២៨៦. ពាក្យថា ម្នាលអានន្ទ (ជោតិបាលមាណព) បាននូវការសាងផ្នួស បាននូវការឧបសម្បទាហើយ... សួរថា កាលបើបួសហើយ តើបានធ្វើអ្វីខ្លះ? គឺបានធ្វើកិច្ចការដែលព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយគប្បីធ្វើ។ ព្រោះថា ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយ តែងសាងផ្នួសក្នុងសំណាក់នៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ លុះបួសហើយ ក៏មិនមែនជាអ្នកមានប្រាជ្ញាធ្លាក់ចុះ (ដូចជាសត្វមានស្នែងបាក់) ដូចជាពួកសត្វថោកទាបឡើយ តែជាអ្នកតាំងនៅមាំមួនក្នុងចតុបារិសុទ្ធិសីល រៀនសូត្រនូវព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក សមាទានធុតង្គ ១៣ ប្រការ ចូលទៅកាន់ព្រៃ បំពេញនូវគតបច្ចាគតវត្ត ធ្វើនូវសមណធម៌ ចម្រើនវិបស្សនា ធ្វើឱ្យសម្រេចត្រឹមតែអនុលោមញាណប៉ុណ្ណោះ មិនទាន់ធ្វើសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីមគ្គនិងផលឡើយ។ សូម្បីជោតិបាលមាណព ក៏បានធ្វើដូច្នោះឯង។

287. Aḍḍhamāsupasampanneti kuladārakañhi pabbājetvā aḍḍhamāsampi avasitvā gate mātāpitūnaṃ soko na vūpasammati, sopi pattacīvaraggahaṇaṃ [Pg.196] na jānāti, daharabhikkhusāmaṇerehi saddhiṃ vissāso na uppajjati, therehi saddhiṃ sineho na patiṭṭhāti, gatagataṭṭhāne anabhirati uppajjati. Ettakaṃ pana kālaṃ nivāse sati mātāpitaro passituṃ labhanti. Tena tesaṃ soko tanubhāvaṃ gacchati, pattacīvaraggahaṇaṃ jānāti, sāmaṇeradaharabhikkhūhi saddhiṃ vissāso jāyati, therehi saddhiṃ sineho patiṭṭhāti, gatagataṭṭhāne abhiramati, na ukkaṇṭhati. Tasmā ettakaṃ vasituṃ vaṭṭatīti aḍḍhamāsaṃ vasitvā pakkāmi.

២៨៧. ពាក្យថា មានអាយុបានកន្លះខែអំពីថ្ងៃឧបសម្បទា គឺព្រោះថា កាលបើញ៉ាំងកុលបុត្រឱ្យបួសហើយ បើមិននៅឱ្យបានសូម្បីតែកន្លះខែ ហើយចៀសចេញទៅ សេចក្តីសោកសៅរបស់មាតាបិតាក៏មិនទាន់រលត់ទៅឡើយ សូម្បីកុលបុត្រដែលបួសថ្មីនោះ ក៏មិនទាន់ចេះរបៀបកាន់បាត្រនិងចីវរ មិនទាន់មានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាមួយភិក្ខុកំលោះនិងសាមណេរទាំងឡាយ មិនទាន់មានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះថេរៈទាំងឡាយ ហើយសេចក្តីមិនត្រេកអរតែងកើតឡើងក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនទៅដល់។ ប៉ុន្តែ កាលបើបាននៅអស់រយៈពេលប៉ុណ្ណោះ (កន្លះខែ) មាតាបិតាក៏បានមកជួបឃើញ ដោយហេតុនោះ សេចក្តីសោករបស់ពួកគាត់ក៏ស្តើងស្តៅទៅ ភិក្ខុថ្មីនោះក៏ចេះរបៀបកាន់បាត្រនិងចីវរ មានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាមួយសាមណេរនិងភិក្ខុកំលោះទាំងឡាយ មានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះថេរៈទាំងឡាយ តែងត្រេកអរក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនទៅដល់ មិនអផ្សុកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ការនៅអស់រយៈពេលប៉ុណ្ណោះ ទើបជាការសមគួរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅអស់កន្លះខែហើយ ទើបយាងចៀសចេញទៅ។

Paṇḍupuṭakassa sālinoti puṭake katvā sukkhāpitassa rattasālino. Tassa kira sālino vappakālato paṭṭhāya ayaṃ parihāro – kedārā suparikammakatā honti, tattha bījāni patiṭṭhāpetvā gandhodakena siñciṃsu, vappakāle vitānaṃ viya upari vatthakilañjaṃ bandhitvā paripakkakāle vīhisīsāni chinditvā muṭṭhimatte puṭake katvā yottabaddhe vehāsaṃyeva sukkhāpetvā gandhacuṇṇāni attharitvā koṭṭhakesu pūretvā tatiye vasse vivariṃsu. Evaṃ tivassaṃ parivutthassa sugandharattasālino apagatakāḷake suparisuddhe taṇḍule gahetvā khajjakavikatimpi bhattampi paṭiyādiyiṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ…pe… kālaṃ ārocāpesīti.

ពាក្យថា ស្រូវសាលីក្រហមដែលគេដាក់ក្នុងកញ្ចប់ហើយហាលឱ្យស្ងួត គឺស្រូវសាលីក្រហមដែលគេធ្វើជាកញ្ចប់ហើយហាលឱ្យស្ងួត។ ឮថា ការថែទាំស្រូវសាលីនោះ ចាប់តាំងពីកាលសាបព្រោះមក មានដូចតទៅ៖ ស្រែទាំងឡាយ គេបានធ្វើការភ្ជួររាស់យ៉ាងល្អប្រណីត ក្នុងស្រែនោះ គេបានព្រោះគ្រាប់ពូជ ហើយស្រោចស្រពដោយទឹកអប់ ក្នុងកាលសាបព្រោះ គេបានចងសំពត់កម្រាលពីខាងលើដូចជាពិដាន ក្នុងកាលដែលស្រូវទុំល្មម គេបានកាត់កួរស្រូវទាំងឡាយ ធ្វើជាកញ្ចប់តូចៗប៉ុនមួយក្តាប់ដៃ ចងដោយខ្សែ ហើយព្យួរហាលឱ្យស្ងួតនៅលើអាកាសប៉ុណ្ណោះ រោយដោយម្សៅក្រអូបទាំងឡាយ ច្រកឱ្យពេញក្នុងជង្រុក លុះដល់ឆ្នាំទីបី ទើបបើកយកមកប្រើប្រាស់។ គេយកអង្ករនៃស្រូវសាលីក្រហមមានក្លិនក្រអូប ដែលរក្សាទុកអស់រយៈពេលបីឆ្នាំយ៉ាងនេះ ដែលជាអង្ករស្អាតបរិសុទ្ធ គ្មានគ្រាប់ខ្មៅ ឬគ្រាប់ខូចឡើយ យកមកចម្អិនជាបង្អែមផ្សេងៗ និងជាភត្ត។ សំដៅយកការរៀបចំនោះឯង ទើបត្រាស់ថា «បង្គាប់ឱ្យក្រាបបង្គំទូលភត្តកាលថា បង្អែមនិងបាយដ៏សម្រិតសម្រាំង...រួចរាល់ហើយ» ដូច្នេះ។

288. Adhivuṭṭho meti kiṃ sandhāya vadati? Vegaḷiṅgato nikkhamanakāle ghaṭikāro attano santike vassāvāsaṃ vasanatthāya paṭiññaṃ aggahesi, taṃ sandhāya vadati. Ahudeva aññathattaṃ ahu domanassanti temāsaṃ dānaṃ dātuṃ, dhammañca sotuṃ, iminā ca niyāmena vīsati bhikkhusahassāni paṭijaggituṃ nālatthanti alābhaṃ ārabbha cittaññathattaṃ cittadomanassaṃ ahosi, na tathāgataṃ ārabbha. Kasmā? Sotāpannattā. So kira pubbe brāhmaṇabhatto ahosi. Athekasmiṃ samaye paccante kupite vūpasamanatthaṃ gacchanto uracchadaṃ nāma dhītaramāha – ‘‘amma amhākaṃ deve mā pamajjī’’ti. Brāhmaṇā taṃ rājadhītaraṃ disvā visaññino ahesuṃ. Ke ime cāti vutte tumhākaṃ bhūmidevāti. Bhūmidevā nāma evarūpā hontīti niṭṭhubhitvā pāsādaṃ abhiruhi. Sā ekadivasaṃ vīthiṃ olokentī ṭhitā kassapassa bhagavato aggasāvakaṃ disvā pakkosāpetvā [Pg.197] piṇḍapātaṃ datvā anumodanaṃ suṇamānāyeva sotāpannā hutvā ‘‘aññepi bhikkhū atthī’’ti pucchitvā ‘‘satthā vīsatiyā bhikkhusahassehi saddhiṃ isipatane vasatī’’ti ca sutvā nimantetvā dānaṃ adāsi.

២៨៨. ពាក្យថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទទួលការគង់ចាំវស្សារបស់យើងហើយ គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកអ្វី? គឺក្នុងកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចេញពីវេគឡិង្គនិគម ឃដិការៈបានទទួលពាក្យសន្យាដើម្បីឱ្យព្រះអង្គគង់ចាំវស្សាក្នុងសំណាក់របស់ខ្លួន ទ្រង់សំដៅយកការសន្យានោះឯង ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា សេចក្តីប្រែប្រួលនៃចិត្ត និងសេចក្តីតូចចិត្ត (ទោមនស្ស) បានកើតមានហើយ គឺស្តេចកិកីមិនបានឱកាសដើម្បីថ្វាយទាន ស្តាប់ធម៌ និងបម្រើឧបដ្ឋាកភិក្ខុ ២ ម៉ឺនរូបអស់រយៈពេលបីខែវស្សា ដោយរបៀបនេះឡើយ ព្រោះតែការមិនបានឱកាសនោះឯង ទើបធ្វើឱ្យកើតសេចក្តីប្រែប្រួលនៃចិត្ត និងសេចក្តីទោមនស្សក្នុងចិត្ត ប៉ុន្តែមិនមែនកើតឡើងដោយសារទាស់ចិត្តនឹងព្រះតថាគតឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះស្តេចនោះជាព្រះសោតាបន្នបុគ្គល។ ឮថា កាលពីមុន ស្តេចនោះជាអ្នកមានសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍។ សម័យតមក កាលបើបច្ចន្តរដ្ឋកើតចលាចល ស្តេចក៏យាងទៅដើម្បីបង្ក្រាបចលាចលនោះ កាលនឹងយាងទៅ បានមានព្រះរាជឱង្ការនឹងព្រះរាជបុត្រីព្រះនាម ឧរច្ឆដា ថា «កូនស្រីអើយ កូនកុំបីធ្វេសប្រហែសក្នុងការបូជាចំពោះពួកទេវៈរបស់យើងឡើយ» ដូច្នេះ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ លុះបានឃើញព្រះរាជបុត្រីនោះហើយ ក៏កើតសេចក្តីស្រឡាំងកាំងទៅ។ កាលបើព្រះនាងសួរថា «ពួកមនុស្សទាំងនេះជាអ្នកណា?» ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «ពួកនេះជាព្រះរស់របស់ព្រះនាង»។ ព្រះនាងគិតថា «ឡើងឈ្មោះថាព្រះរស់ តែងមានសភាពបែបនេះឯងតើ!» រួចក៏ស្តោះទឹកមាត់ហើយយាងឡើងទៅកាន់ប្រាសាទបាត់ទៅ។ ថ្ងៃមួយ ព្រះនាងកំពុងឈរក្រឡេកមើលទៅកាន់ផ្លូវថ្នល់ បានឃើញព្រះអគ្គសាវ័ករបស់ព្រះកស្សបដ៏មានព្រះភាគ ក៏ចាត់ឱ្យគេទៅនិមន្តមក ហើយថ្វាយចង្ហាន់បិណ្ឌបាត កាលដែលកំពុងស្តាប់អនុមោទនាកថា ក៏បានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នភ្លាមៗនោះឯង ហើយបានសួរថា «តើមានភិក្ខុដទៃទៀតដែរឬទេ?» លុះបានឮថា «ព្រះសាស្តាគង់នៅជាមួយភិក្ខុ ២ ម៉ឺនរូប ក្នុងព្រៃឥសិបតនមិគទាយវ័ន» ក៏បាននិមន្តមក ហើយថ្វាយមហាទាន។

Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato. Atha naṃ paṭhamatarameva brāhmaṇā āgantvā dhītu avaṇṇaṃ vatvā paribhindiṃsu. Rājā pana dhītu jātakāleyeva varaṃ adāsi. Tassā ‘‘satta divasāni rajjaṃ dātabba’’nti varaṃ gaṇhiṃsu. Athassā rājā satta divasāni rajjaṃ niyyātesi. Sā satthāraṃ bhojayamānā rājānaṃ pakkosāpetvā bahisāṇiyaṃ nisīdāpesi. Rājā satthu anumodanaṃ sutvāva sotāpanno jāto. Sotāpannassa ca nāma tathāgataṃ ārabbha āghāto natthi. Tena vuttaṃ – ‘‘na tathāgataṃ ārabbhā’’ti.

ព្រះរាជា (ព្រះបាទកិកី) បង្ក្រាបបច្ចន្តគ្រាមឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ហើយ ក៏យាងត្រឡប់មកវិញ។ គ្រានោះ ពួកព្រាហ្មណ៍បានមកដល់មុនគេបង្អស់ ហើយក្រាបបង្គំទូលទោស (និយាយពាក្យមិនសរសើរ) របស់ព្រះរាជបុត្រី ដើម្បីញុះញង់ឲ្យបែកបាក់គ្នា។ ចំណែកព្រះរាជាបានប្រទានពរដល់ព្រះរាជបុត្រី តាំងពីប្រសូតមកម៉្លេះ។ ពួកញាតិរបស់ព្រះនាងបានទទួលយកពរនោះថា «ត្រូវប្រគល់រាជសម្បត្តិដល់ព្រះនាងអស់រយៈពេលប្រាំពីរថ្ងៃ»។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាក៏បានប្រគល់រាជសម្បត្តិថ្វាយព្រះនាងអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ។ ព្រះនាងកាលដែលយាងថ្វាយបង្គំឧបដ្ឋាកព្រះសាស្តា (ព្រះកស្សបពុទ្ធ) បានឲ្យគេទៅអញ្ជើញព្រះរាជាជាព្រះវររាជបិតា ឲ្យគង់នៅខាងក្រៅវាំងនន។ ព្រះរាជាលុះបានស្តាប់ការអនុមោទនារបស់ព្រះសាស្តាហើយ ក៏បានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នបុគ្គល។ ធម្មតាថា ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល តែងគ្មានការចងគំនុំចំពោះព្រះតថាគតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មិនមែនចំពោះព្រះតថាគតឡើយ»។

Yaṃ icchati taṃ haratūti so kira bhājanāni pacitvā kayavikkayaṃ na karoti, evaṃ pana vatvā dārutthāya vā mattikatthāya vā palālatthāya vā araññaṃ gacchati. Mahājanā ‘‘ghaṭikārena bhājanāni pakkānī’’ti sutvā parisuddhataṇḍulaloṇadadhitelaphāṇitādīni gahetvā āgacchanti. Sace bhājanaṃ mahagghaṃ hoti, mūlaṃ appaṃ, yaṃ vā taṃ vā datvā gaṇhāmāti taṃ na gaṇhanti. Dhammiko vāṇijo mātāpitaro paṭijaggati, sammāsambuddhaṃ upaṭṭhahati, bahu no akusalaṃ bhavissatīti puna gantvā mūlaṃ āharanti. Sace pana bhājanaṃ appagghaṃ hoti, ābhataṃ mūlaṃ bahu, dhammiko vāṇijo, amhākaṃ puññaṃ bhavissatīti yathābhataṃ gharasāmikā viya sādhukaṃ paṭisāmetvā gacchanti. Evaṃguṇo pana kasmā na pabbajatīti. Rañño vacanapathaṃ pacchindanto andhe jiṇṇe mātāpitaro posetīti āha.

ពាក្យថា «ចង់បានភាជន៍ណា ចូរយកភាជន៍នោះទៅចុះ» ឮថា ឃដិការៈនោះ កាលដុតភាជន៍ (ឆ្នាំងដី) ឆ្អិនហើយ មិនធ្វើការទិញលក់ឡើយ តែពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏ចូលទៅកាន់ព្រៃដើម្បីរកអុស ឬដីស្អិត ឬក៏ចំបើង។ មហាជនដឹងថា «ភាជន៍ដែលឃដិការៈដុតឆ្អិនហើយ» ក៏នាំយកអង្ករស្អាត អំបិល ទឹកដោះជូរ ប្រេង និងទឹកអំពៅជាដើមមក។ ប្រសិនបើភាជន៍មានតម្លៃថ្លៃ តែតម្លៃដែលខ្លួននាំមកមានចំនួនតិច ពួកជនទាំងនោះគិតថា «ពួកយើងនឹងប្រគល់របស់នេះ ឬរបស់នោះ ហើយយកទៅចុះ» តែពួកគេមិនយកទៅឡើយ។ ពួកជនទាំងនោះគិតថា «ឃដិការៈជាពាណិជ្ជករប្រកបដោយធម៌ តែងចិញ្ចឹមមាតាបិតា និងឧបដ្ឋាកព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ អកុសលជាច្រើននឹងមានដល់ពួកយើង» ទើបត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ ហើយនាំយកតម្លៃបន្ថែមមកថ្វាយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រសិនបើភាជន៍មានតម្លៃថោក តែតម្លៃដែលនាំមកមានចំនួនច្រើន ពួកជនទាំងនោះគិតថា «ឃដិការៈជាពាណិជ្ជករប្រកបដោយធម៌ បុណ្យនឹងមានដល់ពួកយើង» ក៏រៀបចំទុកដាក់របស់ដែលនាំមកនោះយ៉ាងល្អ ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះ រួចក៏ចាកចេញទៅ។ ព្រះសាស្តាកាលនឹងកាត់ផ្តាច់ពាក្យសួររបស់ព្រះរាជាថា «បុគ្គលប្រកបដោយគុណសម្បត្តិយ៉ាងនេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនបួស?» ទើបត្រាស់ថា «ព្រោះគាត់ត្រូវចិញ្ចឹមមាតាបិតាដ៏ចាស់ជរា និងងងឹតភ្នែក»។

289. Ko nu khoti kuhiṃ nu kho. Kumbhiyāti ukkhalito. Pariyogāti sūpabhājanato. Paribhuñjāti bhuñja. Kasmā panete evaṃ vadanti? Ghaṭikāro kira bhattaṃ pacitvā sūpaṃ sampādetvā mātāpitaro bhojetvā sayampi bhuñjitvā bhagavato vaḍḍhamānakaṃ bhattasūpaṃ paṭṭhapetvā āsanaṃ paññapetvā ādhārakaṃ upaṭṭhapetvā udakaṃ paccupaṭṭhapetvā mātāpitūnaṃ saññaṃ datvā araññaṃ gacchati. Tasmā evaṃ vadanti. Abhivissatthoti [Pg.198] ativissattho. Pītisukhaṃ na vijahatīti na nirantaraṃ vijahati, atha kho rattibhāge vā divasabhāge vā gāme vā araññe vā yasmiṃ yasmiṃ khaṇe – ‘‘sadevake nāma loke aggapuggalo mayhaṃ gehaṃ pavisitvā sahatthena āmisaṃ gahetvā paribhuñjati, lābhā vata me’’ti anussarati, tasmiṃ tasmiṃ khaṇe pañcavaṇṇā pīti uppajjati. Taṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ.

២៨៩. ពាក្យថា «កោ នុ ខោ» សេចក្តីថា «តើទៅឯណាណ៎»។ ពាក្យថា «កុម្ភិយា» សេចក្តីថា «អំពីឆ្នាំងបាយ»។ ពាក្យថា «បរិយោគា» សេចក្តីថា «អំពីឆ្នាំងសម្ល»។ ពាក្យថា «បរិភុញ្ជ» សេចក្តីថា «សូមបរិភោគចុះ»។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមាតាបិតាទាំងនោះពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា ឃដិការៈកាលដាំបាយ ស្លសម្លរួចហើយ ក៏បញ្ចុកមាតាបិតា រួចខ្លួនឯងក៏បរិភោគ ហើយបានចាត់ចែងរៀបចំបាយនិងសម្លទុកថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រមទាំងរៀបចំអាសនៈ តម្កល់ជើងបាត្រ ដាក់ទឹកទុកជាស្រេច រួចក៏ប្រាប់សញ្ញាដល់មាតាបិតា ហើយចូលទៅកាន់ព្រៃ។ ព្រោះហេតុនោះ មាតាបិតាទាំងនោះទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «អភិវិស្សដ្ឋោ» សេចក្តីថា «ស្និទ្ធស្នាលក្រៃលែង»។ ពាក្យថា «បីតិសុខំ ន វិជហតិ» សេចក្តីថា មិនលះបង់សេចក្តីសុខកើតអំពីបីតិដោយមិនដាច់ឡើយ ពោលគឺ មិនថាក្នុងវេលាយប់ ឬវេលាថ្ងៃ ក្នុងភូមិ ឬក្នុងព្រៃឡើយ ក្នុងខណៈណាដែលគាត់រលឹកឃើញថា «ព្រះអគ្គបុគ្គលក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក យាងចូលមកកាន់ផ្ទះរបស់អាត្មាអញ ហើយចាប់យកអាមិសៈដោយព្រះហស្តផ្ទាល់យកទៅបរិភោគ ឱ! ជាលាភរបស់អាត្មាអញហ្ន៎» ក្នុងខណៈនោះ បីតិមានពណ៌ប្រាំប្រការ (បីតិប្រាំយ៉ាង) តែងកើតឡើង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

290. Kaḷopiyāti pacchito. Kiṃ pana bhagavā evamakāsīti. Paccayo dhammiko, bhikkhūnaṃ patte bhattasadiso, tasmā evamakāsi. Sikkhāpadapaññattipi ca sāvakānaṃyeva hoti, buddhānaṃ sikkhāpadavelā nāma natthi. Yathā hi rañño uyyāne pupphaphalāni honti, aññesaṃ tāni gaṇhantānaṃ niggahaṃ karonti, rājā yathāruciyā paribhuñjati, evaṃsampadametaṃ. Parasamuddavāsītherā pana ‘‘devatā kira paṭiggahetvā adaṃsū’’ti vadanti.

២៩០. ពាក្យថា «កឡោបិយា» សេចក្តីថា «អំពីកន្ត្រក»។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើ (ការកាន់យកដោយមិនបានប្រគេន) យ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះបច្ច័យនោះជាធម៌ ដូចជាចង្ហាន់ដែលនៅក្នុងបាត្ររបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់ធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះ។ មួយវិញទៀត ការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទ តែងមានចំពោះតែពួកសាវកប៉ុណ្ណោះ ចំណែកព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានព្រំដែននៃសិក្ខាបទឡើយ។ ប្រៀបដូចជាផ្កានិងផ្លែឈើដែលមាននៅក្នុងឧទ្យានរបស់ព្រះរាជា ពួកជនដទៃកាលដែលបេះយកផ្កានិងផ្លែឈើទាំងនោះ តែងត្រូវគេដាក់ទណ្ឌកម្ម ចំណែកព្រះរាជាតែងសោយតាមព្រះរាជហឫទ័យប្រាថ្នា យ៉ាងណាមិញ ឧបមាដ៏សមគួរនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅត្រើយនាយសមុទ្រ (កោះលង្កា) តែងពោលថា «ឮថា ពួកទេវតាបានទទួលយកហើយទើបថ្វាយ»។

291. Haratha, bhante, haratha bhadramukhāti amhākaṃ putto ‘‘kuhiṃ gatosī’’ti vutte – ‘‘dasabalassa santika’’nti vadati, kuhiṃ nu kho gacchati, satthu vasanaṭṭhānassa ovassakabhāvampi na jānātīti putte aparādhasaññino gahaṇe tuṭṭhacittā evamāhaṃsu.

២៩១. ពាក្យថា «ហរថ ភន្តេ ហរថ ភទ្រមុខា» (សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយយកទៅចុះ ឱ! លោកម្ចាស់ដ៏មានមុខដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ សូមយកទៅចុះ) សេចក្តីថា កាលដែលមាតាបិតាសួរថា «កូនទៅណា?» កូនក៏ប្រាប់ថា «ទៅកាន់សំណាក់ព្រះទសពល» តើកូនទៅណាណ៎ សូម្បីតែទីគង់នៅរបស់ព្រះសាស្តាមានសភាពលេចធ្លាយ ក៏កូនមិនដឹងដែរ។ មាតាបិតាទាំងនោះមានសេចក្តីសំគាល់ថា កូនរបស់ខ្លួនមានកំហុស ហើយមានចិត្តត្រេកអរក្នុងការដែលភិក្ខុទាំងឡាយកាន់យកស្បូវ (ស្បូវប្រក់ផ្ទះ) ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

Temāsaṃ ākāsacchadanaṃ aṭṭhāsīti bhagavā kira catunnaṃ vassikānaṃ māsānaṃ ekaṃ māsaṃ atikkamitvā tiṇaṃ āharāpesi, tasmā evamāha. Ayaṃ panettha padattho – ākāsaṃ chadanamassāti ākāsacchadanaṃ. Na devotivassīti kevalaṃ nātivassi, yathā panettha pakatiyā ca nibbakosassa udakapātaṭṭhānabbhantare ekampi udakabindu nātivassi, evaṃ ghanachadanagehabbhantare viya na vātātapāpi ābādhaṃ akaṃsu, pakatiyā utupharaṇameva ahosi. Aparabhāge tasmiṃ nigame chaḍḍitepi taṃ ṭhānaṃ anovassakameva ahosi. Manussā kammaṃ karontā deve vassante tattha sāṭake ṭhapetvā kammaṃ karonti. Yāva kappuṭṭhānā taṃ ṭhānaṃ tādisameva bhavissati. Tañca kho pana na tathāgatassa iddhānubhāvena, tesaṃyeva pana guṇasampattiyā. Tesañhi – ‘‘sammāsambuddho kattha na labheyya, amhākaṃ nāma dvinnaṃ andhakānaṃ nivesanaṃ uttiṇaṃ kāresī’’ti na tappaccayā domanassaṃ udapādi – ‘‘sadevake loke aggapuggalo amhākaṃ [Pg.199] nivesanā tiṇaṃ āharāpetvā gandhakuṭiṃ chādāpesī’’ti pana tesaṃ anappakaṃ balavasomanassaṃ udapādi. Iti tesaṃyeva guṇasampattiyā idaṃ pāṭihāriyaṃ jātanti veditabbaṃ.

ពាក្យថា «តេមាសំ អាកាសច្ឆទនំ អដ្ឋាសិ» (ផ្ទះនោះមានមេឃជាដំបូលអស់បីខែ) សេចក្តីថា ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កន្លងទៅមួយខែ ក្នុងចំណោមវស្សានរដូវទាំងបួនខែ ទើបឲ្យភិក្ខុទាំងឡាយនាំយកស្បូវមក ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ក្នុងបទនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ពាក្យដូច្នេះថា ផ្ទះណាមានអាកាស (មេឃ) ជាដំបូល ផ្ទះនោះឈ្មោះថា «អាកាសច្ឆទនៈ»។ ពាក្យថា «ន ទេវោតិវស្សិ» សេចក្តីថា មិនមែនគ្រាន់តែភ្លៀងមិនធ្លាក់ជោកជាំឡើយ តែថែមទាំងមិនមានតំណក់ទឹកភ្លៀងសូម្បីតែមួយដំណក់ធ្លាក់ចុះមកក្នុងចន្លោះផ្ទះនោះ ដូចជាផ្ទះដែលគ្មានដំបូលតាមធម្មតាឡើយ មួយវិញទៀត សូម្បីតែខ្យល់និងកំដៅថ្ងៃ ក៏មិនបានបៀតបៀនឡើយ ដូចជាផ្ទះដែលមានដំបូលប្រក់យ៉ាងជិតដូច្នោះដែរ ដោយធម្មតាមានតែធាតុអាកាសដ៏សមគួរផ្សព្វផ្សាយទៅប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក សូម្បីតែនិគមនោះត្រូវបានគេបោះបង់ចោលហើយក៏ដោយ ក៏ទីកន្លែងនោះនៅតែជាកន្លែងដែលភ្លៀងមិនលេចធ្លាយដដែល។ ពួកមនុស្សកាលធ្វើការងារ ពេលភ្លៀងធ្លាក់ តែងយកសម្លៀកបំពាក់ទៅទុកដាក់នៅទីនោះ ហើយធ្វើការងារទៅ។ ទីកន្លែងនោះនឹងមានសភាពយ៉ាងនោះដដែល រហូតដល់កប្បវិនាស។ ម្យ៉ាងទៀត អភិនីហារនោះ មិនមែនកើតឡើងដោយសារឥទ្ធានុភាពរបស់ព្រះតថាគតឡើយ គឺកើតឡើងដោយសារតែគុណសម្បត្តិរបស់មាតាបិតាទាំងពីរនាក់នោះឯង។ ព្រោះថា សេចក្តីមិនត្រេកអរ (ទោមនស្ស) មិនបានកើតឡើងដល់មាតាបិតាទាំងនោះ ដោយសារហេតុនោះឡើយថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមិនបានស្បូវក្នុងទីណាណ៎ ទើបធ្វើឲ្យផ្ទះរបស់ពួកយើងដែលជាមនុស្សងងឹតភ្នែកទាំងពីរនាក់ គ្មានដំបូលយ៉ាងនេះ» ផ្ទុយទៅវិញ សោមនស្សដ៏ខ្លាំងក្លាប្រមាណមិនបាន តែងកើតឡើងដល់ពួកគាត់ថា «ព្រះអគ្គបុគ្គលក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ឲ្យគេនាំយកស្បូវពីផ្ទះរបស់ពួកយើង ទៅប្រក់ព្រះគន្ធកុដិហើយហ្ន៎»។ ហេតុនេះ គួរជ្រាបថា បាដិហារិយ៍នេះ កើតឡើងដោយសារតែគុណសម្បត្តិរបស់មាតាបិតាទាំងពីរនាក់នោះឯង។

292. Taṇḍulavāhasatānīti ettha dve sakaṭāni eko vāhoti veditabbo. Tadupiyañca sūpeyyanti sūpatthāya tadanurūpaṃ telaphāṇitādiṃ. Vīsatibhikkhusahassassa temāsatthāya bhattaṃ bhavissatīti kira saññāya rājā ettakaṃ pesesi. Alaṃ me raññova hotūti kasmā paṭikkhipi? Adhigataappicchatāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘nāhaṃ raññā diṭṭhapubbo, kathaṃ nu kho pesesī’’ti. Tato cintesi – ‘‘satthā bārāṇasiṃ gato, addhā so rañño vassāvāsaṃ yāciyamāno mayhaṃ paṭiññātabhāvaṃ ārocetvā mama guṇakathaṃ kathesi, guṇakathāya laddhalābho pana naṭena naccitvā laddhaṃ viya gāyakena gāyitvā laddhaṃ viya ca hoti. Kiṃ mayhaṃ iminā, kammaṃ katvā uppannena mātāpitūnampi sammāsambuddhassapi upaṭṭhānaṃ sakkā kātu’’nti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

២៩២. ពាក្យថា «តណ្ឌុលវាហសតានិ» ក្នុងបទនេះ គួរជ្រាបថា រទេះពីរគ្រឿង ស្មើនឹងមួយវាហៈ។ ពាក្យថា «តទុបិយញ្ច សូបេយ្យំ» សេចក្តីថា គ្រឿងផ្សំសម្លមានប្រេង និងទឹកអំពៅជាដើម ដែលសមគួរដល់វាហៈនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សម្ល។ ឮថា ព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជូនគ្រឿងឧបភោគបរិភោគមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះទៅ ដោយព្រះតម្រិះថា «របស់ទាំងនេះនឹងក្លាយជាចង្ហាន់សម្រាប់ភិក្ខុពីរម៉ឺនអង្គ អស់រយៈពេលបីខែ»។ ពាក្យថា «អលំ មេ រញ្ញោវ ហោតុ» (កុំឡើយ របស់នោះចូរមានដល់ព្រះរាជាចុះ) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាគាត់បដិសេធ? ឆ្លើយថា ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច (អប្បិច្ឆតា) ដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ។ ឮថា គាត់មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញមិនដែលធ្លាប់ព្រះរាជាទតឃើញឡើយ តើព្រះអង្គបញ្ជូនរបស់ទាំងនេះមកដោយហេតុអ្វីណ៎»។ បន្ទាប់មក គាត់ក៏គិតទៀតថា «ព្រះសាស្តាយាងទៅកាន់ក្រុងពារាណសី ពិតណាស់ កាលដែលព្រះរាជាអារាធនាឲ្យគង់ចាំវស្សា ព្រះអង្គទ្រង់បានប្រាប់ពីការប្តេជ្ញាររបស់អាត្មាអញ ហើយទ្រង់សម្តែងគុណកថា (ពាក្យសរសើរគុណ) របស់អាត្មាអញជាមិនខាន តែថា លាភសក្ការៈដែលបានមកដោយសារការសម្តែងគុណកថា តែងប្រៀបដូចជាលាភដែលអ្នករបាំរាំហើយបានមក ឬដូចជាអ្នកចម្រៀងច្រៀងហើយបានមកដូច្នោះដែរ។ តើលាភនេះមានប្រយោជន៍អ្វីដល់អាត្មាអញ អាត្មាអញអាចធ្វើការងារ (ធ្វើឆ្នាំងដី) ហើយនាំយកលាភដែលកើតឡើងនោះ ទៅឧបដ្ឋាកមាតាបិតាផង ទៅបូជាថ្វាយព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធផងបានតើ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ

Ghaṭikārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយឃដិការសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

2. Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā

២. ការអធិប្បាយរដ្ឋបាលសូត្រ

293. Evaṃ me sutanti raṭṭhapālasuttaṃ. Tattha thullakoṭṭhikanti thullakoṭṭhaṃ paripuṇṇakoṭṭhāgāraṃ. So kira janapado niccasasso sadā bījabhaṇḍaṃ nikkhamati, khalabhaṇḍaṃ pavisati. Tena tasmiṃ nigame koṭṭhā niccapūrāva honti. Tasmā so thullakoṭṭhikanteva saṅkhaṃ gato.

២៩៣. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «ឯវំ មេ សុតំ» នេះ គឺរដ្ឋបាលសូត្រ។ ក្នុងរដ្ឋបាលសូត្រនោះ ពាក្យថា «ថុល្លកោដ្ឋិកំ» សេចក្តីថា មានជង្រុកដ៏ធំ ពោលគឺមានជង្រុកស្រូវដ៏ពេញបរិបូណ៌។ ឮថា ជនបទនោះមានផលដំណាំជានិច្ច ជានិច្ចកាលពូជស្រូវតែងចេញទៅ (ដើម្បីសាបព្រោះ) ហើយស្រូវពីលានបោកបែនតែងចូលមក (ក្នុងជង្រុក)។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងនិគមនោះ ជង្រុកទាំងឡាយតែងតែពេញជានិច្ច។ ហេតុនោះ និគមនោះទើបបានឈ្មោះថា «ថុល្លកោដ្ឋិកៈ»។

294. Raṭṭhapāloti kasmā raṭṭhapālo? Bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ pāletuṃ samatthoti raṭṭhapālo. Kadā panassetaṃ nāmaṃ uppannanti. Padumuttarasammāsambuddhakāle. Ito hi pubbe satasahassakappamatthake vassasatasahassāyukesu manussesu padumuttaro nāma satthā uppajjitvā bhikkhusatasahassaparivāro [Pg.200] lokahitāya cārikaṃ cari, yaṃ sandhāya vuttaṃ –

២៩៤. ពាក្យថា «រដ្ឋបាលោ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាឈ្មោះថា រដ្ឋបាល? ឆ្លើយថា ព្រោះជាអ្នកអាចទ្រទ្រង់ និងរក្សាទុកនូវរដ្ឋ (ដែនដី) ដែលបែកបាក់ខ្ទេចខ្ទីបាន ទើបឈ្មោះថា «រដ្ឋបាល»។ សួរថា ចុះនាមនេះកើតឡើងដល់លោកតាំងពីកាលណា? ឆ្លើយថា ក្នុងកាលនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធព្រះនាមបទុមុត្តរៈ។ ពិតណាស់ កាលពីមួយសែនកប្បមុនអំពីកប្បនេះ ក្នុងសម័យដែលមនុស្សទាំងឡាយមានអាយុមួយសែនឆ្នាំ ព្រះសាស្តាព្រះនាមបទុមុត្តរៈ ទ្រង់បានត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក ហើយមានព្រះភិក្ខុសង្ឃមួយសែនអង្គជាបរិវារ ទ្រង់បានយាងទៅកាន់ចារិកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា៖

‘‘Nagaraṃ haṃsavatī nāma, ānando nāma khattiyo;

Sujātā nāma janikā, padumuttarassa satthuno’’ti. (bu. vaṃ. 12.19);

«ទីក្រុងឈ្មោះហង្សវតី ព្រះរាជាព្រះនាមអានន្ទ ព្រះមាតាព្រះនាមសុជាតា របស់ព្រះសាស្តាព្រះនាមបទុមុត្តរៈ»។

Padumuttare pana anuppanne eva haṃsavatiyā dve kuṭumbikā saddhā pasannā kapaṇaddhikayācakādīnaṃ dānaṃ paṭṭhapayiṃsu. Tadā pabbatavāsino pañcasatā tāpasā haṃsavatiṃ anuppattā. Te dvepi janā tāpasagaṇaṃ majjhe bhinditvā upaṭṭhahiṃsu. Tāpasā kiñcikālaṃ vasitvā pabbatapādameva gatā. Dve saṅghattherā ohīyiṃsu. Tadā tesaṃ te yāvajīvaṃ upaṭṭhānaṃ akaṃsu. Tāpasesu bhuñjitvā anumodanaṃ karontesu eko sakkabhavanassa vaṇṇaṃ kathesi, eko bhūmindharanāgarājabhavanassa.

កាលដែលព្រះពុទ្ធបទុមុត្តរៈមិនទាន់ត្រាស់ដឹងឡើងនៅឡើយ ក្នុងក្រុងហង្សវតី មានគហបតីពីរនាក់ ជាអ្នកមានសទ្ធាជ្រះថ្លា បានចាត់ចែងទានថ្វាយដល់ជនកំសត់ អ្នកធ្វើដំណើរ និងស្មូមយាចកជាដើម។ គ្រានោះ មានតាបសប្រាំរយរូបដែលរស់នៅលើភ្នំ បានធ្វើដំណើរមកដល់ក្រុងហង្សវតី។ ជនទាំងពីរនាក់នោះបានបែងចែកក្រុមតាបសជាពីរចំណែក (ម្ខាងពីររយហាសិបរូប) ហើយធ្វើការឧបដ្ឋាក។ ពួកតាបសស្នាក់នៅអស់មួយរយៈខ្លី ក៏ត្រឡប់ទៅកាន់ជើងភ្នំវិញ។ ចំណែកព្រះសង្ឃត្ថេរៈពីររូបបាននៅរង់ចាំក្នុងទីនោះ។ គ្រានោះ ជនទាំងពីរនាក់នោះបានធ្វើការឧបដ្ឋាកព្រះថេរៈទាំងពីររូបនោះអស់មួយជីវិត។ កាលដែលពួកតាបសបរិភោគរួចហើយ ធ្វើការអនុមោទនា តាបសមួយរូបបានសម្តែងសរសើរអំពីសម្បត្តិក្នុងភពរបស់ព្រះឥន្ទ្រ (សក្កភព) តាបសមួយរូបទៀតបានសម្តែងសរសើរអំពីសម្បត្តិក្នុងភពរបស់ស្តេចណាកព្រះនាមភូមិន្ធរៈ។

Kuṭumbikesu eko sakkabhavanaṃ patthanaṃ katvā sakko hutvā nibbatto, eko nāgabhavane pālitanāgarājā nāma. Taṃ sakko attano upaṭṭhānaṃ āgataṃ disvā nāgayoniyaṃ abhiramasīti pucchi. So nābhiramāmīti āha. Tena hi padumuttarassa bhagavato dānaṃ datvā imasmiṃ ṭhāne patthanaṃ karohi, ubho sukhaṃ vasissāmāti. Nāgarājā satthāraṃ nimantetvā bhikkhusatasahassaparivārassa bhagavato sattāhaṃ mahādānaṃ dadamāno padumuttarassa dasabalassa puttaṃ uparevataṃ nāma sāmaṇeraṃ disvā sattame divase buddhappamukhassa saṅghassa dibbavatthāni datvā sāmaṇerassa ṭhānantaraṃ patthesi. Bhagavā anāgataṃ oloketvā – ‘‘anāgate gotamassa nāma buddhassa putto rāhulakumāro bhavissatī’’ti disvā ‘‘samijjhissati te patthanā’’ti kathesi. Nāgarājā tamatthaṃ sakkassa kathesi. Sakko tassa vacanaṃ sutvā tatheva sattāhaṃ dānaṃ datvā bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ pāletuṃ samatthakule nibbattitvā saddhāpabbajitaṃ raṭṭhapālaṃ nāma kulaputtaṃ disvā – ‘‘ahampi anāgate lokasmiṃ tumhādise buddhe uppanne bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ pāletuṃ samatthakule nibbattitvā ayaṃ kulaputto viya saddhāpabbajito raṭṭhapālo nāma bhaveyya’’nti patthanamakāsi. Satthā samijjhanakabhāvaṃ ñatvā imaṃ gāthamāha –

ក្នុងចំណោមគហបតីទាំងពីរនាក់នោះ គហបតីម្នាក់បានធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាចំពោះសក្កភព ក៏បានទៅកើតជាព្រះឥន្ទ្រ គហបតីម្នាក់ទៀតបានទៅកើតក្នុងភពនាគ មាននាមថា ស្តេចនាគបាលិតៈ។ ព្រះឥន្ទ្របានទតឃើញស្តេចនាគនោះមកកាន់សំណាក់របស់ខ្លួន ទើបត្រាស់សួរថា «អ្នកឯងត្រេកអរក្នុងកំណើតជានាគដែរឬទេ?» ស្តេចនាគក្រាបទូលថា «ទូលបង្គំមិនត្រេកអរឡើយ»។ ព្រះឥន្ទ្រត្រាស់ថា «បើដូច្នោះ អ្នកចូរថ្វាយទានចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមបទុមុត្តរៈ ហើយធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងទីនេះចុះ ពួកយើងទាំងពីរនាក់នឹងបានរស់នៅជាសុខជាមួយគ្នា»។ ស្តេចនាគក៏បាននិមន្តព្រះសាស្តា ហើយបានថ្វាយមហាទានអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលមានព្រះភិក្ខុសង្ឃមួយសែនអង្គជាបរិវារ កាលដែលបានឃើញសាមណេរព្រះនាមឧបរេវតៈ ដែលជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះទសពលបទុមុត្តរៈ ក្នុងថ្ងៃទីប្រាំពីរ ក៏បានថ្វាយសម្លៀកបំពាក់ទិព្វចំពោះព្រះភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ហើយបានប្រាថ្នាឋានន្តរៈដូចជាសាមណេរនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតមើលអនាគតកាលទៅ ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា «ក្នុងអនាគតកាល ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះពុទ្ធព្រះនាមគោតម នឹងមាននាមថា រាហុលកុមារ» ទើបត្រាស់ថា «សេចក្តីប្រាថ្នារបស់អ្នកនឹងសម្រេច»។ ស្តេចនាគបាននាំដំណឹងនោះទៅប្រាប់ដល់ព្រះឥន្ទ្រ។ ព្រះឥន្ទ្រលុះបានស្តាប់ពាក្យរបស់ស្តេចនាគនោះហើយ ក៏បានថ្វាយទានអស់ប្រាំពីរថ្ងៃដូចគ្នានោះដែរ ហើយបានឃើញកុលបុត្រម្នាក់ឈ្មោះ រដ្ឋបាល ដែលកើតក្នុងត្រកូលដែលអាចទ្រទ្រង់ និងរក្សាទុកនូវរដ្ឋដែលបែកបាក់ខ្ទេចខ្ទីបាន ហើយបានបួសដោយសទ្ធា ទើបធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យទូលបង្គំក្នុងអនាគតកាល កាលដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយប្រហែលដូចជាព្រះអង្គត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក បានទៅកើតក្នុងត្រកូលដែលអាចទ្រទ្រង់ និងរក្សាទុកនូវរដ្ឋដែលបែកបាក់ខ្ទេចខ្ទីបាន ហើយបានបួសដោយសទ្ធា មាននាមថា រដ្ឋបាល ដូចជាកុលបុត្រនេះដែរចុះ»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបថា សេចក្តីប្រាថ្នានោះនឹងសម្រេច ទើបត្រាស់គាថានេះថា៖

‘‘Sarājikaṃ [Pg.201] cātuvaṇṇaṃ, posetuṃ yaṃ pahossati;

Raṭṭhapālakulaṃ nāma, tattha jāyissate aya’’nti. –

«កុលបុត្រនេះ នឹងទៅកើតក្នុងត្រកូលរដ្ឋបាល ដែលជាត្រកូលអាចចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សានូវវណ្ណៈទាំងបួន ព្រមទាំងព្រះរាជាបាន»

Evaṃ padumuttarasammāsambuddhakāle tassetaṃ nāmaṃ uppannanti veditabbaṃ.

គួរជ្រាបថា នាមរបស់លោក (រដ្ឋបាល) នេះ កើតឡើងក្នុងកាលនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធព្រះនាមបទុមុត្តរៈ យ៉ាងនេះឯង។

Etadahosīti kiṃ ahosi? Yathā yathā khotiādi. Tatrāyaṃ saṅkhepakathā – ahaṃ kho yena yena kāraṇena bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, tena tena me upaparikkhato evaṃ hoti – ‘‘yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekadivasampi akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ caritabbaṃ, ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ vilikhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ katvā caritabbaṃ, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kesañca massuñca ohāretvā kāsāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti.

ពាក្យថា Etadahosī គឺតើសេចក្ដីត្រិះរិះដូចម្ដេចបានកើតឡើង? ពាក្យថា Yathā yathā kho ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ នេះជាសេចក្ដីសង្ខេប៖ ខ្ញុំ (រដ្ឋបាល) យល់ដឹងធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយ ដោយហេតុណាៗ កាលបើខ្ញុំពិចារណាដោយហេតុនោះៗ តែងមានសេចក្ដីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា «ព្រហ្មចរិយៈ ពោលគឺសិក្ខាបីនេះណា គួរប្រព្រឹត្តឲ្យពេញលេញតែម្ដង ដោយធ្វើមិនឲ្យដាច់សូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត (ចិត្តចុងក្រោយ) និងគួរប្រព្រឹត្តឲ្យបរិសុទ្ធស្អាតតែម្ដង ដោយមិនឲ្យប្រឡាក់ប្រឡូសដោយមន្ទិលគឺកិលេស សូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត គួរប្រព្រឹត្តឲ្យដូចជាសង្ខដែលគេខាត់ហើយ ឬដូចជាសង្ខដែលគេលាងជម្រះស្អាតហើយ ព្រហ្មចរិយៈដែលពេញលេញបរិបូណ៌... នេះ មិនមែនជាការងាយស្រួលឡើយ សម្រាប់អ្នកដែលគ្រប់គ្រងផ្ទះ ដែលរស់នៅក្នុងកណ្ដាលផ្ទះ នឹងប្រព្រឹត្តបាន បើដូច្នោះ មានតែអាត្មាអញកោរសក់និងពុកចង្ការ ស្លៀកដណ្ដប់សំពត់កាសាយៈទាំងឡាយ ដែលជាសំពត់សមគួរដល់អ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ ហើយចេញចាកផ្ទះ ទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះវិញ»។

Acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu brāhmaṇagahapatikesu yena bhagavā tenupasaṅkamīti raṭṭhapālo anuṭṭhitesu tesu na bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāci. Kasmā? Tatthassa bahū ñātisālohitā mittāmaccā santi, te – ‘‘tvaṃ mātāpitūnaṃ ekaputtako, na labbhā tayā pabbajitu’’nti bāhāyampi gahetvā ākaḍḍheyyuṃ, tato pabbajjāya antarāyo bhavissatīti saheva parisāya uṭṭhahitvā thokaṃ gantvā puna kenaci sarīrakiccalesena nivattitvā bhagavantaṃ upasaṅkamma pabbajjaṃ yāci. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho raṭṭhapālo kulaputto acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu…pe… pabbājetu maṃ bhagavā’’ti. Bhagavā pana yasmā rāhulakumārassa pabbajitato pabhuti mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeti, tasmā naṃ pucchi anuññātosi pana tvaṃ, raṭṭhapāla, mātāpitūhi…pe… pabbajjāyāti.

ពាក្យថា Acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu brāhmaṇagahapatikesu yena bhagavā tenupasaṅkami សេចក្ដីថា ព្រះរដ្ឋបាលមិនទាន់បានសូមផ្នួសចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងកាលដែលពួកព្រាហ្មណ៍និងគហបតីទាំងនោះមិនទាន់ក្រោកចេញទៅឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាក្នុងទីនោះ មានញាតិសាលោហិត និងមិត្តអាមាត្យជាច្រើនរបស់លោក ពួកជនទាំងនោះ អាចនឹងចាប់ដើមដៃទាញបង្ខំ ដោយនិយាយថា «អ្នកឯងជាកូនតែមួយគត់របស់មាតាបិតា អ្នកមិនគួរទៅបួសឡើយ» កាលបើដូច្នោះ នឹងនាំឲ្យមានអន្តរាយដល់ការបួស ព្រោះហេតុនោះ លោកក៏ក្រោកឡើងទៅជាមួយបរិស័ទនោះឯង ដើរទៅបន្តិច រួចធ្វើលេសថាមានកិច្ចការផ្ទាល់ខ្លួន ហើយត្រឡប់មកវិញ ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីសូមផ្នួស។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «atha kho raṭṭhapālo kulaputto acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu...pe... pabbājetu maṃ bhagavā»។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ចាប់តាំងពីព្រះរាហុលកុមារសាងផ្នួសមក ទ្រង់មិនដែលបំបួសកូនដែលមាតាបិតាមិនទាន់អនុញ្ញាតឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់សួរលោកថា «ម្នាលរដ្ឋបាល មាតាបិតាអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកបួសហើយឬនៅ...?»។

295. Ammatātāti ettha ammāti mātaraṃ ālapati, tātāti pitaraṃ. Ekaputtakoti ekova puttako, añño koci jeṭṭho vā kaniṭṭho vā natthi. Ettha ca ekaputtoti vattabbe anukampāvasena ekaputtakoti vuttaṃ. Piyoti pītijanako. Manāpoti manavaḍḍhanako. Sukhedhitoti [Pg.202] sukhena edhito, sukhasaṃvaḍḍhitoti attho. Sukhaparibhatoti sukhena paribhato, jātakālato pabhuti dhātīhi aṅkato aṅkaṃ āharitvā dhāriyamāno assakarathakādīhi bālakīḷanakehi kīḷayamāno sādurasabhojanaṃ bhojayamāno sukhena parihaṭo. Na tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsīti tvaṃ, tāta raṭṭhapāla appamattakampi kalabhāgaṃ dukkhassa na jānāsi na sarasīti attho. Maraṇenapi te mayaṃ akāmakā vinā bhavissāmāti sacepi tava amhesu jīvamānesu maraṇaṃ bhaveyya, tena te maraṇenapi mayaṃ akāmakā anicchakā na attano ruciyā vinā bhavissāma, tayā viyogaṃ pāpuṇissāmāti attho. Kiṃ pana mayaṃ tanti evaṃ sante kiṃ pana kiṃ nāma taṃ kāraṇaṃ, yena mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāma. Atha vā kiṃ pana mayaṃ tanti kena pana kāraṇena mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāmāti evamettha attho daṭṭhabbo.

២៩៥. ពាក្យថា Ammatātā ក្នុងបទនោះ បទថា ammā គឺហៅមាតា បទថា tāta គឺហៅបិតា។ បទថា ekaputtako គឺកូនប្រុសតែមួយគត់ គ្មានបងប្រុស ឬប្អូនប្រុសដទៃទៀតឡើយ។ ក្នុងបទនេះ កាលដែលគួរនិយាយថា ekaputto (កូនតែមួយ) តែទ្រង់ត្រាស់ថា ekaputtako (កូនតូចតែមួយ) ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីអនុគ្រោះ។ បទថា piyoti គឺអ្នកធ្វើឲ្យកើតសេចក្ដីពេញចិត្ត។ បទថា manāpoti គឺអ្នកធ្វើឲ្យចម្រើនចិត្ត។ បទថា sukhedhitoti គឺចម្រើនឡើងដោយសេចក្ដីសុខ សេចក្ដីថា ធំធាត់ឡើងដោយសេចក្ដីសុខ។ បទថា sukhaparibhatoti គឺបីបាច់រក្សាដោយសេចក្ដីសុខ សេចក្ដីថា ចាប់តាំងពីកើតមក ពួកមេដោះតែងពរពីទ្រូងមួយទៅទ្រូងមួយ ឲ្យលេងរបស់លេងសម្រាប់ក្មេង មានសេះតូច និងរទេះតូចជាដើម ឲ្យបរិភោគភោជនាហារមានរសឆ្ងាញ់ គឺបីបាច់រក្សាដោយសេចក្ដីសុខ។ ពាក្យថា Na tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi សេចក្ដីថា ម្នាលរដ្ឋបាលជាកូន សូម្បីតែចំណែកនៃទុក្ខបន្តិចបន្តួច ក៏អ្នកមិនដែលដឹង មិនដែលឃើញឡើយ។ ពាក្យថា Maraṇenapi te mayaṃ akāmakā vinā bhavissāma សេចក្ដីថា សូម្បីតែកាលដែលពួកយើងកំពុងរស់នៅ បើសិនជាសេចក្ដីស្លាប់កើតមានដល់អ្នក ពួកយើងក៏ត្រូវព្រាត់ប្រាសចាកអ្នកដោយមិនចង់ មិនប្រាថ្នា មិនមែនតាមចិត្តចង់របស់ខ្លួនឡើយ គឺត្រូវដល់នូវការព្រាត់ប្រាសចាកអ្នកជាទីស្រឡាញ់។ ពាក្យថា Kiṃ pana mayaṃ taṃ សេចក្ដីថា កាលបើមានសេចក្ដីយ៉ាងនេះ តើមានហេតុអ្វីទៅ ដែលនាំឲ្យពួកយើងអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកដែលកំពុងរស់នៅ ទៅបួសបាន? ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា Kiṃ pana mayaṃ taṃ សេចក្ដីថា តើដោយហេតុដូចម្ដេច ទើបពួកយើងត្រូវអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកដែលកំពុងរស់នៅ ទៅបួសបាន? គប្បីជ្រាបសេចក្ដីក្នុងបទនេះ យ៉ាងនេះឯង។

296. Tatthevāti yattha naṃ ṭhitaṃ mātāpitaro nānujāniṃsu, tattheva ṭhāne. Anantarahitāyāti kenaci attharaṇena anatthatāya. Paricārehīti gandhabbanaṭanāṭakādīni paccupaṭṭhapetvā tattha sahāyakehi saddhiṃ yathāsukhaṃ indriyāni cārehi sañcārehi, ito cito ca upanehīti vuttaṃ hoti. Atha vā paricārehīti gandhabbanaṭanāṭakādīni paccupaṭṭhapetvā sahāyakehi saddhiṃ laḷa upalaḷa rama, kīḷassūtipi vuttaṃ hoti. Kāme paribhuñjantoti attano puttadārehi saddhiṃ bhoge bhuñjanto. Puññāni karontoti buddhañca dhammañca saṅghañca ārabbha dānappadānādīni sugatimaggasaṃsodhakāni kusalakammāni karonto. Tuṇhī ahosīti kathānuppabandhavicchedanatthaṃ nirālāpasallāpo ahosi.

២៩៦. បទថា Tattheva គឺក្នុងទីនោះឯង ដែលមាតាបិតាមិនអនុញ្ញាតឲ្យលោកបួស។ បទថា Anantarahitāya គឺនៅលើផែនដីដែលមិនបានក្រាលដោយគ្រឿងក្រាលណាមួយឡើយ។ បទថា Paricārehi សេចក្ដីថា ចូរចាត់ចែងពួកតូរ្យតន្ត្រី របាំ និងល្ខោនជាដើម ហើយត្រេកត្រអាលតាមសប្បាយ ដឹកនាំឥន្ទ្រិយទាំងឡាយទៅក្នុងទីនោះៗ ជាមួយមិត្តភក្តិទាំងឡាយចុះ។ ម៉្យាងទៀត បទថា Paricārehi សេចក្ដីថា ម្នាលកូន ចូរចាត់ចែងពួកតូរ្យតន្ត្រី របាំ និងល្ខោនជាដើម ហើយចូរលេងសប្បាយ ត្រេកត្រអាល រីករាយ ជាមួយមិត្តភក្តិទាំងឡាយចុះ។ បទថា Kāme paribhuñjanto គឺបរិភោគនូវភោគសម្បត្តិទាំងឡាយ ជាមួយកូននិងភរិយារបស់ខ្លួន។ បទថា Puññāni karonto គឺធ្វើនូវកុសលកម្មទាំងឡាយ ដែលជាគ្រឿងជម្រះផ្លូវទៅកាន់សុគតិ មានការថ្វាយទានជាដើម ដោយប្រារព្ធចំពោះព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ។ បទថា Tuṇhī ahosi សេចក្ដីថា លោកនៅស្ងៀម មិននិយាយស្ដីតបតអ្វីឡើយ ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់នូវលំដាប់នៃពាក្យសម្ដី។

Athassa mātāpitaro tikkhattuṃ vatvā paṭivacanampi alabhamānā sahāyake pakkosāpetvā ‘‘esa vo sahāyako pabbajitukāmo, nivāretha na’’nti āhaṃsu. Tepi taṃ upasaṅkamitvā tikkhattuṃ avocuṃ, tesampi tuṇhī ahosi. Tena vuttaṃ – atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā…pe… tuṇhī ahosīti. Athassa sahāyakānaṃ tikkhattuṃ vatvā etadahosi – ‘‘sace ayaṃ pabbajjaṃ alabhamāno marissati, na koci guṇo [Pg.203] labbhati. Pabbajitaṃ pana naṃ mātāpitaropi kālena kālaṃ passissanti, mayampi passissāma, pabbajjāpi ca nāmesā bhāriyā, divase divase mattikāpattaṃ gahetvā piṇḍāya caritabbaṃ, ekaseyyaṃ ekabhattaṃ brahmacariyaṃ atidukkaraṃ, ayañca sukhumālo nāgarikajātiyo, so taṃ carituṃ asakkonto puna idheva āgamissati, handassa mātāpitaro anujānāpessāmā’’ti. Te tathā akaṃsu. Mātāpitaropi naṃ ‘‘pabbajitena ca pana te mātāpitaro uddassetabbā’’ti imaṃ katikaṃ katvā anujāniṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro…pe… anuññātosi mātāpitūhi…pe… uddassetabbā’’ti. Tattha uddassetabbāti uddhaṃ dassetabbā, yathā taṃ kālena kālaṃ passanti, evaṃ āgantvā attānaṃ dassetabbā.

គ្រានោះ មាតាបិតារបស់លោក និយាយអង្វរអស់បីដង កាលបើមិនបានទទួលពាក្យតបតវិញ ក៏ហៅពួកមិត្តភក្តិមកប្រាប់ថា «មិត្តភក្តិរបស់ពួកអ្នកនេះ ចង់បួស ចូរជួយឃាត់ឃាំងគេផង»។ ពួកមិត្តភក្តិទាំងនោះ ក៏ចូលទៅរកលោក ហើយនិយាយអង្វរអស់បីដង លោកក៏នៅស្ងៀមចំពោះពួកមិត្តភក្តិទាំងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā...pe... tuṇhī ahosi»។ គ្រានោះ ពួកមិត្តភក្តិនិយាយអង្វរអស់បីដងហើយ ក៏មានសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «បើសិនជារដ្ឋបាលនេះ មិនបានបួសហើយស្លាប់ទៅ នោះនឹងមិនបានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ តែបើគេបានបួសហើយ មាតាបិតាក៏នឹងបានឃើញគេតាមកាលវេលា ពួកយើងក៏នឹងបានឃើញដែរ ម្យ៉ាងទៀត ការបួសនេះជាការធ្ងន់ធ្ងរណាស់ រាល់ៗថ្ងៃត្រូវកាន់បាត្រដីដើរទៅបិណ្ឌបាត ត្រូវដេកម្នាក់ឯង ឆាន់តែមួយពេល ព្រហ្មចរិយៈធម៌នេះធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង ចំណែករដ្ឋបាលនេះ ជាអ្នកសុខុមាលជាតិ កើតក្នុងត្រកូលអ្នកក្រុង គេមិនអាចប្រព្រឹត្តធម៌នោះបានឡើយ គង់តែនឹងត្រឡប់មកផ្ទះនេះវិញមិនខាន បើដូច្នោះ ពួកយើងគួរតែសុំឲ្យមាតាបិតាអនុញ្ញាតឲ្យគេបួសចុះ»។ ពួកមិត្តភក្តិទាំងនោះ ក៏បានធ្វើដូច្នោះមែន។ មាតាបិតាក៏បានធ្វើកិច្ចសន្យានេះថា «កាលបើបួសហើយ អ្នកត្រូវតែមកបង្ហាញខ្លួនឲ្យមាតាបិតាឃើញផង» រួចហើយក៏អនុញ្ញាត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro...pe... anuññātosi mātāpitūhi...pe... uddassetabbā»។ ក្នុងបទនោះ បទថា uddassetabbā គឺគប្បីបង្ហាញខ្លួនខាងលើ សេចក្ដីថា គប្បីមកបង្ហាញខ្លួន ដើម្បីឲ្យមាតាបិតាបានឃើញតាមកាលវេលា។

299. Balaṃ gahetvāti sappāyabhojanāni bhuñjanto ucchādanādīhi ca kāyaṃ pariharanto kāyabalaṃ janetvā mātāpitaro vanditvā assumukhaṃ ñātiparivaṭṭaṃ pahāya yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… pabbājetu maṃ, bhante, bhagavāti. Bhagavā samīpe ṭhitaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘tena hi bhikkhu raṭṭhapālaṃ pabbājehi ceva upasampādehi cā’’ti. Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ jinadattiyaṃ saddhivihārikaṃ laddhā pabbājesi ceva upasampādesi ca. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampada’’nti.

២៩៩. បទថា Balaṃ gahetvā សេចក្ដីថា បរិភោគអាហារដែលជាទីសប្បាយ ថែរក្សារាងកាយដោយការងូតទឹកដុសក្អែលជាដើម ធ្វើឲ្យមានកម្លាំងកាយឡើង រួចថ្វាយបង្គំមាតាបិតា លះបង់ពួកញាតិដែលមានមុខទទឹកដោយទឹកភ្នែក ហើយចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ...ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគបំបួសខ្ញុំព្រះអង្គផង»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ហៅភិក្ខុមួយរូបដែលឈរនៅជិតនោះថា «ម្នាលភិក្ខុ បើដូច្នោះ ចូរអ្នកបំបួស និងឲ្យឧបសម្បទាដល់រដ្ឋបាលចុះ»។ ភិក្ខុនោះទទួលព្រះពុទ្ធដីកាថា «ព្រះករុណា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន» ហើយបានទទួលកុលបុត្រឈ្មោះរដ្ឋបាល ដែលជាសទ្ធិវិហារិកដែលព្រះជិនស្រីទ្រង់ប្រទានឲ្យ រួចហើយក៏បំបួស និងឲ្យឧបសម្បទា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «alattha kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ»។

Pahitatto viharantoti dvādasa saṃvaccharāni evaṃ viharanto. Neyyapuggalo hi ayamāyasmā, tasmā puññavā abhinīhārasampannopi samāno ‘‘ajja ajjeva arahatta’’nti samaṇadhammaṃ karontopi dvādasame vasse arahattaṃ pāpuṇi.

បទថា Pahitatto viharanto គឺប្រព្រឹត្តយ៉ាងនេះអស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ។ ព្រោះថាព្រះរដ្ឋបាលដ៏មានអាយុនេះ ជាតួនេយ្យបុគ្គល ហេតុនោះ ទោះបីជាលោកមានបុណ្យ មានអភិនីហារបរិបូណ៌ហើយក៏ដោយ កាលដែលធ្វើសមណធម៌ដោយតាំងចិត្តថា «អាត្មាអញនឹងសម្រេចអរហត្តផលក្នុងថ្ងៃនេះៗ» ក៏គង់តែដល់នូវអរហត្តផលក្នុងឆ្នាំទី ១២ ដែរ។

Yena bhagavā tenupasaṅkamīti mayhaṃ mātāpitaro pabbajjaṃ anujānamānā – ‘‘tayā kālena kālaṃ āgantvā amhākaṃ dassanaṃ dātabba’’nti vatvā anujāniṃsu, dukkarakārikā kho pana mātāpitaro, ahañca yenajjhāsayena pabbajito, so me matthakaṃ patto, idāni bhagavantaṃ āpucchitvā attānaṃ [Pg.204] mātāpitūnaṃ dassessāmīti cintetvā āpucchitukāmo upasaṅkami. Manasākāsīti ‘‘kiṃ nu kho raṭṭhapāle gate koci upaddavo bhavissatī’’ti manasi akāsi. Tato ‘‘bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘sakkhissati nu kho raṭṭhapālo taṃ madditu’’nti olokento tassa arahattasampattiṃ disvā ‘‘sakkhissatī’’ti aññāsi. Tena vuttaṃ – yathā bhagavā aññāsi…pe… kālaṃ maññasīti.

ពាក្យថា Yena bhagavā tenupasaṅkami សេចក្ដីថា ព្រះរដ្ឋបាលគិតថា «មាតាបិតារបស់អាត្មាអញ កាលដែលអនុញ្ញាតឲ្យបួស បាននិយាយថា "អ្នកត្រូវតែមកបង្ហាញខ្លួនឲ្យពួកយើងឃើញតាមកាលវេលា

Migacīreti evaṃnāmake uyyāne. Tañhi raññā – ‘‘akāle sampattapabbajitānaṃ dinnameva idaṃ, yathāsukhaṃ paribhuñjantū’’ti evamanuññātameva ahosi, tasmā thero – ‘‘mama āgatabhāvaṃ mātāpitūnaṃ ārocessāmi, te me pādadhovanauṇhodakapādamakkhanatelādīni pesissantī’’ti cittampi anuppādetvā uyyānameva pāvisi. Piṇḍāya pāvisīti dutiyadivase pāvisi.

ពាក្យថា Migacīre សេចក្តីថា ក្នុងឧទ្យានដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ឧទ្យាននោះ ព្រះរាជាទ្រង់បានអនុញ្ញាតទុកយ៉ាងនេះឯងថា «ឧទ្យាននេះ យើងបានប្រគេនរួចហើយ ដល់ពួកបព្វជិតដែលមកដល់ក្នុងសម័យមិនមែនជាកាល សូមលោកទាំងឡាយប្រើប្រាស់តាមសប្បាយចុះ» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈមិនបានធ្វើសូម្បីតែចិត្តឲ្យកើតឡើងថា «អាត្មាអញនឹងប្រាប់ដំណឹងដែលអាត្មាអញមកដល់ ដល់មាតាបិតា ពួកគាត់នឹងបញ្ជូនទឹកលាងជើង ទឹកក្ដៅ និងប្រេងលាបជើងជាដើម មកឲ្យអាត្មាអញ» ដូច្នេះឡើយ ហើយក៏បានចូលទៅកាន់ឧទ្យាននោះតែម្ដង។ ពាក្យថា Piṇḍāya pāvisi សេចក្តីថា លោកបានចូលទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត ក្នុងថ្ងៃជាគម្រប់ពីរ។

Majjhimāyāti sattadvārakoṭṭhakassa gharassa majjhime dvārakoṭṭhake. Ullikhāpetīti kappakena kese paharāpeti. Etadavocāti – ‘‘ime samaṇakā amhākaṃ piyaputtakaṃ pabbājetvā corānaṃ hatthe nikkhipitvā viya ekadivasampi na dassāpenti, evaṃ pharusakārakā ete puna imaṃ ṭhānaṃ upasaṅkamitabbaṃ maññanti, ettova nikaḍḍhitabbā ete’’ti cintetvā etaṃ ‘‘imehi muṇḍakehī’’tiādivacanaṃ avoca. Ñātidāsīti ñātakānaṃ dāsī. Ābhidosikanti pārivāsikaṃ ekarattātikkantaṃ pūtibhūtaṃ. Tatthāyaṃ padattho – pūtibhāvadosena abhibhūtoti abhidoso, abhidosova ābhidosiko. Ekarattātikkantasseva nāmasaññā esā yadidaṃ ābhidosikoti, taṃ ābhidosikaṃ. Kummāsanti yavakummāsaṃ. Chaḍḍetukāmā hotīti yasmā antamaso dāsakammakārānaṃ gorūpānampi aparibhogāraho, tasmā naṃ kacavaraṃ viya bahi chaḍḍetukāmā hoti. Sacetanti sace etaṃ. Bhaginīti ariyavohārena attano dhātiṃ ñātidāsiṃ ālapati. Chaḍḍanīyadhammanti chaḍḍetabbasabhāvaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘bhagini etaṃ sace bahi chaḍḍanīyadhammaṃ nissaṭṭhapariggahaṃ, idha me patte ākirāhī’’ti. Kiṃ pana evaṃ vattuṃ labbhati, viññatti vā payuttavācā vā na hotīti. Na hoti. Kasmā? Nissaṭṭhapariggahattā. Yañhi chaḍḍanīyadhammaṃ nissaṭṭhapariggahaṃ, yattha sāmikā anālayā honti, taṃ sabbaṃ ‘‘detha āharatha [Pg.205] ākirathā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Teneva hi ayamāyasmā aggaariyavaṃsiko samānopi evamāha.

បទថា Majjhimāyā សេចក្តីថា នៅត្រង់ខ្លោងទ្វារកណ្តាល នៃផ្ទះដែលមានខ្លោងទ្វារប្រាំពីរ។ បទថា Ullikhāpeti សេចក្តីថា ឲ្យជាងកាត់សក់កោរសក់។ បទថា Etadavoca សេចក្តីថា គិតថា «ពួកសមណៈអាក្រក់ទាំងនេះ បំបួសកូនប្រុសជាទីស្រឡាញ់របស់យើង ហើយយកទៅទុកក្នុងកណ្តាប់ដៃនៃពួកចោរ មិនឲ្យយើងឃើញសូម្បីតែមួយថ្ងៃ ពួកអ្នកធ្វើអំពើអាក្រក់ទាំងនេះ នៅតែគិតថានឹងត្រូវមកកាន់ទីកន្លែងនេះម្តងទៀត ពួកវាគួរតែត្រូវគេបណ្តេញចេញពីទីនេះតែម្តង» គិតដូច្នេះហើយ ទើបពោលពាក្យផ្តើមថា «imehi muṇḍakehi» (ដោយពួកក្បាលកោរទាំងនេះ) ជាដើម។ បទថា Ñātidāsī សេចក្តីថា ស្រីបម្រើរបស់ពួកញាតិ។ បទថា Ābhidosikaṃ សេចក្តីថា នំកុម្មាសដែលសល់ពីយប់ កន្លងហួសមួយរាត្រី មានសភាពស្អុយរលួយ។ ក្នុងបទនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ពាក្យដូចតទៅ៖ របស់ដែលត្រូវទោសគឺការស្អុយរលួយគ្របសង្កត់ ហៅថា អភិទោសៈ, អភិទោសៈនោះឯង ហៅថា អាភិទោសិកៈ។ ឈ្មោះថា «អាភិទោសិកៈ» នេះ ជាឈ្មោះនៃនំកុម្មាសដែលកន្លងហួសមួយរាត្រីប៉ុណ្ណោះ, នំកុម្មាសនោះឯង។ បទថា Kummāsaṃ សេចក្តីថា នំកុម្មាសធ្វើដោយស្រូវបាលី។ បទថា Chaḍḍetukāmā hotī សេចក្តីថា ព្រោះហេតុថា នំកុម្មាសនោះ សូម្បីតែពួកទាសកម្មករ ឬពួកគោក្របី ក៏មិនគួរប្រើប្រាស់ដែរ ហេតុនោះ នាងទើបចង់បោះចោលទៅខាងក្រៅ ដូចជាសម្រាម។ បទថា Sacetan គឺ sace etaṃ (ប្រសិនបើរបស់នោះ)។ បទថា Bhaginī សេចក្តីថា ហៅស្រីបម្រើជាញាតិដែលជាមេដោះរបស់ខ្លួន ដោយពាក្យដ៏ប្រសើរ។ បទថា Chaḍḍanīyadhammaṃ សេចក្តីថា មានសភាពត្រូវបោះចោល។ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា «ប្អូនស្រី ប្រសិនបើរបស់នោះជាវត្ថុត្រូវបោះចោលទៅខាងក្រៅ ជាវត្ថុដែលគេលះបង់ការគ្រប់គ្រងហើយ ចូរចាក់វត្ថុនោះមកក្នុងសបិតរបស់ខ្ញុំនេះចុះ»។ សួរថា ចុះការនិយាយយ៉ាងនេះ គួរដែរឬទេ? មិនជាវិញ្ញត្តិ (ការសុំដោយវាចា) ឬជាពាក្យដែលប្រកបដោយការញ៉ាំងឲ្យគេប្រគេនទេឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនទេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាវត្ថុដែលគេលះបង់ការគ្រប់គ្រងហើយ។ ព្រោះថា វត្ថុណាដែលមានសភាពត្រូវបោះចោល ជាវត្ថុដែលម្ចាស់លះបង់ការអាល័យហើយ ក្នុងវត្ថុទាំងអស់នោះ ភិក្ខុគួរនឹងពោលថា «ចូរឲ្យ ចូរនាំមក ចូរចាក់ចុះ» បាន។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះរដ្ឋបាលដ៏មានអាយុនេះ សូម្បីតែលោកជាអ្នកស្ថិតនៅក្នុងអរិយវង្សដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ក៏នៅតែពោលយ៉ាងនេះ។

Hatthānanti bhikkhāgahaṇatthaṃ pattaṃ upanāmayato maṇibandhato pabhuti dvinnampi hatthānaṃ. Pādānanti nivāsanantato paṭṭhāya dvinnampi pādānaṃ. Sarassāti sace taṃ bhaginīti vācaṃ nicchārayato sarassa ca. Nimittaṃ aggahesīti hatthapiṭṭhiādīni olokayamānā – ‘‘puttassa me raṭṭhapālassa viya suvaṇṇakacchapapiṭṭhisadisā imā hatthapādapiṭṭhiyo, haritālavaṭṭiyo viya suvaṭṭitā aṅguliyo, madhuro saro’’ti gihikāle sallakkhitapubbaṃ ākāraṃ aggahesi sañjāni sallakkhesi. Tassa hāyasmato dvādasavassāni araññāvāsañceva piṇḍiyālopabhojanañca paribhuñjantassa aññādiso sarīravaṇṇo ahosi, tena naṃ sā ñātidāsī disvāva na sañjāni, nimittaṃ pana aggahesīti.

បទថា Hatthānaṃ សេចក្តីថា នៃដៃទាំងពីរ ចាប់តាំងពីកដៃទៅ របស់ព្រះរដ្ឋបាលដែលកំពុងបង្អោនសបិតទៅដើម្បីទទួលចង្ហាន់។ បទថា Pādānaṃ សេចក្តីថា នៃជើងទាំងពីរ ចាប់តាំងពីជាយស្បង់ទៅ។ បទថា Sarassa សេចក្តីថា នៃសំឡេងរបស់ព្រះរដ្ឋបាលដែលកំពុងបន្លឺវាចាថា «sace taṃ bhaginī» (ម្នាលប្អូនស្រី ប្រសិនបើរបស់នោះ...)។ បទថា Nimittaṃ aggahesi សេចក្តីថា នាងកាលក្រឡេកមើលខ្នងដៃជាដើម ក៏កាន់យកនូវលក្ខណៈ សម្គាល់បាន និងកំណត់ចាំនូវអាការៈដែលធ្លាប់បានកត់សម្គាល់ទុកក្នុងកាលជាគ្រហស្ថថា «ខ្នងដៃនិងខ្នងជើងទាំងនេះ ដូចជាខ្នងអណ្តើកមាស ដូចជាខ្នងដៃនិងខ្នងជើងរបស់រដ្ឋបាលកូនយើងដែរ ម្រាមដៃទាំងឡាយក៏មូលល្អ ដូចជាដុំល្មៀត សំឡេងក៏ពីរោះផ្អែមល្ហែម»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះរដ្ឋបាលដ៏មានអាយុនោះ គង់នៅក្នុងព្រៃ និងឆាន់ចង្ហាន់ដែលបានមកពីការដើរបិណ្ឌបាតអស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ ពណ៌សម្បុរកាយរបស់លោកក៏ប្រែប្រួលទៅជាផ្សេង ហេតុនោះ ស្រីបម្រើជាញាតិនោះ កាលឃើញលោកហើយ ក៏មិនអាចចំណាំបានភ្លាមៗឡើយ ប៉ុន្តែនាងបានកាន់យកនូវលក្ខណៈសម្គាល់ (ទើបដឹងបាន) ដោយប្រការដូច្នេះ។

300. Raṭṭhapālassa mātaraṃ etadavocāti therassa aṅgapaccaṅgāni saṇṭhāpetvā thaññaṃ pāyetvā saṃvaḍḍhitadhātīpi samānā pabbajitvā mahākhīṇāsavabhāvappattena sāmiputtena saddhiṃ – ‘‘tvaṃ nu kho, me bhante, putto raṭṭhapālo’’tiādivacanaṃ vattuṃ avisahantī vegena gharaṃ pavisitvā raṭṭhapālassa mātaraṃ etadavoca. Yaggheti ārocanatthe nipāto. Sace je saccanti ettha jeti ālapane nipāto. Evañhi tasmiṃ dese dāsijanaṃ ālapanti, tasmā ‘‘tvañhi, bhoti dāsi, sace saccaṃ bhaṇasī’’ti evamettha attho daṭṭhabbo.

៣០០. បទថា Raṭṭhapālassa mātaraṃ etadavoca សេចក្តីថា នាងមេដោះ សូម្បីតែជាអ្នកធ្លាប់បីបាច់ថែរក្សា រៀបចំអវយវៈតូចធំ ឲ្យបៅទឹកដោះ និងចិញ្ចឹមបីបាច់ថេរៈមកក៏ដោយ ក៏មិនហ៊ានពោលពាក្យថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកម្ចាស់ជាកូនរដ្ឋបាលរបស់ខ្ញុំពិតមែនឬ?» ជាដើម ជាមួយនឹងកូនចៅហ្វាយនាយដែលបានបួស និងបានសម្រេចជាព្រះមហាក្សីណាសពហើយនោះឡើយ ទើបប្រញាប់ចូលទៅក្នុងផ្ទះយ៉ាងលឿន ហើយពោលពាក្យនេះនឹងម្តាយរបស់ព្រះរដ្ឋបាល។ បទថា Yagghe ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យប្រាប់ឲ្យដឹង។ ក្នុងបទថា Sace je saccaṃ នេះ ពាក្យថា je ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យហៅស្រីបម្រើ។ ព្រោះថានៅក្នុងជនបទនោះ គេតែងហៅស្រីបម្រើយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងបទនេះ គួរជ្រាបថា «នែស្រីបម្រើដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើឯងនិយាយពាក្យពិត»។

Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Mahākule itthiyo bahi nikkhamantā garahaṃ pāpuṇanti, idañca accāyikakiccaṃ, seṭṭhissa naṃ ārocessāmīti cinteti. Tasmā upasaṅkami. Aññataraṃ kuṭṭamūlanti tasmiṃ kira dese dānapatīnaṃ gharesu sālā honti, āsanāni cettha paññattāni honti, upaṭṭhāpitaṃ udakakañjiyaṃ. Tattha pabbajitā piṇḍāya caritvā nisīditvā bhuñjanti. Sace icchanti, dānapatīnampi santakaṃ gaṇhanti. Tasmā tampi aññatarassa kulassa īdisāya sālāya aññataraṃ kuṭṭamūlanti veditabbaṃ. Na hi pabbajitā kapaṇamanussā viya asāruppe ṭhāne nisīditvā bhuñjantīti.

បទថា Upasaṅkami មានសំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាចូលទៅជិត? ឆ្លើយថា ព្រោះស្ត្រីក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ កាលបើចេញទៅខាងក្រៅផ្ទះ តែងត្រូវគេនិន្ទា ហើយកិច្ចការនេះក៏ជាកិច្ចការប្រញាប់ប្រញាល់ នាងគិតថា «យើងនឹងជម្រាបរឿងនេះដល់សេដ្ឋី» ហេតុនោះ ទើបនាងចូលទៅជិត។ បទថា Aññataraṃ kuṭṭamūlaṃ ឮថា នៅក្នុងជនបទនោះ តាមផ្ទះរបស់ពួកទាយក តែងមានសាលាឆទាន គេតែងរៀបចំអាសនៈទុកក្នុងសាលានោះ និងមានទឹកកញ្ជិយៈ (ទឹកបបរ ឬទឹកលាងអង្ករ) ដាក់តម្កល់ទុកនៅជិតនោះ។ ពួកបព្វជិតដើរទៅបិណ្ឌបាតហើយ តែងអង្គុយឆាន់នៅក្នុងសាលានោះ។ ប្រសិនបើត្រូវការ ពួកលោកក៏ទទួលយករបស់ដែលជាជារបស់ទាយកទាំងឡាយនោះដែរ។ ហេតុនោះ ទីកន្លែងដែលព្រះរដ្ឋបាលគង់អាស្រ័យនោះ គួរជ្រាបថា ជាគល់ជញ្ជាំងណាមួយ នៃសាលាឆទានដែលមានសភាពបែបនេះ របស់ត្រកូលណាមួយ។ ព្រោះថា ពួកបព្វជិតមិនមែនអង្គុយឆាន់ក្នុងទីមិនសមគួរ ដូចជាពួកមនុស្សកំសត់ទុគ៌តឡើយ។

Atthi [Pg.206] nāma tātāti ettha atthīti vijjamānatthe, nāmāti pucchanatthe maññanatthe vā nipāto. Idañhi vuttaṃ hoti – atthi nu kho, tāta raṭṭhapāla, amhākaṃ dhanaṃ, nanu mayaṃ niddhanāti vattabbā, yesaṃ no tvaṃ īdise ṭhāne nisīditvā ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi. Tathā atthi nu kho, tāta raṭṭhapāla, amhākaṃ jīvitaṃ, nanu mayaṃ matāti vattabbā, yesaṃ no tvaṃ īdise ṭhāne nisīditvā ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi. Tathā atthi maññe, tāta raṭṭhapāla, tava abbhantare sāsanaṃ nissāya paṭiladdho samaṇaguṇo, yaṃ tvaṃ subhojanarasasaṃvaḍḍhitopi imaṃ jigucchaneyyaṃ ābhidosikaṃ kummāsaṃ amatamiva nibbikāro paribhuñjissasīti. So pana gahapati dukkhābhitunnatāya etamatthaṃ paripuṇṇaṃ katvā vattumasakkonto – ‘‘atthi nāma, tāta raṭṭhapāla, ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasī’’ti ettakameva avaca. Akkharacintakā panettha idaṃ lakkhaṇaṃ vadanti – anokappanāmarisanatthavasenetaṃ atthisadde upapade ‘‘paribhuñjissasī’’ti anāgatavacanaṃ kataṃ. Tassāyamattho – ‘‘atthi nāma…pe… paribhuñjissasi, idaṃ paccakkhampi ahaṃ na saddahāmi na marisayāmī’’ti. Idaṃ ettakaṃ vacanaṃ gahapati therassa pattamukhavaṭṭiyaṃ gahetvā ṭhitakova kathesi. Theropi pitari pattamukhavaṭṭiyaṃ gahetvā ṭhiteyeva taṃ pūtikummāsaṃ paribhuñji sunakhavantasadisaṃ pūtikukkuṭaṇḍamiva bhinnaṭṭhāne pūtikaṃ vāyantaṃ. Puthujjanena kira tathārūpaṃ kummāsaṃ paribhuñjituṃ na sakkā. Thero pana ariyiddhiyaṃ ṭhatvā dibbojaṃ amatarasaṃ paribhuñjamāno viya paribhuñjitvā dhamakaraṇena udakaṃ gahetvā pattañca mukhañca hatthapāde ca dhovitvā kuto no gahapatītiādimāha.

បទថា Atthi nāma tāta ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា atthi ប្រើក្នុងន័យមានប្រាកដ, ពាក្យថា nāma ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យសួរ ឬន័យគិតស្មាន។ សេចក្តីអធិប្បាយមានដូចតទៅ៖ «ម្នាលរដ្ឋបាលកូនសម្លាញ់ ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់យើងមានដែរឬទេ? តើយើងមិនមែនជាអ្នកក្រខ្សត់ទេឬ ដែលកូនត្រូវមកអង្គុយឆាន់នំកុម្មាសសល់ពីយប់ក្នុងទីកន្លែងបែបនេះ? មួយវិញទៀត ម្នាលរដ្ឋបាលកូនសម្លាញ់ ជីវិតរបស់យើងទាំងឡាយនៅមានដែរឬទេ? តើយើងមិនមែនជាអ្នកស្លាប់ទៅហើយទេឬ ដែលកូនត្រូវមកអង្គុយឆាន់នំកុម្មាសសល់ពីយប់ក្នុងទីកន្លែងបែបនេះ? មួយវិញទៀត ម្នាលរដ្ឋបាលកូនសម្លាញ់ គុណធម៌របស់សមណៈដែលកូនបានសម្រេចដោយអាស្រ័យសាសនា មាននៅក្នុងសន្តានរបស់កូនដែរឬទេ ទើបកូនដែលធ្លាប់ចិញ្ចឹមបីបាច់ដោយរសអាហារដ៏ឧត្តម បែរជាអាចឆាន់នំកុម្មាសសល់ពីយប់ដ៏គួរខ្ពើមនេះ ដោយគ្មានអាការៈប្រែប្រួល ដូចជាឆាន់នូវទឹកអម្រឹតដូច្នោះ?»។ ប៉ុន្តែ គហបតីនោះ ត្រូវសេចក្តីទុក្ខគ្របសង្កត់ ទើបមិនអាចពោលសេចក្តីនេះឲ្យពេញលេញបាន ក៏ពោលត្រឹមតែពាក្យប៉ុណ្ណេះថា «ម្នាលរដ្ឋបាលកូនសម្លាញ់ កូននឹងឆាន់នំកុម្មាសសល់ពីយប់ពិតមែនឬ?»។ ចំណែកពួកអ្នកប្រាជ្ញខាងអក្សរសាស្ត្រ តែងពោលនូវលក្ខណៈក្នុងបទនេះថា ព្រោះអំណាចនៃសេចក្តីមិនជឿ និងសេចក្តីមិនអត់ធន់ កាលបើមានពាក្យថា atthi នៅជិត ទើបប្រើអនាគតកាលថា paribhuñjissasi។ សេចក្តីនៃបទនោះមានដូចនេះថា «កូននឹងឆាន់...ល... នំកុម្មាសសល់ពីយប់ពិតមែនឬ? សូម្បីតែការឆាន់នេះប្រាកដចំពោះមុខ ក៏ខ្ញុំមិនជឿ មិនអាចអត់ទ្រាំបានឡើយ»។ គហបតីបានចាប់គែមមាត់សបិតរបស់ព្រះថេរៈ ហើយឈរពោលពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះឯង។ ព្រះថេរៈ កាលដែលបិតាចាប់គែមមាត់សបិតឈរនៅឡើយនោះ ក៏បានឆាន់នូវនំកុម្មាសដ៏ស្អុយនោះ ដែលមានក្លិនស្អុយភាយចេញមក ដូចជាក្អួតរបស់ឆ្កែ ឬដូចជាពងមាន់ស្អុយដែលបែកធ្លាយ។ ឮថា ជនពុថុជ្ជនមិនអាចនឹងឆាន់នំកុម្មាសដែលមានសភាពបែបនោះបានឡើយ។ ចំណែកព្រះថេរៈ ស្ថិតនៅក្នុងអរិយឫទ្ធិ ហើយឆាន់ដូចជាកំពុងក្រេបជញ្ជក់នូវឱជារសទិព្វ ឬរសអម្រឹត លុះឆាន់រួចហើយ ក៏យកទឹកដោយធម្មករណ (ធម្មក្រង) មកលាងសបិត លាងមាត់ លាងដៃនិងជើង រួចហើយទើបពោលពាក្យថា kuto no gahapati (បពិត្រគហបតី របស់នោះនឹងមានមកពីណា...) ជាដើម។

Tattha kuto noti kuto nu. Neva dānanti deyyadhammavasena neva dānaṃ alatthamha. Na paccakkhānanti ‘‘kiṃ, tāta raṭṭhapāla, kacci te khamanīyaṃ, kaccisi appakilamathena āgato, na tāva tāta gehe bhattaṃ sampādiyatī’’ti evaṃ paṭisanthāravasena paccakkhānampi na alatthamha. Kasmā pana thero evamāha? Pitu anuggahena. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘yathā esa maṃ vadati, aññepi pabbajite evaṃ vadati maññe. Buddhasāsane ca pattantare padumaṃ viya bhasmāchanno aggi viya pheggupaṭicchanno candanasāro viya suttikāpaṭicchannaṃ muttaratanaṃ viya valāhakapaṭicchanno candimā viya mādisānaṃ [Pg.207] paṭicchannaguṇānaṃ bhikkhūnaṃ anto natthi, tesupi na evarūpaṃ vacanaṃ pavattessati, saṃvare ṭhassatī’’ti anuggahena evamāha.

ក្នុងបទនោះ បទថា kuto no គឺ kuto nu (តើមកពីណា?)។ បទថា Neva dānaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែទាន ដោយអំណាចនៃទេយ្យធម៌ ក៏យើងមិនបានទទួលឡើយ។ បទថា Na paccakkhānaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែការបដិសេធ ដោយអំណាចនៃការធ្វើបដិសណ្ឋារៈថា «ម្នាលរដ្ឋបាលកូនសម្លាញ់ កូនល្មមអត់ធន់បានដែរឬទេ? កូនមិនលំបាកពេកទេឬដែលបានមកដល់ទីនេះ? ម្នាលកូន ចង្ហាន់នៅក្នុងផ្ទះមិនទាន់រៀបចំរួចរាល់នៅឡើយទេ» យ៉ាងនេះ ក៏យើងមិនបានទទួលដែរ។ សួរថា ហេتوىីបានជាព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះចង់សង្គ្រោះបិតា។ ឮថា លោកមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «គហបតីនេះ និយាយនឹងយើងយ៉ាងណា គាត់ក៏មុខជានិយាយនឹងបព្វជិតដទៃទៀតយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានគុណធម៌លាក់កំបាំង ដូចជាផ្កាឈូកនៅក្នុងចន្លោះស្លឹក ដូចជាភ្នក់ភ្លើងដែលផេះគ្របដណ្តប់ ដូចជាខ្លឹមច័ន្ទន៍ដែលសំបកក្រៅបិទបាំង ដូចជាកែវមុក្តាដែលសំបកខ្យងខ្ទប់ជិត ដូចជាព្រះចន្ទដែលពពកបាំង ភិក្ខុដែលមានសភាពដូចជាយើងនេះ គឺមិនមានទីបំផុតឡើយ, គហបតីនោះ នឹងមិនពោលពាក្យបែបនេះ (ពាក្យអាក្រក់) ចំពោះព្រះភិក្ខុទាំងនោះឡើយ ហើយគាត់នឹងស្ថិតនៅក្នុងសេចក្តីសង្រួម» លោកពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះចង់សង្គ្រោះបិតាដោយប្រការដូច្នេះ។

Ehi tātāti tāta tuyhaṃ gharaṃ mā hotu, ehi gharaṃ gamissāmāti vadati. Alanti thero ukkaṭṭhaekāsanikatāya paṭikkhipanto evamāha. Adhivāsesīti thero pana pakatiyā ukkaṭṭhasapadānacāriko svātanāyabhikkhaṃ nāma nādhivāseti, mātu anuggahena pana adhivāsesi. Mātu kirassa theraṃ anussaritvā mahāsoko uppajji, rodaneneva pakkakkhi viya jātā, tasmā thero ‘‘sacāhaṃ taṃ apassitvā gamissāmi, hadayampissā phāleyyā’’ti anuggahena adhivāsesi. Kārāpetvāti ekaṃ hiraññassa, ekaṃ suvaṇṇassāti dve puñje kārāpetvā. Kīvamahantā pana puñjā ahesunti. Yathā orato ṭhito puriso pārato ṭhitaṃ majjhimappamāṇaṃ purisaṃ na passati, evaṃmahantā.

បទថា Ehi tāta សេចក្តីថា គហបតីពោលថា «ម្នាលកូនសម្លាញ់ កូនកុំគិតពីផ្ទះរបស់កូនឡើយ ចូរមកចុះ យើងនឹងទៅផ្ទះរបស់យើងវិញ»។ បទថា Alaṃ សេចក្តីថា ព្រះថេរៈកាលបដិសេធ ដោយអំណាចនៃការកាន់ធុតង្គឯកាសនិកៈយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ទើបពោលយ៉ាងនេះ (ថា «ល្មមហើយ»)។ បទថា Adhivāsesi សេចក្តីថា ចំណែកព្រះថេរៈ ដោយប្រក្រតី លោកជាអ្នកកាន់ធុតង្គសបទានចារិកៈយ៉ាងតឹងរ៉ឹង មិនទទួលនិមន្តដើម្បីឆាន់ចង្ហាន់ក្នុងថ្ងៃស្អែកឡើយ ប៉ុន្តែលោកបានទទួលនិមន្ត ព្រោះចង់សង្គ្រោះមាតា។ ឮថា មាតារបស់លោក កាលរលឹកនឹកដល់ព្រះថេរៈ ក៏កើតសេចក្តីសោកសៅយ៉ាងខ្លាំង រហូតដល់ភ្នែកឡើងបាយ ព្រោះតែការយំយែក ហេតុនោះ ព្រះថេរៈគិតថា «ប្រសិនបើយើងទៅដោយមិនបានជួបនាងទេ បេះដូងរបស់នាងមុខជាធ្លាយស្លាប់មិនខាន» ទើបទទួលនិមន្តដើម្បីសង្គ្រោះមាតា។ បទថា Kārāpetvā សេចក្តីថា គឺឲ្យគេធ្វើគំនរពីរ គឺគំនរប្រាក់មួយ គំនរមាសមួយ។ សួរថា ចុះគំនរទាំងនោះធំប៉ុនណា? ឆ្លើយថា ធំរហូតដល់បុរសដែលឈរនៅម្ខាង មិនអាចមើលឃើញបុរសដែលមានកម្ពស់មធ្យមដែលឈរនៅម្ខាងទៀតបានឡើយ។

301. Idaṃ te tātāti kahāpaṇapuñjañca suvaṇṇapuñjañca dassento āha. Mattikanti mātito āgataṃ, idaṃ te mātāmahiyā mātu imaṃ gehaṃ āgacchantiyā gandhamālādīnaṃ atthāya dinnaṃ dhananti attho. Aññaṃ pettikaṃ aññaṃ pitāmahanti yaṃ pana te pitu ca pitāmahānañca santakaṃ, taṃ aññaṃyeva, nihitañca payuttañca ativiya bahu. Ettha ca ‘‘pitāmaha’’nti taddhitalopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Petāmaha’’nti vā pāṭho. Sakkā tatonidānanti dhanahetu dhanapaccayā. Taṃ taṃ dhanaṃ rakkhantassa ca rājādīnaṃ vasena dhanaparikkhayaṃ pāpuṇantassa kassaci uppajjamānasokādayo sandhāya evamāha. Evaṃ vutte seṭṭhi gahapati – ‘‘ahaṃ imaṃ uppabbājessāmīti ānesiṃ, so dāni me dhammakathaṃ kātuṃ āraddho, ayaṃ na me vacanaṃ karissatī’’ti uṭṭhāya gantvā assa orodhānaṃ dvāraṃ vivarāpetvā – ‘‘ayaṃ vo sāmiko, gacchatha yaṃ kiñci katvā naṃ gaṇhituṃ vāyamathā’’ti uyyojesi. Suvaye ṭhitā nāṭakitthiyo nikkhamitvā theraṃ parivārayiṃsu[Pg.208], tāsu dve jeṭṭhakitthiyo sandhāya purāṇadutiyikātiādi vuttaṃ. Paccekaṃ pādesu gahetvāti ekekamhi pāde naṃ gahetvā.

៣០១. បទថា Idaṃ te tāta សេចក្តីថា គហបតីកាលបង្ហាញគំនរប្រាក់ និងគំនរមាស ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា Māttikaṃ (ឬ Mattikaṃ) សេចក្តីថា ទ្រព្យដែលបានមកពីខាងម្តាយ សេចក្តីថា នេះជាទ្រព្យដែលយាយរបស់កូន ប្រគល់ឲ្យម្តាយរបស់កូន ក្នុងពេលដែលនាងមកកាន់ផ្ទះនេះ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់គ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាដើម។ បទថា Aññaṃ pettikaṃ aññaṃ pitāmahaṃ សេចក្តីថា ចំណែកទ្រព្យដែលជារបស់ឪពុក និងរបស់ជីតារបស់កូន នោះជាចំណែកផ្សេងទៀត ហើយទ្រព្យដែលកប់ទុកក្នុងដីក្តី ទ្រព្យដែលឲ្យគេខ្ចីក្តី មានច្រើនលើសលប់ណាស់។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា pitāmahaṃ គួរជ្រាបថា លុបតទ្ធិតបច្ច័យចេញ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត មានបាឋៈថា petāmahaṃ ក៏មាន។ បទថា Sakkā tatonidānaṃ សេចក្តីថា ព្រោះតែទ្រព្យជាហេតុ ព្រោះតែទ្រព្យជាបច្ច័យ។ ព្រះថេរៈពោលសំដៅដល់សេចក្តីសោកជាដើម ដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលណាម្នាក់ កាលកំពុងថែរក្សាទ្រព្យនោះៗ ឬកាលដល់នូវការវិនាសទ្រព្យដោយសារស្តេចជាដើម។ កាលបើព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះហើយ សេដ្ឋីគហបតីគិតថា «យើងនាំវាមកដោយគិតថានឹងឲ្យវាសឹក ចុះឥឡូវនេះ វាកំពុងតែសម្តែងធម៌ប្រដៅយើងទៅវិញ វាមិនធ្វើតាមពាក្យយើងឡើយ» គិតហើយក៏ក្រោកឡើង ដើរទៅបើកទ្វារបន្ទប់ស្រីស្នំរបស់លោក ហើយបង្គាប់ថា «នេះជាស្វាមីរបស់ពួកនាង ចូរទៅចុះ ធ្វើប្រការណាក៏ដោយ ដើម្បីចាប់គាត់ឲ្យបាន»។ ពួកស្រីរបាំដែលស្ថិតនៅក្នុងវ័យក្មេង ក៏ចេញមកចោមរោមព្រះថេរៈ ក្នុងចំណោមស្រីទាំងនោះ ពាក្យថា purāṇadutiyikā (អតីតភរិយា) ជាដើម គឺសំដៅយកស្រីច្បងពីរនាក់។ បទថា Paccekaṃ pādesu gahetvā សេចក្តីថា គឺចាប់ជើងរបស់លោកម្ខាងម្នាក់។

Kīdisā nāma tā ayyaputta accharāyoti kasmā evamāhaṃsu? Tadā kira sambahule khattiyakumārepi brāhmaṇakumārepi seṭṭhiputtepi mahāsampattiyo pahāya pabbajante disvā pabbajjāguṇaṃ ajānantā kathaṃ samuṭṭhāpenti ‘‘kasmā ete pabbajantī’’ti. Athaññe vadanti ‘‘devaccharādevanāṭakānaṃ kāraṇā’’ti. Sā kathā vitthārikā ahosi. Taṃ gahetvā sabbā evamāhaṃsu. Atha thero paṭikkhipanto na kho mayaṃ bhaginītiādimāha. Samudācaratīti voharati vadati. Tattheva mucchitā papatiṃsūti taṃ bhaginivādena samudācarantaṃ disvā ‘‘mayaṃ ajja āgamissati, ajja āgamissatī’’ti dvādasa vassāni bahi na nikkhantā, etaṃ nissāya no dārakā na laddhā, yesaṃ ānubhāvena jīveyyāma, ito camhā parihīnā aññato ca. Ayaṃ loko nāma attanova cintesi, tasmā tāpi ‘‘idāni mayaṃ anāthā jātā’’ti attanova cintayamānā – ‘‘anatthiko dāni amhehi ayaṃ, so amhe pajāpatiyo samānā attanā saddhiṃ ekamātukucchiyā sayitadārikā viya maññatī’’ti samuppannabalavasokā hutvā tasmiṃyeva padese mucchitā papatiṃsu, patitāti attho.

ពាក្យថា Kīdisā nāma tā ayyaputta accharāyo (នាងអប្សរទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះដូចម្តេចខ្លះ នែបុត្រម្ចាស់) ហេតុអ្វីបានជាពួកនាងពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា ក្នុងសម័យនោះ កាលដែលពួកជនមិនដឹងគុណនៃការបួស បានឃើញពួកខត្តិយកុមារខ្លះ ព្រាហ្មណកុមារខ្លះ សេដ្ឋីបុត្រខ្លះ លះបង់មហាសម្បត្តិហើយទៅបួស ក៏បង្កើតជាពាក្យជជែកគ្នាថា «ហេតុអ្វីបានជាពួកកុមារទាំងនេះទៅបួស?»។ គ្រានោះ ពួកជនដទៃទៀតក៏និយាយថា «ព្រោះតែនាងអប្សរ និងស្រីរបាំសួគ៌»។ រឿងនោះក៏បានផ្សព្វផ្សាយទៅយ៉ាងទូលំទូលាយ។ ពួកអតីតភរិយាទាំងអស់របស់ព្រះរដ្ឋបាលបានស្តាប់រឿងនោះហើយ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ គ្រានោះ ព្រះថេរៈកាលនឹងបដិសេធ ទើបពោលពាក្យថា na kho mayaṃ bhaginī (នែប្អូនស្រី យើងមិនមែន...) ជាដើម។ ពាក្យថា Samudācarati ប្រែថា ហៅ ឬនិយាយរក។ ពាក្យថា Tattheva mucchitā papatiṃsu សេចក្តីថា ពួកនាងកាលបានឃើញព្រះថេរៈហៅពួកនាងដោយពាក្យថា ប្អូនស្រី យ៉ាងនេះ ក៏គិតថា «ថ្ងៃនេះ ស្វាមីរបស់យើងនឹងមក ថ្ងៃនេះ ស្វាមីរបស់យើងនឹងមក» មិនបានចេញទៅខាងក្រៅផ្ទះអស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ, ព្រោះតែអាស្រ័យនឹងស្វាមីនេះ ពួកយើងទើបមិនបានកូន ដែលពួកយើងនឹងត្រូវរស់នៅដោយសារអានុភាពរបស់កូនទាំងឡាយនោះ, ពួកយើងសាបសូន្យចាកសម្បត្តិក្នុងត្រកូលនេះផង ចាកសម្បត្តិក្នុងត្រកូលដទៃផង។ ធម្មតា សត្វលោកនេះតែងគិតតែពីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ពួកនាងកាលគិតតែពីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនថា «ឥឡូវនេះ ពួកយើងក្លាយជាស្រីអនាថាហើយ» គិតទៀតថា «ឥឡូវនេះ ព្រះអយ្យបុត្រនេះលែងត្រូវការពួកយើងហើយ ព្រះអង្គចាត់ទុកពួកយើងដែលជាភរិយា ដូចជាប្អូនស្រីដែលដេកក្នុងផ្ទៃម្តាយជាមួយគ្នា» ដូច្នេះ ក៏កើតសេចក្តីសោកយ៉ាងខ្លាំងក្លា ហើយក៏សន្លប់ដួលចុះក្នុងទីនោះឯង។ ពាក្យថា papatiṃsu មានន័យថា ដួលចុះហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Mā no viheṭhethāti mā amhe dhanaṃ dassetvā mātugāme ca uyyojetvā viheṭhayittha, vihesā hesā pabbajitānanti. Kasmā evamāha? Mātāpitūnaṃ anuggahena. So kira seṭṭhi – ‘‘pabbajitaliṅgaṃ nāma kiliṭṭhaṃ, pabbajjāvesaṃ hāretvā nhāyitvā tayo janā ekato bhuñjissāmā’’ti maññamāno therassa bhikkhaṃ na deti. Thero – ‘‘mādisassa khīṇāsavassa āhārantarāyaṃ katvā ete bahuṃ apuññaṃ pasaveyyu’’nti tesaṃ anuggahena evamāha.

ពាក្យថា Mā no viheṭhetha (សូមកុំបៀតបៀនយើងឡើយ) សេចក្តីថា សូមកុំបៀតបៀនយើងដោយការបង្ហាញទ្រព្យសម្បត្តិ និងការបញ្ជូនពួកមាតុគ្រាមមកឡើយ ព្រោះការធ្វើបែបនេះ គឺជាការបៀតបៀនដល់អ្នកបួសទាំងឡាយ។ ហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះ? ព្រោះតែចង់អនុគ្រោះដល់មាតាបិតា។ ឮថា សេដ្ឋីនោះគិតថា «ភេទរបស់អ្នកបួសនេះសៅហ្មងណាស់ ចូរឱ្យកូនលះបង់ភេទអ្នកបួសនេះចេញ ហើយងូតទឹក រួចពួកយើងទាំង ៣ នាក់នឹងបរិភោគអាហាររួមគ្នា» កាលបើគិតយ៉ាងនេះ ទើបមិនប្រគេនចង្ហាន់ដល់ព្រះថេរៈ។ ព្រះថេរៈគិតថា «មាតាបិតាទាំងនេះ កាលបើធ្វើអន្តរាយដល់អាហាររបស់ព្រះខីណាស្រពដូចជាអាត្មាអញ នឹងត្រូវប្រសព្វនូវអកុសលយ៉ាងច្រើន» ព្រោះតែចង់អនុគ្រោះដល់មាតាបិតាទាំងនោះ ទើបព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះ។

302. Gāthā abhāsīti gāthāyo abhāsi. Tattha passāti santike ṭhitajanaṃ sandhāya vadati. Cittanti cittavicittaṃ. Bimbanti attabhāvaṃ. Arukāyanti navannaṃ vaṇamukhānaṃ vasena vaṇakāyaṃ. Samussitanti tīṇi aṭṭhisatāni navahi nhārusatehi bandhitvā navahi maṃsapesisatehi limpitvā samantato ussitaṃ. Āturanti jarāturatāya rogāturatāya kilesāturatāya ca niccāturaṃ. Bahusaṅkappanti paresaṃ uppannapatthanāsaṅkappehi bahusaṅkappaṃ[Pg.209]. Itthīnañhi kāye purisānaṃ saṅkappā uppajjanti, tesaṃ kāye itthīnaṃ. Susāne chaḍḍitakaḷevarabhūtampi cetaṃ kākakulalādayo patthayantiyevāti bahusaṅkappo nāma hoti. Yassa natthi dhuvaṃ ṭhitīti yassa kāyassa māyāmarīcipheṇapiṇḍa udakapupphuḷādīnaṃ viya ekaṃseneva ṭhiti nāma natthi, bhijjanadhammatāva niyatā.

៣០២. ពាក្យថា Gāthā abhāsi សេចក្តីថា បានពោលគាថាទាំងឡាយ។ ក្នុងគាថាទាំងនោះ ពាក្យថា passā (ចូរមើល) ព្រះថេរៈសំដៅដល់ពួកជនដែលឈរនៅជិតនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Cittaṃ គឺវិចិត្រ (ដោយគ្រឿងអលង្ការជាដើម)។ ពាក្យថា Bimbaṃ គឺអត្តភាព។ ពាក្យថា Arukāyaṃ គឺរាងកាយដែលជាដំបៅ ដោយអំណាចនៃមុខដំបៅទាំង ៩។ ពាក្យថា Samussitaṃ គឺរាងកាយដែលលើកឡើងហើយ ដោយការចងភ្ជាប់នូវឆ្អឹង ៣ រយ កំណាត់ ព័ទ្ធដោយសរសៃ ៩ រយ រឹតរួតដោយដុំសាច់ ៩ រយ ហើយលើកឡើងជុំវិញ។ ពាក្យថា Āturaṃ គឺរាងកាយដែលឈឺជានិច្ច ដោយការឈឺព្រោះជរា ឈឺព្រោះរោគ និងឈឺព្រោះកិលេស។ ពាក្យថា Bahusaṅkappaṃ គឺរាងកាយដែលមានសេចក្តីត្រិះរិះច្រើន ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នានិងសេចក្តីត្រិះរិះដែលកើតឡើងដល់អ្នកដទៃ។ ព្រោះថា សេចក្តីត្រិះរិះរបស់បុរសទាំងឡាយ តែងកើតឡើងក្នុងរាងកាយនៃស្ត្រីទាំងឡាយ សេចក្តីត្រិះរិះរបស់ស្ត្រីទាំងឡាយ តែងកើតឡើងក្នុងរាងកាយនៃបុរសទាំងឡាយ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូម្បីតែរាងកាយដែលជាសាកសពដែលគេបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃស្មសាន ក៏ពួកក្អែក និងត្មាតជាដើម នៅតែប្រាថ្នាចង់បានដែរ ព្រោះហេតុនោះ រាងកាយនេះទើបឈ្មោះថា មានសេចក្តីត្រិះរិះច្រើន។ ពាក្យថា Yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti សេចក្តីថា រាងកាយណាដែលមិនមានការឋិតថេរមាំមួន ពោលគឺមិនមានការឋិតថេរជាដាច់ខាត ដូចជាល្បិចកល តម្រងទឹក ទឹកកាម ឬពពុះទឹកជាដើម មានតែសភាវៈបែកធ្លាយជាប្រក្រតីប៉ុណ្ណោះដែលទៀងទាត់។

Tacena onaddhanti allamanussacammena onaddhaṃ. Saha vatthebhi sobhatīti gandhādīhi maṇikuṇḍalehi ca cittakatampi rūpaṃ vatthehi saheva sobhati, vinā vatthehi jegucchaṃ hoti anolokanakkhamaṃ.

ពាក្យថា Tacena onaddhaṃ សេចក្តីថា ដែលស្បែកមនុស្សដ៏សើមគ្របដណ្តប់ហើយ។ ពាក្យថា Saha vatthebhi sobhati សេចក្តីថា រូបកាយដែលទោះបីជាគេធ្វើឱ្យវិចិត្រដោយគ្រឿងក្រអូប និងកុណ្ឌលកែវមណីជាដើមក៏ដោយ ក៏រមែងល្អមើលតែជាមួយនឹងសម្លៀកបំពាក់ប៉ុណ្ណោះ បើគ្មានសម្លៀកបំពាក់ទេ រមែងជាទីខ្ពើមរអើម មិនគួរឱ្យមើលឡើយ។

Alattakakatāti alattakena rañjitā. Cuṇṇakamakkhitanti sāsapakakkena mukhapīḷakādīni nīharitvā loṇamattikāya duṭṭhalohitaṃ viliyāpetvā tilapiṭṭhena lohitaṃ pasādetvā haliddiyā vaṇṇaṃ sampādetvā cuṇṇakagaṇḍikāya mukhaṃ paharanti, tenesa ativiya virocati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

ពាក្យថា Alattakakatā សេចក្តីថា ដែលលាបពណ៌ឱ្យក្រហមដោយទឹកល័ក្ត។ ពាក្យថា Cuṇṇakamakkhitaṃ សេចក្តីថា ពួកស្រីៗតែងកម្ចាត់មុនជាដើមនៅលើផ្ទៃមុខដោយម្សៅគ្រាប់ស្ពៃ រួចរំលាយឈាមអាក្រក់ចេញដោយដីឥដ្ឋប្រៃ ធ្វើឱ្យឈាមស្រស់ថ្លាឡើងដោយម្សៅល្ង ធ្វើឱ្យសម្បុរស្បែកល្អដោយរមៀត ហើយដុសខាត់ផ្ទៃមុខដោយដុំម្សៅក្រអូប ព្រោះហេតុនោះ ផ្ទៃមុខនោះទើបភ្លឺថ្លាលើសលប់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅដល់ការធ្វើបែបនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។

Aṭṭhāpadakatāti rasodakena makkhitvā nalāṭapariyante āvattanaparivatte katvā aṭṭhapadakaracanāya racitā. Añjanīti añjananāḷikā.

ពាក្យថា Aṭṭhāpadakatā សេចក្តីថា ដែលលាបសក់ដោយទឹកជ័រឈើ ហើយធ្វើឱ្យរួញអង្កាញ់នៅត្រង់ជើងសក់ក្បែរថ្ងាស តែងតែងឱ្យមានសណ្ឋានដូចជាក្រឡាក្តារអុក។ ពាក្យថា Añjanī គឺបំពង់ថ្នាំបន្តក់ភ្នែក។

Odahīti ṭhapesi. Pāsanti vākarājālaṃ. Nāsadāti na ghaṭṭayi. Nivāpanti nivāpasutte vuttanivāpatiṇasadisabhojanaṃ. Kandanteti viravamāne paridevamāne. Imāya hi gāthāya thero mātāpitaro migaluddake viya katvā dassesi, avasesañātake migaluddakaparisaṃ viya, hiraññasuvaṇṇaṃ vākarājālaṃ viya, attanā bhuttabhojanaṃ nivāpatiṇaṃ viya, attānaṃ mahāmigaṃ viya katvā dassesi. Yathā hi mahāmigo yāvadatthaṃ nivāpatiṇaṃ khāditvā pānīyaṃ pivitvā gīvaṃ ukkhipitvā disaṃ oloketvā ‘‘imaṃ nāma ṭhānaṃ gatassa sotthi bhavissatī’’ti migaluddakānaṃ paridevantānaṃyeva vākaraṃ aghaṭṭayamānova uppatitvā araññaṃ pavisitvā ghanacchāyassa chattassa viya gumbassa heṭṭhā mandamandena vātena bījayamāno āgatamaggaṃ olokento tiṭṭhati, evameva thero imā gāthā bhāsitvā ākāseneva gantvā migacīre paccupaṭṭhāsi.

ពាក្យថា Odahi សេចក្តីថា ដាក់ចុះហើយ។ ពាក្យថា Pāsaṃ គឺសំណាញ់អន្ទាក់។ ពាក្យថា Nāsadā សេចក្តីថា មិនបានប៉ះពាល់ ឬមិនបានជំពាក់ឡើយ។ ពាក្យថា Nivāpaṃ គឺអាហារដែលប្រៀបដូចជាស្មៅនុយដែលត្រាស់ទុកក្នុងនិវាបសូត្រ។ ពាក្យថា Kandante សេចក្តីថា កាលកំពុងយំសោក ខ្សឹកខ្សួល។ ព្រោះថា តាមរយៈគាថានេះ ព្រះថេរៈបានធ្វើឱ្យឃើញថា មាតាបិតាប្រៀបដូចជាព្រានព្រៃ, ពួកញាតិដែលនៅសល់ប្រៀបដូចជាបរិវាររបស់ព្រានព្រៃ, ប្រាក់និងមាសប្រៀបដូចជាសំណាញ់អន្ទាក់, អាហារដែលខ្លួនបានបរិភោគប្រៀបដូចជាស្មៅនុយ, និងធ្វើឱ្យឃើញថាខ្លួនឯងប្រៀបដូចជាស្តេចម្រឹគ។ ដូចជាស្តេចម្រឹគដ៏ធំ កាលបានស៊ីស្មៅនុយតាមតម្រូវការហើយ ផឹកទឹកហើយ ងើបកឡើង សម្លឹងមើលទិសទាំងឡាយ គិតថា «កាលបើអញទៅកាន់ទីឈ្មោះនេះ នឹងមានសេចក្តីសួស្តី» កាលពួកព្រានព្រៃកំពុងតែយំសោកខ្សឹកខ្សួលនោះឯង ស្តេចម្រឹគក៏លោតផ្លោះទៅដោយមិនប៉ះពាល់សំណាញ់ឡើយ ហើយចូលទៅកាន់ព្រៃធំ ឈរនៅក្រោមគុម្ពឈើដែលមានម្លប់ត្រឈឹងត្រឈៃប្រៀបដូចជាឆត្រ ត្រូវខ្យល់បក់មកល្វើយៗ ទាំងក្រឡេកមើលផ្លូវដែលខ្លួនដើរមក យ៉ាងណាមិញ ព្រះថេរៈក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលបានពោលគាថាទាំងឡាយនេះហើយ ក៏ហោះទៅតាមអាកាស រួចទៅប្រតិស្ឋាននៅក្នុងសួនមិគចីរៈ។

Kasmā pana thero ākāsena gatoti. Pitā kirassa seṭṭhi sattasu dvārakoṭṭhakesu aggaḷaṃ dāpetvā malle āṇāpesi – ‘‘sace nikkhamitvā [Pg.210] gacchati, hatthapādesu naṃ gahetvā kāsāyāni haritvā gihivesaṃ gaṇhāpethā’’ti. Tasmā thero – ‘‘ete mādisaṃ mahākhīṇāsavaṃ hatthe vā pāde vā gahetvā apuññaṃ pasaveyyuṃ, taṃ nesaṃ mā ahosī’’ti cintetvā ākāsena agamāsi. Parasamuddavāsittherānaṃ pana – ‘‘ṭhitakova imā gāthā bhāsitvā vehāsaṃ abbhuggantvā rañño korabyassa migacīre paccupaṭṭhāsī’’ti ayaṃ vācanāmaggoyeva.

សួរថា ចុះហេتوىីបានជាព្រះថេរៈហោះទៅតាមអាកាស? ឮថា សេដ្ឋីជាបិតារបស់ព្រះថេរៈ បានឱ្យដាក់គន្លឹះទ្វារទាំង ៧ ជាន់ ហើយបញ្ជាពួកអ្នកចំបាប់ថា «បើកូនអញដើរចេញទៅ ចូរចាប់ដៃជើងរបស់វា រួចបកស្បង់ចីវរចេញ ហើយឱ្យវាស្លៀកពាក់គ្រឿងគ្រហស្ថវិញ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈគិតថា «ពួកជនទាំងនេះ កាលបើចាប់ដៃឬជើងរបស់ព្រះមហាខីណាស្រពដូចជាអាត្មាអញ នឹងត្រូវប្រសព្វនូវអកុសល សូមកុំឱ្យអកុសលនោះមានដល់ពួកគេឡើយ» គិតដូច្នេះហើយ ទើបហោះទៅតាមអាកាស។ ចំណែកឯព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅត្រើយម្ខាងនៃសមុទ្រ ពោលថា «ព្រះថេរៈឈរនៅទីនោះឯង ហើយពោលគាថាទាំងនេះ រួចហោះឡើងទៅលើអាកាស ទៅប្រតិស្ឋាននៅក្នុងសួនមិគចីរៈរបស់ព្រះបាទកោរព្យៈ» នេះគ្រាន់តែជាគន្លងនៃការសូត្រ (វចនាមគ្គ) ប៉ុណ្ណោះ។

303. Migavoti tassa uyyānapālassa nāmaṃ. Sodhentoti uyyānamaggaṃ samaṃ kāretvā antouyyāne tacchitabbayuttaṭṭhānāni tacchāpento sammajjitabbayuttāni ṭhānāni sammajjāpento vālukāokiraṇa-pupphavikiraṇa-puṇṇaghaṭaṭṭhapana-kadalikkhandhaṭhapanādīni ca karontoti attho. Yena rājā korabyo tenupasaṅkamīti amhākaṃ rājā sadā imassa kulaputtassa vaṇṇaṃ kathesi, passitukāmo etaṃ, āgatabhāvaṃ panassa na jānāti, mahā kho panāyaṃ paṇṇākāro, gantvā rañño ārocessāmīti cintetvā yena rājā korabyo tenupasaṅkami.

៣០៣. ពាក្យថា Migavo គឺជាឈ្មោះរបស់ឆ្មាំសួននោះ។ ពាក្យថា Sodhento សេចក្តីថា ធ្វើផ្លូវក្នុងសួនឱ្យស្មើល្អ ឱ្យគេកាប់ឆ្ការទីកន្លែងដែលគួរកាប់ឆ្ការក្នុងសួន ឱ្យគេបោសសម្អាតទីកន្លែងដែលដែរបោសសម្អាត ព្រមទាំងធ្វើការរោយខ្សាច់ បាចផ្កា តម្កល់ក្អមទឹកពេញ និងដាំដើមចេកជាដើម នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Yena rājā korabyo tenupasaṅkami សេចក្តីថា ឆ្មាំសួនគិតថា «ព្រះរាជារបស់យើងតែងតែសរសើរគុណរបស់កុលបុត្រនេះជានិច្ច ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នានឹងជួបព្រះថេរៈអង្គនេះណាស់ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនទាន់ជ្រាបពីការយាងមករបស់ព្រះថេរៈឡើយ នេះជាដំណឹងដ៏ប្រសើរណាស់ អញនឹងទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា» គិតដូច្នេះហើយ ទើបចូលទៅគាល់ព្រះបាទកោរព្យៈ។

Kittayamāno ahosīti so kira rājā theraṃ anussaritvā balamajjhepi nāṭakamajjhepi – ‘‘dukkaraṃ kataṃ kulaputtena tāva mahantaṃ sampattiṃ pahāya pabbajitvā punanivattitvā anapalokentenā’’ti guṇaṃ kathesi, taṃ gahetvā ayaṃ evamāha. Vissajjethāti vatvāti orodhamahāmattabalakāyādīsu yassa yaṃ anucchavikaṃ, tassa taṃ dāpetvāti attho. Ussaṭāya ussaṭāyāti ussitāya ussitāya, mahāmattamahāraṭṭhikādīnaṃ vasena uggatuggatameva parisaṃ gahetvā upasaṅkamīti attho. Idha bhavaṃ raṭṭhapālo hatthatthare nisīdatūti hatthattharo tanuko bahalapupphādiguṇaṃ katvā atthato abhilakkhito hoti, tādise anāpucchitvā nisīdituṃ na yuttanti maññamāno evamāha.

ពាក្យថា Kittayamāno ahosi សេចក្តីថា ឮថា ព្រះរាជានោះកាលរលឹកនឹកដល់ព្រះថេរៈ តែងតែសរសើរគុណក្នុងកណ្តាលពលទាហានផង ក្នុងកណ្តាលពួកស្រីស្នំផងថា «កុលបុត្រនេះធ្វើបានដោយកម្រណាស់ លះបង់មហាសម្បត្តិដ៏ធំធេងហើយទៅបួស មិនត្រឡប់មកវិញ ហើយមិនងាករេមើលក្រោយឡើយ» ឆ្មាំសួនកាន់យកសេចក្តីនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Vissajjetha សេចក្តីថា ព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជាឱ្យប្រគល់វត្ថុដែលសមគួរដល់ជនម្នាក់ៗ ក្នុងចំណោមពួកស្រីស្នំ អាមាត្យធំ និងពលទាហានជាដើម នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Ussaṭāya ussaṭāyāti គឺខ្ពង់ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ សេចក្តីថា នាំយកតែបរិស័ទដែលខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ដោយអំណាចនៃអាមាត្យធំ និងអ្នករដ្ឋការធំជាដើម ហើយចូលទៅជិត។ ពាក្យថា Idha bhavaṃ raṭṭhapālo hatthatthare nisīdatu សេចក្តីថា កម្រាលសម្រាប់ដំរីនោះ ទោះបីជាស្តើង ប៉ុន្តែគេធ្វើឱ្យទន់ល្វើយដោយផ្កាដ៏ក្រាស់ជាដើម ហើយចាត់ទុកជាកម្រាលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ព្រះបាទកោរព្យៈទ្រង់គិតថា «ការនឹងគង់លើកម្រាលបែបនោះដោយមិនបានអនុញ្ញាត គឺមិនសមគួរឡើយ» ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

304. Pārijuññānīti pārijuññabhāvā parikkhayā. Jiṇṇoti jarājiṇṇo. Vuḍḍhoti vayovuḍḍho. Mahallakoti jātimahallako. Addhagatoti addhānaṃ atikkanto. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ anuppatto. Pabbajatīti dhuravihāraṃ gantvā bhikkhū vanditvā, – ‘‘bhante, mayā daharakāle [Pg.211] bahuṃ kusalaṃ kataṃ, idāni mahallakomhi, mahallakassa cesā pabbajjā nāma, cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā appaharitaṃ katvā jīvissāmi, pabbājetha maṃ, bhante,’’ti kāruññaṃ uppādento yācati, therā anukampāya pabbājenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dutiyavārepi eseva nayo.

៣០៤. ពាក្យថា Pārijuññāni គឺសេចក្តីវិនាស សេចក្តីសាបសូន្យ។ ពាក្យថា Jiṇṇo គឺគ្រាំគ្រាដោយជរា។ ពាក្យថា Vuḍḍho គឺចាស់ដោយវ័យ។ ពាក្យថា Mahallako គឺចាស់ដោយជាតិ។ ពាក្យថា Addhagato គឺកន្លងហួសអាយុកាលហើយ។ ពាក្យថា Vayoanuppatto គឺដល់នូវវ័យចុងក្រោយហើយ។ ពាក្យថា Pabbajati សេចក្តីថា ជននោះទៅកាន់វត្តដែលជាប្រធាន ហើយថ្វាយបង្គំព្រះសង្ឃទាំងឡាយ រួចសូមពរថា «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន កាលពីក្មេង ខ្ញុំករុណាបានធ្វើកុសលទុកច្រើនណាស់ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំករុណាជាមនុស្សចាស់ហើយ ធម្មតាការបួសរបស់មនុស្សចាស់នេះ គឺខ្ញុំករុណានឹងបោសសម្អាតលានចេតិយ កម្ចាត់ស្មៅឱ្យស្អាត ហើយរស់នៅ បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមលោកម្ចាស់បំបួសខ្ញុំករុណាផងចុះ» កាលធ្វើឱ្យកើតសេចក្តីអាណិតអាសូរយ៉ាងនេះហើយក៏សូមបួស ពួកព្រះថេរៈក៏បំបួសឱ្យដោយសេចក្តីអនុគ្រោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅដល់ការបួសនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ សូម្បីតែក្នុងវារៈទីពីរ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

Appābādhoti arogo. Appātaṅkoti niddukkho. Samavepākiniyāti samavipācaniyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Tattha yassa bhuttabhutto āhāro jīrati, yassa vā pana puṭabhattaṃ viya tatheva tiṭṭhati, ubhopete na samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgatā. Yassa pana bhuttakāle bhattacchando uppajjateva, ayaṃ samavepākiniyā samannāgato. Nātisītāya naccuṇhāyāti teneva kāraṇena nātisītāya naccuṇhāya. Anupubbenāti rājāno vā harantītiādinā anukkamena. Dutiyavāre rājabhayacorabhayachātakabhayādinā anukkamena.

ពាក្យថា Appābādho គឺមិនមានរោគ។ ពាក្យថា Appātaṅko គឺមិនមានទុក្ខ។ ពាក្យថា Samavepākiniyā គឺធ្វើឱ្យអាហាររលាយស្មើល្អ។ ពាក្យថា Gahaṇiyā គឺដោយតេជោធាតុដែលកើតអំពីកម្ម។ ក្នុងពាក្យនោះ ជនណាដែលបរិភោគអាហារហើយ អាហារនោះរលាយទៅ ឬជនណាដែលអាហារនៅដដែលដូចជាបាយកញ្ចប់ ជនទាំងពីរប្រភេទនេះ មិនឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយតេជោធាតុដែលធ្វើឱ្យអាហាររលាយស្មើល្អឡើយ។ ចំណែកឯជនណា កាលដល់ពេលបរិភោគ តែងតែកើតសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បរិភោគអាហារជានិច្ច ជននេះទើបឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយតេជោធាតុដែលធ្វើឱ្យអាហាររលាយស្មើល្អ។ ពាក្យថា Nātisītāya naccuṇhāyā សេចក្តីថា ព្រោះតែហេតុនោះឯង ទើបមិនត្រជាក់ពេក មិនក្តៅពេក។ ពាក្យថា Anupubbenā សេចក្តីថា តាមលំដាប់ ដោយពាក្យជាដើមថា rājāno vā haranti (ព្រះរាជាទាំងឡាយរមែងនាំទៅ)។ ក្នុងវារៈទីពីរ គឺតាមលំដាប់នៃភ័យអំពីព្រះរាជា ភ័យអំពីចោរ និងភ័យអំពីសេចក្តីអត់ឃ្លានជាដើម។

305. Dhammuddesā uddiṭṭhāti dhammaniddesā uddiṭṭhā. Upaniyyatīti jarāmaraṇasantikaṃ gacchati, āyukkhayena vā tattha niyyati. Addhuvoti dhuvaṭṭhānavirahito. Atāṇoti tāyituṃ samatthena virahito. Anabhissaroti asaraṇo abhisaritvā abhigantvā assāsetuṃ samatthena virahito. Assakoti nissako sakabhaṇḍavirahito. Sabbaṃ pahāya gamanīyanti sakabhaṇḍanti sallakkhitaṃ sabbaṃ pahāya lokena gantabbaṃ. Taṇhādāsoti taṇhāya dāso.

៣០៥. ពាក្យថា Dhammuddesā uddiṭṭhā សេចក្តីថា ធម្មនិទ្ទេស (ការសម្តែងធម៌ដោយពិស្តារ) ត្រូវបានបង្ហាញហើយ។ ពាក្យថា Upaniyyati សេចក្តីថា រមែងទៅជិតសេចក្តីជរានិងសេចក្តីស្លាប់ ឬរមែងត្រូវនាំទៅកាន់ទីនោះដោយសារការអស់ទៅនៃអាយុ។ ពាក្យថា Addhuvo គឺប្រាសចាកសភាវៈដែលទៀងទាត់។ ពាក្យថា Atāṇo គឺប្រាសចាកអ្នកដែលអាចការពារបាន។ ពាក្យថា Anabhissaro គឺមិនមានទីពឹង ពោលគឺប្រាសចាកអ្នកដែលអាចចូលមកលួងលោមឱ្យធូរស្រាលចិត្តបាន។ ពាក្យថា Assako គឺមិនមានអ្វីជារបស់ខ្លួន គឺប្រាសចាកទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា Sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ សេចក្តីថា សត្វលោកត្រូវតែលះបង់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ដែលខ្លួនធ្លាប់សម្គាល់ថា «ជារបស់អញ» ហើយទៅកាន់បរលោក។ ពាក្យថា Taṇhādāso គឺជានឹមបម្រើ ឬជាទាសៈនៃតណ្ហា។

306. Hatthisminti hatthisippe. Katāvīti katakaraṇīyo, sikkhitasikkho paguṇasippoti attho. Esa nayo sabbattha. Ūrubalīti ūrubalasampanno. Yassa hi phalakañca āvudhañca gahetvā parasenaṃ pavisitvā abhinnaṃ bhindato bhinnaṃ sandhārayato parahatthagataṃ rajjaṃ āharituṃ ūrubalaṃ atthi, ayaṃ ūrubalī nāma. Bāhubalīti bāhubalasampanno. Sesaṃ purimasadisameva. Alamattoti samatthaattabhāvo.

៣០៦. ពាក្យថា Hatthismiṃ គឺក្នុងសិល្បៈដំរី។ ពាក្យថា Katāvī សេចក្តីថា អ្នកមានកិច្ចធ្វើហើយ គឺបានសិក្សាសិល្បៈហើយ ឬស្ទាត់ជំនាញក្នុងសិល្បៈហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ វិធីនេះត្រូវយកទៅប្រើក្នុងគ្រប់ពាក្យទាំងអស់។ ពាក្យថា Ūrubalī គឺអ្នកមានកម្លាំងភ្លៅបរិបូណ៌ សេចក្តីថា ព្រះរាជាណា កាលកាន់យកខែលនិងអាវុធ ហើយចូលទៅកាន់កងទ័ពសត្រូវ វាយកម្ទេចកងទ័ពដែលមិនទាន់បែកបាក់ ជួយទប់ទល់កងទ័ពរបស់ខ្លួនដែលបែកបាក់ ហើយមានកម្លាំងភ្លៅដើម្បីដណ្តើមយកព្រះរាជ្យដែលធ្លាក់ទៅក្នុងដៃអ្នកដទៃមកវិញ ព្រះរាជានោះឈ្មោះថា Ūrubalī។ ពាក្យថា Bāhubalī គឺអ្នកមានកម្លាំងដៃបរិបូណ៌។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នានឹងពាក្យមុននេះឯង។ ពាក្យថា Alamatto គឺអត្តភាពដ៏មានសមត្ថភាព។

Pariyodhāya vattissantīti uppannaṃ uppaddavaṃ odhāya avattharitvā vattissantīti sallakkhetvā gahitā.

ពាក្យថា Pariyodhāya vattissanti សេចក្តីថា ពួកញាតិទាំងឡាយគិតថា «ពួកយើងនឹងការពារ និងគ្របសង្កត់លើឧបទ្ទវហេតុដែលកើតឡើង រួចហើយនឹងរស់នៅ» ដូច្នេះ ទើបកាន់យកសេចក្តីយ៉ាងនេះ homework។

Saṃvijjati [Pg.212] kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṃ rājakule pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇanti idaṃ so rājā upari dhammuddesassa kāraṇaṃ āharanto āha.

ព្រះរាជានោះ កាលនឹងនាំមកនូវហេតុនៃធម្មុទ្ទេសខាងលើ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា «ម្នាលរដ្ឋបាល មាសនិងប្រាក់ដ៏ច្រើន មានពិតនៅក្នុងរាជត្រកូលនេះ»។

Athāparaṃ etadavocāti etaṃ ‘‘passāmi loke’’tiādinā nayena catunnaṃ dhammuddesānaṃ anugītiṃ avoca.

ពាក្យថា Athāparaṃ etadavoca សេចក្តីថា ព្រះរដ្ឋបាលបានពោលនូវគាថាជាអនុគីតិ នៃធម្មុទ្ទេសទាំង ៤ នេះ ដោយន័យមានពាក្យថា «passāmi loke» ជាដើម។

307. Tattha bhiyyova kāme abhipatthayantīti ekaṃ labhitvā dve patthayanti, dve labhitvā cattāroti evaṃ uttaruttari vatthukāmakilesakāme patthayantiyeva.

៣០៧. ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា bhiyyova kāme abhipatthayanti សេចក្តីថា កាលបានវត្ថុកាមមួយហើយ ក៏ប្រាថ្នាចង់បានពីរ លុះបានពីរហើយ ក៏ប្រាថ្នាចង់បានបួន តែងតែប្រាថ្នាចង់បានវត្ថុកាម និងកិលេសកាមកាន់តែច្រើនឡើងៗ ទៅតាមលំដាប់យ៉ាងនេះឯង។

Pasayhāti sapattagaṇaṃ abhibhavitvā. Sasāgarantanti saddhiṃ sāgarantena. Oraṃ samuddassāti yaṃ samuddassa orato sakaraṭṭhaṃ, tena atittarūpoti attho. Na hatthīti na hi atthi.

ពាក្យថា Pasayha សេចក្តីថា គ្របសង្កត់នូវពួកសត្រូវ។ ពាក្យថា Sasāgarantaំ សេចក្តីថា ព្រមដោយទីបំផុតនៃមហាសមុទ្រ។ ពាក្យថា Oraṃ samuddassā សេចក្តីថា ដែនដីរបស់ខ្លួនណាដែលមាននៅខាងអាយនៃមហាសមុទ្រ ព្រះរាជាតែងមានសភាពមិនឆ្អែតឆ្អន់ដោយដែនដីនោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ត្រង់ពាក្យថា Na hatthi ត្រូវកាត់បទជា na hi atthi។

Aho vatā noti aho vata nu, ayameva vā pāṭho. Amarāti cāhūti amaraṃ iti ca āhu. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ mataṃ ñātī parivāretvā kandanti, taṃ – ‘‘aho vata amhākaṃ bhātā mato, putto mato’’tiādīnipi vadanti.

ពាក្យថា Aho vatā no សេចក្តីថា ឱហ្ន៎ ឬក៏មានបាឋៈយ៉ាងនេះថា aho vata nu។ ត្រង់ពាក្យថា Amarāti cāhū ត្រូវកាត់បទជា amaraṃ iti ca āhu។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ពួកញាតិព័ទ្ធជុំវិញបុគ្គលដែលស្លាប់ហើយ តែងយំសោកបោកប្រាណ ហើយពោលពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា «ឱហ្ន៎ បងប្រុសរបស់យើងស្លាប់ទៅហើយ កូនប្រុសរបស់យើងស្លាប់ទៅហើយ» ដូច្នេះជាដើម។

Phusanti phassanti maraṇaphassaṃ phusanti. Tatheva phuṭṭhoti yathā bālo, dhīropi tatheva maraṇaphassena phuṭṭho, aphuṭṭho nāma natthi, ayaṃ pana viseso. Bālo ca bālyā vadhitova setīti bālo bālabhāvena maraṇaphassaṃ āgamma vadhitova seti abhihatova sayati. Akataṃ vata me kalyāṇantiādivippaṭisāravasena calati vedhati vipphandati. Dhīro ca na vedhatīti dhīro sugatinimittaṃ passanto na vedhati na calati.

ពាក្យថា Phusanti phassa សេចក្តីថា តែងពាល់ត្រូវនូវមរណផស្សៈ។ ពាក្យថា Tatheva phuṭṭho សេចក្តីថា ទោះបីជនពាល ឬអ្នកប្រាជ្ញ ក៏ត្រូវមរណផស្សៈពាល់ត្រូវដូចគ្នា មិនមានអ្នកណាមួយមិនត្រូវពាល់ត្រូវនោះឡើយ ប៉ុន្តែមានសេចក្តីប្លែកគ្នាយ៉ាងនេះ៖ ពាក្យថា Bālo ca bālyā vadhitova seti សេចក្តីថា ជនពាលព្រោះតែភាពជាជនពាល លុះដល់មរណផស្សៈមកដល់ ក៏ដេកក្តៅក្រហាយ ដេកត្រូវទុក្ខទោសបៀតបៀន តែងញាប់ញ័រ ញ័ររន្ធត់ ភ័យតក់ស្លុត ដោយសារសេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយជាដើមថា «ឱហ្ន៎ អំពើល្អតថាគតមិនបានធ្វើទុកសោះឡើយ»។ ចំណែកពាក្យថា Dhīro ca na vedhati សេចក្តីថា ចំណែកឯអ្នកប្រាជ្ញ កាលមើលឃើញនូវសុគតិនីមិត្ត តែងមិនញាប់ញ័រ មិនរន្ធត់ឡើយ។

Yāya vosānaṃ idhādhigacchatīti yāya paññāya imasmiṃ loke sabbakiccavosānaṃ arahattaṃ adhigacchati, sāva dhanato uttamatarā. Abyositattāti apariyositattā, arahattapattiyā, abhāvenāti attho. Bhavābhavesūti hīnappaṇītesu bhavesu.

ពាក្យថា Yāya vosānaṃ idhādhigacchati សេចក្តីថា បញ្ញាណាដែលនាំឲ្យសម្រេចនូវព្រះអរហត្ត ដែលជាទីបំផុតនៃកិច្ចទាំងពួងក្នុងលោកនេះ បញ្ញានោះឯងឈ្មោះថាជាទ្រព្យដ៏ឧត្តមជាងទ្រព្យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Abyositattā សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាអ្នកមិនទាន់ដល់ទីបំផុត គឺព្រោះមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Bhavābhavesu សេចក្តីថា ក្នុងភពតូចភពធំ គឺភពថោកទាបនិងភពដ៏ឧត្តម។

Upeti gabbhañca parañca lokanti tesu pāpaṃ karontesu yo koci satto paramparāya saṃsāraṃ āpajjitvā gabbhañca parañca lokaṃ upeti. Tassappapaññoti tassa tādisassa appapaññassa añño appapañño abhisaddahanto.

ពាក្យថា Upeti gabbhañca parañca lokaṃ សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមសត្វទាំងឡាយដែលធ្វើបាបនោះ សត្វណាមួយកាលអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្តដោយលំដាប់នៃអត្តភាព តែងចូលទៅកាន់គភ៌ផង ទៅកាន់បរលោកផង។ ពាក្យថា Tassappapañño សេចក្តីថា ជនម្នាក់ទៀតដែលមានប្រាជ្ញាតិច កាលជឿតាមពាក្យរបស់ជនដែលមានប្រាជ្ញាតិចបែបនោះ។

Sakammunā [Pg.213] haññatīti attanā katakammavasena ‘‘kasāhipi tāletī’’tiādīhi kammakāraṇāhi haññati. Pecca paramhi loketi ito gantvā paramhi apāyaloke.

ពាក្យថា Sakammunā haññati សេចក្តីថា តែងត្រូវគេបៀតបៀនដោយកម្មករណទាំងឡាយ មានការវាយនឹងរំពាត់ជាដើម ដោយអំណាចនៃកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើរួចហើយ។ ពាក្យថា Pecca paramhi loke សេចក្តីថា លុះលះលោកនេះទៅហើយ ក្នុងបរលោក គឺក្នុងអបាយភូមិ។

Virūparūpenāti vividharūpena, nānāsabhāvenāti attho. Kāmaguṇesūti diṭṭhadhammikasamparāyikesu sabbakāmaguṇesu ādīnavaṃ disvā. Daharāti antamaso kalalamattabhāvaṃ upādāya taruṇā. Vuḍḍhāti vassasatātikkantā. Apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti aviruddhaṃ advajjhagāmiṃ ekantaniyyānikaṃ sāmaññameva ‘‘seyyo, uttaritarañca paṇītatarañcā’’ti upadhāretvā pabbajitosmi mahārājāti. Tasmā yaṃ tvaṃ vadasi – ‘‘kiṃ disvā vā sutvā vā’’ti, idaṃ disvā ca sutvā ca pabbajitosmīti maṃ dhārehīti desanaṃ niṭṭhāpesīti.

ពាក្យថា Virūparūpena សេចក្តីថា ដោយរូបផ្សេងៗ គឺដោយសភាពប្លែកៗគ្នា នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Kāmaguṇesu សេចក្តីថា កាលបានឃើញទោសក្នុងកាមគុណទាំងពួង ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងបរលោក។ ពាក្យថា Daharā សេចក្តីថា ជនក្មេងៗ សូម្បីតែទើបតែចាប់កំណើតជាកលលរូបក៏ដោយ។ ពាក្យថា Vuḍḍhā សេចក្តីថា ជនចាស់ជរាដែលមានអាយុហួសជាងមួយរយឆ្នាំ។ ពាក្យថា Apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo សេចក្តីថា ព្រះរដ្ឋបាលពិចារណាឃើញថា «ភាពជាសមណៈដែលមិនផ្ទុយ មិនខុសឆ្គង មិនមានផ្លូវពីរ ជាធម៌ស្រោចស្រង់សត្វចេញពីវដ្តសង្សារពិតប្រាកដ នេះឯងជាសភាពដ៏ប្រសើរ ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងគួរប្រាថ្នាក្រៃលែង» ទើបពោលថា «បពិត្រមហារាជ អាត្មាភាពបានបួសហើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរដ្ឋបាលទើបបញ្ចប់ទេសនាដោយពាក្យថា «ហេតុណាដែលព្រះអង្គសួរថា 'ឃើញអ្វី ឬឮអ្វី' អាត្មាភាពបានឃើញ និងបានឮហេតុនោះហើយ ទើបបានបួស សូមព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ»។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃរដ្ឋបាលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

3. Maghadevasuttavaṇṇanā

៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមឃទេវសូត្រ

308. Evaṃ me sutanti maghadevasuttaṃ. Tattha maghadevaambavaneti pubbe maghadevo nāma rājā taṃ ambavanaṃ ropesi. Tesu rukkhesu palujjamānesu aparabhāge aññepi rājāno ropesuṃyeva. Taṃ pana paṭhamavohāravasena maghadevambavananteva saṅkhaṃ gataṃ. Sitaṃ pātvākāsīti sāyanhasamaye vihāracārikaṃ caramāno ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ disvā – ‘‘vasitapubbaṃ nu kho me imasmiṃ okāse’’ti āvajjanto – ‘‘pubbe ahaṃ maghadevo nāma rājā hutvā imaṃ ambavanaṃ ropesiṃ, ettheva pabbajitvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattiṃ. Taṃ kho panetaṃ kāraṇaṃ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṃ, pākaṭaṃ karissāmī’’ti aggaggadante dassento sitaṃ pātu akāsi.

៣០៨. សូត្រដែលមានពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ ជាដើម ឈ្មោះថា មឃទេវសូត្រ។ ក្នុងមឃទេវសូត្រនោះ ត្រង់ពាក្យថា maghadevaambavane សេចក្តីថា ក្នុងកាលមុន ព្រះរាជាព្រះនាម មឃទេវ បានដាំស្វាយក្នុងព្រៃស្វាយនោះ។ កាលបើដើមឈើទាំងនោះទ្រុឌទ្រោមទៅ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក ព្រះរាជាអង្គដទៃទៀតក៏បានដាំបន្ថែមទៀត។ ប៉ុន្តែព្រៃស្វាយនោះ តែងតែត្រូវបានហៅតាមឈ្មោះដំបូងថា «មឃទេវម្ពវនៈ» តែប៉ុណ្ណោះ។ ត្រង់ពាក្យថា sitaṃ pātvākāsi សេចក្តីថា ក្នុងវេលាព្រលប់ កាលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅកាន់ទីសេនាសនៈផ្សេងៗ បានទតឃើញទីកន្លែងដ៏គួរជាទីរីករាយ ទ្រង់រំលឹកថា «តថាកតធ្លាប់រស់នៅក្នុងទីកន្លែងនេះពីមុនមកដែរឬទេហ្ន៎?» កាលទ្រង់ពិចារណាទៅ ក៏ដឹងថា «ក្នុងកាលមុន តថាកតបានកើតជាស្តេចព្រះនាម មឃទេវ ហើយបានដាំព្រៃស្វាយនេះ បានបួសជាតាបសក្នុងព្រៃស្វាយនេះឯង ហើយបានចម្រើនព្រហ្មវិហារធម៌ទាំង ៤ រួចទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក។ ប៉ុន្តែហេតុការណ៍នោះ មិនទាន់ប្រាកដដល់ភិក្ខុសង្ឃឡើយ តថាកតនឹងធ្វើហេតុការណ៍នោះឲ្យប្រាកដ» ទ្រង់គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបសម្តែងនូវការញញឹមឲ្យប្រាកដ ដោយការបង្ហាញចុងព្រះទន្តទាំងឡាយ។

Dhammo assa atthīti dhammiko. Dhammena rājā jātoti dhammarājā. Dhamme ṭhitoti dasakusalakammapathadhamme ṭhito. Dhammaṃ caratīti samaṃ carati[Pg.214]. Tatra brāhmaṇagahapatikesūti yopi so pubbarājūhi brāhmaṇānaṃ dinnaparihāro, taṃ ahāpetvā pakatiniyāmeneva adāsi, tathā gahapatikānaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Pakkhassāti iminā pāṭihārikapakkhopi saṅgahito. Aṭṭhamīuposathassa hi paccuggamanānuggamanavasena sattamiyañca navamiyañca, cātuddasapannarasānaṃ paccuggamanānuggamanavasena terasiyañca pāṭipade cāti ime divasā pāṭihārikapakkhāti veditabbā. Tesupi uposathaṃ upavasi.

ព្រះរាជាអង្គណាមានធម៌ ព្រះរាជាអង្គនោះឈ្មោះថា ធម្មិកៈ។ ព្រះរាជាដែលកើតឡើងដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មរាជា។ ពាក្យថា dhamme ṭhito សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងកុសលកម្មបថធម៌ទាំង ១០។ ពាក្យថា dhammaṃ carati សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តស្មើ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ត្រង់ពាក្យថា brāhmaṇagahapatikesu សេចក្តីថា ការបរិច្ចាគទាន ឬការបូជាណាដែលព្រះរាជាមុនៗធ្លាប់បានប្រទានដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ ព្រះអង្គក៏មិនបានធ្វើឲ្យបាត់បង់ឡើយ គឺបានប្រទានទៅតាមប្រពៃណីដើមដដែល ហើយបានប្រទានដល់ពួកគហបតីយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ត្រង់ពាក្យថា pakkhassa នេះ រាប់បញ្ចូលទាំងបាដិហារិកបក្ខផងដែរ។ ពិតមែនហើយ ថ្ងៃទាំងឡាយគឺ ថ្ងៃទី ៧ និងថ្ងៃទី ៩ ដោយអំណាចនៃការទទួល និងការជូនដំណើរនៃថ្ងៃអដ្ឋមីឧបោសថ និងថ្ងៃទី ១៣ និងថ្ងៃប៉ាដិបទ ដោយអំណាចនៃការទទួល និងការជូនដំណើរនៃថ្ងៃចាតុទ្ទសី និងបណ្ណរតីឧបោសថ ថ្ងៃទាំងឡាយនេះ គួរដឹងថាជា បាដិហារិកបក្ខ។ ព្រះរាជាតែងទ្រង់រក្សាឧបោសថសូម្បីក្នុងថ្ងៃទាំងនោះដែរ។

309. Devadūtāti devoti maccu, tassa dūtāti devadūtā. Sirasmiñhi palitesu pātubhūtesu maccurājassa santike ṭhito viya hoti, tasmā palitāni maccudevassa dūtāti vuccanti. Devā viya dūtātipi devadūtā. Yathā hi alaṅkatapaṭiyattāya devatāya ākāse ṭhatvā ‘‘asukadivase marissatī’’ti vutte taṃ tatheva hoti, evaṃ sirasmiṃ palitesu pātubhūtesu devatābyākaraṇasadisameva hoti. Tasmā palitāni devasadisā dūtāti vuccanti. Visuddhidevānaṃ dūtātipi devadūtā. Sabbabodhisattā hi jiṇṇabyādhitamatapabbajite disvāva saṃvegamāpajjitvā nikkhamma pabbajanti. Yathāha –

៣០៩. ត្រង់ពាក្យថា devadūtā សេចក្តីថា ទេវៈ គឺសេចក្តីស្លាប់ ពួកទូតរបស់មច្ចុនោះ ឈ្មោះថា ទេវទូត។ ព្រោះថាកាលបើកេសាស្កូវកើតមាននៅលើក្បាលហើយ តែងជាប្រហាក់ប្រហែលនឹងការឈរនៅជិតស្តេចមច្ចុរាជ ហេតុនោះ សក់ស្កូវទាំងឡាយ ទើបហៅថាជាទូតរបស់មច្ចុទេវៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ទូតដែលដូចជាទេវតា ក៏ឈ្មោះថា ទេវទូត។ ដូចជាកាលដែលទេវតាដ៏ស្អិតស្អាងតាក់តែងខ្លួន ឋិតនៅលើអាកាស ហើយពោលថា «អ្នកនឹងស្លាប់ក្នុងថ្ងៃឯណោះ» ពាក្យនោះតែងតែពិតប្រាកដយ៉ាងនោះឯង យ៉ាងណាមិញ កាលបើកេសាស្កូវកើតមាននៅលើក្បាលហើយ ក៏មានសភាពដូចជាការទាយទុករបស់ទេវតាយ៉ាងនោះដែរ។ ហេតុនោះ សក់ស្កូវទាំងឡាយ ទើបហៅថាជាទូតប្រៀបដូចជាទេវតា។ ម្យ៉ាងទៀត ទូតរបស់វិសុទ្ធិទេពទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថា ទេវទូត។ ព្រោះថា ព្រះពោធិសត្វទាំងពួង កាលបានឃើញមនុស្សចាស់ មនុស្សឈឺ មនុស្សស្លាប់ និងអ្នកបួសហើយ តែងកើតសេចក្តីសង្វេគ រួចក៏ចេញទៅបួស។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖

‘‘Jiṇṇañca disvā dukhitañca byādhitaṃ,Matañca disvā gatamāyusaṅkhayaṃ;

Kāsāyavatthaṃ pabbajitañca disvā,Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’’ti.

«ព្រោះបានឃើញមនុស្សចាស់ មនុស្សឈឺដ៏មានទុក្ខ មនុស្សស្លាប់ដែលអស់អាយុសង្ខារ និងបានឃើញអ្នកបួសដែលស្លៀកដណ្តប់សំពត់កាសាយៈ បពិត្រព្រះរាជា ព្រោះហេតុនោះ ទើបអាត្មាភាពចេញបួស»។

Iminā pariyāyena palitāni visuddhidevānaṃ dūtattā devadūtāti vuccanti.

ដោយបរិយាយនេះ សក់ស្កូវទាំងឡាយ ព្រោះជាទូតរបស់វិសុទ្ធិទេព ទើបហៅថា ទេវទូត។

Kappakassa gāmavaraṃ datvāti satasahassuṭṭhānakaṃ jeṭṭhakagāmaṃ datvā. Kasmā adāsi? Saṃviggamānasattā. Tassa hi añjalismiṃ ṭhapitāni palitāni disvāva saṃvego uppajjati. Aññāni caturāsītivassasahassāni āyu atthi, evaṃ santepi maccurājassa santike ṭhitaṃ viya attānaṃ maññamāno saṃviggo pabbajjaṃ roceti. Tena vuttaṃ –

ពាក្យថា Kappakassa gāmavaraṃ datvā សេចក្តីថា ប្រទានភូមិដ៏ប្រសើរដែលមានចំណូលមួយសែន។ ហេតុអ្វីបានជាប្រទាន? ព្រោះព្រះអង្គមានព្រះទ័យតក់ស្លុត។ ព្រោះថាកាលដែលព្រះអង្គទតឃើញសក់ស្កូវដែលជាងកាត់សក់ដាក់លើបាតព្រះហស្តហើយ សេចក្តីសង្វេគក៏កើតឡើងភ្លាម។ ទោះបីជាព្រះជន្មាយុនៅសល់ដល់ទៅ ៨៤,០០០ ឆ្នាំទៀតក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គនៅតែចាត់ទុកព្រះអង្គឯងដូចជាឈរនៅចំពោះមុខស្តេចមច្ចុរាជដែរ ហើយទ្រង់តក់ស្លុតជាខ្លាំង រហូតពេញព្រះទ័យនឹងការបួស។ ហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា៖

‘‘Sire [Pg.215] disvāna palitaṃ, maghadevo disampati;

Saṃvegaṃ alabhī dhīro, pabbajjaṃ samarocayī’’ti.

«ព្រោះបានឃើញសក់ស្កូវលើព្រះសិរ ព្រះបាទមឃទេវជាធំក្នុងទិស ទ្រង់ជាអ្នកប្រាជ្ញ ក៏ទ្រង់បាននូវសេចក្តីសង្វេគ ហើយពេញព្រះទ័យនឹងការបួសក្រៃលែង»។

Aparampi vuttaṃ –

មានពាក្យពោលទុកដទៃទៀតថា៖

‘‘Uttamaṅgaruhā mayhaṃ, ime jātā vayoharā;

Pātubhūtā devadūtā, pabbajjāsamayo mamā’’ti.

«សក់ទាំងឡាយដែលដុះលើអវយវៈដ៏ឧត្តមរបស់អាត្មាអញនេះ ជាគ្រឿងនាំទៅនូវវ័យ បានកើតឡើងហើយ ទេវទូតទាំងឡាយបានប្រាកដឡើងហើយ នេះជាកាលគួរដែលអាត្មាអញត្រូវបួសហើយ»។

Purisayugeti vaṃsasambhave purise. Kesamassuṃ ohāretvāti tāpasapabbajjaṃ pabbajantāpi hi paṭhamaṃ kesamassuṃ ohāretvā pabbajanti, tato paṭṭhāya vaḍḍhite kese bandhitvā jaṭākalāpadharā hutvā vicaranti. Bodhisattopi tāpasapabbajjaṃ pabbaji. Pabbajito pana anesanaṃ ananuyuñjitvā rājagehato āhaṭabhikkhāya yāpento brahmavihāraṃ bhāvesi. Tasmā so mettāsahagatenātiādi vuttaṃ.

ពាក្យថា Purisayuge សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមបុរសដែលកើតក្នុងវង្សត្រកូល។ ពាក្យថា Kesamassuṃ ohāretvā សេចក្តីថា ព្រោះថាពួកអ្នកដែលបួសជាតាបស សូម្បីតែបួសជាតាបស ក៏ត្រូវកោរសក់និងពុកមាត់ជាមុនសិន រួចទើបបួស ចាប់តាំងពីពេលនោះមក កាលបើសក់ដុះវែងឡើង ក៏ចងសក់នោះ ហើយទ្រង់គ្រឿងជាអ្នកមានជដាដើរទៅមក។ ព្រះពោធិសត្វក៏បានបួសជាតាបសយ៉ាងនោះដែរ។ លុះបួសហើយ មិនបានប្រព្រឹត្តអនេសនៈឡើយ គឺទ្រង់ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចង្ហាន់ដែលនាំមកពីរាជវាំង ហើយបានចម្រើនព្រហ្មវិហារធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកជាដើមថា so mettāsahagatena។

Kumārakīḷitaṃ kīḷīti aṅkena aṅkaṃ parihariyamāno kīḷi. Mālākalāpaṃ viya hi naṃ ukkhipitvāva vicariṃsu. Rañño maghadevassa putto…pe… pabbajīti imassa pabbajitadivase pañca maṅgalāni ahesuṃ. Maghadevarañño matakabhattaṃ, tassa rañño pabbajitamaṅgalaṃ, tassa puttassa chattussāpanamaṅgalaṃ, tassa puttassa uparajjamaṅgalaṃ, tassa puttassa nāmakaraṇamaṅgalanti ekasmiṃyeva samaye pañca maṅgalāni ahesuṃ, sakalajambudīpatale unnaṅgalamahosi.

ពាក្យថា Kumārakīḷitaṃ kīḷi សេចក្តីថា ត្រូវបានគេបីត្រកងពីទ្រូងមួយទៅទ្រូងមួយទៀត ហើយលេងល្បែងក្មេងៗ។ ព្រោះថា ពួកមេដោះតែងតែលើកបីព្រះអង្គដើរទៅមក ដូចជាបាច់ផ្កាយ៉ាងនោះឯង។ ត្រង់ពាក្យថា Rañño maghadevassa putto...pe... pabbaji សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃដែលព្រះរាជាអង្គនេះបួស មង្គលទាំង ៥ បានកើតឡើងព្រមគ្នា គឺ៖ ការធ្វើមតកភត្តថ្វាយព្រះបាទមឃទេវ ១, ពិធីបុណ្យបួសរបស់ព្រះរាជាអង្គនោះ ១, ពិធីលើកស្វេតច្ឆត្ររបស់ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ១, ពិធីតាំងឧបរាជរបស់ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គនោះ ១, ពិធីថ្វាយព្រះនាមរបស់ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គនោះ ១។ មង្គលទាំង ៥ នេះ បានកើតឡើងក្នុងពេលជាមួយគ្នាតែមួយ ធ្វើឲ្យមានការភ្ញាក់ផ្អើលពេញផ្ទៃនៃជម្ពូទ្វីបទាំងមូល។

311. Puttapaputtakāti puttā ca puttaputtā cāti evaṃ pavattā tassa paramparā. Pacchimako ahosīti pabbajjāpacchimako ahosi. Bodhisatto kira brahmaloke nibbatto – ‘‘pavattati nu kho taṃ mayā manussaloke nihataṃ kalyāṇavatta’’nti āvajjanto addasa – ‘‘ettakaṃ addhānaṃ pavattati, idāni na pavattissatī’’ti. Na kho panāhaṃ mayhaṃ paveṇiyā ucchijjituṃ dassāmīti attano vaṃse jātaraññoyeva aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā attano vaṃsassa nemiṃ ghaṭento viya nibbatto, tenevassa nimīti nāmaṃ ahosi. Iti so pabbajitarājūnaṃ [Pg.216] sabbapacchimako hutvā pabbajitoti pabbajjāpacchimako ahosi. Guṇehi pana atirekataro. Tassa hi sabbarājūhi atirekatarā dve guṇā ahesuṃ. Catūsu dvāresu satasahassaṃ satasahassaṃ vissajjetvā devasikaṃ dānaṃ adāsi, anuposathikassa ca dassanaṃ nivāresi. Anuposathikesu hi rājānaṃ passissāmāti gatesu dovāriko pucchati ‘‘tumhe uposathikā no vā’’ti. Ye anuposathikā honti, te nivāreti ‘‘anuposathikānaṃ rājā dassanaṃ na detī’’ti. ‘‘Mayaṃ janapadavāsino kāle bhojanaṃ kuhiṃ labhissāmā’’tipi tattha vacanokāso natthi. Catūsu hi dvāresu rājaṅgaṇe ca anekāni bhattacāṭisahassāni paṭiyattāneva honti. Tasmā mahājano icchiticchitaṭṭhāne massuṃ kāretvā nhāyitvā vatthāni parivattetvā yathārucitaṃ bhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya rañño gehadvāraṃ gacchati. Dovārikena ‘‘uposathikā tumhe’’ti pucchitapucchitā ‘‘āma āmā’’ti vadanti. Tena hi āgacchathāti pavesetvā rañño dasseti. Iti imehi dvīhi guṇehi atirekataro ahosi.

៣១១. ពាក្យថា Puttapaputtakā សេចក្តីថា គឺកូនៗ ចៅៗ និងចៅទួតៗ ជាលំដាប់វង្សត្រកូលដែលប្រព្រឹត្តទៅរបស់ព្រះអង្គ។ ពាក្យថា Pacchimako ahosi សេចក្តីថា ជាព្រះរាជាចុងក្រោយបង្អស់ក្នុងចំណោមព្រះរាជាដែលបានបួស។ ឮថា ព្រះពោធិសត្វដែលទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក កាលទ្រង់ពិចារណាថា «វ័តដ៏ល្អដែលតថាគតបានតម្កល់ទុកក្នុងមនុស្សលោក នៅតែប្រព្រឹត្តទៅដែរឬទេហ្ន៎?» ក៏បានទតឃើញថា «វ័តនោះនៅតែប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលដ៏យូរអង្វែងប៉ុណ្ណេះ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះនឹងមិនប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ»។ ទ្រង់គិតថា «តថាគតនឹងមិនបណ្តោយឲ្យប្រពៃណីរបស់តថាគតត្រូវដាច់សូន្យឡើយ» ទើបយាងមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃព្រះអគ្គមហេសីរបស់ព្រះរាជាដែលកើតក្នុងវង្សរបស់ព្រះអង្គឯង ហាក់ដូចជាការតភ្ជាប់នូវខ្នងកង់នៃវង្សត្រកូលរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ព្រះរាជកុមារនោះទើបមានព្រះនាមថា និមិ។ ព្រះរាជាអង្គនោះ ជាព្រះរាជាចុងក្រោយបង្អស់ក្នុងចំណោមព្រះរាជាដែលបានបួស ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកចុងក្រោយបង្អស់ក្នុងការបួស។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមានគុណធម៌ដ៏លើសលប់ក្រៃលែង។ ព្រោះថា ព្រះអង្គមានគុណធម៌ដ៏វិសេស ២ យ៉ាង លើសជាងព្រះរាជាទាំងពួង គឺ៖ ទ្រង់បានបរិច្ចាគទ្រព្យមួយសែនៗ ក្នុងទ្វារទាំង ៤ ដើម្បីប្រទានទានរាល់ៗថ្ងៃ ១, និងទ្រង់ហាមឃាត់មិនឲ្យអ្នកដែលមិនរក្សាឧបោសថចូលគាល់ ១។ ព្រោះថាកាលដែលពួកអ្នកមិនរក្សាឧបោសថ គិតថានឹងទៅគាល់ព្រះរាជា ឆ្មាំទ្វារតែងតែសួរថា «អ្នករាល់គ្នាជាអ្នករក្សាឧបោសថ ឬមិនមែន?»។ ជនទាំងឡាយណាដែលមិនរក្សាឧបោសថ ឆ្មាំទ្វារតែងហាមឃាត់ថា «ព្រះរាជាមិនប្រទានការចូលគាល់ដល់អ្នកដែលមិនរក្សាឧបោសថឡើយ»។ សូម្បីតែពាក្យដោះសារថា «ពួកយើងជាអ្នកស្រុកក្រៅ តើនឹងរកអាហារបរិភោគទាន់ពេលនៅឯណា?» ក៏មិនអាចនិយាយបានក្នុងទីនោះឡើយ។ ព្រោះថានៅទ្វារទាំង ៤ និងនៅលានព្រះរាជវាំង តែងតែមានឆ្នាំងបាយធំៗរាប់ពាន់ដែលគេរៀបចំទុកជាស្រេច។ ហេតុនោះ មហាជនកាលចង់កោរពុកមាត់ កក់សក់ ងូតទឹក ផ្លាស់សំពត់ថ្មីៗនៅកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នា ហើយបរិភោគអាហារតាមចិត្តចង់ រួចក៏សមាទានអង្គឧបោសថ ទើបដើរទៅកាន់ទ្វារព្រះរាជវាំង។ កាលដែលឆ្មាំទ្វារសួរម្តងហើយម្តងទៀតថា «អ្នករាល់គ្នាជាអ្នករក្សាឧបោសថមែនទេ?» ពួកគេតែងឆ្លើយថា «បាទ មែនហើយ»។ ឆ្មាំទ្វារក៏និយាយថា «បើដូច្នោះ សូមអញ្ជើញចូលមក» រួចក៏នាំចូលទៅថ្វាយបង្គំគាល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់មានគុណធម៌ដ៏លើសលប់ដោយគុណទាំង ២ យ៉ាងនេះឯង។

312. Devānaṃ tāvatiṃsānanti tāvatiṃsabhavane nibbattadevānaṃ. Te kira devā videharaṭṭhe mithilanagaravāsino rañño ovāde ṭhatvā pañca sīlāni rakkhitvā uposathakammaṃ katvā tattha nibbattā rañño guṇakathaṃ kathenti. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘devānaṃ tāvatiṃsāna’’nti.

៣១២. ពាក្យថា Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ សេចក្ដីថា ពួកទេវតាដែលកើតក្នុងភពតាវតឹង្ស។ ឮថា ពួកទេវតាទាំងនោះ កាលពីមុនជាអ្នករស់នៅក្នុងក្រុងមិថិលា ក្នុងវិទេហរដ្ឋ បានស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់ព្រះរាជា រក្សាសីល ៥ ធ្វើឧបោសថកម្ម ហើយបានទៅកើតក្នុងភពតាវតឹង្សនោះ តែងពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះរាជា។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកពួកទេវតាទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា «devānaṃ tāvatiṃsānaṃ» (របស់ពួកទេវតាជាន់តាវតឹង្ស)។

Nisinno hotīti pāsādavarassa uparigato dānañca sīlañca upaparikkhamāno nisinno hoti. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘dānaṃ nu kho mahantaṃ udāhu sīlaṃ, yadi dānaṃ mahantaṃ, ajjhottharitvā dānameva dassāmi. Atha sīlaṃ, sīlameva pūrissāmī’’ti. Tassa ‘‘idaṃ mahantaṃ idaṃ mahanta’’nti nicchituṃ asakkontasseva sakko gantvā purato pāturahosi. Tena vuttaṃ atha kho, ānanda,…pe… sammukhe pāturahosīti. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘rañño kaṅkhā uppannā, tassa kaṅkhacchedanatthaṃ pañhañca kathessāmi, idhāgamanatthāya paṭiññañca gaṇhissāmī’’ti. Tasmā gantvā sammukhe pāturahosi. Rājā adiṭṭhapubbaṃ rūpaṃ disvā bhīto ahosi lomahaṭṭhajāto. Atha naṃ sakko – ‘‘mā bhāyi, mahārāja, vissattho pañhaṃ puccha, kaṅkhaṃ te paṭivinodessāmī’’ti āha.

ពាក្យថា Nisinno hoti សេចក្ដីថា ព្រះរាជាឡើងទៅលើប្រាសាទដ៏ប្រសើរ ហើយគង់ពិចារណាអំពីទាន និងសីល។ ឮថា ព្រះរាជាមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ទានមានផលច្រើន ឬក៏សីលមានផលច្រើនហ្ន៎? បើទានមានផលច្រើន យើងនឹងគ្របសង្កត់ (គុណធម៌ដទៃ) ហើយធ្វើតែទានម្យ៉ាង។ បើសីលមានផលច្រើន យើងនឹងបំពេញតែសីលម្យ៉ាង»។ កាលដែលព្រះរាជាមិនអាចសម្រេចចិត្តបានថា «នេះមានផលច្រើន ឬនោះមានផលច្រើន» ព្រះឥន្ទ្រក៏បានយាងមកប្រាកដចំពោះព្រះភក្ត្រ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «លំដាប់នោះឯង ម្នាលអានន្ទ... បានមកប្រាកដចំពោះមុខ»។ ឮថា ព្រះឥន្ទ្រមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «សេចក្ដីសង្ស័យកើតឡើងដល់ព្រះរាជាហើយ យើងនឹងដោះស្រាយប្រស្នាដើម្បីកាត់សេចក្ដីសង្ស័យរបស់ព្រះរាជានោះ ហើយនឹងទទួលពាក្យសន្យាដើម្បីឲ្យព្រះរាជាយាងមកកាន់ទីនេះ (ឋានសួគ៌)»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះឥន្ទ្រទើបយាងមកប្រាកដចំពោះព្រះភក្ត្រ។ ព្រះរាជាបានក្រឡេកឃើញរូបដែលមិនធ្លាប់ឃើញពីមុន ក៏មានសេចក្ដីតក់ស្លុត ព្រឺរោម។ លំដាប់នោះ ព្រះឥន្ទ្រមានព្រះបន្ទូលនឹងព្រះរាជានោះថា «មហាក្សត្រដ៏ប្រសើរ ព្រះអង្គកុំខ្លាចឡើយ ចូរមានព្រះទ័យក្លាហានសួរប្រស្នាចុះ យើងនឹងបន្ទោបង់សេចក្ដីសង្ស័យរបស់ព្រះអង្គ»។

Rājā [Pg.217] –

ព្រះរាជា (ទ្រង់សួរថា)៖

‘‘Pucchāmi taṃ mahārāja, sabbabhūtānamissara;

Dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā, katamaṃ su mahapphala’’nti. –

«បពិត្រមហារាជ ជាម្ចាស់នៃសត្វលោកទាំងពួង ខ្ញុំព្រះករុណាសួរព្រះអង្គថា រវាងទាន និងព្រហ្មចរិយៈ (សីល) តើធម៌ណាមានផលច្រើនជាង?»។

Pañhaṃ pucchi. Sakko – ‘‘dānaṃ nāma kiṃ, sīlameva guṇavisiṭṭhatāya mahantaṃ. Ahañhi pubbe, mahārāja, dasavassasahassāni dasannaṃ jaṭilasahassānaṃ dānaṃ datvā pettivisayato na mutto, sīlavantā pana mayhaṃ dānaṃ bhuñjitvā brahmaloke nibbattā’’ti vatvā imā gāthā avoca –

ព្រះរាជាទ្រង់សួរប្រស្នាយ៉ាងនេះ។ ព្រះឥន្ទ្រមានព្រះបន្ទូលថា «ទាននោះតើដូចម្ដេច សីលហ្នឹងឯងទើបជាធម៌ធំដំដោយសេចក្ដីវិសេសនៃគុណ។ បពិត្រមហារាជ ព្រោះថាក្នុងជាតិមុន ខ្ញុំបានថ្វាយទានដល់ពួកជដិល ១ ម៉ឺនរូប អស់រយៈពេល ១ ម៉ឺនឆ្នាំ ក៏នៅតែមិនទាន់រួចផុតចាកប្រេតវិស័យ (គឺមិនទាន់រួចផុតចាកកាមភពដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងប្រេតវិស័យ) ចំណែកពួកជដិលអ្នកមានសីល កាលបរិភោគទានរបស់ខ្ញុំហើយ បានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក» លុះព្រះឥន្ទ្រមានព្រះបន្ទូលយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់គាថាទាំងឡាយនេះថា៖

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhati.

«បុគ្គលរមែងទៅកើតក្នុងត្រកូលក្សត្រ ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងថោកទាប (សីលថ្នាក់ទាប) រមែងទៅកើតក្នុងความเป็นទេវតា ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងមធ្យម រមែងបរិសុទ្ធ (ចាកកិលេស) ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងឧត្តម។

Na hete sulabhā kāyā, yācayogena kenaci;

Ye kāye upapajjanti, anāgārā tapassino’’ti. (jā. 2.22.429-430);

ពួកព្រហ្មទាំងនេះ បុគ្គលមិនងាយនឹងបានឡើយ ដោយសារការបូជាយញ្ញណាមួយ ពួកអ្នកបួសមិនមានផ្ទះ មានតបៈ ទើបបានទៅកើតក្នុងពួកព្រហ្មនោះ»។

Evaṃ rañño kaṅkhaṃ vinodetvā devalokagamanāya paṭiññāgahaṇatthaṃ lābhā te mahārājātiādimāha. Tattha avikampamānoti abhāyamāno. Adhivāsesīti ahaṃ mahājanaṃ kusalaṃ samādapemi, puññavantānaṃ pana vasanaṭṭhānaṃ disvā āgatena manussapathe sukhaṃ kathetuṃ hotīti adhivāsesi.

ព្រះឥន្ទ្រកាលបន្ទោបង់សេចក្ដីសង្ស័យរបស់ព្រះរាជាយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីទទួលពាក្យសន្យាក្នុងការយាងទៅកាន់ទេវលោក ទើបមានព្រះបន្ទូលថា lābhā te mahārāja (ជាលាភរបស់ព្រះអង្គហើយ មហារាជ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា avikampamāno សេចក្ដីថា មិនភ័យខ្លាច។ ពាក្យថា adhivāsesi សេចក្ដីថា ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «យើងបានដឹកនាំមហាជនឲ្យសមាទានកុសលហើយ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើយើងបានឃើញកន្លែងស្នាក់នៅរបស់ពួកអ្នកមានបុណ្យ ហើយត្រឡប់មកវិញ នឹងងាយស្រួលក្នុងការសម្តែងប្រាប់ផលនៃបុណ្យដល់ពួកមនុស្សក្នុងមនុស្សលោក» ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ទទួលព្រម។

313. Evaṃ bhaddantavāti evaṃ hotu bhaddakaṃ tava vacananti vatvā. Yojetvāti ekasmiṃyeva yuge sahassaassājānīye yojetvā. Tesaṃ pana pāṭiyekkaṃ yojanakiccaṃ natthi, manaṃ āgamma yuttāyeva honti. So pana dibbaratho diyaḍḍhayojanasatiko hoti, naddhito paṭṭhāya rathasīsaṃ paññāsayojanāni, akkhabandho paṇṇāsayojanāni, akkhabandhato paṭṭhāya pacchābhāgo paṇṇāsayojanāni, sabbo sattavaṇṇaratanamayo. Devaloko nāma uddhaṃ, manussaloko adho, tasmā heṭṭhāmukhaṃ rathaṃ pesesīti na sallakkhetabbaṃ. Yathā pana pakatimaggaṃ peseti, evameva manussānaṃ sāyamāsabhatte niṭṭhite candena saddhiṃ yuganaddhaṃ katvā pesesi, yamakacandā uṭṭhitā viya ahesuṃ. Mahājano disvā ‘‘yamakacandā uggatā’’ti āha. Āgacchante āgacchante na yamakacandā, ekaṃ vimānaṃ, na vimānaṃ, eko rathoti. Rathopi āgacchanto āgacchanto [Pg.218] pakatirathappamāṇova, assāpi pakatiassappamāṇāva ahesuṃ. Evaṃ rathaṃ āharitvā rañño pāsādaṃ padakkhiṇaṃ katvā pācīnasīhapañjaraṭṭhāne rathaṃ nivattetvā āgatamaggābhimukhaṃ katvā sīhapañjare ṭhatvāva ārohanasajjaṃ ṭhapesi.

៣១៣. ពាក្យថា evaṃ bhaddantavā សេចក្ដីថា ទេវបុត្រមាតលិពោលថា «សូមឲ្យជាយ៉ាងនោះចុះ ពាក្យរបស់ព្រះអង្គជាពាក្យល្អប្រពៃហើយ»។ ពាក្យថា yojetvā សេចក្ដីថា ទឹមសេះអាជានេយ្យ ១ ពាន់ក្បាល ក្នុងនឹមតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត សេះទាំងនោះមិនមានកិច្ចដែលត្រូវទឹមដាច់ដោយឡែកពីគ្នានោះទេ គ្រាន់តែអាស្រ័យចិត្តរបស់មាតលិទេវបុត្រ ក៏ទឹមជាប់គ្នាតែម្ដង។ ចំណែកឯទេវរថនោះ មានទំហំ ១៥០ យោជន៍ ចាប់ផ្ដើមពីកន្លែងចងនឹមទៅ ខាងក្បាលរថមានប្រវែង ៥០ យោជន៍ កន្លែងចងភ្លៅមានប្រវែង ៥០ យោជន៍ ចាប់ពីកន្លែងចងភ្លៅទៅ ផ្នែកខាងក្រោយមានប្រវែង ៥០ យោជន៍ រថទាំងមូលសម្រេចដោយរតនៈ ៧ ពណ៌។ ឈ្មោះថាទេវលោក ស្ថិតនៅខាងលើ មនុស្សលោកស្ថិតនៅខាងក្រោម ព្រោះហេតុនោះ មិនគួរយល់ថា មាតលិទេវបុត្របររថតម្រង់ចុះមកខាងក្រោមនោះទេ។ ប៉ុន្តែ មាតលិទេវបុត្របររថមកដូចជាបរតាមផ្លូវធម្មតា គឺក្នុងពេលដែលពួកមនុស្សបរិភោគអាហារពេលល្ងាចរួចហើយ ក៏បររថមកទឹមគ្នាជាមួយព្រះចន្ទ ហាក់ដូចជាព្រះចន្ទគូបានរះឡើង។ មហាជនឃើញហើយក៏និយាយថា «ព្រះចន្ទគូរះឡើងហើយ»។ កាលដែលរថខិតជិតចូលមកៗ ក៏និយាយថា «មិនមែនព្រះចន្ទគូទេ គឺវិមានមួយទេតើ» លុះជិតចូលមកទៀត ក៏និយាយថា «មិនមែនវិមានទេ គឺជារថមួយ»។ កាលដែលរថខិតជិតចូលមកដល់ ក៏មានទំហំប៉ុននឹងរថធម្មតា ពួកសេះក៏មានទំហំប៉ុននឹងសេះធម្មតាដែរ។ មាតលិបររថមកយ៉ាងនេះហើយ ធ្វើប្រទក្សិណប្រាសាទរបស់ព្រះរាជា រួចបង្វែររថត្រឡប់ទៅរកទិសដៅដែលត្រូវទៅវិញ នៅត្រង់កន្លែងសីហបញ្ជរខាងកើត ហើយឈប់រថនៅត្រង់សីហបញ្ជរនោះ រៀបចំគ្រឿងសម្រាប់ឡើងជិះរួចជាស្រេច។

Abhiruha mahārājāti rājā – ‘‘dibbayānaṃ me laddha’’nti na tāvadeva abhiruhi, nāgarānaṃ pana ovādaṃ adāsi ‘‘passatha tātā, yaṃ me sakkena devaraññā dibbaratho pesito, so ca kho na jātigottaṃ vā kulappadesaṃ vā paṭicca pesito, mayhaṃ pana sīlācāraguṇe pasīditvā pesito. Sace tumhepi sīlaṃ rakkhissatha, tumhākampi pesessati, evaṃ rakkhituṃ yuttaṃ nāmetaṃ sīlaṃ. Nāhaṃ devalokaṃ gantvā cirāyissāmi, appamattā hothā’’ti mahājanaṃ ovaditvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā rathaṃ abhiruhi. Tato mātali saṅgāhako ‘‘ahampi mahārājassa mamānucchavikaṃ karissāmī’’ti ākāsamhi dve magge dassetvā apica mahārājātiādimāha.

ពាក្យថា abhiruha mahārāja សេចក្ដីថា ព្រះរាជាមិនទាន់ឡើងជិះភ្លាមៗ ដោយគិតថា «យើងបានយានទិព្វហើយ» នោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់បានប្រទានឱវាទដល់អ្នកនគរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ចូរមើលចុះ ទេវរថទិព្វដែលព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាបញ្ជូនមកឲ្យយើងនេះ មិនមែនបញ្ជូនមកព្រោះអាស្រ័យជាតិត្រកូល ឬវង្សត្រកូលឡើយ ប៉ុន្តែបញ្ជូនមកព្រោះតែទ្រង់ជ្រះថ្លាក្នុងសីល និងអាចារគុណរបស់យើង។ ប្រសិនបើអ្នកទាំងឡាយរក្សាសីលដែរ ព្រះអង្គក៏នឹងបញ្ជូនមកឲ្យអ្នកទាំងឡាយដូចគ្នា ហេតុនោះ សីលនេះជាធម៌ដែលគួររក្សាពិតមែន។ យើងទៅកាន់ទេវលោកមិនយូរឡើយ អ្នកទាំងឡាយចូរកុំប្រមាទឡើយ» ទ្រង់ទូន្មានមហាជនយ៉ាងនេះហើយ ឲ្យមហាជនស្ថិតនៅក្នុងសីល ៥ រួចទើបឡើងគង់លើរថ។ លំដាប់នោះ មាតលិសារថីគិតថា «យើងនឹងធ្វើកិច្ចការដែលសមគួរដល់យើង ចំពោះមហារាជ» ទើបបង្ហាញផ្លូវពីរនៅលើអាកាស ហើយពោលពាក្យថា apica mahārāja (បពិត្រមហារាជ មួយទៀត...) ជាដើម។

Tattha katamenāti, mahārāja, imesu maggesu eko nirayaṃ gacchati, eko devalokaṃ, tesu taṃ katamena nemi. Yenāti yena maggena gantvā yattha pāpakammantā pāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvediyanti, taṃ ṭhānaṃ sakkā hoti passitunti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Jātakepi –

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា katamena សេចក្ដីថា បពិត្រមហារាជ ក្នុងផ្លូវទាំងពីរនេះ ផ្លូវមួយទៅកាន់នរក ផ្លូវមួយទៅកាន់ទេវលោក តើក្នុងផ្លូវទាំងនោះ ខ្ញុំព្រះករុណានាំព្រះអង្គទៅតាមផ្លូវណា? ពាក្យថា yena សេចក្ដីថា ទៅតាមផ្លូវណាហើយ ក្នុងទីណាដែលពួកសត្វអ្នកធ្វើបាបកម្ម តែងសោយផលនៃបាបកម្មទាំងឡាយ ទីនោះជាទីដែលព្រះអង្គអាចមើលឃើញបាន នេះជាអត្ថន័យ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូម្បីក្នុងជាតកក៏ត្រាស់ថា៖

‘‘Kena taṃ nemi maggena, rājaseṭṭha disampati;

Yena vā pāpakammantā, puññakammā ca ye narā’’ti. (jā. 2.22.450) –

«បពិត្រព្រះរាជាដ៏ប្រសើរ ជាម្ចាស់នៃទិស តើខ្ញុំព្រះករុណានាំព្រះអង្គទៅតាមផ្លូវណា គឺផ្លូវដែលពួកមនុស្សអ្នកធ្វើបាបកម្ម ឬផ្លូវដែលពួកមនុស្សអ្នកធ្វើបុណ្យកម្ម (ស្ថិតនៅ)?»។

Gāthāya ayamevattho. Tenevāha –

នេះជាអត្ថន័យនៃគាថានោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះរាជាត្រាស់ថា៖

‘‘Niraye tāva passāmi, āvāse pāpakamminaṃ;

Ṭhānāni luddakammānaṃ, dussīlānañca yā gatī’’ti. (jā. 2.22.451);

«យើងចង់ឃើញនរក ដែលជាទីលំនៅរបស់ពួកអ្នកធ្វើបាបកម្ម ជាទីកន្លែងរបស់ពួកអ្នកធ្វើកម្មដ៏ទ្រុស្តយង់ និងជាគតិរបស់ពួកមនុស្សទ្រុស្តសីលជាមុនសិន»។

Ubhayeneva maṃ mātali nehīti mātali dvīhi maggehi maṃ nehi, ahaṃ nirayaṃ passitukāmo devalokampīti. Paṭhamaṃ katamena nemīti. Paṭhamaṃ nirayamaggena nehīti. Tato mātali attano ānubhāvena rājānaṃ pañcadasa mahāniraye dassesi. Vitthārakathā panettha –

ពាក្យថា ubhayeneva maṃ mātali nehi សេចក្ដីថា ម្នាលមាតលិ ចូរនាំយើងទៅតាមផ្លូវទាំងពីរចុះ ព្រោះយើងចង់ឃើញទាំងនរក ចង់ឃើញទាំងទេវលោក។ (មាតលិសួរថា) «តើខ្ញុំព្រះករុណានាំទៅតាមផ្លូវណាជាមុន?»។ (ព្រះរាជាត្រាស់ថា) «ចូរនាំទៅតាមផ្លូវនរកជាមុនចុះ»។ លំដាប់នោះ មាតលិបានបង្ហាញមហានរកទាំង ១៥ ជាន់ ដល់ព្រះរាជា ដោយអានុភាពរបស់ខ្លួន។ សេចក្ដីពិស្តារក្នុងរឿងនេះ ដូចដែលត្រាស់ទុកក្នុងជាតកថា៖

‘‘Dassesi [Pg.219] mātali rañño, duggaṃ vetaraṇiṃ nadiṃ;

Kuthitaṃ khārasaṃyuttaṃ, tattaṃ aggisikhūpama’’nti. (jā. 2.22.452) –

«មាតលិទេវបុត្រ បានបង្ហាញស្ទឹងវេតរណី ដែលឆ្លងបានដោយកម្រ ជាស្ទឹងទឹកប្រៃពុះកញ្ជ្រោល ក្តៅក្រហាយ ដូចជាអណ្ដាតភ្លើង ដល់ព្រះរាជា»។

Jātake vuttanayena veditabbā. Nirayaṃ dassetvā rathaṃ nivattetvā devalokābhimukhaṃ gantvā bīraṇīdevadhītāya soṇadinnadevaputtassa gaṇadevaputtānañca vimānāni dassento devalokaṃ nesi. Tatrāpi vitthārakathā –

គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលត្រាស់ទុកក្នុងជាតកនោះឯង។ លុះបង្ហាញនរកហើយ ក៏បង្វែររថតម្រង់ទៅកាន់ទេវលោក កាលបង្ហាញវិមានទាំងឡាយរបស់នាងពុទ្ធសាសនាប៊ីរណីទេវធីតា សោណទិន្នទេវបុត្រ និងពួកគណទេវបុត្រ ក៏បាននាំទៅកាន់ទេវលោក។ សូម្បីសេចក្ដីពិស្តារក្នុងរឿងនោះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលត្រាស់ទុកក្នុងជាតកថា៖

‘‘Yadi te sutā bīraṇī jīvaloke,Āmāyadāsī ahu brāhmaṇassa;

Sā pattakāle atithiṃ viditvā,Mātāva puttaṃ sakimābhinandī;

Saṃyamā saṃvibhāgā ca,Sā vimānasmi modatī’’ti. (jā. 2.22.507) –

«នាងប៊ីរណីនោះ កាលនៅក្នុងមនុស្សលោក ជាខ្ញុំបម្រើកើតក្នុងផ្ទះរបស់ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ នាងបានឃើញភ្ញៀវ (ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ) ក្នុងពេលដែលគួរថ្វាយទាន ក៏មានចិត្តត្រេកអរក្រៃលែង ដូចជាម្តាយដែលត្រេកអរនឹងកូនប្រុសដែលមកពីចម្ងាយតែម្តង នាងជាអ្នកមានសីលសង្វរ និងការចែករំលែកទាន នាងរមែងរីករាយក្នុងវិមាននោះ»។

Jātake vuttanayeneva veditabbā.

គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលត្រាស់ទុកក្នុងជាតកនោះឯង។

Evaṃ gacchato pana tassa rathanemi vaṭṭiyā cittakūṭadvārakoṭṭhakassa ummāre pahatamatteva devanagare kolāhalaṃ ahosi. Sakkaṃ devarājānaṃ ekakaṃyeva ohāya devasaṅgho mahāsattaṃ paccuggamanamakāsi, taṃ devatānaṃ ādaraṃ disvā sakko cittaṃ sandhāretuṃ asakkonto – ‘‘abhirama, mahārāja, devesu devānubhāvenā’’ti āha. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ rājā ajja āgantvā ekadivaseneva devagaṇaṃ attano abhimukhamakāsi. Sace ekaṃ dve divase vasissati, na maṃ devā olokessantī’’ti. So usūyamāno, ‘‘mahārāja, tuyhaṃ imasmiṃ devaloke vasituṃ puññaṃ natthi, aññesaṃ puññena vasāhī’’ti iminā adhippāyena evamāha. Bodhisatto – ‘‘nāsakkhi jarasakko manaṃ sandhāretuṃ, paraṃ nissāya laddhaṃ kho pana yācitvā laddhabhaṇḍakaṃ viya hotī’’ti paṭikkhipanto alaṃ mārisātiādimāha. Jātakepi vuttaṃ –

កាលដែលព្រះរាជាយាងទៅយ៉ាងនេះ គ្រាន់តែកងចក្រនៃរថទង្គិចនឹងឧទុម្ពរ (ធ្នឹមទ្វារ) នៃខ្លោងទ្វារភ្នំចិត្តកូតភ្លាម សម្លេងគឹកកងរំពងក៏កើតមានឡើងក្នុងទេវនគរ។ ពួកទេវតាទាំងឡាយបានទុកព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាឲ្យនៅតែម្នាក់ឯង ហើយនាំគ្នាទៅទទួលព្រះមហាសត្វ ព្រះឥន្ទ្រឃើញសេចក្ដីគោរពកោតក្រែងរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះហើយ មិនអាចទប់ចិត្តច្រណែនបាន ទើបមានព្រះបន្ទូលថា «បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គត្រេកអរក្នុងពួកទេវតា ដោយអានុភាពរបស់ទេវតាចុះ»។ ឮថា ព្រះឥន្ទ្រមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះរាជានេះទើបតែយាងមកដល់ថ្ងៃនេះ ត្រឹមតែមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏ធ្វើឲ្យពួកទេវតាងាកមកស្រឡាញ់ពេញចិត្តនឹងព្រះអង្គបាត់ទៅហើយ ប្រសិនបើទ្រង់គង់នៅទីនេះមួយថ្ងៃ ឬពីរថ្ងៃទៀត ពួកទេវតាច្បាស់ជាលែងមើលមុខយើងជាមិនខាន»។ ព្រះឥន្ទ្រនោះមានចិត្តច្រណែន ទើបមានព្រះបន្ទូលដោយបំណងយ៉ាងនេះថា «បពិត្រមហារាជ ព្រះអង្គមិនមានបុណ្យដើម្បីគង់នៅក្នុងទេវលោកនេះឡើយ ចូរអាស្រ័យបុណ្យរបស់ពួកទេវតាដទៃហើយគង់នៅចុះ»។ ព្រះពោធិសត្វទ្រង់ជ្រាបថា «ព្រះឥន្ទ្រចាស់នេះមិនអាចទប់ចិត្តច្រណែនបានឡើយ ម្យ៉ាងទៀត សម្បត្តិដែលបានមកដោយអាស្រ័យអ្នកដទៃ តែងប្រៀបដូចជារបស់ដែលខ្ចីគេមកប្រើប្រាស់ដូច្នោះឯង» កាលចង់បដិសេធ ទើបមានព្រះបន្ទូលថា alaṃ mārisa (កុំឡើយ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ) ជាដើម។ សូម្បីក្នុងជាតកក៏ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘Yathā yācitakaṃ yānaṃ, yathā yācitakaṃ dhanaṃ;

Evaṃsampadameve taṃ, yaṃ parato dānapaccayā;

Na cāhametamicchāmi, yaṃ parato dānapaccayā’’ti. (jā. 2.22.585-586) –

«យានដែលខ្ចីគេមកយ៉ាងណា ទ្រព្យដែលខ្ចីគេមកយ៉ាងណា សម្បត្តិដែលបានមកព្រោះតែការឲ្យរបស់បុគ្គលដទៃ ក៏មានឧបមាដូច្នោះដែរ ខ្ញុំមិនប្រាថ្នាសម្បត្តិដែលបានមកព្រោះតែការឲ្យរបស់បុគ្គលដទៃនោះឡើយ»។

Sabbaṃ [Pg.220] vattabbaṃ. Bodhisatto pana manussattabhāvena kativāre devalokaṃ gatoti. Cattāro – mandhāturājakāle sādhinarājakāle guttilavīṇāvādakakāle nimimahārājakāleti. So mandhātukāle devaloke asaṅkhyeyyaṃ kālaṃ vasi, tasmiñhi vasamāneyeva chattiṃsa sakkā caviṃsu. Sādhinarājakāle sattāhaṃ vasi, manussagaṇanāya satta vassasatāni honti. Guttilavīṇāvādakakāle ca nimirājakāle ca muhuttamattaṃ vasi, manussagaṇanāya satta divasāni honti.

គប្បីពោលសេចក្ដីទាំងពួង។ ចោទថា ព្រះពោធិសត្វធ្លាប់ទៅកាន់ទេវលោកដោយរូបកាយជាមនុស្សចំនួនប៉ុន្មានដង? ឆ្លើយថា ចំនួន ៤ ដង គឺ ក្នុងកាលជាព្រះបាទមន្ធាតុ ១ ក្នុងកាលជាព្រះបាទសាធិនៈ ១ ក្នុងកាលជាគុត្តិតតន្ត្រីករ ១ និងក្នុងកាលជាព្រះបាទនិមិមហារាជ ១។ ព្រះពោធិសត្វនោះ កាលជាព្រះបាទមន្ធាតុ បានគង់នៅក្នុងទេវលោកអស់កាលអសង្ខេយ្យ គឺក្នុងកាលដែលព្រះអង្គគង់នៅទីនោះ ព្រះឥន្ទ្រចំនួន ៣៦ អង្គបានច្យុតទៅ។ ក្នុងកាលជាព្រះបាទសាធិនៈ បានគង់នៅអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ (តាមការរាប់របស់ទេវតា) បើគិតជាឆ្នាំមនុស្សត្រូវជា ៧ រយឆ្នាំ។ ក្នុងកាលជាគុត្តិតតន្ត្រីករ និងក្នុងកាលជាព្រះបាទនិមិ បានគង់នៅអស់រយៈពេលត្រឹមតែមួយរំពេច (មួយខណៈ) បើគិតជាថ្ងៃមនុស្សត្រូវជា ៧ ថ្ងៃ។

314. Tattheva mithilaṃ paṭinesīti paṭinetvā pakatisirigabbheyeva patiṭṭhāpesi.

៣១៤. ពាក្យថា tattheva mithilaṃ paṭinesi សេចក្ដីថា មាតលិបាននាំព្រះរាជាត្រឡប់មកកាន់ក្រុងមិថិលានោះវិញ ហើយឲ្យគង់នៅក្នុងសិរិគព្ភៈ (បន្ទប់សិរី) តាមប្រក្រតីវិញ។

315. Kaḷārajanakoti tassa nāmaṃ. Kaḷāradantatāya pana kaḷārajanakoti vutto. Na so agārasmā anagāriyaṃ pabbajīti ettakamattameva na akāsi, sesaṃ sabbaṃ pākatikameva ahosi.

៣១៥. ពាក្យថា Kaḷārajanako នេះជាព្រះនាមរបស់ព្រះរាជានោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែទ្រង់មានព្រះទន្ត (ធ្មេញ) ក្រញង់ ទើបហៅថា កឡារជនកៈ។ ពាក្យថា na so agārasmā anagāriyaṃ pabbaji សេចក្ដីថា ព្រះរាជានោះមិនមែនធ្វើត្រឹមតែការចេញសាងផ្នួសប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែរាល់វត្តប្រតិបត្តិរបស់អតីតព្រះរាជាល្អៗដទៃទៀត ព្រះអង្គក៏បានបំពេញគ្រប់គ្រាន់ទាំងអស់។

316. Samucchedo hotīti ettha kalyāṇavattaṃ ko samucchindati, kena samucchinnaṃ, ko pavatteti, kena pavattitaṃ nāma hotīti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha sīlavā bhikkhu ‘‘na sakkā mayā arahattaṃ laddhu’’nti vīriyaṃ akaronto samucchindati. Dussīlena samucchinnaṃ nāma hoti. Satta sekhā pavattenti. Khīṇāsavena pavattitaṃ nāma hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

៣១៦. ក្នុងពាក្យថា samucchedo hoti នេះ គប្បីជ្រាបការវិនិច្ឆ័យយ៉ាងនេះថា តើនរណាជាអ្នកកាត់ផ្តាច់កល្យាណវ័ត? កល្យាណវ័តត្រូវនរណាកាត់ផ្តាច់ហើយ? នរណាជាអ្នកញ៉ាំងកល្យាណវ័តឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ? កល្យាណវ័តឈ្មោះថាត្រូវនរណាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ? ក្នុងសេចក្ដីនោះ ភិក្ខុអ្នកមានសីល កាលមិនធ្វើសេចក្ដីព្យាយាមដោយគិតថា «យើងមិនអាចសម្រេចអរហត្តផលបានឡើយ» ឈ្មោះថាកំពុងកាត់ផ្តាច់កល្យាណវ័ត។ កល្យាណវ័តឈ្មោះថាត្រូវបុគ្គលទ្រុស្តសីលកាត់ផ្តាច់ហើយ។ ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ឈ្មោះថាកំពុងញ៉ាំងកល្យាណវ័តឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ កល្យាណវ័តឈ្មោះថាត្រូវព្រះខីណាស្រពឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Maghadevasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការពន្យល់សេចក្ដីនៃមឃទេវសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

4. Madhurasuttavaṇṇanā

៤. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃមធុរសូត្រ (តទៅ)។

317. Evaṃ me sutanti madhurasuttaṃ. Tattha mahākaccānoti gihikāle ujjenikarañño purohitaputto abhirūpo dassanīyo pāsādiko suvaṇṇavaṇṇo ca. Madhurāyanti evaṃnāmake nagare. Gundāvaneti kaṇhakagundāvane[Pg.221]. Avantiputtoti avantiraṭṭhe rañño dhītāya putto. Vuddho ceva arahā cāti daharaṃ arahantampi na tathā sambhāventi yathā mahallakaṃ, thero pana vuddho ceva ahosi arahā ca. Brāhmaṇā, bho kaccānāti so kira rājā brāhmaṇaladdhiko, tasmā evamāha. Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇotiādīsu jātigottādīnaṃ paññāpanaṭṭhāne brāhmaṇāva seṭṭhāti dasseti. Hīno añño vaṇṇoti itare tayo vaṇṇā hīnā lāmakāti vadati. Sukkoti paṇḍaro. Kaṇhoti kāḷako. Sujjhantīti jātigottādipaññāpanaṭṭhānesu sujjhanti. Brahmuno puttāti mahābrahmuno puttā. Orasā mukhato jātāti ure vasitvā mukhato nikkhantā, ure katvā saṃvaddhitāti vā orasā. Brahmajāti brahmato nibbattā. Brahmanimmitāti brahmunā nimmitā. Brahmadāyādāti brahmuno dāyādā. Ghosoyeva kho esoti vohāramattamevetaṃ.

៣១៧. ពាក្យថា Evaṃ me sutanti នេះ ជាមធុររ្សូត្រ។ ក្នុងមធុររ្សូត្រនោះ ពាក្យថា mahākaccānoti សេចក្តីថា ក្នុងកាលជាគ្រហស្ថ លោកជាកូនរបស់បុរោហិតរបស់ព្រះរាជាក្នុងក្រុងឧជ្ជេនី ជាអ្នកមានរូបល្អ គួររំលឹក គួរជ្រះថ្លា និងមានសម្បុរដូចមាស។ ពាក្យថា Madhurāyanti សេចក្តីថា ក្នុងនគរដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Gundāvaneti សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃល្ពាក់ឈ្មោះកណ្ហកគុន្ទាវនៈ។ ពាក្យថា Avantiputtoti សេចក្តីថា ជាបុត្ររបស់ព្រះរាជបុត្រីរបស់ព្រះរាជាក្នុងអវន្តិរដ្ឋ។ ពាក្យថា Vuddho ceva arahā cāti សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយរមែងមិនសរសើរព្រះអរហន្តដែលនៅក្មេង ដូចជាព្រះអរហន្តដែលជាចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យឡើយ ចំណែកព្រះថេរៈនេះ ជាចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យផង ជាព្រះអរហន្តផង។ ពាក្យថា Brāhmaṇā, bho kaccānāti សេចក្តីថា ឮថា ព្រះរាជានោះជាអ្នកមានលទ្ធិព្រាហ្មណ៍ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇoti ព្រះថេរៈបង្ហាញថា ក្នុងទីដែលបញ្ញត្តិជាតិនិងគោត្រជាដើម ពួកព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាបុគ្គលប្រសើរ។ ពាក្យថា Hīno añño vaṇṇoti សេចក្តីថា វណ្ណៈ ៣ ក្រៅពីនេះ ជាវណ្ណៈថោកទាប ថោកទាបបំផុត។ ពាក្យថា Sukkoti សេចក្តីថា សស្អាត។ ពាក្យថា Kaṇhoti សេចក្តីថា ខ្មៅ។ ពាក្យថា Sujjhantīti សេចក្តីថា ស្អាតបរិសុទ្ធក្នុងទីដែលបញ្ញត្តិជាតិនិងគោត្រជាដើម។ ពាក្យថា Brahmuno puttāti សេចក្តីថា ជាបុត្ររបស់មហាព្រហ្ម។ ពាក្យថា Orasā mukhato jātāti សេចក្តីថា នៅក្នុងទ្រូងហើយចេញមកតាមមាត់ ឬថា ធ្វើទុកក្នុងទ្រូងហើយចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឱរស។ ពាក្យថា Brahmajāti សេចក្តីថា កើតអំពីព្រហ្ម។ ពាក្យថា Brahmanimmitāti សេចក្តីថា ព្រហ្មនិម្មិត (បង្កើតឡើង)។ ពាក្យថា Brahmadāyādāti សេចក្តីថា ជាអ្នកទទួលមរតករបស់ព្រហ្ម។ ពាក្យថា Ghosoyeva kho esoti សេចក្តីថា ពាក្យនោះគ្រាន់តែជាវោហារ (ការហៅ) ប៉ុណ្ណោះ។

318. Ijjheyyāti samijjheyya, yattakāni dhanādīni pattheyya, tattakehissa manoratho pūreyyāti attho. Khattiyopissāssāti khattiyopi assa issariyasampattassa pubbuṭṭhāyī assa. Nesaṃ ettha kiñcīti na etesaṃ ettha kiñci.

៣១៨. ពាក្យថា Ijjheyyāti សេចក្តីថា គប្បីសម្រេច គឺថា ប្រាថ្នានូវទ្រព្យជាដើមមានប្រមាណប៉ុន្មាន បំណងប្រាថ្នារបស់ព្រះរាជានោះ គប្បីពេញលេញដោយទ្រព្យមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Khattiyopissāssāti សេចក្តីថា សូម្បីតែខត្តិយរាជដទៃ ក៏គប្បីជាអ្នកក្រោកទទួលមុន ចំពោះព្រះរាជាដែលដល់នូវភាពជាធំដោយទ្រព្យសម្បត្តិនោះ។ ពាក្យថា Nesaṃ ettha kiñcīti សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនឃើញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាណាមួយក្នុងទីនេះ នៃវណ្ណៈទាំង ៤ នេះឡើយ។

322. Āsanena vā nimanteyyāmāti nisinnāsanaṃ papphoṭetvā idha nisīdāti vadeyyāma. Abhinimanteyyāmapi nanti abhiharitvā taṃ nimanteyyāma. Tattha duvidho abhihāro vācāya ceva kāyena ca. ‘‘Tumhākaṃ icchiticchitakkhaṇe mamaṃ cīvarādīhi vadeyyātha yenattho’’ti vadanto hi vācāya abhiharitvā nimanteti nāma. Cīvarādivekallaṃ sallakkhetvā ‘‘idaṃ gaṇhathā’’ti tāni dento pana kāyena abhiharitvā nimanteti nāma. Tadubhayampi sandhāya ‘‘abhinimanteyyāmapi na’’nti āha. Rakkhāvaraṇaguttinti rakkhāsaṅkhātañceva āvaraṇasaṅkhātañca guttiṃ. Yā panesā āvudhahatthe purise ṭhapentena rakkhā, sā dhammikā nāma saṃvihitā na hoti. Yathā pana avelāya kaṭṭhahārikāpaṇṇahārikādayo vihāraṃ na pavisanti, migaluddakādayo vihārasīmāya mige vā macche vā na gaṇhanti, evaṃ saṃvidahantena dhammikā nāma saṃvihitā hoti. Taṃ sandhāyāha ‘‘dhammika’’nti.

៣២២. ពាក្យថា Āsanena vā nimanteyyāmāti សេចក្តីថា យើងគប្បីបោសច្រាសអាសនៈសម្រាប់អង្គុយ ហើយនិយាយថា សូមគង់ក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Abhinimanteyyāmapi nanti សេចក្តីថា យើងគប្បីនាំចូលទៅជិតហើយនិមន្តលោក។ ក្នុងការនាំចូលទៅជិតនោះ ការនាំចូលទៅជិតមាន ២ យ៉ាង គឺដោយវាចា ១ ដោយកាយ ១។ ម្យ៉ាងទៀត ទាយកកាលនិយាយថា "ក្នុងខណៈដែលលោកម្ចាស់ប្រាថ្នាៗ សូមលោកម្ចាស់ប្រាប់ខ្ញុំនូវចីវរជាដើមដែលត្រូវការចុះ" ឈ្មោះថា នាំចូលទៅជិតដោយវាចាហើយនិមន្ត។ ចំណែកទាយកកាលកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីខ្វះខាតចីវរជាដើម ហើយនិយាយថា "សូមលោកម្ចាស់ទទួលយកនូវរបស់នេះចុះ" ហើយប្រគេនរបស់ទាំងនោះ ឈ្មោះថា នាំចូលទៅជិតដោយកាយហើយនិមន្ត។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការនិមន្តទាំងពីរយ៉ាងនោះ ទើបត្រាស់ថា abhinimanteyyāmapi naṃ។ ពាក្យថា Rakkhāvaraṇaguttinti សេចក្តីថា ការគ្រប់គ្រងដែលពោលគឺការរក្សា និងការគ្រប់គ្រងដែលពោលគឺការការពារ។ ម្យ៉ាងទៀត ការរក្សាណាដែលធ្វើឡើងដោយការដាក់បុរសកាន់អាវុធ ការរក្សានោះមិនឈ្មោះថាជាការចាត់ចែងដោយធម៌ឡើយ។ ចំណែកការចាត់ចែងណាដែលធ្វើឡើងយ៉ាងនេះ គឺមិនឲ្យពួកស្រីរកអុស ស្រីបេះបន្លែជាដើម ចូលមកក្នុងវត្តក្នុងពេលមិនគួរ មិនឲ្យពួកព្រានព្រៃជាដើម ចាប់សត្វម្រឹគ ឬត្រីក្នុងសីមាវត្ត ការចាត់ចែងយ៉ាងនេះ ទើបឈ្មោះថាជាការចាត់ចែងដោយធម៌។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការចាត់ចែងនោះ ទើបត្រាស់ថា dhammikaṃ។

Evaṃ [Pg.222] santeti evaṃ catunnampi vaṇṇānaṃ pabbajitānaṃ pabbajitasakkārena same samāne. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ពាក្យថា Evaṃ santeti សេចក្តីថា កាលបើការធ្វើសក្ការៈចំពោះបព្វជិត ស្មើៗគ្នា ចំពោះបព្វជិតទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងវណ្ណៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Madhurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយមធុររ្សូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

5. Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā

៥. ការអធិប្បាយពន្យល់ពាក្យក្នុងពោធិរាជកុមារសូត្រ

324. Evaṃ me sutanti bodhirājakumārasuttaṃ. Tattha kokanadoti kokanadaṃ vuccati padumaṃ. So ca maṅgalapāsādo olokanakapadumaṃ dassetvā kato, tasmā kokanadoti saṅkhaṃ labhi.

៣២៤. ពាក្យថា Evaṃ me sutanti នេះ ជាពោធិរាជកុមារសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា kokanadoti សេចក្តីថា ផ្កាឈូក លោកហៅថា កោកនទៈ។ ម្យ៉ាងទៀត មង្គលប្រាសាទនោះ គេធ្វើឡើងដោយបង្ហាញផ្កាឈូកសម្រាប់មើល ព្រោះហេតុនោះ ទើបបានឈ្មោះថា កោកនទៈ។

325. Yāva pacchimasopānakaḷevarāti ettha pacchimasopānakaḷevaranti paṭhamaṃ sopānaphalakaṃ vuttaṃ. Addasā khoti olokanatthaṃyeva dvārakoṭṭhake ṭhito addasa. Bhagavā tuṇhī ahosīti ‘‘kissa nu kho atthāya rājakumārena ayaṃ mahāsakkāro kato’’ti āvajjanto puttapatthanāya katabhāvaṃ aññāsi. So hi rājakumāro aputtako, sutañcānena ahosi – ‘‘buddhānaṃ kira adhikāraṃ katvā manasā icchitaṃ labhantī’’ti. So – ‘‘sacāhaṃ puttaṃ labhissāmi, sammāsambuddho mama celappaṭikaṃ akkamissati. No ce labhissāmi, na akkamissatī’’ti patthanaṃ katvā santharāpesi. Atha bhagavā ‘‘nibbattissati nu kho etassa putto’’ti āvajjetvā ‘‘na nibbattissatī’’ti addasa.

៣២៥. ក្នុងពាក្យថា Yāva pacchimasopānakaḷevarāti នេះ ពាក្យថា pacchimasopānakaḷevaraṃ សំដៅយកកម្រាលកាំជណ្តើរដំបូងបង្អស់។ ពាក្យថា Addasā khoti សេចក្តីថា ព្រះរាជកុមារដែលឈរនៅខ្លោងទ្វារដើម្បីតែមើល ក៏បានឃើញហើយ។ ពាក្យថា Bhagavā tuṇhī ahosīti សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ពិចារណាថា "ព្រះរាជកុមារធ្វើសក្ការៈដ៏ធំនេះដើម្បីប្រយោជន៍អ្វីហ្ន៎" ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា ធ្វើឡើងដើម្បីប្រាថ្នាបុត្រ។ ព្រោះថា ព្រះរាជកុមារនោះគ្មានបុត្រ ហើយទ្រង់ធ្លាប់ឮមកថា "ឮថា ជនទាំងឡាយធ្វើអធិការកិច្ចចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយហើយ រមែងបានសម្រេចនូវរបស់ដែលប្រាថ្នាក្នុងចិត្ត"។ ព្រះរាជកុមារនោះ កាលធ្វើការប្រាថ្នាថា "បើអាត្មាអញនឹងបានបុត្រ ព្រះសម្ពុទ្ធនឹងទ្រង់ជាន់កម្រាលសំពត់របស់អាត្មាអញ បើមិនបានបុត្រទេ ព្រះអង្គនឹងមិនទ្រង់ជាន់ឡើយ" ទើបឲ្យគេក្រាលសំពត់។ គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ពិចារណាថា "បុត្ររបស់ព្រះរាជកុមារនេះ នឹងកើតមានដែរឬទេហ្ន៎" ក៏ទ្រង់ឃើញថា "នឹងមិនកើតមានឡើយ"។

Pubbe kira so ekasmiṃ dīpe vasamāno samacchandena sakuṇapotake khādi. Sacassa mātugāmo aññova bhaveyya, puttaṃ labheyya. Ubhohi pana samānacchandehi hutvā pāpakammaṃ kataṃ, tenassa putto na nibbattissatīti aññāsi. Dusse pana akkante – ‘‘buddhānaṃ adhikāraṃ katvā patthitapatthitaṃ labhantīti loke anussavo, mayā ca mahāabhinīhāro kato, na ca puttaṃ labhāmi, tucchaṃ idaṃ vacana’’nti micchāgahaṇaṃ gaṇheyya. Titthiyāpi – ‘‘natthi samaṇānaṃ akattabbaṃ nāma, celappaṭikaṃ maddantā āhiṇḍantī’’ti ujjhāyeyyuṃ[Pg.223]. Etarahi ca akkamantesu bahū bhikkhū paracittaviduno, te bhabbaṃ jānitvā akkamissanti, abhabbaṃ jānitvā na akkamissanti. Anāgate pana upanissayo mando bhavissati, anāgataṃ na jānissanti. Tesu akkamantesu sace patthitaṃ ijjhissati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce ijjhissati, – ‘‘pubbe bhikkhusaṅghassa abhinīhāraṃ katvā icchiticchitaṃ labhanti, taṃ idāni na labhanti. Teyeva maññe bhikkhū paṭipattipūrakā ahesuṃ, ime paṭipattiṃ pūretuṃ na sakkontī’’ti manussā vippaṭisārino bhavissantīti imehi kāraṇehi bhagavā akkamituṃ anicchanto tuṇhī ahosi. Sikkhāpadaṃ paññapesi ‘‘na, bhikkhave, celappaṭikā akkamitabbā’’ti (cūḷava. 268). Maṅgalatthāya paññattaṃ anakkamantesu pana akkamanatthāya anupaññattiṃ ṭhapesi – ‘‘gihī, bhikkhave, maṅgalikā, anujānāmi, bhikkhave, gihīnaṃ maṅgalatthāyā’’ti (cūḷava. 268).

ឮថា ក្នុងជាតិមុន ព្រះរាជកុមារនោះកាលរស់នៅលើកោះមួយ បានស៊ីកូនបក្សីទាំងឡាយជាមួយភរិយាដែលមានចំណង់ស្មើគ្នា។ ប្រសិនបើភរិយារបស់ព្រះរាជកុមារនោះជាស្រីដទៃវិញ ព្រះរាជកុមារគប្បីបានបុត្រ។ ប៉ុន្តែ ដោយសារអ្នកទាំងពីរមានចំណង់ស្មើគ្នាហើយធ្វើបាបកម្មរួមគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ជ្រាបថា បុត្ររបស់ព្រះរាជកុមារនោះនឹងមិនកើតមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើព្រះអង្គទ្រង់ជាន់លើសំពត់នោះ ព្រះរាជកុមារគប្បីកាន់យកនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិថា "ពាក្យល្បីក្នុងលោកថា ជនទាំងឡាយធ្វើអធិការកិច្ចចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយហើយ រមែងបានសម្រេចនូវរបស់ដែលប្រាថ្នាៗ ឯអាត្មាអញក៏បានធ្វើអភិនីហារដ៏ធំហើយដែរ តែមិនបានបុត្រសោះ ពាក្យនេះជាពាក្យទទេឥតប្រយោជន៍ឡើយ"។ សូម្បីពួកដិរ្ថីក៏គប្បីតិះដៀលថា "អំពើដែលពួកសមណៈមិនគប្បីធ្វើ មិនមានឡើយ ពួកសមណៈតែងជាន់កម្រាលសំពត់ដើរទៅមក"។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកាលឥឡូវនេះ កាលបើពួកភិក្ខុជាន់លើកម្រាលសំពត់ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលដឹងចិត្តអ្នកដទៃមានច្រើនរូប លោកដឹងថាបុគ្គលណាគួរបានបុត្រ ក៏នឹងជាន់ លោកដឹងថាបុគ្គលណាមិនគួរបានបុត្រ ក៏នឹងមិនជាន់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអនាគតកាល ឧបនិស្ស័យរបស់មនុស្សនឹងទន់ខ្សោយ ភិក្ខុទាំងឡាយនឹងមិនដឹងនូវអនាគតកាលឡើយ។ កាលបើភិក្ខុទាំងនោះជាន់លើកម្រាលសំពត់ ប្រសិនបើរបស់ដែលប្រាថ្នានឹងសម្រេច ការសម្រេចនោះជាការល្អ។ ប្រសិនបើមិនសម្រេចទេ មនុស្សទាំងឡាយនឹងមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយថា "ក្នុងកាលមុន ជនទាំងឡាយធ្វើអភិនីហារចំពោះព្រះភិក្ខុសង្ឃហើយ រមែងបានសម្រេចនូវរបស់ដែលប្រាថ្នាៗ ឯក្នុងកាលឥឡូវនេះ មិនបានសម្រេចឡើយ។ ឃើញតែពួកភិក្ខុក្នុងកាលមុនប៉ុណ្ណោះ ជាភិក្ខុពិតប្រាកដ ជាអ្នកបំពេញបដិបត្តិ ឯពួកភិក្ខុក្នុងកាលឥឡូវនេះ មិនអាចបំពេញបដិបត្តិបានឡើយ" ព្រោះហេតុទាំងឡាយនេះ ព្រះមានព្រះភាគមិនប្រាថ្នានឹងទ្រង់ជាន់ ទើបទ្រង់គង់ស្ងៀម។ ហើយទ្រង់បានបញ្ញត្តិសិក្ខាបទថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុមិនត្រូវជាន់កម្រាលសំពត់ឡើយ"។ ប៉ុន្តែ កាលបើភិក្ខុទាំងឡាយមិនជាន់លើកម្រាលសំពត់ដែលគេក្រាលដើម្បីសិរីសួស្តី ដើម្បីឲ្យភិក្ខុទាំងឡាយជាន់ ព្រះអង្គទើបទ្រង់ដាក់ចុះនូវអនុបញ្ញត្តិថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកគ្រហស្ថជាអ្នកប្រាថ្នាសិរីសួស្តី ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតឲ្យជាន់កម្រាលសំពត់ដើម្បីសិរីសួស្តីរបស់ពួកគ្រហស្ថ"។

326. Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatīti idaṃ thero vuttesu kāraṇesu tatiyaṃ kāraṇaṃ sandhāyāha. Na kho sukhena sukhanti kasmā āha? Kāmasukhallikānuyogasaññī hutvā sammāsambuddho na akkami, tasmā ahampi satthārā samānacchando bhavissāmīti maññamāno evamāha.

៣២៦. ពាក្យថា Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatīti នេះ ព្រះថេរៈសំដៅយកហេតុទី ៣ ក្នុងបណ្តាហេតុទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជកុមារពោលថា Na kho sukhena sukhanti? ព្រោះព្រះរាជកុមារសម្គាល់ថា ព្រះសម្ពុទ្ធមិនទ្រង់ជាន់ ព្រោះទ្រង់មានសេចក្តីសំគាល់ក្នុងការប្រកបខ្លួនក្នុងកាមសុខល្លិកានុយោគ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជកុមារកាលគិតថា "អាត្មាអញនឹងជាអ្នកមានចំណង់ស្មើគ្នាជាមួយព្រះសាស្តាដែរ" ទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។

327. So kho ahantiādi ‘‘yāva rattiyā pacchime yāme’’ti tāva mahāsaccake (ma. ni. 1.364 ādayo) vuttanayena veditabbaṃ. Tato paraṃ yāva pañcavaggiyānaṃ āsavakkhayā pāsarāsisutte (ma. ni. 1.272 ādayo) vuttanayena veditabbaṃ.

៣២៧. ពាក្យជាដើមថា So kho ahanti គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងមហាសច្ចកសូត្រ រហូតដល់ពាក្យថា yāva rattiyā pacchime yāmeti។ បន្ទាប់ពីនោះមក រហូតដល់ការអស់ទៅនៃអាសវៈរបស់ព្រះបញ្ចវគ្គី គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងបាសរាសិសូត្រ។

343. Aṅkusagayhe sippeti aṅkusagahaṇasippe. Kusalo ahanti cheko ahaṃ. Kassa panāyaṃ santike sippaṃ uggaṇhīti? Pitu santike, pitāpissa pitu santikeva uggaṇhi. Kosambiyaṃ kira parantaparājā nāma rajjaṃ kāresi. Rājamahesī garubhārā ākāsatale raññā saddhiṃ bālātapaṃ tappamānā rattakambalaṃ pārupitvā nisinnā hoti, eko hatthiliṅgasakuṇo ‘‘maṃsapesī’’ti maññamāno gahetvā ākāsaṃ pakkhandi. Sā ‘‘chaḍḍeyya ma’’nti bhayena nissaddā ahosi, so taṃ pabbatapāde rukkhaviṭape ṭhapesi. Sā pāṇissaraṃ karontī mahāsaddamakāsi. Sakuṇo [Pg.224] palāyi, tassā tattheva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Tiyāmarattiṃ deve vassante kambalaṃ pārupitvā nisīdi. Tato ca avidūre tāpaso vasati. So tassā saddena aruṇe uggate rukkhamūlaṃ āgato jātiṃ pucchitvā nisseṇiṃ bandhitvā otāretvā attano vasanaṭṭhānaṃ netvā yāguṃ pāyesi. Dārakassa meghautuñca pabbatautuñca gahetvā jātattā udenoti nāmaṃ akāsi. Tāpaso phalāphalāni āharitvā dvepi jane posesi.

៣៤៣. ពាក្យថា Aṅkusagayhe sippeti សេចក្តីថា ក្នុងសិល្បៈនៃការកាន់ក្ងុក (ដំរី)។ ពាក្យថា Kusalo ahanti សេចក្តីថា ខ្ញុំជាអ្នកឈ្លាសវៃ។ ចុះព្រះរាជកុមារនេះរៀនសិល្បៈនេះក្នុងសំណាក់របស់នរណា? រៀនក្នុងសំណាក់របស់ព្រះបិតា សូម្បីព្រះបិតារបស់ព្រះអង្គ ក៏រៀនក្នុងសំណាក់របស់ព្រះបិតារបស់ព្រះអង្គដែរ។ ឮថា ក្នុងក្រុងកោសម្ពី មានព្រះរាជាព្រះនាម បរន្តបៈ ទ្រង់សោយរាជ្យ។ ព្រះអគ្គមហេសីមានគភ៌ទម្ងន់ គង់កំដៅថ្ងៃខ្ចីជាមួយព្រះរាជានៅលើអាកាសតលៈ (ថ្នាក់លើនៃប្រាសាទ) ទ្រង់ដណ្តប់សំពត់កម្ពលពណ៌ក្រហម គ្រានោះ មានសត្វបក្សីហត្ថីលិង្គមួយ គិតថា "ជាដុំសាច់" ក៏ឆាបយកហោះទៅលើអាកាស។ ព្រះនាងខ្លាចក្រែងសត្វនោះទម្លាក់ខ្លួនចុះ ក៏ទ្រង់នៅស្ងៀមមិនធ្វើសំឡេង សត្វនោះក៏នាំព្រះនាងទៅដាក់លើប្រគាបឈើទៀបជើងភ្នំ។ ព្រះនាងទ្រង់ទះព្រះហស្តធ្វើសំឡេងយ៉ាងខ្លាំង។ សត្វបក្សីក៏ហើររត់ទៅ ព្រះនាងក៏ទ្រង់ប្រសូតបុត្រក្នុងទីនោះឯង។ កាលព្រះពិរុណបង្អុរចុះអស់រាត្រីទាំង ៣ យាម ព្រះនាងទ្រង់ដណ្តប់សំពត់កម្ពលគង់នៅ។ ក្នុងទីមិនឆ្ងាយអំពីទីនោះ មានតាបសមួយរូបរស់នៅ។ តាបសនោះឮសំឡេងរបស់ព្រះនាង លុះព្រះអរុណរះឡើង ក៏ដើរមកកាន់គល់ឈើ សួររកជាតិត្រកូល ហើយចងជណ្តើរឡើងទៅទទួលយកព្រះនាងចុះមក នាំទៅកាន់កន្លែងស្នាក់នៅរបស់ខ្លួន ហើយឲ្យសោយបបរ។ តាបសបានដាក់ឈ្មោះកុមារនោះថា ឧទេន ព្រោះកើតឡើងដោយយកតាមរដូវមេឃ (ភ្លៀង) និងរដូវភ្នំ។ តាបសតែងរកផលាផលមកចិញ្ចឹមមនុស្សទាំងពីរនាក់នោះ។

Sā ekadivasaṃ tāpasassa āgamanavelāya paccuggamanaṃ katvā itthikuttaṃ dassetvā tāpasaṃ sīlabhedaṃ āpādesi. Tesaṃ ekato vasantānaṃ kāle gacchante parantaparājā kālaṃ akāsi. Tāpaso rattibhāge nakkhattaṃ oloketvā rañño matabhāvaṃ ñatvā – ‘‘tuyhaṃ rājā mato, putto te kiṃ idha vasituṃ icchati, udāhu pettike rajje chattaṃ ussāpetu’’nti pucchi. Sā puttassa ādito paṭṭhāya sabbaṃ pavattiṃ ācikkhitvā chattaṃ ussāpetukāmatañcassa ñatvā tāpasassa ārocesi. Tāpaso ca hatthiganthasippaṃ jānāti, kutonena laddhaṃ? Sakkassa santikā. Pubbe kirassa sakko upaṭṭhānaṃ āgantvā ‘‘kena kilamathā’’ti pucchi. So ‘‘hatthiparissayo atthī’’ti ārocesi. Tassa sakko hatthiganthañceva vīṇakañca datvā ‘‘palāpetukāmatāya sati imaṃ tantiṃ vādetvā imaṃ silokaṃ vadeyyātha, pakkositukāmatāya sati imaṃ silokaṃ vadeyyāthā’’ti āha. Tāpaso taṃ sippaṃ kumārassa adāsi. So ekaṃ vaṭarukkhaṃ abhiruhitvā hatthīsu āgatesu tantiṃ vādetvā silokaṃ vadati, hatthī bhītā palāyiṃsu.

ថ្ងៃមួយ ក្នុងពេលដែលតាបសត្រឡប់មកវិញ ព្រះនាងបានធ្វើការទទួល ហើយបង្ហាញនូវមាយាស្រី ធ្វើឲ្យតាបសទ្រុស្តសីល។ កាលអ្នកទាំងពីររស់នៅជាមួយគ្នា កាលវេលាកន្លងទៅ ព្រះបាទបរន្តបៈក៏ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅ។ តាបសពិនិត្យមើលនក្ខត្តឫក្សក្នុងវេលាយប់ ដឹងថាព្រះរាជាសោយទិវង្គតហើយ ទើបសួរថា "ព្រះរាជារបស់នាងសោយទិវង្គតហើយ កូនរបស់នាងប្រាថ្នានឹងរស់នៅក្នុងទីនេះ ឬក៏ប្រាថ្នានឹងលើកស្វេតច្ឆត្រក្នុងរាជសម្បត្តិរបស់ព្រះបិតា?"។ ព្រះនាងប្រាប់រឿងរ៉ាវទាំងអស់តាំងពីដើមដល់កូន ហើយដឹងថាបុត្រប្រាថ្នានឹងលើកស្វេតច្ឆត្រ ទើបប្រាប់ដល់តាបស។ ម្យ៉ាងទៀត តាបសនោះចេះសិល្បៈមន្តដំរី (ហត្ថីកន្តមន្ត) ចុះតាបសបានមន្តនោះមកពីណា? បានមកពីសំណាក់ព្រះឥន្ទ្រ។ ឮថា ក្នុងកាលមុន ព្រះឥន្ទ្របានយាងមកបម្រើហើយសួរថា "លោកម្ចាស់លំបាកដោយសារអ្វី?" តាបសប្រាប់ថា "មានភ័យអំពីដំរី"។ ព្រះឥន្ទ្រទើបប្រគល់មន្តដំរី និងពិណតូចមួយដល់តាបសនោះ ហើយប្រាប់ថា "កាលបើប្រាថ្នានឹងឲ្យដំរីរត់ទៅ សូមដេញខ្សែពិណនេះហើយសូត្រគាថានេះ កាលបើប្រាថ្នានឹងហៅដំរីមក សូមសូត្រគាថានេះ"។ តាបសបានប្រគល់សិល្បៈនោះដល់កុមារ។ កុមារនោះឡើងទៅលើដើមជ្រៃមួយ លុះពួកដំរីមកដល់ ក៏ដេញខ្សែពិណហើយសូត្រគាថា ពួកដំរីក៏ភ័យខ្លាចរត់ទៅអស់។

So sippassa ānubhāvaṃ ñatvā punadivase pakkosanasippaṃ payojesi. Jeṭṭhakahatthī āgantvā khandhaṃ upanāmesi. So tassa khandhagato yuddhasamatthe taruṇahatthī uccinitvā kambalañca muddikañca gahetvā mātāpitaro vanditvā nikkhanto anupubbena taṃ taṃ gāmaṃ pavisitvā – ‘‘ahaṃ rañño putto, sampattiṃ atthikā āgacchantū’’ti janasaṅgahaṃ katvā nagaraṃ parivāretvā – ‘‘ahaṃ rañño putto, mayhaṃ chattaṃ dethā’’ti asaddahantānaṃ kambalañca muddikañca dassetvā chattaṃ ussāpesi. So hatthivittako hutvā ‘‘asukaṭṭhāne sundaro hatthī atthī’’ti vutte gantvā gaṇhāti. Caṇḍapajjoto [Pg.225] ‘‘tassa santike sippaṃ gaṇhissāmī’’ti kaṭṭhahatthiṃ payojetvā tassa anto yodhe nisīdāpetvā taṃ hatthiṃ gahaṇatthāya āgataṃ gaṇhitvā tassa santike sippaṃ gahaṇatthāya dhītaraṃ uyyojesi. So tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetvā taṃ gahetvā attano nagaraṃyeva agamāsi. Tassā kucchiyaṃ uppanno ayaṃ bodhirājakumāro attano pitu santike sippaṃ uggaṇhi.

ព្រះរាជកុមារឧទេននោះ ដឹងនូវអានុភាពនៃសិល្បសាស្ត្រហើយ ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏បានផ្សំមន្តហៅដំរី។ ដំរីមេហ្វូង (ដំរីធំ) មកហើយ ក៏បន្ទាបកញ្ចឹងកថ្វាយ។ ព្រះរាជកុមារនោះ ឡើងគង់លើកញ្ចឹងកដំរីនោះហើយ ក៏ជ្រើសរើសយកដំរីស្ទាវទាំងឡាយដែលមានសមត្ថភាពក្នុងចម្បាំង កាន់យកនូវសំពត់កម្ពល និងព្រះទម្រង់ សំពះលាមាតាបិតា ហើយចេញដំណើរទៅ ចូលទៅកាន់ស្រុកភូមិទាំងឡាយនោះៗតាមលំដាប់ រួចធ្វើការសង្គ្រោះប្រជានុរាស្ត្រថា «យើងជាបុត្ររបស់ព្រះរាជា ជនទាំងឡាយណាដែលប្រាថ្នានូវសម្បត្តិ ចូរមកចុះ» ហើយបានឡោមព័ទ្ធនគរ (កោសម្ពី) រួចប្រកាសថា «យើងជាបុត្ររបស់ព្រះរាជា ចូរថ្វាយស្វេតច្ឆត្រដល់យើង» កាលបើពួកជនមិនជឿ ក៏បង្ហាញសំពត់កម្ពល និងព្រះទម្រង់ រួចលើកស្វេតច្ឆត្រឡើង។ ព្រះរាជកុមារនោះ ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងដំរី កាលបើពួកជនក្រាបទូលថា «ក្នុងទីឯណោះ មានដំរីល្អ» ក៏យាងទៅចាប់យក។ ព្រះបាទចណ្ឌបជ្ជោត ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «យើងនឹងរៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់របស់ទ្រង់» ទើបចាត់ចែងធ្វើដំរីឈើ ហើយឲ្យពួកយោធាអង្គុយនៅក្នុងពោះដំរីឈើនោះ រួចចាប់យកព្រះបាទឧទេនដែលយាងមកដើម្បីចាប់ដំរីនោះ ហើយបានបញ្ជូនព្រះរាជបុត្រីទៅ ដើម្បីរៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់របស់ទ្រង់។ ព្រះបាទឧទេននោះ បានរួមរស់ជាមួយនាង រួចនាំនាងរត់ទៅកាន់ព្រះនគររបស់ព្រះអង្គវិញ។ ព្រះពោធិរាជកុមារនេះ ចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃព្រះនាងនោះ ហើយបានរៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់នៃព្រះវររាជបិតារបស់ព្រះអង្គ។

344. Padhāniyaṅgānīti padhānaṃ vuccati padahanabhāvo, padhānamassa atthīti padhāniyo. Padhāniyassa bhikkhuno aṅgānīti padhāniyaṅgāni. Saddhoti saddhāya samannāgato. Sā panesā āgamanasaddhā adhigamasaddhā okappanasaddhā pasādasaddhāti catubbidhā. Tattha sabbaññubodhisattānaṃ saddhā abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā āgamanasaddhā nāma. Ariyasāvakānaṃ paṭivedhena adhigatattā adhigamasaddhā nāma. Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṃ okappanasaddhā nāma. Pasāduppatti pasādasaddhā nāma, idha pana okappanasaddhā adhippetā. Bodhinti catumaggañāṇaṃ. Taṃ suppaṭividdhaṃ tathāgatenāti saddahati, desanāsīsameva cetaṃ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā. Yassa hi buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānaṃ vīriyaṃ ijjhati.

៣៤៤. ពាក្យថា Padhāniyaṅgāni (អង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម) សេចក្តីថា ពាក្យថា Padhāna គឺពោលសំដៅលើភាវៈនៃបុគ្គលអ្នកតាំងសេចក្តីព្យាយាម (ការបំពេញកម្មដ្ឋាន)។ ភិក្ខុណាមានសេចក្តីព្យាយាមនោះ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា Padhāniya។ អង្គទាំងឡាយនៃភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាម ឈ្មោះថា Padhāniyaṅgāni (អង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម)។ ពាក្យថា Saddho គឺប្រកបដោយសទ្ធា។ សទ្ធានោះមាន ៤ យ៉ាងគឺ អាគមនសទ្ធា ១ អធិគមសទ្ធា ១ ឱកប្បនសទ្ធា ១ បសាទសទ្ធា ១។ ក្នុងសទ្ធាទាំង ៤ យ៉ាងនោះ សទ្ធារបស់ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយអ្នកមានសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដែលមានមកតាំងពីការធ្វើអភិនីហារ (ការប្រាថ្នាពុទ្ធភូមិ) ឈ្មោះថា អាគមនសទ្ធា។ សទ្ធារបស់ព្រះអរិយសាវ័កទាំងឡាយ ដែលបានសម្រេចដោយការចាក់ធ្លុះ (នូវអរិយសច្ច) ឈ្មោះថា អធិគមសទ្ធា។ ជំនឿជឿស៊ប់ដោយសភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រ កាលបើមានគេពោលថា ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ ឈ្មោះថា ឱកប្បនសទ្ធា។ ការកើតឡើងនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ឈ្មោះថា បសាទសទ្ធា ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ (ពោធិរាជកុមារសូត្រ) សំដៅយកឱកប្បនសទ្ធា។ ពាក្យថា Bodhi បានដល់មគ្គញ្ញាណទាំង ៤។ ភិក្ខុជឿថា មគ្គញ្ញាណនោះ ព្រះតថាគតបានត្រាស់ដឹងល្អហើយ នេះគ្រាន់តែជាប្រធាននៃការសម្តែងធម៌ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដោយអង្គ (គឺសទ្ធា) នេះ ទ្រង់សំដៅយកសទ្ធាក្នុងព្រះរតនត្រ័យទាំង ៣ ដែរ។ ព្រោះថា សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើមរបស់ភិក្ខុណាខ្លាំងក្លា សេចក្តីព្យាយាមរបស់ភិក្ខុនោះរមែងសម្រេច។

Appābādhoti arogo. Appātaṅkoti niddukkho. Samavepākiniyāti samavipācaniyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Nātisītāya nāccuṇhāyāti atisītagahaṇiko hi sītabhīrū hoti, accuṇhagahaṇiko uṇhabhīrū, tesaṃ padhānaṃ na ijjhati. Majjhimagahaṇikassa ijjhati. Tenāha ‘‘majjhimāya padhānakkhamāyā’’ti. Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattāti yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā. Udayatthagāminiyāti udayañca atthañca gantuṃ paricchindituṃ samatthāya, etena paññāsalakkhaṇapariggāhikaṃ udayabbayañāṇaṃ vuttaṃ. Ariyāyāti parisuddhāya. Nibbedhikāyāti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṃ samatthāya. Sammādukkhakkhayagāminiyāti tadaṅgavasena kilesānaṃ pahīnattā yaṃ dukkhaṃ khīyati, tassa dukkhassa khayagāminiyā. Iti sabbehipi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā. Duppaññassa hi padhānaṃ na ijjhati. Imāni ca pañca padhāniyaṅgāni lokiyāneva veditabbāni.

ពាក្យថា Appābādho គឺមិនមានរោគ។ ពាក្យថា Appātaṅko គឺមិនមានទុក្ខ (មិនមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយ)។ ពាក្យថា Samavepākiniyā គឺញ៉ាំងអាហារឲ្យរលាយស្មើគ្នា។ ពាក្យថា Gahaṇiyā គឺប្រកបដោយតេជោធាតុដែលកើតអំពីកម្ម។ ពាក្យថា Nātisītāya nāccuṇhāyā សេចក្តីថា ជនដែលមានធាតុភ្លើងត្រជាក់ពេក រមែងជាអ្នកខ្លាចត្រជាក់ ជនដែលមានធាតុភ្លើងក្តៅពេក រមែងជាអ្នកខ្លាចក្តៅ សេចក្តីព្យាយាមរបស់ជនទាំងនោះរមែងមិនសម្រេចឡើយ។ សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលដែលមានធាតុភ្លើងកណ្តាល ទើបសម្រេចបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «majjhimāya padhānakkhamāya» (មានធាតុភ្លើងកណ្តាលល្មមដល់សេចក្តីព្យាយាម)។ ពាក្យថា Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā គឺអ្នកសម្តែងខ្លួនតាមពិត គឺបើកចំហនូវទោស (កំហុស) របស់ខ្លួនតាមពិត។ ពាក្យថា Udayatthagāminiyā គឺអាចដើម្បីដឹង និងកំណត់នូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ (នៃឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥) ដោយបទនេះ ទ្រង់សម្តែងនូវឧទយព្វយញ្ញាណដែលកំណត់ដោយលក្ខណៈ ៥០។ ពាក្យថា Ariyāyā គឺដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Nibbedhikāyā គឺអាចដើម្បីចាក់ធ្លុះនូវគំនរលោភៈជាដើមដែលមិនធ្លាប់ចាក់ធ្លុះពីមុនមក។ ពាក្យថា Sammādukkhakkhayagāminiyā គឺប្រកបដោយបញ្ញាជាគ្រឿងទៅដល់ការអស់ទៅនៃទុក្ខដោយប្រពៃ គឺវិបស្សនាបញ្ញាដែលជាហេតុនាំទៅដល់ការអស់ទៅនៃទុក្ខនោះ ព្រោះការលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយដោយតទង្គប្បហាន។ ដូច្នេះ ដោយបទទាំងអស់នេះ ទ្រង់សម្តែងតែវិបស្សនាបញ្ញាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលអ្នកឥតបញ្ញា រមែងមិនសម្រេចឡើយ។ ម៉្យាងទៀត អង្គនៃសេចក្តីព្យាយាមទាំង ៥ នេះ គប្បីដឹងថាជាលោកិយធម៌ពិតប្រាកដ។

345. Sāyamanusiṭṭho [Pg.226] pāto visesaṃ adhigamissatīti atthaṅgate sūriye anusiṭṭho aruṇuggamane visesaṃ adhigamissati. Pātamanusiṭṭho sāyanti aruṇuggamane anusiṭṭho sūriyatthaṅgamanavelāyaṃ. Ayañca pana desanā neyyapuggalavasena vuttā. Dandhapañño hi neyyapuggalo sattahi divasehi arahattaṃ pāpuṇāti, tikkhapañño ekadivasena, sesadivase majjhimapaññāvasena veditabbaṃ. Aho buddho aho dhammo aho dhammassa svākkhātatāti yasmā buddhadhammānaṃ uḷāratāya dhammassa ca svākkhātatāya pāto kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā sāyaṃ arahattaṃ pāpuṇāti, tasmā pasaṃsanto evamāha. Yatra hi nāmāti vimhayatthe nipāto.

៣៤៥. ពាក្យថា Sāyamanusiṭṭho pāto visesaṃ adhigamissatīti សេចក្តីថា បុគ្គលដែលព្រះអង្គប្រដៅក្នុងពេលល្ងាច កាលព្រះអាទិត្យអស្តង្គតហើយ រមែងសម្រេចគុណវិសេស (មានឈាន និងមគ្គជាដើម) ក្នុងពេលព្រឹកព្រលឹម កាលអរុណរះឡើង។ ពាក្យថា Pātamanusiṭṭho sāyanti សេចក្តីថា បុគ្គលដែលព្រះអង្គប្រដៅក្នុងពេលព្រឹកព្រលឹម កាលអរុណរះឡើង រមែងសម្រេចគុណវិសេសក្នុងពេលល្ងាច ជាវេលាដែលព្រះអាទិត្យអស្តង្គត។ ម៉្យាងទៀត ទេសនានេះ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។ ព្រោះថា នេយ្យបុគ្គលអ្នកមានបញ្ញាទន់ រមែងសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងរយៈពេល ៧ ថ្ងៃ ជនអ្នកមានបញ្ញាមុតមាំ រមែងសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងរយៈពេល ១ ថ្ងៃ ចំណែកថ្ងៃដែលនៅសល់ (៦ ថ្ងៃ ៥ ថ្ងៃ ៤ ថ្ងៃ ៣ ថ្ងៃ ២ ថ្ងៃ) គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃបុគ្គលមានបញ្ញាកណ្តាល។ ពាក្យថា Aho buddho aho dhammo aho dhammassa svākkhātatā សេចក្តីថា ព្រោះតែភាពឧត្តុង្គឧត្តមនៃព្រះពុទ្ធ និងព្រះធម៌ និងព្រោះតែព្រះធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងទុកល្អហើយ បុគ្គលបានស្តាប់កម្មដ្ឋានក្នុងពេលព្រឹក ហើយសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងពេលល្ងាច ព្រោះហេតុនោះ ព្រះពោធិរាជកុមារកាលនឹងសរសើរ ទើបក្រាបទូលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Yatra hi nāma នេះ ជាសព្ទនិបាត ក្នុងន័យអស្ចារ្យ។

346. Kucchimatīti āpannasattā. Yo me ayaṃ, bhante, kucchigatoti kiṃ panevaṃ saraṇaṃ gahitaṃ hotīti. Na hoti. Acittakasaraṇagamanaṃ nāma natthi, ārakkho panassa paccupaṭṭhitova hoti. Atha naṃ yadā mahallakakāle mātāpitaro, – ‘‘tāta, kucchigatameva taṃ saraṇaṃ gaṇhāpayimhā’’ti sārenti, so ca sallakkhetvā ‘‘ahaṃ saraṇaṃ gato upāsako’’ti satiṃ uppādeti, tadā saraṇaṃ gahitaṃ nāma hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

៣៤៦. ពាក្យថា Kucchimatī គឺស្ត្រីមានគភ៌ (ស្ត្រីមានសត្វកើតក្នុងផ្ទៃ)។ ពាក្យថា Yo me ayaṃ, bhante, kucchigato សេចក្តីថា សួរថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ តើឈ្មោះថាបានកាន់យកនូវសរណគមន៍ដែរឬទេ? ឆ្លើយថា មិនទាន់ឈ្មោះថាបានកាន់យកឡើយ។ ព្រោះថា សរណគមន៍ដែលមិនមានចិត្ត (មិនដឹងក្តី) មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែការគ្រប់គ្រងការពាររមែងប្រាកដដល់ទារកនោះពិតមែន។ លុះដល់ពេលទារកនោះធំឡើង កាលណាមាតាបិតារំលឹកថា «កូនអើយ កាលកូននៅក្នុងផ្ទៃ មាតាបិតាបានឲ្យកូនកាន់យកសរណគមន៍រួចហើយ» កូននោះរំលឹកតាមហើយកើតសតិឡើងថា «យើងជាឧបាសកអ្នកដល់នូវសរណគមន៍» ក្នុងកាលនោះ ទើបឈ្មោះថាបានកាន់យកសរណគមន៍។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង ងាយយល់ណាស់។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ការអធិប្បាយពោធិរាជកុមារសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

6. Aṅgulimālasuttavaṇṇanā

៦. ការអធិប្បាយអង្គុលិមាលសូត្រ

347. Evaṃ me sutanti aṅgulimālasuttaṃ. Tattha aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāretīti kasmā dhāreti? Ācariyavacanena. Tatrāyaṃ anupubbikathā –

៣៤៧. ពាក្យផ្តើមថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺអង្គុលិមាលសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāreti (ទ្រទ្រង់នូវកម្រងម្រាមដៃ) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាទ្រទ្រង់? ឆ្លើយថា ព្រោះពាក្យរបស់អាចារ្យ។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវតាមលំដាប់ដូចតទៅនេះ៖

Ayaṃ kira kosalarañño purohitassa mantāṇiyā nāma brāhmaṇiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Brāhmaṇiyā rattibhāge gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Tassa mātukucchito nikkhamanakāle sakalanagare āvudhāni pajjaliṃsu, rañño maṅgalasakuntopi sirisayane ṭhapitā asilaṭṭhipi [Pg.227] pajjali. Brāhmaṇo nikkhamitvā nakkhattaṃ olokento coranakkhattena jātoti rañño santikaṃ gantvā sukhaseyyabhāvaṃ pucchi.

ឮថា អង្គុលិមាលនេះ បានចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃនាងព្រាហ្មណីឈ្មោះ មន្តានី ជាភរិយារបស់បុរោហិតនៃព្រះបាទកោសល។ នាងព្រាហ្មណីនោះមានការឈឺពោះសម្រាលកូនក្នុងវេលាយប់។ ក្នុងខណៈដែលកុមារនោះប្រសូតចាកផ្ទៃមាតា គ្រឿងសស្ត្រាវុធទាំងឡាយក្នុងបុរីទាំងមូលក៏ភ្លឺរន្ទាលឡើង សូម្បីតែព្រះខ័នមង្គលដែលតម្កល់ទុកលើសិរិសយនៈ (ក្រឡាព្រះបន្ទំ) របស់ព្រះរាជា ក៏ភ្លឺរន្ទាលឡើងដែរ។ ព្រាហ្មណ៍ជាឪពុក ចេញទៅក្រៅហើយពិនិត្យមើលផ្កាយ ដឹងថា «កូនអញកើតក្នុងចោរនក្ខត្តឫក្ស (ឫក្សចោរ)» ទើបដើរទៅកាន់សំណាក់ព្រះរាជា ហើយក្រាបទូលសួរពីសុខទុក្ខនៃការសេយ្យាស (ការផ្ទំ)។

Rājā ‘‘kuto, me ācariya, sukhaseyyā? Mayhaṃ maṅgalāvudhaṃ pajjali, rajjassa vā jīvitassa vā antarāyo bhavissati maññe’’ti. Mā bhāyi, mahārāja, mayhaṃ ghare kumāro jāto, tassānubhāvena na kevalaṃ tuyhaṃ nivesane, sakalanagarepi āvudhāni pajjalitānīti. Kiṃ bhavissati ācariyāti? Coro bhavissati mahārājāti. Kiṃ ekacorako, udāhu rajjadūsako coroti? Ekacorako devāti. Evaṃ vatvā ca pana rañño manaṃ gaṇhitukāmo āha – ‘‘māretha naṃ devā’’ti. Ekacorako samāno kiṃ karissati? Karīsasahassakhette ekasālisīsaṃ viya hoti, paṭijaggatha nanti. Tassa nāmaggahaṇaṃ gaṇhantā sayane ṭhapitamaṅgalaasilaṭṭhi, chadane ṭhapitā sarā, kappāsapicumhi ṭhapitaṃ tālavaṇṭakaraṇasatthakanti ete pajjalantā kiñci na hiṃsiṃsu, tasmā ahiṃsakoti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ sippuggahaṇakāle takkasīlaṃ pesayiṃsu.

ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ម្នាលអាចារ្យ យើងនឹងមានសេចក្តីសុខក្នុងការផ្ទំអំពីណា? គ្រឿងមង្គលសស្ត្រាវុធរបស់យើងបានភ្លឺរន្ទាលឡើង យល់សប្តិថា នឹងមានអន្តរាយដល់រាជសម្បត្តិ ឬដល់ជីវិតរបស់យើងជាមិនខាន»។ ព្រាហ្មណ៍ក្រាបទូលថា «បពិត្រមហារាជ សូមកុំព្រួយព្រះហឫទ័យឡើយ មានកុមារម្នាក់ប្រសូតក្នុងផ្ទះរបស់ទូលព្រះបង្គំ ដោយអានុភាពនៃកុមារនោះ មិនមែនភ្លឺរន្ទាលតែក្នុងព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែគ្រឿងសស្ត្រាវុធក្នុងបុរីទាំងមូលក៏ភ្លឺរន្ទាលឡើងដែរ»។ ព្រះរាជាសួរថា «ម្នាលអាចារ្យ តើនឹងមានអ្វីកើតឡើង?»។ ព្រាហ្មណ៍ក្រាបទូលថា «បពិត្រមហារាជ គេនឹងទៅជាចោរ»។ ព្រះរាជាសួរថា «តើជាចោរម្នាក់ឯង ឬជាចោរបំផ្លាញនគរ?»។ ព្រាហ្មណ៍ក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព គឺចោរម្នាក់ឯងប៉ុណ្ណោះ»។ លុះក្រាបទូលយ៉ាងនេះហើយ ព្រាហ្មណ៍កាលចង់ដឹងព្រះហឫទ័យព្រះរាជា ទើបក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព សូមព្រះអង្គសម្លាប់កុមារនោះចោលទៅ»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «កាលបើវាជាចោរម្នាក់ឯង តើវាអាចធ្វើអ្វីបាន? ប្រៀបដូចជាស្រូវសាលីមួយកួរក្នុងស្រែទំហំមួយពាន់ករីស (ប្រហែល ១០០០ ប្លង់) ប៉ុណ្ណោះ ចូរអ្នករាល់គ្នាចិញ្ចឹមវារក្សាទុកចុះ»។ កាលពួកញាតិធ្វើការតាំងនាមឲ្យកុមារនោះ ឃើញថា ព្រះខ័នមង្គលដែលតម្កល់លើសយនៈក្តី ព្រួញទាំងឡាយដែលតម្កល់លើដំបូលក្តី កាំបិតតូចសម្រាប់ធ្វើផ្លិតស្លឹកត្នោតដែលតម្កល់ក្នុងដុំសំឡីក្តី គ្រឿងសស្ត្រាវុធទាំងនេះ ទោះបីភ្លឺរន្ទាលឡើង ក៏មិនបានបៀតបៀនដល់អ្នកណាម្នាក់ឡើយ ហេតុនោះ ទើបគេតាំងនាមកុមារនោះថា អហិំសកៈ (អ្នកមិនបៀតបៀន)។ លុះដល់ពេលត្រូវរៀនសិល្បសាស្ត្រ ពួកញាតិក៏បញ្ជូនកុមារនោះទៅកាន់នគរតក្កសិលា។

So dhammantevāsiko hutvā sippaṃ paṭṭhapesi. Vattasampanno kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī ahosi. Sesaantevāsikā bāhirakā ahesuṃ. Te – ‘‘ahiṃsakamāṇavakassa āgatakālato paṭṭhāya mayaṃ na paññāyāma, kathaṃ naṃ bhindeyyāmā’’ti? Nisīditvā mantayantā – ‘‘sabbehi atirekapaññattā duppaññoti. Na sakkā vattuṃ, vattasampannattā dubbattoti. Na sakkā vattuṃ, jātisampannattā dujjātoti na sakkā vattuṃ, kinti karissāmā’’ti? Tato ekaṃ kharamantaṃ mantayiṃsu ‘‘ācariyassa antaraṃ katvā naṃ bhindissāmā’’ti tayo rāsī hutvā paṭhamaṃ ekacce ācariyaṃ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhaṃsu. Kiṃ tātāti? Imasmiṃ gehe ekā kathā suyyatīti. Kiṃ tātāti? Ahiṃsakamāṇavo tumhākaṃ antare dubbhatīti maññāmāti. Ācariyo santajjetvā – ‘‘gacchatha vasalā, mā me puttaṃ mayhaṃ antare paribhindathā’’ti niṭṭhubhi. Tato itare, atha itarehi tayopi koṭṭhāsā āgantvā tatheva vatvā – ‘‘amhākaṃ asaddahantā upaparikkhitvā jānāthā’’ti āhaṃsu.

អហិំសកកុមារនោះ បានជាសិស្សរស់នៅរៀនសូត្រធម៌វិន័យ ហើយបានចាប់ផ្តើមរៀនសិល្បសាស្ត្រ។ គេជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយវត្តប្រតិបត្តិ ជាអ្នកស្តាប់បង្គាប់ការងារ ធ្វើនូវអំពើជាទីគាប់ចិត្ត និងនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម។ ពួកសិស្សដទៃទៀត ក៏ក្លាយជាមនុស្សនៅខាងក្រៅ (មិនសូវជិតដិតនឹងគ្រូ)។ ពួកសិស្សទាំងនោះ គិតគ្នាថា «តាំងពីអហិំសកមាណពមកដល់ យើងរាល់គ្នាមិនលេចធ្លោសោះ តើយើងនឹងធ្វើដូចម្តេចដើម្បីបំបែកបំបាក់វា?» កាលអង្គុយប្រឹក្សាគ្នា ក៏គិតថា «ព្រោះវាមានបញ្ញាលើសលប់ជាងអ្នកទាំងអស់គ្នា យើងមិនអាចនិយាយថា វាជាមនុស្សល្ងង់បានឡើយ ព្រោះវាបរិបូណ៌ដោយវត្តប្រតិបត្តិ យើងមិនអាចនិយាយថា វាជាអ្នកមិនធ្វើវត្តបានឡើយ ព្រោះវាបរិបូណ៌ដោយជាតិត្រកូល យើងមិនអាចនិយាយថា វាជាអ្នកមានត្រកូលថោកទាបបានឡើយ តើយើងនឹងធ្វើដូចម្តេចទៅ?» បន្ទាប់មក ពួកសិស្សទាំងនោះក៏រៀបចំឧបាយកលដ៏អាក្រក់មួយថា «យើងនឹងញ៉ាំងគ្រូឲ្យបែកបាក់ពីវា» រួចចែកគ្នាជា ៣ ក្រុម។ ដំបូងឡើយ ក្រុមទីមួយបានចូលទៅរកអាចារ្យ សំពះហើយឈរនៅ។ អាចារ្យសួរថា «មានការអ្វី កូនទាំងឡាយ?»។ ពួកសិស្សក្រាបទូលថា «ក្នុងផ្ទះនេះ មានពាក្យចចាមអារ៉ាមមួយឮមក»។ អាចារ្យសួរថា «រឿងអ្វី កូនទាំងឡាយ?»។ ពួកសិស្សក្រាបទូលថា «ទូលបង្គំរាល់គ្នាគិតថា អហិំសកមាណពកំពុងក្បត់នឹងលោកគ្រូហើយ»។ អាចារ្យก็គំរាមកំហែងថា «ចូរទៅចេញទៅ ពួកចោលម្សៀត កុំមកបំបែកបំបាក់កូនអញពីអញឡើយ» រួចក៏ស្តោះទឹកមាត់ដាក់។ បន្ទាប់មក ក្រុមទីពីរ និងក្រុមទីបី ក៏មកក្រាបទូលដូចគ្នាជាលំដាប់ រួចពោលថា «បើលោកគ្រូមិនជឿពួកទូលបង្គំទេ សូមលោកគ្រូស៊ើបអង្កេតមើលចុះ គង់តែនឹងដឹងជាមិនខាន»។

Ācariyo [Pg.228] sinehena vadante disvā ‘‘atthi maññe santhavo’’ti paribhijjitvā cintesi ‘‘ghātemi na’’nti. Tato cintesi – ‘‘sace ghātessāmi ‘disāpāmokkho ācariyo attano santikaṃ sippuggahaṇatthaṃ āgate māṇavake dosaṃ uppādetvā jīvitā voropetī’ti. Puna koci sippuggahaṇatthaṃ na āgamissati, evaṃ me lābho parihāyissati, atha naṃ sippassa pariyosānupacāroti vatvā jaṅghasahassaṃ ghātehīti vakkhāmi. Avassaṃ ettha eko uṭṭhāya taṃ ghātessatī’’ti.

អាចារ្យឃើញពួកសិស្សនិយាយដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ (ហាក់ដូចជាបារម្ភពីខ្លួន) ក៏បែកបាក់ចិត្ត (ជឿតាម) ហើយគិតថា «អញនឹងសម្លាប់វាចោល»។ បន្ទាប់មក ក៏គិតទៀតថា «ប្រសិនបើអញសម្លាប់វាដោយផ្ទាល់ដៃ ពួកមនុស្សនឹងនិយាយគ្នាថា អាចារ្យទិសាបាមោក្ខ តែងបង្កើតទោសកំហុសដល់ពួកមាណពដែលមករៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់របស់ខ្លួន ហើយសម្លាប់ចោល។ ទៅថ្ងៃមុខ នឹងគ្មានអ្នកណាមករៀនសិល្បសាស្ត្រទៀតឡើយ កាលបើដូច្នោះ លាភសក្ការៈរបស់អញនឹងសាបសូន្យទៅ។ បើដូច្នោះ អញនឹងប្រាប់វាថា នេះជាកិច្ចបង្ហើយសិល្បសាស្ត្រ (អាចរិយភាគ) ចូរឯងទៅសម្លាប់មនុស្សឲ្យបានមួយពាន់នាក់ចុះ។ ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ គង់តែមានម្នាក់ក្រោកឡើងសម្លាប់វាជាមិនខាន»។

Atha naṃ āha – ‘‘ehi tāta jaṅghasahassaṃ ghātehi, evaṃ te sippassa upacāro kato bhavissatī’’ti. Mayaṃ ahiṃsakakule jātā, na sakkā ācariyāti. Aladdhupacāraṃ sippaṃ phalaṃ na deti tātāti. So pañcāvudhaṃ gahetvā ācariyaṃ vanditvā aṭaviṃ paviṭṭho. Aṭaviṃ pavisanaṭṭhānepi aṭavimajjhepi aṭavito nikkhamanaṭṭhānepi ṭhatvā manusse ghāteti. Vatthaṃ vā veṭhanaṃ vā na gaṇhāti. Eko dveti gaṇitamattameva karonto gacchati, gaṇanampi na uggaṇhāti. Pakatiyāpi paññavā esa, pāṇātipātino pana cittaṃ na patiṭṭhāti, tasmā anukkamena gaṇanampi na sallakkhesi, ekekaṃ aṅguliṃ chinditvā ṭhapeti. Ṭhapitaṭṭhāne aṅguliyo vinassanti, tato vijjhitvā aṅgulīnaṃ mālaṃ katvā dhāresi, teneva cassa aṅgulimāloti saṅkhā udapādi. So sabbaṃ araññaṃ nissañcāramakāsi, dāruādīnaṃ atthāya araññaṃ gantuṃ samattho nāma natthi.

លំដាប់នោះ អាចារ្យក៏និយាយនឹងមាណពនោះថា «មកនេះ កូនអើយ ចូរឯងទៅសម្លាប់មនុស្សឲ្យបានមួយពាន់នាក់ចុះ ធ្វើដូច្នេះ ទើបឈ្មោះថាជាកិច្ចបង្ហើយសិល្បសាស្ត្ររបស់ឯង»។ មាណពតបថា «បពិត្រលោកគ្រូ ពួកទូលបង្គំកើតក្នុងត្រកូលដែលមិនបៀតបៀនគេឡើយ ទូលបង្គំមិនអាចធ្វើបានទេ»។ អាចារ្យពោលថា «កូនអើយ សិល្បសាស្ត្រដែលមិនទាន់បានធ្វើកិច្ចបង្ហើយ រមែងមិនផ្តល់ផលឡើយ»។ មាណពនោះ ក៏កាន់យកនូវគ្រឿងសស្ត្រាវុធទាំង ៥ ថ្វាយបង្គំលាអាចារ្យ ហើយចូលទៅកាន់ព្រៃធំ។ មាណពនោះ ឈរចាំនៅកន្លែងច្រកចូលព្រៃក្តី ក្នុងកណ្តាលព្រៃក្តី កន្លែងច្រកចេញពីព្រៃក្តី ហើយសម្លាប់មនុស្សទាំងឡាយ។ មាណពនោះ មិនយកសម្លៀកបំពាក់ ឬគ្រឿងអលង្ការឡើយ។ មាណពនោះ គ្រាន់តែរាប់ថា មួយ ពីរ ប៉ុណ្ណោះ រួចក៏ដើរទៅ មិនបានរៀនសូត្រវិជ្ជារាប់ចំនួនឡើយ។ តាមពិត មាណពនេះជាអ្នកមានបញ្ញាពីកំណើត ប៉ុន្តែចិត្តរបស់បុគ្គលអ្នកសម្លាប់សត្វ រមែងមិននឹងនរឡើយ ហេតុនោះ តាមលំដាប់មក មាណពនោះក៏មិនអាចចាំចំនួនបាន ទើបកាត់ម្រាមដៃមួយៗទុក។ ម្រាមដៃទាំងឡាយដែលទុកក្នុងទីនោះៗ ក៏រលួយបាត់បង់ទៅ មាណពនោះទើបចោះម្រាមដៃទាំងឡាយដោតធ្វើជាកម្រងផ្កាពាក់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបកើតនាមបញ្ញត្តិដល់មាណពនោះថា អង្គុលិមាល (អ្នកមានកម្រងម្រាមដៃ)។ អង្គុលិមាលនោះ ធ្វើឲ្យព្រៃទាំងមូលគ្មានមនុស្សដើរឆ្លងកាត់ឡើយ សូម្បីតែអ្នកដែលនឹងអាចចូលទៅក្នុងព្រៃដើម្បីរកអុសជាដើម ក៏គ្មានឡើយ។

Rattibhāge antogāmampi āgantvā pādena paharitvā dvāraṃ ugghāteti. Tato sayiteyeva māretvā eko ekoti gahetvā gacchati. Gāmo osaritvā nigame aṭṭhāsi, nigamo nagare. Manussā tiyojanato paṭṭhāya gharāni pahāya dārake hatthesu gahetvā āgamma sāvatthiṃ parivāretvā khandhāvāraṃ bandhitvā rājaṅgaṇe sannipatitvā – ‘‘coro, te deva, vijite aṅgulimālo nāmā’’tiādīni vadantā kandanti. Bhaggavo ‘‘mayhaṃ putto bhavissatī’’ti ñatvā brāhmaṇiṃ āha – bhoti aṅgulimālo nāma coro uppanno, so na añño, tava putto ahiṃsakakumāro. Idāni rājā taṃ gaṇhituṃ nikkhamissati, kiṃ kattabbanti? Gaccha [Pg.229] sāmi, puttaṃ me gahetvā ehīti. Nāhaṃ bhadde ussahāmi, catūsu hi janesu vissāso nāma natthi, coro me purāṇasahāyoti avissāsanīyo, sākhā me purāṇasanthatāti avissāsanīyā, rājā maṃ pūjetīti avissāsanīyo, itthī me vasaṃ gatāti avissāsanīyāti. Mātu hadayaṃ pana mudukaṃ hoti. Tasmā ahaṃ pana gantvā mayhaṃ puttaṃ ānessāmīti nikkhantā.

ក្នុងវេលាយប់ ចោរនោះចូលមកសូម្បីក្នុងភូមិ ហើយធាក់ទ្វារដោយជើង បើកទ្វារចូលទៅ។ បន្ទាប់មក ក៏សម្លាប់ពួកជនដែលកំពុងដេកលក់នោះឯង ហើយចាប់យកម្នាក់ៗ ដើរចេញទៅ។ អ្នកស្រុកភូមិរត់ភៀសខ្លួនទៅនៅក្នុងនិគម, អ្នកនិគមរត់ភៀសខ្លួនទៅនៅក្នុងក្រុង។ មនុស្សទាំងឡាយចាប់តាំងពីចម្ងាយ ៣ យោជន៍មក លះបង់ផ្ទះសម្បែង បណ្តើរកូនៗដោយដៃ មកចោមរោមក្រុងសាវត្ថី បោះជំរំ ហើយប្រជុំគ្នានៅក្នុងលានព្រះរាជវាំង យំទួញពោលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ក្នុងដែនរបស់ព្រះអង្គ មានចោរម្នាក់ឈ្មោះអង្គុលិមាល...» ដូច្នេះជាដើម។ ព្រាហ្មណ៍ជាភគ្គវៈ ដឹងថា «នោះមុខជាកូនរបស់យើងហើយ» ទើបពោលនឹងនាងព្រាហ្មណីថា «នាងដ៏ចម្រើន ចោរឈ្មោះអង្គុលិមាលកើតឡើងហើយ គេមិនមែនជាអ្នកដទៃឡើយ គឺអហិង្សកកុមារជាកូនរបស់នាងហ្នឹងឯង។ ឥឡូវនេះ ព្រះរាជាជិតនឹងយាងចេញទៅចាប់គេហើយ តើយើងត្រូវធ្វើដូចម្តេច?»។ នាងព្រាហ្មណីពោលថា «បពិត្រអ្នកដ៏មានបុណ្យ សូមអញ្ជើញទៅនាំកូនខ្ញុំត្រឡប់មកវិញមក»។ ព្រាហ្មណ៍ពោលថា «នាងដ៏ចម្រើន ខ្ញុំមិនហ៊ានទៅទេ ព្រោះថា សេចក្តីទុកចិត្តក្នុងបុគ្គល ៤ ពួក មិនមានឡើយ គឺ៖ ចោរ ទោះបីជាមិត្តចាស់របស់យើង ក៏មិនគួរទុកចិត្ត; មែកឈើ ទោះបីជាកម្រាលចាស់របស់យើង ក៏មិនគួរទុកចិត្ត; ព្រះរាជា ទោះបីជាទ្រង់បូជាយើង ក៏មិនគួរទុកចិត្ត; ស្ត្រី ទោះបីជានាងនៅក្នុងអំណាចរបស់យើង ក៏មិនគួរទុកចិត្ត»។ ប៉ុន្តែ ចិត្តរបស់ម្តាយតែងតែទន់ភ្លន់។ ហេតុនោះ នាងព្រាហ្មណីគិតថា «ខ្ញុំនឹងទៅនាំកូនរបស់ខ្ញុំមកវិញ» ហើយក៏ចេញដំណើរទៅ។

Taṃdivasañca bhagavā paccūsasamaye lokaṃ volokento aṅgulimālaṃ disvā – ‘‘mayi gate etassa sotthi bhavissati. Agāmake araññe ṭhito catuppadikaṃ gāthaṃ sutvā mama santike pabbajitvā cha abhiññā sacchikarissati. Sace na gamissāmi, mātari aparajjhitvā anuddharaṇīyo bhavissati, karissāmissa saṅgaha’’nti pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā piṇḍāya pavisitvā katabhattakicco taṃ saṅgaṇhitukāmo vihārā nikkhami. Etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ.

ក្នុងថ្ងៃនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្លឹងមើលលោកក្នុងវេលាជិតភ្លឺ បានឃើញអង្គុលិមាល ហើយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលបើអាត្មាអញទៅដល់ សេចក្តីសួស្តីនឹងមានដល់គេ។ គេដែលនៅក្នុងព្រៃគ្មានស្រុកភូមិ កាលបើបានស្តាប់គាថាមានបាទ ៤ ហើយ នឹងបួសក្នុងសំណាក់របស់អាត្មាអញ ហើយនឹងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអភិញ្ញា ៦។ ប្រសិនបើអាត្មាអញមិនទៅទេ គេនឹងប្រព្រឹត្តខុសចំពោះមាតា ហើយនឹងក្លាយជាអ្នកដែលមិនអាចស្រង់ឡើងបានឡើយ អាត្មាអញនឹងធ្វើការសង្គ្រោះដល់គេ» ទើបទ្រង់ស្បង់ប្រដាប់កាយក្នុងបុព្វណ្ហសម័យ យាងចូលទៅបិណ្ឌបាត កាលទ្រង់ធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ប្រាថ្នានឹងសង្គ្រោះចោរនោះ ក៏យាងចេញពីវិហារ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «អថ ខោ ភគវា» ជាដើម។

348. Saṅkaritvā saṅkaritvāti saṅketaṃ katvā vaggavaggā hutvā. Hatthatthaṃ gacchantīti hatthe atthaṃ vināsaṃ gacchanti. Kiṃ pana te bhagavantaṃ sañjānitvā evaṃ vadanti asañjānitvāti? Asañjānitvā. Aññātakavesena hi bhagavā ekakova agamāsi. Coropi tasmiṃ samaye dīgharattaṃ dubbhojanena ca dukkhaseyyāya ca ukkaṇṭhito hoti. Kittakā panānena manussā māritāti? Ekenūnasahassaṃ. So pana idāni ekaṃ labhitvā sahassaṃ pūressatīti saññī hutvā yameva paṭhamaṃ passāmi, taṃ ghātetvā gaṇanaṃ pūretvā sippassa upacāraṃ katvā kesamassuṃ ohāretvā nhāyitvā vatthāni parivattetvā mātāpitaro passissāmīti aṭavimajjhato aṭavimukhaṃ āgantvā ekamantaṃ ṭhitova bhagavantaṃ addasa. Etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘addasā kho’’tiādi vuttaṃ.

៣៤៨. ពាក្យថា Saṅkaritvā saṅkaritvā សេចក្តីថា ធ្វើការណាត់គ្នា ហើយប្រមូលផ្តុំគ្នាជាក្រុមៗ។ ពាក្យថា Hatthatthaṃ gacchantīti សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីវិនាសក្នុងកណ្តាប់ដៃ (របស់អង្គុលិមាល)។ ចុះពួកជនទាំងនោះ ស្គាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបពោលយ៉ាងនេះ ឬក៏មិនស្គាល់? គឺមិនស្គាល់ឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់យាងទៅតែមួយព្រះអង្គឯង ដោយរូបរាងមិនឱ្យគេស្គាល់។ ចំណែកឯចោរវិញ ក្នុងសម័យនោះ ក៏មានសេចក្តីក្តៅក្រហាយ (ធុញទ្រាន់) ព្រោះតែការបរិភោគអាហារមិនល្អ និងការដេកជាទុក្ខអស់រាត្រីជាយូរអង្វែង។ ចុះមនុស្សដែលចោរនោះសម្លាប់ មានចំនួនប៉ុន្មាន? គឺខ្វះមួយគ្រប់មួយពាន់ (៩៩៩ នាក់)។ ចោរនោះគិតថា «ឥឡូវនេះ បើបានម្នាក់ទៀត នឹងគ្រប់មួយពាន់» ដូច្នេះ ក៏មានសេចក្តីសម្គាល់ថា «អាត្មាអញឃើញអ្នកណាជាដំបូង នឹងសម្លាប់អ្នកនោះ ដើម្បីបង្គ្រប់ចំនួន ហើយធ្វើកិច្ចបង្ហើយនៃសិល្បៈ កោរសក់និងពុកមាត់ ងូតទឹក ផ្លាស់សម្លៀកបំពាក់ថ្មី ហើយនឹងទៅជួបមាតាបិតា» គិតដូច្នេះហើយ ក៏ចេញពីកណ្តាលព្រៃមកកាន់មាត់ព្រៃ ឈរនៅក្នុងទីសមគួរមួយ ក៏បានឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «អទ្ទសា ខោ» ជាដើម។

Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti mahāpathaviṃ ummiyo uṭṭhapento viya saṃharitvā aparabhāge akkamati, orabhāge valiyo nikkhamanti, aṅgulimālo sarakkhepamattaṃ muñcitvā gacchati. Bhagavā purato mahantaṃ aṅgaṇaṃ dassetvā sayaṃ majjhe hoti, coro ante. So ‘‘idāni naṃ pāpuṇitvā gaṇhissāmī’’ti sabbathāmena dhāvati. Bhagavā aṅgaṇassa pārimante [Pg.230] hoti, coro majjhe. So ‘‘ettha naṃ pāpuṇitvā gaṇhissāmī’’ti vegena dhāvati. Bhagavā tassa purato mātikaṃ vā thalaṃ vā dasseti, etenupāyena tīṇi yojanāni gahetvā agamāsi. Coro kilami, mukhe kheḷo sussi, kacchehi sedā mucciṃsu. Athassa ‘‘acchariyaṃ vata bho’’ti etadahosi. Migampīti migaṃ kasmā gaṇhāti? Chātasamaye āhāratthaṃ. So kira ekaṃ gumbaṃ ghaṭṭetvā mige uṭṭhāpeti. Tato cittaruciyaṃ migaṃ anubandhanto gaṇhitvā pacitvā khādati. Puccheyyanti yena kāraṇenāyaṃ gacchantova ṭhito nāma, ahañca ṭhitova aṭṭhito nāma, yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ taṃ kāraṇaṃ puccheyyanti attho.

ពាក្យថា Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti សេចក្តីថា ទ្រង់តាក់តែងនូវឥទ្ធាភិសង្ខារ ដោយការបង្រួញមហាបថវី ដូចជាធ្វើឱ្យកើតមានរលកទឹក រួចទ្រង់ឈានទៅលើភាគខាងនាយ ឯភាគខាងអាយក៏លេចចេញជាផ្នត់ៗ អង្គុលិមាលដើរទៅដោយលះបង់នូវអាការៈនៃការឈានជើង (ដើរលឿនបំផុត)។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញលានដ៏ធំមួយនៅខាងមុខ ព្រះអង្គទ្រង់ស្ថិតនៅចំកណ្តាល ចំណែកចោរស្ថិតនៅត្រង់ជាយលាន។ ចោរនោះគិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងដេញតាមឱ្យទាន់ ហើយចាប់សមណៈនោះ» ក៏រត់ទៅដោយកម្លាំងទាំងអស់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ស្ថិតនៅជាយលានខាងនាយ ចោរស្ថិតនៅចំកណ្តាល។ ចោរនោះគិតថា «ត្រង់នេះ អាត្មាអញនឹងដេញតាមឱ្យទាន់ ហើយចាប់សមណៈនោះ» ក៏រត់ទៅដោយល្បឿនលឿន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញប្រឡាយទឹក ឬទីទួលនៅខាងមុខរបស់គេ ទ្រង់យាងទៅអស់ចម្ងាយ ៣ យោជន៍ ដោយឧបាយនេះ។ ចោរនោះក៏ហត់នឿយ ទឹកមាត់ក្នុងមាត់ក៏ស្ងួត ញើសក៏ហូរចេញពីក្លៀកទាំងពីរ។ លំដាប់នោះ គេក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ឱ! អស្ចារ្យណាស់តើ!»។ ពាក្យថា Migampīti សួរថា ហេតុអ្វីបានជាគេចាប់សត្វម្រឹគ? គឺដើម្បីជាអាហារក្នុងពេលឃ្លាន។ ឮថា ចោរនោះតែងតែវាយគោះគុម្ពោតព្រៃមួយ ដើម្បីឱ្យម្រឹគភ្ញាក់ផ្អើល។ បន្ទាប់មក ក៏ដេញតាមចាប់ម្រឹគដែលខ្លួនពេញចិត្ត យកមកចម្អិនបរិភោគ។ ពាក្យថា Puccheyyanti សេចក្តីថា ដោយហេតុណា សមណៈនេះ កំពុងតែដើរទៅសោះ តែឈ្មោះថាឈរ ចំណែកឯអាត្មាអញ ឈរ (រត់) សោះ តែឈ្មោះថាមិនឈរ បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញសួរហេតុនោះនឹងសមណៈនេះចុះ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។

349. Nidhāyāti yo vihiṃsanatthaṃ bhūtesu daṇḍo pavattayitabbo siyā, taṃ nidhāya apanetvā mettāya khantiyā paṭisaṅkhāya avihiṃsāya sāraṇīyadhammesu ca ṭhito ahanti attho. Tuvamaṭṭhitosīti pāṇesu asaññatattā ettakāni pāṇasahassāni ghātentassa tava mettā vā khanti vā paṭisaṅkhā vā avihiṃsā vā sāraṇīyadhammo vā natthi, tasmā tuvaṃ aṭṭhitosi, idāni iriyāpathena ṭhitopi niraye dhāvissasi, tiracchānayoniyaṃ pettivisaye asurakāye vā dhāvissasīti vuttaṃ hoti.

៣៤៩. ពាក្យថា Nidhāyāti សេចក្តីថា អាជ្ញា (គ្រឿងប្រហារ) ណា ដែលបុគ្គលគប្បីប្រើប្រាស់ដើម្បីបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយ អាត្មាអញបានដាក់ចុះ លះបង់នូវអាជ្ញានោះហើយ ជាអ្នកស្ថិតនៅក្នុងមេត្តា ក្នុងខន្តី ក្នុងបដិសង្ខា (ការពិចារណា) ក្នុងអវិហិង្សា និងក្នុងសារណីយធម៌ទាំងឡាយ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ ពាក្យថា Tuvamaṭṭhitosīti សេចក្តីថា ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនសង្រួមក្នុងសត្វទាំងឡាយ សម្លាប់ជីវិតសត្វអស់រាប់ពាន់យ៉ាងនេះ មេត្តាក្តី ខន្តីក្តី បដិសង្ខាក្តី អវិហិង្សាក្តី សារណីយធម៌ក្តី មិនមានដល់អ្នកឡើយ ហេតុនោះ ទើបអ្នកឈ្មោះថាមិនឈរ ឥឡូវនេះ ទោះបីជាអ្នកឈរដោយឥរិយាបថក៏ដោយ ក៏អ្នកនឹងត្រូវរត់ទៅកាន់នរក រត់ទៅកាន់កំណើតតិរច្ឆាន ក្នុងបេត្តវិស័យ ឬក្នុងអសុរកាយដែរ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់មានព្រះភាគត្រាស់ពន្យល់។

Tato coro – ‘‘mahā ayaṃ sīhanādo, mahantaṃ gajjitaṃ, na idaṃ aññassa bhavissati, mahāmāyāya puttassa siddhatthassa samaṇarañño etaṃ gajjitaṃ, diṭṭho vatamhi maññe tikhiṇacakkhunā sammāsambuddhena, saṅgahakaraṇatthaṃ me bhagavā āgato’’ti cintetvā cirassaṃ vata metiādimāha. Tattha mahitoti devamanussādīhi catupaccayapūjāya pūjito. Paccupādīti cirassaṃ kālassa accayena mayhaṃ saṅgahatthāya imaṃ mahāvanaṃ paṭipajji. Pahāya pāpanti pajahitvā pāpaṃ.

លំដាប់នោះ ចោរគិតថា «នេះជាសីហនាទដ៏អស្ចារ្យ ជាការគគ្រហឹមដ៏ខ្លាំងក្លា នេះមិនមែនជារបស់អ្នកដទៃឡើយ គឺជារបស់ព្រះសិទ្ធត្ថជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះនាងមហាមាយា ជាព្រះស្តេចនៃសមណៈទាំងឡាយ អាត្មាអញច្បាស់ជាត្រូវបានព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់មានព្រះចក្ខុមុតស្រួច ឃើញហើយតើ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ យាងមកនេះ គឺដើម្បីសង្គ្រោះអាត្មាអញពិតប្រាកដ» គិតដូច្នេះហើយ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា Cirassaṃ vata me ដូច្នេះជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Mahito សេចក្តីថា ព្រះអង្គដែលទេវតា និងមនុស្សជាដើម បូជាហើយដោយបច្ច័យ ៤។ ពាក្យថា Paccupādī សេចក្តីថា ព្រះអង្គទ្រង់យាងមកកាន់ព្រៃធំនេះ ដើម្បីសង្គ្រោះអាត្មាអញ ដោយការកន្លងទៅនៃកាលដ៏យូរអង្វែង។ ពាក្យថា Pahāya pāpaṃ សេចក្តីថា លះបង់នូវបាប។

Itvevāti evaṃ vatvāyeva. Āvudhanti pañcāvudhaṃ. Sobbheti samantato chinne. Papāteti ekato chinne. Naraketi phalitaṭṭhāne. Idha pana tīhipi imehi padehi araññameva vuttaṃ. Akirīti khipi chaḍḍesi.

ពាក្យថា Itvevāti សេចក្តីថា លុះពោលយ៉ាងនេះហើយនោះឯង។ ពាក្យថា Āvudhaṃ គឺគ្រឿងប្រហារ ៥ យ៉ាង។ ពាក្យថា Sobbhe សេចក្តីថា ក្នុងទីដែលដាច់ស្រឡះជុំវិញ (អន្លង់)។ ពាក្យថា Papāte សេចក្តីថា ក្នុងទីដែលដាច់ស្រឡះតែម្ខាង (ជ្រោះ)។ ពាក្យថា Narake សេចក្តីថា ក្នុងកន្លែងដែលប្រេះបែក។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាប្រើពាក្យទាំង ៣ នេះ ក៏សំដៅយកព្រៃនោះឯង។ ពាក្យថា Akiri សេចក្តីថា គ្រវែងចោល បោះបង់ចោល។

Tamehi [Pg.231] bhikkhūti tadā avocāti bhagavato imaṃ pabbājento kuhiṃ satthakaṃ labhissāmi, kuhiṃ pattacīvaranti pariyesanakiccaṃ natthi, kammaṃ pana olokesi. Athassa pubbe sīlavantānaṃ aṭṭhaparikkhārabhaṇḍakassa dinnabhāvaṃ ñatvā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā – ‘‘ehi bhikkhu svākkhāto dhammo, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. So saha vacaneneva iddhimayapattacīvaraṃ paṭilabhi. Tāvadevassa gihiliṅgaṃ antaradhāyi, samaṇaliṅgaṃ pāturahosi.

ពាក្យថា Tamehi bhikkhūti tadā avoca សេចក្តីថា កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងចោរនេះឱ្យបួស ព្រះអង្គមិនមានកិច្ចដែលត្រូវស្វែងរកថា «តើអាត្មាអញនឹងរកកាំបិតកោរនៅឯណា រកបាត្រនិងចីវរនៅឯណា» ឡើយ ប៉ុន្តែ ទ្រង់សម្លឹងមើលនូវកម្ម (ពីអតីត)។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបថា ក្នុងកាលមុន គេធ្លាប់បានប្រគេននូវគ្រឿងបរិក្ខារ ៨ ដល់លោកអ្នកមានសីលទាំងឡាយ ទើបទ្រង់លាតព្រះហស្តស្តាំ ហើយត្រាស់ថា «ចូរអ្នកមកជាភិក្ខុចុះ ធម៌ដែលអាត្មាអញសម្តែងល្អហើយ ចូរអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ ដើម្បីធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខដោយប្រពៃចុះ»។ គ្រាន់តែព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះភ្លាម គេក៏បានទទួលបាត្រនិងចីវរដែលសម្រេចដោយឫទ្ធិ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ភេទជាគ្រហស្ថរបស់គេក៏បាត់ទៅ ភេទជាសមណៈក៏ប្រាកដឡើង។

‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;

Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti. –

«ចីវរ ៣ បាត្រ ១ កាំបិតកោរ ១ ម្ជុល ១ វត្ថពន្ធចង្កេះ ១ ជាមួយនឹងតម្រងទឹក ១ ទាំង ៨ នេះ ជាគ្រឿងបរិក្ខាររបស់ភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយព្យាយាម»។

Evaṃ vuttā aṭṭha parikkhārā sarīrapaṭibaddhāva hutvā nibbattiṃsu. Eseva tassa ahu bhikkhubhāvoti esa ehibhikkhubhāvo tassa upasampannabhikkhubhāvo ahosi, na hi ehibhikkhūnaṃ visuṃ upasampadā nāma atthi.

គ្រឿងបរិក្ខារទាំង ៨ ដែលពោលមកយ៉ាងនេះ ក៏កើតឡើងជាប់នឹងរាងកាយតែម្តង។ ពាក្យថា Eseva tassa ahu bhikkhubhāvo សេចក្តីថា ភាពជាឯហិភិក្ខុនេះឯង ជាការបានឧបសម្បទាជាភិក្ខុរបស់គេ ព្រោះថា ការឧបសម្បទាដោយឡែក មិនមានឡើយ សម្រាប់ពួកឯហិភិក្ខុ។

350. Pacchāsamaṇenāti bhaṇḍaggāhakena pacchāsamaṇena, teneva attano pattacīvaraṃ gāhāpetvā taṃ pacchāsamaṇaṃ katvā gatoti attho. Mātāpissa aṭṭhausabhamattena ṭhānena antaritā, – ‘‘tāta, ahiṃsaka kattha ṭhitosi, kattha nisinnosi, kuhiṃ gatosi? Mayā saddhiṃ na kathesi tātā’’ti vadantī āhiṇḍitvā apassamānā ettova gatā.

៣៥០. ពាក្យថា Pacchāsamaṇena សេចក្តីថា ដោយភិក្ខុជាបច្ឆាសមណៈ (អ្នកដើរតាមក្រោយ) ដែលជាអ្នកកាន់គ្រឿងបរិក្ខារ ទ្រង់ឱ្យភិក្ខុនោះឯងកាន់បាត្រនិងចីវររបស់ព្រះអង្គ ហើយធ្វើភិក្ខុនោះឱ្យជាបច្ឆាសមណៈ រួចយាងទៅ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ ចំណែកឯមាតារបស់គេ ក៏ត្រូវបានបាំងដោយចម្ងាយប្រមាណ ៨ ឧសភៈ នាងដើរក្រឡេកមើលទាំងយំទួញថា «កូនអហិង្សកៈ កូនឈរនៅឯណា កូនអង្គុយនៅឯណា កូនទៅណាហើយ? កូនមិននិយាយរកម៉ែទេឬកូន?» កាលដើររកមិនឃើញ ក៏ត្រឡប់ទៅវិញពីត្រឹមទីនេះឯង។

Pañcamattehi assasatehīti sace corassa parājayo bhavissati, anubandhitvā naṃ gaṇhissāmi. Sace mayhaṃ parājayo bhavissati, vegena palāyissāmīti sallahukena balena nikkhami. Yena ārāmoti kasmā ārāmaṃ agamāsi? So kira corassa bhāyati, cittena gantukāmo na gacchati, garahābhayena nikkhami. Tenassa etadahosi – ‘‘sammāsambuddhaṃ vanditvā nisīdissāmi, so pucchissati ‘kasmā balaṃ gahetvā nikkhantosī’ti. Athāhaṃ ārocessāmi, bhagavā hi maṃ na kevalaṃ samparāyikeneva atthena saṅgaṇhāti, diṭṭhadhammikenapi saṅgaṇhātiyeva. So sace mayhaṃ jayo bhavissati, adhivāsessati. Sace parājayo bhavissati ‘kiṃ te, mahārāja, ekaṃ coraṃ ārabbha gamanenā’ti vakkhati. Tato [Pg.232] maṃ jano evaṃ sañjānissati – ‘rājā coraṃ gahetuṃ nikkhanto, sammāsambuddhena pana nivattito’ti’’ garahamokkhaṃ sampassamāno agamāsi.

ពាក្យថា Pañcamattehi assasatehīti សេចក្តីថា ព្រះរាជាទ្រង់យាងចេញទៅដោយកងទ័ពស្រាល (កងសេះល្បឿនលឿន) ដោយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ប្រសិនបើចោរចាញ់ អាត្មាអញនឹងដេញតាមចាប់វា។ ប្រសិនបើអាត្មាអញចាញ់ អាត្មាអញនឹងរត់គេចខ្លួនឱ្យលឿន»។ ពាក្យថា Yena ārāmo សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជាយាងទៅកាន់អារាម? ឮថា ព្រះរាជានោះទ្រង់ខ្លាចចោរណាស់ ទ្រង់មិនចង់យាងទៅដោយព្រះទ័យពិតប្រាកដឡើយ តែទ្រង់យាងទៅព្រោះខ្លាចគេនិន្ទា។ ហេតុនោះ ព្រះរាជាក៏មានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ហើយអង្គុយចុះ ព្រះអង្គមុខជានឹងសួរថា 'មហារាជ ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់នាំកងទ័ពចេញមក?' ពេលនោះ អាត្មាអញនឹងក្រាបបង្គំទូលតាមដំណើរ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនសង្គ្រោះអាត្មាអញតែប្រយោជន៍ក្នុងបរលោកប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែប្រយោជន៍ក្នុងលោកនេះ ក៏ទ្រង់សង្គ្រោះដែរ។ ប្រសិនបើជ័យជម្នះនឹងមានដល់អាត្មាអញ ព្រះអង្គនឹងទ្រង់ទទួល (អនុមោទនា)។ ប្រសិនបើសេចក្តីបរាជ័យនឹងមានដល់អាត្មាអញ ព្រះអង្គនឹងត្រាស់ថា 'បពិត្រមហារាជ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ព្រះអង្គ ដោយការយាងទៅព្រោះតែចោរម្នាក់នោះ?'។ លំដាប់នោះ មហាជននឹងយល់ឃើញចំពោះអាត្មាអញយ៉ាងនេះថា 'ព្រះរាជាយាងចេញទៅដើម្បីចាប់ចោរ ប៉ុន្តែ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ឃាត់ទុកវិញ'» ព្រះរាជាទ្រង់យាងទៅកាន់អារាម ព្រោះទ្រង់យល់ឃើញនូវការរួចផុតពីការនិន្ទាយ៉ាងនេះ។

Kuto panassāti kasmā āha? Api nāma bhagavā tassa upanissayaṃ oloketvā taṃ ānetvā pabbājeyyāti bhagavato parigaṇhanatthaṃ āha. Raññoti na kevalaṃ raññoyeva bhayaṃ ahosi, avasesopi mahājano bhīto phalakāvudhāni chaḍḍetvā sammukhasammukhaṭṭhāneva palāyitvā nagaraṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya aṭṭālake āruyha olokento aṭṭhāsi. Evañca avoca – ‘‘aṅgulimālo ‘rājā mayhaṃ santikaṃ āgacchatī’ti ñatvā paṭhamataraṃ āgantvā jetavane nisinno, rājā tena gahito, mayaṃ pana palāyitvā muttā’’ti. Natthi te ito bhayanti ayañhi idāni kunthakipillikaṃ jīvitā na voropeti, natthi te imassa santikā bhayanti attho.

ពាក្យថា Kuto panassa សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជាក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ? គឺក្រាបបង្គំទូលដើម្បីស្ទាបស្ទង់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ទតឃើញឧបនិស្ស័យរបស់គេ ហើយនាំគេមកឱ្យបួសទៅ?»។ ពាក្យថា Rañño សេចក្តីថា មិនមែនមានតែព្រះរាជាឡើយដែលមានសេចក្តីខ្លាច សូម្បីតែមហាជនដែលនៅសេសសល់ ក៏មានសេចក្តីភ័យខ្លាច គ្រវែងចោលនូវខែលនិងគ្រឿងប្រហារ រត់គេចខ្លួនទៅតាមទិសដៅរៀងៗខ្លួន ចូលទៅក្នុងក្រុង បិទទ្វារ ឡើងទៅលើប៉មយាម ឈរសម្លឹងមើល។ ហើយពោលយ៉ាងនេះថា «អង្គុលិមាលដឹងថា 'ព្រះរាជាយាងមកកាន់សំណាក់របស់អាត្មាអញ' ក៏មកដល់មុន ហើយអង្គុយនៅក្នុងវត្តជេតពន ព្រះរាជាត្រូវបានចោរនោះចាប់បានហើយ ចំណែកពួកយើងរត់រួចខ្លួនហើយ»។ ពាក្យថា Natthi te ito bhayaṃ សេចក្តីថា ព្រោះថា ឥឡូវនេះ ចោរនោះសូម្បីតែស្រមោចខ្មៅស្រមោចក្រហមក៏មិនសម្លាប់បង់ជីវិតដែរ សេចក្តីភ័យខ្លាចអំពីសំណាក់ចោរនេះ មិនមានដល់ព្រះអង្គឡើយ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។

Kathaṃ gottoti? Kasmā pucchati? Pabbajitaṃ dāruṇakammena uppannanāmaṃ gahetvā voharituṃ na yuttaṃ, mātāpitūnaṃ gottavasena naṃ samudācarissāmīti maññamāno pucchi. Parikkhārānanti etesaṃ atthāya ahaṃ ussukkaṃ karissāmīti attho. Kathentoyeva ca udare baddhasāṭakaṃ muñcitvā therassa pādamūle ṭhapesi.

ពាក្យថា Kathaṃ gotto សួរថា ហេតុអ្វីបានជាសួរ? ព្រោះព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ការហៅភិក្ខុដែលបួសហើយ ដោយឈ្មោះដែលកើតឡើងព្រោះអំពើដ៏សាហាវឃោរឃៅនោះ មិនសមគួរឡើយ អាត្មាអញនឹងហៅលោកដោយគោត្ររបស់មាតាបិតាវិញ» ទើបសួរយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Parikkhārānaṃ សេចក្តីថា ខ្ញុំព្រះករុណានឹងខ្វល់ខ្វាយ (ចាត់ចែង) ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់គ្រឿងបរិក្ខារទាំងឡាយនោះ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ កាលដែលកំពុងតែក្រាបបង្គំទូលនោះឯង ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ស្រាយសំពត់ដែលចងនៅត្រង់ព្រះឧទរ (ពោះ) យកទៅដាក់ថ្វាយនៅទៀបជើងរបស់ព្រះថេរៈ។

351. Āraññikotiādīni cattāri dhutaṅgāni pāḷiyaṃ āgatāni. Therena pana terasapi samādinnāneva ahesuṃ, tasmā alanti āha. Yañhi mayaṃ, bhanteti kiṃ sandhāya vadati? ‘‘Hatthimpi dhāvantaṃ anubandhitvā gaṇhāmī’’ti āgataṭṭhāne raññā pesitahatthādayo so evaṃ aggahesi. Rājāpi – ‘‘hatthīhiyeva naṃ parikkhipitvā gaṇhatha, asseheva, rathehevā’’ti evaṃ anekavāraṃ bahū hatthādayo pesesi. Evaṃ gatesu pana tesu – ‘‘ahaṃ are aṅgulimālo’’ti tasmiṃ uṭṭhāya saddaṃ karonte ekopi āvudhaṃ parivattetuṃ nāsakkhi, sabbeva koṭṭetvā māresi. Hatthī araññahatthī, assā araññaassā, rathāpi tattheva bhijjantīti idaṃ sandhāya rājā evaṃ vadati.

៣៥១. ពាក្យថា Āraññikoti ជាដើម សេចក្តីថា ធុតង្គ ៤ យ៉ាង មានមកហើយក្នុងបាលី។ ប៉ុន្តែ ព្រះថេរៈបានសមាទានធុតង្គទាំង ១៣ យ៉ាងពេញលេញ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ល្មមហើយ"។ ពាក្យថា Yañhi mayaṃ, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រោះថាពួកយើង...) តើព្រះរាជាទ្រង់ពោលសំដៅដល់អ្វី? ក្នុងទីដែលមកថា "ទោះបីជាដំរីកំពុងរត់ ក៏ខ្ញុំអាចដេញតាមចាប់បាន" ព្រះរាជាទ្រង់បានបញ្ជូនពួកពលដំរីជាដើមទៅ ហើយព្រះអង្គ (អង្គុលិមាល) ក៏បានចាប់ពួកពលទាំងនោះយ៉ាងនេះ។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់បញ្ជូនពួកពលដំរីជាដើមទៅជាច្រើនលើកច្រើនសារយ៉ាងនេះថា "ចូរពួកអ្នកចោមរោមចាប់វាដោយដំរីទាំងឡាយចុះ ដោយសេះទាំងឡាយចុះ ដោយរថទាំងឡាយចុះ"។ កាលបើពួកពលទាំងនោះទៅដល់ហើយ ព្រះអង្គ (អង្គុលិមាល) ក៏ក្រោកឈរឡើង បន្លឺសំឡេងថា "នែពួកឯង គឺយើង អង្គុលិមាល!" កាលលោកធ្វើសំឡេងយ៉ាងនេះ សូម្បីតែមនុស្សម្នាក់ក៏មិនអាចបែរចុងអាវុធបានឡើយ លោកបានកាប់សម្លាប់ទាំងអស់។ ដំរីក៏ក្លាយជាដំរីព្រៃ សេះក៏ក្លាយជាសេះព្រៃ សូម្បីតែរថទាំងឡាយក៏បាក់បែកក្នុងព្រៃនោះឯង ព្រះរាជាទ្រង់សំដៅដល់ហេតុនេះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

Piṇḍāya pāvisīti na idaṃ paṭhamaṃ pāvisi. Itthidassanadivasaṃ sandhāya panetaṃ vuttaṃ. Devasikampi panesa pavisateva, manussā ca naṃ disvā uttasantipi palāyantipi dvārampi thakenti, ekacce aṅgulimāloti sutvāva palāyitvā araññaṃ vā pavisanti, gharaṃ vā pavisitvā dvāraṃ thakenti. Palāyituṃ [Pg.233] asakkontā piṭṭhiṃ datvā tiṭṭhanti. Thero uḷuṅgayāgumpi kaṭacchubhikkhampi na labhati, piṇḍapātena kilamati. Bahi alabhanto nagaraṃ sabbasādhāraṇanti nagaraṃ pavisati. Yena dvārena pavisati, tattha aṅgulimālo āgatoti kūṭasahassānaṃ bhijjanakāraṇaṃ hoti. Etadahosīti kāruññappattiyā ahosi. Ekena ūnamanussasahassaṃ ghātentassa ekadivasampi kāruññaṃ nāhosi, gabbhamūḷhāya itthiyā dassanamatteneva kathaṃ uppannanti? Pabbajjābalena, pabbajjābalañhi etaṃ.

ពាក្យថា Piṇḍāya pāvisi (ចូលទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត) នេះ មិនមែនជាការចូលទៅជាលើកដំបូងឡើយ។ ប៉ុន្តែ ពាក្យនេះទ្រង់ពោលសំដៅដល់ថ្ងៃដែលលោកបានឃើញស្ត្រីមានគភ៌។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈនេះតែងតែចូលទៅ (បិណ្ឌបាត) រាល់ថ្ងៃ មនុស្សទាំងឡាយកាលបើឃើញលោកហើយ តែងតែភ័យខ្លាចខ្លះ រត់គេចខ្លះ បិទទ្វារខ្លះ មនុស្សខ្លះគ្រាន់តែឮថា "អង្គុលិមាល" ក៏រត់គេចចូលទៅក្នុងព្រៃខ្លះ ចូលទៅក្នុងផ្ទះហើយបិទទ្វារខ្លះ។ ពួកអ្នកដែលមិនអាចរត់គេចបាន ក៏ឈរបែរខ្នងឲ្យ។ ព្រះថេរៈសូម្បីតែយ៉ាគូមួយវែក ឬចង្ហាន់មួយវែកក៏មិនបានឡើយ លោកតែងលំបាកដោយបិណ្ឌបាត។ កាលបើមិនបានចង្ហាន់ពីខាងក្រៅ លោកក៏គិតថា "ទីក្រុងជាកន្លែងទូទៅសម្រាប់មនុស្សទាំងអស់" ហើយក៏ចូលទៅក្នុងក្រុង។ លោកចូលទៅតាមទ្វារណា ទីនោះក៏មានពាក្យល្បីថា "អង្គុលិមាលមកហើយ" ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យក្អមទឹកាប់ពាន់បែកខ្ចាត់ខ្ចាយ។ ពាក្យថា Etadahosi (សេចក្តីត្រិះរិះនេះបានកើតឡើង) គឺកើតឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីករុណា។ សំណួរថា "សម្រាប់បុគ្គលដែលសម្លាប់មនុស្សមួយពាន់ខ្វះម្នាក់ សូម្បីតែមួយថ្ងៃក៏មិនដែលកើតសេចក្តីករុណាឡើយ ចុះហេតុអ្វីគ្រាន់តែឃើញស្ត្រីដែលមានគភ៌វង្វេងទិស (ឆ្លងទន្លេមិនរួច) សេចក្តីករុណាក៏កើតឡើងភ្លាមយ៉ាងនេះ?" ឆ្លើយថា "កើតឡើងដោយកម្លាំងនៃការបួស ព្រោះថានេះជាកម្លាំងនៃការបួស"។

Tena hīti yasmā te kāruññaṃ uppannaṃ, tasmāti attho. Ariyāya jātiyāti, aṅgulimāla, etaṃ tvaṃ mā gaṇhi, nesā tava jāti. Gihikālo esa, gihī nāma pāṇampi hananti, adinnādānādīnipi karonti. Idāni pana te ariyā nāma jāti. Tasmā tvaṃ ‘‘yato ahaṃ, bhagini, jāto’’ti sace evaṃ vattuṃ kukkuccāyasi, tena hi ‘‘ariyāya jātiyā’’ti evaṃ visesetvā vadāhīti uyyojesi.

ពាក្យថា Tena hi (បើដូច្នោះ) សេចក្តីថា "ព្រោះសេចក្តីករុណាកើតឡើងដល់អ្នក ហេតុនោះ..." នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Ariyāya jātiyā (តាំងពីកំណើតដ៏ប្រសើរ) សេចក្តីថា "ម្នាលអង្គុលិមាល អ្នកកុំកាន់យកកំណើតនោះឡើយ នោះមិនមែនជាកំណើតរបស់អ្នកទេ។ នោះជាកាលនៅជាគ្រហស្ថ ធម្មតាគ្រហស្ថតែងសម្លាប់សត្វខ្លះ លួចទ្រព្យគេជាដើមខ្លះ។ ប៉ុន្តែ ឥឡូវនេះ កំណើតរបស់អ្នកឈ្មោះថា កំណើតដ៏ប្រសើរ (អរិយជាតិ)។ ហេតុនោះ បើអ្នកមានសេចក្តីសង្ស័យ (ខ្លាចនិយាយកុហក) ក្នុងការនិយាយយ៉ាងនេះថា 'ម្នាលនាង តាំងពីខ្ញុំកើតមក...' បើដូច្នោះ ចូរអ្នកនិយាយកំណត់ឲ្យប្លែកយ៉ាងនេះថា 'តាំងពីខ្ញុំកើតមកក្នុងអរិយជាតិ...' ចុះ" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ណែនាំហើយបញ្ជូនលោកទៅយ៉ាងនេះ។

Taṃ itthiṃ etadavocāti itthīnaṃ gabbhavuṭṭhānaṭṭhānaṃ nāma na sakkā purisena upasaṅkamituṃ. Thero kiṃ karosīti? Aṅgulimālatthero saccakiriyaṃ katvā sotthikaraṇatthāya āgatoti ārocāpesi. Tato te sāṇiyā parikkhipitvā therassa bahisāṇiyaṃ pīṭhakaṃ paññāpesuṃ. Thero tattha nisīditvā – ‘‘yato ahaṃ bhagini sabbaññubuddhassa ariyāya jātiyā jāto’’ti saccakiriyaṃ akāsi, saha saccavacaneneva dhamakaraṇato muttaudakaṃ viya dārako nikkhami. Mātāputtānaṃ sotthi ahosi. Imañca pana parittaṃ na kiñci parissayaṃ na maddati, mahāparittaṃ nāmetanti vuttaṃ. Therena nisīditvā saccakiriyakataṭṭhāne pīṭhakaṃ akaṃsu. Gabbhamūḷhaṃ tiracchānagatitthimpi ānetvā tattha nisajjāpenti, tāvadeva sukhena gabbhavuṭṭhānaṃ hoti. Yā dubbalā hoti na sakkā ānetuṃ, tassā pīṭhakadhovanaudakaṃ netvā sīse siñcanti, taṅkhaṇaṃyeva gabbhavuṭṭhānaṃ hoti, aññampi rogaṃ vūpasameti. Yāva kappā tiṭṭhanakapāṭihāriyaṃ kiretaṃ.

ពាក្យថា Taṃ itthiṃ etadavoca (បានពោលពាក្យនេះនឹងស្ត្រីនោះ) សេចក្តីថា ធម្មតាទីកន្លែងឆ្លងទន្លេរបស់ស្ត្រីទាំងឡាយ បុរសមិនអាចចូលទៅជិតបានឡើយ។ ពួកមនុស្សសួរថា "ព្រះថេរៈតើលោកធ្វើអ្វី?" ព្រះអង្គុលិមាលត្ថេរទើបឲ្យគេទៅប្រាប់ថា "ព្រះថេរៈមកដើម្បីធ្វើសច្ចកិរិយាបង្កសេចក្តីសុខសួស្តី"។ បន្ទាប់មក ពួកមនុស្សក៏បានយកវាំងននមកចងព័ទ្ធជុំវិញ ហើយរៀបចំតាំង (កៅអី) ថ្វាយព្រះថេរៈនៅខាងក្រៅវាំងនន។ ព្រះថេរៈគង់លើតាំងនោះហើយ ធ្វើសច្ចកិរិយាថា "ម្នាលនាង តាំងពីខ្ញុំកើតមកក្នុងអរិយជាតិរបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ..." ព្រមជាមួយគ្នានឹងសច្ចវាចានោះឯង ទារកក៏សម្រាលចេញមក ដូចជាទឹកដែលហូរចេញពីធម្មក្រង (តម្រងទឹក) ដូច្នោះ។ សេចក្តីសុខសួស្តីក៏មានដល់ទាំងម្តាយនិងកូន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះបរិត្តនេះមិនមែនមិនកម្ចាត់បង់នូវគ្រោះថ្នាក់ណាមួយឡើយ (គឺកម្ចាត់បង់ទាំងអស់) ហេតុនោះទើបលោកហៅថា "មហាបរិត្ត"។ ពួកមនុស្សបានរក្សាទុកតាំងដែលព្រះថេរៈគង់ធ្វើសច្ចកិរិយានោះ។ សូម្បីតែសត្វតិរច្ឆានញីដែលមានគភ៌ឆ្លងទន្លេមិនរួច គេក៏នាំមកឲ្យដេកលើតាំងនោះ ហើយក៏សម្រាលកូនបានយ៉ាងងាយស្រួលក្នុងខណៈនោះឯង។ ស្ត្រីណាដែលមានកម្លាំងខ្សោយ មិនអាចនាំមកបាន គេក៏យកទឹកលាងតាំងនោះទៅស្រោចលើក្បាលរបស់នាង ក្នុងខណៈនោះឯង នាងក៏សម្រាលកូនបានយ៉ាងងាយស្រួល ទាំងអាចព្យាបាលរោគផ្សេងៗទៀតបានផង។ ឮថា នេះជាបាដិហារិយ៍ដែលស្ថិតនៅអស់មួយកប្ប។

Kiṃ pana bhagavā theraṃ vejjakammaṃ kārāpesīti? Na kārāpesi. Therañhi disvā manussā bhītā palāyanti. Thero bhikkhāhārena kilamati, samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkoti. Tassa anuggahena saccakiriyaṃ kāresi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘idāni kira aṅgulimālatthero mettacittaṃ [Pg.234] paṭilabhitvā saccakiriyāya manussānaṃ sotthibhāvaṃ karotīti manussā theraṃ upasaṅkamitabbaṃ maññissanti, tato bhikkhāhārena akilamanto samaṇadhammaṃ kātuṃ sakkhissatī’’ti anuggahena saccakiriyaṃ kāresi. Na hi saccakiriyā vejjakammaṃ hoti. Therassāpi ca ‘‘samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa cittaṃ kammaṭṭhānābhimukhaṃ na gacchati, aṭaviyaṃ ṭhatvā manussānaṃ ghātitaṭṭhānameva pākaṭaṃ hoti. ‘‘Duggatomhi, khuddakaputtomhi, jīvitaṃ me dehi sāmīti maraṇabhītānaṃ vacanākāro ca hatthapādavikāro ca āpāthaṃ āgacchati, so vippaṭisārī hutvā tatova uṭṭhāya gacchati, athassa bhagavā taṃ jātiṃ abbohārikaṃ katvāvāyaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhissatīti ariyāya jātiyā saccakiriyaṃ kāresi. Eko vūpakaṭṭhotiādi vatthasutte (ma. ni. 1.80) vitthāritaṃ.

សំណួរថា "ចុះហេតុអ្វីព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រើព្រះថេរៈឲ្យធ្វើវេជ្ជកម្ម (ព្យាបាលរោគ) ទៅវិញ?" ឆ្លើយថា "ព្រះអង្គមិនបានប្រើឲ្យធ្វើឡើយ"។ ព្រោះថា មនុស្សទាំងឡាយកាលឃើញព្រះថេរៈហើយ តែងតែភ័យខ្លាចរត់គេចខ្លួន។ ព្រះថេរៈលំបាកដោយបិណ្ឌបាត មិនអាចធ្វើសមណធម៌បានឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុគ្រោះដល់លោក ទើបប្រោសឲ្យធ្វើសច្ចកិរិយា។ ឮថា ព្រះអង្គមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា "ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គុលិមាលត្ថេរបានចិត្តប្រកបដោយមេត្តា ហើយធ្វើសច្ចកិរិយាបង្កសេចក្តីសុខសួស្តីដល់មនុស្សទាំងឡាយ មនុស្សទាំងឡាយនឹងយល់ថា គួរចូលទៅរកព្រះថេរៈ ពីនោះមក លោកនឹងមិនលំបាកដោយបិណ្ឌបាត ហើយអាចធ្វើសមណធម៌បាន" ព្រះអង្គទ្រង់ឲ្យធ្វើសច្ចកិរិយាដោយព្រះហឫទ័យអនុគ្រោះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា សច្ចកិរិយាមិនមែនជាវេជ្ជកម្មឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែព្រះថេរៈផ្ទាល់ កាលគិតថា "អាត្មាអញនឹងធ្វើសមណធម៌" ហើយកាន់យកមូលកម្មដ្ឋាន ទៅគង់នៅក្នុងទីសម្រាករាត្រី ឬទីសម្រាកថ្ងៃ ចិត្តរបស់លោកក៏មិនឆ្ពោះទៅរកកម្មដ្ឋានឡើយ គឺមានតែទីកន្លែងដែលលោកធ្លាប់ឈរក្នុងព្រៃសម្លាប់មនុស្សប៉ុណ្ណោះដែលប្រាកដឡើងក្នុងចិត្ត។ អាការៈនៃពាក្យអង្វរករ និងអាការៈញាប់ញ័រនៃដៃជើងរបស់ពួកមនុស្សដែលខ្លាចស្លាប់ថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំជាមនុស្សកំសត់ មានកូនតូចៗ សូមលោកម្ចាស់ប្រោសជីវិតខ្ញុំផង" តែងតែមកប្រាកដក្នុងចិត្តរបស់លោក លោកក៏កើតសេចក្តីក្តៅក្រហាយ (វិប្បដិសារី) ហើយក្រោកដើរចេញពីទីនោះទៅ។ គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើកំណើត (ជាគ្រហស្ថ) នោះឲ្យជាអវោហារិកៈ (មិនគួរនិយាយដល់) ហើយទ្រង់មានព្រះតម្រិះថា "ភិក្ខុនេះចម្រើនវិបស្សនាហើយ នឹងសម្រេចអរហត្តផល" ទើបប្រោសឲ្យធ្វើសច្ចកិរិយាដោយអរិយជាតិ។ ពាក្យថា Eko vūpakaṭṭho (ជាអ្នកឯកោ ចៀសចេញទៅ) ជាដើម មានសេចក្តីពិស្តារក្នុងវត្ថសូត្រ (ម. និ. ១.៨០)។

352. Aññenapi leḍḍu khittoti kākasunakhasūkarādīnaṃ paṭikkamāpanatthāya samantā sarakkhepamatte ṭhāne yena kenaci disābhāgena khitto āgantvā therasseva kāye patati. Kittake ṭhāne evaṃ hoti? Gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā piṇḍāya caritvā paṭinivattetvā yāva gaṇṭhikapaṭimukkaṭṭhānaṃ āgacchati, tāva hoti. Bhinnena sīsenāti mahācammaṃ chinditvā yāva aṭṭhimariyādā bhinnena.

៣៥២. ពាក្យថា Aññenapi leḍḍu khitto (ដុំដីដែលអ្នកដទៃចោលទៅ) សេចក្តីថា ដុំដីដែលគេចោលទៅក្នុងទិសណាមួយ ដើម្បីដេញក្អែក ឆ្កែ ឬជ្រូកជាដើម ក្នុងចម្ងាយប្រមាណមួយព្រួញធ្លាក់ជុំវិញខ្លួន តែងតែហោះមកត្រូវចំកាយរបស់ព្រះថេរៈតែម្តង។ តើហេតុការណ៍នេះកើតឡើងក្នុងទីចម្ងាយប៉ុនណា? ចាប់តាំងពីលោកចងឡេវស្បង់ចីវរ ដើរទៅបិណ្ឌបាត រហូតដល់ត្រឡប់មកដល់កន្លែងដោះឡេវស្បង់ចីវរវិញ ទើបមានហេតុការណ៍យ៉ាងនេះកើតឡើង។ ពាក្យថា Bhinnena sīsena (ដោយក្បាលបែក) សេចក្តីថា បែកធ្លាយស្បែកក្បាលក្រាស់ រហូតដល់កំណត់ឆ្អឹងក្បាល។

Brāhmaṇāti khīṇāsavabhāvaṃ sandhāya āha. Yassa kho tvaṃ, brāhmaṇa, kammassa vipākenāti idaṃ sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammaṃ sandhāya vuttaṃ. Kammañhi kariyamānameva tayo koṭṭhāse pūreti. Sattasu cittesu kusalā vā akusalā vā paṭhamajavanacetanā diṭṭhadhammavedanīyakammaṃ nāma hoti. Taṃ imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ ahosikammaṃ, nāhosi kammavipāko, na bhavissati kammavipāko, natthi kammavipākoti imassa tikassa vasena ahosikammaṃ nāma hoti. Atthasādhikā sattamajavanacetanā upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anantare attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ vuttanayeneva taṃ ahosikammaṃ nāma hoti. Ubhinnamantare pañcajavanacetanā aparāpariyavedanīyakammaṃ nāma hoti. Taṃ anāgate yadā okāsaṃ labhati, tadā [Pg.235] vipākaṃ deti. Sati saṃsārappavattiyā ahosikammaṃ nāma na hoti. Therassa pana upapajjavedanīyañca aparāpariyavedanīyañcāti imāni dve kammāni kammakkhayakarena arahattamaggena samugghāṭitāni, diṭṭhadhammavedanīyaṃ atthi. Taṃ arahattappattassāpi vipākaṃ detiyeva. Taṃ sandhāya bhagavā ‘‘yassa kho tva’’ntiādimāha. Tasmā yassa khoti ettha yādisassa kho tvaṃ, brāhmaṇa, kammassa vipākenāti evaṃ attho veditabbo.

ពាក្យថា Brāhmaṇa (ម្នាលព្រាហ្មណ៍) ព្រះអង្គទ្រង់ពោលសំដៅដល់ភាពជាព្រះខីណាស្រព។ ពាក្យថា Yassa kho tvaṃ, brāhmaṇa, kammassa vipākena (ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ព្រោះផលនៃកម្មណាដែលអ្នក...) នេះ ទ្រង់ពោលសំដៅដល់ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មដ៏សមគួរ។ ព្រោះថាកម្មដែលបុគ្គលកំពុងធ្វើ តែងបំពេញចំណែក ៣ យ៉ាង។ ក្នុងចំណោមជវនចិត្តទាំង ៧ ដួង ជវនចេតនាទី ១ ទោះជាកុសលក្តី អកុសលក្តី ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះតែងឲ្យផលក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ កាលបើមិនអាចឲ្យផលបាន ក៏ក្លាយជាអហោសិកម្ម ដោយអំណាចនៃតិកៈ (ពួកបី) យ៉ាងនេះថា "មានកម្ម តែគ្មានផលនៃកម្ម, នឹងគ្មានផលនៃកម្ម, គ្មានផលនៃកម្ម" នេះឈ្មោះថា អហោសិកម្ម។ ជវនចេតនាទី ៧ ដែលសម្រេចកិច្ច (ដូចជាការសម្លាប់សត្វជាដើម) ឈ្មោះថា ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះតែងឲ្យផលក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់。 កាលបើមិនអាចឲ្យផលបាន ក៏ក្លាយជាអហោសិកម្ម តាមវិធីដែលពោលរួចមកហើយនោះឯង។ ចំណែកឯជវនចេតនា ៥ ដួងក្នុងចន្លោះជវនចិត្តទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថា អបរាបរិយវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះតែងឲ្យផលក្នុងអនាគត កាលណាបានឱកាស ក៏ឲ្យផលក្នុងកាលនោះ។ កាលបើការវិលវល់ក្នុងសង្សារវដ្តនៅតែមាន កម្មនេះមិនឈ្មោះថាជាអហោសិកម្មឡើយ។ ប៉ុន្តែ សម្រាប់ព្រះថេរៈ កម្មទាំងពីរយ៉ាងគឺ ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម និងអបរាបរិយវេទនីយកម្ម ត្រូវបានកម្ចាត់បង់អស់ហើយដោយអរហត្តមគ្គដែលធ្វើឲ្យអស់កម្ម នៅសល់តែទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មប៉ុណ្ណោះ។ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មនោះ ទោះបីជាបុគ្គលបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ ក៏នៅតែឲ្យផលដដែល។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅដល់ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "yassa kho tvaṃ" ជាដើម។ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា "yassa kho" នេះ គួរដឹងសេចក្តីយ៉ាងនេះថា "ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ព្រោះផលនៃកម្មមានសភាពយ៉ាងណាដែលអ្នក..."។

Abbhā muttoti desanāsīsamattametaṃ, abbhā mahikā dhūmo rajo rāhūti imehi pana upakkilesehi mutto candimā idha adhippeto. Yathā hi evaṃ nirupakkileso candimā lokaṃ pabhāseti, evaṃ pamādakilesavimutto appamatto bhikkhu imaṃ attano khandhāyatanadhātulokaṃ pabhāseti, vihatakilesandhakāraṃ karoti.

ពាក្យថា Abbhā mutto (រួចផុតពីពពក) នេះ គ្រាន់តែជាប្រធាននៃការសម្តែងធម៌ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ព្រះចន្ទដែលរួចផុតពីឧបក្កិលេសទាំងឡាយគឺ ពពក ទឹកសន្សើម ផ្សែង ធូលី និងរាហូ។ ព្រោះថា ព្រះចន្ទដែលមិនមានឧបក្កិលេស តែងញ៉ាំងលោកឲ្យភ្លឺស្វាងយ៉ាងណា ភិក្ខុអ្នកមិនប្រមាថ រួចផុតចាកកិលេសគឺសេចក្តីប្រមាថ ក៏ញ៉ាំងលោកគឺខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុរបស់ខ្លួនឲ្យភ្លឺស្វាង ធ្វើឲ្យងងឹតគឺកិលេសវិនាសទៅយ៉ាងនោះឯង។

Kusalena pidhīyatīti maggakusalena pidhīyati appaṭisandhikaṃ karīyati. Yuñjati buddhasāsaneti buddhasāsane kāyena vācāya manasā ca yuttappayutto viharati. Imā tisso therassa udānagāthā nāma.

ពាក្យថា Kusalena pidhīyati (បិទបាំងដោយកុសល) សេចក្តីថា ត្រូវបានបិទបាំងដោយមគ្គកុសល ធ្វើមិនឲ្យមានការចាប់បដិសន្ធិតទៅទៀត។ ពាក្យថា Yuñjati buddhasāsaneti (ប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា) សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបខ្វល់ខ្វាយយ៉ាងខ្លាំងក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដោយកាយ វាចា និងចិត្ត ហើយរស់នៅ។ គាថាទាំង ៣ នេះ ឈ្មោះថា ឧទានគាថារបស់ព្រះថេរៈ។

Disā hi meti idaṃ kira thero attano parittāṇākāraṃ karonto āha. Tattha disā hi meti mama sapattā. Ye maṃ evaṃ upavadanti – ‘‘yathā mayaṃ aṅgulimālena māritānaṃ ñātakānaṃ vasena dukkhaṃ vediyāma, evaṃ aṅgulimālopi vediyatū’’ti, te mayhaṃ disā catusaccadhammakathaṃ suṇantūti attho. Yuñjantūti kāyavācāmanehi yuttappayuttā viharantu. Ye dhammamevādapayanti santoti ye santo sappurisā dhammaṃyeva ādapenti samādapenti gaṇhāpenti, te manujā mayhaṃ sapattā bhajantu sevantu payirupāsantūti attho.

ឮថា ព្រះថេរៈបានពោលពាក្យថា Disā hi me (ព្រោះថាពួកសត្រូវរបស់ខ្ញុំ...) នេះ កាលលោកធ្វើការការពារខ្លួន។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា disā hi me សំដៅដល់ពួកសត្រូវរបស់ខ្ញុំ។ ពួកជនណាដែលជេរប្រទេចខ្ញុំយ៉ាងនេះថា "ពួកយើងរងទុក្ខវេទនាព្រោះតែពួកញាតិដែលត្រូវអង្គុលិមាលសម្លាប់យ៉ាងណា សូមឲ្យអង្គុលិមាលរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងនោះដែរចុះ" ពួកជនដែលជាសត្រូវរបស់ខ្ញុំទាំងនោះ ចូរស្ដាប់នូវធម្មកថាដែលប្រកបដោយសច្ចៈ ៤ នេះចុះ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Yuñjantu (ចូរប្រកបខ្វល់ខ្វាយចុះ) សេចក្តីថា ចូរជាអ្នកប្រកបខ្វល់ខ្វាយដោយកាយ វាចា និងចិត្ត ហើយរស់នៅចុះ។ ពាក្យថា Ye dhammamevādapayanti santo (ពួកសប្បុរសណា តែងណែនាំឲ្យកាន់យកតែធម៌) សេចក្តីថា ពួកសប្បុរសដែលជាអ្នកស្ងប់រម្ងាប់ តែងណែនាំ ឲ្យសមាទាន ឲ្យកាន់យកតែធម៌ប៉ុណ្ណោះ ពួកមនុស្សដែលជាសត្រូវរបស់ខ្ញុំ ចូរចូលទៅជិត សេពគប់ ក្រាបបង្គំបង្គាល់ពួកសប្បុរសទាំងនោះចុះ នេះជាអត្ថន័យ។

Avirodhappasaṃsīnanti avirodho vuccati mettā, mettāpasaṃsakānanti attho. Suṇantu dhammaṃ kālenāti khaṇe khaṇe khantimettāpaṭisaṅkhāsāraṇīyadhammaṃ suṇantu. Tañca anuvidhīyantūti tañca dhammaṃ anukarontu pūrentu.

ពាក្យថា Avirodhappasaṃsīnaṃ (សរសើរនូវការមិនទាស់ទែង) សេចក្តីថា ពាក្យថា avirodha (ការមិនទាស់ទែង) សំដៅដល់មេត្តា អត្ថន័យគឺ "សរសើរនូវមេត្តា"។ ពាក្យថា Suṇantu dhammaṃ kālena (ចូរស្ដាប់ធម៌តាមកាលចុះ) សេចក្តីថា ចូរស្ដាប់នូវសារណីយធម៌ដែលពោលគឺខន្តីនិងមេត្តារាល់ៗខណៈចុះ។ ពាក្យថា Tañca anuvidhīyantu (ចូរអនុវត្តតាមធម៌នោះចុះ) សេចក្តីថា ចូរធ្វើតាម និងបំពេញនូវធម៌នោះចុះ។

Na hi jātu so mamaṃ hiṃseti yo mayhaṃ diso, so maṃ ekaṃseneva na hiṃseyya. Aññaṃ vā pana kiñci nanti na kevalaṃ maṃ, aññampi pana [Pg.236] kañci puggalaṃ mā hiṃsantu mā viheṭhentu. Pappuyya paramaṃ santinti paramaṃ santibhūtaṃ nibbānaṃ pāpuṇitvā. Rakkheyya tasathāvareti tasā vuccanti sataṇhā, thāvarā nittaṇhā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo nibbānaṃ pāpuṇāti, so sabbaṃ tasathāvaraṃ rakkhituṃ samattho hoti. Tasmā mayhampi disā nibbānaṃ pāpuṇantu, evaṃ maṃ ekaṃseneva na hiṃsissantīti. Imā tisso gāthā attano parittaṃ kātuṃ āha.

ពាក្យថា Na hi jātu so mamaṃ hiṃse (ព្រោះថាបុគ្គលនោះមិនបៀតបៀនខ្ញុំឡើយ) សេចក្តីថា បុគ្គលណាដែលជាសត្រូវរបស់ខ្ញុំ បុគ្គលនោះមិនគប្បីបៀតបៀនខ្ញុំដោយពិតប្រាកដឡើយ។ ពាក្យថា Aññaṃ vā pana kiñci naṃ (ឬមួយក៏បុគ្គលដទៃណាមួយ) សេចក្តីថា មិនមែនតែខ្ញុំម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែសូម្បីតែបុគ្គលដទៃណាមួយ ក៏សូមកុំបៀតបៀន កុំធ្វើឲ្យលំបាកឡើយ។ ពាក្យថា Pappuyya paramaṃ santiṃ (លុះដល់នូវសេចក្តីស្ងប់ដ៏ឧត្តម) សេចក្តីថា លុះបានដល់នូវព្រះនិព្វានដែលជាសេចក្តីស្ងប់ដ៏ឧត្តមហើយ។ ពាក្យថា Rakkheyya tasathāvare (គប្បីរក្សានូវសត្វដែលមានតណ្ហានិងមិនមានតណ្ហា) សេចក្តីថា សត្វដែលមានតណ្ហា ហៅថា តសៈ, សត្វដែលមិនមានតណ្ហា ហៅថា ថាវរៈ។ សេចក្តីពន្យល់មានយ៉ាងនេះថា បុគ្គលណាដល់នូវព្រះនិព្វាន បុគ្គលនោះរមែងអាចរក្សានូវសត្វទាំងពួង ទោះជាតសៈក្តី ថាវរក្តី។ ហេতুនោះ សូមឲ្យពួកសត្រូវរបស់ខ្ញុំបានដល់នូវព្រះនិព្វានចុះ កាលបើបានដល់យ៉ាងនេះហើយ ពួកគេនឹងមិនបៀតបៀនខ្ញុំដោយពិតប្រាកដឡើយ។ ព្រះថេរៈបានពោលគាថាទាំង ៣ នេះ ដើម្បីធ្វើការការពារខ្លួន។

Idāni attanova paṭipattiṃ dīpento udakañhi nayanti nettikāti āha. Tattha nettikāti ye mātikaṃ sodhetvā bandhitabbaṭṭhāne bandhitvā udakaṃ nayanti. Usukārāti usukārakā. Namayantīti telakañjikena makkhetvā kukkuḷe tāpetvā unnatunnataṭṭhāne namentā ujuṃ karonti. Tejananti kaṇḍaṃ. Tañhi issāso tejaṃ karoti, parañca tajjeti, tasmā tejananti vuccati. Attānaṃ damayantīti yathā nettikā ujumaggena udakaṃ nayanti, usukārā tejanaṃ, tacchakā ca dāruṃ ujuṃ karonti, evamevaṃ paṇḍitā attānaṃ damenti ujukaṃ karonti nibbisevanaṃ karonti.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះអង្គុលិមាលត្ថេរ កាលនឹងបង្ហាញនូវបដិបត្តិរបស់ខ្លួនឯង ទើបពោលគាថាថា «udakañhi nayanti nettikā» (ពួកអ្នកបង្ហូរទឹក តែងនាំទឹកទៅ) ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «nettikā» បានដល់ ជនទាំងឡាយណាដែលឆ្ការជម្រះប្រឡាយទឹក ហើយលើកទំនប់ត្រង់កន្លែងដែលត្រូវលើកទំនប់ រួចនាំទឹកទៅកាន់ទីដែលខ្លួនប្រាថ្នា។ បទថា «usukārā» បានដល់ ជាងធ្វើព្រួញ។ បទថា «namayanti» សេចក្តីថា ពួកជាងព្រួញលាបព្រួញដោយប្រេងលាយទឹកបបរ ហើយកំដៅលើរងើកភ្លើងក្តៅ រួចពត់ត្រង់កន្លែងដែលកោងឱ្យត្រង់។ បទថា «tejanaṃ» បានដល់ ព្រួញ។ ព្រោះថា ខ្មាន់ធ្នូតែងធ្វើព្រួញនោះឱ្យមុតស្រួច និងចិតឱ្យស្អាត ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «tejana»។ បទថា «attānaṃ damayanti» សេចក្តីថា ពួកអ្នកបង្ហូរទឹកតែងនាំទឹកទៅតាមផ្លូវដ៏ត្រង់យ៉ាងណា ពួកជាងព្រួញតែងពត់ព្រួញឱ្យត្រង់យ៉ាងណា និងពួកជាងឈើតែងចាំងឈើឱ្យត្រង់យ៉ាងណា ពួកបណ្ឌិតទាំងឡាយតែងទូន្មានខ្លួន ធ្វើខ្លួនឱ្យត្រង់ ធ្វើខ្លួនមិនឱ្យមានកិលេសគ្រឿងសៅហ្មងយ៉ាងនោះឯង។

Tādināti iṭṭhāniṭṭhādīsu nibbikārena – ‘‘pañcahākārehi bhagavā tādī, iṭṭhāniṭṭhe tādī, vantāvīti tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, tanniddesāti tādī’’ti (mahāni. 38; 192) evaṃ tādilakkhaṇappattena satthārā. Bhavanettīti bhavarajju, taṇhāyetaṃ nāmaṃ. Tāya hi goṇā viya gīvāya rajjuyā, sattā hadaye baddhā taṃ taṃ bhavaṃ nīyanti, tasmā bhavanettīti vuccati. Phuṭṭho kammavipākenāti maggacetanāya phuṭṭho. Yasmā hi maggacetanāya kammaṃ paccati vipaccati ḍayhati, parikkhayaṃ gacchati, tasmā sā kammavipākoti vuttā. Tāya hi phuṭṭhattā esa aṇaṇo nikkileso jāto, na dukkhavedanāya aṇaṇo. Bhuñjāmīti cettha theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti cattāro paribhogā veditabbā. Tattha dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo nāma. So hi cattāro paccaye thenetvā bhuñjati. Vuttampi cetaṃ ‘‘theyyāya vo, bhikkhave, raṭṭhapiṇḍo bhutto’’ti (pārā. 195). Sīlavato pana apaccavekkhaṇaparibhogo iṇaparibhogo nāma. Sattannaṃ sekkhānaṃ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma. Khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo [Pg.237] nāma. Idha kilesaiṇānaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘aṇaṇo’’ti vuttaṃ. ‘‘Aniṇo’’tipi pāṭho. Sāmiparibhogaṃ sandhāya ‘‘bhuñjāmi bhojana’’nti vuttaṃ.

បទថា «tādinā» សេចក្តីថា ដោយព្រះសាស្តាអង្គដល់នូវលក្ខណៈនៃតាទី (ភាពជាបុគ្គលមានសភាពដូច្នោះ) គឺភាពជាអ្នកមិនប្រែប្រួលក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគឈ្មោះថា តាទី ដោយអាការៈ ៥ យ៉ាង គឺ ព្រះអង្គជាអ្នកមានសភាពដូច្នោះក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ឈ្មោះថា តាទី, ព្រះអង្គខ្ជាក់ចោលនូវកិលេសហើយ ឈ្មោះថា តាទី, ព្រះអង្គលះបង់នូវកិលេសហើយ ឈ្មោះថា តាទី, ព្រះអង្គឆ្លងផុតចាកសង្សារហើយ ឈ្មោះថា តាទី, ព្រះអង្គត្រូវបានសម្តែងដោយគុណទាំងនោះតាមពិត ឈ្មោះថា តាទី»។ បទថា «bhavanetti» បានដល់ ខ្សែចងភព នេះជាឈ្មោះរបស់តណ្ហា។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយដែលត្រូវតណ្ហានោះចងទុកក្នុងហឫទ័យ តែងត្រូវបាននាំទៅកាន់ភពនោះៗ ដូចជាពួកគោដែលគេចងកដោយខ្សែហើយនាំទៅដូច្នោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា bhavanetti។ បទថា «phuṭṭho kammavipākena» សេចក្តីថា ប៉ះពាល់ហើយដោយមគ្គចេតនា។ ព្រោះថា កម្ម (គឺកុសលនិងអកុសល) តែងឆ្អិន ឆ្អិនខ្លាំង ត្រូវដុតបំផ្លាញ និងដល់នូវការអស់ទៅដោយមគ្គចេតនា ព្រោះហេតុនោះ មគ្គចេតនានោះ ទើបព្រះអង្គហៅថា កម្មវិបាក។ ព្រោះតែការប៉ះពាល់ដោយមគ្គចេតនានោះ បុគ្គលនេះទើបជាអ្នកមិនមានបំណុល គឺមិនមានកិលេសកើតឡើងហើយ មិនមែនជាអ្នកមិនមានបំណុលព្រោះការប៉ះពាល់ដោយទុក្ខវេទនាឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «bhuñjāmi» នេះ គួរដឹងនូវការប្រើប្រាស់ ៤ យ៉ាងគឺ ថេយ្យបរិភោគ ឥណបរិភោគ ទាយជ្ជបរិភោគ និងសាមិបរិភោគ។ ក្នុងបរិភោគទាំង ៤ នោះ ការប្រើប្រាស់របស់បុគ្គលទ្រុស្តសីល ឈ្មោះថា ថេយ្យបរិភោគ ព្រោះបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះ តែងលួចប្រើប្រាស់បច្ច័យ ៤។ សូម្បីតែពាក្យនេះ ព្រះអង្គក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ដុំបាយរបស់ដែន ពួកអ្នកឯងបរិភោគហើយដោយការលួច»។ ចំណែកការប្រើប្រាស់ដោយមិនពិចារណារបស់បុគ្គលមានសីល ឈ្មោះថា ឥណបរិភោគ។ ការប្រើប្រាស់របស់សេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ឈ្មោះថា ទាយជ្ជបរិភោគ។ ការប្រើប្រាស់របស់ព្រះខីណាសព ឈ្មោះថា សាមិបរិភោគ។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គុលិមាលត្ថេរពោលថា «aṇaṇo» ដោយសំដៅដល់ការមិនមានបំណុលគឺកិលេស។ ក៏មានបទបាឋថា «aniṇo» ខ្លះដែរ។ ព្រះថេរៈពោលថា «bhuñjāmi bhojanaṃ» ដោយសំដៅដល់សាមិបរិភោគ។

Kāmaratisanthavanti duvidhesupi kāmesu taṇhāratisanthavaṃ mā anuyuñjatha mā karittha. Nayidaṃ dummantitaṃ mamāti yaṃ mayā sammāsambuddhaṃ disvā pabbajissāmīti mantitaṃ, taṃ mama mantitaṃ na dummantitaṃ. Saṃvibhattesu dhammesūti ahaṃ satthāti evaṃ loke uppannehi ye dhammā saṃvibhattā, tesu dhammesu yaṃ seṭṭhaṃ nibbānaṃ, tadeva ahaṃ upagamaṃ upagato sampatto, tasmā mayhaṃ idaṃ āgamanaṃ svāgataṃ nāma gatanti. Tisso vijjāti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayapaññā. Kataṃ buddhassa sāsananti yaṃ buddhassa sāsane kattabbakiccaṃ atthi, taṃ sabbaṃ mayā kataṃ. Tīhi vijjāhi navahi ca lokuttaradhammehi desanaṃ matthakaṃ pāpesīti.
បទថា «kāmaratisanthavaṃ» សេចក្តីថា កុំប្រកប កុំធ្វើនូវការត្រេកត្រអាលនិងការសេពគប់ដោយតណ្ហាក្នុងកាមទាំងពីរយ៉ាង (វត្ថុកាមនិងកិលេសកាម)។ បទថា «nayidaṃ dummantitaṃ mama» សេចក្តីថា ការគិតគូរណាដែលខ្ញុំគិតថា «ខ្ញុំឃើញព្រះសម្ពុទ្ធហើយនឹងបួស» ការគិតគូររបស់ខ្ញុំនោះ មិនមែនជាការគិតគូរមិនល្អឡើយ។ បទថា «saṃvibhattesu dhammesu» សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលព្រះសាស្តាទ្រង់ចែកទុកល្អហើយក្នុងលោកយ៉ាងនេះ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រះនិព្វានណាដ៏ប្រសើរ ខ្ញុំក៏បានចូលទៅជិត គឺបានដល់ហើយនូវព្រះនិព្វាននោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ការមករបស់ខ្ញុំនេះ ទើបឈ្មោះថាជាការមកល្អហើយ។ បទថា «tisso vijjā» បានដល់ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ទិព្វចក្ខុញ្ញាណ និងអាសវក្ខយញ្ញាណ។ បទថា «kataṃ buddhassa sāsanaṃ» សេចក្តីថា កិច្ចដែលត្រូវធ្វើក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធមានប្រមាណប៉ុន្មាន កិច្ចទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានធ្វើរួចរាល់ហើយ។ ព្រះថេរៈធ្វើឱ្យទេសនានេះដល់នូវកំពូល ដោយវិជ្ជា ៣ និងលោកុត្តរធម៌ ៩ យ៉ាងនេះឯង។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

Aṅgulimālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះអង្គុលិមាលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

7. Piyajātikasuttavaṇṇanā
៧. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះបិយជាតិកសូត្រ

353. Evaṃ me sutanti piyajātikasuttaṃ. Tattha neva kammantā paṭibhantīti na sabbena sabbaṃ paṭibhanti, pakatiniyāmena pana na paṭibhanti. Dutiyapadepi eseva nayo. Ettha ca na paṭibhātīti na ruccati. Āḷāhananti susānaṃ. Aññathattanti vivaṇṇatāya aññathābhāvo. Indriyāni nāma manoviññeyyā dhammā, patiṭṭhitokāsaṃ pana sandhāya idaṃ vuttaṃ. Piyajātikāti piyato jāyanti. Piyappabhāvikāti piyato pabhavanti.
៣៥៣. សូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា «evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា បិយជាតិកសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា «neva kammantā paṭibhanti» មិនមែនមានន័យថា ការងារទាំងពួងមិនលេចឡើងទាល់តែសោះនោះទេ ប៉ុន្តែការងារទាំងឡាយមិនលេចឡើងតាមប្រក្រតីដែលធ្លាប់ធ្វើនោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ (na bhattaṃ paṭibhāti) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងបទទីពីរនេះ ពាក្យថា «na paṭibhāti» មានន័យថា មិនគាប់ចិត្ត (មិនចង់បរិភោគ)។ បទថា «āḷahanaṃ» បានដល់ ព្រៃខ្មោច។ បទថា «aññathattaṃ» បានដល់ ភាពប្រែប្រួលទៅជាសភាពផ្សេងដោយសារការប្រែពណ៌។ ដែលហៅថា «indriyāni» គឺជាធម៌ដែលដឹងបានដោយមនោវិញ្ញាណ ប៉ុន្តែពាក្យនេះទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់ទីតាំងដែលឥន្ទ្រិយទាំងនោះតាំងនៅ។ បទថា «piyajātikā» សេចក្តីថា កើតឡើងអំពីវត្ថុជាទីស្រឡាញ់។ បទថា «piyappabhāvikā» សេចក្តីថា មានវត្ថុជាទីស្រឡាញ់ជាប្រភព។

355. Sace taṃ, mahārājāti tassa atthaṃ asallakkhayamānāpi satthari saddhāya evaṃ vadati. Cara pireti apehi amhākaṃ pare, anajjhattikabhūteti attho. Atha vā cara pireti parato gaccha, mā idha tiṭṭhātipi attho.
៣៥៥. បទថា «sace taṃ, mahārāja» សេចក្តីថា ព្រះនាងមល្លិកា ទោះបីមិនទាន់យល់ច្បាស់នូវសេចក្តីនៃពាក្យនោះ ក៏ពោលយ៉ាងនេះដោយសេចក្តីជំនឿក្នុងព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា «cara pire» មានសេចក្តីថា ចូរថយចេញទៅ នាងជាអ្នកដទៃ មិនមែនជាសាច់ញាតិខាងក្នុងរបស់យើងឡើយ។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «cara pire» មានសេចក្តីថា ចូរទៅខាងក្រៅ កុំឈរនៅទីនេះឡើយ។

356. Dvidhā [Pg.238] chetvāti asinā dve koṭṭhāse karonto chinditvā. Attānaṃ upphālesīti teneva asinā attano udaraṃ phālesi. Yadi hi tassa sā appiyā bhaveyya, idāni aññaṃ mātugāmaṃ gaṇhissāmīti attānaṃ na ghāteyya. Yasmā panassa sā piyā ahosi, tasmā paralokepi tāya saddhiṃ samaṅgibhāvaṃ patthayamāno evamakāsi.
៣៥៦. បទថា «dvidhā chetvā» សេចក្តីថា កាត់ជាពីរភាគដោយដាវ។ បទថា «attānaṃ upphālesi» សេចក្តីថា វះពោះរបស់ខ្លួនដោយដាវនោះឯង។ ព្រោះថា ប្រសិនបើភរិយានោះមិនជាទីស្រឡាញ់របស់បុរសនោះទេ បុរសនោះក៏គិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងយកស្រីផ្សេងទៀត» ហើយមិនសម្លាប់ខ្លួនឯងឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែនាងជាទីស្រឡាញ់របស់គាត់ ហេតុនោះ គាត់កាលប្រាថ្នានូវការរួមរស់ជាមួយនាងសូម្បីក្នុងបរលោក ទើបបានធ្វើការសម្លាប់នាងនិងវះពោះខ្លួនឯងយ៉ាងនេះ។

357. Piyā te vajirīti evaṃ kirassā ahosi – ‘‘sacāhaṃ, ‘bhūtapubbaṃ, mahārāja, imissāyeva sāvatthiyaṃ aññatarissā itthiyā’tiādikathaṃ katheyyaṃ, ‘ko te evaṃ akāsi, apehi natthi eta’nti maṃ paṭisedheyya, vattamāneneva naṃ saññāpessāmī’’ti cintetvā evamāha. Vipariṇāmaññathābhāvāti ettha maraṇavasena vipariṇāmo, kenaci saddhiṃ palāyitvā gamanavasena aññathābhāvo veditabbo.
៣៥៧. បទថា «piyā te vajirī» សេចក្តីថា ឮថា ព្រះនាងមល្លិកាមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ប្រសិនបើអាត្មាអញពោលរឿងអតីតថា "បពិត្រមហារាជ រឿងធ្លាប់មានមកហើយ ស្រីម្នាក់ក្នុងក្រុងសាវត្ថីនេះឯង..." ជាដើម ព្រះរាជានឹងឃាត់អាត្មាអញថា "នរណាធ្វើដាក់នាងយ៉ាងហ្នឹង? ចូរថយចេញទៅ រឿងបែបនេះមិនមានទេ" អាត្មាអញនឹងធ្វើឱ្យព្រះអង្គជ្រាបច្បាស់ដោយរឿងបច្ចុប្បន្ននេះឯង» ព្រះនាងគិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ក្នុងបទថា «vipariṇāmaññathābhāvo» នេះ គួរដឹងថា ភាពប្រែប្រួល (vipariṇāma) ដោយអំណាចនៃការស្លាប់របស់ព្រះនាងវជិរី និងភាពប្រែប្រួលទៅជាសភាពផ្សេង (aññathābhāvo) ដោយអំណាចនៃការរត់តាមបុរសណាម្នាក់ទៅ។

Vāsabhāyāti vāsabhā nāma rañño ekā devī, taṃ sandhāyāha.
បទថា «vāsabhāya» សំដៅដល់ព្រះនាងវាសភា ដែលជាព្រះមហេសីមួយព្រះអង្គរបស់ព្រះរាជា ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ។

Piyā te ahanti kasmā sabbapacchā āha? Evaṃ kirassā ahosi – ‘‘ayaṃ rājā mayhaṃ kupito, sacāhaṃ sabbapaṭhamaṃ ‘piyā te aha’nti puccheyyaṃ, ‘na me tvaṃ piyā, cara pire’ti vadeyya, evaṃ sante kathā patiṭṭhānaṃ na labhissatī’’ti kathāya patiṭṭhānatthaṃ sabbapacchā pucchi. Kāsikosalesu chaḍḍitabhāvena vipariṇāmo, paṭirājūnaṃ hatthagamanavasena aññathābhāvo veditabbo.
ហេតុអ្វីបានជាព្រះនាងសួរពាក្យថា «piyā te ahaṃ» (ខ្ញុំជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអង្គដែរឬទេ) នៅក្រោយគេបង្អស់? ឮថា ព្រះនាងមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះរាជានេះខឹងនឹងអាត្មាអញ ប្រសិនបើអាត្មាអញសួរមុនគេបង្អស់ថា "ខ្ញុំជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអង្គដែរឬទេ" ព្រះអង្គមុខជានឹងមានបន្ទូលថា "នាងមិនមែនជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំទេ ចូរថយចេញទៅ នាងស្រីដទៃ" កាលបើដូច្នោះ ការសន្ទនាក៏មិនអាចបន្តទៅបានឡើយ» ដើម្បីឱ្យការសន្ទនាអាចបន្តទៅបាន ព្រះនាងទើបសួរនៅក្រោយគេបង្អស់។ គួរដឹងថា ភាពប្រែប្រួល (vipariṇāma) ដោយសារការបោះបង់ចោលនូវដែនកាសីនិងកោសល និងភាពប្រែប្រួលទៅជាសភាពផ្សេង (aññathābhāvo) ដោយសារការធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្តាប់ដៃនៃស្តេចបច្ចាមិត្ត។

Ācamehīti ācamanodakaṃ dehi. Ācamitvā hatthapāde dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā satthāraṃ namassitukāmo evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
បទថា «ācamehi» សេចក្តីថា ចូរប្រគេនទឹកលាងជម្រះ។ ព្រះរាជាកាលប្រាថ្នានឹងថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ទើបលាងដៃជើង និងខ្ពុរមាត់ រួចមានបន្ទូលយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

Piyajātikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះបិយជាតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

8. Bāhitikasuttavaṇṇanā
៨. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះពាហិតិកសូត្រ

358. Evaṃ me sutanti bāhitikasuttaṃ. Tattha ekapuṇḍarīkaṃ nāganti evaṃnāmakaṃ hatthiṃ. Tassa kira phāsukānaṃ upari tālaphalamattaṃ paṇḍaraṭṭhānaṃ atthi[Pg.239], tenassa ekapuṇḍarīkoti nāmaṃ akaṃsu. Sirivaḍḍhaṃ mahāmattanti paccekahatthiṃ abhiruhitvā kathāphāsukatthaṃ saddhiṃ gacchantaṃ evaṃnāmakaṃ mahāmattaṃ. Āyasmānoti ettha noti pucchāya nipāto. Mahāmatto therassa saṅghāṭipattadhāraṇākāraṃ sallakkhetvā ‘‘evaṃ, mahārājā’’ti āha.
៣៥៨. សូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា «evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា ពាហិតិកសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា «ekapuṇḍarīkaṃ nāgaṃ» បានដល់ ដំរីដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា នៅលើឆ្អឹងជំនីររបស់ដំរីនោះ មានកន្លែងពណ៌សមួយទំហំប៉ុនផ្លែត្នោត ព្រោះហេតុនោះ គេទើបដាក់ឈ្មោះវាថា ឯកបុណ្ឌរិកៈ។ បទថា «sirivaḍḍhaṃ mahāmattaṃ» បានដល់ មហាមាត្យឈ្មោះសិរីវឌ្ឍនៈ ដែលជិះដំរីមួយផ្សេងទៀតទៅជាមួយគ្នា ដើម្បីនិយាយគ្នាដោយងាយស្រួល។ ក្នុងបទថា «āyasmāno» នេះ សព្ទថា «no» ជាសព្ទនិបាតក្នុងអត្ថជាសំណួរ。 មហាមាត្យកាលសម្គាល់ឃើញនូវអាការៈទ្រង់សង្ឃាដិនិងសំបករបស់ព្រះថេរៈ ទើបក្រាបបង្គំទូលថា «យ៉ាងនោះហើយ ព្រះមហារាជ»។

359. Opārambhoti upārambhaṃ dosaṃ āropanāraho. Kiṃ pucchāmīti rājā pucchati. Sundarivatthusmiṃ uppannamidaṃ suttaṃ, taṃ pucchāmīti pucchati. Yañhi mayaṃ, bhanteti, bhante, yaṃ mayaṃ viññūhīti idaṃ padaṃ gahetvā pañhena paripūretuṃ nāsakkhimhā, taṃ kāraṇaṃ āyasmatā evaṃ vadantena paripūritaṃ.
៣៥៩. បទថា «opārambho» សេចក្តីថា គួរដល់ការលើកទោស (តិះដៀល)។ ព្រះរាជាសួរថា «តើខ្ញុំគួរទូលសួរយ៉ាងណា?»។ សូត្រនេះកើតឡើងក្នុងរឿងនាងសុន្ទរី ព្រះរាជាសួរថា «ខ្ញុំសួរនូវសូត្រនោះ»។ បទថា «yañhi mayaṃ, bhante» សេចក្តីថា បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ហេតុណាដែលពួកយើងកាន់យកពាក្យថា «វិញ្ញូជនទាំងឡាយ» ហើយមិនអាចឆ្លើយបំពេញដោយប្រស្នាបាន ហេតុនោះ ត្រូវបានព្រះតេជព្រះគុណពោលដោះស្រាយយ៉ាងនេះ ឱ្យពេញលេញហើយ។

360. Akusaloti akosallasambhūto. Sāvajjoti sadoso. Sabyābajjhoti sadukkho. Dukkhavipākoti idha nissandavipāko kathito. Tassāti tassa evaṃ attabyābādhādīnaṃ atthāya pavattakāyasamācārassa.
៣៦០. បទថា «akusalo» សេចក្តីថា កើតឡើងអំពីភាពមិនឈ្លាសវៃ (គឺអវិជ្ជា)។ បទថា «sāvajjo» សេចក្តីថា មានទោស (គឺប្រកបដោយទោសមានរាគៈជាដើម)។ បទថា «sabyābajjho» សេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីទុក្ខ។ បទថា «dukkhavipāko» ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ផលវិបាកដែលហូរចេញមក។ បទថា «tassa» សេចក្តីថា របស់បុគ្គលដែលមានកាយសមាចារប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបៀតបៀនខ្លួនឯងជាដើមយ៉ាងនេះ។

Sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, tathāgato kusaladhammasamannāgatoti ettha sabbesaṃyeva akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ vaṇṇetīti. Āma vaṇṇetīti vutte yathā pucchā, tathā attho vutto bhaveyya. Evaṃ byākaraṇaṃ pana na bhāriyaṃ. Appahīnaakusalopi hi pahānaṃ vaṇṇeyya, bhagavā pana pahīnākusalatāya yathākārī tathāvādīti dassetuṃ evaṃ byākāsi. Sukkapakkhepi eseva nayo.
ក្នុងបទថា «sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, tathāgato kusaladhammasamannāgato» នេះ កាលបើព្រះរាជាសួរថា «តើព្រះតថាគតសរសើរការលះបង់នូវអកុសលធម៌ទាំងពួងឬ?» កាលបើឆ្លើយថា «អើ តែងសរសើរ» សេចក្តីក៏ត្រូវឆ្លើយទៅតាមសំណួរនោះ។ ការឆ្លើយយ៉ាងនេះ មិនមែនជាការពិបាកឡើយ ព្រោះថា សូម្បីបុគ្គលដែលមិនទាន់លះបង់អកុសល ក៏អាចសរសើរការលះបង់បានដែរ ប៉ុន្តែ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លះបង់អកុសលធម៌បានហើយ ទើបជាអ្នកធ្វើដូចម្តេចពោលដូច្នោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះអានន្ទទើបឆ្លើយយ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកធម៌ស) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

362. Bāhitikāti bāhitiraṭṭhe uṭṭhitavatthassetaṃ nāmaṃ. Soḷasasamā āyāmenāti āyāmena samasoḷasahatthā. Aṭṭhasamā vitthārenāti vitthārena samaaṭṭhahatthā.
៣៦២. បទថា «bāhitikā» នេះ ជាឈ្មោះរបស់សំពត់ដែលកើតក្នុងដែនពាហិតិកៈ។ បទថា «soḷasasamā āyāmena» សេចក្តីថា មានប្រវែងបណ្តោយស្មើនឹង ១៦ ហត្ថ។ បទថា «aṭṭhasamā vitthārena» សេចក្តីថា មានប្រវែងទទឹងស្មើនឹង ៨ ហត្ថ。

363. Bhagavato pādāsīti bhagavato niyyātesi. Datvā ca pana gandhakuṭiyaṃ vitānaṃ katvā bandhi. Tato paṭṭhāya gandhakuṭi bhiyyosomattāya [Pg.240] sobhi. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Neyyapuggalassa pana vasena ayaṃ desanā niṭṭhitāti.
៣៦៣. បទថា «bhagavato pādāsi» សេចក្តីថា ថ្វាយចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ លុះថ្វាយរួចហើយ ក៏ធ្វើជាពិដានចងក្នុងព្រះគន្ធកុដិ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះគន្ធកុដិក៏រឹតតែរុងរឿងល្អខ្លាំងឡើង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ម៉្យាងទៀត ទេសនានេះចប់ទៅដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

Bāhitikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះពាហិតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

9. Dhammacetiyasuttavaṇṇanā
៩. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះធម្មចេតិយសូត្រ

364. Evaṃ me sutanti dhammacetiyasuttaṃ. Tattha medāḷupanti nāmetaṃ tassa, tassa hi nigamassa medavaṇṇā pāsāṇā kirettha ussannā ahesuṃ, tasmā medāḷupanti saṅkhaṃ gataṃ. Senāsanaṃ panettha aniyataṃ, tasmā na taṃ vuttaṃ. Nagarakanti evaṃnāmakaṃ sakyānaṃ nigamaṃ. Kenacideva karaṇīyenāti na aññena karaṇīyena, ayaṃ pana bandhulasenāpatiṃ saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi ekadivaseneva gaṇhathāti āṇāpesi, taṃdivasañcassa bhariyāya mallikāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ bhagavā nimantito, buddhappamukhe bhikkhusaṅghe gharaṃ āgantvā nisinnamatte ‘‘senāpati kālaṅkato’’ti sāsanaṃ āharitvā mallikāya adaṃsu. Sā paṇṇaṃ gahetvā mukhasāsanaṃ pucchi. ‘‘Raññā ayye senāpati saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi ekappahāreneva gahāpito’’ti ārocesuṃ. Mahājanagataṃ mā karitthāti ovaṭṭikāya paṇṇaṃ katvā bhikkhusaṅghaṃ parivisi. Tasmiṃ samaye ekā sappicāṭi nīharitā, sā ummāre āhacca bhinnā, taṃ apanetvā aññaṃ āharāpetvā bhikkhusaṅghaṃ parivisi.
៣៦៤. សូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា «evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា ធម្មចេតិយសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា «medāḷupaṃ» នេះជាឈ្មោះរបស់និគមនោះ ព្រោះថា ក្នុងនិគមនោះ ឮថាមានថ្មទាំងឡាយមានពណ៌ដូចជាខ្លាញ់ខាប់ជាច្រើន ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា មេដាឡុបៈ។ ចំណែកសេនាសនៈក្នុងទីនេះ មិនទៀងទាត់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនបានត្រាស់ទុក។ បទថា «nagarakaṃ» បានដល់ និគមរបស់ពួកសាក្យៈដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា «kenacideva karaṇīyena» សេចក្តីថា មិនមែនដោយសារកិច្ចការដទៃឡើយ ប៉ុន្តែព្រះរាជានេះបានបង្គាប់ថា «ចូរចាប់សេនាបតីឈ្មោះពន្ធុរៈ ព្រមទាំងកូន ៣២ នាក់ សម្លាប់ចោលក្នុងថ្ងៃតែមួយចុះ» ហើយក្នុងថ្ងៃដែលសម្លាប់នោះឯង នាងមល្លិកាជាភរិយារបស់សេនាបតីនោះ បាននិមន្តព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រមទាំងភិក្ខុ ៥ រយរូប កាលបើព្រះសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន យាងមកដល់ផ្ទះហើយគង់ចុះភ្លាម ពួកជនក៏នាំដំណឹងមកប្រាប់នាងមល្លិកាថា «សេនាបតីស្លាប់ហើយ»។ នាងទទួលសំបុត្រហើយ ក៏សួររកដំណឹងតាមពាក្យសម្តី ពួកជនជម្រាបថា «បពិត្រលោកស្រី ព្រះរាជាបានបង្គាប់ឱ្យចាប់សេនាបតី ព្រមទាំងកូន ៣២ នាក់ សម្លាប់ចោលក្នុងពេលតែមួយហើយ»។ នាងពោលថា «កុំធ្វើឱ្យរឿងនេះដឹងឮដល់មហាជនឡើយ» រួចក៏សៀតសំបុត្រនោះទុកក្នុងចង្កេះ ហើយប្រគេនចង្ហាន់ដល់ព្រះសង្ឃ។ ក្នុងសម័យនោះ ឆ្នាំងទឹកដោះថ្លាមួយដែលគេយកចេញមក បានទង្គិចនឹងធរណីទ្វារបែកទៅ នាងក៏ឱ្យយកឆ្នាំងបែកនោះចេញ រួចឱ្យយកឆ្នាំងផ្សេងមកជំនួស ហើយប្រគេនចង្ហាន់ដល់ព្រះសង្ឃតទៅ។

Satthā katabhattakicco kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ – ‘‘sappicāṭiyā bhinnapaccayā na cintetabba’’nti āha. Tasmiṃ samaye mallikā paṇṇaṃ nīharitvā bhagavato purato ṭhapetvā – ‘‘bhagavā imaṃ dvattiṃsāya puttehi saddhiṃ senāpatino matasāsanaṃ, ahaṃ etampi na cintayāmi, sappicāṭipaccayā kiṃ cinteyyāmī’’ti āha. Bhagavā – ‘‘mallike, mā cintayi, anamatagge saṃsāre nāma vattamānānaṃ hoti eta’’nti aniccatādipaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ katvā agamāsi. Mallikā dvattiṃsasuṇisāyo pakkosāpetvā ovādaṃ adāsi. Rājā mallikaṃ pakkosāpetvā ‘‘senāpatino amhākaṃ antare [Pg.241] bhinnadoso atthi natthī’’ti pucchi. Natthi sāmīti. So tassā vacanena tassa niddosabhāvaṃ ñatvā vippaṭisārī balavadomanassaṃ uppādesi. So – ‘‘evarūpaṃ nāma adosakārakaṃ maṃ sambhāvayitvā āgataṃ sahāyakaṃ vināsesi’’nti tato paṭṭhāya pāsāde vā nāṭakesu vā rajjasukhesu vā cittassādaṃ alabhamāno tattha tattha vicarituṃ āraddho. Etadeva kiccaṃ ahosi. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kenacideva karaṇīyenā’’ti.
ព្រះសាស្តា កាលដែលទ្រង់ធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ដើម្បីញ៉ាំងធម្មកថាឱ្យកើតឡើង ទើបត្រាស់ថា «មិនគួរគិតសោកស្តាយ ព្រោះហេតុតែឆ្នាំងទឹកដោះថ្លាបែកឡើយ»។ ក្នុងសម័យនោះ នាងមល្លិកា បានដកសំបុត្រចេញមក ហើយដាក់ចុះនៅចំពោះព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ រួចក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នេះជាសំបុត្រប្រាប់ដំណឹងស្លាប់របស់សេនាបតី ព្រមដោយបុត្រ ៣២ នាក់ ខ្ញុំព្រះអង្គ សូម្បីតែរឿងស្លាប់របស់ប្តីនិងកូននេះ ក៏មិនគិតសោកស្តាយផង ចុះហេតុអ្វីនឹងត្រូវមកគិតសោកស្តាយព្រោះតែហេតុឆ្នាំងទឹកដោះថ្លាបែក?»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលមល្លិកា នាងកុំគិតសោកស្តាយឡើយ ធម្មតារឿងបែបនេះ តែងមានដល់សត្វទាំងឡាយដែលអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មាន» រួចទ្រង់សម្តែងធម្មកថាដែលប្រកបដោយអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ហើយក៏ទ្រង់យាងទៅ។ នាងមល្លិកា បានហៅកូនប្រសារស្រីទាំង ៣២ នាក់មក ហើយផ្តល់ឱវាទ។ ព្រះរាជា ទ្រង់ហៅនាងមល្លិកាមក ហើយត្រាស់សួរថា «តើសេនាបតីមានទោសកំហុសចំពោះយើងដែរឬទេ?»។ នាងក្រាបទូលថា «មិនមានទេ ព្រះសាមី»។ ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបពីភាពគ្មានទោសរបស់សេនាបតីនោះតាមពាក្យរបស់នាង ក៏មានសេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ និងកើតទោមនស្សយ៉ាងខ្លាំង។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះចិន្តាថា «យើងបានបំផ្លាញមិត្តដ៏ល្អ ដែលគ្មានកំហុស ដែលបានមកដើម្បីសរសើរលើកតម្កើងយើង» ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទ្រង់មិនបានទទួលសេចក្តីត្រេកអរក្នុងព្រះរាជវាំង ក្នុងពួកស្រីរបាំ ឬក្នុងរាជសម្បត្តិឡើយ ក៏ចាប់ផ្តើមយាងទៅទីនោះៗ។ នេះឯងជាកិច្ចការរបស់ទ្រង់។ ពាក្យថា «ដោយកិច្ចការណាមួយ» គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកហេតុនេះ។

Dīghaṃ kārāyananti dīghakārāyano nāma bandhulasenāpatissa bhāgineyyo ‘‘etassa me mātulo adosakārako nikkāraṇena ghātito’’ti raññā senāpatiṭṭhāne ṭhapito. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Mahaccā rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena, dharaṇitalaṃ bhindanto viya sāgaraṃ parivattento viya vicittavesasobhena mahatā balakāyenāti attho. Pāsādikānīti dassaneneva saha rañjanakāni. Pasādanīyānīti tasseva vevacanaṃ. Atha vā pāsādikānīti pasādajanakāni. Appasaddānīti nissaddāni. Appanigghosānīti avibhāvitatthena nigghosena rahitāni. Vijanavātānīti vigatajanavātāni. Manussarāhasseyyakānīti manussānaṃ rahassakammānucchavikāni, rahassamantaṃ mantentānaṃ anurūpānīti attho. Paṭisallānasāruppānīti nilīyanabhāvassa ekībhāvassa anucchavikāni. Yattha sudaṃ mayanti na tena tattha bhagavā payirupāsitapubbo, tādisesu pana payirupāsitapubbo, tasmā yādisesu sudaṃ mayanti ayamettha attho.
ពាក្យថា «ទីឃការាយនៈ» គឺ ទីឃការាយនៈ ត្រូវជាក្មួយប្រុសរបស់ពន្ធុលសេនាបតី ដែលព្រះរាជាទ្រង់តែងតាំងក្នុងតំណែងជាសេនាបតី ដោយទ្រង់គិតថា «ពូរបស់គេនេះ គ្មានកំហុសសោះ តែត្រូវបានយើងសម្លាប់ដោយគ្មានហេតុផល»។ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបពោលពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «ដោយរាជានុភាពដ៏អស្ចារ្យ» សេចក្តីថា ដោយរាជានុភាពដ៏ធំធេង ប្រៀបដូចជាការទម្លាយផែនដី ឬប្រៀបដូចជាការកូរវឹកមហាសមុទ្រ គឺដោយកងទ័ពដ៏ច្រើនដែលស្អាងរាងកាយយ៉ាងប្រណីត។ ពាក្យថា «គួរជាទីជ្រះថ្លា» គឺគ្រាន់តែឃើញភ្លាម ក៏នាំមកនូវសេចក្តីត្រេកអរ។ ពាក្យថា «គួរជាទីជ្រះថ្លា» នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «គួរជាទីជ្រះថ្លា» គឺញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឱ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា «មានសំឡេងតិច» គឺមិនមានសំឡេងអ៊ូអែ។ ពាក្យថា «មិនមានសំឡេងគឹកកង» គឺប្រាសចាកសំឡេងស្រែកហ៊ោដែលមិនច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា «មានខ្យល់ស្ងាត់ចាកមនុស្ស» គឺមានខ្យល់ដែលប្រាសចាកការដើរទៅមករបស់មនុស្ស។ ពាក្យថា «ជាទីសមគួរដល់ការធ្វើការសម្ងាត់របស់មនុស្ស» សេចក្តីថា សមគួរដល់ការធ្វើកិច្ចការសម្ងាត់របស់មនុស្ស គឺសមគួរដល់អ្នកដែលចង់ពិភាក្សាការសម្ងាត់។ ពាក្យថា «សមគួរដល់ការសម្ងំ» គឺសមគួរដល់ការនៅម្នាក់ឯង និងការលាក់ខ្លួន។ ពាក្យថា «ទីកន្លែងណាដែលយើង...» សេចក្តីថា ព្រះរាជាអង្គនោះ មិនដែលធ្លាប់ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងទីនោះពីមុនមកទេ ប៉ុន្តែធ្លាប់ចូលទៅគាល់ក្នុងទីដែលមានសភាពបែបនោះ ហេតុនោះ ពាក្យថា «ទីកន្លែងណាដែលយើង...» នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។

Atthi, mahārājāti paṇḍito senāpati ‘‘rājā bhagavantaṃ mamāyatī’’ti jānāti, so sace maṃ rājā ‘‘kahaṃ bhagavā’’ti vadeyya, adandhāyantena ācikkhituṃ yuttanti carapurise payojetvā bhagavato nivāsanaṭṭhānaṃ ñatvāva viharati. Tasmā evamāha. Ārāmaṃ pāvisīti bahinigame khandhāvāraṃ bandhāpetvā kārāyanena saddhiṃ pāvisi.
ពាក្យថា «មាន ព្រះមហារាជ» គឺសេនាបតីជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ដឹងថា «ព្រះរាជាទ្រង់គោរពស្រឡាញ់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ» គាត់គិតថា «ប្រសិនបើព្រះរាជាសួរយើងថា 'ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅឯណា?' យើងគួរតែក្រាបទូលភ្លាមៗដោយមិនបង្អង់ឡើយ» គាត់ទើបចាត់ចារបុរសឱ្យទៅស៊ើបដឹងពីកន្លែងគង់នៅរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាមុន រួចទើបស្នាក់នៅ។ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ទើបក្រាបទូលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «បានចូលទៅកាន់អារាម» គឺទ្រង់ឱ្យគេបោះជំរុំនៅខាងក្រៅនិគម រួចទ្រង់ក៏យាងចូលទៅជាមួយទីឃការាយនៈ។

366. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāyāhaṃsu. Āḷindanti pamukhaṃ. Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā. Aggaḷanti kavāṭaṃ. Ākoṭehīti agganakhena īsakaṃ kuñcikacchiddasamīpe koṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā akoṭetvā [Pg.242] majjhe chiddasamīpe koṭetabbaṃ, idaṃ dvārakoṭṭakavattanti dīpentā vadanti. Tatthevāti bhikkhūhi vuttaṭṭhāneyeva. Khaggañca uṇhīsañcāti desanāmattametaṃ,
៣៦៦. ពាក្យថា «វិហារ» ព្រះសង្ឃទាំងឡាយសំដៅយកព្រះគន្ធកុដិ។ ពាក្យថា «សំយាប» គឺរានហាលខាងមុខ។ ពាក្យថា «ក្អក» គឺការធ្វើសំឡេងគ្រហែម ឬក្អក។ ពាក្យថា «គន្លឹះ» គឺស្លាបទ្វារ។ ពាក្យថា «ចូរគោះ» សេចក្តីថា ចូរយកចុងក្រចកគោះតិចៗនៅជិតរន្ធសោ។ ឮថា ពួកអមនុស្សតែងគោះទ្វារត្រង់កន្លែងខ្ពស់ពេក ឯពួកសត្វមានជាតិវែងតែងគោះត្រង់កន្លែងទាបពេក។ មិនត្រូវគោះបែបនោះឡើយ គឺត្រូវគោះត្រង់កណ្តាល ជិតរន្ធសោ នេះជាវត្តក្នុងការគោះទ្វារ ដូចដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយសម្តែងទុក។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនោះឯង» គឺក្នុងទីដែលភិក្ខុទាំងឡាយប្រាប់ហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «ព្រះខ័ន និងព្រះឧណ្ហីសៈ» នេះជាការសម្តែងត្រឹមតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។

Vālabījanimuṇhīsaṃ, khaggaṃ chattañcupāhanaṃ;
Oruyha rājā yānamhā, ṭhapayitvā paṭicchadanti. –
ព្រះរាជាយាងចុះពីព្រះទីនាំង ហើយប្រគល់គ្រឿងកកុធភណ្ឌទាំង ៥ គឺ ព្រះវាលវីជនី ព្រះឧណ្ហីសៈ ព្រះខ័ន ព្រះឆត្រ និងព្រះឧបាហនា ទុកឱ្យទីឃការាយនៈជួយថែរក្សា។

Āgatāni pana pañcapi rājakakudhabhaṇḍāni adāsi. Kasmā pana adāsīti. Atigaruno sammāsambuddhassa santikaṃ uddhatavesena gantuṃ na yuttanti ca, ekakova upasaṅkamitvā attano rucivasena sammodissāmi cāti. Pañcasu hi rājakakudhabhaṇḍesu nivattitesu tvaṃ nivattāti vattabbaṃ na hoti, sabbe sayameva nivattanti. Iti imehi dvīhi kāraṇehi adāsi. Rahāyatīti rahassaṃ karoti nigūhati. Ayaṃ kirassa adhippāyo ‘‘pubbepi ayaṃ rājā samaṇena gotamena saddhiṃ catukkaṇṇamantaṃ mantetvā mayhaṃ mātulaṃ saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi gaṇhāpesi, idānipi catukkaṇṇamantaṃ mantetukāmo, kacci nu kho maṃ gaṇhāpessatī’’ti. Evaṃ kopavasenassa etadahosi.
ព្រះរាជាបានប្រគល់គ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំង ៥ យ៉ាងដែលនាំមកនោះដល់ទីឃការាយនៈ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ប្រគល់ឱ្យ? ព្រោះទ្រង់គិតថា «ការចូលទៅគាល់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ ដែលជាបុគ្គលគួរគោរពយ៉ាងក្រៃលែង ដោយគ្រឿងទ្រង់គ្រឿងយសដ៏ស្កឹមស្កៃនោះ មិនសមគួរឡើយ» ម្យ៉ាងទៀត «យើងនឹងចូលទៅតែម្នាក់ឯង ដើម្បីនឹងសន្ទនារីករាយទៅតាមបំណងរបស់យើង»។ ព្រោះថាកាលបើគ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំង ៥ ត្រូវបានដកថយហើយ មិនបាច់និយាយប្រាប់ពួកបរិវារថា «អ្នករាល់គ្នា ចូរត្រឡប់ទៅវិញចុះ» ឡើយ គឺពួកបរិវារទាំងអស់នឹងត្រឡប់ទៅវិញដោយខ្លួនឯង។ ទ្រង់ប្រគល់ឱ្យដោយសារហេតុផលទាំងពីរយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា «ធ្វើការសម្ងាត់» គឺធ្វើការលាក់បាំង លាក់កំបាំង។ ឮថា នេះជាគំនិតរបស់ទីឃការាយនៈនោះថា «កាលពីមុន ព្រះរាជាអង្គនេះបានពិភាក្សាការសម្ងាត់ជាពីរនាក់ជាមួយព្រះសមណគោតម ហើយបានឱ្យគេចាប់ពូរបស់ខ្ញុំ ព្រមទាំងកូនប្រុស ៣២ នាក់សម្លាប់ចោល ឥឡូវនេះ ទ្រង់ចង់ពិភាក្សាការសម្ងាត់ជាពីរនាក់ទៀតហើយ តើទ្រង់នឹងឱ្យគេចាប់ខ្ញុំសម្លាប់ទៀតឬទេ?»។ គាត់មានសេចក្តីត្រិះរិះបែបនេះកើតឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីក្រោធ។

Vivari bhagavā dvāranti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari, vivaratūti pana hatthaṃ pasāresi. Tato – ‘‘bhagavā tumhehi anekesu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā ‘‘vivari bhagavā dvāra’’nti vattuṃ vaṭṭati. Vihāraṃ pavisitvāti gandhakuṭiṃ pavisitvā. Tasmiṃ pana paviṭṭhamatteyeva kārāyano pañca rājakakudhabhaṇḍāni gahetvā khandhāvāraṃ gantvā viṭaṭūbhaṃ āmantesi ‘‘chattaṃ samma ussāpehī’’ti. Mayhaṃ pitā kiṃ gatoti? Pitaraṃ mā puccha, sace tvaṃ na ussāpesi, taṃ gaṇhitvā ahaṃ ussāpemīti. ‘‘Ussāpemi sammā’’ti sampaṭicchi. Kārāyano rañño ekaṃ assañca asiñca ekameva ca paricārikaṃ itthiṃ ṭhapetvā – ‘‘sace rājā jīvitena atthiko, mā āgacchatū’’ti viṭaṭūbhassa chattaṃ ussāpetvā taṃ gahetvā sāvatthimeva gato.
ពាក្យថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បើកទ្វារ» មិនមែនមានន័យថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ក្រោកឡើងទៅបើកទ្វារដោយផ្ទាល់នោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់គ្រាន់តែផ្សាយព្រះហឫទ័យថា «ចូរទ្វារបើកចេញទៅ» ហើយលាតព្រះហស្តទៅ។ លំដាប់នោះ ទ្វារក៏បើកឡើងដោយខ្លួនឯង ប្រៀបដូចជាពោលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គកាលដែលទ្រង់បំពេញទានបារមីអស់ច្រើនកោដិកប្ប មិនដែលធ្វើកិច្ចការបើកទ្វារដោយព្រះហស្តផ្ទាល់ឡើយ»។ ប៉ុន្តែ ដោយហេតុតែទ្វារនោះបើកដោយអំណាចព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហេតុនោះ ទើបគួរពោលថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បើកទ្វារ»។ ពាក្យថា «ចូលទៅកាន់វិហារ» គឺចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ។ កាលដែលព្រះរាជាគ្រាន់តែយាងចូលទៅភ្លាម ទីឃការាយនៈក៏កាន់យកគ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំង ៥ ហើយទៅកាន់ជំរុំទ័ព រួចនិយាយទៅកាន់វិដូឌភៈថា «ម្នាលសំឡាញ់ ចូរលើកព្រះឆត្រឡើង»។ វិដូឌភៈសួរថា «ចុះព្រះវរបិតារបស់ខ្ញុំយាងទៅណាហើយ?»។ ទីឃការាយនៈប្រាប់ថា «កុំសួររកព្រះវរបិតាឡើយ ប្រសិនបើទ្រង់មិនព្រមលើកព្រះឆត្រឡើងទេ ខ្ញុំនឹងចាប់ទ្រង់ ហើយលើកព្រះឆត្រឡើងដោយខ្លួនឯង»។ វិដូឌភៈក៏ទទួលព្រមថា «អើ សំឡាញ់ ខ្ញុំនឹងលើកព្រះឆត្រឡើង»។ ទីឃការាយនៈបានទុកសេះមួយក្បាល ព្រះខ័នមួយ និងស្រីបម្រើម្នាក់គត់សម្រាប់ព្រះរាជា រួចផ្តាំទុកថា «ប្រសិនបើព្រះរាជានៅចង់រស់រានមានជីវិត កុំឱ្យទ្រង់យាងត្រឡប់មកក្រុងសាវត្ថីវិញឡើយ» រួចហើយក៏លើកព្រះឆត្រឱ្យវិដូឌភៈ ហើយនាំវិដូឌភៈនោះត្រឡប់ទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថីវិញភ្លាម។

367. Dhammanvayoti [Pg.243] paccakkhañāṇasaṅkhātassa dhammassa anunayo anumānaṃ, anubuddhīti attho. Idāni yenassa dhammanvayena ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’tiādi hoti, taṃ dassetuṃ idha panāhaṃ, bhantetiādimāha. Tattha āpāṇakoṭikanti pāṇoti jīvitaṃ, taṃ mariyādaṃ anto karitvā, maraṇasamayepi carantiyeva, taṃ na vītikkamantīti vuttaṃ hoti. ‘‘Apāṇakoṭika’’ntipi pāṭho, ājīvitapariyantanti attho. Yathā ekacce jīvitahetu atikkamantā pāṇakoṭikaṃ katvā caranti, na evanti attho. Ayampi kho me, bhanteti buddhasubuddhatāya dhammasvākkhātatāya saṅghasuppaṭipannatāya ca etaṃ evaṃ hoti, evañhi me, bhante, ayaṃ bhagavati dhammanvayo hotīti dīpeti. Eseva nayo sabbattha.
៣៦៧. ពាក្យថា «ធម្មន្វ័យ» សេចក្តីថា ការដឹងតាម ការអនុមាន នូវធម៌ដែលពោលគឺបច្ចក្ខញាណ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវធម្មន្វ័យដែលធ្វើឱ្យព្រះរាជាមានសេចក្តីយល់ឃើញថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ...» ជាដើម ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ក្នុងលោកនេះ ខ្ញុំព្រះអង្គ...» ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា «ដរាបដល់អស់ជីវិត» ពាក្យថា «បាណៈ» គឺជីវិត, ការធ្វើជីវិតនោះឱ្យជាព្រំដែនខាងក្នុង សូម្បីក្នុងពេលជិតស្លាប់ ក៏នៅតែប្រព្រឹត្តតាមមិនកន្លងឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលពោល។ មានបទបាឋៈមួយទៀតថា «អបាណកោដិកំ» សេចក្តីថា ដរាបដល់ទីបំផុតនៃជីវិត។ សេចក្តីថា មិនដូចជាជនខ្លះដែលកន្លងសិក្ខាបទព្រោះតែហេតុនៃជីវិត ហើយប្រព្រឹត្តទៅឡើយ។ ពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នេះឯង...» សម្តែងថា ព្រោះតែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដឹងល្អ ព្រោះព្រះធម៌ដែលទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយ និងព្រោះព្រះសង្ឃជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អហើយ ហេតុនោះ សេចក្តីនេះទើបមានយ៉ាងនេះ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម្មន្វ័យរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគ តែងមានយ៉ាងនេះឯង។ វិធីនេះ គួរដឹងក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់។

369. Na viya maññe cakkhuṃ bandhanteti cakkhuṃ abandhante viya. Apāsādikañhi disvā puna olokanakiccaṃ na hoti, tasmā so cakkhuṃ na bandhati nāma. Pāsādikaṃ disvā punappunaṃ olokanakiccaṃ hoti, tasmā so cakkhuṃ bandhati nāma. Ime ca apāsādikā, tasmā evamāha. Bandhukarogo noti kularogo. Amhākaṃ kule jātā evarūpā hontīti vadanti. Uḷāranti mahesakkhaṃ. Pubbenāparanti pubbato aparaṃ visesaṃ. Tattha kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattento uḷāraṃ pubbe visesaṃ sañjānāti nāma, samāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhanto uḷāraṃ pubbato aparaṃ visesaṃ sañjānāti nāma.
៣៦៩. ពាក្យថា «ហាក់ដូចជាមិនចងភ្នែក» សេចក្តីថា ដូចជាមិនបើកភ្នែកមើល។ ព្រោះថា កាលបើឃើញបុគ្គលដែលមិនគួរជ្រះថ្លាហើយ កិច្ចដែលត្រូវមើលម្តងទៀតក៏មិនមាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មិនចងភ្នែកឡើយ។ តែបើឃើញបុគ្គលដែលគួរជ្រះថ្លាហើយ កិច្ចដែលត្រូវមើលរឿយៗតែងមាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ចងភ្នែក។ ឯជនទាំងនេះ ជាអ្នកមិនគួរជ្រះថ្លាឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ពន្ធុករោគ» គឺរោគប្រចាំត្រកូល។ ពួកជនតែងនិយាយថា ពួកជនដែលកើតក្នុងត្រកូលរបស់យើង តែងមានរោគសភាពបែបនេះ។ ពាក្យថា «ដ៏ឧត្តុង្គឧត្តម» គឺមានអានុភាពធំធេង។ ពាក្យថា «ធម៌ដ៏វិសេសខាងដើមនិងខាងចុង» សេចក្តីថា ធម៌ដ៏វិសេសខាងចុងជាងធម៌ខាងដើម។ ក្នុងសេចក្តីនោះ បុគ្គលកាលធ្វើកសិណបរិកម្ម ហើយញ៉ាំងសមាបត្តិឱ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា ដឹងច្បាស់នូវធម៌ដ៏វិសេសខាងចុង ជាងធម៌ខាងដើម។ បុគ្គលកាលធ្វើសមាបត្តិឱ្យជាបទដ្ឋាន ហើយចម្រើនវិបស្សនា រហូតសម្រេចអរហត្តផល ឈ្មោះថា ដឹងច្បាស់នូវធម៌ដ៏វិសេសខាងចុង ជាងធម៌ខាងដើម។

370. Ghātetāyaṃ vā ghātetunti ghātetabbayuttakaṃ ghātetuṃ. Jāpetāyaṃ vā jāpetunti dhanena vā jāpetabbayuttakaṃ jāpetuṃ jānituṃ adhanaṃ kātuṃ. Pabbājetāyaṃ vā pabbājetunti raṭṭhato vā pabbājetabbayuttakaṃ pabbājetuṃ.
៣៧០. ពាក្យថា «គួរឃាតកម្ម ក៏ឃាតកម្ម» សេចក្តីថា ដើម្បីសម្លាប់បុគ្គលដែលគួរដល់ការសម្លាប់។ ពាក្យថា «គួរពិន័យ ក៏ពិន័យ» សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឱ្យវិនាស ឬធ្វើឱ្យបាត់បង់ទ្រព្យសម្បត្តិ ចំពោះបុគ្គលដែលគួរដល់ការបង់ប្រាក់ពិន័យ។ ពាក្យថា «គួរនិរទេស ក៏និរទេស» សេចក្តីថា ដើម្បីបណ្តេញចេញចាកប្រទេស ចំពោះបុគ្គលដែលគួរដល់ការបណ្តេញចេញ។

373. Isidattapurāṇāti isidatto ca purāṇo ca. Tesu eko brahmacārī, eko sadārasantuṭṭho. Mamabhattāti mama santakaṃ bhattaṃ [Pg.244] etesanti mamabhattā. Mamayānāti mama santakaṃ yānaṃ etesanti mamayānā. Jīvikāya dātāti jīvitavuttiṃ dātā. Vīmaṃsamānoti upaparikkhamāno. Tadā kira rājā niddaṃ anokkantova okkanto viya hutvā nipajji. Atha te thapatayo ‘‘katarasmiṃ disābhāge bhagavā’’ti pucchitvā ‘‘asukasmiṃ nāmā’’ti sutvā mantayiṃsu – ‘‘yena sammāsambuddho, tena sīse kate rājā pādato hoti. Yena rājā, tena sīse kate satthā pādato hoti, kiṃ karissāmā’’ti? Tato nesaṃ etadahosi – ‘‘rājā kuppamāno yaṃ amhākaṃ deti, taṃ acchindeyya. Na kho pana mayaṃ sakkoma jānamānā satthāraṃ pādato kātu’’nti rājānaṃ pādato katvā nipajjiṃsu. Taṃ sandhāya ayaṃ rājā evamāha.
៣៧៣. ពាក្យថា «ឥសិទត្តៈ និងបុរាណៈ» គឺ ជាងឈើឈ្មោះឥសិទត្តៈ និងជាងឈើឈ្មោះបុរាណៈ។ ក្នុងចំណោមជាងឈើទាំងពីរនាក់នោះ ម្នាក់ជាអ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ ម្នាក់ទៀតជាអ្នកត្រេកអរចំពោះតែភរិយារបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «អ្នកបរិភោគភត្តរបស់យើង» សេចក្តីថា ភត្តដែលជារបស់យើង តែងមានដល់ជាងឈើទាំងនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អ្នកបរិភោគភត្តរបស់យើង»។ ពាក្យថា «អ្នកប្រើប្រាស់យានរបស់យើង» សេចក្តីថា យានដែលជារបស់យើង តែងមានដល់ជាងឈើទាំងនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អ្នកប្រើប្រាស់យានរបស់យើង»។ ពាក្យថា «អ្នកផ្តល់នូវជីវិត» គឺអ្នកផ្តល់នូវការចិញ្ចឹមជីវិត។ ពាក្យថា «កាលស៊ើបមើល» គឺកាលពិចារណា ស៊ើបមើល។ ឮថា ក្នុងសម័យនោះ ព្រះរាជាមិនទាន់ផ្ទំលក់ទេ ប៉ុន្តែទ្រង់ធ្វើដូចជាផ្ទំលក់ រួចក៏សម្រាន្តទៅ។ គ្រានោះ ជាងឈើទាំងឡាយនោះ បានសួរថា «តើព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅទិសណា?» លុះឮថា «គង់នៅក្នុងទិសឯណោះ» ក៏ពិភាក្សាគ្នាថា «បើពួកយើងបែរក្បាលទៅរកទិសដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធគង់នៅ នោះជើងរបស់ពួកយើងនឹងចង្អុលទៅរកព្រះរាជា។ បើពួកយើងបែរក្បាលទៅរកព្រះរាជា នោះជើងរបស់ពួកយើងនឹងចង្អុលទៅរកព្រះសាស្តា តើពួកយើងគួរធ្វើដូចម្តេច?»។ លំដាប់នោះ ពួកគេក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ប្រសិនបើព្រះរាជាទ្រង់ក្រោធ ទ្រង់អាចនឹងរឹបអូសយកទ្រព្យសម្បត្តិដែលទ្រង់ធ្លាប់ប្រទានឱ្យពួកយើងវិញ ប៉ុន្តែពួកយើងដឹងហើយ មិនអាចបែរជើងទៅរកព្រះសាស្តាបានឡើយ» គិតហើយ ក៏បែរជើងទៅរកព្រះរាជា រួចក៏ដេកទៅ។ ព្រះរាជាទ្រង់សំដៅយកហេតុការណ៍នេះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

374. Pakkāmīti gandhakuṭito nikkhamitvā kārāyanassa ṭhitaṭṭhānaṃ gato, taṃ tattha adisvā khandhāvāraṭṭhānaṃ gato, tatthāpi aññaṃ adisvā taṃ itthiṃ pucchi. Sā sabbaṃ pavattiṃ ācikkhi. Rājā – ‘‘na idāni mayā ekakena tattha gantabbaṃ, rājagahaṃ gantvā bhāgineyyena saddhiṃ āgantvā mayhaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti rājagahaṃ gacchanto antarāmagge kaṇājakabhattañceva bhuñji, bahalaudakañca pivi. Tassa sukhumālapakatikassa āhāro na sammā pariṇāmi. So rājagahaṃ pāpuṇantopi vikāle dvāresu pihitesu pāpuṇi. ‘‘Ajja sālāyaṃ sayitvā sve mayhaṃ bhāgineyyaṃ passissāmī’’ti bahinagare sālāya nipajji. Tassa rattibhāge uṭṭhānāni pavattiṃsu, katipayavāre bahi nikkhami. Tato paṭṭhāya padasā gantuṃ asakkonto tassā itthiyā aṅke nipajjitvā balavapaccūse kālamakāsi. Sā tassa matabhāvaṃ ñatvā – ‘‘dvīsu rajjesu rajjaṃ kāretvā idāni parassa bahinagare anāthasālāya anāthakālakiriyaṃ katvā nipanno mayhaṃ sāmi kosalarājā’’tiādīni vadamānā uccāsaddena paridevituṃ ārabhi. Manussā sutvā rañño ārocesuṃ. Rājā āgantvā disvā sañjānitvā āgatakāraṇaṃ ñatvā mahāparihārena sarīrakiccaṃ karitvā ‘‘viṭaṭūbhaṃ gaṇhissāmī’’ti bheriṃ carāpetvā balakāyaṃ sannipātesi. Amaccā pādesu patitvā – ‘‘sace, deva, tumhākaṃ mātulo arogo assa, tumhākaṃ gantuṃ yuttaṃ bhaveyya, idāni pana viṭaṭūbhopi tumhe [Pg.245] nissāya chattaṃ ussāpetuṃ arahatiyevā’’ti saññāpetvā nivāresuṃ.
៣៧៤. ពាក្យថា pakkamī (យាងចេញទៅហើយ) សេចក្តីថា ព្រះរាជា (ព្រះបាទកោសល) យាងចេញពីព្រះគន្ធកុដិ ហើយទៅកាន់កន្លែងដែលទីឃការាយនៈឈរនៅ។ កាលមិនឃើញទីឃការាយនៈនោះក្នុងទីនោះ ក៏យាងទៅកាន់ទីតាំងជំរំទ័ព។ សូម្បីក្នុងទីនោះ ក៏មិនឃើញអ្នកណាម្នាក់ទៀត ទើបត្រាស់សួរស្រីម្នាក់នោះ (ស្រីបម្រើ)។ នាងក៏បានក្រាបទូលរឿងរ៉ាវទាំងអស់។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញមិនគួរទៅកាន់ទីនោះតែម្នាក់ឯងឡើយ គួរតែទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ហើយនាំយកអជាតសត្តុរាជជាក្មួយមកជាមួយ ដើម្បីដណ្តើមយកព្រះនគររបស់អាត្មាអញវិញ» កាលដែលយាងទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ក្នុងចន្លោះផ្លូវ ទ្រង់បានសោយព្រះស្ងោយជាបាយចុងអង្ករ និងសោយទឹកល្អក់។ ព្រះស្ងោយនោះមិនបានរលាយល្អឡើយ ចំពោះព្រះរាជាដែលមានព្រះកាយពលទន់ខ្សោយ (សុខុមាលជាតិ)។ ព្រះអង្គទោះបីយាងទៅដល់ក្រុងរាជគ្រឹះ ក៏ទៅដល់ក្នុងវេលាខុសកាល (យប់ព្រលប់) កាលដែលទ្វារនគរទាំងឡាយបិទហើយ។ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ថ្ងៃនេះ អាត្មាអញនឹងសម្រាកក្នុងសាលាសំណាក់សិន ចាំថ្ងៃស្អែកសឹមជួបក្មួយរបស់អាត្មាអញ» ទើបសម្រាកក្នុងសាលាសំណាក់ខាងក្រៅព្រះនគរ។ ក្នុងវេលារាត្រី ព្រះអង្គមានអាការៈចុកពោះ (ចង់បន្ទោបង់) ជាច្រើនលើក បានយាងចេញទៅខាងក្រៅពីរបីដង។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះអង្គមិនអាចយាងទៅដោយព្រះបាទបានឡើយ ក៏សម្រាកលើភ្លៅរបស់ស្រីនោះ ហើយបានសោយទិវង្គតក្នុងវេលាជិតភ្លឺខ្លាំង។ នាងដឹងថាព្រះរាជាសោយទិវង្គតហើយ ក៏យំខ្សឹកខ្សួលដោយសំឡេងខ្លាំងៗថា «ព្រះស្វាមីរបស់ខ្ញុំម្ចាស់ គឺព្រះបាទកោសល ទ្រង់ធ្លាប់សោយរាជ្យក្នុងរាជ្យទាំងពីរ ឥឡូវនេះ បែរជាមកសោយទិវង្គតយ៉ាងកំសត់ក្នុងសាលាអនាថា ខាងក្រៅនគររបស់អ្នកដទៃ ហើយដេកស្លាប់នៅទីនេះ» ដូច្នេះជាដើម។ មនុស្សទាំងឡាយបានឮហើយ ក៏ក្រាបទូលដល់ព្រះរាជា (អជាតសត្តុ)។ ព្រះរាជាយាងមក ទ្រង់ទតឃើញ និងស្គាល់ច្បាស់ថាជាព្រះបាទកោសល ហើយបានជ្រាបពីហេតុការណ៍ដែលទ្រង់យាងមក ក៏ចាត់ចែងធ្វើឈាបនកិច្ចព្រះសពដោយកិត្តិយសដ៏ធំធេង ហើយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងចាប់ខ្លួនវិដូឌភៈ» ទើបឱ្យវាយភេរីប្រកាសប្រមូលកងទ័ព។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលទាបព្រះបាទថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ប្រសិនបើព្រះបិតុលារបស់ព្រះអង្គមិនមានរោគ (នៅមានព្រះជន្ម) ទេ ការដែលព្រះអង្គយាងទៅនោះ ទើបជាការសមគួរ តែឥឡូវនេះ សូម្បីវិដូឌភៈ ក៏គួរតែអាស្រ័យព្រះអង្គដើម្បីលើកស្វេតច្ឆត្រ (សោយរាជ្យ) ដែរ» កាលដែលពន្យល់យ៉ាងនេះហើយ ក៏ឃាត់ឃាំងព្រះរាជាទុក។

Dhammacetiyānīti dhammassa cittīkāravacanāni. Tīsu hi ratanesu yattha katthaci cittīkāre kate sabbattha katoyeva hoti, tasmā bhagavati cittīkāre kate dhammopi katova hotīti bhagavā ‘‘dhammacetiyānī’’ti āha. Ādibrahmacariyakānīti maggabrahmacariyassa ādibhūtāni, pubbabhāgapaṭipattibhūtānīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
ពាក្យថា Dhammacetiyāni សេចក្តីថា ព្រះវាចាដែលធ្វើនូវសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះព្រះធម៌។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងក្នុងរតនៈណាមួយ ក្នុងចំណោមរតនត្រ័យទាំងបី ក៏ឈ្មោះថាបានធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងក្នុងរតនៈទាំងអស់ដែរ ហេតុនោះ កាលបើធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ឈ្មោះថាបានធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះព្រះធម៌ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «Dhammacetiyāni» (ធម៌ជាគ្រឿងរំលឹក)។ ពាក្យថា Ādibrahmacariyakāni សេចក្តីថា ធម៌ជាខាងដើមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ គឺធម៌ជាបដិបត្តិនៃបុព្វភាគ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Dhammacetiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការពន្យល់សេចក្តីនៃធម្មចេតិយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

10. Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā
១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកណ្ណកត្ថលសូត្រ

375. Evaṃ me sutanti kaṇṇakatthalasuttaṃ. Tattha uruññāyanti uruññāti tassa raṭṭhassapi nagarassapi etadeva nāmaṃ, bhagavā uruññānagaraṃ upanissāya viharati. Kaṇṇakatthale migadāyeti tassa nagarassa avidūre kaṇṇakatthalaṃ nāma eko ramaṇīyo bhūmibhāgo atthi, so migānaṃ abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati, tasmiṃ kaṇṇakatthale migadāye. Kenacideva karaṇīyenāti na aññena, anantarasutte vuttakaraṇīyeneva. Somā ca bhaginī sakulā ca bhaginīti imā dve bhaginiyo rañño pajāpatiyo. Bhattābhihāreti bhattaṃ abhiharaṇaṭṭhāne. Rañño bhuñjanaṭṭhānañhi sabbāpi orodhā kaṭacchuādīni gahetvā rājānaṃ upaṭṭhātuṃ gacchanti, tāpi tatheva agamaṃsu.
៣៧៥. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺ កណ្ណកត្ថលសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា uruññāya សេចក្តីថា ឈ្មោះថា ឧរុញ្ញា នេះ ជាឈ្មោះនៃដែនផង នៃនគរនោះផង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់អាស្រ័យនឹងនគរឧរុញ្ញានោះ។ ពាក្យថា kaṇṇakatthale migadāye សេចក្តីថា ក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីនគរនោះ មានទីដីដ៏គួរជាទីត្រេកអរមួយកន្លែង ឈ្មោះថា កណ្ណកត្ថលៈ ទីដីនោះ ព្រោះតែគេប្រគល់ឱ្យដើម្បីជាទីអភ័យដល់ពួកម្រឹគ ទើបហៅថា មិគទាយៈ សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃមិគទាយៈ ឈ្មោះកណ្ណកត្ថលៈនោះ។ ពាក្យថា kenacideva karaṇīyena សេចក្តីថា មិនមែនដោយកិច្ចដទៃឡើយ គឺដោយកិច្ចដែលបានពោលទុកក្នុងសូត្រមុន (ធម្មចេតិយសូត្រ) នោះឯង។ ពាក្យថា Somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī សេចក្តីថា ព្រះភគិនីទាំងពីររូបនេះ ជាព្រះមហេសីរបស់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា bhattābhihāre សេចក្តីថា ក្នុងទីនាំមកនូវព្រះស្ងោយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីសោយព្រះស្ងោយរបស់ព្រះរាជា ពួកស្រីស្នំទាំងអស់ តែងកាន់វែកជាដើម ដើម្បីទៅបម្រើព្រះរាជា សូម្បីព្រះនាងទាំងពីរក៏បានយាងទៅយ៉ាងនោះដែរ។

376. Kiṃ pana, mahārājāti kasmā evamāha? Rañño garahaparimocanatthaṃ. Evañhi parisā cinteyya – ‘‘ayaṃ rājā āgacchamānova mātugāmānaṃ sāsanaṃ āroceti, mayaṃ attano dhammatāya bhagavantaṃ daṭṭhuṃ āgatoti maññāma, ayaṃ pana mātugāmānaṃ sāsanaṃ gahetvā āgato, mātugāmadāso maññe, esa pubbepi imināva kāraṇena āgacchatī’’ti. Pucchito pana so attano āgamanakāraṇaṃ kathessati, evamassa ayaṃ garahā na uppajjissatīti garahamocanatthaṃ evamāha.
៣៧៦. ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «Kiṃ pana, mahārāja» (បពិត្រមហារាជ ចុះហេតុអ្វី...)? ត្រាស់សួរដើម្បីដោះព្រះរាជាឱ្យរួចចាកការនិន្ទា។ ព្រោះថា បើមិនត្រាស់សួរយ៉ាងនេះទេ ពួកបរិស័ទគប្បីគិតថា «ព្រះរាជានេះ គ្រាន់តែយាងមកដល់ភ្លាម ក៏នាំយកពាក្យរបស់ពួកមាតុគ្រាមមកក្រាបទូលភ្លែត យើងស្មានថាទ្រង់យាងមកគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយព្រះរាជហឫទ័យផ្ទាល់ខ្លួន តែព្រះរាជានេះ បែរជានាំយកពាក្យរបស់ពួកមាតុគ្រាមមកវិញ យល់សប្តិថាជាខ្ញុំបម្រើរបស់ពួកមាតុគ្រាមហើយមើលទៅ សូម្បីក្នុងកាលមុនៗ ព្រះអង្គក៏យាងមកដោយហេតុនេះឯង»។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើទ្រង់ត្រូវសួរហើយ ព្រះអង្គនឹងក្រាបទូលនូវហេតុនៃការយាងមករបស់ព្រះអង្គ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ការនិន្ទានេះ ក៏នឹងមិនកើតមានដល់ព្រះអង្គឡើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សួរយ៉ាងនេះ ដើម្បីដោះព្រះរាជាឱ្យរួចចាកការនិន្ទា។

378. Abbhudāhāsīti [Pg.246] kathesi. Sakideva sabbaṃ ussati sabbaṃ dakkhitīti yo ekāvajjanena ekacittena atītānāgatapaccuppannaṃ sabbaṃ ussati vā dakkhiti vā, so natthīti attho. Ekena hi cittena atītaṃ sabbaṃ jānissāmīti āvajjitvāpi atītaṃ sabbaṃ jānituṃ na sakkā, ekadesameva jānāti. Anāgatapaccuppannaṃ pana tena cittena sabbeneva sabbaṃ na jānātīti. Esa nayo itaresu. Evaṃ ekacittavasenāyaṃ pañho kathito. Heturūpanti hetusabhāvaṃ kāraṇajātikaṃ. Saheturūpanti sakāraṇajātikaṃ. Samparāyikāhaṃ, bhanteti samparāyaguṇaṃ ahaṃ, bhante, pucchāmi.
៣៧៨. ពាក្យថា Abbhudāhāsi សេចក្តីថា បានពោលហើយ។ ពាក្យថា sakiṃdeva sabbaṃ ñassati sabbaṃ dakkhiti សេចក្តីថា បុគ្គលណាដែលដឹង ឬឃើញនូវអារម្មណ៍ទាំងពួង ទាំងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ដោយការនឹកគិតតែម្តង ដោយចិត្តតែមួយ ដ្បិតបុគ្គលនោះមិនមានឡើយ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនោះ។ ព្រោះថា ទោះបីនឹកគិតថា «អាត្មាអញនឹងដឹងនូវអារម្មណ៍អតីតទាំងអស់ដោយចិត្តតែមួយ» ក៏មិនអាចដឹងនូវអារម្មណ៍អតីតទាំងអស់បានឡើយ គឺដឹងបានត្រឹមតែមួយចំណែកប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីអារម្មណ៍អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ក៏មិនអាចដឹងទាំងអស់ដោយគ្រប់អាការៈ ដោយចិត្តនោះបានឡើយ។ វិធីនេះ គប្បីដឹងក្នុងអារម្មណ៍ដែលសេសសល់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដោះស្រាយបញ្ហានេះ ដោយអំណាចនៃចិត្តតែមួយ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Heturūpaṃ សេចក្តីថា សភាវៈនៃហេតុ គឺសភាវៈនៃយុត្តិ។ ពាក្យថា Saheturūpaṃ សេចក្តីថា សភាវៈដែលមានហេតុ គឺសភាវៈដែលមានការណ៍។ ពាក្យថា samparāyikāhaṃ, bhante សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គសូមក្រាបទូលសួរនូវគុណសម្បត្តិដែលមានក្នុងបរលោក។

379. Pañcimānīti imasmiṃ sutte pañca padhāniyaṅgāni lokuttaramissakāni kathitāni. Kathinaṅgaṇavāsīcūḷasamuddatthero pana ‘‘tumhākaṃ, bhante, kiṃ ruccatī’’ti vutte ‘‘mayhaṃ lokuttarānevāti ruccatī’’ti āha. Padhānavemattatanti padhānanānattaṃ. Aññādisameva hi puthujjanassa padhānaṃ, aññādisaṃ sotāpannassa, aññādisaṃ sakadāgāmino, aññādisaṃ anāgāmino, aññādisaṃ arahato, aññādisaṃ asītimahāsāvakānaṃ, aññādisaṃ dvinnaṃ aggasāvakānaṃ, aññādisaṃ paccekabuddhānaṃ, aññādisaṃ sabbaññubuddhānaṃ. Puthujjanassa padhānaṃ sotāpannassa padhānaṃ na pāpuṇāti…pe… paccekabuddhassa padhānaṃ sabbaññubuddhassa padhānaṃ na pāpuṇāti. Imamatthaṃ sandhāya ‘‘padhānavemattataṃ vadāmī’’ti āha. Dantakāraṇaṃ gaccheyyunti yaṃ akūṭakaraṇaṃ, anavacchindanaṃ, dhurassa acchindananti dantesu kāraṇaṃ dissati, taṃ kāraṇaṃ upagaccheyyunti attho. Dantabhūminti dantehi gantabbabhūmiṃ. Assaddhotiādīsu puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmino cattāropi assaddhā nāma. Puthujjano hi sotāpannassa saddhaṃ appattoti assaddho, sotāpanno sakadāgāmissa, sakadāgāmī anāgāmissa, anāgāmī arahato saddhaṃ appattoti assaddho, ābādho arahatopi uppajjatīti pañcapi bahvābādhā nāma honti. Ariyasāvakassa pana saṭho māyāvīti nāmaṃ natthi. Teneva thero – ‘‘pañca padhāniyaṅgāni lokuttarāni kathitānīti mayhaṃ ruccatī’’ti āha. Assakhaḷuṅkasuttante pana – ‘‘tayo ca, bhikkhave, assakhaḷuṅke tayo ca purisakhaḷuṅke desessāmī’’ti (a. ni. 3.141) ettha ariyasāvakassāpi sambodhināmaṃ āgataṃ[Pg.247], tassa vasena lokuttaramissakā kathitāti vuttaṃ. Puthujjano pana sotāpattimaggavīriyaṃ asampatto…pe… anāgāmī arahattamaggavīriyaṃ asampattoti kusītopi assaddho viya cattārova honti, tathā duppañño.
៣៧៩. ពាក្យថា Pañcimāni សេចក្តីថា ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ៥ យ៉ាង ដែលលាយឡំដោយលោកុត្តរធម៌។ ចំណែកព្រះចូឡសមុទ្ទត្ថេរ ដែលជាអ្នករស់នៅក្នុងកឋិនង្គណស្ថាន កាលដែលគេសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន លោកម្ចាស់ពេញចិត្តនឹងធម៌ណា?» លោកក៏ពោលថា «ខ្ញុំពេញចិត្តនឹងលោកុត្តរធម៌សុទ្ធសាធ»។ ពាក្យថា padhānavemattataṃ សេចក្តីថា ភាពខុសគ្នានៃសេចក្តីព្យាយាម។ ព្រោះថា សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុថុជ្ជន ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសោតាបន្នៈ ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសកទាគាមី ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះអនាគាមី ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះអរហន្ត ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះមហាសាវក ៨០ រូប ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះអគ្គសាវកទាំងពីរ ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ ជាបែបផ្សេង។ សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុថុជ្ជន មិនដល់នូវសេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសោតាបន្នៈឡើយ...ល... សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ មិនដល់នូវសេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់រំលឹកដល់អត្ថនេះ ទើបត្រាស់ថា «padhānavemattataṃ vadāmi» (តថាគតពោលនូវភាពខុសគ្នានៃសេចក្តីព្យាយាម)។ ពាក្យថា dantakāraṇaṃ gaccheyyuṃ សេចក្តីថា ហេតុណាដែលជាការមិនវាងវៃ មិនកាត់ផ្តាច់ មិនទម្លាក់ចោលនូវនឹម ដែលជាហេតុប្រាកដក្នុងសត្វដែលគេបង្ហាត់ហើយ ពួកសត្វទាំងនោះ គប្បីដល់នូវហេតុនោះ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនោះ។ ពាក្យថា dantabhūmiṃ សេចក្តីថា ទីដីដែលសត្វដែលគេបង្ហាត់ហើយគប្បីទៅដល់។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា assaddho បុគ្គលទាំង ៤ ពួក គឺ បុថុជ្ជន ព្រះសោតាបន្នៈ ព្រះសកទាគាមី និងព្រះអនាគាមី ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនមានសទ្ធា (assaddha)។ ព្រោះថា បុថុជ្ជន មិនទាន់ដល់នូវសទ្ធារបស់ព្រះសោតាបន្នៈ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកមិនមានសទ្ធា, ព្រះសោតាបន្នៈ មិនទាន់ដល់នូវសទ្ធារបស់ព្រះសកទាគាមី, ព្រះសកទាគាមី មិនទាន់ដល់នូវសទ្ធារបស់ព្រះអនាគាមី, ព្រះអនាគាមី មិនទាន់ដល់នូវសទ្ធារបស់ព្រះអរហន្ត ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកមិនមានសទ្ធា, ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីរោគ ក៏តែងកើតមានដល់ព្រះអរហន្តដែរ ហេតុនោះ បុគ្គលទាំង ៥ ពួកនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានរោគច្រើន (bahvābādha)។ ចំណែកព្រះអរិយសាវក មិនមានឈ្មោះថាជាអ្នកកំសាក ឬជាអ្នកលាក់ពុតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះថេរៈទើបពោលថា «ខ្ញុំពេញចិត្តនឹងការដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ៥ យ៉ាង ជាលោកុត្តរធម៌សុទ្ធសាធ»។ ចំណែកក្នុងអស្សខឡុង្កសូត្រ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវសេះកាច ៣ យ៉ាង និងបុរសកាច ៣ យ៉ាង» ក្នុងសូត្រនេះ សូម្បីព្រះអរិយសាវក ក៏បានដល់នូវឈ្មោះថា សម្ពោធិ ដែរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវធម៌ដែលលាយឡំដោយលោកុត្តរធម៌ ដោយអំណាចនៃព្រះអរិយសាវកនោះ នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។ ម្យ៉ាងទៀត បុថុជ្ជន មិនទាន់ដល់នូវវីរិយៈក្នុងសោតាបត្តិមគ្គ...ល... ព្រះអនាគាមី មិនទាន់ដល់នូវវីរិយៈក្នុងអរហត្តមគ្គ ហេតុនោះ សូម្បីអ្នកខ្ជិលច្រអូស (kusīta) ក៏មាន ៤ ពួក ដូចជាអ្នកមិនមានសទ្ធាដែរ សូម្បីអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ (duppañña) ក៏មាន ៤ ពួកយ៉ាងនោះដែរ។

Evaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ – adantahatthiādayo viya hi maggapadhānarahito puggalo. Dantahatthiādayo viya maggapadhānavā. Yathā adantā hatthiādayo kūṭākāraṃ akatvā avicchinditvā dhuraṃ apātetvā dantagamanaṃ vā gantuṃ dantabhūmiṃ vā pattuṃ na sakkonti, evamevaṃ maggapadhānarahito maggapadhānavatā pattabbaṃ pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ na sakkoti. Yathā pana dantahatthiādayo kūṭākāraṃ akatvā avicchinditvā dhuraṃ apātetvā dantagamanaṃ vā gantuṃ dantabhūmiṃ vā pattuṃ sakkonti, evamevaṃ maggapadhānavā maggapadhānavatā pattabbaṃ pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ sakkoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sotāpattimaggapadhānavā sotāpattimaggapadhānavatā pattokāsaṃ pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ sakkoti…pe… arahattamaggapadhānavā arahattamaggapadhānavatā pattokāsaṃ pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ sakkotī’’ti.
ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យ យ៉ាងនេះថា បុគ្គលដែលប្រាសចាកសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ ប្រៀបដូចជាដំរីដែលគេមិនទាន់បង្ហាត់ជាដើម។ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ ប្រៀបដូចជាដំរីដែលគេបង្ហាត់ហើយជាដើម។ ដូចជាពួកដំរីដែលគេមិនទាន់បង្ហាត់ មិនធ្វើនូវអាការៈវាងវៃ មិនកាត់ផ្តាច់ មិនទម្លាក់ចោលនូវនឹម ហើយមិនអាចដើរទៅដោយរបៀបរៀបរយ ឬមិនអាចទៅដល់ទីដីដែលសត្វដែលគេបង្ហាត់ហើយគប្បីទៅដល់ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលប្រាសចាកសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ ក៏មិនអាចទៅដល់នូវគុណដែលបុគ្គលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គគប្បីទៅដល់ ឬមិនអាចបង្កើតនូវគុណដែលគប្បីបង្កើតបាន យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាពួកដំរីដែលគេបង្ហាត់ហើយ មិនធ្វើនូវអាការៈវាងវៃ មិនកាត់ផ្តាច់ មិនទម្លាក់ចោលនូវនឹម ហើយអាចដើរទៅដោយរបៀបរៀបរយ ឬអាចទៅដល់ទីដីដែលសត្វដែលគេបង្ហាត់ហើយគប្បីទៅដល់ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ ក៏អាចទៅដល់នូវគុណដែលបុគ្គលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គគប្បីទៅដល់ ឬអាចបង្កើតនូវគុណដែលគប្បីបង្កើតបាន យ៉ាងនោះឯង។ នេះជាពាក្យដែលលោកចង់ពោលថា «បុគ្គលដែលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងសោតាបត្តិមគ្គ តែងអាចទៅដល់នូវទីដែលបុគ្គលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងសោតាបត្តិមគ្គគប្បីទៅដល់ ឬអាចបង្កើតនូវគុណដែលគប្បីបង្កើតបាន...ល... បុគ្គលដែលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងអរហត្តមគ្គ តែងអាចទៅដល់នូវទីដែលបុគ្គលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងអរហត្តមគ្គគប្បីទៅដល់ ឬអាចបង្កើតនូវគុណដែលគប្បីបង្កើតបាន» ដូច្នេះឯង។

380. Sammappadhānāti maggapadhānena sammappadhānā. Na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi yadidaṃ vimuttiyā vimuttinti yaṃ ekassa phalavimuttiyā itarassa phalavimuttiṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ na kiñci vadāmīti attho. Acciyā vā accinti acciyā vā accimhi. Sesapadadvayepi eseva nayo, bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Kiṃ pana tvaṃ, mahārājāti, mahārāja, kiṃ tvaṃ? ‘‘Santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā…pe… santi devā paranimmitavasavattino, santi devā tatuttari’’nti evaṃ devānaṃ atthibhāvaṃ na jānāsi, yena evaṃ vadesīti. Tato atthibhāvaṃ jānāmi, manussalokaṃ pana āgacchanti nāgacchantīti idaṃ pucchanto yadi vā te, bhantetiādimāha. Sabyābajjhāti sadukkhā, samucchedappahānena appahīnacetasikadukkhā. Āgantāroti upapattivasena āgantāro. Abyābajjhāti samucchinnadukkhā. Anāgantāroti upapattivasena anāgantāro.
៣៨០. ពាក្យថា Sammappadhānā សេចក្តីថា មានសេចក្តីព្យាយាមស្មើគ្នា ដោយសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ។ ពាក្យថា Na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi yadidaṃ vimuttiyā vimuttiṃ សេចក្តីថា សេចក្តីប្លែកគ្នាណាដែលគប្បីពោល ដោយអាស្រ័យផលវិមុត្តិរបស់បុគ្គលម្នាក់ ធៀបនឹងផលវិមុត្តិរបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀត តថាគតមិនពោលនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានោះឡើយ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនោះ។ ពាក្យថា acciyā vā acci សេចក្តីថា ក្នុងអណ្តាតភ្លើង ឬក្នុងពន្លឺ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានវិធីនេះឯង ព្រោះថា ពាក្យនេះជាទុតិយាវិភត្ត ប្រើក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្ត។ ពាក្យថា Kiṃ pana tvaṃ, mahārāja សេចក្តីថា បពិត្រមហារាជ ចុះព្រះអង្គមិនជ្រាបនូវសេចក្តីមានពិតនៃពួកទេវតាថា «ពួកទេវតាជាន់ចាតុមហារាជិកាមានពិត ពួកទេវតាជាន់តាវតឹង្សមានពិត...ល... ពួកទេវតាជាន់បរនិម្មិតវសវត្តីមានពិត ពួកទេវតាជាន់ខ្ពស់ជាងនោះមានពិត» យ៉ាងនេះទេឬ បានជាព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជាកាលចង់ក្រាបទូលសួរនូវហេតុនេះថា «ខ្ញុំព្រះអង្គដឹងនូវសេចក្តីមានពិតនៃពួកទេវតាទាំងនោះ តែពួកទេវតាទាំងនោះ តែងមកកាន់មនុស្សលោកវិញ ឬមិនមកទេ?» ទើបក្រាបទូលពាក្យមានជាដើមថា yadi vā te, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើពួកទេវតាទាំងនោះ...)។ ពាក្យថា Sabyābajjhā សេចក្តីថា ប្រកបដោយទុក្ខ គឺមានចេតសិកទុក្ខដែលមិនទាន់លះបង់ដោយសមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា Āgantāro សេចក្តីថា តែងមកវិញ ដោយអំណាចនៃការកើត (ឧបបត្តិ)។ ពាក្យថា Abyābajjhā សេចក្តីថា មានទុក្ខកាត់ផ្តាច់ហើយដោយសមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា Anāgantāro សេចក្តីថា មិនមកវិញឡើយ ដោយអំណាចនៃការកើត (ឧបបត្តិ)។

381. Pahotīti [Pg.248] sakkoti. Rājā hi puññavantampi lābhasakkārasampannaṃ yathā na koci upasaṅkamati, evaṃ karonto tamhā ṭhānā cāvetuṃ sakkoti. Taṃ apuññavantampi sakalagāmaṃ piṇḍāya caritvā yāpanamattaṃ alabhantaṃ yathā lābhasakkārasampanno hoti, evaṃ karonto tamhā ṭhānā cāvetuṃ sakkoti. Brahmacariyavantampi itthīhi saddhiṃ sampayojetvā sīlavināsaṃ pāpento balakkārena vā uppabbājento tamhā ṭhānā cāvetuṃ sakkoti. Abrahmacariyavantampi sampannakāmaguṇaṃ amaccaṃ bandhanāgāraṃ pavesetvā itthīnaṃ mukhampi passituṃ adento tamhā ṭhānā cāveti nāma. Raṭṭhato pana yaṃ icchati, taṃ pabbājeti nāma.
៣៨១. ពាក្យថា Pahoti បានដល់ អាចធ្វើបាន។ ពិតណាស់ ព្រះរាជា កាលបើធ្វើដោយប្រការណា ដែលមិនឲ្យនរណាម្នាក់ចូលទៅជិតបុគ្គលដែលមានបុណ្យ ប្រកបដោយលាភនិងសក្ការៈនោះបាន ឈ្មោះថា អាចញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យចាកចេញពីឋានៈនោះបាន។ កាលបើធ្វើដោយប្រការណា ឲ្យបុគ្គលដែលគ្មានបុណ្យ សូម្បីដើរត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតពេញមួយភូមិ ក៏មិនបានសូម្បីតែអាហារគ្រាន់តែចិញ្ចឹមជីវិតនោះ ឲ្យទៅជាអ្នកមានលាភនិងសក្ការៈបរិបូណ៌វិញ ឈ្មោះថា អាចញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យចាកចេញពីឋានៈ (អភ័ព្វ) នោះបាន។ សូម្បីតែបុគ្គលអ្នកមានព្រហ្មចរិយធម៌ កាលបើញ៉ាំងឲ្យដល់នូវការវិនាសសីល ដោយការឲ្យរួមរស់ជាមួយស្ត្រី ឬបង្ខំឲ្យសឹក ឈ្មោះថា អាចញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យចាកចេញពីឋានៈនោះបាន។ សូម្បីតែអាមាត្យអ្នកមិនមានព្រហ្មចរិយធម៌ ប្រកបដោយកាមគុណដ៏បរិបូណ៌ កាលបើដាក់ក្នុងគុក មិនឲ្យឃើញសូម្បីតែមុខរបស់ស្ត្រីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ញ៉ាំងអាមាត្យនោះឲ្យចាកចេញពីឋានៈនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះរាជាទ្រង់ប្រាថ្នានឹងបណ្តេញបុគ្គលណា ចេញពីព្រះរាជាណាចក្រ ក៏ឈ្មោះថា ញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យនិរទេសទៅ។

Dassanāyapi nappahontīti kāmāvacare tāva abyābajjhe deve sabyābajjhā devā cakkhuviññāṇadassanāyapi nappahonti. Kasmā? Arahato tattha ṭhānābhāvato. Rūpāvacare pana ekavimānasmiṃyeva tiṭṭhanti ca nisīdanti cāti cakkhuviññāṇadassanāya pahonti, etehi diṭṭhaṃ pana sallakkhitaṃ paṭividdhaṃ lakkhaṇaṃ daṭṭhuṃ sallakkhituṃ paṭivijjhituṃ na sakkontīti ñāṇacakkhunā dassanāya nappahonti, uparideve ca cakkhuviññāṇadassanenāpīti.
ពាក្យថា Dassanāyapi nappahonti សេចក្តីថា ក្នុងកាមាវចរភូមិជាមុនសិន ពួកទេវតាដែលមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ មិនអាចដើម្បីមើលឃើញនូវពួកទេវតាដែលមិនមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ សូម្បីដោយចក្ខុវិញ្ញាណឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែព្រះអរហន្តមិនមានទីតាំងនៅក្នុងទីនោះ។ ចំណែកក្នុងរូបាវចរភូមិ ពួកទេវតាទាំងឡាយរមែងឈរខ្លះ អង្គុយខ្លះ ក្នុងវិមានជាមួយគ្នាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបអាចមើលឃើញដោយចក្ខុវិញ្ញាណបាន ប៉ុន្តែពួកទេវតាទាំងនោះ មិនអាចដើម្បីឃើញ ដើម្បីកំណត់ចំណាំ ដើម្បីចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈដែលពួកលោកឃើញហើយ កំណត់ចំណាំហើយ ចាក់ធ្លុះហើយនោះបានឡើយ គឺមិនអាចមើលឃើញដោយញាណចក្ខុបានឡើយ សូម្បីតែការមើលឃើញពួកទេវតាជាន់ខ្ពស់ឡើងទៅ ដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ក៏មិនអាចដូចគ្នា។

382. Ko nāmo ayaṃ, bhanteti rājā theraṃ jānantopi ajānanto viya pucchati. Kasmā? Pasaṃsitukāmatāya. Ānandarūpoti ānandasabhāvo. Brahmapucchāpi vuttanayeneva veditabbā. Atha kho aññataro purisoti sā kira kathā viṭaṭūbheneva kathitā, te ‘‘tayā kathitā, tayā kathitā’’ti kupitā aññamaññaṃ imasmiṃyeva ṭhāne attano attano balakāyaṃ uṭṭhāpetvā kalahampi kareyyunti nivāraṇatthaṃ so rājapuriso etadavoca. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana desanā neyyapuggalassa vasena niṭṭhitāti.
៣៨២. ពាក្យថា Ko nāmo ayaṃ, bhante សេចក្តីថា ព្រះរាជាសូម្បីទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវព្រះថេរៈហើយ ក៏សួរហាក់ដូចជាមិនជ្រាប។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រង់ប្រាថ្នានឹងសរសើរ។ ពាក្យថា Ānandarūpo គឺមានសភាវៈគួរឲ្យរីករាយ។ សូម្បីតែព្រហ្មបុច្ឆា ក៏គប្បីដឹងដោយន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា Atha kho aññataro puriso សេចក្តីថា ឮថា ពាក្យនោះគឺវិដូឌភៈនោះឯងជាអ្នកនិយាយ ជនទាំងនោះខឹងនឹងគ្នាដោយពាក្យថា «អ្នកឯងនិយាយ អ្នកឯងនិយាយ» ហើយគប្បីញ៉ាំងកងទ័ពរបស់ខ្លួនៗ ឲ្យក្រោកឡើងបង្កជម្លោះនឹងគ្នាក្នុងទីនេះឯង ដើម្បីការពារហេតុនោះ ទើបបុរសរបស់ព្រះរាជានោះ ពោលពាក្យនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះធម៌ទេសនានេះ ចប់បរិបូណ៌ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកណ្ណកត្ថលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីបួន ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

5. Brāhmaṇavaggo
៥. ព្រាហ្មណវគ្គ

1. Brahmāyusuttavaṇṇanā
១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃព្រហ្មាយុសូត្រ

383. Evaṃ [Pg.249] me sutanti brahmāyusuttaṃ. Tattha mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti mahatāti guṇamahattenapi mahatā, saṅkhyāmahattenapi. So hi bhikkhusaṅghe guṇehipi mahā ahosi appicchatādiguṇasamannāgatattā, saṅkhyāyapi mahā pañcasatasaṅkhyattā. Bhikkhūnaṃ saṅghena bhikkhusaṅghena, diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena samaṇagaṇenāti attho. Saddhinti ekato. Pañcamattehi bhikkhusatehīti pañca mattā etesanti pañcamattāni. Mattāti pamāṇaṃ vuccati, tasmā yathā bhojane mattaññūti vutte bhojane mattaṃ jānāti pamāṇaṃ jānātīti attho hoti, evamidhāpi tesaṃ bhikkhusatānaṃ pañcamattā pañcapamāṇanti evamattho daṭṭhabbo. Bhikkhūnaṃ satāni bhikkhusatāni. Tehi pañcamattehi bhikkhusatehi.
៣៨៣. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នោះ គឺព្រហ្មាយុសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ សេចក្តីថា ពាក្យថា mahatā ព្រោះជាធំដោយគុណផង ព្រោះជាធំដោយចំនួនផង។ ពិតណាស់ ភិក្ខុសង្ឃនោះ ជាធំដោយគុណ ព្រោះប្រកបដោយគុណមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើម និងជាធំដោយចំនួន ព្រោះមានចំនួនប្រាំរយរូប។ ពាក្យថា bhikkhusaṅghena បានដល់ ភិក្ខុសង្ឃ គឺពួកសមណៈដែលរាប់បញ្ចូលគ្នាដោយភាពស្មើគ្នាដោយទិដ្ឋិនិងសីល។ ពាក្យថា saddhiṃ គឺជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា pañcamattehi bhikkhusatehi សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយមានប្រាំរយជាប្រមាណ ឈ្មោះថា បញ្ចមត្តៈ។ ពាក្យថា មត្តៈ គឺលោកពោលសំដៅដល់ប្រមាណ ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាពាក្យថា bhojane mattaññū មានន័យថា ដឹងនូវប្រមាណក្នុងភោជន យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ គប្បីយល់សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយមានប្រាំរយជាប្រមាណ គឺមានប្រាំរយជាកំណត់។ រយនៃភិក្ខុទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ភិក្ខុសតៈ។ ដោយភិក្ខុទាំងឡាយមានប្រាំរយជាប្រមាណទាំងនោះ។

Vīsavassasatikoti vīsādhikavassasatiko. Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ, nighaṇḍūti nāmanighaṇṭurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāya satthaṃ. Saha akkharappabhedena sakkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti īdisavacanappaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ. Padañca tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati pavedeti cāti padako veyyākaraṇo. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthappamāṇaṃ satthaṃ, yattha soḷasasahassagāthāparimāṇāya buddhamantā nāma ahesuṃ, yesaṃ vasena ‘‘iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā nāma honti, iminā dve aggasāvakā, asītimahāsāvakā, buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattī’’ti ayaṃ viseso [Pg.250] ñāyati. Anavayoti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī, avayo na hotīti vuttaṃ hoti. Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Assosi khotiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sāleyyakasutte (ma. ni. 1.439 ādayo) vuttameva.
ពាក្យថា Vīsavassasatiko គឺមានអាយុបានមួយរយម្ភៃឆ្នាំ។ ពាក្យថា tiṇṇaṃ vedānaṃ គឺឥរុវេទ យជុវេទ និងសាមវេទ។ ដល់នូវត្រើយដោយអំណាចនៃការបន្លឺសំឡេងប៉ះបបូរមាត់ ឈ្មោះថា បារគូ។ ប្រកបដោយគម្ពីរនិឃណ្ឌុ និងគម្ពីរកេដុភៈ ឈ្មោះថា សនិឃណ្ឌុកេដុភៈ។ គម្ពីរនិឃណ្ឌុ គឺក្បួនតម្រាដែលសម្តែងនូវពាក្យវេវចនៈនៃឈ្មោះដើមឈើជាដើម។ គម្ពីរកេដុភៈ គឺក្បួនតម្រាដែលសម្តែងនូវកិរិយាកប្បវិកប្បៈដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ពួកកវី។ ប្រកបដោយអក្ខរប្បភេទ ឈ្មោះថា សក្ខរប្បភេទ។ អក្ខរប្បភេទ គឺគម្ពីរសិក្ខានិងគម្ពីរនិរុត្តិ។ ពាក្យថា itihāsapañcamānaṃ សេចក្តីថា ធ្វើនូវគម្ពីរអថព្វណវេទជាគម្ពីរទីបួន ហើយមានគម្ពីរឥតិហាសៈដែលប្រកបដោយពាក្យយ៉ាងនេះថា «រឿងនេះបានកើតឡើងយ៉ាងនេះ រឿងនេះបានកើតឡើងយ៉ាងនេះ» ជាគម្ពីរទីប្រាំនៃវេទទាំងនោះ ឈ្មោះថា ឥតិហាសបញ្ចមៈ នៃវេទទាំងឡាយមានគម្ពីរឥតិហាសៈជាទីប្រាំនោះ។ រមែងរៀន និងរមែងសម្តែងនូវបទ និងវ្យាករណ៍ដែលសេសសល់ពីបទនោះ ឈ្មោះថា បទកៈ និងវេយ្យាករណៈ។ ក្បួនតម្រាវិណ្ឌវាទៈ លោកហៅថា លោកាយតៈ។ ពាក្យថា mahāpurisalakkhaṇaṃ គឺក្បួនតម្រាដែលសម្តែងនូវលក្ខណៈនៃមហាបុរសទាំងឡាយមានព្រះពុទ្ធជាដើម មានប្រមាណដប់ពីរពាន់គន្ថៈ ដែលក្នុងក្បួននោះមានពុទ្ធមន្តមានប្រមាណមួយម៉ឺនប្រាំមួយពាន់គាថា ដែលជាគ្រឿងដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាថា «បុគ្គលដែលប្រកបដោយលក្ខណៈនេះ ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ, ប្រកបដោយលក្ខណៈនេះ ឈ្មោះថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ, ប្រកបដោយលក្ខណៈនេះ ឈ្មោះថា ព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរ, ព្រះមហាសាវ័កប៉ែតសិបអង្គ, ព្រះពុទ្ធមាតា, ព្រះពុទ្ធបិតា, ព្រះអគ្គឧបដ្ឋាក, ព្រះអគ្គឧបដ្ឋាយិកា, ព្រះរាជាចក្រពត្តិ»។ ពាក្យថា Anavayo គឺមិនខ្វះខាត គឺធ្វើឲ្យពេញលេញ ក្នុងក្បួនលោកាយតៈនិងក្បួនមហាបុរសលក្ខណៈទាំងនេះ សេចក្តីថា មិនមែនជាអវយៈឡើយ។ បុគ្គលដែលមិនអាចទ្រទ្រង់នូវក្បួនទាំងនោះដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈបាន ឈ្មោះថា អវយៈ។ ពាក្យណាដែលគប្បីពោលក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Assosi kho នោះ ពាក្យនោះត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងសាលេយ្យកសូត្រ។

384. Ayaṃ tātāti ayaṃ mahallakatāya gantuṃ asakkonto māṇavaṃ āmantetvā evamāha. Apica esa brāhmaṇo cintesi ‘‘imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho ahaṃ buddho’ti uggatassa nāmaṃ gahetvā bahū janā vicaranti, tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṃ yuttaṃ. Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti, anatthopi uppajjati. Yaṃnūnāhaṃ mama antevāsikaṃ pesetvā ‘buddho vā no vā’ti jānitvā upasaṅkameyya’’nti tasmā māṇavaṃ āmantetvā ‘‘ayaṃ tātā’’tiādimāha. Taṃ bhavantanti tassa bhavato. Tathā santaṃyevāti tathā satoyeva. Idañhi itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ. Yathā kathaṃ panāhaṃ, bhoti ettha kathaṃ panāhaṃ, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi, yathā sakkā so ñātuṃ, tathā me ācikkhāti attho. Yathāti vā nipātamattamevetaṃ. Kathanti ayaṃ ākārapucchā, kenākārenāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmīti attho.
៣៨៤. ពាក្យថា Ayaṃ tāta សេចក្តីថា ព្រាហ្មណ៍នេះព្រោះតែចាស់ជរា មិនអាចនឹងទៅបាន ទើបហៅមាណពមកហើយពោលយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «ក្នុងលោកនេះ ពួកជនជាច្រើនតែងដើរទៅដោយយកឈ្មោះរបស់បុគ្គលដែលល្បីល្បាញថា «យើងជាព្រះពុទ្ធ យើងជាព្រះពុទ្ធ» ហេតុនោះ ការដែលយើងនឹងចូលទៅជិតដោយគ្រាន់តែឮពាក្យតៗគ្នានោះ មិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថាកាលបើចូលទៅជិតគ្រូខ្លះ ការដើរចេញមកវិញក៏ជាការលំបាក ទាំងសេចក្តីវិនាសក៏រមែងកើតឡើង។ បើដូច្នោះ គួរតែយើងបញ្ជូនសិស្សរបស់យើងទៅ ដើម្បីឲ្យដឹងថា «ជាព្រះពុទ្ធពិតមែន ឬមិនមែន» រួចសឹមយើងចូលទៅជិតចុះ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅមាណពមកហើយពោលពាក្យមានជាដើមថា «Ayaṃ tāta»។ ពាក្យថា Taṃ bhavantaṃ គឺនូវព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ។ ពាក្យថា Tathā santaṃyeva គឺពិតជាយ៉ាងនោះមែន។ ព្រោះថា ពាក្យនេះជាឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងអត្ថឥត្ថម្ភូតាខ្យានៈ។ ក្នុងពាក្យថា yathā kathaṃ panāhaṃ, bho នេះ មានសេចក្តីថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន ចុះខ្ញុំនឹងដឹងនូវព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះដោយប្រការដូចម្តេច ព្រះគោតមនោះគប្បីដឹងបានដោយប្រការណា សូមលោកប្រាប់ប្រការនោះដល់ខ្ញុំផង»។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា yathā នេះ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា kathaṃ នេះ ជាសំណួរសួររកអាការៈ មានសេចក្តីថា «តើខ្ញុំនឹងដឹងនូវព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ដោយអាការៈដូចម្តេច?»។

Evaṃ vutte kira naṃ upajjhāyo – ‘‘kiṃ tvaṃ, tāta, pathaviyaṃ ṭhito pathaviṃ na passāmīti viya candimasūriyānaṃ obhāse ṭhito candimasūriye na passāmīti viya vadasī’’tiādīni vatvā jānanākāraṃ dassento āgatāni kho tātātiādimāha. Tattha mantesūti vedesu. Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā ‘‘buddhamantā nāma ete’’ti brāhmaṇavesena vede vācenti ‘‘tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantī’’ti. Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni āgacchanti. Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti, tena etarahi natthi. Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa. Dveyeva gatiyoti dve eva niṭṭhā. Kāmañcāyaṃ gatisaddo – ‘‘pañca kho imā[Pg.251], sāriputta, gatiyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.153) bhavabhede vattati, ‘‘gati migānaṃ pavana’’ntiādīsu (pari. 339) nivāsaṭṭhāne, ‘‘evaṃ adhimattagatimanto’’tiādīsu (ma. ni. 1.161) paññāya, ‘‘gatigata’’ntiādīsu visaṭabhāve, idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo. Tattha kiñcāpi yehi samannāgato rājā hoti, na teheva buddho hoti, jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti. Tena vuttaṃ – ‘‘yehi samannāgatassā’’ti. Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati, rājā hoti cakkavattī. Catūhi acchariyadhammehi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vatteti, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Ettha ca rājāti sāmaññaṃ, cakkavattīti visesanaṃ. Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Caturantāya issaroti cāturanto, catusamuddantāya catubbidhadīpabhūsitāya ca pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijesīti vijitāvī. Janapadatthāvariyappattoti janapade thāvarabhāvaṃ dhuvabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci cāletuṃ, janapado vā tamhi thāvariyappatto anussukko sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto. Seyyathidanti nipāto, tassa tāni katamānīti attho. Cakkaratanantiādīsu cakkañca taṃ ratijananatthena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Eseva nayo sabbattha.
ឮថា កាលបើមាណពពោលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ក៏ពោលពាក្យមានជាដើមថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន ហេតុអ្វីបានជាអ្នកឈរនៅលើផែនដី ហើយនិយាយថា ខ្ញុំមើលមិនឃើញផែនដី ឬឈរនៅក្នុងពន្លឺព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ ហើយនិយាយថា ខ្ញុំមើលមិនឃើញព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ ដូច្នេះ?» កាលនឹងបង្ហាញនូវអាការៈនៃការដឹង ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «Āgatāni kho tāta»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា mantesu គឺក្នុងគម្ពីរវេទទាំងឡាយ។ ឮថា ព្រះតថាគតនឹងត្រាស់ដឹងឡើង ពួកទេវតាជាន់សុទ្ធាវាស ក៏បានដាក់បញ្ចូលនូវលក្ខណៈទាំងឡាយទៅក្នុងគម្ពីរវេទជាមុន ហើយកាឡាខ្លួនជាព្រាហ្មណ៍ បង្រៀនគម្ពីរវេទទាំងឡាយដោយពាក្យថា «គម្ពីរទាំងនេះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធមន្ត» ដោយគិតថា «ពួកសត្វដែលមានសក្តិធំ នឹងដឹងនូវព្រះតថាគត ដោយអនុលោមតាមគម្ពីរវេទនោះ»។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកាលមុន លក្ខណៈមហាបុរសទាំងឡាយ ទើបមានមកក្នុងគម្ពីរវេទ។ ប៉ុន្តែ កាលបើព្រះតថាគតបរិនិព្វានទៅហើយ លក្ខណៈទាំងនោះក៏រមែងសាបសូន្យទៅជាលំដាប់ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពេលសព្វថ្ងៃនេះ ទើបមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Mahāpurisassa គឺចំពោះបុរសដ៏ឧត្តមដោយគុណមានការសមាទានបណិធិ ញាណ និងករុណាជាដើម។ ពាក្យថា dveyeva gatiyo គឺការសម្រេចពីរប្រការប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ ពាក្យថា គតិ នេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថផ្សេងៗ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា ភពផ្សេងគ្នា ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «pañca kho imā, sāriputta, gatiyo» (ម្នាលសារីបុត្ត គតិទាំងឡាយ ៥ នេះ), ក្នុងអត្ថថា ទីលំនៅ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «gati migānaṃ pavanaṃ» (ព្រៃជាទីទៅនៃពួកម្រឹគ), ក្នុងអត្ថថា បញ្ញា ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «evaṃ adhimattagatimanto» (អ្នកមានបញ្ញាដ៏លើសលប់យ៉ាងនេះ), ក្នុងអត្ថថា ភាពមិនមានសំឡេង ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «gatigataṃ» (មិនមានសំឡេង) ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា ការសម្រេច។ ក្នុងទីនោះ សូម្បីតែបុគ្គលប្រកបដោយលក្ខណៈទាំងឡាយណា ហើយទៅជាព្រះរាជា មិនមែនប្រកបដោយលក្ខណៈទាំងនោះហើយទៅជាព្រះពុទ្ធនោះទេ ប៉ុន្តែដោយភាពស្រដៀងគ្នានៃជាតិលក្ខណៈ ទើបលោកហៅលក្ខណៈទាំងនោះថា យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yehi samannāgatassa»។ ពាក្យថា Sace agāraṃ ajjhāvasati សេចក្តីថា ប្រសិនបើនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ នឹងបានជាព្រះរាជាចក្រពត្តិ។ ឈ្មោះថា ព្រះរាជា ព្រោះញ៉ាំងលោកឲ្យត្រេកអរ ដោយអស្ចារ្យធម៌ ៤ ប្រការ និងសង្គហវត្ថុ ៤ ប្រការ។ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ ព្រោះញ៉ាំងចក្ររតនៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ គឺញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយសម្បត្តិចក្រ ៤ ប្រការ និងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចក្រទាំងនោះផង ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃឥរិយាបថចក្រ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ មាននៅក្នុងព្រះរាជានោះ។ ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា រាជា ជាឈ្មោះទូទៅ ពាក្យថា ចក្រវត្តិ ជាពាក្យវិសេសនៈ។ ប្រព្រឹត្តដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មិកៈ សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តដោយយុត្តិធម៌ដ៏ស្មើគ្នា។ បានរាជសម្បត្តិដោយធម៌ ហើយកើតជាព្រះរាជា ឈ្មោះថា ធម្មរាជា។ មួយម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា ធម្មិកៈ ព្រោះធ្វើនូវធម៌ជាប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ ឈ្មោះថា ធម្មរាជា ព្រោះធ្វើនូវធម៌ជាប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯង។ ជាធំក្នុងផែនដីដែលមានមហាសមុទ្រទាំងបួនជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ចាតុរន្តៈ សេចក្តីថា ជាធំលើផែនដីដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយមហាសមុទ្រទាំងបួន និងតាក់តែងដោយទ្វីបទាំងបួនប្រការ។ ឈ្នះនូវសត្រូវខាងក្នុងមានក្រោធជាដើម និងស្តេចទាំងពួងខាងក្រៅ ឈ្មោះថា វិជិតាវី។ ពាក្យថា Janapadatthāvariyappatto សេចក្តីថា ដល់នូវភាពមាំមួន ភាពខ្ជាប់ខ្ជួន ក្នុងជនបទទាំងឡាយ ដែលនរណាម្នាក់មិនអាចញ៉ាំងឲ្យរំភើបញាប់ញ័របាន ឬមួយជនបទក្នុងព្រះរាជានោះ ដល់នូវភាពខ្ជាប់ខ្ជួន មិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ ត្រេកអរក្នុងការងាររបស់ខ្លួន មិនរំភើប មិនញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជនបទថាវរិយប្បត្តៈ។ ពាក្យថា Seyyathidaṃ ជានិបាត មានសេចក្តីថា រតនៈទាំងនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ?។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា cakkaratanaṃ នោះ ចក្រនោះផង ជាកែវព្រោះជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើងផង ឈ្មោះថា ចក្ររតនៈ។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងពាក្យទាំងពួង។

Imesu pana ratanesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite yathāsukhaṃ anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, sesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo, pacchimena mantasattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati, sesehi [Pg.252] issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana bojjhaṅgasaṃyutte ratanasuttassa (saṃ. ni. 5.222-223) upadesato gahetabbo. Apica bālapaṇḍitasuttepi (ma. ni. 3.255) imesaṃ ratanānaṃ uppattikkamena saddhiṃ vaṇṇanā āgamissati.
បណ្ដារតនៈទាំងឡាយនោះ ព្រះរាជាចក្រពត្តិនេះ តែងឈ្នះដែនដីដែលមិនទាន់ឈ្នះដោយកែវចក្កៈ (ចក្ររតនៈ) តែងយាងទៅមកតាមសប្បាយក្នុងដែនដីដែលឈ្នះហើយដោយកែវដំរី និងកែវសេះ តែងរក្សាដែនដីដែលឈ្នះហើយដោយកែវនាយក (បរិណាយករតនៈ) តែងសោយសុខក្នុងការប្រើប្រាស់ដោយរតនៈដែលនៅសល់។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយរតនៈទីមួយ ព្រះអង្គមានការប្រកបដោយឧស្សាហសក្តិយ៉ាងពេញបរិបូណ៌ ដោយកែវដំរី កែវសេះ និងកែវគហបតី មានការប្រកបដោយបភូសក្តិ (អំណាច) ដោយរតនៈចុងក្រោយ មានការប្រកបដោយមន្តសក្តិយ៉ាងពេញបរិបូណ៌ ចំណែកឯកែវស្រី និងកែវមណី ជាផលនៃការប្រកបដោយសក្តិទាំងបីយ៉ាង។ ព្រះអង្គតែងសោយភោគសុខដោយកែវស្រី និងកែវមណី តែងសោយឥស្សរិយសុខដោយរតនៈដែលនៅសល់។ ដោយឡែក គប្បីជ្រាបថា រតនៈ ៣ ខាងដើមរបស់ព្រះអង្គ សម្រេចបានដោយអានុភាពនៃកម្មដែលកើតអំពីអទោសកុសលមូល រតនៈកណ្ដាលទាំងឡាយ សម្រេចបានដោយអានុភាពនៃកម្មដែលកើតអំពីអលោភកុសលមូល រតនៈចុងក្រោយមួយ សម្រេចបានដោយអានុភាពនៃកម្មដែលកើតអំពីអមោហកុសលមូល។ នេះជាសេចក្ដីសង្ខេបក្នុងអដ្ឋកថានេះ ចំណែកសេចក្ដីពិស្ដារ គប្បីកាន់យកតាមវិធីទេសនាក្នុងរតនសូត្រ នៃពោជ្ឈង្គសំយុត្ត។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្ដីអធិប្បាយព្រមទាំងលំដាប់នៃការកើតឡើងនៃរតនៈទាំងឡាយនេះ នឹងមានប្រាកដក្នុងពាលបណ្ឌិតសូត្រផងដែរ។

Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīrukajātikā. Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā, evaṃ tāva eke vaṇṇayanti, ayaṃ panettha sabhāvo – vīrāti uttamasūrā vuccanti. Vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti. Vīraṅgaṃ rūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā, vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti. Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā, taṃ maddituṃ samatthāti adhippāyo. Dhammenāti ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā pañcasīladhammena.
ពាក្យថា Parosahassaṃ ប្រែថា លើសជាងមួយពាន់។ ពាក្យថា Sūrā ប្រែថា មានជាតិជាអ្នកមិនខ្លាច (ក្លាហាន)។ ពាក្យថា Vīraṅgarūpā ប្រែថា មានរាងកាយដូចជាទេវបុត្រ នេះជាការអធិប្បាយរបស់អាចារ្យខ្លះជាមុនសិន ប៉ុន្តែសេចក្ដីពិតក្នុងទីនេះគឺ៖ ជនទាំងឡាយដែលក្លាហានយ៉ាងឧត្តម ហៅថា វីរៈ។ អង្គនៃវីរជន ឈ្មោះថា វីរង្គៈ ពោលគឺ វីរិយៈដែលជាហេតុនៃភាពក្លាហាន។ រាងកាយដែលប្រកបដោយវីរង្គៈរបស់ជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា វីរង្គរូប មានន័យថា មានរាងកាយហាក់ដូចជាសម្រេចដោយវីរិយៈ។ ពាក្យថា Parasenappamaddanā មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា ប្រសិនបើសេនារបស់បច្ចាមិត្តឈរនៅខាងមុខ ក៏អាចកម្ចាត់សេនារបស់បច្ចាមិត្តនោះបាន។ ពាក្យថា Dhammena គឺដោយបញ្ចសីលធម៌ មានការមិនសម្លាប់សត្វជាដើម។

Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāraloke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā, dutiyena tassā hetu yasmā sammāsambuddhoti, tatiyena buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado, vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti. Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena, sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti. Dutiyavesārajjena cettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti. Purimañca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetītipi veditabbaṃ. Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetāti imināssa sūrabhāvaṃ janeti.
ក្នុងពាក្យថា Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado នេះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បើកចំហនូវគ្រឿងបិទបាំង ពោលគឺរាគៈ ទោសៈ មោហៈ មានៈ ទិដ្ឋិ អវិជ្ជា និងទុច្ចរិត ទាំង ៧ យ៉ាងនេះ ក្នុងលោកដ៏ងងឹតដោយកិលេស ដែលត្រូវគ្រឿងបិទបាំងទាំងនោះគ្របដណ្ដប់ ហើយទ្រង់ស្ថិតនៅជាព្រះពុទ្ធមានពន្លឺកើតឡើងជុំវិញ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិវដច្ឆទៈ (អ្នកបើកចំហនូវគ្រឿងបិទបាំង)។ ក្នុងបទទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយបទទីមួយ ទ្រង់សម្ដែងនូវភាពជាបុគ្គលគួរដល់ការបូជា ដោយបទទីពីរ ទ្រង់សម្ដែងនូវហេតុនៃភាពគួរដល់ការបូជានោះ ព្រោះទ្រង់ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដោយបទទីបី ទ្រង់សម្ដែងនូវភាពជាអ្នកបើកចំហនូវគ្រឿងបិទបាំង ដែលជាហេតុនៃភាពជាព្រះពុទ្ធ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គជាអ្នកប្រាសចាកវដ្តៈផង ជាអ្នកប្រាសចាកគ្រឿងបិទបាំងផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិវដច្ឆទៈ មានន័យថា ជាអ្នកមិនមានវដ្តៈ និងមិនមានគ្រឿងបិទបាំង។ ក្នុងបទទាំងនោះ ព្រះនាមថា អរហំ ព្រោះមិនមានវដ្តៈ ព្រះនាមថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ព្រោះមិនមានគ្រឿងបិទបាំង ដូចនេះ ទើបឈ្មោះថា ទ្រង់សម្ដែងនូវហេតុពីរយ៉ាងនៃបទពីរខាងដើមនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ សម្រេចបទទីមួយដោយវេសារជ្ជញ្ញាណទីពីរ សម្រេចបទទីពីរដោយវេសារជ្ជញ្ញាណទីមួយ សម្រេចបទទីបីដោយវេសារជ្ជញ្ញាណទីបីនិងទីបួន។ គប្បីជ្រាបទៀតថា បទទីមួយ សម្រេចនូវធម្មចក្ខុ បទទីពីរ សម្រេចនូវពុទ្ធចក្ខុ បទទីបី សម្រេចនូវសមន្តចក្ខុ។ ដោយបទថា Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā នេះ អាចារ្យញ៉ាំងភាពក្លាហានរបស់ឧត្តរមាណពនោះឲ្យកើតឡើង។

385. Sopi tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāto viya buddhamante sampassamāno evaṃ, bhoti āha. Tassattho – yathā, bho, maṃ tvaṃ vadasi, evaṃ karissāmīti. Samannesīti gavesi, ekaṃ dveti vā gaṇayanto samānayi. Addasā khoti [Pg.253] kathaṃ addasa? Buddhānañhi nisinnānaṃ vā nipannānaṃ vā koci lakkhaṇaṃ pariyesituṃ na sakkoti, ṭhitānaṃ pana caṅkamantānaṃ vā sakkoti. Tasmā lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgataṃ disvā buddhā uṭṭhāyāsanā tiṭṭhanti vā caṅkamaṃ vā adhiṭṭhahanti. Iti lakkhaṇadassanānurūpe iriyāpathe vattamānassa addasa. Yebhuyyenāti pāyena, bahukāni addasa, appāni na addasāti attho. Tato yāni na addasa, tesaṃ dīpanatthaṃ vuttaṃ ṭhapetvā dveti. Kaṅkhatīti ‘‘aho vata passeyya’’nti patthanaṃ uppādeti. Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ. Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati. Na sampasīdatīti tato ‘‘paripuṇṇalakkhaṇo aya’’nti bhagavati pasādaṃ nāpajjati. Kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālussiyabhāvo. Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne. Vatthaguyheti aṅgajāte. Bhagavato hi vāraṇasseva kosohitavatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ, taṃ so vatthapaṭicchannattā, antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī.
៣៨៥. ឧត្តរមាណពនោះ កាលបើបានស្តាប់ពាក្យរបស់អាចារ្យហើយ ក៏ប្រាសចាកសេចក្ដីវង្វេងក្នុងលក្ខណៈទាំងឡាយ ហាក់ដូចជាមានពន្លឺភ្លឺឡើងតែម្តង កាលពិចារណាមើលនូវពុទ្ធមន្ត ក៏ពោលថា «បាទ លោកម្ចាស់»។ សេចក្ដីនៃពាក្យនោះថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកប្រាប់ខ្ញុំយ៉ាងណា ខ្ញុំនឹងធ្វើប្រាកដយ៉ាងនោះ»។ ពាក្យថា Samannesi គឺស្វែងរក កាលរាប់ថា មួយ ពីរ ដូចនេះ ក៏បានរកឃើញ។ ពាក្យថា Addasā kho សួរថា ឃើញដោយរបៀបណា? ព្រោះថា កាលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទ្រង់គង់ ឬទ្រង់ផ្ទំ នរណាម្នាក់ក៏មិនអាចស្វែងរកលក្ខណៈបានឡើយ លុះត្រាតែទ្រង់ឈរ ឬទ្រង់ចង្ក្រម ទើបអាចស្វែងរកបាន។ ព្រោះហេតុនោះ កាលទ្រង់ទតឃើញបុគ្គលដែលមកដើម្បីស្វែងរកលក្ខណៈ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងក្រោកពីអាសនៈ រួចទ្រង់ឈរ ឬទ្រង់អធិដ្ឋាននូវចង្ក្រម។ ឧត្តរមាណពបានឃើញព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ស្ថិតនៅក្នុងឥរិយាបថដ៏សមគួរដល់ការទតមើលលក្ខណៈយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Yebhuyyena គឺដោយច្រើន មានន័យថា បានឃើញលក្ខណៈភាគច្រើន មិនបានឃើញតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវលក្ខណៈដែលមិនទាន់ឃើញ ទើបពោលថា លើកលែងតែពីរយ៉ាង។ ពាក្យថា Kaṅkhatī គឺញ៉ាំងសេចក្ដីប្រាថ្នាឲ្យកើតឡើងថា «ឱហ្ន៎ ធ្វើម្តេចហ្នឹងបានឃើញ!»។ ពាក្យថា Vicikicchatī គឺកាលស្វែងរកលក្ខណៈទាំងពីរនោះក្នុងទីនោះៗ ក៏លំបាក មិនអាចនឹងឃើញបាន។ ពាក្យថា Nādhimuccatī គឺមិនដល់នូវការសម្រេចចិត្តដោយសារសេចក្ដីសង្ស័យនោះ។ ពាក្យថា Na sampasīdatī គឺមិនមានសេចក្ដីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះមានព្រះភាគ ដោយការគិតថា «ព្រះអង្គនេះមានលក្ខណៈពេញបរិបូណ៌» ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្ដីសង្ស័យទន់ខ្សោយ ហៅថា កង្ខា, សេចក្ដីសង្ស័យកម្រិតមធ្យម ហៅថា វិចិកិច្ឆា, សេចក្ដីសង្ស័យខ្លាំងក្លា ហៅថា អនធិមុច្ចនៈ, ចំណែកឯអសម្បសាទៈ គឺភាពសោកសៅនៃចិត្តដោយធម៌ទាំងបីនោះ។ ពាក្យថា Kosohite គឺដែលស្រោបដោយស្រោម។ ពាក្យថា Vatthaguyhe គឺអង្គជាតិ។ ព្រោះថា ព្រះអង្គជាតិដែលស្រោបដោយស្រោមរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ដូចជារបស់ដំរីសារ មានពណ៌ដូចមាស ដូចជាផ្ទៃនៃផ្កាឈូក ព្រោះតែអង្គជាតិនោះត្រូវស្រោមបិទបាំងជិតល្អ និងព្រោះតែមិនទាន់បានកត់សម្គាល់នូវភាពវែងធំនៃព្រះជីវ្ហាដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រះឱស្ឋ ឧត្តរមាណពទើបមានសេចក្ដីសង្ស័យ និងមានសេចក្ដីរារែកក្នុងលក្ខណៈទាំងពីរនោះ។

Atha kho bhagavāti atha bhagavā cintesi – ‘‘sacāhaṃ imassa etāni dve lakkhaṇāni na dassessāmi, nikkaṅkho na bhavissati. Etassa kaṅkhāya sati ācariyopissa nikkaṅkho na bhavissati, atha maṃ dassanāya na āgamissati, anāgato dhammaṃ na sossati, dhammaṃ asuṇanto tīṇi sāmaññaphalāni na sacchikarissati. Etasmiṃ pana nikkaṅkhe ācariyopissa nikkaṅkho maṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā tīṇi sāmaññaphalāni sacchikarissati. Etadatthaṃyeva ca mayā pāramiyo pūritā. Dassessāmissa tāni lakkhaṇānī’’ti.
ពាក្យថា Atha kho bhagavā សេចក្ដីថា គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ប្រសិនបើអាត្មាអញមិនបង្ហាញលក្ខណៈទាំងពីរនេះដល់មាណពនេះទេ គេនឹងមិនអស់សេចក្ដីសង្ស័យឡើយ។ កាលបើគេនៅមានសេចក្ដីសង្ស័យ សូម្បីតែអាចារ្យរបស់គេក៏នឹងមិនអស់សេចក្ដីសង្ស័យដែរ កាលបើដូច្នោះ អាចារ្យនោះក៏នឹងមិនមកដើម្បីជួបអាត្មាអញឡើយ កាលបើមិនមក ក៏នឹងមិនបានស្តាប់ធម៌ កាលបើមិនបានស្តាប់ធម៌ ក៏នឹងមិនបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសាមញ្ញផលទាំងបីឡើយ។ តែបើមាណពនេះអស់សេចក្ដីសង្ស័យហើយ សូម្បីតែអាចារ្យរបស់គេក៏នឹងអស់សេចក្ដីសង្ស័យដែរ ហើយនឹងចូលមកជិតអាត្មាអញ បានស្តាប់ធម៌ រួចធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសាមញ្ញផលទាំងបីជាមិនខាន។ អាត្មាអញបានបំពេញបារមីទាំងឡាយ ក៏ដើម្បីប្រយោជន៍នេះឯង។ អាត្មាអញនឹងបង្ហាញលក្ខណៈទាំងនោះដល់គេ»

Tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāramakāsi. Kathaṃrūpaṃ? Kimettha aññena vattabbaṃ? Vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena –
ព្រះអង្គទ្រង់បានធ្វើនូវឥទ្ធិភិសង្ខារ (ការតាក់តែងឫទ្ធិ) មានសភាពយ៉ាងនោះ។ តើមានសភាពដូចម្តេច? តើគួរឲ្យអ្នកដទៃនិយាយក្នុងទីនេះធ្វើអ្វី? សេចក្ដីនេះ ព្រះណាកសេនត្ថេរបានពោលទុកហើយ កាលដែលព្រះបាទមិលិន្ទសួរថា៖

Āha ca dukkaraṃ, bhante nāgasena, bhagavatā katanti. Kiṃ mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyubrāhmaṇassa ca antevāsiuttarassa ca bāvariyassa antevāsīnaṃ soḷasabrāhmaṇānañca selassa ca brāhmaṇassa antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, bhagavā guyhaṃ [Pg.254] dasseti, chāyaṃ bhagavā dasseti, iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dassesi mahārājāti. Chāyaṃ diṭṭhe sati diṭṭhoyeva. Nanu, bhanteti? Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallosi, bhante nāgasenāti.
ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «បពិត្រព្រះណាកសេនដ៏ចម្រើន ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើនូវកិច្ចដែលធ្វើបានដោយកម្រណាស់»។ ព្រះថេរៈសួរថា «បពិត្រមហារាជ តើកិច្ចដូចម្តេច?»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវទីកន្លែងដែលគួរលាក់ខ្មាសដល់មហាជន គឺព្រហ្មាយុព្រាហ្មណ៍ និងឧត្តរមាណពជាសិស្ស ព្រមទាំងពួកសិស្សរបស់ពាវរីព្រាហ្មណ៍ គឺព្រាហ្មណ៍ទាំង ១៦ នាក់ និងពួកសិស្សរបស់សេលព្រាហ្មណ៍ គឺមាណព ៣០០ នាក់»។ ព្រះថេរៈតបថា «បពិត្រមហារាជ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានបង្ហាញនូវអង្គជាតិពិតប្រាកដឡើយ គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញត្រឹមតែស្រមោលប៉ុណ្ណោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តាក់តែងដោយឫទ្ធិ ហើយបង្ហាញត្រឹមតែរូបស្រមោលដែលស្លៀកស្បង់ ចងវត្ថពន្ធចង្កេះ និងគ្រងចីវរប៉ុណ្ណោះ មហារាជ»។ ព្រះរាជាសួរថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន កាលបើឃើញស្រមោល ក៏ឈ្មោះថាបានឃើញពិតមែនហើយ មិនមែនឬ?»។ ព្រះថេរៈតបថា «បពិត្រមហារាជ សូមលើកសេចក្ដីនេះទុកសិនចុះ ប្រសិនបើមានសត្វដែលគួរត្រាស់ដឹងដោយសារការឃើញរូបបេះដូង ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធក៏ទ្រង់នឹងដកយកសាច់បេះដូងចេញមកបង្ហាញជាមិនខាន»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «បពិត្រព្រះណាកសេនដ៏ចម្រើន លោកពោលសមគួរហើយ»

Ninnāmetvāti nīharitvā. Anumasīti kathinasūciṃ viya katvā anumajji. Tathā karaṇena cettha mudubhāvo, kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo, nāsikasotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo. Ubhopi kaṇṇasotānītiādīsu cettha buddhānaṃ kaṇṇasotesu malaṃ vā jallikā vā natthi, dhovitvā ṭhapitarajatapanāḷikā viya honti, tathā nāsikasotesu, tānipi hi suparikammakatakañcanapanāḷikā viya ca maṇipanāḷikā viya ca honti. Tasmā jivhaṃ nīharitvā kathinasūciṃ viya katvā mukhapariyante upasaṃharanto dakkhiṇakaṇṇasotaṃ pavesetvā tato nīharitvā vāmakaṇṇasotaṃ pavesesi, tato nīharitvā dakkhiṇanāsikasotaṃ pavesetvā tato nīharitvā vāmanāsikasotaṃ pavesesi, tato nīharitvā puthulabhāvaṃ dassento rattavalāhakena aḍḍhacandaṃ viya ca suvaṇṇapattaṃ viya ca rattakambalapaṭalena vijjujotasadisāya jivhāya kevalakappaṃ nalāṭamaṇḍalaṃ paṭicchādesi.
ពាក្យថា Ninnāmetvā គឺលៀតចេញមក។ ពាក្យថា Anumasī គឺធ្វើឲ្យដូចជាម្ជុលដ៏រឹងមាំ ហើយស្ទាបអង្អែលចុះឡើង។ គប្បីជ្រាបថា ការធ្វើបែបនោះ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពទន់ភ្លន់នៃព្រះជីវ្ហា, ការស្ទាបអង្អែលរន្ធត្រចៀក ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពវែង, ការស្ទាបអង្អែលរន្ធច្រមុះ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពស្តើង, ការគ្របដណ្ដប់លើព្រះលាដ (ថ្ងាស) ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពធំទូលាយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានថា Ubhopi kaṇṇasotāni ជាដើមនេះ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងរន្ធត្រចៀកទាំងឡាយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានច្រែះត្រចៀក ឬធូលីឡើយ តែងមានសភាពដូចជាបំពង់ប្រាក់ដែលគេលាងជម្រះស្អាតហើយ ក្នុងរន្ធច្រមុះក៏ដូច្នោះដែរ ព្រោះរន្ធច្រមុះទាំងនោះមានសភាពដូចជាបំពង់មាសដែលគេខាត់យ៉ាងល្អ និងដូចជាបំពង់កែវមណី។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លៀតព្រះជីវ្ហាចេញមក ធ្វើឲ្យដូចជាម្ជុលដ៏រឹងមាំ រួចទ្រង់បត់ទៅកាន់ចុងមាត់ រួចស៊កចូលទៅក្នុងរន្ធត្រចៀកខាងស្តាំ រួចដកចេញពីទីនោះមកស៊កចូលទៅក្នុងរន្ធត្រចៀកខាងឆ្វេង រួចដកចេញពីទីនោះមកស៊កចូលទៅក្នុងរន្ធច្រមុះខាងស្តាំ រួចដកចេញពីទីនោះមកស៊កចូលទៅក្នុងរន្ធច្រមុះខាងឆ្វេង រួចដកចេញពីទីនោះមក កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវភាពធំទូលាយ ទ្រង់ក៏បានយកព្រះជីវ្ហាដែលមានពន្លឺដូចផ្លេកបន្ទោរ ទៅគ្របដណ្ដប់លើមណ្ឌលព្រះលាដទាំងមូល ហាក់ដូចជាពពកក្រហមបិទបាំងព្រះចន្ទពាក់កណ្ដាល ឬដូចជាសំពត់កម្ពលក្រហមគ្របដណ្ដប់លើបន្ទះមាសដូច្នោះ។

Yaṃnūnāhanti kasmā cintesi? Ahañhi mahāpurisalakkhaṇāni samannesitvā gato ‘‘diṭṭhāni te, tāta, mahāpurisalakkhaṇānī’’ti ācariyena pucchito ‘‘āma, ācariyā’’ti vattuṃ sakkhissāmi. Sace pana maṃ ‘‘kiriyākaraṇamassa kīdisa’’nti pucchissati, taṃ vattuṃ na sakkhissāmi, na jānāmīti vutte pana ācariyo kujjhissati ‘‘nanu tvaṃ mayā sabbampetaṃ jānanatthāya pesito, kasmā ajānitvā āgatosī’’ti, tasmā yannūnāhanti cintetvā anubandhi. Bhagavā nhānaṭṭhānaṃ mukhadhovanaṭṭhānaṃ sarīrapaṭijagganaṭṭhānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃ orodhehi saddhiṃ parivāretvā nisinnaṭṭhānanti imāni cattāri ṭhānāni ṭhapetvā sesaṭṭhānesu antamaso ekagandhakuṭiyampi okāsamakāsi.
ហេតុអ្វីបានជាឧត្តរមាណពគិតថា Yaṃnūnāhaṃ (បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញ...)? ព្រោះថា កាលបើខ្ញុំស្វែងរកលក្ខណៈមហាបុរសរួចត្រឡប់ទៅវិញ កាលបើអាចារ្យសួរថា «នែខ្សែកូន តើឯងបានឃើញលក្ខណៈមហាបុរសទាំងឡាយហើយឬ?» ខ្ញុំនឹងអាចឆ្លើយបានថា «បាទ លោកគ្រូ ខ្ញុំបានឃើញហើយ»។ តែប្រសិនបើលោកសួរខ្ញុំថា «តើកិរិយាមារយាទរបស់ព្រះអង្គនោះដូចម្តេចខ្លះ?» ខ្ញុំនឹងមិនអាចឆ្លើយបានឡើយ កាលបើឆ្លើយថា «ខ្ញុំមិនដឹងទេ» អាចារ្យនឹងខឹងថា «តើមិនមែនយើងចាត់ឯងទៅដើម្បីដឹងរឿងរ៉ាវទាំងអស់នេះទេឬ ហេតុអ្វីបានជាឯងត្រឡប់មកវិញទាំងមិនដឹងរឿងទៅវិញ?» ព្រោះហេតុនោះ ឧត្តរមាណពទើបគិតថា «បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញ...» រួចក៏ដើរតាមពីក្រោយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់វៀរលែងតែទីកន្លែងទាំង ៤ គឺ ទីកន្លែងស្រង់ទឹក ទីកន្លែងលុបលាងព្រះភក្ត្រ ទីកន្លែងរៀបចំរាងកាយ និងទីកន្លែងដែលទ្រង់គង់ចោមរោមដោយពួកស្រីស្នំរបស់ស្តេច និងមហាមាត្យជាដើម រួចទ្រង់បានធ្វើឱកាស (ឲ្យឧត្តរមាណពសង្កេតមើល) ក្នុងទីកន្លែងដែលនៅសល់ សូម្បីតែនៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិតែមួយក៏ដោយ។

Gacchante [Pg.255] gacchante kāle – ‘‘ayaṃ kira brahmāyubrāhmaṇassa māṇavo uttaro nāma ‘buddho vā no vā’ti tathāgatassa buddhabhāvaṃ vīmaṃsanto carati, buddhavīmaṃsako nāmāya’’nti pākaṭo jāto. Yamhi yamhi ṭhāne buddhā vasanti, pañca kiccāni katāneva honti, tāni heṭṭhā dassitāneva. Tattha pacchābhattaṃ alaṅkatadhammāsane nisīditvā dantakhacitaṃ cittabījaniṃ gahetvā mahājanassa dhammaṃ desente bhagavati uttaropi avidūre nisīdati. Dhammassavanapariyosāne saddhā manussā svātanāya bhagavantaṃ nimantetvā māṇavampi upasaṅkamitvā evaṃ vadanti – ‘‘tāta, amhehi bhagavā nimantito, tvampi bhagavatā saddhiṃ āgantvā amhākaṃ gehe bhattaṃ gaṇheyyāsī’’ti. Punadivase tathāgato bhikkhusaṅghaparivuto gāmaṃ pavisati, uttaropi padavāre padavāre pariggaṇhanto padānupadiko anubandhati. Kulagehaṃ paviṭṭhakāle dakkhiṇodakaggahaṇaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ olokento nisīdati. Bhattakiccāvasāne tathāgatassa pattaṃ bhūmiyaṃ ṭhapetvā nisinnakāle māṇavakassa pātarāsabhattaṃ sajjenti. So ekamante nisinno bhuñjitvā puna āgantvā satthu santike ṭhatvā bhattānumodanaṃ sutvā bhagavatā saddhiṃyeva vihāraṃ gacchati.
កាលកន្លងទៅៗ មាណពម្នាក់ឈ្មោះឧត្តរៈ ជាសិស្សរបស់ព្រហ្មាយុព្រាហ្មណ៍ ក៏ល្បីល្បាញឡើងថា «ឮថា មាណពនេះត្រេចទៅដើម្បីស៊ើបមើលនូវព្រះពុទ្ធភាពរបស់ព្រះតថាគតថា ព្រះអង្គជាព្រះពុទ្ធមែនឬមិនមែន មាណពនេះឈ្មោះថាជាអ្នកស៊ើបមើលព្រះពុទ្ធ»។ ក្នុងទីកន្លែងណាៗដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយគង់នៅ ព្រះកិច្ចទាំង ៥ យ៉ាង ព្រះអង្គតែងតែធ្វើរួចរាល់ហើយ ព្រះកិច្ចទាំងនោះបានបង្ហាញរួចហើយខាងក្រោម។ ក្នុងព្រះកិច្ចទាំងនោះ ក្នុងវេលាក្រោយភត្ត កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់លើធម្មាសនៈដ៏ប្រដាប់ហើយ ទ្រង់កាន់នូវផ្លិតដ៏វិចិត្រដែលខ្វាត់ខ្វែងដោយភ្លុក ហើយទ្រង់សម្តែងធម៌ដល់មហាជន ឯឧត្តរមាណពក៏អង្គុយក្នុងទីមិនឆ្ងាយ។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ការស្តាប់ធម៌ មនុស្សទាំងឡាយដែលមានសទ្ធា បាននិមន្តព្រះដ៏មានព្រះភាគដើម្បីភត្តាហារក្នុងថ្ងៃស្អែក ហើយក៏ចូលទៅរកមាណពនោះ ពោលយ៉ាងនេះថា «នែប្អូន យើងរាល់គ្នាបាននិមន្តព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ អ្នកក៏ចូរទៅជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយទទួលភត្តាហារនៅក្នុងផ្ទះរបស់យើងរាល់គ្នាដែរចុះ»។ ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះតថាគតមានព្រះភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងចូលទៅកាន់ស្រុក ឯឧត្តរមាណពក៏ដើរតាមពីក្រោយមួយជំហានៗ តាមដានរាល់ជំហានជើង។ ក្នុងពេលដែលព្រះអង្គយាងចូលទៅកាន់ផ្ទះត្រកូល ចាប់ផ្តើមតាំងពីការទទួលទឹកទក្ខិណោទក មាណពក៏អង្គុយមើលនូវកិរិយាទាំងអស់របស់ព្រះអង្គ។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ភត្តកិច្ច ពេលដែលព្រះតថាគតដាក់ព្រះបាត្រលើផែនដីហើយគង់ប្រថាប់ ពួកជនទាំងឡាយក៏រៀបចំអាហារពេលព្រឹកដល់មាណព។ មាណពនោះអង្គុយបរិភោគក្នុងទីដ៏សមគួរមួយ រួចហើយក៏ត្រឡប់មកឈរក្នុងទីជិតព្រះសាស្តា ស្តាប់នូវការធ្វើភត្តានុមោទនា ហើយក៏ទៅកាន់វត្តជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគ។

Tattha bhagavā bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamento gandhamaṇḍalamāḷe nisīdati. Bhikkhūhi bhattakiccaṃ katvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā āgamma vanditvā kāle ārocite bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati, māṇavopi bhagavatā saddhiṃyeva gacchati. Bhagavā parivāretvā āgataṃ bhikkhusaṅghaṃ gandhakuṭippamukhe ṭhito ovaditvā uyyojetvā gandhakuṭiṃ pavisati, māṇavopi pavisati. Bhagavā khuddakamañce appamattakaṃ kālaṃ nisīdati, māṇavopi avidūre olokento nisīdati. Bhagavā muhuttaṃ nisīditvā sīsokkamanaṃ dasseti, – ‘‘bhoto gotamassa vihāravelā bhavissatī’’ti māṇavo gandhakuṭidvāraṃ pidahanto nikkhamitvā ekamantaṃ nisīdati. Manussā purebhattaṃ dānaṃ datvā bhuttapātarāsā samādinnauposathaṅgā suddhuttarāsaṅgā mālāgandhādihatthā dhammaṃ suṇissāmāti vihāraṃ āgacchanti, cakkavattino khandhāvāraṭṭhānaṃ viya hoti.
ក្នុងវត្តនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់រង់ចាំការស្រេចភត្តកិច្ចរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ហើយគង់ប្រថាប់នៅក្នុងរោងមណ្ឌលដ៏ក្រអូប។ កាលពួកភិក្ខុធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ទុកដាក់បាត្រនិងចីវរហើយ ចូលមកថ្វាយបង្គំ ហើយក្រាបបង្គំទូលកាលវេលា ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏យាងចូលទៅកាន់គន្ធកុដិ ឯមាណពក៏ទៅជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ឈរនៅមុខគន្ធកុដិ ទ្រង់ឱវាទនិងបញ្ជូនភិក្ខុសង្ឃដែលហែហមមកនោះ រួចហើយក៏យាងចូលទៅកាន់គន្ធកុដិ ឯមាណពក៏ចូលទៅដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់លើគ្រែតូចអស់កាលបន្តិចបន្តួច ឯមាណពក៏អង្គុយមើលនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់ប្រថាប់មួយរំពេច ហើយទ្រង់ធ្វើការងក់ព្រះសិរសាបង្ហាញ។ មាណពគិតថា «វេលាសម្រាករបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននឹងមាន» ក៏បិទទ្វារគន្ធកុដិ រួចចេញមកអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរមួយ។ ពួកមនុស្សកាលបានប្រគេនទានក្នុងពេលមុនភត្ត បរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ សមាទាននូវអង្គឧបោសថ មានស្បង់ស្បៃដ៏ស្អាតស្អំ កាន់ផ្កាកម្រងនិងគ្រឿងក្រអូបជាដើមក្នុងដៃ ដោយគិតថា «យើងនឹងស្តាប់ធម៌» ក៏មកកាន់វត្ត ទីនោះក៏ប្រៀបដូចជាទីតាំងទ័ពរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ។

Bhagavā muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā vuṭṭhāya pubbabhāgena paricchinditvā samāpattiṃ samāpajjati. Samāpattito vuṭṭhāya mahājanassa āgatabhāvaṃ ñatvā [Pg.256] gandhakuṭito nikkhamma mahājanaparivuto gandhamaṇḍalamāḷaṃ gantvā paññattavarabuddhāsanagato parisāya dhammaṃ deseti. Māṇavopi avidūre nisīditvā – ‘‘kiṃ nu kho samaṇo gotamo gehassitavasena parisaṃ ussādento vā apasādento vā dhammaṃ deseti, udāhu no’’ti akkharakkharaṃ padaṃ padaṃ pariggaṇhāti. Bhagavā tathāvidhaṃ kathaṃ akathetvāva kālaṃ ñatvā desanaṃ niṭṭhāpesi. Māṇavo iminā niyāmena pariggaṇhanto satta māse ekato vicaritvā bhagavato kāyadvārādīsu aṇumattampi avakkhalitaṃ na addasa. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ buddhabhūtassa manussabhūto māṇavo na passeyya, yassa bodhisattabhūtassa chabbassāni padhānabhūmiyaṃ amanussabhūto māro devaputto gehassitavitakkamattampi adisvā buddhabhūtaṃ ekasaṃvaccharaṃ anubandhitvā kiñci apassanto –
ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្រេចសីហសេយ្យាមួយរំពេច រួចទ្រង់ក្រោកឡើង កំណត់កាលវេលាដោយបុព្វភាគ ហើយទ្រង់ចូលសមាបត្តិ។ ទ្រង់ចេញពីសមាបត្តិ ដឹងនូវការមកដល់របស់មហាជន ក៏យាងចេញពីគន្ធកុដិ មានមហាជនចោមរោមជាបរិវារ យាងទៅកាន់រោងមណ្ឌលដ៏ក្រអូប គង់លើពុទ្ធាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំទុក រួចទ្រង់សម្តែងធម៌ដល់បរិស័ទ។ ឯមាណពក៏អង្គុយក្នុងទីមិនឆ្ងាយ ពិចារណានូវអក្សររាល់ៗតួ នូវបទរាល់ៗបទថា «ព្រះសមណគោតមសម្តែងធម៌ លើកតម្កើងឬបង្អាប់បង្អោនបរិស័ទ ដោយអំណាចនៃធម៌អាស្រ័យផ្ទះ ឬយ៉ាងណា?»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់សម្តែងនូវពាក្យបែបនោះឡើយ ទ្រង់ជ្រាបកាលវេលាដ៏សមគួរហើយ ក៏បញ្ចប់ការសម្តែងធម៌។ មាណពកាលកំណត់ពិចារណាដោយវិធីនេះ ត្រេចទៅជាមួយព្រះអង្គអស់រយៈពេល ៧ ខែ ក៏មិនបានឃើញនូវការភ្លាត់ឆ្គងសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចក្នុងកាយទ្វារជាដើមរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ។ ការដែលមាណពជាមនុស្ស មិនបានឃើញកំហុសឆ្គងរបស់ព្រះអង្គដែលជាព្រះពុទ្ធនេះ មិនមែនជាការអស្ចារ្យឡើយ ព្រោះសូម្បីតែមារទិវបុត្រដែលមិនមែនជាមនុស្ស តាមដានព្រះអង្គកាលនៅជាព្រះពោធិសត្វ អស់រយៈពេល ៦ ឆ្នាំ ក្នុងទីតាំងនៃសេចក្តីព្យាយាម ក៏មិនបានឃើញសូម្បីតែត្រិះរិះដែលអាស្រ័យផ្ទះ ហើយកាលព្រះអង្គបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធហើយ ក៏តាមដានអស់រយៈពេល ១ ឆ្នាំទៀត ក៏មិនបានឃើញអ្វីឡើយ រហូតដល់ពោលថា៖

‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ;
Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448) –
«យើងបានតាមដានព្រះដ៏មានព្រះភាគ មួយជំហានៗ អស់រយៈពេល ៧ ឆ្នាំមកហើយ ក៏មិនបានឃើញនូវចន្លោះប្រហោងរបស់ព្រះសម្ពុទ្ធ ដែលទ្រង់មានសតិឡើយ។»

Ādigāthāyo vatvā pakkāmi. Tato māṇavo cintesi – ‘‘ahaṃ bhavantaṃ gotamaṃ satta māse anubandhamāno kiñci vajjaṃ na passāmi. Sace panāhaṃ aññepi satta māse satta vā vassāni vassasataṃ vā vassasahassaṃ vā anubandheyyaṃ, nevassa vajjaṃ passeyyaṃ. Ācariyo kho panassa me mahallako, yogakkhemaṃ nāma na sakkā jānituṃ. Samaṇassa gotamassa sabhāvaguṇeneva buddhabhāvaṃ vatvā mayhaṃ ācariyassa ārocessāmī’’ti bhagavantaṃ āpucchitvā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā nikkhami.
កាលពោលគាថាមានគាថានេះជាដើមហើយ មារក៏ចៀសចេញទៅ។ លំដាប់នោះ មាណពគិតថា «យើងតាមដានព្រះគោតមដ៏ចម្រើនអស់រយៈពេល ៧ ខែហើយ មិនបានឃើញទោសកំហុសអ្វីឡើយ។ ប្រសិនបើយើងតាមដានអស់រយៈពេល ៧ ខែទៀត ឬ ៧ ឆ្នាំ ឬ ១០០ ឆ្នាំ ឬ ១០០០ ឆ្នាំ ក៏គង់តែមិនឃើញទោសកំហុសរបស់ព្រះអង្គឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រូរបស់យើងក៏ចាស់ជរាហើយ ឯយោគក្សេមធម៌មិនអាចដឹងមុនបានឡើយ។ យើងនឹងប្រាប់នូវព្រះពុទ្ធភាពដោយសភាវគុណរបស់ព្រះសមណគោតម ដល់គ្រូរបស់យើង» គិតដូច្នេះហើយ ក៏ក្រាបបង្គំលាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ថ្វាយបង្គំភិក្ខុសង្ឃ រួចចេញទៅ។

Ācariyassa santikañca pana gantvā – ‘‘kacci, tāta uttara, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathāsantaṃyeva saddo abbhuggato’’ti pucchito, ‘‘ācariya, kiṃ vadesi? Cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, bhavaggaṃ atinīcaṃ, tassa hi, bhoto gotamassa ākāsaṃ viya apariyanto guṇagaṇo. Tathāsantaṃyeva, bho, taṃ bhavantaṃ gotama’’ntiādīni vatvā yathādiṭṭhāni dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni paṭipāṭiyā ācikkhitvā kiriyasamācāraṃ ācikkhi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho uttaro māṇavo…pe… ediso ca ediso ca bhavaṃ gotamo tato ca bhiyyo’’ti.
លុះចូលទៅដល់សំណាក់របស់គ្រូហើយ កាលបើគ្រូសួរថា «នែឧត្តរៈកូនសម្លាញ់ ព័ត៌មានល្បីល្បាញរបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ពិតជាមានសភាវៈពិតប្រាកដយ៉ាងនោះមែនឬ?» មាណពក៏ជម្រាបថា «លោកគ្រូ ហេតុអ្វីលោកគ្រូពោលយ៉ាងនេះ? ចក្រវាឡនេះចង្អៀតពេកណាស់ ភវគ្គព្រហ្មក៏ទាបពេកណាស់ ព្រោះថា ពួកគុណរបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ មិនមានទីបំផុត ប្រៀបដូចជាអាកាសដូច្នោះឯង។ បពិត្រលោកគ្រូ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ពិតជាមានសភាវៈពិតប្រាកដយ៉ាងនោះមែន» រួចហើយក៏ជម្រាបនូវមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ តាមលំដាប់ដែលខ្លួនបានឃើញ និងជម្រាបនូវកិរិយាសមាចាររបស់ព្រះអង្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលថា «លំដាប់នោះ ឧត្តរមាណព...បេ... ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មានសភាពយ៉ាងនេះៗ និងលើសជាងនេះទៅទៀត»។

386. Tattha [Pg.257] suppatiṭṭhitapādoti yathā hi aññesaṃ bhūmiyaṃ pādaṃ ṭhapentānaṃ aggatalaṃ vā paṇhi vā passaṃ vā paṭhamaṃ phusati, vemajjhaṃ vā pana chiddaṃ hoti, ukkhipantānampi aggatalādīsu ekakoṭṭhāsova paṭhamaṃ uṭṭhahati, na evaṃ tassa. Tassa pana suvaṇṇapādukatalaṃ viya ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati, bhūmito uṭṭhahati. Tasmā ‘‘suppatiṭṭhitapādo kho pana so bhavaṃ gotamo’’ti vadati.
៣៨៦. ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា suppatiṭṭhitapādo សេចក្តីថា ដូចជាពួកជនដទៃ កាលដាក់ជើងលើផែនដី ចុងជើងក្តី កែងជើងក្តី ចំហៀងជើងក្តី តែងប៉ះផែនដីមុន ឬមួយក៏កណ្តាលបាតជើងមានប្រហោង ម្យ៉ាងទៀត កាលលើកជើងឡើង ផ្នែកណាមួយមានចុងជើងជាដើម តែងងើបឡើងមុន ប៉ុន្តែចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកព្រះអង្គវិញ បាតព្រះបាទទាំងអស់តែងប៉ះផែនដី និងងើបឡើងពីផែនដីព្រមគ្នាតែម្តង ប្រៀបដូចជាបាតស្បែកជើងមាសដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឧត្តរមាណពពោលថា «ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ មានព្រះបាទប្រតិស្ឋានល្អ»។

Tatridaṃ bhagavato suppatiṭṭhitapādatāya – sacepi hi bhagavā anekasataporisaṃ narakaṃ akkamissāmīti pādaṃ nīharati, tāvadeva ninnaṭṭhānaṃ vātapūritaṃ viya kammārabhastaṃ unnamitvā pathavīsamaṃ hoti, unnataṭṭhānampi anto pavisati. Dūre akkamissāmīti abhinīharantassa sineruppamāṇopi pabbato seditavettaṅkuro viya namitvā pādasamīpaṃ āgacchati. Tathā hissa yamakapāṭihāriyaṃ katvā yugandharapabbataṃ akkamissāmīti pāde abhinīharato pabbato namitvā pādasamīpaṃ āgato, so taṃ akkamitvā dutiyapādena tāvatiṃsabhavanaṃ akkami. Na hi cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ visamaṃ bhavituṃ sakkoti. Khāṇu vā kaṇḍako vā sakkharakathalā vā uccārapassāvo vā kheḷasiṅghāṇikādīni vā purimatarāva apagacchanti, tattha tattheva ca pathaviṃ pavisanti. Tathāgatassa hi sīlatejena paññātejena dhammatejena dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvena ayaṃ mahāpathavī samā mudu pupphābhikiṇṇā hoti. Tatra tathāgato samaṃ pādaṃ nikkhipati, samaṃ uddharati, sabbāvantehi pādatalehi bhūmiṃ phusati.
ក្នុងរឿងនោះ នេះជាអានុភាពនៃព្រះបាទប្រតិស្ឋានល្អរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ៖ ទោះបីជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ឈានព្រះបាទទៅ ដោយព្រះហឫទ័យគិតថា «តថាគតនឹងជាន់លើជ្រោះដែលមានជម្រៅរាប់រយជួរបុរស» ក្នុងខណៈនោះឯង ទីទាបក៏ងើបឡើងស្មើនឹងផែនដី ប្រៀបដូចជាស្បែកសប់របស់ជាងដែកដែលពេញដោយខ្យល់ ឯទីខ្ពស់ក៏ស្រុតចុះទៅក្នុងដី។ កាលព្រះអង្គឈានព្រះបាទទៅដោយគិតថា «តថាគតនឹងជាន់ក្នុងទីឆ្ងាយ» សូម្បីតែភ្នំដែលមានទំហំប៉ុនភ្នំសិនេរុ ក៏ឱនលំទោនចុះមកជិតព្រះបាទ ប្រៀបដូចជាទំពាំងផ្ដៅដែលគេដុតកម្ដៅឱ្យទន់ដូច្នោះឯង។ ដូចជាកាលដែលព្រះអង្គធ្វើសមិទ្ធិបាដិហារិយ៍ ហើយឈានព្រះបាទទៅដោយគិតថា «តថាគតនឹងជាន់លើភ្នំយុគន្ធរ» ភ្នំយុគន្ធរក៏ឱនលំទោនចុះមកជិតព្រះបាទ ព្រះអង្គក៏ជាន់លើភ្នំនោះ ហើយឈានព្រះបាទទីពីរទៅជាន់ឋានតាវតឹង្ស។ ព្រោះថា ទីកន្លែងដែលត្រូវប្រតិស្ឋានដោយចក្រលក្ខណៈ មិនអាចនឹងមិនស្មើឡើយ។ ទោះបីជាគល់ឈើ បន្លា ក្រួស ឡែក បំណែកក្អម លាមក ទឹកនោម ទឹកមាត់ សំបោរជាដើម តែងវៀសចៀសចេញទៅមុន ឬស្រុតចុះទៅក្នុងផែនដីក្នុងទីនោះៗឯង។ ព្រោះថា ដោយសីលតេជៈ បញ្ញាតេជៈ ធម្មតេជៈ និងអានុភាពនៃបារមី ១០ ប្រការរបស់ព្រះតថាគត ផែនដីដ៏ធំនេះ តែងតែរាបស្មើ ទន់ល្មើយ និងដេរដាសដោយផ្កា។ ក្នុងទីនោះ ព្រះតថាគតទ្រង់ដាក់ព្រះបាទស្មើ ទ្រង់លើកព្រះបាទស្មើ ទ្រង់ប៉ះផែនដីដោយបាតព្រះបាទទាំងអស់ព្រមគ្នា។

Cakkānīti dvīsu pādesu dve cakkāni. Tesaṃ arā ca nemi ca nābhi ca pāḷiyaṃ vuttāva. Sabbākāraparipūrānīti iminā pana ayaṃ viseso veditabbo – tesaṃ kira cakkānaṃ pādatalassa majjhe nābhi dissati, nābhiparicchinnā vaṭṭalekhā dissati, nābhimukhaparikkhepapaṭṭo dissati, panāḷimukhaṃ dissati, arā dissanti, aresu vaṭṭalekhā dissanti, nemī dissanti, nemimaṇikā dissanti. Idaṃ tāva pāḷiāgatameva.
បទថា cakkāni សេចក្តីថា កង់ចក្រពីរនៅលើបាតព្រះបាទទាំងពីរ។ កាំ កង និងដុំ នៃកង់ចក្រទាំងនោះ មានសម្តែងទុកក្នុងបាលីស្រាប់ហើយ។ ចំណែកបទថា sabbākāraparipūrāni នេះ គួរដឹងសេចក្តីវិសេសយ៉ាងនេះថា៖ ឮថា ចំកណ្តាលបាតព្រះបាទនៃកង់ចក្រទាំងនោះ តែងប្រាកដនូវដុំចក្រ ប្រាកដនូវខ្សែវង់ជុំវិញដុំចក្រ ប្រាកដនូវបន្ទះព័ទ្ធជុំវិញមុខដុំចក្រ ប្រាកដនូវរន្ធដុំចក្រ ប្រាកដនូវកាំទាំងឡាយ ប្រាកដនូវខ្សែវង់នៅលើកាំទាំងឡាយ ប្រាកដនូវកងចក្រ និងប្រាកដនូវកងកែវមណីនៃកងចក្រ។ នេះជាសេចក្តីដែលមកក្នុងបាលីមុនសិន។

Sambahulavāro pana anāgato, so evaṃ daṭṭhabbo – satti siri vaccho nandi sovattiko vaṭaṃsako vaḍḍhamānakaṃ macchayugalaṃ bhaddapīṭhaṃ aṅkusaṃ [Pg.258] tomaro pāsādo toraṇaṃ setacchattaṃ khaggo tālavaṇṭaṃ morahatthako vāḷabījanī uṇhīsaṃ patto maṇi kusumadāmaṃ nīluppalaṃ rattuppalaṃ setuppalaṃ padumaṃ puṇḍarīkaṃ puṇṇaghaṭo puṇṇapāti samuddo cakkavāḷo himavā sineru candimasūriyā nakkhattāni cattāro mahādīpā dveparittadīpasahassāni, antamaso cakkavattirañño parisaṃ upādāya sabbo cakkalakkhaṇasseva parivāro.
ចំណែកឯវារៈដ៏ច្រើនដែលមិនបានមកក្នុងបាលី គួរដឹងយ៉ាងនេះគឺ៖ លំពែង, សិរីវត្ស, នន្ទិយាវដ្ត, ស្វស្ទិកៈ, គ្រឿងប្រដាប់ត្រចៀក, ក្អមទឹក, ត្រីមួយគូ, ភទ្របិដ្ឋ, កាវដំរី, លំពែងពីរខ្នែង, ប្រាសាទ, ខ្លោងទ្វារ, ស្វេតច្ឆត្រ, ព្រះខ័ន, ផ្លិតស្លឹករឹត, កន្ទុយក្ងោក, ផ្លិតវាលវីជនី, មកុដ, បាត្រ, កែវមណី, កម្រងផ្កា, ផ្កាឈូកខៀវ, ផ្កាឈូកក្រហម, ផ្កាឈូកស, ផ្កាឈូកបទុម, ផ្កាឈូកបុណ្ឌរិក, ក្អមពេញដោយទឹក, ថាសពេញដោយទឹក, មហាសមុទ្រ, ភ្នំចក្រវាឡ, ព្រៃហេមពាន្ត, ភ្នំសិនេរុ, ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ, ពួកផ្កាយនក្សត្រ, ទ្វីបធំទាំង ៤, ពួកទ្វីបតូចពីរពាន់ជាបរិវារ រហូតដល់បរិស័ទរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាបរិវារនៃចក្រលក្ខណៈទាំងឡាយ។

Āyatapaṇhīti dīghapaṇhi, paripuṇṇapaṇhīti attho. Yathā hi aññesaṃ aggapādo dīgho hoti, paṇhimatthake jaṅghā patiṭṭhāti, paṇhi tacchetvā ṭhapitā viya hoti, na evaṃ tathāgatassa. Tathāgatassa pana catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā aggapādo hoti, tatiye koṭṭhāse jaṅghā patiṭṭhāti, catutthe koṭṭhāse āraggena vaṭṭetvā ṭhapitā viya rattakambale geṇḍukasadisā paṇhi hoti.
បទថា āyatapaṇhī សេចក្តីថា មានកែងព្រះបាទវែង ពោលគឺមានកែងព្រះបាទពេញលេញល្អ។ ដូចជាពួកជនដទៃ ចុងជើងតែងវែង ស្មងជើងប្រតិស្ឋាននៅលើកែងជើង កែងជើងប្រៀបដូចជាគេចិតចេញហើយដាក់ទុក ប៉ុន្តែចំពោះព្រះតថាគត មិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ក្នុងចំណែកទាំង ៤ ពីរចំណែកជាចុងព្រះបាទ ស្មងព្រះបាទប្រតិស្ឋានក្នុងចំណែកទី ៣ ឯក្នុងចំណែកទី ៤ កែងព្រះបាទមានសណ្ឋានមូលក្លំ ប្រៀបដូចជាគេក្រឡឹងដោយដែកខារ ហើយដាក់នៅលើកម្រាលរោមសត្វពណ៌ក្រហម ដូចជាដុំសីដូច្នោះឯង។

Dīghaṅgulīti yathā aññesaṃ kāci aṅguli dīghā hoti, kāci rassā, na evaṃ tathāgatassa. Tathāgatassa pana makkaṭasseva dīghahatthapādaṅguliyo mūle thūlā anupubbena gantvā agge tanukā niyyāsatelena madditvā vaṭṭitaharitālavaṭṭisadisā honti. Tena vuttaṃ ‘‘dīghaṅgulī’’ti.
បទថា dīghaṅgulī សេចក្តីថា ដូចជាពួកជនដទៃ ម្រាមជើងខ្លះវែង ម្រាមជើងខ្លះខ្លី ប៉ុន្តែចំពោះព្រះតថាគត មិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ មានម្រាមព្រះហស្តនិងម្រាមព្រះបាទវែង ប្រៀបដូចជាម្រាមនៃស្វា គឺធំនៅត្រង់គល់ ហើយរៀវតូចទៅតាមលំដាប់រហូតដល់ចុង មានសណ្ឋានដូចជាដុំល្មៀតដែលគេលាយដោយប្រេងជ័រឈើហើយលញ់ឱ្យមូលល្អដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលថា «មានម្រាមវែង»។

Mudutalunahatthapādoti sappimaṇḍe osādetvā ṭhapitaṃ satavāravihatakappāsapaṭalaṃ viya mudū, jātamattakumārassa viya ca niccakālaṃ talunā ca hatthapādā assāti mudutalunahatthapādo.
បទថា mudutaluṇahatthapādo សេចក្តីថា ព្រះហស្តនិងព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គ ទន់ល្មើយ ប្រៀបដូចជាផែនសំឡីដែលគេវាយអស់មួយរយដង ហើយជ្រលក់ក្នុងទឹកដោះថ្លា និងមានសភាពខ្ចីញេញជានិច្ចកាល ប្រៀបដូចជាដៃជើងនៃទារកដែលទើបនឹងកើតថ្មីៗ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «មានព្រះហស្តនិងព្រះបាទដ៏ទន់ល្មើយនិងខ្ចីញេញ»។

Jālahatthapādoti na cammena paṭibaddhaaṅgulantaro. Ediso hi phaṇahatthako purisadosena upahato pabbajjampi na labhati. Tathāgatassa pana catasso hatthaṅguliyo pañcapi pādaṅguliyo ekappamāṇā honti, tāsaṃ ekappamāṇattāya yavalakkhaṇaṃ aññamaññaṃ paṭivijjhitvā tiṭṭhati. Athassa hatthapādā kusalena vaḍḍhakinā yojitajālavātapānasadisā honti. Tena vuttaṃ ‘‘jālahatthapādo’’ti.
ពាក្យថា «មានព្រះហស្ត និងព្រះបាទមានស្រទាប់» គឺមិនមែនមានចន្លោះម្រាមតភ្ជាប់គ្នាដោយស្បែកនោះទេ។ ព្រោះថា ជនដែលមានម្រាមដៃជាប់គ្នាបែបនោះ ហៅថា ផណហត្ថកៈ (ដៃដូចពពារពស់) ជាអ្នកត្រូវទោសរបស់បុរសកំចាត់បង់ហើយ សូម្បីតែការបួសក៏មិនបានឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ម្រាមព្រះហស្តទាំង ៤ និងម្រាមព្រះបាទទាំង ៥ មានប្រវែងស្មើៗគ្នា ព្រោះតែម្រាមទាំងនោះមានប្រវែងស្មើគ្នា ទើបលក្ខណៈ (សញ្ញាស្រូវបាលី) ស្ថិតនៅទល់គ្នាទៅវិញទៅមក។ លំដាប់នោះ ព្រះហស្ត និងព្រះបាទរបស់ព្រះអង្គ ក៏មានសណ្ឋានដូចជាបង្អួចសំណាញ់ដែលជាងឈើដ៏ឈ្លាសវៃបានប្រកបល្អហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «មានព្រះហស្ត និងព្រះបាទមានស្រទាប់»។

Uddhaṃ patiṭṭhitagopphakattā ussaṅkhā pādā assāti ussaṅkhapādo. Aññesañhi piṭṭhipāde gopphakā honti. Tena tesaṃ pādā āṇibaddhā viya thaddhā honti, na yathāsukhaṃ parivattanti, gacchantānaṃ pādatalāni na dissanti[Pg.259]. Tathāgatassa pana abhiruhitvā upari gopphakā patiṭṭhahanti. Tenassa nābhito paṭṭhāya uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti, adhokāyova iñjati. Sukhena pādā parivattanti. Puratopi pacchatopi ubhayapassesupi ṭhatvā passantānaṃ pādatalāni paññāyanti, na hatthīnaṃ viya pacchatoyeva.
ព្រះបាទទាំងឡាយមានកជើងខ្ពស់ ព្រោះតែមានកជើងស្ថិតនៅខាងលើ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានកជើងខ្ពស់»។ ព្រោះថា ចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ កជើងរមែងនៅត្រង់ខ្នងជើង ហេតុនោះ ជើងរបស់ជនទាំងនោះក៏រឹងត្អឹង ហាក់ដូចជាត្រូវគេដបភ្ជាប់ដោយស្នៀត មិនអាចបង្វិលបានតាមសម្រួលឡើយ កាលដែលដើរទៅ បាតជើងទាំងឡាយក៏មិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ កជើងទាំងឡាយឡើងទៅខាងលើ ហើយស្ថិតនៅផ្នែកខាងលើ ព្រោះហេតុនោះ ចាប់តាំងពីព្រះនាភី (ផ្ចិត) ទៅ ព្រះកាយផ្នែកខាងលើរបស់ព្រះអង្គរមែងមិនញាប់ញ័រ ហាក់ដូចជារូបបដិមាមាសដែលគេតម្កល់ទុកលើទូក មានតែព្រះកាយផ្នែកខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះដែលរំកិលទៅ។ ព្រះបាទទាំងឡាយរមែងបង្វិលបានដោយងាយ។ ទោះបីជាអ្នកឈរមើលពីខាងមុខ ពីខាងក្រោយ ឬពីចំហៀងទាំងសងខាង បាតព្រះបាទទាំងឡាយក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ មិនមែនដូចជាពួកដំរី ដែលប្រាកដតែពីខាងក្រោយនោះឡើយ។

Eṇijaṅghoti eṇimigasadisajaṅgho maṃsussadena paripuṇṇajaṅgho, na ekato baddhapiṇḍikamaṃso, samantato samasaṇṭhitena maṃsena parikkhittāhi suvaṭṭitāhi sāligabbhasadisāhi jaṅghāhi samannāgatoti attho.
ពាក្យថា «មានស្មងដូចជាស្មងសត្វទ្រាយ» គឺមានស្មងដូចជាស្មងនៃសត្វទ្រាយ មានស្មងពេញលេញដោយសាច់ដ៏ទ្រលុកទ្រលន់ មិនមែនមានដុំសាច់កកកុញតែម្ខាងនោះទេ គឺព័ទ្ធជុំវិញដោយសាច់ដែលតាំងនៅស្មើគ្នាជុំវិញ មានរាងមូលក្លំល្អ ដូចជាកួរស្រូវសាលីខ្ចី ប្រកបដោយស្មងទាំងឡាយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Anonamantoti anamanto. Etenassa akhujjaavāmanabhāvo dīpito. Avasesajanā hi khujjā vā honti vāmanā vā, khujjānaṃ uparimakāyo aparipuṇṇo hoti, vāmanānaṃ heṭṭhimakāyo. Te aparipuṇṇakāyattā na sakkonti anonamantā jaṇṇukāni parimajjituṃ. Tathāgato pana paripuṇṇaubhayakāyattā sakkoti.
ពាក្យថា «មិនបាច់ឱនចុះ» គឺមិនបាច់ឱនកាយឡើយ។ ដោយពាក្យនោះ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមិនកោងខ្នង និងមិនតឿរបស់ព្រះអង្គ។ ព្រោះថា ជនដែលនៅសេសសល់ ខ្លះក៏កោងខ្នង ខ្លះក៏តឿ រាងកាយផ្នែកខាងលើរបស់មនុស្សកោងខ្នងរមែងមិនពេញលេញ រាងកាយផ្នែកខាងក្រោមរបស់មនុស្សតឿរមែងមិនពេញលេញ។ ជនទាំងនោះ ព្រោះតែមានរាងកាយមិនពេញលេញ កាលបើមិនឱនចុះ ក៏មិនអាចស្ទាបអង្អែលជង្គង់ទាំងឡាយបានឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ព្រោះតែមានព្រះកាយពេញលេញទាំងពីរផ្នែក ទើបអាចស្ទាបអង្អែលបាន (ដោយមិនបាច់ឱនឡើយ)។

Usabhavāraṇādīnaṃ viya suvaṇṇapadumakaṇṇikasadise kose ohitaṃ paṭicchannaṃ vatthaguyhaṃ assāti kosohitavatthaguyho. Vatthaguyhanti vatthena gūhitabbaṃ aṅgajātaṃ vuccati.
ព្រះមានព្រះអង្គជាតលាក់កំបាំងក្នុងស្រោម ព្រោះព្រះអង្គមានព្រះអង្គជាតដែលលាក់កំបាំងបិទបាំងទុកនៅក្នុងស្រោម ដែលដូចជាកណ្តៀតផ្កាឈូកមាស ដូចជាពួកគោឧសភរាជ និងដំរីសារជាដើម។ ពាក្យថា «វត្ថគុយ្ហៈ» នោះ សំដៅដល់អង្គជាតដែលគប្បីលាក់បាំងដោយសំពត់។

Suvaṇṇavaṇṇoti jātihiṅgulakena majjitvā dīpidāṭhāya ghaṃsitvā gerukaparikammaṃ katvā ṭhapitaghanasuvaṇṇarūpakasadisoti attho. Etenassa ghanasiniddhasaṇhasarīrataṃ dassetvā chavivaṇṇadassanatthaṃ kañcanasannibhattacoti vuttaṃ, purimassa vā vevacanameva etaṃ.
ពាក្យថា «មានពណ៌ដូចជាមាស» គឺមានសណ្ឋានដូចជារូបមាសដុលដែលគេដុសខាត់ដោយជាតិហิង្គុលពិត ដុសខាត់ដោយថ្មរលីង និងធ្វើការលាបពណ៌ក្រហម (ដីក្រហម) ហើយតម្កល់ទុក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ដោយពាក្យនេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពហាប់ណែន រលោង និងម៉ដ្ឋខៃនៃព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គហើយ ទើបត្រាស់ថា «មានព្រះឆវីពណ៌ដូចជាមាស» ដើម្បីបង្ហាញនូវពណ៌នៃព្រះឆវី (ស្បែក) ឬមួយថា ពាក្យនេះគ្រាន់តែជាវេវចនៈនៃពាក្យមុននោះឯង។

Rajojallanti rajo vā malaṃ vā. Na upalimpatīti na laggati, padumapalāsato udakabindu viya vivaṭṭati. Hatthadhovanapādadhovanādīni pana utuggahaṇatthāya ceva dāyakānaṃ puññaphalatthāya ca buddhā karonti, vattasīsenāpi ca karontiyeva. Senāsanaṃ pavisantena hi bhikkhunā pāde dhovitvā pavisitabbanti vuttametaṃ.
ពាក្យថា «ធូលីនិងល្អង» គឺធូលី ឬគ្រឿងសៅហ្មង។ ពាក្យថា «មិនជាប់» គឺមិនស្អិតជាប់ឡើយ រមែងរបូតធ្លាក់ចុះ ដូចជាដំណក់ទឹកនៅលើស្លឹកឈូក។ ចំណែកឯការលាងព្រះហស្ត និងការលាងព្រះបាទជាដើមនោះ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយរមែងធ្វើដើម្បីសម្រួលធាតុអាកាសផង និងដើម្បីជាផលបុណ្យដល់ពួកទាយកផង ហើយសូម្បីតែដោយអំណាចនៃវត្តប្រតិបត្តិ ក៏ទ្រង់រមែងធ្វើពិតប្រាកដមែន។ ព្រោះថា មានពាក្យដែលទ្រង់បានត្រាស់ទុកមកហើយថា «ភិក្ខុកាលនឹងចូលទៅកាន់សេនាសនៈ គប្បីលាងជើងទាំងឡាយសិន សឹមចូលទៅ»។

Uddhaggalomoti āvaṭṭapariyosāne uddhaggāni hutvā mukhasobhaṃ ullokayamānāni viya ṭhitāni lomāni assāti uddhaggalomo.
ពាក្យថា «មានព្រះលោមាមានចុងឡើងលើ» គឺព្រះអង្គមានព្រះលោមាទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅដោយមានចុងងើបឡើងលើ ក្នុងទីបំផុតនៃរង្វង់មូលដែលវិលទៅខាងស្តាំ ហាក់ដូចជាងើបមើលនូវសិរីនៃព្រះភក្ត្រ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានព្រះលោមាមានចុងឡើងលើ»។

Brahmujugattoti [Pg.260] brahmā viya ujugatto, ujumeva uggatadīghasarīro. Yebhuyyena hi sattā khandhe kaṭiyaṃ jāṇūsūti tīsu ṭhānesu namanti. Te kaṭiyaṃ namantā pacchato namanti, itaresu dvīsu ṭhānesu purato. Dīghasarīrā paneke passavaṅkā honti, eke mukhaṃ unnāmetvā nakkhattāni gaṇayantā viya caranti, eke appamaṃsalohitā sūlasadisā honti, pavedhamānā gacchanti. Tathāgato pana ujumeva uggantvā dīghappamāṇo devanagare ussitasuvaṇṇatoraṇaṃ viya hoti.
ពាក្យថា «មានព្រះកាយត្រង់ស្មើដូចជាព្រះព្រហ្ម» គឺមានព្រះកាយត្រង់ដូចជាព្រះព្រហ្ម មានព្រះវរកាយខ្ពស់ត្រង់ឡើងទៅលើតែម្តង។ ព្រោះថា ជាទូទៅ សត្វទាំងឡាយរមែងឱនកោងក្នុងទី ៣ កន្លែង គឺ ស្មា ចង្កេះ និងជង្គង់។ សត្វទាំងឡាយនោះ កាលបើឱនត្រង់ចង្កេះ រមែងឱនទៅខាងក្រោយ ចំណែកក្នុងទី ២ កន្លែងក្រៅពីនេះ រមែងឱនទៅខាងមុខ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកសត្វខ្លះដែលមានរាងកាយខ្ពស់ ក៏មានចំហៀងខ្លួនកោងវៀច ខ្លះក៏ងើបមុខឡើងលើ ដើរទៅហាក់ដូចជាកំពុងរាប់ផ្កាយ ខ្លះទៀតមានសាច់និងឈាមតិច មានសណ្ឋានដូចជាឈើចាក់ចង្កាក់ ដើរញាប់ញ័រទៅ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ទ្រង់មានព្រះវរកាយត្រង់ឡើងទៅលើ មានកម្ពស់សមសួន ហាក់បីដូចជាខ្លោងទ្វារមាសដែលគេសង់ឡើងក្នុងទីក្រុងនៃទេវតា។

Sattussadoti dve hatthapiṭṭhiyo dve pādapiṭṭhiyo dve aṃsakūṭāni khandhoti imesu sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussado assāti sattussado. Aññesaṃ pana hatthapādapiṭṭhīsu nhārujālā paññāyanti, aṃsakūṭakhandhesu aṭṭhikoṭiyo, te manussapetā viya khāyanti, na tathāgato. Tathāgato pana sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussadattā nigūḷhanhārujālehi hatthapiṭṭhādīhi vaṭṭetvā ṭhapitasuvaṇṇavaṇṇāliṅgasadisena khandhena silārūpakaṃ viya cittakammarūpakaṃ viya ca khāyati.
ពាក្យថា «មានព្រះសាច់ពេញលេចឡើងក្នុងទី ៧ កន្លែង» គឺខ្នងព្រះហស្តទាំងពីរ ខ្នងព្រះបាទទាំងពីរ ស្មាទាំងពីរ និងកញ្ចឹងព្រះសីសៈ ក្នុងទីទាំង ៧ នេះ មានសាច់ពេញលេចឡើងយ៉ាងបរិបូណ៌ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានព្រះសាច់ពេញលេចឡើងក្នុងទី ៧ កន្លែង»។ ចំណែកជនដទៃទាំងឡាយវិញ នៅលើខ្នងដៃនិងខ្នងជើង បណ្តាញសរសៃទាំងឡាយរមែងលេចចេញមកច្បាស់ នៅត្រង់ស្មានិងកញ្ចឹងក ចុងឆ្អឹងទាំងឡាយក៏លេចចេញមកច្បាស់ មនុស្សទាំងនោះមើលទៅហាក់ដូចជាប្រេត ឯព្រះតថាគតមិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ព្រោះតែមានសាច់ពេញលេចឡើងក្នុងទីទាំង ៧ យ៉ាងបរិបូណ៌ មានបណ្តាញសរសៃលាក់កំបាំងជិតឈឹង ដោយមានខ្នងព្រះហស្តជាដើម និងមានកញ្ចឹងព្រះសីសៈដ៏មូលក្លំដូចជាស្គរមាសដែលគេដុសខាត់ល្អហើយ មើលទៅហាក់ដូចជារូបចម្លាក់ថ្ម ឬដូចជារូបគំនូរដ៏វិចិត្រ រមែងប្រាកដដូច្នោះ។

Sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Sīhassa hi puratthimakāyova paripuṇṇo hoti, pacchimakāyo aparipuṇṇo. Tathāgatassa pana sīhassa pubbaddhakāyova sabbo kāyo paripuṇṇo. Sopi sīhasseva na tattha tattha vinatunnatādivasena dussaṇṭhitavisaṇṭhito, dīghayuttaṭhāne pana dīgho, rassakisathūlaanuvaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathāvidhova hoti. Vuttañhetaṃ –
ព្រះមានព្រះកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈ ព្រោះព្រះអង្គមានព្រះកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសត្វសីហៈ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានព្រះកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈ»។ ព្រោះថារាងកាយរបស់សត្វសីហៈ តែផ្នែកពាក់កណ្តាលខាងមុខប៉ុណ្ណោះដែលពេញលេញបរិបូណ៌ ឯផ្នែកខាងក្រោយរមែងមិនពេញលេញឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈដែរ គឺព្រះវរកាយទាំងមូលរបស់ព្រះអង្គរមែងពេញលេញបរិបូណ៌។ សូម្បីតែព្រះវរកាយនោះសោត ក៏មិនមែនដូចជាសត្វសីហៈ ដែលមានសណ្ឋានមិនស្មើគ្នា គឺទាបខ្លះខ្ពស់ខ្លះក្នុងទីនោះៗ មានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អនោះឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ ក្នុងកន្លែងដែលគួរវែងក៏វែង ក្នុងកន្លែងដែលគួរខ្លី គួរស្គម គួរធាត់ ឬគួរមូលក្លំ ក៏មានសណ្ឋានសមសួនទៅតាមនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានព្រះពុទ្ធដីកាត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘Manāpiye ca kho, bhikkhave, kammavipāke paccupaṭṭhite yehi aṅgehi dīghehi sobhati, tāni aṅgāni dīghāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi rassehi sobhati, tāni aṅgāni rassāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi thūlehi sobhati, tāni aṅgāni thūlāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi kisehi sobhati, tāni aṅgāni kisāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi vaṭṭehi sobhati, tāni aṅgāni vaṭṭāni saṇṭhahantī’’ti.
«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើផលនៃកម្មដ៏ជាទីគាប់ចិត្តប្រាកដឡើងហើយ ព្រះអង្គទ្រង់ល្អឆើតឆាយដោយព្រះអង្គវយវៈណាដែលវែង ព្រះអង្គវយវៈទាំងឡាយនោះក៏វែងសមសួន។ ទ្រង់ល្អឆើតឆាយដោយព្រះអង្គវយវៈណាដែលខ្លី ព្រះអង្គវយវៈទាំងឡាយនោះក៏ខ្លីសមសួន។ ទ្រង់ល្អឆើតឆាយដោយព្រះអង្គវយវៈណាដែលធាត់ធំ ព្រះអង្គវយវៈទាំងឡាយនោះក៏ធាត់ធំសមសួន។ ទ្រង់ល្អឆើតឆាយដោយព្រះអង្គវយវៈណាដែលស្គមតូច ព្រះអង្គវយវៈទាំងឡាយនោះក៏ស្គមតូចសមសួន។ ទ្រង់ល្អឆើតឆាយដោយព្រះអង្គវយវៈណាដែលមូលក្លំ ព្រះអង្គវយវៈទាំងឡាយនោះក៏មូលក្លំសមសួនដូច្នោះដែរ»។

Iti [Pg.261] nānācittena puññacittena cittito dasahi pāramīhi sajjito tathāgatassa attabhāvo, tassa loke sabbasippino vā iddhimanto vā paṭirūpakampi kātuṃ na sakkonti.
ដោយហេតុនេះ ព្រះអត្តភាពរបស់ព្រះតថាគត ដែលវិចិត្រទៅដោយបុណ្យដ៏វិចិត្រប្លែកៗគ្នា ដែលបានតាក់តែងឡើងដោយបារមីទាំង ១០ ប្រការ គឺព្រះអត្តភាពរបស់ព្រះតថាគតនោះ នៅក្នុងលោកនេះ ទោះបីជាជាងទាំងពួងក្តី ឬអ្នកមានឫទ្ធិទាំងឡាយក្តី សូម្បីតែរូបតំណាង ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យដូចបានឡើយ។

Citantaraṃsoti antaraṃsaṃ vuccati dvinnaṃ koṭṭānamantaraṃ, taṃ citaṃ paripuṇṇamassāti citantaraṃso. Aññesañhi taṃ ṭhānaṃ ninnaṃ hoti, dve piṭṭhikoṭṭā pāṭiyekkaṃ paññāyanti. Tathāgatassa pana kaṭito paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ yāva khandhā uggamma samussitasuvaṇṇaphalakaṃ viya piṭṭhiṃ chādetvā patiṭṭhitaṃ.
ពាក្យថា «មានចន្លោះស្មាពេញ» គឺចន្លោះស្មា ហៅថា ចន្លោះនៃឆ្អឹងស្លាបប្រចៀវទាំងពីរ ចន្លោះស្មានោះពេញលេញបរិបូណ៌ចំពោះព្រះអង្គ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានចន្លោះស្មាពេញ»។ ព្រោះថា ចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ ទីកន្លែងនោះរមែងខូងចុះ ឆ្អឹងស្លាបប្រចៀវទាំងពីររមែងលេចចេញមកដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ចាប់តាំងពីចង្កេះទៅ ផ្ទាំងសាច់ឡើងទៅរហូតដល់កញ្ចឹងក ហាក់ដូចជាបន្ទះក្តារមាសដែលគេបញ្ឈរទុក បិទបាំងខ្នងទាំងមូល ហើយស្ថិតនៅដូច្នោះ។

Nigrodhaparimaṇḍaloti nigrodho viya parimaṇḍalo. Yathā paṇṇāsahatthatāya vā satahatthatāya vā samakkhandhasākho nigrodho dīghatopi vitthāratopi ekappamāṇova hoti, evaṃ kāyatopi byāmatopi ekappamāṇo. Yathā aññesaṃ kāyo vā dīgho hoti byāmo vā, na evaṃ visamappamāṇoti attho. Teneva ‘‘yāvatakvassa kāyo’’tiādi vuttaṃ. Tattha yāvatako assāti yāvatakvassa.
ពាក្យថា «មានរង្វង់មូលដូចជាដើមជ្រៃជ្រៅ» គឺមានរង្វង់មូលដូចជាដើមជ្រៃជ្រៅ។ យ៉ាងណា ដើមជ្រៃជ្រៅដែលមានមែកនិងដើមស្មើគ្នា ទោះបីជាមានកម្ពស់ ៥០ ហត្ថ ឬ ១០០ ហត្ថក្តី រមែងមានប្រវែងកម្ពស់ និងប្រវែងទទឹងស្មើគ្នាពិតប្រាកដ យ៉ាងនោះឯង ព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គ ក៏មានប្រវែងកម្ពស់ និងប្រវែងទទឹង (មួយព្យាម) ស្មើគ្នាដែរ។ មិនដូចជាជនដទៃទាំងឡាយដែលជួនកាលកម្ពស់វែងជាង ឬប្រវែងទទឹងវែងជាង គឺមិនមានប្រវែងមិនស្មើគ្នាបែបនោះឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ទុកជាដើមថា «ព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គមានប្រវែងប៉ុណ្ណា...»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «yāvatako assa» នោះ សម្រួលជា «yāvatakvassa»។

Samavaṭṭakkhandhoti samavaṭṭitakkhandho. Yathā eke koñcā viya bakā viya varāhā viya ca dīghagalā vaṅkagalā puthulagalā ca honti, kathanakāle sirājālaṃ paññāyati, mando saro nikkhamati, na evaṃ tassa. Tathāgatassa pana suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadiso khandho hoti, kathanakāle sirājālaṃ na paññāyati, meghassa viya gajjato saro mahā hoti.
ពាក្យថា «មានកញ្ចឹងកមូលក្លំស្មើល្អ» គឺមានកញ្ចឹងកមូលក្លំស្មើគ្នា។ យ៉ាងណា ជនខ្លះដូចជាសត្វក្រៀលក្តី ដូចជាសត្វកុកក្តី ឬដូចជាសត្វជ្រូកក្តី មានកវែង មានកវៀច ឬមានកធំក្រាស់ ក្នុងពេលនិយាយ បណ្តាញសរសៃរមែងលេចចេញមកច្បាស់ មានសំឡេងខ្សោយចេញមក ឯព្រះតថាគតមិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ មានកញ្ចឹងកមូលក្លំល្អ ដូចជាស្គរមាសដែលគេដុសខាត់ល្អហើយ ក្នុងពេលត្រាស់ សរសៃកក៏មិនលេចចេញមកឡើយ ព្រះសូរសំឡេងរមែងលាន់ឮខ្លាំង ដូចជាសំឡេងផ្គរលាន់។

Rasaggasaggīti ettha rasaṃ gasantīti rasaggasā, rasaharaṇīnametaṃ adhivacanaṃ, tā aggā assāti rasaggasaggī. Tathāgatassa hi satta rasaharaṇisahassāni uddhaggāni hutvā gīvāyameva paṭimukkāni. Tilaphalamattopi āhāro jivhagge ṭhapito sabbaṃ kāyaṃ anupharati, teneva mahāpadhānaṃ padahantassa ekataṇḍulādīhipi kāḷāyayūsapasatenāpi kāyassa yāpanaṃ ahosi. Aññesaṃ pana tathā abhāvā na sakalakāyaṃ ojā pharati, tena te bahvābādhā honti. Idaṃ lakkhaṇaṃ appābādhatāsaṅkhātassa nissandaphalassa vasena pākaṭaṃ hoti.
ពាក្យថា «មានសរសៃទទួលរសដ៏ប្រសើរ» នោះ ក្នុងពាក្យនេះ ពួកសរសៃដែលទទួលរសជាតិ ហៅថា រសគ្គសៈ នេះជាឈ្មោះនៃសរសៃនាំរសជាតិទាំងឡាយ សរសៃទាំងឡាយនោះដ៏ប្រសើរចំពោះព្រះអង្គ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «មានសរសៃទទួលរសដ៏ប្រសើរ» (ឬ រសគ្គសគ្គិ)។ ព្រោះថា ចំពោះព្រះតថាគត សរសៃនាំរសជាតិទាំង ៧ ពាន់ មានចុងងើបឡើងលើ មកជួបជុំគ្នានៅត្រង់កញ្ចឹងកតែម្តង។ សូម្បីតែអាហារមានប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ល្ង ដែលគេដាក់នៅលើចុងព្រះជីវ្ហា ក៏រមែងជ្រួតជ្រាបទៅសព្វព្រះវរកាយទាំងមូល ព្រោះហេតុនោះឯង កាលដែលទ្រង់កំពុងបំពេញមហាបធាន សូម្បីតែដោយគ្រាប់អង្ករមួយគ្រាប់ជាដើម ឬដោយទឹកសម្លសណ្តែកមួយក្បង់ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះវរកាយក៏នៅតែមានទៅរួច។ ចំណែកជនដទៃទាំងឡាយវិញ ព្រោះតែមិនមានសភាពបែបនោះ ឱជារសក៏មិនជ្រួតជ្រាបទៅសព្វរាងកាយទាំងមូលឡើយ ហេតុនោះ ជនទាំងនោះទើបមានជំងឺច្រើន។ លក្ខណៈនេះ ដែលហៅថា ភាពជាអ្នកមានជំងឺតិច ដោយអំណាចនៃផលវិបាកដែលហូរចេញមក រមែងប្រាកដច្បាស់។

Sīhasseva [Pg.262] hanu assāti sīhahanu. Tattha sīhassa heṭṭhimahanumeva paripuṇṇaṃ hoti, na uparimaṃ. Tathāgatassa pana sīhassa heṭṭhimaṃ viya dvepi paripuṇṇāni dvādasiyaṃ pakkhassa candasadisāni honti.
ព្រះមានព្រះហនុកាដូចជាចង្កាសីហៈ ព្រោះព្រះអង្គមានព្រះហនុកា (ចង្កា) ដូចជាចង្កានៃសត្វសីហៈ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានព្រះហនុកាដូចជាចង្កាសីហៈ»។ ក្នុងពាក្យនោះ របស់សត្វសីហៈ តែចង្កាផ្នែកខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះដែលពេញលេញ ឯចង្កាផ្នែកខាងលើមិនពេញលេញឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ដូចជាចង្កាផ្នែកខាងក្រោមនៃសត្វសីហៈដែរ គឺព្រះហនុកាទាំងពីរក៏ពេញលេញបរិបូណ៌ មានសណ្ឋានដូចជាព្រះចន្ទក្នុងថ្ងៃ ១២ កើត ឬ ១២ រោច។

Cattālīsadantotiādīsu uparimahanuke patiṭṭhitā vīsati, heṭṭhime vīsatīti cattālīsa dantā assāti cattālīsadanto. Aññesañhi paripuṇṇadantānampi dvattiṃsa dantā honti, tathāgatassa cattālīsaṃ.
ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «មានព្រះទន្ត ៤០» នោះ ព្រះទន្តដែលតាំងនៅលើព្រះហនុកាផ្នែកខាងលើមាន ២០ ព្រះទន្តដែលតាំងនៅលើព្រះហនុកាផ្នែកខាងក្រោមមាន ២០ មានព្រះទន្ត ៤០ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានព្រះទន្ត ៤០»។ ព្រោះថា ចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ សូម្បីតែអ្នកដែលមានធ្មេញពេញលេញក្តី ក៏មានធ្មេញត្រឹមតែ ៣២ ប៉ុណ្ណោះ ឯព្រះតថាគតមានព្រះទន្តដល់ទៅ ៤០។

Aññesañca keci dantā uccā keci nīcāti visamā honti, tathāgatassa pana ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viya samā.
ម្យ៉ាងទៀត ចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ ធ្មេញខ្លះខ្ពស់ ធ្មេញខ្លះទាប រមែងមិនស្មើគ្នាឡើយ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ហាក់ដូចជាបន្ទះសំបកខ្យងសង្ខដែលគេអារដោយអារដែក គឺមានព្រះទន្តស្មើគ្នាជានិច្ច។

Aññesaṃ kumbhīlānaṃ viya dantā viraḷā honti, macchamaṃsādīni khādantānaṃ dantantaraṃ pūrati. Tathāgatassa pana kanakalatāya samussāpitavajirapanti viya aviraḷā tulikāya dassitaparicchedā viya dantā honti.
ចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ ដូចជាសត្វក្រពើ ធ្មេញទាំងឡាយរមែងចន្លោះៗពីគ្នា កាលដែលស៊ីត្រីនិងសាច់ជាដើម កំទេចអាហារក៏រមែងចូលទៅពេញចន្លោះធ្មេញ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ហាក់ដូចជាជួរពេជ្រដែលគេដោតភ្ជាប់នឹងវល្លិមាស គឺមានព្រះទន្តជិតស្និទ្ធល្អគ្មានចន្លោះឡើយ ហាក់ដូចជាគេគូសវាស់ដោយជក់ ព្រះទន្តទាំងឡាយរមែងប្រាកដដូច្នោះ។

Susukkadāṭhoti aññesañca pūtidantā uṭṭhahanti, tena kāci dāṭhā kāḷāpi vivaṇṇāpi honti. Tathāgato susukkadāṭho osadhitārakampi atikkamma virocamānāya pabhāya samannāgatadāṭho, tena vuttaṃ ‘‘susukkadāṭho’’ti.
ពាក្យថា «មានព្រះទាឋៈស្អាតបរិសុទ្ធ» គឺចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ ធ្មេញពុក រមែងដុះឡើង ព្រោះហេតុនោះ ចង្កូមខ្លះក៏ខ្មៅ ឬមានពណ៌ខុសប្លែកទៅ។ ចំណែកព្រះតថាគត មានព្រះទាឋៈស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែង កន្លងហួសសូម្បីតែពន្លឺផ្កាយព្រឹក ដោយមានពន្លឺភ្លឺថ្លា ប្រកបដោយព្រះទាឋៈដ៏មានរស្មីភ្លឺថ្លា ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «មានព្រះទាឋៈស្អាតបរិសុទ្ធ»។

Pahūtajivhoti aññesaṃ jivhā thūlāpi hoti kisāpi rassāpi thaddhāpi visamāpi, tathāgatassa pana mudu dīghā puthulā vaṇṇasampannā hoti. So taṃ lakkhaṇaṃ pariyesituṃ āgatānaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ mudukattā taṃ jivhaṃ kathinasūciṃ viya vaṭṭetvā ubho nāsikasotāni parāmasati, dīghattā ubho kaṇṇasotāni parāmasati, puthulattā kesantapariyosānaṃ kevalampi nalāṭaṃ paṭicchādeti. Evaṃ tassā mududīghaputhulabhāvaṃ pakāsento kaṅkhaṃ vinodeti. Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ jivhaṃ sandhāya ‘‘pahūtajivho’’ti vuttaṃ.
ពាក្យថា «មានព្រះជីវ្ហាធំវែង» គឺចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ អណ្តាតខ្លះក៏ក្រាស់ ខ្លះក៏តូច ខ្លះក៏ខ្លី ខ្លះក៏រឹងត្អឹង ខ្លះក៏មិនស្មើគ្នា ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ព្រះជីវ្ហាទន់ល្មើយ វែង ធំទូលាយ និងប្រកបដោយពណ៌ដ៏ល្អ។ ព្រះអង្គនោះ ដើម្បីកម្ចាត់សេចក្តីសង្ស័យរបស់ជនទាំងឡាយដែលមកស្វែងរកលក្ខណៈនោះ ព្រោះតែព្រះជីវ្ហាមានសភាពទន់ល្មើយ នូវព្រះជីវ្ហានោះ ដូចជាម្ជុលដ៏មុតស្រួច ទ្រង់មូរហើយ ក៏ស្ទាបអង្អែលរន្ធព្រះនាសាទាំងពីរបាន ព្រោះតែព្រះជីវ្ហាវែង ក៏ស្ទាបអង្អែលរន្ធព្រះសោតៈទាំងពីរបាន ព្រោះតែព្រះជីវ្ហាធំទូលាយ មានទីបំផុតត្រឹមជើងព្រះកេស ក៏អាចគ្របដណ្តប់លើព្រះលាដ៍ទាំងមូលបាន។ យ៉ាងនេះ កាលទ្រង់សម្តែងនូវភាពទន់ ភាពវែង និងភាពធំទូលាយនៃព្រះជីវ្ហានោះ ក៏កម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ។ ដោយហេតុនេះ សំដៅយកព្រះជីវ្ហាដែលប្រកបដោយលក្ខណៈទាំង ៣ ប្រការនេះ ទើបត្រាស់ថា «មានព្រះជីវ្ហាធំវែង»។

Brahmassaroti aññe chinnassarāpi bhinnassarāpi kākassarāpi honti, tathāgato pana mahābrahmuno sarasadisena sarena samannāgato. Mahābrahmuno hi pittasemhehi apalibuddhattā saro visuddho hoti. Tathāgatenāpi katakammaṃ vatthuṃ sodheti, vatthussa suddhattā nābhito paṭṭhāya samuṭṭhahanto saro visuddho aṭṭhaṅgasamannāgatova samuṭṭhāti. Karaviko viya bhaṇatīti karavikabhāṇī, mattakaravikarutamañjughosoti attho.
ពាក្យថា Brahmassaroti (មានព្រះសូរ្យសៀងដូចជាសំឡេងព្រហ្ម) សេចក្តីថា ជនដទៃក្រៅពីព្រះពុទ្ធ តែងមានសំឡេងដាច់ៗខ្លះ មានសំឡេងស្អកស្អាខ្លះ មានសំឡេងដូចជាសំឡេងក្អែកខ្លះ ចំណែកព្រះតថាគត ទ្រង់ប្រកបដោយព្រះសូរ្យសៀងស្មើដោយសំឡេងនៃមហាព្រហ្ម។ ព្រោះថា សំឡេងរបស់មហាព្រហ្ម តែងតែបរិសុទ្ធ ព្រោះមិនត្រូវបានរុករានដោយប្រមាត់ និងស្លេស្មឡើយ។ សូម្បីតែកម្មដែលព្រះតថាគតបានធ្វើហើយ ក៏ជម្រះនូវវត្ថុ (គឺទីកើតនៃអក្ខរៈ) ឲ្យស្អាតល្អ ព្រោះតែវត្ថុនោះស្អាតល្អ ព្រះសូរ្យសៀងដែលតាំងឡើងតាំងពីផ្ចិតទៅ ក៏បរិសុទ្ធស្អាតល្អ និងប្រកបដោយអង្គ ៨ ប្រការ តែងតាំងឡើង។ ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះវាចាដូចជាសត្វករវិក ហេតុនោះទើបហៅថា ករវិកភាណី (មានព្រះវាចាដូចជាសត្វករវិក) សេចក្តីថា ទ្រង់មានព្រះសូរ្យសៀងដ៏ពីរោះ ដូចជាសំឡេងយំនៃសត្វករវិកដ៏ស្រវឹង (ដោយទឹកផ្កា)។

Tatridaṃ [Pg.263] karavikarutassa mañjutāya – karavikasakuṇe kira madhurarasaṃ ambapakkaṃ mukhatuṇḍakena paharitvā paggharitaṃ rasaṃ sāyitvā pakkhena tālaṃ datvā vikūjamāne catuppadādīni mattāni viya laḷituṃ ārabhanti. Gocarappasutāpi catuppadā mukhagatānipi tiṇāni chaḍḍetvā taṃ saddaṃ suṇanti, vāḷamigā khuddakamige anubandhamānā ukkhittapādaṃ anukkhipitvāva tiṭṭhanti, anubaddhamigāpi maraṇabhayaṃ hitvāpi tiṭṭhanti, ākāse pakkhandapakkhinopi pakkhe pasāretvā tiṭṭhanti, udake macchāpi kaṇṇapaṭalaṃ apphoṭentā taṃ saddaṃ suṇamānāva tiṭṭhanti. Evaṃ mañjurutā karavikā.
ក្នុងរឿងនោះ នេះជាគ្រឿងអាងនៃភាពពីរោះនៃសំឡេងយំរបស់សត្វករវិក៖ ឮថា កាលបើសត្វករវិកចឹកផ្លែស្វាយទុំដែលមានរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ដោយចំពុះ ហើយលិទ្ធរសជាតិដែលហូរចេញមក រួចបោកស្លាបបន្លឺសំឡេងយំឡើង ពួកសត្វជើងបួនជាដើម តែងចាប់ផ្តើមលោតកញ្ឆេងរាំរែក ហាក់ដូចជាស្រវឹង។ សូម្បីពួកសត្វជើងបួនដែលកំពុងតែស្វែងរកចំណី ក៏ព្រលែងស្មៅដែលនៅក្នុងមាត់ចោល ហើយស្តាប់នូវសំឡេងនោះ ពួកសត្វសាហាវដែលកំពុងដេញតាមសត្វតូចៗ ក៏ឈរធ្មឹងដោយមិនដាក់ជើងដែលលើកឡើងនោះចុះឡើយ សូម្បីពួកសត្វតូចៗដែលត្រូវគេដេញតាម ក៏លះបង់នូវភ័យអំពីសេចក្តីស្លាប់ ហើយឈរធ្មឹងនៅ ពួកសត្វស្លាបដែលកំពុងហោះហើរលើអាកាស ក៏លាតស្លាបឈប់ហោះហើរឈរធ្មឹងនៅ សូម្បីពួកត្រីក្នុងទឹក ក៏មិនបក់ព្រុយត្រចៀក ហើយឈរធ្មឹងស្តាប់នូវសំឡេងនោះ។ សត្វករវិកទាំងឡាយ មានសំឡេងដ៏ពីរោះយ៉ាងនេះឯង។

Asandhimittāpi dhammāsokassa devī – ‘‘atthi nu kho, bhante, buddhasaddena sadiso kassaci saddo’’ti saṅghaṃ pucchi. Atthi karavikasakuṇassāti. Kuhiṃ, bhante, sakuṇāti? Himavanteti. Sā rājānaṃ āha, – ‘‘deva, karavikasakuṇaṃ daṭṭhukāmā’’ti. Rājā ‘‘imasmiṃ pañjare nisīditvā karaviko āgacchatū’’ti suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi. Pañjaro gantvā ekassa karavikassa purato aṭṭhāsi. So ‘‘rājāṇāya āgato pañjaro, na sakkā agantu’’nti tattha nisīdi. Pañjaro āgantvā rañño puratova aṭṭhāsi. Karavikaṃ saddaṃ kārāpetuṃ na sakkonti. Atha rājā ‘‘kathaṃ bhaṇe ime saddaṃ karontī’’ti āha? Ñātake disvā devāti. Atha naṃ rājā ādāsehi parikkhipāpesi. So attanova chāyaṃ disvā ‘‘ñātakā me āgatā’’ti maññamāno pakkhena tāḷaṃ datvā mañjussarena maṇivaṃsaṃ dhamamāno viya viravi. Sakalanagare manussā mattā viya laḷiṃsu. Asandhimittā cintesi – ‘‘imassa tāva tiracchānassa evaṃ madhuro saddo, kīdiso nu kho sabbaññutaññāṇasirippattassa bhagavato ahosī’’ti pītiṃ uppādetvā taṃ pītiṃ avijahitvā sattahi jaṅghasatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Evaṃ madhuro karavikasaddo. Tato satabhāgena sahassabhāgena ca madhurataro tathāgatassa saddo, loke pana karavikato aññassa madhurarassa abhāvato ‘‘karavikabhāṇī’’ti vuttaṃ.
សូម្បីព្រះនាងអសន្ធិមិត្តា ជាព្រះមហេសីរបស់ព្រះបាទធម្មាសោក ក៏បានទូលសួរព្រះសង្ឃថា «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន តើមានសំឡេងរបស់នរណាម្នាក់ ស្មើដោយព្រះពុទ្ធសូរសៀងដែរឬទេ?» ព្រះសង្ឃឆ្លើយថា «មាន គឺសំឡេងរបស់សត្វករវិក»។ ព្រះនាងសួរថា «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ចុះសត្វនោះនៅក្នុងទីណា?» ព្រះសង្ឃឆ្លើយថា «នៅក្នុងព្រៃហេមពាន្ត»។ ព្រះនាងក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ខ្ញុំម្ចាស់ប្រាថ្នាចង់ឃើញសត្វករវិក»។ ព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជូនទ្រុងមាសទៅ ដោយតាំងអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យសត្វករវិកចូលមកទុំក្នុងទ្រុងនេះ ហើយមកចុះ»។ ទ្រុងនោះក៏ហោះទៅឋិតនៅចំពោះមុខសត្វករវិកមួយ។ សត្វករវិកនោះគិតថា «ទ្រុងនេះមកដោយព្រះរាជអាជ្ញា អាត្មាអញមិនទៅមិនបានឡើយ» ហើយក៏ចូលទៅទុំក្នុងទ្រុងនោះ។ ទ្រុងក៏ត្រឡប់មកឋិតនៅចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះរាជាវិញ។ តែពួកជនមិនអាចធ្វើឲ្យសត្វករវិកបន្លឺសំឡេងបានឡើយ។ គ្រានោះ ព្រះរាជាទ្រង់សួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ធ្វើដូចម្តេចទើបពួកសត្វទាំងនេះបន្លឺសំឡេងឡើង?» ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ លុះត្រាតែវាបានឃើញពួកញាតិ ទើបវាបន្លឺសំឡេង»។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជាឲ្យគេយកកញ្ចក់ទាំងឡាយមកព័ទ្ធជុំវិញសត្វនោះ។ សត្វករវិកនោះ កាលបើឃើញស្រមោលរបស់ខ្លួន ក៏សម្គាល់ថា «ពួកញាតិរបស់អញមកដល់ហើយ» ក៏បោកស្លាប ហើយបន្លឺសំឡេងដ៏ពីរោះ ហាក់ដូចជាគេផ្លុំខ្លុយត្បូងទទឹម។ មនុស្សទាំងឡាយទូទាំងនគរ ក៏លោតកញ្ឆេងរាំរែក ហាក់ដូចជាស្រវឹង។ ព្រះនាងអសន្ធិមិត្តាទ្រង់ព្រះចិន្តាថា «សូម្បីតែសំឡេងរបស់សត្វតិរច្ឆាននេះ នៅមានភាពពីរោះយ៉ាងនេះទៅហើយ ចុះព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គទ្រង់ដល់នូវសិរីគឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ តើនឹងពីរោះយ៉ាងណាទៅហ្ន៎!» ព្រះនាងទ្រង់ញ៉ាំងបីតិឲ្យកើតឡើង ហើយមិនលះបង់បីតិនោះឡើយ ក៏បានសម្រេចសោតាបត្តិផល ព្រមដោយពួកស្រីស្នំប្រាំពីររយនាក់។ សំឡេងសត្វករវិកមានភាពពីរោះយ៉ាងនេះឯង។ ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះតថាគត ពីរោះជាងសំឡេងនោះមួយរយភាគ មួយពាន់ភាគទៅទៀត ប៉ុន្តែព្រោះតែក្នុងលោកនេះ គ្មានសំឡេងអ្វីផ្សេងដែលពីរោះជាងសំឡេងសត្វករវិកឡើយ ហេតុនោះទើបព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «ករវិកភាណី»។

Abhinīlanettoti na sakalanīlanettova, nīlayuttaṭṭhāne panassa umāpupphasadisena ativisuddhena nīlavaṇṇena samannāgatāni akkhīni honti. Pītayuttaṭṭhāne kaṇikārapupphasadisena pītavaṇṇena, lohitayuttaṭṭhāne [Pg.264] bandhujīvakapupphasadisena lohitavaṇṇena, setayuttaṭṭhāne osadhitārakasadisena setavaṇṇena, kāḷayuttaṭṭhāne addāriṭṭhakasadisena kāḷavaṇṇena samannāgatāni suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjarasadisāni khāyanti.
ពាក្យថា Abhinīlanettoti (មានព្រះនេត្រខៀវស្រងាត់) សេចក្តីថា មិនមែនមានន័យថា ព្រះនេត្រទាំងមូលខៀវទាំងអស់នោះទេ តែត្រង់កន្លែងដែលគួរខៀវ ព្រះនេត្ររបស់ព្រះអង្គប្រកបដោយពណ៌ខៀវដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង ដូចជាផ្កាអុម្មា (ផ្កាខ្វាត់ខ្វែង)។ ត្រង់កន្លែងដែលគួរលឿង ប្រកបដោយពណ៌លឿង ដូចជាផ្កាកណិការ ត្រង់កន្លែងដែលគួរក្រហម ប្រកបដោយពណ៌ក្រហម ដូចជាផ្កាពុទ្រា (ផ្កាពន្ធុជីវកៈ) ត្រង់កន្លែងដែលគួរពពាល ឬស ប្រកបដោយពណ៌ស ដូចជាផ្កាយព្រឹក ត្រង់កន្លែងដែលគួរខ្មៅ ប្រកបដោយពណ៌ខ្មៅ ដូចជាគ្រាប់អង្គ្រងខ្មៅ ព្រះនេត្រទាំងឡាយនោះ តែងប្រាកដដូចជាបង្អួចត្បូងទទឹមដែលគេបើកចំហក្នុងប្រាសាទមាស។

Gopakhumoti ettha pakhumanti sakalaṃ cakkhubhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Taṃ kāḷavacchakassa bahaladhātukaṃ hoti, rattavacchakassa vippasannaṃ, taṃmuhuttajātarattavacchasadisacakkhubhaṇḍoti attho. Aññesañhi akkhibhaṇḍā aparipuṇṇā honti, hatthimūsikakākādīnaṃ akkhisadisehi viniggatehi gambhīrehipi akkhīhi samannāgatā honti. Tathāgatassa pana dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīni.
ពាក្យថា Gopakhumoti (មានរោមភ្នែកដូចជារោមភ្នែកគោ) ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា pakhuma សំដៅយកដួងព្រះនេត្រទាំងមូល។ ដួងព្រះនេត្រនោះ តែងមានសភាពក្រាស់ ដូចជាកូនគោខ្មៅ និងមានសភាពថ្លាស្អាត ដូចជាកូនគោក្រហម សេចក្តីថា មានដួងព្រះនេត្រដូចជាដួងភ្នែកនៃកូនគោក្រហមដែលទើបនឹងកើតក្នុងခណៈនោះ។ ព្រោះថា ដួងភ្នែករបស់ជនដទៃ តែងមិនពេញបរិបូណ៌ឡើយ តែងប្រកបដោយភ្នែកដែលលៀនចេញមកក្រៅ ឬភ្នែកដែលជ្រៅលឹបចូលទៅក្នុង ដូចជាភ្នែកដំរី ភ្នែកកណ្តុរ និងភ្នែកក្អែកជាដើម។ ចំណែកព្រះនេត្ររបស់ព្រះតថាគត តែងល្អប្រណីត ដូចជាគ្រាប់ត្បូងដែលគេលាងដុសខាត់យ៉ាងស្អាត ហើយតម្កល់ទុក ព័ទ្ធជុំវិញដោយរោមភ្នែកដ៏ទន់ ល្អិត ម៉ដ្ត ខៀវស្រងាត់ និងទន់រលោង។

Uṇṇāti uṇṇalomaṃ. Bhamukantareti dvinnaṃ bhamukānaṃ vemajjhe nāsikamatthakeyeva jātā. Uggantvā pana nalāṭamajjhajātā. Odātāti parisuddhā osadhitārakavaṇṇā. Mudūti sappimaṇḍe osādetvā ṭhapitasatavāravihatakappāsapaṭalasadisā. Tūlasannibhāti simbalitūlalatātūlasamānā, ayamassā odātatāya upamā. Sā panesā koṭiyaṃ gahetvā ākaḍḍhiyamānā upaḍḍhabāhuppamāṇā hoti, vissaṭṭhā dakkhiṇāvaṭṭavasena āvaṭṭitvā uddhaggā hutvā santiṭṭhati, suvaṇṇaphalakamajjhe ṭhapitarajatapupphuḷakā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhamamānā khīradhārā viya aruṇappabhārañjite gamanatale osadhitārakā viya ca atimanoharāya siriyā virocati.
ពាក្យថា Uṇṇā គឺរោមឧណ្ណាលោម។ ពាក្យថា Bhamukantare គឺដុះឡើងត្រង់ចន្លោះចិញ្ចើមទាំងពីរ លើខ្ទង់ច្រមុះនោះឯង តែលុះដុះឡើងខ្ពស់ទៅ ក៏ឋិតនៅចំកណ្តាលថ្ងាស។ ពាក្យថា Odātā គឺមានពណ៌សស្អាត ដូចជាពណ៌នៃផ្កាយព្រឹកដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Mudū គឺទន់ល្មើយ ដូចជាសំឡីដែលគេវាយមួយរយដង ហើយជ្រលក់ក្នុងទឹកដោះថ្លាតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា Tūlasannibhā គឺដូចជាសំឡីរកា ឬសំឡីវល្លិ នេះជាឧបមាបង្ហាញពីភាពសស្អាតនៃរោមឧណ្ណាលោមនោះ។ រោមឧណ្ណាលោមនោះ កាលបើគេចាប់ចុងទាញចេញទៅ តែងមានប្រវែងកន្លះហត្ថ កាលបើលែងវិញ ក៏រမួលវិលទៅខាងស្តាំ មានចុងងើបឡើងលើ ឋិតនៅយ៉ាងល្អ ប្រៀបដូចជាពពុះប្រាក់ដែលគេដាក់ចំកណ្តាលបន្ទះមាស ឬដូចជាខ្សែទឹកដោះដែលហូរចេញពីក្អមមាស ឬដូចជាផ្កាយព្រឹកនៅលើផ្ទៃមេឃដែលលាបពណ៌ដោយពន្លឺព្រះអរុណ តែងរុងរឿងដោយសិរីដ៏គួរឲ្យត្រេកត្រអាលក្រៃលែង។

Uṇhīsasīsoti idaṃ paripuṇṇanalāṭatañceva paripuṇṇasīsatañcāti dve atthavase paṭicca vuttaṃ. Tathāgatassa hi dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ uṭṭhahitvā sakalaṃ nalāṭaṃ chādayamānaṃ pūrayamānaṃ gantvā vāmakaṇṇacūḷikāya patiṭṭhitaṃ, rañño baddhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Pacchimabhavikabodhisattānaṃ kira imaṃ lakkhaṇaṃ viditvā rājūnaṃ uṇhīsapaṭṭaṃ akaṃsu, ayaṃ tāva eko attho. Aññe pana janā aparipuṇṇasīsā honti, keci kappasīsā, keci phalasīsā, keci aṭṭhisīsā, keci tumbasīsā, keci pabbhārasīsā. Tathāgatassa pana āraggena vaṭṭetvā ṭhapitaṃ viya suparipuṇṇaṃ udakapupphuḷasadisaṃ sīsaṃ hoti. Tattha purimanayena uṇhīsaveṭhitasīso [Pg.265] viyāti uṇhīsasīso. Dutiyanayena uṇhīsaṃ viya sabbattha parimaṇḍalasīsoti uṇhīsasīso.
ពាក្យថា Uṇhīsasīsoti (មានព្រះសិរសាប្រដាប់ដោយក្បាំងថ្ងាស ឬមានព្រះសិរសាមូលក្លំ) ពាក្យនេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកហេតុពីរប្រការ គឺភាពពេញបរិបូណ៌នៃថ្ងាស និងភាពពេញបរិបូណ៌នៃព្រះសិរសា។ ព្រោះថា ផែនសាច់ដុះឡើងតាំងពីចុងស្លឹកត្រចៀកខាងស្តាំ គ្របដណ្តប់ពេញថ្ងាសទាំងមូល រួចទៅឋិតនៅត្រង់ចុងស្លឹកត្រចៀកខាងឆ្វេងនៃព្រះតថាគត តែងរុងរឿង ដូចជាក្បាំងមាសដែលគេចងថ្វាយព្រះរាជា។ ឮថា ពួកមនុស្សកាលបើបានឃើញលក្ខណៈនេះរបស់ព្រះពោធិសត្វក្នុងភពចុងក្រោយ ក៏បានធ្វើក្បាំងថ្ងាសថ្វាយពួកព្រះរាជា នេះជាសេចក្តីពន្យល់ទីមួយ។ ចំណែកជនដទៃ តែងមានក្បាលមិនពេញបរិបូណ៌ឡើយ ខ្លះមានក្បាលដូចជាក្បាលស្វា ខ្លះមានក្បាលដូចជាផ្លែឈើ ខ្លះមានក្បាលឆ្អឹង ខ្លះមានក្បាលដូចជាផ្លែឃ្លោក ខ្លះមានក្បាលទោរទៅខាងក្រោយ។ ចំណែកព្រះសិរសារបស់ព្រះតថាគត តែងពេញបរិបូណ៌ក្រៃលែង ដូចជាពពុះទឹក និងដូចជាគេយកដែកខួងមកខួងដុសខាត់ឲ្យមូលក្លំ។ ក្នុងវិធីទាំងពីរនោះ តាមន័យទីមួយ ព្រះសិរសាដែលដូចជាព័ទ្ធដោយក្បាំងថ្ងាស ហៅថា ឧណ្ហីសសីសៈ។ តាមន័យទីពីរ ព្រះសិរសាដែលមូលក្លំជុំវិញដូចជាក្បាំងថ្ងាស ហៅថា ឧណ្ហីសសីសៈ។

Imāni pana mahāpurisalakkhaṇāni kammaṃ kammasarikkhakaṃ lakkhaṇaṃ lakkhaṇānisaṃsanti ime cattāro koṭṭhāse ekekasmiṃ lakkhaṇe dassetvā kathitāni sukathitāni honti. Tasmā bhagavatā lakkhaṇasutte (dī. ni. 3.200-202) vuttāni imāni kammādīni dassetvā kathetabbāni. Suttavasena vinicchituṃ asakkontena sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya tasseva suttassa vaṇṇanāya vuttanayena gahetabbāni.
ចំណែកមហាបុរិសលក្ខណៈទាំងឡាយនេះ កាលបើបានបង្ហាញចំណែកទាំង ៤ នេះ គឺ កម្ម, ភាពសមស្របគ្នានៃកម្ម, លក្ខណៈ, និងអានិសង្សនៃលក្ខណៈ ក្នុងលក្ខណៈនីមួយៗ ហើយពោល ទើបឈ្មោះថាពោលទុកល្អហើយ។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបើនឹងពន្យល់ គប្បីបង្ហាញនូវកម្មជាដើមទាំងនេះ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងលក្ខណសូត្រ។ បើមិនអាចវិនិច្ឆ័យទៅតាមអំណាចនៃព្រះសូត្របានទេ គប្បីកាន់យកតាមន័យដែលពោលទុកក្នុងសុមង្គលវិលាសិនី អដ្ឋកថាទីឃនិកាយ ត្រង់សេចក្តីពន្យល់នៃលក្ខណសូត្រនោះឯង។

Imehi kho, bho, so bhavaṃ gotamoti, bho ācariya, imehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi so bhavaṃ gotamo samannāgato devanagare samussitaratanavicittaṃ suvaṇṇatoraṇaṃ viya yojanasatubbedho sabbapāliphullo pāricchattako viya selantaramhi supupphitasālarukkho viya tārāgaṇapaṭimaṇḍitagaganatalamiva ca attano sirivibhavena lokaṃ ālokaṃ kurumāno viya caratīti imatthampi dīpetvā kiriyācāraṃ ācikkhituṃ gacchanto kho panātiādimāha.
ពាក្យថា Imehi kho, bho, so bhavaṃ gotamoti សេចក្តីថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ទ្រង់ប្រកបដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការទាំងនេះ ទ្រង់យាងទៅ ហាក់ដូចជាធ្វើលោកឲ្យមានពន្លឺស្វាងស្វាយដោយសិរីវិភពរបស់ព្រះអង្គ ប្រៀបដូចជាខ្លោងទ្វារមាសដ៏វិចិត្រដោយរតនៈដែលគេសង់ទុកក្នុងទេវនគរ ឬដូចជាដើមបារិច្ឆត្តកៈកម្ពស់ ១០០ យោជន៍ ដែលផ្ការីកស្គុះស្គាយពេញដើម ឬដូចជាដើមសាលព្រឹក្សដែលរីកផ្កាយ៉ាងល្អក្នុងចន្លោះភ្នំ ឬដូចជាផ្ទៃមេឃដែលប្រដាប់ដោយហ្វូងផ្កាយ»។ យុវជនឧត្តរៈ កាលបើចង់បង្ហាញសេចក្តីនេះផង និងដើម្បីប្រាប់នូវកិរិយាចរិយា (ឥរិយាបថយាងទៅ) ដល់អាចារ្យ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា Gacchanto kho pana ជាដើម។

387. Dakkhiṇenāti buddhānañhi ṭhatvā vā nisīditvā vā nipajjitvā vā gamanaṃ abhinīharantānaṃ dakkhiṇapādova purato hoti. Satatapāṭihāriyaṃ kiretaṃ. Nātidūre pādaṃ uddharatīti taṃ dakkhiṇapādaṃ na atidūre ṭhapessāmīti uddharati. Atidūrañhi abhihariyamāne dakkhiṇapādena vāmapādo ākaḍḍhiyamāno gaccheyya, dakkhiṇapādopi dūraṃ gantuṃ na sakkuṇeyya, āsanneyeva patiṭṭhaheyya, evaṃ sati padavicchedo nāma hoti. Dakkhiṇapāde pana pamāṇeneva uddhate vāmapādopi pamāṇeneva uddhariyati, pamāṇena uddhato patiṭṭhahantopi pamāṇeyeva patiṭṭhāti. Evamanena tathāgatassa dakkhiṇapādakiccaṃ vāmapādena niyamitaṃ, vāmapādakiccaṃ dakkhiṇapādena niyamitanti veditabbaṃ.
៣៨៧. ពាក្យថា Dakkhiṇenāti (ដោយជើងស្តាំ) សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលបើទ្រង់ក្រោកឈរ ឬគង់ ឬផ្ទំ រួចចាប់ផ្តើមយាងទៅ ព្រះបាទស្តាំតែងតែទៅមុនជានិច្ច ឮថា នេះជាអចិន្ត្រៃយ៍បាដិហារិយ៍។ ពាក្យថា Nātidūre pādaṃ uddharatīti (ទ្រង់លើកព្រះបាទមិនឆ្ងាយពេក) គឺទ្រង់លើកព្រះបាទស្តាំនោះ ដោយព្រះចិន្តាថា «តថាគតនឹងមិនដាក់ព្រះបាទនេះក្នុងទីឆ្ងាយពេកឡើយ»។ ព្រោះថា កាលបើឈានទៅឆ្ងាយពេក ព្រះបាទឆ្វេងនឹងត្រូវទាញអូសទៅដោយព្រះបាទស្តាំ សូម្បីព្រះបាទស្តាំក៏មិនអាចឈានទៅឆ្ងាយបាន តែងតែដាក់ចុះក្នុងទីជិតៗវិញ កាលបើដូច្នោះ នឹងនាំឲ្យខូចរបៀបនៃការឈានជើង។ តែបើព្រះបាទស្តាំត្រូវបានលើកឡើងតាមប្រមាណល្មម ព្រះបាទឆ្វេងក៏ត្រូវបានលើកឡើងតាមប្រមាណល្មមដែរ កាលបើលើកឡើងតាមប្រមាណល្មម ទោះបីដាក់ចុះ ក៏ដាក់ចុះតាមប្រមាណល្មមដែរ។ គប្បីជ្រាបថា យ៉ាងនេះឯង កិច្ចនៃព្រះបាទស្តាំរបស់ព្រះតថាគត ត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះបាទឆ្វេង ហើយកិច្ចនៃព្រះបាទឆ្វេង ក៏ត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះបាទស្តាំ។

Nātisīghanti divā vihārabhattatthāya gacchanto bhikkhu viya na atisīghaṃ gacchati. Nātisaṇikanti yathā pacchato āgacchanto okāsaṃ na labhati, evaṃ na atisaṇikaṃ gacchati. Adduvena adduvanti jaṇṇukena jaṇṇukaṃ, na [Pg.266] satthiṃ unnāmetīti gambhīre udake gacchanto viya na ūruṃ unnāmeti. Na onāmetīti rukkhasākhāchedanadaṇḍaṅkusapādo viya na pacchato osakkāpeti. Na sannāmetīti obaddhānābaddhaṭṭhānehi pādaṃ koṭṭento viya na thaddhaṃ karoti. Na vināmetīti yantarūpakaṃ kīḷāpento viya na ito cito ca cāleti. Adharakāyovāti heṭṭhimakāyova iñjati, uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti. Dūre ṭhatvā olokento hi buddhānaṃ ṭhitabhāvaṃ vā gamanabhāvaṃ vā na jānāti. Kāyabalenāti bāhā khipanto sarīrato sedehi muccantehi na kāyabalena gacchati. Sabbakāyenevāti gīvaṃ aparivattetvā rāhulovāde vuttanāgāpalokitavaseneva apaloketi.
ពាក្យថា Nātisīghanti (មិនលឿនពេក) សេចក្តីថា មិនយាងទៅលឿនពេក ដូចជាភិក្ខុដែលដើរទៅកាន់សេនាសនៈដើម្បីឆាន់ចង្ហាន់ពេលថ្ងៃត្រង់នោះឡើយ។ ពាក្យថា Nātisaṇikanti (មិនយឺតពេក) គឺមិនយាងទៅយឺតពេក រហូតដល់អ្នកដើរតាមក្រោយរកកន្លែងឈានជើងមិនបាននោះឡើយ។ ពាក្យថា Adduvena adduvanti គឺជង្គង់នឹងជង្គង់ (មិនប៉ះគ្នា)។ ពាក្យថា na satthiṃ unnāmetīti (មិនលើកភ្លៅឡើង) គឺមិនលើកភ្លៅឡើងខ្ពស់ ដូចជាមនុស្សដើរក្នុងទឹកជ្រៅនោះឡើយ។ ពាក្យថា Na onāmetīti (មិនបន្ទាបចុះ) គឺមិនទាញជើងទៅក្រោយ ដូចជាជើងរបស់បុរសដែលកាន់ដំបងទំពក់កាត់មែកឈើនោះឡើយ។ ពាក្យថា Na sannāmetīti (មិនបត់ចូល) គឺមិនធ្វើឲ្យជើងរឹងកំព្រឹង ដូចជាការដើរទង្គិចជើងគ្នានោះឡើយ។ ពាក្យថា Na vināmetīti (មិនគ្រវីគ្រវាត់) គឺមិនគ្រវីជើងទៅនេះទៅនោះ ដូចជាគេបញ្ឆោតរូបយន្តលេងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Adharakāyovāti (កាយផ្នែកខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះ) គឺកាយផ្នែកខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះដែលកម្រើក ចំណែកកាយផ្នែកខាងលើ តែងនឹងថ្កល់ ដូចជារូបបដិមាមាសដែលគេតម្កល់ទុកលើទូក។ ព្រោះថា មនុស្សដែលឈរមើលពីចម្ងាយ មិនអាចដឹងថាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយកំពុងឈរ ឬកំពុងយាងទៅឡើយ។ ពាក្យថា Kāyabalenāti (ដោយកម្លាំងកាយ) គឺមិនមែនយាងទៅដោយការបញ្ចេញកម្លាំងកាយ រហូតដល់បោះដៃបោះជើង និងមានញើសហូរចេញពីព្រះកាយនោះឡើយ។ ពាក្យថា Sabbakāyenevāti (ដោយព្រះកាយទាំងមូល) គឺទ្រង់មិនងាកតែព្រះសីសៈឡើយ តែងតែងាកមើលដោយការងាកមើលទាំងព្រះកាយ ដូចជាការងាកមើលនៃស្តេចដំរីដែលត្រាស់ទុកក្នុងរាហុលោវាទសូត្រ។

Na uddhantiādīsu nakkhattāni gaṇento viya na uddhaṃ ulloketi, naṭṭhaṃ kākaṇikaṃ vā māsakaṃ vā pariyesanto viya na adho oloketi, na hatthiassādayo passanto viya ito cito ca vipekkhamāno gacchati. Yugamattanti navavidatthimatte cakkhūni ṭhapetvā gacchanto yugamattaṃ pekkhati nāma, bhagavāpi yuge yutto sudantaājānīyo viya ettakaṃ passanto gacchati. Tato cassa uttarīti yugamattato paraṃ na passatīti na vattabbo. Na hi kuṭṭaṃ vā kavāṭaṃ vā gaccho vā latā vā āvarituṃ sakkoti, atha khvassa anāvaraṇañāṇassa anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāneva honti. Antaragharanti heṭṭhā mahāsakuludāyisutte indakhīlato paṭṭhāya antaragharaṃ, idha gharaummārato paṭṭhāya veditabbaṃ. Na kāyantiādi pakatiiriyapatheneva pavisatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Daliddamanussānaṃ nīcagharakaṃ pavisantepi hi tathāgate chadanaṃ vā uggacchati, pathavī vā ogacchati, bhagavā pana pakatigamaneneva gacchati. Nātidūreti atidūre parivattantena hi ekaṃ dve padavāre piṭṭhibhāgena gantvā nisīditabbaṃ hoti. Nāccāsanneti accāsanne parivattantena ekaṃ dve padavāre purato gantvā nisīditabbaṃ hoti. Tasmā yasmiṃ padavāre ṭhitena purato vā pacchato vā agantvā nisīditabbaṃ hoti, tattha parivattati.
ក្នុងពាក្យថា Na uddhaṃ ជាដើមនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ដូចតទៅនេះ៖ ព្រះអង្គមិនងើបព្រះភក្ត្រឡើងទៅលើ ដូចជាបុគ្គលកំពុងរាប់ផ្កាយឡើយ មិនឱនព្រះភក្ត្រចុះក្រោម ដូចជាបុគ្គលកំពុងស្វែងរកកាក់កាកណិកៈ ឬមាសកៈដែលបាត់នោះឡើយ មិនយាងទៅដោយរំពៃមើលខាងនេះខាងនោះ ដូចជាបុគ្គលកំពុងមើលដំរី និងសេះជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Yugamattaṃ (ប្រមាណមួយនឹម) គឺព្រះភិក្ខុដែលយាងទៅដោយដាក់ព្រះនេត្រចុះក្នុងទីប្រមាណ ៩ ហត្ថ (៩ វិទត្ថិ) ឈ្មោះថាមើលប្រមាណមួយនឹម ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏យាងទៅដោយទតមើលត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ដូចជាសេះអាជានេយ្យដែលគេបង្ហាត់ល្អហើយទឹមនឹងនឹមដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា Tato cassa uttarī គឺមិនគួរនិយាយថា ព្រះអង្គមិនទតឃើញហួសពីប្រមាណមួយនឹមនោះឡើយ ព្រោះថា ជញ្ជាំងក្តី ទ្វារក្តី គុម្ពឈើក្តី វល្លិក្តី មិនអាចបិទបាំងព្រះអង្គបានឡើយ ម្យ៉ាងទៀត សម្រាប់ព្រះអង្គដែលមានអនាវរណញាណ ម៉ឺនលោកធាតុទាំងឡាយ តែងប្រាកដដូចជាទីធ្លាតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Antaraghara (ក្នុងចន្លោះផ្ទះ) ក្នុងមហាសកុលុទាយិសូត្រខាងក្រោម ត្រូវដឹងថា រាប់ចាប់ពីសសរគោលទ្វារក្រុង (ឥន្ទខីល) ទៅ ចំណែកក្នុងព្រហ្មាយុសូត្រនេះ ត្រូវដឹងថា រាប់ចាប់ពីធរណីទ្វារផ្ទះទៅ។ ពាក្យថា Na kāyaṃ ជាដើម ត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញថា ព្រះអង្គយាងចូលទៅដោយឥរិយាបថធម្មតា។ ព្រោះថា ទោះបីព្រះតថាគតយាងចូលទៅកាន់ផ្ទះទាបរបស់មនុស្សក្រីក្រក៏ដោយ ដំបូលផ្ទះក៏រមឹលឡើងទៅលើ ឬផែនដីក៏ស្រុតចុះទៅក្រោម ប៉ុន្តែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅដោយការយាងជាប្រក្រតីប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Nātidūre (មិនឆ្ងាយពេក) គឺថា បើបង្វែរកាយក្នុងទីឆ្ងាយពេកពីអាសនៈ បុគ្គលនោះត្រូវដើរថយក្រោយមួយជំហាន ឬពីរជំហាន ទើបអង្គុយបាន។ ពាក្យថា Nāccāsanne (មិនជិតពេក) គឺថា បើបង្វែរកាយក្នុងទីជិតពេកពីអាសនៈ បុគ្គលនោះត្រូវដើរទៅមុខមួយជំហាន ឬពីរជំហាន ទើបអង្គុយបាន។ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ឈរត្រង់ជំហានណា ដែលមិនបាច់យាងទៅមុខ ឬថយក្រោយ ក៏អាចគង់ប្រថាប់បាន ព្រះអង្គក៏ទ្រង់បង្វែរព្រះកាយក្នុងទីនោះ។

Pāṇināti kaṭivātābādhiko viya na āsanaṃ hatthehi gahetvā nisīdati. Pakkhipatīti yo kiñci kammaṃ katvā kīḷanto ṭhitakova patati, yopi orimaṃ aṅgaṃ nissāya nisinno ghaṃsanto yāva pārimaṅgā gacchati, pārimaṅgaṃ [Pg.267] vā nissāya nisinno tatheva yāva orimaṅgā āgacchati, sabbo so āsane kāyaṃ pakkhipati nāma. Bhagavā pana evaṃ akatvā āsanassa majjhe olambakaṃ dhārento viya tūlapicuṃ ṭhapento viya saṇikaṃ nisīdati. Hatthakukkuccanti pattamukhavaṭṭiyaṃ udakabinduṭhapanaṃ makkhikabījaniyā paṇṇacchedanaphālanādi hatthena asaṃyatakaraṇaṃ. Pādakukkuccanti pādena bhūmighaṃsanādi asaṃyatakaraṇaṃ.
ពាក្យថា Pāṇinā គឺព្រះអង្គមិនទ្រង់ចាប់កាន់អាសនៈដោយព្រះហស្តទាំងពីរហើយគង់ប្រថាប់ ដូចជាបុគ្គលដែលមានជំងឺខ្យល់ចាប់ចង្កេះនោះឡើយ។ ពាក្យថា Pakkhipati គឺបុគ្គលណាធ្វើការងារអ្វីមួយហើយហត់នឿយ ក៏ទម្លាក់ខ្លួនចុះទាំងឈរ ឬបុគ្គលណាអង្គុយផ្អែកលើអវយវៈខាងនេះ ហើយរំកិលទៅដល់អវយវៈខាងនោះ ឬអង្គុយផ្អែកលើអវយវៈខាងនោះ ហើយរំកិលមកដល់អវយវៈខាងនេះវិញ ទាំងនេះឈ្មោះថា បោះកាយចុះលើអាសនៈ។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនធ្វើដូច្នោះឡើយ ទ្រង់គង់ប្រថាប់ចុះសម្រាលៗ ដូចជាគេព្យួរខ្សែបន្ទាត់តម្រង់ចំកណ្តាលអាសនៈ ឬដូចជាគេដាក់ដុំសំឡីដូច្នោះ។ ពាក្យថា Hatthakukkucca (សេចក្តីរពឹសដៃ) គឺការធ្វើមិនសង្រួមដោយដៃ មានជាអាទិ៍ ការដាក់តំណក់ទឹកលើមាត់បាត្រ ការកាត់ ឬការហែកស្លឹកឈើដោយផ្លិតដេញរបោម។ ពាក្យថា Pādakukkucca (សេចក្តីរពឹសជើង) គឺការធ្វើមិនសង្រួមមានការឆ្កូតផែនដីដោយជើងជាដើម។

Na chambhatīti na bhāyati. Na kampatīti na osīdati. Na vedhatīti na calati. Na paritassatīti bhayaparitassanāyapi taṇhāparitassanāyapi na paritassati. Ekacco hi dhammakathādīnaṃ atthāya āgantvā manussesu vanditvā ṭhitesu ‘‘sakkhissāmi nu kho tesaṃ cittaṃ gaṇhanto dhammaṃ vā kathetuṃ, pañhaṃ vā pucchito vissajjetuṃ, bhattānumodanaṃ vā kātu’’nti bhayaparitassanāya paritassati. Ekacco ‘‘manāpā nu kho me yāgu āgacchissati, manāpaṃ antarakhajjaka’’nti vā taṇhāparitassanāya paritassati. Tadubhayampi tassa natthīti na paritassati. Vivekāvaṭṭoti viveke nibbāne āvaṭṭamānaso hutvā. Vivekavattotipi pāṭho, vivekavattayutto hutvāti attho. Vivekavattaṃ nāma katabhattakiccassa bhikkhuno divāvihāre samathavipassanāvasena mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdanaṃ. Evaṃ nisinnassa hi iriyāpatho upasanto hoti.
ពាក្យថា Na chambhati គឺមិនតក់ស្លុត មិនខ្លាច។ ពាក្យថា Na kampatī គឺមិនរួញរា មិនស្រុតចុះ។ ពាក្យថា Na vedhati គឺមិនញាប់ញ័រ មិនរញ្ជួយ។ ពាក្យថា Na paritassati គឺមិនភ័យព្រួយ ទាំងដោយសេចក្តីភ័យព្រួយព្រោះខ្លាច ទាំងដោយសេចក្តីភ័យព្រួយព្រោះតណ្ហា។ ព្រោះថា ភិក្ខុខ្លះកាលបើពួកមនុស្សមកដើម្បីស្តាប់ធម៌ទេសនាជាដើម ថ្វាយបង្គំហើយឈរនៅ ក៏កើតសេចក្តីភ័យព្រួយថា «តើយើងអាចនឹងញ៉ាំងចិត្តរបស់ពួកគេឱ្យត្រេកអរ ដើម្បីសម្តែងធម៌ក្តី ដើម្បីដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរក្តី ដើម្បីធ្វើភត្តានុមោទនាក្តី បានដែរឬទេ?» នេះឈ្មោះថា ភ័យព្រួយព្រោះខ្លាច។ ភិក្ខុខ្លះកើតសេចក្តីភ័យព្រួយព្រោះតណ្ហាថា «តើយើងនឹងបានយ៉ាគូជាទីគាប់ចិត្ត ឬបង្អែមដ៏មានរសឆ្ងាញ់ពិសារដែរឬទេ?»។ សេចក្តីភ័យព្រួយទាំងពីរយ៉ាងនោះ មិនមានដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនតក់ស្លុត។ ពាក្យថា Vivekāvaṭṭo គឺមានព្រះទ័យវិលទៅរកវិវេក គឺព្រះនិព្វាន។ មានបទបាឋៈមួយទៀតថា Vivekavatto ប្រែថា ជាអ្នកប្រកបដោយវិវេកវ័ត។ វិវេកវ័តនោះ គឺការដែលភិក្ខុធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ យកមូលកម្មដ្ឋានមកកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ អង្គុយពត់ភ្នែនចម្រើនសមថៈនិងវិបស្សនា។ កាលបើអង្គុយយ៉ាងនេះ ឥរិយាបថរបស់ភិក្ខុនោះរមែងស្ងប់រម្ងាប់។

Na pattaṃ unnāmetītiādīsu ekacco pattamukhavaṭṭiyā udakadānaṃ āharanto viya pattaṃ unnāmeti, eko pādapiṭṭhiyaṃ ṭhapento viya onāmeti, eko baddhaṃ katvā gaṇhāti, eko ito cito ca phandāpeti, evaṃ akatvā ubhohi hatthehi gahetvā īsakaṃ nāmetvā udakaṃ paṭiggaṇhātīti attho. Na samparivattakanti parivattetvā paṭhamameva pattapiṭṭhiṃ na dhovati. Nātidūreti yathā nisinnāsanato dūre patati, na evaṃ chaḍḍeti. Nāccāsanneti pādamūleyeva na chaḍḍeti. Vicchaḍḍayamānoti vikiranto, yathā paṭiggāhako temati, na evaṃ chaḍḍeti.
ក្នុងពាក្យថា Na pattaṃ unnāmeti ជាដើមនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ភិក្ខុខ្លះលើកបាត្រឡើងខ្ពស់ ដូចជាគេលើកក្អមទឹកមកជិតមាត់បាត្រ ខ្លះដាក់បាត្រចុះទាប ដូចជាដាក់លើខ្នងជើង ខ្លះកាន់បាត្រយ៉ាងណែន ខ្លះធ្វើបាត្រឱ្យរញ្ជួយទៅខាងនេះខាងនោះ ប៉ុន្តែព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនធ្វើដូច្នោះឡើយ ទ្រង់កាន់បាត្រដោយព្រះហស្តទាំងពីរ ផ្អៀងបន្តិច ហើយទទួលទឹកលាងបាត្រ។ ពាក្យថា Na samparivattakaṃ គឺមិនផ្អាប់បាត្រលាងខ្នងបាត្រមុនគេឡើយ។ ពាក្យថា Nātidūre គឺមិនចាក់ទឹកលាងបាត្រទៅក្នុងទីឆ្ងាយ ឱ្យធ្លាក់ទៅឆ្ងាយពីអាសនៈដែលគង់ប្រថាប់នោះឡើយ។ ពាក្យថា Nāccāsanne គឺមិនចាក់ចុះក្បែរខ្នងព្រះបាទ (ជើង) ឡើយ។ ពាក្យថា Vicchaḍḍiyamāno គឺមិនចាក់ជះខ្ចាត់ខ្ចាយ ធ្វើឱ្យអ្នកទទួលទឹកនោះទទឹកឡើយ។

Nātithokanti [Pg.268] yathā ekacco pāpiccho appicchataṃ dassento muṭṭhimattameva gaṇhāti, na evaṃ. Atibahunti yāpanamattato atirekaṃ. Byañjanamattāyāti byañjanassa mattā nāma odanato catuttho bhāgo. Ekacco hi bhatte manāpe bhattaṃ bahuṃ gaṇhāti, byañjane manāpe byañjanaṃ bahuṃ. Satthā pana tathā na gaṇhāti. Na ca byañjanenāti amanāpañhi byañjanaṃ ṭhapetvā bhattameva bhuñjanto, bhattaṃ vā ṭhapetvā byañjanameva khādanto byañjanena ālopaṃ atināmeti nāma. Satthā ekantarikaṃ byañjanaṃ gaṇhāti, bhattampi byañjanampi ekatova niṭṭhanti. Dvattikkhattunti tathāgatassa hi puthujivhāya dantānaṃ upanītabhojanaṃ dvattikkhattuṃ dantehi phuṭṭhamattameva saṇhakaraṇīyapiṭṭhavilepanaṃ viya hoti, tasmā evamāha. Na mukhe avasiṭṭhāti pokkharapatte patitaudakabindu viya vinivattitvā paragalameva yāti, tasmā avasiṭṭhā na hoti. Rasapaṭisaṃvedīti madhuratittakadukādirasaṃ jānāti. Buddhānañhi antamaso pānīyepi dibbojā pakkhittāva hoti, tena nesaṃ sabbattheva raso pākaṭo hoti, rasagedho pana natthi.
ពាក្យថា Nātithokaṃ គឺមិនទទួលតិចពេក ដូចជាភិក្ខុមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមកខ្លះ ធ្វើជាបង្ហាញភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ហើយទទួលចង្ហាន់ត្រឹមតែមួយក្តាប់ដូច្នោះឡើយ។ ពាក្យថា Atibahuṃ គឺមិនទទួលច្រើនហួសប្រមាណ លើសពីកម្រិតដែលល្មមញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅបានឡើយ។ ពាក្យថា Byañjanamattāya គឺចំណែកនៃសម្ល (ព្យញ្ជនៈ) ប្រមាណមួយភាគបួននៃបាយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុខ្លះកាលបើបាយគាប់ចិត្ត ក៏ទទួលបាយច្រើន កាលបើសម្លគាប់ចិត្ត ក៏ទទួលសម្លច្រើន ចំណែកព្រះសាស្តាមិនទ្រង់ទទួលយ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Na ca byañjanena គឺមិនសោយសម្លជ្រុលហួសឡើយ ដូចជាភិក្ខុដែលទុកសម្លមិនគាប់ចិត្តហើយឆាន់តែបាយ ឬទុកបាយហើយឆាន់តែសម្លដែលគាប់ចិត្ត ឈ្មោះថាធ្វើឱ្យហួសដុំបាយដោយសម្ល។ ព្រះសាស្តាមិនទ្រង់សោយសម្លឆ្លាស់គ្នាមួយម៉ាត់ម្តងឡើយ គឺបាយក្តី សម្លក្តី រមែងអស់ទៅជាមួយគ្នាប្រាកដស្មើគ្នា។ ពាក្យថា Dvittikkhattuṃ (ពីរឬបីដង) គឺព្រោះព្រះតថាគតមានព្រះជីវ្ហា (អណ្តាត) ធំទូលាយ ភោជនដែលនាំមកដល់ព្រះទន្ត (ធ្មេញ) គ្រាន់តែប៉ះនឹងព្រះទន្តពីរឬបីដង ក៏ម៉ដ្តខាប់ដូចជាម្សៅដែលគេកិនយ៉ាងល្អ ហេតុនោះ ឧត្តរមាណពទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Na mukhe avasiṭṭhā គឺចង្ហាន់មិនមានសេសសល់ក្នុងព្រះឱស្ឋឡើយ រមែងរអិលចូលទៅក្នុងព្រះសោតី (បំពង់ក) ដូចជាតំណក់ទឹកធ្លាក់លើស្លឹកឈូកដូច្នោះ ហេតុនោះ ចង្ហាន់ដែលសេសសល់ក្នុងព្រះឱស្ឋទើបមិនមាន។ ពាក្យថា Rasapaṭisaṃvedī គឺទ្រង់ដឹងរសផ្អែម ល្វីង ហឹរ ជាដើម។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងទឹកឆាន់របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏មានឱជារសទិព្វជ្រាបចូលទៅដែរ ហេតុនោះ រសនៃភោជនទាំងអស់រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះអង្គ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនមានសេចក្តីត្រេកអរក្នុងរស (រសគេធៈ) ឡើយ។

Aṭṭhaṅgasamannāgatanti ‘‘neva davāyā’’ti vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ. Visuddhimagge panassa vinicchayo āgatoti sabbāsavasutte vuttametaṃ. Hatthesu dhotesūti satthā kiṃ karoti? Paṭhamaṃ pattassa gahaṇaṭṭhānaṃ dhovati. Tattha pattaṃ gahetvā sukhumajālahatthaṃ pesetvā dve vāre sañcāreti. Ettāvatā pokkharapatte patitaudakaṃ viya vinivattitvā gacchati. Na ca anatthikoti yathā ekacco pattaṃ ādhārake ṭhapetvā patte udakaṃ na puñchati, raje patante ajjhupekkhati, na evaṃ karoti. Na ca ativelānurakkhīti yathā ekacco pamāṇātikkantaṃ ārakkhaṃ ṭhapeti, bhuñjitvā vā patte udakaṃ puñchitvā cīvarabhogantaraṃ pavesetvā pattaṃ udarena akkamitvā gaṇhāti, na evaṃ karoti.
ពាក្យថា Aṭṭhaṅgasamannāgataṃ គឺប្រកបដោយអង្គ ៨ ដូចដែលត្រាស់ទុកថា «Neva davāya» (មិនមែនដើម្បីលេងសើច) ជាដើម។ សេចក្តីសម្រេចនៃពាក្យនោះ មានមកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គហើយ នេះជាពាក្យដែលត្រាស់ទុកក្នុងសព្វាសវសូត្រ។ ពាក្យថា Hatthesu dhotesu គឺព្រះសាស្តាទ្រង់ធ្វើដូចម្តេច? មុនដំបូង ទ្រង់លាងកន្លែងសម្រាប់កាន់បាត្រ។ ក្នុងទីនោះ ទ្រង់កាន់បាត្រហើយ លាតព្រះហស្តដែលមានក្រឡាដ៏ទន់ល្មើយ រួចជូតខាត់ពីរដង។ ត្រឹមតែការជូតខាត់ប៉ុណ្ណោះ ទឹកក៏រអិលចេញទៅ ដូចជាទឹកធ្លាក់លើស្លឹកឈូកដូច្នោះ។ ពាក្យថា Na ca anatthiko គឺមិនមែនជាអ្នកមិនអើពើនោះឡើយ ដូចជាភិក្ខុខ្លះដាក់បាត្រលើជើងបាត្រហើយ មិនព្រមជូតទឹកក្នុងបាត្រ កាលបើធូលីធ្លាក់ចុះមក ក៏ធ្វើជាមិនដឹងមិនឮ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់ធ្វើដូច្នោះឡើយ។ ពាក្យថា Na ca ativelānurakkhī គឺមិនមែនជាអ្នកថែរក្សាជ្រុលហួសហេតុពេកឡើយ ដូចជាភិក្ខុខ្លះថែរក្សាបាត្រហួសប្រមាណ ឆាន់រួចហើយក៏ជូតទឹកក្នុងបាត្រ រួចញាត់ចូលទៅក្នុងចន្លោះស្បង់ចីវរ ហើយយកពោះសង្កត់បាត្រនោះទុក ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់ធ្វើដូច្នោះឡើយ។

Na ca anumodanassāti yo hi bhuttamattova dārakesu bhattatthāya rodantesu chātajjhattesu manussesu bhuñjitvā anāgatesveva anumodanaṃ ārabhati, tato sabbakammāni chaḍḍetvā ekacce āgacchanti, ekacce anāgatāva honti, ayaṃ kālaṃ atināmeti. Yopi manussesu [Pg.269] āgantvā anumodanatthāya vanditvā nisinnesu anumodanaṃ akatvāva ‘‘kathaṃ tissa, kathaṃ phussa, kathaṃ sumana, kathaṃ tisse, kathaṃ phusse, kathaṃ sumane, kaccittha arogā, sassaṃ sampanna’’ntiādiṃ pāṭiyekkaṃ kathaṃ samuṭṭhāpeti, ayaṃ anumodanassa kālaṃ atināmeti, manussānaṃ pana okāsaṃ ñatvā āyācitakāle karonto nātināmeti nāma, satthā tathā karoti.
ពាក្យថា Na ca anumodanassa គឺមិនធ្វើឱ្យកន្លងវេលានៃការអនុមោទនាឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុណាគ្រាន់តែឆាន់រួចភ្លាម កាលដែលក្មេងៗកំពុងយំទារបាយ ឬមនុស្សដែលឃ្លានបាយកំពុងតែបរិភោគមិនទាន់រួចរាល់ ក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើអនុមោទនាភ្លាម ហេតុនោះ ឧបាសកខ្លះក៏បោះបង់ចោលការងារទាំងអស់ហើយមកស្តាប់ ខ្លះទៀតក៏មិនទាន់បានមកដល់ឡើយ ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាធ្វើឱ្យកន្លងវេលា។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុណា កាលដែលពួកមនុស្សមកដល់ហើយ ថ្វាយបង្គំអង្គុយចាំស្តាប់អនុមោទនា បែរជាមិនធ្វើអនុមោទនាឡើយ បែរជានិយាយសួរនាំថា «ឧបាសកតិស្សៈ សុខសប្បាយជាទេ? ឧបាសកផុស្សៈ សុខសប្បាយជាទេ? ឧបាសកសុមនៈ សុខសប្បាយជាទេ? នាងតិស្សា សុខសប្បាយជាទេ? នាងផុស្សា សុខសប្បាយជាទេ? តើអ្នករាល់គ្នាគ្មានជំងឺដំកាត់ទេឬ? ស្រូវសាលីលូតលាស់ល្អដែរឬទេ?» ជាដើម គឺញ៉ាំងលោកិយសន្ទនាផ្សេងៗឱ្យកើតឡើង ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាធ្វើឱ្យកន្លងវេលានៃការអនុមោទនា។ ចំណែកភិក្ខុដែលដឹងកាលវេលារបស់មនុស្សទាំងឡាយ ហើយធ្វើអនុមោទនាក្នុងកាលដែលគេអារាធនា ឈ្មោះថាមិនធ្វើឱ្យកន្លងវេលាឡើយ ព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់ធ្វើដូច្នោះឯង។

Na taṃ bhattanti kiṃ bhattaṃ nāmetaṃ uttaṇḍulaṃ atikilinnantiādīni vatvā na garahati. Na aññaṃ bhattanti svātanāya vā punadivasāya vā bhattaṃ uppādessāmīti hi anumodanaṃ karonto aññaṃ bhattaṃ paṭikaṅkhati. Yo vā – ‘‘yāva mātugāmānaṃ bhattaṃ paccati, tāva anumodanaṃ karissāmi, atha me anumodanāvasāne attano pakkabhattatopi thokaṃ dassantī’’ti anumodanaṃ vaḍḍheti, ayampi paṭikaṅkhati nāma. Satthā na evaṃ karoti. Na ca muccitukāmoti ekacco hi paṭisaṃmuñcitvā gacchati, vegena anubandhitabbo hoti. Satthā pana na evaṃ gacchati, parisāya majjhe ṭhitova gacchati. Accukkaṭṭhanti yo hi yāva hanukaṭṭhito ukkhipitvā pārupati, tassa accukkaṭṭhaṃ nāma hoti. Yo yāva gopphakā otāretvāva pārupati, tassa accukkaṭṭhaṃ hoti. Yopi ubhato ukkhipitvā udaraṃ vivaritvā yāti, tassapi accukkaṭṭhaṃ hoti. Yo ekaṃsaṃ katvā thanaṃ vivaritvā yāti, tassapi accukkaṭṭhaṃ. Satthā taṃ sabbaṃ na karoti.
ពាក្យថា Na taṃ bhattaṃ គឺមិនពោលតិះដៀលភត្តដែលគេប្រគេននោះថា «ភត្តនេះមិនឆ្អិនល្អទេ ភត្តនេះជ្រាយពេក» ជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Na aññaṃ bhattaṃ ក្នុងបទនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយដែលខ្ញុំ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) នឹងពោលតទៅ៖ ភិក្ខុធ្វើអនុមោទនាដោយគិតថា «យើងនឹងញ៉ាំងភត្តឱ្យកើតឡើងសម្រាប់ថ្ងៃស្អែក ឬសម្រាប់ថ្ងៃបន្ទាប់ទៀត» ឈ្មោះថាប្រាថ្នាភត្តដទៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាគិតថា «ស្ត្រីទាំងឡាយកំពុងដាំស្លភត្តដរាបណា យើងនឹងធ្វើអនុមោទនាដរាបនោះ កាលបើចប់អនុមោទនាហើយ ពួកគេនឹងប្រគេនភត្តដែលគេដាំឆ្អិនហើយនោះបន្តិចបន្តួចដល់យើង» ហើយក៏ពន្យារការអនុមោទនាឱ្យវែងទៅ ភិក្ខុនេះក៏ឈ្មោះថាប្រាថ្នាភត្តដទៃដែរ។ ព្រះសាស្តាមិនទ្រង់ធ្វើដូច្នោះឡើយ។ ពាក្យថា Na ca muccitukāmo ក្នុងបទនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយដែលខ្ញុំនឹងពោលតទៅ៖ ភិក្ខុខ្លះចង់តែគេចចេញពីបរិស័ទ ក៏ដើរទៅយ៉ាងលឿន រហូតដល់គេត្រូវរត់តាមយ៉ាងប្រញាប់ប្រញាល់ ចំណែកព្រះសាស្តាមិនយាងទៅយ៉ាងនោះឡើយ ទ្រង់យាងទៅក្នុងកណ្តាលជំនុំបរិស័ទតែម្តង។ ពាក្យថា Accukkaṭṭhaṃ ក្នុងបទនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយដែលខ្ញុំនឹងពោលតទៅ៖ ភិក្ខុណាគ្របដណ្តប់ចីវរដោយទាញឡើងលើរហូតដល់ចង្កា ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាស្លៀកដណ្តប់ខ្ពស់ពេក។ ភិក្ខុណាសម្រូតចីវរចុះក្រោមរហូតដល់ភ្នែកគោល (កជើង) ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាស្លៀកដណ្តប់ទាបពេក។ ភិក្ខុណាទាញចីវរឡើងលើទាំងសងខាង បើកចំហពោះហើយដើរទៅ ភិក្ខុនោះក៏ឈ្មោះថាស្លៀកដណ្តប់ខ្ពស់ពេកដែរ។ ភិក្ខុណាធ្វើចីវរឆៀងស្មាម្ខាង បើកចំហទ្រូងខាងស្តាំហើយដើរទៅ ភិក្ខុនោះក៏ឈ្មោះថាស្លៀកដណ្តប់ខ្ពស់ពេកដែរ។ ព្រះសាស្តាមិនទ្រង់ធ្វើនូវការស្លៀកដណ្តប់ទាំងអស់នោះឡើយ។

Allīnanti yathā aññesaṃ sedena tintaṃ allīyati, na evaṃ satthu. Apakaṭṭhanti khalisāṭako viya kāyato muccitvāpi na tiṭṭhati. Vātoti verambhavātopi uṭṭhahitvā cāletuṃ na sakkoti. Pādamaṇḍanānuyoganti iṭṭhakāya ghaṃsanādīhi pādasobhānuyogaṃ. Pakkhāletvāti pādeneva pādaṃ dhovitvā. So neva attabyābādhāyātiādīni na pubbenivāsacetopariyañāṇānaṃ atthitāya vadati, iriyāpathasantataṃ pana disvā anumānena vadati. Dhammanti pariyattidhammaṃ. Na ussādetīti kiṃ mahāraṭṭhika, kiṃ mahākuṭumbikātiādīni vatvā gehassitavasena na ussādeti. Na apasādetīti ‘‘kiṃ, upāsaka, kathaṃ te vihāramaggo ñāto? Kiṃ bhayena nāgacchasi? Na hi bhikkhū kiñci acchinditvā gaṇhanti, mā bhāyī’’ti [Pg.270] vā ‘‘kiṃ tuyhaṃ evaṃ macchariyajīvitaṃ nāmā’’ti vā ādīni vatvā gehassitapemena na apasādeti.
ពាក្យថា Allīnaṃ គឺចីវររបស់ព្រះសាស្តាមិនស្អិតជាប់នឹងព្រះកាយ ដូចជាចីវររបស់បុគ្គលដទៃដែលទទឹកដោយញើសនោះឡើយ។ ពាក្យថា Apakaṭṭhaṃ គឺចីវរមិនមែនហើរឃ្លាតឆ្ងាយពីព្រះកាយ ដូចជាសំពត់ដែលគេលាបកាវ (ម្សៅកាញ់) នោះឡើយ។ ពាក្យថា Vāto គឺសូម្បីតែខ្យល់វេរម្ភៈ ក៏មិនអាចបក់បោកឱ្យរញ្ជួយបានឡើយ។ ពាក្យថា Pādamaṇḍanānuyogaṃ គឺការប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងការធ្វើឱ្យជើងល្អប្រណីត ដោយការដុសខាត់នឹងឥដ្ឋជាដើម។ ពាក្យថា Pakkhāletvā គឺការលាងព្រះបាទដោយយកព្រះបាទម្ខាងដុសលាងព្រះបាទម្ខាងទៀត។ ឧត្តរមាណពនោះពោលពាក្យថា Neva attabyābādhāya ជាដើម មិនមែនពោលដោយអំណាចនៃបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ឬចេតោបរិយញ្ញាណឡើយ ប៉ុន្តែពោលដោយការសង្កេតឃើញសន្តតិ (ភាពតស៊ូប្រព្រឹត្តទៅ) នៃឥរិយាបថដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ ហើយគិតស្មានយកប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Dhammaṃ គឺបរិយត្តិធម៌។ ពាក្យថា Na ussādeti គឺមិនលើកតម្កើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីអាល័យក្នុងផ្ទះ ដោយពោលថា «មហារដ្ឋិកៈ (អ្នកគ្រប់គ្រងដែនដីធំ) យ៉ាងម៉េចដែរ? មហាគហបតី យ៉ាងម៉េចដែរ?» ជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Na apasādeti គឺមិនបន្ទាបបន្ថោកដោយសេចក្តីស្រឡាញ់អាល័យក្នុងផ្ទះ ដោយពោលថា «ម្នាលឧបាសក យ៉ាងម៉េចដែរ? តើអ្នកស្គាល់ផ្លូវមកវត្តដោយរបៀបណា? តើអ្នកមិនមកព្រោះខ្លាចឬ? ភិក្ខុទាំងឡាយមិនឆក់ប្លន់យកអ្វីឡើយ កុំខ្លាចអី!» ឬពោលថា «ហេតុអ្វីបានជាអ្នករស់នៅដោយជីវិតកំណាញ់ស្វិតស្វាញយ៉ាងនេះ?» ជាដើមឡើយ។

Vissaṭṭhoti siniddho apalibuddho. Viññeyyoti viññāpanīyo pākaṭo, vissaṭṭhattāyeva cesa viññeyyo hoti. Mañjūti madhuro. Savanīyoti sotasukho, madhurattāyeva cesa savanīyo hoti. Bindūti sampiṇḍito. Avisārīti avisaṭo, binduttāyeva cesa avisārī hoti. Gambhīroti gambhīrasamuṭṭhito. Ninnādīti ninnādavā, gambhīrattāyeva cesa ninnādī hoti. Yathāparisanti cakkavāḷapariyantampi ekābaddhaparisaṃ viññāpeti. Bahiddhāti aṅgulimattampi parisato bahiddhā na gacchati. Tasmā? So evarūpo madhurassaro akāraṇā mā nassīti. Iti bhagavato ghoso parisāya matthakeneva carati.
ពាក្យថា Vissaṭṭho (ដែលលែងចេញស្រឡះល្អ) គឺ ពីរោះរលូន មិនទាស់ទាក់ដោយស្លេស្មជាដើម។ ពាក្យថា Viññeyyo (ដែលគួរដឹងបាន) គឺ គួរឲ្យយល់សេចក្ដីបាន ច្បាស់លាស់ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសម្លេងនោះលែងចេញស្រឡះល្អ ទើបជាសម្លេងគួរដឹងបាន។ ពាក្យថា Mañjū (ដែលពីរោះ) គឺ ផ្អែមល្ហែម។ ពាក្យថា Savanīyo (ដែលគួរស្ដាប់) គឺ ស្រួលត្រចៀក ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសម្លេងនោះផ្អែមល្ហែម ទើបជាសម្លេងគួរស្ដាប់។ ពាក្យថា Bindu (ដែលណែនមូល) គឺ មូលប្រជុំគ្នា។ ពាក្យថា Avisārī (ដែលមិនខ្ចាត់ខ្ចាយ) គឺ មិនរាយមាយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសម្លេងនោះណែនមូលល្អ ទើបមិនខ្ចាត់ខ្ចាយ។ ពាក្យថា Gambhīro (ដែលជ្រាលជ្រៅ) គឺ កើតចេញពីទីជ្រៅ (ក្នុងផ្ទៃ)។ ពាក្យថា Ninnādī (ដែលលាន់ឮរំពង) គឺ មានសម្លេងឆ្លើយតប ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសម្លេងនោះជ្រាលជ្រៅ ទើបមានសម្លេងលាន់ឮរំពង។ ពាក្យថា Yathāparisaṃ (តាមសមគួរដល់បរិស័ទ) គឺ ធ្វើឲ្យបរិស័ទដែលតភ្ជាប់គ្នាជាធ្លុងមួយ សូម្បីមានទីបំផុតត្រឹមចក្រវាឡ ឲ្យដឹងច្បាស់បាន។ ពាក្យថា Bahiddhā (ខាងក្រៅ) គឺ សម្លេងមិនចេញទៅខាងក្រៅបរិស័ទ សូម្បីតែមួយធ្នាប់ធ្និកឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះសម្លេងដ៏ផ្អែមល្ហែមមានសភាពបែបនេះ កុំបីវិនាសទៅដោយឥតប្រយោជន៍ឡើយ។ ព្រះសព្ទសម្លេងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ រមែងប្រព្រឹត្តទៅត្រឹមតែលើក្បាលនៃបរិស័ទប៉ុណ្ណោះ។

Avalokayamānāti sirasmiṃ añjaliṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ olokentāva paccosakkitvā dassanavijahanaṭṭhāne vanditvā gacchanti. Avijahitattāti yo hi kathaṃ sutvā vuṭṭhito aññaṃ diṭṭhasutādikaṃ kathaṃ kathento gacchati, esa sabhāvena vijahati nāma. Yo pana sutadhammakathāya vaṇṇaṃ kathentova gacchati, ayaṃ na vijahati nāma, evaṃ avijahantabhāvena pakkamanti. Gacchantanti rajjuyantavasena ratanasattubbedhaṃ suvaṇṇagghikaṃ viya gacchantaṃ. Addasāma ṭhitanti samussitakañcanapabbataṃ viya ṭhitaṃ addasāma. Tato ca bhiyyoti vitthāretvā guṇe kathetuṃ asakkonto avasese guṇe saṃkhipitvā kalāpaṃ viya suttakabaddhaṃ viya ca katvā vissajjento evamāha. Ayamettha adhippāyo – mayā kathitaguṇehi akathitāva bahutarā. Mahāpathavimahāsamuddādayo viya hi tassa bhoto anantā appameyyā guṇā ākāsamiva vitthāritāti.
ពាក្យថា Avalokayamānā (កាលក្រឡេកមើល) គឺ លើកដៃប្រណម្យលើក្បាល ក្រឡេកមើលព្រះដ៏មានព្រះភាគបណ្ដើរ ថយក្រោយបណ្ដើរ លុះដល់កន្លែងដែលផុតពីគំរោងភ្នែក ទើបថ្វាយបង្គំហើយដើរចេញទៅ។ ពាក្យថា Avijahitattā (ព្រោះភាពជាអ្នកមិនលះបង់) គឺ បុគ្គលណាស្ដាប់ធម៌ហើយ ក្រោកឈរឡើង និយាយរឿងផ្សេងៗ មានរឿងដែលបានឃើញបានឮជាដើម ដើរចេញទៅ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា លះបង់ដោយសភាវៈ។ ចំណែកបុគ្គលណា និយាយសរសើរគុណនៃធម៌ដែលខ្លួនបានស្ដាប់ហើយបណ្ដើរ ដើរចេញទៅបណ្ដើរ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា មិនលះបង់ឡើយ ពួកបរិស័ទរមែងចៀសចេញទៅដោយភាពជាអ្នកមិនលះបង់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Gacchantaṃ (ដែលកំពុងយាងទៅ) គឺ យាងទៅប្រៀបដូចជាប្រាសាទមាសកម្ពស់ ១០០ ហត្ថ ដែលមានចលនាទៅបានដោយកម្លាំងយន្តខ្សែពួរ។ ពាក្យថា Addasāma ṭhitaṃ (យើងបានឃើញព្រះអង្គគង់ឈរ) គឺ យើងបានឃើញព្រះអង្គគង់ឈរប្រៀបដូចជាភ្នំមាសដែលគេដំឡើងទុកយ៉ាងមាំ។ ពាក្យថា Tato ca bhiyyo (ច្រើនជាងនោះទៅទៀត) គឺ ឧត្តរមាណពមិនអាចពោលរៀបរាប់ព្រះគុណឲ្យពិស្ដារបាន ទើបសង្ខេបព្រះគុណដែលនៅសល់ ធ្វើឲ្យដូចជាបាច់ ឬដូចជាវត្ថុដែលចងដោយខ្សែ រួចពោលដោះស្រាយយ៉ាងនេះ។ ក្នុងសេចក្ដីនេះ មានអធិប្បាយថា ព្រះគុណដែលខ្ញុំមិនទាន់បានពោល មានច្រើនជាងព្រះគុណដែលខ្ញុំបានពោលទៅទៀត។ ព្រោះថា ព្រះគុណទាំងឡាយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ មិនមានទីបំផុត មិនអាចប្រមាណបាន ដូចជាមហាប្រថពី និងមហាសមុទ្រជាដើម រមែងផ្សព្វផ្សាយទៅដូចជាអាកាស នេះជាអធិប្បាយក្នុងពាក្យនេះ។

390. Appaṭisaṃviditoti aviññātaāgamano. Pabbajite upasaṅkamantena hi cīvaraparikammādisamaye vā ekaṃ nivāsetvā sarīrabhañjanasamaye vā upasaṅkamitvā tatova paṭinivattitabbaṃ hoti, paṭisanthāramattampi na jāyati. Puretaraṃ pana okāse kārite divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cīvaraṃ pārupitvā bhikkhu vivitte ṭhāne nisīdati, taṃ āgantvā passantā dassanenapi [Pg.271] pasīdanti, paṭisanthāro jāyati, pañhabyākaraṇaṃ vā dhammakathā vā labbhati. Tasmā paṇḍitā okāsaṃ kārenti. So ca nesaṃ aññataro, tenassa etadahosi. Jiṇṇo vuḍḍhoti attano uggatabhāvaṃ akathetvā kasmā evamāha? Buddhā nāma anuddayasampannā honti, mahallakabhāvaṃ ñatvā sīghaṃ okāsaṃ karissatīti evamāha.
៣៩០. ពាក្យថា Appaṭisaṃvidito (ដែលមិនបានប្រាប់ឲ្យដឹងមុន) គឺ មានការមកដល់ដែលគេមិនបានដឹងមុន។ ព្រោះថា កាលបើទាយកចូលទៅរកពួកបព្វជិត ក្នុងពេលដែលលោកកំពុងធ្វើការងារចីវរជាដើម ឬក្នុងពេលដែលលោកស្លៀកស្បង់មួយផ្ទាំងកំពុងដុសខាត់រាងកាយ ហើយក៏ត្រឡប់ទៅវិញភ្លាមៗ សូម្បីតែបដិសណ្ឋារៈបន្តិចបន្តួចក៏មិនកើតមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ បើបានសុំឱកាសជាមុន ភិក្ខុរមែងបោសសម្អាតទីសំណាក់ក្នុងវេលាថ្ងៃ ដណ្ដប់ចីវរ រួចអង្គុយក្នុងទីស្ងាត់ កាលពួកទាយកមកដល់បានឃើញ ក៏រមែងជ្រះថ្លាសូម្បីតែត្រឹមការបានឃើញ បដិសណ្ឋារៈក៏កើតមាន ការដោះស្រាយប្រស្នា ឬការសម្ដែងធម៌ក៏រមែងបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកបណ្ឌិតទើបសុំឱកាសជាមុន។ ព្រហ្មាយុព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏ជាបណ្ឌិតម្នាក់ក្នុងចំណោមបណ្ឌិតទាំងនោះដែរ ហេតុនោះ គាត់ទើបមានសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Jiṇṇo vuḍḍho (ជាមនុស្សចាស់ជរា) គឺ ហេតុអ្វីបានជាគាត់មិននិយាយពីភាពល្បីល្បាញរបស់ខ្លួន បែរជាពោលយ៉ាងនេះទៅវិញ? ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយរមែងជាអ្នកប្រកបដោយព្រះមេត្តាករុណា កាលបើទ្រង់ជ្រាបថាជាមនុស្សចាស់ជរា ព្រះអង្គនឹងប្រទានឱកាសឲ្យជាប្រញាប់ គាត់គិតយ៉ាងនេះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

391. Oramiya okāsamakāsīti vegena uṭṭhāya dvidhā bhijjitvā okāsamakāsi.
៣៩១. ពាក្យថា Oramiya okāsamakāsi (ថយចេញហើយធ្វើឱកាសឲ្យ) គឺ ក្រោកឈរឡើងដោយរហ័ស ញែកចេញជាពីរចំណែក ហើយធ្វើផ្លូវឲ្យ។

Ye meti ye mayā. Nārīsamānasavhayāti nārīsamānanāmaṃ itthiliṅgaṃ, tena avhātabbāti nārīsamānasavhayā, itthiliṅgena vattabbāti vohārakusalatāya evaṃ vadati. Pahūtajivhoti puthulajivho. Ninnāmayetanti nīhara etaṃ.
ពាក្យថា Ye me គឺ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលខ្ញុំ (បានឮ)។ ពាក្យថា Nārīsamānasavhayā (ដែលមានឈ្មោះស្មើដោយស្ត្រី) គឺ ឈ្មោះស្មើដោយស្ត្រី ជាឥត្ថីលិង្គ ដែលគេត្រូវហៅដោយឈ្មោះនោះ ទើបហៅថា Nārīsamānasavhayā គឺត្រូវហៅដោយឥត្ថីលិង្គ (គឺពាក្យថា ជិវ្ហា) គាត់ពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងវោហារ។ ពាក្យថា Pahūtajivho (មានអណ្ដាតវែង/ក្រាស់) គឺ មានអណ្ដាតធំទូលាយ។ ពាក្យថា Ninnāmayetaṃ (សូមទ្រង់លៀនអណ្ដាតនោះចេញមក) គឺ សូមបញ្ចេញអណ្ដាតនោះមក។

393. Kevalīti sakalaguṇasampanno.
៣៩៣. ពាក្យថា Kevalī គឺ អ្នកប្រកបដោយគុណទាំងពួង។

394. Paccabhāsīti ekappahārena pucchite aṭṭha pañhe byākaronto patiabhāsi. Yo vedīti yo vidati jānāti, yassa pubbenivāso pākaṭo. Saggāpāyañca passatīti dibbacakkhuñāṇaṃ kathitaṃ. Jātikkhayaṃ pattoti arahattaṃ patto. Abhiññā vositoti taṃ arahattaṃ abhijānitvā vosito vosānappatto. Munīti arahattañāṇamoneyyena samannāgato.
៣៩៤. ពាក្យថា Paccabhāsi (បានឆ្លើយតប) គឺ ព្រះអង្គកាលដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ៨ ខណៈដែលគេសួរតែម្ដង ក៏បានឆ្លើយតបវិញ។ ពាក្យថា Yo vedī (បុគ្គលណាដឹងច្បាស់) គឺ បុគ្គលណាដឹង ស្គាល់ គឺបុគ្គលដែលលំនៅមុន (បុព្វេនិវាស) ប្រាកដច្បាស់ដល់ខ្លួន។ ពាក្យថា Saggāpāyañca passati (និងឃើញឋានសួគ៌និងអបាយ) គឺ ទ្រង់សំដៅដល់ទិព្វចក្ខុញាណ។ ពាក្យថា Jātikkhayaṃ patto (ដល់នូវការអស់ទៅនៃជាតិ) គឺ ដល់នូវព្រះអរហត្ត។ ពាក្យថា Abhiññā vosito (ដឹងច្បាស់ហើយដល់នូវទីបំផុត) គឺ ដឹងច្បាស់នូវព្រះអរហត្តនោះហើយ ដល់នូវទីបំផុតនៃកិច្ច។ ពាក្យថា Munī (អ្នកប្រាជ្ញ) គឺ អ្នកប្រកបដោយមោនេយ្យធម៌ គឺព្រះអរហត្តមគ្គញាណ។

Visuddhanti paṇḍaraṃ. Muttaṃ rāgehīti kilesarāgehi muttaṃ. Pahīnajātimaraṇoti jātikkhayappattattā pahīnajātiko, jātipahāneneva pahīnamaraṇo. Brahmacariyassa kevalīti yaṃ brahmacariyassa kevalī sakalabhāvo, tena samannāgato, sakalacatumaggabrahmacariyavāsoti attho. Pāragū sabbadhammānanti sabbesaṃ lokiyalokuttaradhammānaṃ abhiññāya pāraṃ gato, sabbadhamme abhijānitvā ṭhitoti attho. Pāragūti vā ettāvatā pariññāpāragū pañcannaṃ khandhānaṃ, pahānapāragū sabbakilesānaṃ, bhāvanāpāragū catunnaṃ maggānaṃ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnanti ayamattho vutto. Puna sabbadhammānanti iminā abhiññāpāragū vuttoti. Buddho tādī pavuccatīti tādiso chahi [Pg.272] ākārehi pāraṃ gato sabbākārena catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhoti pavuccatīti.
ពាក្យថា Visuddhaṃ (ដ៏បរិសុទ្ធ) គឺ ផូរផង់ (សចិត្ដ)។ ពាក្យថា Muttaṃ rāgehi (រួចផុតចាករាគៈ) គឺ រួចផុតចាកកិលេសរាគៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Pahīnajātimaraṇo (មានជាតិនិងមរណៈលះបង់ហើយ) គឺ ព្រោះដល់នូវការអស់ទៅនៃជាតិ ទើបមានជាតិលះបង់ហើយ ព្រោះតែការលះបង់ជាតិបាន ទើបមានមរណៈលះបង់ហើយដែរ។ ពាក្យថា Brahmacariyassa kevalī (អ្នកគ្រប់គ្រាន់ក្នុងព្រហ្មចរិយៈ) គឺ ភាពគ្រប់គ្រាន់ទាំងស្រុងនៃព្រហ្មចរិយៈណា ព្រះអង្គប្រកបដោយភាពគ្រប់គ្រាន់នោះ សេចក្ដីថា មានការនៅគ្រប់គ្រាន់ក្នុងមគ្គព្រហ្មចរិយៈទាំង ៤ ទាំងស្រុង។ ពាក្យថា Pāragū sabbadhammānaṃ (អ្នកដល់ត្រើយនៃធម៌ទាំងពួង) គឺ ដល់នូវត្រើយនៃលោកិយធម៌និងលោកុត្តរធម៌ទាំងពួងដោយអភិញ្ញា សេចក្ដីថា ដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងពួងហើយស្ថិតនៅ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Pāragū (អ្នកដល់ត្រើយ) ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ការដល់ត្រើយនៃការកំណត់ដឹង (បរិញ្ញាបារគូ) ក្នុងខន្ធទាំង ៥, ដល់ត្រើយនៃការលះបង់ (បហានបារគូ) ក្នុងកិលេសទាំងពួង, ដល់ត្រើយនៃការចម្រើន (ភាវនាបារគូ) ក្នុងមគ្គទាំង ៤, ដល់ត្រើយនៃការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ (សច្ឆិកិរិយាបារគូ) ក្នុងនិរោធ, ដល់ត្រើយនៃការចូលសមាបត្តិ (សមាបត្តិបារគូ) ក្នុងសមាបត្តិទាំងពួង នេះជាសេចក្ដីដែលបានពោលទុក។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា Sabbadhammānaṃ នេះ ទ្រង់សំដៅដល់ការដល់ត្រើយដោយអភិញ្ញា (អភិញ្ញាបារគូ)។ ពាក្យថា Buddho tādī pavuccati (ព្រះពុទ្ធមានសភាពបែបនោះ គេតែងហៅថា) គឺ បុគ្គលមានសភាពបែបនោះ ដល់នូវត្រើយដោយអាការៈ ៦ យ៉ាង ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះដឹងច្បាស់នូវអរិយសច្ចទាំង ៤ ដោយគ្រប់អាការៈ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ព្រះពុទ្ធ។

Kiṃ pana ettāvatā sabbe pañhā vissajjitā hontīti? Āma vissajjitā, cittaṃ visuddhaṃ jānāti, muttaṃ rāgehīti iminā tāva bāhitapāpattā brāhmaṇoti paṭhamapañho vissajjito hoti. Pāragūti iminā vedehi gatattā vedagūti dutiyapañho vissajjito hoti. Pubbenivāsantiādīhi imāsaṃ tissannaṃ vijjānaṃ atthitāya tevijjoti tatiyapañho vissajjito hoti. Muttaṃ rāgehi sabbasoti imināva nissaṭattā pāpadhammānaṃ sottiyoti catutthapañho vissajjito hoti. Jātikkhayaṃ pattoti iminā pana arahattasseva vuttattā pañcamapañho vissajjito hoti. Vositoti ca brahmacariyassa kevalīti ca imehi chaṭṭhapañho vissajjito hoti. Abhiññā vosito munīti iminā sattamapañho vissajjito hoti. Pāragū sabbadhammānaṃ, buddho tādī pavuccatīti iminā aṭṭhamapañho vissajjito hoti.
សួរថា ចុះប្រស្នាទាំងអស់ ត្រូវបានដោះស្រាយរួចរាល់ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះឬ? ឆ្លើយថា អើ! បានដោះស្រាយរួចហើយ គឺដោយពាក្យថា Cittaṃ visuddhaṃ jānāti, muttaṃ rāgehi នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ១ ថា Brāhmaṇo (ព្រាហ្មណ៍) ព្រោះមានបាបបន្សាត់ចោលហើយ។ ដោយពាក្យថា Pāragū នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ២ ថា Vedagū (អ្នកដល់នូវវេទ) ព្រោះដល់ត្រើយដោយមគ្គញាណទាំងឡាយ។ ដោយពាក្យថា Pubbenivāsaṃ ជាដើមនេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៣ ថា Tevijjo (អ្នកមានវិជ្ជា ៣) ព្រោះមានវិជ្ជាទាំង ៣ នេះ។ ដោយពាក្យថា Muttaṃ rāgehi sabbaso នេះឯង ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៤ ថា Sottiyo (អ្នកមានសោត្ថិភាព) ព្រោះរំលងផុតចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ចំណែកដោយពាក្យថា Jātikkhayaṃ patto នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៥ ព្រោះសំដៅដល់ព្រះអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ។ ដោយពាក្យថា Vosito និងពាក្យថា Brahmacariyassa kevalī ទាំងពីរម៉ាត់នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៦។ ដោយពាក្យថា Abhiññā vosito munī នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៧។ ដោយពាក្យថា Pāragū sabbadhammānaṃ, buddho tādī pavuccati នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៨។

395. Dānakathantiādīni heṭṭhā sutte vitthāritāneva. Paccapādīti paṭipajji. Dhammassānudhammanti imasmiṃ sutte dhammo nāma arahattamaggo, anudhammo nāma heṭṭhimā tayo maggā tīṇi ca sāmaññaphalāni, tāni paṭipāṭiyā paṭilabhīti attho. Na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesīti mañca dhammakāraṇā na kilamesi, na punappunaṃ kathāpesīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Tattha parinibbāyīti pana padena desanāya arahatteneva kūṭaṃ gahitanti.
៣៩៥. ពាក្យមានជាដើមថា Dānakathaṃ ត្រូវបានពិស្ដាររួចហើយក្នុងសូត្រខាងក្រោម។ ពាក្យថា Paccapādi គឺ បានប្រតិបត្តិហើយ។ ពាក្យថា Dhammassānudhammaṃ ក្នុងសូត្រនេះ ពាក្យថា ធម៌ (Dhammo) បានដល់ ព្រះអរហត្តមគ្គ, ពាក្យថា ធម៌ដ៏សមគួរ (Anudhammo) បានដល់ មគ្គថ្នាក់ទាប ៣ និងសាមញ្ញផលថ្នាក់ទាប ៣ សេចក្ដីថា បានសម្រេចធម៌ទាំងនោះតាមលំដាប់។ ពាក្យថា Na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ viheseti គឺ មានន័យថា មិនបានធ្វើឲ្យតថាគតលំបាក មិនបានធ្វើឲ្យតថាគតសម្ដែងធម៌ដដែលៗ ព្រោះតែហេតុនៃធម៌ឡើយ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ ងាយយល់គ្រប់កន្លែង។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា Tattha parinibbāyī នេះ ព្រះធម៌ទេសនាត្រូវបានលើកឡើងដល់កំពូលដោយព្រះអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Brahmāyusuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការអធិប្បាយសូត្រ ឈ្មោះ ព្រហ្មាយុសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

2. Selasuttavaṇṇanā
២. ការអធិប្បាយសូត្រ ឈ្មោះ សេលសូត្រ

396. Evaṃ me sutanti selasuttaṃ. Tattha aṅguttarāpesūtiādi potaliyasutte vitthāritameva. Aḍḍhateḷasehīti aḍḍhena teḷasehi, dvādasahi [Pg.273] satehi paññāsāya ca bhikkhūhi saddhinti vuttaṃ hoti. Te pana sāvakasannipāte sannipatitā bhikkhūyeva sabbe ehibhikkhupabbajjāya pabbajitā khīṇāsavā. Keṇiyoti tassa nāmaṃ, jaṭiloti tāpaso. So kira brāhmaṇamahāsālo, dhanarakkhaṇatthāya pana tāpasapabbajjaṃ samādāya rañño paṇṇākāraṃ datvā bhūmibhāgaṃ gahetvā tattha assamaṃ kāretvā vasati pañcahi sakaṭasatehi vaṇijjaṃ payojetvā kulasahassassa nissayo hutvā, assamepi cassa eko tālarukkho divase divase ekaṃ sovaṇṇamayaṃ tālaphalaṃ muñcatīti vadanti. So divā kāsāyāni dhāreti, jaṭā ca bandhati, rattiṃ kāmasampattiṃ anubhavati. Dhammiyā kathāyāti pānakānisaṃsapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya. Ayañhi keṇiyo tucchahattho bhagavato dassanāya gantuṃ lajjāyamāno – ‘‘vikālabhojanā viratānampi pānakaṃ kappatī’’ti cintetvā susaṅkhatabadarapānaṃ pañcahi kājasatehi gāhāpetvā agamāsi. Evaṃ gatabhāvo cassa – ‘‘atha kho keṇiyassa jaṭilassa etadahosi kiṃ nu kho ahaṃ samaṇassa gotamassa harāpeyya’’nti bhesajjakkhandhake (mahāva. 300) pāḷiāruḷhoyeva.
៣៩៦. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ ជាដើម គឺ សេលសូត្រ។ ក្នុងសេលសូត្រនោះ ពាក្យថា Aṅguttarāpesu ជាដើម ត្រូវបានពិស្ដាររួចហើយក្នុងបោតលិយសូត្រ។ ពាក្យថា Aḍḍhateḷasehi គឺ ដោយពាក់កណ្ដាលនៃ ១៣ រយ គឺមានន័យថា ជាមួយភិក្ខុ ១២ រយ និង ៥០ អង្គ (១២៥០ អង្គ)។ ភិក្ខុទាំងនោះ សុទ្ធតែជាភិក្ខុដែលប្រជុំគ្នាក្នុងសាវកសន្និបាត ជាអ្នកបួសដោយឯហិភិក្ខុឧបសម្បទា និងជាព្រះខីណាស្រពទាំងអស់។ ពាក្យថា Keṇiyo គឺជាឈ្មោះរបស់គាត់, ពាក្យថា Jaṭilo គឺតាបស។ ឮថា គាត់ជាព្រាហ្មណ៍មហាសាល ប៉ុន្តែដើម្បីរក្សាទ្រព្យសម្បត្តិ ទើបកាន់យកតាបសបព្វជ្ជា ថ្វាយតង្វាយដល់ព្រះរាជា រួចកាន់កាប់ចំណែកដី សង់អាស្រមរស់នៅក្នុងទីនោះ ធ្វើជំនួញដោយរទេះ ៥០០ គ្រឿង ជាទីពឹងពាក់នៃត្រកូលមួយពាន់ ម្យ៉ាងទៀត គេនិយាយថា នៅក្នុងអាស្រមរបស់គាត់ មានដើមត្នោតមួយដើម រមែងជ្រុះផ្លែត្នោតមាសមួយរាល់ៗថ្ងៃ។ គាត់ទ្រទ្រង់សំពត់កាសាយៈ និងចងជដាក្នុងវេលាថ្ងៃ តែសោយសុខក្នុងកាមគុណក្នុងវេលាយប់។ ពាក្យថា Dhammiyā kathāya គឺ ដោយធម៌កថាដែលទាក់ទងនឹងអានិសង្សនៃទឹកបាណៈ។ ព្រោះថា កេណិយតាបសនេះ ខ្មាសអៀនក្នុងការទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយដៃទទេ ទើបគិតថា «ទឹកបាណៈ រមែងគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីតែលោកដែលវៀរចាកវិកាលភោជន» រួចហើយក៏បញ្ជាឲ្យគេយកទឹកផ្លែពុទ្រាដែលផ្សំយ៉ាងល្អ ចំនួន ៥០០ អម្រែក ដើរទៅ។ ដំណើរទៅរបស់គាត់យ៉ាងនេះ មានប្រាកដក្នុងភេសជ្ជក្ខន្ធកៈ (មហាវគ្គ) ថា «លំដាប់នោះ កេណិយជដិល មានសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា តើអាត្មាអញគួរឲ្យគេនាំយកអ្វីទៅថ្វាយព្រះសមណគោតមហ្ន៎» ដូច្នេះឯង។

Dutiyampi kho bhagavāti kasmā punappunaṃ paṭikkhipi? Titthiyānaṃ paṭikkhepapasannatāya, akāraṇametaṃ, natthi buddhānaṃ paccayahetu evarūpaṃ kohaññaṃ. Ayaṃ pana aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni disvā ettakānaṃyeva bhikkhaṃ paṭiyādessati, sveva selo tīhi purisasatehi saddhiṃ pabbajissati. Ayuttaṃ kho pana navake aññato pesetvā imeheva saddhiṃ gantuṃ, ime vā aññato pesetvā navakehi saddhiṃ gantuṃ. Athāpi sabbe gahetvā gamissāmi, bhikkhāhāro nappahossati. Tato bhikkhūsu piṇḍāya carantesu manussā ujjhāyissanti – ‘‘cirassāpi keṇiyo samaṇaṃ gotamaṃ nimantetvā yāpanamattaṃ dātuṃ nāsakkhī’’ti, sayampi vippaṭisārī bhavissati. Paṭikkhepe pana kate ‘‘samaṇo gotamo punappunaṃ ‘tvañca brāhmaṇesu abhippasanno’ti brāhmaṇānaṃ nāmaṃ gaṇhātī’’ti cintetvā brāhmaṇepi nimantetukāmo bhavissati, tato brāhmaṇe pāṭiyekkaṃ nimantessati[Pg.274], te tena nimantitā bhikkhū hutvā bhuñjissanti. Evamassa saddhā anurakkhitā bhavissatīti punappunaṃ paṭikkhipi. Kiñcāpi kho, bhoti iminā idaṃ dīpeti, – ‘‘bho gotama, kiṃ jātaṃ yadi ahaṃ brāhmaṇesu abhippasanno, adhivāsetu bhavaṃ gotamo, ahaṃ brāhmaṇānampi dātuṃ sakkomi tumhākampī’’ti.
ពាក្យថា Dutiyampi kho bhagavā (សូម្បីលើកទីពីរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ...) គឺ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់បដិសេធរឿយៗ? ព្រោះដើម្បីឲ្យពួកតិរ្ថិយជ្រះថ្លាក្នុងការបដិសេធនោះ តែហេតុនេះមិនមែនជាហេតុពិតឡើយ ព្រោះការកុហកបោកប្រាស់បែបនេះ ព្រោះតែបច្ច័យ មិនមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ។ ប៉ុន្តែ កេណិយតាបសនេះ កាលបើឃើញភិក្ខុ ១២៥០ អង្គ ក៏នឹងរៀបចំចង្ហាន់សម្រាប់ភិក្ខុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង ចំណែកឯសេលព្រាហ្មណ៍ នឹងបួសជាមួយបុរស ៣០០ នាក់ក្នុងថ្ងៃស្អែក។ ការចាត់ចែងឲ្យភិក្ខុថ្មីទៅកាន់ទីដទៃ ហើយយាងទៅជាមួយតែភិក្ខុចាស់ទាំងនេះ ក៏មិនសមគួរ ឬចាត់ចែងភិក្ខុចាស់ទាំងនេះទៅកាន់ទីដទៃ ហើយយាងទៅជាមួយតែភិក្ខុថ្មី ក៏មិនសមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត បើតថាគតនាំទៅទាំងអស់ ចង្ហាន់នឹងមិនគ្រាន់ឡើយ។ កាលបើភិក្ខុទាំងឡាយដើរត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត មនុស្សទាំងឡាយនឹងតិះដៀលថា «កេណិយតាបស និមន្តព្រះសមណគោតមអស់កាលយូរណាស់មកហើយ តែមិនអាចប្រគេនចង្ហាន់សូម្បីត្រឹមតែឲ្យគ្រាន់រស់នៅបានឡើយ» សូម្បីខ្លួនគាត់ផ្ទាល់ ក៏នឹងមានសេចក្ដីក្តៅក្រហាយចិត្តដែរ។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានការបដិសេធហើយ គាត់នឹងគិតថា «ព្រះសមណគោតម ទ្រង់ពោលឈ្មោះរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍រឿយៗថា អ្នកឯងជាអ្នកជ្រះថ្លាក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍» គាត់ក៏នឹងចង់និមន្តពួកព្រាហ្មណ៍ដែរ លំដាប់នោះ គាត់នឹងនិមន្តពួកព្រាហ្មណ៍ដោយឡែក ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះដែលគាត់និមន្តហើយ នឹងបួសជាភិក្ខុហើយឆាន់ចង្ហាន់នោះ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ សទ្ធារបស់គាត់នឹងត្រូវបានរក្សាទុក ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់បដិសេធរឿយៗ។ ពាក្យថា Kiñcāpi kho, bho នេះ ទ្រង់បង្ហាញសេចក្ដីនេះថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទោះបីខ្ញុំព្រះករុណាជ្រះថ្លាក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍ ក៏តើមានរឿងអ្វីកើតឡើង សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើនទទួលចុះ ខ្ញុំព្រះករុណាអាចប្រគេនដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ផង ដល់ព្រះអង្គផងបាន»។

Kāyaveyyāvaṭikanti kāyaveyyāvaccaṃ. Maṇḍalamāḷanti dussamaṇḍapaṃ.
ពាក្យថា Kāyaveyyāvaṭikaṃ គឺ ការខ្វល់ខ្វាយដោយកាយ (ការជួយធ្វើកិច្ចការដោយកាយ)។ ពាក្យថា Maṇḍalamāḷaṃ គឺ មណ្ឌបដែលធ្វើដោយសំពត់ (រោងរង្វង់)។

397. Āvāhoti kaññāgahaṇaṃ. Vivāhoti kaññādānaṃ. So me nimantitoti so mayā nimantito. Atha brāhmaṇo paripakkopanissayattā buddhasaddaṃ sutvāva amatenevābhisitto pasādaṃ āvikaronto buddhoti, bho keṇiya, vadesīti āha. Keṇiyo yathābhūtaṃ ācikkhanto buddhoti, bho sela, vadāmīti āha. Tato naṃ punapi daḷhīkaraṇatthaṃ pucchi, itaropi tatheva ārocesi.
៣៩៧. ពាក្យថា Āvāho បានដល់ ការទទួលយកនាងកញ្ញា (ការរៀបការនាំកូនស្រីចូល)។ ពាក្យថា Vivāho បានដល់ ការប្រគល់នាងកញ្ញាឱ្យ (ការរៀបការបញ្ជូនកូនស្រីចេញ)។ ពាក្យថា So me nimantito បានសេចក្តីថា ព្រះសមណគោតមនោះ គឺខ្ញុំបាននិមន្តហើយ។ គ្រានោះឯង សេលព្រាហ្មណ៍ ព្រោះមានឧបនិស្ស័យទុំជោរហើយ លុះបានឮពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ» ប៉ុណ្ណោះ ក៏មានសេចក្តីជ្រះថ្លាប្រាកដឡើង ហាក់ដូចជាត្រូវស្រោចស្រពដោយទឹកអម្រឹត ហើយបានសួរថា «បពិត្រកេណិយៈដ៏ចម្រើន លោកពោលថា ព្រះពុទ្ធ ដូច្នេះឬ?»។ កេណិយជតី កាលនឹងប្រាប់តាមសេចក្តីពិត ក៏ពោលថា «បពិត្រសេលៈដ៏ចម្រើន ខ្ញុំពោលថា ព្រះពុទ្ធ ដូច្នេះមែន»។ លំដាប់នោះ សេលព្រាហ្មណ៍បានសួរកេណិយជតីនោះម្តងទៀត ដើម្បីឱ្យរឹងរឹតតែច្បាស់លាស់ ទោះបីកេណិយជតីនោះ ក៏បានប្រាប់យ៉ាងនោះដូចគ្នាដែរ។

398. Athassa kappasatasahassehipi buddhasaddasseva dullabhabhāvaṃ sampassato. Etadahosīti. Etaṃ ‘‘ghosopi kho’’tiādi ahosi. Nīlavanarājīti nīlavaṇṇarukkhapanti. Pade padanti padappamāṇe padaṃ. Accāsanne hi atidūre vā pāde nikkhipamāne saddo uṭṭhāti, taṃ paṭisedhento evamāha. Sīhāva ekacarāti gaṇavāsī sīho sīhapotakādīhi saddhiṃ pamādaṃ āpajjati, ekacaro appamatto hoti. Iti appamādavihāraṃ dassento ekacarasīhena opammaṃ karoti. Mā me bhontoti ācāraṃ sikkhāpento āha. Ayañhettha adhippāyo – sace tumhe kathāvāraṃ alabhitvā mama kathāya antare kathaṃ pavesessatha, ‘‘antevāsike sikkhāpetuṃ nāsakkhī’’ti mayhaṃ garahā uppajjissati, tasmā okāsaṃ passitvā manteyyāthāti. No ca kho naṃ jānāmīti vipassīpi bodhisatto caturāsītisahassattherapabbajitaparivāro satta māsāni bodhisattacārikaṃ cari, buddhuppādakālo viya ahosi. Amhākampi bodhisatto chabbassāni bodhisattacārikaṃ cari. Evaṃ paripuṇṇasarīralakkhaṇehi samannāgatāpi buddhā na honti. Tasmā brāhmaṇo ‘‘no ca kho naṃ jānāmī’’ti āha.
៣៩៨. គ្រានោះ សេលព្រាហ្មណ៍នោះ កាលសម្លឹងឃើញថាសូម្បីក្នុងសែនកប្ប ក៏ការបានឮពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ» នេះ ជាសេចក្តីក្រក្រើនក្រៃលែង។ ពាក្យថា Etadahosi បានសេចក្តីថា គំនិតនេះថា «សូម្បីតែសំឡេង (ល្បីខ្ចរខ្ចាយ)» ជាដើម ក៏បានកើតមានឡើង។ ពាក្យថា Nīlavanarājī បានដល់ ជួរព្រៃឈើមានពណ៌ខៀវស្រងាត់។ ពាក្យថា Pade padaṃ បានដល់ ជំហានក្នុងទីមានប្រមាណនៃជំហានជើង។ ព្រោះថា កាលបើឈានជើងជិតពេក ឬឆ្ងាយពេក សំឡេងជើងរមែងលាន់ឡើង ព្រាហ្មណ៍កាលនឹងហាមឃាត់នូវសំឡេងនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sīhāva ekacarā បានសេចក្តីថា សីហៈដែលរស់នៅជាហ្វូង តែងដល់នូវសេចក្តីប្រមាទជាមួយនឹងកូនសីហៈជាដើម ចំណែកសីហៈដែលត្រេចទៅតែម្នាក់ឯង រមែងជាសត្វមិនប្រមាទឡើយ។ សេលព្រាហ្មណ៍ កាលនឹងបង្ហាញនូវការរស់នៅដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ យ៉ាងនេះ ទើបធ្វើសេចក្តីឧបមាដោយសីហៈត្រេចទៅតែម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា Mā me bhonto ព្រាហ្មណ៍ពោលដើម្បីបង្ហាត់បង្រៀននូវមារយាទ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងពាក្យនេះមានដូចតទៅ៖ ប្រសិនបើអ្នករាល់គ្នា មិនទាន់បានវារៈនិយាយ ហើយមកនិយាយកាត់ពាក់កណ្តាលសម្តីរបស់ខ្ញុំ សេចក្តីតិះដៀលនឹងកើតមានដល់ខ្ញុំថា «គ្រូមិនអាចបង្ហាត់បង្រៀនពួកសិស្សបានឡើយ» ហេតុនោះ អ្នករាល់គ្នាត្រូវមើលឱកាសសិន សឹមនិយាយគ្នា។ ពាក្យថា No ca kho naṃ jānāmi បានសេចក្តីថា សូម្បីតែព្រះវិបស្សីពោធិសត្វ មានព្រះខីណាសព ៨៤,០០០ អង្គជាបរិវារ បានត្រេចទៅកាន់ពោធិសត្វចារិកអស់រយៈពេល ៧ ខែ ក៏មានសភាពដូចជាកាលដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងដែរ។ សូម្បីតែព្រះពោធិសត្វរបស់យើង ក៏បានត្រេចទៅកាន់ពោធិសត្វចារិកអស់រយៈពេល ៦ ឆ្នាំដែរ។ ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយ ទោះបីជាប្រកបដោយព្រះរូបកាយមានលក្ខណៈបរិបូណ៌យ៉ាងនេះ ក៏មិនទាន់ឈ្មោះថាជាព្រះពុទ្ធឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រាហ្មណ៍ទើបពោលថា «ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនទាន់ស្គាល់ព្រះអង្គច្បាស់ឡើយ»។

399. Paripuṇṇakāyoti [Pg.275] lakkhaṇehi paripuṇṇatāya ahīnaṅgatāya ca paripuṇṇasarīro. Surucīti sundarasarīrappabho. Sujātoti ārohapariṇāhasampattiyā saṇṭhānasampattiyā ca sunibbatto. Cārudassanoti sucirampi passantānaṃ atittijanako manoharadassano. Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇasadisavaṇṇo. Susukkadāṭhoti suṭṭhu sukkadāṭho. Mahāpurisalakkhaṇāti paṭhamaṃ vuttabyañjanāneva vacanantarena nigamento āha.
៣៩៩. ពាក្យថា Paripuṇṇakāyo បានសេចក្តីថា មានព្រះវរកាយបរិបូណ៌ ព្រោះតែភាពបរិបូណ៌ដោយលក្ខណៈទាំងឡាយ និងព្រោះមិនមានអវយវៈណាមួយខ្វះខាត។ ពាក្យថា Suruci បានដល់ មានព្រះឆព្វណ្ណរង្សីនៃព្រះវរកាយដ៏ល្អប្រណីត។ ពាក្យថា Sujāto បានសេចក្តីថា ទ្រង់កើតឡើងល្អហើយ ដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃកម្ពស់និងទំហំ និងដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃទ្រង់ទ្រាយ។ ពាក្យថា Cārudassano បានសេចក្តីថា មានព្រះរូបឆោមគួរជាទីទស្សនាដ៏ជក់ចិត្ត ទោះបីអ្នកទាំងឡាយមើលអស់កាលដ៏យូរ ក៏មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ឡើយ។ ពាក្យថា Suvaṇṇavaṇṇo បានដល់ មានព្រះវណ្ណៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងពណ៌មាស។ ពាក្យថា Susukkadāṭho បានដល់ មានព្រះទាឋា (ចង្កូម) ដ៏សស្ងាត់ល្អក្រៃលែង។ ពាក្យថា Mahāpurisalakkhaṇā គឺសេលព្រាហ្មណ៍ កាលនឹងសន្និដ្ឋាននូវលក្ខណៈនៃមហាបុរសទាំងឡាយដែលបានពោលហើយខាងដើម ដោយពាក្យដទៃទៀត ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

Idāni tesu lakkhaṇesu attano cittarucitāni gahetvā thomento pasannanettotiādimāha. Bhagavā hi pañcavaṇṇapasādasampattiyā pasannanetto, puṇṇacandasadisamukhatāya sumukho, ārohapariṇāhasampattiyā brahā, brahmujugattatāya uju, jutimantatāya patāpavā. Yampi cettha pubbe vuttaṃ, taṃ ‘‘majjhe samaṇasaṅghassā’’ti iminā pariyāyena thomayatā puna vuttaṃ. Ediso hi evaṃ virocati. Uttaragāthāyapi eseva nayo. Uttamavaṇṇīnoti uttamavaṇṇasampannassa. Rathesabhoti uttamasārathi. Jambusaṇḍassāti jambudīpassa. Pākaṭena issariyaṃ issaro hoti.
ឥឡូវនេះ សេលព្រាហ្មណ៍ កាលនឹងជ្រើសរើសយកលក្ខណៈទាំងឡាយដែលជាទីពេញចិត្តរបស់ខ្លួន ក្នុងបណ្តាលក្ខណៈទាំងនោះមកសរសើរ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា Pasannanetto។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានព្រះនេត្រស្រស់ថ្លា ដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃប្រាសាទភ្នែកមានពណ៌ ៥ ប្រការ, មានព្រះភក្ត្រល្អ ព្រោះមានព្រះភក្ត្រប្រហាក់ប្រហែលនឹងព្រះចន្ទពេញវង់, ទ្រង់ខ្ពស់ធំ ព្រោះសេចក្តីបរិបូណ៌នៃកម្ពស់និងទំហំ, ទ្រង់ត្រង់ ព្រោះមានព្រះវរកាយត្រង់ដូចជាព្រះព្រហ្ម, ទ្រង់មានតេជះ ព្រោះមានព្រះរស្មីដ៏រុងរឿង។ សូម្បីតែពាក្យណាដែលបានពោលហើយខាងដើមក្នុងទីនេះ ព្រាហ្មណ៍កាលនឹងសរសើរដោយបរិយាយនេះថា «ក្នុងកណ្តាលនៃសមណសង្ឃ» ទើបពោលម្តងទៀត។ ព្រោះថា ព្រះអង្គដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ រមែងរុងរឿងយ៉ាងនេះឯង។ សូម្បីក្នុងគាថាខាងចុង ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Uttamavaṇṇī បានដល់ ព្រះអង្គដ៏បរិបូណ៌ដោយវណ្ណៈដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា Rathesabho បានដល់ នាយសារថីដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា Jambusaṇḍassa បានដល់ ជម្ពូទ្វីប។ ព្រាហ្មណ៍សរសើរនូវភាពជាធំ ដោយជម្ពូទ្វីបដ៏ល្បីល្បាញ គឺទ្រង់ជាម្ចាស់ផែនដី។

Khattiyāti jātikhattiyā. Bhogīti bhogiyā. Rājānoti ye keci rajjaṃ kārentā. Rājābhirājāti rājūnaṃ pūjanīyo, adhirājā hutvā, cakkavattīti adhippāyo. Manujindoti manussādhipati paramissaro hutvā.
ពាក្យថា Khattiyā បានដល់ ពួកក្សត្រដោយជាតិ។ ពាក្យថា Bhogī បានដល់ ពួកស្តេចមានភោគសម្បត្តិ។ ពាក្យថា Rājāno បានដល់ ជនទាំងឡាយណាដែលសោយរាជ្យ។ ពាក្យថា Rājābhirājā មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ជាទីគោរពបូជានៃស្តេចទាំងឡាយ គឺបានជាអធិរាជ ជាព្រះរាជាចក្រពត្តិ។ ពាក្យថា Manujindo បានសេចក្តីថា ជាធំជាងមនុស្ស គឺបានជាកំពូលនៃអ្នកមានអំណាច។

Evaṃ vutte bhagavā – ‘‘ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā, te sakavaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī’’ti imaṃ selassa manorathaṃ pūrento rājāhamasmītiādimāha. Tatrāyamadhippāyo – yaṃ maṃ tvaṃ sela ‘‘rājā arahasi bhavitu’’nti yācasi, ettha appossukko hoti rājāhamasmi. Sati ca rājatte yathā añño rājā yojanasataṃ vā anusāsati yojanasahassaṃ vā, cakkavattī hutvāpi catudīpapariyantamattaṃ vā, nāhamevaṃ paricchinnavisayo, ahañhi dhammarājā anuttaro bhavaggato avīcipariyantaṃ katvā tiriyaṃ appamāṇalokadhātuyo anusāsāmi. Yāvatā [Pg.276] hi apadadvipadādibhedā sattā, ahaṃ tesaṃ aggo. Na hi me koci sīlena vā…pe… vimuttiñāṇadassanena vā paṭibhāgo atthi, svāhaṃ evaṃ dhammarājā anuttaro anuttareneva catusatipaṭṭhānādibhedena dhammena cakkaṃ vattemi. Idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathāti āṇācakkaṃ, idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccantiādinā pariyattidhammena dhammacakkameva vā. Cakkaṃ appaṭivattiyanti yaṃ cakkaṃ appaṭivattiyaṃ hoti samaṇena vā…pe… kenaci vā lokasminti.
កាលបើព្រាហ្មណ៍ពោលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងបំពេញបំណងរបស់សេលព្រាហ្មណ៍ថា «ព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយណា ទ្រង់តែងសម្តែងព្រះអង្គឱ្យប្រាកដឡើង កាលបើគេពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះអង្គ» ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា Rājāhamasmi (តថាគតជាស្តេច)។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងពាក្យនោះមានដូចតទៅ៖ ម្នាលសេលៈ សេចក្តីណាដែលអ្នកពោលអង្វរតថាគតថា «ព្រះអង្គគួរជាស្តេច» នោះ ចូរអ្នកកុំខ្វល់ខ្វាយឡើយ តថាគតជាស្តេចពិតមែន។ កាលបើភាពជាស្តេចមានពិត ដូចជាស្តេចដទៃសោយរាជ្យគ្រប់គ្រងដែនដីមួយរយយោជន៍ក្តី មួយពាន់យោជន៍ក្តី ឬសូម្បីជាព្រះរាជាចក្រពត្តិសោយរាជ្យត្រឹមតែមានទ្វីបទាំងបួនជាទីបំផុតក្តី ប៉ុន្តែតថាគតមិនមែនមានដែនដីកំណត់ត្រឹមប៉ុណ្ណោះឡើយ ព្រោះថាតថាគតជាស្តេចធម៌ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ តែងគ្រប់គ្រងដឹកនាំលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន ទាំងទទឹង ទាំងបណ្តោយ ដោយធ្វើទីបំផុតចាប់តាំងពីភវគ្គព្រហ្មរហូតដល់អវីចិមហានរក។ ព្រោះថា ពួកសត្វមានប្រមាណប៉ុន្មាន ដែលប្លែកគ្នាដោយសត្វឥតជើង សត្វមានជើងពីរជាដើម តថាគតជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរជាងសត្វទាំងនោះ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាមួយដែលស្មើនឹងតថាគត ដោយសីលក្តី... ដោយវិមុត្តិញាណទស្សនៈក្តី មិនមានឡើយ តថាគតនោះ ជាស្តេចធម៌ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់យ៉ាងនេះ តែងញ៉ាំងចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយធម៌ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ ដែលប្លែកគ្នាដោយសតិបដ្ឋាន ៤ ជាដើម។ ពាក្យថា «អ្នករាល់គ្នាចូរលះបង់នូវអកុសលធម៌នេះ ចូរចូលទៅជិតសម្រេចសម្រាន្តនៅដោយកុសលធម៌នេះចុះ» នេះជាអាណាចក្រ (ចក្រគឺព្រះបរមរាជអាជ្ញា) ឬមួយក៏អាណាចក្រដោយបរិយត្តិធម៌ ដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាទុក្ខអរិយសច្ច» គឺធម្មចក្រនោះឯង។ ពាក្យថា Cakkaṃ appaṭivattiyaṃ បានសេចក្តីថា ចក្រណាដែលសមណៈក្តី... ឬបុគ្គលណាមួយក្នុងលោកក្តី មិនអាចឱ្យបង្វិលត្រឡប់មកវិញបានឡើយ។

Evaṃ attānaṃ āvikarontaṃ bhagavantaṃ disvā pītisomanassajāto selo puna daḷhīkaraṇatthaṃ sambuddho paṭijānāsīti gāthādvayamāha. Tattha ko nu senāpatīti rañño bhoto dhammena pavattitassa cakkassa anupavattako senāpati ko nūti pucchi.
សេលព្រាហ្មណ៍ លុះបានឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងព្រះអង្គឱ្យប្រាកដយ៉ាងនេះហើយ ក៏មានសេចក្តីត្រេកអរនិងសោមនស្សកើតឡើង ដើម្បីចង់ឱ្យរឹងរឹតតែច្បាស់លាស់ ទើបពោលនូវគាថាពីរ ដែលមានពាក្យថា Sambuddho paṭijānāsi ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Ko nu senāpati ព្រាហ្មណ៍សួរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះរាជាទ្រង់ញ៉ាំងចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយធម៌ តើនរណាជាសេនាបតី (មេទ័ព) របស់ព្រះអង្គ ដែលជាអ្នកបង្វិលចក្រតាម?»។

Tena ca samayena bhagavato dakkhiṇapasse āyasmā sāriputto nisinno hoti suvaṇṇapuñjo viya siriyā sobhamāno, taṃ dassento bhagavā mayā pavattitanti gāthamāha. Tattha anujāto tathāgatanti tathāgataṃ hetuṃ anujāto, tathāgatena hetunā jātoti attho. Apica avajāto anujāto atijātoti tayo vuttā. Tesu avajāto dussīlo, so tathāgatassa putto nāma na hoti. Atijāto nāma pitarā uttaritaro, tādisopi tathāgatassa putto natthi. Tathāgatassa pana eko anujātova putto hoti, taṃ dassento evamāha.
សម័យនោះឯង ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ អង្គុយនៅខាងស្តាំនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ស្អាងរុងរឿងដោយសិរី ហាក់ដូចជាគំនរមាស ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងចង្អុលបង្ហាញនូវព្រះសារីបុត្តនោះ ទើបត្រាស់គាថាថា Mayā pavattitaṃ (ចក្រដែលតថាគតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ)។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Anujāto tathāgataṃ បានសេចក្តីថា កើតតាមព្រះតថាគតជាហេតុ គឺកើតឡើងដោយសារព្រះតថាគតជាហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត បុត្រ ៣ ប្រភេទ គឺ អវជាតបុត្រ អនុជាតបុត្រ និងអតិជាតបុត្រ ដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។ ក្នុងបណ្តាបុត្រទាំង ៣ នោះ អវជាតបុត្រ គឺបុគ្គលទ្រុស្តសីល បុគ្គលនោះមិនឈ្មោះថាជាបុត្ររបស់ព្រះតថាគតឡើយ។ ចំណែកអតិជាតបុត្រ គឺបុត្រដែលប្រសើរលើសលប់ជាងឪពុក សូម្បីបុត្របែបនោះ ក៏មិនមានដល់ព្រះតថាគតដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះតថាគតមានតែបុត្រប្រភេទតែមួយគត់ គឺអនុជាតបុត្រ (បុត្រកើតតាម) ព្រះអង្គកាលនឹងចង្អុលបង្ហាញនូវអនុជាតបុត្រនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។

Evaṃ ‘‘ko nu senāpatī’’ti pañhaṃ byākaritvā yaṃ selo āha ‘‘sambuddho paṭijānāsī’’ti, tatra naṃ nikkaṅkhaṃ kātukāmo ‘‘nāhaṃ paṭiññāmatteneva paṭijānāmi, apicāhaṃ iminā kāraṇena buddho’’ti ñāpetuṃ abhiññeyyanti gāthamāha. Tatra abhiññeyyanti vijjā ca vimutti ca. Bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ. Pahātabbaṃ samudayasaccaṃ. Hetuvacanena pana phalasiddhito tesaṃ phalāni nirodhasaccadukkhasaccānipi vuttāneva honti. Evaṃ sacchikātabbaṃ sacchikataṃ pariññātabbaṃ pariññātanti idampettha saṅgahitanti catusaccabhāvanāphalañca vimuttiñca dassento ‘‘bujjhitabbaṃ bujjhitvā buddho jātosmī’’ti yuttahetunā buddhabhāvaṃ sādheti.
ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់ដោះស្រាយប្រស្នាថា «តើនរណាជាសេនាបតី?» យ៉ាងនេះហើយ ចំពោះពាក្យដែលសេលព្រាហ្មណ៍ពោលថា «ព្រះអង្គប្តេជ្ញាថាជាព្រះសម្ពុទ្ធ» នោះ ព្រះអង្គកាលនឹងធ្វើឱ្យព្រាហ្មណ៍នោះអស់សេចក្តីសង្ស័យ ដើម្បីឱ្យដឹងថា «តថាគតមិនមែនប្តេជ្ញាត្រឹមតែពាក្យសន្យាប៉ុណ្ណោះឡើយ តែតថាគតជាព្រះពុទ្ធដោយហេតុនេះ» ទើបត្រាស់គាថាថា Abhiññeyyaṃ (ធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់)។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Abhiññeyyaṃ បានដល់ វិជ្ជា និងវិមុត្តិ។ ធម៌ដែលគួរចម្រើន (Bhāvetabbaṃ) បានដល់ មគ្គសច្ចៈ។ ធម៌ដែលគួរលះបង់ (Pahātabbaṃ) បានដល់ សមុទយសច្ចៈ។ ប៉ុន្តែ ដោយការត្រាស់សម្តែងនូវហេតុ ព្រោះតែការសម្រេចនូវផល ផលទាំងឡាយនៃសច្ចៈទាំងនោះ គឺនិរោធសច្ចៈ និងទុក្ខសច្ចៈ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់សម្តែងហើយដូចគ្នា។ យ៉ាងនេះ ពាក្យថា «ធម៌ដែលគួរធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ តថាគតបានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ហើយ ធម៌ដែលគួរកំណត់ដឹង តថាគតបានកំណត់ដឹងហើយ» នេះ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សង្គ្រោះបញ្ចូលក្នុងទីនេះដែរ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញនូវផលនៃការចម្រើនអរិយសច្ច ៤ និងវិមុត្តិ ទើបសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធដោយហេតុដ៏សមគួរថា «ធម៌ដែលគួរដឹង តថាគតបានដឹងហើយ ទើបឈ្មោះថាជាព្រះពុទ្ធ»។

Evaṃ [Pg.277] nippariyāyena attānaṃ āvikatvā attani kaṅkhāvitaraṇatthaṃ brāhmaṇaṃ aticāriyamāno vinayassūti gāthattayamāha. Tattha sallakattoti rāgādisallakantano. Anuttaroti yathā bāhiravejjena vūpasamitarogo imasmiññevattabhāve kuppati, na evaṃ. Mayā vūpasamitassa pana rogassa bhavantarepi uppatti natthi, tasmā ahaṃ anuttaroti attho. Brahmabhūtoti seṭṭhabhūto. Atituloti tulaṃ atīto, nirupamoti attho. Mārasenappamaddanoti kāmā te paṭhamā senāti evaṃ āgatāya mārasenāya pamaddano. Sabbāmitteti khandhakilesābhisaṅkhāramaccudevaputtamārasaṅkhāte sabbapaccatthike. Vasīkatvāti attano vase vattetvā. Akutobhayoti kutoci abhayo.
ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់សម្តែងព្រះអង្គឱ្យប្រាកដដោយត្រង់យ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីឱ្យព្រាហ្មណ៍កន្លងផុតនូវសេចក្តីសង្ស័យក្នុងព្រះអង្គ កាលនឹងដឹកនាំព្រាហ្មណ៍ឱ្យប្រតិបត្តិយ៉ាងក្រៃលែង ទើបត្រាស់គាថា ៣ បទ មានពាក្យថា Vinayassu ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Sallakatto បានសេចក្តីថា អ្នកកាត់បង់នូវសរគឺរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា Anuttaro មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ជំងឺដែលគ្រូពេទ្យខាងក្រៅព្យាបាលឱ្យជាសះស្បើយហើយ តែងរើឡើងវិញក្នុងអត្តភាពនេះឯងយ៉ាងណា តែចំពោះតថាគតមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ជំងឺគឺកិលេសដែលតថាគតកំចាត់បង់ហើយ មិនមានការកើតឡើងសូម្បីក្នុងភពដទៃទៀតឡើយ ហេតុនោះ តថាគតទើបឈ្មោះថាជាពេទ្យដ៏ប្រសើររកបុគ្គលប្រៀបគ្មាន។ ពាក្យថា Brahmabhūto បានដល់ ជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់។ ពាក្យថា Atitulo បានសេចក្តីថា កន្លងផុតនូវការប្រៀបធៀប គឺមិនមានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបានឡើយ។ ពាក្យថា Mārasenappamaddano បានដល់ អ្នកញំញីនូវសេនាមារ ដែលមកក្នុងន័យថា «កាមទាំងឡាយជាសេនាទីមួយរបស់អ្នក» យ៉ាងនេះជាដើម។ ពាក្យថា Sabbāmitte បានដល់ ពួកសត្រូវទាំងអស់ ដែលបានដល់ ខន្ធមារ កិលេសមារ អភិសង្ខារមារ មច្ចុមារ និងទេវបុត្តមារ។ ពាក្យថា Vasīkatvā បានសេចក្តីថា ធ្វើឱ្យស្ថិតនៅក្នុងអំណាចរបស់ព្រះអង្គ។ ពាក្យថា Akutobhayo បានសេចក្តីថា មិនមានភ័យអំពីទីណាមួយឡើយ។

Evaṃ vutte selo brāhmaṇo tāvadeva bhagavati sañjātapasādo pabbajjāpekkho hutvā imaṃ bhontoti gāthattayamāha. Tattha kaṇhābhijātikoti caṇḍālādinīcakule jāto. Tato tepi māṇavakā pabbajjāpekkhā hutvā evañce ruccati, bhototi gāthamāhaṃsu. Atha selo tesu māṇavakesu tuṭṭhacitto te ca dassento pabbajjaṃ yācanto ‘‘brāhmaṇā’’ti gāthamāha.
កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ សេលព្រាហ្មណ៍ក៏មានសេចក្តីជ្រះថ្លាកើតឡើងក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងខណៈនោះឯង ហើយជាអ្នកចង់បួស ទើបពោលគាថា ៣ បទ មានពាក្យថា Bhonto ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Kaṇhābhijātiko បានដល់ ជនដែលកើតក្នុងត្រកូលទាប មានត្រកូលចណ្ឌាលជាដើម។ លំដាប់នោះ ពួកមាណពជាសិស្សទាំងនោះ ក៏ជាអ្នកចង់បួសដែរ ទើបពោលគាថាថា Evañce ruccati, bhoto (ប្រសិនបើសេចក្តីនេះពេញចិត្តដល់លោកម្ចាស់)។ គ្រានោះ សេលព្រាហ្មណ៍ មានចិត្តត្រេកអរនឹងពួកមាណពទាំងនោះ កាលនឹងចង្អុលបង្ហាញពួកមាណពទាំងនោះផង កាលនឹងសូមផ្នួសផង ទើបពោលគាថាថា Brāhmaṇā (បពិត្រព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ)។

Tato bhagavā yasmā selo atīte padumuttarassa bhagavato sāsane tesaṃyeva tiṇṇaṃ purisasatānaṃ gaṇaseṭṭho hutvā tehi saddhiṃ pariveṇaṃ kāretvā dānādīni puññāni katvā tena kammena devamanussasampattiṃ anubhavamāno pacchime bhave tesaṃyeva ācariyo hutvā nibbatto, tañca tesaṃ kammaṃ vimuttiparipākāya paripakkaṃ ehibhikkhubhāvassa ca upanissayabhūtaṃ, tasmā te sabbeva ehibhikkhupabbajjaṃ pabbājento svākkhātanti gāthamāha. Tattha sandiṭṭhikanti sayameva daṭṭhabbaṃ paccakkhaṃ. Akālikanti maggānantaraphaluppattiyā na kālantaraṃ pattabbaphalaṃ. Yattha amoghāti yasmiṃ maggabrahmacariye appamattassa sikkhattayapūraṇena sikkhato pabbajjā amoghā hoti, saphalāti attho. Evañca vatvā ‘‘etha bhikkhavo’’ti bhagavā avoca. Te sabbe pattacīvaradharā hutvā ākāsenāgantvā vassasatikattherā viya suvinītā bhagavantaṃ abhivādayiṃsu. Evamimaṃ tesaṃ ehibhikkhubhāvaṃ sandhāya ‘‘alattha kho selo’’tiādi vuttaṃ.
លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះតែក្នុងអតីតកាល ក្នុងសាសនារបស់ព្រះបទុមុត្តរៈដ៏មានព្រះភាគ សេលព្រាហ្មណ៍បានធ្វើជាមេក្រុមនៃបុរសបីរយនាក់នោះឯង ហើយបានកសាងវត្ត (បរិវេណ) ជាមួយពួកបុរសទាំងនោះ បានធ្វើបុណ្យទាំងឡាយមានទានជាដើម ហើយបានសោយនូវទេវសម្បត្តិនិងមនុស្សសម្បត្តិដោយសារកម្មនោះ ក្នុងភពចុងក្រោយនេះ ក៏បានកើតជាគ្រូរបស់ពួកបុរសបីរយនាក់នោះឯង ហើយកម្មនោះរបស់ពួកមាណពទាំងនោះ ក៏ទុំជោរដើម្បីការទុំជោរនៃវិមុត្តិ និងជាឧបនិស្ស័យដល់ភាពជាឯហិភិក្ខុផង ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងញ៉ាំងពួកជនទាំងអស់នោះឱ្យបួសដោយឯហិភិក្ខុឧបសម្បទា ទើបត្រាស់គាថាថា Svākkhātaṃ (ធម៌ដែលតថាគតសម្តែងល្អហើយ)។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Sandiṭṭhikaṃ បានសេចក្តីថា គួរឃើញដោយខ្លួនឯង គឺចំពោះមុខ។ ពាក្យថា Akālikaṃ បានសេចក្តីថា មិនមែនជាផលដែលត្រូវសម្រេចក្នុងកាលដទៃឡើយ ព្រោះតែការកើតឡើងនៃផលក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ។ ពាក្យថា Yattha amoghā មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងមគ្គព្រហ្មចរិយៈណា ផ្នួសរបស់បុគ្គលអ្នកមិនប្រមាទ កាលសិក្សាបំពេញនូវសិក្ខាទាំង ៣ រមែងមិនសូន្យទទេ គឺមានផល។ លុះទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ត្រាស់ថា «អ្នករាល់គ្នាចូរមកជាភិក្ខុចុះ» (Etha bhikkhavo)។ ពួកជនទាំងអស់នោះ ក៏ត្រឡប់ជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវបាត្រនិងចីវរ (ដែលកើតឡើងដោយបុណ្យ) ហោះចុះមកអំពីអាកាស មានឥន្ទ្រិយទូន្មានល្អហើយ ហាក់ដូចជាព្រះថេរៈមានវស្សាមួយរយវស្សា ហើយបានថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យជាដើមថា «សេលព្រាហ្មណ៍បានហើយហ្ន៎» នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅយកភាពជាឯហិភិក្ខុរបស់ពួកជនទាំងនោះយ៉ាងនេះឯង។

400. Imāhīti [Pg.278] imāhi keṇiyassa cittānukūlāhi gāthāhi. Tattha aggiparicariyaṃ vinā brāhmaṇānaṃ yaññābhāvato ‘‘aggihuttamukhā yaññā’’ti vuttaṃ. Aggihuttaseṭṭhā aggijuhanappadhānāti attho. Vede sajjhāyantehi paṭhamaṃ sajjhāyitabbato, sāvittī, ‘‘chandaso mukha’’nti vutto. Manussānaṃ seṭṭhato rājā ‘‘mukha’’nti vutto. Nadīnaṃ ādhārato paṭisaraṇato ca sāgaro ‘‘mukha’’nti vutto. Candayogavasena ‘‘ajja kattikā ajja rohiṇī’’ti saññāṇato ālokakaraṇato sommabhāvato ca ‘‘nakkhattānaṃ mukhaṃ cando’’ti vuttaṃ. Tapantānaṃ aggattā ādicco ‘‘tapataṃ mukha’’nti vutto. Dakkhiṇeyyānaṃ pana aggattā visesena tasmiṃ samaye buddhappamukhaṃ saṅghaṃ sandhāya ‘‘puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho eva yajataṃ mukha’’nti vuttaṃ. Tena saṅgho puññassa āyamukhanti dasseti.
៤០០. ពាក្យថា Imāhi គឺដោយគាថាទាំងឡាយដ៏សមគួរដល់ចិត្តរបស់កេណិយជតីនេះ។ ក្នុងគាថានោះ ព្រោះមិនមានយញ្ញពិធីដទៃរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ ក្រៅពីការបូជាភ្លើង ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «aggihuttamukhā yaññā» (យញ្ញទាំងឡាយមានការបូជាភ្លើងជាប្រធាន)។ សេចក្តីថា មានការបូជាភ្លើងដ៏ប្រសើរ ឬមានការបូជាភ្លើងជាប្រធាន។ ព្រោះសាវិត្តិគាយត្រី ជាធម៌ដែលពួកអ្នកស្វាធ្យាយវេទត្រូវស្វាធ្យាយមុនគេ ទើបត្រាស់ថា «chandaso mukhaṃ» (ជាប្រធាននៃគម្ពីរឆន្ទៈ)។ ព្រះរាជា ព្រោះប្រសើរជាងមនុស្សទាំងឡាយ ទើបត្រាស់ថា «mukhaṃ» (ជាប្រធាន)។ មហាសមុទ្រ ព្រោះជាទីទ្រទ្រង់ និងជាទីពឹងផ្អែកនៃទន្លេទាំងឡាយ ទើបត្រាស់ថា «mukhaṃ» (ជាប្រធាន)។ ព្រះចន្ទ ព្រោះការដឹងដោយអំណាចនៃការផ្សំគ្នានៃព្រះចន្ទថា «ថ្ងៃនេះជានក្ខត្តឫក្សកត្តិកា ថ្ងៃនេះជានក្ខត្តឫក្សរោហិណី» ព្រោះការធ្វើពន្លឺ និងព្រោះភាពត្រជាក់ត្រជុំ ទើបត្រាស់ថា «nakkhattānaṃ mukhaṃ cando» (ព្រះចន្ទជាប្រធាននៃផ្កាយទាំងឡាយ)។ ព្រះអាទិត្យ ព្រោះប្រសើរជាងវត្ថុទាំងឡាយដែលក្តៅក្រហាយ ទើបត្រាស់ថា «tapataṃ mukhaṃ» (ជាប្រធាននៃវត្ថុទាំងឡាយដែលក្តៅចែងចាំង)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះភាពជាបុគ្គលប្រសើរជាងទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយ ដោយឡែកក្នុងសម័យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រះសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ទើបត្រាស់ថា «puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho eva yajataṃ mukhaṃ» (សម្រាប់ពួកជនអ្នកប្រាថ្នាបុណ្យ ព្រះសង្ឃជាប្រធាននៃអ្នកបូជា)។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ព្រះសង្ឃជាផ្លូវមកដល់នៃបុណ្យ។

Yaṃ taṃ saraṇanti aññaṃ byākaraṇagāthamāha. Tassattho – pañcahi cakkhūhi cakkhumā bhagavā yasmā mayaṃ ito aṭṭhame divase taṃ saraṇaṃ āgatamhā, tasmā attanā tava sāsane anuttarena damathena dantāmhā, aho te saraṇassa ānubhāvoti.
ពាក្យថា Yaṃ taṃ saraṇaṃ គឺសេលព្រាហ្មណ៍បានពោលគាថាព្យាករណ៍មួយទៀត (ដែលប្រកាសនូវអរហត្តផល)។ សេចក្តីនៃគាថានោះថា បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គមានចក្ខុ (ដោយចក្ខុទាំង ៥) ពួកយើងខ្ញុំបានដល់នូវព្រះអង្គជាទីពឹង ក្នុងថ្ងៃទី ៨ គិតពីថ្ងៃនេះទៅ ព្រោះហេតុនោះ ពួកយើងខ្ញុំទើបជាអ្នកទូន្មានខ្លួនបានហើយ ដោយការទូន្មានដ៏ប្រសើរគ្មានពីរ ក្នុងသာសនារបស់ព្រះអង្គ ឱ! អានុភាពនៃសរណគមន៍របស់ព្រះអង្គ គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ នេះជាពាក្យដែលសេលព្រាហ្មណ៍ក្រាបបង្គំទូល។

Tato paraṃ bhagavantaṃ dvīhi gāthāhi thometvā tatiyāya vandanaṃ yācanto bhikkhavo tisatā imetiādimāhāti.
បន្ទាប់ពីគាថានោះមក សេលព្រាហ្មណ៍បានសរសើរព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយគាថា ២ ហើយចង់សូមការថ្វាយបង្គំដោយគាថាទី ៣ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «bhikkhavo tisatā ime» (ភិក្ខុទាំងឡាយ ៣ រយរូបនេះ) ដូច្នេះជាដើម។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Selasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការអធិប្បាយសេលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

3. Assalāyanasuttavaṇṇanā
៣. ការអធិប្បាយអស្សលាយនសូត្រ

401. Evaṃ me sutanti assalāyanasuttaṃ. Tattha nānāverajjakānanti aṅgamagadhādīhi nānappakārehi verajjehi āgatānaṃ, tesu vā raṭṭhesu jātasaṃvaḍḍhānantipi attho. Kenacidevāti yaññupāsanādinā aniyamitakiccena. Cātuvaṇṇinti catuvaṇṇasādhāraṇaṃ. Mayaṃ pana nhānasuddhiyā bhāvanāsuddhiyāpi brāhmaṇāva sujjhantīti vadāma, ayuttampi samaṇo gotamo karotīti maññamānā evaṃ cintayiṃsu. Vuttasiroti vāpitasiro.
៤០១. ព្រះសូត្រមានដើមថា «Evaṃ me sutaṃ» គឺអស្សលាយនសូត្រ។ ក្នុងអស្សលាយនសូត្រនោះ ពាក្យថា nānāverajjakānaṃ គឺពួកព្រាហ្មណ៍ដែលមកពីដែនផ្សេងៗ មានដែនអង្គៈ និងដែនមគធៈជាដើម ឬមួយទៀត សេចក្តីថា ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលកើត និងចម្រើនធំធាត់ក្នុងដែនទាំងនោះ។ ពាក្យថា kenacideva គឺដោយកិច្ចការដែលមិនបានកំណត់ទុកជាមុន មានការស្វែងរកលាភសក្ការៈដោយការស្វាធ្យាយមន្តបូជាជាដើម។ ពាក្យថា cātuvaṇṇiṃ គឺសេចក្តីបរិសុទ្ធិទូទៅដល់វណ្ណៈទាំង ៤។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះគិតថា «ចំណែកពួកយើងតែងពោលថា ពួកព្រាហ្មណ៍ទើបស្អាតបរិសុទ្ធបាន ដោយការងូតទឹកជម្រះកាយ និងដោយការចម្រើនភាវនា ព្រះសមណគោតមតែងធ្វើសូម្បីតែការមិនសមគួរ» ដូច្នេះ ក៏គិតយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា vuttasiro គឺមានក្បាលដែលកោរសក់ហើយ។

Dhammavādīti [Pg.279] sabhāvavādī. Duppaṭimantiyāti amhādisehi adhammavādīhi dukkhena paṭimantitabbā honti. Dhammavādino nāma parājayo na sakkā kātunti dasseti. Paribbājakanti pabbajjāvidhānaṃ, tayo vede uggahetvā sabbapacchā pabbajantā yehi mantehi pabbajanti, pabbajitā ca ye mante pariharanti, yaṃ vā ācāraṃ ācaranti, taṃ sabbaṃ bhotā caritaṃ sikkhitaṃ. Tasmā tuyhaṃ parājayo natthi, jayova bhavissatīti maññantā evamāhaṃsu.
ពាក្យថា dhammavādī គឺអ្នកពោលតាមសភាវៈពិត។ ពាក្យថា duppaṭimantiyā គឺពួកព្រាហ្មណ៍ដែលពោលមិនពិតដូចជាពួកយើង ពិបាកនឹងតបតជាមួយបាន ព្រោះថា ធម្មវាទីបុគ្គល (អ្នកពោលតាមធម៌) នរណាក៏មិនអាចធ្វើឱ្យបរាជ័យបានឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់បង្ហាញ។ ពាក្យថា paribbājakaṃ គឺវិធីបួសជាបរិព្វាជក គឺការរៀនចប់ត្រៃវេទហើយទើបបួសជាបរិព្វាជកជាខាងក្រោយបង្អស់ មន្តទាំងឡាយណាដែលគេប្រើសម្រាប់បួស និងមន្តទាំងឡាយណាដែលពួកអ្នកបួសហើយតែងរក្សាទុក ឬអាចារៈណាដែលគេតែងប្រព្រឹត្ត របស់ទាំងអស់នោះ លោកអស្សលាយនៈបានប្រព្រឹត្ត និងបានសិក្សារៀនសូត្រអស់ហើយ ព្រោះហេតុនោះ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះយល់ថា «ការបរាជ័យមិនមានដល់អ្នកឡើយ មានតែជ័យជម្នះប៉ុណ្ណោះ» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

402. Dissanti kho panātiādi tesaṃ laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Tattha brāhmaṇiyoti brāhmaṇānaṃ puttapaṭilābhatthāya āvāhavivāhavasena kulā ānītā brāhmaṇiyo dissanti. Tā kho panetā aparena samayena utuniyopi honti, sañjātapupphāti attho. Gabbhiniyoti sañjātagabbhā. Vijāyamānāti puttadhītaro janayamānā. Pāyamānāti dārake thaññaṃ pāyantiyo. Yonijāva samānāti brāhmaṇīnaṃ passāvamaggena jātā samānā. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti. Kathaṃ? Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo…pe… brahmadāyādāti. Yadi pana nesaṃ saccavacanaṃ siyā, brāhmaṇīnaṃ kucchi mahābrahmuno uro bhaveyya, brāhmaṇīnaṃ passāvamaggo mahābrahmuno mukhaṃ bhaveyya, ettāvatā ‘‘mayaṃ mahābrahmuno ure vasitvā mukhato nikkhantā’’ti vattuṃ mā labhantūti ayaṃ mukhato jātacchedakavādo vutto.
៤០២. ពាក្យមានដើមថា «Dissanti kho pana» ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបំផ្លាញនូវលទ្ធិ (ការយល់ឃើញ) របស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា brāhmaṇiyo គឺនាងព្រាហ្មណីទាំងឡាយដែលគេនាំមកពីត្រកូលផ្សេង ដោយការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ ដើម្បីឱ្យបានកូនសម្រាប់ទទួលមរតកដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ តែងប្រាកដឡើង។ នាងព្រាហ្មណីទាំងនោះ ក្នុងសម័យតមក ក៏មានរដូវ ពាក្យថា sañjātapupphā គឺមានផ្កា (មានឈាមរដូវ) កើតឡើងហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា gabbhiniyo គឺមានគភ៌កើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា vijāyamānā គឺកំពុងបង្កើតកូនប្រុសកូនស្រី។ ពាក្យថា pāyamānā គឺកំពុងឱ្យកូនបៅដោះ។ ពាក្យថា yonijāva samānā គឺកើតមកតាមផ្លូវបស្សាវៈ (ទ្វារមាស) របស់នាងព្រាហ្មណីទាំងឡាយហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា evamāhaṃsu គឺតែងពោលយ៉ាងនេះ។ ពោលដូចម្តេច? គឺពោលថា «ព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរ... ជាទាយាទរបស់ព្រះព្រហ្ម» ដូច្នេះជាដើម។ ប្រសិនបើពាក្យរបស់ពួកគេជាពាក្យពិតមែន ផ្ទៃរបស់នាងព្រាហ្មណីទាំងឡាយ គួរតែជាទ្រូងរបស់មហាព្រហ្ម ហើយផ្លូវបស្សាវៈរបស់នាងព្រាហ្មណីទាំងឡាយ គួរតែជាមាត់របស់មហាព្រហ្ម តែដើម្បីកុំឱ្យពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះនិយាយបានថា «ពួកយើងនៅក្នុងទ្រូងរបស់មហាព្រហ្ម ហើយកើតចេញពីមាត់របស់មហាព្រហ្ម» ព្រះអង្គទើបត្រាស់នូវវារៈដែលកាត់ផ្តាច់នូវការយល់ឃើញថា កើតចេញពីមាត់របស់ព្រះព្រហ្មនេះ។

403. Ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hotīti brāhmaṇo sabhariyo vaṇijjaṃ payojento yonakaraṭṭhaṃ vā kambojaraṭṭhaṃ vā gantvā kālaṃ karoti, tassa gehe vayappatte putte asati brāhmaṇī dāsena vā kammakarena vā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeti. Ekasmiṃ dārake jāte so puriso dāsova hoti, tassa jātadārako pana dāyajjasāmiko hoti. Mātito suddho pitito asuddho so vaṇijjaṃ payojento majjhimapadesaṃ gantvā brāhmaṇadārikaṃ gahetvā tassā kucchismiṃ puttaṃ paṭilabhati, sopi mātitova suddho hoti pitito asuddho. Evaṃ brāhmaṇasamayasmiññeva jātisambhedo hotīti dassanatthametaṃ vuttaṃ. Kiṃ balaṃ, ko assāsoti yattha tumhe [Pg.280] dāsā hontā sabbeva dāsā hotha, ayyā hontā sabbeva ayyā hotha, ettha vo ko thāmo, ko avassayo, yaṃ brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇoti vadathāti dīpeti.
៤០៣. ពាក្យថា Ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hoti (ជាម្ចាស់ហើយត្រឡប់ជាខ្ញុំគេ ខ្ញុំគេហើយត្រឡប់ជាម្ចាស់វិញ) មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់នាំភរិយាទៅធ្វើជំនួញនៅដែនយោនកៈ ឬដែនកម្ពោជៈ ហើយបានស្លាប់ទៅ។ កាលដែលផ្ទះរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះមិនមានកូនប្រុសពេញវ័យ នាងព្រាហ្មណីក៏បានរួមរស់ជាមួយទាសៈ (ខ្ញុំបម្រើ) ឬកម្មករ។ កាលដែលកូនប្រុសម្នាក់កើតមក បុរសជាឪពុកនោះនៅតែជាទាសៈដដែល ប៉ុន្តែកូនប្រុសដែលកើតមកនោះ ត្រឡប់ជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៃមរតកទៅវិញ។ កូនប្រុសនោះស្អាតបរិសុទ្ធខាងម្តាយ តែមិនស្អាតបរិសុទ្ធខាងឪពុកឡើយ។ លុះកូនប្រុសនោះធ្វើជំនួញតទៅទៀត ក៏បានទៅកាន់មជ្ឈិមប្រទេស ហើយបានរៀបការជាមួយកូនស្រីព្រាហ្មណ៍ដ៏បរិសុទ្ធម្នាក់ រួចបានកូនប្រុសម្នាក់ពីផ្ទៃនាងព្រាហ្មណីនោះ។ កូនប្រុសនោះក៏ស្អាតបរិសុទ្ធតែខាងម្តាយ តែមិនស្អាតបរិសុទ្ធខាងឪពុកឡើយ។ ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ការច្របូកច្របល់នៃជាតិ (វណ្ណៈ) តែងមាននៅក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា kiṃ balaṃ, ko assāso (តើមានកម្លាំងអ្វី មានទីពឹងអ្វី) គឺទ្រង់បង្ហាញថា ក្នុងដែនណាដែលពួកអ្នកជាខ្ញុំគេ ក៏ជាខ្ញុំគេទាំងអស់គ្នា ជាម្ចាស់គេ ក៏ជាម្ចាស់គេទាំងអស់គ្នា ចុះក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍នេះ តើកម្លាំងអ្វី ឬទីពឹងអ្វីរបស់លោកអស្សលាយនៈ ដែលនាំឱ្យលោកពោលថា «ព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរ» ដូច្នេះ?

404. Khattiyova nu khotiādayo suttacchedakavādā nāma honti.
៤០៤. ពាក្យមានដើមថា «Khattiyova nu kho» (ចុះក្សត្រវិញឬទេតើ) ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សុត្តច្ឆេទកវារៈ (វារៈដែលកាត់ផ្តាច់នូវសូត្រ ឬការយល់ឃើញរបស់គូសន្ទនា)។

408. Idāni cātuvaṇṇisuddhiṃ dassento idha rājātiādimāha. Sāpānadoṇiyāti sunakhānaṃ pivanadoṇiyā. Aggikaraṇīyanti sītavinodanaandhakāravidhamanabhattapacanādi aggikiccaṃ. Ettha assalāyanāti ettha sabbasmiṃ aggikiccaṃ karonte.
៤០៨. ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីបរិសុទ្ធនៃវណ្ណៈទាំង ៤ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «idha rājā» (ព្រះរាជាក្នុងលោកនេះ) ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា sāpānadoṇiyā គឺស្នូកសម្រាប់ឱ្យឆ្កែផឹកទឹក។ ពាក្យថា aggikaraṇīyaṃ គឺកិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយភ្លើង មានការកម្ចាត់ត្រជាក់ ការកម្ចាត់ងងឹត និងការដាំស្លបាយជាដើម។ ពាក្យថា ettha assalāyana គឺកាលដែលគេធ្វើកិច្ចការដោយភ្លើងទាំងអស់នេះ ក្នុងទីនេះ។

409. Idāni yadetaṃ brāhmaṇā cātuvaṇṇisuddhīti vadanti, ettha cātuvaṇṇāti niyamo natthi. Pañcamo hi pādasikavaṇṇopi atthīti saṃkhittena tesaṃ vāde dosadassanatthaṃ idha khattiyakumārotiādimāha. Tatra amutra ca panesānanti amusmiñca pana purimanaye etesaṃ māṇavakānaṃ kiñci nānākaraṇaṃ na passāmīti vadati. Nānākaraṇaṃ pana tesampi atthiyeva. Khattiyakumārassa hi brāhmaṇakaññāya uppanno khattiyapādasiko nāma, itaro brāhmaṇapādasiko nāma, ete hīnajātimāṇavakā.
៤០៩. ឥឡូវនេះ ពាក្យណាដែលពួកព្រាហ្មណ៍តែងពោលថា «សេចក្តីបរិសុទ្ធនៃវណ្ណៈទាំង ៤» ក្នុងពាក្យនោះ ការកំណត់ថាមានត្រឹមតែវណ្ណៈទាំង ៤ គឺមិនពិតឡើយ ព្រោះថា វណ្ណៈទី ៥ គឺបាទសិករវណ្ណៈ (ឬបារិសកវណ្ណៈ) ក៏មានដែរ ដើម្បីបង្ហាញទោសក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះដោយសង្ខេប ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «idha khattiyakumāro» (កុមារជាក្សត្រក្នុងលោកនេះ) ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា tatra amutra ca panesānaṃ គឺលោកអស្សលាយនៈក្រាបទូលថា «ក្នុងកុមារទាំងពីរនោះ តាមវិធីដែលពោលមកខាងដើម ខ្ញុំព្រះអង្គមិនឃើញមានសេចក្តីប្លែកគ្នាបន្តិចបន្តួចឡើយ»។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីប្លែកគ្នារបស់កុមារទាំងនោះ គឺមានពិតមែន។ ព្រោះថាកូនដែលកើតពីក្សត្រកុមារ និងនាងព្រាហ្មណី ឈ្មោះថា ខត្តិយបាទសិកៈ (ខត្តិយបារិសកៈ) ចំណែកកូនម្ខាងទៀត (កើតពីព្រាហ្មណកុមារ និងក្សត្រី) ឈ្មោះថា ព្រាហ្មណបាទសិកៈ (ព្រាហ្មណបារិសកៈ) កុមារទាំងនេះជាកុមារមានជាតិថោកទាប។

Evaṃ pañcamassa vaṇṇassa atthitāya cātuvaṇṇisuddhīti etesaṃ vāde dosaṃ dassetvā idāni puna cātuvaṇṇisuddhiyaṃ ovadanto taṃ kiṃ maññasītiādimāha. Tattha saddheti matakabhatte. Thālipāketi paṇṇākārabhatte. Yaññeti yaññabhatte. Pāhuneti āgantukānaṃ katabhatte. Kiṃ hīti kiṃ mahapphalaṃ bhavissati, no bhavissatīti dīpeti.
កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញទោសក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះថា «សេចក្តីបរិសុទ្ធនៃវណ្ណៈទាំង ៤» ព្រោះមានវណ្ណៈទី ៥ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងទូន្មានក្នុងសេចក្តីបរិសុទ្ធនៃវណ្ណៈទាំង ៤ ម្តងទៀត ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «taṃ kiṃ maññasi» (អ្នកយល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច) ដូច្នេះជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា saddhe គឺក្នុងភត្តដែលឧទ្ទិសដល់អ្នកស្លាប់ (មតកភត្ត)។ ពាក្យថា thālipāke គឺក្នុងភត្តដែលគេធ្វើឡើងដើម្បីជាកាដូ (បណ្ណាការភត្ត)។ ពាក្យថា yaññe គឺក្នុងភត្តដែលគេធ្វើឡើងដើម្បីបូជា (យញ្ញភត្ត)។ ពាក្យថា pāhune គឺក្នុងភត្តដែលគេធ្វើឡើងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវ (បាហុនភត្ត)។ ពាក្យថា kiṃ hi គឺទ្រង់បង្ហាញថា «តើនឹងមានផលច្រើនដូចម្តេចបាន គឺមិនមានផលច្រើនឡើយ»។

410. Bhūtapubbanti assalāyana pubbe mayi jātiyā hīnatare tumhe seṭṭhatarā samānāpi mayā jātivāde pañhaṃ puṭṭhā sampādetuṃ na sakkhittha, idāni tumhe hīnatarā hutvā mayā seṭṭhatarena buddhānaṃ sake jātivādapañhaṃ puṭṭhā kiṃ sampādessatha? Na ettha cintā kātabbāti māṇavaṃ upatthambhento imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha asitoti kāḷako. Devaloti [Pg.281] tassa nāmaṃ, ayameva bhagavā tena samayena. Paṭaliyoti gaṇaṅgaṇupāhanā. Patthaṇḍileti paṇṇasālapariveṇe. Ko nu khoti kahaṃ nu kho. Gāmaṇḍalarūpo viyāti gāmadārakarūpo viya. So khvāhaṃ, bho, homīti so ahaṃ, bho, asitadevalo homīti vadati. Tadā kira mahāsatto koṇḍadamako hutvā vicarati. Abhivādetuṃ upakkamiṃsūti vandituṃ upakkamaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya ca vassasatikatāpasopi tadahujātaṃ brāhmaṇakumāraṃ avandanto koṇḍito hoti.
៤១០. ពាក្យថា Bhūtapubbaṃ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្ដើមទេសនានេះ ដើម្បីជួយសម្រាលគំនិតរបស់អស្សលាយនមាណពថា «ម្នាលអស្សលាយនៈ កាលពីមុន ទោះបីតថាគតមានជាតិថោកទាបជាង ហើយពួកអ្នកមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ជាងក៏ដោយ កាលដែលតថាគតសួរប្រស្នាក្នុងជាតិវាទៈ ពួកអ្នកក៏មិនអាចឆ្លើយឱ្យពេញលេញបានឡើយ ឥឡូវនេះ ពួកអ្នកត្រឡប់ជាមានជាតិថោកទាបជាង ចំណែកតថាគតជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត កាលដែលតថាគតសួរប្រស្នាក្នុងជាតិវាទៈដែលជារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តើពួកអ្នកនឹងឆ្លើយដូចម្តេចបាន? មិនគួរគិតខ្វល់ខ្វាយក្នុងជាតិវាទៈនេះឡើយ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា asito គឺខ្មៅ។ ពាក្យថា devalo គឺឈ្មោះរបស់តាបសជាពោធិសត្វនោះ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគហ្នឹងឯងជាអសិតទេវលតាបស។ ពាក្យថា paṭaliyo គឺស្បែកជើងដែលគេធ្វើត្រួតៗគ្នាជាច្រើនជាន់។ ពាក្យថា patthaṇḍile គឺក្នុងបរិវេណសាលាស្លឹក។ ពាក្យថា ko nu kho គឺទៅកាន់ទីណាណ៎។ ពាក្យថា gāmaṇḍalarūpo viya គឺដូចជាក្មេងអ្នកស្រុក។ ពាក្យថា so khvāhaṃ, bho, homi គឺព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលអស្សលាយនៈ តថាគតហ្នឹងឯងជាអសិតទេវលតាបសនោះ»។ ឮថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះពោធិសត្វជាអ្នកទូន្មានមនុស្សដែលមិនទាន់ទូន្មាន ហើយត្រេចទៅ។ ពាក្យថា abhivādetuṃ upakkamiṃsu គឺបានព្យាយាមដើម្បីថ្វាយបង្គំ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក តាបសទោះបីជាអ្នកមានវស្សា ១០០ ហើយក៏ដោយ កាលបើមិនថ្វាយបង្គំកុមារព្រាហ្មណ៍ដែលទើបនឹងកើតក្នុងថ្ងៃនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនទាន់ទូន្មានខ្លួន (រឹងរូស)។

411. Janikā mātāti yāya tumhe janitā, sā vo janikā mātā. Janikāmātūti janikāya mātu. Yo janakoti yo janako pitā. ‘‘Yo janiko pitāteva’’ vā pāṭho.
៤១១. ពាក្យថា janikā mātā គឺម្តាយណាដែលបង្កើតពួកអ្នកមក ម្តាយនោះឈ្មោះថា ជនីកាមាតា (ម្តាយបង្កើត) របស់ពួកអ្នក។ ពាក្យថា janikāmātū គឺម្តាយរបស់ម្តាយបង្កើត (យាយ)។ ពាក្យថា yo janako គឺអ្នកណាដែលបង្កើត អ្នកនោះឈ្មោះថា ជនកបិតា (ឪពុកបង្កើត)។ មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា «yo janiko pitā» ដូច្នេះក៏មាន។

Asitenāti pañcābhiññena asitena devalena isinā imaṃ gandhabbapañhaṃ puṭṭhā na sampāyissanti. Yesanti yesaṃ sattannaṃ isīnaṃ. Na puṇṇo dabbigāhoti tesaṃ sattannaṃ isīnaṃ dabbiṃ gahetvā paṇṇaṃ pacitvā dāyako puṇṇo nāma eko ahosi, so dabbigahaṇasippaṃ jānāti. Tvaṃ sācariyako tesaṃ puṇṇopi na hoti, tena ñātaṃ dabbigahaṇasippamattampi na jānāsīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
ពាក្យថា asitena គឺពួកព្រាហ្មណ៍ដែលអសិតទេវលតាបសមានអភិញ្ញា ៥ សួរនូវប្រស្នាគ្រឿងចង (គន្ធព្វប្រស្នា) នេះហើយ មិនអាចឆ្លើយឱ្យពេញលេញបានឡើយ។ ពាក្យថា yesaṃ គឺរបស់ឥសីទាំង ៧ រូបនោះ។ ពាក្យថា na puṇṇo dabbigāho គឺក្នុងចំណោមឥសីទាំង ៧ រូបនោះ មានអ្នកបម្រើម្នាក់ឈ្មោះ បុណ្ណៈ ជាអ្នកកាន់វែកស្លស្លឹកឈើប្រគេន គាត់ចេះសិល្បៈនៃការកាន់វែក។ ចំណែកអ្នកព្រមទាំងគ្រូ សូម្បីតែជាអ្នកបម្រើឈ្មោះបុណ្ណៈរបស់ឥសីទាំងនោះ ក៏មិនមែនដែរ សូម្បីតែសិល្បៈនៃការកាន់វែកដែលបុណ្ណៈនោះដឹងហើយ អ្នកក៏មិនដឹងឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ គួរដឹងយ៉ាងនេះ។

Ayaṃ pana assalāyano saddho ahosi pasanno, attano antonivesaneyeva cetiyaṃ kāresi. Yāvajjadivasā assalāyanavaṃse jātā nivesanaṃ kāretvā antonivesane cetiyaṃ karontevāti.
ចំណែកឯអស្សលាយនព្រាហ្មណ៍នេះ ជាអ្នកមានសទ្ធាជ្រះថ្លា បានកសាងចេតិយទុកក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន។ រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ពួកជនដែលកើតក្នុងត្រកូលអស្សលាយនៈ កាលបើកសាងផ្ទះហើយ តែងកសាងចេតិយទុកក្នុងផ្ទះជានិច្ច។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Assalāyanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការអធិប្បាយអស្សលាយនសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

4. Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā
៤. ការអធិប្បាយឃោដមុខសូត្រ

412. Evaṃ me sutanti ghoṭamukhasuttaṃ. Tattha khemiyambavaneti evaṃnāmake ambavane. Dhammiko paribbajoti dhammikā pabbajjā. Adassanāti tumhādisānaṃ [Pg.282] vā paṇḍitānaṃ adassanena. Yo vā panettha dhammoti yo vā pana ettha dhammo sabhāvo, tasseva vā adassanena. Iminā ‘‘amhākaṃ kathā appamāṇaṃ, dhammova pamāṇa’’nti dasseti. Tato thero ‘‘navauposathāgāre viya bahunā kammena idha bhavitabba’’nti cintetvā caṅkamā oruyha paṇṇasālaṃ pavisitvā nisīdi. Taṃ dassetuṃ evaṃ vuttetiādi vuttaṃ.
៤១២. ព្រះសូត្រមានដើមថា «Evaṃ me sutaṃ» គឺឃោដមុខសូត្រ។ ក្នុងឃោដមុខសូត្រនោះ ពាក្យថា khemiyambavane គឺក្នុងព្រៃស្វាយឈ្មោះខេមិយៈ។ ពាក្យថា dhammiko paribbajo គឺការបួសដ៏ត្រឹមត្រូវតាមធម៌ (មិនមានឡើយ)។ ពាក្យថា adassanā គឺព្រោះការមិនបានជួបឃើញនូវពួកលោកអ្នកមានប្រាជ្ញាដូចជាព្រះតេជព្រះគុណទាំងឡាយ។ ពាក្យថា yo vā panettha dhammo គឺឬមួយទៀត ព្រោះការមិនបានឃើញនូវធម៌ជាសភាវៈពិតក្នុងទីនេះ (គឺការមិនបានឃើញនូវបដិបត្តិធម៌ដែលពួកលោកតែងតម្កល់ទុក)។ ដោយពាក្យនេះ ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍បង្ហាញថា «ពាក្យសម្តីរបស់ពួកយើងមិនមែនជាប្រមាណទេ មានតែធម៌ប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ»។ បន្ទាប់មក ព្រះថេរៈ (ព្រះឧទេនត្ថេរ) គិតថា «ការងារច្រើនដូចជានៅក្នុងរោងឧបោសថថ្មី មិនគួរមានក្នុងទីចង្ក្រមនេះឡើយ» ទើបចុះពីទីចង្ក្រម ចូលទៅកាន់បណ្ណសាលាហើយអង្គុយ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «evaṃ vutte» (កាលបើពោលយ៉ាងនេះហើយ) ដូច្នេះជាដើម។

413. Cattārome brāhmaṇāti therassa kira etadahosi – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo ‘dhammikaṃ pabbajjaṃ upagato samaṇo vā brāhmaṇo vā natthī’ti vadati. Imassa cattāro puggale dve ca parisā dassetvā ‘catutthaṃ puggalaṃ katarāya parisāya bahulaṃ passasī’ti pucchissāmi, jānamāno ‘anāgāriyaparisāya’nti vakkhati. Evametaṃ sakamukheneva ‘dhammiko paribbajo atthī’ti vadāpessāmī’’ti imaṃ desanaṃ ārabhi.
៤១៣. ពាក្យថា Cattārome brāhmaṇa ឮថា ព្រះថេរៈមានបរិវិតក្កៈ (គំនិត) យ៉ាងនេះថា «ព្រាហ្មណ៍នេះតែងនិយាយថា មិនមានសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ណាដែលចូលទៅកាន់ការបួសដ៏ត្រឹមត្រូវតាមធម៌ឡើយ។ អាត្មាអញនឹងបង្ហាញបុគ្គល ៤ ពួក និងបរិស័ទ ២ ពួកដល់ព្រាហ្មណ៍នេះ ហើយសួរថា “តើអ្នកតែងឃើញបុគ្គលទី ៤ ច្រើនក្នុងបរិស័ទណា?” កាលបើដឹង ព្រាហ្មណ៍នោះមុខជានឹងឆ្លើយថា “ក្នុងអនាគារិយបរិស័ទ (បរិស័ទអ្នកមិនមានផ្ទះ)” មិនខាន។ អាត្មាអញនឹងធ្វើឱ្យព្រាហ្មណ៍នេះនិយាយដោយមាត់របស់ខ្លួនឯងយ៉ាងនេះថា “ការបួសដ៏ត្រឹមត្រូវតាមធម៌មានពិតមែន”» ទើបព្រះអង្គផ្ដើមទេសនានេះ។

414. Tattha sārattarattāti suṭṭhu rattarattā. Sānuggahā vācā bhāsitā sakāraṇā vācā bhāsitā. Vuttañhetaṃ mayā ‘‘amhākaṃ kathā appamāṇaṃ, dhammova pamāṇa’’nti.
៤១៤. ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា sārattarattā គឺអ្នកដែលត្រេកត្រអាលខ្លាំង ឬជាប់ជំពាក់យ៉ាងខ្លាំង។ ពាក្យថា sānuggahā vācā bhāsitā គឺពាក្យដែលពោលប្រកបដោយហេតុផល។ ព្រោះថា ពាក្យនេះ ខ្ញុំ (ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍) បានពោលហើយថា «ពាក្យសម្តីរបស់ពួកយើងមិនមែនជាប្រមាណទេ មានតែធម៌ប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ»។

421. Kiṃ pana teti gihi nāma kappiyampi akappiyampi vadeyyāti vivecanatthaṃ pucchi. Kārāpesīti māpesi. Kārāpetvā ca pana kālaṃ katvā sagge nibbatto. Etassa kira jānanasippe mātarampi pitarampi ghātetvā attāva ghātetabboti āgacchati. Etaṃ sippaṃ jānanto ṭhapetvā etaṃ añño sagge nibbatto nāma natthi, esa pana theraṃ upanissāya puññaṃ katvā tattha nibbattitvā ca pana ‘‘kenāhaṃ kammena idha nibbatto’’ti āvajjetvā yathābhūtaṃ ñatvā ekadivasaṃ jiṇṇāya bhojanasālāya paṭisaṅkharaṇatthaṃ saṅghe sannipatite manussavesena āgantvā pucchi – ‘‘kimatthaṃ, bhante, saṅgho sannipatito’’ti? Bhojanasālāya paṭisaṅkharaṇatthanti. Kenesā kāritāti? Ghoṭamukhenāti. Idāni so kuhinti? Kālaṅkatoti. Atthi panassa koci ñātakoti? Atthi ekā bhaginīti. Pakkosāpetha nanti. Bhikkhū pakkosāpesuṃ. So taṃ upasaṅkamitvā – ‘‘ahaṃ, tava bhātā, ghoṭamukho nāma imaṃ sālaṃ kāretvā sagge nibbatto, asuke ca asuke ca ṭhāne mayā ṭhapitaṃ dhanaṃ [Pg.283] atthi, taṃ gahetvā imañca bhojanasālaṃ kārehi, dārake ca posehī’’ti vatvā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā vehāsaṃ uppatitvā devalokameva agamāsi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
៤២១. ចុះពាក្យថា 'កិំ បន តេ' នេះ ព្រះថេរៈសួរដើម្បីញែកចេញ (នូវការទទួលវត្ថុមិនគួរ) ដោយគិតថា ធម្មតាគ្រហស្ថ តែងនិយាយនូវវត្ថុគួរខ្លះ មិនគួរខ្លះ។ ពាក្យថា 'ការាបេសិ' បានដល់ និមិត្តឡើង ឬធ្វើឲ្យកើតឡើង (មាបេសិ)។ លុះឲ្យគេសាងសង់រួចហើយ ធ្វើមរណកាលទៅ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ ឮថា ក្នុងសិល្បសាស្ត្រដែលបុគ្គលនេះដឹងនោះ មានមកថា សូម្បីសម្លាប់មាតាបិតាហើយ ត្រូវសម្លាប់ខ្លួនឯងតែម្តង។ លើកលែងតែបុគ្គលនេះដែលដឹងនូវសិល្បសាស្ត្រនេះចេញ គ្មានអ្នកដទៃណាដែលទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ឡើយ ប៉ុន្តែ ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍នេះ អាស្រ័យនឹងព្រះថេរៈ ហើយបានធ្វើបុណ្យ ក៏ទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌នោះ លុះទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌នោះហើយ ក៏ពិចារណាថា 'តើអាត្មាអញមកកើតក្នុងទីនេះដោយសារកម្មអ្វី?' ដឹងតាមពិតហើយ ថ្ងៃមួយ កាលបើព្រះសង្ឃប្រជុំគ្នាដើម្បីជួសជុលរោងភត្តដែលទ្រុឌទ្រោម ក៏ក្រឡាខ្លួនជាមនុស្សមកសួរថា 'បពិត្រព្រះគុណទាំងឡាយដ៏ចម្រើន ព្រះសង្ឃប្រជុំគ្នាដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី?' ព្រះសង្ឃឆ្លើយថា 'ដើម្បីជួសជុលរោងភត្ត'។ សួរថា 'ចុះរោងភត្តនេះ នរណាជាអ្នកកសាង?' ឆ្លើយថា 'ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកកសាង'។ សួរថា 'ចុះឥឡូវនេះ គាត់នៅឯណា?' ឆ្លើយថា 'គាត់ធ្វើមរណកាលទៅហើយ'។ សួរថា 'ចុះញាតិណាមួយរបស់គាត់នៅមានដែរឬទេ?' ឆ្លើយថា 'មានប្អូនស្រីម្នាក់'។ ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍និយាយថា 'សូមព្រះគុណទាំងឡាយហៅនាងមកចុះ'។ ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ឲ្យគេទៅហៅនាងមក។ ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍នោះចូលទៅជិតនាងហើយនិយាយថា 'ខ្ញុំជាបងប្រុសរបស់នាង ឈ្មោះឃោដមុខ បានកសាងរោងភត្តនេះហើយទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ ទ្រព្យដែលខ្ញុំកប់ទុកក្នុងកន្លែងឈ្មោះឯណោះ និងកន្លែងឈ្មោះឯណោះមាននៅឡើយ នាងចូរយកទ្រព្យនោះមកកសាងរោងភត្តនេះផង ចិញ្ចឹមកូនៗផង' លុះនិយាយយ៉ាងនេះហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះភិក្ខុសង្ឃ ហោះឡើងទៅលើអាកាស ត្រឡប់ទៅកាន់ទេវលោកវិញ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី

Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឃោដមុខសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

5. Caṅkīsuttavaṇṇanā
៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចង្កីសូត្រ

422. Evaṃ me sutanti caṅkīsuttaṃ. Tattha devavane sālavaneti tasmiṃ kira devatānaṃ balikammaṃ karīyati, tena taṃ devavanantipi sālavanantipi vuccati. Opāsādaṃ ajjhāvasatīti opāsādanāmake brāhmaṇagāme vasati, abhibhavitvā vā āvasati, tassa sāmī hutvā yāya mariyādāya tattha vasitabbaṃ, tāya mariyādāya vasati. Upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ, tathassa anuppayogattāva sesapadesu. Tattha lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabbaṃ. Sattussadanti sattehi ussadaṃ ussannaṃ, bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ posāvaniyahatthiassamoramigādianekasattasamākiṇṇañcāti attho. Yasmā pana so gāmo bahi āvijjhitvā jātena hatthiassādīnaṃ ghāsatiṇena ceva gehacchadanatiṇena ca sampanno, tathā dārukaṭṭhehi ceva gehasambhārakaṭṭhehi ca, yasmā cassa abbhantare vaṭṭacaturassādisaṇṭhānā bahū pokkharaṇiyo, jalajakusumavicittāni ca bahi anekāni taḷākāni vā udakassa niccabharitāneva honti, tasmā satiṇakaṭṭhodakanti vuttaṃ.
៤២២. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា 'ឯវម្មេសុតំ' ឈ្មោះថា ចង្កីសូត្រ។ ក្នុងចង្កីសូត្រនោះ ត្រង់ពាក្យថា 'ទេវវនេ សាលវនេ' សេចក្តីថា ឮថា ក្នុងព្រៃរាំងនោះ ពួកមនុស្សតែងធ្វើពលិកម្មដល់ទេវតា ព្រោះហេតុនោះ ព្រៃនោះទើបហៅថា ទេវវនៈ ខ្លះ សាលវនៈ ខ្លះ។ ពាក្យថា 'ឱបាសាទំ អជ្ឈាវសតិ' សេចក្តីថា រស់នៅក្នុងភូមិព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះ ឱបាសាទៈ ឬថា គ្របសង្កត់ហើយរស់នៅ គឺក្លាយជាម្ចាស់នៃភូមិនោះ ហើយរស់នៅតាមព្រំដែនដែលត្រូវរស់នៅក្នុងទីនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យនេះ គួរដឹងថា ឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) ប្រើក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ ហើយចំពោះបទដែលសល់ ក៏គួរដឹងថាជាឧបយោគវិភត្តិដូចគ្នា ព្រោះជាវិសេសនៈនៃបទនោះ។ លក្ខណៈក្នុងទីនោះ គប្បីស្វែងរកពីក្បួនវេយ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ)។ ពាក្យថា 'សត្តុស្សទំ' សេចក្តីថា កកកុញដោយសត្វទាំងឡាយ គឺមានមនុស្សច្រើន កុះករដោយមនុស្សផ្សេងៗ និងកុះករដោយសត្វជាច្រើន មានដំរី សេះ ក្ងោក ម្រឹគ ជាដើម ដែលគេចិញ្ចឹមទុក នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែភូមិនោះ បរិបូណ៌ដោយស្មៅសម្រាប់ជាចំណីនៃសត្វមានដំរីនិងសេះជាដើម និងស្មៅសម្រាប់ប្រក់ផ្ទះ ដែលដុះព័ទ្ធជុំវិញខាងក្រៅភូមិ ព្រមទាំងបរិបូណ៌ដោយឈើឧស និងឈើសម្រាប់គ្រឿងផ្ទះ និងព្រោះហេតុតែក្នុងភូមិនោះ មានស្រះឈូកជាច្រើន មានសណ្ឋានមូល និងសណ្ឋានបួនជ្រុងជាដើម និងមានអាងទឹកជាច្រើននៅខាងក្រៅភូមិ ដែលស្អាតត្រកាលដោយផ្កាកើតក្នុងទឹក ហើយពេញប្រៀបដោយទឹកជានិច្ច ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា 'សតិណកដ្ឋោទកំ' (ភូមិប្រកបដោយស្មៅ ឧស និងទឹក)។

Saha dhaññena sadhaññaṃ, pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ bahudhaññasannicayanti attho. Ettāvatā yasmiṃ gāme brāhmaṇo setacchattaṃ ussāpetvā rājalīlāya vasati. Tassa samiddhisampatti dīpitā hoti. Rājato laddhaṃ bhoggaṃ rājabhoggaṃ. Kena dinnanti ce, raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ. Rājadāyanti rañño dāyabhūtaṃ, dāyajjanti attho. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ, chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabbanti attho. Atha vā rājabhogganti sabbaṃ chejjabhejjaṃ anusāsantena titthapabbatādīsu suṅkaṃ [Pg.284] gaṇhantena setacchattaṃ ussāpetvā raññā hutvā bhuñjitabbaṃ. Tattha raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyanti. Ettha raññā dinnattā rājadāyaṃ, dāyakarājadīpanatthaṃ panassa ‘‘raññā pasenadinā kosalena dinna’’nti idaṃ vuttaṃ. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ, yathā dinnaṃ na puna gahetabbaṃ hoti nissaṭṭhapariccattaṃ, evaṃ dinnanti attho.
ពាក្យថា 'សធញ្ញំ' សេចក្តីថា ប្រកបដោយគ្រាប់ធញ្ញជាតិ គឺមានការសន្សំទុកនូវធញ្ញជាតិជាច្រើន មានបុព្វណ្ណជាតិ និងអបរណ្ណជាតិជាដើម នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវសិរីសម្បត្តិដ៏បរិបូណ៌របស់ចង្កីព្រាហ្មណ៍ ដែលរស់នៅក្នុងភូមិនោះ ដោយការលើកស្វេតច្ឆត្រ គ្របគ្រងដូចជាស្តេច។ ទ្រព្យសម្បត្តិដែលបានមកពីព្រះរាជា ឈ្មោះថា 'រាជភោគៈ'។ បើមានសំណួរថា 'តើនរណាប្រគល់ឲ្យ?' ឆ្លើយថា 'ព្រះបាទបសេនទិកោសលប្រគល់ឲ្យ'។ ពាក្យថា 'រាជទាយំ' សេចក្តីថា ជាទ្រព្យដែលព្រះរាជាប្រគល់ឲ្យ គឺបានដល់ មរតក នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា 'ព្រហ្មទេយ្យំ' សេចក្តីថា ការប្រគល់ឲ្យដ៏ប្រសើរ គឺការបរិភោគដោយការលើកស្វេតច្ឆត្រ តាមរបៀបរបស់ព្រះរាជា នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា 'រាជភោគ្គំ' សេចក្តីថា ទ្រព្យដែលត្រូវបរិភោគដូចជាព្រះរាជា ដោយការកាត់ក្តីកាត់ទោសទាំងពួង ការប្រមូលពន្ធដារនៅកំពង់ទឹក និងចន្លោះភ្នំជាដើម ដោយការលើកស្វេតច្ឆត្រ ធ្វើខ្លួនដូចជាស្តេច។ ក្នុងបទទាំងនោះ ត្រង់ពាក្យថា 'រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នំ រាជទាយំ' នេះ សេចក្តីថា ឈ្មោះថា រាជទាយៈ ព្រោះព្រះរាជាប្រគល់ឲ្យ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា 'រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នំ' នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញនូវព្រះរាជាដែលជាអ្នកប្រគល់ឲ្យ។ ពាក្យថា 'ព្រហ្មទេយ្យំ' សេចក្តីថា ការប្រគល់ឲ្យដ៏ប្រសើរ គឺការប្រគល់ឲ្យដែលមិនត្រូវដកហូតយកមកវិញឡើយ ជាការលះបង់ដាច់ខាត នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។

423. Bahū bahū hutvā saṃhatāti saṅghā. Ekekissā disāya saṅgho tesaṃ atthīti saṅghī. Pubbe gāmassa anto agaṇā bahi nikkhamitvā gaṇā sampannāti gaṇībhūtā. Uttarenamukhāti uttaradisābhimukhā. Khattaṃ āmantesīti khattā vuccati pucchitapañhabyākaraṇasamattho mahāmatto, taṃ āmantesi. Āgamentūti muhuttaṃ paṭimānentu, acchantūti vuttaṃ hoti.
៤២៣. ពាក្យថា 'សង្ឃា' សេចក្តីថា មកជួបជុំគ្នាជាច្រើនកុះករ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះមានពួកក្រុមមកពីទិសនីមួយៗ ហេតុនោះទើបហៅថា 'សង្ឃី' (អ្នកមានពួក)។ ពីមុន មិនទាន់រួមក្រុមគ្នានៅក្នុងភូមិទេ លុះចេញមកខាងក្រៅភូមិ ក៏រួមគ្នាជាក្រុម ហេតុនោះទើបហៅថា 'គណីភូតា' (អ្នករួមគ្នាជាក្រុម)។ ពាក្យថា 'ឧត្តរេនមុខា' សេចក្តីថា បែរមុខទៅរកទិសឧត្តរ (ទិសខាងជើង)។ ពាក្យថា 'ខត្តំ អាមន្តេសិ' សេចក្តីថា មហាមាត្យដែលសមរម្យនឹងឆ្លើយដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរ ហៅថា 'ខត្តា' ចង្កីព្រាហ្មណ៍បានហៅមហាមាត្យនោះ។ ពាក្យថា 'អាគមេន្តុ' មានន័យថា សូមឲ្យរង់ចាំមួយរំពេចសិន ឬសូមឲ្យបង្អង់សិន។

424. Nānāverajjakānanti nānāvidhesu rajjesu aññesu kāsikosalādīsu jātā vā nivasanti vā, tato vā āgatāti nānāverajjakā, tesaṃ nānāverajjakānaṃ. Kenacidevāti aniyamitena yaññupāsanādinā kenaci kiccena. Te tassa gamanaṃ sutvā cintesuṃ – ‘‘ayaṃ, caṅkī, uggatabrāhmaṇo, yebhuyyena ca aññe brāhmaṇā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gatā, ayameva na gato. Svāyaṃ sace tattha gamissati, addhā samaṇassa gotamassa āvaṭṭaniyā māyāya āvaṭṭito saraṇaṃ gamissati. Tato etassāpi gehadvāre brāhmaṇānaṃ asannipāto bhavissati. Handassa gamanantarāyaṃ karomā’’ti sammantayitvā tattha agamaṃsu. Taṃ sandhāya ‘‘atha kho te brāhmaṇā’’tiādi vuttaṃ.
៤២៤. ពាក្យថា 'នានាវេជ្ជកានំ' សេចក្តីថា ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលកើត ឬរស់នៅក្នុងដែនផ្សេងៗ មានដែនកាសី និងដែនកោសលជាដើម ឬធ្វើដំណើរមកពីដែនផ្សេងៗទាំងនោះ ឈ្មោះថា នានាវេជ្ជកៈ, នៃពួកនានាវេជ្ជកៈទាំងនោះ។ ពាក្យថា 'Kenasideva' សេចក្តីថា ដោយកិច្ចការណាមួយដែលមិនកំណត់ មានការចូលទៅបូជាយញ្ញជាដើម។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ លុះឮដំណឹងពីការធ្វើដំណើររបស់ចង្កីព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏គិតថា 'ចង្កីព្រាហ្មណ៍នេះ ជាព្រាហ្មណ៍ដ៏ល្បីល្បាញ ពួកព្រាហ្មណ៍ដទៃទៀតភាគច្រើន បានដល់នូវព្រះសមណគោតមជាទីពឹងអស់ហើយ នៅឡើយតែចង្កីព្រាហ្មណ៍ម្នាក់នេះប៉ុណ្ណោះដែលមិនទាន់ទៅ។ ប្រសិនបើគាត់ទៅក្នុងទីនោះ ពិតណាស់ គាត់មុខជាត្រូវព្រះសមណគោតមបញ្ចុះបញ្ចូលដោយមាយាការ ហើយដល់នូវព្រះសមណគោតមជាទីពឹងជាមិនខាន។ កាលបើដូច្នោះ ការជួបជុំគ្នានៃពួកព្រាហ្មណ៍នៅមាត់ទ្វារផ្ទះរបស់គាត់ ក៏នឹងលែងមានតទៅទៀត។ បើដូច្នោះ ពួកយើងចូរធ្វើអន្តរាយដល់ការធ្វើដំណើររបស់គាត់ចុះ' គិតគ្នាយ៉ាងនេះហើយ ក៏នាំគ្នាទៅក្នុងទីនោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា 'អថ ខោ តេ ព្រាហ្មណា' ជាដើម។

Tattha ubhatoti dvīhi pakkhehi. Mātito ca pitito cāti, bhoto mātā brāhmaṇī, mātumātā brāhmaṇī, tassāpi mātā brāhmaṇī. Pitā brāhmaṇo, pitupitā brāhmaṇo, tassapi pitā brāhmaṇoti. Evaṃ bhavaṃ ubhato sujāto, mātito ca pitito ca. Saṃsuddhagahaṇikoti [Pg.285] saṃsuddhā te mātu gahaṇī, saṃsuddhā te mātu kucchīti attho. Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitu pitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ, atthato pana pitāmahova pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso, tāva saṃsuddhagahaṇiko. Atha vā akkhitto anupakuṭṭho jātivādenāti dasseti. Akkhittoti apanetha etaṃ, kiṃ imināti evaṃ akkhitto anavakkhitto. Anupakkuṭṭhoti na upakuṭṭho, na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo. Kena kāraṇenāti. Jātivādena, itipi hīnajātiko esoti evarūpena vacanenāti attho. Imināpaṅgenāti imināpi kāraṇena.
ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា 'ឧភតោ' សេចក្តីថា ទាំងពីរចំណែក។ ត្រង់ពាក្យថា 'មាតិតោ ច បិតិតោ ច' សេចក្តីថា មាតារបស់លោកម្ចាស់ជាព្រាហ្មណី មាតានៃមាតាក៏ជាព្រាហ្មណី សូម្បីមាតារបស់នាងនោះក៏ជាព្រាហ្មណី។ បិតាជាព្រាហ្មណ៍ បិតានៃបិតាក៏ជាព្រាហ្មណ៍ សូម្បីបិតារបស់លោកនោះក៏ជាព្រាហ្មណ៍។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា លោកម្ចាស់ជាអ្នកមានកំណើតល្អទាំងពីរចំណែក គឺទាំងខាងមាតា ទាំងខាងបិតា។ ពាក្យថា 'សំសុទ្ធគහណិកោ' សេចក្តីថា ផ្ទៃនៃមាតារបស់អ្នកស្អាតល្អ គឺផ្ទៃនៃមាតារបស់អ្នកបរិសុទ្ធស្អាត នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ត្រង់ពាក្យថា 'យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា' នេះ សេចក្តីថា បិតារបស់បិតា ឈ្មោះថា បិតាមហៈ (ជីតា) យុគៈរបស់ជីតា ឈ្មោះថា បិតាមហយុគៈ។ ពាក្យថា 'យុគៈ' គឺលោកសំដៅយកប្រមាណនៃអាយុ។ ពាក្យនេះគ្រាន់តែជាពាក្យហៅប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដោយអត្ថ បានដល់ជីតាទាំងពីរប៉ុណ្ណោះជាបិតាមហយុគៈ។ ចាប់ពីជីតានោះឡើងទៅ សូម្បីបុព្វបុរសទាំងអស់ ក៏លោកប្រមូលយកដោយពាក្យថា 'បិតាមហៈ' នេះឯង។ យ៉ាងនេះ ដរាបដល់បុរសជាគម្រប់ ៧ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមានផ្ទៃមាតាបរិសុទ្ធស្អាត។ មួយយ៉ាងទៀត លោកបង្ហាញថា ជាអ្នកដែលគេមិនបោះបង់ មិនតិះដៀល ដោយការលើកយកជាតិមកនិយាយ។ ពាក្យថា 'អក្ខិត្តោ' សេចក្តីថា មិនត្រូវគេបោះបង់ចោល ឬមិនត្រូវគេមើលងាយថា 'ចូរនាំអ្នកនេះចេញទៅ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយបុគ្គលនេះ' ឡើយ។ ពាក្យថា 'អនុបក្កុដ្ឋោ' សេចក្តីថា មិនត្រូវគេតិះដៀល គឺមិនដែលជួបប្រទះនឹងការជេរប្រមាថ ឬការនិន្ទាឡើយ។ សួរថា 'ដោយហេតុអ្វី?' ឆ្លើយថា 'ដោយការលើកយកជាតិមកនិយាយ គឺមិនដែលត្រូវគេតិះដៀលដោយពាក្យបែបនេះថា ម្នាក់នេះជាមនុស្សមានជាតិថោកទាបឡើយ' នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា 'ឥមិនាបង្គេន' សេចក្តីថា សូម្បីដោយហេតុនេះ។

Aḍḍhoti issaro. Mahaddhanoti mahatā dhanena samannāgato. Bhoto hi gehe pathaviyaṃ paṃsuvālikā viya bahu dhanaṃ, samaṇo pana gotamo adhano bhikkhāya udaraṃ pūretvā yāpetīti dassenti. Mahābhogoti pañcakāmaguṇavasena mahāupabhogo. Evaṃ yaṃ yaṃ guṇaṃ vadanti, tassa tassa paṭipakkhavasena bhagavato aguṇaṃyeva dassemāti maññamānā vadanti.
ពាក្យថា 'អឌ្ឍោ' សេចក្តីថា ជាធំ (ជាអ្នកមានអំណាច)។ ពាក្យថា 'មហទ្ធនោ' សេចក្តីថា ប្រកបដោយទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ ពួកព្រាហ្មណ៍ចង់បង្ហាញថា 'ទ្រព្យសម្បត្តិនៅក្នុងផ្ទះរបស់លោកម្ចាស់ មានច្រើនដូចជាធូលីដី និងគ្រាប់ខ្សាច់នៅលើផែនដី ចំណែកឯព្រះសមណគោតមវិញ គ្មានទ្រព្យសម្បត្តិអ្វីឡើយ តែងចិញ្ចឹមជីវិតដោយការបំពេញពោះដោយអាហារបិណ្ឌបាតប៉ុណ្ណោះ'។ ពាក្យថា 'មហាលោកោ' សេចក្តីថា មានការប្រើប្រាស់គ្រឿងឧបភោគបរិភោគយ៉ាងច្រើន ដោយអំណាចនៃកាមគុណទាំង ៥។ ពួកព្រាហ្មណ៍និយាយយ៉ាងនេះ ព្រោះសំគាល់ថា 'ពួកយើងនិយាយសរសើរគុណសម្បត្តិណាមួយរបស់ចង្កីព្រាហ្មណ៍ ស្មើនឹងការបង្ហាញនូវទោសកំហុស (ការគ្មានគុណសម្បត្តិ) របស់ព្រះមានព្រះភាគ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីផ្ទុយគ្នានៃគុណសម្បត្តិនោះៗ'។

Abhirūpoti aññehi manussehi adhikarūpo. Dassanīyoti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato dassanayoggo, dassaneneva cittapasādajananato pāsādiko. Pokkharatā vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇapokkharatāya, vaṇṇasampattiyāti attho. Porāṇā pana pokkharanti sarīraṃ vadanti, vaṇṇaṃ vaṇṇameva. Tesaṃ matena vaṇṇo ca pokkharañca vaṇṇapokkharāni, tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā. Iti paramāya vaṇṇapokkharatāyāti uttamaparisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho. Brahmavaṇṇīti seṭṭhavaṇṇī, parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇeneva samannāgatoti attho. Brahmavacchasīti mahābrahmuno sarīrasadisena sarīrena samannāgato. Akhuddāvakāso dassanāyāti bhoto sarīre dassanassa okāso na khuddako mahā. Sabbāneva te aṅgapaccaṅgāni dassanīyāneva, tāni cāpi mahantānevāti dīpeti.
ពាក្យថា 'អភិរូបោ' សេចក្តីថា មានរូបល្អលើសលប់ជាងមនុស្សដទៃ។ ពាក្យថា 'ទស្សនីយោ' សេចក្តីថា គួរជាទីមើល ព្រោះមិនធ្វើឲ្យឆ្អែតដល់ពួកអ្នកដែលមើលសូម្បីពេញមួយថ្ងៃ, ពាក្យថា 'បាសាទិកោ' សេចក្តីថា នាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លា ព្រោះគ្រាន់តែឃើញ ក៏ធ្វើឲ្យចិត្តជ្រះថ្លាភ្លាម។ ពាក្យថា 'បោក្ខរតា' លោកហៅថា ភាពល្អត្រកាល, ភាពល្អត្រកាលនៃសម្បុរ ឈ្មោះថា វណ្ណបោក្ខរតា, ត្រង់ពាក្យថា 'តាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ' សេចក្តីថា ដោយសារភាពល្អត្រកាលនៃសម្បុរនោះ គឺដោយសារការបរិបូណ៌ដោយសម្បុរ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ចំណែកពួកបុរាណាចារ្យ តែងហៅរូបរាងកាយថា បោក្ខរៈ ហៅសម្បុរថា វណ្ណៈ។ តាមមតិរបស់លោកទាំងនោះ សម្បុរផង រូបរាងកាយផង ឈ្មោះថា វណ្ណបោក្ខរៈ, ភាពនៃវណ្ណបោក្ខរៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា វណ្ណបោក្ខរតា។ ដូចនេះ ត្រង់ពាក្យថា 'បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ' សេចក្តីថា ដោយសម្បុរដ៏បរិសុទ្ធខ្ពង់ខ្ពស់ផង ដោយការបរិបូណ៌នៃសណ្ឋានរាងកាយផង នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា 'ព្រហ្មវណ្ណី' សេចក្តីថា មានសម្បុរដ៏ប្រសើរ គឺប្រកបដោយសម្បុរដូចជាមាស ដែលជាសម្បុរដ៏ប្រសើរក្នុងចំណោមសម្បុរដ៏បរិសុទ្ធទាំងឡាយ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា 'ព្រហ្មវច្ឆសី' សេចក្តីថា ប្រកបដោយរាងកាយដូចជារាងកាយរបស់មហាព្រហ្ម។ ពាក្យថា 'អខុទ្ទាវកាសោ ទស្សនាយ' សេចក្តីថា ឱកាសនៃការមើលរាងកាយរបស់លោកម្ចាស់ មិនតូចចង្អៀតឡើយ គឺធំទូលាយ។ លោកបង្ហាញថា សរីរាង្គតូចធំទាំងអស់របស់លោក សុទ្ធតែគួរជាទីគយគន់ ហើយសរីរាង្គទាំងនោះ ក៏ធំមហិមាដែរ។

Sīlamassa [Pg.286] atthīti sīlavā. Vuddhaṃ vaḍḍhitaṃ sīlamassāti vuddhasīlī. Vuddhasīlenāti vuddhena vaḍḍhitena sīlena. Samannāgatoti yutto, idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanaṃ. Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti.
បុគ្គលដែលមានសីល ឈ្មោះថា 'សីលវា' (អ្នកមានសីល)។ បុគ្គលដែលមានសីលចម្រើនលូតលាស់ហើយ ឈ្មោះថា 'វុទ្ធសីលី' (អ្នកមានសីលដ៏ចម្រើន)។ ពាក្យថា 'វុទ្ធសីលេន' សេចក្តីថា ដោយសីលដ៏ចម្រើនលូតលាស់ហើយ។ ពាក្យថា 'សមន្នាគតោ' សេចក្តីថា ប្រកបដោយ, ពាក្យនេះជាវេវចនៈនៃបទថា 'វុទ្ធសីលី' នោះឯង។ ពួកព្រាហ្មណ៍និយាយសរសើរទាំងអស់នេះ សំដៅយកត្រឹមតែសីល ៥ ប៉ុណ្ណោះ។

Kālyāṇavācotiādīsu kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti kalyāṇavākkaraṇo. Vākkaraṇanti udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena pure bhavāti porī. Pure vā bhavattā porī. Nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisātipi porī. Tāya poriyā. Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya, sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya. Anelagalāyāti elagalena virahitāya. Ekaccassa hi kathentassa elaṃ galati, lālā vā paggharati, kheḷaphusitāni vā nikkhamanti, tassa vācā elagalā nāma hoti. Tabbiparitāyāti attho. Atthassa viññāpaniyātiādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthāya. Sesamettha brāhmaṇavaṇṇe uttānameva.
ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា 'កល្យាណវាចោ' ជាដើម នេះ សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានវាចាល្អ ពិរោះ មានបទនិងព្យញ្ជនៈមូលក្លំល្អ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា 'កល្យាណវាចោ' (អ្នកមានវាចាល្អ)។ បុគ្គលណាមានការបញ្ចេញវាចាដ៏ពិរោះផ្អែមល្ហែម បុគ្គលនោះឈ្មោះថា 'កល្យាណវាក្ករណោ' (អ្នកមានការបញ្ចេញវាចាល្អ)។ ពាក្យថា 'វាក្ករណៈ' គឺសំឡេងដែលបញ្ចេញមក។ ពាក្យថា 'បោរី' សេចក្តីថា វាចាដែលកើតមុនគេ ព្រោះភាពបរិបូណ៌ដោយគុណ ឬថា វាចាដែលកើតក្នុងក្រុង (បុរី) ឈ្មោះថា 'បោរី'។ មួយយ៉ាងទៀត វាចាដែលដូចជាវាចាដ៏ទន់ភ្លន់របស់ស្រីអ្នកក្រុង ក៏ឈ្មោះថា 'បោរី', ត្រង់ពាក្យថា 'តាយ បោរិយា' សេចក្តីថា ដោយវាចាជាអ្នកក្រុងនោះ។ ពាក្យថា 'វិស្សដ្ឋាយ' សេចក្តីថា វាចាដែលមិនរអាក់រអួល គឺវាចាដែលប្រាសចាកទោសមានការនិយាយដាច់ៗ ឬការនិយាយយឺតយ៉ាវហួសហេតុជាដើម។ ពាក្យថា 'អនេលគលាយ' សេចក្តីថា វាចាដែលប្រាសចាកការហូរស្រក់ទឹកមាត់។ ពិតណាស់ កាលបើមនុស្សខ្លះនិយាយ ទឹកមាត់តែងហូរស្រក់ ឬទឹកមាត់ក្អែលតែងហូរចេញ ឬក៏ខ្ទាតទឹកមាត់ចេញមក វាចារបស់បុគ្គលនោះឈ្មោះថា 'ឯលគលា' ត្រង់ពាក្យថា 'អនេលគលាយ' នេះ សេចក្តីថា វាចាដែលផ្ទុយពីនោះ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា 'អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា' សេចក្តីថា វាចាដែលអាចធ្វើឲ្យគេយល់នូវអត្ថនៃពាក្យដែលនិយាយ ដោយធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់ទាំងខាងដើម កណ្តាល និងចុងបំផុត។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងការសរសើរគុណរបស់ព្រាហ្មណ៍ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

425. Evaṃ vutteti evaṃ tehi brāhmaṇehi vutte, caṅkī, ‘‘ime brāhmaṇā attano vaṇṇe vuccamāne atussanakasatto nāma natthi, vaṇṇamassa bhaṇitvā nivāressāmāti jātiādīhi mama vaṇṇaṃ vadanti, na kho pana me yuttaṃ attano vaṇṇe rajjituṃ. Handāhaṃ etesaṃ vādaṃ bhinditvā samaṇassa gotamassa mahantabhāvaṃ ñāpetvā etesaṃ tattha gamanaṃ karomī’’ti cintetvā tena hi, bho, mamāpi suṇāthātiādimāha. Tattha yepi ‘‘ubhato sujāto’’tiādayo attano guṇehi sadisā guṇā, tepi ‘‘ko cāhaṃ, ke ca samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇā’’ti attano guṇehi uttaritareyeva maññamāno, itare pana ekanteneva bhagavato mahantabhāvadīpanatthaṃ pakāseti. Mayameva arahāmāti evaṃ niyamento cettha idaṃ dīpeti – yadi guṇamahantatāya upasaṅkamitabbo nāma hoti, yathā sineruṃ upanidhāya sāsapo, mahāsamuddaṃ upanidhāya gopadakaṃ, sattasu mahāsaresu udakaṃ upanidhāya ussāvabindu paritto lāmako, evamevaṃ samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇe upanidhāya amhākaṃ guṇā [Pg.287] parittā lāmakā, tasmā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitunti.
៤២៥. ពាក្យថា Evaṃ vutte សេចក្តីថា កាលដែលពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះពោលយ៉ាងនេះហើយ ចង្កីព្រាហ្មណ៍គិតថា «ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះ កាលបើគុណរបស់ខ្លួនត្រូវបានគេពោលសរសើរហើយ ឈ្មោះថាសត្វដែលមិនត្រេកអរនោះមិនមានឡើយ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះគិតថា «យើងនឹងពោលសរសើរគុណរបស់ចង្កីព្រាហ្មណ៍នេះ ដើម្បីឃាត់ឃាំងការទៅកាន់សំណាក់ព្រះគោតម» ទើបពោលសរសើរគុណរបស់ខ្ញុំដោយជាតិជាដើម។ ប៉ុន្តែ ការដែលខ្ញុំនឹងត្រេកអរចំពោះគុណរបស់ខ្លួននោះ មិនសមគួរឡើយ។ បើដូច្នោះ ខ្ញុំនឹងបំផ្លាញវាទៈរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះ ហើយញ៉ាំងពួកគេឲ្យដឹងនូវភាពជាធំនៃព្រះសមណគោតម រួចធ្វើឲ្យពួកគេទៅកាន់សំណាក់ព្រះសមណគោតមនោះវិញ» គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបពោលពាក្យថា «បើដូច្នោះ លោកដ៏ចម្រើន សូមស្តាប់ខ្ញុំផង» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ គុណទាំងឡាយណា ទោះបីជាគុណស្មើនឹងគុណរបស់ខ្លួន មានពាក្យថា «ជាអ្នកមានជាតិល្អទាំងពីរខាង» ជាដើម ក៏ចង្កីព្រាហ្មណ៍នៅតែសម្គាល់ថា «តើខ្ញុំជាអ្វី ហើយគុណទាំងឡាយមានការបរិបូណ៌ដោយជាតិជាដើម របស់ព្រះសមណគោតម ជាអ្វី» គឺសម្គាល់ថាជាគុណដ៏ក្រៃលែងជាងគុណរបស់ខ្លួនទៅទៀត ទើបសម្តែងចេញមក។ ចំណែកឯគុណដទៃទៀត ចង្កីព្រាហ្មណ៍សម្តែងចេញមកដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាធំនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «ពួកយើងប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរ» គឺកាលដែលចង្កីព្រាហ្មណ៍កំណត់យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា «ប្រសិនបើបុគ្គលដែលគួរចូលទៅរក គឺដោយសារភាពជាធំនៃគុណ កាលបើដូច្នោះ គ្រាប់ស្ពៃជាវត្ថុតូចទាប កាលបើប្រៀបធៀបនឹងភ្នំសិនេរុ យ៉ាងណាក្តី ទឹកក្នុងស្នាមជើងគោ ជាទឹកតិចតួចទាបថោក កាលបើប្រៀបធៀបនឹងមហាសមុទ្រ យ៉ាងណាក្តី ដំណក់ទឹកសន្សើម ជាដំណក់ទឹកតិចតួចទាបថោក កាលបើប្រៀបធៀបនឹងទឹកក្នុងស្រះធំទាំងប្រាំពីរ យ៉ាងណាក្តី យ៉ាងណាមិញ គុណទាំងឡាយរបស់ពួកយើង ក៏តិចតួចទាបថោក កាលបើប្រៀបធៀបនឹងគុណទាំងឡាយមានការបរិបូណ៌ដោយជាតិជាដើម របស់ព្រះសមណគោតម យ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ពួកយើងប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរដើម្បីចូលទៅជិតគាល់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ»។

Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcāti ettha rājaṅgaṇe ceva uyyāne ca sudhāmaṭṭhā pokkharaṇiyo sattaratanapūriṃ katvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ dhanaṃ bhūmigataṃ nāma, pāsādaniyūhādayo pana pūretvā ṭhapitaṃ vehāsaṭṭhaṃ nāma. Evaṃ tāva kulapariyāyena āgataṃ. Tathāgatassa pana jātadivaseyeva saṅkho elo uppalo puṇḍarīkoti cattāro nidhayo upagatā. Tesu saṅkho gāvutiko, elo aḍḍhayojaniko, uppalo tigāvutiko puṇḍarīko yojanikoti. Tesupi gahitagahitaṭṭhānaṃ pūratiyeva. Iti bhagavā pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajitoti veditabbo. Daharo vātiādīni heṭṭhā vitthāritāneva.
ពាក្យថា Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañca សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ ទ្រព្យដែលគេធ្វើឲ្យពេញដោយរតនៈទាំងប្រាំពីរ ក្នុងស្រះស្រង់ទាំងឡាយដែលបូកលាបដោយកំបោរ ក្នុងទីលានព្រះរាជវាំងក្តី ក្នុងសួនច្បារក្តី ហើយតម្កល់ទុកក្នុងផែនដី ឈ្មោះថា ភូមិគតទ្រព្យ (ទ្រព្យស្ថិតនៅក្នុងដី)។ ចំណែកឯទ្រព្យដែលគេធ្វើឲ្យពេញក្នុងថ្នាក់ប្រាសាទ និងចុងក្បឿងប្រាសាទជាដើម ហើយតម្កល់ទុក ឈ្មោះថា វេហាសដ្ឋទ្រព្យ (ទ្រព្យស្ថិតនៅលើអាកាស)។ នេះជាទ្រព្យដែលបានមកតាមលំដាប់ត្រកូលជាមុនសិន (ដែលព្រះអង្គលះបង់ហើយសាងផ្នួស)។ ចំណែកឯព្រះតថាគត ក្នុងថ្ងៃដែលព្រះអង្គប្រសូតនោះឯង កំណប់ទ្រព្យទាំងបួនក៏កើតឡើង គឺកំណប់ឈ្មោះសង្ខៈ កំណប់ឈ្មោះអេលៈ កំណប់ឈ្មោះឧប្បលៈ និងកំណប់ឈ្មោះបុណ្ឌរិកៈ។ ក្នុងកំណប់ទាំងនោះ កំណប់ឈ្មោះសង្ខៈ មានទំហំមួយគាវុត កំណប់ឈ្មោះអេលៈ មានទំហំកន្លះយោជន៍ កំណប់ឈ្មោះឧប្បលៈ មានទំហំបីគាវុត កំណប់ឈ្មោះបុណ្ឌរិកៈ មានទំហំមួយយោជន៍ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។ ក្នុងកំណប់ទាំងនោះ ទោះបីជាគេដកយកទ្រព្យចេញពីកន្លែងណា កន្លែងនោះក៏តែងតែពេញឡើងវិញដដែល។ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លះបង់នូវប្រាក់និងមាសដ៏ច្រើនយ៉ាងនេះ ហើយសាងផ្នួស។ ពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា Daharo vā ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់ពិស្តាររួចមកហើយក្នុងខាងក្រោម។

Akhuddāvakāsoti ettha bhagavati aparimāṇoyeva dassanāvakāsoti veditabbo. Tatridaṃ vatthuṃ – rājagahe kira aññataro brāhmaṇo ‘‘samaṇassa kira gotamassa pamāṇaṃ gahetuṃ na sakkā’’ti sutvā bhagavato piṇḍāya pavisanakāle saṭṭhihatthaṃ veḷuṃ gahetvā nagaradvārassa bahi ṭhatvā sampatte bhagavati veḷuṃ gahetvā samīpe aṭṭhāsi, veḷu bhagavato jāṇumattaṃ pāpuṇi. Punadivase dve veḷū ghaṭetvā samīpe aṭṭhāsi, bhagavā dvinnaṃ veḷūnaṃ upari dviveṇumattameva paññāyamāno, ‘‘brāhmaṇa, kiṃ karosī’’ti āha? Tumhākaṃ pamāṇaṃ gaṇhāmīti. ‘‘Brāhmaṇa, sacepi tvaṃ sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhitaveḷuṃ ghaṭetvā āgamissasi, neva me pamāṇaṃ gahetuṃ sakkhissasi. Na hi mayā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca tathā pāramiyo pūritā, yathā me paro pamāṇaṃ gaṇheyya, atulo brāhmaṇa, tathāgato appameyyo’’ti vatvā dhammapade gāthamāha. Gāthāpariyosāne caturāsītipāṇasahassāni amataṃ piviṃsu.
ពាក្យថា Akhuddāvakāso សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ឱកាសនៃការមើលឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគ គឺមិនមានប្រមាណឡើយ។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងដំណាលមកថា ឮថានៅក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ មានព្រាហ្មណ៍ម្នាក់បានឮថា «ឮថា គេមិនអាចវាស់កម្ពស់របស់ព្រះសមណគោតមបានឡើយ» កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចូលទៅបិណ្ឌបាត ព្រាហ្មណ៍នោះក៏កាន់យកដើមឫស្សីមានប្រវែងហុកសិបហត្ថ ទៅឈរចាំនៅខាងក្រៅទ្វារក្រុង កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងមកដល់ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏កាន់យកដើមឫស្សីទៅឈរវាស់នៅជិតព្រះអង្គ ស្រាប់តែដើមឫស្សីនោះទៅដល់ត្រឹមតែជង្គង់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះ។ ថ្ងៃបន្ទាប់មក ព្រាហ្មណ៍នោះបានតភ្ជាប់ដើមឫស្សីពីរដើមចូលគ្នា ហើយទៅឈរវាស់នៅជិតព្រះអង្គទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ប្រាកដកម្ពស់ខ្ពស់ជាងដើមឫស្សីទាំងពីរនោះទៅទៀត ទើបត្រាស់សួរថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ អ្នកកំពុងធ្វើអ្វីហ្នឹង?» ព្រាហ្មណ៍ក្រាបទូលថា «ខ្ញុំព្រះករុណាកំពុងវាស់កម្ពស់របស់ព្រះអង្គ»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ប្រសិនបើអ្នកតភ្ជាប់ដើមឫស្សីឲ្យពេញផ្ទៃចក្រវាឡទាំងមូល ហើយយកមកវាស់ ក៏មិនអាចវាស់កម្ពស់របស់តថាគតបានឡើយ។ ព្រោះថាតថាគតមិនមែនបំពេញបារមីទាំងឡាយអស់បួនអសង្ខេយ្យ និងសែនកប្ប ដើម្បីឲ្យអ្នកដទៃមកវាស់កម្ពស់របស់តថាគតបាននោះឡើយ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ព្រះតថាគតជាបុគ្គលរកអ្វីប្រៀបមិនបាន រកប្រមាណមិនបានឡើយ» ទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ទើបសម្តែងគាថាក្នុងធម្មបទ។ ក្នុងពេលបញ្ចប់គាថា សត្វទាំងប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់បានផឹកនូវទឹកអម្រឹត (សម្រេចមគ្គផល)។

Aparampi vatthu – rāhu kira asurindo cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni ucco, bāhantaramassa dvādasayojanasatāni, hatthatalapādatalānaṃ puthulatā tīṇi yojanasatāni, aṅgulipabbāni paṇṇāsayojanāni[Pg.288], bhamukantaraṃ paṇṇāsayojanaṃ, nalāṭaṃ tiyojanasataṃ, sīsaṃ navayojanasataṃ. So – ‘‘ahaṃ uccosmi, satthāraṃ onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti na gacchati. So ekadivasaṃ bhagavato vaṇṇaṃ sutvā ‘‘yathā kathañca olokessāmī’’ti āgato. Bhagavā tassa ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘catūsu iriyāpathesu katarena dassemī’’ti cintetvā ‘‘ṭhitako nāma nīcopi ucco viya paññāyati, nipannovassa attānaṃ dassessāmī’’ti, ‘‘ānanda, gandhakuṭipariveṇe mañcakaṃ paññāpehī’’ti vatvā tattha sīhaseyyaṃ kappesi. Rāhu āgantvā nipannaṃ bhagavantaṃ gīvaṃ unnāmetvā nabhamajjhe puṇṇacandaṃ viya ulloketi. Kimidaṃ asurindāti ca vutte, bhagavā onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmīti na gacchinti. Na mayā asurinda adhomukhena pāramiyo pūritā, uddhaggaṃ me katvā dānaṃ dinnanti. Taṃdivasaṃ rāhu saraṇaṃ agamāsi. Evaṃ bhagavā akhuddāvakāso dassanāya.
រឿងមួយទៀត ឮថា រាហុអសុរិន្ទ មានកម្ពស់បួនពាន់ប្រាំបីរយយោជន៍ ចន្លោះស្មារបស់អសុរិន្ទនោះមានដប់ពីររយយោជន៍ ទទឹងនៃបាតដៃនិងបាតជើងមានបីរយយោជន៍ កន្លាក់ម្រាមដៃទាំងឡាយមានហាសិបយោជន៍ ចន្លោះចិញ្ចើមមានហាសិបយោជន៍ ថ្ងាសមានបីរយយោជន៍ ក្បាលមានប្រាំបួនរយយោជន៍។ រាហុអសុរិន្ទនោះគិតថា «យើងជាអ្នកខ្ពស់ នឹងមិនអាចឱនចុះដើម្បីមើលព្រះសាស្តាបានឡើយ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនព្រមទៅកាន់សំណាក់ព្រះអង្គ។ ថ្ងៃមួយ រាហុអសុរិន្ទនោះបានឮសរសើរគុណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏គិតថា «ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យើងនឹងទៅមើល» ហើយក៏បានមកដល់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបនូវអធ្យាស្រ័យរបស់រាហុអសុរិន្ទនោះ ទ្រង់គិតថា «ក្នុងឥរិយាបថទាំងបួន តើតថាគតនឹងសម្តែងដោយឥរិយាបថណាទើបសមគួរ? ឈ្មោះថាបុគ្គលដែលឈរ ទោះបីជាទាប ក៏ប្រាកដដូចជាខ្ពស់ តថាគតនឹងសម្រាន្តលក់ហើយសម្តែងខ្លួនដល់រាហុអសុរិន្ទនោះវិញ» ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ចូរក្រាលគ្រែក្នុងបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ» ហើយទ្រង់សម្រេចសីហសេយ្យាសន៍ក្នុងទីនោះ។ រាហុអសុរិន្ទមកដល់ហើយ ក៏ងើបកសម្លឹងមើលព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលកំពុងសម្រាន្ត ដូចជាសម្លឹងមើលព្រះចន្ទពេញវង់ក្នុងកណ្តាលអាកាស។ កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «ម្នាលអសុរិន្ទ នេះជាអ្វី?» រាហុអសុរិន្ទក្រាបទូលថា «ខ្ញុំព្រះករុណាមិនបានមកពីមុនមក ព្រោះគិតថា នឹងមិនអាចឱនចុះដើម្បីមើលព្រះអង្គបានឡើយ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលអសុរិន្ទ តថាគតមិនមែនបំពេញបារមីទាំងឡាយដោយការឱនមុខចុះក្រោមនោះឡើយ គឺតថាគតបានឲ្យទានដោយធ្វើឲ្យមានមុខផ្ងារឡើងលើ»។ ក្នុងថ្ងៃនោះ រាហុអសុរិន្ទបានដល់នូវសរណគមន៍។ យ៉ាងនេះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគឈ្មោះថាជាបុគ្គលមានឱកាសមិនតូចតាចក្នុងការមើលឃើញ។

Catupārisuddhisīlena sīlavā. Taṃ pana sīlaṃ ariyaṃ uttamaṃ parisuddhaṃ, tenāha ariyasīlīti. Tadeva anavajjaṭṭhena kusalaṃ, tenāha kusalasīlīti. Kusalena sīlenāti idamassa vevacanaṃ. Bahūnaṃ ācariyapācariyoti bhagavato ekekāya dhammadesanāya caturāsītipāṇasahassāni aparimāṇāpi devamanussā maggaphalāmataṃ pivanti. Tasmā bahūnaṃ ācariyo, sāvakavineyyānaṃ pācariyoti.
ពាក្យថា សីលវន្ត គឺព្រះអង្គជាអ្នកមានសីល ដោយចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ក៏សីលនោះ ជាសីលដ៏ប្រសើរ ឧត្តម ស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា Ariyasīlī (អ្នកមានសីលដ៏ប្រសើរ)។ សីលនោះឯង ឈ្មោះថាកុសល ដោយអត្ថថាគ្មានទោស ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា Kusalasīlī (អ្នកមានសីលជាកុសល)។ ពាក្យថា Kusalena sīlena នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យ Kusalasīlī នោះឯង។ ពាក្យថា Bahūnaṃ ācariyapācariyo សេចក្តីថា ក្នុងព្រះធម៌ទេសនាមួយៗរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ពួកសត្វប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់ក្តី ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបានក្តី តែងតែផឹកនូវទឹកអម្រឹតគឺមគ្គនិងផល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបជាអាចារ្យរបស់ជនទាំងឡាយដ៏ច្រើន និងជាប្រអាចារ្យរបស់ពួកសាវ័កដែលគួរទូន្មាន។

Khīṇakāmarāgoti ettha kāmaṃ bhagavato sabbepi kilesā khīṇā, brāhmaṇo pana te na jānāti, attano jānanaṭṭhāneyeva guṇaṃ katheti. Vigatacāpalloti ‘‘pattamaṇḍanā cīvaramaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa…pe… kelanā paṭikelanā’’ti evaṃ vuttacāpalyavirahito.
ពាក្យថា Khīṇakāmarāgo សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ ពិតមែនតែកិលេសទាំងពួងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគអស់ហើយ ប៉ុន្តែចង្កីព្រាហ្មណ៍មិនដឹងនូវកិលេសដែលអស់ទៅទាំងនោះឡើយ ទើបពោលសរសើរគុណត្រឹមតែក្នុងទីដែលខ្លួនដឹងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Vigatacāpallo សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកភាពរាយមាយ (ភាពញាប់ញ័រ) ដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ គឺការតុបតែងសបិដ ការតុបតែងចីវរ ការតុបតែងសេនាសនៈ ការស្រឡាញ់ ការស្រឡាញ់រឿយៗនូវរាងកាយដ៏ស្អុយនេះជាដើម។

Apāpapurekkhāroti apāpe navalokuttaradhamme purato katvā vicarati. Brahmaññāya pajāyāti sāriputtamoggallānamahākassapādibhedāya brāhmaṇapajāya. (Aviruddho hi so) etissāya pajāya purekkhāro. Ayañhi pajā samaṇaṃ gotamaṃ purato katvā [Pg.289] caratīti attho. Apica apāpapurekkhāroti na pāpupurekkhāro, na pāpaṃ purato katvā carati, pāpaṃ na icchatīti attho. Kassa? Brahmaññāya pajāya attanā saddhiṃ paṭiviruddhāyapi brāhmaṇapajāya aviruddho hitasukhatthikoyevāti vuttaṃ hoti.
ពាក្យថា Apāpapurekkhāro សេចក្តីថា តែងតែយាងទៅដោយធ្វើលោកុត្តរធម៌ទាំងប្រាំបួនដែលមិនមែនជាបាបទុកខាងមុខ។ ពាក្យថា Brahmaññāya pajāya សេចក្តីថា ចំពោះពួកសត្វជាព្រាហ្មណ៍ មានព្រះសារីបុត្ត ព្រះមោគ្គល្លាន និងព្រះមហាកស្សបៈជាដើម។ ព្រោះថាព្រះអង្គមិនទាស់ទែងឡើយ ទ្រង់ជាអ្នកដើរទៅខាងមុខនៃពួកសត្វទាំងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ពួកសត្វទាំងនេះតែងតែប្រព្រឹត្តដោយធ្វើព្រះសមណគោតមទុកខាងមុខ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ មួយប្រការទៀត ពាក្យថា Apāpapurekkhāro សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកធ្វើបាបទុកខាងមុខហើយប្រព្រឹត្តឡើយ គឺមិនប្រាថ្នានូវបាប នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ចំពោះអ្នកណា? គឺចំពោះពួកសត្វជាព្រាហ្មណ៍ ទោះបីជាពួកសត្វជាព្រាហ្មណ៍ដែលទាស់ទែងនឹងព្រះអង្គក្តី ក៏ព្រះអង្គមិនទាស់ទែងឡើយ ទ្រង់ជាអ្នកប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខដល់ពួកគេប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីដែលពោលទុកហើយ។

Tiroraṭṭhāti pararaṭṭhato. Tirojanapadāti parajanapadato. Saṃpucchituṃ āgacchantīti khattiyapaṇḍitādayo ceva brāhmaṇagandhabbādayo ca pañhe abhisaṅkharitvā pucchissāmāti āgacchanti. Tattha keci pucchāya vā dosaṃ vissajjanasampaṭicchane vā asamatthataṃ sallakkhetvā apucchitvāva tuṇhī nisīdanti, keci pucchanti, kesañci bhagavā pucchāya ussāhaṃ janetvā vissajjeti. Evaṃ sabbesampi tesaṃ vimatiyo tīraṃ patvā mahāsamuddassa ūmiyo viya bhagavantaṃ patvāva bhijjanti. Sesamettha tathāgatassa vaṇṇe uttānameva.
ពាក្យថា Tiroraṭṭha សេចក្តីថា អំពីដែនដីដទៃ។ ពាក្យថា Tirojanapadā សេចក្តីថា អំពីជនបទដទៃ។ ពាក្យថា Saṃpucchituṃ āgacchanti សេចក្តីថា ពួកក្សត្រជាបណ្ឌិតជាដើមក្តី ពួកព្រាហ្មណ៍និងគន្ធព្វជាដើមក្តី តែងតែមកដោយគិតថា «យើងនឹងសួរប្រស្នាដែលបានរៀបចំតាក់តែងទុក»។ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ ជនខ្លះកាលកំណត់ដឹងនូវទោសក្នុងការសួរក្តី ឬកំណត់ដឹងនូវភាពមិនអាចក្នុងការទទួលយកការដោះស្រាយប្រស្នាក្តី ក៏មិនសួរឡើយ ហើយអង្គុយស្ងៀម ចំណែកឯជនខ្លះក៏សួរ ចំពោះជនខ្លះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការសួរឲ្យកើតឡើងហើយ ទើបទ្រង់ដោះស្រាយ។ យ៉ាងនេះឯង សេចក្តីសង្ស័យទាំងឡាយរបស់ជនទាំងនោះទាំងអស់ តែងតែវិនាសទៅ លុះតែមកដល់សំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះ ដូចជារលកនៃមហាសមុទ្រដែលបោកបក់មកដល់ច្រាំងហើយវិនាសទៅយ៉ាងនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងការសម្តែងគុណរបស់ព្រះតថាគតក្នុងទីនេះ គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

Atithī no te hontīti te amhākaṃ āgantukā navakā pāhunakā hontīti attho. Pariyāpuṇāmīti jānāmi. Aparimāṇavaṇṇoti tathārūpeneva sabbaññunāpi appameyyavaṇṇo, pageva mādisenāti dasseti. Vuttampi cetaṃ –
ពាក្យថា Atithī no te honti សេចក្តីថា ព្រះសមណគោតមទាំងនោះ តែងតែជាភ្ញៀវ ជាអ្នកថ្មី ជាអ្នកគួរដល់ការទទួលរាក់ទាក់របស់ពួកយើង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Pariyāpuṇāmi សេចក្តីថា ខ្ញុំដឹង។ ពាក្យថា Aparimāṇavaṇṇo សេចក្តីថា បង្ហាញថា ទោះបីជាព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធដែលមានសភាពយ៉ាងនោះក្តី ក៏មានគុណរកប្រមាណមិនបានទៅហើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីចំពោះបុគ្គលដូចជាខ្ញុំ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនេះ ព្រះអង្គក៏បានត្រាស់ទុកហើយថា៖

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;
Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.
«ទោះបីជាព្រះពុទ្ធ គប្បីពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះពុទ្ធផងគ្នា អស់មួយកប្បក្តី ប្រសិនបើមិនពោលនូវពាក្យដទៃឡើយ កប្បដ៏យូរអង្វែងគប្បីអស់ទៅក្នុងចន្លោះនោះ ប៉ុន្តែគុណរបស់ព្រះតថាគត មិនគប្បីអស់ឡើយ»។

Imaṃ pana guṇakathaṃ sutvā te brāhmaṇā cintayiṃsu ‘‘yathā, caṅkī, samaṇassa gotamassa vaṇṇaṃ bhāsati, anomaguṇo so bhavaṃ gotamo, evaṃ tassa guṇe jānamānena kho pana iminā aticiraṃ adhivāsitaṃ, handa naṃ anuvattāmā’’ti anuvattamānā ‘‘tena hi, bho’’tiādimāhaṃsu.
ចំណែកឯពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ លុះបានឮពាក្យពោលសរសើរគុណនេះហើយ ក៏គិតគ្នាថា «ចង្កីព្រាហ្មណ៍ពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះសមណគោតមដោយប្រការណា ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ក៏ជាអ្នកមានគុណមិនថោកទាប (មានគុណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់) ដោយប្រការនោះដែរ ចង្កីព្រាហ្មណ៍នេះកាលដឹងនូវគុណរបស់ព្រះគោតមនោះ បានសេពគប់អស់កាលដ៏យូរអង្វែងណាស់មកហើយ បើដូច្នោះ យើងទាំងឡាយនឹងប្រព្រឹត្តតាមចង្កីព្រាហ្មណ៍នោះចុះ» កាលនឹងប្រព្រឹត្តតាម ទើបពោលពាក្យថា «បើដូច្នោះ លោកដ៏ចម្រើន» ជាដើម។

426. Opātetīti paveseti. Saṃpurekkharontīti puttamattanattamattampi samānaṃ purato katvā vicaranti.
៤២៦. ពាក្យថា Opāteti សេចក្តីថា បញ្ចូលទៅ។ ពាក្យថា Saṃpurekkharonti សេចក្តីថា តែងតែដើរទៅដោយធ្វើបុគ្គលនោះទុកខាងមុខ ទោះបីជាអ្នកស្មើនឹងកូន ឬស្មើនឹងចៅក្តី។

427. Mantapadanti mantāyeva mantapadaṃ, vedoti attho. Itihitiha paramparāyāti evaṃ kira evaṃ kirāti paramparabhāvena āgatanti dīpeti. Piṭakasampadāyāti [Pg.290] pāvacanasaṅkhātasampattiyā. Sāvittiādīhi chandabandhehi ca vaggabandhehi ca sampādetvā āgatanti dasseti. Tattha cāti tasmiṃ mantapade. Pavattāroti pavattayitāro. Yesanti yesaṃ santakaṃ. Mantapadanti vedasaṅkhātaṃ mantameva. Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi padasampattivasena sajjhāyitaṃ. Pavuttanti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. Samihitanti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ katvā ṭhapitanti attho. Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti vādenti. Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti, idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti. Seyyathidanti te katameti attho. Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni, te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsandetvā mante ganthesuṃ, aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu.
៤២៧. ពាក្យថា Mantapada សេចក្តីថា មន្តនោះឯងជាមន្តបទ សេចក្តីថា គឺគម្ពីរវេទ។ ពាក្យថា Itihitiha paramparāya សេចក្តីថា បង្ហាញថា ដែលមកតាមលំដាប់តៗគ្នា ថា «ឮថាមានយ៉ាងនេះ ឮថាមានយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា Piṭakasampadāya សេចក្តីថា ដោយការបរិបូណ៌ដែលរាប់ថាជាពុទ្ធវចនៈ បង្ហាញថា ដែលមកដោយការញ៉ាំងឲ្យសម្រេចដោយការចងក្រងជាឆន្ទៈមានសាវិត្តិឆន្ទជាដើមក្តី ដោយការចងក្រងជាវគ្គក្តី។ ពាក្យថា Tattha ca សេចក្តីថា ក្នុងមន្តបទនោះ។ ពាក្យថា Pavattāro សេចក្តីថា អ្នកញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ。 ពាក្យថា Yesaṃ សេចក្តីថា ជារបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ណា។ ពាក្យថា Mantapada សេចក្តីថា គឺមន្តដែលរាប់ថាជាគម្ពីរវេទនោះឯង។ ពាក្យថា Gīta សេចក្តីថា ដែលបានស្វាធ្យាយហើយ ដោយអំណាចនៃការបរិបូណ៌នៃបទ ដោយពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងដប់នាក់ មានអដ្ឋកព្រាហ្មណ៍ជាដើម។ ពាក្យថា Pavutta សេចក្តីថា ដែលពោលហើយដល់អ្នកដទៃ សេចក្តីថា គឺបង្រៀនហើយ។ ពាក្យថា Samihita សេចក្តីថា ដែលប្រមូលផ្តុំហើយ ធ្វើឲជាគំនរ សេចក្តីថា គឺធ្វើឲ្យជាដុំក្ដាប់ហើយតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា Tadanugāyanti សេចក្តីថា ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយតែងតែសូត្រតាម ស្វាធ្យាយតាម បង្រៀនតាម នូវមន្តបទនោះ ដែលពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះបានសូត្រហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា Tadanubhāsanti សេចក្តីថា តែងតែពោលតាមនូវមន្តបទនោះ ពាក្យនេះជាវេវចនៈនៃពាក្យមុននោះឯង (គឺពាក្យ Tadanugāyanti)។ ពាក្យថា Bhāsitamanubhāsanti សេចក្តីថា តែងតែស្វាធ្យាយតាមនូវសេចក្តីដែលស្វាធ្យាយហើយ ដែលពោលហើយដោយពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ពាក្យថា Vācitamanuvācenti សេចក្តីថា តែងតែបង្រៀនតាមនូវសេចក្តីដែលបង្រៀនហើយដោយពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះដល់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា Seyyathidaṃ សេចក្តីថា ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ តើជាអ្នកណាខ្លះ? ពាក្យថា Aṭṭhako ជាដើម ជានាមរបស់ពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ឮថា ពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ក្រឡេកមើលដោយទិព្វចក្ខុ ដោយមិនធ្វើការបៀតបៀនអ្នកដទៃ ហើយបានចងក្រងនូវមន្តទាំងឡាយ ដោយផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយព្រះពុទ្ធវចនៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយៗមក ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយបានដាក់បញ្ចូលនូវការសម្លាប់សត្វជាដើម ហើយបំផ្លាញត្រៃវេទ ធ្វើឲ្យផ្ទុយគ្នានឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ។

428. Andhaveṇīti andhapaveṇī. Ekena hi cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṃ eko andho gaṇhāti, taṃ andhaṃ añño, taṃ aññoti evaṃ paṇṇāsa saṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati. Paramparāsaṃsattāti aññamaññaṃ laggā, yaṭṭhiggāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho. Eko kira dhutto andhagaṇaṃ disvā ‘‘asukasmiṃ nāma gāme khajjabhojjaṃ sulabha’’nti ussāhetvā tehi ‘‘tattha no sāmi nehi, idaṃ nāma te demā’’ti vutte lañjaṃ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṃ gacchaṃ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā ‘‘kiñci kammaṃ atthi, gacchatha tāva tumhe’’ti vatvā palāyi. Te divasampi gantvā maggaṃ avindamānā ‘‘kahaṃ, bho, cakkhumā kahaṃ maggo’’ti paridevitvā maggaṃ avindamānā tattheva mariṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘paramparāsaṃsattā’’ti. Purimopīti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi. Majjhimopīti majjhe ācariyapācariyesu ekopi. Pacchimopīti idāni brāhmaṇesu ekopi.
៤២៨. ពាក្យថា Andhaveṇī បានដល់ ជួរនៃមនុស្សខ្វាក់ (ខ្សែស្រឡាយនៃមនុស្សខ្វាក់)។ ព្រោះថា មនុស្សខ្វាក់ម្នាក់ កាន់ចុងឈើច្រត់ដែលបុរសភ្នែកភ្លឺម្នាក់កាន់ ជនខ្វាក់ម្នាក់ទៀត ក៏កាន់ជនខ្វាក់នោះ ជនខ្វាក់ម្នាក់ទៀត ក៏កាន់ជនខ្វាក់នោះ តៗគ្នាទៅ យ៉ាងនេះ មនុស្សខ្វាក់ប្រាំសិបនាក់ ឬហុកសិបនាក់ តៗគ្នាតាមលំដាប់ ហៅថា Andhaveṇī (ជួរមនុស្សខ្វាក់)។ ពាក្យថា Paramparāsaṃsattā សេចក្តីថា តោងគ្នាទៅវិញទៅមក គឺប្រាសចាកបុរសភ្នែកភ្លឺអ្នកកាន់ឈើច្រត់ដឹកមុខ។ ឮថា មានបុរសពាលម្នាក់ ឃើញពួកមនុស្សខ្វាក់ ហើយនិយាយញ៉ាំងពួកមនុស្សខ្វាក់ឲ្យខំប្រឹងប្រែងថា «នៅក្នុងភូមិឈ្មោះឯណោះ មានខាទនីយភោជនីយាហាររកបានដោយងាយ» កាលបើពួកមនុស្សខ្វាក់ទាំងនោះនិយាយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកជួយនាំពួកយើងខ្ញុំទៅក្នុងទីនោះផង ពួកយើងខ្ញុំនឹងជូនទ្រព្យឈ្មោះនេះដល់លោក» ក៏ទទួលយកសំណូក ហើយនាំដើរវាងចេញពីផ្លូវក្នុងកណ្តាលផ្លូវ ដើរព័ទ្ធជុំវិញគុម្ពោតព្រៃធំមួយ ឲ្យមនុស្សខ្វាក់ខាងក្រោយកាន់ចង្កេះរបស់មនុស្សខ្វាក់ខាងមុខដោយដៃ ហើយប្រាប់ថា «ខ្ញុំមានកិច្ចការបន្តិចបន្តួច ពួកអ្នកចូរដើរទៅមុនសិនចុះ» និយាយរួចក៏រត់គេចខ្លួនបាត់ទៅ។ ពួកមនុស្សខ្វាក់ទាំងនោះ ទោះបីដើរអស់ពេញមួយថ្ងៃ ក៏រកផ្លូវមិនឃើញ ក៏ក្សឹកក្សួលខ្សឹបខ្សួលយំទួញថា «នែអ្នកភ្នែកភ្លឺ ផ្លូវនៅឯណា? ផ្លូវនៅឯណា?» កាលរកផ្លូវមិនឃើញ ក៏ស្លាប់នៅក្នុងទីនោះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកពួកមនុស្សខ្វាក់ទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា «paramparāsaṃsattā» (ជាប់ទាក់ទងគ្នាតាមលំដាប់)។ ពាក្យថា Purimopi បានដល់ សូម្បីម្នាក់ក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ទាំងដប់នាក់ក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា Majjhimopi បានដល់ សូម្បីម្នាក់ក្នុងចំណោមអាចារ្យ និងប្រដាប់អាចារ្យ (អាចារ្យតៗគ្នា) ក្នុងកណ្តាល។ ពាក្យថា Pacchimopi បានដល់ សូម្បីម្នាក់ក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយក្នុងកាលឥឡូវនេះ។

Pañca [Pg.291] khoti pāḷiāgatesu dvīsu aññepi evarūpe tayo pakkhipitvā vadati. Dvedhāvipākāti bhūtavipākā vā abhūtavipākā vā. Nālametthāti, bhāradvāja, saccaṃ anurakkhissāmīti paṭipannena viññunā ‘‘yaṃ mayā gahitaṃ, idameva saccaṃ moghamañña’’nti ettha ekaṃseneva niṭṭhaṃ gantuṃ nālaṃ na yuttanti upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesi.
ពាក្យថា Pañca kho គឺព្រះអង្គត្រាស់ដោយបញ្ចូលធម៌ ៣ យ៉ាងទៀតដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ទៅក្នុងធម៌ ២ យ៉ាងដែលមកក្នុងបាលី។ ពាក្យថា Dvedhāvipākā បានដល់ មានផលជាពីរយ៉ាង គឺមានផលពិតប្រាកដ ឬមានផលមិនពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Nālamettha សេចក្តីថា ម្នាលភារទ្វាជៈ វិញ្ញូជនកាលប្រតិបត្តិថា «អាត្មាអញនឹងរក្សានូវសច្ចៈ» មិនគួរ មិនសមបី ដើម្បីដល់នូវការសម្រេចដោយចំណែកមួយថា «សេចក្តីនេះដែលអាត្មាអញកាន់យកហើយ នេះទើបពិត របស់ដទៃជាមោឃៈ» ក្នុងធម៌មានសទ្ធាជាដើមនេះឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់បើកផ្លូវនៃសំណួរខាងលើទុកយ៉ាងនេះ។

430. Idha, bhāradvāja, bhikkhūti jīvakasutte (ma. ni. 2.51 ādayo) viya mahāvacchasutte (ma. ni. 2.193 ādayo) viya ca attānaññeva sandhāya vadati. Lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesu. Sesapadadvayepi eseva nayo.
៤៣០. ពាក្យថា Idha, bhāradvāja, bhikkhū គឺព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រះអង្គឯងត្រាស់ហៅថា ភិក្ខុ ដូចក្នុងជីវកសូត្រ និងមហាវច្ឆសូត្រដែរ។ ពាក្យថា Lobhanīyesu dhammesu បានដល់ ក្នុងធម៌ជាទីតាំងនៃលោភៈ (លោភធម៌ទាំងឡាយ)។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដូចគ្នា។

432. Saddhaṃ nivesetīti okappaniyasaddhaṃ niveseti. Upasaṅkamatīti upagacchati. Payirupāsatīti santike nisīdati. Sotanti pasādasotaṃ odahati. Dhammanti desanādhammaṃ suṇāti. Dhāretīti paguṇaṃ katvā dhāreti. Upaparikkhatīti atthato ca kāraṇato ca vīmaṃsati. Nijjhānaṃ khamantīti olokanaṃ khamanti, idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhīti evaṃ upaṭṭhahantīti attho. Chandoti kattukamyatā chando. Ussahatīti vāyamati. Tuletīti aniccādivasena tīreti. Padahatīti maggapadhānaṃ padahati. Kāyena ceva paramasaccanti sahajātanāmakāyena ca nibbānaṃ sacchikaroti, paññāya ca kilese nibbijjhitvā tadeva vibhūtaṃ pākaṭaṃ karonto passati.
៤៣២. ពាក្យថា Saddhaṃ niveseti សេចក្តីថា តម្កល់ទុកនូវសទ្ធាដែលចុះចិត្តស៊ប់។ ពាក្យថា Upasaṅkamati សេចក្តីថា ចូលទៅជិត។ ពាក្យថា Payirupāsati សេចក្តីថា អង្គុយជិត (ចូលទៅអង្គុយជិតដើម្បីបម្រើ)។ ពាក្យថា Sotaṃ សេចក្តីថា ផ្ទៀងត្រចៀកគឺសោតប្រសាទ។ ពាក្យថា Dhammaṃ សេចក្តីថា ស្តាប់នូវទេសនាធម៌។ ពាក្យថា Dhāretī សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញហើយចាំទុក។ ពាក្យថា Upaparikkhati សេចក្តីថា ពិចារណាត្រួតពិនិត្យទាំងដោយអត្ថទាំងដោយហេតុ។ ពាក្យថា Nijjhānaṃ khamanti សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយគួរដល់ការសម្លឹងមើល គឺសេចក្តីយល់ឃើញប្រាកដឡើងយ៉ាងនេះថា ក្នុងធម៌នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សីល ក្នុងធម៌នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សមាធិ។ ពាក្យថា Chando បានដល់ សេចក្តីប្រាថ្នានឹងធ្វើ (កត្តុកម្យតាចន្ទៈ)។ ពាក្យថា Ussahati សេចក្តីថា ព្យាយាម។ ពាក្យថា Tuleti សេចក្តីថា ថ្លឹងថ្លែងកំណត់ដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម។ ពាក្យថា Padahati សេចក្តីថា តាំងសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ (មគ្គប្បធាន)។ ពាក្យថា Kāyena ceva paramasaccaṃ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានដោយនាមកាយដែលកើតរួមគ្នាផង ម្យ៉ាងទៀត យល់ឃើញដោយបញ្ញាធ្លុះធ្លាយនូវកិលេសទាំងឡាយ ធ្វើនូវព្រះនិព្វាននោះឯងឲ្យជាក់ច្បាស់ប្រាកដឡើង។

433. Saccānubodhoti maggānubodho. Saccānuppattīti phalasacchikiriyā. Tesaṃyevāti heṭṭhā vuttānaṃ dvādasannaṃ, evaṃ dīghaṃ maggavādaṃ anulometi, tasmā nāyamattho. Ayaṃ panettha attho – tesaṃyevāti tesaṃ maggasampayuttadhammānaṃ. Padhānanti maggapadhānaṃ. Tañhi phalasacchikiriyasaṅkhātāya saccānuppattiyā bahukāraṃ, magge asati phalābhāvatoti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
៤៣៣. ពាក្យថា Saccānubodho បានដល់ ការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈតាមលំដាប់នៃមគ្គ។ ពាក្យថា Saccānuppatti បានដល់ ការសម្រេចផល (ផលសច្ឆិកិរិយា)។ ពាក្យថា Tesaṃyevā បានដល់ ធម៌ទាំង ១២ ប្រការដែលពោលខាងក្រោម យ៉ាងនេះ រមែងស្របតាមមគ្គវាទៈដ៏វែងឆ្ងាយ ព្រោះហេតុនោះ អត្ថនេះមិនគួរកត់សម្គាល់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ អត្ថក្នុងទីនេះមានសេចក្តីថា – ពាក្យថា Tesaṃyevā បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបដោយមគ្គនោះ។ ពាក្យថា Padhānaṃ បានដល់ សេចក្តីព្យាយាមដែលប្រកបដោយមគ្គ។ ព្រោះថា សេចក្តីព្យាយាមនោះ មានឧបការៈច្រើនដល់ការសម្រេចនូវសច្ចៈ ពោលគឺការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវផល ព្រោះកាលបើគ្មានមគ្គ ផលក៏មិនមានឡើយ។ គួរដឹងសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយន័យនេះចុះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Caṅkīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការអធិប្បាយចង្កីសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

6. Esukārīsuttavaṇṇanā
៦. ការអធិប្បាយឯសុការីសូត្រ

437. Evaṃ [Pg.292] me sutanti esukārīsuttaṃ. Tattha bilaṃ olaggeyyunti koṭṭhāsaṃ laggāpeyyuṃ, iminā satthadhammaṃ nāma dasseti. Satthavāho kira mahākantārapaṭipanno antarāmagge goṇe mate maṃsaṃ gahetvā sabbesaṃ satthikānaṃ ‘‘idaṃ khāditvā ettakaṃ mūlaṃ dātabba’’nti koṭṭhāsaṃ olaggeti, goṇamaṃsaṃ nāma khādantāpi atthi akhādantāpi, mūlaṃ dātuṃ sakkontāpi asakkontāpi. Satthavāho yena mūlena goṇo gahito, tassa nikkhamanatthaṃ sabbesaṃ balakkārena koṭṭhāsaṃ datvā mūlaṃ gaṇhāti, ayaṃ satthadhammo. Evamevaṃ brāhmaṇāpi lokassa paṭiññaṃ aggahetvā attanova dhammatāya catasso pāricariyā paññapentīti dassetuṃ evameva khotiādimāha. Pāpiyo assāti pāpaṃ assa. Seyyo assāti hitaṃ assa. Atha vā pāpiyoti pāpako lāmako attabhāvo assa. Seyyoti seṭṭho uttamo. Seyyaṃsoti seyyo. Uccākulīnatāti uccākulīnattena seyyo. Pāpiyaṃsoti pāpiyo. Uccākulīnatā ca dvīsu kulesu vaḍḍheti khattiyakule brāhmaṇakule ca, uḷāravaṇṇatā tīsu. Vessopi hi uḷāravaṇṇo hoti. Uḷārabhogatā catūsupi. Suddopi hi antamaso caṇḍālopi uḷārabhogo hotiyeva.
៤៣៧. សូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺឯសុការីសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា bilaṃ olaggeyyuṃ សេចក្តីថា គួរព្យួរទុកនូវចំណែកសាច់ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវធម៌របស់ពួកឈ្មួញរទេះ (សត្ថធម៌) ដោយបទនេះ។ ឮថា នាយកៅទណ្ឌ (ប្រធានឈ្មួញ) កាលដើរទៅកាន់ផ្លូវលំបាកដ៏ធំ កាលបើគោស្លាប់ក្នុងកណ្តាលផ្លូវ ក៏យកសាច់គោនោះមកចែកដល់ពួកឈ្មួញរទេះទាំងអស់ ដោយប្រាប់ថា «ចូរពួកអ្នកស៊ីសាច់នេះ ហើយត្រូវសងប្រាក់ចំនួនប៉ុណ្ណេះ» រួចក៏ព្យួរចំណែកសាច់នោះទុកនៅខាងមុខរទេះ ឯសាច់គោនោះ ពួកអ្នកដែលស៊ីក៏មាន អ្នកមិនស៊ីក៏មាន ពួកអ្នកដែលអាចសងប្រាក់បានក៏មាន អ្នកមិនអាចសងបានក៏មាន។ នាយកៅទណ្ឌដើម្បីបានប្រាក់ថ្លៃទិញគោថ្មីមកវិញ ក៏បង្ខំចែកចំណែកសាច់ដល់ពួកឈ្មួញទាំងអស់ ហើយយកប្រាក់ នេះជាសត្ថធម៌ (ធម៌របស់ពួកឈ្មួញ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា evameva kho ដើម្បីបង្ហាញថា ពួកព្រាហ្មណ៍ក៏យ៉ាងនោះដែរ មិនបានទទួលការយល់ព្រមពីសត្វលោកឡើយ តែងតែបញ្ញត្តនូវការបម្រើ ៤ យ៉ាង ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Pāpiyo assa សេចក្តីថា គួរជាសេចក្តីអាក្រក់ខ្លាំង។ ពាក្យថា Seyyo assa សេចក្តីថា គួរជាប្រយោជន៍។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Pāpiyo សេចក្តីថា គួរមានអត្តភាពថោកទាប អាក្រក់។ ពាក្យថា Seyyo សេចក្តីថា ប្រសើរ ឧត្តម។ ពាក្យថា Seyyaṃso សេចក្តីថា ប្រសើរជាង។ ពាក្យថា Uccākulīnatā សេចក្តីថា ប្រសើរដោយភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពស់។ ពាក្យថា Pāpiyaṃso សេចក្តីថា ថោកទាបជាង។ ភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពស់ រមែងសម្រេចក្នុងត្រកូលពីរ គឺក្សត្រិយត្រកូល និងព្រាហ្មណត្រកូល ឯភាពជាអ្នកមានសម្បុរដ៏រុងរឿង (uḷāravaṇṇatā) សម្រេចក្នុងត្រកូលបី (ក្សត្រ ព្រាហ្មណ៍ វេស្សៈ) ព្រោះថា សូម្បីតែវេស្សៈ ក៏មានសម្បុរដ៏រុងរឿងដែរ។ ចំណែកភាពជាអ្នកមានភោគៈដ៏ធំធេង (uḷārabhogatā) សម្រេចក្នុងត្រកូលទាំងបួន សូម្បីតែសូទ្រៈ ឬសូម្បីតែចណ្ឌាលដ៏ថោកទាបបំផុត ក៏គង់មានភោគៈដ៏ធំធេងបានដែរ។

440. Bhikkhācariyanti koṭidhanenapi hi brāhmaṇena bhikkhā caritabbāva, porāṇakabrāhmaṇā asītikoṭidhanāpi ekavelaṃ bhikkhaṃ caranti. Kasmā? Duggatakāle carantānaṃ idāni bhikkhaṃ carituṃ āraddhāti garahā na bhavissatīti. Atimaññamānoti yo bhikkhācariyavaṃsaṃ haritvā sattajīvakasikammavaṇijjādīhi jīvikaṃ kappeti, ayaṃ atimaññati nāma. Gopo vāti yathā gopako attanā rakkhitabbaṃ bhaṇḍaṃ thenento akiccakārī hoti, evanti attho. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. Asitabyābhaṅginti tiṇalāyanaasitañceva kājañca. Anussaratoti yattha jāto, tasmiṃ porāṇe mātāpettike kulavaṃse anussariyamāneti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
៤៤០. ពាក្យថា Bhikkhācariyaṃ សេចក្តីថា សូម្បីព្រាហ្មណ៍ដែលមានទ្រព្យរាប់កោដិ ក៏ត្រូវតែដើរសុំទាន (ត្រាច់ទៅដើម្បីភិក្ខា) ដែរ ពួកព្រាហ្មណ៍បុរាណ សូម្បីមានទ្រព្យ ៨០ កោដិ ក៏នៅតែត្រាច់ទៅដើម្បីភិក្ខាមួយពេលដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគិតថា កាលបើពួកយើងត្រាច់ទៅក្នុងកាលដែលក្រខ្សត់ ការនិន្ទាថាមកចាប់ផ្តើមត្រាច់ទៅដើម្បីភិក្ខាក្នុងពេលឥឡូវនេះ នឹងមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Atimaññamāno សេចក្តីថា ព្រាហ្មណ៍ណា លះបង់នូវវង្សត្រកូលនៃការត្រាច់ទៅដើម្បីភិក្ខា ហើយចិញ្ចឹមជីវិតដោយការបររទេះលក់ដូរ ការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើម ព្រាហ្មណ៍នេះ ឈ្មោះថា មើលងាយ (វង្សត្រកូលខ្លួន)។ ពាក្យថា Gopo vā សេចក្តីថា ដូចជាអ្នករក្សាគោ លួចយកទ្រព្យដែលខ្លួនត្រូវរក្សា ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើនូវកិច្ចការដែលមិនគួរធ្វើ យ៉ាងណាមិញ អត្ថក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ។ គួរដឹងសេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួងដោយន័យនេះចុះ។ ពាក្យថា Asitabyābhaṅgiṃ បានដល់ កណ្ដៀវសម្រាប់ច្រូតស្មៅ និងឈើខ្នែក (សម្រាប់រែកស្មៅ)។ ពាក្យថា Anussarato សេចក្តីថា កាលរលឹកឃើញរឿយៗនូវវង្សត្រកូលបុរាណជាចំណែកខាងមាតាបិតា ដែលខ្លួនបានកើតក្នុងត្រកូលនោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Esukārīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការអធិប្បាយឯសុការីសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

7. Dhanañjānisuttavaṇṇanā
៧. ការអធិប្បាយធនញ្ជានិសូត្រ

445. Evaṃ [Pg.293] me sutanti dhanañjānisuttaṃ. Tattha dakkhiṇāgirisminti girīti pabbato, rājagahaṃ parikkhipitvā ṭhitapabbatassa dakkhiṇadisābhāge janapadassetaṃ nāmaṃ. Taṇḍulapālidvārāyāti rājagahassa kira dvattiṃsamahādvārāni catusaṭṭhikhuddakadvārāni, tesu ekaṃ taṇḍulapālidvāraṃ nāma, taṃ sandhāyevamāha. Rājānaṃ nissāyāti ‘‘gaccha manusse apīḷetvā sassabhāgaṃ gaṇhāhī’’ti raññā pesito gantvā sabbameva sassaṃ gaṇhāti, ‘‘mā no, bhante, nāsehī’’ti ca vutte – ‘‘rājakule vuttaṃ mandaṃ, ahaṃ raññā āgamanakāleyeva evaṃ āṇatto, mā kanditthā’’ti evaṃ rājānaṃ nissāya brāhmaṇagahapatike vilumpati. Dhaññaṃ yebhuyyena attano gharaṃ pavesetvā appakaṃ rājakule paveseti. Kiṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ na pīḷaṃ akāsīti ca vutto – ‘‘āma, mahārāja, imasmiṃ vāre khettāni mandasassāni ahesuṃ, tasmā apīḷentassa me gaṇhato na bahuṃ jāta’’nti evaṃ brāhmaṇagahapatike nissāya rājānaṃ vilumpati.
៤៤៥. សូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺធនញ្ជានិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា dakkhiṇāgirismiṃ ពាក្យថា girī បានដល់ ភ្នំ នេះជាឈ្មោះរបស់ជនបទដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃភ្នំដែលព័ទ្ធជុំវិញក្រុងរាជគ្រឹះ។ បទថា Taṇḍulapālidvārāya សេចក្តីថា ឮថា ក្រុងរាជគ្រឹះមានទ្វារធំ ៣២ និងទ្វារတូច ៦៤ ក្នុងចំណោមទ្វារទាំងនោះ មានទ្វារមួយឈ្មោះ តណ្ឌុលបាលិទ្វារ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកទ្វារនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ បទថា Rājānaṃ nissāya សេចក្តីថា ធនញ្ជានិព្រាហ្មណ៍ដែលព្រះរាជាទ្រង់ចាត់ទៅដោយព្រះរាជឱង្ការថា «ចូរអ្នកទៅប្រមូលយកចំណែកស្រូវដោយមិនបៀតបៀនដល់មនុស្សទាំងឡាយឡើយ» កាលទៅដល់ ក៏ប្រមូលយកស្រូវទាំងអស់ កាលបើពួកអ្នកស្រែអង្វរថា «bante សូមកុំបំផ្លាញពួកយើងខ្ញុំឡើយ» ក៏ប្រាប់ថា «ស្រូវដែលស្តុកទុកក្នុងព្រះរាជវាំងមានតិចតួចណាស់ ខ្ញុំត្រូវបានព្រះរាជាបង្គាប់មកយ៉ាងនេះតាំងពីពេលមកម៉្លេះ ពួកអ្នកកុំយំឡើយ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អាស្រ័យព្រះរាជាហើយប្លន់ (បៀតបៀន) ពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតិ។ គាត់នាំយកស្រូវភាគច្រើនទៅទុកក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន ហើយនាំយកទៅទុកក្នុងព្រះរាជវាំងតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើព្រះរាជាទ្រង់សួរថា «អ្នកមិនបានបៀតបៀនពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតិទេឬ?» ក៏ទូលថា «ថ្វាយបង្គំសក្ការៈព្រះមហាក្សត្រ ករុណាពិសេស ក្នុងគ្រានេះ ស្រែទាំងឡាយមានស្រូវតិចតួចណាស់ ហេតុនោះ កាលទូលបង្គំប្រមូលយកដោយមិនបៀតបៀន ទើបមិនបានស្រូវច្រើនឡើយ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អាស្រ័យពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតិហើយប្លន់ (បោកប្រាស់) ព្រះរាជា។

446. Payo pīyatanti taruṇakhīraṃ pivatu. Tāva bhattassāti yāva khīraṃ pivitvā nisīdissatha, tāvadeva bhattassa kālo bhavissati. Idheva hi no pātarāsabhattaṃ āharissantīti dasseti. Mātāpitarotiādīsu mahallakā mātāpitaro mudukāni attharaṇapāvuraṇāni sukhumāni vatthāni madhurabhojanaṃ sugandhagandhamālādīni ca pariyesitvā posetabbā. Puttadhītānaṃ nāmakaraṇamaṅgalādīni sabbakiccāni karontena puttadāro posetabbo. Evañhi akariyamāne garahā uppajjatīti iminā nayena attho veditabbo.
៤៤៦. ពាក្យថា Payo pīyataṃ សេចក្តីថា សូមផឹកទឹកដោះស្រស់សិនចុះ។ ពាក្យថា Tāva bhattassa សេចក្តីថា ព្រះតេជព្រះគុណគង់ឆាន់ទឹកដោះអស់កាលត្រឹមណា ពេលនោះក៏នឹងល្មមដល់ពេលឆាន់ចង្ហាន់ដែរ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ពួកយើងនឹងនាំយកចង្ហាន់ពេលព្រឹកមកថ្វាយក្នុងទីនេះឯង។ ក្នុងបទមានជាអាទិថា Mātāpitaro សេចក្តីថា កូនត្រូវស្វែងរកនូវគ្រឿងលំអាប់ទន់ៗ គ្រឿងដណ្តប់ទន់ៗ សម្លៀកបំពាក់ដ៏ល្អិតល្អ ភោជនាហារដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ និងគ្រឿងក្រអូបផ្កាកម្រងជាដើម មកចិញ្ចឹមមាតាបិតាដែលមានវ័យចាស់ជរា។ បុគ្គលកាលធ្វើនូវកិច្ចការទាំងពួង មានមង្គលការដាក់ឈ្មោះកូនជាដើម ឈ្មោះថាចិញ្ចឹមបុត្រនិងភរិយា។ ព្រោះថាកាលបើមិនធ្វើយ៉ាងនេះទេ ការនិន្ទារមែងកើតឡើង គួរដឹងសេចក្តីដោយន័យនេះចុះ។

447. Adhammacārīti pañca dussīlyakammāni vā dasa dussīlyakammāni vā idha adhammo nāma. Upakaḍḍheyyunti pañcavidhabandhanādikammakaraṇatthaṃ taṃ taṃ nirayaṃ kaḍḍheyyuṃ.
៤៤៧. ពាក្យថា Adhammacārī សេចក្តីថា ទុច្ចរិតកម្ម ៥ យ៉ាង ឬទុច្ចរិតកម្ម ១០ យ៉ាង ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា អធម៌។ ពាក្យថា Upakaḍḍheyyuṃ សេចក្តីថា ពួកយមបាលរមែងអូសទាញទៅកាន់នរកនោះៗ ដើម្បីធ្វើទារុណកម្មមានការចង ៥ ប្រការជាដើម។

448. Dhammacārīti dhammikasivavijjādikammakārī. Paṭikkamantīti osaranti parihāyanti. Abhikkamantīti abhisaranti vaḍḍhanti. Seyyoti varataraṃ. Hīneti nihīne lāmake. Kālaṅkato ca sāriputtāti idaṃ [Pg.294] bhagavā ‘‘tatrassa gantvā desehī’’ti adhippāyena theramāha. Theropi taṃkhaṇaṃyeva gantvā mahābrahmuno dhammaṃ desesi, tato paṭṭhāya cātuppadikaṃ gāthaṃ kathentopi catusaccavimuttaṃ nāma na kathesīti.
៤៤៨. ពាក្យថា Dhammacārī សេចក្តីថា អ្នកធ្វើការងារប្រកបដោយធម៌ មានការធ្វើស្រែចម្ការ និងសិល្បវិជ្ជាជាដើម។ ពាក្យថា Paṭikkamanti សេចក្តីថា ថយចុះ គឺស៊ុតទ្រុឌ។ ពាក្យថា Abhikkamanti សេចក្តីថា ឈានទៅមុខ គឺចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Seyyo សេចក្តីថា ប្រសើរជាង។ ពាក្យថា Hīne សេចក្តីថា ក្នុងទីថោកទាប គឺសាបសូន្យ។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះថា Kālaṅkato ca sāriputta (ម្នាលសារីបុត្ត ធនញ្ជានិព្រាហ្មណ៍ធ្វើមរណកាលទៅហើយ) ដោយមានព្រះហឫទ័យបំណងថា «ចូរអ្នកទៅកាន់ព្រហ្មលោកនោះ ហើយសម្តែងធម៌ប្រោសគាត់ចុះ»។ ព្រះថេរៈក៏បានទៅកាន់ព្រហ្មលោកក្នុងខណៈនោះឯង ហើយសម្តែងធម៌ប្រោស មហាព្រហ្ម (ដែលជាធនញ្ជានិព្រាហ្មណ៍ទៅកើត) ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទោះបីព្រះថេរៈសម្តែងគាថាមានបួនបាទ ក៏មិនដែលសម្តែងធម៌ដែលវៀរចាកសច្ចៈទាំងបួនឡើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Dhanañjānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការអធិប្បាយធនញ្ជានិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

8. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā
៨. ការអធិប្បាយវាសេដ្ឋសូត្រ

454. Evaṃ me sutanti vāseṭṭhasuttaṃ. Tattha icchānaṅgalavanasaṇḍeti icchānaṅgalagāmassa avidūre vanasaṇḍe. Caṅkīti ādayo pañcapi janā rañño pasenadissa kosalassa purohitā eva. Aññe ca abhiññātāti aññe ca bahū abhiññātā brāhmaṇā. Te kira chaṭṭhe chaṭṭhe māse dvīsu ṭhānesu sannipatanti. Yadā jātiṃ sodhetukāmā honti, tadā pokkharasātissa santike jātisodhanatthaṃ ukkaṭṭhāya sannipatanti. Yadā mante sodhetukāmā honti, tadā icchānaṅgale sannipatanti. Imasmiṃ kāle mantasodhanatthaṃ sannipatiṃsu. Ayamantarā kathāti yaṃ attano sahāyakabhāvānurūpaṃ kathaṃ kathentā anuvicariṃsu, tassā kathāya antarā ayamaññā kathā udapādi. Sīlavāti guṇavā. Vattasampannoti ācārasampanno.
៤៥៤. សូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺវាសេដ្ឋសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា icchānaṅgalavanasaṇḍe បានដល់ ក្នុងដងព្រៃមិនឆ្ងាយពីភូមិឥច្ឆានង្គលៈ។ ពួកជនទាំង ៥ នាក់ មានចង្កីព្រាហ្មណ៍ជាដើម សុទ្ធតែជាបុរោហិតរបស់ព្រះបាទបសេនទិកោសល។ បទថា Aññe ca abhiññātā បានដល់ ពួកព្រាហ្មណ៍ដទៃទៀតជាច្រើនដែលល្បីល្បាញ។ ឮថា ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ តែងតែប្រជុំគ្នាក្នុងទីពីរអន្លើ រាល់ៗ ៦ ខែម្តង។ កាលណាពួកគេប្រាថ្នានឹងជម្រះជាតិ (វង្សត្រកូល) ឲ្យស្អាត តែងតែប្រជុំគ្នាក្នុងក្រុងឧក្កដ្ឋៈ ក្នុងសំណាក់របស់បោក្ខរសាតិព្រាហ្មណ៍ ដើម្បីជម្រះជាតិ។ កាលណាពួកគេប្រាថ្នានឹងជម្រះមន្ត (វេទ) តែងតែប្រជុំគ្នាក្នុងភូមិឥច្ឆានង្គលៈ។ ក្នុងសម័យនោះ ពួកគេបានប្រជុំគ្នាក្នុងទីនោះ ដើម្បីជម្រះមន្ត។ បទថា Ayamantarā kathā បានដល់ សេចក្តីសន្ទនាដទៃនេះ កើតឡើងក្នុងចន្លោះនៃពាក្យសន្ទនាដែលពួកគេកំពុងនិយាយដើរទៅតាមសមគួរដល់ភាពជាសម្លាញ់នឹងគ្នា។ ពាក្យថា Sīlavā បានដល់ អ្នកមានគុណធម៌។ ពាក្យថា Vattasampanno បានដល់ អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈ (មារយាទ)។

455. Anuññātapaṭiññātāti sikkhitā tumheti evaṃ ācariyehi anuññātā, āma ācariya sikkhitamhāti evaṃ sayañca paṭiññātā. Asmāti bhavāma. Ahaṃ pokkharasātissa, tārukkhassāyaṃ māṇavoti ahaṃ pokkharasātissa jeṭṭhantevāsī aggasisso, ayaṃ tārukkhassāti dīpeti.
៤៥៥. ពាក្យថា «Anuññātapaṭiññātā» សេចក្ដីថា ពួកអាចារ្យអនុញ្ញាតហើយយ៉ាងនេះថា «ពួកអ្នករៀនសូត្រហើយ» និងខ្លួនឯងក៏បានប្ដេជ្ញាយ៉ាងនេះថា «ព្រះករុណា លោកម្ចាស់ ពួកយើងបានរៀនសូត្រហើយ»។ ពាក្យថា «Asmā» គឺ «bhavāma» (ពួកយើងជា)។ ពាក្យថា «Ahaṃ pokkharasātissa, tārukkhassāyaṃ māṇavo» បង្ហាញសេចក្ដីថា «ខ្ញុំ (វាសេដ្ឋមាណព) ជាសិស្សច្បង ជាសិស្សឆ្នើមរបស់ព្រាហ្មណ៍បោក្ខរសាតិ ចំណែកឯមាណពនេះ (ភារទ្វាជមាណព) ជាសិស្សច្បង ជាសិស្សឆ្នើមរបស់ព្រាហ្មណ៍តារុក្ខៈ»។

Tevijjānanti tivedānaṃ brāhmaṇānaṃ. Yadakkhātanti yaṃ atthato ca byañjanato ca ekaṃ padampi akkhātaṃ. Tatra kevalinosmaseti taṃ sakalaṃ jānanato tattha niṭṭhāgatamhāti attho. Idāni taṃ kevalibhāvaṃ āvikaronto padakasmātiādimāha. Tattha jappe ācariyasādisāti kathanaṭṭhāne mayaṃ ācariyasadisāyeva.
ពាក្យថា «Tevijjānaṃ» សេចក្ដីថា នៃពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងត្រៃវេទ។ ពាក្យថា «Yadakkhātaṃ» សេចក្ដីថា សូម្បីតែបទមួយដែលត្រូវបានសម្ដែងហើយ ទាំងដោយអត្ថ និងដោយព្យញ្ជនៈ។ ពាក្យថា «Tatra kevalinosmase» សេចក្ដីថា ពួកយើងដល់នូវការសម្រេចក្នុងបទដែលសម្ដែងហើយនោះ ព្រោះដឹងនូវវេទទាំងអស់នោះ នេះជាអត្ថ។ ឥឡូវនេះ វាសេដ្ឋព្រាហ្មណ៍ កាលនឹងធ្វើនូវភាពជាអ្នកសម្រេចគ្រប់យ៉ាងនោះឲ្យប្រាកដ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា «Padakasmā» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «Jappe ācariyasādisā» សេចក្ដីថា ក្នុងទីពោលស្វាធ្យាយ ពួកយើងស្មើគ្នាជាមួយនឹងអាចារ្យពិតប្រាកដ។

Kammunāti [Pg.295] dasakusalakammapathakammunā. Ayañhi pubbe sattavidhaṃ kāyavacīkammaṃ sandhāya ‘‘yato kho, bho, sīlavā hotī’’ti āha, tividhaṃ manokammaṃ sandhāya ‘‘vattasampanno’’ti. Tena samannāgato hi ācārasampanno hoti. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumantabhāvena bhagavantaṃ ālapati.
ពាក្យថា «Kammunā» សេចក្ដីថា ដោយកម្មគឺកុសលកម្មបថ ១០ ប្រការ។ ពិតមែនណាស់ មាណពនេះ (វាសេដ្ឋៈ) ក្នុងកាលមុន សំដៅយកកាយកម្ម និងវចីកម្ម ៧ ប្រការ ទើបពោលថា «Yato kho, bho, sīlavā hoti» (កាលណា បុគ្គលជាអ្នកមានសីល) សំដៅយកមនោកម្ម ៣ ប្រការ ទើបពោលថា «Vattasampanno» (អ្នកបរិបូណ៌ដោយវត្ត)។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមនោកម្មនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈ (សេចក្ដីប្រព្រឹត្ត)។ ពាក្យថា «Cakkhumā» គឺ វាសេដ្ឋមាណពហៅរកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយភាពជាព្រះអង្គមានចក្ខុ ដោយចក្ខុទាំង ៥ ប្រការ។

Khayātītanti ūnabhāvaṃ atītaṃ, paripuṇṇanti attho. Peccāti upagantvā. Namassantīti namo karonti.
ពាក្យថា «Khayātītaṃ» សេចក្ដីថា កន្លងហួសនូវភាពខ្វះខាត គឺបរិបូណ៌ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «Pecca» សេចក្ដីថា ចូលទៅជិតហើយ។ ពាក្យថា «Namassanti» សេចក្ដីថា ធ្វើនូវការបង្អោនកាយគោរព (ថ្វាយបង្គំ)។

Cakkhuṃ loke samuppannanti avijjandhakāre loke taṃ andhakāraṃ vidhamitvā lokassa diṭṭhadhammikādiatthadassanena cakkhu hutvā samuppannaṃ.
ពាក្យថា «Cakkhuṃ loke samuppannaṃ» សេចក្ដីថា ក្នុងលោកដែលមានអវិជ្ជាជាទីងងឹត ព្រះអង្គកម្ចាត់បង់នូវងងឹតនោះហើយ កើតឡើងជាចក្ខុរបស់សត្វលោក ដោយការបង្ហាញនូវប្រយោជន៍មានប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្នជាដើម។

456. Evaṃ vāseṭṭhena thometvā yācito bhagavā dvepi jane saṅgaṇhanto tesaṃ vo ahaṃ byakkhissantiādimāha. Tattha byakkhissanti byākarissāmi. Anupubbanti tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintā, tiṇarukkhakīṭapaṭaṅgato paṭṭhāya anupaṭipāṭiyā ācikkhissāmīti attho. Jātivibhaṅganti jātivitthāraṃ. Aññamaññā hi jātiyoti tesaṃ tesañhi pāṇānaṃ jātiyo aññamaññā nānappakārāti attho.
៤៥៦. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលវាសេដ្ឋមាណពសរសើរ និងអារាធនាយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងសង្គ្រោះដល់ជនទាំងពីរនាក់ ទើបត្រាស់ព្រះពុទ្ធដីកាមានពាក្យថា «Tesaṃ vo ahaṃ byakkhissaṃ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «Byakkhissaṃ» គឺ តថាគតនឹងដោះស្រាយ (នឹងសម្ដែង)។ ពាក្យថា «Anupubbaṃ» សេចក្ដីថា គំនិតរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ចូរលើកទុកសិន ចុះ តថាគតនឹងប្រាប់តាមលំដាប់ ចាប់តាំងពីស្មៅ ដើមឈើ ដង្កូវ និងចង្រិតទៅ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «Jātivibhaṅgaṃ» សេចក្ដីថា សេចក្ដីពិស្ដារនៃជាតិ (កំណើត)។ ពាក្យថា «Aññamaññā hi jātiyo» សេចក្ដីថា ព្រោះថា ជាតិទាំងឡាយនៃសត្វមានជីវិតទាំងនោះៗ ផ្សេងៗគ្នា មានប្រការច្រើនយ៉ាង នេះជាអត្ថ។

Tiṇarukkheti anupādinnakajātiṃ katvā pacchā upādinnakajātiṃ kathessāmi, evaṃ tassa jātibhedo pākaṭo bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi. Mahāsīvatthero pana ‘‘kiṃ, bhante, anupādinnakaṃ bījanānatāya nānaṃ, upādinnaṃ kammanānatāyāti? Evaṃ vattuṃ na vaṭṭatī’’ti pucchito āma na vaṭṭati. Kammañhi yoniyaṃ khipati. Yonisiddhā ime sattā nānāvaṇṇā hontīti. Tiṇarukkheti ettha antopheggū bahisārā antamaso tālanāḷikerādayopi tiṇāneva, antosārā pana bahipheggū sabbe rukkhā nāma. Na cāpi paṭijānareti mayaṃ tiṇā mayaṃ rukkhāti vā, ahaṃ tiṇaṃ, ahaṃ rukkhoti vā evaṃ na jānanti. Liṅgaṃ jātimayanti ajānantānampi ca tesaṃ jātimayameva saṇṭhānaṃ attano mūlabhūtatiṇādisadisameva hoti. Kiṃ kāraṇā? Aññamaññā hi jātiyo. Yasmā aññā tiṇajāti, aññā rukkhajāti. Tiṇesupi aññā tālajāti, aññā nāḷikerajāti, evaṃ vitthāretabbaṃ. Iminā idaṃ dasseti – yaṃ jātivasena nānā [Pg.296] hoti, taṃ attano paṭiññaṃ paresaṃ vā upadesaṃ vināpi aññajātito visesena gayhati. Yadi ca jātiyā brāhmaṇo bhaveyya, sopi attano paṭiññaṃ paresaṃ vā upadesaṃ vinā khattiyato vessato suddato vā visesena gayheyya, na ca gayhati. Tasmā na jātiyā brāhmaṇoti. Parato pana ‘‘yathā etāsu jātīsū’’ti gāthāya etamatthaṃ vacībhedeneva āvikarissati.
ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ផ្ដើមនូវទេសនានេះ ដោយព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងសម្ដែងនូវអនុបាទិន្នកជាតិ (ជាតិដែលគ្មានវិញ្ញាណគ្រង) ជាមុនសិន រួចទើបសម្ដែងនូវឧបាទិន្នកជាតិ (ជាតិដែលមានវិញ្ញាណគ្រង) ជាខាងក្រោយ យ៉ាងនេះ ការបែងចែកជាតិរបស់សត្វនោះ នឹងប្រាកដច្បាស់ដល់វាសេដ្ឋមាណពនោះ»។ ចំណែកព្រះមហាសីវត្ថេរ កាលដែលគេសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ អនុបាទិន្នកជាតិ ផ្សេងគ្នាព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃពូជ ឧបាទិន្នកជាតិ ផ្សេងគ្នាព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃកម្ម យ៉ាងនេះ ពោលមិនគួរទេឬ?» លោកឆ្លើយថា «អើ មិនគួរពោលទេ ព្រោះថាកម្មរមែងបោះទៅក្នុងយោនី (កំណើត) សត្វទាំងឡាយនេះដែលសម្រេចដោយយោនី រមែងមានពណ៌សម្បុរផ្សេងៗគ្នា»។ ក្នុងពាក្យថា «Tiṇarukkhe» នេះ មានសេចក្ដីពន្យល់តាមវិធីដែលនឹងពោលតទៅនេះថា៖ ពួកឈើដែលមានខ្លឹមខាងក្រៅ មានល្កិកខាងក្នុង សូម្បីតែដើមត្នោត និងដើមដូងជាដើម ដោយកំណត់យ៉ាងថោកបំផុត ក៏ឈ្មោះថា «ស្មៅ» (Tiṇa) តែម្យ៉ាង។ ចំណែកពួកឈើដែលមានខ្លឹមខាងក្នុង មានល្កិកខាងក្រៅ ទាំងអស់ឈ្មោះថា «ឈើ» (Rukkha)។ ម្យ៉ាងទៀត ស្មៅ និងឈើទាំងនោះ ក៏មិនដែលប្ដេជ្ញាខ្លួនឯងថា «ពួកយើងជាស្មៅ ពួកយើងជាឈើ» ឬថា «ខ្ញុំជាស្មៅ ខ្ញុំជាឈើ» យ៉ាងនេះឡើយ គឺពួកវាមិនដឹងខ្លួនឡើយ។ ពាក្យថា «Liṅgaṃ jātimayaṃ» សេចក្ដីថា សូម្បីតែពួកស្មៅ និងឈើទាំងនោះដែលមិនដឹងខ្លួន ក៏មានសណ្ឋានដែលសម្រេចដោយជាតិរបស់ខ្លួន ដូចគ្នានឹងស្មៅជាដើមដែលជាឫសគល់របស់ខ្លួននោះឯង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាជាតិទាំងឡាយផ្សេងៗគ្នា។ ព្រោះថា ជាតិស្មៅផ្សេង ជាតិឈើផ្សេង។ សូម្បីតែក្នុងពួកស្មៅ ជាតិដើមត្នោតផ្សេង ជាតិដើមដូងផ្សេង គប្បីពង្រីកសេចក្ដីយ៉ាងនេះចុះ។ ដោយទេសនានេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្ដីនេះថា៖ វត្ថុណាដែលផ្សេងគ្នាដោយអំណាចនៃជាតិ វត្ថុនោះរមែងត្រូវបានគេដឹងដោយឡែកពីជាតិដទៃ សូម្បីតែគ្មានការប្ដេជ្ញាខ្លួនឯង ឬការណែនាំរបស់បុគ្គលដទៃក៏ដោយ។ ប្រសិនបើបុគ្គលជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារជាតិមែននោះ សូម្បីតែបុគ្គលនោះ ក៏គប្បីត្រូវបានគេដឹងដោយឡែកពីក្សត្រ វៃស្សៈ ឬសូទ្រៈ សូម្បីតែគ្មានការប្ដេជ្ញាខ្លួនឯង ឬការណែនាំរបស់បុគ្គលដទៃក៏ដោយ តែគេមិនអាចដឹងបានឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា បុគ្គលមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារជាតិឡើយ។ ប៉ុន្តែ ខាងមុខទៅ ព្រះអង្គនឹងធ្វើសេចក្ដីនេះឲ្យច្បាស់លាស់ ដោយការបំបែកព្រះវាចាផ្ទាល់ ក្នុងគាថាថា «Yathā etāsu jātīsu»។

Evaṃ anupādinnakesu jātiṃ dassetvā upādinnakesu dassento tato kīṭetiādimāha. Yāva kunthakipilliketi kunthakipillikaṃ pariyantaṃ katvāti attho. Ettha ca ye uppatitvā gacchanti, te paṭaṅgā nāma. Aññamaññā hi jātiyoti tesampi nīlarattādivaṇṇavasena jātiyo nānappakārāva honti.
ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញជាតិក្នុងពួកវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណគ្រងយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងបង្ហាញជាតិក្នុងពួកសត្វមានវិញ្ញាណគ្រង ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «Tato kīṭe» ជាដើម។ ពាក្យថា «Yāva kunthakipillike» សេចក្ដីថា ធ្វើនូវសត្វល្អិត និងស្រមោចខ្មៅឲ្យជាទីបំផុត នេះជាអត្ថ។ និងក្នុងគាថានេះ សត្វទាំងឡាយណាដែលហោះហើរទៅ សត្វទាំងនោះឈ្មោះថា «ចង្រិត» (Paṭaṅga)។ ពាក្យថា «Aññamaññā hi jātiyo» សេចក្ដីថា សូម្បីតែសត្វល្អិត និងស្រមោចទាំងនោះ ក៏មានជាតិផ្សេងៗគ្នា មានប្រការច្រើនយ៉ាង ដោយអំណាចនៃពណ៌មានពណ៌ខៀវ និងពណ៌ក្រហមជាដើម។

Khuddaketi kāḷakādayo. Mahallaketi sasabiḷārādayo.
ពាក្យថា «Khuddake» សេចក្ដីថា សត្វមានខ្លួនតូច មានសត្វកំប្រុកខ្មៅជាដើម។ ពាក្យថា «Mahallake» សេចក្ដីថា សត្វមានខ្លួនធំ មានទន្សាយ និងឆ្មាជាដើម។

Pādūdareti udarapāde, udaraṃyeva nesaṃ pādāti vuttaṃ hoti. Dīghapiṭṭhiketi sappānañhi sīsato yāva naṅguṭṭhā piṭṭhiyeva hoti, tena te ‘‘dīghapiṭṭhikā’’ti vuccanti.
ពាក្យថា «Pādūdare» សេចក្ដីថា សត្វដែលមានពោះជាជើង គឺពោលថា ពោះរបស់សត្វទាំងនោះឯងជាជើង។ ពាក្យថា «Dīghapiṭṭhike» សេចក្ដីថា ព្រោះថា ពួកពស់រមែងមានខ្នងចាប់តាំងពីក្បាលរហូតដល់កន្ទុយ ហេតុនោះ ពួកវាទើបឈ្មោះថា «Dīghapiṭṭhikā» (សត្វមានខ្នងវែង)។

Udaketi odake, udakamhi jāte.
ពាក្យថា «Udake» សេចក្ដីថា សត្វដែលកើតក្នុងទឹក គឺសត្វដែលកើតឡើងក្នុងទឹក។

Pakkhīti sakuṇe. Te hi pattehi yantīti pattayānā, vehāsaṃ gacchantīti vihaṅgamā.
ពាក្យថា «Pakkhī» សេចក្ដីថា ពួកសត្វស្លាប (បក្សី)។ ព្រោះថា សត្វទាំងនោះទៅដោយស្លាប ទើបឈ្មោះថា «Pattayānā» (មានស្លាបជាយាន) ហោះទៅក្នុងអាកាស ទើបឈ្មោះថា «Vihaṅgamā» (អ្នកទៅក្នុងអាកាស)។

Evaṃ thalajalākāsagocarānaṃ pāṇānaṃ jātibhedaṃ dassetvā idāni yenādhippāyena taṃ dasseti, taṃ āvikaronto yathā etāsūti gāthamāha. Tassattho saṅkhepena vuttova. Vitthārato panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sayameva dassento na kesehītiādimāha. Tatrāyaṃ yojanā – yaṃ vuttaṃ ‘‘natthi manussesu liṅgajātimayaṃ puthū’’ti, taṃ evaṃ natthīti veditabbaṃ. Seyyathidaṃ? Na kesehīti. Na hi – ‘‘brāhmaṇānaṃ edisā kesā honti, khattiyānaṃ edisā’’ti niyamo atthi yathā hatthiassamigādīnanti iminā nayena sabbaṃ yojetabbaṃ.
ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញការបែងចែកជាតិនៃសត្វទាំងឡាយដែលត្រេចចរលើគោក ក្នុងទឹក និងក្នុងអាកាសយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងធ្វើសេចក្ដីដែលទ្រង់បង្ហាញដោយព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាណានោះឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបត្រាស់គាថាថា «Yathā etāsu»។ អត្ថនៃគាថានោះ តថាគតបានពោលដោយសង្ខេបហើយ។ ចំណែកសេចក្ដីពិស្ដារដែលគប្បីពោលក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញដោយព្រះអង្គឯង ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «Na kesehi» ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ មានការប្រកបសេចក្ដីយ៉ាងនេះថា៖ ពាក្យដែលពោលថា «Natthi manussesu liṅgajātimayaṃ puthu» (ក្នុងពួកមនុស្ស មិនមានសណ្ឋានដែលសម្រេចដោយជាតិផ្សេងៗគ្នាឡើយ) គប្បីជ្រាបថា មិនមានយ៉ាងនេះឯង។ សួរថា មិនមានដូចម្ដេច? ឆ្លើយថា «Na kesehi» (មិនមែនផ្សេងគ្នាដោយសក់ឡើយ)។ ព្រោះថា ការកំណត់ថា «សក់របស់ពួកព្រាហ្មណ៍មានសណ្ឋានយ៉ាងនេះ សក់របស់ពួកក្សត្រមានសណ្ឋានយ៉ាងនេះ» មិនមានឡើយ ដូចជាការកំណត់ដែលមានក្នុងពួកសត្វមានដំរី សេះ និងម្រឹគជាដើមនោះ គប្បីប្រកបសេចក្ដីក្នុងបទទាំងពួងដោយវិធីនេះចុះ។

Liṅgaṃ jātimayaṃ neva, yathā aññāsu jātisūti idaṃ pana vuttassevatthassa nigamananti veditabbaṃ. Tassāyaṃ yojanā – evaṃ yasmā imehi [Pg.297] kesādīhi natthi manussesu liṅgaṃ jātimayaṃ puthu, tasmā veditabbametaṃ ‘‘brāhmaṇādibhedesu manussesu liṅgaṃ jātimayaṃ neva, yathā aññāsu jātisū’’ti.
ពាក្យថា «Liṅgaṃ jātimayaṃ neva, yathā aññāsu jātīsu» នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការសន្និដ្ឋាននៃអត្ថដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ការប្រកបសេចក្ដីនៃពាក្យសន្និដ្ឋាននោះ យ៉ាងនេះថា៖ ព្រោះហេតុតែសណ្ឋានដែលសម្រេចដោយជាតិផ្សេងៗគ្នា មិនមានក្នុងពួកមនុស្សដោយសារសក់ជាដើមទាំងនេះយ៉ាងណា ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបនូវសេចក្ដីនេះថា «ក្នុងពួកមនុស្សដែលមានការបែងចែកជាព្រាហ្មណ៍ជាដើម មិនមានសណ្ឋានដែលសម្រេចដោយជាតិផ្សេងៗគ្នាឡើយ ដូចជាសណ្ឋានផ្សេងៗគ្នាដែលមានក្នុងជាតិដទៃនោះឡើយ»។

457. Idāni evaṃ jātibhede asatipi ‘‘brāhmaṇo khattiyo’’ti idaṃ nānattaṃ yathā jātaṃ, taṃ dassetuṃ paccattanti gāthamāha. Tattha vokāranti nānattaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā hi tiracchānānaṃ yonisiddhameva kesādisaṇṭhānena nānattaṃ, tathā brāhmaṇādīnaṃ attano attano sarīre taṃ natthi. Evaṃ santepi yadetaṃ ‘‘brāhmaṇo khattiyo’’ti vokāraṃ, taṃ vokārañca manussesu samaññāya pavuccati, vohāramatteneva pavuccatīti.
៤៥៧. ឥឡូវនេះ កាលដែលការបែងចែកជាតិមិនមានយ៉ាងនេះក៏ដោយ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពផ្សេងគ្នាថា «ព្រាហ្មណ៍ ក្រស័ត្រ» នេះ កើតឡើងដោយប្រការដូចម្ដេច ព្រះអង្គទើបត្រាស់គាថាថា «Paccattaṃ»។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «Vokāraṃ» គឺ ភាពផ្សេងគ្នា។ ចំណែកអត្ថសង្ខេបក្នុងទីនេះ មានដូចតទៅ៖ ភាពផ្សេងគ្នាដោយសណ្ឋានមានសក់ជាដើម ដែលសម្រេចដោយយោនីរបស់ពួកសត្វតិរច្ឆាន មានយ៉ាងណា ភាពផ្សេងគ្នានោះ មិនមានក្នុងរាងកាយរបស់ខ្លួនៗ នៃពួកព្រាហ្មណ៍ជាដើមឡើយ។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ភាពប្លែកគ្នាណាដែលថា «ព្រាហ្មណ៍ ក្រស័ត្រ» នេះ ភាពប្លែកគ្នានោះ ក្នុងពួកមនុស្ស លោកហៅថាជាការហៅតាមសន្មត គឺហៅត្រឹមតែជាវោហារប៉ុណ្ណោះ នេះជាអត្ថសង្ខេប។

Ettāvatā bhagavā bhāradvājassa vādaṃ niggaṇhitvā idāni yadi jātiyā brāhmaṇo bhaveyya, ājīvasīlācāravipannopi brāhmaṇo bhaveyya. Yasmā pana porāṇā brāhmaṇā tassa brāhmaṇabhāvaṃ na icchanti, loke ca aññepi paṇḍitamanussā, tasmā vāseṭṭhassa vādaṃ paggaṇhanto yo hi koci manussesūti aṭṭha gāthā āha. Tattha gorakkhanti khettarakkhaṃ, kasikammanti vuttaṃ hoti. Goti hi pathaviyā nāmaṃ, tasmā evamāha. Puthusippenāti tantavāyakammādinānāsippena. Vohāranti vaṇijjaṃ. Parapessenāti paresaṃ veyyāvaccakammena. Issatthanti āvudhajīvikaṃ, usuñca sattiṃ cāti vuttaṃ hoti. Porohiccenāti purohitakammena.
ដោយព្រះពុទ្ធដីកាប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សង្កត់សង្កិននូវវាទៈរបស់ភារទ្វាជមាណពហើយ ឥឡូវនេះ ប្រសិនបើបុគ្គលជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារជាតិមែននោះ សូម្បីតែបុគ្គលដែលសាបសូន្យចាកអាជីវៈ សីល និងអាចារៈ ក៏គប្បីជាព្រាហ្មណ៍ដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែពួកព្រាហ្មណ៍បុរាណ មិនប្រាថ្នានូវភាពជាព្រាហ្មណ៍របស់បុគ្គលដែលសាបសូន្យនោះឡើយ និងពួកបណ្ឌិតដទៃទៀតក្នុងលោក ក៏មិនប្រាថ្នាដែរ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងលើកតម្កើងវាទៈរបស់វាសេដ្ឋមាណព ទើបត្រាស់គាថា ៨ គាថា មានពាក្យថា «Yo hi koci manussesu» ជាដើម។ ក្នុងគាថាទាំងនោះ ពាក្យថា «Gorakkhaṃ» សេចក្ដីថា ការរក្សាចំការ គឺការធ្វើស្រែចម្ការ។ ពាក្យថា «Go» គឺជាឈ្មោះរបស់ផែនដី ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Puthusippena» សេចក្ដីថា ដោយសិល្បៈផ្សេងៗ មានការត្បាញអំបោះជាដើម។ ពាក្យថា «Vohāraṃ» សេចក្ដីថា ការជួញដូរ (ពាណិជ្ជកម្ម)។ ពាក្យថា «Parapessena» សេចក្ដីថា ដោយការបម្រើការងាររបស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា «Issatthaṃ» សេចក្ដីថា ការចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាវុធ គឺការប្រើធ្នូ និងលំពែងជាដើម។ ពាក្យថា «Porohiccena» សេចក្ដីថា ដោយការងារជាបុរោហិត។

Evaṃ brāhmaṇasamayena ca lokavohārena ca ājīvasīlācāravipannassa abrāhmaṇabhāvaṃ sādhetvā evaṃ sante na jātiyā brāhmaṇo, guṇehi pana brāhmaṇo hoti. Tasmā yattha katthaci kule jāto yo guṇavā, so brāhmaṇo, ayamettha ñāyoti evametaṃ ñāyaṃ atthato āpādetvā idāni naṃ vacībhedena pakāsento na cāhaṃ brāhmaṇantiādimāha. Tassattho – ahañhi yvāyaṃ catunnaṃ yonīnaṃ yattha katthaci jāto, tatrāpi visesena yo brāhmaṇassa saṃvaṇṇitāya mātari sambhūto, taṃ yonijaṃ mattisambhavaṃ, yā cāyaṃ ubhato sujātotiādinā nayena brāhmaṇehi brāhmaṇassa parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yoni vuttā, saṃsuddhagahaṇikoti iminā [Pg.298] ca mātisampatti, tatopi jātasambhūtattā yonijo mattisambhavoti vuccati, taṃ yonijaṃ mattisambhavaṃ iminā ca yonijamattisambhavamattena na brāhmaṇaṃ brūmi. Kasmā? Yasmā, bho bhoti, vacanamattena aññehi sakiñcanehi visiṭṭhattā bhovādi nāma so hoti, sace hoti sakiñcano sapalibodho. Yo panāyaṃ yattha katthaci jātopi rāgādikiñcanābhāvena akiñcano, sabbagahaṇapaṭinissaggena anādāno, akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. Kasmā? Yasmā bāhitapāpoti.
ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្រេចនូវភាពមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍របស់បុគ្គលអ្នកសាបសូន្យចាកអាជីវៈ សីល និងអាចារៈ ដោយលទ្ធិរបស់ព្រាហ្មណ៍ផង ដោយវោហាររបស់លោកផង យ៉ាងនេះហើយ កាលបើជាយ៉ាងនេះ បុគ្គលមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារជាតិឡើយ តែជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារគុណធម៌ទាំងឡាយវិញ។ ហេតុនោះ បុគ្គលណាដែលកើតក្នុងត្រកូលណាមួយក៏ដោយ បើជាអ្នកមានគុណធម៌ បុគ្គលនោះឯងជាព្រាហ្មណ៍ នេះជាសេចក្ដីសមហេតុផលក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្រេចនូវសេចក្ដីសមហេតុផលនេះដោយអត្ថហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងប្រកាសនូវសេចក្ដីសមហេតុផលនោះ ដោយការបំបែកព្រះវាចា ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ» ជាដើម។ អត្ថនៃពាក្យនោះថា៖ តថាគតមិនហៅបុគ្គលដែលកើតក្នុងត្រកូលណាមួយក្នុងត្រកូលទាំង ៤ នោះ ឬសូម្បីតែកើតក្នុងត្រកូលនោះ ដោយឡែកគឺកើតក្នុងមាតាដែលជាព្រាហ្មណីដែលពួកព្រាហ្មណ៍សរសើរហើយ (ដោយគុណមានការកើតល្អក្នុងចំណែកទាំងពីរជាដើម) ថាជាព្រាហ្មណ៍ ព្រោះត្រឹមតែកើតអំពីយោនី ត្រឹមតែកើតអំពីមាតានោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត យោនីណាដែលពួកព្រាហ្មណ៍ពោលថាជាផ្លូវនៃការកើតដ៏បរិសុទ្ធរបស់ព្រាហ្មណ៍ ដោយវិធីមានពាក្យថា «Ubhato sujāto» ជាដើម និងដោយពាក្យថា «Saṃsuddhagahaṇiko» ព្រោះហេតុតែការកើតសម្រេចអំពីមាតា និងការកើតសម្រេចអំពីបិតា ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «Yonijo» (កើតអំពីយោនី) ឬ «Mattisambhavo» (កើតអំពីមាត)។ តថាគតមិនហៅបុគ្គលដែលកើតអំពីយោនីនោះ ដែលកើតអំពីមាតានោះ ថាជាព្រាហ្មណ៍ ដោយសារតែហេតុត្រឹមតែកើតអំពីយោនី និងកើតអំពីមាតានោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បុគ្គលនោះ ប្រសិនបើជាអ្នកមានកង្វល់ (មានរាគៈជាដើម) រមែងឈ្មោះថា «Bhovādī» (អ្នកពោលពាក្យថា ភោ ភោ) ព្រោះប្លែកពីបុគ្គលមានកង្វល់ដទៃទៀត ដោយសារតែការប្រើពាក្យសម្ដីថា «ភោ ភោ» ប៉ុណ្ណោះ គឺប្រសិនបើជាអ្នកមានកង្វល់ មានគ្រឿងចាក់ស្រែះ។ ចំណែកបុគ្គលណា ទោះបីកើតក្នុងត្រកូលណាមួយក៏ដោយ តែជាអ្នកគ្មានកង្វល់ (Akiñcana) ព្រោះមិនមានកង្វល់មានរាគៈជាដើម ជាអ្នកមិនមានសេចក្ដីប្រកាន់មាំ (Anādāna) ព្រោះលះបង់នូវការប្រកាន់មាំទាំងពួង តថាគតហៅបុគ្គលដែលគ្មានកង្វល់ មិនមានសេចក្ដីប្រកាន់មាំនោះឯង ថាជាព្រាហ្មណ៍។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បុគ្គលនោះមានបាបបន្សាត់ចោលហើយ (Bāhitapāpa)។

458. Kiñcabhiyyo sabbasaṃyojanaṃ chetvātiādi sattavīsati gāthā. Tattha sabbasaṃyojananti dasavidhasaṃyojanaṃ. Na paritassatīti taṇhāparitassanāya na paritassati. Saṅgātiganti rāgasaṅgādayo atikkantaṃ. Visaṃyuttanti catūhi yonīhi sabbakilesehi vā visaṃyuttaṃ.
៤៥៨. ម្យ៉ាងទៀត គាថា ២៧ គាថា មានពាក្យថា «Sabbasaṃyojanaṃ chetvā» ជាដើម គប្បីជ្រាប។ ក្នុងគាថាទាំងនោះ ពាក្យថា «Sabbasaṃyojanaṃ» សេចក្ដីថា ផ្ដាច់បង់នូវសញ្ញោជនៈទាំង ១០ ប្រការទាំងអស់។ ពាក្យថា «Na paritassati» សេចក្ដីថា មិនតក់ស្លុតដោយសារការតក់ស្លុតគឺតណ្ហា។ ពាក្យថា «Saṅgātigaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកកន្លងផុតនូវគ្រឿងកៀនកោះមានរាគសង្គៈជាដើម។ ពាក្យថា «Visaṃyuttaṃ» សេចក្ដីថា មិនប្រកបដោយយោនីទាំង ៤ ឬមិនប្រកបដោយកិលេសទាំងពួង។

Naddhinti upanāhaṃ. Varattanti taṇhaṃ. Sandānanti yuttapāsaṃ, diṭṭhipariyuṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Sahanukkamanti anukkamo vuccati pāse pavesanagaṇṭhi, diṭṭhānusayassetaṃ nāmaṃ. Ukkhittapalighanti ettha palighoti avijjā. Buddhanti catusaccabuddhaṃ. Titikkhatīti khamati.
ពាក្យថា «Naddhiṃ» សេចក្ដីថា គំនុំ (ឧបនាហៈ)។ ពាក្យថា «Varattaṃ» សេចក្ដីថា តណ្ហា។ ពាក្យថា «Sandānaṃ» សេចក្ដីថា ខ្សែទាក់ដែលចងទុក នេះជាឈ្មោះរបស់ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋាណៈ។ ពាក្យថា «Sahanukkamaṃ» សេចក្ដីថា ថ្នាំងដែលស៊កចូលក្នុងខ្សែទាក់ ហៅថា អនុក្រមៈ នេះជាឈ្មោះរបស់ទិដ្ឋិអនុសយៈ។ ក្នុងពាក្យថា «Ukkhittapalighaṃ» នេះ ពាក្យថា «Paligha» គឺ អវិជ្ជា។ ពាក្យថា «Buddhaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ៤។ ពាក្យថា «Titikkhati» សេចក្ដីថា អត់ធន់។

Khantibalanti adhivāsanakhantibalaṃ. Sā pana sakiṃ uppannā balānīkaṃ nāma na hoti, punappunaṃ uppannā pana hoti. Tassā atthitāya balānīkaṃ.
ពាក្យថា «Khantibalaṃ» សេចក្ដីថា កម្លាំងគឺអធិវាសនខន្តី (ការអត់ធន់សង្កត់សង្កិន)។ ក៏ខន្តីនោះ កាលកើតឡើងតែម្ដង មិនឈ្មោះថា «Balānīka» (មានកម្លាំងជាសេនា) ឡើយ តែបើកើតឡើងរឿយៗ ទើបឈ្មោះថា «Balānīka»។ ព្រោះភាពមាននៃខន្តីដែលកើតឡើងរឿយៗនោះ ទើបឈ្មោះថា «Balānīka»។

Vatavantanti dhutaṅgavantaṃ. Sīlavantanti guṇavantaṃ. Anussadanti rāgādiussadavirahitaṃ. ‘‘Anussuta’’ntipi pāṭho, anavassutanti attho. Dantanti nibbisevanaṃ.
ពាក្យថា «Vatavantaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកមានធុតង្គ (ឬមានវត្ត)។ ពាក្យថា «Sīlavantaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកមានគុណធម៌ (មានសីល)។ ពាក្យថា «Anussadaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកប្រាសចាកកិលេសមានរាគៈជាដើមដ៏ចម្រើន។ សូម្បីតែបទថា «Anussutaṃ» ក៏ជាបាឋៈ មានអត្ថថា មិនមានកិលេសហូរចូល យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា «Dantaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកទូន្មានខ្លួនហើយ គឺមិនមានសេចក្ដីរឹងរូស។

Na limpatīti na allīyati. Kāmesūti kilesakāmavatthukāmesu.
ពាក្យថា «Na limpati» សេចក្ដីថា មិនជាប់ជំពាក់។ ពាក្យថា «Kāmesu» សេចក្ដីថា ក្នុងកិលេសកាម និងវត្ថុកាមទាំងឡាយ។

Dukkhassa pajānāti, idheva khayanti ettha arahattaphalaṃ dukkhakkhayoti adhippetaṃ. Pajānātīti adhigamavasena jānāti. Pannabhāranti ohitabhāraṃ, khandhakilesaabhisaṅkhārakāmaguṇabhāre otāretvā ṭhitaṃ. Visaṃyuttapadaṃ vuttatthameva.
ក្នុងបទថា Dukkhassa pajānāti, idheva khayanti នេះ ពាក្យថា dukkhakkhayo (ការរលត់ទុក្ខ) សំដៅយកអរហត្តផល។ បទថា Pajānāti បានដល់ ដឹងដោយអំណាចនៃការសម្រេច (ការត្រាស់ដឹង)។ បទថា Pannabhāraṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានភារៈដាក់ចុះហើយ គឺអ្នកដែលបានដាក់ចុះនូវភារៈគឺខន្ធ ភារៈគឺកិលេស ភារៈគឺអភិសង្ខារ និងភារៈគឺកាមគុណ ហើយស្ថិតនៅ។ បទថា Visaṃyutta មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។

Gambhīrapaññanti gambhīresu ārammaṇesu pavattapaññaṃ. Medhāvinti pakatipaññāya paññavantaṃ.
បទថា Gambhīrapaññaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ដ៏ជ្រាលជ្រៅទាំងឡាយ។ បទថា Medhāviṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាដោយប្រាជ្ញាធម្មជាតិ (ប្រាជ្ញាពីកំណើត)។

Anāgārehi [Pg.299] cūbhayanti anāgārehi ca visaṃsaṭṭhaṃ ubhayañca, dvīhipi cetehi visaṃsaṭṭhamevāti attho. Anokasārinti okaṃ vuccati pañcakāmaguṇālayo, taṃ anallīyamānanti attho. Appicchanti anicchaṃ.
បទថា Anāgārehi cūbhayaṃ បានដល់ មិនលាយឡំជាមួយគ្រហស្ថផង មិនលាយឡំជាមួយអនាគារិក (អ្នកមិនមានផ្ទះ គឺបព្វជិត) ទាំងពីរពួកផង សេចក្តីថា មិនលាយឡំជាមួយជនទាំងពីរពួកនេះឯង។ បទថា Anokasāriṃ មានសេចក្តីថា ពាក្យថា Oka គឺអាល័យក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ បុគ្គលដែលមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងអាល័យនោះ ឈ្មោះថា Anokasāri (អ្នកមិនមានអាល័យជាទីនៅ)។ បទថា Appicchaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នា (គ្មានតណ្ហា)។

Tasesūti sataṇhesu. Thāvaresūti nittaṇhesu.
បទថា Tasesu បានដល់ ក្នុងសត្វទាំងឡាយដែលមានតណ្ហា (សត្វដែលនៅតក់ស្លុត)។ បទថា Thāvaresu បានដល់ ក្នុងសត្វទាំងឡាយដែលមិនមានតណ្ហា (សត្វដែលនឹងធឹង)។

Attadaṇḍesūti gahitadaṇḍesu. Nibbutanti kilesanibbānena nibbutaṃ. Sādānesūti saupādānesu.
បទថា Attadaṇḍesu បានដល់ ក្នុងជនទាំងឡាយដែលមានអាជ្ញាកាន់យកហើយ (មានដំបងក្នុងដៃ)។ បទថា Nibbutaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលរលត់ទុក្ខហើយដោយការរលត់ទៅនៃកិលេស (កិលេសនិព្វាន)។ បទថា Sādānesu បានដល់ ក្នុងសត្វទាំងឡាយដែលមានឧបាទាន។

Ohitoti patito.
បទថា Ohito បានដល់ លះបង់ហើយ។

459. Akakkasanti niddosaṃ. Sadoso hi rukkhopi sakakkasoti vuccati. Viññāpaninti atthaviññāpanikaṃ. Saccanti avisaṃvādikaṃ. Udīrayeti bhaṇati. Yāya nābhisajjeti yāya girāya parassa sajjanaṃ vā lagganaṃ vā na karoti, tādisaṃ apharusaṃ giraṃ bhāsatīti attho.
៤៥៩. បទថា Akakkasaṃ បានដល់ វាចាដែលមិនមានទោស (មិនទ្រគោះបោះបោក)។ ព្រោះថាសូម្បីតែដើមឈើដែលមានទោស (មានសំបកគគ្រើម) ក៏ហៅថា Sakakkasa (គគ្រើម) ដែរ។ បទថា Viññāpaniṃ បានដល់ វាចាដែលធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់នូវសេចក្តី។ បទថា Saccaṃ បានដល់ វាចាដែលមិនឃ្លាតចាកការពិត (មិនពោលកុហក)។ បទថា Udīraye បានដល់ ពោល។ បទថា Yāya nābhisajjeti មានសេចក្តីថា មិនធ្វើការទើសទាក់ ឬការជំពាក់ចិត្តដល់អ្នកដទៃដោយវាចាណា ក៏ពោលនូវវាចាដែលមិនអាក្រក់ (មិនទ្រគោះបោះបោក) មានសភាពបែបនោះ។

Dīghanti suttāruḷhabhaṇḍaṃ. Rassanti vippakiṇṇabhaṇḍaṃ. Aṇunti khuddakaṃ. Thūlanti mahantaṃ. Subhāsubhanti sundarāsundaraṃ. Dīghabhaṇḍañhi appagghampi hoti mahagghampi. Rassādīsupi eseva nayo. Iti ettāvatā na sabbaṃ pariyādiṇṇaṃ, ‘‘subhāsubha’’nti iminā pana pariyādiṇṇaṃ hoti.
បទថា Dīghaṃ បានដល់ ទ្រព្យដែលដោតក្រងដោយខ្សែ។ បទថា Rassaṃ បានដល់ ទ្រព្យដែលរាយប៉ាយ (មិនបានដោតក្រងដោយខ្សែ)។ បទថា Aṇuṃ បានដល់ ទ្រព្យតូចតាច។ បទថា Thūlaṃ បានដល់ ទ្រព្យធំដុំ។ បទថា Subhāsubhaṃ បានដល់ ទ្រព្យល្អនិងមិនល្អ។ ព្រោះថាទ្រព្យដែលដោតក្រងដោយខ្សែ សូម្បីមានតម្លៃតិចក៏មាន មានតម្លៃច្រើនក៏មាន។ សូម្បីក្នុងទ្រព្យមានប្រវែងខ្លីជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ មិនទាន់គ្របដណ្តប់លើទ្រព្យទាំងអស់នោះទេ ប៉ុន្តែដោយពាក្យថា "subhāsubhaṃ" នេះ ទើបគ្របដណ្តប់លើទ្រព្យទាំងអស់បាន។

Nirāsayanti nittaṇhaṃ.
បទថា Nirāsayaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមិនមានតណ្ហា។

Ālayāti taṇhālayā. Aññāyāti jānitvā. Amatogadhanti amatabbhantaraṃ. Anuppattanti anupaviṭṭhaṃ.
បទថា Ālayā បានដល់ អាល័យគឺតណ្ហាទាំងឡាយ (មិនមានឡើយ)។ បទថា Aññāya បានដល់ ដឹងហើយ។ បទថា Amatogadhaṃ បានដល់ ចូលទៅក្នុងផ្ទៃនៃព្រះនិព្វានដ៏មិនស្លាប់។ បទថា Anuppattaṃ បានដល់ ចូលទៅដល់ហើយ។

Ubho saṅganti ubhayampetaṃ saṅgaṃ. Puññañhi sagge laggāpeti, apuññaṃ apāye, tasmā ubhayampetaṃ saṅganti āha. Upaccagāti atīto.
បទថា Ubho saṅgaṃ បានដល់ គ្រឿងកៀកកើយទាំងពីរនេះ។ ព្រោះថាបុណ្យតែងធ្វើឱ្យជាប់ជំពាក់ក្នុងសួគ៌ ចំណែកឯបាបតែងធ្វើឱ្យជាប់ជំពាក់ក្នុងអបាយ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា "ubhayampetaṃ saṅgaṃ" (គ្រឿងកៀកកើយទាំងពីរនេះ)។ បទថា Upaccagā បានដល់ កន្លងផុតទៅហើយ។

Anāvilanti āvilakaraṇakilesavirahitaṃ. Nandībhavaparikkhīṇanti parikkhīṇanandiṃ parikkhīṇabhavaṃ.
បទថា Anāvilaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលប្រាសចាកកិលេសដែលធ្វើឱ្យល្អក់កករ។ បទថា Nandībhavaparikkhīṇaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីត្រេកអរអស់ហើយ មានភពអស់ហើយ។

‘‘Yo ima’’nti gāthāya avijjāyeva visaṃvādakaṭṭhena palipatho, mahāviduggatāya duggaṃ, saṃsaraṇaṭṭhena saṃsāro, mohanaṭṭhena mohoti vutto. Tiṇṇoti caturoghatiṇṇo. Pāraṅgatoti nibbānaṃ gato. Jhāyīti ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānavasena jhāyī. Anejoti nittaṇho. Anupādāya [Pg.300] nibbutoti kiñci gahaṇaṃ aggahetvā sabbakilesanibbānena nibbuto.
ក្នុងគាថាថា "Yo imaṃ" នេះ អវិជ្ជាហ្នឹងឯង ព្រោះមានសេចក្តីថាជាគ្រឿងញ៉ាំងឱ្យឃ្លាតចាកការពិត ទើបហៅថា Palipatha (ផ្លូវវាងវៀច) ព្រោះមានសេចក្តីថាជាទីលំបាកខ្លាំង ទើបហៅថា Dugga (ផ្លូវលំបាក) ព្រោះមានសេចក្តីថាជាគ្រឿងអន្ទោលទៅ ទើបហៅថា Saṃsāra (សង្សារវដ្ត) ព្រោះមានសេចក្តីថាជាគ្រឿងវង្វេង ទើបហៅថា Moha (សេចក្តីវង្វេង)។ បទថា Tiṇṇo បានដល់ អ្នកឆ្លងផុតឱឃៈទាំងបួនហើយ។ បទថា Pāraṅgato បានដល់ ទៅដល់ត្រើយគឺព្រះនិព្វានហើយ។ បទថា Jhāyī បានដល់ អ្នកមានឈានដោយអំណាចនៃអារម្មណូបនិជ្ឈាន និងលក្ខណូបនិជ្ឈាន។ បទថា Anejo បានដល់ អ្នកមិនមានតណ្ហា។ បទថា Anupādāya nibbuto បានដល់ មិនប្រកាន់មាំនូវការប្រកាន់ណាមួយឡើយ ហើយរលត់ទុក្ខហើយដោយការរលត់ទៅនៃកិលេសទាំងពួង។

Kāmeti duvidhepi kāme. Anāgāroti anāgāro hutvā. Paribbajeti paribbajati. Kāmabhavaparikkhīṇanti khīṇakāmaṃ khīṇabhavaṃ.
បទថា Kāme បានដល់ កាមទាំងពីរប្រការ (វត្ថុកាម និងកិលេសកាម)។ បទថា Anāgāro បានដល់ ជាអ្នកមិនមានផ្ទះ។ បទថា Paribbaje បានដល់ ចេញបួស (លះបង់ផ្ទះសម្បែង)។ បទថា Kāmabhavaparikkhīṇaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានកាមអស់ហើយ មានភពអស់ហើយ។

Mānusakaṃ yoganti mānusakaṃ pañcakāmaguṇayogaṃ. Dibbaṃ yoganti dibbaṃ pañcakāmaguṇayogaṃ. Sabbayogavisaṃyuttanti sabbakilesayogavisaṃyuttaṃ.
បទថា Mānusakaṃ yogaṃ បានដល់ យោគៈគឺកាមគុណប្រាំជាកម្មសិទ្ធិរបស់មនុស្ស។ បទថា Dibbaṃ yogaṃ បានដល់ យោគៈគឺកាមគុណប្រាំជាទិព្វ。 បទថា Sabbayogavisaṃyuttaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលប្រាសចាកយោគៈគឺកិលេសទាំងពួង។

Ratinti pañcakāmaguṇaratiṃ. Aratinti kusalabhāvanāya ukkaṇṭhitaṃ. Vīranti vīriyavantaṃ.
បទថា Ratiṃ បានដល់ សេចក្តីត្រេកអរក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ។ បទថា Aratiṃ បានដល់ សេចក្តីអផ្សុក (សេចក្តីមិនត្រេកអរ) ក្នុងការចម្រើនកុសលធម៌។ បទថា Vīraṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានព្យាយាម។

Sugatanti sundaraṃ ṭhānaṃ gataṃ, sundarāya vā paṭipattiyā gataṃ.
បទថា Sugataṃ បានដល់ ទៅកាន់ស្ថានដ៏ល្អ ឬទៅដោយប្រតិបត្តិដ៏ល្អ។

Gatinti nibbattiṃ. Pureti atīte. Pacchāti anāgate. Majjheti paccuppanne. Kiñcananti kiñcanakārako kileso.
បទថា Gatiṃ បានដល់ បដិសន្ធិ (ការកើតឡើង)។ បទថា Pure បានដល់ ក្នុងអតីតកាល។ បទថា Pacchā បានដល់ ក្នុងអនាគតកាល។ បទថា Majjhe បានដល់ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។ បទថា Kiñcanaṃ បានដល់ កិលេសដែលធ្វើឱ្យមានកង្វល់ (គ្រឿងកង្វល់)។

Mahesinti mahante guṇe pariyesanaṭṭhena mahesiṃ. Vijitāvinanti vijitavijayaṃ.
បទថា Mahesiṃ បានដល់ ព្រះមហេសី (អ្នកស្វែងរកគុណដ៏ធំធេង មានសីលក្ខន្ធជាដើម)។ បទថា Vijitāvinaṃ បានដល់ អ្នកឈ្នះសង្គ្រាម (ឈ្នះមារទាំងប្រាំ) ហើយ។

460. Evaṃ bhagavā guṇato khīṇāsavaṃyeva brāhmaṇaṃ dassetvā ye jātito brāhmaṇoti abhinivesaṃ karonti, te idaṃ ajānantā, sāva nesaṃ diṭṭhi duddiṭṭhīti dassento samaññā hesāti gāthādvayamāha. Tassattho – yadidaṃ brāhmaṇo khattiyo bhāradvājo vāseṭṭhoti nāmagottaṃ pakappitaṃ kataṃ abhisaṅkhataṃ, samaññā hesā lokasmiṃ, vohāramattanti attho. Kasmā? Yasmā samuccā samudāgataṃ samaññāya āgataṃ. Etañhi tattha tattha jātakāleyevassa ñātisālohitehi pakappitaṃ kataṃ. No ce naṃ evaṃ pakappeyyuṃ, na koci kiñci disvā ayaṃ brāhmaṇoti vā bhāradvājoti vā jāneyya. Evaṃ pakappitaṃ petaṃ dīgharattānusayitaṃ, diṭṭhigatamajānataṃ, taṃ pakappitaṃ nāmagottaṃ ‘‘nāmagottamattametaṃ, vohāratthaṃ pakappita’’nti, ajānantānaṃ sattānaṃ hadaye dīgharattaṃ diṭṭhigatamanusayitaṃ. Tassa anusayitattā taṃ nāmagottaṃ ajānantā no pabrunti, ‘‘jātiyā hoti brāhmaṇo’’ti ajānantāva evaṃ vadantīti vuttaṃ hoti.
៤៦០. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញថា ព្រះខីណាសពតែប៉ុណ្ណោះជាព្រាហ្មណ៍ដោយគុណធម៌ យ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងបង្ហាញថា "ពួកជនណាដែលប្រកាន់មាំថា ខ្លួនជាព្រាហ្សណ៍ដោយជាតិកំណើត ពួកជនទាំងនោះមិនដឹងនូវសេចក្តីនេះឡើយ ទស្សនៈរបស់ពួកគេនោះជាទិដ្ឋិដ៏អាក្រក់ (មិច្ឆាទិដ្ឋិ)" ដូច្នេះ ទើបត្រាស់គាថាពីរថា "Samaññā hesā" ជាដើម។ សេចក្តីពន្យល់នៃគាថានោះថា៖ ឈ្មោះនិងគោត្រដែលសន្មតឡើង ដូចជា ព្រាហ្មណ៍ ក្សត្រ ភារទ្វាជៈ វាសេដ្ឋៈ នេះជាឈ្មោះដែលគេកំណត់ឡើង ធ្វើឡើង និងតាក់តែងឡើង ឈ្មោះនេះគ្រាន់តែជាសមញ្ញា (ការសន្មត) ក្នុងលោក គឺគ្រាន់តែជាវោហារសន្មតប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាឈ្មោះនិងគោត្រនេះ កើតឡើងដោយការសន្មត គឺកើតឡើងតាមការហៅ។ ព្រោះថាឈ្មោះនិងគោត្រនោះ ញាតិនិងសាច់សាលោហិតតែងកំណត់និងតាក់តែងឱ្យដល់ទារកនោះក្នុងពេលកើតមកក្នុងទីនោះៗ។ ប្រសិនបើពួកគេមិនកំណត់ឈ្មោះយ៉ាងនោះទេ សូម្បីតែម្នាក់ក៏មិនអាចដឹងបានឡើយថា "អ្នកនេះជាព្រាហ្មណ៍ ឬអ្នកនេះជាភារទ្វាជៈ" ដោយគ្រាន់តែឃើញនោះឡើយ។ ឈ្មោះនិងគោត្រដែលគេកំណត់ឡើងយ៉ាងនេះ តែងដេកសម្ងំនៅក្នុងចិត្ត (ជាអនុស័យ) អស់កាលជាយូរអង្វែង ក្នុងរូបភាពជាទិដ្ឋិរបស់សត្វទាំងឡាយដែលមិនដឹងពិត ឈ្មោះនិងគោត្រដែលគេកំណត់ឡើងនោះ គ្រាន់តែជាឈ្មោះនិងគោត្រប៉ុណ្ណោះ គ្រាន់តែជាការសន្មតដែលគេកំណត់ឡើងដើម្បីជាវោហារហៅរកគ្នា តែងដេកសម្ងំនៅក្នុងចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយដែលមិនដឹងពិត អស់កាលជាយូរអង្វែង ក្នុងរូបភាពជាទិដ្ឋិ។ ព្រោះតែទិដ្ឋិនោះដេកសម្ងំនៅក្នុងចិត្តអស់កាលជាយូរអង្វែង ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលមិនដឹងនូវឈ្មោះនិងគោត្រនោះ ទើបពោលថា "បុគ្គលជាព្រាហ្មណ៍ដោយជាតិកំណើត" សេចក្តីថា ពួកជនដែលមិនដឹងពិតប្រាកដ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។

Evaṃ [Pg.301] ‘‘ye ‘jātito brāhmaṇo’ti abhinivesaṃ karonti, te idaṃ vohāramattaṃ ajānantā, sāva nesaṃ diṭṭhi duddiṭṭhī’’ti dassetvā idāni nippariyāyameva jātivādaṃ paṭikkhipanto kammavādañca patiṭṭhapento na jaccātiādimāha. Tattha ‘‘kammunā’’ti upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthaṃ kassako kammunātiādi vuttaṃ. Tattha kammunāti paccuppannena kasikammādinibbattakacetanākammunā.
ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញថា "ពួកជនណាដែលប្រកាន់មាំថា ខ្លួនជាព្រាហ្មណ៍ដោយជាតិកំណើត ពួកជនទាំងនោះមិនដឹងនូវវោហារសន្មតនេះឡើយ ទស្សនៈរបស់ពួកគេនោះជាទិដ្ឋិដ៏អាក្រក់" យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបដិសេធជាតិវាទៈ (ការប្រកាន់ជាតិកំណើត) និងបង្កើតកម្មវាទៈ (ការប្រកាន់កម្ម) ដោយត្រង់ៗ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "Na jaccā" (មិនមែនដោយជាតិកំណើតឡើយ) ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ដើម្បីពន្យល់សេចក្តីនៃពាក់កណ្តាលគាថាថា "Kammunā" (ដោយសារកម្ម) ទើបត្រាស់ពាក្យថា "Kassako kammunā" (ជាអ្នកស្រែដោយសារកម្ម) ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា "Kammunā" បានដល់ ដោយសារចេតនាកម្មដែលកើតឡើងក្នុងបច្ចុប្បន្ន មានការធ្វើស្រែចម្ការជាដើម។

Paṭiccasamuppādadassāti iminā paccayena evaṃ hotīti evaṃ paṭiccasamuppādadassāvino. Kammavipākakovidāti sammānāvamānārahakule kammavasena uppatti hoti, aññāpi hīnapaṇītatā hīnapaṇīte kamme vipaccamāne hotīti. Evaṃ kammavipākakusalā.
បទថា Paṭiccasamuppādadassā បានដល់ ពួកអ្នកដែលឃើញបដិច្ចសមុប្បាទ គឺឃើញថា "ព្រោះបច្ច័យនេះ ទើបកើតមានយ៉ាងនេះ"។ បទថា Kammavipākakovidā បានដល់ ពួកអ្នកដែលឈ្លាសវៃក្នុងផលនៃកម្ម គឺដឹងថា "ការកើតក្នុងត្រកូលដែលគួរដល់ការគោរព ឬការមើលងាយ តែងមានទៅតាមអំណាចនៃកម្ម សូម្បីតែភាពថោកទាបឬឧត្តុង្គឧត្តមដទៃទៀត ក៏កើតមានឡើងកាលដែលកម្មដ៏ថោកទាបឬឧត្តុង្គឧត្តមឱ្យផល" យ៉ាងនេះ។

Kammunā vattatīti gāthāya pana lokoti vā pajāti vā sattoti vā ekoyevattho, vacanamattabhedo. Purimapadena cettha ‘‘atthi brahmā mahābrahmā seṭṭho sajitā’’ti diṭṭhiyā paṭisedho veditabbo. Kammunā hi tāsu tāsu gatīsu vattati loko, tassa ko sajitāti. Dutiyapadena ‘‘evaṃ kammunā nibbattopi ca pavattepi atītapaccuppannabhedena kammunā vattati, sukhadukkhāni paccanubhonto hīnapaṇītādibhedañca āpajjanto pavattatī’’ti dasseti. Tatiyena tamevatthaṃ nigameti ‘‘evaṃ sabbathāpi kammanibandhanā sattā kammeneva baddhā hutvā pavattanti, na aññathā’’ti. Catutthena tametthaṃ upamāya vibhāveti. Yathā hi rathassa yāyato āṇi nibandhanaṃ hoti, na tāya anibaddho yāti, evaṃ lokassa nibbattato ca pavattato ca kammaṃ nibandhanaṃ, na tena anibaddho nibbattati na pavattati.
ក្នុងគាថាថា "Kammunā vattatī" នេះ ពាក្យថា Loko (លោក) ក្តី Pajā (សត្វលោក) ក្តី Satto (សត្វ) ក្តី មានន័យតែមួយដូចគ្នា ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងគាថានេះ ដោយបទដំបូង គួរជ្រាបថាជាការបដិសេធនូវទិដ្ឋិថា "ព្រះព្រហ្ម ឬមហាព្រហ្មដ៏ប្រសើរ ជាអ្នកបង្កើតលោក"។ ព្រោះថាលោកតែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងគតិទាំងឡាយនោះៗ ដោយសារកម្ម តើអ្នកណានឹងជាអ្នកបង្កើតលោកនោះបាន? ដោយបទទីពីរ ទ្រង់បង្ហាញថា "សូម្បីសត្វលោកដែលកើតឡើងដោយសារកម្មយ៉ាងនេះហើយ សូម្បីក្នុងកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅ ក៏តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយសារកម្មដែលចែកជាអតីតនិងបច្ចុប្បន្ន តែងសោយនូវសុខនិងទុក្ខ និងឈានទៅដល់ភាពថោកទាបនិងឧត្តុង្គឧត្តមជាដើម"។ ដោយបទទីបី ទ្រង់សន្និដ្ឋាននូវសេចក្តីនោះឯងថា "សត្វទាំងឡាយមានកម្មជាគ្រឿងចងក្រងយ៉ាងនេះ តែងជាប់ជំពាក់ដោយសារកម្មហ្នឹងឯង ហើយប្រព្រឹត្តទៅ មិនមែនដោយប្រការដទៃឡើយ"។ ដោយបទទីបួន ទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនោះឱ្យច្បាស់ដោយឧបមា។ ដូចជាកាលដែលរថកំពុងបរទៅ កូនគន្លឹះ (កូនចន្លាស់កង់រថ) តែងជាគ្រឿងចងភ្ជាប់ បើរថមិនបានចងភ្ជាប់ដោយកូនគន្លឹះនោះទេ ក៏មិនអាចបរទៅបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ កម្មតែងជាគ្រឿងចងភ្ជាប់របស់សត្វលោកទាំងក្នុងខណៈកើតនិងខណៈប្រព្រឹត្តទៅ បើសត្វលោកមិនបានចងភ្ជាប់ដោយកម្មនោះទេ ក៏មិនអាចកើតឡើង ឬប្រព្រឹត្តទៅបានឡើយ យ៉ាងនោះឯង។

Idāni yasmā evaṃ kammanibandhano loko, tasmā seṭṭhena kammunā seṭṭhabhāvaṃ dassento tapenāti gāthādvayamāha. Tattha tapenāti dhutaṅgatapena. Brahmacariyenāti methunaviratiyā. Saṃyamenāti sīlena. Damenāti indriyadamena. Etenāti etena seṭṭhena parisuddhena brahmabhūtena kammunā brāhmaṇo hoti. Kasmā? Yasmā etaṃ brāhmaṇamuttamaṃ, yasmā etaṃ kammaṃ uttamo brāhmaṇaguṇoti vuttaṃ hoti. ‘‘Brahmāna’’ntipi pāṭho. Ayaṃ panettha vacanattho – brahmaṃ ānetīti brahmānaṃ, brāhmaṇabhāvaṃ āvahatīti vuttaṃ hoti.
ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុថាសត្វលោកមានកម្មជាគ្រឿងចងក្រងយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញនូវភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរដោយសារកម្មដ៏ប្រសើរ ទើបត្រាស់គាថាពីរថា "Tapena" (ដោយសារតបៈ) ជាដើម។ ក្នុងគាថាទាំងពីរនោះ បទថា Tapena បានដល់ ដោយសារតបៈគឺធុតង្គ។ បទថា Brahmacariyena បានដល់ ដោយសារការវៀរចាកមេថុនធម្ម។ បទថា Saṃyamena បានដល់ ដោយសារសីល។ បទថា Damena បានដល់ ដោយសារការទូន្មានឥន្ទ្រិយ។ បទថា Etena បានដល់ បុគ្គលជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារកម្មដ៏ប្រសើរ ស្អាតស្អំ និងជាព្រហ្មនេះឯង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាកម្មនេះជាគុណធម៌របស់ព្រាហ្មណ៍ដ៏ឧត្តម ហេតុនោះ ទើបហៅថាជាព្រាហ្មណ៍ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សូម្បីតែបទថា "Brahmānaṃ" ក៏ជាបាឋៈមួយដែរ។ ក្នុងបទនោះ មានវិគ្រោះថា បុគ្គលណាដែលនាំមកនូវសេចក្តីប្រសើរ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Brahmāna (អ្នកនាំមកនូវសេចក្តីប្រសើរ) សេចក្តីថា នាំមកនូវភាពជាព្រាហ្មណ៍។

Dutiyagāthāya [Pg.302] santoti santakileso. Brahmā sakkoti brahmā ca sakko ca, yo evarūpo, so na kevalaṃ brāhmaṇo, atha kho brahmā ca sakko ca so vijānataṃ paṇḍitānaṃ, evaṃ vāseṭṭha, jānāhīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
ក្នុងគាថាទីពីរ បទថា Santo បានដល់ មានកិលេសរលត់ហើយ។ បទថា Brahmā sakko បានដល់ ជាព្រហ្មផង ជាសក្កៈ (ព្រះឥន្ទ្រ) ផង បុគ្គលណាដែលមានសភាពបែបនេះ បុគ្គលនោះមិនមែនគ្រាន់តែជាព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាព្រហ្មផង ជាសក្កៈផង សម្រាប់ពួកបណ្ឌិតដែលដឹងច្បាស់ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកចូរដឹងយ៉ាងនេះចុះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី

Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវាសេដ្ឋសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

9. Subhasuttavaṇṇanā
៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសុភសូត្រ

462. Evaṃ me sutanti subhasuttaṃ. Tattha todeyyaputtoti tudigāmavāsino todeyyabrāhmaṇassa putto. Ārādhako hotīti sampādako hoti paripūrako. Ñāyaṃ dhammanti kāraṇadhammaṃ. Kusalanti anavajjaṃ.
៤៦២. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា "Evaṃ me sutaṃ" នេះ ឈ្មោះថា សុភសូត្រ។ ក្នុងសុភសូត្រនោះ បទថា Todeyyaputto បានដល់ កូនប្រុសរបស់តោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ ដែលរស់នៅក្នុងភូមិតុទិ។ បទថា Ārādhako hoti បានដល់ ជាអ្នកធ្វើឱ្យសម្រេច ជាអ្នកធ្វើឱ្យពេញបរិបូណ៌។ បទថា Ñāyaṃ dhammaṃ បានដល់ ធម៌ដែលជាហេតុដ៏សមគួរ។ បទថា Kusalaṃ បានដល់ ធម៌ដែលមិនមានទោស។

463. Micchāpaṭipattinti aniyyānikaṃ akusalapaṭipadaṃ. Sammāpaṭipattinti niyyānikaṃ kusalapaṭipadaṃ.
៤៦៣. បទថា Micchāpaṭipattiṃ បានដល់ បដិបទាជាអកុសលដែលមិននាំឱ្យរួចចាកទុក្ខ (មិននាំចេញចាកវដ្តៈ)។ បទថា Sammāpaṭipattiṃ បានដល់ បដិបទាជាកុសលដែលនាំឱ្យរួចចាកទុក្ខ (នាំចេញចាកវដ្តៈ)។

Mahaṭṭhantiādīsu mahantehi veyyāvaccakarehi vā upakaraṇehi vā bahūhi attho etthāti mahaṭṭhaṃ. Mahantāni nāmaggahaṇamaṅgalādīni kiccāni etthāti mahākiccaṃ. Idaṃ ajja kattabbaṃ, idaṃ sveti evaṃ mahantāni adhikārasaṅkhātāni adhikaraṇāni etthāti mahādhikaraṇaṃ. Bahūnaṃ kamme yuttappayuttatāvasena pīḷāsaṅkhāto mahāsamārambho etthāti mahāsamārambhaṃ. Gharāvāsakammaṭṭhānanti gharāvāsakammaṃ. Evaṃ sabbavāresu attho veditabbo. Kasikamme cettha naṅgalakoṭiṃ ādiṃ katvā upakaraṇānaṃ pariyesanavasena mahaṭṭhatā, vaṇijjāya yathāṭhitaṃyeva bhaṇḍaṃ gahetvā parivattanavasena appaṭṭhatā veditabbā. Vipajjamānanti avuṭṭhiativuṭṭhiādīhi kasikammaṃ, maṇisuvaṇṇādīsu acchekatādīhi ca vaṇijjakammaṃ appaphalaṃ hoti, mūlacchedampi pāpuṇāti. Vipariyāyena sampajjamānaṃ mahapphalaṃ cūḷantevāsikassa viya.
ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា "Mahaṭṭhaṃ" ជាដើម សេចក្តីពន្យល់តាមលំដាប់បទ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ក្នុងកិច្ចការរបស់គ្រហស្ថនេះ មានសេចក្តីត្រូវការ (ប្រយោជន៍) ដោយគ្រឿងឧបករណ៍ច្រើន ឬដោយអ្នកជួយធ្វើការងារច្រើន ហេតុនោះ ទើបហៅថា Mahaṭṭha (មានសេចក្តីត្រូវការច្រើន)។ ក្នុងកិច្ចការរបស់គ្រហស្ថនេះ មានកិច្ចការធំៗ មានមង្គលការដាក់ឈ្មោះជាដើម ហេតុនោះ ទើបហៅថា Mahākicca (មានកិច្ចការច្រើន)។ ក្នុងកិច្ចការរបស់គ្រហស្ថនេះ មានអធិករណ៍ (ការងារដែលត្រូវធ្វើ) ធំៗ ដែលហៅថាអធិការៈ ដូចជា "ការងារនេះត្រូវធ្វើក្នុងថ្ងៃនេះ ការងារនេះត្រូវធ្វើក្នុងថ្ងៃស្អែក" ហេតុនោះ ទើបហៅថា Mahādhikaraṇa (មានអធិករណ៍ធំ)។ ក្នុងកិច្ចការរបស់គ្រហស្ថនេះ មានការចាប់ផ្តើមដ៏ធំ ដែលហៅថាការបៀតបៀន ដោយអំណាចនៃការខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចការរបស់មនុស្សជាច្រើន ហេតុនោះ ទើបហៅថា Mahāsamārambha (មានការចាប់ផ្តើមដ៏ធំ)។ បទថា Gharāvāsakammaṭṭhānaṃ បានដល់ កិច្ចការរបស់គ្រហស្ថ។ គួរជ្រាបសេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួងយ៉ាងនេះឯង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងកិច្ចការទាំងនោះ ក្នុងកសិកម្ម ភាពជាកិច្ចការដែលមានសេចក្តីត្រូវការច្រើន (Mahaṭṭhatā) គួរជ្រាបដោយអំណាចនៃការស្វែងរកគ្រឿងឧបករណ៍ មានចុងនង្គ័លជាដើម ចំណែកឯក្នុងពាណិជ្ជកម្ម ភាពជាកិច្ចការដែលមានសេចក្តីត្រូវការតិច (Appaṭṭhatā) គួរជ្រាបដោយអំណាចនៃការកាន់យកទំនិញតាមដែលមានស្រាប់ ហើយធ្វើការដោះដូរ។ បទថា Vipajjamānaṃ បានដល់ កសិកម្មដែលខូចខាតទៅដោយសារការគ្មានភ្លៀង ឬភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងពេកជាដើម តែងមានផលតិច ចំណែកឯពាណិជ្ជកម្ម តែងមានផលតិចដោយសារការមិនឈ្លាសវៃក្នុងកែវមណីនិងមាសជាដើម សូម្បីតែការខាតបង់ដើមទុនក៏មាន។ ផ្ទុយទៅវិញ កាលបើសម្រេចផលបរិបូណ៌ តែងមានផលច្រើន ដូចជាការសម្រេចផលរបស់កូនសិស្សតូចម្នាក់ដូច្នោះឯង។

464. Evameva khoti yathā kasikammaṭṭhānaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti, evaṃ gharāvāsakammaṭṭhānampi. Akatakalyāṇo hi kālaṃ katvā niraye [Pg.303] nibbattati. Mahādattasenāpati nāma kireko brāhmaṇabhatto ahosi, tassa maraṇasamaye nirayo upaṭṭhāsi. So brāhmaṇehi ‘‘kiṃ passasī’’ti vutto? Lohitagharanti āha. Brahmaloko bho esoti. Brahmaloko nāma bho kahanti? Uparīti. Mayhaṃ heṭṭhā upaṭṭhātīti. Kiñcāpi heṭṭhā upaṭṭhāti, tathāpi uparīti kālaṃ katvā niraye nibbatto. ‘‘Iminā amhākaṃ yaññe doso dinno’’ti sahassaṃ gahetvā nīharituṃ adaṃsu. Sampajjamānaṃ pana mahapphalaṃ hoti. Katakalyāṇo hi kālaṃ katvā sagge nibbattati. Sakalāya guttilavimānakathāya dīpetabbaṃ. Yathā pana taṃ vaṇijjakammaṭṭhānaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti, evaṃ sīlesu aparipūrakārino anesanāya yuttassa pabbajjākammaṭṭhānampi. Evarūpā hi neva jhānādisukhaṃ na saggamokkhaṃ labhati. Sampajjamānaṃ pana mahapphalaṃ hoti. Sīlāni hi pūretvā vipassanaṃ vaḍḍhento arahattampi pāpuṇāti.
៤៦៤. ពាក្យថា Evameva kho នេះ មានសេចក្តីថា កាលបើការងារគឺការធ្វើស្រែចម្ការ វិបត្តិទៅ (ខូចខាតទៅដោយសារគ្មានភ្លៀង ឬភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងពេក) រមែងមានផលតិច យ៉ាងណាមិញ ការងារគឺការគ្រប់គ្រងផ្ទះ ក៏មានផលតិច យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមិនបានធ្វើបុណ្យកុសល លុះធ្វើមរណកាលទៅ រមែងទៅកើតក្នុងនរក។ ឮថា មានសេនាបតីម្នាក់ឈ្មោះ មហាទត្ត ជាអ្នកទំនុកបម្រុងពួកព្រាហ្មណ៍ ក្នុងពេលជិតស្លាប់ នរកក៏ប្រាកដដល់សេនាបតីនោះ។ សេនាបតីនោះ កាលដែលពួកព្រាហ្មណ៍សួរថា "លោកម្ចាស់ ឃើញអ្វី?" ក៏ប្រាប់ថា "ខ្ញុំឃើញផ្ទះបង្ហូរឈាម"។ ពួកព្រាហ្មណ៍និយាយថា "នែអ្នកដ៏ចម្រើន ទីនោះគឺព្រហ្មលោកទេតើ"។ សេនាបតីសួរថា "នែអ្នកដ៏ចម្រើន ចុះព្រហ្មលោកនោះនៅឯណា?" ពួកព្រាហ្មណ៍ប្រាប់ថា "នៅខាងលើ"។ សេនាបតីពោលថា "ប៉ុន្តែវាប្រាកដដល់ខ្ញុំនៅខាងក្រោមទេតើ"។ ទោះបីជាប្រាកដនៅខាងក្រោមយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ពួកព្រាហ្មណ៍នៅតែប្រាប់ថា "នៅខាងលើ" ដដែល លុះសេនាបតីនោះធ្វើមរណកាលទៅ ក៏ទៅកើតក្នុងនរក។ ពួកព្រាហ្មណ៍និយាយគ្នាថា "សេនាបតីនេះ ធ្វើឲ្យខូចខាតដល់យញ្ញពិធីរបស់យើងហើយ" ទើបនាំគ្នាទទួលយកទ្រព្យមួយពាន់ ហើយជួលគេឲ្យសែងសពចេញទៅក្រៅផ្ទះ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើការគ្រប់គ្រងផ្ទះនោះសម្រេចទៅដោយល្អ រមែងមានផលច្រើន។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលបានធ្វើបុណ្យកុសលទុកហើយ លុះធ្វើមរណកាលទៅ រមែងទៅកើតក្នុងសួគ៌។ សេចក្តីនេះ គប្បីសម្តែងឲ្យពិស្តារដោយគុត្តិលវិមានកថាទាំងមូល។ មួយវិញទៀត ដូចជាការងារគឺការជួញដូរ កាលបើខូចខាតទៅ រមែងមានផលតិច យ៉ាងណាមិញ ការងារគឺផ្នួសរបស់ភិក្ខុអ្នកមិនបំពេញសីលឲ្យបរិបូរណ៍ ប្រកបដោយអនេសនៈ (ការស្វែងរកមិនសមគួរ) ក៏រមែងខូចខាត និងមានផលតិច យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ភិក្ខុមានសភាពបែបនោះ រមែងមិនបានទទួលសេចក្តីសុខមានឈានជាដើមឡើយ ទាំងមិនបានសួគ៌និងមោក្ខធម៌ (ព្រះនិព្វាន) ទៀតផង។ ប៉ុន្តែ កាលបើផ្នួសនោះសម្រេចទៅដោយល្អ រមែងមានផលច្រើន។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលបើបំពេញសីលឲ្យបរិបូរណ៍ ចម្រើនវិបស្សនា រមែងបានសម្រេចសូម្បីព្រះអរហត្ត។

Brāhmaṇā, bho gotamoti idha kiṃ pucchāmīti pucchati? Brāhmaṇā vadanti – ‘‘pabbajito ime pañca dhamme pūretuṃ samattho nāma natthi, gahaṭṭhova pūretī’’ti. Samaṇo pana gotamo – ‘‘gihissa vā ahaṃ māṇava pabbajitassa vā’’ti punappunaṃ vadati, neva pabbajitaṃ muñcati, mayhameva pucchaṃ maññe na sallakkhetīti cāgasīsena pañca dhamme pucchāmīti pucchati. Sace te agarūti sace tuyhaṃ yathā brāhmaṇā paññapenti, tathā idha bhāsituṃ bhāriyaṃ na hoti, yadi na koci aphāsukabhāvo hoti, bhāsassūti attho. Na kho me, bhoti kiṃ sandhāyāha? Paṇḍitapaṭirūpakānañhi santike kathetuṃ dukkhaṃ hoti, te pade pade akkhare akkhare dosameva vadanti. Ekantapaṇḍitā pana kathaṃ sutvā sukathitaṃ pasaṃsanti, dukkathite pāḷipadaatthabyañjanesu yaṃ yaṃ virujjhati, taṃ taṃ ujuṃ katvā denti. Bhagavatā ca sadiso ekantapaṇḍito nāma natthi, tenāha ‘‘na kho me, bho gotama, garu, yatthassu bhavanto vā nisinno bhavantarūpo vā’’ti. Saccanti vacīsaccaṃ. Tapanti tapacariyaṃ. Brahmacariyanti methunaviratiṃ. Ajjhenanti mantagahaṇaṃ. Cāganti āmisapariccāgaṃ.
ពាក្យថា Brāhmaṇā, bho gotama នេះ សួរថា តើខ្ញុំគប្បីសួរអ្វីក្នុងទីនេះ? ព្រោះពួកព្រាហ្មណ៍តែងពោលថា "បុគ្គលដែលបួសហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកអាចបំពេញធម៌ទាំង ៥ នេះ មិនមានឡើយ មានតែគ្រហស្ថប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចបំពេញបាន"។ ចំណែកព្រះសមណគោតម តែងតែត្រាស់រឿយៗថា "ម្នាលមាណព តថាគត (ពោលសរសើរការប្រតិបត្តិត្រូវ) របស់គ្រហស្ថក្តី របស់បព្វជិតក្តី" ព្រះអង្គមិនដែលលះបង់បព្វជិតឡើយ ហាក់ដូចជាទ្រង់សួរចំពោះតែខ្ញុំម្នាក់ឯង ខ្ញុំមិនទាន់កត់សម្គាល់បានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំនឹងសួរនូវធម៌ទាំង ៥ នេះ ដោយមានចាគៈជាប្រធាន។ ពាក្យថា Sace te agarū សេចក្តីថា ប្រសិនបើការដែលអ្នកពោលក្នុងទីនេះ តាមដែលពួកព្រាហ្មណ៍បញ្ញត្តទុក មិនជាទម្ងន់ (មិនជាការលំបាក) ដល់អ្នកទេ ប្រសិនបើគ្មានសេចក្តីលំបាកណាមួយទេ សូមអ្នកពោលចុះ។ ពាក្យថា Na kho me, bho សួរថា មាណពពោលសំដៅលើអ្វី? ព្រោះថា ការនិយាយក្នុងសំណាក់នៃបុគ្គលដែលធ្វើពុតជាអ្នកប្រាជ្ញ រមែងជាទុក្ខ (លំបាក) ពួកនោះតែងតែចាប់កំហុសគ្រប់បទ គ្រប់អក្សរ។ ចំណែកឯអ្នកប្រាជ្ញពិតប្រាកដ កាលបើបានស្តាប់ពាក្យសួរហើយ រមែងសរសើរចំពោះពាក្យដែលសួរល្អ កាលបើពាក្យសួរមិនល្អ ក្នុងចំណោមបទ បាលី អត្ថ និងព្យញ្ជនៈទាំងឡាយ កន្លែងណាដែលផ្ទុយគ្នា ក៏រមែងកែសម្រួលកន្លែងនោះឲ្យត្រឹមត្រូវហើយទើបឆ្លើយឲ្យ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលដែលជាអ្នកប្រាជ្ញពិតប្រាកដ ស្មើដោយព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ មាណពទើបពោលថា "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មិនជាទម្ងន់ដល់ខ្ញុំឡើយ ក្នុងទីណាដែលព្រះអង្គ ឬបុគ្គលដែលប្រហែលដូចជាព្រះអង្គគង់នៅ"។ ពាក្យថា Saccaṃ បានដល់ វចីសច្ចៈ (ការនិយាយពាក្យពិត)។ ពាក្យថា Tapaṃ បានដល់ តបចរិយៈ (ការសង្រួមដុតកំដៅកិលេស)។ ពាក្យថា Brahmacariyaṃ បានដល់ ការវៀរចាកមេថុនធម្ម។ ពាក្យថា Ajjhenaṃ បានដល់ ការរៀនមន្ត (វេទ)។ ពាក្យថា Cāgaṃ បានដល់ ការលះបង់អាមិសៈ (ការបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិ)។

466. Pāpito bhavissatīti. Ajānanabhāvaṃ pāpito bhavissati. Etadavocāti bhagavatā andhaveṇūpamāya niggahito taṃ paccāharituṃ asakkonto yathā nāma dubbalasunakho migaṃ uṭṭhapetvā sāmikassa abhimukhaṃ [Pg.304] katvā sayaṃ apasakkati, evamevaṃ ācariyaṃ apadisanto evaṃ ‘‘brāhmaṇo’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha pokkharasātīti idaṃ tassa nāmaṃ, ‘‘pokkharasāyī’’tipi vuccati. Tassa kira kāyo setapokkharasadiso devanagare ussāpitarajatatoraṇaṃ viya sobhati, sīsaṃ panassa kāḷavaṇṇaindanīlamayaṃ viya, massupi candamaṇḍale kāḷamegharāji viya khāyati, akkhīni nīluppalasadisāni, nāsā rajatapanāḷikā viya suvaṭṭitā suparisuddhā, hatthapādatalāni ceva mukhañca katalākhārasaparikammaṃ viya sobhati. Ativiya sobhaggappatto brāhmaṇassa attabhāvo. Arājake ṭhāne rājānaṃ kātuṃ yuttamimaṃ brāhmaṇaṃ, evamesa sassiriko, iti naṃ pokkharasadisattā ‘‘pokkharasātī’’ti sañjānanti, pokkhare pana so nibbatto, na mātukucchiyanti iti naṃ pokkhare sayitattā ‘‘pokkharasāyī’’tipi sañjānanti. Opamaññoti upamaññagotto. Subhagavanikoti ukkaṭṭhāya subhagavanassa issaro. Hassakaṃyevāti hasitabbakaññeva. Nāmakaṃyevāti lāmakaṃyeva. Tadeva taṃ atthābhāvena rittakaṃ. Rittakattā ca tucchakaṃ. Idāni naṃ bhagavā sācariyakaṃ niggaṇhituṃ kiṃ pana māṇavātiādimāha.
៤៦៦. ពាក្យថា Pāpito bhavissati សេចក្តីថា នឹងត្រូវនាំទៅកាន់ភាពមិនដឹង (ភាពល្ងង់ខ្លៅ)។ ពាក្យថា Etadavoca សេចក្តីថា សុភមាណព កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សង្កត់សង្កិនដោយឧបមាដោយជួរនៃមនុស្សខ្វាក់ មិនអាចនឹងដកខ្លួនរួច ប្រៀបដូចជាឆ្កែទន់ខ្សោយ (ឆ្កែស្គម) ដេញសត្វម្រឹគឲ្យរត់ទៅរកម្ចាស់របស់ខ្លួន ហើយខ្លួនឯងក៏គេចចេញទៅ យ៉ាងណាមិញ សុភមាណពក៏ចង្អុលបង្ហាញទៅកាន់អាចារ្យរបស់ខ្លួន យ៉ាងនោះឯង ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "Brāhmaṇo" ដូច្នេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Pokkharasāti នេះ ជាឈ្មោះរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ ម្យ៉ាងទៀត ហៅថា "Pokkharasāyī" ក៏បាន។ ឮថា រាងកាយរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ ដូចជាផ្កាឈូកស ស្អាតល្អដូចជាខ្លោងទ្វារប្រាក់ដែលគេលើកឡើងក្នុងទេវនគរ ក្បាលរបស់គាត់ប្រៀបដូចជាថ្មមណីពណ៌ខៀវ (ឥន្ទនីល) ពុកចង្ការរបស់គាត់ប្រាកដដូចជាជួរមេឃខ្មៅក្នុងវង់ព្រះចន្ទ ភ្នែកទាំងគូដូចជាផ្កាឈូកខៀវ ច្រមុះមូលក្លំស្អាតល្អដូចជាបំពង់ប្រាក់ បាតដៃបាតជើង និងផ្ទៃមុខ ស្អាតល្អដូចជាគេលាបលនដោយទឹកល័ក្តដ៏ល្អ។ អត្តភាពរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ ដល់នូវភាពល្អឆើតឆាយក្រៃលែង។ ព្រាហ្មណ៍នេះ គួរតែលើកតម្កើងឲ្យធ្វើជាស្តេចក្នុងប្រទេសដែលគ្មានស្តេចបាន ព្រោះគាត់មានសិរីសួស្តីយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ព្រោះតែគាត់មានសម្បុរដូចជាផ្កាឈូក មនុស្សទាំងឡាយទើបស្គាល់គាត់ថា "Pokkharasāti"។ មួយវិញទៀត ព្រាហ្មណ៍នោះកើតក្នុងផ្កាឈូក មិនមែនកើតក្នុងផ្ទៃមាតាឡើយ ព្រោះតែគាត់ដេកនៅក្នុងផ្កាឈូក ហេតុនោះ មនុស្សទាំងឡាយទើបស្គាល់គាត់ថា "Pokkharasāyī" ដូច្នេះខ្លះ។ ពាក្យថា Opamañño គឺមានគោត្រថា ឧបមញ្ញៈ។ ពាក្យថា Subhagavaniko គឺជានាយកគ្រប់គ្រងព្រៃសុភគវ័ន ក្នុងក្រុងឧក្កដ្ឋា។ ពាក្យថា Hassakaṃyeva គឺគួរឲ្យសើចប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Nāmakaṃyeva (លាមកំយេវៈ) គឺថោកទាបប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យនោះឯង ព្រោះគ្មានអត្ថខ្លឹមសារ ទើបឈ្មោះថាជាពាក្យទទេ (rittakaṃ) ហើយព្រោះតែជាពាក្យទទេ ទើបឈ្មោះថាជាពាក្យសោះសូន្យ (tucchakaṃ)។ ក្នុងពេលនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីនឹងសង្កត់សង្កិនមាណពនោះ ព្រមទាំងអាចារ្យរបស់គេ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "Kiṃ pana māṇava" ដូច្នេះ។

467. Tattha katamā nesaṃ seyyoti katamā vācā tesaṃ seyyo, pāsaṃsataroti attho. Sammuccāti sammutiyā lokavohārena. Mantāti tulayitvā pariggaṇhitvā. Paṭisaṅkhāyāti jānitvā. Atthasaṃhitanti kāraṇanissitaṃ. Evaṃ santeti lokavohāraṃ amuñcitvā tulayitvā jānitvā kāraṇanissitaṃ katvā kathitāya seyyabhāve sati. Āvutoti āvarito. Nivutoti nivārito. Ophuṭoti onaddho. Pariyonaddhoti paliveṭhito.
៤៦៧. ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Katamā nesaṃ seyyo សេចក្តីថា តើវាចារបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ មួយណាប្រសើរជាង គឺគួរឲ្យសរសើរជាង នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Sammuccā គឺដោយសម្មតិ ដោយវោហារលោក។ ពាក្យថា Mantā គឺដោយការថ្លឹងថ្លែង គ្រឿងកំណត់ដឹង។ ពាក្យថា Paṭisaṅkhāya គឺដោយដឹងច្បាស់។ ពាក្យថា Atthasaṃhitaṃ គឺប្រកបដោយហេតុផល (អាស្រ័យនូវហេតុ)។ ពាក្យថា Evaṃ sante សេចក្តីថា កាលបើមិនលះបង់វោហារលោក ថ្លឹងថ្លែង ដឹងច្បាស់ ធ្វើឲ្យប្រកបដោយហេតុផល ហើយពោលវាចាដែលប្រសើរ មាននៅយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Āvuto គឺត្រូវបិទបាំង។ ពាក្យថា Nivuto គឺត្រូវរារាំង។ ពាក្យថា Ophuṭo គឺត្រូវគ្របដណ្តប់។ ពាក្យថា Pariyonaddho គឺត្រូវព័ទ្ធជុំវិញ។

468. Gadhitotiādīni vuttatthāneva. Sace taṃ, bho gotama, ṭhānanti sace etaṃ kāraṇamatthi. Svāssāti dhūmachārikādīnaṃ abhāvena so assa aggi accimā ca vaṇṇimā ca pabhassaro cāti. Tathūpamāhaṃ māṇavāti tappaṭibhāgaṃ ahaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yatheva hi tiṇakaṭṭhupādānaṃ paṭicca jalamāno aggi dhūmachārikaṅgārānaṃ atthitāya sadoso hoti[Pg.305], evamevaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppannā pīti jātijarābyādhimaraṇasokādīnaṃ atthitāya sadosā. Yathā pana pariccattatiṇakaṭṭhupādāno dhūmādīnaṃ abhāvena parisuddho, evamevaṃ lokuttarajjhānadvayasampayuttā pīti jātiādīnaṃ abhāvena parisuddhāti attho.
៤៦៨. ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Gadhiton មានអត្ថដែលបានពោលរួចហើយ។ ពាក្យថា Sace taṃ, bho gotama, ṭhānaṃ សេចក្តីថា ប្រសិនបើហេតុនេះមានពិត។ ពាក្យថា Svāssa សេចក្តីថា ព្រោះតែមិនមានផ្សែង និងផេះជាដើម ភ្លើងនោះក៏គប្បីមានអណ្តាត មានពណ៌ និងមានពន្លឺរុងរឿង។ ពាក្យថា Tathūpamāhaṃ māṇava សេចក្តីថា តថាគតពោលធៀបនឹងភ្លើងដែលប្រាសចាកផ្សែងនិងផេះនោះ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ដូចជាភ្លើងដែលឆេះអាស្រ័យគ្រឿងបញ្ឆេះមានស្មៅនិងអុសជាដើម រមែងមានទោស ព្រោះតែមានផ្សែង ផេះ និងរងើកភ្លើង យ៉ាងណាមិញ បីតិដែលកើតឡើងអាស្រ័យកាមគុណទាំង ៥ ក៏រមែងមានទោស ព្រោះតែមានជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណៈ និងសោកៈជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ដូចជាភ្លើងដែលលះបង់គ្រឿងបញ្ឆេះមានស្មៅនិងអុសជាដើមហើយ រមែងបរិសុទ្ធ ព្រោះតែគ្មានផ្សែងជាដើម យ៉ាងណាមិញ បីតិដែលប្រកបដោយលោកុត្តរឈានទាំងពីរ (បឋមឈាន និងទុតិយឈាន) ក៏រមែងបរិសុទ្ធ ព្រោះតែគ្មានជាតិជាដើម យ៉ាងនោះឯង នេះជាអត្ថ។

469. Idāni ye te brāhmaṇehi cāgasīsena pañca dhammā paññattā, tepi yasmā pañceva hutvā na niccalā tiṭṭhanti, anukampājātikena saddhiṃ cha āpajjanti. Tasmā taṃ dosaṃ dassetuṃ ye te māṇavātiādimāha. Tattha anukampājātikanti anukampāsabhāvaṃ.
៤៦៩. ក្នុងពេលនេះ ធម៌ទាំង ៥ ណា ដែលពួកព្រាហ្មណ៍បានបញ្ញត្តទុកដោយមានចាគៈជាប្រធាន ធម៌ទាំងនោះ ព្រោះតែមិនមែនមានត្រឹមតែ ៥ យ៉ាងនៅនឹងថ្កល់ឡើយ កាលបើបូករួមជាមួយអនុកម្បជាតិកធម៌ (ធម៌មានសេចក្តីអនុគ្រោះជាសភាវៈ) ក៏រមែងទៅជា ៦ យ៉ាង។ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវទោសក្នុងការកាន់យកថាមានត្រឹមតែ ៥ យ៉ាងនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "Ye te māṇava" ដូច្នេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Anukampājātikaṃ បានដល់ សេចក្តីអនុគ្រោះជាសភាវៈ។

Kattha bahulaṃ samanupassasīti idaṃ bhagavā yasmā – ‘‘esa ime pañca dhamme pabbajito paripūretuṃ samattho nāma natthi, gahaṭṭho paripūretī’’ti āha, tasmā – ‘‘pabbajitova ime pūreti, gahaṭṭho pūretuṃ samattho nāma natthī’’ti teneva mukhena bhaṇāpetuṃ pucchati.
ពាក្យថា Kattha bahulaṃ samanupassasi នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគសួរ ព្រោះតែសុភមាណពពោលថា "បព្វជិតដែលជាអ្នកអាចបំពេញធម៌ទាំង ៥ នេះ មិនមានឡើយ មានតែគ្រហស្ថប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចបំពេញបាន" ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គចង់ឲ្យមាណពនោះនិយាយចេញពីមាត់ខ្លួនឯងវិញថា "មានតែបព្វជិតប៉ុណ្ណោះ ទើបបំពេញធម៌ទាំងនេះបាន ចំណែកគ្រហស្ថ មិនអាចនឹងបំពេញបានឡើយ" ទើបត្រាស់សួរយ៉ាងនេះ។

Na satataṃ samitaṃ saccavādītiādīsu gahaṭṭho aññasmiṃ asati vaḷañjanakamusāvādampi karotiyeva, pabbajitā asinā sīse chijjantepi dve kathā na kathenti. Gahaṭṭho ca antotemāsamattampi sikkhāpadaṃ rakkhituṃ na sakkoti, pabbajito niccameva tapassī sīlavā tapanissitako hoti. Gahaṭṭho māsassa aṭṭhadivasamattampi uposathakammaṃ kātuṃ na sakkoti, pabbajitā yāvajīvaṃ brahmacārino honti. Gahaṭṭho ratanasuttamaṅgalasuttamattampi potthake likhitvā ṭhapeti, pabbajitā niccaṃ sajjhāyanti. Gahaṭṭho salākabhattampi akhaṇḍaṃ katvā dātuṃ na sakkoti, pabbajitā aññasmiṃ asati kākasunakhādīnampi piṇḍaṃ denti, bhaṇḍaggāhakadaharassapi patte pakkhipantevāti evamattho daṭṭhabbo. Cittassāhametenti ahaṃ ete pañca dhamme mettacittassa parivāre vadāmīti attho.
ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Na satataṃ samitaṃ saccavādī គប្បីជ្រាបអត្ថដូចតទៅនេះ៖ គ្រហស្ថ កាលបើគ្មានប្រយោជន៍ដទៃ ក៏នៅតែនិយាយពាក្យកុហកដែលធ្លាប់ប្រើប្រាស់ជាប្រចាំ ចំណែកឯបព្វជិតទាំងឡាយ សូម្បីតែត្រូវគេកាត់ក្បាលដោយដាវ ក៏មិនពោលពាក្យពីរ (ពាក្យកុហក) ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រហស្ថ សូម្បីតែក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែបីខែក្នុងវស្សា ក៏មិនអាចរក្សាសិក្ខាបទបានដែរ ចំណែកឯបព្វជិត រមែងជាអ្នកមានតបៈ មានសីល អាស្រ័យនូវតបធម៌ជានិច្ច។ គ្រហស្ថ សូម្បីតែក្នុងមួយខែ រក្សាឧបោសថកម្មត្រឹមតែប្រាំបីថ្ងៃ ក៏មិនអាចធ្វើបាន ចំណែកឯបព្វជិតទាំងឡាយ រមែងជាអ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌អស់មួយជីវិត។ គ្រហស្ថ សូម្បីតែរតនសូត្រ និងមង្គលសូត្រ ក៏គ្រាន់តែសរសេរទុកក្នុងសៀវភៅ (ស្លឹករឹត) ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯបព្វជិតទាំងឡាយ រមែងសូត្រធម៌ជានិច្ច។ គ្រហស្ថ សូម្បីតែស្លាកភត្ត ក៏មិនអាចធ្វើមិនឲ្យដាច់ធ្លាយហើយប្រគេនបានឡើយ ចំណែកឯបព្វជិតទាំងឡាយ កាលបើគ្មានអ្នកទទួលទានដទៃ ក៏រមែងដាក់បាយដុំឲ្យសូម្បីតែដល់សត្វក្អែក និងសត្វឆ្កែជាដើម ទាំងដាក់ទៅក្នុងបាត្ររបស់សាមណេរតូចដែលជាអ្នកកាន់បរិក្ខារ (មានស្បង់ចីវរជាដើម) ទៀតផង គប្បីជ្រាបអត្ថយ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា Cittassāhamete សេចក្តីថា តថាគតពោលថា ធម៌ទាំង ៥ នេះ ជាបរិវារនៃមេត្តាចិត្ត នេះជាអត្ថ។

470. Jātavaddhoti jāto ca vaḍḍhito ca. Yo hi kevalaṃ tattha jātova hoti, aññattha vaḍḍhito, tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti, tasmā jātavaddhoti āha. Jātavaddhopi hi yo ciraṃ nikkhanto, tassa na sabbaso paccakkhā honti, tasmā tāvadeva avasaṭanti āha, taṃkhaṇameva nikkhantanti attho. Dandhāyitattanti ‘‘ayaṃ [Pg.306] nu kho maggo ayaṃ na nu kho’’ti kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ. Vitthāyitattanti yathā sukhumaṃ atthajātaṃ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṃ thaddhabhāvaṃ gaṇhāti, evaṃ thaddhabhāvagahaṇaṃ. Natvevāti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṃ dasseti. Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādīnaṃ vasena siyā ñāṇassa paṭighāto, tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā, sabbaññutaññāṇaṃ pana appaṭihataṃ, na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti.
៤៧០. ពាក្យថា Jātavaḍḍho គឺកើតផង ធំធាត់ផង (ក្នុងភូមិណាមួយ)។ ព្រោះថា បុរសណាគ្រាន់តែកើតក្នុងភូមិនោះ ប៉ុន្តែទៅធំធាត់នៅកន្លែងផ្សេង ផ្លូវក្នុងភូមិនោះជុំវិញ រមែងមិនប្រាកដច្បាស់ដល់បុរសនោះដោយសព្វគ្រប់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "Jātavaḍḍho"។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែបុរសដែលកើតផង ធំធាត់ផងក្នុងភូមិនោះ ប៉ុន្តែបើចេញទៅបាត់អស់កាលយូរហើយ ផ្លូវទាំងឡាយក៏មិនប្រាកដច្បាស់ដល់គេដោយសព្វគ្រប់ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "Tāvadeva avasaṭaṃ" សេចក្តីថា ទើបតែនឹងចេញទៅក្នុងខណៈនោះឯង។ ពាក្យថា Dandhāyitattaṃ គឺភាពយឺតយ៉ាវដោយអំណាចនៃសេចក្តីសង្ស័យថា "ផ្លូវនេះមែនឬហ្ន៎ ឬមួយមិនមែនទេ"។ ពាក្យថា Vitthāyitattaṃ គឺការឡើងរឹងនៃរាងកាយ ដូចជារាងកាយរបស់បុគ្គលណាម្នាក់ដែលត្រូវគេសួរអត្ថដ៏ល្អិតល្អន់ភ្លាមៗ រមែងឡើងរឹង (គាំង) យ៉ាងណាមិញ ការឡើងរឹងនៃរាងកាយក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Natveva ព្រះអង្គបង្ហាញនូវភាពមិនទើសទាល់នៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណដោយពាក្យនេះ។ ព្រោះថា បុរសនោះ ដោយអំណាចនៃការបង្វែររបស់មារជាដើម ជួនកាលអាចមានការរារាំងដល់ញាណ ហេតុនោះ បុរសនោះគប្បីយឺតយ៉ាវខ្លះ ឬឡើងរឹង (គាំង) ខ្លះ ចំណែកឯសព្វញ្ញុតញ្ញាណ រមែងមិនទើសទាល់ឡើយ គ្មាននរណាម្នាក់អាចធ្វើអន្តរាយដល់សព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះបានឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

Seyyathāpi māṇava balavā saṅkhadhamoti ettha balavāti balasampanno. Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Appakasirenāti akicchena adukkhena. Dubbalo hi saṅkhadhamako saṅkhaṃ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṃ, nāssa saṅkhasaddo sabbaso phari. Balavato pana vipphāriko hoti, tasmā balavāti āha. Mettāya cetovimuttiyāti ettha mettāyāti vutte upacāropi appanāpi vaṭṭati, cetovimuttiyāti vutte pana appanāva vaṭṭati. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ vuccati, appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ. Tesupi idha brahmavihārakammaññeva adhippetaṃ. Tañhi pamāṇaṃ atikkamitvā odhisakaanodhisaka disāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati. Na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ kāmāvacarakammaṃ tasmiṃ rūpārūpāvacarakamme na ohīyati na tiṭṭhati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Kāmāvacarakammaṃ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṃ vā ṭhātuṃ vā rūpārūpāvacarakammaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā patiṭṭhātuṃ vā na sakkoti, atha kho rūpārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṃ mahogho viya parittaudakaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati, tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
ក្នុងបទថា Seyyathāpi māṇava balavā saṅkhadhamo នេះ បទថា balavā បានដល់ អ្នកប្រកបដោយកម្លាំងកាយ។ បទថា saṅkhadhamo បានដល់ អ្នកផ្លុំសង្ខ។ បទថា Appakasirena បានដល់ ដោយមិនលំបាក ដោយមិនទុក្ខព្រួយ។ ព្រោះថា អ្នកផ្លុំសង្ខដែលមានកម្លាំងខ្សោយ ទោះបីផ្លុំសង្ខ ក៏មិនអាចញ៉ាំងទិសទាំង ៤ ឲ្យដឹងច្បាស់ដោយសំឡេងបានឡើយ សំឡេងសង្ខរបស់គេនោះ មិនអាចផ្សាយទៅសព្វទិសទីបានឡើយ។ ចំណែកឯ សំឡេងសង្ខរបស់អ្នកមានកម្លាំង តែងផ្សាយទៅសព្វទិសទី ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា balavā (អ្នកមានកម្លាំង)។ ក្នុងបទថា Mettāya cetovimuttiyā នេះ កាលបើត្រាស់ថា mettāya ឧបចារសមាធិ ឬអប្បនាសមាធិ តែងសមគួរ ប៉ុន្តែ កាលបើត្រាស់ថា cetovimuttiyā តែងសមគួរចំពោះតែអប្បនាសមាធិប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ សំដៅយក កាមាវចរកម្ម ដែលហៅថា បមាណកតកម្ម (កម្មមានប្រមាណ) ចំណែកឯកម្មដែលហៅថា អប្បមាណកតកម្ម (កម្មមិនមានប្រមាណ) បានដល់ រូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្ម។ ក្នុងកម្មទាំងនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែព្រហ្មវិហារកម្មប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាកម្មនោះ កាលបើកន្លងហួសនូវប្រមាណ (កាមាវចរកម្ម) ហើយចម្រើនឡើងដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅកាន់ទិសទាំងឡាយ ដោយកំណត់ព្រំដែនខ្លះ មិនកំណត់ព្រំដែនខ្លះ ទើបហៅថា អប្បមាណកតកម្ម។ បទថា Na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati សេចក្តីថា កាមាវចរកម្មនោះ មិនសេសសល់ មិនស្ថិតនៅក្នុងរូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្មនោះឡើយ។ តើមានសេចក្តីពន្យល់ដូចម្តេច? កាមាវចរកម្ម មិនអាចទាក់ទើរ ឬស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះនៃរូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្មនោះ ឬមិនអាចផ្សាយទៅគ្របដណ្តប់ ធ្វើឲ្យអស់ទៅនូវអានុភាពនៃរូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្ម ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនដើម្បីតាំងនៅបានឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ រូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្មនោះឯង តែងផ្សាយទៅគ្របដណ្តប់ ធ្វើឲ្យអស់ទៅនូវកាមាវចរកម្ម ដូចជាជំនន់ទឹកដ៏ធំ ផ្សាយទៅគ្របដណ្តប់ទឹកបន្តិចបន្តួច ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនតាំងនៅ រារាំងនូវផលនៃកាមាវចរកម្មនោះ ហើយនាំទៅកាន់ភាពជាមិត្តនឹងព្រហ្ម (ព្រហ្មលោក) ដោយខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការពន្យល់សេចក្តីនៃសុភសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

10. Saṅgāravasuttavaṇṇanā
១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសង្គារវសូត្រ

473. Evaṃ [Pg.307] me sutanti saṅgāravasuttaṃ. Tattha cañcalikappeti evaṃnāmake gāme. Abhippasannāti aveccappasādavasena pasannā. Sā kira sotāpannā ariyasāvikā bhāradvājagottassa brāhmaṇassa bhariyā. So brāhmaṇo pubbe kālena kālaṃ brāhmaṇe nimantetvā tesaṃ sakkāraṃ karoti. Imaṃ pana brāhmaṇiṃ gharaṃ ānetvā abhirūpāya mahākulāya brāhmaṇiyā cittaṃ kopetuṃ asakkonto brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ kātuṃ nāsakkhi. Atha naṃ brāhmaṇā diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne – ‘‘nayidāni tvaṃ brāhmaṇaladdhiko, ekāhampi brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ na karosī’’ti nippīḷenti. So gharaṃ āgantvā brāhmaṇiyā tamatthaṃ ārocetvā – ‘‘sace, bhoti ekadivasaṃ mukhaṃ rakkhituṃ sakkuṇeyyāsi, brāhmaṇānaṃ ekadivasaṃ bhikkhaṃ dadeyya’’nti āha. Tuyhaṃ deyyadhammaṃ ruccanakaṭṭhāne dehi, kiṃ mayhaṃ etthāti. So brāhmaṇe nimantetvā appodakaṃ pāyāsaṃ pacāpetvā gharañca sujjhāpetvā āsanāni paññāpetvā brāhmaṇe nisīdāpesi. Brāhmaṇī mahāsāṭakaṃ nivāsetvā kaṭacchuṃ gahetvā parivisantī dussakaṇṇake pakkhalitvā ‘‘brāhmaṇe parivisāmī’’ti saññampi akatvā āsevanavasena sahasā satthārameva anussaritvā udānaṃ udānesi.
៤៧៣. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺសង្គារវសូត្រ។ ក្នុងសង្គារវសូត្រនោះ បទថា cañcalikappe បានដល់ ក្នុងភូមិដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា Abhippasannā បានដល់ ជ្រះថ្លាដោយអំណាចនៃអវេច្ចប្បសាទ (សេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើបញាប់ញ័រ)។ ឮថា នាងព្រាហ្មណីនោះ ជាអរិយសាវិកាថ្នាក់សោតាបន្នៈ ជាភរិយារបស់ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ក្នុងភារទ្វាជគោត្រ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ កាលពីមុន តែងអញ្ជើញពួកព្រាហ្មណ៍មកធ្វើសក្ការៈតាមកាលវេលា។ ប៉ុន្តែ លុះនាំនាងព្រាហ្មណីនេះមកកាន់ផ្ទះហើយ មិនអាចធ្វើឲ្យចិត្តរបស់នាងព្រាហ្មណីដែលមានរូបល្អ កើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ឲ្យខឹងក្រោធបានឡើយ ក៏មិនអាចធ្វើសក្ការៈដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយទៀតដែរ។ លំដាប់នោះ ពួកព្រាហ្មណ៍ដទៃទៀត ឃើញព្រាហ្មណ៍នោះក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនបានឃើញ ក៏នាំគ្នាបៀតបៀនថា «ឥឡូវនេះ អ្នកមិនមែនជាអ្នកកាន់លទ្ធិព្រាហ្មណ៍ទៀតទេ សូម្បីតែមួយថ្ងៃ ក៏អ្នកមិនធ្វើសក្ការៈដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ដែរ»។ ព្រាហ្មណ៍នោះត្រឡប់មកផ្ទះវិញ ប្រាប់រឿងនោះដល់នាងព្រាហ្មណី រួចនិយាយថា «នាងដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើអ្នកអាចរក្សាមាត់ (មិននិយាយស្តីអ្វី) ត្រឹមតែមួយថ្ងៃបាន ខ្ញុំនឹងប្រគេនចង្ហាន់ដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ត្រឹមតែមួយថ្ងៃ»។ នាងព្រាហ្មណីតបថា «សូមអ្នកប្រគេនទេយ្យធម៌របស់អ្នកក្នុងទីកន្លែងដែលអ្នកពេញចិត្តចុះ តើមានការអ្វីពាក់ព័ន្ធនឹងខ្ញុំក្នុងរឿងនេះ?»។ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏បានអញ្ជើញពួកព្រាហ្មណ៍មក ឲ្យគេស្លខាប់ (បាយគរុ) ដែលមានទឹកតិច ឲ្យគេសម្អាតផ្ទះ រៀបចំអាសនៈ ហើយឲ្យពួកព្រាហ្មណ៍អង្គុយ។ នាងព្រាហ្មណី ស្លៀកសំពត់ធំ កាន់វែកសម្រាប់ដួសខាប់ កាលដែលកំពុងបម្រើ ក៏ជំពប់ជាយសំពត់ នាងមិនបានធ្វើសេចក្តីសម្គាល់ថា «អាត្មាអញនឹងបម្រើពួកព្រាហ្មណ៍» ឡើយ ប៉ុន្តែដោយសារការសន្សំទុកមកជាញឹកញាប់ ក៏នឹកឃើញដល់ព្រះសាស្តាភ្លាមៗ ហើយបន្លឺឧទានឡើង។

Brāhmaṇā udānaṃ sutvā ‘‘ubhatopakkhiko esa samaṇassa gotamassa sahāyo, nāssa deyyadhammaṃ gaṇhissāmā’’ti kupitā bhojanāni chaḍḍetvā nikkhamiṃsu. Brāhmaṇo – ‘‘nanu paṭhamaṃyeva taṃ avacaṃ ‘ajjekadivasaṃ mukhaṃ rakkheyyāsī’ti, ettakaṃ te khīrañca taṇḍulādīni ca nāsitānī’’ti ativiya kopavasaṃ upagato – ‘‘evameva panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇassa vaṇṇaṃ bhāsati, idāni tyāhaṃ vasali tassa satthuno vādaṃ āropessāmī’’ti āha. Atha naṃ brāhmaṇī ‘‘gaccha tvaṃ, brāhmaṇa, gantvā vijānissasī’’ti vatvā ‘‘na khvāhaṃ taṃ, brāhmaṇa, passāmi sadevake loke…pe… vādaṃ āropeyyā’’tiādimāha. So satthāraṃ upasaṅkamitvā –
ពួកព្រាហ្មណ៍បានឮឧទាននោះហើយ ក៏ខឹងក្រោធថា «ព្រាហ្មណ៍នេះជាអ្នកចូលខាងទាំងពីរ (ទាំងខាងពុទ្ធ ទាំងខាងព្រាហ្មណ៍) ជាសម្លាញ់របស់ព្រះសមណគោតម យើងមិនទទួលទេយ្យធម៌របស់គេឡើយ» រួចក៏បោះបង់អាហារចោល ហើយដើរចេញទៅ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏លុះក្នុងអំណាចនៃសេចក្តីខឹងជាខ្លាំង ហើយនិយាយថា «តើខ្ញុំមិនបានប្រាប់នាងតាំងពីដំបូងទេឬថា 'ថ្ងៃនេះ ត្រឹមតែមួយថ្ងៃ សូមនាងរក្សាមាត់ផង' ឥឡូវនេះ ទឹកដោះគោ និងអង្ករជាដើមប៉ុណ្ណេះ ត្រូវនាងធ្វើឲ្យខូចខាតអស់ហើយ» រួចនិយាយទៀតថា «នាងស្រីកាលកណ្ណីនេះ តែងតែពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះសមណក្បាលត្រងោលនោះ ក្នុងទីកន្លែងផ្សេងៗយ៉ាងនេះឯង នាងស្រីចង្រៃ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងទៅចោទប្រកាន់ទោសចំពោះព្រះសាស្តារបស់នាង»។ លំដាប់នោះ នាងព្រាហ្មណីបាននិយាយទៅកាន់ព្រាហ្មណ៍នោះថា «សូមអ្នកអញ្ជើញទៅចុះ ព្រាហ្មណ៍ កាលបើទៅដល់ហើយ អ្នកនឹងបានដឹង» រួចពោលពាក្យជាដើមថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ខ្ញុំមិនឃើញនរណាម្នាក់ក្នុងលោក ព្រមទាំងទេវលោក...បេ... ដែលអាចចោទប្រកាន់ទោស (ព្រះអង្គ) បានឡើយ»។ ព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះសាស្តា ហើយ...

‘‘Kiṃsu [Pg.308] chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socati;
Kissassu ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotamā’’ti. (saṃ. ni. 1.187) –
«បុគ្គលកាត់អ្វីបាន ទើបដេកជាសុខ? បុគ្គលកាត់អ្វីបាន ទើបមិនសោកសៅ? ម្នាលព្រះគោតម ព្រះអង្គពេញចិត្តនឹងការសម្លាប់ធម៌តែមួយមុខណា?»។

Pañhaṃ pucchi. Satthā āha –
ព្រាហ្មណ៍នោះបានសួរប្រស្នា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា៖

‘‘Kodhaṃ chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati;
Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa brāhmaṇa;
Vadhaṃ ariyā pasaṃsanti, tañhi chetvā na socatī’’ti. (saṃ. ni. 1.187) –
«ម្នាលព្រាហ្មណ៍ បុគ្គលកាត់សេចក្តីខឹងបាន ទើបដេកជាសុខ បុគ្គលកាត់សេចក្តីខឹងបាន ទើបមិនសោកសៅ ពួកព្រះអរិយបុគ្គល តែងសរសើរការសម្លាប់សេចក្តីខឹង ដែលមានឫសជាពិស មានចុងដ៏ផ្អែម ព្រោះថា បុគ្គលកាត់សេចក្តីខឹងនោះបានហើយ តែងមិនសោកសៅឡើយ»។

Pañhaṃ kathesi. So pabbajitvā arahattaṃ patto. Tasseva kaniṭṭhabhātā akkosakabhāradvājo nāma ‘‘bhātā me pabbajito’’ti sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā akkositvā bhagavatā vinīto pabbajitvā arahattaṃ patto. Aparo tassa kaniṭṭho sundarikabhāradvājo nāma. Sopi bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanaṃ sutvā pabbajitvā arahattaṃ patto. Aparo tassa kaniṭṭho piṅgalabhāradvājo nāma. So pañhaṃ pucchitvā pañhabyākaraṇapariyosāne pabbajitvā arahattaṃ patto. Saṅgāravo māṇavoti ayaṃ tesaṃ sabbakaniṭṭho tasmiṃ divase brāhmaṇehi saddhiṃ ekabhattagge nisinno. Avabhūtāvāti avaḍḍhibhūtā avamaṅgalabhūtāyeva. Parabhūtāvāti vināsaṃ pattāyeva. Vijjamānānanti vijjamānesu. Sīlapaññāṇanti sīlañca ñāṇañca na jānāsi.
ព្រះអង្គទ្រង់ដោះស្រាយប្រស្នាយ៉ាងនេះ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏បានបួស ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ប្អូនប្រុសពៅរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ ឈ្មោះ អក្កោសកភារទ្វាជៈ បានឮថា «បងប្រុសរបស់អាត្មាអញបួសហើយ» ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយជេរប្រមាថ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទូន្មានហើយ ក៏បានបួស រួចសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ប្អូនប្រុសម្នាក់ទៀតរបស់គាត់ ឈ្មោះ សុន្ទរិកភារទ្វាជៈ។ ទ្រង់ក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សួរប្រស្នា លុះឮការដោះស្រាយហើយ ក៏បានបួស រួចសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ប្អូនប្រុសម្នាក់ទៀតរបស់គាត់ ឈ្មោះ បិង្គលភារទ្វាជៈ។ គាត់បានសួរប្រស្នា លុះចប់ការដោះស្រាយប្រស្នាហើយ ក៏បានបួស រួចសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ចំណែកឯ សង្គារវមាណព នេះ ជាប្អូនពៅបង្អស់របស់បងប្អូនទាំង ៤ នាក់នោះ ក្នុងថ្ងៃនោះ គាត់បានអង្គុយជាមួយពួកព្រាហ្មណ៍ក្នុងកន្លែងឆាន់អាហារជាមួយគ្នា។ បទថា Avabhūtā បានដល់ មិនចម្រើន គឺមិនជាមង្គលនោះឯង។ បទថា Parabhūtā បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីវិនាសនោះឯង។ បទថា Vijjamānānaṃ បានដល់ កាលបើមានប្រាកដ។ បទថា Sīlapaññāṇaṃ សេចក្តីថា អ្នកមិនស្គាល់សីល និងប្រាជ្ញាឡើយ។

474. Diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattāti diṭṭhadhamme abhiññāte imasmiññeva attabhāve abhijānitvā vositavosānā hutvā pāramīsaṅkhātaṃ sabbadhammānaṃ pārabhūtaṃ nibbānaṃ pattā mayanti vatvā ādibrahmacariyaṃ paṭijānantīti attho. Ādibrahmacariyanti brahmacariyassa ādibhūtā uppādakā janakāti evaṃ paṭijānantīti vuttaṃ hoti. Takkīti takkagāhī. Vīmaṃsīti vīmaṃsako, paññācāraṃ carāpetvā evaṃvādī. Tesāhamasmīti tesaṃ sammāsambuddhānaṃ ahamasmi aññataro.
៤៧៤. បទថា Diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā សេចក្តីថា ពួកយើងដឹងច្បាស់ក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺក្នុងអត្តភាពនេះឯង ហើយមានកិលេសអស់រលីងហើយ បានដល់នូវព្រះនិព្វានដែលជាត្រើយនៃធម៌ទាំងពួង ពោលគឺបារមី រួចហើយពោលអះអាងនូវអាទិព្រហ្មចរិយៈ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា Ādibrahmacariyaṃ សេចក្តីថា ពួកយើងជាអ្នកបង្កើត ជាអ្នកញ៉ាំងធម៌ដែលជាខាងដើមនៃព្រហ្មចរិយៈឲ្យកើតឡើង ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះហឫទ័យសំដៅយ៉ាងនេះ ទើបត្រាស់ថា paṭijānanti (ប្តេជ្ញាខ្លួន)។ បទថា Takkī បានដល់ អ្នកត្រិះរិះ។ បទថា Vīmaṃsī បានដល់ អ្នកស៊ើបសួរ (អ្នកពិចារណា) តែងពោលយ៉ាងនេះ ដោយការញ៉ាំងប្រាជ្ញាចរិយាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា Tesāhamasmi សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយនោះ ព្រះអង្គជាព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គដែរ។

485. Aṭṭhitavatanti aṭṭhitatapaṃ, assa padhānapadena saddhiṃ sambandho, tathā sappurisapadassa. Idañhi vuttaṃ hoti – bhoto gotamassa aṭṭhitapadhānavataṃ ahosi, sappurisapadhānavataṃ ahosīti. Atthi devāti [Pg.309] puṭṭho samānoti idaṃ māṇavo ‘‘sammāsambuddho ajānantova pakāsesī’’ti saññāya āha. Evaṃ santeti tumhākaṃ ajānanabhāve sante. Tucchaṃ musā hotīti tumhākaṃ kathā aphalā nipphalā hoti. Evaṃ māṇavo bhagavantaṃ musāvādena niggaṇhāti nāma. Viññunā purisenāti paṇḍitena manussena. Tvaṃ pana aviññutāya mayā byākatampi na jānāsīti dīpeti. Uccena sammatanti uccena saddena sammataṃ pākaṭaṃ lokasmiṃ. Adhidevāti susudārakāpi hi devā nāma honti, deviyo nāma honti devā pana adhidevā nāma, loke devo devīti laddhanāmehi manussehi adhikāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.
៤៨៥. បទថា Aṭṭhitavataṃ បានដល់ ការតបៈដែលមិនឈប់ឈរ បទនោះត្រូវភ្ជាប់ជាមួយបទថា padhāna (ការព្យាយាម) សូម្បីតែបទថា sappurisa ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ការព្យាយាមតបៈដែលមិនឈប់ឈររបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន បានមានហើយ ការព្យាមតបៈរបស់សប្បុរស បានមានហើយ។ ពាក្យថា Atthi devāti puṭṭho samāno នេះ មាណពបានពោលឡើងដោយសេចក្តីសម្គាល់ថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមិនដឹងទេ ទើបសម្តែងចេញមក»។ បទថា Evaṃ sante សេចក្តីថា កាលបើភាពមិនដឹងរបស់ព្រះអង្គមានប្រាកដ។ បទថា Tucchaṃ musā hoti សេចក្តីថា សម្តីរបស់ព្រះអង្គ មិនមានផល មិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា មាណពបានសង្កត់សង្កិនព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយមុសាវាទ។ បទថា Viññunā purisena បានដល់ មនុស្សជាបណ្ឌិត។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា «ចំណែកឯអ្នកវិញ ព្រោះតែភាពមិនដឹង ទោះបីតថាគតដោះស្រាយហើយ ក៏នៅតែមិនដឹងដដែល»។ បទថា Uccena sammataṃ បានដល់ សន្មតដោយសំឡេងដ៏ខ្លាំង គឺល្បីល្បាញក្នុងលោក។ បទថា Adhidevā សេចក្តីថា សូម្បីតែក្មេងតូចៗ ក៏ហៅថា ទេវតា (ទេវបុត្រ) ខ្លះ ទេវី (ទេវធីតា) ខ្លះ ប៉ុន្តែ ពួកទេវតា (ពិតប្រាកដ) ហៅថា អធិទេវៈ ព្រោះមានគុណវិសេសជាងមនុស្សទាំងឡាយដែលបានឈ្មោះថា ទេវៈ ឬទេវី ក្នុងលោក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya
ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ

Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការពន្យល់សេចក្តីនៃសង្គារវសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.
ការពន្យល់សេចក្តីនៃបញ្ចមវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā niṭṭhitā.
អដ្ឋកថាមជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

বাংলা








中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ
1 Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស។ Majjhimanikāye មជ្ឈិមនិកាយ។ Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā អដ្ឋកថាមជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ។ 1. Gahapativaggo ១. គហបតិវគ្គ។ 1. Kandarakasuttavaṇṇanā ១. ការពិពណ៌នាកន្ទរកសូត្រ។ 1. Evaṃ [Pg.1] me sutanti kandarakasuttaṃ. Tattha campāyanti evaṃnāmake nagare. Tassa hi nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu campakarukkhāva ussannā ahesuṃ, tasmā campāti saṅkhamagamāsi. Gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājamahesiyā khaṇitattā gaggarāti laddhavohārā pokkharaṇī atthi. Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ campakavanaṃ. Tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati. Taṃ sandhāya ‘‘gaggarāya pokkharaṇiyā tīre’’ti vuttaṃ. Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti adassitaparicchedena mahantena bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Pessoti tassa nāmaṃ. Hatthārohaputtoti hatthācariyassa putto. Kandarako ca paribbājakoti kandarakoti evaṃnāmo channaparibbājako. Abhivādetvāti chabbaṇṇānaṃ ghanabuddharasmīnaṃ antaraṃ pavisitvā pasannalākhārase nimujjamāno viya, siṅgīsuvaṇṇavaṇṇaṃ dussavaraṃ pasāretvā sasīsaṃ pārupamāno viya, vaṇṇagandhasampannacampakapupphāni sirasā sampaṭicchanto viya, sinerupādaṃ upagacchanto puṇṇacando viya bhagavato cakkalakkhaṇapaṭimaṇḍite alattakavaṇṇaphullapadumasassirike pāde vanditvāti attho. Ekamantaṃ nisīdīti chanisajjadosavirahite ekasmiṃ okāse nisīdi. ១. ពាក្យថា 'Evaṃ me sutaṃ' (ឯវម្មេសុតំ) ជាដើម គឺកន្ទរកសូត្រ។ ក្នុងកន្ទរកសូត្រនោះ បទថា 'campāyaṃ' (ចម្បាយំ) បានដល់ ក្នុងនគរដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា នៅក្នុងកន្លែងនោះៗ មានអារាម និងស្រះឈូកជាដើម នៃនគរនោះ សម្បូរទៅដោយដើមចម្បា (ផ្កាចម្ប៉ា) ហេតុនោះ ទើបនគរនោះ ទទួលបានឈ្មោះថា 'ចម្បា'។ បទថា 'gaggarāya pokkharaṇiyā tīre' (នៅក្បែរឆ្នេរស្រះគគ្គរា) សេចក្តីថា នៅមិនឆ្ងាយពីនគរចម្បានោះ មានស្រះទឹកមួយដែលជីកដោយព្រះមហេសីរបស់ព្រះរាជា ព្រះនាម គគ្គរា ហេតុនោះ ស្រះនោះទើបបាននាមថា 'គគ្គរា'។ នៅក្បែរឆ្នេរនៃស្រះនោះ មានព្រៃដើមចម្បាដ៏ធំ លម្អទៅដោយផ្កាមានពណ៌ ៥ យ៉ាង មានពណ៌ខៀវជាដើម នៅជុំវិញ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុងព្រៃចម្បា ដែលមានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ដោយក្លិនផ្កានោះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រៃចម្បានោះ ទើបត្រាស់ថា 'gaggarāya pokkharaṇiyā tīre' (នៅក្បែរឆ្នេរស្រះគគ្គរា)។ បទថា 'mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ' (ជាមួយភិក្ខុសង្ឃជាច្រើន) សេចក្តីថា ជាមួយភិក្ខុសង្ឃដ៏ច្រើន ដែលមិនបានកំណត់ចំនួនពិតប្រាកដ (ដូចជា ៥រយ ឬ ៣រយជាដើម)។ បទថា 'pesso' (បេសៈ) គឺជាឈ្មោះរបស់កូនប្រុសហ្មសីនោះ។ បទថា 'hatthārohaputto' សេចក្តីថា កូនប្រុសរបស់ហ្មដំរី (នាយហ្មដំរី)។ បទថា 'kandarako ca paribbājako' សេចក្តីថា បរិព្វាជកស្លៀកដណ្តប់ម្នាក់ ឈ្មោះ កន្ទរកៈ។ បទថា 'abhivādetvā' (ថ្វាយបង្គំហើយ) សេចក្តីថា ចូលទៅកាន់ចន្លោះនៃព្រះពុទ្ធរស្មីដ៏ក្រាស់មានពណ៌ ៦ ប្រការ ហាក់បីដូចជាមុជចុះទៅក្នុងទឹកល័ក្តដ៏ថ្លា ហាក់បីដូចជាលាតសន្ធឹងនូវសំពត់ដ៏ប្រសើរមានពណ៌ដូចជាមាសសិង្គី ហើយដណ្តប់ទាំងក្បាល ហាក់បីដូចជាទទួលយកនូវគ្រឿងលម្អដែលធ្វើដោយផ្កាចម្បាដ៏បរិបូណ៌ដោយពណ៌និងក្លិនដោយក្បាល ហាក់បីដូចជាព្រះចន្ទពេញវង់ចូលទៅជិតជើងភ្នំសិនេរុ ហើយថ្វាយបង្គំព្រះបាទទាំងគូរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលលម្អទៅដោយចក្រលក្ខណៈ មានសិរីដូចជាផ្កាឈូកក្រហមរីកស្គុះស្គាយ មានពណ៌ដូចជាទឹកល័ក្ត។ បទថា 'ekamantaṃ nisīdi' (អង្គុយក្នុងទីសមគួរ) សេចក្តីថា អង្គុយក្នុងទីកន្លែងដ៏សមគួរមួយ ដែលវៀរចាកទោសនៃការអង្គុយ ៦ ប្រការ។ Tuṇhībhū [Pg.2] taṃ tuṇhībhūtanti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtamevāti attho. Tattha hi ekabhikkhussāpi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā natthi, sabbe bhagavato ceva gāravena attano ca sikkhitasikkhatāya aññamaññaṃ vigatasallāpā antamaso ukkāsitasaddampi akarontā sunikhātaindakhīlā viya nivātaṭṭhāne sannisinnaṃ mahāsamuddaudakaṃ viya kāyenapi niccalā manasāpi avikkhittā rattavalāhakā viya sinerukūṭaṃ bhagavantaṃ parivāretvā nisīdiṃsu. Paribbājakassa evaṃ sannisinnaṃ parisaṃ disvā mahantaṃ pītisomanassaṃ uppajji. Uppannaṃ pana antohadayasmiṃyeva sannidahituṃ asakkonto piyasamudāhāraṃ samuṭṭhāpesi. Tasmā acchariyaṃ bhotiādimāha. បទថា 'tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtaṃ' (ស្ងប់ស្ងាត់មែនទែន) សេចក្តីថា ព្រះអង្គក្រឡេកមើលទៅក្នុងទិសណាៗ ភិក្ខុសង្ឃក៏ស្ងប់ស្ងាត់ក្នុងទិសនោះៗ។ ព្រោះថាក្នុងទីនោះ សូម្បីតែការកម្រើកដៃ ឬការកម្រើកជើងរបស់ភិក្ខុមួយអង្គក៏មិនមានឡើយ ភិក្ខុទាំងអស់មានសេចក្តីគោរពចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគផង ព្រោះភាពជាអ្នកបានសិក្សានូវសិក្ខាដែលខ្លួនបានរៀនសូត្រមកល្អហើយផង គ្មានការសន្ទនាគ្នានិងគ្នាឡើយ សូម្បីតែសំឡេងក្អក ឬគ្រហែម ក៏មិនធ្វើឡើយ ហាក់បីដូចជាសសរគោល (ឥន្ទខីល) ដែលគេដាំយ៉ាងមាំ ហាក់បីដូចជាទឹកក្នុងមហាសមុទ្រដែលស្ងប់ស្ងាត់ក្នុងទីដែលគ្មានខ្យល់ គឺមិនញាប់ញ័រដោយកាយ មិនរាយមាយដោយចិត្ត ហាក់បីដូចជាពពកពណ៌ក្រហមព័ទ្ធជុំវិញកំពូលភ្នំសិនេរុ គឺអង្គុយព័ទ្ធជុំវិញព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ កាលបរិព្វាជកបានឃើញបរិស័ទអង្គុយស្ងប់ស្ងាត់យ៉ាងនេះហើយ ក៏កើតសេចក្តីសោមនស្សរីករាយជាខ្លាំង។ ប៉ុន្តែ មិនអាចរក្សាទុកនូវសេចក្តីសោមនស្សដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តនោះបានឡើយ ទើបពោលនូវពាក្យដ៏គួរជាទីស្រឡាញ់។ ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា 'acchariyaṃ bho' (គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ លោកដ៏ចម្រើន)។ Tattha andhassa pabbatārohanaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo, accharāyogganti acchariyaṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayampetaṃ vimhayassevādhivacanaṃ. Taṃ panetaṃ garahaacchariyaṃ, pasaṃsāacchariyanti duvidhaṃ hoti. Tattha acchariyaṃ moggallāna abbhutaṃ moggallāna, yāva bāhāgahaṇāpi nāma so moghapuriso āgamessatīti (cūḷava. 383; a. ni. 8.20), idaṃ garahaacchariyaṃ nāma. ‘‘Acchariyaṃ nandamāte abbhutaṃ nandamāte, yatra hi nāma cittuppādampi parisodhessasīti (a. ni. 7.53) idaṃ pasaṃsāacchariyaṃ nāma. Idhāpi idameva adhippetaṃ’’ ayañhi taṃ pasaṃsanto evamāha. ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា 'acchariyaṃ' (គួរឱ្យអស្ចារ្យ) សេចក្តីថា មិនមែនកើតឡើងជានិច្ចឡើយ ដូចជាការឡើងភ្នំរបស់មនុស្សខ្វាក់។ នេះជាសទ្ទន័យ (វិធីពាក្យ) ជាមុនសិន។ ចំណែកឯអដ្ឋកថាន័យវិញ ពាក្យថា 'acchariyaṃ' គឺគួរដល់ការចុចម្រាមដៃ (ដេញម្រាមដៃ) សេចក្តីថា គួរដល់ការទះដៃ ឬចុចម្រាមដៃ។ បទថា 'abbhutaṃ' (មិនធ្លាប់មាន) សេចក្តីថា អ្វីដែលមិនធ្លាប់កើតមានពីមុនមក ក៏កើតមានឡើង។ ពាក្យទាំងពីរនេះ (អស្ចារ្យ និងមិនធ្លាប់មាន) គឺជាឈ្មោះនៃសេចក្តីប្លែកផ្អើល (សេចក្តីងឿងឆ្ងល់)។ សេចក្តីអស្ចារ្យនោះ មាន ២ យ៉ាងគឺ សេចក្តីអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវតិះដៀល និងសេចក្តីអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវសរសើរ។ ក្នុងសេចក្តីអស្ចារ្យទាំងពីរនោះ ពាក្យថា 'ម្នាលមោគ្គល្លាន គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ ម្នាលមោគ្គល្លាន មិនធ្លាប់មានឡើយ សូម្បីតែការចាប់ដើមដៃ បុរសសូន្យទទេនោះ ក៏នៅតែបង្អង់យូរ' នេះហៅថា សេចក្តីអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវតិះដៀល。 ចំណែកពាក្យថា 'ម្នាលនន្ទមាតា គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ ម្នាលនន្ទមាតា មិនធ្លាប់មានឡើយ ព្រោះថាសូម្បីតែការកើតឡើងនៃចិត្ត ក៏នាងអាចជម្រះឱ្យស្អាតបាន' នេះហៅថា សេចក្តីអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវសរសើរ។ សូម្បីតែក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកសេចក្តីអស្ចារ្យក្នុងផ្លូវសរសើរនេះឯង ព្រោះថា បរិព្វាជកនេះ កាលសរសើរព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ Yāvañcidanti ettha idanti nipātamattaṃ. Yāvāti pamāṇaparicchedo, yāva sammā paṭipādito, yattakena pamāṇena sammā paṭipādito, na sakkā tassa vaṇṇe vattuṃ, atha kho acchariyamevetaṃ abbhutamevetanti vuttaṃ hoti. Etaparamaṃyevāti evaṃ sammā paṭipādito eso bhikkhusaṅgho tassāpi bhikkhusaṅghassa paramoti etaparamo, taṃ etaparamaṃ yathā ayaṃ paṭipādito, evaṃ paṭipāditaṃ katvā paṭipādesuṃ, na ito bhiyyoti attho. Dutiyanaye evaṃ paṭipādessanti, na ito bhiyyoti yojetabbaṃ. Tattha paṭipāditoti ābhisamācārikavattaṃ ādiṃ katvā sammā apaccanīkapaṭipattiyaṃ yojito. Atha kasmā ayaṃ paribbājako [Pg.3] atītānāgate buddhe dasseti, kimassa tiyaddhajānanañāṇaṃ atthīti. Natthi, nayaggāhe pana ṭhatvā ‘‘yenākārena ayaṃ bhikkhusaṅgho sannisinno danto vinīto upasanto, atītabuddhāpi etaparamaṃyeva katvā paṭipajjāpesuṃ, anāgatabuddhāpi paṭipajjāpessanti, natthi ito uttari paṭipādanā’’ti maññamāno anubuddhiyā evamāha. បទថា 'yāvañcidaṃ' (ត្រឹមណាណោះ) ក្នុងពាក្យនេះ បទថា 'idaṃ' គ្រាន់តែជាការធ្លាក់ចុះនៃនិបាត (និបាតមត្តៈ)។ បទថា 'yāva' គឺជាការកំណត់ប្រមាណ សេចក្តីថា ភិក្ខុសង្ឃនេះ ត្រូវបានព្រះអង្គដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិល្អហើយត្រឹមណា ដោយប្រមាណត្រឹមណា មិនអាចនឹងពោលសរសើរគុណបានឡើយ គឺគ្រាន់តែពោលថា នេះជាសេចក្តីអស្ចារ្យមែនទែន នេះជារឿងមិនធ្លាប់មានមែនទែន។ បទថា 'etaparamaṃ' (មានប្រមាណត្រឹមនេះជាយ៉ាងក្រៃលែង) សេចក្តីថា ភិក្ខុសង្ឃនេះ ដែលត្រូវបានដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិល្អយ៉ាងនេះ គឺជាប្រមាណដ៏ក្រៃលែងនៃភិក្ខុសង្ឃនោះ គឺព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីតកាល ក៏បានដឹកនាំភិក្ខុសង្ឃឱ្យប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ ដូចជាភិក្ខុសង្ឃនេះត្រូវបានដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិដែរ មិនមានលើសពីនេះឡើយ។ ក្នុងន័យទីពីរ គួរផ្សំសេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាល ក៏នឹងដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះដែរ មិនមានលើសពីនេះឡើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា 'paṭipādito' (ដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិ) សេចក្តីថា ទ្រង់ដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិក្នុងបដិបត្តិដែលមិនផ្ទុយគ្នា ដោយផ្តើមអំពីអភិសមាចារិកវត្តជាដើម។ ចុះហេតុអ្វីបានជាបរិព្វាជកនេះ បង្ហាញនូវព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីតកាល និងអនាគតកាល? តើគេមានញាណដឹងនូវកាលទាំងបី (ត្រៃកាលញាណ) ឬ? ឆ្លើយថា មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែគេឈរលើការកាន់យកនូវន័យ (នយគ្គាហៈ) ហើយគិតថា 'ភិក្ខុសង្ឃនេះ អង្គុយស្ងប់ស្ងាត់ ទូន្មានខ្លួនហើយ វឹកហ្វឺនហើយ ស្ងប់រំងាប់ហើយ ដោយអាការៈណា សូម្បីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអតីតកាល ក៏បានដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិត្រឹមប្រមាណនេះឯង ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាល ក៏នឹងដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះដែរ មិនមានការដឹកនាំឱ្យប្រតិបត្តិក្រៅពីនេះឡើយ' កាលគិតយ៉ាងនេះ ទើបពោលដោយអនុពុទ្ធិ (បញ្ញាត្រិះរិះ) យ៉ាងនេះ។ 2. Evametaṃ kandarakāti pāṭiekko anusandhi. Bhagavā kira taṃ sutvā ‘‘kandaraka tvaṃ bhikkhusaṅghaṃ upasantoti vadasi, imassa pana bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṃ tuyhaṃ apākaṭaṃ, na hi tvaṃ samatiṃsa pāramiyā pūretvā kusalamūlaṃ paripācetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi, mayā pana pāramiyo pūretvā ñātatthacariyaṃ lokatthacariyaṃ buddhatthacariyañca koṭiṃ pāpetvā bodhipallaṅke sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ, mayhaṃ etesaṃ upasantakāraṇaṃ pākaṭa’’nti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. ២. បទថា 'evametaṃ kandaraka' (រឿងនេះយ៉ាងហ្នឹងហើយ កន្ទរកៈ) គឺជាការតភ្ជាប់សេចក្តីដោយឡែកមួយ (បាដិឯក្កអនុសន្ធិ)។ ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យនោះហើយ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងបង្ហាញថា 'ម្នាលកន្ទរកៈ អ្នកឯងពោលថា ភិក្ខុសង្ឃជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ហើយ ប៉ុន្តែហេតុនៃការស្ងប់រំងាប់នៃភិក្ខុសង្ឃនេះ មិនប្រាកដដល់អ្នកឡើយ ព្រោះថាអ្នកមិនមែនជាអ្នកបំពេញបារមី ៣០ ប្រការ ធ្វើកុសលមូលឱ្យចាស់ក្លា ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណលើរតនបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍នោះឡើយ ចំណែកតថាគត បានបំពេញបារមីទាំងឡាយ ញ៉ាំងញាតត្ថចរិយា លោកត្ថចរិយា និងពុទ្ធត្ថចរិយា ឱ្យដល់នូវកំពូល ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណលើរតនបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍ ហេតុនៃការស្ងប់រំងាប់នៃភិក្ខុទាំងនេះ ទើបប្រាកដចំពោះតថាគត' ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ Santi hi kandarakāti ayampi pāṭiekko anusandhi. Bhagavato kira etadahosi – ‘‘ayaṃ paribbājako imaṃ bhikkhusaṅghaṃ upasantoti vadati, ayañca bhikkhusaṅgho kappetvā pakappetvā kuhakabhāvena iriyāpathaṃ saṇṭhapento cittena anupasanto na upasantākāraṃ dasseti. Ettha pana bhikkhusaṅghe paṭipadaṃ pūrayamānāpi paṭipadaṃ pūretvā matthakaṃ patvā ṭhitabhikkhūpi atthi, tattha paṭipadaṃ pūretvā matthakaṃ pattā attanā paṭividdhaguṇeheva upasantā, paṭipadaṃ pūrayamānā uparimaggassa vipassanāya upasantā, ito muttā pana avasesā catūhi satipaṭṭhānehi upasantā. Taṃ nesaṃ upasantakāraṇaṃ dassessāmī’’ti ‘‘iminā ca iminā ca kāraṇena ayaṃ bhikkhusaṅgho upasanto’’ti dassetuṃ ‘‘santi hi kandarakā’’tiādimāha. បទថា 'santi hi kandaraka' (ម្នាលកន្ទរកៈ ភិក្ខុទាំងឡាយ... មានពិតមែន) នេះក៏ជាការតភ្ជាប់សេចក្តីដោយឡែកមួយដែរ។ ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា 'បរិព្វាជកនេះ ពោលថា ភិក្ខុសង្ឃនេះជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ហើយ ចំណែកភិក្ខុសង្ឃនេះ ក៏មិនមែនជាអ្នកតាក់តែង រៀបចំឥរិយាបថដោយភាពជាអ្នកកុហកបោកប្រាស់ មានចិត្តមិនស្ងប់រំងាប់ ហើយមកសម្តែងអាការៈដូចជាស្ងប់រំងាប់នោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ នៅក្នុងភិក្ខុសង្ឃនេះ មានទាំងភិក្ខុដែលកំពុងបំពេញបដិបទា និងភិក្ខុដែលបំពេញបដិបទាដល់កំពូល (សម្រេចអរហត្តផល) ហើយគង់នៅ។ ក្នុងភិក្ខុទាំងនោះ ភិក្ខុដែលបំពេញបដិបទាដល់កំពូលហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ដោយគុណធម៌ដែលខ្លួនបានត្រាស់ដឹងហើយ ចំណែកភិក្ខុដែលកំពុងបំពេញបដិបទា ឈ្មោះថាជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ដោយវិបស្សនាដើម្បីមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ ចំណែកភិក្ខុដែលសេសសល់ក្រៅពីនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ដោយសតិបដ្ឋាន ៤។ តថាគតនឹងបង្ហាញនូវហេតុនៃការស្ងប់រំងាប់របស់ភិក្ខុទាំងនោះដល់បរិព្វាជក' កាលទ្រង់ព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា 'ភិក្ខុសង្ឃនេះ ស្ងប់រំងាប់ដោយហេតុនេះៗ' ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា 'santi hi kandaraka' (ម្នាលកន្ទរកៈ ភិក្ខុទាំងឡាយ... មានពិតមែន)។ Tattha arahanto khīṇāsavātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mūlapariyāyasuttavaṇṇanāyameva vuttaṃ. Sekhapaṭipadampi tattheva vitthāritaṃ. Santatasīlāti satatasīlā nirantarasīlā. Santatavuttinoti tasseva vevacanaṃ, santatajīvikā vātipi attho. Tasmiṃ santatasīle ṭhatvāva jīvikaṃ kappenti, na dussīlyaṃ maraṇaṃ pāpuṇantīti attho. ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យដែលគួរពោលក្នុងបទជាដើមថា 'arahanto khīṇāsavā' (ព្រះអរហន្តទាំងឡាយជាអ្នកអស់អាសវៈហើយ) គឺត្រូវបានពោលរួចមកហើយក្នុងសេចក្តីពិពណ៌នាមូលបរិយាយសូត្រ (អដ្ឋកថាមូលបរិយាយសូត្រ) នោះឯង។ សូម្បីតែសេក្ខបដិបទា ក៏ត្រូវបានពន្យល់ពិស្តារក្នុងអដ្ឋកថានោះដែរ。 បទថា 'santatasīlā' សេចក្តីថា មានសីលជានិច្ច មានសីលមិនដាច់។ បទថា 'santatavuttino' គឺជាវេវចនៈនៃបទនោះឯង ឬមានន័យថា មានការចិញ្ចឹមជីវិតជានិច្ច។ សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងនោះ ឈរលើសីលដ៏ជាប់ជានិច្ចនោះឯង ហើយចិញ្ចឹមជីវិត មិនធ្វើនូវភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីលឡើយ សូម្បីតែដល់នូវសេចក្តីស្លាប់ក៏ដោយ។ Nipakāti nepakkena samannāgatā paññavanto. Nipakavuttinoti paññāya vuttino, paññāya ṭhatvā jīvikaṃ kappenti. Yathā ekacco sāsane pabbajitvāpi [Pg.4] jīvitakāraṇā chasu agocaresu carati, vesiyāgocaro hoti, vidhavathullakumārikapaṇḍakapānāgārabhikkhunigocaro hoti. Saṃsaṭṭho viharati rājūhi rājamahāmattehi titthiyehi titthiyasāvakehi ananulomikena gihisaṃsaggena (vibha. 514), vejjakammaṃ karoti, dūtakammaṃ karoti, pahiṇakammaṃ karoti, gaṇḍaṃ phāleti, arumakkhanaṃ deti, uddhaṃvirecanaṃ deti, adhovirecanaṃ deti, natthutelaṃ pacati, pivanatelaṃ pacati, veḷudānaṃ, pattadānaṃ, pupphadānaṃ, phaladānaṃ, sinānadānaṃ, dantakaṭṭhadānaṃ, mukhodakadānaṃ, cuṇṇamattikadānaṃ deti, cāṭukamyaṃ karoti, muggasūpiyaṃ, pāribhaṭuṃ, jaṅghapesaniyaṃ karotīti ekavīsatividhāya anesanāya jīvikaṃ kappento anipakavutti nāma hoti, na paññāya ṭhatvā jīvikaṃ kappeti, tato kālakiriyaṃ katvā samaṇayakkho nāma hutvā ‘‘tassa saṅghāṭipi ādittā hoti sampajjalitā’’ti vuttanayena mahādukkhaṃ anubhoti. Evaṃvidhā ahutvā jīvitahetupi sikkhāpadaṃ anatikkamanto catupārisuddhisīle patiṭṭhāya yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā rathavinītapaṭipadaṃ, mahāgosiṅgapaṭipadaṃ, mahāsuññatapaṭipadaṃ, anaṅgaṇapaṭipadaṃ, dhammadāyādapaṭipadaṃ, nālakapaṭipadaṃ, tuvaṭṭakapaṭipadaṃ, candopamapaṭipadanti imāni ariyapaṭipadāni pūrento catupaccaya-santosa-bhāvanārāma-ariyavaṃsapaṭipattiyaṃ kāyasakkhino hutvā anīkā nikkhantahatthī viya yūthā vissaṭṭhasīho viya nipacchābandhamahānāvā viya ca gamanādīsu ekavihārino vipassanaṃ paṭṭhapetvā ajjaajjeva arahattanti pavattaussāhā viharantīti attho. បទថា 'nipakā' សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយនេបក្កបញ្ញា គឺមានបញ្ញា។ បទថា 'nipakavuttino' សេចក្តីថា មានការរស់នៅដោយបញ្ញា គឺឈរលើបញ្ញាហើយចិញ្ចឹមជីវិត។ ផ្ទុយទៅវិញ ដូចជាបុគ្គលខ្លះ សូម្បីតែបានបួសក្នុងសាសនាហើយ ក៏ព្រោះតែហេតុនៃការចិញ្ចឹមជីវិត ទើបត្រឡប់ជាដើរទៅកាន់អគោចរទាំង ៦ យ៉ាង គឺមានស្រីពេស្យាជាអគោចរ មានស្រីមេម៉ាយ ស្រីក្រមុំចាស់ ខ្ទើយ រោងផឹកស្រា និងភិក្ខុនីជាអគោចរ។ នៅច្របូកច្របល់ជាមួយព្រះរាជា មហាមាត្យរបស់ព្រះរាជា ពួកតិរ្ថិយ និងសាវករបស់តិរ្ថិយ ដោយការច្របូកច្របល់ជាមួយគ្រហស្ថដែលមិនសមគួរ។ ធ្វើវេជ្ជកម្ម (ព្យាបាលជំងឺ) ធ្វើជាអ្នកនាំសារ ធ្វើជាអ្នកបម្រើការងារ វះបូស ឱ្យថ្នាំលាបដំបៅ ឱ្យថ្នាំក្អួត ឱ្យថ្នាំបញ្ចុះ រំងាស់ប្រេងបន្តក់ច្រមុះ រំងាស់ប្រេងសម្រាប់ផឹក ឱ្យឫស្សី ឱ្យស្លឹកឈើ ឱ្យផ្កាឈើ ឱ្យផ្លែឈើ ឱ្យគ្រឿងងូតទឹក ឱ្យឈើស្ទង់ធ្មេញ ឱ្យទឹកលុបមុខ ឱ្យម្សៅដីស ធ្វើការបញ្ជោរ (ចាដុកម្ម) និយាយពាក្យមិនពិតខ្លះពិតខ្លះ (មុគ្គសូបិយៈ) ធ្វើការស៊ីឈ្នួលបម្រើ ធ្វើការបម្រើដោយស្មងជើង (ជង្ឃបេសនិយៈ) គឺការចិញ្ចឹមជីវិតដោយអនេសនៈ (ការស្វែងរកមិនសមគួរ) ២១ យ៉ាង យ៉ាងនេះ ហៅថា 'អនិបកវុត្តិ' (អ្នកមិនរស់នៅដោយបញ្ញា) គឺមិនឈរលើបញ្ញាហើយចិញ្ចឹមជីវិតឡើយ។ លុះធ្វើមរណកាលទៅ ក៏ទៅកើតជាសមណយក្ស ហើយរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងខ្លាំង ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា 'សូម្បីតែសង្ឃាដិរបស់យក្សនោះ ក៏ភ្លឺច្រាលឆេះសន្ធោសន្ធៅ'។ ចំណែកភិក្ខុទាំងឡាយដែលមិនមានសភាពយ៉ាងនោះ សូម្បីតែព្រោះហេតុនៃជីវិត ក៏មិនកន្លងនូវសិក្ខាបទឡើយ តែងតាំងនៅក្នុងចតុបារិសុទ្ធិសីល រៀនសូត្រព្រះពុទ្ធវចនៈតាមកម្លាំងរបស់ខ្លួន ហើយបំពេញនូវអរិយបដិបទាទាំងឡាយនេះ គឺ រថវិនិតបដិបទា មហាកោសិង្គបដិបទា មហាសុញ្ញតបដិបទា អនង្គណបដិបទា ធម្មទាយាទបដិបទា នាលកបដិបទា ទុវដ្តកបដិបទា និងចន្ទូបមបដិបទា ជាអ្នកធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ដោយកាយ (កាយសក្ខី) ក្នុងការប្រតិបត្តិនូវអរិយវង្សធម៌ ដែលមានការត្រេកអរដោយបច្ច័យ ៤ និងការរីករាយក្នុងភាវនា ហាក់បីដូចជាដំរីសារដែលចេញចាកហ្វូង ហាក់បីដូចជាសត្វសីហៈដែលរួចផុតចាកសំណាញ់ ហាក់បីដូចជាសំពៅធំដែលរួចផុតចាកចំណងគ្រឿងចង តែងជាអ្នកនៅម្នាក់ឯងក្នុងការដើរទៅជាដើម តាំងទុកនូវវិបស្សនា មានសេចក្តីព្យាយាមប្រព្រឹត្តទៅថា 'យើងនឹងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផលក្នុងថ្ងៃនេះៗ' តែងរស់នៅយ៉ាងនេះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ Suppatiṭṭhitacittāti catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhapitacittā hutvā. Sesā satipaṭṭhānakathā heṭṭhā vitthāritāva. Idha pana lokiyalokuttaramissakā satipaṭṭhānā kathitā, ettakena bhikkhusaṅghassa upasantakāraṇaṃ kathitaṃ hoti. បទថា 'suppatiṭṭhitacittā' (មានចិត្តតាំងមាំល្អហើយ) សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តតាំងទុកល្អហើយក្នុងសតិបដ្ឋានទាំង ៤។ សេចក្តីពន្យល់អំពីសតិបដ្ឋានដែលសេសសល់ ត្រូវបានពន្យល់ពិស្តាររួចមកហើយខាងក្រោម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ទ្រង់សម្តែងនូវសតិបដ្ឋានដែលលាយឡំគ្នារវាងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងនូវហេតុនៃការស្ងប់រំងាប់នៃភិក្ខុសង្ឃហើយ។ 3. Yāva supaññattāti yāva suṭṭhapitā sudesitā. Mayampi hi, bhanteti iminā esa attano kārakabhāvaṃ dasseti, bhikkhusaṅghañca ukkhipati. Ayañhettha adhippāyo, mayampi hi, bhante, gihi…pe… suppatiṭṭhitacittā viharāma, bhikkhusaṅghassa pana ayameva kasi ca bījañca yuganaṅgalañca phālapācanañca, tasmā bhikkhusaṅgho sabbakālaṃ satipaṭṭhānaparāyaṇo, mayaṃ [Pg.5] pana kālena kālaṃ okāsaṃ labhitvā etaṃ manasikāraṃ karoma, mayampi kārakā, na sabbaso vissaṭṭhakammaṭṭhānāyevāti. Manussagahaneti manussānaṃ ajjhāsayagahanena gahanatā, ajjhāsayassāpi nesaṃ kilesagahanena gahanatā veditabbā. Kasaṭasāṭheyyesupi eseva nayo. Tattha aparisuddhaṭṭhena kasaṭatā, kerāṭiyaṭṭhena sāṭheyyatā veditabbā. Sattānaṃ hitāhitaṃ jānātīti evaṃ gahanakasaṭakerāṭiyānaṃ manussānaṃ hitāhitapaṭipadaṃ yāva suṭṭhu bhagavā jānāti. Yadidaṃ pasavoti ettha sabbāpi catuppadajāti pasavoti adhippetā. Pahomīti sakkomi. Yāvatakena antarenāti yattakena khaṇena. Campaṃ gatāgataṃ karissatīti assamaṇḍalato yāva campānagaradvārā gamanañca āgamanañca karissati. Sāṭheyyānīti saṭhattāni. Kūṭeyyānīti kūṭattāni. Vaṅkeyyānīti vaṅkattāni. Jimheyyānīti jimhattāni. Pātukarissatīti pakāsessati dassessati. Na hi sakkā tena tāni ettakena antarena dassetuṃ. ៣. ពាក្យថា Yāva supaññattā សំដៅយកសេចក្ដីថា ត្រឹមណាដែលបានតម្កល់ទុកល្អហើយ បានសម្ដែងទុកល្អហើយ។ ដោយពាក្យថា Mayampi hi, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ទោះបីពួកយើងខ្ញុំ...) នេះ បេយ្យៈនេះបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកធ្វើការបដិបត្តិ (ក្នុងសតិបដ្ឋាន) របស់ខ្លួន និងលើកតម្កើងព្រះភិក្ខុសង្ឃ។ សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រោះហេតុតែពួកយើងខ្ញុំ ទោះបីជាគ្រហស្ថ...ផេ... ក៏រស់នៅដោយមានចិត្តតម្កល់មាំល្អហើយ ចំណែកឯព្រះភិក្ខុសង្ឃវិញ ការរស់នៅដោយមានចិត្តតម្កល់ល្អក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងនេះឯង ឈ្មោះថាជាការភ្ជួររាស់ផង ជាពូជផង ជានឹមនិងនង្គ័លផង ជាផាលនិងជន្លួញផង ព្រោះហេតុនោះ ព្រះភិក្ខុសង្ឃរមែងមានសតិបដ្ឋានជាទីពឹងផ្អែកគ្រប់ពេលវេលា ចំណែកពួកយើងខ្ញុំជាគ្រហស្ថវិញ តាមកាលវេលា កាលបានឱកាស ក៏ធ្វើការមនសិការៈនូវសតិបដ្ឋាននេះ ពួកយើងខ្ញុំក៏ជាអ្នកធ្វើការបដិបត្តិដែរ មិនមែនជាអ្នកលះបង់កម្មដ្ឋានដោយដាច់ខាតនោះឡើយ។ ពាក្យថា Manussagahane គប្បីជ្រាបថា ភាពជាទីស៊មុគស៊មដោយភាពស៊មុគស៊មនៃអធ្យាស្រ័យរបស់មនុស្សទាំងឡាយ សូម្បីតែអធ្យាស្រ័យរបស់មនុស្សទាំងនោះ ក៏គប្បីជ្រាបថាជាភាពស៊មុគស៊មដោយភាពស៊មុគស៊មនៃកិលេសដែរ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Kasaṭasāṭheyyesu ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងពាក្យទាំងពីរនោះ គប្បីជ្រាបថា ភាពជាកសដៈ (ភាពសៅហ្មង) ដោយអត្ថថា មិនបរិសុទ្ធ ភាពជាសាឋេយ្យៈ (ភាពល្បិចកល) ដោយអត្ថថា ភាពជាអ្នកកុហកបោកប្រាស់។ ពាក្យថា Sattānaṃ hitāhitaṃ jānāti សេចក្ដីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគរមែងជ្រាបច្បាស់យ៉ាងល្អនូវបដិបទាជាប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍របស់មនុស្សទាំងឡាយ ដែលមានភាពស៊មុគស៊ម ភាពសៅហ្មង និងភាពល្បិចកលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Yadidaṃ pasavo ក្នុងទីនេះ សំដៅយកពួកសត្វជើងបួនទាំងអស់ថា បសុ។ ពាក្យថា Pahomi គឺ អាច (ធ្វើបាន)។ ពាក្យថា Yāvatakena antarena គឺ ក្នុងមួយខណៈត្រឹមណា។ ពាក្យថា Campaṃ gatāgataṃ karissati គឺ នឹងធ្វើការទៅនិងការមកពីទីលានសេះរហូតដល់ទ្វារក្រុងចម្បា។ ពាក្យថា Sāṭheyyāni គឺ ភាពជាអ្នកល្បិចកល។ ពាក្យថា Kūṭeyyāni គឺ ភាពជាអ្នកកោងកាច។ ពាក្យថា Vaṅkeyyāni គឺ ភាពជាអ្នកវៀចវេរ។ ពាក្យថា Jimheyyāni គឺ ភាពជាអ្នកកោងវៀច។ ពាក្យថា Pātukarissati គឺ នឹងធ្វើឱ្យប្រាកដ នឹងបង្ហាញ។ ព្រោះសត្វនោះមិនអាចបង្ហាញនូវសេចក្ដីវៀចវេរទាំងនោះក្នុងចន្លោះពេលត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះបានឡើយ។ Tattha yassa kismiñcideva ṭhāne ṭhātukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā ṭhassāmīti na hoti, tasmiṃ ṭhātukāmaṭṭhāneyeva nikhātatthambho viya cattāro pāde niccale katvā tiṭṭhati, ayaṃ saṭho nāma. Yassa pana kismiñcideva ṭhāne avacchinditvā khandhagataṃ pātetukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā pātessāmīti na hoti, tattheva avacchinditvā pāteti, ayaṃ kūṭo nāma. Yassa kismiñcideva ṭhāne maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohitukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā evaṃ karissāmīti na hoti, tattheva maggā ukkamma nivattitvā paṭimaggaṃ ārohati, ayaṃ vaṅko nāma. Yassa pana kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggeneva gantukāmassa sato yaṃ ṭhānaṃ manussānaṃ sappaṭibhayaṃ, purato gantvā vañcetvā evaṃ karissāmīti na hoti, tattheva kālena vāmato kālena dakkhiṇato kālena ujumaggaṃ gacchati, tathā laṇḍaṃ vā passāvaṃ vā vissajjetukāmassa sato idaṃ ṭhānaṃ susammaṭṭhaṃ ākiṇṇamanussaṃ ramaṇīyaṃ, imasmiṃ ṭhāne evarūpaṃ kātuṃ na yuttaṃ, purato gantvā paṭicchannaṭhāne karissāmīti na hoti, tattheva karoti, ayaṃ jimho nāma. Iti imaṃ catubbidhampi kiriyaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Sabbāni tāni sāṭheyyāni [Pg.6] kūṭeyyāni vaṅkeyyāni jimheyyāni pātukarissatīti evaṃ karontāpi te saṭhādayo tāni sāṭheyyādīni pātukaronti nāma. ក្នុងទីនោះ ក្នុងចំណោមសេះឬដំរីនោះ សត្វណា កាលចង់ឈប់ឈរក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ទីកន្លែងណាជាទីមានភ័យចំពោះមនុស្ស គំនិតដែលថា "អាត្មាអញនឹងដើរទៅខាងមុខ បញ្ឆោតហើយសឹមឈប់ឈរ" មិនមានដល់សត្វនោះឡើយ វារមែងធ្វើជើងទាំងបួនមិនឱ្យកម្រើក ដូចជាសសរដែលគេបោះចុះមាំ ហើយឈរនៅក្នុងទីដែលខ្លួនចង់ឈប់ឈរនោះឯង នេះឈ្មោះថា សឋៈ (ល្បិចកលរបស់សត្វ)។ ចំណែកសត្វណា កាលចង់ពត់ខ្លួនទម្លាក់អ្នកដែលនៅលើខ្នងចុះក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ទីកន្លែងណាជាទីមានភ័យចំពោះមនុស្ស គំនិតដែលថា "អាត្មាអញនឹងដើរទៅខាងមុខ បញ្ឆោតហើយសឹមទម្លាក់ចុះ" មិនមានដល់សត្វនោះឡើយ វារមែងពត់ខ្លួនទម្លាក់ចុះក្នុងទីនោះឯង នេះឈ្មោះថា កូដៈ (ភាពកោងកាចរបស់សត្វ)។ សត្វណា កាលចង់វាងចេញពីផ្លូវ ត្រឡប់ក្រោយ ឡើងកាន់ផ្លូវដែលមកហើយក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ទីកន្លែងណាជាទីមានភ័យចំពោះមនុស្ស គំនិតដែលថា "អាត្មាអញនឹងដើរទៅខាងមុខ បញ្ឆោតហើយសឹមធ្វើការត្រឡប់ក្រោយយ៉ាងនេះ" មិនមានដល់សត្វនោះឡើយ វារមែងវាងចេញពីផ្លូវ ត្រឡប់ក្រោយ ឡើងកាន់ផ្លូវដែលមកហើយក្នុងទីនោះឯង នេះឈ្មោះថា វង្កៈ (ភាពវៀចវេររបស់សត្វ)។ ចំណែកសត្វណា កាលចង់ដើរទៅ ជួនកាលទៅខាងឆ្វេង ជួនកាលទៅខាងស្តាំ ជួនកាលទៅតាមផ្លូវត្រង់ក្នុងទីកន្លែងណាមួយ ទីកន្លែងណាជាទីមានភ័យចំពោះមនុស្ស គំនិតដែលថា "អាត្មាអញនឹងដើរទៅខាងមុខ បញ្ឆោតហើយសឹមធ្វើការយ៉ាងនេះ" មិនមានដល់សត្វនោះឡើយ វារមែងទៅខាងឆ្វេងខ្លះ ទៅខាងស្តាំខ្លះ ទៅតាមផ្លូវត្រង់ខ្លះក្នុងទីនោះឯង ដូចគ្នានោះដែរ កាលចង់បន្ទោបង់លាមកឬនោម គំនិតដែលថា "ទីនេះស្អាតល្អ មានមនុស្សកុះករ ជាទីគួរត្រេកអរ ក្នុងទីនេះ មិនគួរធ្វើការបន្ទោបង់លាមកឬនោមបែបនេះឡើយ អាត្មាអញនឹងដើរទៅខាងមុខ ហើយសឹមធ្វើក្នុងទីកំបាំង" មិនមានដល់សត្វនោះឡើយ វារមែងបន្ទោបង់ក្នុងទីនោះឯង នេះឈ្មោះថា ជិម្ហៈ (ភាពកោងវៀចរបស់សត្វ)។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកកិរិយាទាំង ៤ ប្រការនេះឯង។ ពាក្យថា "នឹងធ្វើឱ្យប្រាកដនូវសេចក្តីវៀចវេរ សេចក្តីកោងកាច សេចក្តីវៀចវេរ សេចក្តីកោងវៀចទាំងអស់នោះ" គឺសូម្បីសត្វទាំងនោះ កាលធ្វើសេចក្តីវៀចវេរជាដើមទាំងនោះ ឈ្មោះថា ធ្វើឱ្យប្រាកដនូវសេចក្តីវៀចវេរជាដើមទាំងនោះឯង។ Evaṃ pasūnaṃ uttānabhāvaṃ dassetvā idāni manussānaṃ gahanabhāvaṃ dassento amhākaṃ pana, bhantetiādimāha. Tattha dāsāti antojātakā vā dhanakkītā vā karamarānītā vā sayaṃ vā dāsabyaṃ upagatā. Pessāti pesanakārakā. Kammakarāti bhattavetanabhatā. Aññathāva kāyenāti aññenevākārena kāyena samudācaranti, aññenevākārena vācāya, aññena ca nesaṃ ākārena cittaṃ ṭhitaṃ hotīti dasseti. Tattha ye sammukhā sāmike disvā paccuggamanaṃ karonti, hatthato bhaṇḍakaṃ gaṇhanti, imaṃ vissajjetvā imaṃ gaṇhantā sesānipi āsana-paññāpana-tālavaṇṭabījana-pādadhovanādīni sabbāni kiccāni karonti, parammukhakāle pana telampi uttarantaṃ na olokenti, satagghanakepi sahassagghanakepi kamme parihāyante nivattitvā oloketumpi na icchanti, ime aññathā kāyena samudācaranti nāma. Ye pana sammukhā ‘‘amhākaṃ sāmi amhākaṃ ayyo’’tiādīni vatvā pasaṃsanti, parammukhā avattabbaṃ nāma natthi, yaṃ icchanti, taṃ vadanti, ime aññathā vācāya samudācaranti nāma. កាលបង្ហាញនូវភាពចំហ (ភាពងាយយល់) របស់ពួកសត្វជើងបួនយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលចង់បង្ហាញនូវភាពស៊មុគស៊មរបស់មនុស្សទាំងឡាយ ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានដើមថា Amhākaṃ pana, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចំណែកពួកយើងខ្ញុំ...)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Dāsā គឺ ខ្ញុំបម្រើដែលកើតក្នុងផ្ទះក្តី ខ្ញុំបម្រើដែលទិញមកដោយទ្រព្យក្តី ខ្ញុំបម្រើដែលចាប់បានក្នុងសង្គ្រាមក្តី ជនដែលចូលមកធ្វើជាខ្ញុំបម្រើដោយខ្លួនឯងក្តី។ ពាក្យថា Pessā គឺ ជនអ្នកធ្វើការងារតាមបញ្ជា (អ្នកបម្រើ)។ ពាក្យថា Kammakarā គឺ ជនដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយបាយនិងប្រាក់ឈ្នួល (កម្មករ)។ ពាក្យថា Aññathāva kāyena គឺ បង្ហាញថា ពួកគេរមែងប្រព្រឹត្តដោយកាយជាបែបផ្សេងមួយទៀត និយាយដោយវាចាជាបែបផ្សេងមួយទៀត និងមានចិត្តតម្កល់នៅជាបែបផ្សេងមួយទៀត។ ក្នុងចំណោមជនទាំងនោះ ជនទាំងឡាយណា ក្នុងទីចំពោះមុខ ឃើញម្ចាស់ហើយ រមែងធ្វើការទទួល ទទួលយករបស់របរពីដៃ (របស់ម្ចាស់) លះបង់របស់នេះហើយទទួលយករបស់នោះ (ដើម្បីយកចិត្តម្ចាស់) និងធ្វើកិច្ចការទាំងអស់មានការរៀបចំកន្លែងអង្គុយ ការបក់ផ្លិត ការលាងជើងជាដើម ចំណែកក្នុងទីកំបាំងមុខ សូម្បីតែប្រេងដែលកំពុងហៀរហូរចេញ ក៏មិនមើលផង ទោះបីជាការងារដែលមានតម្លៃរាប់រយរាប់ពាន់ត្រូវខូចខាតទៅក្តី ក៏មិនចង់ងាកមកមើលឡើយ ជនទាំងនេះឈ្មោះថា ប្រព្រឹត្តដោយកាយជាបែបផ្សេងមួយទៀត។ ចំណែកជនទាំងឡាយណា ក្នុងទីចំពោះមុខ និយាយសរសើរថា "លោកម្ចាស់របស់យើង ព្រះអយ្យៈរបស់យើង" ជាដើម ចំណែកក្នុងទីកំបាំងមុខ ឈ្មោះថា ពាក្យដែលមិនគួរនិយាយ មិនមានឡើយ ចង់និយាយពាក្យណា ក៏និយាយពាក្យនោះ ជនទាំងនេះឈ្មោះថា ប្រព្រឹត្តដោយវាចាជាបែបផ្សេងមួយទៀត។ 4. Cattārome pessapuggalāti ayampi pāṭiekko anusandhi. Ayañhi pesso ‘‘yāvañcidaṃ, bhante, bhagavā evaṃ manussagahaṇe evaṃ manussakasaṭe evaṃ manussasāṭheyye vattamāne sattānaṃ hitāhitaṃ jānātī’’ti āha. Purime ca tayo puggalā ahitapaṭipadaṃ paṭipannā, upari catuttho hitapaṭipadaṃ, evamahaṃ sattānaṃ hitāhitaṃ jānāmīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Heṭṭhā kandarakassa kathāya saddhiṃ yojetumpi vaṭṭati. Tena vuttaṃ ‘‘yāvañcidaṃ bhotā gotamena sammā bhikkhusaṅgho paṭipādito’’ti. Athassa bhagavā ‘‘purime tayo puggale pahāya upari catutthapuggalassa hitapaṭipattiyaṃyeva paṭipādemī’’ti dassentopi imaṃ desanaṃ ārabhi. Santoti idaṃ saṃvijjamānāti padasseva vevacanaṃ. ‘‘Santā honti samitā vūpasantā’’ti (vibha. 542) ettha hi niruddhā santāti vuttā. ‘‘Santā ete vihārā ariyassa vinaye vuccantī’’ti ettha (ma. ni. 1.82) nibbutā. ‘‘Santo have sabbhi pavedayantī’’ti ettha (jā. 2.21.413) paṇḍitā. Idha pana vijjamānā upalabbhamānāti attho. ៤. ពាក្យថា Cattārome pessapuggalā នេះ ក៏ជាអនុសន្ធិផ្សេងមួយទៀតដែរ។ ព្រោះថា បេស្សៈ (បុត្រហ្មសេះ) នេះ បានក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគរមែងជ្រាបច្បាស់នូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍របស់សត្វទាំងឡាយ ក្នុងកាលដែលមនុស្សមានភាពស៊មុគស៊មយ៉ាងនេះ មានភាពសៅហ្មងយ៉ាងនេះ មានភាពល្បិចកលយ៉ាងនេះ"។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្ដើមសម្ដែងនូវទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញថា "បុគ្គល ៣ ពួកខាងដើម ជាអ្នកបដិបត្តិនូវបដិបទាដែលមិនមែនជាប្រយោជន៍ ចំណែកបុគ្គលទី ៤ ខាងចុង ជាអ្នកបដិបត្តិនូវបដិបទាជាប្រយោជន៍ តថាគតរមែងដឹងនូវប្រយោជន៍ និងមិនមែនជាប្រយោជន៍របស់សត្វទាំងឡាយយ៉ាងនេះ"។ សូម្បីការផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងពាក្យសម្តីរបស់កន្ទរកបរិព្វាជកខាងក្រោម ក៏គួរដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រះភិក្ខុសង្ឃដែលព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទ្រង់ណែនាំល្អហើយ"។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលចង់បង្ហាញថា "តថាគតលះបង់បុគ្គល ៣ ពួកខាងដើមហើយ រមែងណែនាំតែក្នុងបដិបទាជាប្រយោជន៍របស់បុគ្គលទី ៤ ខាងចុងប៉ុណ្ណោះ" ក៏ទ្រង់ផ្ដើមសម្ដែងនូវទេសនានេះ។ ពាក្យថា Santo នេះ ជាវេវចនៈ (ពាក្យមានន័យដូចគ្នា) នៃពាក្យថា Saṃvijjamānā នេះឯង។ ក្នុងបាលីថា "Santā honti samitā vūpasantā" នេះ សំដៅយកធម៌ដែលរលត់ហើយ ថា សន្តៈ។ ក្នុងបាលីថា "Santā ete vihārā ariyassa vinaye vuccanti" នេះ សំដៅយកធម៌ដែលស្ងប់រំលត់ហើយ។ ក្នុងបាលីថា "Santo have sabbhi pavedayanti" នេះ សំដៅយកពួកបណ្ឌិត។ ចំណែកក្នុងទីនេះ មានអត្ថថា ធម៌ដែលមានប្រាកដ ធម៌ដែលបានមក។ Attantapādīsu [Pg.7] attānaṃ tapati dukkhāpetīti attantapo. Attano paritāpanānuyogaṃ attaparitāpanānuyogaṃ. Paraṃ tapati dukkhāpetīti parantapo. Paresaṃ paritāpanānuyogaṃ paraparitāpanānuyogaṃ. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Nicchātoti chātaṃ vuccati taṇhā, sā assa natthīti nicchāto. Sabbakilesānaṃ nibbutattā nibbuto. Anto tāpanakilesānaṃ abhāvā sītalo jātoti sītibhūto. Jhānamaggaphalanibbānasukhāni paṭisaṃvedetīti sukhapaṭisaṃvedī. Brahmabhūtena attanāti seṭṭhabhūtena attanā. Cittaṃ ārādhetīti cittaṃ sampādeti, paripūreti gaṇhāti pasādetīti attho. ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា Attantapa ជាដើម ជនណាធ្វើខ្លួនឱ្យក្តៅ ធ្វើខ្លួនឱ្យរងទុក្ខ ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា Attantapa (អ្នកធ្វើខ្លួនឱ្យក្តៅ)។ ការប្រកបដោយការធ្វើខ្លួនឱ្យក្តៅសព្វ ឈ្មោះថា អត្តបរិតាបនានុយោគៈ។ ជនណាធ្វើអ្នកដទៃឱ្យក្តៅ ធ្វើអ្នកដទៃឱ្យរងទុក្ខ ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា Parantapa (អ្នកធ្វើអ្នកដទៃឱ្យក្តៅ)。 ការប្រកបដោយការធ្វើអ្នកដទៃឱ្យក្តៅសព្វ ឈ្មោះថា បរបរិតាបនានុយោគៈ។ ពាក្យថា Diṭṭheva dhamme គឺ ក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ ពាក្យថា Nicchāto គឺ តណ្ហា ហៅថា ឆាតៈ (សេចក្តីស្រេកឃ្លាន) តណ្ហានោះមិនមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Nicchāto (អ្នកមិនស្រេកឃ្លាន)។ ព្រោះតែការស្ងប់រំលត់នៃកិលេសទាំងពួង ឈ្មោះថា Nibbuta (អ្នករលត់ទុក្ខ)។ ព្រោះតែការមិនមាននៃកិលេសដែលធ្វើឱ្យក្តៅក្នុងចិត្ត ជាអ្នកត្រជាក់ត្រជុំហើយ ឈ្មោះថា Sītibhūta (អ្នកត្រជាក់ត្រជុំ)។ ជនណាទទួលដឹងនូវសុខក្នុងឈាន ក្នុងមគ្គ ក្នុងផល និងក្នុងនិព្វាន ឈ្មោះថា Sukhapaṭisaṃvedī (អ្នកទទួលដឹងនូវសុខ)។ ពាក្យថា Brahmabhūtena attanā គឺ ដោយខ្លួនដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា Cittaṃ ārādheti មានអត្ថថា ធ្វើចិត្តឱ្យសម្រេច ធ្វើចិត្តឱ្យពេញលេញ យកចិត្ត ធ្វើចិត្តឱ្យជ្រះថ្លា។ 5. Dukkhapaṭikkūlanti dukkhassa paṭikūlaṃ, paccanīkasaṇṭhitaṃ dukkhaṃ apatthayamānanti attho. ៥. ពាក្យថា Dukkhapaṭikūlaṃ មានអត្ថថា ខ្ពើមរអើមចំពោះទុក្ខ គឺមិនប្រាថ្នានូវទុក្ខដែលស្ថិតនៅជាសត្រូវ (ផ្ទុយគ្នា)។ 6. Paṇḍitoti idha catūhi kāraṇehi paṇḍitoti na vattabbo, satipaṭṭhānesu pana kammaṃ karotīti paṇḍitoti vattuṃ vaṭṭati. Mahāpaññoti idampi mahante atthe pariggaṇhātītiādinā mahāpaññalakkhaṇena na vattabbaṃ, satipaṭṭhānapariggāhikāya pana paññāya samannāgatattā mahāpaññoti vattuṃ vaṭṭati. Mahatā atthena saṃyutto agamissāti mahatā atthena saṃyutto hutvā gato bhaveyya, sotāpattiphalaṃ pāpuṇeyyāti attho. Kiṃ pana yesaṃ maggaphalānaṃ upanissayo atthi, buddhānaṃ sammukhībhāve ṭhitepi tesaṃ antarāyo hotīti. Āma hoti, na pana buddhe paṭicca, atha kho kiriyaparihāniyā vā pāpamittatāya vā hoti. Tattha kiriyaparihāniyā hoti nāma – sace hi dhammasenāpati dhanañjānissa brāhmaṇassa āsayaṃ ñatvā dhammaṃ adesayissā, so brāhmaṇo sotāpanno abhavissā, evaṃ tāva kiriyaparihāniyā hoti. Pāpamittatāya hoti nāma – sace hi ajātasattu devadattassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammaṃ nākarissā, sāmaññaphalasuttakathitadivaseva sotāpanno abhavissā, tassa vacanaṃ gahetvā pitughātakammassa katattā pana na hoti, evaṃ pāpamittatāya hoti. Imassāpi upāsakassa kiriyaparihāni jātā, apariniṭṭhitāya desanāya uṭṭhahitvā pakkanto. Apica, bhikkhave, ettāvatāpi pesso hatthārohaputto mahatā atthena saṃyuttoti katarena mahantena atthena? Dvīhi ānisaṃsehi. So kira upāsako saṅghe ca pasādaṃ paṭilabhi, satipaṭṭhānapariggahaṇatthāya cassa abhinavo nayo udapādi. Tena vuttaṃ ‘‘mahatā atthena saṃyutto’’ti. Kandarako pana saṅghe pasādameva [Pg.8] paṭilabhi. Etassa bhagavā kāloti etassa dhammakkhānassa, catunnaṃ vā puggalānaṃ vibhajanassa kālo. ៦. ពាក្យថា Paṇḍito ក្នុងទីនេះ មិនគប្បីហៅថា បណ្ឌិត ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង (មានធាតុរកុសលជាដើម) ឡើយ ចំណែកជនណាធ្វើការងារក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងឡាយ ទើបគប្បីហៅជននោះថា បណ្ឌិត បាន។ សូម្បីពាក្យថា Mahāpañño នេះ ក៏មិនគប្បីពោលដោយលក្ខណៈរបស់មហាបញ្ញាបុគ្គល មានការកំណត់ដឹងនូវអត្ថដ៏ធំធេងជាដើមឡើយ ចំណែកព្រោះតែការប្រកបដោយបញ្ញាដែលកំណត់ដឹងនូវសតិបដ្ឋានទាំង ៤ ទើបគប្បីហៅថា មហាបញ្ញា បាន។ ពាក្យថា Mahatā atthena saṃyutto agamissā គឺ គប្បីជាអ្នកប្រកបដោយអត្ថដ៏ធំធេង (គឺសោតាបត្តិផល) ហើយទៅកាន់ផ្ទះវិញ មានអត្ថថា គប្បីដល់នូវសោតាបត្តិផល។ ចោទសួរថា ចុះចំពោះជនទាំងឡាយណាដែលមានឧបនិស្ស័យនៃមគ្គនិងផល ទោះបីស្ថិតនៅក្នុងទីចំពោះមុខនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្តី តើការរារាំង (ដល់មគ្គនិងផល) រមែងមានដល់ពួកគេដែរឬទេ? ឆ្លើយថា អើ រមែងមាន តែមិនមែនព្រោះអាស្រ័យព្រះពុទ្ធឡើយ គឺរមែងមានព្រោះតែការស៊ុតទ្រុឌនៃកិរិយា (ការបដិបត្តិ) ក្តី ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានមិត្តអាក្រក់ក្តី។ ក្នុងហេតុទាំងពីរនោះ ការមានព្រោះតែការស៊ុតទ្រុឌនៃកិរិយា តើដូចម្តេច? ព្រោះថា ប្រសិនបើព្រះធម្មសេនាបតី (ព្រះសារីបុត្ត) ដឹងនូវអធ្យាស្រ័យរបស់ធនញ្ជានិព្រាហ្មណ៍ហើយ គប្បីសម្ដែងធម៌ ព្រាហ្មណ៍នោះគប្បីបានជាព្រះសោតាបន្នហើយ នេះជាការមានព្រោះតែការស៊ុតទ្រុឌនៃកិរិយាជាមុនសិន។ ការមានព្រោះតែភាពជាអ្នកមានមិត្តអាក្រក់ តើដូចម្តេច? ព្រោះថា ប្រសិនបើព្រះបាទអជាតសត្រូវ មិនជឿតាមពាក្យរបស់ព្រះទេវទត្តហើយ មិនបានធ្វើបិតុឃាតកម្មទេ ក្នុងថ្ងៃដែលទ្រង់សម្ដែងសាមញ្ញផលសូត្រនោះឯង គប្បីបានជាព្រះសោតាបន្នហើយ តែព្រោះតែការជឿតាមពាក្យរបស់ព្រះទេវទត្តនោះហើយ ធ្វើនូវបិតុឃាតកម្ម ទើបមិនបានជា (ព្រះសោតាបន្ន) នេះជាការមានព្រោះតែភាពជាអ្នកមានមិត្តអាក្រក់យ៉ាងនេះ។ សូម្បីចំពោះឧបាសកនេះ (បេស្សៈ បុត្រហ្មសេះ) ការស៊ុតទ្រុឌនៃកិរិយាក៏បានកើតឡើងហើយ ក្នុងកាលដែលទេសនាមិនទាន់ចប់សព្វគ្រប់នៅឡើយ ក៏ក្រោកដើរចេញទៅបាត់។ ម្យ៉ាងទៀត ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ បេស្សៈបុត្រហ្មសេះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយអត្ថដ៏ធំធេងហើយ តើប្រកបដោយអត្ថដ៏ធំធេងដូចម្តេច? គឺប្រកបដោយអានិសង្ស ២ ប្រការ។ ឮថា ឧបាសកនោះ បាននូវសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសង្ឃផង និងវិធីថ្មីដើម្បីកំណត់ដឹងនូវសតិបដ្ឋានក៏បានកើតឡើងដល់ឧបាសកនោះផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "ប្រកបដោយអត្ថដ៏ធំធេង"។ ចំណែកកន្ទរកបរិព្វាជកវិញ បានតែសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះសង្ឃប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Etassa bhagavā kālo គឺ ជាកាលនៃការសម្ដែងធម៌នេះ ឬជាកាលនៃការចែករំលែកនូវបុគ្គលទាំង ៤ ពួកនេះឯង។ 8. Orabbhikādīsu urabbhā vuccanti eḷakā, urabbhe hanatīti orabbhiko. Sūkarikādīsupi eseva nayo. Luddoti dāruṇo kakkhaḷo. Macchaghātakoti macchabandhakevaṭṭo. Bandhanāgārikoti bandhanāgāragopako. Kururakammantāti dāruṇakammantā. ៨. ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា Orabbhika ជាដើម សត្វចៀមទាំងឡាយ ហៅថា ឧរព្ភៈ ជនណាដែលសម្លាប់សត្វចៀម ហេតុនោះ ជននោះឈ្មោះថា Orabbhika (អ្នកសម្លាប់ចៀម)។ សូម្បីក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា Sūkarika (អ្នកសម្លាប់ជ្រូក) ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Luddo គឺ សាហាវ ឃោរឃៅ។ ពាក្យថា Macchaghātako គឺ នេសាទករអ្នកចាប់ត្រី។ ពាក្យថា Bandhanāgāriko គឺ អ្នកយាមគុក។ ពាក្យថា Kururakammantā គឺ ជនអ្នកធ្វើការងារដ៏ឃោរឃៅ។ 9. Muddhāvasittoti khattiyābhisekena muddhani abhisitto. Puratthimena nagarassāti nagarato puratthimadisāya. Santhāgāranti yaññasālaṃ. Kharājinaṃ nivāsetvāti sakhuraṃ ajinacammaṃ nivāsetvā. Sappitelenāti sappinā ca telena ca. Ṭhapetvā hi sappiṃ avaseso yo koci sneho telanti vuccati. Kaṇḍūvamānoti nakhānaṃ chinnattā kaṇḍūvitabbakāle tena kaṇḍūvamāno. Anantarahitāyāti asanthatāya. Sarūpavacchāyāti sadisavacchāya. Sace gāvī setā hoti, vacchopi setakova. Sace gāvī kabarā vā rattā vā, vacchopi tādiso vāti evaṃ sarūpavacchāya. So evamāhāti so rājā evaṃ vadeti. Vacchatarāti taruṇavacchakabhāvaṃ atikkantā balavavacchā. Vacchatarīsupi eseva nayo. Barihisatthāyāti parikkhepakaraṇatthāya ceva yaññabhūmiyaṃ attharaṇatthāya ca. Sesaṃ heṭṭhā tattha tattha vitthāritattā uttānamevāti. ៩. ពាក្យថា Muddhāvasitto សំដៅលើព្រះរាជាដែលគេបានស្រោចស្រពលើព្រះសិរសិដោយក្សត្រអភិសេក។ ពាក្យថា Puratthimena nagarassa គឺនៅទិសខាងកើតនៃនគរ។ ពាក្យថា Santhāgāraṃ គឺរោងបូជាយញ្ញ។ ពាក្យថា Kharājinaṃ nivāsetvā គឺស្លៀកដណ្ដប់ស្បែកសត្វសាហាវទាំងក្រញ៉ាំ។ ពាក្យថា Sappitelena គឺដោយទឹកដោះថ្លានិងប្រេង ព្រោះថាលើកលែងតែទឹកដោះថ្លាចេញ ជាតិរំអិលឯទៀតណាមួយ ហៅថាប្រេង។ ពាក្យថា Kaṇḍūvamāno គឺកាលដែលត្រូវអេះ ព្រោះក្រចកត្រូវបានកាត់អស់ហើយ ក៏អេះដោយស្នែងនោះ។ ពាក្យថា Anantarahitāya គឺលើដីដែលគ្មានកម្រាល។ ពាក្យថា Sarūpavacchāya គឺមេគោដែលមានកូនមានពណ៌ដូចគ្នា ពោលគឺ បើមេគោស កូនក៏សដែរ បើមេគោពពាល ឬក្រហម កូនក៏មានពណ៌បែបនោះដែរ នេះហៅថា sarūpavacchāya។ ពាក្យថា So evamāha គឺព្រះរាជានោះពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Vacchatarā គឺកូនគោដែលកន្លងហួសភាពជាកូនគោខ្ចី មានកម្លាំងខ្លាំង។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា vacchatarī ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Barihisatthaya គឺដើម្បីធ្វើជារបងផង ដើម្បីក្រាលក្នុងទីបូជាយញ្ញផង។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ ព្រោះបានពិស្ដារក្នុងកន្លែងនោះៗខាងក្រោមរួចហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Kandarakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃកន្ទរកសូត្រ ចប់ហើយ។ 2. Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā ២. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃអដ្ឋកនាគរសូត្រ 17. Evaṃ me sutanti aṭṭhakanāgarasuttaṃ. Tattha beluvagāmaketi vesāliyā dakkhiṇapasse avidūre beluvagāmako nāma atthi, taṃ gocaragāmaṃ katvāti attho. Dasamoti so hi jātigottavasena ceva [Pg.9] sārappattakulagaṇanāya ca dasame ṭhāne gaṇīyati, tenassa dasamotveva nāmaṃ jātaṃ. Aṭṭhakanāgaroti aṭṭhakanagaravāsī. Kukkuṭārāmoti kukkuṭaseṭṭhinā kārito ārāmo. ១៧. សូត្រដែលផ្ដើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺអដ្ឋកនាគរសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា beluvagāmake មានសេចក្ដីថា មានភូមិមួយឈ្មោះបេលុវគ្រាម នៅមិនឆ្ងាយពីខាងត្បូងនៃក្រុងវេសាលី ព្រះថេរៈបានធ្វើភូមិនោះឲ្យជាទីគោចរគ្រាម (ភូមិជាទីត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាត)។ ពាក្យថា Dasamo គឺគាត់ត្រូវបានរាប់ក្នុងលំដាប់ទីដប់ ដោយអំណាចនៃជាតិនិងគោត្រផង ដោយការរាប់ត្រកូលដែលដល់នូវភាពជាខ្លឹមសារផង ហេតុនោះទើបគាត់មានឈ្មោះថា ទសមៈ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Aṭṭhakanāgaro គឺអ្នករស់នៅក្នុងក្រុងអដ្ឋកៈ។ ពាក្យថា Kukkuṭārāmo គឺអារាមដែលសាងសង់ដោយកុក្កុដសេដ្ឋី។ 18. Tena bhagavatā…pe… akkhātoti ettha ayaṃ saṅkhepattho, yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā, tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaāmalakaṃ viya sabbaṃ ñeyyadhammaṃ passatā. Apica pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā, tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā, sabbadhammajānanasamatthāya paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatānipi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā, attahitasādhikāya samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā, arīnaṃ hatattā paccayādīnañca arahattā arahatā, sammā sāmañca saccānaṃ buddhattā sammāsambuddhena. Antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, kilesārīnaṃ hatattā arahatā, sāmaṃ sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti evaṃ catuvesārajjavasena catūhi kāraṇehi thomitena. Atthi nu kho eko dhammo akkhātoti. ១៨. ក្នុងពាក្យថា Tena bhagavatā... pe... akkhāto នេះ មានសេចក្ដីសង្ខេបដូចតទៅ៖ ព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គណា ទ្រង់បានបំពេញបារមីសាមសិបឲ្យបរិបូណ៌ ទ្រង់កម្ចាត់កិលេសទាំងពួង ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវអនុត្តរសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណ ព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ ទ្រង់ជ្រាបនូវអាសយានុស័យនៃសត្វទាំងឡាយនោះៗ ទ្រង់ទតឃើញនូវញេយ្យធម៌ទាំងពួង ដូចជាផ្លែសុភារាជ (ផ្លែកន្ទួតព្រៃ) ដែលគេដាក់លើបាតដៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ទ្រង់ជ្រាបដោយបុព្វេនិវាសញ្ញាណជាដើម ទ្រង់ទតឃើញដោយទិព្វចក្ខុ ទ្រង់ជ្រាបដោយវិជ្ជា ៣ ឬដោយអភិញ្ញា ៦ ទ្រង់ទតឃើញដោយសមន្តចក្ខុដែលមិនទើសទាក់ក្នុងធម៌ទាំងពួង ទ្រង់ជ្រាបដោយព្រះបញ្ញាដែលអាចដឹងនូវធម៌ទាំងពួង ទ្រង់ទតឃើញដោយមំសចក្ខុដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង នូវរូបទាំងឡាយដែលហួសវិស័យចក្ខុរបស់សត្វទាំងពួង សូម្បីតែរូបដែលស្ថិតនៅខាងក្រៅជញ្ជាំងជាដើម ទ្រង់ជ្រាបដោយបដិវេធបញ្ញាដែលមានសមាធិជាបទដ្ឋាន សម្រាប់សម្រេចប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួន ទ្រង់ទតឃើញដោយទេសនាបញ្ញាដែលមានករុណាជាបទដ្ឋាន សម្រាប់សម្រេចប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ ទ្រង់ជាព្រះអរហន្ត ព្រោះទ្រង់កម្ចាត់សត្រូវគឺកិលេសហើយ និងព្រោះទ្រង់គួរទទួលនូវបច្ច័យជាដើម ទ្រង់ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយត្រឹមត្រូវនិងដោយព្រះអង្គឯង។ ម៉្យាងទៀត ទ្រង់ជ្រាបនូវធម៌ដែលធ្វើអន្តរាយ ទ្រង់ទតឃើញនូវធម៌ដែលជាគ្រឿងស្រឡះចាកទុក្ខ ទ្រង់ជាព្រះអរហន្ត ព្រោះទ្រង់កម្ចាត់សត្រូវគឺកិលេស ទ្រង់ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ដឹងនូវធម៌ទាំងពួងដោយព្រះអង្គឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគអង្គនោះ ដែលទ្រង់បានសរសើរហើយដោយហេតុ ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃចតុវេសារជ្ជញ្ញាណ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Atthi nu kho eko dhammo akkhāto (តើមានធម៌មួយដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងទុកដែរឬទេ)។ 19. Abhisaṅkhatanti kataṃ uppāditaṃ. Abhisañcetayitanti cetayitaṃ pakappitaṃ. So tattha ṭhitoti so tasmiṃ samathavipassanādhamme ṭhito. Dhammarāgena dhammanandiyāti padadvayehi samathavipassanāsu chandarāgo vutto. Samathavipassanāsu hi sabbena sabbaṃ chandarāgaṃ pariyādiyituṃ sakkonto arahā hoti, asakkonto anāgāmī hoti. So samathavipassanāsu chandarāgassa appahīnattā catutthajjhānacetanāya suddhāvāse nibbattati, ayaṃ ācariyānaṃ samānakathā. ១៩. ពាក្យថា Abhisaṅkhataṃ គឺដែលធ្វើឡើង ដែលឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Abhisañcetayitaṃ គឺដែលគិតគូរ ដែលតាក់តែង។ ពាក្យថា So tattha ṭhito គឺបុគ្គលនោះស្ថិតនៅក្នុងសមថធម៌និងវិបស្សនាធម៌នោះ។ ដោយបទទាំងពីរថា Dhammarāgena dhammanandiyā ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា។ ព្រោះថា បុគ្គលណាអាចលះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាបានទាំងស្រុង បុគ្គលនោះជាព្រះអរហន្ត បើមិនអាចលះបង់បានទាំងស្រុងទេ ជាព្រះអនាគាមី។ ព្រះអនាគាមីនោះ ព្រោះតែមិនទាន់លះបង់ឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា ទើបទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ ដោយអំណាចនៃចតុត្ថជ្ឈានចេតនា នេះជាមតិស្របគ្នារបស់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយ។ Vitaṇḍavādī panāha ‘‘teneva dhammarāgenāti vacanato akusalena suddhāvāse nibbattatī’’ti so ‘‘suttaṃ āharā’’ti vattabbo, addhā aññaṃ apassanto idameva āharissati, tato vattabbo ‘‘kiṃ panidaṃ suttaṃ neyyatthaṃ nītattha’’nti, addhā nītatthanti vakkhati. Tato vattabbo – evaṃ sante anāgāmiphalatthikena [Pg.10] samathavipassanāsu chandarāgo kattabbo bhavissati, chandarāge uppādite anāgāmiphalaṃ paṭividdhaṃ bhavissati ‘‘mā suttaṃ me laddha’’nti yaṃ vā taṃ vā dīpehi. Pañhaṃ kathentena hi ācariyassa santike uggahetvā attharasaṃ paṭivijjhitvā kathetuṃ vaṭṭati, akusalena hi sagge, kusalena vā apāye paṭisandhi nāma natthi. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ចំណែកឯពួកវិតណ្ឌវាទីពោលថា «ព្រោះតែព្រះតម្រាស់ថា teneva dhammarāgena ដូច្នេះ សត្វទើបទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិដោយអកុសលធម៌»។ ពួកវិតណ្ឌវាទីនោះ គួរត្រូវគេសួរថា «ចូរនាំយកសូត្រមកបង្ហាញមើល៍» ពួកគេច្បាស់ជាមិនឃើញសូត្រដទៃ ហើយក៏នាំយកតែសូត្រនេះឯងមកបង្ហាញ ពេលនោះគួរចោទសួរពួកគេថា «ចុះសូត្រនេះជាណេយ្យត្ថសូត្រ ឬនីតត្ថសូត្រ?» ពួកគេច្បាស់ជានឹងឆ្លើយថា «ជាណីតត្ថសូត្រ»។ ពេលនោះ គួរប្រាប់ពួកគេវិញថា «បើដូច្នោះមែន បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាអនាគាមិផល ក៏ត្រូវតែធ្វើឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនាឲ្យកើតឡើងដែរ កាលបើឆន្ទរាគៈកើតឡើងហើយ អនាគាមិផលក៏នឹងត្រូវត្រាស់ដឹងដែរ កុំយល់ថា 'យើងបានសូត្រហើយ' ហើយពន្យល់តាមតែចិត្តនឹកឃើញនោះឡើយ»។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលនឹងដោះស្រាយបញ្ហា គួរតែរៀនសូត្រក្នុងសំណាក់អាចារ្យ យល់ដឹងនូវរសនៃអត្ថន័យឲ្យច្បាស់លាស់សិន សឹមដោះស្រាយ ព្រោះថាការចាប់បដិសន្ធិក្នុងសួគ៌ដោយសារអកុសល ឬការចាប់បដិសន្ធិក្នុងអបាយដោយសារកុសល មិនដែល មានឡើយ។ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា៖ ‘‘Na, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena devā paññāyanti, manussā paññāyanti, yā vā panaññāpi kāci sugatiyo, atha kho, bhikkhave, lobhajena kammena dosajena kammena mohajena kammena nirayo paññāyati, tiracchānayoni paññāyati, pettivisayo paññāyati, yā vā panaññāpi kāci duggatiyo’’ti – «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទេវតាទាំងឡាយមិនប្រាកដឡើយ មនុស្សទាំងឡាយមិនប្រាកដឡើយ ឬសូម្បីតែសុគតិណាមួយដទៃទៀត ក៏មិនប្រាកដឡើយ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីលោភៈ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីទោសៈ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីមោហៈ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តែថានរកទើបប្រាកដ កំណើតតិរច្ឆានទើបប្រាកដ ភូមិប្រេតទើបប្រាកដ ឬសូម្បីតែទុគ្គតិណាមួយដទៃទៀត ក៏ប្រាកដ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីលោភៈ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីទោសៈ ដោយសារកម្មដែលកើតអំពីមោហៈ» ដូច្នេះ។ Evaṃ paññāpetabbo. Sace sañjānāti sañjānātu, no ce sañjānāti, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī’’ti uyyojetabbo. គួរពន្យល់ពួកវិតណ្ឌវាទីឲ្យយល់យ៉ាងនេះ។ បើគេយល់ ក៏ឲ្យគេយល់ទៅចុះ បើគេមិនយល់ទេ គួរដេញគេចេញទៅដោយពាក្យថា «ចូរទៅចុះ ចូរចូលទៅក្នុងវិហារតាំងពីព្រលឹម ហើយផឹកបបរទៅចុះ»។ Yathā ca pana imasmiṃ sutte, evaṃ mahāmālukyovādepi mahāsatipaṭṭhānepi kāyagatāsatisuttepi samathavipassanā kathitā. Tattha imasmiṃ sutte samathavasena gacchatopi vipassanāvasena gacchatopi samathadhurameva dhuraṃ, mahāmālukyovāde vipassanāva dhuraṃ, mahāsatipaṭṭhānaṃ pana vipassanuttaraṃ nāma kathitaṃ, kāyagatāsatisuttaṃ samathuttaranti. សមថៈនិងវិបស្សនាដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងហើយក្នុងសូត្រនេះយ៉ាងណា សូម្បីក្នុងមហាមាលុរ្យោវាទសូត្រក្ដី ក្នុងមហាសតិបដ្ឋានសូត្រក្ដី ក្នុងកាយគតាសតិសូត្រក្ដី ក៏ទ្រង់សម្ដែងទុកយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងសូត្រទាំងនោះ ក្នុងសូត្រនេះ (អដ្ឋកនាគរសូត្រ) សម្រាប់បុគ្គលដែលទៅដោយអំណាចសមថៈក្ដី ទៅដោយអំណាចវិបស្សនាក្ដី មានតែសមថធុរៈប៉ុណ្ណោះជាធុរៈចម្បង ក្នុងមហាមាលុរ្យោវាទសូត្រ មានតែវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះជាធុរៈចម្បង ចំណែកឯមហាសតិបដ្ឋានសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងថាមានវិបស្សនាជាក្រៃលែង (វិបស្សនុត្តរៈ) កាយគតាសតិសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងថាមានសមថៈជាក្រៃលែង (សមថុត្តរៈ)។ Ayaṃ kho gahapati…pe… ekadhammo akkhātoti ekadhammaṃ pucchitena ayampi ekadhammoti evaṃ pucchāvasena kathitattā ekādasapi dhammā ekadhammo nāma jāto. Mahāsakuludāyisuttasmiñhi ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena ekadhammo nāma jātāni, idha ekādasapucchāvasena ekadhammoti āgatāni. Amatuppattiyatthena vā sabbānipi ekadhammoti vattuṃ vaṭṭati. ពាក្យថា Ayaṃ kho gahapati... pe... ekadhammo akkhāto គឺព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ កាលដែលទសមគហបតីសួររកធម៌តែមួយ ក៏បានឆ្លើយតបថា «ធម៌នេះឯងជាធម៌មួយ» ដូច្នេះ ដោយអំណាចនៃសំណួរ ទើបធម៌ទាំង ១១ ប្រការ ក៏ដល់នូវការរាប់ថាជាធម៌តែមួយ។ ព្រោះថាក្នុងមហាសកុលុទាយីសូត្រ ធម៌ ១៩ ប្រការ ដល់នូវការរាប់ថាជាធម៌តែមួយ ដោយអំណាចនៃបដិបទា តែក្នុងសូត្រនេះ ធម៌ទាំងឡាយមកហើយដោយឈ្មោះថាធម៌តែមួយ ដោយអំណាចនៃសំណួរទាំង ១១។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះជាហេតុឲ្យកើតឡើងនូវអមតធម៌ (ព្រះនិព្វាន) ទើបគួរហៅធម៌ទាំងអស់នោះថាជាធម៌តែមួយបានដែរ។ 21. Nidhimukhaṃ gavesantoti nidhiṃ pariyesanto. Sakidevāti ekapayogena. Kathaṃ pana ekapayogeneva ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hotīti. Idhekacco araññe nidhiṃ gavesamāno carati, tamenaṃ aññataro atthacarako disvā ‘‘kiṃ bho carasī’’ti pucchati. So ‘‘jīvitavuttiṃ pariyesāmī’’ti [Pg.11] āha. Itaro ‘‘tena hi samma āgaccha, etaṃ pāsāṇaṃ pavattehī’’ti āha. So taṃ pavattetvā uparūpari ṭhapitā vā kucchiyā kucchiṃ āhacca ṭhitā vā ekādasa kumbhiyo passeyya, evaṃ ekapayogena ekādasannaṃ nidhīnaṃ adhigamo hoti. ២១. ពាក្យថា Nidhimukhaṃ gavesanto គឺស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យ។ ពាក្យថា Sakideva គឺដោយការព្យាយាមតែម្ដង។ សួរថា ចុះការបានសម្រេចនូវកំណប់ទ្រព្យទាំង ១១ ដោយការព្យាយាមតែម្ដង តើដូចម្ដេច? ក្នុងលោកនេះ បុរសម្នាក់ដើរស្វែងរកកំណប់ទ្រព្យក្នុងព្រៃ បុរសម្នាក់ទៀតជាអ្នកប្រាថ្នាប្រយោជន៍ឃើញហើយ ក៏សួរថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន តើអ្នកដើររកអ្វី?» បុរសនោះឆ្លើយថា «ខ្ញុំដើររកទ្រព្យសម្រាប់ចិញ្ចឹមជីវិត»។ បុរសម្នាក់ទៀតពោលថា «នែសម្លាញ់ បើដូច្នោះ ចូរមកអាយ ចូររមៀលថ្មនេះចេញទៅ»។ បុរសនោះរមៀលថ្មនោះចេញហើយ ក៏បានឃើញឆ្នាំងទ្រព្យទាំង ១១ ដែលគេដាក់តម្រួតលើគ្នា ឬដាក់ផ្ទឹមជិតគ្នា យ៉ាងនេះឯង ការបានសម្រេចនូវកំណប់ទ្រព្យទាំង ១១ ដោយការព្យាយាមតែម្ដង ទើបមានឡើង។ Ācariyadhanaṃ pariyesissantīti aññatitthiyā hi yassa santike sippaṃ uggaṇhanti, tassa sippuggahaṇato pure vā pacchā vā antarantare vā gehato nīharitvā dhanaṃ denti. Yesaṃ gehe natthi, te ñātisabhāgato pariyesanti, tathā alabhamānā bhikkhampi caritvā dentiyeva. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. ពាក្យថា Ācariyadhanaṃ pariyesissanti គឺពួកអន្យតិរ្ថិយទាំងឡាយ រៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់គ្រូណា តែងនាំយកទ្រព្យពីផ្ទះទៅជូនគ្រូនោះ មុនពេលរៀនក្ដី ក្រោយពេលរៀនក្ដី ឬក្នុងចន្លោះពេលរៀនក្ដី។ ពួកសិស្សណាដែលគ្មានទ្រព្យនៅក្នុងផ្ទះ តែងស្វែងរកទ្រព្យពីសំណាក់ញាតិមិត្តដែលមានធម៌ស្មើគ្នា បើរកមិនបានយ៉ាងនោះទេ សូម្បីតែដើរសុំទាន (បិណ្ឌបាត) ក៏នាំយកទៅជូនគ្រូដែរ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្ដីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ Kimaṅgaṃ panāhanti bāhirakā tāva aniyyānikepi sāsane sippamattadāyakassa dhanaṃ pariyesanti; ahaṃ pana evaṃvidhe niyyānikasāsane ekādasavidhaṃ amatuppattipaṭipadaṃ desentassa ācariyassa pūjaṃ kiṃ na karissāmi, karissāmiyevāti vadati. Paccekadussayugena acchādesīti ekamekassa bhikkhuno ekekaṃ dussayugamadāsīti attho. Samudācāravacanaṃ panettha evarūpaṃ hoti, tasmā acchādesīti vuttaṃ. Pañcasatavihāranti pañcasatagghanikaṃ paṇṇasālaṃ kāresīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ពាក្យថា Kimaṅgaṃ panāhaṃ គឺគាត់ (ទសមគហបតី) ពោលថា «ពួកជនខាងក្រៅសាសនា សូម្បីក្នុងសាសនាដែលមិននាំឲ្យស្រឡះចាកទុក្ខ ក៏នៅតែស្វែងរកទ្រព្យមកជូនគ្រូដែលគ្រាន់តែបង្រៀនសិល្បសាស្ត្រ ចុះចំណែកខ្ញុំ តើហេតុអ្វីនឹងមិនធ្វើការបូជាចំពោះព្រះអានន្ទជាគ្រូ ដែលសម្ដែងនូវបដិបទាជាគ្រឿងសម្រេចនូវអមតធម៌មាន ១១ ប្រការ ក្នុងសាសនាដែលនាំឲ្យស្រឡះចាកទុក្ខបែបនេះ ខ្ញុំច្បាស់ជាធ្វើជាមិនខាន»។ ពាក្យថា Paccekadussayugena acchādesi មានសេចក្ដីថា បានប្រគេនសំពត់មួយគូៗ ដល់ភិក្ខុមួយអង្គៗ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា acchādesi (ស្លៀកដណ្ដប់ឲ្យ) នេះ ជាពាក្យនិយាយជាទម្លាប់ក្នុងលោក ហេតុនោះទើបពោលថា acchādesi។ ពាក្យថា Pañcasatavihāraṃ មានសេចក្ដីថា បានសាងសង់រោងស្លឹក (កុដិប្រក់ស្លឹក) ដែលមានតម្លៃប្រាំរយ (កហាបណៈ)។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ ងាយយល់ស្រាប់ហើយក្នុងគ្រប់កន្លែង។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Aṭṭhakanāgarasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃអដ្ឋកនាគរសូត្រ ចប់ហើយ។ 3. Sekhasuttavaṇṇanā ៣. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃសេខសូត្រ 22. Evaṃ me sutanti sekhasuttaṃ. Tattha navaṃ santhāgāranti adhunā kāritaṃ santhāgāraṃ, ekā mahāsālāti attho. Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ettakā purato gacchantu, ettakā pacchā, ettakā ubhohi passehi, ettakā hatthīsu abhiruhantu, ettakā assesu, ettakā rathesu tiṭṭhantū’’ti evaṃ santhaṃ karonti, mariyādaṃ bandhanti, tasmā taṃ ṭhānaṃ santhāgāranti vuccati. Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehesu allagomayaparibhaṇḍādīni karonti, tāva dve tīṇi divasāni te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṃ. Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ gaṇarājāno hi te[Pg.12], tasmā uppannakiccaṃ ekassa vasena na chijjati, sabbesaṃ chando laddhuṃ vaṭṭati, tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti. Tena vuttaṃ ‘‘saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāra’’nti. Yasmā panete tattha sannipatitvā ‘‘imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati, imasmiṃ kāle vapitu’’nti evamādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti, tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ tattha santharantītipi santhāgāraṃ. Acirakāritaṃ hotīti kaṭṭhakamma-silākamma-cittakammādivasena susajjitaṃ devavimānaṃ viya adhunā niṭṭhāpitaṃ. Samaṇena vāti ettha yasmā gharavatthupariggahakāleyeva devatā attano vasanaṭṭhānaṃ gaṇhanti, tasmā ‘‘devena vā’’ti avatvā ‘‘samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtenā’’ti vuttaṃ. ២២. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺសេខសូត្រ។ ក្នុងសេខសូត្រនោះ ពាក្យថា navaṃ santhāgāraṃ បានដល់ សាលាប្រជុំដែលគេទើបនឹងធ្វើថ្មីៗ គឺសាលាធំមួយ។ ពន្យល់ថា ក្នុងសម័យលើកទ័ពជាដើម ពួកស្តេចគង់ប្រថាប់ក្នុងសាលានោះ ហើយចាត់ចែងសេនាយោធាថា «ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរទៅខាងមុខ ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរទៅខាងក្រោយ ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរទៅតាមចំហៀងទាំងសងខាង ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរឡើងកាន់ដំរី ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរឡើងកាន់សេះ ពួកពលប៉ុណ្ណេះ ចូរឈរលើរថ» ពួកស្តេចធ្វើការចាត់ចែងកងទ័ព និងកំណត់ព្រំដែនយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ទីនោះទើបហៅថា សន្ថគារ (សាលាប្រជុំ)។ មួយវិញទៀត ពួកស្តេចយាងត្រឡប់មកពីសមរភូមិវិញ កាលបើនៅក្នុងព្រះរាជវាំងនៅកំពុងលាបបូកដោយលាមកគោស្រស់ជាដើមនៅឡើយ ពួកស្តេចទាំងនោះក៏គង់សម្រាកព្រះកាយនៅក្នុងសាលានោះអស់ពីរឬបីថ្ងៃ ហេតុនោះ សាលានោះក៏ហៅថា សន្ថគារ។ ម្យ៉ាងទៀត សាលានោះជាទីប្រជុំប្រដៅសេចក្តីចម្រើនរួមគ្នា ព្រោះពួកស្តេចទាំងនោះជាគណរាជ្យ (ស្តេចដែលគ្រប់គ្រងជាក្រុម) ហេតុនោះ កិច្ចការដែលកើតឡើងមិនមែនសម្រេចដោយអំណាចនៃស្តេចអង្គណាមួយឡើយ គឺត្រូវតែទទួលបានការយល់ព្រមពីស្តេចគ្រប់ព្រះអង្គ ហេតុនោះ ពួកស្តេចទាំងអស់ទើបមកប្រជុំគ្នាប្រដៅក្នុងសាលានោះ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «សាលាជាទីប្រដៅសេចក្តីចម្រើនរួមគ្នា ក៏ហៅថា សន្ថគារ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះពួកស្តេចទាំងនោះមកប្រជុំគ្នាក្នុងសាលានោះ ហើយពិភាក្សាគ្នាអំពីកិច្ចការផ្ទះសម្បែងតាមៀបនេះថា «ក្នុងកាលនេះ គួរភ្ជួររាស់ ក្នុងកាលនេះ គួរដាំដុះ» ពួកស្តេចតែងជួយទំនុកបម្រុងកិច្ចការផ្ទះសម្បែងដែលខ្វះចន្លោះក្នុងសាលានោះ ហេតុនោះ សាលានោះក៏ហៅថា សន្ថគារ។ ពាក្យថា Acirakāritaṃ hoti បានដល់ សាលាដែលទើបតែធ្វើរួចថ្មីៗ តុបតែងយ៉ាងល្អប្រណីតដោយការងារឈើ ការងារថ្ម និងគំនូរជាដើម ដូចជាវិមានទេវតា។ ពាក្យថា samaṇena vā ក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុតែក្នុងកាលដែលចាប់យកទីកន្លែងសាងសង់ផ្ទះ ពួកទេវតាតែងតែចាប់យកកន្លែងស្នាក់នៅរបស់ខ្លួនរួចជាស្រេចទៅហើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនត្រាស់ថា «devena vā» (ដោយទេវតា) ឡើយ ប៉ុន្តែត្រាស់ថា «samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena» (ដោយសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ ឬមនុស្សណាមួយ)។ Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti santhāgāraṃ niṭṭhitanti sutvā ‘‘gacchāma, naṃ passissāmā’’ti gantvā dvārakoṭṭhakato paṭṭhāya sabbaṃ oloketvā ‘‘idaṃ santhāgāraṃ devavimānasadisaṃ ativiya manoramaṃ sassirikaṃ kena paṭhamaṃ paribhuttaṃ amhākaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya assā’’ti cintetvā ‘‘amhākaṃ ñātiseṭṭhassa paṭhamaṃ diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, dakkhiṇeyyavasena diyyamānepi satthunova anucchavikaṃ, tasmā paṭhamaṃ satthāraṃ paribhuñjāpessāma, bhikkhusaṅghassa āgamanaṃ karissāma, bhikkhusaṅghe āgate tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ āgatameva bhavissati, satthāraṃ tiyāmarattiṃ amhākaṃ dhammakathaṃ kathāpessāma, iti tīhi ratanehi paribhuttaṃ mayaṃ pacchā paribhuñjissāma, evaṃ no dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti sanniṭṭhānaṃ katvā upasaṅkamiṃsu. ពាក្យថា Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu សេចក្តីថា ពួកសាក្យរាជបានឮថា សាលាប្រជុំធ្វើរួចហើយ ក៏និយាយគ្នាថា «ពួកយើងចូរទៅមើលសាលានោះ» ហើយក៏នាំគ្នាទៅពិនិត្យមើលសំណង់ទាំងអស់ចាប់តាំងពីខ្លោងទ្វារទៅ ហើយគិតថា «សាលាប្រជុំនេះប្រៀបដូចជាវិមានទេវតា មានសិរីសួស្តី និងគួរជាទីត្រេកអរក្រៃលែង បើបុគ្គលណាប្រើប្រាស់មុនគេ តើនឹងមានប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់ពួកយើងអស់កាលជាអង្វែង?» ហើយគិតទៀតថា «ទោះបីជាពួកយើងថ្វាយដល់ព្រះញាតិដ៏ប្រសើរបំផុតរបស់ពួកយើងមុនគេ ក៏គង់តែសមគួរដល់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ ទោះបីជាថ្វាយក្នុងនាមជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គល ក៏គង់តែសមគួរដល់ព្រះសាស្តាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ពួកយើងនឹងញ៉ាំងព្រះសាស្តាឲ្យប្រើប្រាស់មុនគេ ហើយនឹងនិមន្តព្រះភិក្ខុសង្ឃមក កាលបើព្រះភិក្ខុសង្ឃយាងមកដល់ហើយ ព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដកក៏ឈ្មោះថាបានមកដល់ដែរ ពួកយើងនឹងទូលសូមព្រះសាស្តាឲ្យសម្តែងធម៌ទេសនាដល់ពួកយើងអស់រាត្រីទាំងបីយាម ពួកយើងនឹងប្រើប្រាស់សាលានេះជាខាងក្រោយ បន្ទាប់ពីព្រះរតនត្រ័យទាំងបីបានប្រើប្រាស់រួចហើយ ធ្វើន័យយ៉ាងនេះ នឹងនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់ពួកយើងអស់កាលជាអង្វែង» កាលបើសម្រេចចិត្តយ៉ាងនេះហើយ ទើបចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ។ Yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsūti taṃ divasaṃ kira santhāgāraṃ kiñcāpi rājakulānaṃ dassanatthāya devavimānaṃ viya susajjitaṃ hoti supaṭijaggitaṃ, buddhārahaṃ pana katvā appaññattaṃ. Buddhā hi nāma araññajjhāsayā araññārāmā antogāme vaseyyuṃ vā no vā, tasmā bhagavato manaṃ jānitvāva paññāpessāmāti cintetvā te bhagavantaṃ upasaṅkamiṃsu. Idāni pana manaṃ labhitvā paññāpetukāmā yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu. ពាក្យថា Yena santhāgāraṃ tenupasaṅkamiṃsu សេចក្តីថា ឮថានៅថ្ងៃនោះ ទោះបីជាសាលាប្រជុំត្រូវបានគេតុបតែង និងថែទាំយ៉ាងល្អប្រណីតដូចជាវិមានទេវតា ដើម្បីទុកថ្វាយពួកសាក្យរាជទតមើលក៏ដោយ ប៉ុន្តែមិនទាន់បានរៀបចំអាសនៈឲ្យសមគួរដល់ព្រះពុទ្ធនៅឡើយទេ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានព្រះអធ្យាស្រ័យក្នុងព្រៃ ត្រេកអរក្នុងព្រៃ ព្រះអង្គអាចនឹងគង់នៅ ឬមិនគង់នៅក្នុងភូមិក៏ថាបាន ហេតុនោះ ពួកសាក្យរាជគិតថា «ពួកយើងដឹងព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះមានព្រះភាគសិន សឹមរៀបចំអាសនៈថ្វាយ» ទើបនាំគ្នាចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ។ ឥឡូវនេះ កាលបើបានទទួលព្រះអនុញ្ញាតហើយ ក៏មានបំណងចង់រៀបចំអាសនៈ ទើបនាំគ្នាទៅកាន់ទីកន្លែងដែលសាលាប្រជុំនោះតាំងនៅ។ Sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvāti yathā sabbameva santhataṃ hoti, evaṃ taṃ santharāpetvā. Sabbapaṭhamaṃ tāva ‘‘gomayaṃ nāma sabbamaṅgalesu vaṭṭatī’’ti [Pg.13] sudhāparikammakatampi bhūmiṃ allagomayena opuñchāpetvā parisukkhabhāvaṃ ñatvā yathā akkantaṭṭhāne padaṃ na paññāyati, evaṃ catujjātiyagandhehi limpāpetvā upari nānāvaṇṇe kaṭasārake santharitvā tesaṃ upari mahāpiṭṭhikakojavake ādiṃ katvā hatthattharaka-assattharaka-sīhattharaka-byagghattharaka-candattharaka-sūriyattharaka-cittattharakādīhi nānāvaṇṇehi attharaṇehi santharitabbakayuttaṃ sabbokāsaṃ santharāpesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā’’ti. ពាក្យថា Sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā សេចក្តីថា ញ៉ាំងសាលាប្រជុំនោះឲ្យក្រាលគ្របដោយគ្រឿងក្រាលទាំងពួង គឺធ្វើឲ្យផ្ទៃសាលាទាំងអស់ត្រូវបានក្រាលគ្រប។ ជាដំបូងបង្អស់ ពួកសាក្យរាជគិតថា «លាមកគោស្រស់ តែងតែសមគួរក្នុងមង្គលទាំងពួង» ទើបបង្គាប់ឲ្យគេលាបបោសសម្អាតផ្ទៃដី ទោះបីជាដីនោះបានបូកកំបោរយ៉ាងស្អាតហើយក៏ដោយ ដោយទឹកលាមកគោស្រស់ កាលបើដឹងថាស្ងួតល្អហើយ រហូតដល់កាលបើជាន់ទៅមិនឃើញស្នាមជើង ក៏បង្គាប់ឲ្យគេលាបលម្អដោយគ្រឿងក្រអូបទាំងបួនប្រភេទ (ចតុជាតិគន្ធ) រួចហើយក្រាលកន្ទេលមានពណ៌ផ្សេងៗពីខាងលើ។ នៅលើកន្ទេលទាំងនោះ ពួកសាក្យរាជបានបង្គាប់ឲ្យគេក្រាលគ្រប់កន្លែងទាំងអស់ ដោយគ្រឿងក្រាលមានពណ៌ប្លែកៗគ្នា ដែលគួរដល់ការក្រាល មានជាអាទិ៍គឺ កម្រាលព្រំធំៗ (ដែលគេធ្លាប់ក្រាលលើខ្នងដំរី) កម្រាលមានរូបដំរី កម្រាលមានរូបសេះ កម្រាលមានរូបសីហៈ កម្រាលមានរូបខ្លាធំ កម្រាលមានរូបព្រះចន្ទ កម្រាលមានរូបព្រះអាទិត្យ និងកម្រាលមានក្បូរក្បាច់រចនាផ្សេងៗ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «sabbasanthariṃ santhāgāraṃ santharitvā» (ក្រាលសាលាប្រជុំដោយគ្រឿងក្រាលទាំងពួង)។ Āsanāni paññāpetvāti majjhaṭṭhāne tāva maṅgalatthambhaṃ nissāya mahārahaṃ buddhāsanaṃ paññāpetvā tattha yaṃ yaṃ mudukañca manoramañca paccattharaṇaṃ, taṃ taṃ paccattharitvā bhagavato lohitakaṃ manuññadassanaṃ upadhānaṃ upadahitvā upari suvaṇṇarajatatārakavicittaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhadāmapupphadāmapattadāmādīhi paccattharaṇehi alaṅkaritvā samantā dvādasahatthaṭṭhāne pupphajālaṃ karitvā tiṃsahatthamattaṃ ṭhānaṃ paṭasāṇiyā parikkhipāpetvā pacchimabhittiṃ nissāya bhikkhusaṅghassa pallaṅkapīṭha-apassayapīṭha-muṇḍapīṭhāni paññāpetvā upari setapaccattharaṇehi paccattharāpetvā pācīnabhittiṃ nissāya attano attano mahāpiṭṭhikakojavake paññāpetvā haṃsalomādipūritāni upadhānāni ṭhapāpesuṃ ‘‘evaṃ akilamamānā sabbarattiṃ dhammaṃ suṇissāmā’’ti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘āsanāni paññāpetvā’’ti. ពាក្យថា Āsanāni paññāpetvā សេចក្តីថា ជាដំបូងបង្អស់ ពួកសាក្យរាជបានរៀបចំកន្លែងគង់របស់ព្រះពុទ្ធដ៏មានតម្លៃក្រៃលែង ដោយផ្អែកនឹងសសរមង្គលចំកណ្តាលសាលា ហើយបានក្រាលកម្រាលទាំងឡាយណាដែលទន់ល្មើយ និងគួរជាទីគាប់ចិត្តពីលើអាសនៈនោះ រួចដាក់ថ្វាយនូវខ្នើយបង្អែកពណ៌ក្រហមដ៏គួរឲ្យចង់ទស្សនាចំពោះព្រះមានព្រះភាគ ហើយចងពិតានដែលរចនាដោយផ្កាយមាសផ្កាយប្រាក់ពីខាងលើ ព្រមទាំងតុបតែងដោយកម្រាលផ្កា កម្រាលស្លឹកឈើ និងកម្រាលគ្រឿងក្រអូបជាដើម។ នៅជុំវិញអាសនៈនោះ ក្នុងចម្ងាយដប់ពីរហត្ថ ពួកសាក្យរាជបានធ្វើជារបងសំណាញ់ផ្កា ហើយព័ទ្ធជុំវិញទីកន្លែងប្រមាណសាមសិបហត្ថដោយវាំងននសំពត់។ នៅជិតជញ្ជាំងខាងលិច ពួកសាក្យរាជបានរៀបចំអាសនៈសម្រាប់ព្រះភិក្ខុសង្ឃ មានជាអាទិ៍គឺ គ្រែមានបង្អែក គ្រែមានដៃទម្រ និងគ្រែគ្មានបង្អែក រួចក្រាលគ្របពីលើដោយកម្រាលពណ៌ស។ ចំណែកនៅជិតជញ្ជាំងខាងកើត ពួកសាក្យរាជបានរៀបចំកម្រាលព្រំធំៗសម្រាប់ខ្លួនឯងម្នាក់ៗ ហើយដាក់ខ្នើយដែលញាត់ដោយរោមហង្សជាដើម ដោយគិតថា «ធ្វើន័យយ៉ាងនេះ ពួកយើងនឹងមិនហត់នឿយឡើយ ហើយអាចស្តាប់ព្រះធម៌បានពេញមួយរាត្រី»។ លោកសំដៅយកការរៀបចំនេះឯង ទើបពោលថា «āsanāni paññāpetvā» (រៀបចំអាសនៈទាំងឡាយ)។ Udakamaṇikanti mahākucchikaṃ udakacāṭiṃ. Upaṭṭhapetvāti evaṃ bhagavā ca bhikkhusaṅgho ca yathāruciyā hatthe vā dhovissanti pāde vā, mukhaṃ vā vikkhālessantīti tesu tesu ṭhānesu maṇivaṇṇassa udakassa pūrāpetvā vāsatthāya nānāpupphāni ceva udakavāsacuṇṇāni ca pakkhipitvā kadalipaṇṇehi pidahitvā patiṭṭhāpesuṃ. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘upaṭṭhapetvā’’ti. ពាក្យថា Udakamaṇikaṃ បានដល់ ពាងទឹកដែលមានពោះធំ។ ពាក្យថា Upaṭṭhapetvā សេចក្តីថា ពួកសាក្យរាជគិតថា «ធ្វើន័យយ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគក្តី ព្រះភិក្ខុសង្ឃក្តី នឹងបានលាងព្រះហស្ត លាងព្រះបាទ ឬខ្ពុរព្រះឱស្ឋតាមព្រះហឫទ័យប្រាថ្នា» ទើបចាត់ចែងឲ្យគេដងទឹកដែលមានពណ៌ថ្លាដូចកែវមណីដាក់ពេញពាងទាំងនោះក្នុងទីកន្លែងផ្សេងៗ ហើយដាក់ផ្កាផ្សេងៗ និងម្សៅក្រអូបសម្រាប់ផ្សំទឹក រួចយកស្លឹកចេកមកគ្របបិទជិត ហើយដាក់តាំងទុក។ លោកសំដៅយកការរៀបចំនេះឯង ទើបពោលថា «upaṭṭhapetvā» (តម្កល់ទុក)។ Telappadīpaṃ āropetvāti rajatasuvaṇṇādimayadaṇḍāsu dīpikāsu yonakarūpakirātarūpakādīnaṃ hatthe ṭhapitasuvaṇṇarajatādimayakapallakādīsu ca telappadīpaṃ jalayitvāti attho. Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti ettha pana te sakyarājāno na kevalaṃ santhāgārameva, atha kho yojanāvaṭṭe kapilavatthusmiṃ nagaravīthiyopi sammajjāpetvā dhaje [Pg.14] ussāpetvā gehadvāresu puṇṇaghaṭe ca kadaliyo ca ṭhapāpetvā sakalanagaraṃ dīpamālādīhi vippakiṇṇatārakaṃ viya katvā ‘‘khīrapāyake dārake khīraṃ pāyetha, dahare kumāre lahuṃ lahuṃ bhojetvā sayāpetha, uccāsaddaṃ mā karittha, ajja ekarattiṃ satthā antogāme vasissati, buddhā nāma appasaddakāmā hontī’’ti bheriṃ carāpetvā sayaṃ daṇḍadīpikā ādāya yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu. ពាក្យថា Telappadīpaṃ āropetvā សេចក្តីថា គឺការអុជប្រទីបប្រេងលើជើងចង្កៀងដែលធ្វើដោយមាសនិងប្រាក់ជាដើម និងក្នុងចានប្រទីបដែលធ្វើដោយមាសនិងប្រាក់ជាដើម ដែលតម្កល់នៅលើដៃនៃរូបចម្លាក់សាសន៍យោនក (ក្រិក) និងរូបចម្លាក់សាសន៍កិរាតជាដើម។ ពាក្យថា Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា ពួកសាក្យរាជទាំងនោះមិនត្រឹមតែតុបតែងសាលាប្រជុំប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបានបង្គាប់ឲ្យគេបោសសម្អាតផ្លូវថ្នល់ក្នុងក្រុងកបិលព័ស្តុដែលមានទំហំមួយយោជន៍ជុំវិញ លើកទង់ជ័យ បង្គាប់ឲ្យដាក់ក្អមទឹកពេញ និងដើមចេកនៅតាមទ្វារផ្ទះនានា ព្រមទាំងធ្វើឲ្យក្រុងទាំងមូលភ្លឺរស្មីដោយជួរប្រទីបជាដើម ប្រៀបដូចជាមេឃដែលពោរពេញដោយផ្កាយព្រោងព្រាត។ ពួកសាក្យរាជបានវាយស្គរចារិកប្រកាសថា «ចូរឲ្យកូនបៅដោះផឹកទឹកដោះ ចូរឲ្យកុមារតូចៗបរិភោគអាហារឲ្យបានឆាប់រហ័សហើយឲ្យគេងទៅ ចូរកុំធ្វើសំឡេងខ្លាំងឡើយ ក្នុងរាត្រីថ្ងៃនេះ ព្រះសាស្តានឹងគង់នៅក្នុងក្រុង ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងសព្វព្រះហឫទ័យនឹងសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់» រួចហើយពួកសាក្យរាជក៏កាន់ចន្លុះប្រទីបដោយខ្លួនឯង យាងចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគ គង់នៅទីណា ក៏ចូលទៅទីនោះ។ Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamīti. ‘‘Yassa dāni, bhante, bhagavā kālaṃ maññatī’’ti evaṃ kira kāle ārocite bhagavā lākhārasena tintarattakoviḷārapupphavaṇṇaṃ rattadupaṭṭaṃ kattariyā padumaṃ kantanto viya saṃvidhāya timaṇḍalaṃ paṭicchādento nivāsetvā suvaṇṇapāmaṅgena padumakalāpaṃ parikkhipanto viya vijjullatāsassirikaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā rattakambalena gajakumbhaṃ pariyonaddhanto viya ratanasatubbedhe suvaṇṇagghike pavāḷajālaṃ khipamāno viya suvaṇṇacetiye rattakambalakañcukaṃ paṭimuñcanto viya gacchantaṃ puṇṇacandaṃ rattavaṇṇavalāhakena paṭicchādayamāno viya kañcanapabbatamatthake supakkalākhārasaṃ parisiñcanto viya cittakūṭapabbatamatthakaṃ vijjullatāya parikkhipanto viya ca sacakkavāḷasineruyugandharaṃ mahāpathaviṃ cāletvā gahitaṃ nigrodhapallavasamānavaṇṇaṃ rattavarapaṃsukūlaṃ pārupitvā gandhakuṭidvārato nikkhami kañcanaguhato sīho viya udayapabbatakūṭato puṇṇacando viya ca. Nikkhamitvā pana gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi. ពាក្យថា Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena navaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamī សេចក្តីថា កាលបើពួកសាក្យរាជក្រាបបង្គំទូលថ្វាយកាលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ឥឡូវនេះ ជាកាលគួរដល់ព្រះមានព្រះភាគហើយ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រៀបចំស្បង់ពីរជាន់ពណ៌ក្រហម ដែលមានពណ៌ដូចជាផ្កាកល្យាណី (ផ្កាកន្ធំថេត) ដ៏ក្រហមឆ្អៅដែលជោកដោយទឹកល័ក្ត ឲ្យបិទបាំងមណ្ឌលទាំងបី (ជង្គង់ទាំងពីរ និងផ្ចិត) យ៉ាងស្អាតបាត ប្រៀបដូចជាគេកាត់ផ្កាឈូកដោយកន្ត្រៃ រួចទ្រង់ក្រវាត់វង្គពន្ធន៍ (ខ្សែក្រវាត់) ដែលមានរស្មីភ្លឺផ្លេកដូចផ្លេកបន្ទោរ ប្រៀបដូចជាគេព័ទ្ធបាច់ផ្កាឈូកដោយខ្សែមាស។ ព្រះអង្គទ្រង់គ្រងព្រះសង្ឃាដិបង្សុកូលដ៏ប្រសើរពណ៌ក្រហម ដែលមានពណ៌ដូចជាស្លឹកជ្រៃខ្ចី ដែលព្រះអង្គទ្រង់បានមកដោយការញ៉ាំងមហាប្រថពី ព្រមទាំងចក្រវាឡ ភ្នំសិនេរុ និងភ្នំយុគន្ធរឲ្យញាប់ញ័រ ព្រះអង្គទ្រង់គ្រងព្រះសង្ឃាដិនោះ ប្រៀបដូចជាគេដណ្តប់ក្បាលដំរីដោយភួយក្រហម ឬប្រៀបដូចជាគេបោះសំណាញ់ផ្កាថ្មគ្របលើស្ដូបមាសកម្ពស់មួយរយហត្ថ ឬប្រៀបដូចជាគេពាក់អាវភួយក្រហមថ្វាយព្រះចេតិយមាស ឬប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទពេញវង់ដែលកំពុងរំកិលទៅ ត្រូវបានបិទបាំងដោយពពកពណ៌ក្រហម ឬប្រៀបដូចជាគេស្រោចស្រពទឹកល័ក្តដែលឆ្អិនល្អលើកំពូលភ្នំមាស ឬប្រៀបដូចជាគេព័ទ្ធកំពូលភ្នំចិត្តកូដដោយខ្សែផ្លេកបន្ទោរ រួចហើយព្រះអង្គក៏យាងចេញពីទ្វារព្រះគន្ធកុដិ ប្រៀបដូចជាសីហរាជយាងចេញពីគុហាមាស ឬប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទពេញវង់រះឡើងពីកំពូលភ្នំឧទ័យ។ លុះយាងចេញមកហើយ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ប្រថាប់ឈរនៅខាងមុខព្រះគន្ធកុដិ។ Athassa kāyato meghamukhehi vijjukalāpā viya rasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasadhārāparisekamañjaripattapupphaphalaviṭape viya ārāmarukkhe kariṃsu. Tāvadeva ca attano attano pattacīvaramādāya mahābhikkhusaṅgho bhagavantaṃ parivāresi. Te pana parivāretvā ṭhitā bhikkhū evarūpā ahesuṃ appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā āraddhavīriyā vattāro vacanakkhamā codakā pāpagarahī sīlasampannā samādhisampannā paññāvimuttivimuttiñāṇadassanasampannāti. Tehi parivārito bhagavā rattakambalaparikkhitto viya suvaṇṇakkhandho rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā pavāḷavedikāparikkhitto viya suvaṇṇapāsādo virocittha. Sāriputtamoggallānādayo mahātherāpi naṃ meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ [Pg.15] pārupitvā maṇivammavammikā viya mahānāgā parivārayiṃsu vantarāgā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā kule vā gaṇe vā alaggā. ក្នុងខណៈនោះ ព្រះរស្មីទាំងឡាយបានផ្សាយចេញពីព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គ ប្រៀបដូចជាខ្សែផ្លេកបន្ទោរដែលចេញពីចន្លោះពពក ញ៉ាំងដើមឈើទាំងឡាយក្នុងអារាមឲ្យមានសភាពប្រៀបដូចជាមែក ស្លឹក ផ្កា និងផ្លែ ដែលគេស្រោចស្រពដោយទឹកមាស។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រះមហាភិក្ខុសង្ឃទ្រង់កាន់យកស្បង់ចីវរនិងသបិតរៀងៗខ្លួន ហើយចូលមកចោមរោមព្រះមានព្រះភាគ។ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលឈរចោមរោមព្រះអង្គនោះ សុទ្ធតែជាអ្នកមានសភាពយ៉ាងនេះ គឺ ជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិច ជាអ្នកសន្តោស ជាអ្នកស្ងប់ស្ងាត់ ជាអ្នកមិនច្រឡូកច្រឡំដោយគ្រហស្ថ ជាអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ ជាអ្នកនិយាយពាក្យល្អ ជាអ្នកអត់ធន់ចំពោះពាក្យប្រដៅ ជាអ្នកចេះដាស់តឿនខ្លួនឯង ជាអ្នកតិះដៀលនូវបាប ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល បរិបូណ៌ដោយសមាធិ និងបរិបូណ៌ដោយបញ្ញាវិមុត្តិនិងវិមុត្តិញាណទស្សនៈ។ ព្រះមានព្រះភាគដែលចោមរោមដោយភិក្ខុទាំងនោះ ទ្រង់រុងរឿងក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាដុំមាសដែលគេព័ទ្ធដោយភួយក្រហម ឬប្រៀបដូចជាទូកមាសដែលស្ថិតនៅចំកណ្តាលព្រៃឈូកក្រហម ឬប្រៀបដូចជាប្រាសាទមាសដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយបង្កាន់ដៃផ្កាថ្ម។ សូម្បីតែព្រះមហាថេរទាំងឡាយ មានព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមហាមោគ្គល្លានជាដើម ដែលជាអ្នកមានរាគៈខ្ជាក់ចោលហើយ មានកិលេសកម្ចាត់បង់ហើយ មានជំពាក់វំពិនស្រាយរួចហើយ មានចំណងកាត់ផ្តាច់ហើយ មិនជាប់ជំពាក់ក្នុងត្រកូល ឬក្នុងពួកឡើយ ក៏បានគ្រងចីវរបង្សុកូលដែលមានពណ៌ដូចជាពណ៌ពពក ហើយចូលមកចោមរោមព្រះមានព្រះភាគ ប្រៀបដូចជាដំរីសារដ៏ធំដែលពាក់គ្រឿងក្រោះកែវមណី។ Iti bhagavā sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, vītadoso vītadosehi, vītamoho vītamohehi, nittaṇho nittaṇhehi, nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho bahussutabuddhehi parivārito, pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavatti, marugaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hāritamahābrahmā, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando, asamena buddhavesena aparimāṇena buddhavilāsena kapilavatthugamanamaggaṃ paṭipajji. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គឯងជាអ្នកប្រាសចាករាគៈហើយ ត្រូវហែហមអមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលប្រាសចាករាគៈ ព្រះអង្គឯងជាអ្នកប្រាសចាកទោសៈ ត្រូវហែហមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលប្រាសចាកទោសៈ ព្រះអង្គឯងជាអ្នកប្រាសចាកមោហៈ ត្រូវហែហមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលប្រាសចាកមោហៈ ព្រះអង្គឯងជាអ្នកប្រាសចាកតណ្ហា ត្រូវហែហមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលប្រាសចាកតណ្ហា ព្រះអង្គឯងជាអ្នកប្រាសចាកកិលេស ត្រូវហែហមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលប្រាសចាកកិលេស ព្រះអង្គឯងជាព្រះពុទ្ធ ត្រូវហែហមដោយព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលជាពហុស្សូត ដូចជាកេសរផ្កាឈូកដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយស្រទាប់ផ្កា ដូចជាផ្លែឈូកដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយកេសរ ដូចជាស្តេចដំរីឆទ្ទន្តដែលហែហមដោយហ្វូងដំរីប្រាំបីពាន់ ដូចជាស្តេចហង្សធតរដ្ឋដែលហែហមដោយហ្វូងហង្សប្រាំបួនម៉ឺន ដូចជាព្រះរាជាចក្រពត្តិដែលហែហមដោយកងចតុរង្គសេនា ដូចជាព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាដែលហែហមដោយហ្វូងទេវតា ដូចជាហារិតមហាព្រហ្មដែលហែហមដោយពួកព្រហ្ម ដូចជាព្រះចន្ទពេញបូណ៌មីដែលហែហមដោយហ្វូងតារាទាំងឡាយ ព្រះអង្គបានយាងទៅកាន់ផ្លូវឆ្ពោះទៅកាន់ក្រុងកបិលពស្តុ ដោយពុទ្ធវេសៈដ៏រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមគ្មាន និងដោយពុទ្ធលីលាដ៏រកប្រមាណមិនបាន យ៉ាងនេះឯង។ Athassa puratthimakāyato suvaṇṇavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Pacchimakāyato dakkhiṇahatthato, vāmahatthato suvaṇṇavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Upari kesantato paṭṭhāya sabbakesāvattehi moragīvavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā gaganatale asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Heṭṭhā pādatalehi pavāḷavaṇṇā rasmī uṭṭhahitvā ghanapathaviyaṃ asītihatthaṭṭhānaṃ aggahesi. Evaṃ samantā asītihatthamattaṃ ṭhānaṃ chabbaṇṇā buddharasmiyo vijjotamānā vipphandamānā kañcanadaṇḍadīpikāhi niccharitvā ākāsaṃ pakkhandajālā viya cātuddīpikamahāmeghato nikkhantavijjullatā viya vidhāviṃsu. Sabbadisābhāgā suvaṇṇacampakapupphehi vikiriyamānā viya, suvaṇṇaghaṭā nikkhantasuvaṇṇarasadhārāhi siñcamānā viya, pasāritasuvaṇṇapaṭaparikkhittā viya, verambhavātasamuṭṭhitakiṃsukakaṇikārapupphacuṇṇasamokiṇṇā viya vippakiriṃsu. លំដាប់នោះ ព្រះរស្មីមានពណ៌ដូចជាមាស ច្រាលឡើងអំពីព្រះកាយខាងមុខនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ផ្សាយទៅកាន់ទីប្រមាណប៉ែតសិបហត្ថ។ ព្រះរស្មីមានពណ៌ដូចជាមាស ច្រាលឡើងអំពីព្រះកាយខាងក្រោយ អំពីព្រះហស្តស្តាំ និងអំពីព្រះហស្តឆ្វេង ផ្សាយទៅកាន់ទីប្រមាណប៉ែតសិបហត្ថ។ ខាងលើ ចាប់តាំងពីចុងព្រះកេសា និងអំពីព្រះកេសាទាំងអស់ ព្រះរស្មីមានពណ៌ដូចជាកក្ងោក ច្រាលឡើងហើយ ផ្សាយទៅលើអាកាសវេហា ប្រមាណប៉ែតសិបហត្ថ។ ខាងក្រោម ព្រះរស្មីមានពណ៌ដូចជាផ្កាថ្ម ច្រាលឡើងអំពីបាតព្រះបាទទាំងឡាយ ផ្សាយទៅកាន់ផែនដីដ៏ក្រាស់ ប្រមាណប៉ែតសិបហត្ថ។ យ៉ាងនេះ ព្រះពុទ្ធរស្មីមានពណ៌ ៦ ប្រការ (ឆព្វណ្ណរង្សី) ភ្លឺចិញ្ចាច ញាប់ញ័រ ក្នុងទីប្រមាណប៉ែតសិបហត្ថជុំវិញ ក៏ផ្សាយទៅមក ដូចជាអណ្តាតភ្លើងដែលចេញពីចង្កៀងដងមាស ហើយហោះទៅកាន់អាកាស ឬដូចជាផ្លេកបន្ទោរដែលចេញពីមហាមេឃដែលគ្របដណ្តប់ទ្វីបទាំងបួន។ គ្រប់ទិសទីទាំងឡាយ ក៏រាយប៉ាយទៅ ហាក់ដូចជាត្រូវគេរាយព្រោះដោយផ្កាចំប៉ាមាស ហាក់ដូចជាត្រូវគេស្រោចស្រពដោយខ្សែទឹកមាសដែលហូរចេញពីក្អមមាស ហាក់ដូចជាត្រូវគេព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់មាសដែលលាតសន្ធឹង ឬហាក់ដូចជាត្រូវគេរោយរាយដោយលម្អងផ្កាចារ និងផ្កាកណិការដែលប៉ើងឡើងដោយកម្លាំងខ្យល់វេរម្ភៈ។ Bhagavatopi asītianubyañjanabyāmappabhādvattiṃsavaralakkhaṇasamujjalaṃ sarīraṃ samuggatatārakaṃ viya gaganatalaṃ, vikasitamiva padumavanaṃ, sabbapāliphullo viya yojanasatiko pāricchattako, paṭipāṭiyā ṭhapitānaṃ dvattiṃsūcandānaṃ dvattiṃsasūriyānaṃ dvattiṃsacakkavattīnaṃ dvattiṃsadevarājānaṃ dvattiṃsamahābrahmānaṃ [Pg.16] siriyā siriṃ abhibhavamānaṃ viya virocittha, yathā taṃ dasahi pāramīhi dasahi upapāramīhi dasahi paramatthapāramīhi supūritāhi samatiṃsapāramitāhi alaṅkataṃ. Kappasatasahasādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni dinnadānaṃ rakkhitasīlaṃ katakalyāṇakammaṃ ekasmiṃ attabhāve osaritvā vipākaṃ dātuṃ ṭhānaṃ alabhamānaṃ sambādhapattaṃ viya ahosi. Nāvāsahassabhaṇḍaṃ ekanāvaṃ āropanakālo viya, sakaṭasahassabhaṇḍaṃ ekasakaṭaṃ āropanakālo viya, pañcavīsatiyā nadīnaṃ oghassa sambhijja mukhadvāre ekato rāsībhūtakālo viya ca ahosi. ព្រះកាយនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដ៏រុងរឿងស្ញប់ស្ញែងដោយព្រះមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ ព្រះអនុព្យញ្ជនៈ ៨០ និងព្រះព្យាមប្រភា (ពន្លឺមួយព្យាមជុំវិញ) ក៏បានរុងរឿងឆើតឆាយ ដូចជាផ្ទៃមេឃដែលមានផ្កាយរះឡើងព្រោងព្រាត ដូចជាព្រៃឈូកដែលរីកស្គុះស្គាយ ដូចជាដើមប៉ារិច្ឆត្តកៈកម្ពស់មួយរយយោជន៍ដែលរីកផ្កាស្គុះស្គាយតាំងពីគល់ដល់ចុង និងហាក់ដូចជាគ្របសង្កត់នូវសិរីនៃព្រះចន្ទ ៣២ ដួង ព្រះអាទិត្យ ៣២ ដួង ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ៣២ អង្គ ស្តេចទេវតា ៣២ អង្គ និងមហាព្រហ្ម ៣២ អង្គ ដែលគេរៀបចំទុកតាមលំដាប់ ដោយសិរីនៃព្រះកាយរបស់ព្រះអង្គ ព្រោះថាព្រះកាយនោះ ត្រូវតុបតែងដោយបារមី ៣០ ប្រការ ដែលបានបំពេញល្អហើយ គឺបារមី ១០ ឧបបារមី ១០ និងបរមត្ថបារមី ១០។ ទានដែលបានលះបង់ សីលដែលបានរក្សា និងកល្យាណកម្មដែលបានធ្វើ អស់កាលបួនអសង្ខេយ្យ និងសែនកប្ប កាលដែលមកប្រមូលផ្តុំគ្នាក្នុងអត្តភាពតែមួយ ហើយមិនបានឱកាសដើម្បីឲ្យផល ក៏ហាក់ដូចជាដល់នូវភាពចង្អៀតចង្អល់ ដូចជាកាលដែលគេយកទំនិញពេញទូកមួយពាន់មកផ្ទុកក្នុងទូកតែមួយ ដូចជាកាលដែលគេយកទំនិញពេញរទេះមួយពាន់មកផ្ទុកក្នុងរទេះតែមួយ និងដូចជាកាលដែលខ្សែទឹកនៃទន្លេ ២៥ ហូរមកជួបគ្នា ហើយប្រមូលផ្តុំគ្នានៅមាត់សមុទ្រតែមួយ យ៉ាងនោះឯង។ Imāya buddhasiriyā obhāsamānassāpi ca bhagavato purato anekāni daṇḍadīpikasahassāni ukkhipiṃsu. Tathā pacchato. Vāmapasse dakkhiṇapasse. Jātikusumacampakavanamallikarattuppalanīluppalamakulasinduvārapupphāni ceva nīlapītādivaṇṇasugandhagandhacuṇṇāni ca cātuddīpikameghavissaṭṭhodakavuṭṭhiyo viya vippakiriṃsu. Pañcaṅgikatūriyanigghosā ceva buddhadhammasaṅghaguṇappaṭisaṃyuttā thutighosā ca sabbadisā pūrayiṃsu. Devamanussanāgasupaṇṇagandhabbayakkhādīnaṃ akkhīni amatapānaṃ viya labhiṃsu. Imasmiṃ pana ṭhāne ṭhatvā padasahassena gamanavaṇṇaṃ vattuṃ vaṭṭati. Tatridaṃ mukhamattaṃ – ទោះបីជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ភ្លឺស្វាងដោយពុទ្ធសិរីនេះក៏ដោយ ក៏គេនៅតែបានលើកឡើងនូវចន្លុះជាច្រើនពាន់នៅខាងមុខព្រះភក្ត្រ។ នៅខាងក្រោយ ខាងឆ្វេង និងខាងស្តាំ ក៏ដូច្នោះដែរ។ ផ្កាម្លិះរួត ផ្កាចំប៉ា ផ្កាម្លិះព្រៃ ផ្កាឈូកក្រហម ផ្កាឈូកខៀវ និងផ្កាសិន្ធុវារៈទាំងឡាយក្តី ម្សៅក្រអូបមានពណ៌ខៀវ និងពណ៌លឿងជាដើមក្តី គេបានរោយរាយទៅ ដូចជាទឹកភ្លៀងដែលធ្លាក់ចុះពីមហាមេឃដែលគ្របដណ្តប់ទ្វីបទាំងបួន។ ទាំងសំឡេងតូរ្យតន្ត្រីមានអង្គ ៥ ក្តី ទាំងសំឡេងសរសើរដែលប្រកបដោយគុណនៃព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃក្តី ក៏បានបំពេញនូវគ្រប់ទិសទី។ ភ្នែកទាំងឡាយនៃទេវតា មនុស្ស នាគ គ្រុឌ គន្ធព្វ និងយក្សជាដើម ក៏ទទួលបាននូវការគយគន់ ហាក់ដូចជាបានផឹកនូវទឹកអម្រឹត។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គួរតែពោលសរសើរនូវលីលានៃការយាងទៅដោយបទមួយពាន់។ ក្នុងទីនោះ នេះគ្រាន់តែជាសេចក្តីសង្ខេបប៉ុណ្ណោះ៖ ‘‘Evaṃ sabbaṅgasampanno, kampayanto vasundharaṃ; Aheṭhayanto pāṇāni, yāti lokavināyako. “ព្រះលោកវិនាយក ទ្រង់ប្រកបដោយអង្គទាំងពួងយ៉ាងនេះ ញ៉ាំងផែនដីឲ្យញាប់ញ័រ មិនបៀតបៀនដល់សត្វទាំងឡាយឡើយ ហើយទ្រង់យាងទៅ។ Dakkhiṇaṃ paṭhamaṃ pādaṃ, uddharanto narāsabho; Gacchanto sirisampanno, sobhate dvipaduttamo. ព្រះអង្គជាបុរសដ៏ប្រសើរ ទ្រង់លើកព្រះបាទស្តាំឡើងមុន កាលយាងទៅ ព្រះអង្គដ៏ប្រសើរជាងសត្វជើងពីរ ប្រកបដោយសិរី ទ្រង់រុងរឿងណាស់។ Gacchato buddhaseṭṭhassa, heṭṭhā pādatalaṃ mudu; Samaṃ samphusate bhūmiṃ, rajasā nupalippati. កាលដែលព្រះពុទ្ធដ៏ប្រសើរទ្រង់យាងទៅ បាតព្រះបាទដ៏ទន់ខាងក្រោម ប៉ះផែនដីស្មើល្អ មិនប្រឡាក់ដោយធូលីឡើយ។ Ninnaṭṭhānaṃ unnamati, gacchante lokanāyake; Unnatañca samaṃ hoti, pathavī ca acetanā. កាលដែលព្រះលោកនាយកយាងទៅ ទីកន្លែងទាបក៏ខ្ពស់ឡើង ទីកន្លែងខ្ពស់ក៏ទាបស្មើល្អ ទោះបីផែនដីគ្មានវិញ្ញាណក៏ដោយ។ Pāsāṇā sakkharā ceva, kathalā khāṇukaṇṭakā; Sabbe maggā vivajjanti, gacchante lokanāyake. កាលដែលព្រះលោកនាយកយាងទៅ ទាំងថ្ម ទាំងគ្រួស ទាំងអំបែងក្អម បង្គោល និងបន្លាទាំងឡាយ ក៏វាងចេញពីផ្លូវទាំងអស់។ Nātidūre [Pg.17] uddharati, naccāsanne ca nikkhipaṃ; Aghaṭṭayanto niyyāti, ubho jāṇū ca gopphake. ទ្រង់មិនលើកព្រះបាទឆ្ងាយពេក មិនដាក់ចុះជិតពេក ទ្រង់យាងទៅដោយមិនឲ្យព្រះជានុ និងព្រះកុប្ភៈទាំងពីរ ប៉ះទង្គិចគ្នាឡើយ។ Nātisīghaṃ pakkamati, sampannacaraṇo muni; Na cātisaṇikaṃ yāti, gacchamāno samāhito. ព្រះមុនីដ៏ប្រកបដោយចរណៈ ទ្រង់មានព្រះទ័យនឹងធឹង កាលយាងទៅ មិនយាងលឿនពេក ហើយក៏មិនយាងយឺតពេកដែរ។ Uddhaṃ adho ca tiriyaṃ, disañca vidisaṃ tathā; Na pekkhamāno so yāti, yugamattamhi pekkhati. ព្រះអង្គយាងទៅដោយមិនរំពៃមើលទៅខាងលើ ខាងក្រោម ទទឹង ទាំងទិសធំ និងទិសតូចឡើយ ទ្រង់ទតមើលត្រឹមតែមួយនឹមនង្គ័លប៉ុណ្ណោះ។ Nāgavikkantacāro so, gamane sobhate jino; Cāruṃ gacchati lokaggo, hāsayanto sadevake. ព្រះជិនស្រីមានលីលាយាងទៅដូចជាស្តេចដំរី ទ្រង់រុងរឿងណាស់ក្នុងការយាងទៅ ព្រះអង្គដ៏ប្រសើរក្នុងលោក ទ្រង់យាងទៅយ៉ាងល្អស្អាត ញ៉ាំងសត្វលោកព្រមទាំងទេវតាឲ្យរីករាយ។ Uḷurājāva sobhanto, catucārīva kesarī; Tosayanto bahū satte, puraṃ seṭṭhaṃ upāgamī’’ti. ទ្រង់រុងរឿងដូចជាព្រះចន្ទជាស្តេចផ្កាយ ដូចជាស្តេចសីហៈដែលដើរដោយជើងទាំងបួន ញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយជាច្រើនឲ្យពេញចិត្ត ហើយបានយាងទៅដល់បុរីដ៏ប្រសើរ (ក្រុងកបិលពស្តុ) ហើយ។” Vaṇṇakālo nāma kiresa, evaṃvidhesu kālesu buddhassa sarīravaṇṇe vā guṇavaṇṇe vā dhammakathikassa thāmoyeva pamāṇaṃ cuṇṇiyapadehi vā gāthābandhena vā yattakaṃ sakkoti, tattakaṃ vattabbaṃ. Dukkathitanti na vattabbaṃ. Appamāṇavaṇṇā hi buddhā, tesaṃ buddhāpi anavasesato vaṇṇaṃ vattuṃ asamatthā, pageva itarā pajāti. Iminā sirivilāsena alaṅkatappaṭiyattaṃ sakyarājapuraṃ pavisitvā bhagavā pasannacittena janena gandhadhūmavāsacuṇṇādīhi pūjayamāno santhāgāraṃ pāvisi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṃ bhikkhusaṅghena yena evaṃ santhāgāraṃ tenupasaṅkamī’’ti. ឮថា នេះជាកាលសម្រាប់ពោលសរសើរគុណ។ ក្នុងកាលមានសភាពយ៉ាងនេះ ក្នុងការសរសើររូបកាយក្តី ក្នុងការសរសើរគុណធម៌ក្តី នៃព្រះពុទ្ធ កម្លាំងសមត្ថភាពរបស់ធម្មកថិកប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ គឺអាចពោលបានត្រឹមណា ដោយបទចុណ្ណិយៈក្តី ដោយការតែងជាគាថាក្តី គប្បីពោលត្រឹមណោះ។ មិនគប្បីពោលថា “ពោលមិនល្អ” ឡើយ។ ព្រោះថាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មានគុណរកប្រមាណមិនបាន សូម្បីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏មិនអាចពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះអង្គឲ្យអស់សេសសល់បានឡើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់ពួកសត្វដទៃទៀត ដែលមិនអាចពោលបាននោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់យាងចូលទៅកាន់បុរីនៃស្តេចសាក្យៈ ដែលតុបតែងលម្អហើយ ដោយសិរីលីលានេះ កាលដែលមហាជនមានចិត្តជ្រះថ្លាបូជាដោយគ្រឿងក្រអូប ផ្សែងធូប និងម្សៅក្រអូបជាដើម ក៏បានយាងចូលទៅកាន់សន្ថាគារ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលថា៖ “លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ស្បង់ស្បៃប្រដាប់ដោយបាត្រនិងចីវរ យាងទៅកាន់សន្ថាគារ ជាមួយនិងព្រះភិក្ខុសង្ឃ” ដូច្នេះឯង។ Bhagavantaṃyeva purakkhatvāti bhagavantaṃ purato katvā. Tattha bhagavā bhikkhūnañceva upāsakānañca majjhe nisinno gandhodakena nhāpetvā dukūlacumbaṭakena vodakaṃ katvā jātihiṅgulakena majjitvā rattakambalapaliveṭhite pīṭhe ṭhapitarattasuvaṇṇaghanapaṭimā viya ativirocittha. Ayaṃ panettha porāṇānaṃ vaṇṇabhaṇanamaggo – ពាក្យថា “Bhagavantaṃyeva purakkhatvā” សេចក្តីថា ធ្វើព្រះដ៏មានព្រះភាគទុកខាងមុខ។ ក្នុងទីនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលគង់នៅកណ្តាលពួកភិក្ខុ និងឧបាសកទាំងឡាយ ហាក់ដូចជាត្រូវគេស្រោចស្រពដោយទឹកអប់ ជូតជម្រះទឹកចេញដោយសំពត់ឌុកូល ដុសខាត់ដោយល័ក្តជាតិ ក៏រុងរឿងក្រៃលែង ដូចជាព្រះពុទ្ធរូបមាសក្រហមដ៏ណែន ដែលគេតម្កល់ទុកលើតាំងដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់កម្ពលក្រហម។ នេះជាវិធីពោលសរសើរគុណរបស់បុរាណាចារ្យទាំងឡាយ ក្នុងទីនេះ៖ ‘‘Gantvāna maṇḍalamāḷaṃ, nāgavikkantacaraṇo; Obhāsayanto lokaggo, nisīdi varamāsane. “ព្រះអង្គដ៏ប្រសើរក្នុងលោក មានលីលាយាងទៅដូចជាស្តេចដំរី យាងទៅកាន់មណ្ឌលមាលៈហើយ ញ៉ាំងទិសទាំងឡាយឲ្យភ្លឺស្វាង ក៏គង់លើព្រះបរមអាសនៈ។ Tasmiṃ [Pg.18] nisinno naradammasārathi,Devātidevo satapuññalakkhaṇo; Buddhāsane majjhagato virocati,Suvaṇṇanekkhaṃ viya paṇḍukambale. ព្រះនរទម្មសារថី ជាទេវតាល្អលើសទេវតា ប្រកបដោយលក្ខណៈនៃបុណ្យមួយរយ កាលគង់នៅកណ្តាលពួកបរិស័ទលើពុទ្ធអាសនៈនោះ ក៏រុងរឿងណាស់ ដូចជាដុំមាសសុទ្ធដែលគេដាក់លើថ្មបណ្ឌុកម្ពល។ Nekkhaṃ jambonadasseva, nikkhittaṃ paṇḍukambale; Virocati vītamalo, maṇiverocano yathā. ព្រះអង្គដ៏ប្រាសចាកមន្ទិល ទ្រង់រុងរឿងណាស់ ដូចជាដុំមាសជម្ពោនទដែលគេដាក់លើថ្មបណ្ឌុកម្ពល ឬដូចជាកែវមណីដ៏ភ្លឺចិញ្ចាច។ Mahāsālova samphullo, nerurājāvalaṅkato; Suvaṇṇayūpasaṅkāso, padumo kokanado yathā. ដូចជាដើមសាលៈដ៏ធំដែលរីកផ្កាស្គុះស្គាយ ដូចជាស្តេចភ្នំព្រះសុមេរុដែលគេតុបតែងហើយ ដូចជាសសរមាស ឬដូចជាផ្កាឈូកក្រហមកោកនទ។ Jalanto dīparukkhova, pabbatagge yathā sikhī; Devānaṃ pāricchattova, sabbaphullo virocathā’’ti. ដូចជាចង្កៀងជើងទៀនដ៏ភ្លឺរុងរឿង ដូចជាភ្លើងនៅលើកំពូលភ្នំ ឬដូចជាដើមប៉ារិច្ឆត្តកៈរបស់ពួកទេវតាដែលរីកផ្កាស្គុះស្គាយ ព្រះអង្គទ្រង់រុងរឿងណាស់។” Kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāyāti ettha dhammī kathā nāma santhāgāraanumodanappaṭisaṃyuttā pakiṇṇakakathā veditabbā. Tadā hi bhagavā ākāsagaṅgaṃ otārento viya pathavojaṃ ākaḍḍhanto viya mahājambuṃ khandhe gahetvā cālento viya yojanikaṃ madhubhaṇḍaṃ cakkayantena pīḷetvā madhupānaṃ pāyamāno viya kāpilavatthavānaṃ sakyānaṃ hitasukhāvahaṃ pakiṇṇakakathaṃ kathesi. ‘‘Āvāsadānaṃ nāmetaṃ mahārāja mahantaṃ, tumhākaṃ āvāso mayā paribhutto bhikkhusaṅghena paribhutto mayā ca bhikkhusaṅghena ca paribhutto pana dhammaratanena paribhutto yevāti tīhi ratanehi paribhutto nāma hoti. Āvāsadānasmiñhi dinne sabbadānaṃ dinnameva hoti. Bhūmaṭṭhakapaṇṇasālāya vā sākhāmaṇḍapassa vāpi ānisaṃso nāma paricchindituṃ na sakkā’’ti nānānayavicittaṃ bahuṃ dhammakathaṃ kathetvā – ក្នុងពាក្យថា “Kāpilavatthave sakye bahudeva rattiṃ dhammiyā kathāya” នោះ គប្បីដឹងថា ធម្មីកថា គឺបកិណ្ណកកថាដែលប្រកបដោយការអនុមោទនាសន្ថាគារ។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហាក់ដូចជាបង្អុរចុះនូវគង្គាលើអាកាស ហាក់ដូចជាស្រូបយកនូវឱជានៃផែនដី ហាក់ដូចជាចាប់មែកដើមព្រីងធំមកអង្រួន ឬហាក់ដូចជាកិនក្បាលឃ្មុំទំហំមួយយោជន៍ដោយគ្រឿងយន្ត ហើយឲ្យផឹកនូវទឹកឃ្មុំ ទ្រង់បានសម្តែងនូវបកិណ្ណកកថាដែលនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់ពួកស្តេចសាក្យៈក្នុងក្រុងកបិលពស្តុថា៖ “មហារាជ ការថ្វាយអាវាសនេះ មានផលធំធេងណាស់ អាវាសរបស់ព្រះអង្គ ត្រូវតថាគតប្រើប្រាស់ហើយ ត្រូវភិក្ខុសង្ឃប្រើប្រាស់ហើយ មួយវិញទៀត អាវាសដែលតថាគត និងភិក្ខុសង្ឃប្រើប្រាស់ហើយ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវធម្មរតនៈប្រើប្រាស់ហើយដែរ ឈ្មោះថាជាអាវាសដែលរតនៈទាំងបីប្រើប្រាស់ហើយ យ៉ាងនេះឯង។ ព្រោះថាកាលបើអាវាសទានដែលគេបានថ្វាយហើយ ឈ្មោះថាជាទានដែលគេបានថ្វាយនូវទានទាំងពួងហើយ។ សូម្បីតែអានិសង្សនៃសាលាស្លឹកឈើដែលសង់លើដី ឬមណ្ឌបមែកឈើ ក៏មិនអាចកំណត់ប្រមាណបានឡើយ” ដូច្នេះ។ ទ្រង់សម្តែងនូវធម្មកថាដ៏ច្រើនដែលវិចិត្រដោយវិធីផ្សេងៗយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់ថា៖ ‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca; Sarīsape ca makase, sisire cāpi vuṭṭhiyo. “វិហារតែងការពារនូវត្រជាក់ និងក្តៅ ព្រមទាំងសត្វសាហាវទាំងឡាយ សត្វលូនវារ និងមូសទាំងឡាយ ព្រមទាំងខ្យល់ត្រជាក់ និងភ្លៀងទាំងឡាយ។ Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati; Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ. មួយវិញទៀត ខ្យល់និងកំដៅថ្ងៃដ៏ខ្លាំងក្លាដែលកើតឡើង ក៏ត្រូវវិហារនោះកម្ចាត់បង់បាន ដើម្បីជាទីពឹងពួន ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដើម្បីចម្រើនឈាន និងដើម្បីចម្រើនវិបស្សនា។ Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ; Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano. ការថ្វាយវិហារដល់សង្ឃ ព្រះពុទ្ធទ្រង់សរសើរថាជាទានដ៏ប្រសើរ ព្រោះហេតុនោះ បុរសជាបណ្ឌិត កាលសម្លឹងឃើញប្រយោជន៍របស់ខ្លួន Vihāre [Pg.19] kāraye ramme, vāsayettha bahussute; Tesaṃ annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca. គប្បីសាងសង់វិហារទាំងឡាយដ៏គួរជាទីរីករាយ ហើយញ៉ាំងពួកភិក្ខុជាពហុស្សូតឲ្យគង់នៅទីនោះ គប្បីថ្វាយនូវចង្ហាន់ ទឹកភេសជ្ជៈ សំពត់ចីវរ និងសេនាសនៈទាំងឡាយ ដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។ Dadeyya ujubhūtesu, vippasannena cetasā; Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ; Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295) – គប្បីថ្វាយដល់លោកអ្នកមានចិត្តត្រង់ ដោយចិត្តដ៏ជ្រះថ្លា លោកអ្នកទាំងនោះ តែងសម្តែងធម៌ជាគ្រឿងកម្ចាត់បង់នូវទុក្ខទាំងពួងដល់បុគ្គលនោះ បុគ្គលនោះ កាលបើបានដឹងច្បាស់នូវធម៌នោះក្នុងសាសនានេះហើយ ក៏ជាអ្នកមិនមានអាសវៈ ហើយបរិនិព្វានទៅ។” Evaṃ ayampi āvāse ānisaṃso, ayampi ānisaṃsoti bahudevarattiṃ atirekataraṃ diyaḍḍhayāmaṃ āvāsānisaṃsakathaṃ kathesi. Tattha imā gāthāva saṅgahaṃ āruḷhā, pakiṇṇakadhammadesanā pana saṅgahaṃ na ārohati. Sandassesītiādīni vuttatthāneva. យ៉ាងនេះ នេះក៏ជាអានិសង្សក្នុងអាវាស នេះក៏ជាអានិសង្ស ដូច្នេះ ព្រះអង្គបានសម្តែងនូវអាវាសានិសង្សកថា អស់ពេលដ៏ច្រើននៃរាត្រី គឺលើសពីមួយយ៉ាមកន្លះទៅទៀត។ ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងនោះ មានតែគាថាទាំងឡាយនេះប៉ុណ្ណោះ ដែលបានលើកឡើងកាន់សង្គាយនា ចំណែកឯបកិណ្ណកធម្មទេសនា មិនបានលើកឡើងកាន់សង្គាយនាឡើយ។ ពាក្យថា “Sandassesi” ជាដើម មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ Āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesīti dhammakathaṃ kathāpetukāmo jānāpesi. Atha kasmā sāriputtamahāmoggallānamahākassapādīsu asītimahātheresu vijjamānesu bhagavā ānandattherassa bhāramakāsīti. Parisajjhāsayavasena. Āyasmā hi ānando bahussutānaṃ aggo, pahosi parimaṇḍalehi padabyañjanehi madhuradhammakathaṃ kathetunti sākiyamaṇḍale pākaṭo paññāto. Tassa sakyarājūhi vihāraṃ gantvāpi dhammakathā sutapubbā, orodhā pana nesaṃ na yathāruciyā vihāraṃ gantuṃ labhanti, tesaṃ etadahosi – ‘‘aho vata bhagavā appaṃyeva dhammakathaṃ kathetvā amhākaṃ ñātiseṭṭhassa ānandassa bhāraṃ kareyyā’’ti. Tesaṃ ajjhāsayavasena bhagavā tasseva bhāramakāsi. «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ» សេចក្តីថា ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងឲ្យសម្តែងធម៌កថា ទើបទ្រង់ឲ្យដឹង (បញ្ជា)។ ចុះហេតុអ្វីបានជាកាលដែលព្រះមហាថេរទាំង ៨០ អង្គ មានព្រះសារីបុត្ត ព្រះមហាមោគ្គល្លាន និងព្រះមហាកស្សបៈជាដើម នៅមានវត្តមាននៅឡើយ ព្រះមានព្រះភាគបែរជាទ្រង់ប្រគល់ភារៈ (ក្នុងការសម្តែងធម៌) ដល់ព្រះអានន្ទថេរទៅវិញ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះតែទ្រង់យល់ដល់អធ្យាស្រ័យរបស់បរិស័ទ។ ព្រោះថា ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ជាកំពូលនៃពួកពហុស្សូត ទ្រង់អាចសម្តែងធម៌កថាដ៏ពិរោះ ដោយបទ និងព្យញ្ជនៈដ៏បរិបូណ៌ ជារូបដែលល្បីល្បាញ ស្គាល់គ្នាទូទៅក្នុងចំណោមពួកសាក្យៈ។ ពួកស្តេចសាក្យៈ ទោះបីជាបានយាងទៅកាន់វត្ត ហើយធ្លាប់បានស្តាប់ធម៌កថារបស់ព្រះថេរៈនោះក៏ដោយ ប៉ុន្តែចំណែកឯពួកស្រីស្នំរបស់ស្តេចសាក្យៈទាំងនោះ មិនអាចទៅកាន់វត្តបានតាមចិត្តប្រាថ្នាឡើយ។ ពួកស្តេចសាក្យៈទាំងនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ឱហ្ន៎! ធ្វើម្តេចហ្នឹងឲ្យព្រះមានព្រះភាគសម្តែងធម៌កថាបន្តិចបន្តួច ហើយទ្រង់ប្រគល់ភារៈដល់ព្រះអានន្ទដ៏ជាញាតិដ៏ប្រសើររបស់យើងរាល់គ្នាទៅវិញ»។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រគល់ភារៈដល់ព្រះអានន្ទថេរៈនោះឯង ក៏ព្រោះតែយល់ដល់អធ្យាស្រ័យរបស់ពួកស្តេចសាក្យៈទាំងនោះ។ Sekho pāṭipadoti paṭipannako sekhasamaṇo. So tuyhaṃ paṭibhātu upaṭṭhātu, tassa paṭipadaṃ desehīti paṭipadāya puggalaṃ niyametvā dasseti. Kasmā pana bhagavā imaṃ paṭipadaṃ niyamesi? Bahūhi kāraṇehi. Ime tāva sakyā maṅgalasālāya maṅgalaṃ paccāsīsanti vaḍḍhiṃ icchanti, ayañca sekhapaṭipadā mayhaṃ sāsane maṅgalapaṭipadā vaḍḍhamānakapaṭipadātipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Tassañca parisati sekhāva bahū nisinnā, te attanā paṭividdhaṭṭhāne kathīyamāne akilamantāva sallakkhessantītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Āyasmā ca ānando sekhapaṭisambhidāpattova, so attanā paṭividdhe paccakkhaṭṭhāne kathento akilamanto viññāpetuṃ sakkhissatītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. Sekhapaṭipadāya ca tissopi sikkhā osaṭā[Pg.20], tattha adhisīlasikkhāya kathitāya sakalaṃ vinayapiṭakaṃ kathitameva hoti, adhicittasikkhāya kathitāya sakalaṃ suttantapiṭakaṃ kathitaṃ hoti, adhipaññāsikkhāya kathitāya sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ kathitaṃ hoti, ānando ca bahussuto tipiṭakadharo, so pahoti tīhi piṭakehi tisso sikkhā kathetuṃ, evaṃ kathite sakyānaṃ maṅgalameva vaḍḍhiyeva bhavissatītipi imaṃ paṭipadaṃ niyamesi. «សេខបដិបទា» សេចក្តីថា ព្រះសេខសមណៈអ្នកប្រតិបត្តិ។ ពាក្យថា «សូមឲ្យសេខសមណៈនោះ ប្រាកដច្បាស់ក្នុងញាណរបស់លោក (អានន្ទ) ចូរលោកសម្តែងនូវបដិបទារបស់សេខសមណៈនោះចុះ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់កំណត់បុគ្គលដោយបដិបទា ហើយទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់កំណត់យកបដិបទានេះ? ឆ្លើយថា៖ ព្រោះតែហេតុជាច្រើនយ៉ាង។ មុនដំបូង ពួកសាក្យៈទាំងនេះ តែងតែប្រាថ្នានូវមង្គល ចង់បានសេចក្តីចម្រើននៅក្នុងមង្គលសាលា ហើយសេខបដិបទានេះ ក៏ជាមង្គលបដិបទា ជាបដិបទានាំមកនូវសេចក្តីចម្រើន នៅក្នុងសាសនារបស់តថាគត ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់កំណត់យកបដិបទានេះ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅក្នុងបរិស័ទនោះ មានតែពួកសេខបុគ្គលជាច្រើនដែលអង្គុយនៅ ពួកសេខបុគ្គលទាំងនោះ កាលបើធម៌ដែលខ្លួនបានត្រាស់ដឹងហើយ ត្រូវបានសម្តែងឡើង នឹងមិនលំបាកឡើយ ហើយនឹងអាចកំណត់ចាំទុកបាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់កំណត់យកបដិបទានេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ក៏ជាអ្នកដល់នូវបដិសម្ភិទារបស់ព្រះសេខៈដែរ កាលបើលោកសម្តែងនូវធម៌ដែលខ្លួនបានត្រាស់ដឹងចំពោះមុខ នឹងមិនលំបាកឡើយ ហើយនឹងអាចធ្វើឲ្យអ្នកដទៃយល់បាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់កំណត់យកបដិបទានេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសេខបដិបទានេះ សិក្ខាទាំង ៣ ក៏ចុះសម្រុងគ្នាដែរ ក្នុងសិក្ខាទាំង ៣ នោះ កាលបើអធិសីលសិក្ខាត្រូវបានសម្តែងហើយ ឈ្មោះថាព្រះវិន័យបិដកទាំងអស់ ត្រូវបានសម្តែងហើយដែរ កាលបើអធិចិត្តសិក្ខាត្រូវបានសម្តែងហើយ ឈ្មោះថាព្រះសុត្តន្តបិដកទាំងអស់ ត្រូវបានសម្តែងហើយដែរ កាលបើអធិប្បញ្ញាសិក្ខាត្រូវបានសម្តែងហើយ ឈ្មោះថាព្រះអភិធម្មបិដកទាំងអស់ ត្រូវបានសម្តែងហើយដែរ។ ចំណែកព្រះអានន្ទ ជាពហុស្សូត ទ្រង់ចាំព្រះត្រៃបិដក លោកអាចសម្តែងនូវសិក្ខាទាំង ៣ ដោយបិដកទាំង ៣ បាន កាលបើសម្តែងយ៉ាងនេះហើយ មង្គល និងសេចក្តីចម្រើនពិតប្រាកដ នឹងមានដល់ពួកសាក្យៈទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់កំណត់យកបដិបទានេះ។ Piṭṭhi me āgilāyatīti kasmā āgilāyati? Bhagavato hi chabbassāni padhānaṃ padahantassa mahantaṃ kāyadukkhaṃ ahosi, athassa aparabhāge mahallakakāle piṭṭhivāto uppajji. Akāraṇaṃ vā etaṃ. Pahoti hi bhagavā uppannaṃ vedanaṃ vikkhambhetvā ekampi dvepi sattāhe ekapallaṅkena nisīdituṃ. Santhāgārasālaṃ pana catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi, tattha pādadhovanaṭṭhānato yāva dhammāsanā agamāsi, ettake ṭhāne gamanaṃ nipphannaṃ. Dhammāsanaṃ patto thokaṃ ṭhatvā nisīdi, ettake ṭhānaṃ. Diyaḍḍhayāmaṃ dhammāsane nisīdi, ettake ṭhāne nisajjā nipphannā. Idāni dakkhiṇena passena thokaṃ nipanne sayanaṃ nipphajjissatīti evaṃ catūhi iriyāpathehi paribhuñjitukāmo ahosi. Upādinnakasarīrañca nāma ‘‘no āgilāyatī’’ti na vattabbaṃ, tasmā ciraṃ nisajjāya sañjātaṃ appakampi āgilāyanaṃ gahetvā evamāha. «ខ្នងរបស់តថាគតរោយ (ចុកស្រពន់)» ចុះហេតុអ្វីបានជារោយ? ព្រោះថា កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បំពេញទុក្ករកិរិយាអស់រយៈពេល ៦ ឆ្នាំ សេចក្តីទុក្ខក្នុងព្រះកាយយ៉ាងខ្លាំងបានកើតមានដល់ព្រះអង្គ ក្រោយមក ក្នុងព្រះជន្មវ័យចាស់ជរា ព្រះរោគខ្យល់ក្នុងព្រះបិដ្ឋិ (ខ្នង) ក៏កើតឡើង ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់រោយ។ មួយយ៉ាងទៀត ហេតុនេះមិនមែនជាហេតុពិតឡើយ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អាចកំចាត់បង់នូវវេទនាដែលកើតឡើង ហើយគង់នៅដោយភ្នែនតែមួយ អស់រយៈពេល ១ ថ្ងៃក្តី ២ ថ្ងៃក្តី ៧ ថ្ងៃក្តី ក៏បាន។ ប៉ុន្តែ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងប្រើប្រាស់សាលាប្រជុំ (សន្ថគារសាលា) ដោយឥរិយាបថទាំង ៤ ក្នុងសាលានោះ ព្រះអង្គបានយាងពីកន្លែងលាងព្រះបាទ រហូតដល់ធម្មាសនៈ ការយាងទៅក្នុងទីប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថាសម្រេចឥរិយាបថដើរហើយ។ លុះយាងដល់ធម្មាសនៈហើយ ទ្រង់ឈប់បន្តិច រួចគង់ចុះ ការឈរក្នុងទីប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថាសម្រេចឥរិយាបថឈរហើយ。 ទ្រង់គង់លើធម្មាសនៈអស់រយៈពេលមួយយាមកន្លះ ការគង់ក្នុងទីប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថាសម្រេចឥរិយាបថអង្គុយហើយ។ ឥឡូវនេះ កាលបើទ្រង់សម្រាន្តបន្តិចដោយព្រះបារ្សវៈ (ចំហៀងខ្លួន) ខាងស្តាំ ឥរិយាបថដេកនឹងសម្រេច ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នានឹងប្រើប្រាស់ដោយឥរិយាបថទាំង ៤ យ៉ាងនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ឧបាទិន្នករូប (រាងកាយដែលប្រកបដោយឧបាទាន) មិនគួរនិយាយថា មិនរោយឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់យកការរោយបន្តិចបន្តួចដែលកើតឡើងពីការគង់អស់រយៈពេលយូរ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ Saṅghāṭiṃ paññāpetvāti santhāgārassa kira ekapasse te rājāno paṭṭasāṇiṃ parikkhipāpetvā kappiyamañcakaṃ paññapetvā kappiyapaccattharaṇena attharitvā upari suvaṇṇa-tāraka-gandhamālā-dāmapaṭimaṇḍitaṃ vitānaṃ bandhitvā gandhatelappadīpaṃ āropayiṃsu ‘‘appeva nāma satthā dhammāsanato vuṭṭhāya thokaṃ vissamanto idha nipajjeyya, evaṃ no imaṃ santhāgāraṃ bhagavatā catūhi iriyāpathehi paribhuttaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya bhavissatī’’ti. Satthāpi tadeva sandhāya tattha saṅghāṭiṃ paññapetvā nipajji. Uṭṭhānasaññaṃ manasi karitvāti ettakaṃ kālaṃ atikkamitvā vuṭṭhahissāmīti vuṭṭhānasaññaṃ citte ṭhapetvā. «ទ្រង់ក្រាលសង្ឃាដិ» ឮថា ពួកស្តេចសាក្យៈទាំងនោះ បានឲ្យគេព័ទ្ធវាំងននសូត្រនៅចំហៀងម្ខាងនៃសាលាប្រជុំ ឲ្យក្រាលគ្រែដែលគួរ (កប្បិយមញ្ចៈ) ឲ្យក្រាលដោយកម្រាលដែលគួរ (កប្បិយកម្រាល) ចងពិតានខាងលើដែលលម្អដោយផ្កាយមាស ខ្សែក្រអូប និងកម្រងផ្កា ហើយបានអុជប្រទីបប្រេងក្រអូប ដោយគិតថា «ធ្វើម្តេចហ្នឹងឲ្យព្រះសាស្តាយាងក្រោកពីធម្មាសនៈ ហើយសម្រាកបន្តិច រួចសម្រាន្តក្នុងទីនេះ កាលបើព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រើប្រាស់សាលាប្រជុំនេះរបស់យើងរាល់គ្នា ដោយឥរិយាបថទាំង ៤ យ៉ាងនេះហើយ នឹងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីសុខ ដល់យើងរាល់គ្នាអស់កាលជាអង្វែង»។ ព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់រំលឹកដល់បំណងរបស់ពួកស្តេចសាក្យៈទាំងនោះ ទើបទ្រង់ក្រាលសង្ឃាដិលើគ្រែនោះ ហើយសម្រាន្តទៅ។ «ទ្រង់ធ្វើទុកក្នុងព្រះហឫទ័យនូវឧដ្ឋានសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងការក្រោកឡើង)» សេចក្តីថា ទ្រង់តាំងទុកក្នុងព្រះហឫទ័យនូវសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងការក្រោកឡើងថា «តថាគតនឹងក្រោកឡើង កាលបើកន្លងវេលាប៉ុណ្ណេះទៅ»។ 23. Mahānāmaṃ sakkaṃ āmantesīti so kira tasmiṃ kāle tassaṃ parisati jeṭṭhako pāmokkho, tasmiṃ saṅgahite sesaparisā saṅgahitāva [Pg.21] hotīti thero tameva āmantesi. Sīlasampannoti sīlena sampanno, sampannasīlo paripuṇṇasīloti attho. Saddhammehīti sundaradhammehi, sataṃ vā sappurisānaṃ dhammehi. ២៣. «ទ្រង់ត្រាស់ហៅមហានាមសាក្យៈ» ឮថា ក្នុងសម័យនោះ មហានាមសាក្យៈនោះ ជាចាស់ទុំ ជាប្រធានក្នុងបរិស័ទនោះ កាលបើមហានាមសាក្យៈនោះត្រូវបានសង្គ្រោះហើយ ឈ្មោះថាបរិស័ទដែលនៅសល់ ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះហើយដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបហៅតែមហានាមសាក្យៈនោះឯង។ «សីលសម្បន្នោ» សេចក្តីថា បរិបូណ៌ដោយសីល មានសីលដ៏បរិបូណ៌ មានសីលដ៏ពេញលេញ នេះជាអត្ថ។ «សទ្ធម្មេហិ» សេចក្តីថា ដោយធម៌ដ៏ល្អទាំងឡាយ ឬមួយថា ដោយធម៌របស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ 24. Kathañca mahānāmāti iminā ettakena ṭhānena sekhapaṭipadāya mātikaṃ ṭhapetvā paṭipāṭiyā vitthāretukāmo evamāha. Tattha sīlasampannotiādīni ‘‘sampannasīlā, bhikkhave, viharathā’’ti ākaṅkheyyasuttādīsu vuttanayeneva veditabbāni. ២៤. «ម្នាលមហានាម ចុះដូចម្តេច...» ព្រះអានន្ទថេរៈ កាលប្រាថ្នានឹងតាំងមាតិកានៃសេខបដិបទាទុក ដោយពាក្យប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ហើយសម្តែងសេចក្តីឲ្យពិស្តារតាមលំដាប់ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «សីលសម្បន្នោ» ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងអាកង្ខេយ្យសូត្រជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្នកទាំងឡាយចូរជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលរស់នៅចុះ»។ 25. Kāyaduccaritenātiādīsu upayogatthe karaṇavacanaṃ, hiriyitabbāni kāyaduccaritādīni hiriyati jigucchatīti attho. Ottappaniddese hetvatthe karaṇavacanaṃ, kāyaduccaritādīhi ottappassa hetubhūtehi ottappati bhāyatīti attho. Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo anosakkitamānaso. Pahānāyāti pahānatthāya. Upasampadāyāti paṭilābhatthāya. Thāmavāti vīriyathāmena samannāgato. Daḷhaparakkamoti thiraparakkamo. Anikkhittadhuro kusalesu dhammesūti kusalesu dhammesu anoropitadhuro anosakkitavīriyo. Paramenāti uttamena. Satinepakkenāti satiyā ca nipakabhāvena ca. Kasmā pana satibhājaniye paññā āgatāti? Satiyā balavabhāvadīpanatthaṃ. Paññāvippayuttā hi sati dubbalā hoti, sampayuttā balavatīti. ២៥. ក្នុងពាក្យថា «កាយទុច្ចរិតេន» (ដោយកាយទុច្ចរិត) ជាដើម ករណវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃឧបយោគត្ថ (ទុតិយាវិភត្តិ) សេចក្តីថា ខ្មាស អន់ចិត្ត ខ្ពើមរអើម ចំពោះកាយទុច្ចរិតជាដើម ដែលគួរខ្មាស។ ក្នុងការសម្តែងនូវឱត្តប្បៈ ករណវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃហេតុ សេចក្តីថា ខ្លាច តក់ស្លុត ចំពោះកាយទុច្ចរិតជាដើម ដែលជាហេតុនាំឲ្យកើតឱត្តប្បៈ។ «អារទ្ធវីរិយោ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមានព្យាយាមប្រារព្ធហើយ មានចិត្តមិនរួញរា។ «បហានាយ» សេចក្តីថា ដើម្បីលះបង់។ «ឧបសម្បទាយ» សេចក្តីថា ដើម្បីបានមក (ដើម្បីសម្រេច)។ «ថាមវា» សេចក្តីថា ប្រកបដោយកម្លាំងនៃសេចក្តីព្យាយាម。 «ទឡ្ហបរក្កមោ» សេចក្តីថា មានសេចក្តីបកម្បៈ (ព្យាយាម) ដ៏មាំមួន។ «អនិក្ខិត្តធុរោ កុសលេសុ ធម្មេសុ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនដាក់ធុរៈចុះ មានព្យាយាមមិនរួញរា ក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ «បរមេន» សេចក្តីថា ដ៏ឧត្តម។ «សតិនេបក្កេន» សេចក្តីថា ប្រកបដោយសតិ និងនេបក្កភាព (ប្រាជ្ញាដ៏មុតស្រួច)។ ចុះហេুটអ្វីបានជាបញ្ញាមកក្នុងសតិវិភង្គ (ការចែកសតិ)? ឆ្លើយថា៖ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពមានកម្លាំងខ្លាំងនៃសតិ។ ព្រោះថា សតិដែលមិនប្រកបដោយបញ្ញា តែងតែទន់ខ្សោយ ចំណែកសតិដែលប្រកបដោយបញ្ញា តែងតែមានកម្លាំងខ្លាំង។ Cirakatampīti attanā vā parena vā kāyena cirakataṃ cetiyaṅgaṇavattādi asīti mahāvattapaṭipattipūraṇaṃ. Cirabhāsitampīti attanā vā parena vā vācāya cirabhāsitaṃ sakkaccaṃ uddisana-uddisāpana-dhammosāraṇa-dhammadesanā-upanisinnakathā-anumodaniyādivasena pavattitaṃ vacīkammaṃ. Saritā anussaritāti tasmiṃ kāyena cirakate ‘‘kāyo nāma kāyaviññatti, cirabhāsite vācā nāma vacīviññatti. Tadubhayampi rūpaṃ, taṃsamuṭṭhāpikā cittacetasikā arūpaṃ. Iti ime rūpārūpadhammā evaṃ uppajjitvā evaṃ niruddhā’’ti sarati ceva anussarati ca, satisambojjhaṅgaṃ samuṭṭhāpetīti attho. Bojjhaṅgasamuṭṭhāpikā hi sati idha adhippetā. Tāya satiyā esa sakimpi saraṇena saritā, punappunaṃ saraṇena anussaritāti veditabbā. «ទោះបីជាការដែលធ្វើទុកយូរហើយក្តី» សេចក្តីថា ការបំពេញវត្តប្រតិបត្តិមានចេតិយង្គណវត្តជាដើម ដែលជាមហាវត្ត ៨០ ដែលខ្លួនឯងក្តី អ្នកដទៃក្តី បានធ្វើដោយកាយអស់កាលជាយូរអង្វែងមកហើយ។ «ទោះបីជាការដែលនិយាយទុកយូរហើយក្តី» សេចក្តីថា វចីកម្មដែលខ្លួនឯងក្តី អ្នកដទៃក្តី បាននិយាយដោយវាចាអស់កាលជាយូរអង្វែងមកហើយ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការរៀនសូត្រ ការបង្រៀន ការសូត្រធម៌ ការសម្តែងធម៌ ការសន្ទនាធម៌ និងការអនុមោទនាជាដើម ដោយគោរព។ «ជាអ្នករំលឹក ជាអ្នករំលឹកញឹកញយ» សេចក្តីថា ក្នុងកាយកម្មដែលធ្វើទុកយូរហើយនោះ ឈ្មោះថាកាយ គឺកាយវិញ្ញត្តិ ក្នុងវចីកម្មដែលនិយាយទុកយូរហើយនោះ ឈ្មោះថាវាចា គឺវចីវិញ្ញត្តិ។ វិញ្ញត្តិទាំងពីរនោះជា រូបធម៌ ចំណែកឯចិត្ត និងចេតសិកដែលតាំងឡើងនូវវិញ្ញត្តិទាំងពីរនោះជា អរូបធម៌។ បុគ្គលនោះរមែងរំលឹកផង រំលឹកញឹកញយផង យ៉ាងនេះថា «រូបធម៌ និងអរូបធម៌ទាំងឡាយនេះ កើតឡើងយ៉ាងនេះ រលត់ទៅយ៉ាងនេះ» ឈ្មោះថាធ្វើសតិសម្ពោជ្ឈង្គឲ្យតាំងឡើង នេះជាអត្ថ។ ព្រោះថា សតិដែលធ្វើឲ្យពោជ្ឈង្គតាំងឡើង គឺទ្រង់ប្រាថ្នាយកក្នុងទីនេះ។ គប្បីជ្រាបថា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា «សរិតា» (អ្នករំលឹក) ព្រោះការរំលឹកតែម្តង ដោយសតិនោះ ឈ្មោះថា «អនុស្សរិតា» (អ្នករំលឹកញឹកញយ) ព្រោះការរំលឹកម្តងហើយម្តងទៀត។ Udayatthagāminiyāti [Pg.22] pañcannaṃ khandhānaṃ udayavayagāminiyā udayañca vayañca paṭivijjhituṃ samatthāya. Ariyāyāti vikkhambhanavasena ca samucchedavasena ca kilesehi ārakā ṭhitāya parisuddhāya. Paññāya samannāgatoti vipassanāpaññāya ceva maggapaññāya ca samaṅgībhūto. Nibbedhikāyāti sāyeva nibbijjhanato nibbedhikāti vuccati, tāya samannāgatoti attho. Tattha maggapaññāya samucchedavasena anibbiddhapubbaṃ apadālitapubbaṃ lobhakkhandhaṃ dosakkhandhaṃ mohakkhandhaṃ nibbijjhati padāletīti nibbedhikā. Vipassanāpaññāya tadaṅgavasena nibbedhikāya maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato cāti vipassanā ‘‘nibbedhikā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Sammā dukkhakkhayagāminiyāti idhāpi maggapaññā ‘‘sammā hetunā nayena vaṭṭadukkhaṃ khepayamānā gacchatīti sammā dukkhakkhayagāminī nāma. Vipassanā tadaṅgavasena vaṭṭadukkhañca kilesadukkhañca khepayamānā gacchatīti dukkhakkhayagāminī. Dukkhakkhayagāminiyā vā maggapaññāya paṭilābhasaṃvattanato esā dukkhakkhayagāminī’’ti veditabbā. «ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីដឹងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ» សេចក្តីថា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីដឹងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំង ៥ ដែលអាចចាក់ធ្លុះដឹងនូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅបាន។ «ដ៏ប្រសើរ» សេចក្តីថា ដ៏បរិសុទ្ធ ស្ថិតនៅឆ្ងាយចាកកិលេសទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិនទុក (វិក្ខម្ភនៈ) ផង ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទៈ) ផង។ «ប្រកបដោយបញ្ញា» សេចក្តីថា ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយវិបស្សនាបញ្ញាផង ដោយមគ្គបញ្ញាផង។ «ដែលជាគ្រឿងទម្លាយកិលេស» សេចក្តីថា បញ្ញានោះឯង ហៅថា និព្វេធិកា ព្រោះតែការទម្លាយកិលេសបាន សេចក្តីថា ប្រកបដោយបញ្ញានោះ។ ក្នុងបញ្ញាទាំងពីរនោះ មគ្គបញ្ញា រមែងទម្លាយ រមែងបំផ្លាញនូវគំនរលោភៈ គំនរទោសៈ គំនរមោហៈ ដែលមិនធ្លាប់ទម្លាយ មិនធ្លាប់បំផ្លាញពីមុនមក ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទប្បហាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា និព្វេធិកា។ ចំណែកឯវិបស្សនាបញ្ញា រមែងទម្លាយ រមែងបំផ្លាញនូវគំនរលោភៈ គំនរទោសៈ គំនរមោហៈ ដែលមិនធ្លាប់ទម្លាយ មិនធ្លាប់បំផ្លាញពីមុនមក ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែជាគ្រឿងនាំឲ្យបាននូវមគ្គបញ្ញាដ៏ជាគ្រឿងទម្លាយកិលេស ព្រោះហេតុនោះ វិបស្សនាបញ្ញា គួរហៅថា «និព្វេធិកា» បាន។ ក្នុងបទថា «សម្មា ទុក្ខក្ខយគាមិនិយា» នេះដែរ មគ្គបញ្ញា ឈ្មោះថា សម្មាទុក្ខក្ខយគាមិនី ព្រោះធ្វើឲ្យវដ្តទុក្ខអស់ទៅដោយហេតុ ដោយន័យដ៏ត្រឹមត្រូវ ហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ វិបស្សនាបញ្ញា ឈ្មោះថា ទុក្ខក្ខយគាមិនី ព្រោះធ្វើឲ្យវដ្តទុក្ខ និងកិលេសទុក្ខអស់ទៅ ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន ហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ មួយយ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបថា វិបស្សនានេះ ឈ្មោះថា ទុក្ខក្ខយគាមិនី ព្រោះតែជាគ្រឿងនាំឲ្យបាននូវមគ្គបញ្ញាដ៏ជាគ្រឿងទៅកាន់ការរលត់ទុក្ខ។ 26. Abhicetasikānanti abhicittaṃ seṭṭhacittaṃ sitānaṃ nissitānaṃ. Diṭṭhadhammasukhavihārānanti appitappitakkhaṇe sukhapaṭilābhahetūnaṃ. Nikāmalābhīti icchiticchitakkhaṇe samāpajjitā. Akicchalābhīti nidukkhalābhī. Akasiralābhīti vipulalābhī. Paguṇabhāvena eko icchiticchitakkhaṇe samāpajjituṃ sakkoti, samādhipāripanthikadhamme pana akilamanto vikkhambhetuṃ na sakkoti, so attano anicchāya khippameva vuṭṭhāti, yathāparicchedavasena samāpattiṃ ṭhapetuṃ na sakkoti ayaṃ kicchalābhī kasiralābhī nāma. Eko icchiticchitakkhaṇe ca samāpajjituṃ sakkoti, samādhipāripanthikadhamme ca akilamanto vikkhambheti, so yathāparicchedavaseneva vuṭṭhātuṃ sakkoti, ayaṃ akicchalābhī akasiralābhī nāma. ២៦. «ដែលអាស្រ័យនូវអភិចិត្ត» សេចក្តីថា ដែលអាស្រ័យនូវអភិចិត្ត គឺចិត្តដ៏ប្រសើរ (បានដល់ឈានទាំងឡាយ)។ «ដែលជាគ្រឿងនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន» សេចក្តីថា ឈានទាំងឡាយដែលជាហេតុនាំឲ្យបាននូវសេចក្តីសុខ ក្នុងខណៈដែលចូលសមាបត្តិរាល់ដង។ «ជាអ្នកបានតាមប្រាថ្នា» សេចក្តីថា អាចចូលសមាបត្តិបានក្នុងខណៈដែលចង់បានរាល់ដង។ «ជាអ្នកបានដោយមិនលំបាក» សេចក្តីថា បានដោយមិនមានសេចក្តីទុក្ខលំបាក។ «ជាអ្នកបានដោយងាយ» សេចក្តីថា បានយ៉ាងទូលំទូលាយ (បរិបូណ៌)។ ដោយភាពស្ទាត់ជំនាញ បុគ្គលខ្លះ អាចចូលសមាបត្តិបានក្នុងខណៈដែលចង់បានរាល់ដង ប៉ុន្តែមិនអាចកំចាត់បង់នូវនីវរណធម៌ដែលជាសត្រូវដល់សមាធិ ដោយមិនលំបាកឡើយ បុគ្គលនោះរមែងចេញចាកឈានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយមិនចង់ចេញឡើយ ហើយមិនអាចតាំងទុកនូវសមាបត្តិទៅតាមការកំណត់ពេលវេលាបានឡើយ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា «កិច្ឆលាភី» (អ្នកបានដោយលំបាក) «កសិរលាភី» (អ្នកបានដោយត្រដាបត្រដួស)។ ចំណែកឯបុគ្គលខ្លះ អាចចូលសមាបត្តិបានក្នុងខណៈដែលចង់បានរាល់ដងផង អាចកំចាត់បង់នូវនីវរណធម៌ដែលជាសត្រូវដល់សមាធិ ដោយមិនលំបាកផង បុគ្គលនោះរមែងអាចចេញចាកឈានបានតាមការកំណត់ពេលវេលាពិតប្រាកដ បុគ្គលនេះ ឈ្មោះថា «អកិច្ឆលាភី» (អ្នកបានដោយមិនលំបាក) «អកសិរលាភី» (អ្នកបានដោយងាយ)។ 27. Ayaṃ vuccati mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipadoti mahānāma ariyasāvako sekho pāṭipado vipassanāgabbhāya vaḍḍhamānakapaṭipadāya samannāgatoti vuccatīti dasseti. Apuccaṇḍatāyāti apūtiaṇḍatāya. Bhabbo abhinibbhidāyāti vipassanādiñāṇappabhedāya bhabbo. Sambodhāyāti ariyamaggāya. Anuttarassa yogakkhemassāti arahattaṃ [Pg.23] anuttaro yogakkhemo nāma, tadabhigamāya bhabboti dasseti. Yā panāyamettha atthadīpanatthaṃ upamā āhaṭā, sā cetokhilasutte vuttanayeneva veditabbā. Kevalañhi tattha ‘‘tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyakaraṇaṃ viya hi imassa bhikkhuno ussoḷhipannarasehi aṅgehi samannāgatabhāvo’’ti yaṃ evaṃ opammasaṃsandanaṃ āgataṃ, taṃ idha evaṃ sīlasampanno hotītiādivacanato ‘‘tassā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyakaraṇaṃ viya imassa bhikkhuno sīlasampannatādīhi pannarasehi dhammehi samaṅgibhāvo’’ti. Evaṃ yojetvā veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha vuttasadisameva. ២៧. ពាក្យថា "ayaṃ vuccati mahānāma ariyasāvako sekho paṭipado" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីថា "មហានាម អរិយសាវ័កជាសេក្ខបុគ្គល ប្រកបដោយសេក្ខបដិបទា គឺឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយបដិបទាដែលធ្វើឲ្យចម្រើនឡើងនូវវិបស្សនាគភ៌ (គភ៌គឺវិបស្សនា)"។ ពាក្យថា "apuccaṇḍatāya" បានដល់ ភាពនៃបុគ្គលដែលមានវិបស្សនាញ្ញាណដូចជាស៊ុតដែលមិនស្អុយ។ ពាក្យថា "bhabbo abhinibbhidāya" គឺគួរដើម្បីទម្លាយនូវញ្ញាណផ្សេងៗ មានវិបស្សនាញ្ញាណជាដើម។ ពាក្យថា "sambodhāya" គឺដើម្បីអរិយមគ្គ។ ពាក្យថា "anuttarassa yogakkhemassa" សំដៅយកព្រះអរហត្តផល ឈ្មោះថាធម៌ដ៏ក្សេមចាកយោគៈដ៏ប្រសើរ ទ្រង់បង្ហាញថា គួរដើម្បីសម្រេចនូវព្រះអរហត្តផលនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ឧបមាណាដែលនាំមកក្នុងទីនេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីច្បាស់លាស់ ឧបមានោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងចេតោខិលសូត្រ។ ព្រោះថា ក្នុងចេតោខិលសូត្រនោះ មានតែការប្រៀបធៀបឧបមាដែលមកយ៉ាងនេះថា "ការធ្វើកិច្ចការមានប្រការ ៣ យ៉ាង ចំពោះស៊ុតទាំងឡាយនៃមេមាន់នោះ យ៉ាងណាមិញ ភាពនៃភិក្ខុនេះជាអ្នកប្រកបដោយអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ១៥ ប្រការ ក៏យ៉ាងនោះដែរ" ប៉ុន្តែក្នុងសេក្ខសូត្រនេះ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា "evaṃ sīlasampanno hoti" (ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីលយ៉ាងនេះ) គប្បីភ្ជាប់សេចក្តីប្រៀបធៀបយ៉ាងនេះថា "ការធ្វើកិច្ចការមានប្រការ ៣ យ៉ាង ចំពោះស៊ុតទាំងឡាយនៃមេមាន់នោះ យ៉ាងណាមិញ ភាពនៃភិក្ខុនេះជាអ្នកប្រកបដោយធម៌ ១៥ ប្រការ មានសីលសម្បទាជាដើម ក៏យ៉ាងនោះដែរ"។ គប្បីជ្រាបដោយការផ្សំសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺដូចគ្នានឹងសេចក្តីដែលពោលហើយនោះឯង។ 28. Imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhinti imaṃ paṭhamādijjhānehi asadisaṃ uttamaṃ catutthajjhānikaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ. Paṭhamābhinibbhidāti paṭhamo ñāṇabhedo. Dutiyādīsupi eseva nayo. Kukkuṭacchāpako pana ekavāraṃ mātukucchito ekavāraṃ aṇḍakosatoti dve vāre jāyati. Ariyasāvako tīhi vijjāhi tāyo vāre jāyati. Pubbenivāsacchādakaṃ tamaṃ vinodetvā pubbenivāsañāṇena paṭhamaṃ jāyati, sattānaṃ cutipaṭisandhicchādakaṃ tamaṃ vinodetvā dibbacakkhuñāṇena dutiyaṃ jāyati, catusaccapaṭicchādakaṃ tamaṃ vinodetvā āsavakkhayañāṇena tatiyaṃ jāyati. ២៨. ពាក្យថា "imaṃyeva anuttaraṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ" បានដល់ សេចក្តីបរិសុទ្ធិនៃសតិដោយសារឧបេក្ខា ក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ដ៏ប្រសើរ មិនដូចគ្នានឹងបឋមជ្ឈានជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា "paṭhamābhinibbhidā" គឺការទម្លាយចេញនៃញ្ញាណជាដំបូង។ សូម្បីក្នុងអភិនិព្វិទាទីពីរជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ឯកូនមាន់ រមែងកើតពីរដង គឺម្តងចាកផ្ទៃមេមាន់ និងម្តងទៀតចាកសំបកស៊ុត។ ចំណែកអរិយសាវ័ក រមែងកើតបីដង ដោយវិជ្ជាបីយ៉ាង គឺកម្ចាត់បង់នូវងងឹតដែលបិទបាំងនូវបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ហើយកើតជាលើកដំបូងដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ កម្ចាត់បង់នូវងងឹតដែលបិទបាំងនូវចុតិ និងបដិសន្ធិនៃសត្វទាំងឡាយ ហើយកើតជាលើកទីពីរដោយទិព្វចក្ខុញ្ញាណ កម្ចាត់បង់នូវងងឹតដែលបិទបាំងនូវអរិយសច្ចៈទាំងបួន ហើយកើតជាលើកទីបីដោយអាសវក្ខយញ្ញាណ។ 29. Idampissa hoti caraṇasminti idampi sīlaṃ assa bhikkhuno caraṇaṃ nāma hotīti attho. Caraṇaṃ nāma bahu anekavidhaṃ, sīlādayo pannarasadhammā, tattha idampi ekaṃ caraṇanti attho. Padattho pana carati tena agatapubbaṃ disaṃ gacchatīti caraṇaṃ. Esa nayo sabbattha. ២៩. ពាក្យថា "idampissa hoti caraṇasmiṃ" មានសេចក្តីថា សូម្បីតែសីលនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាចរណៈរបស់ភិក្ខុនោះដែរ។ ចរណៈនោះមានច្រើនយ៉ាង មានប្រការផ្សេងៗ គឺធម៌ ១៥ ប្រការ មានសីលជាដើម ក្នុងទីនោះ សូម្បីតែសីលនេះ ក៏ជាចរណៈមួយដែរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ឯអត្ថន័យនៃបទគឺ ភិក្ខុរមែងដើរទៅ គឺទៅកាន់ទិសដែលមិនធ្លាប់ទៅពីមុនដោយធម៌នោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា ចរណៈ។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងបទទាំងពួង។ Idampissa hoti vijjāyāti idaṃ pubbenivāsañāṇaṃ tassa vijjā nāma hotīti attho. Vijjā nāma bahu anekavidhā, vipassanañāṇādīni aṭṭha ñāṇāni, tattha idampi ñāṇaṃ ekā vijjātipi attho. Padattho pana vinivijjhitvā etāya jānātīti vijjā. Esa nayo sabbattha. Vijjāsampanno itipīti tīhi vijjāhi vijjāsampanno itipi. Caraṇasampanno itipīti pañcadasahi dhammehi caraṇasampanno itipi. Tadubhayena pana vijjācaraṇasampanno itipīti. ពាក្យថា "idampissa hoti vijjāya" មានសេចក្តីថា សូម្បីតែបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាវិជ្ជារបស់ភិក្ខុនោះដែរ។ វិជ្ជានោះមានច្រើនយ៉ាង មានប្រការផ្សេងៗ គឺញ្ញាណ ៨ ប្រការ មានវិបស្សនាញ្ញាណជាដើម ក្នុងទីនោះ សូម្បីតែញ្ញាណនេះ ក៏ជាវិជ្ជាមួយដែរ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ឯអត្ថន័យនៃបទគឺ បុគ្គលរមែងទម្លាយទម្លុះហើយដឹងច្បាស់ដោយធម៌នោះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា វិជ្ជា។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងបទទាំងពួង។ ពាក្យថា "vijjāsampanno itipi" គឺឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា ដោយវិជ្ជា ៣ យ៉ាងផង។ ពាក្យថា "caraṇasampanno itipi" គឺឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយចរណៈ ដោយចរណធម៌ ១៥ ប្រការផង។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយសារធម៌ទាំងពីរនោះ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា និងចរណៈផង។ 30. Sanaṅkumārenāti [Pg.24] porāṇakakumārena, cirakālato paṭṭhāya kumāroti paññātena. So kira manussapathe pañcacūḷakakumārakakāle jhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhāno brahmaloke nibbatti, tassa so attabhāvo piyo ahosi manāpo, tasmā tādiseneva attabhāvena carati, tena naṃ sanaṅkumāroti sañjānanti. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā bhagavatāti mama pañhabyākaraṇena saddhiṃ saṃsanditvā desitāti ambaṭṭhasutte buddhena bhagavatā ‘‘ahampi, ambaṭṭha, evaṃ vadāmi – ៣០. ពាក្យថា "sanaṅkumārena" បានដល់ ព្រហ្មដែលគេស្គាល់ថាជាកុមារតាំងពីកាលដ៏យូរលង់មកហើយ គឺព្រហ្មជាកុមារពីបុរាណ។ ឮថា ព្រហ្មនោះ កាលនៅក្នុងមនុស្សលោក ក្នុងវ័យជាកុមារមានជុក ៥ បានញ៉ាំងឈានឲ្យកើតឡើង ហើយមានឈានមិនសាបសូន្យ បានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក។ អត្តភាពនោះ ជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្តរបស់ព្រហ្មនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រហ្មនោះត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកដោយអត្តភាពមានសភាពយ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ មនុស្សទាំងឡាយទើបស្គាល់ព្រហ្មនោះថា "សនង្កុមារ"។ ពាក្យថា "janetasmiṃ" បានដល់ ក្នុងពួកមនុស្ស គឺក្នុងពពួកសត្វ។ ពាក្យថា "ye gottapaṭisārino" បានដល់ ជនទាំងឡាយណាដែលរមែងរលឹកនឹកដល់គោត្រក្នុងពួកមនុស្សនោះថា "ខ្ញុំជាគោតមៈ ខ្ញុំជាកស្សបៈ" ក្នុងបណ្តាជនដែលរលឹកនឹកដល់គោត្រទាំងឡាយក្នុងលោកនោះ ក្សត្រិយ៍ជាបុគ្គលប្រសើរបំផុត។ ពាក្យថា "anumatā bhagavatā" គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យល់ព្រម គឺទ្រង់សម្តែងឲ្យស្របគ្នានឹងការដោះស្រាយប្រស្នារបស់ខ្ញុំ ក្នុងអម្ពដ្ឋសូត្រ ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា "ម្នាលអម្ពដ្ឋ តថាគតក៏ពោលយ៉ាងនោះដែរថា–" ‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṃ, ye gottapaṭisārino; Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’ti’’. (dī. ni. 1.277) – "ក្សត្រិយ៍ជាបុគ្គលប្រសើរបំផុត ក្នុងពួកជនដែលរលឹកនឹកដល់គោត្រ ចំណែកបុគ្គលណាដែលបរិបូណ៌ដោយវិជ្ជា និងចរណៈ បុគ្គលនោះជាអ្នកប្រសើរបំផុត ក្នុងពួកទេវតានិងមនុស្ស"។ Evaṃ bhāsantena anuññātā anumoditā. Sādhu sādhu ānandāti, bhagavā kira ādito paṭṭhāya niddaṃ anokkamantova imaṃ suttaṃ sutvā ānandena sekhapaṭipadāya kūṭaṃ gahitanti ñatvā uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā nisinno sādhukāraṃ adāsi. Ettāvatā ca pana idaṃ suttaṃ jinabhāsitaṃ nāma jātaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុញ្ញាត ទ្រង់អនុមោទនា ដោយការត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "sādhu sādhu ānanda" ឮថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់មិនបានផ្ទំលក់ទាល់តែសោះ តាំងពីដើមមក ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់នូវសូត្រនេះ ហើយទ្រង់ជ្រាបថា ព្រះអានន្ទបានកាន់យកនូវកំពូលនៃសេក្ខបដិបទាហើយ ទើបទ្រង់ក្រោកឡើង គង់ភ្នែន ហើយប្រទាននូវសាធុការ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយហេតុត្រឹមតែការអនុមោទនានេះ សូត្រនេះក៏ឈ្មោះថាជាជិនភាសិត។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Sekhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេក្ខសូត្រ ចប់ហើយ។ 4. Potaliyasuttavaṇṇanā ៤. ការពណ៌នាបោតលិយសូត្រ 31. Evaṃ me sutanti potaliyasuttaṃ. Tattha aṅguttarāpesūti aṅgāyeva so janapado, mahiyā panassa uttarena yā āpo, tāsaṃ avidūrattā uttarāpotipi vuccati. Kataramahiyā uttarena yā āpoti, mahāmahiyā. Tatthāyaṃ āvibhāvakathā – ayaṃ kira jambudīpo dasasahassayojanaparimāṇo. Tattha ca catusahassayojanappamāṇo padeso udakena ajjhotthaṭo samuddoti saṅkhaṃ gato[Pg.25]. Tisahassayojanappamāṇe manussā vasanti. Tisahassayojanappamāṇe himavā patiṭṭhito ubbedhena pañcayojanasatiko caturāsītikūṭasahassapaṭimaṇḍito samantato sandamānapañcasatanadīvicitto, yattha āyāmavitthārena ceva gambhīratāya ca paṇṇāsapaṇṇāsayojanā diyaḍḍhayojanasataparimaṇḍalā anotattadaho kaṇṇamuṇḍadaho rathakāradaho chaddantadaho kuṇāladaho mandākinīdaho sīhapapātadahoti satta mahāsarā patiṭṭhitā. Tesu anotattadaho sudassanakūṭaṃ citrakūṭaṃ kāḷakūṭaṃ gandhamādanakūṭaṃ kelāsakūṭanti imehi pañcahi pabbatehi parikkhitto. ៣១. ព្រះសូត្រមានពាក្យថា "evaṃ me sutaṃ" ជាដើម ឈ្មោះថា បោតលិយសូត្រ។ ក្នុងបោតលិយសូត្រនោះ ពាក្យថា "aṅguttarāpesu" សំដៅយកជនបទឈ្មោះ អង្គៈ នោះឯង ប៉ុន្តែព្រោះទឹកណាដែលមាននៅទិសខាងជើងនៃទន្លេមហី មិនឆ្ងាយពីទឹកទាំងនោះ ទើបហៅថា ឧត្តរាបៈ ខ្លះដែរ។ សួរថា ទឹកនៅទិសខាងជើងនៃទន្លេមហីណា? ឆ្លើយថា ទន្លេមហីធំ។ ក្នុងទីនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ឲ្យច្បាស់លាស់៖ ឮថា ជម្ពូទ្វីបនេះ មានទំហំ ១០,០០០ យោជន៍។ ក្នុងជម្ពូទ្វីបនោះ ដែនដីមានទំហំ ៤,០០០ យោជន៍ ត្រូវទឹកលិចលង់ ហៅថា មហាសមុទ្រ។ ក្នុងដែនដីទំហំ ៣,០០០ យោជន៍ មនុស្សទាំងឡាយរមែងរស់នៅ។ ក្នុងដែនដីទំហំ ៣,០០០ យោជន៍ ភ្នំហិមពាន្តតាំងនៅ មានកម្ពស់ ៥០០ យោជន៍ តាក់តែងដោយកំពូលភ្នំ ៨៤,០០០ វិចិត្រដោយទន្លេ ៥០០ ដែលហូរទៅជុំវិញ។ ក្នុងភ្នំហិមពាន្តនោះ មានស្រះធំៗ ៧ តាំងនៅ គឺ ស្រះអនោតត្ត ស្រះកណ្ណមុណ្ឌៈ ស្រះរថការៈ ស្រះឆទ្ទន្ត ស្រះកុណាលៈ ស្រះមន្ទាកិនី និងស្រះសីហបបាតៈ ដែលមានបណ្តោយ ទទឹង និងជម្រៅ ៥០ យោជន៍ៗ និងមានបរិមាត្រ ១៥០ យោជន៍។ ក្នុងបណ្តាស្រះធំៗទាំងនោះ ស្រះអនោតត្ត ត្រូវព័ទ្ធជុំវិញដោយកំពូលភ្នំទាំង ៥ នេះ គឺ កំពូលភ្នំសុទស្សនៈ កំពូលភ្នំចិត្តៈ កំពូលភ្នំកាឡៈ កំពូលភ្នំគន្ធមាទនៈ និងកំពូលភ្នំកេលាសៈ។ Tattha sudassanakūṭaṃ sovaṇṇamayaṃ dviyojanasatubbedhaṃ antovaṅkaṃ kākamukhasaṇṭhānaṃ tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitaṃ. Citrakūṭaṃ sabbaratanamayaṃ. Kāḷakūṭaṃ añjanamayaṃ. Gandhamādanakūṭaṃ sānumayaṃ abbhantare muggavaṇṇaṃ, mūlagandho sāragandho pheggugandho tacagandho papaṭikagandho rasagandho pattagandho pupphagandho phalagandho gandhagandhoti imehi dasahi gandhehi ussannaṃ nānappakāraosadhasañchannaṃ, kāḷapakkhauposathadivase ādittamiva aṅgāraṃ jalantaṃ tiṭṭhati. Kelāsakūṭaṃ rajatamayaṃ. Sabbāni sudassanena samānubbedhasaṇṭhānāni, tameva saraṃ paṭicchādetvā ṭhitāni. Tāni sabbāni devānubhāvena nāgānubhāvena ca vassanti, nadiyo ca tesu sandanti. Taṃ sabbampi udakaṃ anotattameva pavisati. Candimasūriyā dakkhiṇena vā uttarena vā gacchantā pabbatantarena tattha obhāsaṃ karonti, ujuṃ gacchantā na karonti, tenevassa anotattanti saṅkhā udapādi. ក្នុងបណ្តាកំពូលភ្នំទាំងនោះ កំពូលភ្នំសុទស្សនៈ សម្រេចដោយមាស មានកម្ពស់ ២០០ យោជន៍ កោងចូលខាងក្នុង មានសណ្ឋានដូចចំពុះក្អែក ឈរបាំងបិទបាំងនូវស្រះនោះឯង។ កំពូលភ្នំចិត្តៈ សម្រេចដោយរតនៈទាំងពួង។ កំពូលភ្នំកាឡៈ សម្រេចដោយថ្មអញ្ជនៈ។ កំពូលភ្នំគន្ធមាទនៈ ពេញដោយខ្ពង់រាប ខាងក្នុងមានពណ៌ដូចសណ្តែកបាយ ពេញប្រៀបដោយក្លិនទាំង ១០ យ៉ាងនេះ គឺ ក្លិនឫស ក្លិនខ្លឹម ក្លិនក្រៅ ក្លិនសម្បក ក្លិនស្រទាប់ ក្លិនជ័រ ក្លិនស្លឹក ក្លិនផ្កា ក្លិនផ្លែ និងក្លិននៃគ្រឿងក្រអូបទាំងពួង គ្របដណ្តប់ដោយឱសថផ្សេងៗជាច្រើន ក្នុងថ្ងៃឧបោសថនៃកាឡបក្ខ រមែងភ្លឺរន្ទាលដូចជាគំនររងើកភ្លើងដែលឆេះសន្ធោសន្ធៅ។ កំពូលភ្នំកេលាសៈ សម្រេចដោយប្រាក់។ កំពូលភ្នំទាំងអស់ មានកម្ពស់ និងសណ្ឋានស្មើគ្នានឹងកំពូលភ្នំសុទស្សនៈ ឈរបាំងបិទបាំងនូវស្រះនោះឯង។ កំពូលភ្នំទាំងអស់នោះ រមែងមានភ្លៀងបង្អុរចុះមកដោយអានុភាពនៃទេវតា និងអានុភាពនៃនាគ ហើយទន្លេទាំងឡាយក៏ហូរទៅលើកំពូលភ្នំទាំងនោះ។ ទឹកទាំងអស់នោះ ក៏ហូរចូលទៅក្នុងស្រះអនោតត្តនោះឯង។ ព្រះចន្ទ និងព្រះអាទិត្យ កាលយាងទៅទិសខាងត្បូងក្តី ទិសខាងជើងក្តី រមែងផ្សាយពន្លឺទៅក្នុងស្រះនោះតាមចន្លោះភ្នំ ប៉ុន្តែ កាលយាងទៅត្រង់ពីលើ រមែងមិនផ្សាយពន្លឺទៅឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបស្រះនោះមានឈ្មោះថា "អនោតត្តៈ"។ Tattha manoharasilātalāni nimmacchakacchapāni phalikasadisanimmaludakāni nhānatitthāni supaṭiyattāni honti, yesu buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā ca iddhimanto ca isayo nhāyanti, devayakkhādayo uyyānakīḷakaṃ kīḷanti. ក្នុងស្រះអនោតត្តនោះ មានផ្ទៃថ្មគួរជាទីរីករាយ គ្មានត្រីនិងអណ្តើក មានទឹកដ៏បរិសុទ្ធដូចជាកែវផលិក មានកំពង់ទឹកសម្រាប់ស្រង់ដែលគេចាត់ចែងយ៉ាងល្អ ដែលក្នុងកំពង់ទឹកទាំងនោះ ព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ព្រះខីណាស្រព និងឥសីទាំងឡាយដែលមានឫទ្ធិ រមែងស្រង់ទឹក ឯពួកទេវតា និងយក្សជាដើម រមែងលេងកម្សាន្តក្នុងឧទ្យាន។ Tassa catūsu passesu sīhamukhaṃ hatthimukhaṃ assamukhaṃ usabhamukhanti cattāri mukhāni honti, yehi catasso nadiyo sandanti. Sīhamukhena nikkhantanadītīre sīhā bahutarā honti. Hatthimukhādīhi hatthiassausabhā. Puratthimadisato nikkhantanadī anotattaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā itarā tisso nadiyo anupagamma [Pg.26] pācīnahimavanteneva amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisati. Pacchimadisato ca uttaradisato ca nikkhantanadiyopi tatheva padakkhiṇaṃ katvā pacchimahimavanteneva uttarahimavanteneva ca amanussapathaṃ gantvā mahāsamuddaṃ pavisanti. Dakkhiṇadisato nikkhantanadī pana taṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dakkhiṇena ujukaṃ pāsāṇapiṭṭheneva saṭṭhiyojanāni gantvā pabbataṃ paharitvā vuṭṭhāya parikkhepena tigāvutappamāṇā udakadhārā ca hutvā ākāsena saṭṭhiyojanāni gantvā tiyaggaḷe nāma pāsāṇe patitā, pāsāṇo udakadhārāvegena bhinno. Tattha paññāsayojanappamāṇā tiyaggaḷā nāma pokkharaṇī jātā, pokkharaṇiyā kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gatā. Tato ghanapathaviṃ bhinditvā umaṅgena saṭṭhiyojanāni gantvā viñjhuṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā hatthatale pañcaṅgulisadisā pañcadhārā hutvā pavattanti. Sā tikkhattuṃ anotattaṃ padakkhiṇaṃ katvā gataṭṭhāne āvaṭṭagaṅgāti vuccati. Ujukaṃ pāsāṇapiṭṭhena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne kaṇhagaṅgāti, ākāsena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne ākāsagaṅgāti, tiyaggaḷapāsāṇe paññāsayojanokāse ṭhitā tiyaggaḷapokkharaṇīti, kūlaṃ bhinditvā pāsāṇaṃ pavisitvā saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne bahalagaṅgāti, umaṅgena saṭṭhiyojanāni gataṭṭhāne umaṅgagaṅgāti vuccati. Viñjhuṃ nāma tiracchānapabbataṃ paharitvā pañcadhārā hutvā pavattaṭṭhāne pana gaṅgā yamunā aciravatī sarabhū mahīti pañcadhā saṅkhaṃ gatā. Evametā pañca mahānadiyo himavantato pabhavanti. Tāsu yā ayaṃ pañcamī mahī nāma, sā idha mahāmahīti adhippetā. Tassā uttarena yā āpo, tāsaṃ avidūrattā so janapado aṅguttarāpoti veditabbo. Tasmiṃ aṅguttarāpesu janapade. នៅទិសទាំងបួននៃស្រះនោះ មានមាត់ច្រកបួន គឺ មាត់សីហៈ មាត់ហត្ថី មាត់អស្សៈ និងមាត់ឧសភៈ ដែលជាច្រកហូរចេញនៃទន្លេបួនខ្សែ។ នៅឆ្នេរទន្លេដែលហូរចេញតាមមាត់សីហៈ មានសត្វសីហៈច្រើនណាស់។ នៅឆ្នេរទន្លេដែលហូរចេញតាមមាត់ហត្ថីជាដើម ក៏មានសត្វដំរី សេះ និងគោឧសភៈច្រើនណាស់ដែរ。 ទន្លេដែលហូរចេញតាមទិសខាងកើត ហូរព័ទ្ធជុំវិញស្រះអនោតត្តជាប្រទក្សិណ ៣ ជុំ ហើយមិនចូលទៅជិតទន្លេ ៣ ខ្សែទៀតឡើយ គឺហូរទៅតាមទិសខាងកើតនៃភ្នំហិមពាន្ត ឆ្លងកាត់ផ្លូវដែលមិនមែនជាទីរស់នៅរបស់មនុស្ស ហើយហូរចូលទៅកាន់មហាសមុទ្រ។ សូម្បីតែទន្លេទាំងឡាយដែលហូរចេញតាមទិសខាងលិច និងទិសខាងជើង ក៏ហូរព័ទ្ធជាប្រទក្សិណយ៉ាងនោះដែរ ហើយហូរទៅតាមទិសខាងលិចនៃភ្នំហិមពាន្ត និងទិសខាងជើងនៃភ្នំហិមពាន្ត ឆ្លងកាត់ផ្លូវដែលគ្មានមនុស្ស ហើយហូរចូលទៅកាន់មហាសមុទ្រ។ ចំណែកទន្លេដែលហូរចេញតាមទិសខាងត្បូង ហូរព័ទ្ធស្រះនោះជាប្រទក្សិណ ៣ ជុំ ហើយហូរត្រង់ទៅទិសខាងត្បូងតាមលើខ្នងថ្មដាអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ប៉ះទង្គិចនឹងភ្នំ ហើយហក់ឡើងលើ ក្លាយជាខ្សែទឹកដែលមានទំហំ ៣ គាវុត ហូរទៅតាមអាកាសអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ធ្លាក់ចុះមកលើផ្ទាំងថ្មឈ្មោះ តិយគ្គឡៈ ផ្ទាំងថ្មនោះក៏ធ្លាយដោយកម្លាំងនៃខ្សែទឹក។ ក្នុងទីនោះ ក៏កើតជាស្រះឈ្មោះ តិយគ្គឡៈ មានទំហំ ៥០ យោជន៍ ខ្សែទឹកក៏ធ្លាយច្រាំងស្រះនោះ ហូរចូលទៅក្នុងថ្មអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍។ អំពីនោះមក ក៏ធ្លាយផែនដីដ៏ក្រាស់ ហូរទៅតាមឧម៉ុង្គអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ប៉ះទង្គិចនឹងភ្នំទទឹងឈ្មោះ វិញ្ឈៈ ហើយបែកចេញជាខ្សែទឹក ៥ ដូចជាម្រាមដៃទាំង ៥ លើបាតដៃ ហូរទៅ។ ទន្លេនោះ ក្នុងកន្លែងដែលហូរព័ទ្ធស្រះអនោតត្តជាប្រទក្សិណ ៣ ជុំ ហៅថា អាវដ្តគង្គា។ ក្នុងកន្លែងដែលហូរត្រង់តាមលើខ្នងថ្មដាអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ហៅថា កណ្ហគង្គា។ ក្នុងកន្លែងដែលហូរទៅតាមអាកាសអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ហៅថា អាកាសគង្គា។ ទឹកដែលតាំងនៅក្នុងទីកន្លែងទំហំ ៥០ យោជន៍ លើផ្ទាំងថ្មតិយគ្គឡៈ ហៅថា តិយគ្គឡបោក្ខរណី។ ក្នុងកន្លែងដែលធ្លាយច្រាំង ហូរចូលទៅក្នុងថ្មអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ហៅថា ពហលគង្គា។ ក្នុងកន្លែងដែលហូរទៅតាមឧម៉ុង្គអស់ចម្ងាយ ៦០ យោជន៍ ហៅថា ឧមង្គគង្គា។ ចំណែកក្នុងកន្លែងដែលប៉ះទង្គិចនឹងភ្នំទទឹងឈ្មោះ វិញ្ឈៈ ហើយបែកចេញជាខ្សែទឹក ៥ ហូរទៅនោះ រមែងរាប់ថាជាទន្លេ ៥ ខ្សែ គឺ ទន្លេគង្គា ទន្លេយមុនា ទន្លេអចិរវតី ទន្លេសរភូ និងទន្លេមហី។ ទន្លេធំៗទាំង ៥ នេះ រមែងហូរចេញពីភ្នំហិមពាន្តយ៉ាងនេះ។ ក្នុងបណ្តាទន្លេទាំងនោះ ទន្លេទី ៥ ឈ្មោះ មហី ក្នុងទីនេះ សំដៅយកទន្លេមហីធំ។ ព្រោះទឹកណាដែលមាននៅទិសខាងជើងនៃទន្លេមហីនោះ មិនឆ្ងាយពីទឹកទាំងនោះ ជនបទនោះ គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះ ឧត្តរាបៈ។ ក្នុងជនបទឈ្មោះ ឧត្តរាបៈ នោះ។ Āpaṇaṃ nāmāti tasmiṃ kira nigame vīsati āpaṇamukhasahassāni vibhattāni ahesuṃ. Iti so āpaṇānaṃ ussannattā āpaṇantveva saṅkhaṃ gato. Tassa ca nigamassa avidūre nadītīre ghanacchāyo ramaṇīyo bhūmibhāgo mahāvanasaṇḍo, tasmiṃ bhagavā viharati. Tenevettha vasanaṭṭhānaṃ na niyāmitanti veditabbaṃ. Yenaññataro vanasaṇḍo tenupasaṅkamīti [Pg.27] bhikkhusaṅghaṃ vasanaṭṭhānaṃ pesetvā ekakova upasaṅkami potaliyaṃ gahapatiṃ sandhāya. Potaliyopi kho gahapatīti potaliyoti evaṃnāmako gahapati. Sampannanivāsanapāvuraṇoti paripuṇṇanivāsanapāvuraṇo, ekaṃ dīghadasaṃ sāṭakaṃ nivattho ekaṃ pārutoti attho. Chattupāhanāhīti chattaṃ gahetvā upāhanā āruyhāti attho. Āsanānīti pallaṅkapīṭhapalālapīṭhakādīni. Antamaso sākhābhaṅgampi hi āsananteva vuccati. Gahapativādenāti gahapatīti iminā vacanena. Samudācaratīti voharati. ពាក្យថា «Āpaṇa» (អាបណៈ) គឺឮថា នៅក្នុងនិគមនោះ មានចំណែកតូបផ្សារចំនួនពីរម៉ឺន (២០,០០០) ដែលគេបានបែងចែកទុក។ ព្រោះហេតុនោះ និគមនោះទើបដល់នូវការរាប់ថា «អាបណៈ» តែម្ដង ដោយសារតែភាពសម្បូរបែបនៃតូបផ្សារទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត នៅមិនឆ្ងាយពីនិគមនោះ នាឆ្នេរស្ទឹង មានដងព្រៃធំមួយ មានម្លប់ត្រឈឹងត្រឈៃ គួរជាទីរីករាយ មានទីធ្លាដីល្អ ជាទីដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅ។ ព្រោះហេតុនោះ គួរដឹងថា ទីកន្លែងគង់នៅ (របស់ព្រះអង្គ) ក្នុងនិគមនេះ មិនត្រូវបានកំណត់ទុកឡើយ។ ពាក្យថា «yenaññataro vanasaṇḍo tenupasaṅkami» សេចក្ដីថា ព្រះអង្គទ្រង់ចាត់ចែងឲ្យព្រះភិក្ខុសង្ឃទៅកាន់ទីសំណាក់របស់ខ្លួនៗ ហើយព្រះអង្គតែមួយព្រះអង្គឯង ទ្រង់យាងចូលទៅរក ដោយសំដៅលើលោកម្ចាស់ផ្ទះឈ្មោះ បោតលិយៈ។ ពាក្យថា «potaliyopi kho gahapati» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «potaliyo» គឺគហបតីមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «sampannanivāsanapāvuraṇo» សេចក្ដីថា មានការស្លៀកដណ្ដប់ដ៏បរិបូណ៌ គឺស្លៀកសំពត់មានជាយវែងមួយ ដណ្ដប់សំពត់មានជាយវែងមួយ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា «chattupāhanā» សេចក្ដីថា កាន់ឆ័ត្រ និងពាក់ស្បែកជើង នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា «āsanāni» បានแก่ គ្រែ បល្ល័ង្ក អាសនៈធ្វើដោយចំបើងជាដើម។ សូម្បីតែមែកឈើដែលគេកាច់មកទ្រាប់ ក៏ហៅថា អាសនៈ ដូចគ្នា។ ពាក្យថា «gahapativādena» សេចក្ដីថា ដោយពាក្យពោលថា «គហបតី» នេះ។ ពាក្យថា «samudācarati» សេចក្ដីថា ហៅ ឬនិយាយរក។ Bhagavantaṃ etadavocāti tatiyaṃ gahapatīti vacanaṃ adhivāsetuṃ asakkonto bhagavantametaṃ ‘‘tayidaṃ, bho, gotamā’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha nacchannanti na anucchavikaṃ. Nappatirūpanti na sāruppaṃ. Ākārātiādīni sabbāneva kāraṇavevacanāni. Dīghadasavatthadhāraṇa-kesamassunakhaṭhapanādīni hi sabbāneva gihibyañjanāni tassa gihibhāvaṃ pākaṭaṃ karontīti ākārā, gihisaṇṭhānena saṇṭhitattā liṅgā, gihibhāvassa sañjānananimittatāya nimittāti vuttā. Yathā taṃ gahapatissāti yathā gahapatissa ākāraliṅganimittā bhaveyyuṃ, tatheva tuyhaṃ. Tena tāhaṃ evaṃ samudācarāmīti dasseti. Atha so yena kāraṇena gahapativādaṃ nādhivāseti, taṃ pakāsento ‘‘tathā hi pana me’’tiādimāha. ពាក្យថា «bhagavantaṃ etadavoca» សេចក្ដីថា គហបតីបោតលិយៈ មិនអាចអត់ទ្រាំនឹងពាក្យហៅថា «គហបតី» ជាគម្រប់បីដងបាន ទើបក្រាបបង្គំទូលព្រះដ៏មានព្រះភាគនូវពាក្យមានដើមថា «tayidaṃ, bho, gotama» នេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «nacchannaṃ» សេចក្ដីថា មិនសមគួរ។ ពាក្យថា «nappatirūpaṃ» សេចក្ដីថា មិនសមស្រប។ ពាក្យមានដើមថា «ākārā» ទាំងអស់ សុទ្ធតែជាពាក្យវេវចនៈនៃហេតុ។ ព្រោះថា គ្រឿងសម្គាល់នៃគ្រហស្ថទាំងអស់ មានការស្លៀកពាក់សំពត់មានជាយវែង ការទុកសក់ ទុកពុកមាត់ និងក្រចកជាដើម តែងធ្វើឲ្យប្រាកដនូវភាពជាគ្រហស្ថរបស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «អាការៈ» (គ្រឿងសម្គាល់) ហៅថា «លិង្គ» (ភេទ) ព្រោះតាំងនៅដោយសណ្ឋាននៃគ្រហស្ថ និងហៅថា «និមិត្ត» (សញ្ញា) ព្រោះជាហេតុឲ្យដឹងនូវភាពជាគ្រហស្ថ។ ពាក្យថា «yathā taṃ gahapatiss» សេចក្ដីថា អាការៈ លិង្គ និងនិមិត្ត របស់គហបតីមានយ៉ាងណា របស់លោកក៏មានយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ តថាគតទើបហៅលោកយ៉ាងនោះ នេះជាសេចក្ដីដែលទ្រង់បង្ហាញ។ លំដាប់នោះ គហបតីនោះ កាលនឹងប្រកាសនូវហេតុដែលខ្លួនមិនព្រមទទួលយកពាក្យហៅថា គហបតី ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «tathā hi pana me»។ Niyyātanti niyyātitaṃ. Anovādī anupavādīti ‘‘tātā, kasatha, vapatha, vaṇippathaṃ payojethā’’tiādinā hi nayena ovadanto ovādī nāma hoti. ‘‘Tumhe na kasatha, na vapatha, na vaṇippathaṃ payojetha, kathaṃ jīvissatha, puttadāraṃ vā bharissathā’’tiādinā nayena pana upavadanto upavādī nāma hoti. Ahaṃ pana ubhayampi taṃ na karomi. Tenāhaṃ tattha anovādī anupavādīti dasseti. Ghāsacchādanaparamo viharāmīti ghāsamattañceva acchādanamattañca paramaṃ katvā viharāmi, tato paraṃ natthi, na ca patthemīti dīpeti. ពាក្យថា «niyyātaṃ» សេចក្ដីថា លះបង់ហើយ (ប្រគល់ឲ្យហើយ)។ ពាក្យថា «anovādī anupavādī» សេចក្ដីថា បុគ្គលកាលប្រដៅដោយវិធីមានដើមថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ចូរភ្ជួររាស់ ចូរដាំដុះ ចូរប្រកបរបរជួញដូរចុះ» ឈ្មោះថា «ឱវាទី» (អ្នកប្រដៅ)។ ចំណែកបុគ្គលកាលស្ដីបន្ទោសដោយវិធីមានដើមថា «អ្នកទាំងឡាយមិនភ្ជួររាស់ មិនដាំដុះ មិនប្រកបរបរជួញដូរ តើនឹងរស់នៅដូចម្ដេច តើនឹងចិញ្ចឹមកូនប្រពន្ធដូចម្ដេច» ឈ្មោះថា «ឧបវាទី» (អ្នកស្ដីបន្ទោស)។ ចំណែកខ្ញុំវិញ មិនធ្វើនូវការទាំងពីរយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំទើបបង្ហាញថា ខ្ញុំជាអ្នកមិនប្រដៅ មិនស្ដីបន្ទោស ក្នុងរឿងនោះ។ ពាក្យថា «ghāsacchādanaparamo viharāmi» ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ខ្ញុំមានត្រឹមតែអាហារ និងសម្លៀកបំពាក់ជាយ៉ាងខ្ពស់ ហើយរស់នៅ ក្រៅពីនោះគឺគ្មានឡើយ ហើយខ្ញុំក៏មិនប្រាថ្នាដែរ។ 32. Giddhilobho pahātabboti gedhabhūto lobho pahātabbo. Anindārosanti anindābhūtaṃ aghaṭṭanaṃ. Nindārosoti nindāghaṭṭanā. Vohārasamucchedāyāti ettha vohāroti byavahāravohāropi paṇṇattipi vacanampi cetanāpi. Tattha – ៣២. ពាក្យថា «giddhilobho pahātabbo» សេចក្ដីថា លោភៈដែលជាសេចក្ដីលោភលន់ គួរលះបង់។ ពាក្យថា «anindārosaṃ» សេចក្ដីថា ការមិនតិះដៀល មិនបៀតបៀន ដែលផ្ទុយពីការតិះដៀល។ ពាក្យថា «nindāroso» សេចក្ដីថា ការតិះដៀល និងការបៀតបៀន។ ពាក្យថា «vohārasamucchedāya» ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា «vohāro» បានដល់ ការជួញដូរ (វ្យវហារវោហារ) ផង បញ្ញត្តិ (បញ្ញត្តិវោហារ) ផង វាចា (វចនវោហារ) ផង ចេតនា (ចេតនាវោហារ) ផង។ ក្នុងវោហារទាំងនោះ៖ ‘‘Yo [Pg.28] hi koci manussesu, vohāraṃ upajīvati; Evaṃ vāseṭṭha jānāhi, vāṇijo so na brāhmaṇo’’ti. (ma. ni. 2.457) – «ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងឡាយ បុគ្គលណាដែលចិញ្ចឹមជីវិតដោយការជួញដូរ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកចូរដឹងយ៉ាងនេះចុះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាជាពាណិជ្ជករ មិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ឡើយ។» Ayaṃ byavahāravohāro nāma. ‘‘Saṅkhā samaññā paññatti vohāro’’ti (dha. sa. 1313-1315) ayaṃ paṇṇattivohāro nāma. ‘‘Tathā tathā voharati aparāmasa’’nti (ma. ni. 3.332) ayaṃ vacanavohāro nāma. ‘‘Aṭṭha ariyavohārā aṭṭha anariyavoharā’’ti (a. ni. 8.67) ayaṃ cetanāvohāro nāma, ayamidhādhippeto. Yasmā vā pabbajitakālato paṭṭhāya gihīti cetanā natthi, samaṇoti cetanā hoti. Gihīti vacanaṃ natthi, samaṇoti vacanaṃ hoti. Gihīti paṇṇatti natthi, samaṇoti paṇṇatti hoti. Gihīti byavahāro natthi, samaṇoti vā pabbajitoti vā byavahāro hoti. Tasmā sabbepete labbhanti. នេះហៅថា វ្យវហារវោហារ (វោហារគឺការជួញដូរ)។ ពាក្យថា «សង្ខ្យា សមញ្ញា បញ្ញត្តិ វោហារ» នេះហៅថា បញ្ញត្តិវោហារ (វោហារគឺបញ្ញត្តិ)។ ពាក្យថា «និយាយយ៉ាងណាៗ ដោយមិនប្រកាន់មាំ» នេះហៅថា វចនវោហារ (វោហារគឺវាចា)។ ពាក្យថា «អរិយវោហារ ៨ អនរិយវោហារ ៨» នេះហៅថា ចេតនាវោហារ (វោហារគឺចេតនា) ដែលជាវោហារដែលបំណងយកក្នុងទីនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះចាប់តាំងពីពេលបួសមក ចេតនាថា «យើងជាគ្រហស្ថ» គឺមិនមាន មានតែចោតនាថា «យើងជាសមណៈ» ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យពោលថា «គ្រហស្ថ» មិនមាន មានតែពាក្យពោលថា «សមណៈ» ប៉ុណ្ណោះ។ បញ្ញត្តិថា «គ្រហស្ថ» មិនមាន មានតែបញ្ញត្តិថា «សមណៈ» ប៉ុណ្ណោះ។ ការប្រព្រឹត្តបែប «គ្រហស្ថ» មិនមាន មានតែការប្រព្រឹត្តហៅថា «សមណៈ» ឬ «បព្វជិត» ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ វោហារទាំងអស់នេះ ទើបបានសម្រេចក្នុងទីនេះ។ 33. Yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu pāṇātipātīti ettha pāṇātipātova saṃyojanaṃ. Pāṇātipātasseva hi hetu pāṇātipātapaccayā pāṇātipātī nāma hoti. Pāṇātipātānaṃ pana bahutāya ‘‘yesaṃ kho aha’’nti vuttaṃ. Tesāhaṃ saṃyojanānanti tesaṃ ahaṃ pāṇātipātabandhanānaṃ. Pahānāya samucchedāya paṭipannoti iminā apāṇātipātasaṅkhātena kāyikasīlasaṃvarena pahānatthāya samucchedanatthāya paṭipanno. Attāpi maṃ upavadeyyāti kunthakipillikampi nāma jīvitā avoropanakasāsane pabbajitvā pāṇātipātamattatopi oramituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. Anuviccāpi maṃ viññū garaheyyunti evarūpe nāma sāsane pabbajitvā pāṇātipātamattatopi oramituṃ na sakkoti, kiṃ etassa pabbajjāyāti evaṃ anuvicca tulayitvā pariyogāhetvā aññepi viññū paṇḍitā garaheyyuṃ. Etadeva kho pana saṃyojanametaṃ nīvaraṇanti dasasu saṃyojanesu pañcasu ca nīvaraṇesu apariyāpannampi ‘‘aṭṭha nīvaraṇā’’ti desanāvasenetaṃ vuttaṃ. Vaṭṭabandhanaṭṭhena hi hitapaṭicchādanaṭṭhena ca saṃyojanantipi nīvaraṇantipi vuttaṃ. Āsavāti pāṇātipātakāraṇā eko avijjāsavo uppajjati. Vighātapariḷāhāti vighātā ca pariḷāhā ca. Tattha [Pg.29] vighātaggahaṇena kilesadukkhañca vipākadukkhañca gahitaṃ, pariḷāhaggahaṇenapi kilesapariḷāho ca vipākapariḷāho ca gahito. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. ៣៣. ក្នុងពាក្យថា «yesaṃ kho ahaṃ saṃyojanānaṃ hetu pāṇātipātī» នេះ ការសម្លាប់សត្វ (បាណាតិបាត) ហ្នឹងឯងជាសំយោជនៈ។ ព្រោះថា ព្រោះតែហេតុនៃបាណាតិបាត ព្រោះតែបច្ច័យនៃបាណាតិបាត បុគ្គលទើបឈ្មោះថាជា «អ្នកសម្លាប់សត្វ»។ ប៉ុន្តែ ដោយសារតែភាពច្រើននៃបាណាតិបាត ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «yesaṃ kho ahaṃ»។ ពាក្យថា «tesāhaṃ saṃyojanānaṃ» សេចក្ដីថា នូវចំណងគឺបាណាតិបាតទាំងនោះ។ ពាក្យថា «pahānāya samucchedāya paṭipanno» សេចក្ដីថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីលះបង់ ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់ ដោយកាយសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនសម្លាប់សត្វ។ ពាក្យថា «attāpi maṃ upavadeyya» សេចក្ដីថា សូម្បីតែខ្លួនឯងក៏នឹងតិះដៀលខ្លួនឯងយ៉ាងនេះថា «យើងបានបួសក្នុងសាសនាដែលមិនឲ្យសម្លាប់សូម្បីតែស្រមោច និងសត្វល្អិតឡើយ ប៉ុន្តែយើងនៅតែមិនអាចវៀរចាកសូម្បីតែការសម្លាប់សត្វបាន តើការបួសរបស់យើងមានប្រយោជន៍អ្វី»។ ពាក្យថា «anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ» សេចក្ដីថា សូម្បីតែអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយផ្សេងទៀត ក៏នឹងពិចារណា ត្រិះរិះ ស្ទង់មើល ហើយតិះដៀលយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលនេះបួសក្នុងសាសនាមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ នៅតែមិនអាចវៀរចាកសូម្បីតែការសម្លាប់សត្វបាន តើការបួសរបស់បុគ្គលនេះមានប្រយោជន៍អ្វី»។ ពាក្យថា «etadeva kho pana saṃyojanametaṃ nīvaraṇaṃ» នេះ ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃទេសនាថា «នីវរណៈ ៨» ទោះបីជាមិនរាប់បញ្ចូលក្នុងសំយោជនៈ ១០ និងនីវរណៈ ៥ ក៏ដោយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដែលហៅថា សំយោជនៈផង នីវរណៈផង ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងចងក្នុងវដ្ដៈ និងព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងបិទបាំងនូវប្រយោជន៍។ ពាក្យថា «āsavā» សេចក្ដីថា អវិជ្ជាសវៈមួយ កើតឡើងព្រោះហេតុនៃបាណាតិបាត។ ពាក្យថា «vighātapariḷāhā» បានแก่ សេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់ និងសេចក្ដីក្តៅក្រហាយ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ដោយការកាន់យកពាក្យថា «vighāta» គឺទ្រង់កាន់យកទាំងកិលេសទុក្ខ និងវិបាកទុក្ខ ដោយការកាន់យកពាក្យថា «pariḷāha» គឺទ្រង់កាន់យកទាំងកិលេសបរិឡាហៈ និងវិបាកបរិឡាហៈ។ គួរដឹងសេចក្ដីក្នុងវារៈទាំងអស់ ដោយវិធីនេះឯង។ 34-40. Ayaṃ pana viseso – tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāyāti imasmiṃ pade iminā dinnādānasaṅkhātena kāyikasīlasaṃvarena, saccavācāsaṅkhātena vācasikasīlasaṃvarena, apisuṇāvācāsaṅkhātena vācasikasīlasaṃvarena, agiddhilobhasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena, anindārosasaṅkhātena kāyikavācasikasīlasaṃvarena, akodhupāyāsasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena, anatimānasaṅkhātena mānasikasīlasaṃvarena pahānatthāya samucchedanatthāya paṭipannoti evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbā. ៣៤-៤០. ប៉ុន្តែ នេះជាសេចក្ដីប្លែកគ្នា៖ ក្នុងពាក្យថា «tesāhaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya» នេះ គួរប្រកបសេចក្ដីក្នុងវារៈទាំងអស់យ៉ាងនេះថា «ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីលះបង់ ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់ ដោយកាយសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ (អទិន្នាទាន) ដោយវចីសីលសំវរៈ ពោលគឺការនិយាយពាក្យពិត (សច្ចវាចា) ដោយវចីសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិននិយាយពាក្យញុះញង់ (អបិសុណាវាចា) ដោយមនោសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនលោភលន់ (អគិទ្ធិលោភៈ) ដោយកាយវចីសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនតិះដៀលមិនបៀតបៀន (អនិន្ទារោសៈ) ដោយមនោសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនខឹងមិនចងគំនុំ (អកោធុបាយាសៈ) ដោយមនោសីលសំវរៈ ពោលគឺការមិនមើលងាយគេ (អនតិមានៈ)»។ Attāpi maṃ upavadeyya anuviccāpi maṃ viññū garaheyyunti imesu pana padesu tiṇasalākampi nāma upādāya adinnaṃ aggahaṇasāsane pabbajitvā adinnādānamattatopi viramituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. Evarūpe nāma sāsane pabbajitvā adinnādānamattatopi oramituṃ na sakkoti, kiṃ imassa pabbajjāyāti evaṃ anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ? Hasāpekkhatāyapi nāma davakamyatāya vā musāvādaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Sabbākārena pisuṇaṃ akaraṇasāsane nāma pabbajitvā. Appamattakampi giddhilobhaṃ akaraṇasāsane nāma pabbajitvāpi. Kakacena aṅgesu okkantiyamānesupi nāma paresaṃ nindārosaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Chinnakhāṇukaṇṭakādīsupi nāma kodhupāyāsaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā. Adhimānamattampi nāma mānaṃ akaraṇasāsane pabbajitvā atimānamattampi pajahituṃ na sakkomi, kiṃ mayhaṃ pabbajjāyāti evaṃ attāpi maṃ upavadeyya. Evarūpe nāma sāsane pabbajitvā atimānamattampi pajahituṃ na sakkoti, kiṃ imassa pabbajjāyāti evaṃ anuviccāpi maṃ viññū garaheyyunti evaṃ sabbavāresu yojanā kātabbā. ចំណែកក្នុងពាក្យទាំងនេះថា «attāpi maṃ upavadeyya anuviccāpi maṃ viññū garaheyyuṃ» គួរប្រកបសេចក្ដីក្នុងវារៈទាំងអស់យ៉ាងនេះថា៖ «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ សូម្បីតែសរសៃស្មៅ ឬចម្រៀកឫស្សី ប៉ុន្តែយើងនៅតែមិនអាចវៀរចាកសូម្បីតែការលួចទ្រព្យគេបាន តើការបួសរបស់យើងមានប្រយោជន៍អ្វី» ខ្លួនឯងក៏នឹងតិះដៀលខ្លួនឯងយ៉ាងនេះ។ «បុគ្គលនេះបួសក្នុងសាសនាមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ នៅតែមិនអាចវៀរចាកសូម្បីតែការលួចទ្រព្យគេបាន តើការបួសរបស់បុគ្គលនេះមានប្រយោជន៍អ្វី» សូម្បីតែអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយផ្សេងទៀត ក៏នឹងពិចារណាហើយតិះដៀលយ៉ាងនេះ។ (ក្នុងវារៈមុសាវៈ) «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យនិយាយពាក្យកុហក សូម្បីតែដើម្បីសើចលេង ឬដើម្បីល្បែង ប៉ុន្តែ...»។ (ក្នុងវារៈញុះញង់) «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យនិយាយពាក្យញុះញង់ដោយគ្រប់ប្រការ ប៉ុន្តែ...»។ (ក្នុងវារៈលោភលន់) «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យមានសេចក្ដីលោភលន់ សូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ប៉ុន្តែ...»។ (ក្នុងវារៈតិះដៀលបៀតបៀន) «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យមានការតិះដៀលបៀតបៀនអ្នកដទៃ សូម្បីតែក្នុងពេលដែលគេយកអារកាត់អវយវៈទាំងឡាយ ប៉ុន្តែ...»។ (ក្នុងវារៈខឹងចងគំនុំ) «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យមានការខឹងចងគំនុំ សូម្បីតែចំពោះគល់ឈើដែលគេកាប់ ឬបន្លាជាដើម ប៉ុន្តែ...»។ «យើងបានបួសក្នុងព្រះសាសនាដែលមិនឲ្យមានការប្រកាន់ខ្លួន សូម្បីតែការប្រកាន់ខ្លួនបន្តិចបន្តួច ប៉ុន្តែយើងនៅតែមិនអាចលះបង់សូម្បីតែការមើលងាយគេបាន តើការបួសរបស់យើងមានប្រយោជន៍អ្វី» ខ្លួនឯងក៏នឹងតិះដៀលខ្លួនឯងយ៉ាងនេះ។ «បុគ្គលនេះបួសក្នុងសាសនាមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ នៅតែមិនអាចលះបង់សូម្បីតែការមើលងាយគេបាន តើការបួសរបស់បុគ្គលនេះមានប្រយោជន៍អ្វី» សូម្បីតែអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយផ្សេងទៀត ក៏នឹងពិចារណាហើយតិះដៀលយ៉ាងនេះ។ គួរប្រកបសេចក្ដីក្នុងវារៈទាំងអស់យ៉ាងនេះចុះ។ Āsavāti imasmiṃ pana pade adinnādānakāraṇā kāmāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavoti tayo āsavā uppajjanti, tathā musāvādakāraṇā pisuṇāvācākāraṇā ca, giddhilobhakāraṇā diṭṭhāsavo avijjāsavo [Pg.30] ca, nindārosakāraṇā avijjāsavova, tathā kodhupāyāsakāraṇā, atimānakāraṇā bhavāsavo avijjāsavo cāti dveva āsavā uppajjantīti evaṃ āsavuppatti veditabbā. ចំណែកក្នុងពាក្យថា «āsavā» នេះ គួរដឹងការកើតឡើងនៃអាសវៈយ៉ាងនេះថា៖ ព្រោះហេតុនៃអទិន្នាទាន អាសវៈ ៣ គឺ កាមាសវៈ ទិដ្ឋាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ តែងកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនៃមុសាវៈ និងព្រោះហេតុនៃបិសុណាវាចា ក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ (គឺអាសវៈ ៣)។ ព្រោះហេតុនៃគិទ្ធិលោភៈ ទិដ្ឋាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ តែងកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនៃអនិន្ទារោសៈ (ការតិះដៀលបៀតបៀន) អវិជ្ជាសវៈតែមួយប៉ុណ្ណោះកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនៃកោធុបាយាសៈ ក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ (គឺអវិជ្ជាសវៈតែមួយ)។ ព្រោះហេតុនៃអតិមានៈ អាសវៈ ២ គឺ ភវាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ តែងកើតឡើង។ Imesu pana aṭṭhasupi vāresu asammohatthaṃ puna ayaṃ saṅkhepavinicchayo – purimesu tāva catūsu viramituṃ na sakkomīti vattabbaṃ, pacchimesu pajahituṃ na sakkomīti. Pāṇātipātanindārosakodhupāyāsesu ca eko avijjāsavova hoti, adinnādānamusāvādapisuṇāvācāsu kāmāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo, giddhilobhe diṭṭhāsavo avijjāsavo, atimāne bhavāsavo avijjāsavo, apāṇātipātaṃ dinnādānaṃ kāyikaṃ sīlaṃ, amusā apisuṇaṃ vācasikasīlaṃ, ṭhapetvā anindārosaṃ sesāni tīṇi mānasikasīlāni. Yasmā pana kāyenapi ghaṭṭeti roseti vācāyapi, tasmā anindāroso dve ṭhānāni yāti, kāyikasīlampi hoti vācasikasīlampi. Ettāvatā kiṃ kathitaṃ? Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. Pātimokkhasaṃvarasīle ṭhitassa ca bhikkhuno paṭisaṅkhāpahānavasena gihivohārasamucchedo kathitoti veditabbo. ប៉ុន្តែ ដើម្បីកុំឲ្យមានការវង្វេងក្នុងវារៈទាំង ៨ នេះ នេះជាសេចក្ដីសម្រេចដោយសង្ខេប៖ ក្នុងវារៈ ៤ ដំបូង គួរពោលថា «មិនអាចវៀរចាកបាន» ក្នុងវារៈ ៤ ខាងក្រោយ គួរពោលថា «មិនអាចលះបង់បាន»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវារៈបាណាតិបាត វារៈអនិន្ទារោសៈ និងវារៈកោធុបាយាសៈ មានតែអវិជ្ជាសវៈមួយប៉ុណ្ណោះកើតឡើង។ ក្នុងវារៈអទិន្នាទាន វារៈមុសាវៈ និងវារៈបិសុណាវាចា មានអាសវៈ ៣ គឺ កាមាសវៈ ទិដ្ឋាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ កើតឡើង។ ក្នុងវារៈគិទ្ធិលោភៈ មានអាសវៈ ២ គឺ ទិដ្ឋាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ កើតឡើង។ ក្នុងវារៈអតិមានៈ មានអាសវៈ ២ គឺ ភវាសវៈ និងអវិជ្ជាសវៈ កើតឡើង។ ការមិនសម្លាប់សត្វ (អបាណាតិបាត) និងការមិនកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ (អទិន្នាទាន) ជាកាយសីល។ ការមិននិយាយកុហក (អមុសា) និងការមិននិយាយពាក្យញុះញង់ (អបិសុណា) ជាវចីសីល។ លើកលែងតែអនិន្ទារោសៈចេញ សីល ៣ ដែលនៅសល់ ជាមនោសីល។ ប៉ុន្តែ ព្រោះបុគ្គលតែងបៀតបៀន ធ្វើឲ្យខឹង ដោយកាយផង ដោយវាចាផង ព្រោះហេតុនោះ អនិន្ទារោសៈ ទើបចូលទៅកាន់ឋានៈទាំងពីរ គឺជារបស់កាយសីលផង ជាវចីសីលផង។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ តើព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវអ្វី? ទ្រង់សម្ដែងនូវបាតិមោក្ខសំវរសីល។ គួរដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវការកាត់ផ្ដាច់នូវវោហាររបស់គ្រហស្ថ ដោយអំណាចនៃការលះបង់ដោយការពិចារណា របស់ភិក្ខុអ្នកតាំងនៅក្នុងបាតិមោក្ខសំវរសីល។ Kāmādīnavakathāvaṇṇanā ការពណ៌នាអំពីកថាពោលពីទោសនៃកាម (កាមាទីនវកថាវណ្ណនា) 42. Vitthāradesanāyaṃ tamenaṃ dakkhoti padassa upasumbheyyāti iminā saddhiṃ sambandho veditabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti, tamenaṃ kukkuraṃ upasumbheyya, tassa samīpe khipeyyāti attho. Aṭṭhikaṅkalanti uraṭṭhiṃ vā piṭṭhikaṇṭakaṃ vā sīsaṭṭhiṃ vā. Tañhi nimmaṃsattā kaṅkalanti vuccati. Sunikkantaṃ nikkantanti yathā sunikkantaṃ hoti, evaṃ nikkantaṃ nillikhitaṃ, yadettha allīnamaṃsaṃ atthi, taṃ sabbaṃ nillikhitvā aṭṭhimattameva katanti attho. Tenevāha ‘‘nimmaṃsa’’nti. Lohitaṃ pana makkhitvā tiṭṭhati, tena vuttaṃ ‘‘lohitamakkhita’’nti. ៤២. ក្នុងការសម្ដែងសេចក្ដីពិស្ដារ គួរជ្រាបការភ្ជាប់សេចក្ដីនៃបទថា tamenaṃ dakkho ជាមួយគ្នានឹងបទថា upasumbheyya នេះ។ សេចក្ដីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ គប្បីគប់តម្រង់ទៅរកឆ្កែនោះ គឺបោះទៅជិតវា នេះជាអត្ថ។ បទថា Aṭṭhikaṅkalaṃ បានដល់ ឆ្អឹងទ្រូងក្ដី ឆ្អឹងខ្នងក្ដី ឆ្អឹងក្បាលក្ដី។ ព្រោះថា ឆ្អឹងនោះគ្មានសាច់ ទើបហៅថា kaṅkala (រាងឆ្អឹង)។ បទថា Sunikkantaṃ nikkantaṃ សេចក្ដីថា កោសខាត់យ៉ាងណាឲ្យស្អាតល្អ គឺកោសខាត់យ៉ាងនោះ សាច់ដែលជាប់នៅនឹងឆ្អឹងនោះមានប្រមាណណា ក៏កោសខាត់សាច់នោះចេញទាំងអស់ ធ្វើឲ្យនៅសល់តែឆ្អឹងប៉ុណ្ណោះ នេះជាអត្ថ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា “nimmaṃsa” (គ្មានសាច់)។ ម្យ៉ាងទៀត ឈាមប្រឡាក់ជាប់នៅ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “lohitamakkhita” (ប្រឡាក់ដោយឈាម)។ Bahudukkhā bahupāyāsāti diṭṭhadhammikasamparāyikehi dukkhehi bahudukkhā, upāyāsasaṃkilesehi bahupāyāsā. Yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitāti yā ayaṃ pañcakāmaguṇārammaṇavasena nānāsabhāvā, tāneva [Pg.31] ca ārammaṇāni nissitattā ‘‘nānattasitā’’ti vuccati pañcakāmaguṇūpekkhā, taṃ abhinivajjetvā. Ekattā ekattasitāti catutthajjhānupekkhā, sā hi divasampi ekasmiṃ ārammaṇe uppajjanato ekasabhāvā, tadeva ekaṃ ārammaṇaṃ nissitattā ekattasitā nāma. Yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhantīti yattha catutthajjhānupekkhāyaṃ yaṃ upekkhaṃ āgamma yaṃ paṭicca sabbena sabbaṃ aparisesā lokāmisasaṅkhātā pañcakāmaguṇāmisā nirujjhanti. Pañcakāmaguṇāmisāti ca kāmaguṇārammaṇachandarāgā, gahaṇaṭṭhena teyeva ca upādānātipi vuttā. Tamevūpekkhaṃ bhāvetīti taṃ lokāmisūpādānānaṃ paṭipakkhabhūtaṃ catutthajjhānupekkhameva vaḍḍheti. បទថា Bahudukkhā bahupāyāsā សេចក្ដីថា មានទុក្ខច្រើនដោយទុក្ខទាំងឡាយក្នុងបច្ចុប្បន្ននិងបរលោក មានសេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់ចិត្តច្រើនដោយកិលេសជាគ្រឿងចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត។ បទថា Yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā សេចក្ដីថា ឧបេក្ខាណាដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នាដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍គឺកាមគុណទាំងប្រាំ និងព្រោះអាស្រ័យនូវអារម្មណ៍ទាំងនោះឯង ទើបហៅថា “nānattasitā” (អាស្រ័យសេចក្ដីផ្សេងៗគ្នា) គឺឧបេក្ខាក្នុងកាមគុណប្រាំ វៀរចាកឧបេក្ខានោះហើយ។ បទថា Ekattā ekattasitā បានដល់ឧបេក្ខាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ព្រោះថាឧបេក្ខានោះ សូម្បីពេញមួយថ្ងៃ ក៏កើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ទើបមានសភាវៈតែមួយ ព្រោះអាស្រ័យអារម្មណ៍តែមួយនោះឯង ទើបឈ្មោះថា “ekattasitā” (អាស្រ័យសេចក្ដីតែមួយ)។ បទថា Yattha sabbaso lokāmisūpādānā aparisesā nirujjhanti សេចក្ដីថា ក្នុងចតុត្ថជ្ឈានុបេក្ខាណា ដែលបុគ្គលអាស្រ័យនូវឧបេក្ខាណា ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅតាមឧបេក្ខាណា គ្រឿងអាមិសក្នុងលោក ពោលគឺអាមិសក្នុងកាមគុណប្រាំ រមែងរលត់ទៅដោយប្រការទាំងពួង មិនមានសេសសល់ឡើយ។ ពាក្យថា Pañcakāmaguṇāmisā បានដល់តម្រេកដោយអំណាចតម្រេកក្នុងអារម្មណ៍គឺកាមគុណប្រាំ និងព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងប្រកាន់មាំ ទើបតម្រេកទាំងនោះឯង ហៅថា ឧបាទាន ផងដែរ។ បទថា Tamevūpekkhaṃ bhāveti សេចក្ដីថា ញ៉ាំងឧបេក្ខាក្នុងចតុត្ថជ្ឈាននោះឯង ដែលជាធម៌ផ្ទុយគ្នានឹងគ្រឿងអាមិសនិងឧបាទានក្នុងលោក ឲ្យចម្រើនឡើង។ 43. Uḍḍīyeyyāti uppatitvā gaccheyya. Anupatitvāti anubandhitvā. Vitaccheyyunti mukhatuṇḍakena ḍaṃsantā taccheyyuṃ. Vissajjeyyunti maṃsapesiṃ nakhehi kaḍḍhitvā pāteyyuṃ. ៤៣. បទថា Uḍḍīyeyya សេចក្ដីថា គប្បីហើរទៅ។ បទថា Anupatitvā សេចក្ដីថា ដេញតាម។ បទថា Vitaccheyyuṃ សេចក្ដីថា គប្បីចឹកជញ្ជែងដោយចំពុះ។ បទថា Vissajjeyyuṃ សេចក្ដីថា គប្បីឆក់យកដុំសាច់ដោយក្រញ៉ាំជើងហើយទម្លាក់ចុះ។ 47. Yānaṃ vā poriseyyanti purisānucchavikaṃ yānaṃ. Pavaramaṇikuṇḍalanti nānappakāraṃ uttamamaṇiñca kuṇḍalañca. Sāni harantīti attano bhaṇḍakāni gaṇhanti. ៤៧. បទថា Yānaṃ vā poriseyya សេចក្ដីថា យានដ៏សមគួរដល់បុរស។ បទថា Pavaramaṇikuṇḍalaṃ សេចក្ដីថា កែវមណីដ៏ប្រសើរនិងកុណ្ឌលដ៏ប្រសើរមានប្រការផ្សេងៗ។ បទថា Sāni haranti សេចក្ដីថា នាំយកទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ខ្លួន។ 48. Sampannaphalanti madhuraphalaṃ. Upapannaphalanti phalūpapannaṃ bahuphalaṃ. ៤៨. បទថា Sampannaphalaṃ សេចក្ដីថា ដើមឈើមានផ្លែផ្អែមឆ្ងាញ់។ បទថា Upapannaphalaṃ សេចក្ដីថា ដើមឈើដែលពេញដោយផ្លែ គឺមានផ្លែច្រើន។ 49. Anuttaranti uttamaṃ pabhassaraṃ nirupakkilesaṃ. ៤៩. បទថា Anuttaraṃ សេចក្ដីថា ដ៏ប្រសើរ ភ្លឺស្វាង មិនមានកិលេសគ្រឿងសៅហ្មង។ 50. Ārakā ahaṃ, bhanteti pathavito nabhaṃ viya samuddassa orimatīrato paratīraṃ viya ca suvidūravidūre ahaṃ. Anājānīyeti gihivohārasamucchedanassa kāraṇaṃ ajānanake. Ājānīyabhojananti kāraṇaṃ jānantehi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ. Anājānīyabhojananti kāraṇaṃ ajānantehi bhuñjitabbaṃ bhojanaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ៥០. បទថា Ārakā ahaṃ, bhante សេចក្ដីថា ខ្ញុំព្រះករុណាស្ថិតនៅឆ្ងាយសែនឆ្ងាយ ដូចជាមេឃនិងដី ឬដូចជាត្រើយម្ខាងនិងត្រើយម្ខាងទៀតនៃមហាសមុទ្រ។ បទថា Anājānīye សេចក្ដីថា ក្នុងពួកជនដែលមិនដឹងហេតុនៃការកាត់ផ្ដាច់វោហាររបស់គ្រហស្ថ។ បទថា Ājānīyebhojanaṃ សេចក្ដីថា ភោជនដែលពួកជនអ្នកដឹងហេតុគប្បីបរិភោគ។ បទថា Anājānīyabhojanaṃ សេចក្ដីថា ភោជនដែលពួកជនអ្នកមិនដឹងហេតុគប្បីបរិភោគ។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Potaliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃបោតលិយសូត្រ ចប់ហើយ។ 5. Jīvakasuttavaṇṇanā ៥. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃជីវកសូត្រ 51. Evaṃ [Pg.32] me sutanti jīvakasuttaṃ. Tattha jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti ettha jīvatīti jīvako. Kumārena bhatoti komārabhacco. Yathāha ‘‘kiṃ etaṃ bhaṇe kākehi samparikiṇṇanti? Dārako devāti. Jīvati bhaṇeti? Jīvati devāti. Tena hi bhaṇe taṃ dārakaṃ amhākaṃ antepuraṃ netvā dhātīnaṃ detha posetunti. Tassa jīvatīti jīvakoti nāmaṃ akaṃsu, kumārena posāpitoti komārabhaccoti nāmaṃ akaṃsū’’ti (mahāva. 328). Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena pana jīvakavatthu khandhake āgatameva. Vinicchayakathāpissa samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya vuttā. ៥១. ព្រះសូត្រដែលផ្ដើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ ឈ្មោះថា ជីវកសូត្រ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ត្រង់ពាក្យថា jīvakassa komārabhaccassa ambavane មានសេចក្ដីពន្យល់ថា៖ ឈ្មោះថា ជីវកៈ ព្រោះនៅមានជីវិតរស់នៅ។ ឈ្មោះថា កោមារភត្យ (កោមារភច្ច) ព្រោះព្រះរាជកុមារ (អភយរាជកុមារ) ចិញ្ចឹមបីបាច់។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា៖ “នែគ្នាយើង ចុះវត្ថុអ្វីហ្នឹងដែលក្អែកចោមរោមជុំវិញ? បពិត្រព្រះអង្គ ជាក្មេងតូច។ នែគ្នាយើង វានៅរស់ទេ? បពិត្រព្រះអង្គ នៅរស់ទេ។ នែគ្នាយើង បើដូច្នោះ ចូរនាំក្មេងនោះមកកាន់ដំណាក់ខាងក្នុងរបស់យើង ហើយប្រគល់ឲ្យមេដោះចិញ្ចឹមចុះ។ ព្រោះពាក្យថា ‘នៅរស់’ នោះ ទើបគេដាក់ឈ្មោះក្មេងនោះថា ជីវកៈ ព្រោះព្រះរាជកុមារឲ្យចិញ្ចឹម ទើបគេដាក់ឈ្មោះថា កោមារភត្យ”។ នេះជាសេចក្ដីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែករឿងរ៉ាវពិស្ដាររបស់ជីវកៈ មានមកហើយក្នុងខន្ធកៈ។ សូម្បីតែសេចក្ដីវិនិច្ឆ័យនៃរឿងនោះ ក៏មានពោលទុកហើយក្នុងសមន្តបាសាទិកា អដ្ឋកថាវិន័យ។ Ayaṃ pana jīvako ekasmiṃ samaye bhagavato dosābhisannaṃ kāyaṃ virecetvā sīveyyakaṃ dussayugaṃ datvā vatthānumodanapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesi – ‘‘mayā divasassa dvattikkhattuṃ buddhupaṭṭhānaṃ gantabbaṃ, idañca veḷuvanaṃ atidūre, mayhaṃ uyyānaṃ ambavanaṃ āsannataraṃ, yaṃnūnāhamettha bhagavato vihāraṃ kāreyya’’nti. So tasmiṃ ambavane rattiṭṭhānadivāṭṭhānaleṇakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kāretvā ambavanaṃ aṭṭhārasahatthubbedhena tambapaṭṭavaṇṇena pākārena parikkhipāpetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ cīvarabhattena santappetvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā vihāraṃ niyyātesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jīvakassa komārabhaccassa ambavane’’ti. ម្យ៉ាងទៀត ជីវកៈនេះ ក្នុងសម័យមួយ បានថ្វាយថ្នាំបញ្ចុះព្រះកាយដែលកម្រើកដោយទោសៈ (ធាតុមិនស្មើគ្នា) របស់ព្រះមានព្រះភាគ ហើយបានថ្វាយសំពត់គូដែលកើតក្នុងដែនសិវិ ក្នុងពេលបញ្ចប់ការអនុមោទនាគ្រឿងសំពត់ ក៏បានតម្កល់នៅក្នុងសោតាបត្តិផល ហើយគិតថា៖ “អាត្មាអញត្រូវទៅបម្រើព្រះពុទ្ធមួយថ្ងៃពីរឬបីដង ឯវត្តវេឡុវ័ននេះសោត ក៏ឆ្ងាយពេក ចំណែកឯសួនស្វាយរបស់អាត្មាអញនេះ គឺជិតជាង បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញសាងសង់វត្តថ្វាយព្រះមានព្រះភាគក្នុងទីនេះចុះ”។ ជីវកៈនោះ បានចាត់ចែងក្នុងសួនស្វាយនោះ នូវទីសម្រាកយប់ ទីសម្រាកថ្ងៃ ល្អាង កុដិ និងមណ្ឌបជាដើម ឲ្យគេសាងសង់ព្រះគន្ធកុដិដ៏សមគួរដល់ព្រះមានព្រះភាគ ឲ្យគេធ្វើកំពែងព័ទ្ធជុំវិញសួនស្វាយ កម្ពស់ ១៨ ហត្ថ មានពណ៌ដូចបន្ទះទង់ដែង ញ៉ាំងព្រះភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធានឲ្យឆ្អែតស្កប់ស្កល់ដោយចីវរនិងភត្ត ច្រកទឹកទក្ខិណោទក ហើយបានប្រគេនវត្តនោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា “jīvakassa komārabhaccassa ambavane” (ក្នុងសួនស្វាយរបស់ជីវកៈ កោមារភត្យ)។ Ārabhantīti ghātenti. Uddissakatanti uddisitvā kataṃ. Paṭiccakammanti attānaṃ paṭicca kataṃ. Atha vā paṭiccakammanti nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ, taṃ paṭicca kammamettha atthīti maṃsaṃ ‘‘paṭiccakamma’’nti vuttaṃ hoti yo evarūpaṃ maṃsaṃ paribhuñjati, sopi tassa kammassa dāyādo hoti, vadhakassa viya tassāpi pāṇaghātakammaṃ hotīti tesaṃ laddhi. Dhammassa cānudhammaṃ byākarontīti bhagavatā vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Ettha ca kāraṇaṃ nāma tikoṭiparisuddhamacchamaṃsaparibhogo, anukāraṇaṃ nāma mahājanassa tathā byākaraṇaṃ. Yasmā pana bhagavā uddissakataṃ na paribhuñjati, tasmā neva taṃ kāraṇaṃ hoti, na titthiyānaṃ tathā byākaraṇaṃ [Pg.33] anukāraṇaṃ. Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā viññūhi garahitabbakāraṇaṃ koci appamattakopi kiṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘kiṃ sabbākārenapi tumhākaṃ vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthī’’ti. Abbhācikkhantīti abhibhavitvā ācikkhanti. បទថា Ārabhanti សេចក្ដីថា សម្លាប់។ បទថា Uddissakataṃ សេចក្ដីថា ធ្វើឡើងដោយចំពោះ (គឺសម្លាប់ចំពោះ)។ បទថា Paṭiccakammaṃ សេចក្ដីថា ធ្វើឡើងដោយអាស្រ័យខ្លួន (គឺសម្លាប់ចំពោះខ្លួន)។ មួយប្រការទៀត ពាក្យថា paṭiccakammaṃ នេះ ជាឈ្មោះនៃកម្មដែលជាហេតុ (គឺកម្មបាណាតិបាត) សាច់ដែលជាហេតុនៃកម្មបាណាតិបាតនោះ ទើបហៅថា “paṭiccakamma” (សាច់ដែលជាហេតុនៃកម្ម)។ បុគ្គលណា បរិភោគសាច់មានសភាពយ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះ ក៏ជាអ្នកទទួលផលនៃកម្មនោះដែរ សូម្បីតែបុគ្គលនោះ ក៏មានកម្មគឺការសម្លាប់សត្វ ដូចជាអ្នកសម្លាប់ដែរ នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកនិគ្រន្ថទាំងនោះ។ បទថា Dhammassa cānudhammaṃ byākaronti សេចក្ដីថា និយាយស្របតាមហេតុដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា ហេតុ (kāraṇa) បានដល់ការបរិភោគត្រីនិងសាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយចំណែកបី ចំណែកឯពាក្យថា ការនិយាយស្របតាម (anukāraṇa) បានដល់ការដែលមហាជនពោលយ៉ាងនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះមានព្រះភាគមិនសោយសាច់ដែលគេធ្វើចំពោះ ព្រោះហេតុនោះ ការបរិភោគនោះមិនមែនជាហេតុឡើយ សូម្បីការនិយាយយ៉ាងនោះរបស់ពួកតិរ្ថិយ ក៏មិនមែនជាការនិយាយស្របតាមដែរ។ បទថា Sahadhammiko vādānuvādo សេចក្ដីថា ជាពាក្យមានហេតុផលដោយហេតុដែលអ្នកដទៃពោលហើយ ពាក្យវាទៈក្ដី អនុវាទៈក្ដី របស់ព្រះអង្គ តើមិនដល់នូវទោសបន្តិចបន្តួចដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយគប្បីតិះដៀលទេឬ? សេចក្ដីនេះមានន័យថា “តើក្នុងវាទៈរបស់ព្រះអង្គ មិនមានហេតុដែលគួរតិះដៀលដោយប្រការទាំងពួងទេឬ?”។ បទថា Abbhācikkhanti សេចក្ដីថា និយាយបង្កាច់បង្ខូច។ 52. Ṭhānehīti kāraṇehi. Diṭṭhādīsu diṭṭhaṃ nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gayhamānaṃ diṭṭhaṃ. Sutaṃ nāma bhikkhūnaṃ atthāya migamacche vadhitvā gahitanti sutaṃ. Parisaṅkitaṃ nāma diṭṭhaparisaṅkitaṃ sutaparisaṅkitaṃ tadubhayavimuttaparisaṅkitanti tividhaṃ hoti. ៥២. បទថា Ṭhānehi សេចក្ដីថា ដោយហេតុទាំងឡាយ។ ក្នុងបណ្ដាធម៌មានការឃើញជាដើមនោះ ដែលឈ្មោះថា ឃើញ (diṭṭha) គឺការឃើញគេសម្លាប់សត្វឬត្រីយកមកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ដែលឈ្មោះថា ឮ (suta) គឺការឮគេនិយាយថា គេសម្លាប់សត្វឬត្រីយកមកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ដែលឈ្មោះថា រង្កៀស (parisaṅkita) គឺមានបីប្រការ គឺ រង្កៀសដោយការឃើញ រង្កៀសដោយការឮ និងរង្កៀសក្រៅពីការឃើញនិងការឮទាំងពីរនោះ។ Tatrāyaṃ sabbasaṅgāhakavinicchayo – idha bhikkhū passanti manusse jālavāgurādihatthe gāmato vā nikkhamante araññe vā vicarante. Dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhiharanti. Te tena diṭṭhena parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ diṭṭhaparisaṅkitaṃ nāma, etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti, kappati. ក្នុងទីនោះ នេះជាសេចក្ដីវិនិច្ឆ័យរួមទាំងអស់៖ ក្នុងលោកនេះ ភិក្ខុទាំងឡាយឃើញពួកមនុស្សមានដៃកាន់សំណាញ់និងអន្ទាក់ជាដើម ចេញទៅអំពីស្រុកក្ដី ដើរទៅក្នុងព្រៃក្ដី។ លុះដល់ថ្ងៃជាគម្រប់ពីរ កាលភិក្ខុទាំងឡាយនោះចូលទៅកាន់ស្រុកនោះដើម្បីបិណ្ឌបាត ពួកមនុស្សក៏នាំយកចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលមានត្រីនិងសាច់មកប្រគេន។ ភិក្ខុទាំងឡាយរមែងរង្កៀសដោយការឃើញនោះថា “តើគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឬហ្ន៎?” នេះឈ្មោះថា រង្កៀសដោយការឃើញ សាច់នោះ ភិក្ខុមិនគួរទទួលឡើយ។ សាច់ណាដែលមិនរង្កៀសយ៉ាងនេះ សាច់នោះគួរទទួលបរិភោគបាន។ ម្យ៉ាងទៀត បើពួកមនុស្សទាំងនោះសួរថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេتوىីបានជាមិនទទួល?” លុះបានឮហេតុនោះហើយ ក៏ពោលថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ សាច់នេះយើងខ្ញុំមិនបានធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយទេ យើងខ្ញុំធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯង ឬដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកអាមាត្យរបស់ព្រះរាជាជាដើមទេតើ” យ៉ាងនេះ រមែងគួរទទួលបរិភោគបាន។ Na heva kho bhikkhū passanti, apica suṇanti ‘‘manussā kira jālavāgurādihatthā gāmato vā nikkhamanti araññe vā vicarantī’’ti. Dutiyadivase ca nesaṃ taṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhiharanti. Te tena sutena parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ sutaparisaṅkitaṃ nāma, etaṃ gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kata’’nti vadanti, kappati. ភិក្ខុទាំងឡាយមិនបានឃើញឡើយ ប៉ុន្តែបានឮថា “ឮថា ពួកមនុស្សមានដៃកាន់សំណាញ់និងអន្ទាក់ជាដើម ចេញទៅអំពីស្រុកក្ដី ដើរទៅក្នុងព្រៃក្ដី”។ លុះដល់ថ្ងៃជាគម្រប់ពីរ កាលភិក្ខុទាំងឡាយនោះចូលទៅកាន់ស្រុកនោះដើម្បីបិណ្ឌបាត ពួកមនុស្សក៏នាំយកចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលមានត្រីនិងសាច់មកប្រគេន។ ភិក្ខុទាំងឡាយរមែងរង្កៀសដោយការឮនោះថា “តើគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឬហ្ន៎?” នេះឈ្មោះថា រង្កៀសដោយការឮ សាច់នោះ ភិក្ខុមិនគួរទទួលឡើយ。 សាច់ណាដែលមិនរង្កៀសយ៉ាងនេះ សាច់នោះគួរទទួលបរិភោគបាន។ ម្យ៉ាងទៀត បើពួកមនុស្សទាំងនោះសួរថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីបានជាមិនទទួល?” លុះបានឮហេតុនោះហើយ ក៏ពោលថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ សាច់នេះយើងខ្ញុំមិនបានធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយទេ យើងខ្ញុំធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯង ឬដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកអាមាត្យរបស់ព្រះរាជាជាដើមទេតើ” យ៉ាងនេះ រមែងគួរទទួលបរិភោគបាន។ Na heva kho pana passanti na suṇanti, apica tesaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhānaṃ pattaṃ gahetvā samacchamaṃsaṃ piṇḍapātaṃ abhisaṅkharitvā abhiharanti. Te parisaṅkanti ‘‘bhikkhūnaṃ nu kho atthāya kata’’nti, idaṃ tadubhayavimuttaparisaṅkitaṃ nāma. Etampi gahetuṃ na vaṭṭati. Yaṃ evaṃ aparisaṅkitaṃ, taṃ vaṭṭati[Pg.34]. Sace pana te manussā ‘‘kasmā, bhante, na gaṇhathā’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘nayidaṃ, bhante, bhikkhūnaṃ atthāya kataṃ, amhehi attano atthāya vā rājayuttādīnaṃ atthāya vā kataṃ, pavattamaṃsaṃ vā kataṃ, kappiyameva labhitvā bhikkhūnaṃ atthāya sampādita’’nti vadanti, kappati. ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយមិនបានឃើញ ទាំងមិនបានឮឡើយ ប៉ុន្តែ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយនោះចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាត ពួកមនុស្សទទួលយកបាត្រទៅ ហើយចាត់ចែងចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលមានត្រីនិងសាច់មកប្រគេន។ ភិក្ខុទាំងឡាយរមែងរង្កៀសថា “តើគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឬហ្ន៎?” នេះឈ្មោះថា រង្កៀសក្រៅពីការឃើញនិងការឮទាំងពីរនោះ។ សូម្បីសាច់នោះ ក៏ភិក្ខុមិនគួរទទួលឡើយ។ សាច់ណាដែលមិនរង្កៀសយ៉ាងនេះ សាច់នោះគួរទទួលបរិភោគបាន។ ម្យ៉ាងទៀត បើពួកមនុស្សទាំងនោះសួរថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ ហេតុអ្វីបានជាមិនទទួល?” លុះបានឮហេតុនោះហើយ ក៏ពោលថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ សាច់នេះយើងខ្ញុំមិនបានធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយទេ យើងខ្ញុំធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯង ឬដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពួកអាមាត្យរបស់ព្រះរាជាជាដើមក្ដី ឬជាសាច់ដែលកើតមានស្រាប់ក្ដី យើងខ្ញុំបានសាច់ដ៏គួរមកហើយ ទើបចាត់ចែងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ” យ៉ាងនេះ រមែងគួរទទួលបរិភោគបាន។ Matānaṃ petakiccatthāya maṅgalādīnaṃ vā atthāya katepi eseva nayo. Yaṃ yañhi bhikkhūnaṃyeva atthāya akataṃ, yattha ca nibbematikā honti, taṃ sabbaṃ kappati. Sace pana ekasmiṃ vihāre bhikkhū uddissa kataṃ hoti, te ca attano atthāya katabhāvaṃ na jānanti, aññe jānanti. Ye jānanti, tesaṃ na vaṭṭati, itaresaṃ vaṭṭati. Aññe na jānanti, teyeva jānanti, tesaṃyeva na vaṭṭati, aññesaṃ vaṭṭati. Tepi ‘‘amhākaṃ atthāya kataṃ’’ti jānanti aññepi ‘‘etesaṃ atthāya kata’’nti jānanti, sabbesampi taṃ na vaṭṭati. Sabbe na jānanti, sabbesaṃ vaṭṭati. Pañcasu hi sahadhammikesu yassa kassaci vā atthāya uddissa kataṃ sabbesaṃ na kappati. សូម្បីក្នុងកិច្ចដែលគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលដែលស្លាប់ទៅហើយ ឬដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ពិធីមង្គលជាដើមក្ដី ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រោះថាសាច់ណាដែលគេមិនបានធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយឡើយ និងភិក្ខុទាំងឡាយមិនមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងសាច់ណា សាច់ទាំងអស់នោះ រមែងគួរទទួលបរិភោគបាន។ ម្យ៉ាងទៀត បើគេធ្វើចំពោះភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងវត្តមួយ ហើយភិក្ខុទាំងឡាយនោះមិនដឹងថាគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឡើយ តែភិក្ខុដទៃដឹង ភិក្ខុទាំងឡាយណាដែលដឹង សាច់នោះមិនគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះឡើយ តែគួរដល់ភិក្ខុក្រៅពីនោះ។ បើភិក្ខុដទៃមិនដឹង តែភិក្ខុទាំងឡាយនោះឯងដឹង សាច់នោះមិនគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះឯងឡើយ តែគួរដល់ភិក្ខុដទៃ។ បើភិក្ខុទាំងឡាយនោះដឹងថា “គេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់យើង” ហើយភិក្ខុដទៃក៏ដឹងថា “គេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ” សាច់នោះមិនគួរដល់ភិក្ខុទាំងអស់ឡើយ។ បើភិក្ខុទាំងអស់មិនដឹង សាច់នោះគួរដល់ភិក្ខុទាំងអស់។ ព្រោះថាក្នុងបណ្ដាសហធម្មិកទាំងប្រាំពួក បើគេធ្វើចំពោះបុគ្គលណាមួយ រមែងមិនគួរដល់សហធម្មិកទាំងអស់ឡើយ។ Sace pana koci ekaṃ bhikkhuṃ uddissa pāṇaṃ vadhitvā tassa pattaṃ pūretvā deti, so ce attano atthāya katabhāvaṃ jānaṃyeva gahetvā aññassa bhikkhuno deti, so tassa saddhāya paribhuñjati. Kassāpattīti? Dvinnampi anāpatti. Yañhi uddissa kataṃ, tassa abhuttatāya anāpatti, itarassa ajānanatāya. Kappiyamaṃsassa hi paṭiggahaṇe āpatti natthi. Uddissakatañca ajānitvā bhuttassa pacchā ñatvā āpattidesanākiccaṃ nāma natthi. Akappiyamaṃsaṃ pana ajānitvā bhuttena pacchā ñatvāpi āpatti desetabbā. Uddissakatañhi ñatvā bhuñjatova āpatti, akappiyamaṃsaṃ ajānitvā bhuttassāpi āpattiyeva. Tasmā āpattibhīrukena rūpaṃ sallakkhentenāpi pucchitvāva maṃsaṃ paṭiggahetabbaṃ, paribhogakāle pucchitvā paribhuñjissāmīti vā gahetvā pucchitvāva paribhuñjitabbaṃ. Kasmā? Duviññeyyattā. Acchamaṃsañhi sūkaramaṃsasadisaṃ hoti, dīpimaṃsādīni ca migamaṃsasadisāni, tasmā pucchitvā gahaṇameva vaṭṭatīti vadanti. បើប្រសិនបើបុគ្គលណាមួយ សម្លាប់សត្វចំពោះភិក្ខុមួយរូប ហើយបំពេញបាត្ររបស់ភិក្ខុនោះប្រគេន ប្រសិនបើភិក្ខុនោះដឹងច្បាស់ថាគេធ្វើដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួន ហើយទទួលយក រួចយកទៅប្រគេនដល់ភិក្ខុដទៃទៀត ភិក្ខុដទៃនោះក៏ឆាន់ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាចំពោះភិក្ខុនោះ។ តើអាបត្តិត្រូវដល់ភិក្ខុរូបណា? មិនត្រូវអាបត្តិដល់ភិក្ខុទាំងពីររូបឡើយ។ ព្រោះថា សាច់ដែលគេធ្វើចំពោះភិក្ខុរូបណា ភិក្ខុរូបនោះមិនបានឆាន់ ហេតុនោះទើបមិនត្រូវអាបត្តិ ចំណែកភិក្ខុមួយរូបទៀត មិនត្រូវអាបត្តិ ព្រោះតែមិនដឹង។ ព្រោះថាក្នុងការទទួលសាច់ដែលគួរ (កប្បិយមំសៈ) មិនមានអាបត្តិឡើយ។ ភិក្ខុដែលឆាន់សាច់ដែលគេធ្វើចំពោះខ្លួនដោយមិនដឹង លុះដឹងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ កិច្ចដែលត្រូវសម្តែងអាបត្តិមិនមានឡើយ។ ចំណែកសាច់ដែលមិនគួរ (អកប្បិយមំសៈ) ភិក្ខុឆាន់ដោយមិនដឹង ទោះបីដឹងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ក៏ត្រូវតែសម្តែងអាបត្តិដែរ។ ព្រោះថា ភិក្ខុដឹងហើយឆាន់នូវសាច់ដែលគេធ្វើចំពោះខ្លួន ទើបត្រូវអាបត្តិ ចំណែកសាច់ដែលមិនគួរ ទោះបីភិក្ខុឆាន់ដោយមិនដឹង ក៏ត្រូវអាបត្តិជាប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុអ្នកខ្លាចចំពោះអាបត្តិ ទោះបីជាកំណត់សម្គាល់មើលរូបរាងសាច់ក៏ដោយ ក៏ត្រូវតែសួរដេញដោលសិន ទើបទទួលយកសាច់នោះ ឬមួយទទួលយកដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងសួរក្នុងពេលឆាន់» រួចហើយត្រូវតែសួរដេញដោលសិន ទើបឆាន់។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះសាច់នោះដឹងបានដោយកម្រ។ ព្រោះថាសាច់ខ្លាឃ្មុំមានសណ្ឋានដូចជាសាច់ជ្រូក សាច់ខ្លារខិនជាដើម ក៏មានសណ្ឋានដូចជាសាច់ម្រឹគដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា ការសួរដេញដោលសិនហើយទើបទទួលយក ទើបជាការគួរ។ Adiṭṭhanti bhikkhūnaṃ atthāya vadhitvā gayhamānaṃ adiṭṭhaṃ. Asutanti bhikkhūnaṃ atthāya vadhitvā gahitanti asutaṃ. Aparisaṅkitanti diṭṭhaparisaṅkitādivasena aparisaṅkitaṃ. Paribhoganti vadāmīti imehi tīhi kāraṇehi parisuddhaṃ tikoṭiparisuddhaṃ nāma hoti, tassa paribhogo araññe jātasūpeyyasākaparibhogasadiso hoti, tathārūpaṃ paribhuñjantassa mettāvihārissa [Pg.35] bhikkhuno doso vā vajjaṃ vā natthi, tasmā taṃ paribhuñjitabbanti vadāmīti attho. ពាក្យថា «អទិដ្ឋំ» (មិនបានឃើញ) សំដៅលើការមិនបានឃើញសត្វដែលគេសម្លាប់យកមកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អសុតំ» (មិនបានឮ) សំដៅលើការមិនបានឮថាគេសម្លាប់សត្វយកមកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អបរិសង្កិតំ» (មិនបានសង្ស័យ) សំដៅលើការមិនមានការសង្ស័យដោយអំណាចនៃការឃើញជាដើម។ ពាក្យថា «តថាគតពោលថាជាគ្រឿងបរិភោគ» សេចក្តីថា សាច់ដែលបរិសុទ្ធដោយហេតុ ៣ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា បរិសុទ្ធដោយចំណែក ៣ (ติកោដិបរិសុទ្ធ)។ ការបរិភោគសាច់នោះ មានឧបមាដូចជាការបរិភោគបន្លែបង្ការដែលដុះឡើងនៅក្នុងព្រៃ។ កាលបើភិក្ខុអ្នកមានមេត្តាវិហារធម៌បរិភោគសាច់មានសភាពដូច្នោះ កំហុស ឬទោសកំហុសណាមួយក៏មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ តថាគតទើបពោលថា គួរតែបរិភោគសាច់នោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ 53. Idāni tādisassa paribhoge mettāvihārinopi anavajjataṃ dassetuṃ idha, jīvaka, bhikkhūtiādimāha. Tattha kiñcāpi aniyametvā bhikkhūti vuttaṃ, atha kho attānameva sandhāya etaṃ vuttanti veditabbaṃ. Bhagavatā hi mahāvacchagottasutte, caṅkīsutte, imasmiṃ sutteti tīsu ṭhānesu attānaṃyeva sandhāya desanā katā. Paṇītena piṇḍapātenāti heṭṭhā anaṅgaṇasutte yo koci mahaggho piṇḍapāto paṇītapiṇḍapātoti adhippeto, idha pana maṃsūpasecanova adhippeto. Agathitoti taṇhāya agathito. Amucchitoti taṇhāmucchanāya amucchito. Anajjhopannoti na adhiopanno, sabbaṃ ālumpitvā ekappahāreneva gilitukāmo kāko viya na hotīti attho. Ādīnavadassāvīti ekarattivāsena udarapaṭalaṃ pavisitvā navahi vaṇamukhehi nikkhamissatītiādinā nayena ādīnavaṃ passanto. Nissaraṇapañño paribhuñjatīti idamatthamāhāraparibhogoti paññāya paricchinditvā paribhuñjati. Attabyābādhāya vā cetetīti attadukkhāya vā citeti. Sutametanti sutaṃ mayā etaṃ pubbe, etaṃ mayhaṃ savanamattamevāti dasseti. Sace kho te, jīvaka, idaṃ sandhāya bhāsitanti, jīvaka, mahābrahmunā vikkhambhanappahānena byāpādādayo pahīnā, tena so mettāvihārī mayhaṃ samucchedappahānena, sace te idaṃ sandhāya bhāsitaṃ, evaṃ sante tava idaṃ vacanaṃ anujānāmīti attho. So sampaṭicchi. ៥៣. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញពីភាពមិនមានទោស សូម្បីតែចំពោះភិក្ខុអ្នកមានមេត្តាវិហារធម៌ ក្នុងការបរិភោគសាច់មានសភាពដូច្នោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលជីវកៈ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ទោះបីជាព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យថា «ភិក្ខុ» ដោយមិនបានកំណត់ជាក់លាក់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកចំពោះព្រះអង្គឯងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌សំដៅយកចំពោះព្រះអង្គឯង ក្នុងទីទាំង ៣ គឺ ក្នុងមហាវច្ឆគោត្តសូត្រ ១ ក្នុងចង្កីសូត្រ ១ និងក្នុងសូត្រនេះ (ជីវកសូត្រ) ១។ ពាក្យថា «ដោយបិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំង» សេចក្តីថា ក្នុងអនង្គណសូត្រខាងក្រោម បិណ្ឌបាតណាដែលមានតម្លៃច្រើន ឈ្មោះថា បិណ្ឌបាតដ៏សម្រិតសម្រាំង ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកតែបិណ្ឌបាតដែលលាយឡំដោយសាច់ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «មិនជាប់ជំពាក់» គឺមិនជាប់ជំពាក់ដោយតណ្ហា។ ពាក្យថា «មិនវង្វេង» គឺមិនវង្វេងដោយការវង្វេងនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា «មិនជ្រុលជ្រួស» គឺមិនគ្របសង្កត់ សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកចង់លេបបិណ្ឌបាតទាំងអស់ក្នុងពេលតែមួយ ដូចជាសត្វក្អែកដែលចង់លេបចំណីក្នុងពេលតែមួយនោះឡើយ។ ពាក្យថា «អ្នកឃើញនូវទោស» គឺអ្នកឃើញនូវទោសនៃអាហារដែលបរិភោគហើយ ដោយវិធីមានជាដើមថា អាហារនេះស្នាក់នៅតែមួយយប់ ក៏ជ្រាបចូលទៅក្នុងផ្ទៃ ហើយនឹងហូរចេញមកតាមទ្វារដំបៅទាំង ៩។ ពាក្យថា «ឆាន់ដោយប្រាជ្ញាជាគ្រឿងរំលាស់ខ្លួន» សេចក្តីថា ភិក្ខុកំណត់ដឹងដោយប្រាជ្ញាថា ការបរិភោគអាហារនេះ គឺដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការតាំងនៅនៃកាយនេះ រួចហើយទើបឆាន់។ ពាក្យថា «គិតដើម្បីធ្វើសេចក្តីព្យាបាទដល់ខ្លួន» គឺគិតដើម្បីសេចក្តីទុក្ខដល់ខ្លួន។ ពាក្យថា «ពាក្យនោះខ្ញុំបានឮមកហើយ» បង្ហាញថា «ពាក្យនេះ ខ្ញុំ (ជីវកៈ) បានឮមកហើយក្នុងកាលមុន ពាក្យនេះគ្រាន់តែជាការឮរបស់ខ្ញុំប៉ុណ្ណោះ»។ ពាក្យថា «ម្នាលជីវកៈ ប្រសិនបើអ្នកពោលសំដៅយកសេចក្តីនេះ» សេចក្តីថា ម្នាលជីវកៈ មហាព្រហ្មលះបង់នូវព្យាបាទជាដើមបានដោយវិក្ខម្ភនប្បហាន ព្រោះហេតុនោះ មហាព្រហ្មនោះទើបឈ្មោះថាជាអ្នកមានមេត្តាវិហារធម៌ ចំណែកតថាគតលះបង់នូវព្យាបាទជាដើមបានដោយសមុច្ឆេទប្បហាន ប្រសិនបើអ្នកពោលសំដៅយកការលះបង់ដោយសមុច្ឆេទប្បហាននេះ កាលបើដូច្នោះ តថាគតអនុញ្ញាតនូវពាក្យរបស់អ្នកនេះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ជីវកៈនោះក៏បានទទួលព្រម។ 54. Athassa bhagavā sesabrahmavihāravasenāpi uttari desanaṃ vaḍḍhento ‘‘idha, jīvaka, bhikkhū’’tiādimāha. Taṃ uttānatthameva. ៥៤. លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងបង្កើនទេសនាឲ្យក្រៃលែងឡើង សូម្បីដោយអំណាចនៃព្រហ្មវិហារធម៌ដែលនៅសល់ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលជីវកៈ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ» ជាដើម ទៅកាន់ជីវកៈនោះ។ ទេសនានោះ មានសេចក្តីងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ 55. Yo kho jīvakāti ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Imasmiñhi ṭhāne bhagavā dvāraṃ thaketi, sattānuddayaṃ dasseti. Sace hi kassaci evamassa ‘‘ekaṃ rasapiṇḍapātaṃ datvā kappasatasahassaṃ saggasampattiṃ paṭilabhanti, yaṃkiñci katvā paraṃ māretvāpi rasapiṇḍapātova dātabbo’’ti, taṃ paṭisedhento ‘‘yo kho, jīvaka, tathāgataṃ vā’’tiādimāha. ៥៥. ពាក្យថា «ម្នាលជីវកៈ បុគ្គលណាឡើយ» នេះជាអនុសន្ធិដោយឡែកមួយ។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បិទទ្វារ និងបង្ហាញនូវសេចក្តីអនុគ្រោះដល់សត្វលោក។ ប្រសិនបើបុគ្គលណាមួយមានគំនិតយ៉ាងនេះថា «ជនទាំងឡាយប្រគេនបិណ្ឌបាតដ៏មានរសឆ្ងាញ់តែមួយដង ក៏បានទទួលនូវសក្កសម្បត្តិអស់មួយសែនកប្ប ហេតុនោះ ទោះបីជាត្រូវធ្វើអកុសលណាមួយ ឬសម្លាប់សត្វដទៃ ក៏គប្បីប្រគេនតែបិណ្ឌបាតដ៏មានរសឆ្ងាញ់ចុះ» ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងហាមឃាត់នូវគំនិតនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលជីវកៈ បុគ្គលណា សម្លាប់សត្វចំពោះតថាគតក្តី» ជាដើម។ Tattha [Pg.36] iminā paṭhamena ṭhānenāti iminā āṇattimatteneva tāva paṭhamena kāraṇena. Galappavedhakenāti yottena gale bandhitvā kaḍḍhito galena pavedhentena. Ārabhiyamānoti māriyamāno. Akappiyena āsādetīti acchamaṃsaṃ sūkaramaṃsanti, dīpimaṃsaṃ vā migamaṃsanti khādāpetvā – ‘‘tvaṃ kiṃ samaṇo nāma, akappiyamaṃsaṃ te khādita’’nti ghaṭṭeti. Ye pana dubbhikkhādīsu vā byādhiniggahaṇatthaṃ vā ‘‘acchamaṃsaṃ nāma sūkaramaṃsasadisaṃ, dīpimaṃsaṃ migamaṃsasadisa’’nti jānantā ‘‘sūkaramaṃsaṃ idaṃ, migamaṃsaṃ ida’’nti vatvā hitajjhāsayena khādāpenti, na te sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tesañhi bahupuññameva hoti. Esāhaṃ, bhante, bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ayaṃ āgataphalo viññātasāsano diṭṭhasacco ariyasāvako. Imaṃ pana dhammadesanaṃ ogāhanto pasādaṃ uppādetvā dhammakathāya thutiṃ karonto evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ដោយហេតុទី ១ នេះ» គឺដោយហេតុទី ១ ត្រឹមតែជាការបង្គាប់បញ្ជាប៉ុណ្ណោះជាមុនសិន។ ពាក្យថា «ដោយការចងកទាញទៅ» គឺការដែលគេយកខ្សែមកចងក រួចទាញទៅ ធ្វើឲ្យញ័ររន្ធត់ដោយក។ ពាក្យថា «កាលដែលគេកំពុងសម្លាប់» គឺកំពុងធ្វើឲ្យស្លាប់។ ពាក្យថា «រមែងពាល់ត្រូវដោយវត្ថុមិនគួរ» សេចក្តីថា ញ៉ាំងភិក្ខុឲ្យឆាន់សាច់ខ្លាឃ្មុំដោយប្រាប់ថាជាសាច់ជ្រូក ឬឲ្យឆាន់សាច់ខ្លារខិនដោយប្រាប់ថាជាសាច់ម្រឹគ រួចហើយនិយាយបង្កាច់បង្ខូចថា «លោកឯងឈ្មោះថាជាសមណៈបែបណា ទើបបានជាឆាន់សាច់ដែលមិនគួរ» ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកការបង្កាច់បង្ខូចបែបនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ចំណែកជនទាំងឡាយណា ក្នុងគ្រាអត់ឃ្លានជាដើម ឬដើម្បីព្យាបាលជំងឺ ដឹងច្បាស់ថា «សាច់ខ្លាឃ្មុំមានសណ្ឋានដូចជាសាច់ជ្រូក សាច់ខ្លារខិនមានសណ្ឋានដូចជាសាច់ម្រឹគ» ហើយនិយាយថា «នេះជាសាច់ជ្រូក នេះជាសាច់ម្រឹគ» រួចញ៉ាំងភិក្ខុឲ្យឆាន់ដោយបំណងល្អ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់សំដៅយកជនទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថា បុណ្យដ៏ច្រើនរមែងកើតមានដល់ជនទាំងនោះដែលមានបំណងល្អ។ ពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណានោះ សូមដល់នូវព្រះមានព្រះភាគ ព្រះធម៌ និងព្រះភិក្ខុសង្ឃ ជាទីពឹងទីរលឹក» នេះជាពាក្យរបស់ព្រះអរិយសាវ័ក ដែលជាអ្នកបានសម្រេចផលហើយ បានដឹងច្បាស់នូវព្រះសាសនាហើយ បានឃើញនូវសច្ចធម៌ហើយ។ ប៉ុន្តែ ឧបាសកនោះ កាលដែលចូលទៅជិតព្រះធម៌ទេសនានេះ ក៏កើតសេចក្តីជ្រះថ្លា ហើយធ្វើការសរសើរចំពោះធម្មកថា ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Jīvakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្តីនៃជីវកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 6. Upālisuttavaṇṇanā ៦. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបាលិសូត្រ 56. Evaṃ me sutanti upālisuttaṃ. Tattha nāḷandāyanti nālandāti evaṃnāmake nagare taṃ nagaraṃ gocaragāmaṃ katvā. Pāvārikambavaneti dussapāvārikaseṭṭhino ambavane. Taṃ kira tassa uyyānaṃ ahosi, so bhagavato dhammadesanaṃ sutvā bhagavati pasanno tasmiṃ uyyāne kuṭileṇamaṇḍapādipaṭimaṇḍitaṃ bhagavato vihāraṃ katvā niyyādesi, so vihāro jīvakambavanaṃ viya pāvārikambavananteva saṅkhaṃ gato. Tasmiṃ pāvārikambavane viharatīti attho. Dīghatapassīti dīghattā evaṃladdhanāmo. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātato paṭikkanto. Sāsane viya kiṃ pana bāhirāyatane piṇḍapātoti vohāro atthīti, natthi. ៥៦. ព្រះសូត្រមានដើមថា «ឯវម្មេសុតំ» នេះ ឈ្មោះថា ឧបាលិសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា «ក្នុងក្រុងណាលន្ទា» សេចក្តីថា ក្នុងក្រុងដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ដោយធ្វើក្រុងនោះឲ្យជាគោចរគ្រាម។ ពាក្យថា «ក្នុងព្រៃស្វាយរបស់បាវារិកសេដ្ឋី» សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃស្វាយរបស់សេដ្ឋីអ្នកលក់សំពត់បាវារៈ។ ឮថា ព្រៃស្វាយនោះជាឧទ្យានរបស់សេដ្ឋីនោះ សេដ្ឋីនោះបានស្តាប់ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគហើយ ក៏កើតសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះមានព្រះភាគ ទើបសាងសង់វិហារដែលតាក់តែងដោយកុដិ ល្អាង និងមណ្ឌបជាដើម ក្នុងឧទ្យាននោះ រួចប្រគេនចំពោះព្រះមានព្រះភាគ វិហារនោះក៏បានដល់នូវការហៅថា «បាវារិកម្ពវនៈ» ដូចជាជីវកម្ពវនៈដែរ។ ពាក្យថា «គង់នៅក្នុងបាវារិកម្ពវនៈនោះ» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា «ទីឃតបស្សី» គឺជានិគ្រន្ថដែលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ ព្រោះតែមានរាងកាយខ្ពស់។ ពាក្យថា «ត្រឡប់មកពីបិណ្ឌបាត» គឺត្រឡប់មកពីការដើរស្វែងរកបិណ្ឌបាត។ សួរថា តើការហៅថា «បិណ្ឌបាត» នេះ មានក្នុងលទ្ធិខាងក្រៅ ដូចជាមានក្នុងព្រះសាសនាដែរឬទេ? ឆ្លើយថា មិនមានឡើយ។ Paññapetīti dasseti ṭhapeti. Daṇḍāni paññapetīti idaṃ nigaṇṭhasamayena pucchanto āha. Kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ manodaṇḍanti ettha purimadaṇḍadvayaṃ te acittakaṃ payyapenti. Yathā kira vāte vāyante sākhā calati, udakaṃ [Pg.37] calati, na ca tattha cittaṃ atthi, evaṃ kāyadaṇḍopi acittakova hoti. Yathā ca vāte vāyante tālapaṇṇādīni saddaṃ karonti, udakāni saddaṃ karonti, na ca tattha cittaṃ atthi, evaṃ vacīdaṇḍopi acittakova hotīti imaṃ daṇḍadvayaṃ acittakaṃ paññapenti. Cittaṃ pana manodaṇḍanti paññapenti. Athassa bhagavā vacanaṃ patiṭṭhapetukāmo ‘‘kiṃ pana tapassī’’tiādimāha. ពាក្យថា «បញ្ញត្ត» គឺបង្ហាញ ឬកំណត់ទុក។ ពាក្យថា «បញ្ញត្តនូវទណ្ឌៈទាំងឡាយ» នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សួរដោយអំណាចនៃលទ្ធិរបស់និគ្រន្ថ។ ក្នុងពាក្យថា «កាយទណ្ឌ វចីទណ្ឌ មនោទណ្ឌ» នេះ ពួកនិគ្រន្ថបញ្ញត្តនូវទណ្ឌៈពីរខាងដើម (កាយទណ្ឌ និងវចីទណ្ឌ) ថាជាសភាវៈមិនមានចិត្ត។ ដូចជាកាលដែលខ្យល់បក់មក មែកឈើរមែងញាប់ញ័រ ទឹកក៏រមែងរំភើបញាប់ញ័រ ហើយចិត្តក្នុងមែកឈើ និងទឹកនោះក៏មិនមាន យ៉ាងណាមិញ កាយទណ្ឌក៏ជាសភាវៈមិនមានចិត្ត យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលខ្យល់បក់មក ស្លឹកត្នោតជាដើមរមែងធ្វើនូវសំឡេង ទឹកទាំងឡាយក៏រមែងធ្វើនូវសំឡេង ហើយចិត្តក្នុងស្លឹកត្នោត និងទឹកនោះក៏មិនមាន យ៉ាងណាមិញ វចីទណ្ឌក៏ជាសភាវៈមិនមានចិត្ត យ៉ាងនោះឯង ពួកនិគ្រន្ថរមែងបញ្ញត្តនូវទណ្ឌៈទាំងពីរនេះថាជាសភាវៈមិនមានចិត្តយ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯចិត្ត ពួកនិគ្រន្ថបញ្ញត្តថាជា «មនោទណ្ឌ»។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលនឹងធ្វើឲ្យពាក្យរបស់និគ្រន្ថនោះតាំងនៅមាំ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលតបស្សី ចុះ...» ជាដើម។ Tattha kathāvatthusminti ettha kathāyeva kathāvatthu. Kathāyaṃ patiṭṭhapesīti attho. Kasmā pana bhagavā evamakāsi? Passati hi bhagavā ‘‘ayaṃ imaṃ kathaṃ ādāya gantvā attano satthu mahānigaṇṭhassa ārocessati, tāsañca parisati, upāli gahapati nisinno, so imaṃ kathaṃ sutvā mama vādaṃ āropetuṃ āgamissati, tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi, so tikkhattuṃ saraṇaṃ gamissati, athassa cattāri saccāni pakāsessāmi, so saccapakāsanāvasāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati, paresaṃ saṅgahatthameva hi mayā pāramiyo pūritā’’ti. Imamatthaṃ passanto evamakāsi. ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ក្នុងកថាវត្ថុ» សេចក្តីថា សម្តីនិយាយនោះឯង ឈ្មោះថា កថាវត្ថុ។ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យតាំងនៅក្នុងសម្តីនិយាយ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ? ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញថា «និគ្រន្ថនេះនឹងនាំយកសម្តីនិយាយនេះទៅប្រាប់ដល់មហានិគ្រន្ថជាគ្រូរបស់ខ្លួន ហើយក្នុងបរិស័ទរបស់និគ្រន្ថនោះ មានឧបាលិគហបតីអង្គុយនៅដែរ ឧបាលិគហបតីនោះលុះបានស្តាប់សម្តីនិយាយនេះហើយ នឹងមកដើម្បីចោទប្រកាន់តថាគត តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ដល់ឧបាលិគហបតីនោះ ឧបាលិគហបតីនោះនឹងដល់នូវសរណគមន៍បីដង លំដាប់នោះ តថាគតនឹងសម្តែងនូវអរិយសច្ចទាំង ៤ ដល់ឧបាលិគហបតីនោះ ក្នុងពេលចប់ការសម្តែងអរិយសច្ច ឧបាលិគហបតីនោះនឹងតាំងនៅក្នុងសោតាបត្តិផល ព្រោះថា បារមីទាំងឡាយដែលតថាគតបានបំពេញមក ក៏ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការសង្គ្រោះជនដទៃប៉ុណ្ណោះ»។ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ទតឃើញនូវសេចក្តីនេះ ទើបបានធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ 57. Kammāni paññapesīti idaṃ nigaṇṭho buddhasamayena pucchanto āha. Kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammanti ettha kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanapattā aṭṭhakāmāvacarakusalacetanā dvādasākusalacetanāti vīsaticetanā kāyakammaṃ nāma. Kāyadvāre ādānādīni apatvā vacīdvāre vacanabhedaṃ pāpayamānā uppannā tāyeva vīsaticetanā vacīkammaṃ nāma. Ubhayadvāre copanaṃ appatvā manodvāre uppannā ekūnatiṃsakusalākusalacetanā manokammaṃ nāma. Apica saṅkhepato tividhaṃ kāyaduccaritaṃ kāyakammaṃ nāma, catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ vacīkammaṃ nāma, tividhaṃ manoduccaritaṃ manokammaṃ nāma. Imasmiñca sutte kammaṃ dhuraṃ, anantarasutte ‘‘cattārimāni puṇṇa kammāni mayā sayaṃ abhiññā sacchikatvā paveditānī’’ti (ma. ni. 2.81) evamāgatepi cetanā dhuraṃ. Yattha katthaci pavattā cetanā ‘‘kaṇhaṃ kaṇhavipāka’’ntiādibhedaṃ labhati. Niddesavāre cassa ‘‘sabyābajjhaṃ kāyasaṅkhāraṃ abhisaṅkharotī’’tiādinā nayena sā vuttāva. Kāyadvāre pavattā pana idha kāyakammanti adhippetaṃ, vacīdvāre [Pg.38] pavattā vacīkammaṃ, manodvāre pavattā manokammaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘imasmiṃ sutte kammaṃ dhuraṃ, anantarasutte cetanā’’ti. Kammampi hi bhagavā kammanti paññapeti yathā imasmiṃyeva sutte. Cetanampi, yathāha – ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi, cetayitvā kammaṃ karotī’’ti (a. ni. 6.63). Kasmā pana cetanā kammanti vuttā? Cetanāmūlakattā kammassa. ៥៧. ពាក្យថា «បញ្ញត្តនូវកម្មទាំងឡាយ» នេះ និគ្រន្ថសួរដោយអំណាចនៃពុទ្ធសម័យ។ ក្នុងពាក្យថា «កាយកម្ម វចីកម្ម មនោកម្ម» នេះ ចេតនា ២០ គឺ កាមាវចរកុសលចេតនា ៨ និងអកុសលចេតនា ១២ ដែលដល់នូវការកាន់យក ការចាប់យក ការលែង និងការញាប់ញ័រក្នុងកាយទ្វារ ឈ្មោះថា កាយកម្ម។ ចេតនា ២០ នោះឯង ដែលមិនដល់នូវការកាន់យកជាដើមក្នុងកាយទ្វារ ប៉ុន្តែញ៉ាំងការបញ្ចេញវាចាឲ្យកើតឡើងក្នុងវចីទ្វារ ឈ្មោះថា វចីកម្ម។ ចេតនាកុសលនិងអកុសល ២៩ ដែលមិនដល់នូវការញាប់ញ័រក្នុងទ្វារទាំងពីរ ប៉ុន្តែកើតឡើងក្នុងមនោទ្វារ ឈ្មោះថា មនោកម្ម។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយសង្ខេប កាយទុច្ចរិត ៣ យ៉ាង ឈ្មោះថា កាយកម្ម, វចីទុច្ចរិត ៤ យ៉ាង ឈ្មោះថា វចីកម្ម, មនោទុច្ចរិត ៣ យ៉ាង ឈ្មោះថា មនោកម្ម។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ កម្មជាប្រធាន ចំណែកក្នុងសូត្របន្ទាប់ ទោះបីជាមានពាក្យមកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលបុណ្ណៈ កម្ម ៤ យ៉ាងនេះ តថាគតបានដឹងច្បាស់ដោយបញ្ញាដ៏ក្រៃលែងដោយខ្លួនឯង ហើយធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ រួចប្រកាសទុកហើយ» ក៏ដោយ ក៏ចេតនាជាប្រធាន។ ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទីណាមួយ រមែងបាននូវការបែងចែកមានជាដើមថា «កម្មខ្មៅមានវិបាកខ្មៅ»។ ក្នុងនិទ្ទេសវារៈនៃកម្មនោះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់សម្តែងនូវចេតនានោះ ដោយវិធីមានជាដើមថា «រមែងតាក់តែងនូវកាយសង្ខារដែលប្រកបដោយសេចក្តីព្យាបាទ» នោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ សំដៅយកថា កាយកម្ម, ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវចីទ្វារ សំដៅយកថា វចីកម្ម, ចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមនោទ្វារ សំដៅយកថា មនោកម្ម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «ក្នុងព្រះសូត្រនេះ កម្មជាប្រធាន ក្នុងព្រះសូត្របន្ទាប់ ចេតនាជាប្រធាន»។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តសូម្បីតែកម្មថាជាកម្ម ដូចជាក្នុងព្រះសូត្រនេះឯង។ ទ្រង់បញ្ញត្តសូម្បីតែចេតនាថាជាកម្ម ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតពោលថា ចេតនាជាកម្ម បុគ្គលគិតហើយទើបធ្វើនូវកម្មដោយកាយ វាចា ចិត្ត»។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាត្រាស់ហៅចេតនាថាជាកម្ម? ឆ្លើយថា ព្រោះតែកម្មមានចេតនាជាឫសគល់។ Ettha ca akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati, kusalaṃ patvā manokammaṃ. Tathā hi mātughātādīni cattāri kammāni kāyeneva upakkamitvā kāyeneva karoti, niraye kappaṭṭhikasaṅghabhedakammaṃ vacīdvārena karoti. Evaṃ akusalaṃ patvā kāyakammaṃ vacīkammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma. Ekā pana jhānacetanā caturāsītikappasahassāni saggasampattiṃ āvahati, ekā maggacetanā sabbākusalaṃ samugghātetvā arahattaṃ gaṇhāpeti. Evaṃ kusalaṃ patvā manokammaṃ mahantanti vadanto na kilamati nāma. Imasmiṃ pana ṭhāne bhagavā akusalaṃ patvā manokammaṃ mahāsāvajjaṃ vadamāno niyatamicchādiṭṭhiṃ sandhāya vadati. Tenevāha – ‘‘nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahāsāvajjaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave, micchādiṭṭhi. Micchādiṭṭhiparamāni, bhikkhave, mahāsāvajjānī’’ti (a. ni. 1.310). ក្នុងបណ្តាកម្មទាំង ៣ នោះ បុគ្គលកាលពោលសំដៅយកអកុសលថា «កាយកម្ម និងវចីកម្ម ជាកម្មធំ» ឈ្មោះថាមិនលំបាកឡើយ កាលពោលសំដៅយកកុសលថា «មនោកម្ម ជាកម្មធំ» ក៏មិនលំបាកដែរ។ ពិតណាស់ បុគ្គលរៀបចំបង្កបង្កើត និងធ្វើនូវកម្ម ៤ យ៉ាង មានមាតុឃាតកម្មជាដើម ដោយកាយប៉ុណ្ណោះ ហើយធ្វើសង្ឃភេទកម្មដែលជាកម្មត្រូវឆេះក្នុងនរកអស់មួយកប្ប តាមទ្វារវចី។ យ៉ាងនេះ បុគ្គលកាលពោលសំដៅយកអកុសលថា «កាយកម្ម និងវចីកម្ម ជាកម្មធំ» ឈ្មោះថាមិនលំបាកឡើយ។ ចំណែកឯឈានចេតនាតែមួយ តែងនាំមកនូវសគ្គសម្បត្តិអស់ប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់កប្ប ចេតនាក្នុងមគ្គតែមួយ តែងកម្ចាត់បង់នូវអកុសលទាំងពួង ហើយធ្វើឲ្យសម្រេចនូវអរហត្តផល។ យ៉ាងនេះ បុគ្គលកាលពោលសំដៅយកកុសលថា «មនោកម្ម ជាកម្មធំ» ឈ្មោះថាមិនលំបាកឡើយ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់ត្រាស់ថា «មនោកម្មមានទោសច្រើន» សំដៅយកអកុសល គឺទ្រង់សំដៅយកនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនធ្លាប់ឃើញធម៌ដទៃសូម្បីតែមួយ ដែលមានទោសច្រើន ដូចជាមិច្ឆាទិដ្ឋិនេះឡើយ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទោសទាំងឡាយមានមិច្ឆាទិដ្ឋិជាយ៉ាងក្រៃលែង»។ Idāni nigaṇṭhopi tathāgatena gatamaggaṃ paṭipajjanto kiñci atthanipphattiṃ apassantopi ‘‘kiṃ panāvuso, gotamā’’tiādimāha. ឥឡូវនេះ សូម្បីតែនិគន្ថៈ កាលដើរតាមផ្លូវដែលព្រះតថាគតទ្រង់យាងទៅហើយ ទោះបីមិនឃើញការសម្រេចប្រយោជន៍ណាមួយ ក៏បានពោលពាក្យជាដើមថា «ម្នាលអាវុសោ គោតម ចុះចុះ...»។ 58. Bālakiniyāti upālissa kira bālakaloṇakāragāmo nāma atthi, tato āyaṃ gahetvā manussā āgatā, so ‘‘etha bhaṇe, amhākaṃ satthāraṃ mahānigaṇṭhaṃ passissāmā’’ti tāya parisāya parivuto tattha agamāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘bālakiniyā parisāyā’’ti, bālakagāmavāsiniyāti attho. Upālipamukhāyāti upālijeṭṭhakāya. Apica bālakiniyāti bālavatiyā bālussannāyātipi attho. Upālipamukhāyāti upāligahapatiyeva tattha thokaṃ sappañño, so tassā pamukho jeṭṭhako. Tenāpi vuttaṃ ‘‘upālipamukhāyā’’ti. Handāti vacasāyatthe nipāto. Chavoti lāmako. Oḷārikassāti mahantassa[Pg.39]. Upanidhāyāti upanikkhipitvā. Idaṃ vuttaṃ hoti, kāyadaṇḍassa santike nikkhipitvā ‘‘ayaṃ nu kho mahanto, ayaṃ mahanto’’ti evaṃ olokiyamāno chavo manodaṇḍo kiṃ sobhati, kuto sobhissati, na sobhati, upanikkhepamattampi nappahotīti dīpeti. Sādhu sādhu, bhante, tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento, bhanteti nāṭaputtamālapati. ៥៨. ពាក្យថា bālakiniyā សេចក្តីថា ឮថាឧបាលិឧបាសក មានភូមិមួយឈ្មោះថា ពាលកលោណការគ្រាម មនុស្សទាំងឡាយប្រមូលពន្ធដារពីភូមិនោះហើយក៏ត្រឡប់មកវិញ ឧបាលិឧបាសកនោះនិយាយថា «នែគ្នាយើង មកចុះ យើងនឹងទៅជួបមហានិគន្ថៈជាគ្រូរបស់យើង» ហើយក៏មានបរិស័ទនោះហែហមទៅកាន់ទីនោះ។ សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា «bālakiniyā parisāyā» ដែលមានន័យថា បរិស័ទដែលរស់នៅក្នុងភូមិពាលកៈ។ ពាក្យថា upālipamukhāyā សេចក្តីថា មានឧបាលិជាប្រធាន (ជាធំ)។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា bālakiniyā មានន័យថា បរិស័ទដែលពេញដោយមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ។ ពាក្យថា upālipamukhāyā សេចក្តីថា ក្នុងបរិស័ទនោះ មានតែឧបាលិគហបតីម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលមានប្រាជ្ញាបន្តិចបន្តួច ហើយគាត់ជាប្រធាន ជាអ្នកដឹកនាំរបស់ពួកជនទាំងនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «upālipamukhāyā»។ ពាក្យថា handa ជាសព្វនាមនិបាត ប្រើក្នុងន័យតភ្ជាប់ពាក្យសម្តី។ ពាក្យថា chavo ប្រែថា ថោកទាប ឬអន់ថយ។ ពាក្យថា oḷārikassa ប្រែថា ធំធាត់ ឬគ្រោតគ្រាត។ ពាក្យថា upanidhāya ប្រែថា ដាក់ជិតគ្នា (ប្រៀបធៀប)។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ កាលបើដាក់ប្រៀបធៀបទៅជិតកាយទណ្ឌ ហើយពិនិត្យមើលថា «តើកាយទណ្ឌនេះធំឬ? នេះធំឬ?» នោះមនោទណ្ឌដ៏ថោកទាប តើមានអ្វីល្អទៅ? វានឹងល្អពីណាបាន? គឺមិនល្អទាល់តែសោះ សូម្បីតែយកមកដាក់ប្រៀបធៀបក្បែរគ្នាក៏មិនសមល្មមផង នេះជាការបង្ហាញសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា sādhu sādhu, bhante, tapassī គឺឧបាលិគហបតីកាលនឹងឲ្យសាធុការដល់ទីឃតបស្សី ក៏បានហៅនាតបុត្ត (គ្រូនីគន្ថៈ) ដោយពាក្យថា «bhante» (បពិត្រលោកម្ចាស់)។ 60. Na kho metaṃ, bhante, ruccatīti, bhante, etaṃ mayhaṃ na ruccati. Māyāvīti māyākāro. Āvaṭṭanimāyanti āvaṭṭetvā gahaṇamāyaṃ. Āvaṭṭetīti āvaṭṭetvā parikkhipitvā gaṇhāti. Gaccha tvaṃ gahapatīti kasmā mahānigaṇṭho gahapatiṃ yāvatatiyaṃ pahiṇatiyeva? Dīghatapassī pana paṭibāhateva? Mahānigaṇṭhena hi bhagavatā saddhiṃ ekaṃ nagaraṃ upanissāya viharantenapi na bhagavā diṭṭhapubbo. Yo hi satthuvādapaṭiñño hoti, so taṃ paṭiññaṃ appahāya buddhadassane abhabbo. Tasmā esa buddhadassanassa aladdhapubbattā dasabalassa dassanasampattiñca niyyānikakathābhāvañca ajānanto yāvatatiyaṃ pahiṇateva. Dīghatapassī pana kālena kālaṃ bhagavantaṃ upasaṅkamitvā tiṭṭhatipi nisīdatipi pañhampi pucchati, so tathāgatassa dassanasampattimpi niyyānikakathābhāvampi jānāti. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ gahapati paṇḍito, samaṇassa gotamassa santike gantvā dassanepi pasīdeyya, niyyānikakathaṃ sutvāpi pasīdeyya. Tato na puna amhākaṃ santikaṃ āgaccheyyā’’ti. Tasmā yāvatatiyaṃ paṭibāhateva. ៦០. ពាក្យថា Na kho metaṃ, bhante, ruccati សេចក្តីថា បពិត្រលោកម្ចាស់ រឿងនេះមិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ខ្ញុំឡើយ។ ពាក្យថា māyāvī គឺអ្នកមានមាយា (អ្នកបញ្ឆោត)។ ពាក្យថា āvaṭṭanimāyaṃ គឺមាយាដែលនាំឲ្យវិលវល់ហើយចាប់យកបាន។ ពាក្យថា āvaṭṭeti គឺធ្វើឲ្យវិលវល់ ព័ទ្ធជុំវិញ ហើយចាប់យក។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាមហានិគន្ថៈចាត់ចែងឲ្យគហបតីទៅរហូតដល់បីដង? ចំណែកឯទីឃតបស្សីបែរជាហាមឃាត់រហូតដល់បីដងទៅវិញ? ឆ្លើយថា ព្រោះមហានិគន្ថៈ ទោះបីជារស់នៅអាស្រ័យនឹងទីក្រុងតែមួយជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ដោយ ក៏មិនដែលធ្លាប់បានជួបព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ។ ពិតណាស់ បុគ្គលណាដែលប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាគ្រូ បុគ្គលនោះបើមិនលះបង់ការប្តេជ្ញានោះទេ គឺមិនសមគួរនឹងទៅជួបព្រះពុទ្ធឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយសារមហានិគន្ថៈនោះមិនដែលធ្លាប់បានជួបព្រះពុទ្ធ ទើបមិនដឹងនូវការសម្រេចប្រយោជន៍នៃការជួបព្រះទសពល និងមិនដឹងនូវសភាពនៃធម៌ទេសនាដែលនាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខ ទើបចាត់ចែងឲ្យទៅរហូតដល់បីដង។ ចំណែកឯទីឃតបស្សី តែងតែចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគតាមកាលវេលា ឈរខ្លះ អង្គុយខ្លះ និងសួរប្រស្នាខ្លះ គាត់ដឹងនូវការសម្រេចប្រយោជន៍នៃការជួបព្រះតថាគត និងដឹងនូវសភាពនៃធម៌ទេសនាដែលនាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខ។ គ្រានោះ ទីឃតបស្សីមានគំនិតយ៉ាងនេះថា៖ «គហបតីនេះជាអ្នកមានប្រាជ្ញា បើទៅកាន់សំណាក់របស់សមណគោតម គ្រាន់តែឃើញក៏អាចជ្រះថ្លា ឬបានស្តាប់ធម៌ទេសនាដែលនាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខហើយក៏អាចជ្រះថ្លាដែរ។ ពីនោះមក គាត់នឹងមិនត្រឡប់មកកាន់សំណាក់របស់យើងវិញឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទីឃតបស្សីហាមឃាត់រហូតដល់បីដង។ Abhivādetvāti vanditvā. Tathāgatañhi disvā pasannāpi appasannāpi yebhuyyena vandantiyeva, appakā na vandanti. Kasmā? Atiucce hi kule jāto agāraṃ ajjhāvasantopi vanditabboyevāti. Ayaṃ pana gahapati pasannattāva vandi, dassaneyeva kira pasanno. Āgamā nu khvidhāti āgamā nu kho idha. ពាក្យថា abhivādetvā សេចក្តីថា ថ្វាយបង្គំហើយ។ ពិតណាស់ ពួកជនដែលបានឃើញព្រះតថាគតហើយ ទោះបីជាជ្រះថ្លាក្តី មិនជ្រះថ្លាក្តី ដោយច្រើនតែងតែថ្វាយបង្គំ មានតែមួយចំនួនតូចប៉ុណ្ណោះដែលមិនថ្វាយបង្គំ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ប្រសូតក្នុងត្រកូលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ទោះបីជាកាលទ្រង់គ្រប់គ្រងផ្ទះ ក៏ជាបុគ្គលដែលគេត្រូវថ្វាយបង្គំស្រាប់ទៅហើយ។ ចំណែកឯគហបតីនេះ ថ្វាយបង្គំដោយសារតែសេចក្តីជ្រះថ្លា ពោលគឺឮថាគាត់ជ្រះថ្លាតាំងតែពីបានឃើញដំបូងម៉្លេះ។ ពាក្យថា āgamā nu khvidha គឺកាត់បទជា āgamā nu kho idha (តើ...បានមកក្នុងទីនេះដែរឬទេ?)។ 61. Sādhu sādhu, bhante, tapassīti dīghatapassissa sādhukāraṃ dento, bhanteti, bhagavantaṃ ālapati. Sacce patiṭṭhāyāti thusarāsimhi ākoṭitakhāṇuko viya acalanto vacīsacce patiṭṭhahitvā. Siyā noti bhaveyya amhākaṃ. ៦១. ពាក្យថា sādhu sādhu, bhante, tapassī គឺឧបាលិគហបតីកាលនឹងឲ្យសាធុការដល់ទីឃតបស្សី ក៏បានហៅព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយពាក្យថា «bhante» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន)។ ពាក្យថា sacce patiṭṭhāya សេចក្តីថា មិនរង្គោះរង្គើ ដូចជាបង្គោលដែលគេបោះចុះទៅក្នុងគំនរអង្កាម គឺតាំងនៅក្នុងវចីសច្ចៈ (ពាក្យពិត)។ ពាក្យថា siyā no សេចក្តីថា គប្បីមានដល់យើងទាំងឡាយ (គឺការសន្ទនាគ្នាគប្បីមានដល់យើងទាំងពីរ)។ 62. Idhāti [Pg.40] imasmiṃ loke. Assāti bhaveyya. Sītodakapaṭikkhittoti nigaṇṭhā sattasaññāya sītodakaṃ paṭikkhipanti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Manosattā nāma devāti manamhi sattā laggā lagitā. Manopaṭibaddhoti yasmā manamhi paṭibaddho hutvā kālaṅkaroti, tasmā manosattesu devesu upapajjatīti dasseti. Tassa hi pittajararogo bhavissati. Tenassa uṇhodakaṃ pivituṃ vā hatthapādādidhovanatthāya vā gattaparisiñcanatthāya vā upanetuṃ na vaṭṭati, rogo balavataro hoti. Sītodakaṃ vaṭṭati, rogaṃ vūpasameti. Ayaṃ pana uṇhodakameva paṭisevati, taṃ alabhamāno odanakañjikaṃ paṭisevati. Cittena pana sītodakaṃ pātukāmo ca paribhuñjitukāmo ca hoti. Tenassa manodaṇḍo tattheva bhijjati. So kāyadaṇḍaṃ vacīdaṇḍaṃ rakkhāmīti sītodakaṃ pātukāmo vā paribhuñjitukāmo vā sītodakameva dethāti vattuṃ na visahati. Tassa evaṃ rakkhitāpi kāyadaṇḍavacīdaṇḍā cutiṃ vā paṭisandhiṃ vā ākaḍḍhituṃ na sakkonti. Manodaṇḍo pana bhinnopi cutimpi paṭisandhimpi ākaḍḍhatiyeva. Iti naṃ bhagavā dubbalakāyadaṇḍavacīdaṇḍā chavā lāmakā, manodaṇḍova balavā mahantoti vadāpesi. ៦២. ពាក្យថា idha សេចក្តីថា ក្នុងលោកនេះ។ ពាក្យថា assa សេចក្តីថា គប្បីមាន។ ពាក្យថា sītodakapaṭikkhitto សេចក្តីថា ពួកនិគន្ថៈតែងតែវៀរចាកទឹកត្រជាក់ដោយសេចក្តីសម្គាល់ថាជាសត្វមានជីវិត។ សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា manosattā nāma devā សេចក្តីថា ទេវតាទាំងឡាយដែលជាប់ជំពាក់ចិត្ត ឬស្អិតរមួតនៅក្នុងចិត្ត។ ពាក្យថា manopaṭibaddho សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែបុគ្គលនោះមានចិត្តជាប់ជំពាក់ហើយធ្វើមរណកាល ទើបទៅកើតក្នុងពួកទេវតាឈ្មោះមនោសត្តៈ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ពិតណាស់ និគន្ថៈនោះនឹងមានរោគកើតអំពីប្រមាត់ (ឬរោគគ្រុនក្តៅ)។ ព្រោះហេតុនោះ ការនាំយកទឹកក្តៅមកឲ្យគាត់ផឹកក្តី ដើម្បីលាងដៃលាងជើងក្តី ឬដើម្បីស្រោចស្រពរាងកាយក្តី គឺមិនគួរឡើយ ព្រោះរោគនោះមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាណាស់។ ទឹកត្រជាក់ទើបជាការគួរ ព្រោះអាចរំងាប់រោគបាន។ ប៉ុន្តែនិគន្ថៈនេះសេពតែទឹកក្តៅប៉ុណ្ណោះ កាលបើមិនបានទឹកក្តៅ ក៏សេពទឹកបបរអង្ករ។ ប៉ុន្តែដោយចិត្ត គាត់ចង់ផឹក និងចង់ប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់។ ព្រោះហេតុនោះ មនោទណ្ឌរបស់គាត់ក៏ធ្លាយ (ធ្លាក់ចុះ) ក្នុងខណៈនោះឯង។ គាត់គិតថា «យើងនឹងរក្សាកាយទណ្ឌ និងវចីទណ្ឌ» ដូច្នេះ ទោះបីជាចង់ផឹក ឬចង់ប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់ក្តី ក៏មិនហ៊ាននិយាយថា «ចូរឲ្យទឹកត្រជាក់ដល់ខ្ញុំ» ឡើយ។ កាយទណ្ឌ និងវចីទណ្ឌរបស់គាត់ ទោះបីជាបានរក្សាយ៉ាងនេះ ក៏មិនអាចទាញនាំនូវចុតិ ឬបដិសន្ធិបានឡើយ។ ចំណែកឯមនោទណ្ឌ ទោះបីជាធ្លាយទៅហើយ ក៏នៅតែទាញនាំនូវចុតិ និងបដិសន្ធិបានដដែល។ យ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើឲ្យឧបាលិគហបតីពោលទទួលថា កាយទណ្ឌ និងវចីទណ្ឌដែលទន់ខ្សោយ គឺថោកទាប អន់ថយ ចំណែកឯមនោទណ្ឌប៉ុណ្ណោះដែលមានកម្លាំងខ្លាំង និងជាធំ។ Tassapi upāsakassa etadahosi. ‘‘Mucchāvasena asaññibhūtānañhi sattāhampi assāsapassāsā nappavattanti, cittasantatipavattimatteneva pana te matāti na vuccanti. Yadā nesaṃ cittaṃ nappavattati, tadā ‘matā ete nīharitvā te jhāpethā’ti vattabbataṃ āpajjanti. Kāyadaṇḍo nirīho abyāpāro, tathā vacīdaṇḍo. Citteneva pana tesaṃ cutipi paṭisandhipi hoti. Itipi manodaṇḍova mahanto. Bhijjitvāpi cutipaṭisandhiākaḍḍhanato eseva mahanto. Amhākaṃ pana mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā’’ti sallakkhesi. Bhagavato pana vicittāni pañhapaṭibhānāni sotukāmo na tāva anujānāti. ឧបាសកនោះក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា៖ «ពិតណាស់ ពួកសត្វដែលសន្លប់បាត់ស្មារតី សូម្បីតែអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ ក៏ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលមិនប្រព្រឹត្តទៅឡើយ ប៉ុន្តែដោយគ្រាន់តែការប្រព្រឹត្តទៅនៃសន្តានចិត្ត ពួកសត្វទាំងនោះក៏មិនទាន់ហៅថាស្លាប់ដែរ។ កាលណាដែលចិត្តរបស់ពួកគេមិនប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ ពេលនោះទើបដល់នូវការដែលគេត្រូវនិយាយថា "ពួកជនទាំងនេះស្លាប់ហើយ ចូរនាំយកទៅដុតចោលចុះ"។ កាយទណ្ឌជាធម៌មិនមានការខ្វល់ខ្វាយ មិនមានកិច្ចការឡើយ វចីទណ្ឌក៏ដូច្នោះដែរ។ ប៉ុន្តែចុតិ និងបដិសន្ធិរបស់ពួកសត្វទាំងនោះ តែងមានបានដោយសារតែចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែដោយហេតុនេះ មនោទណ្ឌប៉ុណ្ណោះជាធំ។ ទោះបីជាធ្លាយទៅហើយ ក៏នៅតែជាធំដដែល ព្រោះតែការទាញនាំនូវចុតិ និងបដិសន្ធិ។ ចំណែកឯពាក្យសម្តីរបស់មហានិគន្ថៈជាគ្រូរបស់យើង មិននាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខឡើយ» គាត់បានកត់សម្គាល់យ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែដោយសារគាត់ចង់ស្តាប់នូវការដោះស្រាយប្រស្នាដ៏វិចិត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបមិនទាន់យល់ព្រមទទួលយកភ្លាមៗឡើយ។ Na kho te sandhiyatīti na kho te ghaṭiyati. Purimena vā pacchimanti ‘‘kāyadaṇḍo mahanto’’ti iminā purimena vacanena idāni ‘‘manodaṇḍo mahanto’’ti idaṃ vacanaṃ. Pacchimena vā purimanti tena vā pacchimena aduṃ purimavacanaṃ na ghaṭiyati. ពាក្យថា Na kho te sandhiyanti សេចក្តីថា ពាក្យសម្តីរបស់អ្នកមិនសមស្របគ្នាឡើយ។ ពាក្យថា purimena vā pacchimaṃ សេចក្តីថា ពាក្យមុនដែលថា «កាយទណ្ឌជាធំ» មិនសមស្របនឹងពាក្យក្រោយក្នុងពេលឥឡូវនេះដែលថា «មនោទណ្ឌជាធំ» ឡើយ។ ពាក្យថា pacchimena vā purimaṃ សេចក្តីថា ពាក្យក្រោយនោះ មិនសមស្របនឹងពាក្យមុននោះឡើយ។ 63. Idānissa [Pg.41] bhagavā aññānipi kāraṇāni āharanto ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Tattha cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti na pāṇamatipāteti, na pāṇamatipātayati, na pāṇamatipātayato samanuñño hoti. Na adinnaṃ ādiyati, na adinnaṃ ādiyāpeti, na adinnaṃ ādiyato samanuñño hoti. Na musā bhaṇati, na musā bhaṇāpeti, na musā bhaṇato samanuñño hoti. Na bhāvitamāsīsati, na bhāvitamāsīsāpeti, na bhāvitamāsīsato samanuñño hotīti iminā catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto. Ettha ca bhāvitanti pañcakāmaguṇā. ៦៣. ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងនាំមកនូវហេតុផលដទៃទៀត ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «តើអ្នកសម្គាល់សេចក្តីនោះថាដូចម្តេច?»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា cātuyāmasaṃvarasaṃvuto សេចក្តីថា ជាអ្នកសង្រួមក្នុងសង្វរមានចំណែក ៤ គឺ៖ មិនសម្លាប់សត្វដោយខ្លួនឯង មិនប្រើគេឲ្យសម្លាប់សត្វ មិនត្រេកអរនឹងបុគ្គលដែលសម្លាប់សត្វ។ មិនកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យដោយខ្លួនឯង មិនប្រើគេឲ្យកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ មិនត្រេកអរនឹងបុគ្គលដែលកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យ។ មិននិយាយកុហកដោយខ្លួនឯង មិនប្រើគេឲ្យនិយាយកុហក មិនត្រេកអរនឹងបុគ្គលដែលនិយាយកុហក។ មិនប្រាថ្នានូវអារម្មណ៍ដែលខ្លួនធ្លាប់សេពគប់ (កាមគុណ) ដោយខ្លួនឯង មិនប្រើគេឲ្យប្រាថ្នា មិនត្រេកអរនឹងបុគ្គលដែលប្រាថ្នា គឺឈ្មោះថាជាអ្នកសង្រួមដោយសង្វរដែលមានចំណែក ៤ យ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា bhāvitaṃ សំដៅយកកាមគុណទាំង ៥។ Sabbavārivāritoti vāritasabbaudako, paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So hi sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ valañjeti. Atha vā sabbavārivāritoti sabbena pāpavāraṇena vāritapāpo. Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yutto. Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭo. Khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādetīti khuddake pāṇe vadhaṃ āpādeti. So kira ekindriyaṃ pāṇaṃ duvindriyaṃ pāṇanti paññapeti. Sukkhadaṇḍaka-purāṇapaṇṇasakkhara-kathalānipi pāṇoteva paññapeti. Tattha khuddakaṃ udakabindu khuddako pāṇo, mahantaṃ mahantoti saññī hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Kismiṃ paññapetīti kattha katarasmiṃ koṭṭhāse paññapeti. Manodaṇḍasminti manodaṇḍakoṭṭhāse, bhanteti. Ayaṃ pana upāsako bhaṇantova sayampi sallakkhesi – ‘‘amhākaṃ mahānigaṇṭho ‘asañcetanikaṃ kammaṃ appasāvajjaṃ, sañcetanikaṃ mahāsāvajja’nti paññapetvā cetanaṃ manodaṇḍoti paññapeti, aniyyānikā etassa kathā, bhagavatova niyyānikā’’ti. ពាក្យថា sabbavārivārito សេចក្តីថា វៀរចាកទឹកទាំងពួង គឺបដិសេធទឹកត្រជាក់ទាំងពួង នេះជាអត្ថន័យក្នុងទីនេះ។ ពិតណាស់ និគន្ថៈនោះតែងមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងទឹកត្រជាក់ថាជាសត្វមានជីវិត ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនប្រើប្រាស់ទឹកត្រជាក់នោះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា sabbavārivārito សេចក្តីថា ជាអ្នកមានបាបដ៏វៀរចាកហើយដោយការវារៈ (ការហាមឃាត់) នូវបាបទាំងពួង។ ពាក្យថា sabbavāriyutto សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយការវារៈនូវបាបទាំងពួង។ ពាក្យថា sabbavāridhuto សេចក្តីថា ជាអ្នកមានបាបកម្ចាត់ចោលហើយដោយការវារៈនូវបាបទាំងពួង។ ពាក្យថា sabbavāriphuṭ_o សេចក្តីថា ជាអ្នកផ្សព្វផ្សាយទៅហើយដោយការវារៈនូវបាបទាំងពួង។ ពាក្យថា khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādeti សេចក្តីថា ធ្វើនូវការសម្លាប់សត្វតូចៗឲ្យសម្រេច។ ឮថា និគន្ថៈនោះតែងបញ្ញត្តសត្វដែលមានឥន្ទ្រិយមួយ សត្វដែលមានឥន្ទ្រិយពីរ។ សូម្បីតែមែកឈើស្ងួត ស្លឹកឈើចាស់ គ្រួស និងអំបែងឆ្នាំង ក៏គាត់បញ្ញត្តថាជាសត្វមានជីវិតដែរ។ ក្នុងវត្ថុទាំងនោះ គាត់មានសេចក្តីសម្គាល់ថា ដំណក់ទឹកតូចជាសត្វតូច ដំណក់ទឹកធំជាសត្វធំ។ សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា kismiṃ paññapeti សេចក្តីថា តើបញ្ញត្តក្នុងចំណែកណា ក្នុងចំណែកណាមួយ? ពាក្យថា manodaṇḍasmiṃ សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន គឺបញ្ញត្តក្នុងចំណែកនៃមនោទណ្ឌ។ ចំណែកឯឧបាសកនេះ កាលកំពុងនិយាយ ក៏បានកត់សម្គាល់ដោយខ្លួនឯងថា៖ «មហានិគន្ថៈជាគ្រូរបស់យើង បញ្ញត្តថា "កម្មដែលមិនមានចេតនា មានទោសតិច កម្មដែលមានចេតនា មានទោសច្រើន" ហើយបែរជាបញ្ញត្តចេតនាថាជាមនោទណ្ឌទៅវិញ ពាក្យសម្តីរបស់គាត់មិននាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខឡើយ មានតែពាក្យសម្តីរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះ ទើបនាំឲ្យរួចផុតពីទុក្ខពិតប្រាកដ»។ 64. Iddhāti samiddhā. Phītāti atisamiddhā sabbapāliphullā viya. Ākiṇṇamanussāti janasamākulā. Pāṇāti hatthiassādayo tiracchānagatā ceva itthipurisadārakādayo manussajātikā ca. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Iddhimāti ānubhāvasampanno. Cetovasippattoti citte vasībhāvappatto. Bhasmaṃ karissāmīti chārikaṃ karissāmi. Kiñhi sobhati ekā chavā nāḷandāti idampi bhaṇanto so gahapati – ‘‘kāyapayogena paññāsampi manussā ekaṃ nāḷandaṃ ekaṃ maṃsakhalaṃ kātuṃ na sakkonti, iddhimā pana eko [Pg.42] ekeneva manopadosena bhasmaṃ kātuṃ samattho. Amhākaṃ mahānigaṇṭhassa kathā aniyyānikā, bhagavatova kathā niyyānikā’’ti sallakkhesi. ៦៤. «Iddhā» បានដល់ សម្រេច ឬបរិបូណ៌។ «Phītā» បានដល់ បរិបូណ៌ក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាផ្ការីកស្គុះស្គាយទាំងពួង។ «Ākiṇṇamanussā» បានដល់ កកកុញទៅដោយមនុស្សម្នា។ «Pāṇā» បានដល់ សត្វតិរច្ឆានមានដំរី និងសេះជាដើមផង មនុស្សជាតិមានស្រី ប្រុស និងក្មេងៗជាដើមផង។ «Ekaṃ maṃsakhalaṃ» បានដល់ គំនរសាច់តែមួយ។ ពាក្យថា «Puñja» ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ «Khala» នោះឯង។ «Iddhimā» បានដល់ អ្នកបរិបូណ៌ដោយអានុភាព។ «Cetovasippatto» បានដល់ អ្នកដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងចិត្ត។ «Bhasmaṃ karissāmi» បានដល់ ខ្ញុំនឹងធ្វើឲ្យទៅជាផេះ។ ឧបាលិគហបតីនោះ កាលពោលពាក្យនេះថា «ទីក្រុងនាឡន្ទាដ៏សែនស្ងាត់ជ្រងំ (ដូចខ្មោច) តែមួយនេះ តើមានអ្វីល្អទៅ?» ក៏បានពិចារណាឃើញថា «មនុស្សសូម្បីហាសិបនាក់ ដោយកាយបយោគ មិនអាចធ្វើទីក្រុងនាឡន្ទានេះឲ្យទៅជាគំនរសាច់តែមួយបានឡើយ ចំណែកឯបុគ្គលអ្នកមានឫទ្ធិម្នាក់ ដោយចិត្តប្រទូស្តតែមួយដង ក៏អាចធ្វើឲ្យទៅជាផេះបាន។ វាចារបស់មហានិគន្ថៈរបស់យើង មិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខឡើយ មានតែព្រះវាចារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះ ទើបនាំឲ្យចេញចាកទុក្ខបាន»។ 65. Araññaṃ araññabhūtanti agāmakaṃ araññameva hutvā araññaṃ jātaṃ. Isīnaṃ manopadosenāti isīnaṃ atthāya katena manopadosena taṃ manopadosaṃ asahamānāhi devatāhi tāni raṭṭhāni vināsitāni. Lokikā pana isayo manaṃ padosetvā vināsayiṃsūti maññanti. Tasmā imasmiṃ lokavāde ṭhatvāva idaṃ vādāropanaṃ katanti veditabbaṃ. ៦៥. ពាក្យថា «Araññaṃ araññabhūtaṃ» បានដល់ ក្លាយទៅជាព្រៃដែលគ្មានភូមិករ គឺកើតជាព្រៃសុទ្ធសាធ។ ពាក្យថា «Isīnaṃ manopadosena» បានដល់ ពួកទេវតាមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងចិត្តប្រទូស្តដែលធ្វើឡើងចំពោះពួកឥសីឡើយ ទើបពួកទេវតាបំផ្លាញដែនដីទាំងនោះចោល។ ប៉ុន្តែ ពួកលោកិយជនតែងយល់ថា ពួកឥសីធ្វើចិត្តឲ្យប្រទូស្តហើយបំផ្លាញចោលដោយខ្លួនឯង។ ហេតុនោះ គួរដឹងថា ការលើកឡើងនូវវាទៈនេះ គឺធ្វើឡើងដោយអាស្រ័យលើជំនឿរបស់លោកិយជននេះឯង។ Tattha daṇḍakīraññādīnaṃ evaṃ araññabhūtabhāvo jānitabbo – sarabhaṅgabodhisattassa tāva parisāya ativepullataṃ gatāya kisavaccho nāma tāpaso mahāsattassa antevāsī vivekavāsaṃ patthayamāno gaṇaṃ pahāya godhāvarītīrato kaliṅgaraṭṭhe daṇḍakīrañño kumbhapuraṃ nāma nagaraṃ upanissāya rājuyyāne vivekamanubrūhayamāno viharati. Tassa senāpati upaṭṭhāko hoti. ក្នុងរឿងនោះ ភាពជាព្រៃនៃព្រៃទណ្ឌកីជាដើម គប្បីដឹងតាមវិធីនេះ៖ ជាដំបូង កាលដែលបរិស័ទរបស់សរភង្គពោធិសត្វចម្រើនឡើងជាអនេក កិសវច្ឆតាបស ជាសិស្សរបស់មហាសត្វ ប្រាថ្នានូវការរស់នៅដ៏ស្ងប់ស្ងាត់ ក៏បានលះបង់ក្រុមជំនុំ ចេញពីឆ្នេរស្ទឹងគោធាវរី ទៅអាស្រ័យនឹងនគរឈ្មោះកុម្ភបុរៈ របស់ស្តេចទណ្ឌកី ក្នុងដែនកលិង្គ ដែលមិនឆ្ងាយប៉ុន្មាន ហើយគង់ចម្រើនវិវេកធម៌នៅក្នុងឧទ្យានហ្លួង។ សេនាបតីរបស់ស្តេចនោះ គឺជាឧបដ្ឋាករបស់តាបសនោះ។ Tadā ca ekā gaṇikā rathaṃ abhiruhitvā pañcamātugāmasataparivārā nagaraṃ upasobhayamānā vicarati. Mahājano tameva olokayamāno parivāretvā vicarati, nagaravīthiyo nappahonti. Rājā vātapānaṃ vivaritvā ṭhito taṃ disvā kā esāti pucchi. Tumhākaṃ nagarasobhinī devāti. So ussūyamāno ‘‘kiṃ etāya sobhati, nagaraṃ sayaṃ sobhissatī’’ti taṃ ṭhānantaraṃ acchindāpesi. សម័យនោះឯង មានស្រីពេស្យាម្នាក់ ជិះរថ ហែហមដោយស្រីប្រាំរយនាក់ ដើរលម្អទីក្រុង។ មហាជនចោមរោមមើលតែនាងម្នាក់គត់ រហូតដល់ថ្នល់ក្នុងក្រុងមិនអាចផ្ទុកអស់។ ព្រះរាជាបើកបង្អួចឈរមើល ឃើញនាងហើយក៏សួរថា «នាងនោះជាអ្នកណា?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នាងជាស្រីលម្អនគររបស់ព្រះអង្គ»។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះទ័យច្រណែន ក៏មានព្រះរាជឱង្ការថា «នាងនេះមានអ្វីល្អទៅ នគរនេះល្អដោយខ្លួនឯងតើ!» រួចហើយក៏ដកហូតតំណែងរបស់នាងចេញ។ Sā tato paṭṭhāya kenaci saddhiṃ santhavaṃ katvā ṭhānantaraṃ pariyesamānā ekadivasaṃ rājuyyānaṃ pavisitvā caṅkamanakoṭiyaṃ ālambanaphalakaṃ nissāya pāsāṇaphalake nisinnaṃ tāpasaṃ disvā cintesi – ‘‘kiliṭṭho vatāyaṃ tāpaso anañjitamaṇḍito, dāṭhikāhi paruḷhāhi mukhaṃ pihitaṃ, massunā uraṃ pihitaṃ, ubho kacchā paruḷhā’’ti. Athassā domanassaṃ uppajji – ‘‘ahaṃ ekena kiccena vicarāmi, ayañca me kāḷakaṇṇī diṭṭho, udakaṃ āharatha, akkhīni dhovissāmī’’ti udakadantakaṭṭhaṃ āharāpetvā dantakaṭṭhaṃ khāditvā tāpasassa sarīre piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ pātetvā dantakaṭṭhaṃ jaṭāmatthake khipitvā mukhaṃ vikkhāletvā udakaṃ tāpasassa matthakasmiṃyeva siñcitvā [Pg.43] – ‘‘yehi me akkhīhi kāḷakaṇṇī diṭṭho, tāni dhotāni kalipavāhito’’ti nikkhantā. ចាប់តាំងពីពេលនោះមក នាងបានស្វែងរកអ្នកជួយជ្រោមជ្រែងដើម្បីបានតំណែងមកវិញ។ ថ្ងៃមួយ នាងបានចូលទៅក្នុងឧទ្យានហ្លួង ឃើញតាបសអង្គុយលើបន្ទះថ្ម ផ្អែកនឹងបង្អែកនៅចុងចង្ក្រម ក៏គិតថា «តាបសនេះកខ្វក់ណាស់ហ្ន៎ គ្មានការតុបតែងលម្អសោះ ពុកមាត់ពុកចង្ការដុះទ្រុបទ្រុលបិទបាំងមុខមាត់ ពុកចង្ការបិទបាំងទ្រូង រោមឃ្លៀកទាំងសងខាងក៏ដុះវែងៗទៀត»។ ពេលនោះ នាងក៏កើតសេចក្តីមិនពេញចិត្តថា «យើងកំពុងដើររកការងារធ្វើ បែរជាមកជួបមនុស្សចង្រៃនេះទៅវិញ! នែ៎ ពួកឯងចូរយកទឹកមក យើងនឹងលាងភ្នែក»។ នាងឲ្យគេយកទឹកលុបមុខ និងឈើស្ទង់ធ្មេញមក រួចទំពាឈើស្ទង់ធ្មេញ ហើយក៏ស្តោះទឹកមាត់ជាដុំៗដាក់លើរាងកាយតាបស គ្រវែងឈើស្ទង់ធ្មេញទៅលើជដារបស់តាបស ខ្ពុរមាត់ហើយស្រោចទឹកខ្ពុរមាត់នោះទៅលើក្បាលតាបសនោះឯង រួចនិយាយថា «ភ្នែកទាំងគូដែលយើងមើលឃើញមនុស្សចង្រៃ ឥឡូវនេះបានលាងជម្រះហើយ ភាពចង្រៃក៏ត្រូវបានលាងជម្រះចេញទៅដែរ» រួចក៏ដើរចេញទៅ។ Taṃdivasañca rājā satiṃ paṭilabhitvā – ‘‘bho kuhiṃ nagarasobhinī’’ti pucchi. Imasmiṃyeva nagare devāti. Pakatiṭṭhānantaraṃ tassā dethāti ṭhānantaraṃ dāpesi. Sā pubbe sukatakammaṃ nissāya laddhaṃ ṭhānantaraṃ tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhanti saññamakāsi. ក្នុងថ្ងៃនោះឯង ព្រះរាជាទ្រង់នឹកឃើញឡើងវិញ ក៏សួរថា «នែ៎គ្នា យើង ស្រីលម្អនគរនៅឯណា?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ នាងនៅក្នុងនគរនេះឯង»។ ព្រះរាជាក៏មានព្រះរាជឱង្ការថា «ចូរប្រគល់តំណែងដើមឲ្យនាងវិញចុះ» រួចក៏ទ្រង់ឲ្យប្រគល់តំណែងនោះដល់នាង។ នាងយល់ច្រឡំថា តំណែងដែលនាងបានមកវិញដោយសារបុណ្យដែលនាងបានធ្វើពីមុននោះ គឺបានមកដោយសារតែការស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់តាបសទៅវិញ។ Tato katipāhassaccayena rājā purohitassa ṭhānantaraṃ gaṇhi. So nagarasobhiniyā santikaṃ gantvā ‘‘bhagini kinti katvā ṭhānantaraṃ paṭilabhī’’ti pucchi. ‘‘Kiṃ brāhmaṇa aññaṃ kātabbaṃ atthi, rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī kūṭajaṭilo eko atthi, tassa sarīre kheḷaṃ pātehi, evaṃ ṭhānantaraṃ labhissasī’’ti āha. So ‘‘evaṃ karissāmi bhaginī’’ti tattha gantvā tāya kathitasadisameva sabbaṃ katvā nikkhami. Rājāpi taṃdivasameva satiṃ paṭilabhitvā – ‘‘kuhiṃ, bho, brāhmaṇo’’ti pucchi. Imasmiṃyeva nagare devāti. ‘‘Amhehi anupadhāretvā kataṃ, tadevassa ṭhānantaraṃ dethā’’ti dāpesi. Sopi puññabalena labhitvā ‘‘tāpasassa sarīre kheḷapātanena laddhaṃ me’’ti saññamakāsi. ក្រោយមក ពីរបីថ្ងៃកន្លងផុតទៅ ព្រះរាជាទ្រង់បានដកហូតតំណែងរបស់បុរោហិត។ បុរោហិតនោះក៏បានទៅរកស្រីពេស្យាប្រចាំនគរ ហើយសួរថា «នាងប្អូន តើប្អូនធ្វើដូចម្តេចទើបបានតំណែងមកវិញ?»។ នាងប្រាប់ថា «លោកព្រាហ្មណ៍ តើមានការអ្វីផ្សេងត្រូវធ្វើទៀតទៅ? នៅក្នុងឧទ្យានហ្លួង មានតាបសក្បាលកំប៉ោងម្នាក់ ជាមនុស្សចង្រៃគ្មានការតុបតែងខ្លួនឡើយ លោកចូរទៅស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់គាត់ទៅ នោះលោកនឹងបានតំណែងមកវិញមិនខាន»។ បុរោហិតនោះឆ្លើយថា «ប្អូនស្រី ល្អហើយ បងនឹងធ្វើតាម» រួចក៏ទៅទីនោះ ធ្វើគ្រប់យ៉ាងដូចដែលនាងបានប្រាប់ ហើយក៏ត្រឡប់មកវិញ។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់នឹកឃើញឡើងវិញក្នុងថ្ងៃនោះឯង ហើយសួរថា «នែ៎គ្នា យើង បុរោហិតនៅឯណា?»។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ គាត់នៅក្នុងនគរនេះឯង»。 ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «យើងធ្វើទៅដោយមិនបានពិចារណាឡើយ ចូរប្រគល់តំណែងដើមឲ្យគាត់វិញចុះ» រួចក៏ទ្រង់ឲ្យប្រគល់តំណែងនោះដល់គាត់។ បុរោហិតនោះ សូម្បីតែបានតំណែងមកវិញដោយសារអំណាចបុណ្យរបស់ខ្លួន ក៏យល់ច្រឡំថា «យើងបានតំណែងនេះមកវិញ ដោយសារតែការស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់តាបស»। Tato katipāhassaccayena rañño paccanto kupito. Rājā paccantaṃ vūpasamessāmīti caturaṅginiyā senāya nikkhami. Purohito gantvā rañño purato ṭhatvā ‘‘jayatu mahārājā’’ti vatvā – ‘‘tumhe, mahārāja, jayatthāya gacchathā’’ti pucchi. Āma brāhmaṇāti. Evaṃ sante rājuyyāne anañjitakāḷakaṇṇī eko kūṭajaṭilo vasati, tassa sarīre kheḷaṃ pātethāti. Rājā tassa vacanaṃ gahetvā yathā gaṇikāya ca tena ca kataṃ, tatheva sabbaṃ katvā orodhepi āṇāpesi – ‘‘etassa kūṭajaṭilassa sarīre kheḷaṃ pātethā’’ti. Tato orodhāpi orodhapālakāpi tatheva akaṃsu. Atha rājā uyyānadvāre rakkhaṃ ṭhapāpetvā ‘‘raññā saddhiṃ nikkhamantā sabbe tāpasassa sarīre kheḷaṃ apātetvā nikkhamituṃ na labhantī’’ti āṇāpesi. Atha sabbo balakāyo ca seniyo ca teneva niyāmena tāpasassa upari kheḷañca dantakaṭṭhāni ca mukhavikkhālita udakañca pāpayiṃsu, kheḷo ca dantakaṭṭhāni ca sakalasarīraṃ avatthariṃsu. ក្រោយមក ពីរបីថ្ងៃកន្លងផុតទៅ បច្ចន្តប្រទេសរបស់ព្រះរាជាបានកើតចលាចល។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «យើងនឹងទៅបង្ក្រាបសត្រូវនៅជាយដែន» រួចក៏យាងចេញទៅដោយកងទ័ពមានអង្គបួន។ បុរោហិតបានទៅឈរនៅចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះរាជា ក្រាបបង្គំទូលថា «សូមព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ព្រះចម្រើន! បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ព្រះអង្គយាងទៅដើម្បីជ័យជម្នះមែនទេ?»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «អើ ព្រាហ្មណ៍!»។ បុរោហិតក្រាបទូលថា «បើដូច្នោះមែន នៅក្នុងឧទ្យានហ្លួង មានតាបសក្បាលកំប៉ោងម្នាក់ ជាមនុស្សចង្រៃគ្មានការតុបតែងខ្លួនឡើយ សូមព្រះអង្គស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់គាត់សិន សឹមយាងទៅ»។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យរបស់បុរោហិតនោះហើយ ក៏ទ្រង់ធ្វើគ្រប់យ៉ាងដូចដែលស្រីពេស្យានិងបុរោហិតបានធ្វើ រួចហើយក៏ទ្រង់បញ្ជាដល់ពួកស្រីស្នំម៉ែដោះទាំងឡាយថា «ចូរពួកនាងស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់តាបសក្បាលកំប៉ោងនេះដែរទៅ»។ លំដាប់នោះ ពួកស្រីស្នំ និងពួកអ្នកថែរក្សាស្រីស្នំ ក៏បានធ្វើដូច្នោះដែរ។ បន្ទាប់មក ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យដាក់ឆ្មាំយាមនៅទ្វារឧទ្យាន ហើយបញ្ជាថា «អស់អ្នកដែលយាងទៅ និងដើរទៅជាមួយព្រះរាជា បើមិនបានស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើរាងកាយរបស់តាបសទេ មិនអនុញ្ញាតឲ្យចេញទៅឡើយ»。 ពេលនោះ ពួកយោធា និងកងទ័ពទាំងអស់ ក៏បានស្តោះទឹកមាត់ គ្រវែងឈើស្ទង់ធ្មេញ និងស្រោចទឹកខ្ពុរមាត់ដាក់លើតាបសតាមរបៀបនោះឯង រហូតដល់ទឹកមាត់ និងឈើស្ទង់ធ្មេញគ្របដណ្តប់ពេញរាងកាយរបស់តាបសទាំងមូល។ Senāpati [Pg.44] sabbapacchā suṇitvā ‘‘mayhaṃ kira satthāraṃ bhavantaṃ puññakkhettaṃ saggasopānaṃ evaṃ ghaṭṭayiṃsū’’ti usumajātahadayo mukhena assasanto vegena rājuyyānaṃ āgantvā tathā byasanapattaṃ isiṃ disvā kacchaṃ bandhitvā dvīhi hatthehi dantakaṭṭhāni apaviyūhitvā ukkhipitvā nisīdāpetvā udakaṃ āharāpetvā nhāpetvā sabbaosadhehi ceva catujjātigandhehi ca sarīraṃ ubbaṭṭetvā sukhumasāṭakena puñchitvā purato añjaliṃ katvā ṭhito evamāha ‘‘ayuttaṃ, bhante, manussehi kataṃ, etesaṃ kiṃ bhavissatī’’ti. Devatā senāpati tidhā bhinnā, ekaccā ‘‘rājānameva nāsessāmā’’ti vadanti, ekaccā ‘‘saddhiṃ parisāya rājāna’’nti, ekaccā ‘‘rañño vijitaṃ sabbaṃ nāsessāmā’’ti. Idaṃ vatvā pana tāpaso appamattakampi kopaṃ akatvā lokassa santiupāyameva ācikkhanto āha ‘‘aparādho nāma hoti, accayaṃ pana desetuṃ jānantassa pākatikameva hotī’’ti. សេនាបតីបានឮរឿងនោះក្រោយគេបង្អស់ ក៏គិតថា «ឮថា ពួកជនទាំងឡាយបានបៀតបៀនព្រះគ្រូរបស់យើង ដែលជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាបុញ្ញក្ខេត្ត និងជាជណ្ដើរទៅកាន់ឋានសួគ៌ដល់ម៉្លេះហ្ន៎!» គាត់មានចិត្តក្តៅក្រហាយ ដកដង្ហើមធំតាមមាត់ រត់យ៉ាងលឿនទៅកាន់ឧទ្យានហ្លួង ឃើញតាបសជាគ្រូធ្លាក់ក្នុងសភាពវេទនាដូច្នោះ ក៏ក្រសោបសំពត់ យកដៃទាំងពីរវាសឈើស្ទង់ធ្មេញចេញ លើកតាបសឲ្យគង់ក្នុងទីសមគួរ ឲ្យគេដងទឹកមកស្រង់ រួចលាបរាងកាយដោយឱសថទាំងពួង និងគ្រឿងក្រអូបមានជាតិបួនយ៉ាង យកសំពត់ម៉ដ្ឋខាត់ជូត រួចឈរប្រណម្យអញ្ជលីពីខាងមុខ ក្រាបទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ពួកមនុស្សបានធ្វើអំពើមិនសមគួរឡើយ តើនឹងមានអ្វីកើតឡើងដល់ពួកគេ?»។ តាបសពោលថា «ម្នាលសេនាបតី ពួកទេវតាបានបែកគ្នាជាបីក្រុម ខ្លះនិយាយថា “យើងនឹងបំផ្លាញតែព្រះរាជាប៉ុណ្ណោះ” ខ្លះនិយាយថា “យើងនឹងបំផ្លាញព្រះរាជាព្រមទាំងបរិស័ទ” ខ្លះទៀតនិយាយថា “យើងនឹងបំផ្លាញដែនដីទាំងអស់របស់ព្រះរាជា”»។ លុះពោលពាក្យនេះហើយ តាបសមិនបានខឹងសម្បារសូម្បីតែបន្តិចឡើយ តែមានបំណងចង់ប្រាប់ពីវិធីរំលត់ទុក្ខភ័យដល់សត្វលោក ទើបពោលថា «កំហុសតែងតែមានពិតមែន ប៉ុន្តែចំពោះអ្នកដែលស្គាល់កំហុសហើយចេះសុំខមាទោស នោះអ្វីៗនឹងត្រឡប់ជាប្រក្រតីវិញ»។ Senāpati nayaṃ labhitvā rañño santikaṃ gantvā rājānaṃ vanditvā āha – ‘‘tumhehi, mahārāja, nirāparādhe mahiddhike tāpase aparajjhantehi bhāriyaṃ kammaṃ kataṃ, devatā kira tidhā bhinnā evaṃ vadantī’’ti sabbaṃ ārocetvā – ‘‘khamāpite kira, mahārāja, pākatikaṃ hoti, raṭṭhaṃ mā nāsetha, tāpasaṃ khamāpethā’’ti āha. Rājā attani dosaṃ kataṃ disvāpi evaṃ vadati ‘‘na taṃ khamāpessāmī’’ti. Senāpati yāvatatiyaṃ yācitvā anicchantamāha – ‘‘ahaṃ, mahārāja, tāpasassa balaṃ jānāmi, na so abhūtavādī, nāpi kupito, sattānuddayena pana evamāha khamāpetha naṃ mahārājā’’ti. Na khamāpemīti. Tena hi senāpatiṭṭhānaṃ aññassa detha, ahaṃ tumhākaṃ āṇāpavattiṭṭhāne na vasissāmīti. Tvaṃ yenakāmaṃ gaccha, ahaṃ mayhaṃ senāpatiṃ labhissāmīti. Tato senāpati tāpasassa santikaṃ āgantvā vanditvā ‘‘kathaṃ paṭipajjāmi, bhante’’ti āha. Senāpati ye te vacanaṃ suṇanti, sabbe saparikkhāre sadhane sadvipadacatuppade gahetvā sattadivasabbhantare bahi rajjasīmaṃ gaccha, devatā ativiya kupitā dhuvaṃ raṭṭhampi araṭṭhaṃ karissantīti. Senāpati tathā akāsi. សេនាបតីបានដឹងឧបាយរំលត់ភ័យហើយ ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះរាជា ថ្វាយបង្គំរួចក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ព្រះអង្គបានធ្វើអំពើដ៏ធ្ងន់ធ្ងរណាស់ ដោយការប្រទូស្តចំពោះតាបសដែលគ្មានកំហុស និងមានឫទ្ធិខ្លាំងពូកែ។ ឮថា ពួកទេវតាបែកគ្នាជាបីក្រុម ហើយពោលយ៉ាងនេះៗ»។ លុះទូលរឿងរ៉ាវទាំងអស់ហើយ ក៏ក្រាបទូលបន្ថែមថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ឮថា កាលបើព្រះអង្គសុំខមាទោស អ្វីៗនឹងត្រឡប់ជាប្រក្រតីវិញ សូមព្រះអង្គកុំបំផ្លាញដែនដីឡើយ សូមយាងទៅសុំខមាទោសតាបសចុះ»។ ព្រះរាជាសូម្បីតែទ្រង់ឃើញកំហុសរបស់ខ្លួន (ឬតាមន័យនិស្សយៈ៖ មិនឃើញកំហុសរបស់ខ្លួន) ក៏មានព្រះរាជឱង្ការថា «យើងមិនសុំខមាទោសគាត់ឡើយ»។ សេនាបតីក្រាបទូលអង្វររហូតដល់បីដង កាលបើព្រះរាជានៅតែមិនព្រម ទើបក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ទូលព្រះបង្គំស្គាល់អានុភាពរបស់តាបសច្បាស់ណាស់ គាត់មិនមែនជាអ្នកនិយាយកុហកឡើយ ហើយក៏មិនបានខឹងសម្បារដែរ គាត់ពោលយ៉ាងនេះគឺដោយសារតែសេចក្តីអាណិតអាសូរដល់សត្វលោកប៉ុណ្ណោះ សូមព្រះអង្គសុំខមាទោសគាត់ទៅ»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «យើងមិនសុំខមាទោសឡើយ»。 សេនាបតីក្រាបទូលថា «បើដូច្នោះមែន សូមព្រះអង្គប្រគល់តំណែងសេនាបតីនេះទៅឲ្យអ្នកផ្សេងចុះ ទូលព្រះបង្គំនឹងមិនរស់នៅក្នុងដែនដីក្រោមអំណាចរបស់ព្រះអង្គទៀតឡើយ»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «ឯងចង់ទៅណា ក៏ទៅចុះ យើងនឹងរកសេនាបតីថ្មីរបស់យើងបាន»។ បន្ទាប់មក សេនាបតីបានទៅរកតាបស ថ្វាយបង្គំហើយសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើទូលព្រះបង្គំគួរធ្វើដូចម្តេច?»។ តាបសប្រាប់ថា «ម្នាលសេនាបតី អស់អ្នកណាដែលស្តាប់ពាក្យរបស់ឯង ចូរនាំអ្នកទាំងនោះព្រមទាំងទ្រព្យសម្បត្តិ គ្រឿងបរិក្ខារ សត្វជើងពីរ និងជើងបួនទាំងអស់ ចេញទៅក្រៅព្រំដែននគរក្នុងរង្វង់ប្រាំពីរថ្ងៃចុះ ព្រោះពួកទេវតាខឹងសម្បារខ្លាំងណាស់ ពួកគេនឹងធ្វើឲ្យដែនដីនេះលែងទៅជាដែនដីជាមិនខាន»។ សេនាបតីក៏បានធ្វើតាមបង្គាប់នោះឯង។ Rājā gatamattoyeva amittamathanaṃ katvā janapadaṃ vūpasametvā āgamma jayakhandhāvāraṭṭhāne nisīditvā nagaraṃ paṭijaggāpetvā antonagaraṃ pāvisi. Devatā [Pg.45] paṭhamaṃyeva udakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu. Mahājano attamano ahosi ‘‘kūṭajaṭilaṃ aparaddhakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhiyeva, amitte nimmathesi, āgatadivaseyeva devo vuṭṭho’’ti. Devatā puna sumanapupphavuṭṭhiṃ pātayiṃsu, mahājano attamanataro ahosi. Devatā puna māsakavuṭṭhiṃ pātayiṃsu. Tato kahāpaṇavuṭṭhiṃ, tato kahāpaṇatthaṃ na nikkhameyyunti maññamānā hatthūpagapādūpagādikatabhaṇḍavuṭṭhiṃ pātesuṃ. Mahājano sattabhūmikapāsāde ṭhitopi otaritvā ābharaṇāni piḷandhanto attamano ahosi. ‘‘Arahati vata kūṭajaṭilake kheḷapātanaṃ, tassa upari kheḷapātitakālato paṭṭhāya amhākaṃ rañño vaḍḍhi jātā, amittamathanaṃ kataṃ, āgatadivaseyeva devo vassi, tato sumanavuṭṭhi māsakavuṭṭhi kahāpaṇavuṭṭhi katabhaṇḍavuṭṭhīti catasso vuṭṭhiyo jātā’’ti attamanavācaṃ nicchāretvā rañño katapāpe samanuñño jāto. ព្រះរាជាគ្រាន់តែយាងទៅដល់ភ្លាម ក៏កម្ចាត់សត្រូវ បង្ក្រាបជនបទឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ រួចយាងត្រឡប់មកគង់ក្នុងជំរំជ័យលាភ ទ្រង់ឲ្យគេសម្អាតទីក្រុង រួចក៏យាងចូលទៅក្នុងនគរ។ ជាដំបូង ពួកទេវតាបានបង្អុរភ្លៀងទឹកចុះមក។ មហាជនមានចិត្តត្រេកអរថា «ចាប់តាំងពីពេលដែលយើងបានប្រទូស្តចំពោះតាបសក្បាលកំប៉ោងមក ព្រះរាជារបស់យើងមានតែការចម្រើនឡើង ទ្រង់បានកម្ចាត់សត្រូវទាំងឡាយ ហើយនៅថ្ងៃដែលទ្រង់យាងត្រឡប់មកវិញ ភ្លៀងក៏ធ្លាក់ភ្លាម!»។ បន្ទាប់មក ពួកទេវតាបានបង្អុរភ្លៀងផ្កាម្លិះចុះមក មហាជនរឹតតែមានចិត្តត្រេកអរក្រៃលែង។ បន្ទាប់មក ពួកទេវតាបានបង្អុរភ្លៀងកាក់មាសកៈចុះមក។ បន្ទាប់មក ភ្លៀងប្រាក់កហាបណៈក៏ធ្លាក់ចុះមក។ បន្ទាប់មក ពួកទេវតាគិតថា «ពួកមនុស្សប្រហែលជាមិនព្រមចេញមកប្រមូលយកទេដឹង» ក៏បានបង្អុរភ្លៀងគ្រឿងអលង្ការសម្រាប់ពាក់ដៃពាក់ជើងជាដើមចុះមក។ មហាជន សូម្បីតែអ្នកដែលនៅលើប្រាសាទប្រាំពីរជាន់ ក៏ចុះមកក្រោមដើម្បីរើសយកគ្រឿងអលង្ការមកពាក់ ហើយមានចិត្តត្រេកអរជាខ្លាំង។ ពួកគេបានពោលពាក្យត្រេកអរថា «ការស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើតាបសក្បាលកំប៉ោងនោះ ពិតជាសមគួរណាស់! ចាប់តាំងពីពេលដែលយើងបានស្តោះទឹកមាត់ដាក់លើគាត់មក ព្រះរាជារបស់យើងមានតែសេចក្តីចម្រើន ទ្រង់បានកម្ចាត់សត្រូវទាំងពួង ហើយនៅថ្ងៃដែលទ្រង់យាងត្រឡប់មកវិញ ភ្លៀងក៏ធ្លាក់ភ្លាម បន្ទាប់មកក៏មានភ្លៀងផ្កា ភ្លៀងកាក់មាសកៈ ភ្លៀងកហាបណៈ និងភ្លៀងគ្រឿងអលង្ការ គឺភ្លៀងទាំងបួនយ៉ាងបានធ្លាក់ចុះមក!» ពួកគេបានពោលពាក្យត្រេកអរយ៉ាងនេះ ហើយក៏បានយល់ស្របនឹងអំពើបាបដែលព្រះរាជាបានធ្វើ។ Tasmiṃ samaye devatā ekatodhāraubhatodhārādīni nānappakārāni āvudhāni mahājanassa upari phalake maṃsaṃ koṭṭayamānā viya pātayiṃsu. Tadanantaraṃ vītaccike vītadhūme kiṃsukapupphavaṇṇe aṅgāre, tadanantaraṃ kūṭāgārappamāṇe pāsāṇe, tadanantaraṃ antomuṭṭhiyaṃ asaṇṭhahanikaṃ sukhumavālikaṃ vassāpayamānā asītihatthubbedhaṃ thalaṃ akaṃsu. Rañño vijitaṭṭhāne kisavacchatāpaso senāpati mātuposakarāmoti tayova manussabhūtā arogā ahesuṃ. Sesānaṃ tasmiṃ kamme asamaṅgībhūtānaṃ tiracchānānaṃ pānīyaṭṭhāne pānīyaṃ nāhosi, tiṇaṭṭhāne tiṇaṃ. Te yena pānīyaṃ yena tiṇanti gacchantā appatteyeva sattame divase bahirajjasīmaṃ pāpuṇiṃsu. Tenāha sarabhaṅgabodhisatto – ក្នុងសម័យនោះ ពួកទេវតាបានបង្អុរចុះនូវគ្រឿងសស្ត្រាវុធផ្សេងៗ មានមុខម្ខាង និងមុខសងខាងជាដើម ទៅលើមហាជន ប្រៀបដូចជាគេកាប់ច្រាមសាច់នៅលើជ្រញ់។ បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បង្អុរចុះនូវភ្លើងរងើកដែលគ្មានអណ្តាត គ្មានផ្សែង មានពណ៌ដូចជាផ្កាចារ, បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បង្អុរចុះនូវដុំថ្មទាំងឡាយមានទំហំប៉ុនប្រាសាទកំពូល, បន្ទាប់ពីនោះមក ក៏បង្អុរចុះនូវខ្សាច់ល្អិតៗដែលមិនអាចក្តាប់ជាប់ក្នុងកណ្តាប់ដៃបាន ធ្វើឱ្យកើតទៅជាទួលកម្ពស់ ៨០ ហត្ថ។ នៅក្នុងដែនដីរបស់ព្រះរាជា មានតែមនុស្ស ៣ នាក់ប៉ុណ្ណោះ គឺកិសវច្ឆតាបស សេនាបតី និងរាមកុមារអ្នកចិញ្ចឹមមាតា ដែលមិនមានគ្រោះថ្នាក់អ្វីឡើយ។ ចំណែកពួកសត្វតិរច្ឆានដទៃទៀត ដែលមិនបានចូលរួមចំណែកក្នុងអំពើបាបនោះ ទឹកក្នុងកន្លែងទឹកក៏គ្មាន ស្មៅក្នុងកន្លែងស្មៅក៏គ្មាន។ សត្វទាំងនោះ កាលដើរទៅរកទឹកនិងស្មៅ ដោយគិតថា "ទឹកនៅឯណា ស្មៅនៅឯណា" តែមិនទាន់ទាំងបានទៅដល់ផង ក្នុងថ្ងៃទី ៧ ក៏បានទៅដល់ក្រៅព្រំដែននៃដែនដី។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសរភង្គពោធិសត្វ ទើបពោលថា៖ ‘‘Kisañhi vacchaṃ avakiriya daṇḍakī,Ucchinnamūlo sajano saraṭṭho; Kukkuḷanāme nirayamhi paccati,Tassa phuliṅgāni patanti kāye’’ti. (jā. 2.17.70); "ព្រះបាទដណ្ឌកី ព្រោះតែបានប្រទូស្តរ៉ាយ (ស្តោះទឹកមាត់ដាក់) លើកិសវច្ឆតាបស ត្រូវវិនាសដាច់ឫសគល់ ព្រមទាំងរាជបរិវារ និងដែនដី តែងឆេះឆ្អិនក្នុងនរកឈ្មោះកុក្កុឡៈ (នរកផេះក្តៅ) ផ្កាភ្លើងទាំងឡាយតែងធ្លាក់ចុះលើរាងកាយរបស់ទ្រង់" ដូច្នេះ។ Evaṃ tāva daṇḍakīraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo. ភាពជាព្រៃនៃដែនដីរបស់ព្រះបាទដណ្ឌកី គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះជាមុនសិន។ Kaliṅgaraṭṭhe [Pg.46] pana nāḷikiraraññe rajjaṃ kārayamāne himavati pañcasatatāpasā anitthigandhā ajinajaṭavākacīradharā vanamūlaphalabhakkhā hutvā ciraṃ vītināmetvā loṇambilasevanatthaṃ manussapathaṃ otaritvā anupubbena kaliṅgaraṭṭhe nāḷikirarañño nagaraṃ sampattā. Te jaṭājinavākacīrāni saṇṭhapetvā pabbajitānurūpaṃ upasamasiriṃ dassayamānā nagaraṃ bhikkhāya pavisiṃsu. Manussā anuppanne buddhuppāde tāpasapabbajite disvā pasannā nisajjaṭṭhānaṃ saṃvidhāya hatthato bhikkhābhājanaṃ gahetvā nisīdāpetvā bhikkhaṃ sampādetvā adaṃsu. Tāpasā katabhattakiccā anumodanaṃ akaṃsu. Manussā sutvā pasannacittā ‘‘kuhiṃ bhadantā gacchantī’’ti pucchiṃsu. Yathāphāsukaṭṭhānaṃ, āvusoti. Bhante, alaṃ aññattha gamanena, rājuyyāne vasatha, mayaṃ bhuttapātarāsā āgantvā dhammakathaṃ sossāmāti. Tāpasā adhivāsetvā uyyānaṃ agamaṃsu. Nāgarā bhuttapātarāsā suddhavatthanivatthā ‘‘dhammakathaṃ sossāmā’’ti saṅghā gaṇā gaṇībhūtā uyyānābhimukhā agamaṃsu. Rājā uparipāsāde ṭhito te tathā gacchamāne disvā upaṭṭhākaṃ pucchi ‘‘kiṃ ete bhaṇe nāgarā suddhavatthā suddhuttarāsaṅgā hutvā uyyānābhimukhā gacchanti, kimettha samajjaṃ vā nāṭakaṃ vā atthī’’ti? Natthi deva, ete tāpasānaṃ santike dhammaṃ sotukāmā gacchantīti. Tena hi bhaṇe ahampi gacchissāmi, mayā saddhiṃ gacchantūti. So gantvā tesaṃ ārocesi – ‘‘rājāpi gantukāmo, rājānaṃ parivāretvāva gacchathā’’ti. Nāgarā pakatiyāpi attamanā taṃ sutvā – ‘‘amhākaṃ rājā assaddho appasanno dussīlo, tāpasā dhammikā, te āgamma rājāpi dhammiko bhavissatī’’ti attamanatarā ahesuṃ. កាលព្រះបាទនាឡិកីរៈ គ្រងរាជ្យសម្បត្តិក្នុងដែនកលិង្គ ពួកតាបស ៥០០ រូប នៅក្នុងព្រៃហិមពាន្ត ជាអ្នកមិនត្រេកអរនឹងក្លិនស្រី ទ្រង់នូវស្បែកខ្លា ជដា និងសំពត់សំបកឈើ មានមើមឈើនិងផ្លែឈើក្នុងព្រៃជាអាហារ នៅអស់កាលដ៏យូរ ក៏ចុះមកកាន់ផ្លូវមនុស្ស ដើម្បីសេពនូវរសប្រៃនិងរសជូរ ហើយបានមកដល់នគររបស់ព្រះបាទនាឡិកីរៈ ក្នុងដែនកលិង្គតាមលំដាប់។ ពួកតាបសទាំងនោះ រៀបចំជដា ស្បែកខ្លា និងសំពត់សំបកឈើឱ្យរៀបរយ បង្ហាញនូវសិរីគឺសេចក្តីស្ងប់ដ៏សមគួរដល់បព្វជិត ហើយចូលទៅកាន់នគរដើម្បីបិណ្ឌបាត។ ពួកមនុស្ស កាលដែលព្រះពុទ្ធមិនទាន់ឧប្បត្តិឡើងក្នុងលោក បានឃើញពួកបព្វជិតជាតាបស ក៏មានចិត្តជ្រះថ្លា រៀបចំកន្លែងអង្គុយ ទទួលយកភាជន៍សម្រាប់ដាក់ភិក្ខាចារពីដៃ ញ៉ាំងតាបសទាំងឡាយឱ្យអង្គុយ រៀបចំចង្ហាន់ប្រគេនហើយ។ ពួកតាបសធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ក៏ធ្វើអនុមោទនា។ ពួកមនុស្សស្តាប់ហើយ មានចិត្តជ្រះថ្លា ក៏សួរថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន តើលោកម្ចាស់ទាំងឡាយនឹងនិមន្តទៅណា?"។ ពួកតាបសតបថា "ម្នាលអាវុសោ ទៅកាន់កន្លែងដែលសប្បាយ"។ ពួកមនុស្សពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន កុំនិមន្តទៅកន្លែងដទៃឡើយ សូមគង់នៅក្នុងរាជឧទ្យានចុះ ពួកខ្ញុំកាលបរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ នឹងមកស្តាប់ធម៌ទេសនា"។ ពួកតាបសទទួលយកហើយ ក៏ទៅកាន់ឧទ្យាន។ ពួកអ្នកនគរ បរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ ស្លៀកពាក់សំពត់ស្អាតបាត គិតថា "ពួកយើងនឹងទៅស្តាប់ធម៌ទេសនា" ក៏ប្រមូលផ្តុំគ្នាជាក្រុមៗ ដើរសំដៅទៅកាន់ឧទ្យាន។ ព្រះរាជាគង់នៅលើប្រាសាទជាន់លើ បានទតឃើញពួកអ្នកនគរដើរទៅយ៉ាងនោះ ក៏សួរអ្នកបម្រើថា "នែបម្រើ ហេតុអ្វីបានជាពួកអ្នកនគរទាំងនេះ ស្លៀកពាក់សំពត់ស គ្របដណ្តប់ស្មាស្អាតបាត ដើរសំដៅទៅកាន់ឧទ្យានយ៉ាងនេះ? តើនៅក្នុងឧទ្យាននោះមានការលេងល្បែង ឬមានមហោស្រពអ្វីមែនទេ?"។ អ្នកបម្រើក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ មិនមែនទេ ពួកអ្នកនគរទាំងនេះចង់ទៅស្តាប់ធម៌ក្នុងសំណាក់របស់ពួកតាបស ទើបដើរទៅ"។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា "នែបម្រើ បើដូច្នោះ យើងក៏នឹងទៅដែរ ចូរឱ្យពួកគេទៅជាមួយយើងចុះ"។ អ្នកបម្រើនោះទៅហើយ ក៏ប្រាប់ដល់ពួកអ្នកនគរទាំងនោះថា "ព្រះរាជាក៏សព្វព្រះរាជហឫទ័យនឹងយាងទៅដែរ ចូរអ្នករាល់គ្នាហែហមព្រះរាជាទៅចុះ"។ ពួកអ្នកនគរដែលតាមធម្មតាមានចិត្តរីករាយស្រាប់ហើយ លុះបានឮពាក្យនោះ ក៏រឹតតែមានចិត្តត្រេកអរក្រៃលែងឡើង ដោយគិតថា "ព្រះរាជារបស់ពួកយើងជាអ្នកគ្មានសទ្ធា មិនជ្រះថ្លា មានសីលធម៌មិនល្អ ចំណែកពួកតាបសជាអ្នកមានធម៌ ព្រះរាជាអាស្រ័យនឹងពួកតាបសទាំងនោះ ក៏នឹងក្លាយជាអ្នកមានធម៌ដែរ"។ Rājā nikkhamitvā tehi parivārito uyyānaṃ gantvā tāpasehi saddhiṃ paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdi. Tāpasā rājānaṃ disvā parikathāya kusalassekassa tāpasassa ‘‘rañño dhammaṃ kathehī’’ti saññamadaṃsu, so tāpaso parisaṃ oloketvā pañcasu veresu ādīnavaṃ pañcasu ca sīlesu ānisaṃsaṃ kathento – ព្រះរាជាយាងចេញទៅ ហែហមដោយពួកអ្នកនគរទាំងនោះ ទៅកាន់ឧទ្យាន ធ្វើបដិសណ្ឋារៈជាមួយពួកតាបសហើយ ក៏គង់ក្នុងទីដ៏សមគួរមួយ។ ពួកតាបសឃើញព្រះរាជាហើយ ក៏ធ្វើសញ្ញាដល់តាបសមួយរូបដែលឈ្លាសវៃក្នុងការសម្តែងធម៌ថា "សូមលោកសម្តែងធម៌ប្រោសព្រះរាជាចុះ" តាបសនោះសម្លឹងមើលបរិស័ទ ហើយសម្តែងនូវទោសក្នុងពៀរទាំង ៥ និងអានិសង្សក្នុងសីលទាំង ៥ ថា៖ ‘‘Pāṇo [Pg.47] na hantabbo, adinnaṃ nādātabbaṃ, kāmesumicchācāro na caritabbo, musā na bhāsitabbā, majjaṃ na pātabbaṃ, pāṇātipāto nāma nirayasaṃvattaniko hoti tiracchānayonisaṃvattaniko pettivisayasaṃvattaniko, tathā adinnādānādīni. Pāṇātipāto niraye paccitvā manussalokaṃ āgatassa vipākāvasesena appāyukasaṃvattaniko hoti, adinnādānaṃ appabhogasaṃvattanikaṃ, micchācāro bahusapattasaṃvattaniko, musāvādo abhūtabbhakkhānasaṃvattaniko, majjapānaṃ ummattakabhāvasaṃvattanika’’nti – "មិនគប្បីសម្លាប់សត្វ, មិនគប្បីកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឱ្យ, មិនគប្បីប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាមទាំងឡាយ, មិនគប្បីពោលពាក្យកុហក, មិនគប្បីផឹកទឹកស្រវឹង។ ឯការសម្លាប់សត្វ តែងដឹកនាំទៅកាន់នរក ដឹកនាំទៅកាន់កំណើតសត្វតិរច្ឆាន ដឹកនាំទៅកាន់ប្រេតវិស័យ, ការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឱ្យជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ។ ការសម្លាប់សត្វ កាលដែលឆេះឆ្អិនក្នុងនរកហើយ មកកើតជាមនុស្ស តែងនាំឱ្យមានអាយុខ្លី ដោយសេសសល់នៃផលកម្ម, ការកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឱ្យ តែងនាំឱ្យមានភោគសម្បត្តិតិច, ការប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម តែងនាំឱ្យមានសត្រូវច្រើន, ការពោលពាក្យកុហក តែងនាំឱ្យរងការចោទប្រកាន់មិនពិត, ការផឹកទឹកស្រវឹង តែងនាំឱ្យទៅជាមនុស្សឆ្កួត" Pañcasu veresu imaṃ ādīnavaṃ kathesi. តាបសនោះបានសម្តែងនូវទោសយ៉ាងនេះ ក្នុងពៀរទាំង ៥។ Rājā pakatiyāpi assaddho appasanno dussīlo, dussīlassa ca sīlakathā nāma dukkathā, kaṇṇe sūlappavesanaṃ viya hoti. Tasmā so cintesi – ‘‘ahaṃ ‘ete paggaṇhissāmī’ti āgato, ime pana mayhaṃ āgatakālato paṭṭhāya maṃyeva ghaṭṭentā vijjhantā parisamajjhe kathenti, karissāmi nesaṃ kāttabba’’nti. So dhammakathāpariyosāne ‘‘ācariyā sve mayhaṃ gehe bhikkhaṃ gaṇhathā’’ti nimantetvā agamāsi. So dutiyadivase mahante mahante koḷumbe āharāpetvā gūthassa pūrāpetvā kadalipattehi nesaṃ mukhāni bandhāpetvā tattha tattha ṭhapāpesi, puna bahalamadhukatelanāgabalapicchillādīnaṃ kūṭe pūretvā nisseṇimatthake ṭhapāpesi, tattheva ca mahāmalle baddhakacche hatthehi muggare gāhāpetvā ṭhapetvā āha ‘‘kūṭatāpasā ativiya maṃ viheṭhayiṃsu, tesaṃ pāsādato otaraṇakāle kūṭehi picchillaṃ sopānamatthake vissajjetvā sīse muggarehi pothetvā gale gahetvā sopāne khipathā’’ti. Sopānapādamūle pana caṇḍe kukkure bandhāpesi. ព្រះរាជាតាមធម្មតាជាអ្នកគ្មានសទ្ធា មិនជ្រះថ្លា មានសីលធម៌មិនល្អ ហើយឯសីលកថា (ពាក្យនិយាយអំពីសីល) សម្រាប់មនុស្សទ្រុស្តសីល ឈ្មោះថាជាពាក្យមិនគួរត្រាប់ ប្រៀបដូចជាការចាក់ទម្លុះដែកស្រួចចូលទៅក្នុងត្រចៀក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជានោះក៏គិតថា "យើងគិតថា 'នឹងមកបូជា (លើកតម្កើង) ពួកតាបសទាំងនេះ' ទើបមក តែពួកតាបសទាំងនេះ ចាប់តាំងពីយើងមកដល់ តែងនិយាយប៉ះពាល់ ចាក់ដោតចំពោះតែយើងម្នាក់គត់ នៅកណ្តាលជំនុំជន យើងនឹងធ្វើនូវអ្វីដែលគួរធ្វើដល់ពួកវា"។ ព្រះរាជានោះ កាលចប់ធម៌ទេសនា ក៏និមន្តថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ថ្ងៃស្អែកសូមទទួលភិក្ខាក្នុងព្រះរាជវាំងរបស់ខ្ញុំ" រួចក៏យាងត្រឡប់ទៅវិញ។ ក្នុងថ្ងៃទី ២ ព្រះរាជានោះបញ្ជាឱ្យគេយកពាងធំៗមក បំពេញដោយលាមក ហើយយកស្លឹកចេកចងបិទមាត់ពាងទាំងនោះ ដាក់ទុកក្នុងទីនោះៗ មួយវិញទៀត បញ្ជាឱ្យយកប្រេងលាយទឹកឃ្មុំ ប្រេងក្ងោក និងវត្ថុរអិលផ្សេងៗ បំពេញក្នុងក្អម រួចដាក់ទុកនៅខាងលើកាំជណ្តើរ ហើយនៅត្រង់កាំជណ្តើរនោះឯង ក៏ឱ្យពួកអ្នកចំបាប់ធំៗដែលចងក្បិនយ៉ាងណែន កាន់ដំបងឈើនៅក្នុងដៃ រួចបង្គាប់ថា "ពួកតាបសកំឡៅទាំងនេះ ធ្វើបាបយើងខ្លាំងណាស់ កាលដែលពួកវាចុះពីប្រាសាទ ចូរចាក់វត្ថុរអិលពីក្អមទៅលើកាំជណ្តើរ ហើយយកដំបងវាយក្បាលពួកវា រួចចាប់កញ្ចឹងកបោះទម្លាក់ចុះតាមជណ្តើរទៅ"។ ចំណែកនៅខាងក្រោមជណ្តើរ ក៏បញ្ជាឱ្យចងពួកឆ្កែសាហាវៗទុក។ Tāpasāpi ‘‘sve rājagehe bhuñjissāmā’’ti aññamaññaṃ ovadiṃsu – ‘‘mārisā rājagehaṃ nāma sāsaṅkaṃ sappaṭibhayaṃ, pabbajitehi nāma chadvārārammaṇe saññatehi bhavitabbaṃ, diṭṭhadiṭṭhe ārammaṇe nimittaṃ na gahetabbaṃ, cakkhudvāre saṃvaro paccupaṭṭhapetabbo’’ti. ពួកតាបសទាំងឡាយ កាលគិតថា "ថ្ងៃស្អែកពួកយើងនឹងឆាន់នៅក្នុងព្រះរាជវាំង" ក៏ទូន្មានគ្នាទៅវិញទៅមកថា "ម្នាលលោកដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ ឡើងឈ្មោះថាព្រះរាជវាំង តែងគួរឱ្យសង្ស័យ និងប្រកបដោយភ័យខ្លាច ធម្មតាបព្វជិត គប្បីជាអ្នកសង្រួមក្នុងអារម្មណ៍នៃទ្វារទាំង ៦ មិនគប្បីកាន់យកនូវនិមិត្តក្នុងអារម្មណ៍ដែលបានឃើញហើយៗ គប្បីតម្កល់ទុកនូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងចក្ខុទ្វារ" ដូច្នេះ។ Punadivase [Pg.48] bhikkhācāravelaṃ sallakkhetvā vākacīraṃ nivāsetvā ajinacammaṃ ekaṃsagataṃ katvā jaṭākalāpaṃ saṇṭhapetvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā paṭipāṭiyā rājanivesanaṃ abhiruḷhā. Rājā āruḷhabhāvaṃ ñatvā gūthakoḷumbamukhato kadalipattaṃ nīharāpesi. Duggandho tāpasānaṃ nāsapuṭaṃ paharitvā matthaluṅgapātanākārapatto ahosi. Mahātāpaso rājānaṃ olokesi. Rājā – ‘‘ettha bhonto yāvadatthaṃ bhuñjantu ceva harantu ca, tumhākametaṃ anucchavikaṃ, hiyyo ahaṃ tumhe paggaṇhissāmīti āgato, tumhe pana maṃyeva ghaṭṭento vijjhantā parisamajjhe kathayittha, tumhākamidaṃ anucchavikaṃ, bhuñjathā’’ti mahātāpasassa uluṅkena gūthaṃ upanāmesi. Mahātāpaso dhī dhīti vadanto paṭinivatti. ‘‘Ettakeneva gacchissatha tumhe’’ti sopāne kūṭehi picchillaṃ vissajjāpetvā mallānaṃ saññamadāsi. Mallā muggarehi sīsāni pothetvā gīvāya gahetvā sopāne khipiṃsu, ekopi sopāne patiṭṭhātuṃ nāsakkhi, pavaṭṭamānā sopānapādamūlaṃyeva pāpuṇiṃsu. Sampatte sampatte caṇḍakukkurā paṭapaṭāti luñcamānā khādiṃsu. Yopi nesaṃ uṭṭhahitvā palāyati, sopi āvāṭe patati, tatrāpi naṃ kukkurā anubandhitvā khādantiyeva. Iti nesaṃ kukkurā aṭṭhisaṅkhalikameva avasesayiṃsu. Evaṃ so rājā tapasampanne pañcasate tāpase ekadivaseneva jīvitā voropesi. លុះព្រឹកឡើង កាលកំណត់ដឹងនូវវេលាត្រេចចរដើម្បីបិណ្ឌបាត ស្លៀកសំពត់សំបកឈើ គ្របស្បែកខ្លាលើស្មាម្ខាង រៀបចំជដាឱ្យរៀបរយ កាន់ភាជន៍សម្រាប់បិណ្ឌបាត ហើយឡើងទៅកាន់ព្រះរាជវាំងតាមលំដាប់។ ព្រះរាជាដឹងថាពួកតាបសឡើងមកដល់ហើយ ក៏បញ្ជាឱ្យគេបើកស្លឹកចេកចងបិទមាត់ពាងលាមក។ ក្លិនស្អុយអសោចបានជះប៉ះច្រមុះរបស់ពួកតាបស ហាក់ដូចជាធ្វើឱ្យខួរក្បាលធ្លាក់ចុះមក។ មហាតាបសបានសម្លឹងមើលព្រះរាជា។ ព្រះរាជាពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ សូមឆាន់ និងយកទៅតាមប្រាថ្នាចុះ របស់នេះសមគួរដល់លោកម្ចាស់ហើយ កាលពីម្សិលមិញ យើងគិតថា 'នឹងមកបូជាពួកលោក' ទើបមក តែពួកលោកបែរជានិយាយប៉ះពាល់ ចាក់ដោតចំពោះតែយើងម្នាក់គត់ នៅកណ្តាលជំនុំជន របស់នេះសមគួរដល់ពួកលោកហើយ ចូរឆាន់ចុះ" រួចក៏យកវែកដួសលាមកប្រគេនដល់មហាតាបស។ មហាតាបសពោលថា "ធើ្វៗ (គួរឱ្យខ្ពើមណាស់)" រួចក៏ដើរត្រឡប់ក្រោយវិញ។ ព្រះរាជាពោលថា "ពួកលោកនឹងត្រឡប់ទៅវិញដោយសារតែរបស់ប៉ុណ្ណឹងឬ?" រួចក៏បញ្ជាឱ្យគេចាក់វត្ថុរអិលពីក្អមទៅលើកាំជណ្តើរ ហើយធ្វើសញ្ញាដល់ពួកអ្នកចំបាប់។ ពួកអ្នកចំបាប់បានយកដំបងវាយក្បាលពួកតាបស រួចចាប់កញ្ចឹងកបោះទម្លាក់ចុះតាមជណ្តើរ គ្មានតាបសណាមួយអាចឈរនឹងនៅលើកាំជណ្តើរបានឡើយ ពួកលោកបានរមៀលធ្លាក់ចុះមកដល់ខាងក្រោមជណ្តើរតែម្តង។ កាលដែលពួកតាបសធ្លាក់ចុះមកដល់ម្តងមួយៗ ពួកឆ្កែសាហាវក៏ខាំហែកស៊ីឮសូរប្រផាត់ប្រផាត់។ តាបសណាដែលក្រោកឡើងរត់គេចខ្លួន ក៏ធ្លាក់ទៅក្នុងរណ្តៅ ហើយពួកឆ្កែក៏ដេញតាមខាំស៊ីតាបសនោះក្នុងទីនោះឯង។ ពួកឆ្កែទាំងឡាយបានខាំស៊ីពួកតាបសទាំងនោះ រហូតសល់តែឆ្អឹងរណែងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះរាជានោះបានផ្តាច់បង់ជីវិតរបស់ពួកតាបសអ្នកមានតបៈ ៥០០ រូប ក្នុងថ្ងៃតែមួយយ៉ាងនេះឯង។ Athassa raṭṭhe devatā purimanayeneva puna navavuṭṭhiyo pātesuṃ. Tassa rajjaṃ saṭṭhiyojanubbedhena vālikathalena avacchādiyittha. Tenāha sarabhaṅgo bodhisatto – លំដាប់នោះ ពួកទេវតានៅក្នុងដែនដីរបស់ព្រះរាជានោះ ក៏បានបង្អុរចុះនូវភ្លៀង ៩ ប្រការ ម្តងទៀត តាមវិធីមុននោះឯង។ ដែនដីរបស់ព្រះរាជានោះ ត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយទួលខ្សាច់ដែលមានកម្ពស់ ៦០ យោជន៍។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសរភង្គពោធិសត្វ ទើបពោលថា៖ ‘‘Yo saññate pabbajite avañcayi,Dhammaṃ bhaṇante samaṇe adūsake; Taṃ nāḷikeraṃ sunakhā parattha,Saṅgamma khādanti viphandamāna’’nti. (jā. 2.17.71); "ព្រះរាជាអង្គណា បានបញ្ឆោត (ធ្វើបាប) ពួកបព្វជិតអ្នកសង្រួម ពួកសមណៈអ្នកសម្តែងធម៌ ជាអ្នកមិនមានទោសពៃរ៍ ពួកឆ្កែនរកតែងចោមរោមខាំស៊ីព្រះបាទនាឡិកីរៈនោះក្នុងបរលោក កាលដែលទ្រង់កំពុងតែបម្រះននៀល" ដូច្នេះ។ Evaṃ kāliṅgāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo. ភាពជាព្រៃនៃដែនកលិង្គ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះឯង។ Atīte pana bārāṇasinagare diṭṭhamaṅgalikā nāma cattālīsakoṭivibhavassa seṭṭhino ekā dhītā ahosi dassanīyā pāsādikā. Sā rūpabhogakulasampattisampannatāya bahūnaṃ patthanīyā ahosi. Yo [Pg.49] panassā vāreyyatthāya pahiṇāti, taṃ taṃ disvānassa jātiyaṃ vā hatthapādādīsu vā yattha katthaci dosaṃ āropetvā ‘‘ko esa dujjāto dussaṇṭhito’’tiādīni vatvā – ‘‘nīharatha na’’nti nīharāpetvā ‘‘evarūpampi nāma addasaṃ, udakaṃ āharatha, akkhīni dhovissāmī’’ti akkhīni dhovati. Tassā diṭṭhaṃ diṭṭhaṃ vippakāraṃ pāpetvā nīharāpetīti diṭṭhamaṅgalikā tveva saṅkhā udapādi, mūlanāmaṃ antaradhāyi. ក្នុងអតីតកាល ក្នុងក្រុងពារាណសី មានកូនស្រីរបស់សេដ្ឋីម្នាក់មានទ្រព្យសម្បត្តិ ៤០ កោដិ ឈ្មោះនាងទិដ្ឋមង្គលិកា ជានារីគួរឱ្យចង់មើល គួរឱ្យជ្រះថ្លា។ នាងជាទីប្រាថ្នារបស់មនុស្សជាច្រើន ព្រោះតែភាពបរិបូណ៌ដោយរូបសម្បត្តិ ភោគសម្បត្តិ និងត្រកូលសម្បត្តិ។ មួយវិញទៀត បុរសណាដែលគេបញ្ជូនមកដើម្បីដណ្តឹងនាង នាងបានឃើញបុរសនោះៗហើយ ក៏រកទោសក្នុងជាតិត្រកូលក្តី ក្នុងដៃជើងជាដើមក្តី ក្នុងទីណាមួយ ហើយពោលពាក្យជាដើមថា "បុរសនេះមានជាតិថោកទាប មានរូបរាងអាក្រក់ជាអ្នកណា?" រួចបញ្ជាឱ្យគេដេញចេញទៅថា "ចូរដេញវាចេញទៅ" ហើយលាងភ្នែកដោយពោលថា "យើងបានឃើញមនុស្សបែបនេះហើយ ចូរយកទឹកមក យើងនឹងលាងភ្នែក"។ ព្រោះតែនាងធ្វើឱ្យបុរសគ្រប់រូបដែលនាងបានឃើញរងការអាម៉ាស់ហើយដេញចេញទៅយ៉ាងនេះ ទើបកើតមាននាមបញ្ញត្តិថា "ទិដ្ឋមង្គលិកា" (នាងអ្នកយល់ឃើញថាជាមង្គល) ចំណែកឯឈ្មោះដើមក៏បាត់បង់ទៅ។ Sā ekadivasaṃ gaṅgāya udakakīḷaṃ kīḷissāmīti titthaṃ sajjāpetvā pahūtaṃ khādanīyabhojanīyaṃ sakaṭesu pūrāpetvā bahūni gandhamālādīni ādāya paṭicchannayānaṃ āruyha ñātigaṇaparivutā gehamhā nikkhami. Tena ca samayena mahāpuriso caṇḍālayoniyaṃ nibbatto bahinagare cammagehe vasati, mātaṅgotvevassa nāmaṃ ahosi. So soḷasavassuddesiko hutvā kenacideva karaṇīyena antonagaraṃ pavisitukāmo ekaṃ nīlapilotikaṃ nivāsetvā ekaṃ hatthe bandhitvā ekena hatthena pacchiṃ, ekena ghaṇḍaṃ gahetvā ‘‘ussaratha ayyā, caṇḍāloha’’nti jānāpanatthaṃ taṃ vādento nīcacittaṃ paccupaṭṭhapetvā diṭṭhadiṭṭhe manusse namassamāno nagaraṃ pavisitvā mahāpathaṃ paṭipajji. ថ្ងៃមួយ នាងគិតថា "យើងនឹងលេងទឹកក្នុងទន្លេគង្គា" ក៏ឱ្យគេរៀបចំកំពង់ទឹក ឱ្យគេដាក់បង្អែមចង្ហាន់ជាច្រើនពេញរទេះ ហើយកាន់យកគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កាជាច្រើន ឡើងជិះយានដែលមានដំបូលបិទបាំងជិត ហែហមដោយពួកញាតិ ចេញពីផ្ទះទៅ។ សម័យនោះឯង ព្រះមហាសត្វចាប់កំណើតក្នុងត្រកូលចណ្ឌាល រស់នៅក្នុងផ្ទះប្រក់ស្បែកសត្វនៅខាងក្រៅនគរ ព្រះអង្គមាននាមថា "មាតង្កៈ"។ ព្រះអង្គមានព្រះជន្មប្រមាណ ១៦ ឆ្នាំ មានបំណងនឹងចូលទៅក្នុងនគរដោយកិច្ចការណាមួយ ក៏ស្លៀកសំពត់ចាស់ពណ៌ខៀវម្ខាង និងចងសំពត់ចាស់ម្ខាងទៀតនៅក្នុងដៃ ដៃម្ខាងយួរកន្ត្រក ដៃម្ខាងទៀតកាន់គង វាយគងនោះដើម្បីឱ្យគេដឹងថា "សូមចៀសចេញទៅ លោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ខ្ញុំជាចណ្ឌាល" តម្កល់ចិត្តបន្ទាបខ្លួន គោរពមនុស្សគ្រប់រូបដែលបានឃើញ ក៏ចូលទៅក្នុងនគរ ដើរតាមផ្លូវធំទៅ។ Diṭṭhamaṅgalikā ghaṇḍasaddaṃ sutvā sāṇiantarena olokentī dūratova taṃ āgacchantaṃ disvā ‘‘kimeta’’nti pucchi. Mātaṅgo ayyeti. ‘‘Kiṃ vata, bho, akusalaṃ akaramha, kassāyaṃ nissando, vināso nu kho me paccupaṭṭhito, maṅgalakiccena nāma gacchamānā caṇḍālaṃ addasa’’nti sarīraṃ kampetvā jigucchamānā kheḷaṃ pātetvā dhātiyo āha – ‘‘vegena udakaṃ āharatha, caṇḍālo diṭṭho, akkhīni ceva nāma gahitamukhañca dhovissāmī’’ti dhovitvā rathaṃ nivattāpetvā sabbapaṭiyādānaṃ gehaṃ pesetvā pāsādaṃ abhiruhi. Surāsoṇḍādayo ceva tassā upaṭṭhākamanussā ca ‘‘kuhiṃ, bho diṭṭhamaṅgalikā, imāyapi velāya nāgacchatī’’ti pucchantā taṃ pavattiṃ sutvā – ‘‘mahantaṃ vata, bho, surāmaṃsagandhamālādisakkāraṃ caṇḍālaṃ nissāya anubhavituṃ na labhimha, gaṇhatha caṇḍāla’’nti gataṭṭhānaṃ gavesitvā nirāparādhaṃ mātaṅgapaṇḍitaṃ tajjitvā – ‘‘are mātaṅga taṃ nissāya idañcidañca sakkāraṃ anubhavituṃ na labhimhā’’ti kesesu [Pg.50] gahetvā bhūmiyaṃ pātetvā jāṇukapparapāsāṇādīhi koṭṭetvā matoti saññāya pāde gahetvā kaḍḍhantā saṅkārakūṭe chaḍḍesuṃ. នាងទិដ្ឋមង្គលិកា ឮសំឡេងគង លបមើលតាមចន្លោះវាំងនន ឃើញចណ្ឌាលនោះដើរមកពីចម្ងាយ ក៏សួរថា «នេះជាអ្វី?»។ ពួកបរិវារប្រាប់ថា «បពិត្រអយ្យា គឺចណ្ឌាលឈ្មោះមាតង្គ»។ នាងពោលថា «ឱ! ពួកយើងបានធ្វើអកុសលអ្វីហ្ន៎ នេះជាផលនៃកម្មអ្វី? សេចក្តីវិនាសមកដល់យើងហើយឬហ្ន៎ កាលដែលយើងកំពុងដើរទៅដើម្បីធ្វើមង្គលកិច្ច បែរជាមកឃើញចណ្ឌាលទៅវិញ» នាងញាប់ញ័ររាងកាយ ខ្ពើមរអើមជាខ្លាំង ក៏ស្តោះទឹកមាត់ដាក់ ហើយប្រាប់ពួកមេដោះថា «ចូរនាំយកទឹកមកជាប្រញាប់ យើងបានឃើញចណ្ឌាលហើយ យើងនឹងលាងភ្នែកទាំងឡាយ និងលាងមាត់ដែលពោលឈ្មោះចណ្ឌាលនោះ» លុះលាងរួចហើយ ក៏ឱ្យបង្វែររថត្រឡប់ទៅវិញ ឱ្យគេនាំគ្រឿងរៀបចំទាំងអស់ទៅផ្ទះ រួចឡើងទៅកាន់ប្រាសាទ។ ពួកអ្នកលេងស្រាជាដើម និងពួកអ្នកបម្រើរបស់នាង កាលដែលសួរថា «នែគ្នាយើង នាងទិដ្ឋមង្គលិកាទៅណាហើយ សូម្បីតែដល់វេលានេះហើយ ក៏នៅមិនទាន់មកទៀត?» លុះបានឮរឿងរ៉ាវនោះហើយ ក៏ពោលថា «ឱ! ពួកយើងមិនបានបរិភោគគ្រឿងសក្ការៈដ៏ច្រើន មានស្រា សាច់ គ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាដើម ព្រោះតែអាស្រ័យចណ្ឌាលនេះសោះ ចូរចាប់ចណ្ឌាលនោះទៅ!» រួចក៏ស្វែងរកកន្លែងដែលចណ្ឌាលនោះទៅ ហើយគំរាមកំហែងមាតង្គបណ្ឌិតដែលគ្មានកំហុសថា «នែអាមាតង្គចង្រៃ! ព្រោះតែអាស្រ័យឯង ពួកយើងទើបមិនបានបរិភោគគ្រឿងសក្ការៈនេះៗ» ក៏ចាប់សក់ទាញបោកទៅលើដី ហើយវាយដំដោយជង្គង់ កែងដៃ និងដុំថ្មជាដើម ដោយសន្មតថា ស្លាប់ហើយ ក៏ចាប់ជើងអូសទៅបោះចោលនៅគំនរសម្រាម។ Mahāpuriso saññaṃ paṭilabhitvā hatthapāde parāmasitvā – ‘‘idaṃ dukkhaṃ kaṃ nissāya uppanna’’nti cintento – ‘‘na aññaṃ kañci, diṭṭhamaṅgalikaṃ nissāya uppanna’’nti ñatvā ‘‘sacāhaṃ puriso, pādesu naṃ nipātessāmī’’ti cintetvā vedhamāno diṭṭhamaṅgalikāya kuladvāraṃ gantvā – ‘‘diṭṭhamaṅgalikaṃ labhanto vuṭṭhahissāmi, alabhantassa ettheva maraṇa’’nti gehaṅgaṇe nipajji. Tena ca samayena jambudīpe ayaṃ dhammatā hoti – yassa caṇḍālo kujjhitvā gabbhadvāre nipanno marati, ye ca tasmiṃ gabbhe vasanti, sabbe caṇḍālā honti. Gehamajjhamhi mate sabbe gehavāsino, dvāramhi mate ubhato anantaragehavāsikā, aṅgaṇamhi mate ito satta ito sattāti cuddasagehavāsino sabbe caṇḍālā hontīti. Bodhisatto pana aṅgaṇe nipajji. មហាបុរស កាលបានដឹងខ្លួនឡើងវិញ ក៏ស្ទាបដៃនិងជើង គិតថា «ទុក្ខនេះកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យអ្នកណា?» កាលដឹងថា «មិនមែនព្រោះអ្នកដទៃឡើយ គឺកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យនាងទិដ្ឋមង្គលិកានេះឯង» ក៏គិតថា «បើអាត្មាអញជាបុរសពិតមែន អាត្មាអញនឹងធ្វើឱ្យនាងមកក្រាបទៀបជើងរបស់អាត្មាអញឱ្យបាន» រួចក៏ញាប់ញ័ររាងកាយ ដើរទៅកាន់ទ្វារផ្ទះត្រកូលរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកា ហើយសម្រេចចិត្តថា «បើបាននាងទិដ្ឋមង្គលិកា ទើបអាត្មាអញនឹងក្រោកឡើង បើមិនបានទេ អាត្មាអញនឹងស្លាប់នៅទីនេះឯង» រួចក៏ដេកនៅទីធ្លាមុខផ្ទះ។ សម័យនោះឯង នៅជម្ពូទ្វីប មានទំនៀមទម្លាប់យ៉ាងនេះថា បើចណ្ឌាលខឹងនឹងអ្នកណា ហើយមកដេកស្លាប់នៅទ្វារបន្ទប់របស់អ្នកនោះ ពួកជនដែលរស់នៅក្នុងបន្ទប់នោះទាំងអស់ នឹងត្រូវក្លាយជាចណ្ឌាល។ បើស្លាប់នៅកណ្តាលផ្ទះ ពួកអ្នកនៅក្នុងផ្ទះទាំងអស់នឹងក្លាយជាចណ្ឌាល បើស្លាប់នៅទ្វារផ្ទះ ពួកអ្នកនៅក្នុងផ្ទះជាប់គ្នាទាំងសងខាងនឹងក្លាយជាចណ្ឌាល បើស្លាប់នៅទីធ្លាមុខផ្ទះ ពួកអ្នកនៅក្នុងផ្ទះ ១៤ ខ្នង គឺខាងនេះ ៧ ខ្នង ខាងនោះ ៧ ខ្នង ទាំងអស់នឹងក្លាយជាចណ្ឌាល។ ចំណែកព្រះពោធិសត្វ បានដេកនៅទីធ្លាមុខផ្ទះនោះឯង។ Seṭṭhissa ārocesuṃ – ‘‘mātaṅgo te sāmi gehaṅgaṇe patito’’ti gacchatha bhaṇe, kiṃ kāraṇāti vatvā ekamāsakaṃ datvā uṭṭhāpethāti. Te gantvā ‘‘imaṃ kira māsakaṃ gahetvā uṭṭhahā’’ti vadiṃsu. So – ‘‘nāhaṃ māsakatthāya nipanno, diṭṭhamaṅgalikāya svāhaṃ nipanno’’ti āha. Diṭṭhamaṅgalikāya ko dosoti? Kiṃ tassā dosaṃ na passatha, niraparādho ahaṃ tassā manussehi byasanaṃ pāpito, taṃ labhantova vuṭṭhahissāmi, alabhanto na vuṭṭhahissāmīti. ពួកបម្រើទៅជម្រាបសេដ្ឋីថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ចណ្ឌាលឈ្មោះមាតង្គមកដេកដួលនៅទីធ្លាមុខផ្ទះរបស់លោកហើយ» សេដ្ឋីពោលថា «នែពួកឯង ចូរទៅមើល តើមានហេតុអ្វីបានជាវាមកដេកនៅទីនោះ ចូរឱ្យប្រាក់ ១ ម៉ាសកៈ ទៅវា ហើយឱ្យវាដេកក្រោកចេញទៅ»។ ពួកបម្រើទាំងនោះទៅហើយនិយាយថា «នែឯង ចូរទទួលយកប្រាក់ ១ ម៉ាសកៈ នេះទៅ ហើយក្រោកឡើងទៅ»។ មាតង្គនោះពោលថា «យើងមិនមែនដេកដើម្បីប្រាក់ ១ ម៉ាសកៈ ឡើយ គឺយើងដេកដើម្បីនាងទិដ្ឋមង្គលិកាទេតើ»។ ពួកបម្រើសួរថា «នាងទិដ្ឋមង្គលិកាមានកំហុសអ្វី?» មាតង្គតបថា «ហេតុអ្វីពួកឯងមិនឃើញកំហុសរបស់នាង? យើងគ្មានកំហុសសោះ បែរជាត្រូវពួកមនុស្សរបស់នាងធ្វើបាបឱ្យដល់នូវសេចក្តីវិនាស លុះត្រាតែបាននាង ទើបយើងនឹងក្រោកឡើង បើមិនបានទេ យើងមិនក្រោកឡើយ»។ Te gantvā seṭṭhissa ārocesuṃ. Seṭṭhi dhītu dosaṃ ñatvā ‘‘gacchatha, ekaṃ kahāpaṇaṃ dethā’’ti peseti. So ‘‘na icchāmi kahāpaṇaṃ, tameva icchāmī’’ti āha. Taṃ sutvā seṭṭhi ca seṭṭhibhariyā ca – ‘‘ekāyeva no piyadhītā, paveṇiyā ghaṭako añño dārakopi natthī’’ti saṃvegappattā – ‘‘gacchatha tātā, koci amhākaṃ asahanako etaṃ jīvitāpi voropeyya, etasmiñhi mate sabbe mayaṃ naṭṭhā homa, ārakkhamassa gaṇhathā’’ti parivāretvā ārakkhaṃ saṃvidhāya yāguṃ pesayiṃsu, bhattaṃ dhanaṃ pesayiṃsu, evaṃ so sabbaṃ paṭikkhipi. Evaṃ eko divaso gato; dve, tayo, cattāro, pañca divasā gatā. ពួកបម្រើទាំងនោះទៅហើយ ក៏ជម្រាបសេដ្ឋី។ សេដ្ឋីដឹងកំហុសរបស់កូនស្រី ក៏បញ្ជូនទៅថា «ចូរទៅចុះ ហើយឱ្យប្រាក់ ១ កហាបណៈ ដល់វាទៅ»។ មាតង្គនោះពោលថា «យើងមិនចង់បានកហាបណៈទេ យើងចង់បានតែនាងទិដ្ឋមង្គលិកាប៉ុណ្ណោះ»។ លុះបានឮពាក្យនោះ សេដ្ឋីនិងភរិយាសេដ្ឋី ក៏កើតសេចក្តីសង្វេគជាខ្លាំងថា «យើងមានកូនស្រីជាទីស្រឡាញ់តែម្នាក់គត់នេះឯង កូនប្រុសដទៃទៀតដែលជាអ្នកតខ្សែស្រឡាយត្រកូលក៏គ្មានសោះ» ហើយពោលថា «នែពួកយើង ចូរទៅចុះ ក្រែងលោមាននរណាម្នាក់ក្នុងពួកយើងដែលមិនអត់ធ្មត់ ទៅសម្លាប់ចណ្ឌាលនេះបង់ បើចណ្ឌាលនេះស្លាប់ទៅ ពួកយើងទាំងអស់គ្នានឹងត្រូវវិនាសជាមិនខាន ចូរពួកឯងជួយការពារវាផង» ក៏ចាត់ចែងការការពារយ៉ាងតឹងរ៉ឹង រួចបញ្ជូនបបរ បាយ និងទ្រព្យសម្បត្តិទៅឱ្យ ប៉ុន្តែមាតង្គនោះបានបដិសេធទាំងអស់។ ថ្ងៃទី១ កន្លងទៅ ថ្ងៃទី២ ទី៣ ទី៤ និងទី៥ ក៏កន្លងទៅយ៉ាងនេះឯង។ Tato [Pg.51] sattasattagehavāsikā uṭṭhāya – ‘‘na sakkoma mayaṃ tumhe nissāya caṇḍālā bhavituṃ, amhe mā nāsetha, tumhākaṃ dārikaṃ datvā etaṃ uṭṭhāpethā’’ti āhaṃsu. Te satampi sahassampi satasahassampi pahiṇiṃsu, so paṭikkhipateva. Evaṃ cha divasā gatā. Sattame divase ubhato cuddasagehavāsikā sannipatitvā – ‘‘na mayaṃ caṇḍālā bhavituṃ sakkoma, tumhākaṃ akāmakānampi mayaṃ etassa dārikaṃ dassāmā’’ti āhaṃsu. បន្ទាប់មក ពួកអ្នកភូមិដែលរស់នៅក្នុងផ្ទះខាងនេះ ៧ ខ្នង ខាងនោះ ៧ ខ្នង ក៏នាំគ្នាងើបឡើង ហើយនិយាយថា «ពួកយើងមិនអាចក្លាយជាចណ្ឌាលព្រោះតែអាស្រ័យពួកអ្នកឡើយ ចូរកុំបំផ្លាញពួកយើងសោះ ចូរប្រគល់កូនស្រីរបស់ពួកអ្នកឱ្យទៅវា ហើយឱ្យវាដេកក្រោកចេញទៅ»។ ពួកសេដ្ឋីបានបញ្ជូនប្រាក់ ១ រយខ្លះ ១ ពាន់ខ្លះ ១ សែនខ្លះ ទៅឱ្យ ប៉ុន្តែមាតង្គនោះនៅតែបដិសេធដដែល។ ថ្ងៃទី៦ ក៏កន្លងទៅយ៉ាងនេះ។ លុះដល់ថ្ងៃទី៧ ពួកអ្នកភូមិដែលរស់នៅក្នុងផ្ទះទាំង ១៤ ខ្នងសងខាង ក៏មកប្រជុំគ្នា ហើយនិយាយថា «ពួកយើងមិនអាចក្លាយជាចណ្ឌាលបានឡើយ ទោះបីពួកអ្នកមិនស្ម័គ្រចិត្ត ក៏ពួកយើងនឹងចាប់កូនស្រីរបស់ពួកអ្នកប្រគល់ឱ្យទៅចណ្ឌាលនេះដែរ»។ Mātāpitaro sokasallasamappitā visaññī hutvā sayane nipatiṃsu. Ubhato cuddasagehavāsino pāsādaṃ āruyha supupphitakiṃsukasākhaṃ ucchindantā viya tassā sabbābharaṇāni omuñcitvā nakhehi sīmantaṃ katvā kese bandhitvā nīlasāṭakaṃ nivāsāpetvā hatthe nīlapilotikakhaṇḍaṃ veṭhetvā kaṇṇesu tipupaṭṭake piḷandhāpetvā tālapaṇṇapacchiṃ datvā pāsādato otārāpetvā dvīsu bāhāsu gahetvā – ‘‘tava sāmikaṃ gahetvā yāhī’’ti mahāpurisassa adaṃsu. មាតាបិតាទាំងឡាយ ត្រូវសរគឺសេចក្តីសោកមុតធ្លាយទៅក្នុងហឫទ័យ ក៏វង្វេងវង្វាន់ស្មារតី ដួលដេកទៅលើគ្រែ។ ពួកអ្នកភូមិទាំង ១៤ ខ្នងសងខាង ក៏ឡើងទៅលើប្រាសាទ ប្រៀបដូចជាការកាច់បំបាក់មែកដើមပေါកដែលកំពុងរីកផ្កាស្គុសស្គាយ ក៏ដោះគ្រឿងអលង្ការទាំងអស់របស់នាងចេញ យកក្រចកឆ្កៀលវែកសក់ធ្វើជាបន្ទាត់ រួចចងសក់ ឱ្យស្លៀកសំពត់ពណ៌ខៀវ យកកំណាត់សំពត់ចាស់ពណ៌ខៀវមករុំដៃ ឱ្យពាក់ក្រវិលសំណប៉ាហាំងនៅត្រចៀកទាំងពីរ ហុចកន្ត្រកស្លឹកត្នោតឱ្យ រួចនាំចុះពីប្រាសាទ ចាប់ដើមដៃទាំងពីរ ហើយប្រាប់ថា «ចូរឯងទៅរកប្តីរបស់ឯងចុះ» រួចក៏ប្រគល់នាងឱ្យទៅមហាបុរស។ Nīluppalampi atibhāroti anukkhittapubbā sukhumāladārikā ‘‘uṭṭhāhi sāmi, gacchāmā’’ti āha. Bodhisatto nipannakova āha ‘‘nāhaṃ uṭṭhahāmī’’ti. Atha kinti vadāmīti. ‘‘Uṭṭhehi ayya mātaṅgā’’ti evaṃ maṃ vadāhīti. Sā tathā avoca. Na tuyhaṃ manussā uṭṭhānasamatthaṃ maṃ akaṃsu, bāhāya maṃ gahetvā uṭṭhāpehīti. Sā tathā akāsi. Bodhisatto uṭṭhahanto viya parivaṭṭetvā bhūmiyaṃ patitvā – ‘‘nāsitaṃ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya paṭhamaṃ manussehi koṭṭāpetvā, idāni sayaṃ koṭṭetī’’ti viravittha. Sā kiṃ karomi ayyāti? Dvīhi hatthehi gahetvā uṭṭhāpehīti. Sā tathā uṭṭhāpetvā nisīdāpetvā gacchāma sāmīti. Gacchā nāma araññe honti, mayaṃ manussā, atikoṭṭitomhi tuyhaṃ manussehi, na sakkomi padasā gantuṃ, piṭṭhiyā maṃ nehīti. Sā onamitvā piṭṭhiṃ adāsi. Bodhisatto abhiruhi. Kuhiṃ nemi sāmīti? Bahinagaraṃ nehīti. Sā pācīnadvāraṃ gantvā – ‘‘idha te sāmi vasanaṭṭhāna’’nti pucchi. Kataraṭṭhānaṃ etanti? Pācīnadvāraṃ sāmīti. Pācīnadvāre caṇḍālaputtā vasituṃ na labhantīti attano vasanaṭṭhānaṃ anācikkhitvāva sabbadvārāni āhiṇḍāpesi. Kasmā? Bhavaggapattamassā [Pg.52] mānaṃ pātessāmīti. Mahājano ukkuṭṭhimakāsi – ‘‘ṭhapetvā tumhādisaṃ añño etissā mānaṃ bhedako natthī’’ti. នាងកុមារីដ៏សុខុមាល ដែលមិនធ្លាប់លើកសូម្បីតែផ្កាឈូកខៀវ ព្រោះគិតថាធ្ងន់ពេក ពោលថា «បពិត្រស្វាមី ចូរក្រោកឡើងចុះ ពួកយើងទៅគ្នា»។ ព្រះពោធិសត្វទាំងកំពុងដេកនោះឯង ក៏ពោលថា «យើងមិនក្រោកឡើយ»។ នាងសួរថា «ចុះបើដូច្នោះ តើឱ្យខ្ញុំម្ចាស់ពោលយ៉ាងណា?»។ ព្រះពោធិសត្វប្រាប់ថា «ចូរឯងពោលនឹងយើងយ៉ាងនេះថា 'បពិត្រអយ្យមាតង្គ ចូរក្រោកឡើងចុះ'»។ នាងក៏ពោលយ៉ាងនោះ។ ព្រះពោធិសត្វពោលថា «ពួកមនុស្សរបស់ឯង មិនបានធ្វើឱ្យយើងមានកម្លាំងល្មមនឹងក្រោកឡើងបានឡើយ ចូរឯងចាប់ដើមដៃយើង ហើយជួយគ្រាហ៍យើងឱ្យក្រោកឡើងចុះ»។ នាងក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះ។ ព្រះពោធិសត្វធ្វើហាក់ដូចជាក្រោកឡើង រួចក៏ប្រែខ្លួនដួលទៅលើដី ហើយស្រែកទ្រហោយយំថា «នែគ្នាយើង នាងទិដ្ឋមង្គលិកាបំផ្លាញយើងទៀតហើយ កាលពីមុន នាងឱ្យពួកមនុស្សរបស់នាងវាយដំយើង ឥឡូវនេះ នាងមកវាយដំយើងដោយខ្លួនឯងទៀត»។ នាងសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើឱ្យខ្ញុំម្ចាស់ធ្វើដូចម្តេច?»។ ព្រះពោធិសត្វប្រាប់ថា «ចូរយកដៃទាំងពីរចាប់គ្រាហ៍យើងឱ្យក្រោកឡើងចុះ»។ នាងក៏គ្រាហ៍ឱ្យក្រោកឡើង ឱ្យអង្គុយ រួចពោលថា «បពិត្រស្វាមី ពួកយើងទៅគ្នា»។ ព្រះពោធិសត្វពោលថា «ពាក្យថា 'គច្ឆៈ' តែងមាននៅក្នុងព្រៃ ចំណែកពួកយើងជាមនុស្ស ម្យ៉ាងទៀត យើងត្រូវពួកមនុស្សរបស់ឯងវាយដំជាទម្ងន់ មិនអាចដើរដោយជើងបានឡើយ ចូរឯងពរយើងលើខ្នងទៅចុះ»។ នាងក៏ឱនខ្នងឱ្យ។ ព្រះពោធិសត្វក៏ឡើងជិះ។ នាងសួរថា «បពិត្រស្វាមី តើឱ្យខ្ញុំម្ចាស់នាំទៅណា?»។ ព្រះពោធិសត្វប្រាប់ថា «ចូរនាំយើងទៅក្រៅក្រុងចុះ»។ នាងដើរទៅកាន់ទ្វារខាងកើត ហើយសួរថា «បពិត្រស្វាមី ទីនេះជាកន្លែងស្នាក់នៅរបស់លោកឬ?»។ ព្រះពោធិសត្វសួរត្រឡប់ថា «ទីនេះជាកន្លែងណា?»។ នាងជម្រាបថា «បពិត្រស្វាមី គឺទ្វារខាងកើត»។ ព្រះពោធិសត្វពោលថា «ពួកកូនចណ្ឌាល មិនបានសិទ្ធិរស់នៅឯទ្វារខាងកើតឡើយ» រួចក៏មិនប្រាប់កន្លែងស្នាក់នៅរបស់ខ្លួនឡើយ បែរជាបង្គាប់ឱ្យនាងពរដើរក្រឡឹងគ្រប់ទ្វារក្រុងទាំងអស់។ ព្រោះហេតុអ្វីបានជាឱ្យដើរក្រឡឹងយ៉ាងនោះ? ព្រោះគិតថា «អាត្មាអញនឹងកម្ចាត់មានះរបស់នាងដែលឡើងដល់កំពូលភពឱ្យធ្លាក់ចុះ»។ មហាជនក៏នាំគ្នាស្រែកហ៊ោថា «លើកលែងតែអ្នកដែលដូចជាលោកចេញ គ្មានអ្នកដទៃណាអាចកម្ចាត់មានះរបស់នាងបានឡើយ»។ Sā pacchimadvāraṃ patvā ‘‘idha te sāmi vasanaṭṭhāna’’nti pucchi. Kataraṭṭhānaṃ etanti? Pacchimadvāraṃ sāmīti. Iminā dvārena nikkhamitvā cammagehaṃ olokentī gacchāti. Sā tattha gantvā āha ‘‘idaṃ cammagehaṃ tumhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ sāmī’’ti? Āmāti piṭṭhito otaritvā cammagehaṃ pāvisi. នាងដើរទៅដល់ទ្វារខាងលិច ក៏សួរថា «បពិត្រស្វាមី ទីនេះជាកន្លែងស្នាក់នៅរបស់លោកឬ?»។ ព្រះពោធិសត្វសួរត្រឡប់ថា «ទីនេះជាកន្លែងណា?» Cliff។ នាងជម្រាបថា «បពិត្រស្វាមី គឺទ្វារខាងលិច»។ ព្រះពោធិសត្វប្រាប់ថា «ចូរឯងចេញតាមទ្វារនេះទៅ ហើយមើលរកផ្ទះស្បែក រួចដើរទៅចុះ»។ នាងដើរទៅដល់ទីនោះហើយ ក៏សួរថា «បពិត្រស្វាមី ផ្ទះស្បែកនេះជាកន្លែងស្នាក់នៅរបស់លោកឬ?»។ ព្រះពោធិសត្វឆ្លើយថា «អើ ពិតមែនហើយ» រួចក៏ចុះពីខ្នងនាង ហើយចូលទៅក្នុងផ្ទះស្បែកនោះ។ Tattha sattaṭṭhadivase vasanto sabbaññutagavesanadhīro ettakesu divasesu na ca jātisambhedamakāsi. ‘‘Mahākulassa dhītā sace maṃ nissāya mahantaṃ yasaṃ na pāpuṇāti, na camhāhaṃ catuvīsatiyā buddhānaṃ antevāsiko. Etissā pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekakiccaṃ karissāmī’’ti cintetvā puna cintesi – ‘‘agāramajjhevasanto na sakkhissāmi, pabbajitvā pana sakkhissāmī’’ti. Cintetvā taṃ āmantesi – ‘‘diṭṭhamaṅgalike mayaṃ pubbe ekacarā kammaṃ katvāpi akatvāpi sakkā jīvituṃ, idāni pana dārabharaṇaṃ paṭipannamha, kammaṃ akatvā na sakkā jīvituṃ, tvaṃ yāvāhaṃ āgacchāmi, tāva mā ukkaṇṭhitthā’’ti araññaṃ pavisitvā susānādīsu nantakāni saṅkaḍḍhitvā nivāsanapārupanaṃ katvā samaṇapabbajjaṃ pabbajitvā ekacaro laddhakāyaviveko kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo pañca abhiññāyo ca nibbattetvā ‘‘idāni sakkā diṭṭhamaṅgalikāya avassayena mayā bhavitu’’nti bārāṇasiabhimukho gantvā cīvaraṃ pārupitvā bhikkhaṃ caramāno diṭṭhamaṅgalikāya gehābhimukho agamāsi. ព្រះពោធិសត្វជាអ្នកស្វែងរកសព្វញ្ញុតញ្ញាណ កាលស្នាក់នៅក្នុងផ្ទះស្បែកនោះអស់ប្រាំពីរប្រាំបីថ្ងៃ ក៏មិនបានធ្វើការច្រឡូកច្រឡំដោយជាតិក្នុងថ្ងៃទាំងឡាយមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះឡើយ។ ព្រះពោធិសត្វគិតថា «បើកូនស្រីរបស់ត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់នេះ មិនបានដល់នូវយសស័ក្តិដ៏ធំធេងព្រោះអាស្រ័យអាត្មាអញទេ អាត្មាអញក៏មិនមែនជាសិស្សរបស់ព្រះពុទ្ធទាំង ២៤ ព្រះអង្គឡើយ។ អាត្មាអញនឹងធ្វើឱ្យទឹកលាងជើងរបស់នាង ក្លាយជាទឹកសម្រាប់ធ្វើអភិសេកកិច្ចរបស់ស្តេចទាំងឡាយក្នុងជម្ពូទ្វីបទាំងមូល» រួចគិតជាថ្មីទៀតថា «កាលបើអាត្មាអញនៅកណ្តាលផ្ទះយ៉ាងនេះ មុខជាមិនអាចធ្វើបានឡើយ លុះត្រាតែបួស ទើបអាចធ្វើបាន»។ គិតហើយ ក៏ហៅនាងមកប្រាប់ថា «នាងទិដ្ឋមង្គលិកា កាលពីមុន ពួកយើងដើរទៅណាមកណាត្រលប់តែម្នាក់ឯង ទោះបីធ្វើការងារក្តី មិនធ្វើការងារក្តី ក៏គង់រស់នៅបាន ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ ពួកយើងបានធ្លាក់ខ្លួនមកចិញ្ចឹមគ្រួសារហើយ បើមិនធ្វើការងារទេ ក៏មិនអាចរស់នៅបានឡើយ នាងចូរនៅទីនេះចុះ ដរាបណាអាត្មាអញត្រឡប់មកវិញ ដរាបនោះ នាងកុំអផ្សុកឡើយ» រួចហើយក៏ចូលទៅក្នុងព្រៃ ប្រមូលកំណាត់សំពត់ចាស់ៗតាមព្រៃខ្មោចជាដើម មកដេរធ្វើជាស្បង់ចីវរ ហើយបួសជាសមណៈ ត្រលប់ទៅម្នាក់ឯង បានសម្រេចកាយវិវេក ធ្វើកសិណបរិកម្ម ហើយញ៉ាំងសမာបត្តិ ៨ និងអភិញ្ញា ៥ ឱ្យកើតឡើង រួចគិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញអាចជាទីពឹងរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកាបានហើយ» ក៏ដើរតម្រង់ទៅកាន់ក្រុងពារាណសី គ្របដណ្តប់ចីវរ ដើរត្រេកត្រាច់ទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត តម្រង់ទៅកាន់ផ្ទះរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកា។ Sā taṃ dvāre ṭhitaṃ disvā asañjānantī – ‘‘aticchatha, bhante, caṇḍālānaṃ vasanaṭṭhānameta’’nti āha. Bodhisatto tattheva aṭṭhāsi. Sā punappunaṃ olokentī sañjānitvā hatthehi uraṃ paharitvā viravamānā pādamūle patitvā āha – ‘‘yadi te sāmi edisaṃ cittaṃ atthi, kasmā maṃ mahatā yasā parihāpetvā anāthaṃ akāsī’’ti. Nānappakāraṃ paridevaṃ paridevitvā akkhīni puñchamānā uṭṭhāya bhikkhābhājanaṃ gahetvā antogehe nisīdāpetvā bhikkhaṃ adāsi. Mahāpuriso bhattakiccaṃ katvā āha – ‘‘diṭṭhamaṅgalike mā soci mā paridevi, ahaṃ tuyhaṃ pādadhovanaudakena sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekakiccaṃ kāretuṃ samattho, tvaṃ pana [Pg.53] ekaṃ mama vacanaṃ karohi, nagaraṃ pavisitvā ‘na mayhaṃ sāmiko caṇḍālo, mahābrahmā mayhaṃ sāmiko’ti ugghosayamānā sakalanagaraṃ carāhī’’ti. នាងឃើញព្រះពោធិសត្វឈរនៅក្បែរទ្វារផ្ទះ ប៉ុន្តែមិនស្គាល់ ក៏ពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ និមន្តទៅខាងមុខទៀតចុះ ទីនេះជាកន្លែងស្នាក់នៅរបស់ពួកចណ្ឌាលទេ»។ ព្រះពោធិសត្វក៏នៅតែឈរនៅទីនោះដដែល។ នាងសម្លឹងមើលចុះឡើងៗ ក៏ស្គាល់ច្បាស់ ក៏យកដៃគក់ទ្រូង ទ្រហោយយំ ក្រាបចុះទៀបជើងរបស់ព្រះពោធិសត្វ ហើយពោលថា «បពិត្រស្វាមី បើលោកមានបំណងចង់បួសយ៉ាងនេះ ហេតុអ្វីក៏ធ្វើឱ្យខ្ញុំម្ចាស់សាបសូន្យចាកយសស័ក្តិដ៏ធំធេង ហើយក្លាយជាស្រីអនាថាគ្មានទីពឹងយ៉ាងនេះ?»។ នាងយំសោកខ្សឹកខ្សួលដោយប្រការផ្សេងៗ រួចជូតទឹកភ្នែក ក្រោកឡើង ទទួលយកបាត្រ និមន្តឱ្យគង់នៅក្នុងផ្ទះ ហើយប្រគេនចង្ហាន់។ មហាបុរសធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ក៏ពោលថា «នាងទិដ្ឋមង្គលិកា កុំសោកសៅ កុំយំយែកឡើយ អាត្មាអញអាចធ្វើឱ្យទឹកលាងជើងរបស់នាង ក្លាយជាទឹកសម្រាប់ធ្វើអភិសេកកិច្ចរបស់ស្តេចទាំងឡាយក្នុងជម្ពូទ្វីបទាំងមូលបាន ប៉ុន្តែ នាងចូរធ្វើតាមពាក្យរបស់អាត្មាអញមួយម៉ាត់ចុះ គឺចូរចូលទៅក្នុងក្រុង ហើយដើរប្រកាសទូទាំងក្រុងថា 'ប្តីរបស់ខ្ញុំមិនមែនជាចណ្ឌាលឡើយ ប្តីរបស់ខ្ញុំគឺជាមហាព្រហ្ម'»។ Evaṃ vutte diṭṭhamaṅgalikā – ‘‘pakatiyāpi ahaṃ sāmi mukhadoseneva byasanaṃ pattā, na sakkhissāmevaṃ vattu’’nti āha. Bodhisatto – ‘‘kiṃ pana tayā mayhaṃ agāre vasantassa alikavacanaṃ sutapubbaṃ, ahaṃ tadāpi alikaṃ na bhaṇāmi, idāni pabbajito kiṃ vakkhāmi, saccavādī puriso nāmāha’’nti vatvā – ‘‘ajja pakkhassa aṭṭhamī, tvaṃ ‘ito sattāhassaccayena uposathadivase mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī’ti sakalanagare ugghosehī’’ti vatvā pakkāmi. កាលបើព្រះពោធិសត្វពោលយ៉ាងនេះហើយ នាងទិដ្ឋមង្គលិកាពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តាមធម្មតា ខ្ញុំម្ចាស់ដល់នូវសេចក្តីវិនាស ក៏ព្រោះតែទោសនៃមាត់ប៉ុណ្ណោះ ខ្ញុំម្ចាស់មិនអាចនឹងពោលយ៉ាងនោះបានឡើយ»។ ព្រះពោធិសត្វពោលថា «ចុះនាងធ្លាប់ឮពាក្យកុហករបស់ខ្ញុំ កាលដែលខ្ញុំរស់នៅក្នុងផ្ទះដែរឬទេ សូម្បីតែកាលណោះ ខ្ញុំក៏មិនដែលនិយាយពាក្យកុហកឡើយ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំបានបួសហើយ តើនឹងនិយាយកុហកដូចម្តេចកើត ខ្ញុំឈ្មោះថាជាបុរសអ្នកពោលពាក្យពិត» ហើយពោលថា «ថ្ងៃនេះជាថ្ងៃ ៨ កើត (ឬរោច) នៃបក្ខ នាងចូរដើរប្រកាសទូទាំងនគរថា "ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ ក្នុងថ្ងៃឧបោសថជាគម្រប់ ៧ ថ្ងៃ ព្រះមហាព្រហ្មជាស្វាមីរបស់ខ្ញុំ នឹងទម្លាយរង្វង់ព្រះចន្ទ យាងចុះមកកាន់សំណាក់របស់ខ្ញុំ" ដូច្នេះចុះ» លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏ចៀសចេញទៅ។ Sā saddahitvā haṭṭhatuṭṭhā sūrā hutvā sāyaṃpātaṃ nagaraṃ pavisitvā tathā ugghosesi. Manussā pāṇinā pāṇiṃ paharantā – ‘‘passatha, amhākaṃ diṭṭhamaṅgalikā caṇḍālaputtaṃ mahābrahmānaṃ karotī’’ti hasantā keḷiṃ karonti. Sā punadivasepi tatheva sāyaṃpātaṃ pavisitvā – ‘‘idāni chāhaccayena, pañcāha-catūha-tīha-dvīha-ekāhaccayena mayhaṃ sāmiko mahābrahmā candamaṇḍalaṃ bhinditvā mama santikaṃ āgamissatī’’ti ugghosesi. នាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ កាលបើជឿជាក់ហើយ ក៏មានចិត្តរីករាយត្រេកអរក្រៃលែង ជាស្រីមានសេចក្តីក្លាហាន ចូលទៅកាន់នគរទាំងល្ងាចទាំងព្រឹក ហើយប្រកាសយ៉ាងនោះ។ មនុស្សទាំងឡាយទះដៃនឹងដៃ សើចចំអក លេងសើចថា «អ្នកទាំងឡាយចូរមើលចុះ នាងទិដ្ឋមង្គលិការបស់យើង ធ្វើកូនចណ្ឌាលឲ្យទៅជាព្រះមហាព្រហ្មទៅវិញ»។ នាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ សូម្បីក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏ចូលទៅកាន់នគរទាំងល្ងាចទាំងព្រឹកដូចដើម ហើយប្រកាសថា «ឥឡូវនេះ កន្លងទៅ ៦ ថ្ងៃ, ៥ ថ្ងៃ, ៤ ថ្ងៃ, ៣ ថ្ងៃ, ២ ថ្ងៃ, ១ ថ្ងៃទៀត ព្រះមហាព្រហ្មជាស្វាមីរបស់ខ្ញុំ នឹងទម្លាយរង្វង់ព្រះចន្ទ យាងចុះមកកាន់សំណាក់របស់ខ្ញុំ» ដូច្នេះឯង។ Brāhmaṇā cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ diṭṭhamaṅgalikā atisūrā hutvā katheti, kadāci evaṃ siyā, etha mayaṃ diṭṭhamaṅgalikāya vasanaṭṭhānaṃ paṭijaggāmā’’ti cammagehassa bāhirabhāgaṃ samantā tacchāpetvā vālikaṃ okiriṃsu. Sāpi uposathadivase pātova nagaraṃ pavisitvā ‘‘ajja mayhaṃ sāmiko āgamissatī’’ti ugghosesi. Brāhmaṇā cintayiṃsu – ‘‘ayaṃ bho na dūraṃ apadissati, ajja kira mahābrahmā āgamissati, vasanaṭṭhānaṃ saṃvidahāmā’’ti cammagehaṃ samajjāpetvā haritūpalittaṃ ahatavatthehi parikkhipitvā mahārahaṃ pallaṅkaṃ attharitvā upari celavitānaṃ bandhitvā gandhamāladāmāni osārayiṃsu. Tesaṃ paṭijaggantānaṃyeva sūriyo atthaṃ gato. ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយគិតថា «នាងទិដ្ឋមង្គលិកានេះ និយាយដោយសេចក្តីក្លាហានក្រៃលែង ហេតុការណ៍នេះប្រហែលជាអាចនឹងមានពិតមែន មកចុះ ពួកយើងនឹងជួយរៀបចំទីកន្លែងស្នាក់នៅរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកា» ហើយក៏បានឲ្យគេកោសរូសដីខាងក្រៅខ្ទមស្បែកជុំវិញឲ្យស្មើល្អ រួចរាយខ្សាច់ពាសពេញ។ ចំណែកនាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ សូម្បីក្នុងថ្ងៃឧបោសថ ក៏ចូលទៅកាន់នគរតាំងពីព្រលឹម ហើយប្រកាសថា «ថ្ងៃនេះ ស្វាមីរបស់ខ្ញុំនឹងយាងមកហើយ»។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយគិតថា «នាងនេះមិនបានចង្អុលបង្ហាញកាលដ៏ឆ្ងាយឡើយ ឮថា ថ្ងៃនេះព្រះមហាព្រហ្មនឹងយាងមកពិតមែន ពួកយើងចូររៀបចំទីកន្លែងស្នាក់នៅចុះ» ហើយក៏ឲ្យគេបោសសម្អាតខ្ទមស្បែក លាបដោយលាមកគោស្រស់ ព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់ថ្មីដែលមិនទាន់បោកគក់ រៀបចំក្រាលបល្ល័ង្កដ៏មានតម្លៃ ចងពិតានសំពត់ខាងលើ ហើយព្យួរកម្រងផ្កានិងគ្រឿងក្រអូបទាំងឡាយ។ កាលដែលពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះកំពុងតែរៀបចំទីកន្លែងនៅឡើយ ព្រះអាទិត្យក៏អស្តង្គតទៅ។ Mahāpuriso cande uggatamatte abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya kāmāvacaracittena parikammaṃ katvā iddhicittena dvādasayojanikaṃ brahmattabhāvaṃ māpetvā vehāsaṃ abbhuggantvā candavimānassa anto pavisitvā [Pg.54] vanantato abbhussakkamānaṃ candaṃ bhinditvā candavimānaṃ ohāya purato hutvā ‘‘mahājano maṃ passatū’’ti adhiṭṭhāsi. Mahājano disvā – ‘‘saccaṃ, bho, diṭṭhamaṅgalikāya vacanaṃ, āgacchantaṃ mahābrahmānaṃ pūjessāmā’’ti gandhamālaṃ ādāya diṭṭhamaṅgalikāya gharaṃ parivāretvā aṭṭhāsi. Mahāpuriso matthakamatthakena sattavāre bārāṇasiṃ anuparigantvā mahājanena diṭṭhabhāvaṃ ñatvā dvādasayojanikaṃ attabhāvaṃ vijahitvā manussappamāṇameva māpetvā mahājanassa passantasseva cammagehaṃ pāvisi. Mahājano disvā – ‘‘otiṇṇo no mahābrahmā, sāṇiṃ āharathā’’ti nivesanaṃ mahāsāṇiyā parikkhipitvā parivāretvā ṭhito. ព្រះមហាបុរស កាលបើព្រះចន្ទទើបតែរះឡើង ក៏ចូលកាន់ឈានជាបាទនៃអភិញ្ញា ហើយចេញអំពីឈាននោះ ធ្វើបរិកម្មដោយកាមាវចរចិត្ត រួចនិម្មិតអត្តភាពជាព្រហ្មមានទំហំ ១២ យោជន៍ ដោយឥទ្ធិចិត្ត ហោះឡើងទៅកាន់អាកាស ចូលទៅក្នុងវិមានព្រះចន្ទ ទម្លាយព្រះចន្ទដែលកំពុងរះឡើង លះបង់វិមានព្រះចន្ទ ហើយស្ថិតនៅខាងមុខ រួចអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យមហាជនឃើញខ្ញុំចុះ»។ មហាជនឃើញហើយ ក៏ពោលថា «បពិត្រអ្នកទាំងឡាយ ពាក្យរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកាជាពាក្យពិតមែន ពួកយើងនឹងបូជាព្រះមហាព្រហ្មដែលកំពុងយាងមក» ហើយកាន់យកគ្រឿងក្រអូបនិងកម្រងផ្កា មកចោមរោមឈរនៅជុំវិញផ្ទះរបស់នាងទិដ្ឋមង្គលិកា។ ព្រះមហាបុរសហោះក្រឡឹងព័ទ្ធជុំវិញក្រុងពារាណសីចំនួន ៧ ជុំ តាមលំដាប់ថ្នាក់លើអាកាស កាលដឹងថាមហាជនបានឃើញហើយ ក៏លះបង់អត្តភាពទំហំ ១២ យោជន៍នោះចេញ និម្មិតអត្តភាពឲ្យមានទំហំប៉ុនមនុស្សធម្មតាវិញ ហើយចូលទៅកាន់ខ្ទមស្បែក ក្នុងខណៈដែលមហាជនកំពុងតែមើលឡើយ។ មហាជនឃើញហើយ ក៏ពោលថា «ព្រះមហាព្រហ្មរបស់ពួកយើងយាងចុះមកហើយ អ្នកទាំងឡាយចូរនាំយកវាំងននមក» ហើយក៏បានព័ទ្ធជុំវិញផ្ទះនោះដោយវាំងននយ៉ាងធំ រួចចោមរោមឈរនៅទីនោះ។ Mahāpurisopi sirisayanamajjhe nisīdi. Diṭṭhamaṅgalikā samīpe aṭṭhāsi. Atha naṃ pucchi ‘‘utusamayo te diṭṭhamaṅgalike’’ti. Āma ayyāti. Mayā dinnaṃ puttaṃ gaṇhāhīti aṅguṭṭhakena nābhimaṇḍalaṃ phusi. Tassā parāmasaneneva gabbho patiṭṭhāsi. Mahāpuriso – ‘‘ettāvatā te diṭṭhamaṅgalike pādadhovanaudakaṃ sakalajambudīpe rājūnaṃ abhisekodakaṃ bhavissati, tvaṃ tiṭṭhā’’ti vatvā brahmattabhāvaṃ māpetvā passantasseva mahājanassa nikkhamitvā vehāsaṃ abbhuggantvā caṇḍamaṇḍalameva paviṭṭho. Sā tato paṭṭhāya brahmapajāpatī nāma jātā. Pādadhovanaudakaṃ labhanto nāma natthi. ព្រះមហាបុរសក៏គង់លើកណ្តាលសិរីសយនៈ។ នាងទិដ្ឋមង្គលិកាឈរនៅជិតនោះ។ លំដាប់នោះ ព្រះមហាបុរសសួរនាងថា «ម្នាលនាងទិដ្ឋមង្គលិកា នាងមានរដូវដែរឬទេ»។ នាងតបថា «ចា៎ស លោកម្ចាស់ មានពិតមែន»។ ព្រះមហាបុរសពោលថា «នាងចូរទទួលយកកូនដែលខ្ញុំឲ្យចុះ» ហើយក៏យកមេដៃពាល់រង្វង់ផ្ចិតរបស់នាង។ គភ៌ក៏បានប្រតិស្ឋានឡើង ព្រោះតែការយកដៃពាល់ផ្ចិតរបស់នាងនោះឯង។ ព្រះមហាបុរសពោលថា «ម្នាលនាងទិដ្ឋមង្គលិកា ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ទឹកលាងជើងរបស់នាង នឹងក្លាយជាទឹកអភិសេករបស់ស្តេចទាំងឡាយក្នុងសកលជម្ពូទ្វីប នាងចូររស់នៅទីនេះចុះ» ហើយក៏និម្មិតអត្តភាពជាព្រហ្ម យាងចេញទៅក្នុងខណៈដែលមហាជនកំពុងតែមើលឡើយ រួចហោះឡើងទៅកាន់អាកាស ចូលទៅកាន់រង្វង់ព្រះចន្ទវិញ។ នាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ក៏បានឈ្មោះថាជាព្រហ្មបជាបតី។ ឯអ្នកដែលនឹងបានទឹកលាងជើងរបស់នាងដោយងាយៗនោះ មិនមានឡើយ។ Brāhmaṇā – ‘‘brahmapajāpatiṃ antonagare vasāpessāmā’’ti suvaṇṇasivikāya āropetvā yāva sattamakoṭiyā aparisuddhajātikassa sivikaṃ gahetuṃ na adaṃsu. Soḷasa jātimantabrāhmaṇā gaṇhiṃsu. Sesā gandhapupphādīhi pūjetvā nagaraṃ pavisitvā – ‘‘na sakkā, bho, ucchiṭṭhagehe brahmapajāpatiyā vasituṃ, vatthuṃ gahetvā gehaṃ karissāma, yāva pana taṃ karīyati, tāva maṇḍapeva vasatū’’ti maṇḍape vasāpesuṃ. Tato paṭṭhāya cakkhupathe ṭhatvā vanditukāmā kahāpaṇaṃ datvā vandituṃ labhanti, savanūpacāre vanditukāmā sataṃ datvā labhanti, āsanne pakatikathaṃ savanaṭṭhāne vanditukāmā pañcasatāni datvā labhanti, pādapiṭṭhiyaṃ sīsaṃ ṭhapetvā vanditukāmā sahassaṃ datvā labhanti, pādadhovanaudakaṃ patthayamānā dasasahassāni datvā labhanti. Bahinagarato antonagare yāva maṇḍapā āgacchantiyā laddhadhanaṃyeva koṭisatamattaṃ ahosi. ពួកព្រាហ្មណ៍គិតថា «ពួកយើងនឹងឲ្យនាងព្រហ្មបជាបតីរស់នៅក្នុងនគរ» ហើយក៏ឲ្យនាងឡើងគង់លើគ្រែស្នែងមាស មិនព្រមឲ្យជនដែលមានជាតិមិនបរិសុទ្ធ សូម្បីត្រឹមតែ ៧ ជំនួរដូនតា មកកាន់គ្រែស្នែងឡើយ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ ១៦ នាក់ ដែលមានជាតិដ៏បរិសុទ្ធ ទើបបានសែងគ្រែស្នែងនោះ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលនៅសល់ ក៏បូជាដោយគ្រឿងក្រអូបនិងផ្កាជាដើម រួចនាំចូលទៅកាន់នគរ ហើយពោលថា «បពិត្រអ្នកទាំងឡាយ នាងព្រហ្មបជាបតីមិនគួររស់នៅក្នុងផ្ទះចាស់ដែលគេធ្លាប់នៅឡើយ ពួកយើងនឹងរកដីសង់ផ្ទះថ្មីថ្វាយនាង តែក្នុងខណៈដែលផ្ទះថ្មីមិនទាន់សង់រួចនេះ សូមឲ្យនាងស្នាក់នៅក្នុងមណ្ឌបសិនចុះ» ហើយក៏ឲ្យនាងស្នាក់នៅក្នុងមណ្ឌប។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពួកជនដែលប្រាថ្នានឹងឈរថ្វាយបង្គំក្នុងចម្ងាយដែលភ្នែកមើលឃើញ ត្រូវបង់ប្រាក់ ១ កហាបណៈ ទើបបានថ្វាយបង្គំ ពួកជនដែលប្រាថ្នានឹងថ្វាយបង្គំក្នុងចម្ងាយដែលត្រចៀកស្តាប់ឮ ត្រូវបង់ប្រាក់ ១ រយ ទើបបានថ្វាយបង្គំ ពួកជនដែលប្រាថ្នានឹងថ្វាយបង្គំក្នុងទីជិតល្មមស្តាប់ឮពាក្យនិយាយធម្មតា ត្រូវបង់ប្រាក់ ៥ រយ ទើបបានថ្វាយបង្គំ ពួកជនដែលប្រាថ្នានឹងដាក់ក្បាលលើខ្នងជើងរបស់នាងដើម្បីថ្វាយបង្គំ ត្រូវបង់ប្រាក់ ១ ពាន់ ទើបបានថ្វាយបង្គំ ពួកជនដែលប្រាថ្នាចង់បានទឹកលាងជើងរបស់នាង ត្រូវបង់ប្រាក់ ១ ម៉ឺន ទើបបានទឹកលាងជើងនោះ។ គ្រាន់តែទ្រព្យដែលនាងទទួលបានក្នុងកាលដែលធ្វើដំណើរពីខាងក្រៅនគរ ចូលមកកាន់មណ្ឌបក្នុងនគរ ក៏មានចំនួនប្រមាណ ១ រយកោដិទៅហើយ។ Sakalajambudīpo [Pg.55] saṅkhubhi, tato sabbarājāno ‘‘brahmapajāpatiyā pādadhovanena abhisekaṃ karissāmā’’ti satasahassaṃ pesetvā labhiṃsu. Maṇḍape vasantiyā eva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Mahāpurisaṃ paṭicca laddhakumāro pāsādiko ahosi lakkhaṇasampanno. Mahābrahmuno putto jātoti sakala jambudīpo ekakolāhalo ahosi. Kumārassa khīramaṇimūlaṃ hotūti tato tato āgatadhanaṃ koṭisahassaṃ ahosi. Ettāvatā nivesanampi niṭṭhitaṃ. Kumārassa nāmakaraṇaṃ karissāmāti nivesanaṃ sajjetvā kumāraṃ gandhodakena nhāpetvā alaṅkaritvā maṇḍape jātattā maṇḍabyotveva nāmaṃ akaṃsu. សកលជម្ពូទ្វីបទាំងមូលក៏កម្រើកញាប់ញ័រ លំដាប់នោះ ស្តេចទាំងអស់គិតថា «ពួកយើងនឹងធ្វើការអភិសេកដោយទឹកលាងជើងរបស់នាងព្រហ្មបជាបតី» ហើយក៏ផ្ញើទ្រព្យ ១ សែន ទៅថ្វាយ រួចក៏បានទឹកលាងជើងនោះមក។ កាលដែលនាងកំពុងស្នាក់នៅក្នុងមណ្ឌបនោះឯង នាងក៏បានប្រសូតបុត្រ។ ព្រះកុមារដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងព្រះមហាបុរសនោះ ជាអ្នកគួរឲ្យជ្រះថ្លា និងប្រកបដោយលក្ខណៈសម្បត្តិគ្រប់គ្រាន់។ ព័ត៌មានថា «បុត្ររបស់ព្រះមហាព្រហ្មប្រសូតហើយ» ក៏ល្បីខ្ចរខ្ចាយទូទាំងសកលជម្ពូទ្វីប ក្លាយជាការភ្ញាក់ផ្អើលតែមួយគត់។ ពួកជនទាំងឡាយពោលថា «សូមទ្រព្យនេះចូរជាថ្លៃទឹកដោះ និងគ្រឿងអលង្ការរបស់ព្រះកុមារចុះ» ហើយទ្រព្យដែលផ្ញើមកពីទិសផ្សេងៗ ក៏មានចំនួនដល់ទៅ ១ ពាន់កោដិ។ ដោយទ្រព្យប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ផ្ទះស្នាក់នៅរបស់នាងក៏បានសង់រួចរាល់។ ពួកព្រាហ្មណ៍គិតថា «ពួកយើងនឹងធ្វើពិធីថ្វាយព្រះនាមដល់ព្រះកុមារ» ហើយក៏រៀបចំផ្ទះ ស្រង់ទឹកអប់ថ្វាយព្រះកុមារ តុបតែងលម្អ រួចដាក់ព្រះនាមថា «មណ្ឌព្យៈ» ព្រោះតែទ្រង់ប្រសូតនៅក្នុងមណ្ឌប។ Kumāro sukhena saṃvaḍḍhamāno sippuggahaṇavayapattoti sakalajambudīpe sippajānanakā tassa santike āgantvā sippaṃ sikkhāpenti. Kumāro medhāvī paññavā sutaṃ sutaṃ mutaṃ āvuṇanto viya gaṇhāti, gahitagahitaṃ suvaṇṇaghaṭe pakkhittatelaṃ viya tiṭṭhati. Yāvatā vācuggatā pariyatti atthi, tena anuggahitā nāma nāhosi. Brāhmaṇā taṃ parivāretvā caranti, sopi brāhmaṇabhatto ahosi. Gehe asītibrāhmaṇasahassāni niccabhattaṃ bhuñjanti. Gehampissa sattadvārakoṭṭhakaṃ mahantaṃ ahosi. Gehe maṅgaladivase jambudīpavāsīhi pesitadhanaṃ koṭisahassamattaṃ ahosi. ព្រះកុមារលូតលាស់ធំធាត់ឡើងដោយសេចក្តីសុខ កាលបើដល់វ័យដែលត្រូវរៀនសិល្បសាស្ត្រហើយ ពួកគ្រូអ្នកចេះដឹងសិល្បសាស្ត្រក្នុងសកលជម្ពូទ្វីប ក៏មកកាន់សំណាក់របស់ព្រះកុមារ ហើយបង្រៀនសិល្បសាស្ត្រថ្វាយ។ ព្រះកុមារជាអ្នកមានប្រាជ្ញាវាងវៃ មានបញ្ញាច្រើន ទ្រង់អាចរៀនយកនូវរាល់សិល្បសាស្ត្រដែលបានឮហើយៗ ដូចជាគេដោតកម្រងគុជខ្យងដូច្នោះ សិល្បសាស្ត្រដែលទ្រង់រៀនបានហើយៗ ក៏ស្ថិតនៅជាប់ល្អ ដូចជាប្រេងសិង្ហដែលគេចាក់ចូលទៅក្នុងក្អមមាសដូច្នោះ។ ធម៌អាថ៌ឬក្បួនខ្នាតណាដែលត្រូវរៀនសូត្រដោយផ្ទាល់មាត់ មិនមានក្បួនខ្នាតណាដែលទ្រង់មិនបានរៀនសូត្រនោះឡើយ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយតែងតែចោមរោមហែហមព្រះកុមារនោះ ឯព្រះកុមារនោះ ក៏ជាអ្នកមានសេចក្តីគោរពស្រឡាញ់ក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍ក្រៃលែង។ ក្នុងផ្ទះរបស់ទ្រង់ មានពួកព្រាហ្មណ៍ចំនួន ៨ ម៉ឺននាក់ បរិភោគភោជនាហារជាប្រចាំ។ ផ្ទះរបស់ទ្រង់នោះមានខ្លោងទ្វារ ៧ ជាន់ ធំទូលាយណាស់។ ក្នុងថ្ងៃឡើងផ្ទះថ្មី ទ្រព្យដែលអ្នកស្រុកជម្ពូទ្វីបផ្ញើមកអបអរសាទរ មានចំនួនប្រមាណ ១ ពាន់កោដិ។ Bodhisatto āvajjesi – ‘‘pamatto nu kho kumāro appamatto’’ti. Athassa taṃ pavattiṃ ñatvā – ‘‘brāhmaṇabhatto jāto, yattha dinnaṃ mahapphalaṃ hoti, taṃ na jānāti, gacchāmi naṃ damemī’’ti cīvaraṃ pārupitvā bhikkhābhājanaṃ gahetvā – ‘‘dvārakoṭṭhakā atisambādhā, na sakkā koṭṭhakena pavisitu’’nti ākāsenāgantvā asītibrāhmaṇasahassānaṃ bhuñjanaṭṭhāne ākāsaṅgaṇe otari. Maṇḍabyakumāropi suvaṇṇakaṭacchuṃ gāhāpetvā – ‘‘idha sūpaṃ detha idha odana’’nti parivisāpento bodhisattaṃ disvā daṇḍakena ghaṭṭitaāsiviso viya kupitvā imaṃ gāthamāha – ព្រះពោធិសត្វពិចារណាថា «តើព្រះកុមារជាអ្នកធ្វេសប្រហែស ឬមិនធ្វេសប្រហែសហ្ន៎»។ លំដាប់នោះ កាលដឹងនូវសេចក្តីប្រព្រឹត្តិនោះរបស់ព្រះកុមារហើយ ក៏គិតថា «ព្រះកុមារនេះ ក្លាយជាអ្នកគោរពស្រឡាញ់តែពួកព្រាហ្មណ៍ តែមិនស្គាល់បុគ្គលដែលគួរឲ្យទាន ដែលទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមានផលច្រើនឡើយ អាត្មាអញនឹងទៅទូន្មានព្រះកុមារនោះ» ហើយក៏គ្រងចីវរ កាន់យកបាត្រ គិតថា «ខ្លោងទ្វារទាំងឡាយចង្អៀតណាស់ មិនអាចនឹងចូលទៅតាមខ្លោងទ្វារបានឡើយ» ក៏ហោះមកតាមអាកាស ចុះចតចំកណ្តាលទីធ្លាអាកាស ក្នុងកន្លែងដែលពួកព្រាហ្មណ៍ ៨ ម៉ឺននាក់កំពុងបរិភោគអាហារ។ ចំណែកមណ្ឌព្យកុមារ កំពុងកាន់វែកមាស ហើយបង្គាប់ឲ្យគេខំរៀបចំអាហារថា «ចូរដួសសម្លដាក់ទីនេះ ចូរដួសបាយដាក់ទីនេះ» លុះក្រឡេកឃើញព្រះពោធិសត្វ ក៏មានចិត្តខឹងសម្បារយ៉ាងខ្លាំង ដូចជាពស់វែកដែលគេយកដំបងទៅវាយដូច្នោះ ហើយក៏ពោលគាថានេះថា៖ ‘‘Kuto [Pg.56] nu āgacchasi dummavāsī,Otallako paṃsupisācakova; Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe,Ko re tuvaṃ hosi adakkhiṇeyyo’’ti. (jā. 1.15.1); «នែអ្នកស្លៀកពាក់មិនស្អាត មានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមក ដូចជាបិសាចគំនរសម្រាម យកសំពត់កន្ទបដែលរើសពីគំនរសម្រាមមកព័ទ្ធជាប់នឹងក តើអ្នកឯងដើរមកពីណា នែអាវ៉ាសែ តើឯងជាអ្នកណា ជាបុគ្គលមិនគួរទទួលទក្ខិណាទានសោះឡើយ។» Atha naṃ mahāsatto akujjhitvāva ovadanto āha – លំដាប់នោះ ព្រះមហាសត្វមិនមានចិត្តខឹងសម្បារឡើយ កាលនឹងទូន្មានព្រះកុមារនោះ ទើបពោលថា៖ ‘‘Annaṃ tavedaṃ pakataṃ yasassi,Taṃ khajjare bhuñjare piyyare ca; Jānāsi maṃ tvaṃ paradattūpajīviṃ,Uttiṭṭha piṇḍaṃ labhataṃ sapāko’’ti. (jā. 1.15.2); «ម្នាលកុមារដ៏មានយស ភោជនាហារនេះ នាងបានរៀបចំទុកហើយ ពួកជនទាំងឡាយតែងតែទំពាស៊ី បរិភោគ និងផឹកនូវភោជនាហារនោះ នាងចូរស្គាល់ខ្ញុំថាជាអ្នករស់នៅអាស្រ័យនឹងទានដែលអ្នកដទៃឲ្យចុះ សូម្បីតែជនចណ្ឌាល ក៏គួរតែទទួលបាននូវភោជនាហារដែលគេដួសទុកនោះដែរ។» So nayidaṃ tumhādisānaṃ paṭiyattanti dassento āha – មណ្ឌព្យកុមារនោះ កាលនឹងបង្ហាញថា ភោជនាហារនេះ មិនមែនរៀបចំទុកសម្រាប់មនុស្សដូចជាអ្នកឯងឡើយ ទើបពោលថា៖ ‘‘Annaṃ mamedaṃ pakataṃ brāhmaṇānaṃ,Atthatthitaṃ saddahato mamedaṃ; Apehi etto kimidhaṭṭhitosi,Na mādisā tuyhaṃ dadanti jammā’’ti. (jā. 1.15.3); «ភោជនាហារនេះ ខ្ញុំរៀបចំទុកសម្រាប់ពួកព្រាហ្មណ៍ ខ្ញុំជាអ្នកជឿជាក់លើផលក្នុងបរលោក ទើបរៀបចំភោជនាហារនេះឡើង ចូរឯងចៀសចេញពីទីនេះទៅ តើឯងមកឈរធ្វើអ្វីនៅទីនេះ នែអាមនុស្សយក់ទាប មនុស្សដូចជាយើង មិនដែលឲ្យទានដល់មនុស្សដូចជាឯងឡើយ។» Atha bodhisatto ‘‘dānaṃ nāma saguṇassapi nigguṇassapi yassa kassaci dātabbaṃ, yathā hi ninnepi thalepi patiṭṭhāpitaṃ bījaṃ pathavīrasaṃ āporasañca āgamma sampajjati, evaṃ nipphalaṃ nāma natthi, sukhette vapitabījaṃ viya guṇavante mahapphalaṃ hotī’’ti dassetuṃ imaṃ gāthamāha – លំដាប់នោះ ព្រះពោធិសត្វគិតថា «ឡើងឈ្មោះថាទាន គួរតែឲ្យដល់បុគ្គលណាម្នាក់ ទោះជាអ្នកមានគុណធម៌ក្តី គ្មានគុណធម៌ក្តី ព្រោះថា គ្រាប់ពូជដែលគេដាំក្នុងទីទំនាបក្តី ទីទួលក្តី តែងតែលូតលាស់លម្អបាន ដោយអាស្រ័យរសនៃដី និងរសនៃទឹក យ៉ាងណាមិញ ទានដែលគ្មានផលនោះ មិនមានឡើយ យ៉ាងនោះឯង តែថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យដល់អ្នកមានគុណធម៌ តែងតែមានផលច្រើន ដូចជាគ្រាប់ពូជដែលគេព្រោះក្នុងស្រែដ៏ល្អដូច្នោះ» កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបពោលគាថានេះថា៖ ‘‘Thale ca ninne ca vapanti bījaṃ,Anūpakhette phalamāsamānā; Etāya saddhāya dadāhi dānaṃ,Appeva ārādhaye dakkhiṇeyye’’ti. (jā. 1.15.4); «ពួកកសិករកាលប្រាថ្នានូវផល តែងតែព្រោះគ្រាប់ពូជទាំងក្នុងទីទួល និងទីទំនាប សូម្បីតែក្នុងដីដែលមិនសូវមានជីជាតិ នាងចូរឲ្យទានដោយសេចក្តីជឿជាក់យ៉ាងនេះចុះ នាងប្រហែលជាអាចនឹងជួបប្រទះនូវបុគ្គលដែលគួរទទួលទក្ខិណាទានជាមិនខាន។» Atha kumāro kodhābhibhūto – ‘‘kenimassa muṇḍakassa paveso dinno’’ti dvārarakkhādayo tajjetvā – លំដាប់នោះ ព្រះកុមារត្រូវកំហឹងគ្របសង្កត់ហើយ ក៏គំរាមកំហែងពួកឆ្មាំទ្វារជាដើមថា «តើនរណាឲ្យអាត្រងោលនេះចូលមកទីនេះ» ‘‘Khettāni [Pg.57] mayhaṃ viditāni loke,Yesāhaṃ bījāni patiṭṭhapemi; Ye brāhmaṇā jātimantūpapannā,Tānīdha khettāni supesalānī’’ti. (jā. 1.15.5) – «ស្រែទាំងឡាយក្នុងលោក ដែលខ្ញុំត្រូវព្រោះគ្រាប់ពូជនោះ ខ្ញុំស្គាល់ច្បាស់ហើយ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយណាដែលប្រកបដោយជាតិនិងមន្ត ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះឯង ជាស្រែដ៏ល្អ ប្រកបដោយសីលធម៌ក្នុងលោកនេះ។» Gāthaṃ vatvā ‘‘imaṃ jammaṃ veṇupadarena pothetvā gīvāyaṃ gahetvā sattapi dvārakoṭṭhake atikkamitvā bahi nīharathā’’ti āha. Atha naṃ mahāpuriso āha – លុះពោលគាថានេះហើយ ក៏បញ្ជាថា «ចូរវាយអាមនុស្សយក់ទាបនេះដោយចម្រៀកឫស្សី ហើយចាប់កញ្ចឹងកវា អូសចេញទៅខាងក្រៅខ្លោងទ្វារទាំង ៧ ជាន់ចុះ»។ លំដាប់នោះ ព្រះមហាបុរសពោលនឹងព្រះកុមារនោះថា៖ ‘‘Giriṃ nakhena khaṇasi, ayo dantebhi khādasi; Jātavedaṃ padahasi, yo isiṃ paribhāsasī’’ti. (jā. 1.15.9); «នាងឯងកំពុងតែយកក្រចកទៅជីកភ្នំធំ កំពុងតែយកធ្មេញទៅខាំដែក កំពុងតែយកខ្លួនទៅប៉ះពាល់ភ្លើងដ៏ក្តៅ ព្រោះតែនាងឯងហ៊ានជេរប្រមាថនូវតាបស។» Evañca pana vatvā – ‘‘sace myāyaṃ hatthe vā pāde vā gaṇhāpetvā dukkhaṃ uppādeyya, bahuṃ apuññaṃ pasaveyyā’’ti sattānuddayatāya vehāsaṃ abbhuggantvā antaravīthiyaṃ otari. Bhagavā sabbaññutaṃ patto tamatthaṃ pakāsento imaṃ gāthamāha – លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ គិតថា «ប្រសិនបើកុមារនេះ ឲ្យគេមកចាប់ដៃឬជើងរបស់អាត្មាអញ ហើយបង្កសេចក្តីទុក្ខដល់អាត្មាអញ គេនឹងត្រូវសន្សំបាបកម្មយ៉ាងច្រើនជាមិនខាន» ព្រោះតែសេចក្តីអាណិតអាសូរដល់សត្វលោក ទើបព្រះមហាបុរសហោះឡើងទៅកាន់អាកាស ហើយចុះចតនៅកណ្តាលផ្លូវថ្នល់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលបានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណហើយ កាលនឹងញ៉ាំងសេចក្តីនោះឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបត្រាស់គាថានេះថា៖ ‘‘Idaṃ vatvāna mātaṅgo, isi saccaparakkamo; Antalikkhasmiṃ pakkāmi, brāhmaṇānaṃ udikkhata’’nti. (jā. 1.15.10); «តាបសឈ្មោះមាតង្គៈ ជាអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមដ៏ពិតប្រាកដ លុះពោលនូវពាក្យនេះហើយ ក៏ហោះទៅលើអាកាស ក្នុងខណៈដែលពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយកំពុងតែសម្លឹងមើលឡើយ។» Tāvadeva nagararakkhikadevatānaṃ jeṭṭhakadevarājā maṇḍabyassa gīvaṃ parivattesi. Tassa mukhaṃ parivattetitvā pacchāmukhaṃ jātaṃ, akkhīni parivattāni, mukhena kheḷaṃ vamati, sarīraṃ thaddhaṃ sūle āropitaṃ viya ahosi. Asītisahassā paricārakayakkhā asītibrāhmaṇasahassāni tatheva akaṃsu. Vegena gantvā brahmapajāpatiyā ārocayiṃsu. Sā taramānarūpā āgantvā taṃ vippakāraṃ disvā gāthamāha – ក្នុងខណៈនោះឯង ស្តេចទេវតាដ៏ជាធំជាងទេវតាអ្នករក្សាទីក្រុងទាំងឡាយ បានបង្វិលករបស់មណ្ឌព្យមាណព។ មុខរបស់មណ្ឌព្យមាណពនោះ ក៏ត្រឡប់ទៅខាងក្រោយ ភ្នែកទាំងឡាយក្រឡាប់ចាក់ ខ្ជាក់ទឹកមាត់ចេញតាមមាត់ រាងកាយរឹងកំព្រឹស ដូចជាគេដោតនឹងឈើឈ្នោត។ ពួកយក្សជាបរិវារប្រាំបីម៉ឺននាក់ ក៏បានធ្វើសេចក្តីប្រែប្រួលបែបនោះឯង ដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ប្រាំបីម៉ឺននាក់។ ពួកយក្សទាំងនោះបានប្រញាប់ប្រញាល់ទៅប្រាប់ដល់នាងទិដ្ឋមង្គលិកាជាភរិយានៃព្រហ្ម។ នាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ មានអាការៈប្រញាប់ប្រញាល់ មកដល់ហើយឃើញសេចក្តីប្រែប្រួលនោះ ក៏បានពោលគាថាថា៖ ‘‘Āvedhitaṃ piṭṭhito uttamaṅgaṃ,Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ; Setāni akkhīni yathā matassa,Ko me imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.11); «ក្បាល (របស់កូនខ្ញុំ) ងាកទៅខាងក្រោយ ដៃទាំងពីរសន្ធឹងទៅ មិនអាចប្រើការបាន ភ្នែកទាំងឡាយឡើងស ដូចជាមនុស្សស្លាប់ តើនរណាបានធ្វើកូនរបស់ខ្ញុំយ៉ាងនេះ?» Athassā [Pg.58] ārocesuṃ – គ្រានោះ ពួកជនទាំងនោះបានប្រាប់នាងថា៖ ‘‘Idhāgamā samaṇo dummavāsī,Otallako paṃsupisācakova,Saṅkāracoḷaṃ paṭimuñca kaṇṭhe,So te imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.12); «មានសមណៈម្នាក់ ស្លៀកពាក់មិនស្អាត កខ្វក់ ដូចជាបិសាចធូលី យកសំពត់ចាស់ពីគំនរសម្រាមមកព័ទ្ធនឹងក បានមកដល់ទីនេះ សមណៈនោះឯងបានធ្វើកូនរបស់នាងយ៉ាងនេះ។» Sā sutvāva aññāsi – ‘‘mayhaṃ yasadāyako ayyo anukampāya puttassa pamattabhāvaṃ ñatvā āgato bhavissatī’’ti. Tato upaṭṭhāke pucchi – នាងទិដ្ឋមង្គលិកានោះ លុះបានឮហើយ ក៏ដឹងច្បាស់ថា៖ «លោកម្ចាស់ (ម៉ាតង្គៈ) អ្នកប្រទានយសដល់ខ្ញុំ យល់ឃើញនូវភាពជាអ្នកប្រមាទរបស់កូនខ្ញុំ ដោយសេចក្តីអនុគ្រោះ ទើបលោកម្ចាស់យាងមកជាប្រាកដ។» អំពីនោះមក នាងក៏បានសួរពួកអ្នកបម្រើទាំងឡាយថា៖ ‘‘Katamaṃ disaṃ agamā bhūripañño,Akkhātha me māṇavā etamatthaṃ; Gantvāna taṃ paṭikaremu accayaṃ,Appeva naṃ putta labhemu jīvita’’nti. (jā. 1.15.13); «នែអ្នកទាំងឡាយ លោកម្ចាស់មានប្រាជ្ញាធំទូលាយដូចផែនដី យាងទៅកាន់ទិសណា? ចូរប្រាប់សេចក្តីនេះដល់ខ្ញុំផង យើងនឹងទៅខមាទោសចំពោះកំហុសនោះ ធ្វើដូចម្តេចទើបយើងបានជីវិតរបស់កូននោះត្រឡប់មកវិញ។» Te āhaṃsu – ពួកអ្នកបម្រើទាំងនោះបានពោលថា៖ ‘‘Vehāyasaṃ agamā bhūripañño,Pathaddhuno pannaraseva cando; Apicāpi so purimadisaṃ agacchi,Saccappaṭiñño isi sādhurūpo’’ti. (jā. 1.15.14); «លោកម្ចាស់មានប្រាជ្ញាធំទូលាយ បានយាងទៅកាន់អាកាស ដូចជាព្រះចន្ទក្នុងថ្ងៃ១៥កើត យាងទៅលើផ្លូវអាកាស មួយវិញទៀត ព្រះឥសីនោះមានសភាពល្អ មានការប្តេជ្ញាពិត បានយាងទៅកាន់ទិសខាងកើតហើយ។» Mahāpurisopi antaravīthiyaṃ otiṇṇaṭṭhānato paṭṭhāya – ‘‘mayhaṃ padavaḷañjaṃ hatthiassādīnaṃ vasena mā antaradhāyittha, diṭṭhamaṅgalikāyeva naṃ passatu, mā aññe’’ti adhiṭṭhahitvā piṇḍāya caritvā yāpanamattaṃ missakodanaṃ gahetvā paṭikkamanasālāyaṃ nisinno bhuñjitvā thokaṃ bhuttāvasesaṃ bhikkhābhājaneyeva ṭhapesi. Diṭṭhamaṅgalikāpi pāsādā oruyha antaravīthiṃ paṭipajjamānā padavaḷañjaṃ disvā – ‘‘idaṃ mayhaṃ yasadāyakassa ayyassa pada’’nti padānusārenāgantvā vanditvā āha – ‘‘tumhākaṃ, bhante, dāsena katāparādhaṃ mayhaṃ khamatha, na hi tumhe kodhavasikā nāma, detha me puttassa jīvita’’nti. ចំណែកព្រះមហាសត្វ ក៏បានអធិដ្ឋានចាប់តាំងពីកន្លែងដែលលោកចុះមកក្នុងចន្លោះផ្លូវថា៖ «សូមកុំឱ្យស្នាមជើងរបស់អាត្មាអញបាត់បង់ទៅដោយសារការជាន់ឈ្លីនៃដំរីនិងសេះជាដើមឡើយ សូមឱ្យតែនាងទិដ្ឋមង្គលិកាប៉ុណ្ណោះឃើញស្នាមជើងនេះ អ្នកដទៃកុំបីឃើញឡើយ» លុះអធិដ្ឋានយ៉ាងនេះហើយ ក៏បានត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត ទទួលចង្ហាន់បាយលាយដោយគ្រាប់ធញ្ញជាតិផ្សេងៗ ត្រឹមតែល្មមចិញ្ចឹមជីវិត រួចយាងទៅគង់ឆាន់ក្នុងសាលាសម្រាប់សម្រាក លុះឆាន់រួចហើយ ក៏បានទុកសំណល់ចង្ហាន់បន្តិចបន្តួចនៅក្នុងបាត្រនោះឯង។ ចំណែកនាងទិដ្ឋមង្គលិកា ក៏បានចុះពីប្រាសាទ ដើរទៅកាន់ចន្លោះផ្លូវ ឃើញស្នាមជើង ក៏ធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា៖ «...នេះជាស្នាមជើងរបស់លោកម្ចាស់អ្នកប្រទានយសដល់ខ្ញុំ» ហើយក៏ដើរតាមលំដាប់ស្នាមជើងនោះមក ថ្វាយបង្គំហើយពោលថា៖ «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកម្ចាស់អត់ទោសចំពោះកំហុសដែលមណ្ឌព្យៈជាខ្ញុំបម្រើរបស់លោកម្ចាស់បានធ្វើហើយនោះដល់ខ្ញុំផង ដ្បិតលោកម្ចាស់ទាំងឡាយមិនមែនជាអ្នកលុះក្នុងអំណាចនៃសេចក្តីក្រោធឡើយ សូមលោកម្ចាស់ប្រទានជីវិតដល់កូនរបស់ខ្ញុំផងចុះ។» Evañca pana vatvā – លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ មួយវិញទៀត៖ ‘‘Āvedhitaṃ [Pg.59] piṭṭhito uttamaṅgaṃ,Bāhuṃ pasāreti akammaneyyaṃ; Setāni akkhīni yathā matassa,Ko me imaṃ puttamakāsi eva’’nti. (jā. 1.15.15) – «ក្បាល (របស់កូនខ្ញុំ) ងាកទៅខាងក្រោយ ដៃទាំងពីរសន្ធឹងទៅ មិនអាចប្រើការបាន ភ្នែកទាំងឡាយឡើងស ដូចជាមនុស្សស្លាប់ តើនរណាបានធ្វើកូនរបស់ខ្ញុំយ៉ាងនេះ?» Gāthaṃ abhāsi. Mahāpuriso āha – ‘‘na mayaṃ evarūpaṃ karoma, pabbajitaṃ pana hiṃsante disvā pabbajitesu sagāravāhi bhūtayakkhadevatāhi kataṃ bhavissatī’’ti. ព្រះមហាសត្វមានព្រះបន្ទូលថា៖ «យើងមិនធ្វើអំពើមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ ប៉ុន្តែ ពួកភូត យក្ស និងទេវតាទាំងឡាយ ដែលមានសេចក្តីគោរពក្នុងអ្នកបួស ឃើញគេបៀតបៀនអ្នកបួសហើយ ក៏ប្រាកដជាបានធ្វើការនេះជាមិនខាន។» Kevalaṃ, bhante, tumhākaṃ manopadoso mā hotu, devatāhi kataṃ hotu, sukhamāpayā, bhante, devatā, apicāhaṃ, bhante, kathaṃ paṭipajjāmīti. Tena hi osadhaṃ te kathessāmi, mama bhikkhābhājane bhuttāvasesaṃ bhattamatthi, tattha thokaṃ udakaṃ āsiñcitvā thokaṃ gahetvā tava puttassa mukhe pakkhipa, avasesaṃ udakacāṭiyaṃ āloḷetvā asītiyā brāhmaṇasahassānaṃ mukhe pakkhipāti. Sā evaṃ karissāmīti bhattaṃ gahetvā mahāpurisaṃ vanditvā gantvā tathā akāsi. នាងពោលថា៖ «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមកុំឱ្យមានការប្រទូស្តក្នុងចិត្តរបស់លោកម្ចាស់ឡើយ ទោះបីជាទេវតាធ្វើក៏ដោយ បពិត្រលោកម្ចាស់ ទេវតាទាំងឡាយតែងប្រាថ្នានូវសេចក្តីសុខ មួយវិញទៀត បពិត្រលោកម្ចាស់ តើខ្ញុំត្រូវប្រតិបត្តិដូចម្តេច?» ព្រះមហាសត្វមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បើដូច្នោះ អាត្មនឹងប្រាប់ថ្នាំដល់នាង សំណល់ចង្ហាន់បាយនៅក្នុងបាត្ររបស់អាត្មាមានស្រាប់ ចូរចាក់ទឹកបន្តិចបន្តួចទៅក្នុងសំណល់បាយនោះ រួចយកបន្តិចទៅដាក់ក្នុងមាត់កូនរបស់នាង ចំណែកសំណល់ដែលនៅសល់ ចូរយកទៅកូរក្នុងក្អមទឹក រួចចាក់ដាក់ក្នុងមាត់របស់ពួកព្រាហ្មណ៍ប្រាំបីម៉ឺននាក់នោះទៅ។» នាងទិដ្ឋមង្គលិកាទទួលពាក្យថា «ខ្ញុំនឹងធ្វើតាមយ៉ាងនេះ» ហើយក៏ទទួលយកសំណល់បាយ ថ្វាយបង្គំព្រះមហាសត្វ រួចទៅធ្វើតាមបង្គាប់នោះឯង។ Mukhe pakkhittamatte jeṭṭhakadevarājā – ‘‘sāmimhi sayaṃ bhesajjaṃ karonte amhehi na sakkā kiñci kātu’’nti kumāraṃ vissajjesi. Sopi khipitvā kiñci dukkhaṃ appattapubbo viya pakativaṇṇo ahosi. Atha naṃ mātā avoca – ‘‘passa tāta tava kulupakānaṃ hirottapparahitānaṃ vippakāraṃ, samaṇā pana na evarūpā honti, samaṇe tāta bhojeyyāsī’’ti. Tato sesakaṃ udakacāṭiyaṃ āluḷāpetvā brāhmaṇānaṃ mukhe pakkhipāpesi. Yakkhā tāvadeva vissajjetvā palāyiṃsu. Brāhmaṇā khipitvā khipitvā uṭṭhahitvā kiṃ amhākaṃ mukhe pakkhittanti pucchiṃsu. Mātaṅgaisissa ucchiṭṭhabhattanti. Te ‘‘caṇḍālassa ucchiṭṭhakaṃ khādāpitamhā, abrāhmaṇā dānimhā jātā, idāni no brāhmaṇā ‘asuddhabrāhmaṇā ime’ti sambhogaṃ na dassantī’’ti tato palāyitvā majjharaṭṭhaṃ gantvā majjharājassa nagare aggāsanikā brāhmaṇā nāma mayanti rājagehe bhuñjanti. គ្រាន់តែដាក់សំណល់បាយចូលទៅក្នុងមាត់ភ្លាម ស្តេចទេវតាដ៏ជាធំគិតថា៖ «កាលលោកម្ចាស់ធ្វើថ្នាំដោយខ្លួនឯងយ៉ាងនេះ ពួកយើងមិនអាចធ្វើអ្វីបានឡើយ» ក៏បានលែងមណ្ឌព្យកុមារនោះ។ មណ្ឌព្យកុមារនោះក៏បានខ្ជាក់ចេញ រួចក៏មានពណ៌សម្បុរជាប្រក្រតី ដូចជាមិនដែលធ្លាប់រងទុក្ខវេទនាអ្វីសោះ។ គ្រានោះ មាតាបាននិយាយនឹងកុមារនោះថា៖ «នែកូន ចូរមើលសេចក្តីប្រែប្រួលរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលប្រាសចាកហិរិនិងឱត្តប្បៈ ជាអ្នកចូលទៅជិតត្រកូលរបស់កូនចុះ ចំណែកសមណៈទាំងឡាយមិនមែនមានសភាពយ៉ាងនេះឡើយ នែកូន កូនចូរញ៉ាំងសមណៈទាំងឡាយឱ្យឆាន់ចុះ។» អំពីនោះមក នាងក៏បានឱ្យយកសំណល់ដែលសល់ទៅកូរក្នុងក្អមទឹក រួចឱ្យចាក់ដាក់ក្នុងមាត់របស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ពួកយក្សក៏បានលែងពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះហើយរត់ទៅ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយក្អួតហើយក្អួតទៀត រួចក្រោកឡើងសួរថា៖ «តើគេយកអ្វីមកដាក់ក្នុងមាត់របស់ពួកយើង?» ពួកជនទាំងឡាយប្រាប់ថា៖ «ជាសំណល់បាយរបស់ម៉ាតង្គឥសី។» ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះគិតថា៖ «ពួកយើងត្រូវបានគេឱ្យស៊ីសំណល់របស់ចណ្ឌាលទៅហើយ ឥឡូវនេះពួកយើងលែងជាព្រាហ្មណ៍ហើយ ពួកព្រាហ្មណ៍ដ៏បរិសុទ្ធទាំងឡាយនឹងមិនរាប់អានពួកយើងឡើយ ដោយគិតថា "ពួកទាំងនេះជាព្រាហ្មណ៍មិនបរិសុទ្ធ"» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏រត់ចេញពីទីនោះ ទៅកាន់មជ្ឈិមប្រទេស ក្នុងទីក្រុងនៃស្តេចមជ្ឈិមៈ ហើយពោលថា៖ «ពួកយើងជាព្រាហ្មណ៍អ្នកអង្គុយលើអាសនៈដ៏ប្រសើរ» រួចក៏បរិភោគនៅក្នុងព្រះរាជវាំង។ Tasmiṃ samaye bodhisatto pāpaniggahaṃ karonto mānajātike nimmadayanto vicarati. Atheko ‘‘jātimantatāpaso nāma mayā sadiso [Pg.60] natthī’’ti aññesu saññampi na karoti. Bodhisatto taṃ gaṅgātīre vasamānaṃ disvā ‘‘mānaniggahamassa karissāmī’’ti tattha agamāsi. Taṃ jātimantatāpaso pucchi – ‘‘kiṃ jacco bhava’’nti? Caṇḍālo ahaṃ ācariyāti. Apehi caṇḍāla apehi caṇḍāla, heṭṭhāgaṅgāya vasa, mā uparigaṅgāya udakaṃ ucchiṭṭhamakāsīti. ក្នុងសម័យនោះ ព្រះពោធិសត្វត្រេចទៅដើម្បីកម្ចាត់ពួកមនុស្សអាក្រក់ និងបន្ទាបបង់មានះរបស់ពួកជនដែលមានជាតិមានមានះ។ គ្រានោះ មានតាបសមួយរូបឈ្មោះជាតិមន្តៈ តែងមានមានះថា «អ្នកដែលស្មើនឹងយើងមិនមានឡើយ» សូម្បីតែសេចក្តីសំគាល់ក្នុងពួកជនដទៃក៏មិនធ្វើឡើយ។ ព្រះពោធិសត្វឃើញតាបសនោះរស់នៅក្បែរឆ្នេរទន្លេគង្គា ក៏គិតថា៖ «យើងនឹងកម្ចាត់មានះរបស់តាបសនេះ» ហើយក៏បានទៅកាន់ទីនោះ។ ជាតិមន្តតាបសបានសួរព្រះពោធិសត្វនោះថា៖ «លោកដ៏ចម្រើន មានជាតិដូចម្តេច?» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «បពិត្រលោកគ្រូ ខ្ញុំជាចណ្ឌាល។» ជាតិមន្តតាបសពោលថា៖ «ចូរថយចេញទៅ នែចណ្ឌាល ចូរថយចេញទៅ នែចណ្ឌាល ចូរទៅរស់នៅផ្នែកខាងក្រោមនៃទន្លេគង្គាទៅ កុំធ្វើឱ្យទឹកនៅផ្នែកខាងលើនៃទន្លេគង្គាទៅជាទឹកសំណល់ឡើយ។» Bodhisatto – ‘‘sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmī’’ti heṭṭhāgaṅgāya vasanto ‘‘gaṅgāya udakaṃ paṭisotaṃ sandatū’’ti adhiṭṭhāsi. Jātimantatāpaso pātova gaṅgaṃ oruyha udakaṃ ācamati, jaṭā dhovati. Bodhisatto dantakaṭṭhaṃ khādanto piṇḍaṃ piṇḍaṃ kheḷaṃ udake pāteti. Dantakaṭṭhakucchiṭṭhakampi tattheva pavāheti. Yathā ce taṃ aññattha alaggitvā tāpasasseva jaṭāsu laggati, tathā adhiṭṭhāsi. Kheḷampi dantakaṭṭhampi tāpasassa jaṭāsuyeva patiṭṭhāti. ព្រះពោធិសត្វពោលថា៖ «ប្រពៃហើយ លោកគ្រូ ខ្ញុំនឹងរស់នៅក្នុងកន្លែងដែលលោកគ្រូប្រាប់» លុះពោលយ៉ាងនេះហើយ កាលរស់នៅផ្នែកខាងក្រោមនៃទន្លេគង្គា ក៏បានអធិដ្ឋានថា៖ «សូមឱ្យទឹកទន្លេគង្គាហូរច្រាសខ្សែទឹកឡើងទៅលើចុះ។» ជាតិមន្តតាបសចុះទៅកាន់ទន្លេគង្គាតាំងពីព្រលឹម ដើម្បីខ្ពុរមាត់ និងលាងជម្រះផ្នួងសក់។ ព្រះពោធិសត្វកាលទំពាឈើស្ទង់ធ្មេញ ក៏បានខ្ជាក់ទឹកមាត់ជាដុំៗទៅក្នុងទឹក ហើយបានបណ្តែតឈើស្ទង់ធ្មេញដែលទំពារួចទៅក្នុងទឹកនោះឯង។ ព្រះពោធិសត្វបានអធិដ្ឋានថា៖ «ធ្វើដូចម្តេចកុំឱ្យរបស់ទាំងនេះទៅទាក់ទើរក្នុងទីដទៃ សូមឱ្យទៅទាក់ទើរតែក្នុងផ្នួងសក់របស់តាបសនោះឯងចុះ។» សូម្បីតែទឹកមាត់ និងឈើស្ទង់ធ្មេញ ក៏ទៅទាក់ទើរនៅក្នុងផ្នួងសក់របស់តាបសនោះឯង។ Tāpaso caṇḍālassidaṃ kammaṃ bhavissatīti vippaṭisārī hutvā gantvā pucchi – ‘‘idaṃ, bho caṇḍāla, gaṅgāya udakaṃ tayā paṭisotagāmikata’’nti? Āma ācariya. Tena hi tvaṃ heṭṭhāgaṅgāya mā vasa, uparigaṅgāya vasāti. Sādhu ācariya, tumhehi vuttaṭṭhāne vasissāmīti tattha vasanto iddhiṃ paṭippassambhesi, udakaṃ yathāgatikameva jātaṃ. Puna tāpaso tadeva byasanaṃ pāpuṇi. So puna gantvā bodhisattaṃ pucchi, – ‘‘bho caṇḍāla, tvamidaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena paṭisotagāmiṃ kālena anusotagāmiṃ karosī’’ti? Āma ācariya. Caṇḍāla, ‘‘tvaṃ sukhavihārīnaṃ pabbajitānaṃ sukhena vasituṃ na desi, sattame te divase sattadhā muddhā phalatū’’ti. Sādhu acariya, ahaṃ pana sūriyassa uggantuṃ na dassāmīti. តាបសគិតថា៖ «...នេះប្រាកដជាអំពើរបស់ចណ្ឌាលនោះមិនខាន» ក៏មានសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្ត ដើរទៅសួរថា៖ «នែចណ្ឌាលដ៏ចម្រើន ទឹកទន្លេគង្គានេះ គឺអ្នកធ្វើឱ្យហូរច្រាសខ្សែទឹកឡើងទៅឬ?» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «បាទ លោកគ្រូ។» តាបសពោលថា៖ «បើដូច្នោះ អ្នកកុំរស់នៅផ្នែកខាងក្រោមនៃទន្លេគង្គាឡើយ ចូរទៅរស់នៅផ្នែកខាងលើនៃទន្លេគង្គាវិញទៅ។» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «ប្រពៃហើយ លោកគ្រូ ខ្ញុំនឹងរស់នៅក្នុងកន្លែងដែលលោកគ្រូប្រាប់» លុះទៅរស់នៅទីនោះ ក៏បានរំងាប់ឫទ្ធិ ទឹកក៏ហូរទៅតាមប្រក្រតីវិញ។ ជាថ្មីម្តងទៀត តាបសក៏បានដល់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តបែបនោះដដែល។ តាបសនោះក៏ទៅសួរព្រះពោធិសត្វជាថ្មីម្តងទៀតថា៖ «នែចណ្ឌាលដ៏ចម្រើន ទឹកទន្លេគង្គានេះ គឺអ្នកធ្វើឱ្យជួនកាលហូរច្រាសខ្សែទឹក ជួនកាលហូរតាមខ្សែទឹកមែនទេ?» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «បាទ លោកគ្រូ។» តាបសក៏ជេរប្រទេចថា៖ «នែចណ្ឌាល អ្នកមិនទុកឱ្យពួកអ្នកបួសដែលមានការរស់នៅជាសុខ បានរស់នៅជាសុខឡើយ ក្នុងថ្ងៃទីប្រាំពីរ ក្បាលរបស់អ្នកចូរបែកជាប្រាំពីរភាគចុះ!» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «ប្រពៃហើយ លោកគ្រូ ចំណែកខ្ញុំវិញ ក៏នឹងមិនអនុញ្ញាតឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើងឡើយ។» Atha mahāsatto cintesi – ‘‘etassa abhisāpo etasseva upari patissati, rakkhāmi na’’nti sattānuddayatāya punadivase iddhiyā sūriyassa uggantuṃ na adāsi. Iddhimato iddhivisayo nāma acinteyyo, tato paṭṭhāya aruṇuggaṃ na paññāyati, rattindivaparicchedo natthi, kasivaṇijjādīni kammāni payojento nāma natthi. គ្រានោះ ព្រះមហាសត្វគិតថា៖ «ការជេរប្រទេចរបស់តាបសនេះ នឹងធ្លាក់ទៅលើក្បាលរបស់តាបសនេះឯង អាត្មាអញនឹងជួយរក្សាតាបសនោះ» ដោយសេចក្តីអាណិតអាសូរដល់សត្វលោក ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះមហាសត្វក៏មិនអនុញ្ញាតឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើងដោយអំណាចឫទ្ធិឡើយ។ ធម្មតាថាវិស័យនៃឫទ្ធិរបស់អ្នកមានឫទ្ធិ មិនអាចគិតស្មានបានឡើយ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ពន្លឺអរុណក៏មិនប្រាកដឡើង ការកំណត់យប់និងថ្ងៃក៏មិនមាន ពួកមនុស្សដែលប្រកបការងារមានការធ្វើស្រែនិងការជួញដូរជាដើមក៏មិនមានឡើយ។ Manussā – ‘‘yakkhāvaṭṭo nu kho ayaṃ bhūtadevaṭṭonāgasupaṇṇāvaṭṭo’’ti upaddavappattā ‘‘kiṃ nu kho kātabba’’nti cintetvā ‘‘rājakulaṃ nāma mahāpaññaṃ, lokassa hitaṃ cintetuṃ sakkoti, tattha gacchāmā’’ti rājakulaṃ gantvā [Pg.61] tamatthaṃ ārocesuṃ. Rājā sutvā bhītopi abhītākāraṃ katvā – ‘‘mā tātā bhāyatha, imaṃ kāraṇaṃ gaṅgātīravāsī jātimantatāpaso jānissati, taṃ pucchitvā nikkaṅkhā bhavissāmā’’ti katipayeheva atthacarakehi manussehi saddhiṃ tāpasaṃ upasaṅkamitvā katapaṭisanthāro tamatthaṃ pucchi. Tāpaso āha – ‘‘āma mahārāja, eko caṇḍālo atthi, so imaṃ gaṅgāya udakaṃ kālena anusotagāmiṃ kālena patisotagāmiṃ karoti, mayā tadatthaṃ kiñci kathitaṃ atthi, taṃ pucchatha, so jānissatī’’ti. ពួកមនុស្សទាំងឡាយបានដល់នូវឧបទ្រពដ៏ធំ ក៏គិតថា៖ «តើនេះជាការវិលវល់នៃយក្ស ឬជាការវិលវល់នៃភូត ទេវតា នាគ និងគ្រុឌទេដឹង?» កាលគិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏យល់ឃើញថា៖ «ធម្មតាព្រះរាជាតែងមានប្រាជ្ញាច្រើន អាចគិតគូរពីប្រយោជន៍របស់សត្វលោកបាន យើងទាំងឡាយគួរតែទៅកាន់ទីនោះចុះ» លុះប្រឹក្សាគ្នាយ៉ាងនេះហើយ ក៏បានទៅកាន់ព្រះរាជវាំង ហើយក្រាបបង្គំទូលសេចក្តីនោះ។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ហើយ ទោះបីជាមានការភ័យខ្លាច ក៏ធ្វើអាការៈដូចជាមិនខ្លាច ហើយមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នែអ្នកទាំងឡាយ កុំខ្លាចឡើយ ជាតិមន្តតាបសដែលរស់នៅក្បែរឆ្នេរទន្លេគង្គា នឹងដឹងនូវហេតុនេះជាមិនខាន កាលបើយើងបានសួរតាបសនោះហើយ យើងនឹងអស់សេចក្តីសង្ស័យ។» ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលយ៉ាងនេះហើយ ក៏បានយាងទៅជួបតាបសនោះ ជាមួយពួកមនុស្សពីរបីនាក់ដែលជាអ្នកប្រព្រឹត្តប្រយោជន៍ លុះធ្វើការបដិសណ្ឋារៈរួចហើយ ក៏បានសួរនូវសេចក្តីនោះ។ តាបសក្រាបបង្គំទូលថា៖ «...បពិត្រមហារាជ ពិតមែនហើយ មានចណ្ឌាលម្នាក់ ចណ្ឌាលនោះអាចធ្វើឱ្យទឹកទន្លេគង្គានេះ ជួនកាលហូរតាមខ្សែទឹក ជួនកាលហូរច្រាសខ្សែទឹកបាន ខ្ញុំបាននិយាយពាក្យអ្វីមួយទៅកាន់ចណ្ឌាលនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍នោះឯង សូមព្រះអង្គទៅសួរចណ្ឌាលនោះចុះ គេនឹងដឹងជាមិនខាន។» Rājā mātaṅgaisissa santikaṃ gantvā – ‘‘tumhe, bhante, aruṇassa uggantuṃ na dethā’’ti pucchi. Āma, mahārājāti. Kiṃ kāraṇā bhanteti? Jātimantatāpasakāraṇā, mahārāja, jātimantatāpasena āgantvā maṃ vanditvā khamāpitakāle dassāmi mahārājāti. Rājā gantvā ‘‘etha ācariya, tāpasaṃ khamāpethā’’ti āha. Nāhaṃ, mahārāja, caṇḍālaṃ vandāmīti. Mā ācariya, evaṃ karotha, janapadassa mukhaṃ passathāti. So puna paṭikkhipiyeva. Rājā bodhisattaṃ upasaṅkamitvā ‘‘ācariyo khamāpetuṃ na icchitī’’ti āha. Akhamāpite ahaṃ sūriyaṃ na muñcāmīti. Rājā ‘‘ayaṃ khamāpetuṃ na icchati, ayaṃ akhamāpite sūriyaṃ na muñcati, kiṃ amhākaṃ tena tāpasena, lokaṃ olokessāmā’’ti ‘‘gacchatha, bho, tāpasasantikaṃ, taṃ hatthesu ca pādesu ca gahetvā mātaṅgaisissa pādamūle netvā nipajjāpetvā khamāpetha etassa janapadānuddayataṃ paṭiccā’’ti āha. Te rājapurisā gantvā taṃ tathā katvā ānetvā mātaṅgaisissa pādamūle nipajjāpetvā khamāpesuṃ. ព្រះរាជាបានយាងទៅកាន់សំណាក់របស់ម៉ាតង្គឥសី ហើយសួរថា៖ «បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកម្ចាស់មិនអនុញ្ញាតឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើងមែនទេ?» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «បពិត្រមហារាជ ពិតមែនហើយ។» ព្រះរាជាសួរថា៖ «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើដោយសារហេតុអ្វី?» ព្រះពោធិសត្វតបថា៖ «បពិត្រមហារាជ គឺដោយសារហេតុនៃជាតិមន្តតាបស កាលណាជាតិមន្តតាបសមកថ្វាយបង្គំខមាទោសចំពោះអាត្មាហើយ អាត្មាក៏នឹងអនុញ្ញាតឱ្យព្រះអាទិត្យរះឡើង បពិត្រមហារាជ។» ព្រះរាជាបានយាងទៅប្រាប់ជាតិមន្តតាបសថា៖ «នែលោកគ្រូ ចូរមក ចូរទៅខមាទោសចំពោះតាបសនោះចុះ។» ជាតិមន្តតាបសតបថា៖ «បពិត្រមហារាជ ខ្ញុំមិនថ្វាយបង្គំចណ្ឌាលឡើយ។» ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នែលោកគ្រូ កុំធ្វើយ៉ាងនេះឡើយ ចូរមើលមុខ (សេចក្តីទុក្ខព្រួយ) របស់ពួកអ្នកជនបទផងចុះ។» តាបសនោះក៏បានបដិសេធជាថ្មីម្តងទៀតដដែល។ ព្រះរាជាបានយាងទៅជួបព្រះពោធិសត្វ ហើយក្រាបបង្គំទូលថា៖ «លោកគ្រូមិនប្រាថ្នានឹងខមាទោសឡើយ។» ព្រះពោធិសត្វមានព្រះបន្ទូលថា៖ «កាលបើមិនទាន់ខមាទោសទេ អាត្មាក៏នឹងមិនលែងព្រះអាទិត្យឡើយ។» ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ «តាបសនេះមិនប្រាថ្នានឹងខមាទោស ចំណែកចណ្ឌាលនេះ កាលបើមិនទាន់ខមាទោស ក៏មិនលែងព្រះអាទិត្យ តើពួកយើងមានប្រយោជន៍អ្វីដោយសារតាបសនោះ យើងត្រូវគិតគូរដល់សត្វលោកវិញប្រសើរជាង» រួចមានព្រះបន្ទូលថា៖ «នែអ្នកទាំងឡាយ ចូរទៅកាន់សំណាក់របស់តាបសនោះ ចូរចាប់ដៃនិងជើងរបស់តាបសនោះ នាំទៅកាន់ទៀបជើងរបស់ម៉ាតង្គឥសី ឱ្យក្រាបចុះ រួចឱ្យខមាទោសចុះ ដោយអាស្រ័យសេចក្តីអាណិតអាសូរដល់ពួកអ្នកជនបទនេះ។» ពួកបុរសរបស់ព្រះរាជាទាំងនោះ ក៏បានធ្វើតាមព្រះរាជបញ្ជា នាំតាបសនោះមកឱ្យក្រាបចុះទៀបជើងរបស់ម៉ាតង្គឥសី ហើយឱ្យខមាទោសរួចរាល់ទៅ។ Ahaṃ nāma khamitabbaṃ khamāmi, apica kho pana etassa kathā etasseva upari patissati. Mayā sūriye vissajjite sūriyarasmi etassa matthake patissati, athassa sattadhā muddhā phalissati. Tañca kho panesa byasanaṃ mā pāpuṇātu, etha tumhe etaṃ galappamāṇe udake otāretvā mahantaṃ mattikāpiṇḍamassa sīse ṭhapetha. Athāhaṃ sūriyaṃ vissajjissāmi. Sūriyarasmi mattikāpiṇḍe patitvā taṃ sattadhā bhindissati. Athesa mattikāpiṇḍaṃ chaḍḍetvā nimujjitvā aññena titthena uttaratu, iti naṃ vadatha, evamassa sotthi bhavissatīti. Te manussā ‘‘evaṃ karissāmā’’ti tathā kāresuṃ. Tassāpi tatheva sotthi jātā. So tato paṭṭhāya – ‘‘jāti [Pg.62] nāma akāraṇaṃ, pabbajitānaṃ abbhantare guṇova kāraṇa’’nti jātigottamānaṃ pahāya nimmado ahosi. «អាត្មា (មាតង្គតាបស) អត់ទោសដល់បុគ្គលដែលគួរអត់ទោស ប៉ុន្តែពាក្យ (ដែលថា ក្បាលនឹងបែកជាប្រាំពីរភាគ) របស់តាបសអ្នកមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់នោះ នឹងធ្លាក់ទៅលើតាបសនោះឯង។ កាលបើអាត្មាលែងព្រះអាទិត្យទៅ កាំរស្មីព្រះអាទិត្យនឹងធ្លាក់ទៅលើក្បាលរបស់តាបសនោះ ពេលនោះ ក្បាលរបស់គាត់នឹងបែកជាប្រាំពីរភាគ។ ប៉ុន្តែ តាបសនោះកុំបីដល់នូវសេចក្តីវិនាសនោះឡើយ ចូរអ្នករាល់គ្នាទៅនាំតាបសនោះឲ្យចុះទៅក្នុងទឹកមានជម្រៅត្រឹមក ហើយយកដុំដីឥដ្ឋដ៏ធំមួយដាក់លើក្បាលរបស់គាត់។ ពេលនោះ អាត្មាជិតនឹងលែងព្រះអាទិត្យ កាំរស្មីព្រះអាទិត្យនឹងធ្លាក់ចំដុំដីឥដ្ឋនោះ ហើយបំបែកដុំដីឥដ្ឋនោះជាប្រាំពីរភាគ។ បន្ទាប់មក ចូរឲ្យតាបសនោះគ្រវែងដុំដីឥដ្ឋនោះចោល ហើយមុជទឹកទៅឡើងតាមកំពង់ផ្សេងទៀត ចូរអ្នករាល់គ្នាប្រាប់គាត់យ៉ាងនេះចុះ កាលបើធ្វើដូច្នេះ សេចក្តីសួស្តីនឹងមានដល់គាត់»។ មនុស្សទាំងឡាយនោះទទួលពាក្យថា «យើងខ្ញុំនឹងធ្វើតាមយ៉ាងនេះ» ហើយក៏បានធ្វើតាមបង្គាប់នោះ។ សេចក្តីសួស្តីក៏បានកើតមានដល់តាបសនោះដោយប្រការយ៉ាងនោះឯង។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក តាបសនោះក៏លះបង់នូវមានះព្រោះអាស្រ័យជាតិនិងគោត្រ ហើយក្លាយជាអ្នកមិនមានសេចក្តីស្រវឹងឡើយ ដោយគិតថា «ជាតិមិនមែនជាហេតុឡើយ គុណធម៌ខាងក្នុងរបស់បព្វជិតទាំងឡាយទើបជាហេតុពិតប្រាកដ»។ Iti jātimantatāpase damite mahājano bodhisattassa thāmaṃ aññāsi, mahākolāhalaṃ jātaṃ. Rājā attano nagaraṃ gamanatthāya bodhisattaṃ yāci. Mahāsatto paṭiññaṃ datvā tāni ca asītibrāhmaṇasahassāni damessāmi, paṭiññañca mocessāmīti majjharājassa nagaraṃ agamāsi. Brāhmaṇā bodhisattaṃ disvāva – bho, ‘‘ayaṃ so, bho mahācoro, āgato, idāneva sabbe ete mayhaṃ ucchiṭṭhakaṃ khāditvā abrāhmaṇā jātāti amhe pākaṭe karissati, evaṃ no idhāpi āvāso na bhavissati, paṭikacceva māressāmā’’ti rājānaṃ puna upasaṅkamitvā āhaṃsu – ‘‘tumhe, mahārāja, etaṃ caṇḍālapabbajitaṃ mā sādhurūpoti maññittha, esa garukamantaṃ jānāti, pathaviṃ gahetvā ākāsaṃ karoti, ākāsaṃ pathaviṃ, dūraṃ gahetvā santikaṃ karoti, santikaṃ dūraṃ, gaṅgaṃ nivattetvā uddhagāminiṃ karoti, icchanto pathaviṃ ukkhipitvā pātetuṃ maññe sakkoti. Parassa vā cittaṃ nāma sabbakālaṃ na sakkā gahetuṃ, ayaṃ idha patiṭṭhaṃ labhanto tumhākaṃ rajjampi nāseyya, jīvitantarāyampi vaṃsupacchedampi kareyya, amhākaṃ vacanaṃ karotha, mahārāja, ajjeva imaṃ māretuṃ vaṭṭatī’’ti. កាលដែលតាបសអ្នកមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ត្រូវបានទូន្មានយ៉ាងនេះហើយ មហាជនក៏បានដឹងនូវអានុភាពរបស់ព្រះពោធិសត្វ សេចក្តីកោលាហលជាខ្លាំងក៏បានកើតឡើង។ ព្រះរាជាបានអារាធនាព្រះពោធិសត្វដើម្បីយាងទៅកាន់ព្រះនគររបស់ព្រះអង្គ។ ព្រះមហាសត្វបានប្រទានសន្យា ហើយគិតក្នុងព្រះទ័យថា «អាត្មាអញនឹងទូន្មានពួកព្រាហ្មណ៍ប្រាំបីម៉ឺននាក់នោះផង នឹងដោះលែងនូវពាក្យសន្យាផង» ទើបយាងទៅកាន់នគររបស់ស្តេចមជ្ឈរាជ។ ពួកព្រាហ្មណ៍គ្រាន់តែឃើញព្រះពោធិសត្វភ្លាម ក៏និយាយគ្នាថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ចោរព្រៃដ៏ធំនេះមកដល់ទៀតហើយ ឥឡូវនេះ វានឹងធ្វើឲ្យយើងលេចឮខ្ចរខ្ចាយថា "ពួកយើងបានស៊ីសំណល់របស់វា ហើយក្លាយជាអ្នកមិនមែនព្រាហ្មណ៍ទៅហើយ" កាលបើដូច្នោះ ទីលំនៅសូម្បីក្នុងមជ្ឈិមប្រទេសនេះក៏នឹងមិនមានដល់យើងឡើយ យើងនឹងសម្លាប់វាជាមុនសិនចុះ»។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះរាជាជាថ្មីម្តងទៀត ហើយក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គកុំបីសម្គាល់នូវបព្វជិតចណ្ឌាលនេះថាជាអ្នកមានសីលធម៌ល្អឡើយ វាចេះមន្តអាគមដ៏សាហាវ វាអាចយកផែនដីធ្វើជាអាកាស យកអាកាសធ្វើជាផែនដី យកទីឆ្ងាយធ្វើជាទីជិត យកទីជិតធ្វើជាទីឆ្ងាយ អាចបង្វែរទឹកទន្លេគង្គាឲ្យហូរច្រាសឡើងលើបាន ប្រសិនបើវាប្រាថ្នា វានឹងអាចលើកផែនដីក្រវាត់ចោលបានជាមិនខាន។ មួយវិញទៀត ចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ មិនអាចដឹងបានគ្រប់ពេលឡើយ បើចណ្ឌាលនេះបានទីពឹងក្នុងទីនេះ វានឹងបំផ្លាញរាជសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គ ឬធ្វើឲ្យមានគ្រោះថ្នាក់ដល់ជីវិត និងផ្តាច់បង់នូវរាជវង្សជាមិនខាន បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គធ្វើតាមពាក្យរបស់ពួកយើងខ្ញុំចុះ ការសម្លាប់វាក្នុងថ្ងៃនេះឯង ទើបជាការគួរ» Rājāno nāma parapattiyā honti, iti so bahūnaṃ kathāvasena niṭṭhaṃ gato. Bodhisatto pana nagare piṇḍāya caritvā udakaphāsukaṭṭhāne missakodanaṃ bhuñjitvā rājuyyānaṃ gantvā nirāparādhatāya nirāsaṅko maṅgalasilāpaṭṭe nisīdi. Atīte cattālīsa, anāgate cattālīsāti asītikappe anussarituṃ samatthañāṇassa anāvajjanatāya muhuttamattake kāle sati nappahoti, rājā aññaṃ ajānāpetvā sayameva gantvā nirāvajjanatāya pamādena nisinnaṃ mahāpurisaṃ asinā paharitvā dve bhāge akāsi. Imassa rañño vijite aṭṭhamaṃ lohakūṭavassaṃ, navamaṃ kalalavassaṃ vassi. Iti imassāpi raṭṭhe nava vuṭṭhiyo patitā. So ca rājā sapariso mahāniraye nibbatto. Tenāha saṃkiccapaṇḍito – ធម្មតាព្រះរាជាទាំងឡាយ តែងជឿតាមពាក្យរបស់អ្នកដទៃ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជានោះក៏ដល់នូវការសម្រេចចិត្តជឿស៊ប់ ដោយអំណាចនៃពាក្យរបស់មនុស្សជាច្រើនទាំងនោះ។ ចំណែកព្រះពោធិសត្វ ត្រាច់ទៅបិណ្ឌបាតក្នុងព្រះនគរ ហើយឆាន់ចង្ហាន់លាយឡំក្នុងទីកន្លែងដ៏សប្បាយដោយទឹក រួចក៏បានយាងទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យាន ហើយគង់លើមង្គលសិលាផែន ដោយមិនមានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ ព្រោះខ្លួនមិនមានទោសកំហុស។ ព្រះពោធិសត្វមានព្រះញាណអាចរលឹកជាតិក្នុងអតីតកាលសែសិបកប្ប និងអនាគតកាលសែសិបកប្ប រួមជាប៉ែតសិបកប្បបាន ប៉ុន្តែដោយសារមិនបានពិចារណា ក្នុងកាលត្រឹមតែមួយស្របក់នោះ សតិក៏មិនបានប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រះរាជាមិនបានប្រាប់ឲ្យអ្នកដទៃដឹងឡើយ ក៏យាងទៅដោយព្រះអង្គឯង ហើយបានកាប់ព្រះមហាសត្វដែលកំពុងគង់នៅដោយសេចក្តីប្រមាទព្រោះមិនបានពិចារណានោះ ដោយព្រះខ័ន ធ្វើឲ្យដាច់ជាពីរភាគ។ ក្នុងដែនដីរបស់ព្រះរាជានេះ ភ្លៀងដែកក្តៅបានបង្អុរចុះជាលើកទីប្រាំបី និងភ្លៀងភក់បានបង្អុរចុះជាលើកទីប្រាំបួន។ ភ្លៀងទាំងប្រាំបួនប្រការក៏បានធ្លាក់ចុះក្នុងដែនដីរបស់ព្រះរាជានេះដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ឯព្រះរាជានោះ ព្រមទាំងបរិវារ ក៏បានទៅកើតក្នុងមហានរក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកសំកិច្ចបណ្ឌិតពោលថា៖ ‘‘Upahacca [Pg.63] manaṃ majjho, mātaṅgasmiṃ yasassine; Sapārisajjo ucchinno, majjhāraññaṃ tadā ahūti’’. (jā. 2.19.96) – «ស្តេចមជ្ឈៈ មានចិត្តប្រទូស្តរ៉ាយលើមាតង្គតាបសអ្នកមានយសស័ក្តិ ក៏ត្រូវវិនាសសូន្យព្រមទាំងបរិវារ ក្នុងកាលនោះ ដែនដីរបស់ស្តេចមជ្ឈៈក៏បានក្លាយទៅជាព្រៃមជ្ឈារញ្ញ»។ Evaṃ majjhāraññassa araññabhūtabhāvo veditabbo. Mātaṅgassa pana isino vasena tadeva mātaṅgāraññanti vuttaṃ. គប្បីជ្រាបនូវភាពជាព្រៃនៃព្រៃមជ្ឈារញ្ញដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃមាតង្គឥសី ព្រៃនោះឯង ទើបលោកហៅថា ព្រៃមាតង្គារញ្ញ។ 66. Pañhapaṭibhānānīti pañhabyākaraṇāni. Paccanīkaṃ katabbanti paccanīkaṃ kātabbaṃ. Amaññissanti vilomabhāgaṃ gaṇhanto viya ahosinti attho. ៦៦. ពាក្យថា Pañhapaṭibhānāni បានដល់ ការដោះស្រាយប្រស្នាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Paccanīkaṃ katparenti បានដល់ ការធ្វើជាបដិបក្ខ (ការធ្វើឲ្យប្លែកគ្នា)។ ពាក្យថា Amaññissanti មានសេចក្តីថា ដូចជាការកាន់យកនូវការប្រឆាំង (ការប្រកាន់ដ៏ថោកទាប) យ៉ាងនោះឯង។ 67. Anuviccakāranti anuvicāretvā cintetvā tulayitvā kātabbaṃ karohīti vuttaṃ hoti. Sādhu hotīti sundaro hoti. Tumhādisasmiñhi maṃ disvā maṃ saraṇaṃ gacchante nigaṇṭhaṃ disvā nigaṇṭhaṃ saraṇaṃ gacchante – ‘‘kiṃ ayaṃ upāli diṭṭhadiṭṭhameva saraṇaṃ gacchatī’’ti? Garahā uppajjissati, tasmā anuviccakāro tumhādisānaṃ sādhūti dasseti. Paṭākaṃ parihareyyunti te kira evarūpaṃ sāvakaṃ labhitvā – ‘‘asuko nāma rājā vā rājamahāmatto vā seṭṭhi vā amhākaṃ saraṇaṃ gato sāvako jāto’’ti paṭākaṃ ukkhipitvā nagare ghosentā āhiṇḍanti. Kasmā? Evaṃ no mahantabhāvo āvi bhavissatīti ca, sace tassa ‘‘kimahaṃ etesaṃ saraṇaṃ gato’’ti vippaṭisāro uppajjeyya, tampi so ‘‘etesaṃ me saraṇagatabhāvaṃ bahū jānanti, dukkhaṃ idāni paṭinivattitu’’nti vinodetvā na paṭikkamissatīti ca. ‘‘Tenāha paṭākaṃ parihareyyu’’nti. ៦៧. ពាក្យថា Anuviccakāraṃ មានន័យថា ចូរពិចារណា គិតគូរ ថ្លឹងថ្លែង ហើយសឹមធ្វើនូវកិច្ចការដែលគួរធ្វើ។ ពាក្យថា Sādhu hoti បានដល់ ជាការល្អប្រពៃ។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលដូចជាអ្នក បានជួបតថាគត ហើយដល់នូវតថាគតជាទីពឹង ឬបានជួបពួកនិគ្រន្ថ ហើយដល់នូវពួកនិគ្រន្ថជាទីពឹង សេចក្តីតិះដៀលថានឹងកើតឡើងថា «ហេតុអ្វីបានជាឧបាលិគហបតីនេះ ជួបអ្នកណាក៏ដល់អ្នកនោះជាទីពឹងយ៉ាងនេះ?» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសម្តែងថា ការធ្វើដោយការពិចារណា ទើបជាការល្អសម្រាប់បុគ្គលដូចជាអ្នក។ ពាក្យថា Paṭākaṃ parihareyyuṃ មានន័យថា ឮថា ពួកអន្យតីរ្ថិយទាំងនោះ កាលបើបានសាវ័កដ៏ល្បីល្បាញមានសភាពយ៉ាងនេះហើយ ក៏និយាយថា «ព្រះរាជាក្តី មហាមាត្យក្តី សេដ្ឋីក្តី ឈ្មោះនេះ បានដល់យើងជាទីពឹង ហើយក្លាយជាសាវ័ករបស់យើងហើយ» រួចក៏លើកទង់ជ័យដើរប្រកាសក្តែងៗពេញទីក្រុង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគិតថា «ធ្វើយ៉ាងនេះ ភាពជាធំរបស់យើងនឹងប្រាកដឡើង» ផង មួយវិញទៀត ប្រសិនបើសាវ័កនោះកើតសេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយថា «ហេតុអ្វីបានជាយើងដល់នូវពួកអន្យតីរ្ថិយទាំងនេះជាទីពឹង?» សាវ័កនោះក៏នឹងកាត់ចិត្តថា «មនុស្សជាច្រើនដឹងថា យើងបានដល់ពួកអន្យតីរ្ថិយទាំងនេះជាទីពឹងទៅហើយ ឥឡូវនេះ បើនឹងត្រឡប់ក្រោយវិញ គឺពិបាកណាស់» ហើយក៏មិនត្រឡប់ក្រោយវិញឡើយ ព្រោះគិតយ៉ាងនេះ ទើបពួកអន្យតីរ្ថិយដើរប្រកាសយ៉ាងនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឧបាលិគហបតីក្រាបបង្គំទូលថា «Paṭākaṃ parihareyyuṃ»។ 68. Opānabhūtanti paṭiyattaudapāno viya ṭhitaṃ. Kulanti tava nivesanaṃ. Dātabbaṃ maññeyyāsīti pubbe dasapi vīsatipi saṭṭhipi jane āgate disvā natthīti avatvā deti. Idāni maṃ saraṇaṃ gatakāraṇamattenava mā imesaṃ deyyadhammaṃ, upacchindittha, sampattānañhi dātabbamevāti ovadati. Sutametaṃ, bhanteti kuto sutaṃ? Nigaṇṭhānaṃ santikā, te kira kulagharesu evaṃ pakāsenti – ‘‘mayaṃ ‘yassa kassaci sampattassa dātabba’nti vadāma, samaṇo pana gotamo ‘mayhameva dānaṃ dātabbaṃ…pe… na aññesaṃ sāvakānaṃ dinnaṃ mahapphala’nti vadatī’’ti. Taṃ sandhāya ayaṃ gahapati ‘‘sutameta’’nti āha. ៦៨. ពាក្យថា Opānabhūtaṃ បានដល់ តាំងនៅដូចជាអណ្តូងទឹកដែលគេរៀបចំទុកជាល្អសម្រាប់មនុស្សទូទៅ។ ពាក្យថា Kulaṃ បានដល់ ផ្ទះរបស់អ្នក។ ពាក្យថា Dātabbaṃ maññeyyāsi មានន័យថា ក្នុងកាលមុន កាលបើពួកអ្នកសុំដប់នាក់ក្តី ម្ភៃនាក់ក្តី ហុកសិបនាក់ក្តី មកដល់ផ្ទះ អ្នកតែងតែឃើញហើយមិនដែលនិយាយថា «គ្មានទេ» ឡើយ គឺតែងតែផ្តល់ឲ្យជានិច្ច។ ឥឡូវនេះ សូមកុំបីកាត់ផ្តាច់នូវទេយ្យធម៌ដល់ពួកនិគ្រន្ថទាំងនោះ ត្រឹមតែព្រោះហេតុដែលអ្នកដល់តថាគតជាទីពឹងឡើយ ព្រោះថា ទេយ្យធម៌ គប្បីផ្តល់ឲ្យដល់ពួកអ្នកសុំដែលមកដល់ពិតប្រាកដ ព្រះអង្គទូន្មានយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sutametaṃ, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គបានឮពាក្យនោះមកហើយ) តើបានឮពីណា? គឺបានឮពីសំណាក់ពួកនិគ្រន្ថ ឮថា ពួកនិគ្រន្ថទាំងនោះ តែងតែប្រកាសក្នុងផ្ទះរបស់ឧបាសកទាំងឡាយយ៉ាងនេះថា «ពួកយើងតែងតែនិយាយថា គួរផ្តល់ទានដល់បុគ្គលណាម្នាក់ដែលមកដល់ ចំណែកព្រះសមណគោតមវិញ តែងតែសម្តែងថា គួរតែថ្វាយទានចំពោះតថាគតតែមួយគត់... មិនគួរផ្តល់ដល់អ្នកដទៃឡើយ ទានដែលថ្វាយដល់សាវ័ករបស់តថាគតទើបមានផលច្រើន» យ៉ាងនេះ។ ឧបាលិគហបតី ក្រាបបង្គំទូលថា «Sutametaṃ» ដោយរំលឹកដល់ពាក្យនោះឯង។ 69. Anupubbiṃ [Pg.64] kathanti dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggaṃ, saggānantaraṃ magganti evaṃ anupaṭipāṭikathaṃ. Tattha dānakathanti idaṃ dānaṃ nāma sukhānaṃ nidānaṃ, sampattīnaṃ mūlaṃ, bhogānaṃ patiṭṭhā, visamagatassa tāṇaṃ leṇaṃ gatiparāyaṇaṃ, idhalokaparalokesu dānasadiso avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi. Idañhi avassayaṭṭhena ratanamayasīhāsanasadisaṃ, patiṭṭhānaṭṭhena mahāpathavisadisaṃ, ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisaṃ. Idañhi dukkhanittharaṇaṭṭhena nāvā, samassāsanaṭṭhena saṅgāmasūro, bhayaparittāṇaṭṭhena susaṅkhatanagaraṃ, maccheramalādīhi anupalittaṭṭhena padumaṃ, tesaṃ nidahanaṭṭhena aggi, durāsadaṭṭhena āsīviso. Asantāsanaṭṭhena sīho, balavantaṭṭhena hatthī, abhimaṅgalasammataṭṭhena setavasabho, khemantabhūmisampāpanaṭṭhena valāhako assarājā. Dānaṃ nāmebhaṃ mayhaṃ gatamaggo, mayheveso vaṃso, mayā dasa pāramiyo pūrentena velāmamahāyañño, mahāgovindamahāyañño mahāsudassanamahāyañño, vessantaramahāyaññoti anekamahāyaññā pavattitā, sasabhūtena jalite aggikkhandhe attānaṃ niyyādentena sampattayācakānaṃ cittaṃ gahitaṃ. Dānañhi loke sakkasampattiṃ deti, mārasampattiṃ deti, brahmasampattiṃ deti, cakkavattisampattiṃ deti, sāvakapāramīñāṇaṃ, paccekabodhiñāṇaṃ, abhisambodhiñāṇaṃ detīti evamādiṃ dānaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. ៦៩. ពាក្យថា Anupubbikathaṃ បានដល់ ទេសនាដែលសម្តែងតាមលំដាប់លំដោយ គឺសម្តែងអំពីសីលបន្ទាប់ពីទាន សម្តែងអំពីសួគ៌បន្ទាប់ពីសីល សម្តែងអំពីមគ្គបន្ទាប់ពីសួគ៌ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងកថាទាំងនោះ ពាក្យថា Dānakathaṃ បានដល់ ទាននេះឯង ជាហេតុនាំមកនូវសេចក្តីសុខ ជាឫសគល់នៃសម្បត្តិទាំងឡាយ ជាទីតាំងនៃភោគសម្បត្តិទាំងឡាយ ជាគ្រឿងការពារ ជាទីពឹងពួន និងជាទីរលឹករបស់បុគ្គលដែលធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្តីវិនាស ទីពឹង ទីតាំង ទីរលឹក គ្រឿងការពារ ទីពឹងពួន ឬទីទៅក្នុងលោកនេះនិងលោកខាងមុខ ដែលស្មើដោយទាន គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ទាននេះ ដោយអត្ថថាជាទីពឹង តែងប្រៀបដូចជាសីហាសនៈដែលធ្វើដោយរតនៈប្រាំពីរប្រការ ដោយអត្ថថាជាទីតាំង តែងប្រៀបដូចជាមហាប្រថពី ដោយអត្ថថាជាទីតោង តែងប្រៀបដូចជាខ្សែសម្រាប់តោង។ ព្រោះថា ទាននេះ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចម្លងឲ្យរួចផុតពីទុក្ខ តែងប្រៀបដូចជាទូក ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងធ្វើឲ្យធូរស្រាលចិត្ត តែងប្រៀបដូចជាយុទ្ធជនដ៏ក្លាហានក្នុងសមរភូមិ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងការពារភ័យ តែងប្រៀបដូចជានគរដែលគេរៀបចំការពារយ៉ាងមាំមួន ដោយអត្ថថាមិនប្រឡាក់ដោយមន្ទិលគឺមច្ឆរិយៈជាដើម តែងប្រៀបដូចជាផ្កាឈូក ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងដុតបំផ្លាញនូវមន្ទិលទាំងនោះ តែងប្រៀបដូចជាភ្លើង ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងដែលមច្ឆរិយៈជាដើមចូលទៅជិតបានដោយកម្រ តែងប្រៀបដូចជាពស់មានពិសដ៏សាហាវ។ ដោយអត្ថថាមិនមានសេចក្តីតក់ស្លុត តែងប្រៀបដូចជាស្តេចសីហៈ ដោយអត្ថថាមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា តែងប្រៀបដូចជាស្តេចដំរីឆទ្ទន្ត ដោយអត្ថថាជាទីសន្មតថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម តែងប្រៀបដូចជាស្តេចគោឧសភៈពណ៌សស្កុស ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងនាំទៅកាន់ទីដ៏មានសុវត្ថិភាព តែងប្រៀបដូចជាស្តេចសេះវលាហកៈ។ ទាននេះឯង ជាផ្លូវដែលតថាគតបានដើរទៅហើយ ជាវង្សត្រកូលរបស់តថាគតពិតប្រាកដ កាលដែលតថាគតបំពេញបារមីទាំងដប់ តថាគតបានធ្វើមហាទានជាច្រើនដង ដូចជាកាលកើតជាវេលាមព្រាហ្មណ៍ កាលកើតជាមហាហ្គោវិន្ទព្រាហ្មណ៍ កាលកើតជាស្តេចមហាសុទស្សនៈ និងកាលកើតជាព្រះវេស្សន្តរជាដើម សូម្បីកាលកើតជាស្តេចទន្សាយ បានបូជាខ្លួនទៅក្នុងគំនរភ្លើងដ៏រុងរឿង ក៏បានញ៉ាំងចិត្តរបស់ស្មូមដែលមកដល់ឲ្យពេញចិត្ត។ ព្រោះថា ទានតែងផ្តល់នូវសក្កសម្បត្តិ មារសម្បត្តិ ព្រហ្មសម្បត្តិ ចក្រពត្តិសម្បត្តិ សាវកបារមីញាណ បច្ចេកពោធិញាណ និងអភិសម្ពោធិញាណក្នុងលោក នេះជាកថាដែលប្រកបដោយគុណនៃទានមានប្រការយ៉ាងនេះជាដើម។ Yasmā pana dānaṃ dadanto sīlaṃ samādātuṃ sakkoti, tasmā tadanataraṃ sīlakathaṃ kathesi. Sīlakathanti sīlaṃ nāmetaṃ avassayo patiṭṭhā ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ, sīlaṃ nāmetaṃ mama vaṃso, ahaṃ saṅkhapālanāgarājakāle, bhūridattanāgarājakāle, campeyyanāgarājakāle, sīlavanāgarājakāle, mātuposakahatthirājakāle, chaddantahatthirājakāleti anantesu attabhāvesu sīlaṃ paripūresiṃ. Idhalokaparalokasampattīnañhi sīlasadiso avassayo, sīlasadisā patiṭṭhā, ārammaṇaṃ tāṇaṃ leṇaṃ gati parāyaṇaṃ natthi, sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi, sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthi, sīlagandhasadiso gandho natthi. Sīlālaṅkārena hi alaṅkataṃ sīlakusumapiḷandhanaṃ sīlagandhānulittaṃ [Pg.65] sadevakopi loko olokento tittiṃ na gacchatīti evamādiṃ sīlaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. មួយវិញទៀត ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលបើផ្តល់ទានហើយ តែងអាចសមាទានសីលបាន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសម្តែងនូវសីលកថាបន្ទាប់ពីទានកថានោះ។ ពាក្យថា Sīlakathaṃ បានដល់ សីលនេះឯង ជាទីពឹង ទីតាំង ទីរលឹក គ្រឿងការពារ ទីពឹងពួន និងជាទីទៅក្នុងលោកខាងមុខ សីលនេះឯង ជាវង្សត្រកូលរបស់តថាគត តថាគតបានបំពេញសីលក្នុងអត្តភាពដ៏ច្រើនរាប់មិនអស់ មានកាលកើតជាស្តេចនាគសង្ខបាល កាលកើតជាស្តេចនាគភូរិទត្ត កាលកើតជាស្តេចនាគចម្បេយ្យ កាលកើតជាស្តេចនាគសីលវៈ កាលកើតជាស្តេចដំរីកតញ្ញូចិញ្ចឹមមាតា និងកាលកើតជាស្តេចដំរីឆទ្ទន្តជាដើម។ ព្រោះថា ទីពឹង ទីតាំង ទីរលឹក គ្រឿងការពារ ទីពឹងពួន ឬទីទៅក្នុងលោកនេះនិងលោកខាងមុខ ដែលស្មើដោយសីល គឺមិនមានឡើយ គ្រឿងអលង្ការដែលស្មើដោយសីលអលង្ការ គឺមិនមានឡើយ ផ្កាឈើដែលស្មើដោយសីលបុប្ផា គឺមិនមានឡើយ គ្រឿងក្រអូបដែលស្មើដោយសីលគន្ធៈ គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែលោកព្រមទាំងទេវតា កាលបើបានសម្លឹងមើលបុគ្គលដែលតុបតែងខ្លួនដោយសីលអលង្ការ ស្អិតស្អាងដោយសីលបុប្ផា និងលាបស្រឡាប់ដោយសីលគន្ធៈហើយ តែងមិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ឡើយ នេះជាកថាដែលប្រកបដោយគុណនៃសីលមានប្រការយ៉ាងនេះជាដើម។ Idaṃ pana sīlaṃ nissāya ayaṃ saggo labbhatīti dassetuṃ sīlānantaraṃ saggakathaṃ kathesi. Saggakathanti ayaṃ saggo nāma iṭṭho kanto manāpo, niccamettha kīḷā, niccaṃ sampattiyo labbhanti, cātumahārājikā devā navutivassasatasahassāni dibbasukhaṃ dibbasampattiṃ anubhavanti, tāvatiṃsā tisso ca vassakoṭiyo saṭṭhi ca vassasatasahassānīti evamādiṃ saggaguṇapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ. Saggasampattiṃ kathayantānañhi buddhānaṃ mukhaṃ nappahoti. Vuttampi cetaṃ ‘‘anekapariyāyena kho ahaṃ, bhikkhave, saggakathaṃ katheyya’’ntiādi (ma. ni. 3.255). មួយវិញទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា បុគ្គលអាស្រ័យសីលនេះហើយ តែងបាននូវសួគ៌នេះ ព្រះអង្គទើបសម្តែងនូវសគ្គកថាបន្ទាប់ពីសីលកថានោះ។ ពាក្យថា Saggakathaṃ បានដល់ សួគ៌នេះឯង ជាទីប្រាថ្នា ជាទីគាប់ចិត្ត ជាទីពេញចិត្ត ការលេងកម្សាន្តក្នុងសួគ៌នោះតែងមានជានិច្ច សម្បត្តិទាំងឡាយតែងបានជានិច្ច ពួកទេវតាក្នុងជាន់ចតុមហារាជិកា តែងសោយនូវទិព្វសុខនិងទិព្វសម្បត្តិអស់រយៈពេលប្រាំបួនលានឆ្នាំ ពួកទេវតាក្នុងជាន់តាវតឹង្ស តែងសោយទិព្វសុខអស់រយៈពេលបីកោដិនិងប្រាំមួយលានឆ្នាំ នេះជាកថាដែលប្រកបដោយគុណនៃសួគ៌មានប្រការយ៉ាងនេះជាដើម។ ព្រោះថា ព្រះឱស្ឋរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលបើនឹងសម្តែងនូវសួគ៌សម្បត្តិ គឺមិនល្មមឡើយ។ សូម្បីតែព្រះបន្ទូលនេះ ព្រះអង្គក៏បានសម្តែងទុកមកហើយថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតគប្បីសម្តែងនូវសគ្គកថាដោយអនេកបរិយាយ» ជាដើម។ Evaṃ saggakathāya palobhetvā puna hatthiṃ alaṅkaritvā tassa soṇḍaṃ chindanto viya – ‘‘ayampi saggo anicco addhuvo, na ettha chandarāgo kātabbo’’ti dassanatthaṃ – ‘‘appassādā kāmā vuttā mayā bahudukkhā bahupāyāsā, ādīnavo ettha bhiyyo’’tiādinā (pāci. 417; ma. ni. 1.235) nayena kāmānaṃ ādīnavaṃ okāraṃ saṃkilesaṃ kathesi. Tattha ādīnavoti doso. Okāroti avakāro lāmakabhāvo. Saṃkilesoti tehi sattānaṃ saṃsāre saṃkilissanaṃ. Yathāha ‘‘kilissanti vata, bho, sattā’’ti (ma. ni. 2.351). ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់លួងលោមសត្វទាំងឡាយដោយសគ្គកថាយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់សម្តែងនូវទោស ភាពថោកទាប និងសេចក្តីសៅហ្មងនៃកាមទាំងឡាយ ដោយន័យជាដើមថា «កាមទាំងឡាយមានតម្រេកតិច ដែលតថាគតបានពោលហើយ មានទុក្ខច្រើន មានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ច្រើន ទោសក្នុងកាមនោះរឹតតែច្រើនឡើង» ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ដូចជាបុគ្គលតាក់តែងដំរីហើយ កាត់ប្រមោយរបស់វាដូច្នោះថា «សូម្បីតែសួគ៌នេះក៏មិនទៀង មិនជាប់ធន់ មិនគួរធ្វើឆន្ទរាគក្នុងសួគ៌នេះឡើយ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ādīnava បានដល់ ទោស។ ពាក្យថា okāra បានដល់ avakāra គឺភាពថោកទាប។ ពាក្យថា saṃkilesa បានដល់ សេចក្តីសៅហ្មងនៃសត្វទាំងឡាយក្នុងសង្សារវដ្តដោយសារកាមទាំងនោះ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ សត្វទាំងឡាយតែងសៅហ្មងហ្ន៎»។ Evaṃ kāmādīnavena tajjitvā nekkhamme ānisaṃsaṃ pakāsesi. Kallacittanti arogacittaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā attanāyeva gahetvā uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho. Kā panesāti, ariyasaccadesanā? Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ samudayaṃ nirodhaṃ magga’’nti. កាលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គំរាមសត្វទាំងឡាយដោយទោសនៃកាមយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់ប្រកាសនូវអានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ។ ពាក្យថា kallacitta បានដល់ ចិត្តដែលមិនមានរោគ (ចិត្តគួរដល់ការងារ)។ ពាក្យថា sāmukkaṃsikā មានន័យថា ធម៌ទេសនាដែលព្រះអង្គទ្រង់លើកឡើងដោយព្រះអង្គឯង គឺទ្រង់កាន់យក ដកស្រង់មកសម្តែងដោយព្រះអង្គឯង ជាធម៌ដែលទ្រង់ឃើញច្បាស់ដោយស្វយម្ភូញាណ មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃឡើយ។ សួរថា ចុះធម៌ទេសនានោះជាអ្វី? គឺអរិយសច្ចទេសនា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ទុក្ខ សមុទ័យ និរោធ មគ្គ»។ Virajaṃ vītamalanti rāgarajādīnaṃ abhāvā virajaṃ, rāgamalādīnaṃ vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti upari brahmāyusutte tiṇṇaṃ maggānaṃ, cūḷarāhulovāde āsavakkhayassetaṃ nāmaṃ. Idha pana sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ ‘‘yaṃkiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati. ពាក្យថា virajaṃ vītamalaṃ គឺ ឈ្មោះថា viraja (ប្រាសចាកធូលី) ព្រោះមិនមានធូលីគឺរាគៈជាដើម, ឈ្មោះថា vītamala (ប្រាសចាកមន្ទិល) ព្រោះប្រាសចាកមន្ទិលគឺរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា dhammacakkhu នេះ ក្នុងព្រហ្មាយុសូត្រខាងលើ ជាឈ្មោះនៃមគ្គទាំង ៣ ខាងក្រោម, ក្នុងចូឡរាហុលោវាទសូត្រ ជាឈ្មោះនៃព្រះអរហត្តមគ្គ (ការអស់ទៅនៃអាសវៈ)។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ (ឧបាលិសូត្រ) សំដៅយកសោតាបត្តិមគ្គ។ ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការកើតឡើងនៃសោតាបត្តិមគ្គនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «វត្ថុណាមួយមានការកើតឡើងជាធម្មតា វត្ថុទាំងអស់នោះមានការរលត់ទៅជាធម្មតា»។ ព្រោះថា ធម្មចក្ខុ (មគ្គញ្ញាណ) នោះ ធ្វើនូវនិរោធ (ព្រះនិព្វាន) ឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយកើតឡើងដោយការចាក់ធ្លុះនូវសង្ខតធម៌ទាំងពួងយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃកិច្ច។ Diṭṭho [Pg.66] ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti vesārajjaṃ patto. Kattha? Satthu sāsane. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo. អរិយសច្ចធម៌ដែលឧបាលិគហបតីនេះបានឃើញហើយ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ឈ្មោះថា diṭṭhadhammo (អ្នកមានធម៌ឃើញហើយ)។ ន័យនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែរ។ សេចក្តីសង្ស័យ ឧបាលិគហបតីនេះបានឆ្លងផុតហើយ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ឈ្មោះថា tiṇṇavicikiccho (អ្នកមានសេចក្តីសង្ស័យឆ្លងផុតហើយ)។ សេចក្តីងឿងឆ្ងល់របស់ឧបាលិគហបតីនេះប្រាសចេញហើយ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ឈ្មោះថា vigatakathaṃkatho (អ្នកមានសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ប្រាសចេញហើយ)។ បទថា vesārajjappatto គឺ ដល់នូវភាពក្លាហាន។ ដល់ក្នុងទីណា? គឺក្នុងសាសនារបស់ព្រះសាស្តា។ ជំនឿលើបុគ្គលដទៃមិនមានដល់គាត់ឡើយ គាត់មិនប្រព្រឹត្តទៅតាមជំនឿរបស់បុគ្គលដទៃក្នុងសាសនានេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ឈ្មោះថា aparappaccayo (អ្នកមិនមានបុគ្គលដទៃជាបច្ច័យ)។ 70. Cittena sampaṭicchamāno abhinanditvā, vācāya pasaṃsamāno anumoditvā. Āvarāmīti thakemi pidahāmi. Anāvaṭanti na āvaritaṃ vivaṭaṃ ugghāṭitaṃ. ៧០. ការទទួលព្រមដោយចិត្ត ឈ្មោះថា abhinanditvā (ត្រេកអរចំពោះ)។ ការសរសើរដោយវាចា ឈ្មោះថា anumoditvā (អនុមោទនា)។ ពាក្យថា āvarāmi គឺ បិទខ្ទប់ បិទបាំង។ ពាក្យថា anāvaṭaṃ គឺ មិនបានបិទបាំង គឺបើកចំហ បើកចេញហើយ។ 71. Assosi kho dīghatapassīti so kira tassa gatakālato paṭṭhāya – ‘‘paṇḍito gahapati, samaṇo ca gotamo dassanasampanno niyyānikakatho, dassanepi tassa pasīdissati, dhammakathāyapi pasīdissati, pasīditvā saraṇaṃ gamissati, gato nu kho saraṇaṃ gahapati na tāva gato’’ti ohitasotova hutvā vicarati. Tasmā paṭhamaṃyeva assosi. ៧១. បទថា assosi kho dīghatapassī សេចក្តីថា ឮថា ទីឃតបស្សីនិគ្រន្ថនោះ ចាប់តាំងពីពេលដែលឧបាលិគហបតីទៅបាត់ ក៏ដើរត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកដោយផ្ទៀងត្រចៀកស្តាប់ថា «គហបតីជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ចំណែកព្រះសមណគោតមជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយទស្សនៈ មានវាចានាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ គហបតីនោះគ្រាន់តែឃើញព្រះសមណគោតមក៏នឹងជ្រះថ្លា សូម្បីតែស្តាប់ធម៌ទេសនាក៏នឹងជ្រះថ្លា លុះជ្រះថ្លាហើយក៏នឹងដល់នូវសរណៈ គហបតីដល់នូវសរណៈហើយឬហ្ន៎ ឬក៏មិនទាន់ដល់ទេ»។ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ក៏បានឮមុនគេបង្អស់។ 72. Tena hi sammāti balavasokena abhibhūto ‘‘ettheva tiṭṭhā’’ti vacanaṃ sutvāpi atthaṃ asallakkhento dovārikena saddhiṃ sallapatiyeva. ៧២. បទថា tena hi samma សេចក្តីថា និគ្រន្ថធំ (ណាតបុត្ត) ត្រូវសេចក្តីសោកយ៉ាងខ្លាំងគ្របសង្កត់ហើយ សូម្បីតែបានស្តាប់ពាក្យរបស់ឆ្មាំទ្វារថា «ចូរឈប់នៅត្រង់នេះចុះ» ក៏មិនបានកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីនោះឡើយ ក៏នៅតែនិយាយឆ្លើយឆ្លងជាមួយឆ្មាំទ្វារដដែល។ Majjhimāya dvārasālāyānti yassa gharassa satta dvārakoṭṭhakā, tassa sabbaabbhantarato vā sabbabāhirato vā paṭṭhāya catutthadvārakoṭṭhako, yassa pañca, tassa tatiyo, yassa tayo, tassa dutiyo dvārakoṭṭhako majjhimadvārasālā nāma. Ekadvārakoṭṭhakassa pana gharassa majjhaṭṭhāne maṅgalatthambhaṃ nissāya majjhimadvārasālā. Tassa pana gehassa satta dvārakoṭṭhakā, pañcātipi vuttaṃ. បទថា majjhimāya dvārasālāya សេចក្តីថា ផ្ទះណាមានខ្លោងទ្វារ ៧ ខ្លោងទ្វារទី ៤ រាប់ចាប់ពីខាងក្នុងបំផុត ឬពីខាងក្រៅបំផុត ឈ្មោះថា ខ្លោងទ្វារកណ្តាល។ ផ្ទះណាមានខ្លោងទ្វារ ៥ ខ្លោងទ្វារទី ៣ ឈ្មោះថា ខ្លោងទ្វារកណ្តាល។ ផ្ទះណាមានខ្លោងទ្វារ ៣ ខ្លោងទ្វារទី ២ ឈ្មោះថា ខ្លោងទ្វារកណ្តាល។ ចំណែកផ្ទះដែលមានខ្លោងទ្វារតែមួយ ទីកណ្តាលផ្ទះដែលអាស្រ័យនឹងសសរមង្គល ឈ្មោះថា ខ្លោងទ្វារកណ្តាល។ ប៉ុន្តែផ្ទះរបស់ឧបាលិគហបតីនោះ មានខ្លោងទ្វារ ៧ ខ្លះក៏ពោលថា មាន ៥។ 73. Aggantiādīni sabbāni aññamaññavevacanāni. Yaṃ sudanti ettha yanti yaṃ nāṭaputtaṃ. Sudanti nipātamattaṃ. Pariggahetvāti teneva uttarāsaṅgena udare parikkhipanto gahetvā. Nisīdāpetīti saṇikaṃ ācariya, saṇikaṃ ācariyāti mahantaṃ telaghaṭaṃ ṭhapento viya nisīdāpeti. Dattosīti kiṃ jaḷosi jātoti attho. Paṭimukkoti sīse parikkhipitvā [Pg.67] gahito. Aṇḍahārakotiādiṃ duṭṭhullavacanampi samānaṃ upaṭṭhākassa aññathābhāvena uppannabalavasokatāya idaṃ nāma bhaṇāmīti asallakkhetvāva bhaṇati. ៧៣. បទទាំងឡាយមានជាអាទិថា aggam សុទ្ធតែជាវេវចនៈនៃគ្នាទៅវិញទៅមក។ ក្នុងពាក្យថា yaṃ sudaṃ នេះ បទថា yaṃ គឺ សំដៅលើនិគ្រន្ថណាតបុត្ត។ បទថា sudaṃ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ។ បទថា pariggahetvā គឺ ឱបព័ទ្ធត្រង់ពោះដោយសំពត់ពាក់ឆៀងនោះឯង ហើយចាប់យក។ បទថា nisīdāpeti គឺ ញ៉ាំងឲ្យអង្គុយចុះ ដោយពោលថា «សូមលោកគ្រូអង្គុយស្រួលបួល សន្សឹមៗ លោកគ្រូ» ដូចជាការដាក់ចុះនូវក្អមប្រេងដ៏ធំដូច្នោះ។ បទថា dattosi មានន័យថា «តើអ្នកឯងឆ្កួតទៅហើយឬ?»។ បទថា paṭimukko គឺ យកមកព័ទ្ធជុំវិញក្បាល។ ពាក្យអសុរោះមានជាអាទិថា aṇṇahārako សូម្បីជាពាក្យអាក្រក់ ក៏គាត់និយាយចេញមកដោយមិនបានកំណត់ដឹងថា «អញនិយាយពាក្យឈ្មោះនេះ» ឡើយ ព្រោះតែកើតសេចក្តីសោកយ៉ាងខ្លាំង ដោយសារការប្រែប្រួលចិត្តរបស់ឧបាលិឧបាសកដែលជាអ្នកបម្រើ។ 74. Bhaddikā, bhante, āvaṭṭanīti nigaṇṭho māyameva sandhāya vadati, upāsako attanā paṭividdhaṃ sotāpattimaggaṃ. Tena hīti nipātamattametaṃ, bhante, upamaṃ te karissāmicceva attho. Kāraṇavacanaṃ vā, yena kāraṇena tumhākaṃ sāsanaṃ aniyyānikaṃ, mama satthu niyyānikaṃ, tena kāraṇena upamaṃ te karissāmīti vuttaṃ hoti. ៧៤. បទថា bhaddikā bhante āvaṭṭanī សេចក្តីថា និគ្រន្ថនិយាយសំដៅលើមាយាប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឧបាសកនិយាយសំដៅលើសោតាបត្តិមគ្គដែលខ្លួនបានចាក់ធ្លុះហើយ។ បទថា tena hi នេះ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ មានន័យថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំនឹងធ្វើឧបមាដល់លោក»។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា tena hi នេះ ជាពាក្យសម្តែងហេតុ មានសេចក្តីពន្យល់ថា «ព្រោះហេតុណា សាសនារបស់លោកមិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ សាសនារបស់ព្រះសាស្តានៃខ្ញុំនាំឲ្យចេញចាកទុក្ខ ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំនឹងធ្វើឧបមាដល់លោក»។ 75. Upavijaññāti vijāyanakālaṃ upagatā. Makkaṭacchāpakanti makkaṭapotakaṃ. Kiṇitvā ānehīti mūlaṃ datvāva āhara. Āpaṇesu hi saviññāṇakampi aviññāṇakampi makkaṭādikīḷanabhaṇḍakaṃ vikkiṇanti. Taṃ sandhāyetaṃ āha. Rajitanti bahalabahalaṃ pītāvalepanaraṅgajātaṃ gahetvā rajitvā dinnaṃ imaṃ icchāmīti attho. Ākoṭitapaccākoṭitanti ākoṭitañceva parivattetvā punappunaṃ ākoṭitañca. Ubhatobhāgavimaṭṭhanti maṇipāsāṇena ubhosu passesu suṭṭhu vimaṭṭhaṃ ghaṭṭetvā uppāditacchaviṃ. ៧៥. បទថា upavijaññā គឺ ដល់នូវពេលសម្រាលកូន។ បទថា makkaṭacchāpakaṃ គឺ កូនស្វា។ បទថា kiṇitvā ānehi គឺ ចូរឲ្យថ្លៃហើយនាំយកមក។ ព្រោះថានៅតាមផ្សារ គេតែងលក់គ្រឿងលេងផ្សេងៗ មានរូបស្វាជាដើម ទាំងដែលមានវិញ្ញាណ និងមិនមានវិញ្ញាណ នាងសំដៅយកគ្រឿងលេងនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា rajitaṃ មានន័យថា «ខ្ញុំចង់បានកូនស្វាដែលគេជ្រលក់ពណ៌យ៉ាងក្រាស់ ដោយគ្រឿងជ្រលក់ពណ៌លឿងជាដើមនេះ»។ បទថា ākoṭitapaccākoṭitaṃ គឺ ទាំងវាយ (បោកគក់) ទាំងត្រឡប់បោកគក់ចុះឡើងជាញឹកញាប់។ បទថា ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ គឺ ស្បែកដែលគេដុសខាត់យ៉ាងល្អទាំងសងខាងដោយថ្មកែវឲ្យរលោងស្អាត។ Raṅgakkhamo hi khoti saviññāṇakampi aviññāṇakampi raṅgaṃ pivati. Tasmā evamāha. No ākoṭṭanakkhamoti saviññāṇakassa tāva ākoṭṭanaphalake ṭhapetvā kucchiyaṃ ākoṭitassa kucchi bhijjati, karīsaṃ nikkhamati. Sesī ākoṭitassa sīsaṃ bhijjati, mattaluṅgaṃ nikkhamati. Aviññāṇako khaṇḍakhaṇḍitaṃ gacchati. Tasmā evamāha. No vimajjanakkhamoti saviññāṇako maṇipāsāṇena vimaddiyamāno nillomataṃ nicchavitañca āpajjati, aviññāṇakopi vacuṇṇakabhāvaṃ āpajjati. Tasmā evamāha. Raṅgakkhamo hi kho bālānanti bālānaṃ mandabuddhīnaṃ raṅgakkhamo, rāgamattaṃ janeti, piyo hoti. Paṇḍitānaṃ pana nigaṇṭhavādo vā añño vā bhāratarāmasītāharaṇādi niratthakakathāmaggo appiyova hoti. No anuyogakkhamo, no vimajjanakkhamoti anuyogaṃ vā vīmaṃsaṃ vā na khamati, thuse koṭṭetvā taṇḍulapariyesanaṃ viya kadaliyaṃ sāragavesanaṃ viya ca rittako tucchakova hoti. Raṅgakkhamo ceva paṇḍitānanti [Pg.68] catusaccakathā hi paṇḍitānaṃ piyā hoti, vassasatampi suṇanto tittiṃ na gacchati. Tasmā evamāha. Buddhavacanaṃ pana yathā yathāpi ogāhissati mahāsamuddo viya gambhīrameva hotīti ‘‘anuyogakkhamo ca vimajjanakkhamo cā’’ti āha. Suṇohi yassāhaṃ sāvakoti tassa guṇe suṇāhīti bhagavato vaṇṇe vattuṃ āraddho. បទថា raṅgakkhamo hi kho សេចក្តីថា វត្ថុមានវិញ្ញាណក្តី មិនមានវិញ្ញាណក្តី តែងទទួលយកពណ៌ជ្រលក់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា no ākoṭṭanakkhamo សេចក្តីថា ចំពោះវត្ថុមានវិញ្ញាណ កាលបើគេដាក់លើក្តារបោកគក់ ហើយវាយត្រង់ពោះ ពោះក៏ធ្លាយ លាមកក៏ហូរចេញមក បើវាយត្រង់ក្បាល ក្បាលក៏បែក ខួរក្បាលក៏ហូរចេញមក។ ចំណែកវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណ ក៏បែកបាក់ជាកម្ទេច។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា no vimajjanakkhamo សេចក្តីថា វត្ថុមានវិញ្ញាណ កាលបើគេដុសខាត់ដោយថ្មកែវ តែងទៅជាគ្មានរោម គ្មានស្បែក ចំណែកវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណ ក៏ទៅជាម៉ត់ជាកម្ទេចធូលី។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា raṅgakkhamo hi kho bālānaṃ សេចក្តីថា គួរដល់ការជ្រលក់ពណ៌សម្រាប់មនុស្សល្ងង់ខ្លៅ មានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ ញ៉ាំងតម្រេកត្រឹមតែការពេញចិត្តឲ្យកើតឡើង ជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្ត។ ចំណែកឯពួកបណ្ឌិតវិញ លទ្ធិរបស់និគ្រន្ថក្តី រឿងរ៉ាវឥតប្រយោជន៍ដទៃទៀត មានរឿងសង្គ្រាមភារតៈ និងការនាំយកនាងសីតាជាដើមក្ដី តែងតែជាទីមិនគាប់ចិត្តឡើយ។ បទថា no anuyogakkhamo no vimajjanakkhamo សេចក្តីថា មិនគួរដល់ការសួរដេញដោល ឬការពិចារណាឡើយ ព្រោះជាធម៌ទទេ ឥតប្រយោជន៍ ដូចជាការបុកអង្កាមដើម្បីរកអង្ករ ឬដូចជាការស្វែងរកខ្លឹមក្នុងដើមចេកដូច្នោះ។ បទថា raṅgakkhamo cevā paṇḍitānaṃ សេចក្តីថា ព្រោះថាចតុសច្ចកថា តែងជាទីស្រឡាញ់ពេញចិត្តនៃពួកបណ្ឌិត សូម្បីស្តាប់អស់មួយរយឆ្នាំ ក៏មិនចេះឆ្អែតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះពុទ្ធវចនៈ កាលបើបុគ្គលកាន់តែหยั่งចុះទៅ ក៏រឹតតែជ្រាលជ្រៅ ដូចជាមហាសមុទ្រដូច្នោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «គួរដល់ការសួរដេញដោល និងគួរដល់ការពិចារណា»។ បទថា suṇohi yassāhaṃ sāvako សេចក្តីថា ចូរអ្នកស្តាប់នូវគុណរបស់ព្រះមានព្រះភាគនោះចុះ ឧបាលិគហបតីចាប់ផ្តើមពោលសរសើរព្រះគុណរបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ 76. Dhīrassāti dhīraṃ vuccati paṇḍiccaṃ, yā paññā pajānanā…pe… sammādiṭṭhi, tena samannāgatassa dhātuāyatanapaṭiccasamuppādaṭṭhānāṭṭhānakusalassa paṇḍitassāhaṃ sāvako, so mayhaṃ satthāti evaṃ sabbapadesu sambandho veditabbo. Pabhinnakhīlassāti bhinnapañcacetokhilassa. Sabbaputhujjane vijiniṃsu vijinanti vijinissanti vāti vijayā. Ke te, maccumārakilesamāradevaputtamārāti? Te vijitā vijayā etenāti vijitavijayo. Bhagavā, tassa vijitavijayassa. Anīghassāti kilesadukkhenapi vipākadukkhenapi niddukkhassa. Susamacittassāti devadattadhanapālakaaṅgulimālarāhulatherādīsupi devamanussesu suṭṭhu samacittassa. Vuddhasīlassāti vaḍḍhitācārassa. Sādhupaññassāti sundarapaññassa. Vesamantarassāti rāgādivisamaṃ taritvā vitaritvā ṭhitassa. Vimalassāti vigatarāgādimalassa. ៧៦. បទថា dhīrassa ពាក្យថា dhīra សំដៅលើភាពជាបណ្ឌិត គឺបញ្ញា ការដឹងច្បាស់... សម្មាទិដ្ឋិ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ក្នុងបទទាំងពួង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំជាសាវករបស់ព្រះបណ្ឌិតនោះ ដែលបរិបូណ៌ដោយបញ្ញានោះ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងធាតុ អាយតនៈ បដិច្ចសមុប្បាទ និងឋានាឋានៈ ព្រះអង្គនោះជាព្រះសាស្តារបស់ខ្ញុំ»។ បទថា pabhinnakhīlassa គឺ ព្រះអង្គមានដង្គត់ចិត្តទាំង ៥ បំផ្លាញចោលហើយ។ ពួកមារដែលធ្លាប់ឈ្នះ កំពុងឈ្នះ និងនឹងឈ្នះនូវបុថុជ្ជនទាំងពួង ឈ្មោះថា vijaya (អ្នកឈ្នះ)។ តើមារទាំងនោះជាអ្វីខ្លះ? គឺមច្ចុមារ កិលេសមារ និងទេវបុត្តមារ។ មារទាំងឡាយដែលជាអ្នកឈ្នះទាំងនោះ ព្រះអង្គបានឈ្នះហើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គឈ្មោះថា vijitavijayo (អ្នកឈ្នះនូវមារដែលធ្លាប់ឈ្នះ) គឺព្រះមានព្រះភាគ ខ្ញុំជាសាវករបស់ព្រះមានព្រះភាគអ្នកឈ្នះនូវមារដែលធ្លាប់ឈ្នះនោះ។ បទថា anīghassa គឺ ព្រះអង្គមិនមានទុក្ខ ទាំងទុក្ខកើតពីកិលេស ទាំងទុក្ខកើតពីវិបាក។ បទថា susamacittassa គឺ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យស្មើគ្នាយ៉ាងល្អ ចំពោះទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងបុគ្គលមានទេវទត្ត ដំរីធនបាលកៈ អង្គុលិមាល និងព្រះរាហុលត្ថេរជាដើម។ បទថា vuddhasīlassa គឺ ព្រះអង្គមានអាចារៈចម្រើនហើយ។ បទថា sādhupaññassa គឺ ព្រះអង្គមានបញ្ញាដ៏ល្អផូរផង់។ បទថា vesamantarassa គឺ ព្រះអង្គឆ្លងផុត និងឆ្លងផុតដោយវិសេសនូវសេចក្តីមិនស្មើគ្នាមានរាគៈជាដើម ហើយឋិតនៅ។ បទថា vimalassa គឺ ព្រះអង្គមានមន្ទិលមានរាគៈជាដើមប្រាសចេញហើយ។ Tusitassāti tuṭṭhacittassa. Vantalokāmisassāti vantakāmaguṇassa. Muditassāti muditāvihāravasena muditassa, punaruttameva vā etaṃ. Pasādavasena hi ekampi guṇaṃ punappunaṃ vadatiyeva. Katasamaṇassāti katasāmaññassa, samaṇadhammassa matthakaṃ pattassāti attho. Manujassāti lokavohāravasena ekassa sattassa. Narassāti punaruttaṃ. Aññathā vuccamāne ekekagāthāya dasa guṇā nappahonti. បទថា tusitassa គឺ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យត្រេកអរ។ បទថា vantalokāmisassa គឺ ព្រះអង្គខ្ជាក់ចោលនូវកាមគុណក្នុងលោកហើយ។ បទថា muditassa គឺ ព្រះអង្គរីករាយដោយអំណាចនៃមុទិតាវិហារធម៌ ឬមួយបទនេះជាពាក្យដដែល។ ព្រោះថា ដោយអំណាចនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ឧបាលិគហបតីតែងតែពោលសរសើរគុណសូម្បីតែមួយបទដដែលៗជាញឹកញាប់។ បទថា katasamaṇassa មានន័យថា ព្រះអង្គមានសាមញ្ញគុណធ្វើរួចហើយ គឺដល់នូវកំពូលនៃសមណធម៌។ បទថា manujassa គឺ សត្វម្នាក់ដោយអំណាចវោហារលោក។ បទថា narassa គឺ ជាពាក្យដដែល។ បើពោលដោយន័យផ្សេងពីនេះ ព្រះគុណទាំង ១០ ក្នុងគាថានីមួយៗ មុខជានឹងមិនគ្រប់គ្រាន់ឡើយ។ Venayikassāti sattānaṃ vināyakassa. Ruciradhammassāti sucidhammassa. Pabhāsakassāti obhāsakassa. Vīrassāti vīriyasampannassa. Nisabhassāti usabhavasabhanisabhesu sabbattha appaṭisamaṭṭhena nisabhassa. Gambhīrassāti gambhīraguṇassa, guṇehi vā gambhīrassa. Monapattassāti ñāṇapattassa. Vedassāti vedo vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatassa. Dhammaṭṭhassāti dhamme ṭhitassa. Saṃvutattassāti pihitattassa. បទថា venayikassa គឺ ព្រះអង្គជាអ្នកណែនាំនូវសត្វទាំងឡាយ។ បទថា ruciradhammassa គឺ ព្រះអង្គមានធម៌ដ៏ស្អាតស្អំ។ បទថា pabhāsakassā គឺ ព្រះអង្គជាអ្នកធ្វើនូវពន្លឺ។ បទថា vīrassā គឺ ព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយវីរិយៈ។ បទថា nisabhassa គឺ ព្រះអង្គប្រៀបដូចជាគោឧសភៈ ព្រោះមិនញាប់ញ័រក្នុងទីទាំងពួង ក្នុងចំណោមគោឧសភៈ គោវសភៈ និងគោនិសភៈ។ បទថា gambhīrassa គឺ ព្រះអង្គមានគុណដ៏ជ្រាលជ្រៅ ឬជ្រាលជ្រៅដោយព្រះគុណទាំងឡាយ។ បទថា monapattassa គឺ ព្រះអង្គដល់នូវមោនធម៌ (ញាណ)។ បទថា vedassa ពាក្យថា veda សំដៅលើញាណ គឺព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយញាណនោះ។ បទថា dhammaṭṭhassa គឺ ព្រះអង្គឋិតនៅក្នុងធម៌។ បទថា saṃvutattassa គឺ ព្រះអង្គមានខ្លួនសង្រួមយ៉ាងល្អហើយ។ Nāgassāti [Pg.69] catūhi kāraṇehi nāgassa. Pantasenassāti pantasenāsanassa. Paṭimantakassāti paṭimantanapaññāya samannāgatassa. Monassāti monaṃ vuccati ñāṇaṃ, tena samannāgatassa, dhutakilesassa vā. Dantassāti nibbisevanassa. បទថា nāgassa គឺ ព្រះអង្គឈ្មោះថា នាគ ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង។ បទថា pantasenassa គឺ ព្រះអង្គមានសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់។ បទថា paṭimantakassa គឺ ព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយបញ្ញាដែលអាចឆ្លើយតបនូវវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃបាន។ បទថា monassa ពាក្យថា mona សំដៅលើញាណ គឺព្រះអង្គបរិបូណ៌ដោយញាណនោះ ឬមួយព្រះអង្គមានកិលេសកម្ចាត់ចោលហើយ។ បទថា dantassa គឺ ព្រះអង្គមានឥន្ទ្រិយទូន្មានហើយ។ Isisattamassāti vipassiādayo cha isayo upādāya sattamassa. Brahmapattassāti seṭṭhapattassa. Nhātakassāti nhātakilesassa. Padakassāti akkharādīni samodhānetvā gāthāpadakaraṇakusalassa. Viditavedassāti viditañāṇassa. Purindadassāti sabbapaṭhamaṃ dhammadānadāyakassa. Sakkassāti samatthassa. Pattipattassāti ye pattabbā guṇā, te pattassa. Veyyākaraṇassāti vitthāretvā atthadīpakassa. Bhagavatā hi abyākataṃ nāma tanti padaṃ natthi sabbesaṃyeva attho kathito. ពាក្យថា Isisattamassa សេចក្តីថា ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធជាគម្រប់ ៧ ដោយរាប់បញ្ចូលទាំងព្រះឥសី ៦ អង្គ មានព្រះវិបស្សីជាដើម។ ពាក្យថា Brahmapattassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកដល់នូវធម៌ដ៏ប្រសើរ (គឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ)។ ពាក្យថា Nhātakassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមានកិលេសលាងជម្រះហើយ។ ពាក្យថា Padakassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការតាក់តែងគាថា និងបទ ដោយការរួមបញ្ចូលអក្សរជាដើម។ ពាក្យថា Viditavedassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមានញាណដឹងច្បាស់ហើយ។ ពាក្យថា Purindadassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកប្រទាននូវធម្មទានមុនគេបង្អស់។ ពាក្យថា Sakkassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមានសមត្ថភាព (ក្នុងការអត់ធន់ចំពោះអារម្មណ៍ដែលក្រអត់ធន់បាន)។ ពាក្យថា Pattipattassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកសម្រេចនូវគុណធម៌ទាំងឡាយដែលគប្បីសម្រេចបាន។ ពាក្យថា Veyyākaraṇassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកសម្តែងពន្យល់សេចក្តីយ៉ាងពិស្តារ។ ព្រោះថា ព្រះបាលីដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទាន់ដោះស្រាយ មិនមានឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសេចក្តីនៃព្រះបាលីទាំងអស់ហើយ។ Vipassissāti vipassanakassa. Anabhinatassāti anatassa. No apanatassāti aduṭṭhassa. ពាក្យថា Vipassissa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមានការចម្រើនវិបស្សនា។ ពាក្យថា Anabhinatassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមិនមានការលំអៀង (ដោយកិលេស)។ ពាក្យថា No apanatassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមិនមានចិត្តប្រទូស្ត (គឺមិនលះបង់សត្វលោក)។ Ananugatantarassāti kilese ananugatacittassa. Asitassāti abaddhassa. ពាក្យថា Ananugatantarassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមានព្រះទ័យមិនលុះតាមកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Asitassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមិនជាប់ជំពាក់ (រួចផុតពីចំណងគឺតណ្ហា)។ Bhūripaññassāti bhūri vuccati pathavī, tāya pathavīsamāya paññāya vipulāya mahantāya vitthatāya samannāgatassāti attho. Mahāpaññassāti mahāpaññāya samannāgatassa. ពាក្យថា Bhūripaññassa មានសេចក្តីពន្យល់ថា ពាក្យថា ភូកិ (ភូមិ) លោកហៅថា ផែនដី ព្រះអង្គអ្នកប្រកបដោយបញ្ញាដ៏ធំទូលាយ ធំធេង និងផ្សព្វផ្សាយទៅ ស្មើដោយផែនដីនោះ។ ពាក្យថា Mahāpaññassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកប្រកបដោយបញ្ញាដ៏ធំធេង។ Anupalittassāti taṇhādiṭṭhikilesehi alittassa. Āhuneyyassāti āhutiṃ paṭiggahetuṃ yuttassa. Yakkhassāti ānubhāvadassanaṭṭhena ādissamānakaṭṭhena vā bhagavā yakkho nāma. Tenāha ‘‘yakkhassā’’ti. Mahatoti mahantassa. Tassa sāvakohamasmīti tassa evaṃvividhaguṇassa satthussa ahaṃ sāvakoti. Upāsakassa sobhāpattimaggeneva paṭisambhidā āgatā. Iti paṭisambhidāvisaye ṭhatvā padasatena dasabalassa kilesappahānavaṇṇaṃ kathento ‘‘kassa taṃ gahapati sāvakaṃ dhāremā’’ti pañhassa atthaṃ vissajjesi. ពាក្យថា Anupalittassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកមិនប្រឡាក់ប្រឡូសដោយកិលេសមានតណ្ហានិងទិដ្ឋិជាដើម។ ពាក្យថា Āhuneyyassa សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកគួរទទួលនូវគ្រឿងបូជា។ ពាក្យថា Yakkhassa សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះនាមថា យក្ស ព្រោះអត្ថថា ទ្រង់បង្ហាញនូវអានុភាពដ៏អស្ចារ្យ ឬព្រោះអត្ថថា ទ្រង់មិនប្រាកដ (ដោយអានុភាពដែលគេមើលមិនឃើញ)។ ព្រោះហេតុនោះ ឧបាលិគហបតីទើបពោលថា "yakkhassa"។ ពាក្យថា Mahato សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកធំឧត្តុង្គឧត្តម។ ពាក្យថា Tassa sāvakohamasmi សេចក្តីថា ខ្ញុំជាសាវ័ករបស់ព្រះសាស្តាអង្គនោះ ដែលទ្រង់ប្រកបដោយគុណដ៏ប្លែកៗជាច្រើនយ៉ាងនេះ។ បដិសម្ភិទាញាណទាំងឡាយ បានមកដល់ឧបាសកនោះ ព្រមជាមួយនិងសោតាបត្តិមគ្គតែម្តង។ ឧបាលិគហបតី កាលស្ថិតនៅក្នុងវិស័យនៃបដិសម្ភិទាញាណយ៉ាងនេះ ហើយពោលសរសើរគុណនៃការលះបង់កិលេសរបស់ព្រះទសពល ដោយបទមួយរយ ទើបដោះស្រាយសេចក្តីនៃបញ្ហាដែលនិគ្រន្ថសួរថា "ម្នាលគហបតី យើងទាំងឡាយទុកដាក់អ្នកថាជាសាវ័ករបស់នរណា?"។ 77. Kadā [Pg.70] saññūḷhāti kadā sampiṇḍitā. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ idāneva samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā āgato, kadānena ete vaṇṇā sampiṇḍitā’’ti. Tasmā evamāha. Vicittaṃ mālaṃ gantheyyāti sayampi dakkhatāya pupphānampi nānāvaṇṇatāya ekatovaṇṭikādibhedaṃ vicitramālaṃ gantheyya. Evameva kho, bhanteti ettha nānāpupphānaṃ mahāpuppharāsi viya nānāvidhānaṃ vaṇṇānaṃ bhagavato sinerumatto vaṇṇarāsi daṭṭhabbo. Chekamālākāro viya upāli gahapati. Mālākārassa vicitramālāganthanaṃ viya gahapatino tathāgatassa vicitravaṇṇaganthanaṃ. ៧៧. ពាក្យថា Kadā saññūḷhā សេចក្តីថា តើប្រមូលរួមគ្នាតាំងពីកាលណា? ឮថា និគ្រន្ថនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា "គហបតីនេះ ទើបតែទៅកាន់សំណាក់របស់ព្រះសមណគោតម ហើយត្រឡប់មកវិញក្នុងពេលនេះ តើគេប្រមូលរួមគុណទាំងឡាយនេះតាំងពីកាលណា?" ព្រោះហេតុនោះ និគ្រន្ថទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Vicitraṃ mālaṃ gantheyya សេចក្តីថា ដូចជាជាងផ្កាដ៏ឈ្លាសវៃ ព្រោះខ្លួនជាអ្នកប៉ិនប្រសប់ និងព្រោះផ្កាទាំងឡាយមានពណ៌ប្លែកៗគ្នា គប្បីក្រងនូវកម្រងផ្កាដ៏វិចិត្រ មានទងតែម្ខាងជាដើម យ៉ាងណាមិញ។ ក្នុងសេចក្តីឧបមានេះថា "សូមទ្រង់ព្រះមេត្តាប្រោស យ៉ាងនោះឯង" គប្បីយល់ឃើញថា គំនរនៃគុណដ៏ច្រើនបែបយ៉ាងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលមានប្រមាណស្មើនឹងភ្នំសិនេរុ ដូចជាគំនរផ្កាដ៏ធំដែលមានផ្កាផ្សេងៗគ្នា។ ឧបាលិគហបតី ដូចជាជាងផ្កាដ៏ឈ្លាសវៃ។ ការចងក្រងគុណដ៏វិចិត្ររបស់ព្រះតថាគត ដោយគហបតី ដូចជាការក្រងកម្រងផ្កាដ៏វិចិត្ររបស់ជាងផ្កា។ Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchīti tassa hi bhagavato sakkāraṃ asahamānassa etadahosi – ‘‘anatthiko dāni ayaṃ gahapati amhehi, sve paṭṭhāya paṇṇāsa saṭṭhi jane gahetvā etassa gharaṃ pavisitvā bhuñjituṃ na labhissāmi, bhinnā me bhattakumbhī’’ti. Athassa upaṭṭhākavipariṇāmena balavasoko uppajji. Ime hi sattā attano attanova cintayanti. Tassa tasmiṃ soke uppanne abbhantaraṃ uṇhaṃ ahosi, lohitaṃ vilīyittha, taṃ mahāvātena samuddharitaṃ kuṭe pakkhittarajanaṃ viya pattamattaṃ mukhato uggañchi. Nidhānagatalohitaṃ vamitvā pana appakā sattā jīvituṃ sakkonti. Nigaṇṭho tattheva jāṇunā patito, atha naṃ pāṭaṅkiyā bahinagaraṃ nīharitvā mañcakasivikāya gahetvā pāvaṃ agamaṃsu, so na cirasseva pāvāyaṃ kālamakāsi. Imasmiṃ pana sutte ugghāṭitaññūpuggalassa vasena dhammadesanā pariniṭṭhitāti. ពាក្យថា Uṇhaṃ lohitaṃ mukhato uggañchi សេចក្តីថា ព្រោះថា និគ្រន្ថនោះកាលមិនអាចអត់ទ្រាំចំពោះសក្ការៈដែលឧបាលិគហបតីធ្វើចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា "ឥឡូវនេះ គហបតីនេះមិនត្រូវការយើងឡើយ ចាប់ពីថ្ងៃស្អែកទៅ ខ្ញុំមិនអាចនាំពួកនិគ្រន្ថ ៥០ ឬ ៦០ នាក់ ចូលទៅបរិភោគក្នុងផ្ទះរបស់គហបតីនេះបានទៀតឡើយ ឆ្នាំងបាយរបស់ខ្ញុំត្រូវបែកធ្លាយហើយ"។ លំដាប់នោះ សេចក្តីសោកដ៏ខ្លាំងក្លាបានកើតឡើងដល់និគ្រន្ថនោះ ព្រោះការប្រែប្រួលនៃឧបដ្ឋាក។ ព្រោះថាសត្វទាំងឡាយនេះ តែងគិតតែពីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ កាលសេចក្តីសោកនោះកើតឡើងដល់គាត់ហើយ ខាងក្នុងរាងកាយក៏ក្តៅឡើង ឈាមក៏រលាយ ហើយឈាមប្រមាណមួយភាជន៍ ដែលខ្យល់ដ៏ខ្លាំងបក់ច្រានឡើងលើ ក៏ធ្លាក់ចេញតាមមាត់ ដូចជាទឹកល័ក្ខដែលគេចាក់ចូលទៅក្នុងឆ្នាំង។ ម្យ៉ាងទៀត សត្វទាំងឡាយតិចតួចណាស់ដែលអាចរស់នៅបាន ក្រោយពីក្អួតឈាមដែលសន្សំទុកក្នុងរាងកាយ។ និគ្រន្ថណាតបុត្ត ក៏ដួលចុះលើជង្គង់នៅកន្លែងនោះឯង លំដាប់នោះ ពួកសិស្សបានសែងគាត់ចេញទៅក្រៅក្រុងដោយគ្រែស្នែង ហើយនាំយកទៅកាន់ក្រុងបាវា គាត់ក៏បានធ្វើមរណកាលនៅក្រុងបាបានោះ មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ។ ក្នុងសូត្រនេះ ធម្មទេសនាត្រូវបានបញ្ចប់ទៅ ដោយអំណាចនៃបុគ្គលជាឧគ្ឃាដិតញ្ញូ (អ្នកយល់ដឹងបានឆាប់រហ័ស)។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Upālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្តីនៃឧបាលិសូត្រ ចប់ហើយ។ 7. Kukkuravatikasuttavaṇṇanā ៧. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកុក្កុរវតិកសូត្រ 78. Evaṃ me sutanti kukkuravatikasuttaṃ. Tattha koliyesūti evaṃnāmake janapade. So hi ekopi kolanagare patiṭṭhitānaṃ koliyānaṃ rājakumārānaṃ nivāsaṭṭhānattā evaṃ vuccati. Tasmiṃ koliyesu janapade. Haliddavasananti tassa kira nigamassa māpitakāle pītakavatthanivatthā [Pg.71] manussā nakkhattaṃ kīḷiṃsu. Te nakkhattakīḷāvasāne nigamassa nāmaṃ āropentā haliddavasananti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ gocaragāmaṃ katvā viharatīti attho. Vihāro panettha kiñcāpi na niyāmito, tathāpi buddhānaṃ anucchavike senāsaneyeva vihāsīti veditabbo. Govatikoti samādinnagovato, sīse siṅgāni ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ bandhitvā gāvīhi saddhiṃ tiṇāni khādanto viya carati. Aceloti naggo niccelo. Seniyoti tassa nāmaṃ. ៧៨. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺកុក្កុរវតិកសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា Koliyesu សេចក្តីថា ក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ជនបទនោះ ទោះបីជាតែមួយ ក៏ហៅជាពហុវចនៈយ៉ាងនេះ ព្រោះជាទីលំនៅរបស់ពួកកោលិយរាជកុមារ ដែលតាំងនៅក្នុងក្រុងកោលិយៈ។ ក្នុងជនបទរបស់ពួកកោលិយៈនោះ។ ពាក្យថា Haliddavasana ឮថា កាលដែលគេកសាងនិគមនោះ ពួកមនុស្សស្លៀកដណ្តប់សម្លៀកបំពាក់ពណ៌លឿង បានលេងល្បែងមហោស្រព។ ពួកមនុស្សទាំងនោះ កាលដែលដាក់ឈ្មោះឱ្យនិគមក្នុងពេលបញ្ចប់ការលេងមហោស្រព ក៏បានដាក់ឈ្មោះថា ហលិទ្ទវសនៈ។ សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើនិគមនោះឱ្យជាគោចរគ្រាម ហើយគង់នៅ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាមិនបានបញ្ជាក់ពីវត្តអារាមណាមួយក៏ដោយ ក៏គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់គង់នៅក្នុងសេនាសនៈដ៏សមគួរដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Govatiko សេចក្តីថា អ្នកសមាទានវត្តដូចគោ គឺគាត់តែងដើរទៅដោយដាក់ស្នែងលើក្បាល ចងកន្ទុយ ហើយស៊ីស្មៅជាមួយហ្វូងមេគោ ដូចជាគោពិតៗ។ ពាក្យថា Acelo សេចក្តីថា ជាអ្នកអាក្រាត គ្មានសម្លៀកបំពាក់។ ពាក្យថា Seniyo គឺជាឈ្មោះរបស់អចេលកៈនោះ។ Kukkuravatikoti samādinnakukkuravato, sabbaṃ sunakhakiriyaṃ karoti. Ubhopete sahapaṃsukīḷikā sahāyakā. Kukkurova palikujjitvāti sunakho nāma sāmikassa santike nisīdanto dvīhi pādehi bhūmiyaṃ vilekhitvā kukkurakūjitaṃ kūjanto nisīdati, ayampi ‘‘kukkurakiriyaṃ karissāmī’’ti bhagavatā saddhiṃ sammoditvā dvīhi hatthehi bhūmiyaṃ vilekhitvā sīsaṃ vidhunanto ‘bhū bhū’ti katvā hatthapāde samiñjitvā sunakho viya nisīdi. Chamānikkhittanti bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ. Samattaṃ samādinnanti paripuṇṇaṃ katvā gahitaṃ. Kā gatīti kā nipphatti. Ko abhisamparāyoti abhisamparāyamhi kattha nibbatti. Alanti tassa appiyaṃ bhavissatīti yāvatatiyaṃ paṭibāhati. Kukkuravatanti kukkuravatasamādānaṃ. ពាក្យថា Kukkuravatiko សេចក្តីថា អ្នកសមាទានវត្តដូចឆ្កែ គឺគាត់តែងធ្វើនូវកិច្ចទាំងពួងរបស់ឆ្កែ។ ជនទាំងពីរនាក់នោះ ជាមិត្តភក្តិដែលធ្លាប់លេងដីខ្សាច់ជាមួយគ្នាតាំងពីក្មេង។ ពាក្យថា Kukkurova palikujjitvā សេចក្តីថា ធម្មតាឆ្កែ កាលអង្គុយជិតម្ចាស់ តែងយកជើងពីរឆ្កៀលដី ហើយព្រុស ឬក្រញៅដីអង្គុយចុះ យ៉ាងណាមិញ ទោះបីជាបុគ្គលនេះ ក៏គិតថា "អាត្មាអញនឹងធ្វើកិច្ចរបស់ឆ្កែ" ហើយកាលរីករាយជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏យកដៃទាំងពីរឆ្កៀលដី គ្រវីក្បាល ធ្វើសំឡេង "វូសៗ" ហើយបត់ដៃបត់ជើង អង្គុយចុះដូចជាឆ្កែ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា Chamānikkhittaṃ សេចក្តីថា ដែលគេដាក់លើផែនដី។ ពាក្យថា Samattaṃ samādinnaṃ សេចក្តីថា ដែលកាន់យកយ៉ាងពេញលេញ។ ពាក្យថា Kā gati សេចក្តីថា តើការទៅកើតក្នុងភពខាងមុខជាអ្វី? ពាក្យថា Ko abhisamparāyo សេចក្តីថា តើការទៅកើតក្នុងបរលោកជាកន្លែងណា? ពាក្យថា Alaṃ (ល្មមហើយ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ហាមឃាត់រហូតដល់បីដង ព្រោះទ្រង់ជ្រាបថា "រឿងនោះនឹងមិនជាទីគាប់ចិត្តដល់គាត់ឡើយ"។ ពាក្យថា Kukkuravataṃ សេចក្តីថា ការសមាទានវត្តដូចឆ្កែ។ 79. Bhāvetīti vaḍḍheti. Paripuṇṇanti anūnaṃ. Abbokiṇṇanti nirantaraṃ. Kukkurasīlanti kukkurācāraṃ. Kukkuracittanti ‘‘ajja paṭṭhāya kukkurehi kātabbaṃ karissāmī’’ti evaṃ uppannacittaṃ. Kukkurākappanti kukkurānaṃ gamanākāro atthi, tiṭṭhanākāro atthi, nisīdanākāro atthi, sayanākāro atthi, uccārapassāvakaraṇākāro atthi, aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro atthi, ayaṃ kukkurākappo nāma, taṃ bhāvetīti attho. Imināhaṃ sīlenātiādīsu ahaṃ iminā ācārena vā vatasamādānena vā dukkaratapacaraṇena vā methunaviratibrahmacariyena vāti attho. Devoti sakkasuyāmādīsu aññataro. Devaññataroti tesaṃ dutiyatatiyaṭṭhānādīsu aññataradevo. Micchādiṭṭhīti adevalokagāmimaggameva devalokagāmimaggoti gahetvā uppannatāya sā assa [Pg.72] micchādiṭṭhi nāma hoti. Aññataraṃ gatiṃ vadāmīti tassa hi nirayato vā tiracchānayonito vā aññā gati natthi, tasmā evamāha. Sampajjamānanti diṭṭhiyā asammissaṃ hutvā nipajjamānaṃ. ៧៩. ពាក្យថា Bhāveti សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Paripuṇṇaṃ សេចក្តីថា មិនឱ្យខ្វះចន្លោះ។ ពាក្យថា Abbokiṇṇaṃ សេចក្តីថា មិនដាច់ដំឡើយ (គឺជាប់ជានិច្ច)។ ពាក្យថា Kukkurasīlaṃ សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តដូចឆ្កែ។ ពាក្យថា Kukkuracittaṃ សេចក្តីថា ចិត្តដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះថា "ចាប់ពីថ្ងៃនេះទៅ អាត្មាអញនឹងធ្វើនូវកិច្ចដែលពួកឆ្កែត្រូវធ្វើ"។ ពាក្យថា Kukkurākappaṃ សេចក្តីថា អាការៈរបស់ពួកឆ្កែមានដូចជា អាការៈដើរ អាការៈឈរ អាការៈអង្គុយ អាការៈដេក អាការៈបន្ទោបង់ឧច្ចារៈនិងបស្សាវៈ និងអាការៈស្ញេញធ្មេញដើរទៅកាលឃើញឆ្កែដទៃ នេះហៅថា អាការៈដូចឆ្កែ សេចក្តីថា គាត់តែងធ្វើអាការៈនោះឱ្យចម្រើនឡើង។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា Imināhaṃ sīlena សេចក្តីថា ខ្ញុំដោយអាចារៈនេះក្តី ដោយការសមាទានវត្តនេះក្តី ដោយការប្រព្រឹត្តតបៈដ៏ពិបាកនេះក្តី ដោយព្រហ្មចរិយៈដ៏ប្រសើរគឺការវៀរចាកមេថុនធម្មនេះក្តី។ ពាក្យថា Devo សេចក្តីថា ទេវតាណាមួយក្នុងចំណោមព្រះឥន្ទ្រ ព្រះសុយាមៈជាដើម។ ពាក្យថា Devaññataro សេចក្តីថា ទេវតាដែលមានឋានៈជាទីពីរ ឬទីបី ក្នុងចំណោមទេវតាទាំងនោះ។ ពាក្យថា Micchādiṭṭhi សេចក្តីថា ព្រោះការកាន់យកនូវផ្លូវដែលមិនមែនជាផ្លូវទៅកាន់ទេវលោក ថាជាផ្លូវទៅកាន់ទេវលោក ទើបការយល់ឃើញនោះរបស់គាត់ ហៅថា មិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា Aññataraṃ gatiṃ vadāmi សេចក្តីថា ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ មិនមានគតិដទៃក្រៅពីនរក ឬកំណើតតិរច្ឆានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sampajjamānaṃ សេចក្តីថា កាលសម្រេចទៅ ដោយមិនលាយឡំដោយទិដ្ឋិ (មានសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិជាដើម)។ Nāhaṃ, bhante, etaṃ rodāmi, yaṃ maṃ bhagavā evamāhāti yaṃ maṃ, bhante, bhagavā evamāha, ahametaṃ bhagavato byākaraṇaṃ na rodāmi na paridevāmi, na anutthunāmīti attho. Evaṃ sakammakavasenettha attho veditabbo, na assumuñcanamattena. ពាក្យថា Nāhaṃ bhante etaṃ rodāmi yaṃ maṃ bhagavā evamāha សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យណាជាមួយខ្ញុំព្រះករុណា ខ្ញុំព្រះករុណាមិនមែនយំសោក ឬខ្សឹកខ្សួល ឬក្តៅក្រហាយចំពោះការដោះស្រាយនោះរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃសកម្មកធាតុ (ធាតុមានកម្ម) យ៉ាងនេះ មិនមែនគ្រាន់តែការបង្ហូរទឹកភ្នែកប៉ុណ្ណោះទេ។ ‘‘Mataṃ vā amma rodanti, yo vā jīvaṃ na dissati; Jīvantaṃ amma passantī, kasmā maṃ amma rodasī’’ti. (saṃ. ni. 1.239) – "បពិត្រអ្នកម្តាយ ពួកជនតែងយំសោកចំពោះអ្នកដែលស្លាប់ទៅហើយក្តី ឬចំពោះអ្នកដែលនៅរស់តែមិនបានជួបប្រទះក្តី បពិត្រអ្នកម្តាយ អ្នកម្តាយកាលឃើញខ្ញុំនៅរស់នៅឡើយ តើហេតុអ្វីបានជាយំសោកចំពោះខ្ញុំ?" Ayañcettha payogo. Apica me idaṃ, bhanteti apica kho me idaṃ, bhante, kukkuravataṃ dīgharattaṃ samādinnaṃ, tasmiṃ sampajjantepi vuddhi natthi, vipajjantepi. Iti ‘‘ettakaṃ kālaṃ mayā katakammaṃ moghaṃ jāta’’nti attano vipattiṃ paccavekkhamāno rodāmi, bhanteti. នេះជាឧទាហរណ៍ក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Apica me idaṃ bhante សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ម្យ៉ាងទៀត វត្តដូចឆ្កែនេះ ខ្ញុំព្រះករុណាបានសមាទានអស់កាលដ៏យូរអង្វែងហើយ ទោះបីជាវត្តនោះសម្រេចក្តី ក៏មិនមានសេចក្តីចម្រើន ទោះបីជាវិនាសក្តី ក៏មិនមានសេចក្តីចម្រើនដែរ។ ខ្ញុំព្រះករុណាកាលពិចារណាឃើញនូវសេចក្តីវិនាសរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះថា "កម្មដែលខ្ញុំព្រះករុណាធ្វើអស់កាលប៉ុណ្ណេះ បានជាអំពើឥតប្រយោជន៍ហើយ" ទើបយំសោក បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន។ 80. Govatantiādīni kukkuravatādīsu vuttanayeneva veditabbāni. Gavākappanti goākappaṃ. Sesaṃ kukkurākappe vuttasadisameva. Yathā pana tattha aññe kukkure disvā dante vivaritvā gamanākāro, evamidha aññe gāvo disvā kaṇṇe ukkhipitvā gamanākāro veditabbo. Sesaṃ tādisameva. ៨០. បទទាំងឡាយមាន Govatam ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលរួចមកហើយក្នុងបទមាន Kukkuravata ជាដើម។ ពាក្យថា Gavākappaṃ គឺអាការៈដូចគោ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នាគ្នានឹងសេចក្តីដែលបានពោលក្នុងអាការៈដូចឆ្កែដែរ។ ប៉ុន្តែ ដូចជាក្នុងអាការៈដូចឆ្កែនោះ កាលឃើញឆ្កែដទៃ តែងមានអាការៈស្ញេញធ្មេញដើរទៅ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះ កាលឃើញគោដទៃ គប្បីជ្រាបថាមានអាការៈលើកត្រចៀកដើរទៅ យ៉ាងនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ ក៏មានសភាពដូច្នោះដែរ។ 81. Cattārimāni puṇṇa kammānīti kasmā imaṃ desanaṃ ārabhi? Ayañhi desanā ekaccakammakiriyavasena āgatā, imasmiñca kammacatukke kathite imesaṃ kiriyā pākaṭā bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi. Apica imaṃ kammacatukkameva desiyamānaṃ ime sañjānissanti, tato eko saraṇaṃ gamissati, eko pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatīti ayameva etesaṃ sappāyāti ñatvāpi imaṃ desanaṃ ārabhi. ៨១. ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវធម្មទេសនានេះថា "ម្នាលបុណ្ណៈ កម្មទាំងឡាយ ៤ យ៉ាងនេះ..."? ព្រោះថា ធម្មទេសនានេះ មកដោយអំណាចនៃការធ្វើនូវកម្មខ្លះៗ ហើយកាលបើកម្មទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ត្រូវបានសម្តែងហើយ អាការៈប្រព្រឹត្តរបស់ពួកគេនឹងប្រាកដច្បាស់ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបផ្តើមសម្តែងនូវធម្មទេសនានេះ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើកម្មទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ត្រូវបានសម្តែង ពួកគេនឹងដឹងច្បាស់ លំដាប់នោះ ម្នាក់ (គឺបុណ្ណៈ) នឹងដល់នូវសរណគមន៍ ម្នាក់ទៀត (គឺសេនិយៈ) នឹងបួសហើយសម្រេចអរហត្តផល ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា "ធម៌នេះឯងជាទីសប្បាយដល់ពួកគេ" ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវធម្មទេសនានេះ។ Tattha kaṇhanti kāḷakaṃ dasaakusalakammapathakammaṃ. Kaṇhavipākanti apāye nibbattanato kāḷakavipākaṃ. Sukkanti paṇḍaraṃ dasakusalakammapathakammaṃ. Sukkavipākanti sagge nibbattanato paṇḍaravipākaṃ. Kaṇhasukkanti vomissakakammaṃ. Kaṇhasukkavipākanti sukhadukkhavipākaṃ. Missakakammañhi katvā [Pg.73] akusalena tiracchānayoniyaṃ maṅgalahatthiṭṭhānādīsu uppanno kusalena pavatte sukhaṃ vediyati. Kusalena rājakulepi nibbatto akusalena pavatte dukkhaṃ vediyati. Akaṇhaṃ asukkanti kammakkhayakaraṃ catumaggacetanākammaṃ adhippetaṃ. Tañhi yadi kaṇhaṃ bhaveyya, kaṇhavipākaṃ dadeyya. Yadi sukkaṃ bhaveyya, sukkavipākaṃ dadeyya. Ubhayavipākassa pana adānato akaṇhāsukkavipākattā ‘‘akaṇhaṃ asukka’’nti vuttaṃ. Ayaṃ tāva uddese attho. ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា Kaṇha (កម្មខ្មៅ) សេចក្តីថា កម្មដ៏សៅហ្មង គឺអកុសលកម្មបថ ១០។ ពាក្យថា Kaṇhavipāka (មានវិបាកខ្មៅ) សេចក្តីថា មានផលដ៏សៅហ្មង ព្រោះញ៉ាំងសត្វឱ្យទៅកើតក្នុងអបាយភូមិ។ ពាក្យថា Sukka (កម្មស) សេចក្តីថា កម្មដ៏ស្អាតស្អំ គឺកុសលកម្មបថ ១០។ ពាក្យថា Sukkavipāka (មានវិបាកស) សេចក្តីថា មានផលដ៏ស្អាតស្អំ ព្រោះញ៉ាំងសត្វឱ្យទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ ពាក្យថា Kaṇhasukka (កម្មទាំងខ្មៅទាំងស) សេចក្តីថា កម្មដែលលាយឡំគ្នា។ ពាក្យថា Kaṇhasukkavipāka (មានវិបាកទាំងខ្មៅទាំងស) សេចក្តីថា មានផលទាំងសុខទាំងទុក្ខ។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលធ្វើកម្មលាយឡំគ្នាហើយ ដោយអំណាចអកុសលកម្ម តែងទៅកើតក្នុងកំណើតតិរច្ឆាន ជាដំរីមង្គលជាដើម ប៉ុន្តែដោយអំណាចកុសលកម្ម តែងបានទទួលសេចក្តីសុខក្នុងបវត្តិកាល។ ឬមួយ ដោយអំណាចកុសលកម្ម តែងទៅកើតក្នុងរាជត្រកូល ប៉ុន្តែដោយអំណាចអកុសលកម្ម តែងបានទទួលសេចក្តីទុក្ខក្នុងបវត្តិកាល។ ពាក្យថា Akaṇhaṃ asukkaṃ (កម្មមិនខ្មៅមិនស) សំដៅយកចេតនាកម្មក្នុងមគ្គទាំង ៤ ដែលធ្វើឱ្យអស់ទៅនៃកម្ម។ ព្រោះថា ប្រសិនបើកម្មនោះជាកម្មខ្មៅ គប្បីឱ្យផលខ្មៅ ប្រសិនបើជាកម្មស គប្បីឱ្យផលស ប៉ុន្តែព្រោះមិនឱ្យផលទាំងពីរយ៉ាងនោះ និងព្រោះមានផលមិនខ្មៅមិនស ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា "akaṇhaṃ asukkaṃ"។ នេះជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងឧទ្ទេសវារៈជាមុនសិន។ Niddese pana sabyābajjhanti sadukkhaṃ. Kāyasaṅkhārādīsu kāyadvāre gahaṇādivasena copanappattā dvādasa akusalacetanā sabyābajjhakāyasaṅkhāro nāma. Vacīdvāre hanusañcopanavasena vacībhedapavattikā tāyeva dvādasa vacīsaṅkhāro nāma. Ubhayacopanaṃ appattā raho cintayantassa manodvāre pavattā manosaṅkhāro nāma. Iti tīsupi dvāresu kāyaduccaritādibhedā akusalacetanāva saṅkhārāti veditabbā. Imasmiñhi sutte cetanā dhuraṃ, upālisutte kammaṃ. Abhisaṅkharitvāti saṅkaḍḍhitvā, piṇḍaṃ katvāti attho. Sabyābajjhaṃ lokanti sadukkhaṃ lokaṃ upapajjanti. Sabyābajjhā phassā phusantīti sadukkhā vipākaphassā phusanti. Ekantadukkhanti nirantaradukkhaṃ. Bhūtāti hetvatthe nissakkavacanaṃ, bhūtakammato bhūtassa sattassa uppatti hoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathābhūtaṃ kammaṃ sattā karonti, tathābhūtena kammena kammasabhāgavasena tesaṃ upapatti hoti. Tenevāha ‘‘yaṃ karoti tena upapajjatī’’ti. Ettha ca tenāti kammena viya vuttā, upapatti ca nāma vipākena hoti. Yasmā pana vipākassa kammaṃ hetu, tasmā tena mūlahetubhūtena kammena nibbattatīti ayamettha attho. Phassā phusantīti yena kammavipākena nibbatto, taṃkammavipākaphassā phusanti. Kammadāyādāti kammadāyajjā kammameva nesaṃ dāyajjaṃ santakanti vadāmi. នៅក្នុងនិទ្ទេសវារៈ ពាក្យថា sabyābajjha (សព្យាបជ្ឈៈ) គឺប្រកបដោយទុក្ខ។ ក្នុងកាយសង្ខារជាដើម អកុសលចេតនា ១២ ដែលដល់នូវការញ៉ាំងកាយឲ្យកម្រើក ដោយអំណាចនៃការកាន់យកវត្ថុជាដើម ក្នុងកាយទ្វារ ឈ្មោះថា សព្យាបជ្ឈកាយសង្ខារ។ អកុសលចេតនា ១២ នោះឯង ដែលញ៉ាំងវាចាឲ្យបែកចេញ ដោយអំណាចនៃការញ៉ាំងចង្កាឲ្យកម្រើក ក្នុងវចីទ្វារ ឈ្មោះថា វចីសង្ខារ។ ចេតនាទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមនោទ្វារ របស់បុគ្គលអ្នកគិតក្នុងទីស្ងាត់ ដែលមិនដល់នូវការកម្រើកកាយនិងវាចាទាំងពីរ ឈ្មោះថា មនោសង្ខារ។ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា អកុសលចេតនាទាំងឡាយដែលមានការបែងចែកជាកាយទុច្ចរិតជាដើម ក្នុងទ្វារទាំងបី សុទ្ធតែជាសង្ខារ។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រនេះ ចេតនាជាប្រធាន ចំណែកក្នុងឧបាលិសូត្រ កម្មជាប្រធាន។ ពាក្យថា Abhisaṅkharitvā សេចក្តីថា ប្រមូលមក ធ្វើឲ្យជាដុំក្ដាប់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Sabyābajjhaṃ lokaṃ សេចក្តីថា ទៅកើតក្នុងលោកដែលប្រកបដោយទុក្ខ។ ពាក្យថា Sabyābajjhā phassā phusanti សេចក្តីថា ផស្សៈជាវិបាកដែលប្រកបដោយទុក្ខទាំងឡាយមកប៉ះពាល់។ ពាក្យថា Ekantadukkhaṃ សេចក្តីថា ទុក្ខដែលកើតឡើងមិនដាច់។ ពាក្យថា Bhūtā គឺជាបញ្ចមីវិភត្តិក្នុងអត្ថថាជាហេតុ សេចក្តីថា ការកើតឡើងនៃសត្វដែលកើតហើយ តែងមានព្រោះតែកម្មដែលនាំឲ្យកើតក្នុងអបាយ។ ព្រះមានព្រះភាគមានព្រះហឫទ័យចង់សំដែងសេចក្តីនេះថា សត្វទាំងឡាយធ្វើកម្មដែលជាហេតុឲ្យកើតក្នុងអបាយយ៉ាងណា ការកើតឡើងរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ តែងមានដោយសារកម្មដែលជាហេតុឲ្យកើតក្នុងអបាយយ៉ាងនោះ ដោយអំណាចនៃចំណែកកម្មដែលដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ធ្វើកម្មណា តែងទៅកើតដោយសារកម្មនោះ»។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា tena ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកកម្ម ប៉ុន្តែការកើតឡើង (បដិសន្ធិ) តែងមានដោយវិបាកចិត្ត។ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រោះតែកម្មជាហេតុនៃវិបាក ហេតុនោះ ការកើតឡើងនោះទើបកើតឡើងដោយសារកម្មដែលជាហេតុដើមនោះ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ ពាក្យថា Phassā phusanti សេចក្តីថា ផស្សៈទាំងឡាយដែលប្រកបដោយវិបាកនៃកម្មនោះ តែងមកប៉ះពាល់សត្វដែលកើតឡើងដោយសារវិបាកនៃកម្មណា។ ពាក្យថា Kammadāyādā សេចក្តីថា មានកម្មជាមរតក តថាគតពោលថា កម្មហ្នឹងឯងជាមរតក ជាទ្រព្យរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ។ Abyābajjhanti niddukkhaṃ. Imasmiṃ vāre kāyadvāre pavattā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā kāyasaṅkhāro nāma. Tāyeva vacīdvāre pavattā vacīsaṅkhāro nāma. Manodvāre pavattā tāyeva aṭṭha, tisso ca heṭṭhimajhānacetanā abyābajjhamanosaṅkhāro nāma. Jhānacetanā tāva hotu, kāmāvacarā kinti abyābajjhamanosaṅkhāro nāma jātāti. Kasiṇasajjanakāle [Pg.74] ca kasiṇāsevanakāle ca labbhanti. Kāmāvacaracetanā paṭhamajjhānacetanāya ghaṭitā, catutthajjhānacetanā tatiyajjhānacetanāya ghaṭitā. Iti tīsupi dvāresu kāyasucaritādibhedā kusalacetanāva saṅkhārāti veditabbo. Tatiyavāro ubhayamissakavasena veditabbā. ពាក្យថា Abyābajjha (អព្យាបជ្ឈៈ) គឺមិនមានទុក្ខ។ ក្នុងវារៈនេះ កាមាវចរកុសលចេតនា ៨ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយទ្វារ ឈ្មោះថា កាយសង្ខារ。 កាមាវចរកុសលចេតនា ៨ នោះឯង ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវចីទ្វារ ឈ្មោះថា វចីសង្ខារ។ កាមាវចរកុសលចេតនា ៨ នោះផង និងឈានចេតនាថ្នាក់ទាបទាំង ៣ ផង ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមនោទ្វារ ឈ្មោះថា អព្យាបជ្ឈមនោសង្ខារ។ ឈានចេតនានោះទុកជាមុនសិន ចុះកាមាវចរកុសលចេតនាទាំងឡាយ ដូចម្តេចទើបឈ្មោះថាជាអព្យាបជ្ឈមនោសង្ខារបាន? (ឆ្លើយថា) ព្រោះចេតនាទាំងនោះ តែងបានក្នុងកាលដែលរៀបចំកសិណ និងក្នុងកាលដែលសេពកសិណ។ កាមាវចរកុសលចេតនាទាំងឡាយ តែងទាក់ទងនឹងបឋមជ្ឈានចេតនា ហើយចតុត្ថជ្ឈានចេតនា តែងទាក់ទងនឹងតតិយជ្ឈានចេតនា។ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា កុសលចេតនាទាំងឡាយដែលមានការបែងចែកជាកាយសុចរិតជាដើម ក្នុងទ្វារទាំងបី សុទ្ធតែជាសង្ខារ។ ចំណែកវារៈទីបី គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការលាយឡំគ្នានៃសង្ខារទាំងពីរ។ Seyyathāpi manussātiādīsu manussānaṃ tāva kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ pākaṭameva, devesu pana bhummadevatānaṃ, vinipātikesu vemānikapetānaṃ kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ hotīti veditabbaṃ. Hatthiādīsu tiracchānesupi labbhatiyeva. ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Seyyathāpi manussā ជាដើម ជាដំបូង សេចក្តីសុខខ្លះ សេចក្តីទុក្ខខ្លះ តាមកាលវេលា របស់មនុស្សទាំងឡាយ គឺប្រាកដច្បាស់ណាស់។ ចំណែកក្នុងពួកទេវតា គឺភុម្មទេវតាទាំងឡាយ និងក្នុងពួកវិនិបាតិកៈ គឺវេមានិកប្រេតទាំងឡាយ គប្បីជ្រាបថា តែងមានសេចក្តីសុខខ្លះ សេចក្តីទុក្ខខ្លះ តាមកាលវេលា។ សូម្បីតែក្នុងពួកសត្វតិរច្ឆាន មានដំរីជាដើម ក៏តែងបាននូវសេចក្តីសុខនិងទុក្ខតាមកាលវេលានោះដែរ។ Tatrāti tesu tīsu kammesu. Tassa pahānāya yā cetanāti tassa pahānatthāya maggacetanā. Kammaṃ patvāva maggacetanāya añño paṇḍarataro dhammo nāma natthi. Idaṃ pana kammacatukkaṃ patvā dvādasa akusalacetanā kaṇhā nāma, tebhūmakakusalacetanā sukkā nāma, maggacetanā akaṇhā asukkāti āgatā. ពាក្យថា Tatra គឺក្នុងចំណោមកម្មទាំងបីនោះ។ ពាក្យថា Tassa pahānāya yā cetanā សេចក្តីថា មគ្គចេតនាដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលះបង់កម្មនោះ។ លុះដល់នូវភាពជាកម្មហើយ ធម៌ដទៃដែលសស្អាតជាងមគ្គចេតនានោះ មិនមានឡើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ លុះដល់នូវកម្មចតុក្កៈ (កម្ម ៤ យ៉ាង) នេះហើយ អកុសលចេតនា ១២ ឈ្មោះថា កម្មខ្មៅ, កុសលចេតនាជាតេភូមិកៈ ឈ្មោះថា កម្មស, មគ្គចេតនា ឈ្មោះថា កម្មមិនខ្មៅមិនស ដូចដែលបានមកហើយ។ 82. ‘‘Labheyyāhaṃ, bhante’’ti idaṃ so ‘‘ciraṃ vata me aniyyānikapakkhe yojetvā attā kilamito, ‘sukkhanadītīre nhāyissāmī’ti samparivattentena viya thuse koṭṭentena viya ca na koci attho nipphādito, handāhaṃ attānaṃ yoge yojemī’’ti cintetvā āha. Atha bhagavā yonena khandhake titthiyaparivāso paññatto, yaṃ aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito – ‘‘ahaṃ, bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ, svāhaṃ, bhante, saṅghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 86) nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya ‘‘yo kho, seniya, aññatitthiyapubbo’’tiādimāha. ៨២. ពាក្យថា «Labheyyāhaṃ, bhante» នេះ សេនិយៈនោះបានគិតថា «ឱ! ខ្លួនយើងបានប្រកបក្នុងចំណែកធម៌ដែលមិននាំឲ្យចេញចាកទុក្ខអស់កាលយូរអង្វែងមកហើយ ធ្វើឲ្យខ្លួនលំបាកទទេ ដូចជាបុគ្គលដែលត្រឡប់ទៅត្រឡប់មកដោយគិតថា "យើងនឹងងូតទឹកនៅឆ្នេរស្ទឹងដែលស្ងួត" ឬដូចជាបុគ្គលដែលបុកកិនអង្កាម មិនបានសម្រេចប្រយោជន៍អ្វីបន្តិចសោះឡើយ ឥឡូវនេះ យើងនឹងប្រកបខ្លួនក្នុងសេចក្តីព្យាយាមដែលគួរប្រកបវិញ» ទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកអញ្ញតិត្ថិយបរិវាសណា ដែលព្រះអង្គទ្រង់បញ្ញត្តទុកក្នុងមហាវគ្គខន្ធកៈ ដែលអតីតតិត្ថិយស្ថិតនៅក្នុងភូមិជាសាមណេរ តែងសមាទាននៅបរិវាស ដោយវិធីមានជាដើមថា «បពិត្រព្រះសង្ឃដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណាមានឈ្មោះនេះ ជាអតីតតិត្ថិយ ប្រាថ្នានូវឧបសម្បទាក្នុងធម្មវិន័យនេះ បពិត្រព្រះសង្ឃដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះករុណានោះ សូមបរិវាសអស់ ៤ ខែ ចំពោះព្រះសង្ឃ» ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «ម្នាលសេនិយៈ បុគ្គលណាដែលជាអតីតតិត្ថិយ...»។ Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṃ. Aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ. Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāya pabbajjakhandhakavaṇṇanāyaṃ (mahāva. aṭṭha. 86) vuttanayeneva veditabbo[Pg.75]. Apica metthāti apica me ettha. Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ. Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsārahoti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti. ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា pabbajjā (ការបួសជាសាមណេរ) ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃភាពរលូននៃពាក្យសម្តីប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា បុគ្គលទោះបីមិនទាន់បាននៅបរិវាស ក៏តែងបានការបួសជាសាមណេរជាមុនសិន។ ក៏ប៉ុន្តែ បុគ្គលអ្នកប្រាថ្នាឧបសម្បទា ត្រូវតែនៅបរិវាស ដោយបំពេញវត្ត ៨ យ៉ាង មានការមិនចូលទៅកាន់ស្រុកក្នុងវេលាព្រឹកព្រហាមពេកជាដើម។ ពាក្យថា Āraddhacittā សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានចិត្តត្រេកអរ ដោយសារការបំពេញវត្ត ៨ យ៉ាងនោះ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងសូត្រនេះ។ ចំណែកសេចក្តីពិស្តារនៃអញ្ញតិត្ថិយបរិវាសនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលទុកក្នុងសមន្តបាសាទិកា វិនយដ្ឋកថា ក្នុងអដ្ឋកថានៃបព្វជ្ជាខន្ធកៈ។ បទថា Apica mettha គឺកាត់បទជា apica me ettha។ បទថា Puggalavemattatā viditā សេចក្តីថា ភាពខុសប្លែកគ្នានៃបុគ្គល គឺតថាគតបានដឹងហើយ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីថា «បុគ្គលនេះគួរដល់បរិវាស បុគ្គលនេះមិនគួរដល់បរិវាស សេចក្តីប្លែកគ្នានេះ ប្រាកដច្បាស់ដល់តថាគតហើយ»។ Tato seniyo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti. Tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho sace, bhantetiādimāha. Atha bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā na seniyo parivāsaṃ arahatīti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha tvaṃ, bhikkhu, seniyaṃ nhāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ ānayi. Bhagavā gaṇe nisīditvā upasampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho acelo seniyo bhagavato santike pabbajjaṃ alattha upasampada’’nti. បន្ទាប់មក សេនិយៈបានគិតថា «ឱ! គួរឲ្យអស្ចារ្យណាស់ ព្រះពុទ្ធសាសនា ដែលក្នុងសាសនានេះ លោកតែងដុសខាត់ សង្កត់សង្កិន ហើយកាន់យកតែរបស់ដែលសមគួរ ចំណែករបស់ដែលមិនសមគួរ តែងបោះបង់ចោល»។ បន្ទាប់មក សេនិយៈមានសេចក្តីព្យាយាមកើតឡើងយ៉ាងខ្លាំងក្លាក្នុងការបួស ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានជាដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើ...»។ គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបនូវសេចក្តីប្រាថ្នាយ៉ាងខ្លាំងក្លារបស់សេនិយៈនោះ ហើយទ្រង់យល់ថា សេនិយៈមិនគួរដល់បរិវាសឡើយ ទើបត្រាស់ហៅភិក្ខុមួយរូបមកថា «ម្នាលភិក្ខុ ចូរអ្នកទៅ ងូតទឹកឲ្យសេនិយៈ រួចបំបួសជាសាមណេរ ហើយនាំមកទីនេះចុះ»។ ភិក្ខុនោះបានធ្វើតាមព្រះបន្ទូលនោះ បំបួសសេនិយៈនោះរួចហើយ ក៏នាំមកកាន់សំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់គង់នៅក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ ហើយទ្រង់ញ៉ាំងសេនិយៈឲ្យបានឧបសម្បទា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា «អចេលសេនិយៈ បានការបព្វជ្ជា បានការឧបសម្បទា ក្នុងសំណាក់នៃព្រះមានព្រះភាគហើយ»។ Acirūpasampannoti upasampanno hutvā nacirameva. Vūpakaṭṭhoti vatthukāmakilesakāmehi kāyena ca cittena ca vūpakaṭṭho. Appamattoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto. Ātāpīti kāyikacetasikasaṅkhātena vīriyātāpena ātāpī. Pahitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitatto vissaṭṭhaattabhāvo. Yassatthāyāti yassa atthāya. Kulaputtāti ācārakulaputtā. Sammadevāti hetunāva kāraṇeneva. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyapariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ ñatvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsi. Evaṃ viharantova khīṇā jāti…pe… abbhaññāsi. បទថា Acirūpasampanno សេចក្តីថា បានឧបសម្បទាហើយមិនយូរប៉ុន្មានឡើយ។ បទថា Vūpakaṭṭho សេចក្តីថា ជាអ្នកគេចចេញឆ្ងាយចាកវត្ថុកាមនិងកិលេសកាម ទាំងកាយទាំងចិត្ត។ បទថា Appamatto សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនលះបង់សតិក្នុងកម្មដ្ឋាន។ បទថា Ātāpī សេចក្តីថា ជាអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមដុតកំដៅកិលេស ដែលហៅថា កាយិកវីរិយៈ និងចេតសិកវីរិយៈ។ បទថា Pahitatto សេចក្តីថា ជាអ្នកមានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ដោយមិនមានការអាឡោះអាល័យក្នុងកាយនិងជីវិត គឺលះបង់នូវអត្តភាពហើយ។ បទថា Yassatthāya សេចក្តីថា ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ផលណា។ បទថា Kulaputtā សេចក្តីថា អាចារកុលបុត្រទាំងឡាយ។ បទថា Sammadeva សេចក្តីថា ដោយហេតុដ៏សមគួរ ដោយហេតុដ៏ត្រឹមត្រូវ។ បទថា Tadanuttaraṃ គឺកាត់បទជា taṃ anuttaraṃ។ បទថា Brahmacariyapariyosānaṃ សេចក្តីថា អរហត្តផលដែលជាទីបំផុតនៃព្រហ្មចរិយធម៌ ពោលគឺមគ្គ។ ព្រោះថា កុលបុត្រទាំងឡាយតែងបួសដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរហត្តផលនោះឯង។ បទថា Diṭṭheva dhamme សេចក្តីថា ក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ បទថា Sayaṃ abhiññā sacchikatvā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយខ្លួនឯង ដោយបញ្ញាជាអរហត្តផល គឺដឹងដោយខ្លួនឯង មិនបាច់ជឿតាមអ្នកដទៃឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា Upasampajja vihāsi សេចក្តីថា បានដល់ បានសម្រេច ហើយរស់នៅ។ កាលដែលព្រះសេនិយត្ថេររស់នៅយ៉ាងនេះ ក៏បានដឹងច្បាស់ថា «ជាតិអស់ហើយ...» ជាដើម។ Evamassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dassetvā arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpetuṃ ‘‘aññataro kho panāyasmā seniyo arahataṃ ahosī’’ti vuttaṃ. Tattha aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ, bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro ahosīti ayamevattha adhippāyo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវបច្ចវេក្ខណភូមិរបស់ព្រះសេនិយៈនោះយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីបញ្ចប់ទេសនាដោយការលើកតម្កើងអរហត្តផលជាកំពូល ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ក៏ព្រះសេនិយដ៏មានអាយុ ជាព្រះអរហន្តមួយរូប ក្នុងចំណោមព្រះអរហន្តទាំងឡាយ»។ ក្នុងបទនោះ បទថា aññataro គឺមួយរូប។ បទថា arahataṃ សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមព្រះអរហន្តទាំងឡាយ គឺបានចូលទៅក្នុងចំណោមព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលជាសាវ័ករបស់ព្រះមានព្រះភាគ នេះជាអធិប្បាយក្នុងបទនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថានៃមជ្ឈិមនិកាយ Kukkuravatikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាអំពីកុក្កុរវតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 8. Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā ៨. ការពណ៌នាអំពីអភយរាជកុមារសូត្រ 83. Evaṃ [Pg.76] me sutanti abhayasuttaṃ. Tattha abhayoti tassa nāmaṃ. Rājakumāroti bimbisārassa orasaputto. Vādaṃ āropehīti dosaṃ āropehi. Nerayikoti niraye nibbattako. Kappaṭṭhoti kappaṭṭhitiko. Atekicchoti buddhasahassenāpi tikicchituṃ na sakkā. Uggilitunti dve ante mocetvā kathetuṃ asakkonto uggilituṃ bahi nīharituṃ na sakkhiti. Ogilitunti pucchāya dosaṃ datvā hāretuṃ asakkonto ogilituṃ anto pavesetuṃ na sakkhiti. ៨៣. សូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា Evaṃ me sutaṃ គឺអភយរាជកុមារសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា abhayo គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះរាជកុមារនោះ។ បទថា rājakumaro សេចក្តីថា ព្រះរាជបុត្របង្កើតរបស់ព្រះបាទពិម្ពិសារ។ បទថា vādaṃ āropehi សេចក្តីថា ចូរចោទប្រកាន់ទោសចុះ。 បទថា nerayiko សេចក្តីថា បុគ្គលដែលត្រូវទៅកើតក្នុងនរក។ បទថា kappaṭṭho សេចក្តីថា បុគ្គលដែលត្រូវស្ថិតនៅអស់មួយកប្ប។ បទថា atekiccho សេចក្តីថា បុគ្គលដែលសូម្បីតែព្រះពុទ្ធមួយពាន់ព្រះអង្គ ក៏មិនអាចព្យាបាលបាន។ បទថា uggilituṃ សេចក្តីថា ព្រះសមណគោតម កាលបើមិនអាចដោះស្រាយដោយរួចផុតពីចំណែកទាំងពីរបានទេ នឹងមិនអាចខ្ជាក់ចេញ គឺមិនអាចនាំយកចេញទៅខាងក្រៅបានឡើយ។ បទថា ogilituṃ សេចក្តីថា ព្រះសមណគោតម កាលបើមិនអាចលះបង់ទោសក្នុងការសួរនោះបានទេ នឹងមិនអាចលេបចូល គឺមិនអាចបញ្ចូលទៅខាងក្នុងបានឡើយ។ Evaṃ, bhanteti nigaṇṭho kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃ sāvake bhinditvā gaṇhāti, handāhaṃ ekaṃ pañhaṃ abhisaṅkharomi, yaṃ puṭṭho samaṇo gotamo ukkuṭiko hutvā nisinno uṭṭhātuṃ na sakkhissatī’’ti. So abhayassa gehā nīhaṭabhatto siniddhabhojanaṃ bhuñjanto bahū pañhe abhisaṅkharitvā – ‘‘ettha samaṇo gotamo imaṃ nāma dosaṃ dassessati, ettha imaṃ nāmā’’ti sabbe pahāya cātumāsamatthake imaṃ pañhaṃ addasa. Athassa etadahosi – ‘‘imassa pañhassa pucchāya vā vissajjane vā na sakkā doso dātuṃ, ovaṭṭikasāro ayaṃ, ko nu kho imaṃ gahetvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessatī’’ti. Tato ‘‘abhayo rājakumāro paṇḍito, so sakkhissatīti taṃ uggaṇhāpemī’’ti niṭṭhaṃ gantvā uggaṇhāpesi. So vādajjhāsayatāya tassa vacanaṃ sampaṭicchanto ‘‘evaṃ, bhante,’’ti āha. ពាក្យថា «Evaṃ, bhante» ឮថា និគន្ថៈបានគិតថា «ព្រះសមណគោតម តែងបំបែកបំបាក់សាវ័ករបស់យើងយកទៅ ឥឡូវនេះ យើងនឹងរៀបចំបញ្ហាមួយ ដែលកាលបើព្រះសមណគោតមត្រូវសួរហើយ នឹងប្រៀបដូចជាបុគ្គលអង្គុយច្រហោង មិនអាចក្រោកឈរឡើងបានឡើយ»។ និគន្ថៈនោះ កាលដែលបរិភោគភោជនាហារដ៏ឆ្ងាញ់ពិសារដែលនាំមកពីដំណាក់របស់អភយរាជកុមារ បានរៀបចំបញ្ហាជាច្រើន ហើយគិតថា «ក្នុងបញ្ហានេះ ព្រះសមណគោតមនឹងបង្ហាញទោសឈ្មោះនេះ ក្នុងបញ្ហានេះ នឹងបង្ហាញទោសឈ្មោះនេះ» រួចក៏លះបង់បញ្ហាទាំងអស់នោះចោល ហើយក្នុងរយៈពេលជាង ៤ ខែ ក៏បានឃើញបញ្ហានេះ។ គ្រានោះ និគន្ថៈនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «បញ្ហានេះ មិនថាជាការសួរ ឬការឆ្លើយឡើយ គឺមិនអាចរកទោសមកដាក់បានឡើយ បញ្ហានេះប្រៀបដូចជាទ្រព្យជាប់នឹងចង្កេះ តើនរណាហ្នឹងអាចកាន់យកបញ្ហានេះទៅចោទប្រកាន់ទោសចំពោះព្រះសមណគោតមបានទៅ?»។ បន្ទាប់មក និគន្ថៈគិតថា «អភយរាជកុមារជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ព្រះរាជកុមារនោះនឹងអាចធ្វើបាន យើងនឹងបង្រៀនបញ្ហានេះដល់ព្រះរាជកុមារនោះ» លុះសម្រេចចិត្តយ៉ាងនេះហើយ ក៏បានបង្រៀនបញ្ហានោះ។ អភយរាជកុមារនោះ ព្រោះតែមានបំណងចង់ជជែកដេញដោល ទើបទទួលពាក្យរបស់និគន្ថៈនោះថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន យ៉ាងហ្នឹងចុះ»។ 84. Akālo kho ajjāti ayaṃ pañho catūhi māsehi abhisaṅkhato, tattha idaṃ gahetvā idaṃ vissajjiyamāne divasabhāgo nappahossatīti maññanto evaṃ cintesi. So dānīti sve dāni. Attacatutthoti kasmā bahūhi saddhiṃ na nimantesi? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘bahūsu nisinnesu thokaṃ datvā vadantassa aññaṃ suttaṃ aññaṃ kāraṇaṃ aññaṃ tathārūpaṃ vatthuṃ āharitvā dassessati, evaṃ sante kalaho vā kolāhalameva vā bhavissati. Athāpi ekakaṃyeva nimantessāmi, evampi me garahā uppajjissati ‘yāvamaccharī vāyaṃ abhayo, bhagavantaṃ divase divase bhikkhūnaṃ satenapi sahassenapi saddhiṃ carantaṃ disvāpi ekakaṃyeva [Pg.77] nimantesī’’’ti. ‘‘Evaṃ pana doso na bhavissatī’’ti aparehi tīhi saddhiṃ attacatutthaṃ nimantesi. ៨៤. បទថា Akālo kho ajja សេចក្តីថា អភយរាជកុមារកាលបើគិតថា «បញ្ហានេះ និគន្ថៈបានរៀបចំអស់រយៈពេល ៤ ខែ កាលបើកាន់យកសេចក្តីនេះមកឆ្លើយបំភ្លឺក្នុងទីនោះ ពេលវេលាពេញមួយថ្ងៃក៏មិនគ្រប់គ្រាន់ដែរ» ទើបគិតយ៉ាងនេះ។ បទថា So dānī គឺកាត់បទជា sve dāni។ បទថា Attacatuttho (ខ្លួនឯងជាគម្រប់បួន) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជកុមារមិននិមន្តព្រះអង្គជាមួយភិក្ខុជាច្រើនរូប? ឮថា ព្រះរាជកុមារនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «កាលបើភិក្ខុជាច្រើនរូបគង់នៅជាមួយគ្នា កាលបើយើងថ្វាយចង្ហាន់បន្តិចបន្តួចហើយនិយាយដេញដោល ព្រះអង្គនឹងនាំយកសូត្រដទៃ ហេតុផលដទៃ ឬរឿងរ៉ាវដទៃដែលមានសភាពយ៉ាងនោះមកបង្ហាញ កាលបើដូច្នោះ ការឈ្លោះប្រកែកគ្នា ឬការវឹកវរអ៊ូអែរនឹងកើតឡើងជាមិនខាន។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើយើងនិមន្តតែព្រះអង្គមួយព្រះអង្គឯង ការនិន្ទាក៏នឹងកើតឡើងដល់យើងថា "អភយរាជកុមារនេះកំណាញ់ណាស់ សូម្បីតែឃើញព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅជាមួយភិក្ខុរាប់រយរាប់ពាន់រូបរាល់ៗថ្ងៃ ក៏នៅតែនិមន្តព្រះអង្គតែមួយព្រះអង្គឯងដែរ"»។ ព្រះរាជកុមារគិតថា «កាលបើធ្វើបែបនេះ ទោសក៏មិនមានឡើយ» ទើបនិមន្តព្រះមានព្រះភាគរួមជាមួយភិក្ខុ ៣ រូបដទៃទៀត គឺខ្លួនឯងជាគម្រប់បួន។ 85. Na khvettha, rājakumāra, ekaṃsenāti na kho, rājakumāra, ettha pañhe ekaṃsena vissajjanaṃ hoti. Evarūpañhi vācaṃ tathāgato bhāseyyāpi na bhāseyyāpi. Bhāsitapaccayena atthaṃ passanto bhāseyya, apassanto na bhāseyyāti attho. Iti bhagavā mahānigaṇṭhena catūhi māsehi abhisaṅkhataṃ pañhaṃ asanipātena pabbatakūṭaṃ viya ekavacaneneva saṃcuṇṇesi. Anassuṃ nigaṇṭhāti naṭṭhā nigaṇṭhā. ៨៥. ពាក្យថា Na khvettha, rājakumāra, ekaṃsenā មានសេចក្តីថា ម្នាលរាជកុមារ ការដោះស្រាយដោយចំណែកមួយម៉ាត់ម៉ាត់ ក្នុងបញ្ហានេះ មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះតថាគត គប្បីពោលខ្លះ មិនគប្បីពោលខ្លះ នូវវាចាមានសភាពដូច្នោះ។ សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះតថាគត កាលបើឃើញប្រយោជន៍ ព្រោះហេតុតែពោល ក៏គប្បីពោល បើមិនឃើញប្រយោជន៍ ក៏មិនគប្បីពោលឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានកម្ទេចបញ្ហាដែលមហានិគន្ថរៀបចំទុកអស់រយៈពេល ៤ ខែ ឲ្យខ្ទេចខ្ទីដូចជាកំពូលភ្នំត្រូវរន្ទះបាញ់ ដោយព្រះវាចាតែមួយម៉ាត់ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Anassuṃ nigaṇṭhā សេចក្តីថា ពួកនិគន្ថវិនាសហើយ។ 86. Aṅke nisinno hotīti ūrūsu nisinno hoti. Lesavādino hi vādaṃ paṭṭhapentā kiñcideva phalaṃ vā pupphaṃ vā potthakaṃ vā gahetvā nisīdanti. Te attano jaye sati paraṃ ajjhottharanti, parassa jaye sati phalaṃ khādantā viya pupphaṃ ghāyantā viya potthakaṃ vācentā viya vikkhepaṃ dassenti. Ayaṃ pana cintesi – ‘‘sammāsambuddho esa osaṭasaṅgāmo paravādamaddano. Sace me jayo bhavissati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce bhavissati, dārakaṃ vijjhitvā rodāpessāmi. Tato passatha, bho, ayaṃ dārako rodati, uṭṭhahatha tāva, pacchāpi jānissāmā’’ti tasmā dārakaṃ gahetvā nisīdi. Bhagavā pana rājakumārato sahassaguṇenapi satasahassaguṇenapi vādīvarataro, ‘‘imamevassa dārakaṃ upamaṃ katvā vādaṃ bhindissāmī’’ti cintetvā ‘‘taṃ kiṃ maññasi rājakumārā’’tiādimāha. ៨៦. ពាក្យថា Aṅke nisinno hoti មានសេចក្តីថា អង្គុយលើភ្លៅ។ ព្រោះថា ពួកអ្នកពោលពាក្យកិច្ចកល កាលនឹងតាំងវាទៈ តែងកាន់យកផ្លែឈើខ្លះ ផ្កាឈើខ្លះ ឬសៀវភៅខ្លះ ហើយអង្គុយ។ ពួកជនទាំងនោះ កាលបើខ្លួនឈ្នះ តែងសង្កត់សង្កិនអ្នកដទៃ កាលបើអ្នកដទៃឈ្នះ តែងធ្វើជាស៊ីផ្លែឈើ ហិតផ្កាឈើ ឬអានសៀវភៅ ដើម្បីបង្ហាញនូវការភាន់ច្រឡំ។ ចំណែកឯអភយរាជកុមារនេះ គិតថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធនេះ ទ្រង់ធ្លាប់ចូលកាន់សង្គ្រាម (វាទៈ) ច្រើនលើកមកហើយ ទាំងទ្រង់ជាអ្នកកម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់អ្នកដទៃ។ ប្រសិនបើការឈ្នះនឹងមានដល់យើង នោះជាការល្អ។ ប្រសិនបើមិនមានទេ យើងនឹងវាយក្មេងតូចនេះឲ្យយំ។ បន្ទាប់មក យើងនឹងនិយាយថា 'នែអ្នកទាំងឡាយ ចូរមើលចុះ ក្មេងនេះយំខ្លាំងណាស់ ពួកយើងចូរក្រោកឡើងសិនចុះ ចាំដឹងគ្នានៅពេលក្រោយទៀត'» ព្រោះហេតុនោះ ទើបគាត់ពរក្មេងតូចអង្គុយ។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជាវាទិបុគ្គលដ៏ប្រសើរជាងរាជកុមារនោះ រាប់ពាន់រាប់សែនដង ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងធ្វើក្មេងតូចនេះឯងឲ្យជាឧបមា ហើយបំផ្លាញវាទៈរបស់គាត់» ទើបត្រាស់ពាក្យថា Taṃ kiṃ maññasi rājakumāra ជាដើម។ Tattha mukhe āhareyyāti mukhe ṭhapeyya. Āhareyyassāhanti apaneyyaṃ assa ahaṃ. Ādikenevāti paṭhamapayogeneva. Abhūtanti abhūtatthaṃ. Atacchanti na tacchaṃ. Anatthasaṃhitanti na atthasaṃhitaṃ na vaḍḍhinissitaṃ. Appiyā amanāpāti neva piyā na manāpā. Iminā nayeneva sabbattha attho daṭṭhabbo. ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា mukhe āhareyya សេចក្តីថា ដាក់ចូលក្នុងមាត់។ បទថា āhareyyassāhaṃ សេចក្តីថា តថាគតគប្បីយកចេញឲ្យក្មេងនោះ។ បទថា ādikeneva សេចក្តីថា ដោយការព្យាយាមដំបូងបង្អស់។ បទថា abhūtaṃ សេចក្តីថា មិនពិត។ បទថា atacchaṃ សេចក្តីថា មិនមែនជាការពិត។ បទថា anatthasaṃhitaṃ សេចក្តីថា មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ មិនអាស្រ័យនូវសេចក្តីចម្រើន។ បទថា appiyā amanāpā សេចក្តីថា មិនជាទីស្រឡាញ់ មិនជាទីគាប់ចិត្ត។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងគ្រប់កន្លែង ដោយន័យនេះឯង។ Tattha appiyapakkhe paṭhamavācā acoraṃyeva coroti, adāsaṃyeva dāsoti, aduppayuttaṃyeva duppayuttoti pavattā. Na taṃ tathāgato bhāsati. Dutiyavācā coraṃyeva coro ayantiādivasena pavattā. Tampi [Pg.78] tathāgato na bhāsati. Tatiyavācā ‘‘idāni akatapuññatāya duggato dubbaṇṇo appesakkho, idha ṭhatvāpi puna puññaṃ na karosi, dutiyacittavāre kathaṃ catūhi apāyehi na muccissasī’’ti evaṃ mahājanassa atthapurekkhārena dhammapurekkhārena anusāsanīpurekkhārena ca vattabbavācā. Tatra kālaññū tathāgatoti tasmiṃ tatiyabyākaraṇe tassā vācāya byākaraṇatthāya tathāgato kālaññū hoti, mahājanassa ādānakālaṃ gahaṇakālaṃ jānitvāva byākarotīti attho. ក្នុងចំណែកនៃពាក្យមិនជាទីស្រឡាញ់នោះ ព្រះវាចាទី១ ប្រព្រឹត្តទៅដោយការហៅជនដែលមិនមែនជាចោរថាជាចោរ ហៅជនដែលមិនមែនជាខ្ញុំបម្រើថាជាខ្ញុំបម្រើ ឬហៅជនដែលមិនបានប្រព្រឹត្តខុសថាជាអ្នកប្រព្រឹត្តខុស។ ព្រះតថាគតមិនពោលនូវព្រះវាចានោះឡើយ។ ព្រះវាចាទី២ ប្រព្រឹត្តទៅដោយការហៅចោរពិតប្រាកដថាជាចោរជាដើម។ ព្រះតថាគតក៏មិនពោលនូវព្រះវាចានោះដែរ។ ព្រះវាចាទី៣ គឺព្រះវាចាដែលត្រូវពោលដល់មហាជន ដោយការតម្កល់ប្រយោជន៍ជាធំ តម្កល់ធម៌ជាធំ និងតម្កល់ការប្រដៅជាធំ យ៉ាងនេះថា «ឥឡូវនេះ ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនបានធ្វើបុណ្យ ទើបអ្នកជាអ្នកកំសត់ មានសម្បុរអាក្រក់ មានសក្តិ៍តូច សូម្បីស្ថិតនៅក្នុងលោកនេះហើយ ក៏នៅតែមិនធ្វើបុណ្យទៀត ក្នុងវារៈនៃចិត្តទីពីរ តើអ្នកនឹងរួចផុតពីអបាយទាំងបួនដូចម្តេចបាន?»។ បទថា tatra kālaññū tathāgato សេចក្តីថា ក្នុងការពោលពន្យល់ទីបីនោះ ព្រះតថាគតជាអ្នកដឹងនូវកាល ដើម្បីពោលពន្យល់នូវព្រះវាចានោះ គឺទ្រង់ដឹងនូវកាលដែលមហាជននឹងទទួលយក និងកាលដែលនឹងចងចាំ ទើបទ្រង់ពោលពន្យល់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ Piyapakkhe paṭhamavācā aṭṭhāniyakathā nāma. Sā evaṃ veditabbā – evaṃ kira gāmavāsimahallakaṃ nagaraṃ āgantvā pānāgāre pivantaṃ vañcetukāmā sambahulā dhuttā pītaṭṭhāne ṭhatvā tena saddhiṃ suraṃ pivantā ‘‘imassa nivāsanapāvuraṇampi hatthe bhaṇḍakampi sabbaṃ gaṇhissāmā’’ti cintetvā katikaṃ akaṃsu – ‘‘ekekaṃ attapaccakkhakathaṃ kathema, yo ‘abhūta’nti kathesi, kathitaṃ vā na saddahati, taṃ dāsaṃ katvā gaṇhissāmā’’ti. Tampi mahallakaṃ pucchiṃsu ‘‘tumhākampi tāta ruccatī’’ti. Evaṃ hotu tātāti. ក្នុងចំណែកនៃពាក្យជាទីស្រឡាញ់ ព្រះវាចាទី១ ឈ្មោះថា អដ្ឋានិយកថា។ រឿងនោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ឮថា ពួកអ្នកលេងជាច្រើននាក់ ដែលប្រាថ្នានឹងបោកប្រាស់បុរសចាស់អ្នកស្រុកស្រែម្នាក់ ដែលបានមកកាន់ទីក្រុង ហើយកំពុងផឹកទឹកស្រវឹងនៅក្នុងផ្ទះផឹកស្រា ក៏បានឈរនៅក្នុងកន្លែងផឹកនោះ ហើយផឹកស្រាជាមួយគាត់ រួចគិតគ្នាថា «ពួកយើងនឹងយកទាំងសម្លៀកបំពាក់ដណ្តប់ និងទ្រព្យសម្បត្តិនៅក្នុងដៃរបស់បុរសចាស់នេះទាំងអស់» ទើបធ្វើកិច្ចសន្យាគ្នាថា «ពួកយើងម្នាក់ៗនឹងនិយាយរឿងដែលខ្លួនបានជួបផ្ទាល់ភ្នែក បើអ្នកណានិយាយថា 'មិនពិតទេ' ឬមិនជឿពាក្យដែលគេនិយាយ ពួកយើងនឹងធ្វើអ្នកនោះឲ្យទៅជាខ្ញុំបម្រើ ហើយចាប់យកទៅ»។ ពួកអ្នកលេងទាំងនោះក៏បានសួរទៅបុរសចាស់នោះថា «នែឪ! តើលោកយល់ព្រមដែរឬទេ?» បុរសចាស់ពោលថា «អើ! ឲ្យអញ្ចឹងចុះ កូនៗ»។ Eko dhutto āha – mayhaṃ, bho mātu, mayi kucchigate kapiṭṭhaphaladohalo ahosi. Sā aññaṃ kapiṭṭhahārakaṃ alabbhamānā maṃyeva pesesi. Ahaṃ gantvā rukkhaṃ abhiruhituṃ asakkonto attanāva attānaṃ pāde gahetvā muggaraṃ viya rukkhassa upari khipiṃ; atha sākhato sākhaṃ vicaranto phalāni gahetvā otarituṃ asakkonto gharaṃ gantvā nisseṇiṃ āharitvā oruyha mātu santikaṃ gantvā phalāni mātuyā adāsiṃ; tāni pana mahantāni honti cāṭippamāṇāni. Tato me mātarā ekāsane nisinnāya samasaṭṭhiphalāni khāditāni. Mayā ekucchaṅgena ānītaphalesu sesakāni kulasantake gāme khuddakamahallakānaṃ ahesuṃ. Amhākaṃ gharaṃ soḷasahatthaṃ, sesaparikkhārabhaṇḍakaṃ apanetvā kapiṭṭhaphaleheva yāva chadanaṃ pūritaṃ. Tato atirekāni gahetvā gehadvāre rāsiṃ akaṃsu. So asītihatthubbedho pabbato viya ahosi. Kiṃ īdisaṃ, bho sakkā, saddahitunti? អ្នកលេងម្នាក់និយាយថា «នែអ្នកទាំងឡាយ កាលដែលខ្ញុំនៅក្នុងផ្ទៃម្តាយ ម្តាយរបស់ខ្ញុំមានសេចក្តីឃ្លានចាញ់គភ៌ចង់បរិភោគផ្លែខ្វិត។ កាលគាត់រកអ្នកទៅបេះផ្លែខ្វិតដទៃមិនបាន ក៏បានប្រើខ្ញុំឲ្យទៅ។ ខ្ញុំទៅដល់ហើយ តែឡើងដើមឈើមិនរួច ក៏ចាប់ជើងខ្លួនឯងគ្រវែងឡើងទៅលើដើមឈើដូចជាដំបងឈើ។ បន្ទាប់មក ខ្ញុំក៏ដើរពីមែកមួយទៅមែកមួយ បេះបានផ្លែខ្វិតហើយ តែចុះមកវិញមិនរួច ក៏ដើរទៅផ្ទះយកជណ្ដើរមកដាក់ចុះ រួចដើរទៅរកម្តាយ ប្រគល់ផ្លែខ្វិតទាំងនោះឲ្យគាត់។ ផ្លែខ្វិតទាំងនោះធំណាស់ មានទំហំប៉ុនពាងធំៗ។ បន្ទាប់មក ម្តាយរបស់ខ្ញុំអង្គុយតែមួយកន្លែង បរិភោគអស់ផ្លែខ្វិតចំនួន ៦០ ផ្លែ។ ផ្លែខ្វិតដែលនៅសល់ពីការដែលខ្ញុំផ្ទុកនឹងផ្នត់សម្លៀកបំពាក់តែមួយដងនោះ ក៏បានចែកជូនដល់ក្មេងនិងចាស់នៅក្នុងភូមិរបស់ត្រកូលយើង។ ផ្ទះរបស់យើងមានកម្ពស់ ១៦ ហត្ថ យើងបានយកគ្រឿងប្រដាប់ប្រដាប្រើប្រាស់ផ្សេងៗចេញអស់ ហើយដាក់បំពេញដោយផ្លែខ្វិតរហូតដល់ដំបូលផ្ទះ។ បន្ទាប់មក គេបានយកផ្លែខ្វិតដែលលើសពីនោះ ទៅគរទុកនៅមាត់ទ្វារផ្ទះ។ គំនរផ្លែខ្វិតនោះមានកម្ពស់ ៨០ ហត្ថ ដូចជាភ្នំមួយ។ នែអ្នកទាំងឡាយ តើគេអាចជឿរឿងបែបនេះបានដែរឬទេ?»។ Gāmikamahallako [Pg.79] tuṇhī nisīditvā sabbesaṃ kathāpariyosāne pucchito āha – ‘‘evaṃ bhavissati tātā, mahantaṃ raṭṭhaṃ, raṭṭhamahantatāya sakkā saddahitu’’nti. Yathā ca tena, evaṃ sesehipi tathārūpāsu nikkāraṇakathāsu kathitāsu āha – mayhampi tātā suṇātha, na tumhākaṃyeva kulāni, amhākampi kulaṃ mahākulaṃ, amhākaṃ pana avasesakhettehi kappāsakhettaṃ mahantataraṃ. Tassa anekakarīsasatassa kappāsakhettassa majjhe eko kappāsarukkho mahā asītihatthubbedho ahosi. Tassa pañca sākhā, tāsu avasesasākhā phalaṃ na gaṇhiṃsu, pācīnasākhāya ekameva mahācāṭimattaṃ phalaṃ ahosi. Tassa cha aṃsiyo, chasu aṃsīsu cha kappāsapiṇḍiyo pupphitā. Ahaṃ massuṃ kāretvā nhātavilitto khettaṃ gantvā tā kappāsapiṇḍiyo pupphitā disvā ṭhitakova hatthaṃ pasāretvā gaṇhiṃ. Tā kappāsapiṇḍiyo thāmasampannā cha dāsā ahesuṃ. Te sabbe maṃ ekakaṃ ohāya palātā. Ettake addhāne te na passāmi, ajja diṭṭhā, tumhe te cha janā. Tvaṃ nando nāma, tvaṃ puṇṇo nāma, tvaṃ vaḍḍhamāno nāma, tvaṃ citto nāma tvaṃ maṅgalo nāma, tvaṃ poṭṭhiyo nāmāti vatvā uṭṭhāya nisinnakeyeva cūḷāsu gahetvā aṭṭhāsi. Te ‘‘na mayaṃ dāsā’’tipi vattuṃ nāsakkhiṃsu. Atha ne kaḍḍhanto vinicchayaṃ netvā lakkhaṇaṃ āropetvā yāvajīvaṃ dāse katvā paribhuñji. Evarūpiṃ kathaṃ tathāgato na bhāsati. បុរសចាស់អ្នកស្រុកស្រែអង្គុយស្ងៀម កាលបើគេសួរនៅពេលបញ្ចប់រឿងរ៉ាវរបស់មនុស្សទាំងអស់ ក៏និយាយថា «វាប្រាកដជាអញ្ចឹងហើយ កូនៗ ស្រុកទេសធំណាស់ ព្រោះតែស្រុកទេសធំទូលាយ ទើបអាចជឿបាន»។ ដូចជាអ្នកលេងទីមួយនោះដែរ ពួកអ្នកលេងដែលនៅសល់ក៏បាននិយាយរឿងដែលគ្មានហេតុផលមានសភាពដូច្នោះ រួចហើយបុរសចាស់ក៏និយាយថា «កូនៗ ចូរស្ដាប់ពាក្យរបស់ខ្ញុំខ្លះ មិនមែនមានតែត្រកូលរបស់ពួកឯងទេដែលធំ សូម្បីត្រកូលរបស់ខ្ញុំក៏ជាត្រកូលធំដែរ ចំណែកឯចម្ការកប្បាសរបស់យើង គឺធំជាងចម្ការដែលនៅសល់ទាំងអស់។ នៅចំកណ្តាលចម្ការកប្បាសដែលមានទំហំច្រើនរយករីសៈនោះ មានដើមកប្បាសដ៏ធំមួយ មានកម្ពស់ ៨០ ហត្ថ។ ដើមកប្បាសនោះមានមែក ៥ មែក ក្នុងមែកទាំងនោះ មែកឯទៀតមិនផ្ដល់ផ្លែឡើយ មានតែមែកខាងកើតមួយប៉ុណ្ណោះ ដែលមានផ្លែតែមួយដ៏ធំប៉ុនពាងធំ។ ផ្លែនោះមាន ៦ ក្លែប ក្នុងក្លែបទាំង ៦ នោះ មានដុំកប្បាស ៦ ដុំរីកស្គុសស្គាយ។ ខ្ញុំបានកោរពុកមាត់ ងូតទឹក លាបគ្រឿងក្រអូប រួចដើរទៅកាន់ចម្ការ ឃើញដុំកប្បាសទាំងនោះរីកស្គុសស្គាយ ក៏ឈរលូកដៃទៅបេះយក។ ដុំកប្បាសទាំងនោះ ក៏ក្លាយទៅជាខ្ញុំបម្រើ ៦ នាក់ដ៏មានកម្លាំងមាំមួន។ ពួកវាទាំងអស់គ្នាបានរត់គេចខ្លួនចោលខ្ញុំឲ្យនៅម្នាក់ឯង។ អស់រយៈពេលជាយូរមកហើយ ខ្ញុំមិនដែលបានជួបពួកវាឡើយ តែថ្ងៃនេះទើបតែបានជួប គឺពួកឯងទាំង ៦ នាក់នេះឯង! ឯងឈ្មោះនន្ទៈ ឯងឈ្មោះបុណ្ណៈ ឯងឈ្មោះវឌ្ឍមានៈ ឯងឈ្មោះចិត្តៈ ឯងឈ្មោះមង្គលៈ ឯងឈ្មោះបោដ្ឋិយៈ!» កាលនិយាយយ៉ាងនេះហើយ គាត់ក៏ក្រោកឈរឡើង ចាប់កំប៉ោយសក់របស់ពួកអ្នកលេងទាំង ៦ នាក់ដែលកំពុងអង្គុយនោះជាប់។ ពួកអ្នកលេងទាំងនោះ សូម្បីតែនឹងនិយាយថា 'ពួកយើងមិនមែនជាខ្ញុំបម្រើទេ' ក៏មិនអាចនិយាយរួចឡើយ។ បន្ទាប់មក គាត់ក៏អូសទាញពួកវាទៅកាន់សាលាកាត់ក្តី ឲ្យចុះបញ្ជីកត់ត្រាទុក ហើយប្រើប្រាស់ជាខ្ញុំបម្រើអស់មួយជីវិត។ ព្រះតថាគតមិនពោលនូវវាចាមានសភាពបែបនេះឡើយ។ Dutiyavācā āmisahetucāṭukamyatādivasena nānappakārā paresaṃ thomanavācā ceva, corakathaṃ rājakathanti ādinayappavattā tiracchānakathā ca. Tampi tathāgato na bhāsati. Tatiyavācā ariyasaccasannissitakathā, yaṃ vassasatampi suṇantā paṇḍitā neva tittiṃ gacchanti. Iti tathāgato neva sabbampi appiyavācaṃ bhāsati na piyavācaṃ. Tatiyaṃ tatiyameva pana bhāsitabbakālaṃ anatikkamitvā bhāsati. Tattha tatiyaṃ appiyavācaṃ sandhāya heṭṭhā daharakumāraupamā āgatāti veditabbaṃ. ព្រះវាចាទី២ គឺពាក្យសរសើរអ្នកដទៃដោយប្រការផ្សេងៗ ព្រោះតែហេតុនៃអាមិសៈ ឬព្រោះចង់បានការគាប់ចិត្តជាដើម និងតិរច្ឆានកថា មានការនិយាយអំពីចោរ និយាយអំពីស្តេចជាដើម។ ព្រះតថាគតក៏មិនពោលនូវព្រះវាចានោះដែរ។ ព្រះវាចាទី៣ គឺវាចាដែលអាស្រ័យនូវអរិយសច្ចៈ ដែលពួកបណ្ឌិតសូម្បីស្ដាប់អស់មួយរយឆ្នាំ ក៏មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ឡើយ។ ហេតុដូច្នេះ ព្រះតថាគតមិនពោលនូវពាក្យមិនជាទីស្រឡាញ់ទាំងអស់ឡើយ ទាំងមិនពោលនូវពាក្យជាទីស្រឡាញ់ទាំងអស់ដែរ។ ប៉ុន្តែ ទ្រង់ពោលតែព្រះវាចាទីបីដោយមិនឲ្យកន្លងហួសកាលដែលគួរពោលឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបថា ឧបមាដោយក្មេងតូចខាងក្រោមនេះ គឺទ្រង់សំដៅយកព្រះវាចាទីបីដែលមិនជាទីស្រឡាញ់។ 87. Udāhu ṭhānasovetanti udāhu ṭhānuppattikañāṇena taṅkhaṇaṃyeva taṃ tathāgatassa upaṭṭhātīti pucchati. Saññātoti ñāto paññāto pākaṭo. Dhammadhātūti dhammasabhāvo. Sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacanaṃ[Pg.80]. Taṃ bhagavatā suppaṭividdhaṃ, hatthagataṃ bhagavato. Tasmā so yaṃ yaṃ icchati, taṃ taṃ sabbaṃ ṭhānasova paṭibhātīti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana dhammadesanā neyyapuggalavasena pariniṭṭhitāti. ៨៧. បទថា Udāhu ṭhānasovetaṃ គឺសួរថា ឬមួយក៏ព្រះវាចានោះ តែងប្រាកដដល់ព្រះតថាគតក្នុងខណៈនោះភ្លាមៗ ដោយព្រះញាណដែលកើតឡើងតាមហេតុការណ៍ចំពោះមុខ។ បទថា saññāto សេចក្តីថា ដឹងហើយ ដឹងច្បាស់ហើយ ជាក់ស្តែងហើយ។ បទថា dhammadhātu សេចក្តីថា ធម្មសភាវៈ។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ សព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បានត្រាស់ដឹងច្បាស់ហើយ ស្ថិតនៅក្នុងព្រះហស្តរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនូវសេចក្តីណាៗ សេចក្តីទាំងអស់នោះ តែងប្រាកដដល់ព្រះអង្គភ្លាមៗក្នុងខណៈនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ក្នុងគ្រប់កន្លែង។ ចំណែកឯព្រះធម៌ទេសនានេះ ចប់បរិបូណ៌ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Abhayarājakumārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នានូវអភយរាជកុមារសូត្រ ចប់ហើយ។ 9. Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā ៩. ការពណ៌នានូវពហុវេទនីយសូត្រ 88. Evaṃ me sutanti bahuvedanīyasuttaṃ. Tattha pañcakaṅgo thapatīti pañcakaṅgoti tassa nāmaṃ. Vāsipharasunikhādanadaṇḍamuggarakāḷasuttanāḷisaṅkhātehi vā aṅgehi samannāgatattā so pañcaṅgoti paññāto. Thapatīti vaḍḍhakījeṭṭhako. Udāyīti paṇḍitaudāyitthero. ៨៨. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺពហុវេទនីយសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ បទថា pañcakaṅgo thapati ពាក្យថា pañcakaṅgo គឺជាឈ្មោះរបស់គាត់។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះគាត់ជាអ្នកប្រកបដោយគ្រឿងប្រដាប់ទាំងឡាយ មានផ្នួស ពូថៅ ដែកខួង ដំបងឈើមានដង និងបំពង់ខ្សែបន្ទាត់ខ្មៅ ទើបគេស្គាល់គាត់ថា បញ្ចកង្គៈ។ បទថា thapati សេចក្តីថា មេជាងឈើ។ បទថា udāyī សេចក្តីថា ព្រះឧទាយិត្ថេរជាបណ្ឌិត។ 89. Pariyāyanti kāraṇaṃ. Dvepānandāti dvepi, ānanda. Pariyāyenāti kāraṇena. Ettha ca kāyikacetasikavasena dve veditabbā. Sukhādivasena tisso, indriyavasena sukhindriyādikā pañca, dvāravasena cakkhusamphassajādikā cha, upavicāravasena ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā somanassaṭṭhāniyaṃ rūpaṃ upavicaratī’’tiādikā aṭṭhārasa, cha gehassitāni somanassāni, cha nekkhammasitāni somanassāni, cha gehassitāni domanassāni, cha nekkhammasitāni domanassāni, cha gehassitā upekkhā, cha nekkhammasitāti evaṃ chattiṃsa, tā atīte chattiṃsa, anāgate chattiṃsa, paccuppanne chattiṃsāti evaṃ aṭṭhavedanāsataṃ veditabbaṃ. ៨៩. បទថា pariyāyaṃ សេចក្តីថា ហេតុ។ បទថា dvepānanda សេចក្តីថា ម្នាលអានន្ទ សូម្បីវេទនាពីរយ៉ាង។ បទថា pariyāyena សេចក្តីថា ដោយហេតុ។ ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបវេទនា ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃកាយិកវេទនានិងចេតសិកវេទនា។ គប្បីជ្រាបវេទនា ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសុខវេទនាជាដើម។ គប្បីជ្រាបវេទនា ៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយ មានសុខិន្ទ្រិយជាដើម។ គប្បីជ្រាបវេទនា ៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃទ្វារ មានចក្ខុសម្ផស្សជាវេទនាជាដើម។ គប្បីជ្រាបវេទនា ១៨ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃឧបវិចារៈ មានជាដើមថា «កាលបើឃើញរូបដោយភ្នែកហើយ តែងត្រិះរិះនូវរូបដែលជាទីតាំងនៃសោមនស្ស»។ គប្បីជ្រាបវេទនា ៣៦ យ៉ាង គឺ សោមនស្សអាស្រ័យផ្ទះ ៦, សោមនស្សអាស្រ័យការចេញចាកកាម ៦, ទោមនស្សអាស្រ័យផ្ទះ ៦, ទោមនស្សអាស្រ័យការចេញចាកកាម ៦, ឧបេក្ខាអាស្រ័យផ្ទះ ៦, ឧបេក្ខាអាស្រ័យការចេញចាកកាម ៦។ វេទនា ៣៦ យ៉ាងនោះ ក្នុងអតីត ៣៦, ក្នុងអនាគត ៣៦, ក្នុងបច្ចុប្បន្ន ៣៦ គប្បីជ្រាបវេទនា ១០៨ យ៉ាង ដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ 90. Pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇāti ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Na kevalampi dve ādiṃ katvā vedanā bhagavatā paññattā, pariyāyena ekāpi vedanā kathitā. Taṃ dassento pañcakaṅgassa thapatino vādaṃ upatthambhetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. ៩០. បទថា Pañca kho ime, ānanda, kāmaguṇā នេះជាការតភ្ជាប់សេចក្តីដោយឡែកពីគ្នា។ មិនមែនត្រឹមតែវេទនាដែលផ្តើមដោយពីរយ៉ាងប៉ុណ្ណោះទេ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តទុក សូម្បីវេទនាតែមួយយ៉ាង ក៏ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងដោយបរិយាយដែរ។ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ដើម្បីជួយគាំទ្រវាទៈរបស់ជាងឈើឈ្មោះបញ្ចកង្គៈ ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវព្រះធម៌ទេសនានេះ។ Abhikkantataranti sundarataraṃ. Paṇītataranti atappakataraṃ. Ettha ca catutthajjhānato paṭṭhāya adukkhamasukhā vedanā, sāpi santaṭṭhena paṇītaṭṭhena ca sukhanti vuttā. Cha gehassitāni sukhanti vuttāni. Nirodho avedayitasukhavasena [Pg.81] sukhaṃ nāma jāto. Pañcakāmaguṇavasena hi aṭṭhasamāpattivasena ca uppannaṃ vedayitasukhaṃ nāma. Nirodho avedayitasukhaṃ nāma. Iti vedayitasukhaṃ vā hotu avedayitasukhaṃ vā, taṃ niddukkhabhāvasaṅkhātena sukhaṭṭhena ekantasukhameva jātaṃ. «Abhikkantataraṃ» បានដល់ ល្អលើសលុប។ «Paṇītataraṃ» បានដល់ គួរឱ្យពេញចិត្តក្រៃលែង (មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ឧបេក្ខាវេទនា ចាប់តាំងពីចតុត្ថជ្ឈានទៅ សូម្បីតែឧបេក្ខាវេទនានោះ ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ហៅថា «សុខៈ» ព្រោះមានសេចក្តីស្ងប់ និងមានសេចក្តីថ្លៃថ្លា។ សុខវេទនា ៦ យ៉ាងដែលអាស្រ័យនឹងផ្ទះ (គេហសិតសុខ) ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ហៅថា «សុខៈ»។ និរោធ (សមាបត្តិ) ឈ្មោះថាជាសុខ ដោយអំណាចនៃសុខដែលមិនបាច់សោយ (អវេទយិតសុខ)។ ពិតមែនតែ សុខដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃកាមគុណទាំង ៥ និងដោយអំណាចនៃសមាបត្តិទាំង ៨ ឈ្មោះថា «វេទយិតសុខ» (សុខដែលត្រូវសោយ)។ ចំណែកឯនិរោធ ឈ្មោះថា «អវេទយិតសុខ» (សុខដែលមិនបាច់សោយ)។ ដូច្នេះ ទោះបីជាវេទយិតសុខក្តី ឬអវេទយិតសុខក្តី សុខទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថាជាសុខតែម្យ៉ាង ដោយអត្ថថាជាសុខ គឺភាពមិនមានទុក្ខ។ 91. Yattha yatthāti yasmiṃ yasmiṃ ṭhāne. Sukhaṃ upalabbhatīti vedayitasukhaṃ vā avedayitasukhaṃ vā upalabbhati. Taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapetīti taṃ sabbaṃ tathāgato niddukkhabhāvaṃ sukhasmiṃyeva paññapetīti. Idha bhagavā nirodhasamāpattiṃ sīsaṃ katvā neyyapuggalavasena arahattanikūṭeneva desanaṃ niṭṭhāpesīti. ៩១. ពាក្យថា «Yattha yattha» បានដល់ ក្នុងទីកន្លែងនោះៗ។ ពាក្យថា «Sukhaṃ upalabbhati» បានដល់ វេទយិតសុខក្តី ឬអវេទយិតសុខក្តី ដែលគេតែងបាន។ ពាក្យថា «Taṃ taṃ tathāgato sukhasmiṃ paññapeti» បានដល់ ព្រះតថាគតបញ្ញត្តិនូវសុខទាំងអស់នោះ ក្នុងសភាពជាសុខ ដោយអាស្រ័យនឹងភាពមិនមានទុក្ខ។ ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនិរោធសមាបត្តិឱ្យជាប្រធាន ហើយទ្រង់បញ្ចប់ទេសនាដោយការលើកតម្កើងព្រះអរហត្តផលជាកំពូល ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាព្រះមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Bahuvedanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីពហុវេទនីយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 10. Apaṇṇakasuttavaṇṇanā ១០. ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីអបណ្ណកសូត្រ 92. Evaṃ me sutanti apaṇṇakasuttaṃ. Tattha cārikanti aturitacārikaṃ. ៩២. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «Evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា អបណ្ណកសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា «Cārikaṃ» បានដល់ ការយាងទៅដោយមិនប្រញាប់ប្រញាល់ (អតុរិតចារិក)។ 93. Atthi pana vo gahapatayoti kasmā āha? So kira gāmo aṭavidvāre niviṭṭho. Nānāvidhā samaṇabrāhmaṇā divasaṃ maggaṃ gantvā sāyaṃ taṃ gāmaṃ vāsatthāya upenti, tesaṃ te manussā mañcapīṭhāni pattharitvā pāde dhovitvā pāde makkhetvā kappiyapānakāni datvā punadivase nimantetvā dānaṃ denti. Te pasannacittā tehi saddhiṃ sammantayamānā evaṃ vadanti ‘‘atthi pana vo gahapatayo kiñci dassanaṃ gahita’’nti? Natthi, bhanteti. ‘‘Gahapatayo vinā dassanena loko na niyyāti, ekaṃ dassanaṃ ruccitvā khamāpetvā gahetuṃ vaṭṭati, ‘sassato loko’ti dassanaṃ gaṇhathā’’ti vatvā pakkantā. Aparadivase aññe āgatā. Tepi tatheva pucchiṃsu. Te tesaṃ ‘‘āma, bhante, purimesu divasesu tumhādisā samaṇabrāhmaṇā āgantvā ‘sassato loko’ti amhe idaṃ dassanaṃ gāhāpetvā gatā’’ti ārocesuṃ. ‘‘Te bālā kiṃ jānanti? ‘Ucchijjati ayaṃ loko’ti ucchedadassanaṃ gaṇhathā’’ti evaṃ tepi ucchedadassanaṃ gaṇhāpetvā pakkantā. Etenupāyena aññe ekaccasassataṃ, aññe antānantaṃ[Pg.82], aññe amarāvikkhepanti evaṃ dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo uggaṇhāpesuṃ. Te pana ekadiṭṭhiyampi patiṭṭhātuṃ nāsakkhiṃsu. Sabbapacchā bhagavā agamāsi. So tesaṃ hitatthāya pucchanto ‘‘atthi pana vo gahapatayo’’tiādimāha. Tattha ākāravatīti kāraṇavatī sahetukā. Apaṇṇakoti aviraddho advejjhagāmī ekaṃsagāhiko. ៩៣. ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «Atthi pana vo gahapatayo» (ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ ចុះអ្នករាល់គ្នាមាន...) ដូច្នេះ? ឮថា ភូមិនោះ (ភូមិសាលេយ្យកៈ) តាំងនៅជិតមាត់ព្រៃ។ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍មានលទ្ធិផ្សេងៗគ្នា ដើរផ្លូវអស់មួយថ្ងៃ លុះដល់ពេលល្ងាច ក៏ចូលទៅកាន់ភូមិនោះដើម្បីស្នាក់នៅ។ ពួកអ្នកភូមិនោះបានរៀបចំគ្រែតាំង លាងជើង លាបប្រេងជើង ប្រគេនទឹកបាណៈដែលគួរដល់សមណៈ ហើយក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏បាននិមន្តប្រគេនទាន។ ពួកអ្នកភូមិមានចិត្តជ្រះថ្លា កាលដែលសន្ទនាជាមួយសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ក៏ត្រូវបានសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះសួរថា «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ ចុះអ្នករាល់គ្នាមានកាន់យកលទ្ធិណាមួយដែរឬទេ?»។ ពួកអ្នកភូមិឆ្លើយថា «មិនមានទេ លោកម្ចាស់»។ សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះនិយាយថា «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ សត្វលោកបើគ្មានលទ្ធិទេ មិនអាចរួចចាកទុក្ខបានឡើយ អ្នករាល់គ្នាគួរតែពេញចិត្ត យល់ព្រម និងកាន់យកលទ្ធិណាមួយចុះ ចូរអ្នករាល់គ្នាកាន់យកលទ្ធិថា ‘Sassato loko’ (សត្វលោកទៀង) ចុះ» លុះនិយាយរួចហើយក៏ចៀសចេញទៅ។ ថ្ងៃបន្ទាប់មកទៀត មានសមណព្រាហ្មណ៍ផ្សេងទៀតមកដល់។ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះក៏សួរដូចគ្នាដែរ។ ពួកអ្នកភូមក៏ប្រាប់សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះថា «មាន លោកម្ចាស់ កាលពីថ្ងៃមុនៗ មានសមណព្រាហ្មណ៍ដូចជាលោកម្ចាស់ដែរ បានមកហើយប្រាប់ពួកយើងថា ‘Sassato loko’ ឱ្យពួកយើងកាន់យកលទ្ធិនេះ រួចក៏ទៅបាត់ទៅ»។ សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះនិយាយថា «ពួកនោះជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ ស្គាល់អ្វីទៅ? ចូរអ្នករាល់គ្នាកាន់យកលទ្ធិថា ‘Ucchijjati ayaṃ loko’ (សត្វលោកនេះដាច់សូន្យ) វិញចុះ» ដូច្នេះហើយ សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះក៏ឱ្យពួកអ្នកភូមិកាន់យកឧច្ឆេទលទ្ធិ រួចក៏ចៀសចេញទៅ។ ដោយឧបាយនេះ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដទៃទៀតក៏ឱ្យកាន់យកឯកច្ចសស្សតលទ្ធិខ្លះ អន្តានន្តលទ្ធិខ្លះ អមរាវិក្ខេបលទ្ធិខ្លះ គឺបានឱ្យកាន់យកទិដ្ឋិទាំង ៦២ យ៉ាងផ្សេងៗគ្នា។ ចំណែកឯពួកអ្នកភូមិទាំងនោះ មិនអាចតម្កល់ខ្លួននៅក្នុងទិដ្ឋិណាមួយឡើយ។ ក្រោយបង្អស់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅដល់។ ព្រះអង្គកាលដែលទ្រង់សួរដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ពួកអ្នកភូមិទាំងនោះ ទើបត្រាស់សួរថា «Atthi pana vo gahapatayo» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «Ākāravatī» បានដល់ មានហេតុ មានបច្ច័យ។ ពាក្យថា «Apaṇṇako» បានដល់ មិនខុសឆ្គង មិនមានចិត្តជាពីរ (មិនស្ទាក់ស្ទើរ) កាន់យកចំណែកតែម្ខាងយ៉ាងច្បាស់លាស់។ 94. Natthi dinnantiādi dasavatthukā micchādiṭṭhi heṭṭhā sāleyyakasutte vitthāritā. Tathā tabbipaccanīkabhūtā sammādiṭṭhi. ៩៤. មិច្ឆាទិដ្ឋិមានវត្ថុ ១០ យ៉ាង មានពាក្យថា «Natthi dinnaṃ» (ទានដែលបុគ្គលឱ្យហើយ មិនមានផល) ជាដើម ត្រូវបានអធិប្បាយពិស្តាររួចមកហើយក្នុងសាលេយ្យកសូត្រខាងក្រោម។ សម្មាទិដ្ឋិដែលជាសត្រូវ (ផ្ទុយគ្នា) នឹងមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ ក៏ត្រូវបានអធិប្បាយពិស្តាររួចមកហើយក្នុងសាលេយ្យកសូត្រនោះដែរ។ 95. Nekkhamme ānisaṃsanti yo nesaṃ akusalato nikkhantabhāve ānisaṃso, yo ca vodānapakkho visuddhipakkho, taṃ na passantīti attho. Asaddhammasaññattīti abhūtadhammasaññāpanā. Attānukkaṃsetīti ṭhapetvā maṃ ko añño attano dassanaṃ pare gaṇhāpetuṃ sakkotīti attānaṃ ukkhipati. Paraṃ vambhetīti ettakesu janesu ekopi attano dassanaṃ pare gaṇhāpetuṃ na sakkotīti evaṃ paraṃ heṭṭhā khipati. Pubbeva kho panāti pubbe micchādassanaṃ gaṇhantasseva susīlyaṃ pahīnaṃ hoti, dussīlabhāvo paccupaṭṭhito. Evamassimeti evaṃ assa ime micchādiṭṭhiādayo satta. Aparāparaṃ uppajjanavasena pana teyeva micchādiṭṭhipaccayā aneke pāpakā akusalā dhammā uppajjanti nāma. ៩៥. ពាក្យថា «Nekkhamme ānisaṃsaṃ» (អានិសង្សក្នុងនេក្ខម្មៈ) សេចក្តីថា ពួកជនទាំងនោះមិនឃើញនូវអានិសង្សនៃការចេញចាកអកុសល និងមិនឃើញនូវចំណែកដ៏សខ្ចី គឺចំណែកដ៏បរិសុទ្ធឡើយ។ ពាក្យថា «Asaddhammasaññatti» បានដល់ ការញ៉ាំងឱ្យយល់ព្រមនូវអសទ្ធម៌ (ការបញ្ញត្តិនូវធម៌មិនពិត)។ ពាក្យថា «Attānukkaṃseti» (លើកតម្កើងខ្លួនឯង) សេចក្តីថា លើកតម្កើងខ្លួនឯងដោយគិតថា «ក្រៅពីខ្ញុំ តើមានអ្នកណាផ្សេងទៀតដែលអាចញ៉ាំងឱ្យអ្នកដទៃកាន់យកលទ្ធិរបស់ខ្លួនបាន?»។ ពាក្យថា «Paraṃ vambheti» (បង្អាប់បង្អោនអ្នកដទៃ) សេចក្តីថា បង្អាប់បង្អោនអ្នកដទៃឱ្យទាបចុះដោយគិតថា «ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងឡាយប៉ុណ្ណេះ សូម្បីតែម្នាក់ក៏មិនអាចញ៉ាំងឱ្យអ្នកដទៃកាន់យកលទ្ធិរបស់ខ្លួនបានឡើយ»។ ពាក្យថា «Pubbeva kho pana» សេចក្តីថា ជាមុនដំបូងបង្អស់ សូម្បីតែកាលដែលបុគ្គលនោះកាន់យកមិច្ឆាទិដ្ឋិ សីលដ៏ល្អរបស់គេក៏ត្រូវបានលះបង់បាត់ទៅហើយ ភាពជាអ្នកទ្រុស្តសីលក៏ប្រាកដឡើង។ ពាក្យថា «Evamassime» សេចក្តីថា ធម៌ទាំង ៧ យ៉ាងនេះ មានមិច្ឆាទិដ្ឋិជាដើម តែងមានដល់បុគ្គលនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែមិច្ឆាទិដ្ឋិជាបច្ច័យ អកុសលធម៌ដ៏លាមកជាច្រើនដទៃទៀត តែងកើតឡើងជាបន្តបន្ទាប់។ Tatrāti tāsu tesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ laddhīsu. Kaliggahoti parājayaggāho. Dussamatto samādinnoti duggahito dupparāmaṭṭho. Ekaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhatīti ekantaṃ ekakoṭṭhāsaṃ sakavādameva pharitvā adhimuccitvā tiṭṭhati, ‘‘sace kho natthi paro loko’’ti evaṃ santeyeva sotthibhāvāvaho hoti. Riñcatīti vajjeti. ពាក្យថា «Tatra» បានដល់ ក្នុងបណ្តាលទ្ធិទាំងឡាយរបស់សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ពាក្យថា «Kaliggaho» បានដល់ ការកាន់យកនូវការចាញ់ (ការធ្លាក់ចុះ)។ ពាក្យថា «Dussamatto samādinno» បានដល់ ការកាន់យកមិនល្អ ការស្ទាបអង្អែលមិនល្អ។ ពាក្យថា «Ekaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati» បានដល់ ផ្សាយទៅកាន់យកតែចំណែកម្ខាង គឺលទ្ធិរបស់ខ្លួនតែម្យ៉ាង ហើយតម្កល់នៅ។ ពាក្យថា «Sace kho natthi paro loko» (ប្រសិនបើលោកខាងមុខមិនមានពិតមែន) សេចក្តីថា ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក៏នាំមកនូវសេចក្តីសុខ (សោត្ថិភាព) ដែរ។ ពាក្យថា «Riñcati» បានដល់ វៀរចាក (លះបង់)។ 96. Saddhammasaññattīti bhūtadhammasaññāpanā. ៩៦. ពាក្យថា «Saddhammasaññatti» បានដល់ ការញ៉ាំងឱ្យយល់ព្រមនូវសទ្ធម៌ (ការបញ្ញត្តិនូវធម៌ពិត)។ Kaṭaggahoti jayaggāho. Susamatto samādinnoti suggahito suparāmaṭṭho. Ubhayaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhatīti ubhayantaṃ ubhayakoṭṭhāsaṃ sakavādaṃ paravādañca pharitvā adhimuccitvā tiṭṭhati ‘‘sace kho atthi paro loko’’ti evaṃ santepi ‘‘sace kho natthi paro loko’’ti evaṃ santepi sotthibhāvāvaho hoti. Paratopi ekaṃsaubhayaṃsesu imināva nayena attho veditabbo. ពាក្យថា «Kaṭaggaho» បានដល់ ការកាន់យកនូវជ័យជម្នះ។ ពាក្យថា «Susamatto samādinno» បានដល់ ការកាន់យកបានល្អ ការស្ទាបអង្អែលបានល្អ។ ពាក្យថា «Ubhayaṃsaṃ pharitvā tiṭṭhati» បានដល់ ផ្សាយទៅកាន់យកចំណែកទាំងពីរ គឺទាំងលទ្ធិរបស់ខ្លួន និងលទ្ធិរបស់អ្នកដទៃ ហើយតម្កល់នៅ ដោយគិតថា «ប្រសិនបើលោកខាងមុខមានពិតមែន» ដូច្នេះក្តី ឬ «ប្រសិនបើលោកខាងមុខមិនមានពិតមែន» ដូច្នេះក្តី ក៏នៅតែនាំមកនូវសេចក្តីសុខ (សោត្ថិភាព) ដែរ។ សូម្បីតែក្នុងបទបន្តបន្ទាប់ទៀត ក្នុងចំណែកម្ខាង (ឯកំសៈ) និងចំណែកទាំងពីរ (ឧភយំសៈ) ក៏គប្បីដឹងសេចក្តីដោយន័យនេះឯង។ 97. Karototi [Pg.83] sahatthā karontassa. Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa. Pacatoti daṇḍena pīḷentassa vā tajjentassa vā. Socayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi sokaṃ sayaṃ karontassapi parehi kārentassapi. Kilamatoti āhārūpaccheda-bandhanāgārappavesanādīhi sayaṃ kilamantassāpi parehi kilamāpentassāpi. Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parampi phandāpayato. Pāṇamatipātayatoti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakārāpanavaseneva attho veditabbo. ៩៧. ពាក្យថា «Karoto» បានដល់ ធ្វើដោយដៃរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «Kārayato» បានដល់ បង្គាប់ឱ្យគេធ្វើ។ ពាក្យថា «Chindato» បានដល់ កាត់ដៃជាដើមរបស់ជនដទៃ។ ពាក្យថា «Pacato» បានដល់ ញ៉ាំងឱ្យក្តៅក្រហាយ ដោយការវាយនឹងដំបង ឬដោយការគំរាមកំហែង។ ពាក្យថា «Socayato» បានដល់ ធ្វើឱ្យសោកសៅដោយខ្លួនឯង ឬប្រើឱ្យអ្នកដទៃធ្វើឱ្យសោកសៅ ដោយការលួចទ្រព្យសម្បត្តិរបស់ជនដទៃជាដើម។ ពាក្យថា «Kilamato» បានដល់ ធ្វើឱ្យលំបាកដោយខ្លួនឯង ឬប្រើឱ្យអ្នកដទៃធ្វើឱ្យលំបាក ដោយការបង្អត់អាហារ ឬការដាក់គុកជាដើម។ ពាក្យថា «Phandato phandāpayato» បានដល់ ញាប់ញ័រខ្លួនឯង ឬធ្វើឱ្យអ្នកដទៃញាប់ញ័រ ក្នុងខណៈដែលជនដទៃកំពុងញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «Pāṇamatipātayato» បានដល់ សម្លាប់សត្វដោយខ្លួនឯង ឬប្រើឱ្យគេសម្លាប់។ ក្នុងបទទាំងពួង គប្បីដឹងសេចក្តីដោយអំណាចនៃការធ្វើដោយខ្លួនឯង និងការប្រើឱ្យអ្នកដទៃធ្វើ ដូចរៀបរាប់មកនេះឯង។ Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gharaṃ parivāretvā vilumpanaṃ. Paripanthe tiṭṭhatoti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. Karoto na karīyati pāpanti yaṃkiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana karomāti evaṃsaññino hontīti attho. Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Tatonidānanti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ. Dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya hanantotiādi vuttaṃ. Uttaratīre saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantotiādi vuttaṃ. ពាក្យថា «Sandhiṃ» បានដល់ ចន្លោះផ្ទះ (ការទម្លុះជញ្ជាំងផ្ទះ)។ ពាក្យថា «Nillopaṃ» បានដល់ ការប្លន់ទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ច្រើន។ ពាក្យថា «Ekāgārikaṃ» បានដល់ ការឡោមព័ទ្ធប្លន់ផ្ទះតែមួយខ្នង។ ពាក្យថា «Paripanthe tiṭṭhato» បានដល់ ឈរចាំស្ទាក់ផ្លូវដើម្បីប្លន់អ្នកដំណើរដែលកន្លងមក។ ពាក្យថា «Karoto na karīyati pāpaṃ» សេចក្តីថា សូម្បីតែបុគ្គលដែលធ្វើដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើបាប» យ៉ាងនេះ ក៏មិនឈ្មោះថាធ្វើបាបឡើយ ព្រោះបាបមិនមាន។ ប៉ុន្តែ សត្វទាំងឡាយគ្រាន់តែមានសេចក្តីសម្គាល់ថា «យើងកំពុងធ្វើបាប» ប៉ុណ្ណោះ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ពាក្យថា «Khurapariyantena» បានដល់ ដោយកង់ដែលមានខ្នត់ដ៏មុតដូចកាំបិតកោរ ឬដោយកង់ដែលមានចុងស្រួចដូចមុខកាំបិតកោរ។ ពាក្យថា «Ekaṃ maṃsakhalaṃ» បានដល់ គំនរសាច់តែមួយ។ ពាក្យថា «Puñjaṃ» គឺជាវេវចនៈនៃពាក្យថា «Ekaṃ maṃsakhalaṃ» នោះឯង។ ពាក្យថា «Tatonidānaṃ» បានដល់ ព្រោះហេតុតែការធ្វើឱ្យទៅជាគំនរសាច់តែមួយនោះ។ ពួកមនុស្សនៅត្រើយខាងត្បូង ជាមនុស្សកាចសាហាវ យង់ឃ្នង ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកពួកមនុស្សទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «Hananto» (កាលសម្លាប់) ជាដើម។ ចំណែកឯពួកមនុស្សនៅត្រើយខាងជើង ជាអ្នកមានសទ្ធា ជ្រះថ្លា គោរពស្រឡាញ់ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកពួកមនុស្សទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «Dadanto» (កាលឱ្យ) ជាដើម។ Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto. Damenāti indriyadamena uposathakammena. Saṃyamenāti sīlasaṃyamena. Saccavajjenāti saccavacanena. Āgamoti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipanti. Sukkapakkhopi vuttanayeneva veditabbo. Sesamettha purimavāre vuttasadisameva. ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា «Yajanto» បានដល់ ធ្វើមហាយញ្ញ (ការបូជាធំ)។ ពាក្យថា «Damena» បានដល់ ដោយការទូន្មានឥន្ទ្រិយ គឺការរក្សាក្នុងឧបោសថកម្ម។ ពាក្យថា «Saṃyamenā» បានដល់ ដោយការសង្រួមក្នុងសីល។ ពាក្យថា «Saccavajjena» បានដល់ ដោយការនិយាយពាក្យពិត។ ពាក្យថា «Āgamo» បានដល់ ការមកដល់ គឺការប្រព្រឹត្តទៅ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ ពួកលទ្ធិទាំងនោះតែងបដិសេធនូវការធ្វើបុណ្យនិងបាបដោយប្រការទាំងពួង។ សូម្បីតែចំណែកស (សុល្លបក្ខ គឺចំណែកបុណ្យ) ក៏គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ ក៏ដូចគ្នានឹងសេចក្តីដែលបានពោលហើយក្នុងវារៈមុនដែរ។ 100. Natthi hetu natthi paccayoti ettha paccayo hetuvevacanaṃ. Ubhayenāpi vijjamānakameva kāyaduccaritādisaṃkilesapaccayaṃ kāyasucaritādivisuddhipaccayaṃ paṭikkhipanti. Natthi balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamoti sattānaṃ saṃkilesituṃ vā visujjhituṃ vā [Pg.84] balaṃ vā vīriyaṃ vā purisena kātabbo nāma purisathāmo vā purisaparakkamo vā natthi. ១០០. ក្នុងពាក្យថា «Natthi hetu natthi paccayo» នេះ ពាក្យថា «Paccayo» គឺជាវេវចនៈនៃពាក្យថា «Hetu»។ ពួកលទ្ធិទាំងនោះតែងបដិសេធនូវបច្ច័យនៃសេចក្តីសៅហ្មង មានកាយទុច្ចរិតជាដើម និងបច្ច័យនៃសេចក្តីបរិសុទ្ធ មានកាយសុចរិតជាដើម ដែលមានប្រាកដពិតប្រាកដ ដោយពាក្យទាំងពីរម៉ាត់នោះ។ ពាក្យថា «Natthi balaṃ, natthi vīriyaṃ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamo» សេចក្តីថា កម្លាំងក្តី ព្យាយាមក្តី កម្លាំងរបស់បុរសក្តី ភាពប៉ិនប្រសប់របស់បុរសក្តី ដែលសត្វទាំងឡាយគប្បីធ្វើដើម្បីសេចក្តីសៅហ្មង ឬដើម្បីសេចក្តីបរិសុទ្ធ គឺមិនមានឡើយ។ Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese nidassenti. Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo dvindriyo pāṇoti ādivasena vadanti. Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadanti. Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadanti. Tesu hete viruhanabhāvena jīvasaññino. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatatā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. Bhāvoti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena no bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dassenti. Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti, aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dassenti. ពាក្យថា «Sabbe sattā» ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសត្វទាំងឡាយមិនមានសេសសល់ មានអូដ្ឋ គោ និងលាជាដើម។ ពាក្យថា «Sabbe pāṇā» ពួកលទ្ធិទាំងនោះនិយាយសំដៅយកសត្វដែលមានឥន្ទ្រិយមួយ សត្វដែលមានឥន្ទ្រិយពីរជាដើម។ ពាក្យថា «Sabbe bhūtā» ពួកលទ្ធិទាំងនោះនិយាយសំដៅយកសត្វដែលកើតក្នុងស៊ុត (អណ្ឌជៈ) និងសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ (ជលពុជៈ)។ ពាក្យថា «Sabbe jīvā» ពួកលទ្ធិទាំងនោះនិយាយសំដៅយកស្រូវសាលី ស្រូវបាលី និងស្រូវខ្សាយជាដើម។ ពិតមែនតែ ក្នុងរុក្ខជាតិទាំងនោះ ពួកលទ្ធិទាំងនោះតែងមានសេចក្តីសម្គាល់ថាមានជីវិត ព្រោះតែការលូតលាស់ធំធាត់។ ពាក្យថា «Avasā abalā avīriyā» សេចក្តីថា សត្វទាំងនោះមិនមានអំណាចរបស់ខ្លួន មិនមានកម្លាំង និងមិនមានសេចក្តីព្យាយាមឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «Niyatisaṅgatibhāvapariṇatā» នេះ ពាក្យថា «Niyati» បានដល់ ភាពទៀងទាត់។ ពាក្យថា «Saṅgati» បានដល់ ការទៅកាន់កំណើតផ្សេងៗ ក្នុងបណ្តាអភិជាតិទាំង ៦។ ពាក្យថា «Bhāvo» បានដល់ សភាវៈពិត (ធម្មជាតិ)។ ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រែប្រួលទៅដោយអំណាចនៃនិយតិ សង្គតិ និងភាវៈ តែងដល់នូវភាពប្លែកៗគ្នាផ្សេងៗ។ ពួកលទ្ធិទាំងនោះបង្ហាញថា «បុគ្គលណាត្រូវកើតជាយ៉ាងណា បុគ្គលនោះក៏ត្រូវកើតជាយ៉ាងនោះឯង បុគ្គលណាដែលមិនត្រូវកើតជាយ៉ាងណា បុគ្គលនោះក៏មិនកើតជាយ៉ាងនោះឡើយ»។ ពាក្យថា «Chasvevābhijātīsu» សេចក្តីថា សត្វទាំងឡាយតែងសោយសុខនិងទុក្ខ ក្នុងខណៈដែលតម្កល់នៅក្នុងអភិជាតិទាំង ៦ យ៉ាងនេះឯង ក្រៅពីអភិជាតិទាំង ៦ នេះហើយ មិនមានភូមិជាទីកើតឡើងនៃសុខនិងទុក្ខឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលពួកលទ្ធិទាំងនោះបង្ហាញ។ Tattha cha abhijātiyo nāma kaṇhābhijāti nīlābhijāti lohitābhijāti haliddābhijāti sukkābhijāti paramasukkābhijātīti. Tattha sākuṇiko sūkariko luddo macchaghātako coro coraghātako, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijāti nāma. Bhikkhū nīlābhijātīti vadanti. Te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti. ‘‘Bhikkhū ca kaṇṭakavuttino’’ti ayañhi nesaṃ pāḷiyeva. Atha vā kaṇṭakavuttikā evaṃ nāma eke pabbajitāti vadanti. ‘‘Samaṇakaṇṭakavuttikā’’tipi hi nesaṃ pāḷi. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadanti. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī acelakasāvakā haliddābhijātīti vadanti. Iti attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karonti. Nando, vaccho, saṅkicco, ayaṃ sukkābhijātīti vadanti. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Ājīvake pana paramasukkābhijātīti vadanti. Te kira sabbehi paṇḍaratarā. ក្នុងបណ្ដាអភិជាតិទាំងនោះ ឈ្មោះថា អភិជាតិ ៦ យ៉ាង គឺ កណ្ហាភិជាតិ (អភិជាតិខ្មៅ) នីលាភិជាតិ (អភិជាតិខៀវ) លោហិតាភិជាតិ (អភិជាតិក្រហម) ហលិទ្ទាភិជាតិ (អភិជាតិលឿង) សុក្កាភិជាតិ (អភិជាតិស) និងបរមសុក្កាភិជាតិ (អភិជាតិសក្បុស)។ ក្នុងបណ្ដាអភិជាតិទាំងនោះ ព្រានបក្សី ព្រានជ្រូក ព្រានព្រៃ អ្នកសម្លាប់ត្រី ចោរ អ្នកសម្លាប់ចោរ ឬមួយក៏ជនដទៃទៀតឯណានីមួយ ដែលមានការងារសាហាវយង់ឃ្នង នេះឈ្មោះថា កណ្ហាភិជាតិ។ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា ភិក្ខុទាំងឡាយជា នីលាភិជាតិ។ ឮថា ភិក្ខុទាំងនោះដាក់បន្លាទៅក្នុងបច្ច័យ ៤ ហើយទើបឆាន់។ ពាក្យថា «ភិក្ខុទាំងឡាយមានការប្រព្រឹត្តដូចជាបន្លា» នេះជាបាលីរបស់ពួកលទ្ធិដទៃនោះឯង។ មួយម៉្យាងទៀត ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា ពួកបព្វជិតខ្លះឈ្មោះថា មានការប្រព្រឹត្តដូចជាបន្លាយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ពាក្យថា «សមណៈមានការប្រព្រឹត្តដូចជាបន្លា» ក៏ជាបាលីរបស់ពួកលទ្ធិដទៃនោះដែរ។ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា ពួកនិគ្រន្ថអ្នកស្លៀកសំពត់ធេងមួយ ឈ្មោះថា លោហិតាភិជាតិ។ ឮថា ពួកនិគ្រន្ថទាំងនេះ មានសេចក្ដីស្អាតស្អំជាងពួកបុគ្គល ២ ពួកខាងដើម។ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា គ្រហស្ថជាសាវករបស់អចេលកៈ ឈ្មោះថា ហលិទ្ទាភិជាតិ។ ដោយហេតុនេះ ពួកលទ្ធិដទៃនោះ ធ្វើពួកទាយកអ្នកប្រគេនបច្ច័យរបស់ខ្លួន ឲ្យជាអ្នកប្រសើរជាងពួកនិគ្រន្ថទៅទៀត។ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា នន្ទៈ វច្ឆៈ សង្កិច្ចៈ នេះឈ្មោះថា សុក្កាភិជាតិ។ ឮថា ពួកជនទាំងនោះ មានសេចក្ដីស្អាតស្អំជាងពួកបុគ្គល ៤ ពួកខាងដើម។ ចំណែកពួកអាជីវកៈ ពួកលទ្ធិដទៃពោលថា ជាបរមសុក្កាភិជាតិ។ ឮថា ពួកអាជីវកៈទាំងនោះ មានសេចក្ដីស្អាតស្អំជាងពួកបុគ្គលទាំងអស់។ Tattha [Pg.85] sabbe sattā paṭhamaṃ sākuṇikādayova honti, tato visujjhamānā sakyasamaṇā honti, tato visujjhamānā nigaṇṭhā, tato ājīvakasāvakā, tato nandādayo, tato ājīvakāti ayametesaṃ laddhi. Sukkapakkho vuttapaccanīkena veditabbo. Sesamidhāpi purimavāre vuttasadisameva. ក្នុងបណ្ដាអភិជាតិទាំងនោះ ពួកសត្វទាំងអស់ កាលពីដំបូងឡើយ តែងតែជាព្រានបក្សីជាដើម បន្ទាប់មក កាលបើស្អាតឡើងៗ ក៏ក្លាយជាសមណៈសាក្យបុត្រ បន្ទាប់មក កាលបើស្អាតឡើងៗ ក៏ក្លាយជានិគ្រន្ថ បន្ទាប់មក ក៏ក្លាយជាសាវករបស់អាជីវកៈ បន្ទាប់មក ក៏ក្លាយជាពួកនន្ទៈជាដើម បន្ទាប់មក ក៏ក្លាយជាអាជីវកៈ នេះជាលទ្ធិរបស់ពួកជនទាំងនោះ។ ចំណែកឯសុក្កបក្ខ (ភាគស) គប្បីជ្រាបដោយចំណែកផ្ទុយពីការដែលពោលហើយ។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងសុក្កបក្ខនេះ ក៏ដូចគ្នានឹងសេចក្ដីដែលពោលហើយក្នុងវារៈមុននោះឯង។ Imāsu pana tīsu diṭṭhīsu natthikadiṭṭhi vipākaṃ paṭibāhati, akiriyadiṭṭhi kammaṃ paṭibāhati, ahetukadiṭṭhi ubhayampi paṭibāhati. Tattha kammaṃ paṭibāhantenāpi vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṃ paṭibāhantenāpi kammaṃ paṭibāhitaṃ. Iti sabbepete atthato ubhayapaṭibāhakā natthikavādā ceva ahetukavādā akiriyavādā ca honti. Ye pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ – ‘‘natthi dinnaṃ natthi yiṭṭhaṃ, karoto na kariyati pāpaṃ, natthi hetu natthi paccayo’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti, paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu. Sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā. ចំណែកក្នុងបណ្ដាទិដ្ឋិទាំង ៣ នេះ នត្ថិកទិដ្ឋិ តែងហាមឃាត់នូវផល (វិបាក) អកិរិយាទិដ្ឋិ តែងហាមឃាត់នូវកម្ម អហេតុកទិដ្ឋិ តែងហាមឃាត់ទាំងពីរយ៉ាង (ទាំងកម្មទាំងផល)។ ក្នុងបណ្ដាទិដ្ឋិទាំងនោះ ទោះបីបុគ្គលអ្នកហាមឃាត់នូវកម្ម ក៏ឈ្មោះថាបានហាមឃាត់នូវផលដែរ ទោះបីបុគ្គលអ្នកហាមឃាត់នូវផល ក៏ឈ្មោះថាបានហាមឃាត់នូវកម្មដែរ។ ដោយហេតុនេះ ទិដ្ឋិទាំងឡាយទាំងអស់នេះ ដោយអត្ថ គឺហាមឃាត់ទាំងពីរយ៉ាង ហើយក៏ជាទាំងនត្ថិកវាទៈ អហេតុកវាទៈ និងអកិរិយវាទៈ។ ចំណែកពួកជនណា យល់ព្រមតាមលទ្ធិរបស់ពួកជនទាំងនោះ ហើយអង្គុយក្នុងទីសម្រាករាត្រី ឬទីសម្រាកថ្ងៃ ស្វាធ្យាយ ពិចារណាថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផល ការបូជាមិនមានផល កាលបើបុគ្គលធ្វើ ក៏មិនឈ្មោះថាធ្វើបាប ហេតុមិនមាន បច្ច័យមិនមាន» ដូច្នេះ មិច្ឆាសតិរបស់ពួកជនទាំងនោះ តែងតាំងមាំក្នុងអារម្មណ៍នោះ ចិត្តក៏មានអារម្មណ៍តែមួយ ជវនចិត្តទាំងឡាយក៏រត់ទៅ ក្នុងបឋមជវនៈ ពួកជនទាំងនោះនៅតែជាអ្នកអាចកែខៃបាន ក្នុងទុតិយជវនៈជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ លុះដល់សត្តមជវនៈ ទោះបីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏មិនអាចកែខៃបានឡើយ មិនត្រឡប់ក្រោយវិញឡើយ ប្រៀបដូចជាភិក្ខុអរិដ្ឋៈ និងសាមណេរកណ្ដកៈដូច្នោះដែរ។ Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi dvīsu tīsu okkantesupi niyatamicchādiṭṭhikova hoti, patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassa attabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ. Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavīgopako. Kiṃ panesa ekasmiṃyeva attabhāve niyato hoti, udāhu aññasmimpīti? Ekasmiññeva niyato, āsevanavasena pana bhavantarepi taṃ taṃ diṭṭhiṃ rocetiyeva. Evarūpassa hi yebhuyyena bhavato vuṭṭhānaṃ nāma natthi. ក្នុងបណ្ដាទិដ្ឋិទាំងនោះ ជនខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិមួយ ជនខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិពីរ ជនខ្លះចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិទាំងបី ទោះបីចុះស៊ប់ក្នុងទិដ្ឋិមួយក្ដី ពីរគោក្ដី បីក្ដី ក៏ជាអ្នកមាននិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិដូចគ្នា ឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវការរារាំងផ្លូវសួគ៌ និងរារាំងផ្លូវរួចខ្លួន (មោក្ខមគ្គ) ជាអ្នកមិនគួរដើម្បីទៅកាន់សួគ៌ក្នុងលំដាប់នៃអត្តភាពនោះឡើយ មិនបាច់និយាយទៅថ្វីដល់ការទៅកាន់មោក្ខធម៌ឡើយ។ សត្វនេះឈ្មោះថាជាគល់ឈើក្នុងវដ្ដសង្សារ ជាអ្នកចាំយាមផែនដី។ សួរថា ចុះសត្វនោះ ជានិយតៈ (ទៀងទាត់) តែក្នុងអត្តភាពមួយនេះប៉ុណ្ណោះ ឬមួយក៏ក្នុងអត្តភាពដទៃទៀតដែរ? ឆ្លើយថា ជានិយតៈតែក្នុងអត្តភាពមួយនេះប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃការសេពគប់ ក្នុងភពដទៃទៀត ក៏តែងតែពេញចិត្តនឹងទិដ្ឋិនោះៗដដែល។ ព្រោះថា ជនមានសភាពបែបនេះ ដោយច្រើន មិនមានការងើបឡើងចាកភពឡើយ។ Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ; Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇoti. ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា ស្វែងរកសេចក្ដីចម្រើន គប្បីជៀសវាងចាកជនមិនល្អ (អកល្យាណជន) ឲ្យឆ្ងាយ ដូចជាជៀសវាងចាកពស់មានពិសដ៏ខ្លាំងក្លាដូច្នោះឯង។ 103. Natthi sabbaso āruppāti arūpabrahmaloko nāma sabbākārena natthi. Manomayāti jhānacittamayā. Saññāmayāti arūpajjhānasaññāya saññāmayā. Rūpānaṃyeva nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hotīti ayaṃ lābhī vā hoti takkī vā. Lābhī nāma rūpāvacarajjhānalābhī. Tassa rūpāvacare kaṅkhā natthi, arūpāvacaraloke atthi[Pg.86]. So – ‘‘ahaṃ āruppā atthīti vadantānampi natthīti vadantānampi suṇāmi, atthi natthīti pana na jānāmi. Catutthajjhānaṃ padaṭṭhānaṃ katvā arūpāvacarajjhānaṃ nibbattessāmi. Sace āruppā atthi, tattha nibbattissāmi, sace natthi, rūpāvacarabrahmaloke nibbattissāmi. Evaṃ me apaṇṇako dhammo apaṇṇakova aviraddhova bhavissatī’’ti tathā paṭipajjati. Takkī pana appaṭiladdhajjhāno, tassāpi rūpajjhāne kaṅkhā natthi, arūpaloke pana atthi. So – ‘‘ahaṃ āruppā atthīti vadantānampi natthīti vadantānampi suṇāmi, atthi natthīti pana na jānāmi. Kasiṇaparikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā taṃ padaṭṭhānaṃ katvā arūpāvacarajjhānaṃ nibbattessāmi. Sace āruppā atthi, tattha nibbattissāmi. Sace natthi, rūpāvacarabrahmaloke nibbattissāmi. Evaṃ me apaṇṇako dhammo apaṇṇakova aviraddhova bhavissatī’’ti tathā paṭipajjati. ១០៣. ពាក្យថា «អរូបភពមិនមានដោយប្រការទាំងពួង» សេចក្ដីថា អរូបព្រហ្មលោក មិនមានដោយប្រការទាំងពួងឡើយ។ ពាក្យថា «មនោមយា» សេចក្ដីថា កើតអំពីឈានចិត្ត (រូបាវចរឈានចិត្ត)។ ពាក្យថា «សញ្ញាមយា» សេចក្ដីថា កើតអំពីសញ្ញាដែលប្រកបដោយអរូបឈាន។ ពាក្យថា «ជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីសេចក្ដីនឿយណាយ ដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក ដើម្បីការរលត់នៃរូបទាំងឡាយ» សេចក្ដីថា បុគ្គលនេះជាលាភីបុគ្គល (អ្នកបានឈាន) ឬជាតក្កីបុគ្គល (អ្នកត្រិះរិះ)។ លាភីបុគ្គលនោះ គឺអ្នកបានរូបាវចរឈាន។ បុគ្គលនោះ មិនមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងរូបាវចរភពឡើយ ប៉ុន្តែមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងអរូបាវចរភព។ បុគ្គលនោះគិតថា «យើងបានឮពាក្យរបស់ពួកជនដែលពោលថា អរូបភពមានខ្លះ របស់ពួកជនដែលពោលថា អរូបភពមិនមានខ្លះ ប៉ុន្តែយើងមិនដឹងច្បាស់ថា មាន ឬមិនមានឡើយ។ យើងនឹងធ្វើរូបាវចរចតុត្ថឈានឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយបង្កើតអរូបាវចរឈាន។ ប្រសិនបើអរូបភពមានពិត យើងនឹងទៅកើតក្នុងអរូបភពនោះ ប្រសិនបើមិនមានទេ យើងនឹងទៅកើតក្នុងរូបាវចរព្រហ្មលោក។ កាលបើដូច្នោះ ធម៌ដែលយើងប្រតិបត្តិមិនខុស (អបណ្ណកធម៌) មុខជានឹងមានផលមិនខុស មិនវិនាសឡើយ» ហើយក៏ប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ។ ចំណែកតក្កីបុគ្គល គឺអ្នកមិនទាន់បានសម្រេចឈានឡើយ ទោះបីបុគ្គលនោះ ក៏មិនមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងរូបឈានដែរ ប៉ុន្តែមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងអរូបភព។ បុគ្គលនោះគិតថា «យើងបានឮពាក្យរបស់ពួកជនដែលពោលថា អរូបភពមានខ្លះ របស់ពួកជនដែលពោលថា អរូបភពមិនមានខ្លះ ប៉ុន្តែយើងមិនដឹងច្បាស់ថា មាន ឬមិនមានឡើយ។ យើងនឹងធ្វើកសិណបរិកម្ម ហើយបង្កើតចតុត្ថឈាន រួចធ្វើចតុត្ថឈាននោះឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយបង្កើតអរូបាវចរឈាន។ ប្រសិនបើអរូបភពមានពិត យើងនឹងទៅកើតក្នុងទីនោះ ប្រសិនបើមិនមានទេ យើងនឹងទៅកើតក្នុងរូបាវចរព្រហ្មលោក។ កាលបើដូច្នោះ ធម៌ដែលយើងប្រតិបត្តិមិនខុស មុខជានឹងមានផលមិនខុស មិនវិនាសឡើយ» ហើយក៏ប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ។ 104. Bhavanirodhoti nibbānaṃ. Sārāgāya santiketi rāgavasena vaṭṭe rajjanassa santike. Saṃyogāyāti taṇhāvasena saṃyojanatthāya. Abhinandanāyāti taṇhādiṭṭhivasena abhinandanāya. Paṭipanno hotīti ayampi lābhī vā hoti takkī vā. Lābhī nāma aṭṭhasamāpattilābhī. Tassa āruppe kaṅkhā natthi, nibbāne atthi. So – ‘‘ahaṃ nirodho atthītipi natthītipi suṇāmi, sayaṃ na jānāmi. Samāpattiṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhessāmi. Sace nirodho bhavissati, arahattaṃ patvā parinibbāyissāmi. No ce bhavissati, āruppe nibbattissāmī’’ti evaṃ paṭipajjati. Takkī pana ekasamāpattiyāpi na lābhī, āruppe panassa kaṅkhā natthi, bhavanirodhe atthi. So – ‘‘ahaṃ nirodho atthītipi natthītipi suṇāmi, sayaṃ na jānāmi, kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭhasamāpattiyo nibbattetvā samāpattipadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhessāmi. Sace nirodho bhavissati, arahattaṃ patvā parinibbāyissāmi. No ce bhavissati, āruppe nibbattissāmī’’ti evaṃ paṭipajjati. Etthāha – ‘‘atthi dinnantiādīni tāva apaṇṇakāni bhavantu, natthi dinnantiādīni pana kathaṃ apaṇṇakānī’’ti. Gahaṇavasena. Tāni hi apaṇṇakaṃ apaṇṇakanti evaṃ gahitattā apaṇṇakāni nāma jātāni. ១០៤. ពាក្យថា «ភវនិរោធ» គឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា «ជិតនឹងតម្រេក» សេចក្ដីថា ជិតនឹងការត្រេកអរក្នុងវដ្ដសង្សារដោយអំណាចនៃរាគៈ។ ពាក្យថា «ដើម្បីការប្រកប» សេចក្ដីថា ដើម្បីការប្រកបទុកក្នុងវដ្ដសង្សារដោយអំណាចនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា «ដើម្បីការត្រេកអរ» សេចក្ដីថា ដើម្បីការត្រេកអរដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «ជាអ្នកប្រតិបត្តិ» សេចក្ដីថា ទោះបីបុគ្គលនេះ ក៏ជាលាភីបុគ្គល ឬជាតក្កីបុគ្គលដែរ។ លាភីបុគ្គលនោះ គឺអ្នកបានសមាបត្តិ ៨។ បុគ្គលនោះ មិនមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងអរូបភពឡើយ ប៉ុន្តែមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងព្រះនិព្វាន។ បុគ្គលនោះគិតថា «យើងបានឮគេនិយាយថា និរោធ (ព្រះនិព្វាន) មានខ្លះ មិនមានខ្លះ ប៉ុន្តែខ្លួនយើងផ្ទាល់មិនដឹងឡើយ។ យើងនឹងធ្វើសមាបត្តិឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយចម្រើនវិបស្សនា。 ប្រសិនបើនិរោធមានពិត យើងនឹងបានសម្រេចអរហត្តផល ហើយបរិនិព្វាន ប្រសិនបើមិនមានទេ យើងនឹងទៅកើតក្នុងអរូបភព» ហើយក៏ប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ។ ចំណែកតក្កីបុគ្គល គឺមិនបានសម្រេចសូម្បីតែសមាបត្តិមួយឡើយ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ក៏បុគ្គលនោះមិនមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងអរូបភពដែរ ប៉ុន្តែមានសេចក្ដីសង្ស័យក្នុងភវនិរោធ (ព្រះនិព្វាន)។ បុគ្គលនោះគិតថា «យើងបានឮគេនិយាយថា និរោធមានខ្លះ មិនមានខ្លះ ប៉ុន្តែខ្លួនយើងផ្ទាល់មិនដឹងឡើយ យើងនឹងធ្វើកសិណបរិកម្ម ហើយបង្កើតសមាបត្តិ ៨ រួចធ្វើសមាបត្តិឲ្យជាបាទដ្ឋាន ហើយចម្រើនវិបស្សនា។ ប្រសិនបើនិរោធមានពិត យើងនឹងបានសម្រេចអរហត្តផល ហើយបរិនិព្វាន ប្រសិនបើមិនមានទេ យើងនឹងទៅកើតក្នុងអរូបភព» ហើយក៏ប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីនេះ មានចោទកៈសួរថា «ពាក្យថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមានផលជាដើម ទុកជាអបណ្ណកធម៌ (ធម៌មិនខុស) ចុះពាក្យថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមិនមានផលជាដើម ហេតុអ្វីក៏ជាអបណ្ណកធម៌ដែរ?» ឆ្លើយថា «ព្រោះតែការប្រកាន់យក»។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិទាំងនោះ ពួកជនទាំងនោះបានប្រកាន់យកយ៉ាងមាំថា «នេះជាធម៌មិនខុស នេះជាធម៌មិនខុស» ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាជាអបណ្ណកធម៌។ 105. Cattārometi [Pg.87] ayaṃ pāṭiekko anusandhi. Natthikavādo, ahetukavādo akiriyavādo, āruppā natthi nirodho natthīti evaṃvādino ca dveti ime pañca puggalā heṭṭhā tayo puggalāva honti. Atthikavādādayo pañca eko catutthapuggalova hoti. Etamatthaṃ dassetuṃ bhagavā imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha sabbaṃ atthato uttānamevāti. ១០៥. ពាក្យថា «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ បុគ្គល ៤ ពួកនេះ» នេះជាអនុសន្ធិផ្សេងមួយទៀត។ បុគ្គលអ្នកមាននត្ថិកវាទៈ អហេតុកវាទៈ អកិរិយវាទៈ និងបុគ្គល ២ ពួកទៀតដែលពោលថា អរូបភពមិនមាន និរោធមិនមាន ដូច្នេះ រួមជាបុគ្គល ៥ ពួកនេះ ត្រូវជាបុគ្គល ៣ ពួកខាងក្រោម (គឺបុគ្គលធ្វើខ្លួនឲ្យក្តៅក្រហាយ បុគ្គលធ្វើអ្នកដទៃឲ្យក្តៅក្រហាយ និងបុគ្គលធ្វើទាំងខ្លួនឯងទាំងអ្នកដទៃឲ្យក្តៅក្រហាយ)។ ចំណែកបុគ្គល ៥ ពួកមានអត្ថិកវាទៈជាដើម រួមជាបុគ្គលទី ៤ តែមួយពួកគត់ (គឺបុគ្គលមិនធ្វើខ្លួនឯងឲ្យក្តៅក្រហាយ មិនធ្វើអ្នកដទៃឲ្យក្តៅក្រហាយ)។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ចាប់ផ្ដើមសម្ដែងនូវទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្ដីនេះ។ ក្នុងទេសនានោះ សេចក្ដីទាំងអស់ គឺងាយយល់ដោយអត្ថស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ Apaṇṇakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃអបណ្ណកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ Paṭhamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃវគ្គទីមួយ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 2. Bhikkhuvaggo ២. ភិក្ខុវគ្គ 1. Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā ១. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រ 107. Evaṃ [Pg.88] me sutanti ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṃ. Tattha ambalaṭṭhikāyaṃ viharatīti veḷuvanavihārassa paccante padhānagharasaṅkhepe vivekakāmānaṃ vasanatthāya kate ambalaṭṭhikāti evaṃnāmake pāsāde pavivekaṃ brūhayanto viharati. Kaṇṭako nāma jātakālato paṭṭhāya tikhiṇova hoti, evamevaṃ ayampi āyasmā sattavassikasāmaṇerakāleyeva pavivekaṃ brūhayamāno tattha vihāsi. Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhāya. Āsananti pakatipaññattamevettha āsanaṃ atthi, taṃ papphoṭetvā ṭhapesi. Udakādhāneti udakabhājane. ‘‘Udakaṭṭhāne’’tipi pāṭho. ១០៧. ពាក្យថា «ឯវម្មេសុតំ» គឺអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា «គង់នៅក្នុងអម្ពលដ្ឋិកា» សេចក្ដីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់ចម្រើនវិវេកធម៌ នៅក្នុងប្រាសាទឈ្មោះ អម្ពលដ្ឋិកា ដែលគេសាងសង់ទុកសម្រាប់ជាទីគង់នៅរបស់ពួកលោកអ្នកប្រាថ្នាសេចក្ដីស្ងប់ស្ងាត់ ដែលមានសណ្ឋានដូចជាផ្ទះជាទីតាំងនៃសេចក្ដីព្យាយាម (បធានឃរៈ) នៅចុងបំផុតនៃវត្តវេឡុវ័ន។ ធម្មតាបន្លា តែងតែមុតស្រួចតាំងពីពេលដុះឡើងភ្លាមយ៉ាងណា មិញ ទោះបីព្រះរាហុលដ៏មានអាយុនេះ ក៏គង់ចម្រើនវិវេកធម៌នៅក្នុងប្រាសាទអម្ពលដ្ឋិកានោះ តាំងពីកាលនៅជាសាមណេរអាយុ ៧ ឆ្នាំមកម៉្លេះ យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «ចេញពីទីសម្ងំ» សេចក្ដីថា ចេញពីផលសមាបត្តិ។ ពាក្យថា «អាសនៈ» សេចក្ដីថា ក្នុងប្រាសាទនោះ មានអាសនៈដែលគេក្រាលទុកជាប្រក្រតីស្រាប់ហើយ លោកក៏បោសរលាស់ហើយរៀបចំទុក។ ពាក្យថា «ក្នុងភាជន៍ទឹក» សេចក្ដីថា ក្នុងក្អមទឹក ឬភាជន៍សម្រាប់ដាក់ទឹក។ សូម្បីតែបទថា «ឧទកដ្ឋានេ» ក៏ជាបាឋៈដែរ។ Āyasmantaṃ rāhulaṃ āmantesīti ovādadānatthaṃ āmantesi. Bhagavatā hi rāhulattherassa sambahulā dhammadesanā katā. Sāmaṇerapañhaṃ therasseva vuttaṃ. Tathā rāhulasaṃyuttaṃ mahārāhulovādasuttaṃ cūḷarāhulovādasuttamidaṃ ambalaṭṭhikarāhulovādasuttanti. ពាក្យថា «ទ្រង់ហៅព្រះរាហុលដ៏មានអាយុ» សេចក្ដីថា ទ្រង់ហៅដើម្បីប្រទានឱវាទ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានសម្ដែងធម៌ទេសនាជាច្រើនដល់ព្រះរាហុលត្ថេរ។ សូម្បីតែសាមណេរបញ្ហា ក៏ទ្រង់សម្ដែងចំពោះព្រះត្ថេរនោះឯង។ ព្រមទាំងរាហុលសំយុត្ត មហារាហុលោវាទសូត្រ ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ និងអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រនេះ ក៏ទ្រង់សម្ដែងហើយដែរ។ Ayañhi āyasmā sattavassikakāle bhagavantaṃ cīvarakaṇṇe gahetvā ‘‘dāyajjaṃ me samaṇa dehī’’ti dāyajjaṃ yācamāno bhagavatā dhammasenāpatisāriputtattherassa niyyādetvā pabbājito. Atha bhagavā daharakumārā nāma yuttāyuttaṃ kathaṃ kathenti, ovādamassa demīti rāhulakumāraṃ āmantetvā ‘‘sāmaṇerena nāma, rāhula, tiracchānakathaṃ kathetuṃ na vaṭṭati, tvaṃ kathayamāno evarūpaṃ kathaṃ katheyyāsī’’ti sabbabuddhehi avijahitaṃ dasapucchaṃ pañcapaṇṇāsavissajjanaṃ – ‘‘eko pañho eko uddeso ekaṃ veyyākaraṇaṃ dve pañhā…pe… dasa pañhā dasa uddesā dasa veyyākaraṇāti. Ekaṃ nāma kiṃ? Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā…pe… dasa nāma kiṃ? Dasahaṅgehi samannāgato arahāti vuccatī’’ti (khu. pā. 4.10) imaṃ sāmaṇerapañhaṃ kathesi. Puna cintesi ‘‘daharakumārā nāma piyamusāvādā honti, adiṭṭhameva diṭṭhaṃ amhehi, diṭṭhameva na diṭṭhaṃ amhehīti vadanti ovādamassa demī’’ti akkhīhi oloketvāpi sukhasañjānanatthaṃ paṭhamameva catasso udakādhānūpamāyo[Pg.89], tato dve hatthiupamāyo ekaṃ ādāsūpamañca dassetvā imaṃ suttaṃ kathesi. Catūsu pana paccayesu taṇhāvivaṭṭanaṃ pañcasu kāmaguṇesu chandarāgappahānaṃ kalyāṇamittupanissayassa mahantabhāvañca dassetvā rāhulasuttaṃ (su. ni. rāhulasutta) kathesi. Āgatāgataṭṭhāne bhavesu chandarāgo na kattabboti dassetuṃ rāhulasaṃyuttaṃ (saṃ. ni. 2.188 ādayo) kathesi. ‘‘Ahaṃ sobhāmi, mama vaṇṇāyatanaṃ pasanna’’nti attabhāvaṃ nissāya gehassitachandarāgo na kattabboti mahārāhulovādasuttaṃ kathesi. ព្រះរាហុលត្ថេរដ៏មានអាយុនេះ កាលមានព្រះជន្ម ៧ ឆ្នាំ បានកាន់យកនូវជាយចីវររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយទូលសូមនូវមរតកថា «បពិត្រព្រះសមណៈ សូមព្រះអង្គប្រទាននូវមរតកដល់ខ្ញុំព្រះករុណា» កាលដែលលោកកំពុងទូលសូមនូវមរតកយ៉ាងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រគល់លោកថ្វាយដល់ព្រះសារីបុត្តត្ថេរជាធម្មសេនាបតី ហើយឲ្យបួសជាសាមណេរ។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ធម្មតាកុមារតូចៗ តែងតែនិយាយពាក្យដែលគួរខ្លះ មិនគួរខ្លះ តថាគតនឹងទូន្មានកុមារនោះ» ទើបទ្រង់ហៅរាហុលកុមារមកហើយត្រាស់ថា «ម្នាលរាហុល ឡើងឈ្មោះថាសាមណេរ មិនគួរនិយាយតិរច្ឆានកថាឡើយ កាលបើអ្នកនិយាយ គួរនិយាយតែវាចាមានសភាពបែបនេះ» រួចទ្រង់សម្ដែងនូវសាមណេរបញ្ហានេះ ដែលព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គមិនដែលលះបង់ មាន ១០ សំណួរ និង ៥៥ ចម្លើយ គឺ «សំណួរមួយ ឧទ្ទេសមួយ វេយ្យាករណ៍មួយ, សំណួរពីរ... សំណួរដប់ ឧទ្ទេសដប់ វេយ្យាករណ៍ដប់។ អ្វីឈ្មោះថាមួយ? គឺសត្វទាំងឡាយទាំងពួង ឋិតនៅបានដោយសារអាហារ... អ្វីឈ្មោះថាដប់? គឺព្រះអរហន្ត លោកពោលថា ជាអ្នកប្រកបដោយអង្គដប់»។ ទ្រង់ព្រះតម្រិះម្ដងទៀតថា «ធម្មតាកុមារតូចៗ តែងតែចូលចិត្តនិយាយមុសាវាទ របស់ដែលមិនឃើញ ក៏និយាយថាឃើញ របស់ដែលឃើញ ក៏និយាយថាមិនឃើញ តថាគតនឹងទូន្មានកុមារនោះ» ទើបទ្រង់ទតមើលដោយព្រះនេត្រ ហើយដើម្បីឲ្យយល់បានងាយ ទ្រង់បង្ហាញនូវឧបមាដោយភាជន៍ទឹក ៤ យ៉ាងជាមុនសិន បន្ទាប់មកឧបមាដោយដំរី ២ យ៉ាង និងឧបមាដោយកញ្ចក់ ១ យ៉ាង រួចទ្រង់សម្ដែងនូវសូត្រនេះ។ មួយវិញទៀត ទ្រង់បង្ហាញនូវការលះបង់តណ្ហាក្នុងបច្ច័យ ៤ ការលះបង់ឆន្ទរាគក្នុងកាមគុណ ៥ និងភាពជាគុណដ៏ធំធេងនៃការសេពគប់កល្យាណមិត្ត ហើយទ្រង់សម្ដែងនូវរាហុលសូត្រ។ ទ្រង់សម្ដែងនូវរាហុលសំយុត្ត ដើម្បីបង្ហាញថា មិនគួរធ្វើនូវឆន្ទរាគក្នុងភពទាំងឡាយ ក្នុងទីដែលខ្លួនទៅដល់ហើយៗឡើយ។ ទ្រង់សម្ដែងនូវមហារាហុលោវាទសូត្រ ដើម្បីបង្ហាញថា មិនគួរធ្វើនូវឆន្ទរាគដែលអាស្រ័យនឹងផ្ទះ ដោយអាស្រ័យនឹងអត្តភាពថា «អាត្មាអញមានរូបល្អ ពណ៌សម្បុររបស់អាត្មាអញថ្លាស្អាត» ឡើយ។ Tattha rāhulasuttaṃ imasmiṃ nāma kāle vuttanti na vattabbaṃ. Tañhi abhiṇhovādavasena vuttaṃ. Rāhulasaṃyuttaṃ sattavassikakālato paṭṭhāya yāva avassikabhikkhukālā vuttaṃ. Mahārāhulovādasuttaṃ aṭṭhārasa vassasāmaṇerakāle vuttaṃ. Cūḷarāhulovādasuttaṃ avassikabhikkhukāle vuttaṃ. Kumārakapañhañca idañca ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṃ sattavassikasāmaṇerakāle vuttaṃ. Tesu rāhulasuttaṃ abhiṇhovādatthaṃ, rāhulasaṃyuttaṃ, therassa vipassanāgabbhagahaṇatthaṃ, mahārāhulovādaṃ gehassitachandarāgavinodanatthaṃ, cūḷarāhulovādaṃ therassa pañcadasa-vimuttiparipācanīya-dhammaparipākakāle arahattagāhāpanatthaṃ vuttaṃ. Idañca pana sandhāya rāhulatthero bhikkhusaṅghamajjhe tathāgatassa guṇaṃ kathento idamāha – ក្នុងបណ្ដាសូត្រទាំងនោះ មិនគួរពោលថារាហុលសូត្រ ត្រូវទ្រង់សម្ដែងក្នុងកាលឈ្មោះនេះឡើយ។ ព្រោះថារាហុលសូត្រនោះ ទ្រង់សម្ដែងដោយអំណាចនៃការទូន្មានជាប្រចាំ។ រាហុលសំយុត្ត ទ្រង់សម្ដែងចាប់តាំងពីកាលដែលលោកមានព្រះជន្ម ៧ ឆ្នាំ រហូតដល់កាលដែលលោកជាភិក្ខុថ្មីមិនទាន់មានវស្សា។ មហារាហុលោវាទសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងក្នុងកាលដែលលោកជាសាមណេរមានអាយុ ១៨ ឆ្នាំ។ ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងក្នុងកាលដែលលោកជាភិក្ខុមិនទាន់មានវស្សា។ ចំណែកកុមារកបញ្ហានិងអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រនេះ ទ្រង់សម្ដែងក្នុងកាលដែលលោកជាសាមណេរមានអាយុ ៧ ឆ្នាំ។ ក្នុងបណ្ដាសូត្រទាំងនោះ រាហុលសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីជាការទូន្មានជាប្រចាំ, រាហុលសំយុត្ត ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីឲ្យព្រះថេរៈកាន់យកនូវគភ៌នៃវិបស្សនា, មហារាហុលោវាទសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីបន្ទោបង់នូវឆន្ទរាគដែលអាស្រ័យនឹងផ្ទះ, ចូឡរាហុលោវាទសូត្រ ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីឲ្យព្រះថេរៈសម្រេចនូវព្រះអរហត្ត ក្នុងកាលដែលធម៌សម្រាប់ធ្វើឲ្យវិមុត្តិទុំជោរ ១៥ ប្រការរបស់លោកដល់នូវការទុំជោរហើយ។ ព្រះរាហុលត្ថេរ កាលសំដៅយកសេចក្ដីនេះ ទើបពោលនូវពាក្យនេះ ក្នុងកណ្ដាលជំនុំសង្ឃ ដើម្បីសម្ដែងនូវគុណរបស់ព្រះតថាគតថា៖ ‘‘Kikīva bījaṃ rakkheyya, cāmarī vālamuttamaṃ; Nipako sīlasampanno, mamaṃ rakkhi tathāgato’’ti. (apa. 1.2.83); «ព្រះតថាគតដ៏មានប្រាជ្ញាស្មារតី បរិបូណ៌ដោយសីល ទ្រង់រក្សានូវខ្ញុំព្រះករុណា ដូចជាមេបក្សីកីកីរក្សានូវស៊ុត ឬដូចជាសត្វចាមរីរក្សានូវកន្ទុយដ៏ប្រសើរ ដូច្នោះដែរ»។ Sāmaṇerapañhaṃ ayuttavacanapahānatthaṃ, idaṃ ambalaṭṭhikarāhulovādasuttaṃ sampajānamusāvādassa akaraṇatthaṃ vuttaṃ. សាមណេរបញ្ហា ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីលះបង់នូវវាចាដែលមិនសមគួរ ចំណែកអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រនេះ ទ្រង់សម្ដែងដើម្បីកុំឲ្យធ្វើនូវការនិយាយមុសាវាទទាំងដឹងខ្លួន។ Tattha passasi noti passasi nu. Parittanti thokaṃ. Sāmaññanti samaṇadhammo. Nikkujjitvāti adhomukhaṃ katvā. Ukkujjitvāti uttānaṃ katvā. ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា passasi no បានដល់ passasi nu (អ្នកឃើញឬទេ?)។ បទថា parittaṃ បានដល់ thokaṃ (បន្តិចបន្តួច)។ បទថា sāmaññaṃ បានដល់ samaṇadhammo (សមណធម៌)។ បទថា nikkujjitvā បានដល់ adhomukhaṃ katvā (ធ្វើឲ្យផ្កាប់ចុះ)។ បទថា ukkujjitvā បានដល់ uttānaṃ katvā (ធ្វើឲ្យផ្ងារឡើង)។ 108. Seyyathāpi, rāhula, rañño nāgoti ayaṃ upamā sampajānamusāvāde saṃvararahitassa opammadassanatthaṃ vuttā. Tattha īsādantoti rathīsāsadisadanto[Pg.90]. Uruḷhavāti abhivaḍḍhito ārohasampanno. Abhijātoti sujāto jātisampanno. Saṅgāmāvacaroti saṅgāmaṃ otiṇṇapubbo. Kammaṃ karotīti āgatāgate pavaṭṭento ghāteti. Puratthimakāyādīsu pana puratthimakāyena tāva paṭisenāya phalakakoṭṭhakamuṇḍapākārādayo pāteti, tathā pacchimakāyena. Sīsena kammaṃ nāma niyametvā etaṃ padesaṃ maddissāmīti nivattitvā oloketi, ettakena satampi sahassampi dvedhā bhijjati. Kaṇṇehi kammaṃ nāma āgatāgate sare kaṇṇehi paharitvā pātanaṃ. Dantehi kammaṃ nāma paṭihatthiassahatthārohaassārohapadādīnaṃ vijjhanaṃ. Naṅguṭṭhena kammaṃ nāma naṅguṭṭhe bandhāya dīghāsilaṭṭhiyā vā ayamusalena vā chedanabhedanaṃ. Rakkhateva soṇḍanti soṇḍaṃ pana mukhe pakkhipitvā rakkhati. ១០៨. ឧបមាថា «ម្នាលរាហុល ដូចជាដំរីរបស់ព្រះរាជា...» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងដើម្បីបង្ហាញឧបមាដល់បុគ្គលដែលប្រាសចាកសេចក្ដីសង្រួមក្នុងការនិយាយមុសាវាទទាំងដឹងខ្លួន។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា īsādanto បានដល់ ដំរីមានភ្លុកដូចជាចន្ទល់រទេះ។ បទថា uruḷhavā បានដល់ ដំរីដែលលូតលាស់ធំធាត់ ល្មមនឹងឡើងជិះបាន។ បទថា abhijāto បានដល់ ដំរីដែលកើតល្អ មានពូជអំបូរដ៏បរិបូណ៌។ បទថា saṅgāmāvacaro បានដល់ ដំរីដែលធ្លាប់ចុះកាន់សង្គ្រាមពីមុនមក។ បទថា kammaṃ karoti បានដល់ ញ៉ាំងសត្រូវដែលមកហើយៗឲ្យដួលរមៀល ហើយសម្លាប់ចោល។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងចំណោមការធ្វើការងារដោយកាយផ្នែកខាងមុខជាដើមនោះ ដំរីនោះតែងតែបុកបំផ្លាញនូវរោងឈើ កំពែងការពារ និងប៉មយាមជាដើមរបស់កងទ័ពសត្រូវ ដោយកាយផ្នែកខាងមុខជាមុនសិន, ដោយកាយផ្នែកខាងក្រោយ ក៏ធ្វើដូច្នោះដែរ។ ការធ្វើការងារដោយក្បាល គឺការដែលដំរីនោះកំណត់ថា «អាត្មាអញនឹងជាន់ឈ្លីនូវទីកន្លែងនេះ» ហើយបែរក្បាលទៅមើល ដោយគ្រាន់តែមើលប៉ុណ្ណោះ ពួកសត្រូវសូម្បីរាប់រយរាប់ពាន់ ក៏បែកខ្ញែកជាពីរចំណែករត់ខ្ចាត់ខ្ចាយអស់។ ការធ្វើការងារដោយត្រចៀក គឺការបក់ស្លឹកត្រចៀកវាយកម្ចាត់នូវព្រួញដែលហោះមកហើយៗឲ្យធ្លាក់ចុះ។ ការធ្វើការងារដោយភ្លុក គឺការចាក់ទម្លុះនូវដំរីសត្រូវ សេះ ហ្មដំរី ទាហានសេះ និងទាហានថ្មើរជើងជាដើម។ ការធ្វើការងារដោយកន្ទុយ គឺការកាត់និងវាយកម្ទេចដោយដាវវែង ឬត្បាល់ដែកដែលចងភ្ជាប់នឹងកន្ទុយ។ បទថា rakkhateva soṇḍaṃ បានដល់ គ្រាន់តែរួញប្រមោយដាក់ចូលក្នុងមាត់ដើម្បីរក្សាទុកប៉ុណ្ណោះ។ Tatthāti tasmiṃ tassa hatthino karaṇe. Apariccattanti anissaṭṭhaṃ, paresaṃ jayaṃ amhākañca parājayaṃ passīti maññati. Soṇḍāyapi kammaṃ karotīti ayamuggaraṃ vā khadiramusalaṃ vā gahetvā samantā aṭṭhārasahatthaṭṭhānaṃ maddati. Pariccattanti vissaṭṭhaṃ, idāni hatthiyodhādīsu na kutoci bhāyati, amhākaṃ jayaṃ paresañca parājayaṃ passīti maññati. Nāhaṃ tassa kiñci pāpanti tassa dukkaṭādiāpattivītikkame vā mātughātakādikammesu vā kiñci pāpaṃ akattabbaṃ nāma natthi. Tasmā tiha teti yasmā sampajānamusāvādino akattabbaṃ pāpaṃ nāma natthi, tasmā tayā hasāyapi davakamyatāyapi musā na bhaṇissāmīti sikkhitabbaṃ. Paccavekkhaṇatthoti olokanattho, yaṃ mukhe vajjaṃ hoti, tassa dassanatthoti vuttaṃ hoti. Paccavekkhitvā paccavekkhitvāti oloketvā oloketvā. ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា tattha បានដល់ ក្នុងកាលដែលដំរីនោះធ្វើនូវការងារនោះ។ បទថា apariccattaṃ បានដល់ មិនទាន់លះបង់ជីវិត, ហ្មដំរីតែងគិតថា «ដំរីនេះឃើញនូវជ័យជម្នះរបស់សត្រូវ និងសេចក្ដីបរាជ័យរបស់យើង»។ បទថា soṇḍāyapi kammaṃ karoti បានដល់ ដំរីនោះកាន់យកនូវដំបងដែក ឬត្បាល់ឈើគគីរ ហើយជាន់ឈ្លីកម្ទេចនូវទីកន្លែងជុំវិញទំហំ ១៨ ហត្ថ។ បទថា pariccattaṃ បានដល់ លះបង់ជីវិតហើយ, ហ្មដំរីតែងគិតថា «ឥឡូវនេះ ដំរីរបស់យើងមិនខ្លាចញញើតនឹងពួកយុទ្ធជនសត្រូវជាដើមឡើយ វាឃើញនូវជ័យជម្នះរបស់យើង និងសេចក្ដីបរាជ័យរបស់សត្រូវហើយ»។ បទថា nāhaṃ tassa kiñci pāpaṃ បានដល់ ឡើងឈ្មោះថាអំពើបាបដែលបុគ្គលនោះមិនហ៊ានធ្វើ មិនថាជាការកន្លងវិន័យមានអាបត្តិទុក្កដជាដើម ឬជាកម្មធ្ងន់មានមាតុឃាតកម្មជាដើម គឺមិនមានឡើយ។ បទថា tasmā tiha te បានដល់ ព្រោះហេតុតែអំពើបាបដែលអ្នកនិយាយមុសាវាទទាំងដឹងខ្លួនមិនហ៊ានធ្វើនោះមិនមាន ហេតុនោះ ម្នាលរាហុល អ្នកត្រូវសិក្សាថា «អាត្មាអញនឹងមិននិយាយមុសាវាទ សូម្បីដើម្បីសើចលេង ឬដើម្បីសប្បាយឡើយ»។ បទថា paccavekkhaṇattho បានដល់ មានការទតមើលជាប្រយោជន៍, ពោលគឺ មានការមើលនូវទោសកំហុសណាដែលនៅក្នុងមុខជាប្រយោជន៍។ បទថា paccavekkhitvā paccavekkhitvā បានដល់ ពិចារណាហើយពិចារណាទៀត គឺមើលហើយមើលទៀត។ 109. Sasakkaṃ na karaṇīyanti ekaṃseneva na kātabbaṃ. Paṭisaṃhareyyāsīti nivatteyyāsi mā kareyyāsi. Anupadajjeyyāsīti anupadeyyāsi upatthambheyyāsi punappunaṃ kareyyāsi. Ahorattānusikkhīti rattiñca divañca sikkhamāno. ១០៩. បទថា sasakkaṃ na karaṇīyaṃ បានដល់ មិនត្រូវធ្វើដោយពិតប្រាកដឡើយ។ បទថា paṭisaṃhareyyāsi បានដល់ គប្បីដកថយវិញ គឺកុំធ្វើឡើយ។ បទថា anupadajjeyyāsi បានដល់ គប្បីប្រគល់ឲ្យរឿយៗ គឺគប្បីគាំទ្រ ឬធ្វើរឿយៗ។ បទថា ahorattānusikkhī បានដល់ អ្នកសិក្សារៀនសូត្រទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ។ 111. Aṭṭīyitabbanti aṭṭena pīḷitena bhavitabbaṃ. Harāyitabbanti lajjitabbaṃ. Jigucchitabbanti gūthaṃ disvā viya jigucchā uppādetabbā. Manokammassa pana adesanāvatthukattā idha desetabbanti na vuttaṃ. Kittake pana ṭhāne kāyakammavacīkammāni [Pg.91] sodhetabbāni, kittake manokammanti. Kāyakammavacīkammāni tāva ekasmiṃ purebhatteyeva sodhetabbāni. Bhattakiccaṃ katvā divāṭṭhāne nisinnena hi paccavekkhitabbaṃ ‘‘aruṇuggamanato paṭṭhāya yāva imasmiṃ ṭhāne nisajjā atthi nu kho me imasmiṃ antare paresaṃ appiyaṃ kāyakammaṃ vā vacīkammaṃ vā’’ti. Sace atthīti jānāti, desanāyuttaṃ desetabbaṃ, āvikaraṇayuttaṃ āvikātabbaṃ. Sace natthi, teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ. Manokammaṃ pana etasmiṃ piṇḍapātapariyesanaṭṭhāne sodhetabbaṃ. Kathaṃ? ‘‘Atthi nu kho me ajja piṇḍapātapariyesanaṭṭhāne rūpādīsu chando vā rāgo vā paṭighaṃ vā’’ti? Sace atthi, ‘‘puna na evaṃ karissāmī’’ti citteneva adhiṭṭhātabbaṃ. Sace natthi, teneva pītipāmojjena vihātabbaṃ. ១១១. បទថា aṭṭīyitabbaṃ បានដល់ គប្បីនឿយណាយ គឺគប្បីត្រូវទុក្ខទោសបៀតបៀន។ បទថា harāyitabbaṃ បានដល់ គប្បីខ្ពើមរអើម គឺគប្បីខ្មាសអៀន។ បទថា jigucchitabbaṃ បានដល់ គប្បីធុញទ្រាន់ គឺគប្បីបង្កើតសេចក្ដីខ្ពើមរអើម ដូចជាឃើញលាមកដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែមនោកម្មមិនមែនជាវត្ថុសម្រាប់សម្ដែងអាបត្តិ ហេតុនោះ ក្នុងមនោកម្មវារៈនេះ ព្រះអង្គមិនត្រាស់ថា «គប្បីសម្ដែង» ឡើយ។ សួរថា ចុះកាយកម្មនិងវចីកម្ម គប្បីជម្រះក្នុងទីកម្រិតណា ហើយមនោកម្ម គប្បីជម្រះក្នុងទីកម្រិតណា? ជាដំបូង កាយកម្មនិងវចីកម្ម គប្បីជម្រះក្នុងកាលមុនភត្តតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ អង្គុយក្នុងទីសម្រាកថ្ងៃ គប្បីពិចារណាថា «ចាប់តាំងពីអរុណរះឡើង រហូតដល់ការអង្គុយនៅក្នុងទីនេះ តើអាត្មាអញមានកាយកម្ម ឬវចីកម្មដែលមិនជាទីគាប់ចិត្តរបស់បុគ្គលដទៃ ក្នុងចន្លោះកាលនេះខ្លះដែរឬទេ?»។ បើដឹងថាមាន គប្បីសម្ដែងនូវធម៌ដែលគួរសម្ដែង គប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវធម៌ដែលគួរធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ បើគ្មានទេ គប្បីនៅគ្រប់គ្រងដោយបីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះឯង។ ចំណែកមនោកម្ម គប្បីជម្រះក្នុងទីស្វែងរកបិណ្ឌបាតនេះ។ ដូចម្ដេច? គឺពិចារណាថា «តើថ្ងៃនេះ ក្នុងទីស្វែងរកបិណ្ឌបាត អាត្មាអញមានឆន្ទៈ ឬរាគៈ ឬក៏បដិឃៈ ក្នុងរូបារម្មណ៍ជាដើមខ្លះដែរឬទេ?»។ បើមាន គប្បីអធិដ្ឋានដោយចិត្តថា «អាត្មាអញនឹងមិនធ្វើបែបនេះទៀតឡើយ»។ បើគ្មានទេ គប្បីនៅគ្រប់គ្រងដោយបីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះឯង។ 112. Samaṇā vā brāhmaṇā vāti buddhā vā paccekabuddhā vā tathāgatasāvakā vā. Tasmātihāti yasmā atītepi evaṃ parisodhesuṃ, anāgatepi parisodhessanti, etarahipi parisodhenti, tasmā tumhehipi tesaṃ anusikkhantehi evaṃ sikkhitabbanti attho. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imaṃ pana desanaṃ bhagavā yāva bhavaggā ussitassa ratanarāsino yojaniyamaṇikkhandhena kūṭaṃ gaṇhanto viya neyyapuggalavasena pariniṭṭhāpesīti. ១១២. បទថា samaṇā vā brāhmaṇā vā បានដល់ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្ដី ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយក្ដី ព្រះសាវករបស់ព្រះតថាគតទាំងឡាយក្ដី។ បទថា tasmātiha បានសេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែក្នុងអតីតកាល លោកក៏បានជម្រះយ៉ាងនេះ ក្នុងអនាគតកាល លោកក៏នឹងជម្រះយ៉ាងនេះ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល លោកក៏កំពុងជម្រះយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ សូម្បីអ្នកទាំងឡាយ កាលសិក្សាតម្រាប់តាមលោកទាំងនោះ ក៏គប្បីសិក្សាយ៉ាងនេះដែរ នេះជាអត្ថក្នុងបទនោះ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងទេសនានេះឲ្យចប់សព្វគ្រប់ ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល ប្រៀបដូចជាបុគ្គលកាន់យកនូវកំពូលនៃគំនររតនៈដែលគេគរទុកខ្ពស់រហូតដល់ភវគ្គព្រហ្ម ដោយដុំកែវមណីទំហំមួយយោជន៍ ដូច្នោះឯង។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Ambalaṭṭhikarāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នានូវអម្ពលដ្ឋិករាហុលោវាទសូត្រ ចប់ហើយ។ 2. Mahārāhulovādasuttavaṇṇanā ២. ការពណ៌នានូវមហារាហុលោវាទសូត្រ 113. Evaṃ me sutanti mahārāhulovādasuttaṃ. Tattha piṭṭhito piṭṭhito anubandhīti dassanaṃ avijahitvā gamanaṃ abbocchinnaṃ katvā pacchato pacchato iriyāpathānubandhanena anubandhi. Tadā hi bhagavā pade padaṃ nikkhipanto vilāsitagamanena purato purato gacchati, rāhulatthero dasabalassa padānupadiko hutvā pacchato pacchato. ១១៣. ព្រះសូត្រដែលផ្ដើមដោយពាក្យថា evaṃ me sutaṃ នោះ គឺមហារាហុលោវាទសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា piṭṭhito piṭṭhito anubandhi បានដល់ ការដើរតាមពីក្រោយៗ ដោយមិនឲ្យបាត់ពីភ្នែក គឺការដើរមិនដាច់ខ្សែ ដើរតាមពីក្រោយដោយការដើរតាមលំដាប់ឥរិយាបថ។ ព្រោះថាក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ឈានព្រះបាទមួយៗទៅមុខ យាងទៅខាងមុខៗ ដោយលីលាដ៏សមគួរ ចំណែកព្រះរាហុលត្ថេរ ក៏ដើរជាន់ដានព្រះបាទរបស់ព្រះទសពល ដើរតាមពីក្រោយៗ។ Tattha bhagavā supupphitasālavanamajjhagato subhūmiotaraṇatthāya nikkhantamattavaravāraṇo viya virocittha, rāhulabhaddo ca varavāraṇassa pacchato [Pg.92] nikkhantagajapotako viya. Bhagavā sāyanhasamaye maṇiguhato nikkhamitvā gocaraṃ paṭipanno kesarasīho viya, rāhulabhaddo ca sīhamigarājānaṃ anubandhanto nikkhantasīhapotako viya. Bhagavā maṇipabbatasassirikavanasaṇḍato dāṭhabalo mahābyaggho viya, rāhulabhaddo ca byaggharājānaṃ anubandhabyagghapotako viya. Bhagavā simbalidāyato nikkhantasupaṇṇarājā viya, rāhulabhaddo ca supaṇṇarājassa pacchato nikkhantasupaṇṇapotako viya. Bhagavā cittakūṭapabbatato gaganatalaṃ pakkhandasuvaṇṇahaṃsarājā viya, rāhulabhaddo ca haṃsādhipatiṃ anupakkhandahaṃsapotako viya. Bhagavā mahāsaraṃ ajjhogāḷhā suvaṇṇamahānāvā viya, rāhulabhaddo ca suvaṇṇanāvaṃ pacchā anubandhanāvāpotako viya. Bhagavā cakkaratanānubhāvena gaganatale sampayātacakkavattirājā viya, rāhulabhaddo ca rājānaṃ anusampayātapariṇāyakaratanaṃ viya. Bhagavā vigatavalāhakaṃ nabhaṃ paṭipannatārakarājā viya, rāhulabhaddo ca tārakādhipatino anumaggapaṭipannā parisuddhaosadhitārakā viya. ក្នុងដំណើរយាងទៅនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលយាងទៅក្នុងកណ្តាលព្រៃរាំងដែលមានផ្ការីកស្គុះស្គាយល្អ ដើម្បីចុះកាន់ផ្ទៃដីដ៏រាបស្មើល្អ ទ្រង់រុងរឿងក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាដំរីសារដ៏ប្រសើរដែលចុះប្រេងហើយដើរចេញទៅ ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ កាលដើរតាមក្រោយដំរីសារដ៏ប្រសើរនោះ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាកូនដំរីដែលដើរចេញទៅដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលយាងចេញពីគុហាកែវមណីក្នុងវេលាល្ងាច ហើយយាងទៅកាន់ទីរកចំណី ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាកេសរសីហៈ ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ កាលដើរតាមក្រោយសីហរាជជាស្តេចម្រឹគ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាកូនសីហៈដែលដើរចេញទៅដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាស្តេចខ្លាធំមានចង្កូមដ៏មានកម្លាំង ដែលចេញពីចន្លោះព្រៃដ៏មានសិរីនៃភ្នំកែវមណី ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាកូនខ្លាដែលដើរតាមក្រោយស្តេចខ្លាធំនោះដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាស្តេចគ្រុឌដែលហើរចេញពីព្រៃរកា ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាកូនគ្រុឌដែលហើរតាមក្រោយស្តេចគ្រុឌនោះដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាស្តេចហង្សមាសដែលហើរឡើងកាន់ផ្ទៃអាកាសពីភ្នំចិត្តកូដ ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាកូនហង្សដែលហើរតាមក្រោយស្តេចហង្សនោះដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាសំពៅមាសដ៏ធំដែលចុះកាន់មហាសមុទ្រ ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាទូកតូចដែលអណ្តែតតាមក្រោយសំពៅមាសនោះដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាព្រះរាជាចក្រពត្តិដែលយាងទៅលើអាកាសដោយអានុភាពនៃកែវចក្រ ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាបរិណាយករតនៈដែលយាងតាមក្រោយព្រះរាជានោះដូច្នោះដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿង ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទដែលយាងទៅលើផ្ទៃមេឃដ៏ស្រឡះគ្មានពពក ចំណែកឯព្រះរាហុលភទ្រ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាផ្កាយព្រឹកដ៏បរិសុទ្ធដែលអណ្តែតតាមគន្លងផ្លូវនៃព្រះចន្ទនោះដូច្នោះដែរ។ Bhagavāpi mahāsammatapaveṇiyaṃ okkākarājavaṃse jāto, rāhulabhaddopi. Bhagavāpi saṅkhe pakkhittakhīrasadiso suparisuddhajātikhattiyakule jāto, rāhulabhaddopi. Bhagavāpi rajjaṃ pahāya pabbajito, rāhulabhaddopi. Bhagavatopi sarīraṃ dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇapaṭimaṇḍitaṃ devanagaresu samussitaratanatoraṇaṃ viya sabbapāliphullo pāricchattako viya ca atimanoharaṇaṃ, rāhulabhaddassāpi. Iti dvepi abhinīhārasampannā, dvepi rājapabbajitā, dvepi khattiyasukhumālā, dvepi suvaṇṇavaṇṇā, dvepi lakkhaṇasampannā ekamaggaṃ paṭipannā paṭipāṭiyā gacchantānaṃ dvinnaṃ candamaṇḍalānaṃ dvinnaṃ sūriyamaṇḍalānaṃ dvinnaṃ sakkasuyāmasantusitasunimmitavasavattimahābrahmādīnaṃ siriyā siriṃ abhibhavamānā viya virociṃsu. សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់ប្រសូតក្នុងអុក្កាករាជវង្ស ដែលជាខ្សែស្រឡាយនៃព្រះបាទមហាសម្មតរាជ ព្រះរាហុលភទ្រក៏ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់ប្រសូតក្នុងខត្តិយត្រកូលដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាទឹកដោះស្រស់ដែលគេចាក់បញ្ចូលទៅក្នុងស័ង្ខ ព្រះរាហុលភទ្រក៏ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ទ្រង់លះបង់រាជសម្បត្តិហើយចេញសាងផ្នួស ព្រះរាហុលភទ្រក៏ដូច្នោះដែរ។ សូម្បីព្រះវរកាយនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ប្រកបដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ គួរជាទីពេញចិត្តក្រៃលែង ប្រៀបដូចជាខ្លោងទ្វារកែវដែលគេលើកឡើងយ៉ាងល្អក្នុងទេវនគរ និងប្រៀបដូចជាដើមប៉ារិច្ឆត្តកៈដែលមានផ្ការីកស្គុះស្គាយពេញដើម ព្រះវរកាយនៃព្រះរាហុលភទ្រក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រះអង្គទាំងពីរ ទ្រង់បរិបូណ៌ដោយអភិនីហារយ៉ាងនេះ ទ្រង់ជាក្សត្រចេញសាងផ្នួសទាំងពីរព្រះអង្គ ទ្រង់ជាខត្តិយសុខុមាលជាតិទាំងពីរព្រះអង្គ ទ្រង់មានព្រះវរកាយពណ៌ដូចមាសទាំងពីរព្រះអង្គ ទ្រង់បរិបូណ៌ដោយលក្ខណៈទាំងពីរព្រះអង្គ ទ្រង់យាងទៅកាន់ផ្លូវតែមួយជាមួយគ្នា កាលយាងទៅតាមលំដាប់ ក៏រុងរឿងល្អ ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទពីរដួង ព្រះអាទិត្យពីរដួង ព្រះឥន្ទ្រពីរអង្គ ព្រះស៊ុយាមាពីរអង្គ ព្រះសន្តុសិតពីរអង្គ ព្រះស៊ុនិម្មិតពីរអង្គ ព្រះវសវត្តីពីរអង្គ និងមហាព្រហ្មពីរអង្គជាដើម ដែលគ្របសង្កត់នូវសិរីរបស់គ្នាទៅវិញទៅមកដោយសិរីរបស់ខ្លួនដូច្នោះឯង។ Tatrāyasmā rāhulo bhagavato piṭṭhito piṭṭhito gacchantova pādatalato yāva upari kesantā tathāgataṃ ālokesi. So bhagavato buddhavesavilāsaṃ disvā ‘‘sobhati bhagavā dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicittasarīro byāmappabhāparikkhittatāya vippakiṇṇasuvaṇṇacuṇṇamajjhagato viya, vijjulatāparikkhitto kanakapabbato viya, yantasuttasamākaḍḍhitaratanavicittaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viya, rattapaṃsukūlacīvarapaṭicchannopi rattakambalaparikkhittakanakapabbato viya, pavāḷalatāpaṭimaṇḍitaṃ suvaṇṇaagghikaṃ viya[Pg.93], cīnapiṭṭhacuṇṇapūjitaṃ suvaṇṇacetiyaṃ viya, lākhārasānulitto kanakayūpo viya, rattavalāhakantarato taṅkhaṇabbhuggatapuṇṇacando viya, aho samatiṃsapāramitānubhāvasajjitassa attabhāvassa sirīsampattī’’ti cintesi. Tato attānampi oloketvā – ‘‘ahampi sobhāmi. Sace bhagavā catūsu mahādīpesu cakkavattirajjaṃ akarissā, mayhaṃ pariṇāyakaṭṭhānantaraṃ adassā. Evaṃ sante ativiya jambudīpatalaṃ asobhissā’’ti attabhāvaṃ nissāya gehassitaṃ chandarāgaṃ uppādesi. ក្នុងដំណើរនោះ ព្រះរាហុលដ៏មានអាយុ កាលដើរតាមក្រោយៗព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏សម្លឹងមើលព្រះតថាគត តាំងពីបាតព្រះបាទរហូតដល់ចុងព្រះកេសា។ ព្រះរាហុលនោះ កាលបានឃើញនូវភាពរុងរឿងនៃពុទ្ធលីលារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏គិតថា៖ «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿងណាស់ហ្ន៎ ព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គប្រកបដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការដ៏វិចិត្រ ព្រោះតែមានព្រះរស្មីផ្សាយចេញទៅម្ខាងៗប្រវែងមួយព្យាមព័ទ្ធជុំវិញ ប្រៀបដូចជាស្ថិតនៅក្នុងកណ្តាលលម្អងមាសដែលគេរាយប៉ាយ ប្រៀបដូចជាភ្នំមាសដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយខ្សែផ្លេកបន្ទោរ ប្រៀបដូចជាប្រាសាទមាសដ៏វិចិត្រដោយកែវរតនៈដែលគេទាញដោយខ្សែយន្ត ទោះបីជាទ្រង់ដណ្តប់ព្រះសង្ឃាដិបង្សុកូលពណ៌ក្រហមក៏ប្រៀបដូចជាភ្នំមាសដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់កម្ពលក្រហមឆ្អៅ ប្រៀបដូចជាប្រាសាទមាសដែលតុបតែងដោយសរសៃផ្កាថ្ម ប្រៀបដូចជាព្រះចេតិយមាសដែលគេបូជាដោយម្សៅលម្អងចិន ប្រៀបដូចជាសសរមាសដែលលាបដោយទឹកល័ក្ត ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទពេញវង់ដែលទើបតែរះឡើងផុតពីចន្លោះពពកក្រហមក្នុងខណៈនោះ ឱ! សិរីសម្បត្តិព្រះវរកាយដែលសម្រេចដោយអានុភាពនៃបារមី ៣០ ប្រការនេះ អស្ចារ្យណាស់ហ្ន៎»។ បន្ទាប់មក ព្រះរាហុលក៏ក្រឡេកមើលខ្លួនឯង រួចគិតថា៖ «សូម្បីតែតថាគត ក៏រុងរឿងល្អដែរ។ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើជាព្រះរាជាចក្រពត្តិក្នុងទ្វីបធំទាំងបួន ព្រះអង្គមុខជាប្រទានតំណែងជាបរិណាយករតនៈដល់តថាគតជាមិនខាន។ កាលបើដូច្នោះ ផ្ទៃនៃជម្ពូទ្វីបមុខជាល្អរុងរឿងក្រៃលែងជាប្រាកដ» ព្រះរាហុលក៏បង្កើតនូវឆន្ទរាគៈដែលអាស្រ័យនូវផ្ទះ ដោយអាស្រ័យលើរូបកាយរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះ។ Bhagavāpi purato gacchantova cintesi – ‘‘paripuṇṇacchavimaṃsalohito dāni rāhulassa attabhāvo. Rajanīyesu rūpārammaṇādīsu hi cittassa pakkhandanakālo jāto, kiṃ bahulatāya nu kho rāhulo vītināmetī’’ti. Atha sahāvajjaneneva pasannaudake macchaṃ viya, parisuddhe ādāsamaṇḍale mukhanimittaṃ viya ca tassa taṃ cittuppādaṃ addasa. Disvāva – ‘‘ayaṃ rāhulo mayhaṃ atrajo hutvā mama pacchato āgacchanto ‘ahaṃ sobhāmi, mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasanna’nti attabhāvaṃ nissāya gehassitachandarāgaṃ uppādeti, atitthe pakkhando uppathaṃ paṭipanno agocare carati, disāmūḷhaaddhiko viya agantabbaṃ disaṃ gacchati. Ayaṃ kho panassa kileso abbhantare vaḍḍhanto attatthampi yathābhūtaṃ passituṃ na dassati, paratthampi, ubhayatthampi. Tato nirayepi paṭisandhiṃ gaṇhāpessati, tiracchānayoniyampi, pettivisayepi, asurakāyepi, sambādhepi mātukucchisminti anamatagge saṃsāravaṭṭe paripātessati. Ayañhi – ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលយាងទៅខាងមុខ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ «ឥឡូវនេះ រូបកាយរបស់រាហុល មានស្បែក សាច់ និងឈាម បរិបូណ៌ហើយ។ នេះជាកាលដែលចិត្តតែងស្ទុះទៅក្នុងរូបារម្មណ៍ជាដើម ដែលជាទីគួរត្រេកអរ តើរាហុលចំណាយពេលភាគច្រើនដោយការគិតគូរនូវអារម្មណ៍ណាណ៎?»។ លំដាប់នោះ ព្រមជាមួយគ្នានឹងការព្រះតម្រិះនោះឯង ប្រៀបដូចជាការឃើញត្រីក្នុងទឹកដ៏ថ្លា និងប្រៀបដូចជាការឃើញស្រមោលមុខក្នុងវង់កញ្ចក់ដ៏បរិសុទ្ធ ព្រះអង្គក៏បានទតឃើញនូវការកើតឡើងនៃចិត្តរបស់រាហុលនោះ។ លុះទ្រង់ទតឃើញហើយ ក៏ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា៖ «រាហុលនេះ ជាកូនបង្កើតរបស់តថាគត កាលដើរតាមក្រោយតថាគត ក៏បង្កើតនូវឆន្ទរាគៈដែលអាស្រ័យនូវផ្ទះ ដោយអាស្រ័យលើរូបកាយរបស់ខ្លួនថា 'តថាគតរុងរឿងល្អណាស់ ពណ៌សម្បុររបស់តថាគតក៏ស្រស់បស់ល្អ' ឈ្មោះថាជាអ្នកស្ទុះទៅក្នុងកំពង់មិនសមគួរ ដើរខុសផ្លូវ ត្រេចទៅក្នុងអគោចរ ប្រៀបដូចជាអ្នកដំណើរដែលវង្វេងទិស ហើយដើរទៅកាន់ទិសដែលមិនគួរទៅ។ ក៏ប៉ុន្តែ កាលបើកិលេសនេះចម្រើនឡើងក្នុងខាងក្នុងរូបកាយរបស់រាហុលនេះហើយ វាមុខជានឹងមិនឲ្យឃើញនូវប្រយោជន៍ខ្លួនតាមពិតឡើយ មិនឲ្យឃើញនូវប្រយោជន៍អ្នកដទៃឡើយ មិនឲ្យឃើញនូវប្រយោជន៍ទាំងពីរឡើយ។ ពីនោះទៅ វានឹងនាំឲ្យចាប់បដិសន្ធិក្នុងនរកខ្លះ ក្នុងកំណើតតិរច្ឆានខ្លះ ក្នុងប្រេតវិស័យខ្លះ ក្នុងអសូរិកាយខ្លះ និងក្នុងគភ៌មាតាដ៏ចង្អៀតខ្លះ វានឹងធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះក្នុងវដ្តសង្សារដែលមិនដឹងទីបំផុតជាដើម។ ព្រោះថា៖ Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano; Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhati. លោភៈ តែងបង្កើតនូវសេចក្តីវិនាស លោភៈ តែងធ្វើឲ្យចិត្តកម្រើកញាប់ញ័រ ភ័យតែងកើតឡើងពីខាងក្នុង ជនទាំងឡាយ មិនដឹងច្បាស់នូវភ័យនោះឡើយ។ Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati; Andhatamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ. (itivu. 88) – ជនអ្នកលោភ តែងមិនដឹងនូវប្រយោជន៍ ជនអ្នកលោភ តែងមិនឃើញនូវធម៌ ក្នុងកាលនោះ ភាពងងឹតសូន្យសុងតែងកើតមាន ក្នុងកាលដែលលោភៈគ្របសង្កត់នូវនរជន។ Yathā kho pana anekaratanapūrā mahānāvā bhinnaphalakantarena udakaṃ ādiyamānā muhuttampi na ajjhupekkhitabbā hoti, vegenassā vivaraṃ pidahituṃ vaṭṭati, evamevaṃ ayampi na ajjhupekkhitabbo. Yāvassa ayaṃ kileso abbhantare sīlaratanādīni na vināseti, tāvadeva naṃ niggaṇhissāmī’’ti ajjhāsayamakāsi. Evarūpesu pana ṭhānesu buddhānaṃ nāgavilokanaṃ [Pg.94] nāma hoti. Tasmā yantena parivattitasuvaṇṇapaṭimā viya sakalakāyeneva parivattetvā ṭhito rāhulabhaddaṃ āmantesi. Taṃ sandhāya ‘‘atha kho bhagavā apaloketvā’’tiādi vuttaṃ. ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាសំពៅធំដែលពេញដោយរតនៈជាច្រើន កាលបើទឹកហូរចូលតាមចន្លោះក្តារដែលបាក់បែក គេមិនគួរព្រងើយកន្តើយសូម្បីតែមួយរំពេចឡើយ គួរតែប្រញាប់ប្រញាល់បិទរន្ធធ្លាយនោះជាប្រញាប់យ៉ាងណា សូម្បីតែកិលេសនេះ ក៏មិនគួរព្រងើយកន្តើយយ៉ាងនោះដែរ។ កាលបើកិលេសនេះ មិនទាន់បំផ្លាញនូវសីលរតនៈជាដើមក្នុងខាងក្នុងរបស់រាហុលនេះនៅឡើយទេ តថាគតនឹងសង្កត់សង្កិននូវកិលេសនោះក្នុងកាលនោះឯង» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនូវព្រះអធ្យាស្រ័យយ៉ាងនេះ។ ក៏ក្នុងទីមានសភាពបែបនេះ ការមើលបែបដំរីសាររបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងមាន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បែរព្រះវរកាយទាំងមូល ប្រៀបដូចជារូបបដិមាធ្វើដោយមាសដែលគេបង្វិលដោយគ្រឿងយន្ត រួចទ្រង់ឈរ ហើយហៅព្រះរាហុលភទ្រមកមានព្រះបន្ទូល។ សំដៅយកសេចក្តីនោះឯង ទើបមានពាក្យថា «លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បែរមកមើលហើយ» ជាដើម ត្រូវបានពោលទុក។ Tattha yaṃkiñci rūpantiādīni sabbākārena visuddhimagge khandhaniddese vitthāritāni. Netaṃ mamātiādīni mahāhatthipadopame vuttāni. Rūpameva nu kho bhagavāti kasmā pucchati? Tassa kira – ‘‘sabbaṃ rūpaṃ netaṃ mama, nesohamasmi na meso attā’’ti sutvā – ‘‘bhagavā sabbaṃ rūpaṃ vipassanāpaññāya evaṃ daṭṭhabbanti vadati, vedanādīsu nu kho kathaṃ paṭipajjitabba’’nti nayo udapādi. Tasmā tasmiṃ naye ṭhito pucchati. Nayakusalo hesa āyasmā rāhulo, idaṃ na kattabbanti vutte idampi na kattabbaṃ idampi na kattabbamevāti nayasatenapi nayasahassenapi paṭivijjhati. Idaṃ kattabbanti vuttepi eseva nayo. ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «yaṃ kiñci rūpaṃ» ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់ពិស្តារដោយគ្រប់អាការៈក្នុងខន្ធនិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គហើយ។ ចំណែកឯពាក្យថា «netaṃ mama» ជាដើម ត្រូវបានពោលទុកក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ។ ហេតុអ្វីបានជាព្រះរាហុលសួរថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ រូបតែម្យ៉ាងឬហ្ន៎?» ឮថា ព្រះរាហុលនោះ លុះបានស្តាប់ថា «រូបទាំងអស់ នុះមិនមែនជារបស់យើង នុះមិនមែនជាយើង នុះមិនមែនជាខ្លួនរបស់យើងឡើយ» ដូច្នេះហើយ ក៏កើតសេចក្តីយល់ឃើញថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងថា រូបទាំងអស់ បុគ្គលគួរឃើញដោយវិបស្សនាបញ្ញាយ៉ាងនេះ ចុះក្នុងវេទនាជាដើម បុគ្គលគួរប្រតិបត្តិយ៉ាងណាណ៎?»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាហុលទើបស្ថិតនៅក្នុងន័យនោះ ហើយសួរដេញដោល។ ព្រោះថា ព្រះរាហុលដ៏មានអាយុនេះ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងន័យ កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា «អំពើនេះ មិនគួរធ្វើឡើយ» លោកក៏យល់ធ្លុះធ្លាយសូម្បីតែដោយរយន័យ ពាន់ន័យថា «សូម្បីតែអំពើនេះ ក៏មិនគួរធ្វើ សូម្បីតែអំពើនេះ ក៏មិនគួរធ្វើដែរ»។ ទោះបីជាទ្រង់សម្តែងថា «អំពើនេះ គួរធ្វើ» ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ Sikkhākāmo hi ayaṃ āyasmā, pātova gandhakuṭipariveṇe patthamattaṃ vālikaṃ okirati – ‘‘ajja sammāsambuddhassa santikā mayhaṃ upajjhāyassa santikā ettakaṃ ovādaṃ ettakaṃ paribhāsaṃ labhāmī’’ti. Sammāsambuddhopi naṃ etadagge ṭhapento – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ sikkhākāmānaṃ yadidaṃ rāhulo’’ti (a. ni. 1.209) sikkhāyameva aggaṃ katvā ṭhapesi. Sopi āyasmā bhikkhusaṅghamajjhe tameva sīhanādaṃ nadi – ព្រោះថា ព្រះរាហុលដ៏មានអាយុនេះ ជាអ្នកប្រាថ្នានូវសិក្ខាក្រៃលែង ក្នុងវេលាព្រឹកព្រលឹម តែងបាចខ្សាច់ប្រមាណមួយកំប៉ុងក្នុងបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ រួចធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា៖ «ក្នុងថ្ងៃនេះ សូមឲ្យតថាគតបានទទួលឱវាទប៉ុណ្ណេះ បានទទួលការប្រៀនប្រដៅប៉ុណ្ណេះ ពីសំណាក់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ និងពីសំណាក់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់តថាគត»។ សូម្បីតែព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ កាលទ្រង់តែងតាំងព្រះរាហុលនោះក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរ ក៏ទ្រង់តែងតាំងដោយយកការស្រឡាញ់សិក្ខានោះឯងជាចម្បងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយជាសាវករបស់តថាគត ដែលជាអ្នកប្រាថ្នានូវសិក្ខា រាហុលនេះជាកំពូល»។ សូម្បីតែព្រះរាហុលដ៏មានអាយុនោះ ក៏បានបន្លឺនូវសីហនាទនោះឯង ក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃថា៖ ‘‘Sabbametaṃ abhiññāya, dhammarājā pitā mama; Sammukhā bhikkhusaṅghassa, etadagge ṭhapesi maṃ. «ព្រះធម្មរាជា ជាព្រះវរបិតារបស់តថាគត ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវសេចក្តីទាំងអស់នោះដោយព្រះញាណដ៏ក្រៃលែង ទ្រង់បានតែងតាំងតថាគតក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរ ក្នុងទីចំពោះមុខនៃភិក្ខុសង្ឃ។ Sikkhākāmānahaṃ aggo, dhammarājena thomito; Saddhāpabbajitānañca, sahāyo pavaro mama. តថាគតជាកំពូលនៃអ្នកប្រាថ្នានូវសិក្ខា ដែលព្រះធម្មរាជាទ្រង់សរសើរហើយ ចំណែកឯព្រះរដ្ឋបាលត្ថេរ ជាសម្លាញ់ដ៏ប្រសើររបស់តថាគត ក៏ជាកំពូលនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលបួសដោយសទ្ធា។ Dhammarājā pitā mayhaṃ, dhammārakkho ca pettiyo; Sāriputto upajjhāyo, sabbaṃ me jinasāsana’’nti. ព្រះធម្មរាជា ជាព្រះវរបិតារបស់តថាគត ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ ជាអ្នករក្សាធម៌ ជាព្រះបិតុលារបស់តថាគត ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ ជាព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់តថាគត លោកទាំងឡាយនោះ បានប្រទាននូវជិនសាសនៈទាំងអស់ដល់តថាគត»។ Athassa bhagavā yasmā na kevalaṃ rūpameva, vedanādayopi evaṃ daṭṭhabbā, tasmā rūpampi rāhulātiādimāha. Ko najjāti ko nu ajja. Therassa kira etadahosi ‘‘sammāsambuddho mayhaṃ attabhāvanissitaṃ chandarāgaṃ ñatvā ‘samaṇena nāma evarūpo vitakko na vitakkitabbo’ti neva pariyāyena kathaṃ kathesi, gaccha bhikkhu rāhulaṃ vadehi [Pg.95] ‘mā puna evarūpaṃ vitakkaṃ vitakkesī’ti na dūtaṃ pesesi. Maṃ sammukkhe ṭhatvāyeva pana sabhaṇḍakaṃ coraṃ cūḷāya gaṇhanto viya sammukhā sugatovādaṃ adāsi. Sugatovādo ca nāma asaṅkheyyehipi kappehi dullabho. Evarūpassa buddhassa sammukhā ovādaṃ labhitvā ko nu viññū paṇḍitajātiko ajja gāmaṃ piṇḍāya pavisissatī’’ti. Athesa āyasmā āhārakiccaṃ pahāya yasmiṃ nisinnaṭṭhāne ṭhitena ovādo laddho, tatova paṭinivattetvā aññatarasmiṃ rukkhamūle nisīdi. Bhagavāpi taṃ āyasmantaṃ nivattamānaṃ disvā na evamāha – ‘‘mā nivatta tāva, rāhula, bhikkhācārakālo te’’ti. Kasmā? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ajja tāva kāyagatāsatiamatabhojanaṃ bhuñjatū’’ti. លំដាប់នោះ ព្រោះហេតុតែមិនមែនរូបតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែវេទនាជាដើម ក៏បុគ្គលគួរឃើញយ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «rūpampi rāhula» ជាដើម។ ពាក្យថា «ko najja» គឺ «ko nu ajja»។ ឮថា ព្រះថេរៈមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា៖ «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ជ្រាបនូវឆន្ទរាគៈដែលអាស្រ័យលើរូបកាយរបស់តថាគតដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តហើយ ក៏មិនទ្រង់សម្តែងពាក្យដោយបរិយាយថា 'ឡើងឈ្មោះថាភិក្ខុ មិនគួរត្រិះរិះនូវសេចក្តីត្រិះរិះមានសภาพបែបនេះឡើយ' ដូច្នេះឡើយ ទាំងមិនបានចាត់តំណាងឲ្យមកប្រាប់តថាគតថា 'ម្នាលភិក្ខុ ចូរទៅប្រាប់រាហុលថា កុំត្រិះរិះនូវសេចក្តីត្រិះរិះបែបនេះទៀតឡើយ' ដូច្នេះឡើយ។ ក៏ប៉ុន្តែ ព្រះអង្គទ្រង់ឈរនៅចំពោះមុខតថាគតផ្ទាល់ ហើយប្រទានសុគតោវាទក្នុងទីចំពោះមុខ ហាក់ដូចជាការចាប់ចោរព្រមទាំងទ្រព្យសំណូកដោយកំប៉ោយសក់យ៉ាងនោះឯង។ ឯឡើងឈ្មោះថាសុគតោវាទ តែងជាសេចក្តីដែលបុគ្គលរកបានដោយកម្រ សូម្បីតែក្នុងកប្បទាំងឡាយដ៏ច្រើនដែលរាប់មិនអស់។ កាលបើបានទទួលឱវាទក្នុងទីចំពោះមុខនៃព្រះពុទ្ធមានសภาพបែបនេះហើយ តើអ្នកមានប្រាជ្ញាដឹងខុសត្រូវណាម្នាក់ នឹងចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាតក្នុងថ្ងៃនេះទៀតណ៎?»។ លំដាប់នោះ ព្រះរាហុលដ៏មានអាយុនោះ ក៏លះបង់នូវអាហារកិច្ច ហើយត្រឡប់ថយក្រោយពីកន្លែងដែលខ្លួនឈរទទួលឱវាទនោះឯង ទៅគង់នៅទាបក្រោមដើមឈើមួយដើម។ សូម្បីតែព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទតឃើញព្រះរាហុលដ៏មានអាយុត្រឡប់ទៅវិញយ៉ាងនោះ ក៏មិនបានត្រាស់ឃាត់ថា «ម្នាលរាហុល កុំអាលត្រឡប់ទៅវិញឡើយ នេះជាកាលត្រេចទៅបិណ្ឌបាតរបស់អ្នកហើយ» ដូច្នេះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា៖ «ក្នុងថ្ងៃនេះ សូមឲ្យរាហុលឆាន់នូវអមតភោជន គឺកាយគតាសតិនេះសិនចុះ»។ Addasā kho āyasmā sāriputtoti bhagavati gate pacchā gacchanto addasa. Etassa kirāyasmato ekakassa viharato aññaṃ vattaṃ, bhagavatā saddhiṃ viharato aññaṃ. Yadā hi dve aggasāvakā ekākino vasanti, tadā pātova senāsanaṃ sammajjitvā sarīrapaṭijagganaṃ katvā samāpattiṃ appetvā sannisinnā attano cittaruciyā bhikkhācāraṃ gacchanti. Bhagavatā saddhiṃ viharantā pana therā evaṃ na karonti. Tadā hi bhagavā bhikkhusaṅghaparivāro paṭhamaṃ bhikkhācāraṃ gacchati. Tasmiṃ gate thero attano senāsanā nikkhamitvā – ‘‘bahūnaṃ vasanaṭṭhāne nāma sabbeva pāsādikaṃ kātuṃ sakkonti vā, na vā sakkontī’’ti tattha tattha gantvā asammaṭṭhaṃ ṭhānaṃ sammajjati. Sace kacavaro achaḍḍito hoti, taṃ chaḍḍeti. Pānīyaṭṭhapetabbaṭṭhānamhi pānīyakūṭe asati pānīyaghaṭaṃ ṭhapeti. Gilānānaṃ santikaṃ gantvā, ‘‘āvuso, tumhākaṃ kiṃ āharāmi, kiṃ vo icchitabba’’nti? Pucchati. Avassikadaharānaṃ santikaṃ gantvā – ‘‘abhiramatha, āvuso, mā ukkaṇṭhittha, paṭipattisārakaṃ buddhasāsana’’nti ovadati. Evaṃ katvā sabbapacchā bhikkhācāraṃ gacchati. Yathā hi cakkavatti kuhiñci gantukāmo senāya parivārito paṭhamaṃ nikkhamati, pariṇāyakaratanaṃ senaṅgāni saṃvidhāya pacchā nikkhamati, evaṃ saddhammacakkavatti bhagavā bhikkhusaṅghaparivāro paṭhamaṃ nikkhamati, tassa bhagavato pariṇāyakaratanabhūto dhammasenāpati imaṃ kiccaṃ katvā sabbapacchā nikkhamati. So evaṃ nikkhanto tasmiṃ divase aññatarasmiṃ rukkhamūle nisinnaṃ rāhulabhaddaṃ addasa. Tena vuttaṃ ‘‘pacchā gacchanto addasā’’ti. ពាក្យថា «អទ្ទសា ខោ អាយស្មា សារីបុត្តោ» សេចក្តីថា កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅហើយ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ កាលដើរទៅខាងក្រោយ ក៏បានឃើញ (ព្រះរាហុល)។ ឮថា កិច្ចវត្តរបស់ព្រះថេរៈដ៏មានអាយុនោះ កាលរស់នៅម្នាក់ឯង ជាបែបផ្សេង កាលរស់នៅជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាបែបផ្សេង។ ព្រោះថា ក្នុងកាលណា ព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរអង្គរស់នៅជាមួយគ្នា ក្នុងកាលនោះ លោកតែងបោសសម្អាតសេនាសនៈតាំងពីព្រលឹម ធ្វើការជម្រះរាងកាយ ចូលសមាបត្តិ ហើយអង្គុយ រួចហើយទើបយាងទៅបិណ្ឌបាតតាមសេចក្តីពេញចិត្តរបស់ខ្លួន។ ប៉ុន្តែ កាលរស់នៅជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះថេរៈទាំងឡាយមិនធ្វើសេចក្តីនោះឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងទៅបិណ្ឌបាតមុនគេ។ កាលព្រះអង្គយាងទៅហើយ ព្រះថេរៈចេញពីសេនាសនៈរបស់ខ្លួន គិតថា «ក្នុងទីលំនៅរបស់មនុស្សជាច្រើន ភិក្ខុទាំងអស់គ្នា អាចធ្វើឲ្យគួរជាទីជ្រះថ្លាបាន ឬមិនអាចទេហ្ន៎?» ហើយក៏ទៅកាន់ទីនោះៗ បោសសម្អាតកន្លែងដែលមិនទាន់បានបោសសម្អាត。 ប្រសិនបើមានសម្រាមដែលមិនទាន់បានចោល លោកក៏យកទៅចោល។ ក្នុងកន្លែងតម្កល់ទឹកឆាន់ កាលបើគ្មានក្អមទឹកឆាន់ លោកក៏រៀបចំក្អមទឹកឆាន់ទុក។ លោកទៅកាន់សំណាក់ភិក្ខុឈឺ ហើយសួរថា «ម្នាលអាវុសោ តើខ្ញុំត្រូវនាំយកអ្វីមកប្រគេនអ្នករាល់គ្នា? តើអ្នករាល់គ្នាត្រូវការអ្វី?»។ លោកទៅកាន់សំណាក់ភិក្ខុខ្ចីដែលមិនទាន់មានវស្សា ហើយទូន្មានថា «ម្នាលអាវុសោ ចូរត្រេកអរចុះ កុំអផ្សុកឡើយ ព្រះពុទ្ធសាសនាមានបដិបត្តិជាខ្លឹមសារ»។ លោកធ្វើសេចក្តីនេះហើយ ទើបទៅបិណ្ឌបាតក្រោយគេបង្អស់។ ដូចជាព្រះរាជាចក្រពត្តិ កាលប្រាថ្នានឹងយាងទៅកាន់ទីណាមួយ មានកងទ័ពហែហម តែងយាងចេញទៅមុន ឯបរិណាយករតនៈ ចាត់ចែងសេនាទាំងឡាយហើយ ទើបចេញទៅតាមក្រោយ យ៉ាងណាមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះធម្មចក្រពត្តិ មានព្រះភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងចេញទៅមុន ឯព្រះធម្មសេនាបតី ជាបុគ្គលប្រៀបដូចជាបរិណាយករតនៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ធ្វើកិច្ចនេះហើយ ទើបចេញទៅក្រោយគេបង្អស់ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រះថេរៈនោះ កាលចេញទៅយ៉ាងនេះ ក្នុងថ្ងៃនោះ ក៏បានឃើញព្រះរាហុលភទ្ទៈ អង្គុយនៅទៀបគល់ឈើមួយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «កាលដើរទៅខាងក្រោយ ក៏បានឃើញ»។ Atha [Pg.96] kasmā ānāpānassatiyaṃ niyojesi? Nisajjānucchavikattā. Thero kira ‘‘etassa bhagavatā rūpakammaṭṭhānaṃ kathita’’nti anāvajjitvāva yenākārena ayaṃ acalo anobaddho hutvā nisinno, idamassa etissā nisajjāya kammaṭṭhānaṃ anucchavikanti cintetvā evamāha. Tattha ānāpānassatinti assāsapassāse pariggahetvā tattha catukkapañcakajjhānaṃ nibbattetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhāhīti dasseti. ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈណែនាំក្នុងអានាបាណស្សតិ? ព្រោះជាកម្មដ្ឋានសមគួរដល់ការអង្គុយ។ ឮថា ព្រះថេរៈមិនបានពិចារណាថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងរូបកម្មដ្ឋានដល់ភិក្ខុនេះហើយ» នោះទេ ប៉ុន្តែបានគិតថា «ភិក្ខុនេះអង្គុយមិនកម្រើក មិនជាប់ជំពាក់ដោយអាការៈណា កម្មដ្ឋាននេះសមគួរដល់ការអង្គុយរបស់ភិក្ខុនោះ ដោយអាការៈនោះឯង» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អានាបាណស្សតឹ» បង្ហាញសេចក្តីថា ចូរអ្នកកំណត់យកខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ហើយញ៉ាំងចតុត្ថជ្ឈាន និងបញ្ចមជ្ឈានឲ្យកើតឡើងក្នុងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលនោះ ចម្រើនវិបស្សនា ហើយសម្រេចអរហត្តផលចុះ។ Mahapphalā hotīti kīvamahapphalā hoti? Idha bhikkhu ānāpānassatiṃ anuyutto ekāsane nisinnova sabbāsave khepetvā arahattaṃ pāpuṇāti, tathā asakkonto maraṇakāle samasīsī hoti, tathā asakkonto devaloke nibbattitvā dhammakathikadevaputtassa dhammaṃ sutvā arahattaṃ pāpuṇāti, tato viraddho anuppanne buddhuppāde paccekabodhiṃ sacchikaroti, taṃ asacchikaronto buddhānaṃ sammukhībhāve bāhiyattherādayo viya khippābhiñño hoti, evaṃ mahapphalā. Mahānisaṃsāti tasseva vevacanaṃ. Vuttampi cetaṃ – ពាក្យថា «មហប្ផលា ហោតិ» សួរថា តើមានផលច្រើនត្រឹមណា? ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ កាលខ្វល់ខ្វាយក្នុងអានាបាណស្សតិ អង្គុយលើអាសនៈតែមួយ ក៏អាចធ្វើអាសវៈទាំងពួងឲ្យអស់ទៅ ហើយសម្រេចអរហត្តផលបាន កាលបើមិនអាចធ្វើបានយ៉ាងនោះទេ ក្នុងពេលជិតស្លាប់ ក៏នឹងបានជាសមសីសី (ព្រះអរហន្តដែលអស់ជីវិតនិងអស់កិលេសស្មើគ្នា) កាលបើមិនអាចធ្វើបានយ៉ាងនោះទេ កាលទៅកើតក្នុងទេវលោក បានស្តាប់ធម៌របស់ទេវបុត្រអ្នកសម្តែងធម៌ ក៏សម្រេចអរហត្តផល កាលបើខកខានពីនោះ ក្នុងកាលដែលគ្មានព្រះពុទ្ធកើតឡើង ក៏នឹងបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវបច្ចេកពោធិញ្ញាណ កាលបើមិនបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវបច្ចេកពោធិញ្ញាណនោះទេ ក្នុងទីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ លោកនឹងបានជាអ្នកត្រាស់ដឹងឆាប់រហ័ស (ខិប្បាភិញ្ញា) ដូចជាព្រះពាហិយត្ថេរជាដើម យ៉ាងនេះឈ្មោះថា មានផលច្រើន។ ពាក្យថា «មហានិសំសា» ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យ «មហប្ផលា» នោះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់សេចក្តីនេះទុកមកហើយថា៖ ‘‘Ānāpānassatī yassa, paripuṇṇā subhāvitā; Anupubbaṃ paricitā, yathā buddhena desitā; Somaṃ lokaṃ pabhāseti, abbhā muttova candimā’’ti. (theragā. 548; paṭi. ma. 1.1.60) – «អានាបាណស្សតិរបស់បុគ្គលណា ដែលពេញបរិបូណ៌ ដែលបុគ្គលបានចម្រើនល្អហើយ បានសន្សំទុកតាមលំដាប់ ដូចដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយ បុគ្គលនោះ តែងធ្វើលោកនេះឲ្យភ្លឺស្វាង ដូចជាព្រះចន្ទដែលរួចផុតពីពពក យ៉ាងនោះឯង»។ Imaṃ mahapphalataṃ sampassamāno thero saddhivihārikaṃ tattha niyojeti. ព្រះថេរៈកាលឃើញច្បាស់នូវភាពមានផលច្រើននេះ ទើបណែនាំសទ្ធិវិហារិកក្នុងអានាបាណស្សតិកម្មដ្ឋាននោះ។ Iti bhagavā rūpakammaṭṭhānaṃ, thero ānāpānassatinti ubhopi kammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā gatā, rāhulabhaddo vihāreyeva ohīno. Bhagavā tassa ohīnabhāvaṃ jānantopi neva attanā khādanīyaṃ bhojanīyaṃ gahetvā agamāsi, na ānandattherassa hatthe pesesi, na pasenadimahārājaanāthapiṇḍikādīnaṃ saññaṃ adāsi. Saññāmattakañhi labhitvā te kājabhattaṃ abhihareyyuṃ. Yathā ca bhagavā, evaṃ sāriputtattheropi na kiñci akāsi. Rāhulatthero nirāhāro chinnabhatto ahosi. Tassa panāyasmato – ‘‘bhagavā maṃ vihāre ohīnaṃ jānantopi attanā laddhapiṇḍapātaṃ nāpi sayaṃ gahetvā āgato, na aññassa hatthe pahiṇi[Pg.97], na manussānaṃ saññaṃ adāsi, upajjhāyopi me ohīnabhāvaṃ jānanto tatheva na kiñci akāsī’’ti cittampi na uppannaṃ, kuto tappaccayā omānaṃ vā atimānaṃ vā janessati. Bhagavatā pana ācikkhitakammaṭṭhānameva purebhattampi pacchābhattampi – ‘‘itipi rūpaṃ aniccaṃ, itipi dukkhaṃ, itipi asubhaṃ, itipi anattā’’ti aggiṃ abhimatthento viya nirantaraṃ manasikatvā sāyanhasamaye cintesi – ‘‘ahaṃ upajjhāyena ānāpānassatiṃ bhāvehīti vutto, tassa vacanaṃ na karissāmi. Ācariyupajjhāyānañhi vacanaṃ akaronto dubbaco nāma hoti. ‘Dubbaco rāhulo, upajjhāyassapi vacanaṃ na karotī’ti ca garahuppattito kakkhaḷatarā pīḷā nāma natthī’’ti bhāvanāvidhānaṃ pucchitukāmo bhagavato santikaṃ agamāsi. Taṃ dassetuṃ atha kho āyasmā rāhulotiādi vuttaṃ. ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាប់រូបកម្មដ្ឋាន ព្រះថេរៈប្រាប់អានាបាណស្សតិកម្មដ្ឋាន យ៉ាងនេះហើយ លោកទាំងពីរអង្គក៏យាងទៅ ឯរាហុលភទ្ទៈនៅសេសសល់ក្នុងវិហារតែម្នាក់ឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទោះបីទ្រង់ជ្រាបថាព្រះរាហុលនៅសេសសល់ ក៏មិនបាននាំយកខាទនីយភោជនីយាហារយាងទៅដោយព្រះអង្គឯងឡើយ ទាំងមិនបានបញ្ជូនទៅក្នុងដៃរបស់ព្រះអានន្ទត្ថេរ ទាំងមិនបានប្រាប់សញ្ញាដល់ព្រះបាទបសេនទិកោសល និងអនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋីជាដើមឡើយ។ ព្រោះថា បើគ្រាន់តែបានទទួលសញ្ញាបន្តិចបន្តួច ជនទាំងឡាយនោះ ក៏គប្បីនាំយកភត្តដែលគេលីសែងមកប្រគេនជាមិនខាន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគធ្វើការមិនខ្វល់ខ្វាយយ៉ាងណា សូម្បីព្រះសារីបុត្តត្ថេរក៏មិនបានធ្វើអ្វីបន្តិចបន្តួចយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះរាហុលត្ថេរក៏ទៅជាអ្នកអត់អាហារ ដាច់ភត្ត។ ប៉ុន្តែ សូម្បីតែចិត្តគំនិតយ៉ាងនេះថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទោះបីទ្រង់ជ្រាបថាអាត្មាអញនៅសេសសល់ក្នុងវិហារ ក៏មិនបាននាំយកចង្ហាន់បិណ្ឌបាតដែលព្រះអង្គបានមកដោយព្រះអង្គឯង ទាំងមិនបានបញ្ជូនទៅក្នុងដៃរបស់អ្នកដទៃ ទាំងមិនបានប្រាប់សញ្ញាដល់មនុស្សទាំងឡាយ សូម្បីព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់អាត្មាអញ ទោះបីដឹងថាអាត្មាអញនៅសេសសល់ ក៏មិនបានធ្វើអ្វីបន្តិចបន្តួចដូចគ្នាដែរ» ក៏មិនបានកើតឡើងដល់ព្រះថេរៈដ៏មានអាយុនោះឡើយ កាលបើចិត្តយ៉ាងនោះមិនកើតឡើងហើយ តើលោកនឹងបង្កើតឱមានៈ (ការមើលងាយខ្លួនឯង) ឬអតិមានៈ (ការប្រកាន់ខ្លួនហួសហេតុ) ព្រោះតែហេតុនោះពីណាមក? ប៉ុន្តែ ព្រះរាហុលត្ថេរបានធ្វើទុកក្នុងចិត្តឥតដាច់ ទាំងមុនភត្តទាំងក្រោយភត្ត នូវកម្មដ្ឋានដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ប្រាប់ហើយនោះឯង ដូចជាបុគ្គលដុសខាត់ឈើដើម្បីបង្កើតភ្លើង ថា «រូបមិនទៀងយ៉ាងនេះ រូបជាទុក្ខយ៉ាងនេះ រូបជារបស់មិនស្អាតយ៉ាងនេះ រូបជាអនត្តាយ៉ាងនេះ» ហើយក្នុងពេលល្ងាច ក៏គិតថា «ព្រះឧបជ្ឈាយ៍បានប្រាប់អាត្មាអញថា ចូរចម្រើនអានាបាណស្សតិចុះ អាត្មាអញនឹងធ្វើតាមពាក្យរបស់លោក។ ព្រោះថា បុគ្គលកាលមិនធ្វើតាមពាក្យរបស់គ្រូនិងឧបជ្ឈាយ៍ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រដៅក្រ។ ការបៀតបៀនណាដែលរឹងរូសជាងការកើតឡើងនូវពាក្យនិន្ទាថា 'រាហុលជាអ្នកប្រដៅក្រ សូម្បីតែពាក្យរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ក៏មិនធ្វើតាមដែរ' នោះ មិនមានឡើយ» លោកកាលប្រាថ្នានឹងសួរនូវវិធីចម្រើនភាវនា ទើបចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «អថ ខោ អាយស្មា រាហុលោ» ជាដើម។ 114. Tattha paṭisallānāti ekībhāvato. Yaṃkiñci rāhulāti kasmā? Bhagavā ānāpānassatiṃ puṭṭho rūpakammaṭṭhānaṃ kathetīti. Rūpe chandarāgappahānatthaṃ. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘rāhulassa attabhāvaṃ nissāya chandarāgo uppanno, heṭṭhā cassa saṅkhepena rūpakammaṭṭhānaṃ kathitaṃ. Idānissāpi dvicattālīsāya ākārehi attabhāvaṃ virājetvā visaṅkharitvā taṃnissitaṃ chandarāgaṃ anuppattidhammataṃ āpādessāmī’’ti. Atha ākāsadhātuṃ kasmā vitthāresīti? Upādārūpadassanatthaṃ. Heṭṭhā hi cattāri mahābhūtāneva kathitāni, na upādārūpaṃ. Tasmā iminā mukhena taṃ dassetuṃ ākāsadhātuṃ vitthāresi. Apica ajjhattikena ākāsena paricchinnarūpampi pākaṭaṃ hoti. ១១៤. ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «បដិសល្លានា» សេចក្តីថា ពីការនៅម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា «យំកិញ្ចិ រាហុល» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលព្រះរាហុលសួរអំពីអានាបាណស្សតិ បែរជាទ្រង់សម្តែងរូបកម្មដ្ឋានទៅវិញ? ឆ្លើយថា ដើម្បីលះបង់ឆន្ទរាគក្នុងរូប។ ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ឆន្ទរាគកើតឡើងដល់រាហុល ព្រោះអាស្រ័យនឹងអត្តភាពរបស់ខ្លួន ឯក្នុងកាលមុន រូបកម្មដ្ឋាន ព្រះអង្គបានសម្តែងដល់រាហុលនោះដោយសង្ខេបហើយ។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងធ្វើឲ្យរាហុលនោះនឿយណាយក្នុងអត្តភាព ដោយអាការៈ ៤២ យ៉ាង មិនឲ្យតាក់តែងបាន ហើយនឹងធ្វើឆន្ទរាគដែលអាស្រ័យនឹងអត្តភាពនោះ ឲ្យមានសភាវៈមិនកើតឡើងទៀតឡើយ»។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់សម្តែងអាកាសធាតុដោយពិស្តារ? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញឧបាទាយរូប។ ព្រោះថា ក្នុងកាលមុន ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែមហាភូតរូប ៤ ប៉ុណ្ណោះ មិនទាន់បានសម្តែងឧបាទាយរូបឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់សម្តែងអាកាសធាតុដោយពិស្តារ ដើម្បីបង្ហាញឧបាទាយរូបនោះ ដោយវិធីនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត រូបដែលកំណត់ដោយអាកាសធាតុខាងក្នុង ក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ដែរ។ Ākāsena paricchinnaṃ, rūpaṃ yāti vibhūtataṃ; Tassevaṃ āvibhāvatthaṃ, taṃ pakāsesi nāyako. «រូបដែលកំណត់ដោយអាកាសធាតុ រមែងដល់នូវភាពប្រាកដច្បាស់ ព្រះសាស្តាជាអ្នកដឹកនាំ ទ្រង់សម្តែងអាកាសធាតុនោះ ដើម្បីធ្វើឲ្យរូបនោះប្រាកដច្បាស់យ៉ាងនេះ»។ Ettha pana purimāsu tāva catūsu dhātūsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ mahāhatthipadopame vuttameva. បណ្តាធាតុទាំងនោះ សេចក្តីណាដែលគប្បីពោលក្នុងធាតុទាំង ៤ ខាងដើម សេចក្តីនោះ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ។ 118. Ākāsadhātuyaṃ ākāsagatanti ākāsabhāvaṃ gataṃ. Upādinnantiādinnaṃ gahitaṃ parāmaṭṭhaṃ, sarīraṭṭhakanti attho. Kaṇṇacchiddanti maṃsalohitādīhi asamphuṭṭhakaṇṇavivaraṃ. Nāsacchiddādīsupi eseva nayo. Yena [Pg.98] cāti yena chiddena. Ajjhoharatīti anto paveseti, jivhābandhanato hi yāva udarapaṭalā manussānaṃ vidatthicaturaṅgulaṃ chiddaṭṭhānaṃ hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yattha cāti yasmiṃ okāse. Santiṭṭhatīti patiṭṭhāti. Manussānañhi mahantaṃ paṭaparissāvanamattañca udarapaṭalaṃ nāma hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Adhobhāgaṃ nikkhamatīti yena heṭṭhā nikkhamati. Dvattiṃsahatthamattaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu vaṅkaṃ antaṃ nāma hoti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Yaṃ vā panaññampīti iminā sukhumasukhumaṃ cammamaṃsādiantaragatañceva lomakūpabhāvena ca ṭhitaṃ ākāsaṃ dasseti. Sesametthāpi pathavīdhātuādīsu vuttanayeneva veditabbaṃ. ១១៨. ក្នុងអាកាសធាតុនិទ្ទេស ពាក្យថា «អាកាសគតំ» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាអាកាស។ ពាក្យថា «ឧបាទិន្នំ» សេចក្តីថា ដែលតណ្ហានិងទិដ្ឋិកាន់យកហើយ ស្ទាបអង្អែលហើយ មានន័យថា ជារបស់ដែលស្ថិតនៅក្នុងរាងកាយ។ ពាក្យថា «កណ្ណច្ឆិទ្ទំ» សេចក្តីថា ប្រហោងត្រចៀកដែលសាច់និងឈាមជាដើមមិនបានពាល់ត្រូវ។ ក្នុងរន្ធច្រមុះជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «យេន ច» សេចក្តីថា ដោយប្រហោងណា។ ពាក្យថា «អជ្ឈោហរតិ» សេចក្តីថា បញ្ជូនទៅខាងក្នុង ព្រោះថា ចាប់តាំងពីគល់អណ្តាតរហូតដល់ផែនស្បែកពោះរបស់មនុស្សទាំងឡាយ មានចន្លោះប្រហោងប្រវែងមួយចំអាមបួនធ្នាប់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកចន្លោះប្រហោងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «យត្ថ ច» សេចក្តីថា ក្នុងឱកាសណា។ ពាក្យថា «សន្តិដ្ឋតិ» សេចក្តីថា តម្កល់នៅ។ ព្រោះថា ផែនស្បែកពោះរបស់មនុស្សទាំងឡាយ មានទំហំប៉ុនក្រណាត់តម្រងទឹកដ៏ធំ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកផែនស្បែកពោះនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «អធោភាគំ និក្ខមតិ» សេចក្តីថា ចេញទៅខាងក្រោមដោយប្រហោងណា។ ពោះវៀនធំដែលវៀចវេរទៅមកក្នុងទី ២១ កន្លែង មានប្រវែងប្រមាណ ៣២ ហត្ថ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកពោះវៀនធំនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «យំ វា បនញ្ញម្បិ» ព្រះអង្គបង្ហាញនូវអាកាសធាតុដ៏ល្អិតល្អោច ដែលស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះស្បែកនិងសាច់ជាដើមផង និងអាកាសធាតុដែលស្ថិតនៅដោយភាពជាចន្លោះរន្ធរោមផង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងអាកាសធាតុនិទ្ទេសនេះ គប្បីដឹងដោយវិធីដែលពោលហើយក្នុងបឋវីធាតុជាដើមនោះឯង។ 119. Idānissa tādibhāvalakkhaṇaṃ ācikkhanto pathavīsamantiādimāha. Iṭṭhāniṭṭhesu hi arajjanto adussanto tādī nāma hoti. Manāpāmanāpāti ettha aṭṭha lobhasahagatacittasampayuttā manāpā nāma, dve domanassacittasampayuttā amanāpā nāma. Cittaṃ na pariyādāya ṭhassantīti ete phassā uppajjitvā tava cittaṃ antomuṭṭhigataṃ karonto viya pariyādāya gahetvā ṭhātuṃ na sakkhissanti ‘‘ahaṃ sobhāmi, mayhaṃ vaṇṇāyatanaṃ pasanna’’nti puna attabhāvaṃ nissāya chandarāgo nuppajjissati. Gūthagatantiādīsu gūthameva gūthagataṃ. Evaṃ sabbattha. ១១៩. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់សម្តែងនូវលក្ខណៈនៃតាទិភាព (ភាពជាបុគ្គលនឹងធឹង) ដល់ព្រះរាហុលនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «បឋវីសមំ» ជាដើម។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមិនត្រេកអរក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត មិនប្រទូស្តក្នុងអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្ត ឈ្មោះថា តាទី (បុគ្គលនឹងធឹង)។ ក្នុងពាក្យថា «មនាបាមនាបា» នេះ ផស្សៈ ៨ ដែលសម្បយុត្តដោយលោភសហគតចិត្ត ឈ្មោះថា មនាបៈ (ជាទីគាប់ចិត្ត) ផស្សៈ ២ ដែលសម្បយុត្តដោយទោមនស្សចិត្ត ឈ្មោះថា អមនាបៈ (មិនជាទីគាប់ចិត្ត)។ ពាក្យថា «ចិត្តំ ន បរិយាទាយ ឋស្សន្តិ» សេចក្តីថា ផស្សៈទាំងឡាយនេះ កាលកើតឡើងហើយ មិនអាចគ្របសង្កត់កាន់យកចិត្តរបស់អ្នក ទុកដូចជាការដាក់ក្នុងកណ្តាប់ដៃបានឡើយ។ ឆន្ទរាគដែលអាស្រ័យនឹងអត្តភាពថា «អាត្មាអញល្អណាស់ ពណ៌សម្បុររបស់អាត្មាអញស្រស់ថ្លាណាស់» នោះ នឹងមិនកើតឡើងទៀតឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «គូថគតំ» ជាដើម គូថៈ (លាមក) នោះឯង ឈ្មោះថា គូថគតៈ។ ក្នុងពាក្យទាំងពួង ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ Na katthaci patiṭṭhitoti pathavīpabbatarukkhādīsu ekasmimpi na patiṭṭhito, yadi hi pathaviyaṃ patiṭṭhito bhaveyya, pathaviyā bhijjamānāya saheva bhijjeyya, pabbate patamāne saheva pateyya, rukkhe chijjamāne saheva chijjeyya. ពាក្យថា «ន កត្ថចិ បតិដ្ឋិតោ» សេចក្តីថា មិនបានតម្កល់នៅលើវត្ថុណាមួយ មានផែនដី ភ្នំ និងដើមឈើជាដើមឡើយ ព្រោះថា ប្រសិនបើអាកាសធាតុនោះតម្កល់នៅលើផែនដី កាលបើផែនដីបែកធ្លាយ ក៏គប្បីបែកធ្លាយទៅជាមួយគ្នា កាលបើភ្នំរលំ ក៏គប្បីរលំទៅជាមួយគ្នា កាលបើដើមឈើត្រូវគេកាប់ ក៏គប្បីដាច់ទៅជាមួយគ្នាដែរ។ 120. Mettaṃ rāhulāti kasmā ārabhi? Tādibhāvassa kāraṇadassanatthaṃ. Heṭṭhā hi tādibhāvalakkhaṇaṃ dassitaṃ, na ca sakkā ahaṃ tādī homīti akāraṇā bhavituṃ, napi ‘‘ahaṃ uccākulappasuto bahussuto lābhī, maṃ rājarājamahāmattādayo bhajanti, ahaṃ tādī homī’’ti imehi kāraṇehi koci tādī nāma hoti, mettādibhāvanāya pana hotīti tādibhāvassa kāraṇadassanatthaṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. ១២០. សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងពាក្យថា «មេត្តំ រាហុល» ជាដើម? ឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញហេតុនៃតាទិភាព (ភាពជាបុគ្គលនឹងធឹង)។ ព្រោះថា ក្នុងកាលមុន លក្ខណៈនៃតាទិភាព ព្រះអង្គបានបង្ហាញហើយ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលមិនអាចនឹងជាតាទីបុគ្គលដោយគ្មានហេតុ ដោយគ្រាន់តែគិតថា «អាត្មាអញចង់ជាតាទីបុគ្គល» នោះឡើយ មួយវិញទៀត គ្មាននរណាម្នាក់ឈ្មោះថាជាតាទីបុគ្គល ព្រោះតែហេតុទាំងឡាយនេះថា «អាត្មាអញកើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ជាពហុស្សូត ជាអ្នកមានលាភ ព្រះរាជា និងមហាមាត្យរបស់ព្រះរាជាជាដើម តែងតែចូលមកសេពគប់នឹងអាត្មាអញ អាត្មាអញជាតាទីបុគ្គល» នោះឡើយ ប៉ុន្តែ បុគ្គលរមែងជាតាទីបុគ្គលបាន ព្រោះតែការចម្រើនមេត្តាជាដើម ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញហេតុនៃតាទិភាពនោះឯង។ Tattha [Pg.99] bhāvayatoti upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpentassa. Yo byāpādoti yo satte kopo, so pahīyissati. Vihesāti pāṇiādīhi sattānaṃ vihiṃsanaṃ. Aratīti pantasenāsanesu ceva adhikusaladhammesu ca ukkaṇṭhitatā. Paṭighoti yattha katthaci sattesu saṅkhāresu ca paṭihaññanakileso. Asubhanti uddhumātakādīsu upacārappanaṃ. Uddhumātakādīsu asubhabhāvanā ca nāmesā vitthārato visuddhimagge kathitāva. Rāgoti pañcakāmaguṇikarāgo. Aniccasaññanti aniccānupassanāya sahajātasaññaṃ. Vipassanā eva vā esā asaññāpi saññāsīsena saññāti vuttā. Asmimānoti rūpādīsu asmīti māno. ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា bhāvayato សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកញ៉ាំងឧបចារជ្ឈាន ឬអប្បនាជ្ឈានឲ្យសម្រេច។ បទថា yo byāpādo សេចក្តីថា ក្រោធណាដែលកើតឡើងក្នុងសត្វទាំងឡាយ ក្រោធនោះនឹងត្រូវលះបង់។ បទថា vihesā គឺការបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយដោយដៃជាដើម។ បទថា aratī គឺភាពជាអ្នកអផ្សុកក្នុងសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ផង ក្នុងធម៌កុសលដ៏ក្រៃលែងផង។ បទថា paṭigho គឺកិលេសដែលថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងសត្វ និងសង្ខារទាំងឡាយក្នុងទីណាមួយ។ បទថា asubhaṃ គឺឧបចារជ្ឈាន និងអប្បនាជ្ឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអសុភមានឧទ្ធុOptionកៈជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ការចម្រើនអសុភក្នុងឧទ្ធុOptionកៈជាដើមនេះ ត្រូវបានពោលទុកដោយពិស្តារហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ បទថា rāgo គឺរាគៈដែលមានកាមគុណប្រាំជាអារម្មណ៍។ បទថា aniccasaññaṃ គឺសញ្ញាដែលកើតរួមគ្នាជាមួយអនិច្ចានុបស្សនា។ ម្យ៉ាងទៀត វិបស្សនានោះឯង ទោះបីមិនមែនជាសញ្ញាក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គទ្រង់ហៅថា សញ្ញា ដោយការលើកយកសញ្ញាជាប្រធាន។ បទថា asmimāno គឺមានះថា 'ខ្លួនមាន' ក្នុងរូបជាដើម។ 121. Idāni therena pucchitaṃ pañhaṃ vitthārento ānāpānassatintiādimāha. Tattha idaṃ kammaṭṭhānañca kammaṭṭhānabhāvanā ca pāḷiattho ca saddhiṃ ānisaṃsakathāya sabbo sabbākārena visuddhimagge anussatiniddese vitthāritoyeva. Imaṃ desanaṃ bhagavā neyyapuggalavaseneva pariniṭṭhāpesīti. ១២១. ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងសម្តែងពង្រីកប្រស្នាដែលព្រះថេរៈសួរហើយ ទើបត្រាស់ពាក្យថា ānāpānassati ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ កម្មដ្ឋាននេះផង ការចម្រើនកម្មដ្ឋានផង សេចក្តីនៃព្រះបាលីផង ព្រមទាំងអានិសង្សកថា ទាំងអស់គ្រប់អាការ ត្រូវបានសម្តែងពិស្តារហើយក្នុងអនុស្សតិនិន្ទេស នៃវិសុទ្ធិមគ្គ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងទេសនានេះឲ្យចប់សព្វគ្រប់ ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គលតែប៉ុណ្ណោះ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ Māhārāhulovādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមហារាហុលោវាទសូត្រ ចប់ហើយ។ 3. Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā ៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចូឡមាលុក្យសូត្រ 122. Evaṃ me sutanti mālukyasuttaṃ. Tattha mālukyaputtassāti evaṃnāmakassa therassa. Ṭhapitāni paṭikkhittānīti diṭṭhigatāni nāma na byākātabbānīti evaṃ ṭhapitāni ceva paṭikkhittāni ca. Tathāgatoti satto. Taṃ me na ruccatīti taṃ abyākaraṇaṃ mayhaṃ na ruccati. Sikkhaṃ paccakkhāyāti sikkhaṃ paṭikkhipitvā. ១២២. សូត្រដែលមានដើមថា Evaṃ me sutaṃ គឺចូឡមាលុក្យសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា mālukyaputtassa សេចក្តីថា របស់ព្រះថេរៈដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា ṭhapitāni paṭikkhittāni សេចក្តីថា ទិដ្ឋិទាំងឡាយដែលព្រះអង្គមិនគប្បីដោះស្រាយ ឈ្មោះថា ទ្រង់ទុកផង ទ្រង់បដិសេធចោលផង យ៉ាងនេះ។ បទថា tathāgato គឺសត្វ។ បទថា taṃ me na ruccati សេចក្តីថា ការមិនព្យាករនោះ មិនជាទីគាប់ចិត្តដល់ខ្ញុំឡើយ។ បទថា sikkhaṃ paccakkhāya សេចក្តីថា លះបង់សិក្ខា។ 125. Ko santo kaṃ paccācikkhasīti yācako vā hi yācitakaṃ paccācikkheyya, yācitako vā yācakaṃ. Tvaṃ neva yācako na yācitako, so dāni tvaṃ ko santo kaṃ paccācikkhasīti attho. ១២៥. បទថា ko santo kaṃ paccācikkhasī សេចក្តីថា ព្រោះថា អ្នកសូមគប្បីបដិសេធអ្នកត្រូវគេសូម ឬអ្នកត្រូវគេសូមគប្បីបដិសេធអ្នកសូម។ ឯអ្នកមិនមែនជាអ្នកសូម ទាំងមិនមែនជាអ្នកត្រូវគេសូមឡើយ កាលបើដូច្នោះ ឥឡូវនេះ តើអ្នកជាអ្វី ហើយបដិសេធអ្នកណា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ 126. Viddho [Pg.100] assāti parasenāya ṭhitena viddho bhaveyya. Gāḷhapalepanenāti bahalalepanena. Bhisakkanti vejjaṃ. Sallakattanti sallakantanaṃ sallakantiyasuttavācakaṃ. Akkassāti akkavāke gahetvā jiyaṃ karonti. Tena vuttaṃ ‘‘akkassā’’ti. Saṇhassāti veṇuvilīvassa. Maruvākhīrapaṇṇīnampi vākehiyeva karonti. Tena vuttaṃ yadi vā maruvāya yadi vā khīrapaṇṇinoti. Gacchanti pabbatagacchanadīgacchādīsu jātaṃ. Ropimanti ropetvā vaḍḍhitaṃ saravanato saraṃ gahetvā kataṃ. Sithilahanunoti evaṃnāmakassa pakkhino. Bheravassāti kāḷasīhassa. Semhārassāti makkaṭassa. Evaṃ noti etāya diṭṭhiyā sati na hotīti attho. ១២៦. បទថា viddho assa សេចក្តីថា គប្បីត្រូវគេបាញ់ដែលឈរនៅក្នុងកងទ័ពសត្រូវ។ បទថា gāḷhapalepanena សេចក្តីថា ដោយថ្នាំពិសលាបយ៉ាងក្រាស់។ បទថា bhisakkaṃ គឺគ្រូពេទ្យ។ បទថា sallakattaṃ គឺអ្នកវះកាត់ព្រួញ ឬពាក្យសម្រាប់ហៅខ្សែដែលប្រើសម្រាប់វះកាត់ព្រួញ។ បទថា akkassa សេចក្តីថា គេយកសរសៃធ្មៃមកធ្វើជាខ្សែធ្នូ ហេតុនោះទើបត្រាស់ថា akkassa។ បទថា saṇhassa សេចក្តីថា របស់បន្ទះឫស្សី។ គេធ្វើខ្សែធ្នូដោយសរសៃនៃដើមមរុវា ឬដើមខីរបណ្ណីផងដែរ ហេតុនោះទើបត្រាស់ថា yadi vā maruvāya yadi vā khīrapaṇṇino។ បទថា gaccha គឺព្រៃឈើដែលកើតក្នុងទីដូចជាព្រៃភ្នំ និងព្រៃក្បែរស្ទឹងជាដើម។ បទថា ropimaṃ សេចក្តីថា ព្រួញដែលគេយកមកធ្វើពីព្រៃព្រួញដែលគេដាំ និងថែរក្សាឲ្យលូតលាស់។ បទថា sithilahanuno គឺរបស់សត្វស្លាបដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា bheravassa គឺរបស់សត្វសីហៈខ្មៅ។ បទថា semhārassa គឺរបស់ស្វា។ បទថា evaṃ no សេចក្តីថា កាលបើមានទិដ្ឋិនេះ ការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរមិនមានឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ 127. Attheva jātīti etāya diṭṭhiyā sati brahmacariyavāsova natthi, jāti pana atthiyeva. Tathā jarāmaraṇādīnīti dasseti. Yesāhanti yesaṃ ahaṃ. Nighātanti upaghātaṃ vināsaṃ. Mama sāvakā hi etesu nibbinnā idheva nibbānaṃ pāpuṇantīti adhippāyo. ១២៧. បទថា attheva jāti សេចក្តីថា កាលបើមានទិដ្ឋិនេះ ការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរមិនមានឡើយ តែជាតិគឺមានពិតប្រាកដ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ជរា និងមរណៈជាដើម ក៏មានយ៉ាងនោះដែរ។ បទថា yesāhaṃ មកពីពាក្យថា yesaṃ ahaṃ។ បទថា nighātaṃ គឺការបៀតបៀន ការបំផ្លាញ។ សេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះថា ពួកសាវករបស់តថាគត នឿយណាយក្នុងទិដ្ឋិទាំងនោះ ហើយរមែងដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងលោកនេះឯង។ 128. Tasmātihāti yasmā abyākatametaṃ, catusaccameva mayā byākataṃ, tasmāti attho. Na hetaṃ mālukyaputta atthasaṃhitanti etaṃ diṭṭhigataṃ vā etaṃ byākaraṇaṃ vā kāraṇanissitaṃ na hoti. Na ādibrahmacariyakanti brahmacariyassa ādimattampi pubbabhāgasīlamattampi na hoti. Na nibbidāyātiādīsu vaṭṭe nibbindanatthāya vā virajjhanatthāya vā vaṭṭanirodhāya vā rāgādivūpasamanatthāya vā abhiññeyye dhamme abhijānanatthāya vā catumaggasaṅkhātasambodhatthāya vā asaṅkhatanibbānasacchikiriyatthāya vā na hoti. Etaṃ hīti etaṃ catusaccabyākaraṇaṃ. Ādibrahmacariyakanti brahmacariyassa ādibhūtaṃ pubbapadaṭṭhānaṃ. Sesaṃ vuttapaṭivipakkhanayena veditabbaṃ. Imampi desanaṃ bhagavā neyyapuggalavasena niṭṭhāpesīti. ១២៨. បទថា tasmātiha សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែទិដ្ឋិនេះ តថាគតមិនបានព្យាករហើយ តែចតុសច្ចធម៌ប៉ុណ្ណោះដែលតថាគតបានព្យាករហើយ ព្រោះហេតុនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា na hetaṃ mālukyaputta atthasaṃhitaṃ សេចក្តីថា ម្នាលមាលុក្យបុត្ត ព្រោះថា ទិដ្ឋិដ៏លាមកនេះក្តី ការព្យាករទិដ្ឋិនេះក្តី មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ឡើយ។ បទថា na ādibrahmacariyakaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែចំណែកខាងដើមនៃព្រហ្មចរិយៈ ឬសូម្បីតែបុព្វភាគសីល ក៏មិនមានឡើយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា na nibbidāya ជាដើម សេចក្តីថា មិនប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីនឿយណាយក្នុងវដ្តៈ ឬដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេក ឬដើម្បីការរលត់ទៅនៃវដ្តៈ ឬដើម្បីការស្ងប់រម្ងាប់នៃរាគៈជាដើម ឬដើម្បីដឹងច្បាស់នូវធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ ឬដើម្បីការត្រាស់ដឹងដែលរាប់បញ្ចូលមគ្គទាំងបួន ឬដើម្បីការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអសង្ខតនិព្វានឡើយ។ បទថា etaṃ hi សេចក្តីថា ការព្យាករនូវចតុសច្ចធម៌នេះ។ បទថា ādibrahmacariyakaṃ សេចក្តីថា ជាចំណែកខាងដើម ជាហេតុជិតខាងនៃព្រហ្មចរិយៈ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបដោយវិធីផ្ទុយពីអ្វីដែលបានពោលហើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងទេសនានេះឲ្យចប់សព្វគ្រប់ ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គលផងដែរ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ Cūḷamālukyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចូឡមាលុក្យសូត្រ ចប់ហើយ។ 4. Mahāmālukyasuttavaṇṇanā ៤. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមហាមាលុក្យសូត្រ 129. Evaṃ [Pg.101] me sutanti mahāmālukyasuttaṃ. Tattha orambhāgiyānīti heṭṭhā koṭṭhāsikāni kāmabhave nibbattisaṃvattanikāni. Saṃyojanānīti bandhanāni. Kassa kho nāmāti kassa devassa vā manussassa vā desitāni dhāresi, kiṃ tvameveko assosi, na añño kocīti? Anusetīti appahīnatāya anuseti. Anusayamāno saṃyojanaṃ nāma hoti. ១២៩. សូត្រដែលមានដើមថា Evaṃ me sutaṃ គឺមហាមាលុក្យសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា orambhāgiyāni សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលមានចំណែកក្នុងខាងក្រោម ដែលជាទៅដើម្បីការកើតក្នុងកាមភព។ បទថា saṃyojanāni គឺគ្រឿងចំណងទាំងឡាយ។ បទថា kassa kho nāma សេចក្តីថា តើអ្នកចាំទុកនូវធម៌ទាំងឡាយដែលតថាគតសម្តែងហើយ ដល់ទេវតា ឬមនុស្សណា តើអ្នកតែម្នាក់ឯងបានឮ ឬអ្នកដទៃណាមួយមិនបានឮទេឬ? បទថា anuseti សេចក្តីថា ដេកត្រាំនៅព្រោះមិនទាន់លះបង់ដោយមគ្គ។ កិលេសដែលដេកត្រាំនៅ ឈ្មោះថា សំយោជនៈ។ Ettha ca bhagavatā saṃyojanaṃ pucchitaṃ, therenapi saṃyojanameva byākataṃ. Evaṃ santepi tassa vāde bhagavatā doso āropito. So kasmāti ce? Therassa tathāladdhikattā. Ayañhi tassa laddhi ‘‘samudācārakkhaṇeyeva kilesehi saṃyutto nāma hoti, itarasmiṃ khaṇe asaṃyutto’’ti. Tenassa bhagavatā doso āropito. Athāyasmā ānando cintesi – ‘‘bhagavatā bhikkhusaṅghassa dhammaṃ desessāmīti attano dhammatāyeva ayaṃ dhammadesanā āraddhā, sā iminā apaṇḍitena bhikkhunā visaṃvāditā. Handāhaṃ bhagavantaṃ yācitvā bhikkhūnaṃ dhammaṃ desessāmī’’ti. So evamakāsi. Taṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ vutte āyasmā ānando’’tiādi vuttaṃ. ក្នុងប្រស្នានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សួររកសំយោជនៈ ព្រះថេរៈក៏បានដោះស្រាយនូវសំយោជនៈនោះឯង។ កាលបើដូច្នោះ តើហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លើកទោសក្នុងវាទៈរបស់ព្រះថេរៈនោះ? ប្រសិនបើមានសួរយ៉ាងនេះ សេចក្តីឆ្លើយថា ព្រោះព្រះថេរៈមានលទ្ធិយ៉ាងនោះ។ ព្រោះថានេះជាលទ្ធិរបស់ព្រះថេរៈនោះថា 'បុគ្គលឈ្មោះថា ប្រកបដោយកិលេសទាំងឡាយ ក្នុងខណៈដែលកិលេសកើតឡើងប្រព្រឹត្តទៅប៉ុណ្ណោះ ក្នុងខណៈដទៃ ឈ្មោះថា មិនប្រកបដោយកិលេសឡើយ'។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លើកទោសដល់ព្រះថេរៈនោះ។ គ្រានោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ គិតថា 'ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រារព្ធធម្មទេសនានេះ ដោយធម្មតារបស់ព្រះអង្គឯង ដោយព្រះហឫទ័យថា តថាគតនឹងសម្តែងធម៌ដល់ភិក្ខុសង្ឃ តែធម្មទេសនានោះ ត្រូវបានភិក្ខុពាលនេះ ធ្វើឲ្យឃ្លាតចាកការពិតទៅហើយ។ បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញ អារាធនាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយសម្តែងធម៌ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ'។ ព្រះថេរៈក៏បានធ្វើសេចក្តីនោះ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យថា evaṃ vutte āyasmā ānando ជាដើម។ Tattha sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitenāti sakkāyadiṭṭhiyā gahitena abhibhūtena. Sakkāyadiṭṭhiparetenāti sakkāyadiṭṭhiyā anugatena. Nissaraṇanti diṭṭhinissaraṇaṃ nāma nibbānaṃ, taṃ yathābhūtaṃ nappajānāti. Appaṭivinītāti avinoditā anīhaṭā. Orambhāgiyaṃ saṃyojananti heṭṭhābhāgiyasaṃyojanaṃ nāma hoti. Sesapadesupi eseva nayo. Sukkapakkho uttānatthoyeva. ‘‘Sānusayā pahīyatī’’ti vacanato panettha ekacce ‘‘aññaṃ saṃyojanaṃ añño anusayo’’ti vadanti. ‘‘Yathā hi sabyañjanaṃ bhatta’’nti vutte bhattato aññaṃ byañjanaṃ hoti, evaṃ ‘‘sānusayā’’ti vacanato pariyuṭṭhānasakkāyadiṭṭhito aññena anusayena bhavitabbanti tesaṃ laddhi. Te ‘‘sasīsaṃ pārupitvā’’tiādīhi paṭikkhipitabbā. Na hi sīsato añño puriso atthi. Athāpi siyā – ‘‘yadi tadeva saṃyojanaṃ so anusayo, evaṃ sante bhagavatā therassa [Pg.102] taruṇūpamo upārambho duāropito hotī’’ti. Na duāropito, kasmā? Evaṃladdhikattāti vitthāritametaṃ. Tasmā soyeva kileso bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ, appahīnaṭṭhena anusayoti imamatthaṃ sandhāya bhagavatā ‘‘sānusayā pahīyatī’’ti evaṃ vuttanti veditabbaṃ. ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា sakkāyadiṭṭhipariyuṭṭhitena សេចក្តីថា ដែលសក្កាយទិដ្ឋិកាន់យកហើយ គ្របសង្កត់ហើយ។ បទថា sakkāyadiṭṭhiparetena សេចក្តីថា ដែលសក្កាយទិដ្ឋិគ្របដណ្តប់ហើយ។ បទថា nissaraṇaṃ សេចក្តីថា ព្រះនិព្វានជាគ្រឿងរំលាស់ចេញនូវទិដ្ឋិ តែបុគ្គលនោះមិនដឹងច្បាស់នូវព្រះនិព្វាននោះតាមពិតឡើយ។ បទថា appaṭivinītā សេចក្តីថា មិនបានកំចាត់ចេញ មិនបានដកចេញ។ បទថា orambhāgiyaṃ saṃyojanaṃ គឺសំយោជនៈដែលមានចំណែកក្នុងខាងក្រោម។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចំណែកឯសុక్కបក្ខ មានសេចក្តីច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែព្រះតម្រាស់ថា sānusayā pahīyati អាចារ្យខ្លះទើបពោលថា 'សំយោជនៈផ្សេង អនុស័យផ្សេង'។ ពួកអាចារ្យទាំងនោះមានលទ្ធិថា 'ដូចជាពាក្យថា បាយព្រមទាំងសម្ល កាលបើពោលយ៉ាងនេះ សម្លរមែងផ្សេងពីបាយ យ៉ាងណាមិញ ព្រោះតែព្រះតម្រាស់ថា sānusayā អនុស័យរមែងផ្សេងពីបរិយុដ្ឋាសក្កាយទិដ្ឋិ យ៉ាងនោះដែរ'។ ពួកអាចារ្យទាំងនោះ គប្បីបដិសេធដោយពាក្យជាដើមថា sasīsaṃ pārupitvā។ ព្រោះថា បុគ្គលដទៃក្រៅពីក្បាល មិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើមានពាក្យចោទថា 'ប្រសិនបើសំយោជនៈនោះឯងជាអនុស័យ កាលបើដូច្នោះ ការចោទប្រកាន់ប្រៀបដូចជាដើមឈើខ្ចី ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់លើកឡើងដល់ព្រះថេរៈ ឈ្មោះថា ទ្រង់លើកឡើងមិនសមគួរហើយ'។ ការលើកឡើងនោះ មិនមែនមិនសមគួរឡើយ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះព្រះថេរៈមានលទ្ធិយ៉ាងនេះ ដូចដែលបានពិស្តារហើយ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា កិលេសនោះឯង ឈ្មោះថា សំយោជនៈ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងចង ឈ្មោះថា អនុស័យ ដោយអត្ថថាមិនទាន់លះបង់ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់រំលឹកដល់អត្ថនេះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះថា sānusayā pahīyati។ 132. Tacaṃ chetvātiādīsu idaṃ opammasaṃsandanaṃ – tacacchedo viya hi samāpatti daṭṭhabbā, pheggucchedo viya vipassanā, sāracchedo viya maggo. Paṭipadā pana lokiyalokuttaramissakāva vaṭṭati. Evamete daṭṭhabbāti evarūpā puggalā evaṃ daṭṭhabbā. ១៣២. ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា tacaṃ chetvā ជាដើម នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមា គឺ គប្បីឃើញសមាបត្តិ ដូចជាការកាត់សម្បកឈើ គប្បីឃើញវិបស្សនា ដូចជាការកាត់ក្រសោមឈើ គប្បីឃើញមគ្គ ដូចជាការកាត់ខ្លឹមឈើ។ ម្យ៉ាងទៀត បដិបទាដែលលាយឡំដោយលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ទើបគួរ។ បទថា evamete daṭṭhabbā សេចក្តីថា បុគ្គលមានសភាពយ៉ាងនេះ គប្បីឃើញយ៉ាងនេះ។ 133. Upadhivivekāti upadhivivekena. Iminā pañcakāmaguṇaviveko kathito. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāti iminā nīvaraṇappahānaṃ kathitaṃ. Kāyaduṭṭhullānaṃ paṭippassaddhiyāti iminā kāyālasiyapaṭippassaddhi kathitā. Vivicceva kāmehīti upadhivivekena kāmehi vinā hutvā. Vivicca akusalehīti akusalānaṃ dhammānaṃ pahānena kāyaduṭṭhullānaṃ paṭippassaddhiyā ca akusalehi vinā hutvā. Yadeva tattha hotīti yaṃ tattha antosamāpattikkhaṇeyeva samāpattisamuṭṭhitañca rūpādidhammajātaṃ hoti. Te dhammeti te rūpagatantiādinā nayena vutte rūpādayo dhamme. Aniccatoti na niccato. Dukkhatoti na sukhato. Rogatotiādīsu ābādhaṭṭhena rogato, antodosaṭṭhena gaṇḍato, anupaviddhaṭṭhena dukkhajananaṭṭhena ca sallato, dukkhaṭṭhena aghato, rogaṭṭhena ābādhato, asakaṭṭhena parato, palujjanaṭṭhena palokato, nissattaṭṭhena suññato, na attaṭṭhena anattato. Tattha aniccato, palokatoti dvīhi padehi aniccalakkhaṇaṃ kathitaṃ, dukkhatotiādīhi chahi dukkhalakkhaṇaṃ, parato suññato anattatoti tīhi anattalakkhaṇaṃ. ១៣៣. បទថា upadhivivekā សេចក្តីថា ដោយឧបធិវិវេក។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការស្ងាត់ចាកកាមគុណប្រាំ ដោយបទនេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការលះបង់នីវរណៈ ដោយបទថា akusalānaṃ dhammānaṃ pahānā នេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការរម្ងាប់សេចក្តីខ្ជិលច្រអូសនៃកាយ ដោយបទថា kāyaduṭṭhullānaṃ paṭippassaddhiyā នេះ។ បទថា vivicceva kāmehi សេចក្តីថា វៀរចាកកាមទាំងឡាយ ដោយឧបធិវិវេក។ បទថា vivicca akusalehi សេចក្តីថា វៀរចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះការលះបង់អកុសលធម៌ផង ព្រោះការរម្ងាប់សេចក្តីខ្ជិលច្រអូសនៃកាយផង។ បទថា yadeva tattha hoti សេចក្តីថា ពួកធម៌មានរូបជាដើមណា ដែលកើតឡើងអំពីសមាបត្តិ ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិខាងក្នុងនោះឯង។ បទថា te dhamme គឺធម៌មានរូបជាដើម ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយន័យមានពាក្យថា rūpagataṃ ជាដើម។ បទថា aniccato សេចក្តីថា ដោយមិនទៀង។ បទថា dukkhatoti សេចក្តីថា ដោយជាទុក្ខ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា rogato ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ឈ្មោះថា rogato ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបៀតបៀន ឈ្មោះថា gaṇḍato ដោយអត្ថថាមានទោសខាងក្នុង ឈ្មោះថា sallato ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងមុតចូលទៅផង ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបង្កើតទុក្ខផង ឈ្មោះថា aghato ដោយអត្ថថាជាទុក្ខ ឈ្មោះថា ābādhato ដោយអត្ថថាជាជំងឺ ឈ្មោះថា parato ដោយអត្ថថាមិនមែនជាខ្លួន ឈ្មោះថា palokato ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងពុកផុយ ឈ្មោះថា suññato ដោយអត្ថថាប្រាសចាកសត្វ ឈ្មោះថា anattato ដោយអត្ថថាមិនមែនជាខ្លួន។ ក្នុងបទទាំងនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអនិច្ចលក្ខណៈ ដោយបទពីរគឺ aniccato និង palokato ទ្រង់សម្តែងទុក្ខលក្ខណៈ ដោយបទប្រាំមួយមានបទថា dukkhato ជាដើម ទ្រង់សម្តែងអនត្តលក្ខណៈ ដោយបទបីគឺ parato, suññato, និង anattato។ So tehi dhammehīti so tehi evaṃ tilakkhaṇaṃ āropetvā diṭṭhehi antosamāpattiyaṃ pañcakkhandhadhammehi. Cittaṃ paṭivāpetīti cittaṃ paṭisaṃharati moceti apaneti. Upasaṃharatīti vipassanācittaṃ tāva savanavasena [Pg.103] thutivasena pariyattivasena paññattivasena ca etaṃ santaṃ nibbānanti evaṃ asaṅkhatāya amatāya dhātuyā upasaṃharati. Maggacittaṃ nibbānaṃ ārammaṇakaraṇavaseneva etaṃ santametaṃ paṇītanti na evaṃ vadati, iminā pana ākārena taṃ paṭivijjhanto tattha cittaṃ upasaṃharatīti attho. So tattha ṭhitoti tāya tilakkhaṇārammaṇāya vipassanāya ṭhito. Āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇātīti anukkamena cattāro magge bhāvetvā pāpuṇāti. Teneva dhammarāgenāti samathavipassanādhamme chandarāgena. Samathavipassanāsu hi sabbaso chandarāgaṃ pariyādātuṃ sakkonto arahattaṃ pāpuṇāti, asakkonto anāgāmī hoti. បទថា so tehi dhammehi សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះ ជាមួយនឹងធម៌គឺបញ្ចក្ខន្ធទាំងឡាយ ក្នុងសមាបត្តិខាងក្នុង ដែលខ្លួនបានឃើញហើយ ដោយការលើកឡើងនូវត្រីលក្ខណ៍យ៉ាងនេះ។ បទថា cittaṃ paṭivāpeti សេចក្តីថា ប្រមូលមកវិញ ញ៉ាំងចិត្តឲ្យរួចផុត ឲ្យលះបង់។ បទថា upasaṃharati សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះបង្អោនទៅនូវវិបស្សនាចិត្ត ក្នុងអសង្ខតធាតុជាអមតៈថា 'ព្រះនិព្វាននេះជាធម្មជាតិស្ងប់' ដោយអំណាចនៃការស្តាប់ក្តី ការសរសើរក្តី ការរៀនសូត្រក្តី ការបញ្ញត្តិក្តី ជាមុនសិន។ ចំណែកឯមគ្គចិត្ត មិនមែននិយាយយ៉ាងនេះថា 'ព្រះនិព្វាននេះស្ងប់ ព្រះនិព្វាននេះឧត្តម' ដោយអំណាចនៃការធ្វើព្រះនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍នោះឡើយ តែភិក្ខុកាលចាក់ធ្លុះនូវព្រះនិព្វាននោះ ដោយអាការនេះ រមែងបង្អោនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា so tattha ṭhito សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះតាំងនៅក្នុងវិបស្សនាដែលមានត្រីលក្ខណ៍ជាអារម្មណ៍នោះ។ បទថា āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇāti សេចក្តីថា រមែងដល់នូវការអស់ទៅនៃអាសវៈទាំងឡាយ ដោយការចម្រើនមគ្គទាំងបួនតាមលំដាប់។ បទថា teneva dhammarāgena សេចក្តីថា ដោយឆន្ទរាគៈក្នុងធម៌គឺសមថៈ និងវិបស្សនា។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលបើអាចកំចាត់បង់នូវឆន្ទរាគៈក្នុងសមថៈ និងវិបស្សនាបានទាំងស្រុង រមែងដល់នូវអរហត្តផល បើមិនអាចទេ រមែងជាព្រះអនាគាមី។ Yadeva tattha hoti vedanāgatanti idha pana rūpaṃ na gahitaṃ. Kasmā? Samatikkantattā. Ayañhi heṭṭhā rūpāvacarajjhānaṃ samāpajjitvā rūpaṃ atikkamitvā arūpāvacarasamāpattiṃ samāpannoti samathavasenapinena rūpaṃ atikkantaṃ, heṭṭhā rūpaṃ sammadeva sammasitvā taṃ atikkamma idāni arūpaṃ sammasatīti vipassanāvasenapinena rūpaṃ atikkantaṃ. Arūpe pana sabbasopi rūpaṃ natthīti taṃ sandhāyapi idha rūpaṃ na gahitaṃ. «យទេវ តត្ថ ហោតិ វេទនាគតំ» ក្នុងអាកាសានញ្ចាយតនៈជាដើមទាំង ៣ វារៈនេះ រូបមិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះការកន្លងផុត (រូប)។ ព្រោះថា បុគ្គលនេះ ចូលរូបាវចរជ្ឈានក្នុងចំណែកខាងក្រោម ហើយកន្លងរូបនោះ ចូលកាន់អរូបាវចរសមាបត្តិ ឈ្មោះថាកន្លងរូបដោយអំណាចសមថៈ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលនេះពិចារណារូបក្នុងចំណែកខាងក្រោមដោយប្រពៃ ហើយកន្លងរូបនោះ ឥឡូវនេះកំពុងពិចារណាអរូបធម៌ ឈ្មោះថាកន្លងរូបដោយអំណាចវិបស្សនា។ មួយវិញទៀត ក្នុងអរូបភូមិទាំង ៤ រូបមិនមានដោយប្រការទាំងពួងឡើយ ព្រោះអាស្រ័យហេតុនោះ សូម្បីទ្រង់សំដៅយកអរូបភូមិនោះ ទើបមិនកាន់យករូបក្នុងទីនេះ។ Atha kiñcarahīti kiṃ pucchāmīti pucchati? Samathavasena gacchato cittekaggatā dhuraṃ hoti, so cetovimutto nāma. Vipassanāvasena gacchato paññā dhuraṃ hoti, so paññāvimutto nāmāti ettha therassa kaṅkhā natthi. Ayaṃ sabhāvadhammoyeva, samathavaseneva pana gacchantesu eko cetovimutto nāma hoti, eko paññāvimutto. Vipassanāvasena gacchantesupi eko paññāvimutto nāma hoti, eko cetovimuttoti ettha kiṃ kāraṇanti pucchati. ពាក្យថា «អថ កិញ្ចរហិ» គឺសួរថា «តើខ្ញុំ (អានន្ទ) ត្រូវសួរយ៉ាងណា?»។ សម្រាប់បុគ្គលដែលទៅដោយអំណាចសមថៈ មានចិត្តេកគ្គតាជាប្រធាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្តិ។ សម្រាប់បុគ្គលដែលទៅដោយអំណាចវិបស្សនា មានបញ្ញាជាប្រធាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្តិ ក្នុងទីនេះ ព្រះថេរៈគ្មានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ។ នេះជាសភាវធម៌ដ៏ពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបណ្តាបុគ្គលដែលទៅដោយអំណាចសមថៈតែម្យ៉ាង ខ្លះជាចេតោវិមុត្តិ ខ្លះជាបញ្ញាវិមុត្តិ។ សូម្បីក្នុងបណ្តាបុគ្គលដែលទៅដោយអំណាចវិបស្សនា ខ្លះជាបញ្ញាវិមុត្តិ ខ្លះជាចេតោវិមុត្តិ ក្នុងទីនេះ តើមានហេតុអ្វី? ព្រះថេរៈទើបសួរយ៉ាងនេះ។ Indriyavemattataṃ vadāmīti indriyanānattataṃ vadāmi. Idaṃ vuttaṃ hoti, na tvaṃ, ānanda, dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ paṭivijjhi, tena te etaṃ apākaṭaṃ. Ahaṃ pana paṭivijjhiṃ, tena me etaṃ pākaṭaṃ. Ettha hi indriyanānattatā kāraṇaṃ. Samathavaseneva hi gacchantesu ekassa bhikkhuno cittekaggatā dhuraṃ hoti, so cetovimutto nāma hoti. Ekassa paññā dhuraṃ hoti, so paññāvimutto nāma hoti. Vipassanāvaseneva ca gacchantesu ekassa paññā dhuraṃ hoti, so paññāvimutto [Pg.104] nāma hoti. Ekassa cittekaggatā dhuraṃ hoti, so cetovimutto nāma hoti. Dve aggasāvakā samathavipassanādhurena arahattaṃ pattā. Tesu dhammasenāpati paññāvimutto jāto, mahāmoggallānatthero cetovimutto. Iti indriyavemattamettha kāraṇanti veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ពាក្យថា «ឥន្ទ្រិយវេមត្តតំ វទាមិ» គឺតថាគតសម្តែងនូវភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅ៖ ម្នាលអានន្ទ អ្នកមិនមែនជាអ្នកបំពេញបារមី ១០ ហើយត្រាស់ដឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណឡើយ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុគ្គលទាំង ៤ នេះ ទើបមិនប្រាកដដល់អ្នក។ ចំណែកតថាគតបានបំពេញបារមី ១០ ហើយបានត្រាស់ដឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុគ្គលទាំង ៤ នេះ ទើបប្រាកដដល់តថាគត។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ ភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយជាហេតុ។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាភិក្ខុដែលទៅដោយអំណាចសមថៈតែម្យ៉ាង ភិក្ខុខ្លះមានចិត្តេកគ្គតាជាប្រធាន ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្តិ។ ភិក្ខុខ្លះមានបញ្ញាជាប្រធាន ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្តិ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបណ្តាភិក្ខុដែលទៅដោយអំណាចវិបស្សនាតែម្យ៉ាង ភិក្ខុខ្លះមានបញ្ញាជាប្រធាន ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្តិ។ ភិក្ខុខ្លះមានចិត្តេកគ្គតាជាប្រធាន ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្តិ។ ព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរអង្គ បានសម្រេចព្រះអរហត្តដោយធុរៈទាំងពីរគឺសមថៈនិងវិបស្សនា។ ក្នុងព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរនោះ ព្រះធម្មសេនាបតីជាបញ្ញាវិមុត្តិ ចំណែកព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរជាចេតោវិមុត្តិ។ គួរដឹងថា ភាពផ្សេងគ្នានៃឥន្ទ្រិយជាហេតុក្នុងទីនេះ ដោយប្រការដូច្នេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Mahāmālukyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយមហាមាលុក្យសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 5. Bhaddālisuttavaṇṇanā ៥. ការអធិប្បាយភទ្ទាលិសូត្រ 134. Evaṃ me sutanti bhaddālisuttaṃ. Tattha ekāsanabhojananti ekasmiṃ purebhatte asanabhojanaṃ, bhuñjitabbabhattanti attho. Appābādhatantiādīni kakacopame vitthāritāni. Na ussahāmīti na sakkomi. Siyā kukkuccaṃ siyā vippaṭisāroti evaṃ bhuñjanto yāvajīvaṃ brahmacariyaṃ carituṃ sakkhissāmi nu kho, na nu khoti iti me vippaṭisārakukkuccaṃ bhaveyyāti attho. Ekadesaṃ bhuñjitvāti porāṇakattherā kira patte bhattaṃ pakkhipitvā sappimhi dinne sappinā uṇhameva thokaṃ bhuñjitvā hatthe dhovitvā avasesaṃ bahi nīharitvā chāyūdakaphāsuke ṭhāne nisīditvā bhuñjanti. Etaṃ sandhāya satthā āha. Bhaddāli, pana cintesi – ‘‘sace sakiṃ pattaṃ pūretvā dinnaṃ bhattaṃ bhuñjitvā puna pattaṃ dhovitvā odanassa pūretvā laddhaṃ bahi nīharitvā chāyūdakaphāsuke ṭhāne bhuñjeyya, iti evaṃ vaṭṭeyya, itarathā ko sakkotī’’ti. Tasmā evampi kho ahaṃ, bhante, na ussahāmīti āha. Ayaṃ kira atīte anantarāya jātiyā kākayoniyaṃ nibbatti. Kākā ca nāma mahāchātakā honti. Tasmā chātakatthero nāma ahosi. Tassa pana viravantasseva bhagavā taṃ madditvā ajjhottharitvā – ‘‘yo pana bhikkhu vikāle khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā khādeyya vā bhuñjeyya vā pācittiya’’nti (pāci. 248) sikkhāpadaṃ paññapesi. Tena vuttaṃ atha kho āyasmā, bhaddāli,…pe… anussāhaṃ pavedesīti. ១៣៤. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា «ឯវម្មេសុតំ» គឺភទ្ទាលិសូត្រ។ ក្នុងភទ្ទាលិសូត្រនោះ ពាក្យថា «ឯកាសនភោជនំ» សេចក្តីថា ការបរិភោគអាហារក្នុងពេលមុនថ្ងៃត្រង់តែមួយដង គឺភត្តដែលគួរបរិភោគ។ ពាក្យថា «អប្បាពាធតំ» ជាដើម ត្រូវបានអធិប្បាយពិស្តាររួចហើយក្នុងកកចូបមសូត្រ។ ពាក្យថា «ន ឧស្សហាមិ» សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនអាចឡើយ។ ពាក្យថា «សិយា កុក្កុច្ចំ សិយា វិប្បដិសារោ» សេចក្តីថា កាលបើខ្ញុំបរិភោគយ៉ាងនេះ តើខ្ញុំអាចនឹងប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌អស់មួយជីវិតបានដែរឬទេ ឬក៏មិនអាចទេ? សេចក្តីក្តៅក្រហាយចិត្តនិងសេចក្តីសង្ស័យរបស់ខ្ញុំ (ភទ្ទាលិ) គប្បីមានដោយប្រការយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ឯកទេសំ ភុញ្ជិត្វា» ឮថា ព្រះថេរៈទាំងឡាយក្នុងកាលមុន កាលដែលគេដាក់ភត្តក្នុងបាត្រ ហើយប្រគេនទឹកដោះថ្លា ក៏ឆាន់ភត្តដែលក្តៅៗជាមួយទឹកដោះថ្លានោះបន្តិចបន្តួច រួចលាងព្រះហស្ត ហើយនាំយកភត្តដែលនៅសល់ចេញទៅខាងក្រៅ គង់ក្នុងទីដ៏សប្បាយមានម្លប់និងទឹក ហើយឆាន់។ ព្រះសាស្តាទ្រង់សំដៅយកការឆាន់បែបនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យនោះ។ ចំណែកព្រះភទ្ទាលិគិតថា «ប្រសិនបើខ្ញុំឆាន់ភត្តដែលគេប្រគេនពេញបាត្រតែមួយដង រួចលាងបាត្រ ហើយដាក់ភត្តដែលបានមកម្តងទៀតឱ្យពេញបាត្រ នាំចេញទៅខាងក្រៅ ឆាន់ក្នុងទីដ៏សប្បាយមានម្លប់និងទឹក បើឆាន់យ៉ាងនេះ គប្បីគួរគប្បីសមរម្យ បើក្រៅពីនេះ តើនរណាអាចធ្វើបាន?»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះភទ្ទាលិត្ថេរទើបក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏ខ្ញុំព្រះអង្គមិនអាចឡើយ»។ ឮថា ព្រះភទ្ទាលិត្ថេរនេះ ក្នុងជាតិដ៏កៀកបង្កើយក្នុងអតីតកាល បានកើតក្នុងកំណើតជាក្អែក។ ធម្មតាក្អែកទាំងឡាយ តែងតែឃ្លានខ្លាំងណាស់។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបជាព្រះថេរៈដែលឧស្សាហ៍ឃ្លានភត្ត។ ទោះបីជាលោកកំពុងតែរអ៊ូរទាំយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សង្កត់សង្កិននិងគ្របសង្កត់លោក ហើយទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទថា «ភិក្ខុណាមួយ បរិភោគនូវខាទនីយៈក្តី ភោជនីយៈក្តី ក្នុងកាលខុសកាល (វិកាល) ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យត្រាស់ថា «លំដាប់នោះ ព្រះភទ្ទាលិដ៏មានអាយុ... បង្ហាញនូវភាពមិនអាច...»។ Yathā [Pg.105] tanti yathā aññopi sikkhāya na paripūrakārī ekavihārepi vasanto satthu sammukhībhāvaṃ na dadeyya, tatheva na adāsīti attho. Neva bhagavato upaṭṭhānaṃ agamāsi, na dhammadesanaṭṭhānaṃ na vitakkamāḷakaṃ, na ekaṃ bhikkhācāramaggaṃ paṭipajji. Yasmiṃ kule bhagavā nisīdati, tassa dvārepi na aṭṭhāsi. Sacassa vasanaṭṭhānaṃ bhagavā gacchati, so puretarameva ñatvā aññattha gacchati. Saddhāpabbajito kiresa kulaputto parisuddhasīlo. Tenassa na añño vitakko ahosi, – ‘‘mayā nāma udarakāraṇā bhagavato sikkhāpadapaññāpanaṃ paṭibāhitaṃ, ananucchavikaṃ me kata’’nti ayameva vitakko ahosi. Tasmā ekavihāre vasantopi lajjāya satthu sammukhībhāvaṃ nādāsi. ពាក្យថា «យថា តំ» សេចក្តីថា ភិក្ខុដទៃទៀតដែលមិនបានបំពេញសិក្ខាបទឱ្យបរិបូណ៌ ទោះបីនៅក្នុងវត្តជាមួយគ្នាក៏ដោយ ក៏មិនព្រមបង្ហាញខ្លួនចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះសាស្តា យ៉ាងណាមិញ ព្រះភទ្ទាលិក៏មិនព្រមបង្ហាញខ្លួនចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះសាស្តា យ៉ាងនោះដែរ។ លោកមិនបានទៅកាន់ទីបម្រើព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ មិនបានទៅកាន់ទីសម្តែងធម៌ មិនបានទៅកាន់សាលាសម្រាប់ត្រិះរិះ មិនបានដើរតាមផ្លូវបិណ្ឌបាតតែមួយជាមួយព្រះអង្គឡើយ។ ក្នុងផ្ទះត្រកូលណាដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅ លោកសូម្បីតែឈរនៅមាត់ទ្វារផ្ទះត្រកូលនោះ ក៏មិនឈរដែរ។ ប្រសិនបើព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅកាន់ទីលំនៅរបស់លោក លោកដឹងជាមុន ក៏គេចទៅកាន់ទីដទៃបាត់ទៅ។ ឮថា លោកជាកុលបុត្រដែលបួសដោយសទ្ធា មានសីលដ៏បរិសុទ្ធ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកគ្មានការត្រិះរិះដទៃឡើយ មានតែការត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញ ព្រោះតែរឿងក្រពះ ទើបបានរារាំងការបញ្ញត្តសិក្ខាបទរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ អំពើដែលមិនសមគួរ អាត្មាអញបានធ្វើហើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីនៅក្នុងវត្តជាមួយគ្នាក៏ដោយ ក៏លោកមិនព្រមបង្ហាញខ្លួនចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះសាស្តា ព្រោះតែសេចក្តីខ្មាសអៀន។ 135. Cīvarakammaṃ karontīti manussā bhagavato cīvarasāṭakaṃ adaṃsu, taṃ gahetvā cīvaraṃ karonti. Etaṃ dosakanti etaṃ okāsametaṃ aparādhaṃ, satthu sikkhāpadaṃ paññapentassa paṭibāhitakāraṇaṃ sādhukaṃ manasi karohīti attho. Dukkarataranti vassañhi vasitvā disāpakkante bhikkhū kuhiṃ vasitthāti pucchanti, tehi jetavane vasimhāti vutte, ‘‘āvuso, bhagavā imasmiṃ antovasse kataraṃ jātakaṃ kathesi, kataraṃ suttantaṃ, kataraṃ sikkhāpadaṃ paññapesī’’ti pucchitāro honti. Tato ‘‘vikālabhojanasikkhāpadaṃ paññapesi, bhaddāli, nāma naṃ eko thero paṭibāhī’’ti vakkhanti. Taṃ sutvā bhikkhū – ‘‘bhagavatopi nāma sikkhāpadaṃ paññapentassa paṭibāhitaṃ ayuttaṃ akāraṇa’’nti vadanti. Evaṃ te ayaṃ doso mahājanantare pākaṭo hutvā duppaṭikārataṃ āpajjissatīti maññamānā evamāhaṃsu. Apica aññepi bhikkhū pavāretvā satthu santikaṃ āgamissanti. Atha tvaṃ ‘‘ethāvuso, mama satthāraṃ khamāpentassa sahāyā hothā’’ti saṅghaṃ sannipātessasi. Tattha āgantukā pucchissanti, ‘‘āvuso, kiṃ imināpi bhikkhunā kata’’nti. Tato etamatthaṃ sutvā ‘‘bhāriyaṃ kataṃ bhikkhunā, dasabalaṃ nāma paṭibāhissatīti ayuttameta’’nti vakkhanti. Evampi te ayaṃ aparādho mahājanantare pākaṭo hutvā duppaṭikārataṃ āpajjissatīti maññamānāpi evamāhaṃsu. Atha vā bhagavā pavāretvā cārikaṃ pakkamissati, atha tvaṃ gatagataṭṭhāne bhagavato khamāpanatthāya saṅghaṃ sannipātessasi. Tatra disāvāsino [Pg.106] bhikkhū pucchissanti, ‘‘āvuso, kiṃ iminā bhikkhunā kata’’nti…pe… duppaṭikārataṃ āpajjissatīti maññamānāpi evamāhaṃsu. ១៣៥. ពាក្យថា «ចីវរកម្មំ ករោន្តិ» សេចក្តីថា មនុស្សទាំងឡាយបានប្រគេនសំពត់សម្រាប់ធ្វើចីវរដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ភិក្ខុទាំងឡាយទទួលសំពត់នោះហើយ ក៏ធ្វើចីវរ។ ពាក្យថា «ឯតំ ទោសកំ» សេចក្តីថា ចូរអ្នកធ្វើទុកក្នុងចិត្តឱ្យប្រពៃនូវឱកាសនេះ នូវកំហុសនេះ នូវហេតុដែលអ្នកបានរារាំងព្រះសាស្តាកាលដែលទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទ។ ពាក្យថា «ទុក្ករតរំ» សេចក្តីថា ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយកាលដែលនៅចាំវស្សាអស់ ៣ ខែហើយ និមន្តទៅកាន់ទិសផ្សេងៗ តែងត្រូវបានគេសួរថា «លោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ចាំវស្សាក្នុងទីណា?» កាលដែលភិក្ខុទាំងនោះឆ្លើយថា «យើងចាំវស្សាក្នុងវត្តជេតពន» គេក៏សួរទៀតថា «អាវុសោ ក្នុងវស្សានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងជាតកណា សម្តែងសូត្រណា ឬទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទណាខ្លះ?»។ លំដាប់នោះ ភិក្ខុទាំងនោះនឹងនិយាយថា «ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ញត្តវិកាលភោជនសិក្ខាបទ ប៉ុន្តែមានព្រះថេរៈមួយអង្គឈ្មោះភទ្ទាលិ បានរារាំងសិក្ខាបទនោះ»។ កាលដែលបានឮពាក្យនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយនឹងនិយាយថា «ការដែលរារាំងព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទ ជារឿងមិនសមគួរ ជារឿងគ្មានហេតុផលឡើយ»។ ភិក្ខុទាំងឡាយកាលដែលគិតថា «កំហុសរបស់អ្នកនេះ នឹងប្រាកដឡើងក្នុងកណ្តាលមហាជនយ៉ាងនេះ ហើយនឹងដល់នូវភាពដែលកែខៃបានដោយលំបាក» ទើបនិយាយយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីភិក្ខុដទៃទៀតកាលដែលធ្វើបវារណាហើយ ក៏នឹងមកកាន់សំណាក់ព្រះសាស្តា។ គ្រានោះ អ្នកនឹងប្រជុំសង្ឃដោយពាក្យថា «សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយមកជួយជាគ្នា ដើម្បីឱ្យខ្ញុំព្រះអង្គសុំខមាទោសចំពោះព្រះសាស្តាផង»។ ក្នុងទីប្រជុំនោះ ភិក្ខុអាគន្តុកៈទាំងឡាយនឹងសួរថា «អាវុសោ ចុះភិក្ខុនេះបានធ្វើអ្វីខ្លះ?»។ លំដាប់នោះ កាលដែលបានឮរឿងនោះ ភិក្ខុទាំងនោះនឹងនិយាយថា «ភិក្ខុនេះធ្វើអំពើធ្ងន់ធ្ងរណាស់ ការដែលហ៊ានរារាំងព្រះទសពល ជារឿងមិនសមគួរឡើយ»។ សូម្បីកាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយគិតថា «កំហុសរបស់អ្នកនេះ នឹងប្រាកដឡើងក្នុងកណ្តាលមហាជនយ៉ាងនេះ ហើយនឹងដល់នូវភាពដែលកែខៃបានដោយលំបាក» ទើបនិយាយយ៉ាងនេះ។ មួយប្រការទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលដែលធ្វើបវារណាហើយ នឹងយាងទៅកាន់ចារិក គ្រានោះ អ្នកនឹងប្រជុំសង្ឃក្នុងទីកន្លែងដែលព្រះអង្គយាងទៅដល់ ដើម្បីសុំខមាទោសចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ក្នុងទីនោះ ភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងទិសទាំងឡាយនឹងសួរថា «អាវុសោ ចុះភិក្ខុនេះបានធ្វើអ្វីខ្លះ?» ... សូម្បីកាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយគិតថា «នឹងដល់នូវភាពដែលកែខៃបានដោយលំបាក» ទើបនិយាយយ៉ាងនេះ។ Etadavocāti appatirūpaṃ mayā kataṃ, bhagavā pana mahantepi aguṇe alaggitvā mayhaṃ accayaṃ paṭiggaṇhissatīti maññamāno etaṃ ‘‘accayo maṃ, bhante,’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha accayoti aparādho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Paṭiggaṇhātūti khamatu. Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaraṇatthāya, puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya. Tagghāti ekaṃsena. Samayopi kho te, bhaddālīti, bhaddāli, tayā paṭivijjhitabbayuttakaṃ ekaṃ kāraṇaṃ atthi, tampi te na paṭividdhaṃ na sallakkhitanti dasseti. ពាក្យថា «ឯតទវោច» សេចក្តីថា ព្រះភទ្ទាលិកាលដែលគិតថា «អំពើមិនសមគួរ អាត្មាអញបានធ្វើហើយ ប៉ុន្តែព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់ជាប់ជំពាក់ក្នុងទោសកំហុសដ៏ធំធេងឡើយ ទ្រង់នឹងទទួលយកនូវទោសកំហុសរបស់អាត្មាអញ» ទើបក្រាបបង្គំទូលពាក្យមានពាក្យថា «អច្ចយោ មំ ភន្តេ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អច្ចយោ» គឺកំហុស។ ពាក្យថា «មំ អច្ចគមា» សេចក្តីថា បានប្រព្រឹត្តទៅដោយកន្លងនិងគ្របសង្កត់លើខ្ញុំ។ ពាក្យថា «បដិគ្គណ្ហាតុ» សេចក្តីថា សូមទ្រង់អត់ទោស។ ពាក្យថា «អាយតឹ សំវរាយ» សេចក្តីថា ដើម្បីសេចក្តីសង្រួមក្នុងអនាគតកាល ដើម្បីកុំឱ្យធ្វើនូវកំហុស នូវទោស ឬសេចក្តីឆ្គាំឆ្គងបែបនេះទៀត។ ពាក្យថា «តគ្ឃ» សេចក្តីថា ដោយពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «សមយោបិ ខោ តេ ភទ្ទាលិ» ទ្រង់បង្ហាញថា ម្នាលភទ្ទាលិ ហេតុណាមួយដែលអ្នកគប្បីត្រាស់ដឹង មាននៅឡើយ សូម្បីហេតុនោះ ក៏អ្នកមិនទាន់បានត្រាស់ដឹង មិនទាន់បានកំណត់ទុកឡើយ។ 136. Ubhatobhāgavimuttotiādīsu dhammānusārī, saddhānusārīti dve ekacittakkhaṇikā maggasamaṅgipuggalā. Ete pana sattapi ariyapuggale bhagavatāpi evaṃ āṇāpetuṃ na yuttaṃ, bhagavatā āṇatte tesampi evaṃ kātuṃ na yuttaṃ. Aṭṭhānaparikappavasena pana ariyapuggalānaṃ suvacabhāvadassanatthaṃ bhaddālittherassa ca dubbacabhāvadassanatthametaṃ vuttaṃ. ១៣៦. ក្នុងពាក្យមានពាក្យថា «ឧភតោភាគវិមុត្តោ» ជាដើម ព្រះធម្មានុសារី និងព្រះសទ្ធានុសារី ទាំងពីរនេះ គឺជាបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមគ្គដែលមានចិត្តក្ខណៈតែមួយ។ ប៉ុន្តែ សូម្បីព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏មិនសមគួរនឹងបង្គាប់បញ្ជាព្រះអរិយបុគ្គលទាំង ៧ នេះយ៉ាងនោះឡើយ ហើយទោះបីព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្គាប់បញ្ជា ក៏មិនសមគួរដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះនឹងធ្វើតាមយ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ ដោយអំណាចនៃការសន្មតនូវរឿងដែលមិនអាចទៅរួច ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកប្រដៅងាយរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ និងដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកប្រដៅក្ររបស់ព្រះភទ្ទាលិត្ថេរ។ Api nu tvaṃ tasmiṃ samaye ubhatobhāgavimuttoti desanaṃ kasmā ārabhi? Bhaddālissa niggahaṇatthaṃ. Ayañhettha adhippāyo – bhaddāli, ime satta ariyapuggalā loke dakkhiṇeyyā mama sāsane sāmino, mayi sikkhāpadaṃ paññapente paṭibāhitabbayutte kāraṇe sati etesaṃ paṭibāhituṃ yuttaṃ. Tvaṃ pana mama sāsanato bāhirako, mayi sikkhāpadaṃ paññapente tuyhaṃ paṭibāhituṃ na yuttanti. សួរថា «តើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនាថា «អបិ នុ ត្វំ តស្មឹ សមយេ ឧភតោភាគវិមុត្តោ» ព្រោះហេតុអ្វី?» ឆ្លើយថា «ដើម្បីសង្កត់សង្កិនព្រះភទ្ទាលិ»។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ ម្នាលភទ្ទាលិ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំង ៧ នេះ ជាទក្ខិណេយ្យបុគ្គលក្នុងលោក ជាម្ចាស់ក្នុងសាសនារបស់តថាគត កាលដែលតថាគតបញ្ញត្តសិក្ខាបទ ប្រសិនបើមានហេតុផលដែលគួររារាំង ការដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះនឹងរារាំង គឺជារឿងសមគួរ។ ចំណែកអ្នកវិញ ជាអ្នកក្រៅសាសនារបស់តថាគត កាលដែលតថាគតបញ្ញត្តសិក្ខាបទ ការដែលអ្នកនឹងរារាំង មិនសមគួរឡើយ។ Ritto tucchoti anto ariyaguṇānaṃ abhāvena rittako tucchako, issaravacane kiñci na hoti. Yathādhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito, tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Vuḍḍhi hesā, bhaddāli, ariyassa vinayeti esā, bhaddāli, ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā. Desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto ‘‘yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti āha. ពាក្យថា «រិត្តោ តុច្ឆោ» សេចក្តីថា ជាអ្នកទទេ ជាអ្នកសូន្យ ព្រោះគ្មានអរិយគុណក្នុងខ្លួន សូម្បីតែពាក្យសម្តីរបស់លោកអ្នកជាធំ ក៏មិនបានយកចិត្តទុកដាក់ឡើយ។ ពាក្យថា «យថាធម្មំ បដិករោសិ» សេចក្តីថា ធម៌តាំងនៅយ៉ាងណា អ្នកក៏ធ្វើការកែខៃយ៉ាងនោះ គឺសុំខមាទោស。 ពាក្យថា «តំ តេ មយំ បដិគ្គណ្ហាម» សេចក្តីថា តថាគតអត់ទោសនូវកំហុសនោះរបស់អ្នក។ ពាក្យថា «វុឌ្ឍិ ហេសា ភទ្ទាលិ អរិយស្ស វិនយេ» សេចក្តីថា ម្នាលភទ្ទាលិ នេះជាសេចក្តីចម្រើនក្នុងវិន័យរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល គឺក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់។ សេចក្តីចម្រើននោះ តើដូចម្តេច? គឺការដែលឃើញកំហុសដោយភាពជាកំហុស ហើយកែខៃតាមធម៌ រួចដល់នូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងអនាគតកាល។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់ធ្វើទេសនាឱ្យជាបុគ្គលាធិដ្ឋាន ទើបត្រាស់ថា «បុគ្គលណាឃើញកំហុសដោយភាពជាកំហុស ហើយកែខៃតាមធម៌ ដល់នូវសេចក្តីសង្រួមក្នុងអនាគតកាល...»។ 137. Satthāpi [Pg.107] upavadatīti ‘‘asukavihāravāsī asukassa therassa saddhivihāriko asukassa antevāsiko itthannāmo nāma bhikkhu lokuttaradhammaṃ nibbattetuṃ araññaṃ paviṭṭho’’ti sutvā – ‘‘kiṃ tassa araññavāsena, yo mayhaṃ pana sāsane sikkhāya aparipūrakārī’’ti evaṃ upavadati, sesapadesupi eseva nayo, apicettha devatā na kevalaṃ upavadanti, bheravārammaṇaṃ dassetvā palāyanākārampi karonti. Attanāpi attānanti sīlaṃ āvajjantassa saṃkiliṭṭhaṭṭhānaṃ pākaṭaṃ hoti, cittaṃ vidhāvati, na kammaṭṭhānaṃ allīyati. So ‘‘kiṃ mādisassa araññavāsenā’’ti vippaṭisārī uṭṭhāya pakkamati. Attāpi attānaṃ upavaditoti attanāpi attā upavadito, ayameva vā pāṭho. Sukkapakkho vuttapaccanīkanayena veditabbo. So vivicceva kāmehītiādi evaṃ sacchikarotīti dassanatthaṃ vuttaṃ. ១៣៧. បទថា Satthāpi upavadatīti សេចក្តីថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ថា «ភិក្ខុឈ្មោះនេះ ជាសទ្ធិវិហារិករបស់ព្រះថេរៈឈ្មោះនេះ ជាអន្តេវាសិករបស់ព្រះថេរៈឈ្មោះនេះ រស់នៅក្នុងវិហារឈ្មោះនេះ បានចូលទៅកាន់ព្រៃដើម្បីញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ឲ្យកើតឡើង» ទ្រង់ក៏តិះដៀលយ៉ាងនេះថា «ការនៅក្នុងព្រៃរបស់ភិក្ខុនោះមានប្រយោជន៍អ្វី បើភិក្ខុនោះមិនបានធ្វើសិក្ខាក្នុងសាសនារបស់តថាគតឲ្យបរិបូណ៌» ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ទេវតាទាំងឡាយមិនត្រឹមតែតិះដៀលប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងបង្ហាញអារម្មណ៍គួរឲ្យខ្លាច ហើយធ្វើអាការៈឲ្យរត់ចេញទៅទៀតផង។ បទថា Attanāpi attānanti សេចក្តីថា កាលបើភិក្ខុរលឹកនឹកដល់សីលរបស់ខ្លួន ទីកន្លែងដែលសៅហ្មងក៏ប្រាកដឡើង ចិត្តក៏រាយមាយ កម្មដ្ឋានក៏មិនជាប់ស្អិត។ ភិក្ខុនោះកើតសេចក្ដីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយថា «ការនៅក្នុងព្រៃរបស់បុគ្គលប្រហែលជាខ្ញុំ មានប្រយោជន៍អ្វី» ក៏ក្រោកចេញទៅ។ បទថា Attāpi attānaṃ upavaditoti គឺខ្លួនឯងតិះដៀលខ្លួនឯង ឬក៏មានបាឋៈយ៉ាងនេះឯង។ ចំណែកសុលក្កបក្ខ (ចំណែកស) គប្បីជ្រាបដោយន័យផ្ទុយពីដែលពោលហើយ។ ពាក្យថា So vivicceva kāmehīti ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដើម្បីបង្ហាញថា ភិក្ខុនោះធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់យ៉ាងនេះ។ 140. Pasayha pasayha kāraṇaṃ karontīti appamattakepi dose niggahetvā punappunaṃ kārenti. No tathāti mahantepi aparādhe yathā itaraṃ, evaṃ pasayha na kārenti. So kira, ‘‘āvuso, bhaddāli, mā cintayittha, evarūpaṃ nāma hoti, ehi satthāraṃ khamāpehī’’ti bhikkhusaṅghatopi, kañci bhikkhuṃ pesetvā attano santikaṃ pakkosāpetvā, ‘‘bhaddāli, mā cintayittha, evarūpaṃ nāma hotī’’ti evaṃ satthusantikāpi anuggahaṃ paccāsīsati. Tato ‘‘bhikkhusaṅghenāpi na samassāsito, satthārāpī’’ti cintetvā evamāha. ១៤០. បទថា Pasayha pasayha kāraṇaṃ karontīti សេចក្តីថា សូម្បីតែកំហុសបន្តិចបន្តួច ក៏សង្កត់សង្កិនហើយធ្វើទណ្ឌកម្មម្តងហើយម្តងទៀត។ បទថា No tathāti សេចក្តីថា សូម្បីតែកំហុសធំ ក៏មិនសង្កត់សង្កិនធ្វើទណ្ឌកម្ម ដូចជាកំហុសតូចដទៃទៀតនោះឡើយ។ ឮថា ភិក្ខុនោះ (ព្រះភទ្ទាលិ) រមែងរំពឹងសង្ឃឹមការអនុគ្រោះពីភិក្ខុសង្ឃថា «ម្នាលអាវុសោ ភទ្ទាលិ លោកកុំគិតឡើយ រឿងបែបនេះរមែងមានជាធម្មតា ចូរមកសុំខមាទោសចំពោះព្រះសាស្តាចុះ» និងរំពឹងសង្ឃឹមការអនុគ្រោះពីសំណាក់ព្រះសាស្តា ដោយទ្រង់ចាត់ភិក្ខុណាមួយឲ្យទៅហៅលោកមកកាន់សំណាក់របស់ព្រះអង្គ ហើយត្រាស់ថា «ភទ្ទាលិ លោកកុំគិតឡើយ រឿងបែបនេះរមែងមានជាធម្មតា»។ លុះក្រោយមក លោកគិតថា «យើងមិនត្រូវបានភិក្ខុសង្ឃជួយសម្រាលទុក្ខ ហើយក៏មិនត្រូវបានព្រះសាស្តាជួយសម្រាលទុក្ខដែរ» ទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ Atha bhagavā bhikkhusaṅghopi satthāpi ovaditabbayuttameva ovadati, na itaranti dassetuṃ idha, bhaddāli, ekaccotiādimāha. Tattha aññenāññantiādīni anumānasutte vitthāritāni. Na sammā vattatīti sammā vattampi na vattati. Na lomaṃ pātetīti anulomavatte na vattati, vilomameva gaṇhāti. Na nitthāraṃ vattatīti nitthāraṇakavattamhi na vattati, āpattivuṭṭhānatthaṃ turitaturito chandajāto na hoti. Tatrāti tasmiṃ tassa dubbacakaraṇe. Abhiṇhāpattikoti nirantarāpattiko. Āpattibahuloti sāpattikakālovassa bahu, suddho nirāpattikakālo appoti attho. Na khippameva vūpasammatīti khippaṃ na vūpasammati, dīghasuttaṃ hoti. Vinayadharā [Pg.108] pādadhovanakāle āgataṃ ‘‘gacchāvuso, vattavelā’’ti vadanti. Puna kālaṃ maññitvā āgataṃ ‘‘gacchāvuso, tuyhaṃ vihāravelā, gacchāvuso, sāmaṇerādīnaṃ uddesadānavelā, amhākaṃ nhānavelā, therūpaṭṭhānavelā, mukhadhovanavelā’’tiādīni vatvā divasabhāgepi rattibhāgepi āgataṃ uyyojentiyeva. ‘‘Kāya velāya, bhante, okāso bhavissatī’’ti vuttepi ‘‘gacchāvuso, tvaṃ imameva ṭhānaṃ jānāsi, asuko nāma vinayadharatthero sinehapānaṃ pivati, asuko virecanaṃ kāreti, kasmā turitosī’’tiādīni vatvā dīghasuttameva karonti. លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីបង្ហាញថា «ភិក្ខុសង្ឃក្តី ព្រះសាស្តាក្តី រមែងប្រដៅតែបុគ្គលដែលគួរប្រដៅប៉ុណ្ណោះ មិនប្រដៅបុគ្គលក្រៅពីនេះឡើយ» ទើបត្រាស់ពាក្យថា idha, bhaddāli, ekacco ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា aññenāññaṃ ជាដើម មានសេចក្តីពិស្តារក្នុងអនុមានសូត្រហើយ។ បទថា Na sammā vattatīti គឺមិនប្រព្រឹត្តល្អក្នុងវត្តដែលគួរប្រព្រឹត្ត។ បទថា Na lomaṃ pātetīti គឺមិនប្រព្រឹត្តតាមវត្តដែលស្របតាមធម៌វិន័យ (អនុលោមវត្ត) តែងកាន់យកតែវត្តដែលផ្ទុយ (វិលោមវត្ត) ប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Na nitthāraṃ vattatīti គឺមិនប្រព្រឹត្តក្នុងវត្តជាគ្រឿងរំដោះខ្លួន គឺមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាប្រញាប់ប្រញាល់ដើម្បីចេញចាកអាបត្តិឡើយ។ បទថា Tatrāti គឺក្នុងសេចក្តីដែលធ្វើខ្លួនជាបុគ្គលប្រដៅពិបាករបស់ភិក្ខុនោះ។ បទថា Abhiṇhāpattikoti គឺត្រូវអាបត្តិមិនដាច់ (ត្រូវអាបត្តិរឿយៗ)។ បទថា Āpattibahuloti សេចក្តីថា កាលដែលត្រូវអាបត្តិរបស់ភិក្ខុនោះមានច្រើន ចំណែកកាលដែលស្អាតមិនមានអាបត្តិមានតិច។ បទថា Na khippameva vūpasammatīti គឺមិនរម្ងាប់បានឆាប់រហ័សឡើយ តែងអូសបន្លាយពេលយូរ (ជាអធិករណ៍អូសបន្លាយ)។ ព្រះវិន័យធរទាំងឡាយ កាលបើភិក្ខុនោះមកក្នុងពេលដែលលោកកំពុងលាងជើង ក៏និយាយថា «ចូរទៅសិនចុះ អាវុសោ នេះជាពេលធ្វើវត្ត»។ កាលបើភិក្ខុនោះដឹងពេលវេលាហើយមកម្តងទៀត ក៏និយាយថា «ចូរទៅសិនចុះ អាវុសោ នេះជាពេលសម្រាកក្នុងវិហាររបស់លោក, ចូរទៅសិនចុះ អាវុសោ នេះជាពេលប្រាប់ឧទ្ទេសដល់សាមណេរជាដើម, នេះជាពេលស្រង់ទឹករបស់យើង, នេះជាពេលបម្រើព្រះថេរៈ, នេះជាពេលលុបលាងមុខ» ជាដើម មិនថាមកក្នុងពេលថ្ងៃ ឬពេលយប់ ក៏តែងតែបណ្តេញទៅវិញជានិច្ច។ សូម្បីកាលបើភិក្ខុនោះសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន តើនឹងមានឱកាសក្នុងពេលណា?» ក៏និយាយថា «ចូរទៅសិនចុះ អាវុសោ លោកដឹងតែរឿងប៉ុណ្ណឹងឯង ព្រះវិន័យធរថេរៈឈ្មោះឯណោះ កំពុងឆាន់ទឹកផ្លែឈើ ព្រះវិន័យធរថេរៈឈ្មោះឯណោះ កំពុងឆាន់ថ្នាំបញ្ចុះ តើលោកប្រញាប់ប្រញាល់ធ្វើអ្វី?» ជាដើម ហើយក៏ធ្វើការអូសបន្លាយពេលយូរដដែល។ 141. Khippameva vūpasammatīti lahuṃ vūpasammati, na dīghasuttaṃ hoti. Ussukkāpannā bhikkhū – ‘‘āvuso, ayaṃ subbaco bhikkhu, janapadavāsino nāma gāmantasenāsane vasanaṭṭhānanisajjanādīni na phāsukāni honti, bhikkhācāropi dukkho hoti, sīghamassa adhikaraṇaṃ vūpasamemā’’ti sannipatitvā āpattito vuṭṭhāpetvā suddhante patiṭṭhāpenti. ១៤១. បទថា Khippameva vūpasammatīti គឺរម្ងាប់បានលឿន មិនអូសបន្លាយពេលយូរឡើយ។ ភិក្ខុទាំងឡាយជាអ្នកខ្វល់ខ្វាយ កាលបើជំនុំគ្នាថា «ម្នាលអាវុសោ ភិក្ខុនេះជាអ្នកប្រដៅងាយ ធម្មតាភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងជនបទ ការរស់នៅ ការឈរ ការអង្គុយជាដើម ក្នុងសេនាសនៈជិតស្រុក មិនសូវជាសប្បាយឡើយ សូម្បីតែការត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតក៏លំបាកដែរ ពួកយើងចូររម្ងាប់អធិករណ៍របស់ភិក្ខុនេះឲ្យបានឆាប់ចុះ» ក៏ប្រជុំគ្នា ញ៉ាំងភិក្ខុនោះឲ្យចេញចាកអាបត្តិ ហើយឲ្យតាំងនៅក្នុងសេចក្តីបរិសុទ្ធ។ 142. Adhiccāpattikoti kadāci kadāci āpattiṃ āpajjati. So kiñcāpi lajjī hoti pakatatto, dubbacattā panassa bhikkhū tatheva paṭipajjanti. ១៤២. បទថា Adhiccāpattikoti គឺត្រូវអាបត្តិម្តងម្កាល។ ភិក្ខុនោះ សូម្បីតែជាអ្នកមានសេចក្តីខ្មាសបាប ជាប្រក្រតីបុគ្គល ក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះតែភាពជាអ្នកប្រដៅពិបាករបស់ភិក្ខុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ប្រព្រឹត្តចំពោះភិក្ខុនោះ ដូចវិធីមុននោះដដែល។ 144. Saddhāmattakena vahati pemamattakenāti ācariyupajjhāyesu appamattikāya gehassitasaddhāya appamattakena gehassitapemena yāpeti. Paṭisandhiggahaṇasadisā hi ayaṃ pabbajjā nāma, navapabbajito pabbajjāya guṇaṃ ajānanto ācariyupajjhāyesu pemamattena yāpeti, tasmā evarūpā saṅgaṇhitabbā. Appamattakampi hi saṅgahaṃ labhitvā pabbajjāya ṭhitā abhiññāpattā mahāsamaṇā bhavissanti. Ettakena kathāmaggena ‘‘ovaditabbayuttakaṃ ovadanti, na itara’’nti imameva bhagavatā dassitaṃ. ១៤៤. បទថា Saddhāmattakena vahati pemamattakenāti គឺរស់នៅដោយសទ្ធាដែលអាស្រ័យផ្ទះបន្តិចបន្តួច ដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដែលអាស្រ័យផ្ទះបន្តិចបន្តួច ចំពោះព្រះអាចារ្យ និងព្រះឧបជ្ឈាយ៍។ ព្រោះថា ការបួសនេះ ប្រៀបដូចជាការចាប់បដិសន្ធិ ភិក្ខុបួសថ្មី កាលបើមិនទាន់ដឹងគុណនៃការបួស តែងរស់នៅដោយគ្រាន់តែសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះអាចារ្យ និងព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុបួសថ្មីមានសភាពបែបនេះ គប្បីសង្គ្រោះ។ ព្រោះថា ភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើបានទទួលការសង្គ្រោះសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ហើយតាំងនៅក្នុងផ្នួស នឹងក្លាយជាមហាសមណៈអ្នកដល់នូវអភិញ្ញាដ៏ល្បីល្បាញ។ ដោយលំដាប់ពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះថា «ព្រះវិន័យធរទាំងឡាយ តែងប្រដៅតែបុគ្គលដែលគួរប្រដៅប៉ុណ្ណោះ មិនប្រដៅបុគ្គលក្រៅពីនេះឡើយ»។ 145. Aññāya saṇṭhahiṃsūti arahatte patiṭṭhahiṃsu. Sattesu hāyamānesūti paṭipattiyā hāyamānāya sattā hāyanti nāma. Saddhamme antaradhāyamāneti paṭipattisaddhamme antaradhāyamāne. Paṭipattisaddhammopi hi paṭipattipūrakesu sattesu asati antaradhāyati nāma[Pg.109]. Āsavaṭṭhānīyāti āsavā tiṭṭhanti etesūti āsavaṭṭhānīyā. Yesu diṭṭhadhammikasamparāyikā parūpavādavippaṭisāravadhabandhanādayo ceva apāyadukkhavisesabhūtā ca āsavā tiṭṭhantiyeva. Yasmā nesaṃ te kāraṇaṃ hontīti attho. Te āsavaṭṭhānīyā vītikkamadhammā yāva na saṅghe pātubhavanti, na tāva satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapetīti ayamettha yojanā. ១៤៥. បទថា Aññāya saṇṭhahiṃsūti គឺតាំងនៅក្នុងអរហត្តផល។ បទថា Sattesu hāyamānesūti គឺកាលបើការប្រតិបត្តិស៊ុតយុតទៅ សត្វទាំងឡាយក៏ឈ្មោះថាស៊ុតយុតទៅដែរ។ បទថា Saddhamme antaradhāyamāneti គឺកាលបើបដិបត្តិសទ្ធម្មអន្តរធានទៅ។ ព្រោះថា សូម្បីបដិបត្តិសទ្ធម្ម កាលបើមិនមានសត្វទាំងឡាយអ្នកបំពេញការប្រតិបត្តិទេ ក៏ឈ្មោះថាអន្តរធានទៅដែរ。 បទថា Āsavaṭṭhānīyāti គឺអាសវៈទាំងឡាយតែងតាំងនៅក្នុងធម៌ទាំងនេះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ។ អាសវៈទាំងឡាយ មានការតិះដៀលពីអ្នកដទៃ សេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ ការសម្លាប់ ការចងជាដើម ដែលជាទៅក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងបរលោក និងអាសវៈដែលជាទុក្ខពិសេសក្នុងអបាយ តែងតាំងនៅក្នុងការល្មើសសិក្ខាបទទាំងឡាយណា។ សេចក្តីថា ព្រោះការល្មើសសិក្ខាបទទាំងនោះ ជាហេតុនៃអាសវៈទាំងនោះ។ ការសម្របសម្រួលសេចក្តីក្នុងទីនេះថា ធម៌ជាគ្រឿងល្មើសដែលជាទីតាំងនៃអាសវៈទាំងនោះ ដរាបណាមិនទាន់ប្រាកដឡើងក្នុងសង្ឃ ដរាបនោះ ព្រះសាស្តាក៏មិនទាន់បញ្ញត្តសិក្ខាបទដល់សាវ័កទាំងឡាយឡើយ។ Evaṃ akālaṃ dassetvā puna kālaṃ dassetuṃ yato ca kho, bhaddālītiādimāha. Tattha yatoti yadā, yasmiṃ kāleti vuttaṃ hoti. Sesaṃ vuttānusāreneva veditabbaṃ. Ayaṃ vā ettha saṅkhepattho – yasmiṃ kāle āsavaṭṭhānīyā dhammāti saṅkhaṃ gatā vītikkamadosā saṅghe pātubhavanti, tadā satthā sāvakānaṃ sikkhāpadaṃ paññapeti. Kasmā? Tesaṃyeva āsavaṭṭhānīyadhammasaṅkhātānaṃ vītikkamadosānaṃ paṭighātāya. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើបានបង្ហាញកាលមិនគួរយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីបង្ហាញកាលដែលគួរម្តងទៀត ទើបត្រាស់ពាក្យថា yato ca kho, bhaddālī ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា yatoti មានន័យថា «yadā» (ក្នុងកាលណា) ឬ «yasmiṃ kāle» (ក្នុងកាលណា)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ គប្បីជ្រាបតាមលំដាប់ដែលបានពោលហើយ។ ម៉្យាងទៀត នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ៖ ក្នុងកាលណា ទោសនៃការល្មើសដែលរាប់ថាជាធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ ប្រាកដឡើងក្នុងសង្ឃ ក្នុងកាលនោះ ព្រះសាស្តាតែងបញ្ញត្តសិក្ខាបទដល់សាវ័កទាំងឡាយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ដើម្បីកម្ចាត់បង់នូវទោសនៃការល្មើសទាំងនោះឯង ដែលហៅថាធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ។ Evaṃ āsavaṭṭhānīyānaṃ dhammānaṃ anuppattiṃ sikkhāpadapaññattiyā akālaṃ, uppattiñca kālanti vatvā idāni tesaṃ dhammānaṃ anuppattikālañca uppattikālañca dassetuṃ ‘‘na tāva, bhaddāli, idhekacce’’tiādimāha. Tattha mahattanti mahantabhāvaṃ. Saṅgho hi yāva na theranavamajjhimānaṃ vasena mahattaṃ patto hoti, tāva senāsanāni pahonti, sāsane ekacce āsavaṭṭhānīyā dhammā na uppajjanti. Mahattaṃ patte pana te uppajjanti, atha satthā sikkhāpadaṃ paññapeti. Tattha mahattaṃ patte saṅghe paññattasikkhāpadāni – ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបានត្រាស់យ៉ាងនេះថា ការមិនកើតឡើងនៃធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ ជាកាលមិនគួរបញ្ញត្តសិក្ខាបទ និងការកើតឡើងនៃធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈ ជាកាលគួរបញ្ញត្តសិក្ខាបទហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញកាលដែលមិនកើតឡើង និងកាលដែលកើតឡើងនៃធម៌ទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា na tāva, bhaddāli, idhekacce ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា mahattaṃ គឺភាពជាធំ (ភាពច្រើន)។ ព្រោះថា សង្ឃដរាបណាមិនទាន់ដល់នូវភាពជាធំ ដោយអំណាចនៃព្រះថេរៈ ភិក្ខុកណ្តាល និងភិក្ខុខ្ចីទេ ដរាបនោះ សេនាសនៈទាំងឡាយក៏នៅតែល្មមរស់នៅ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈខ្លះក្នុងសាសនាក៏មិនទាន់កើតឡើងដែរ។ លុះកាលដែរសង្ឃដល់នូវភាពជាធំហើយ ធម៌ទាំងនោះក៏កើតឡើង លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាក៏បញ្ញត្តសិក្ខាបទ។ ក្នុងទីនោះ សិក្ខាបទទាំងឡាយដែលទ្រង់បញ្ញត្តកាលសង្ឃដល់នូវភាពជាធំ គឺ៖ ‘‘Yo pana bhikkhu anupasampannena uttaridvirattatirattaṃ sahaseyyaṃ kappeyya pācittiyaṃ (pāci. 51). Yā pana bhikkhunī anuvassaṃ vuṭṭhāpeyya pācittiyaṃ (pāci. 1171). Yā pana bhikkhunī ekavassaṃ dve vuṭṭhāpeyya pācittiya’’nti (pāci. 1175). «ភិក្ខុណាមួយ សម្រេចការដេកជាមួយគ្នានឹងអនុបសម្បន្ន លើសជាងពីរយប់ ឬបីយប់ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ។ ភិក្ខុនីណាមួយ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យបួសរាល់ឆ្នាំ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ។ ភិក្ខុនីណាមួយ ញ៉ាំងបុគ្គលពីររូបឲ្យបួសក្នុងឆ្នាំតែមួយ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ»។ Iminā nayena veditabbāni. គប្បីជ្រាបដោយន័យនេះឯង។ Lābhagganti lābhassa aggaṃ. Saṅgho hi yāva na lābhaggapatto hoti, na tāva lābhaṃ paṭicca āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti. Patte pana uppajjanti, atha satthā sikkhāpadaṃ paññapeti – បទថា Lābhagganti គឺភាពលើសលុបនៃលាភ។ ព្រោះថា សង្ឃដរាបណាមិនទាន់ដល់នូវភាពលើសលុបនៃលាភទេ ដរាបនោះ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈព្រោះអាស្រ័យលាភ ក៏មិនទាន់កើតឡើងដែរ។ លុះកាលដែរសង្ឃដល់នូវភាពលើសលុបនៃលាភហើយ ធម៌ទាំងនោះក៏កើតឡើង លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាក៏បញ្ញត្តសិក្ខាបទថា៖ ‘‘Yo [Pg.110] pana bhikkhu acelakassa vā paribbājakassa vā paribbājikāya vā sahatthā khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyya pācittiya’’nti (pāci. 270). «ភិក្ខុណាមួយ ហុចខាទនីយភោជនីយាហារ ដោយដៃរបស់ខ្លួន ដល់អចេលកៈក្តី ដល់បរិព្វាជកក្តី ដល់បរិព្វាជិកាក្តី ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ»។ Idañhi lābhaggapatte saṅghe sikkhāpadaṃ paññattaṃ. ព្រោះថាសិក្ខាបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ញត្តកាលដែលសង្ឃដល់នូវភាពលើសលុបនៃលាភហើយ។ Yasagganti yasassa aggaṃ. Saṅgho hi yāva na yasaggapatto hoti, na tāva yasaṃ paṭicca āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti. Patte pana uppajjanti, atha satthā sikkhāpadaṃ paññapeti ‘‘surāmerayapāne pācittiya’’nti (pāci. 327). Idañhi yasaggapatte saṅghe sikkhāpadaṃ paññattaṃ. បទថា Yasagganti គឺភាពលើសលុបនៃយស។ ព្រោះថា សង្ឃដរាបណាមិនទាន់ដល់នូវភាពលើសលុបនៃយសទេ ដរាបនោះ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈព្រោះអាស្រ័យយស ក៏មិនទាន់កើតឡើងដែរ។ លុះកាលដែរសង្ឃដល់នូវភាពលើសលុបនៃយសហើយ ធម៌ទាំងនោះក៏កើតឡើង លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាក៏បញ្ញត្តសិក្ខាបទថា «ការផឹកនូវសុរានិងមេរ័យ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ»។ ព្រោះថាសិក្ខាបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ញត្តកាលដែលសង្ឃដល់នូវភាពលើសលុបនៃយសហើយ។ Bāhusaccanti bahussutabhāvaṃ. Saṅgho hi yāva na bāhusaccapatto hoti, na tāva āsavaṭṭhānīyā dhammā uppajjanti. Bāhusaccapatte pana yasmā ekaṃ nikāyaṃ dve nikāye pañcapi nikāye uggahetvā ayoniso ummujjamānā puggalā rasena rasaṃ saṃsandetvā uddhammaṃ ubbinayaṃ satthu sāsanaṃ dīpenti, atha satthā – ‘‘yo pana bhikkhu evaṃ vadeyya tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi (pāci. 418)…pe… samaṇuddesopi ce evaṃ vadeyyā’’tiādinā (pāci. 429) nayena sikkhāpadaṃ paññapeti. បទថា Bāhusaccanti គឺភាពជាពហុស្សូត។ ព្រោះថា សង្ឃដរាបណាមិនទាន់ដល់នូវភាពជាពហុស្សូតទេ ដរាបនោះ ធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈក៏មិនទាន់កើតឡើងដែរ។ លុះកាលដែរសង្ឃដល់នូវភាពជាពហុស្សូតហើយ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលទាំងឡាយរៀនសូត្រនិកាយមួយក្តី និកាយពីរក្តី និកាយទាំងប្រាំក្តី ហើយងើបឡើងដោយខុសទំនង យករសធម៌ទៅប្រៀបធៀបនឹងរសធម៌ ហើយសម្តែងសាសនារបស់ព្រះសាស្តាឲ្យខុសពីធម៌ ខុសពីវិន័យ លំដាប់នោះ ព្រះសាស្តាក៏បញ្ញត្តសិក្ខាបទដោយន័យជាដើមថា «ភិក្ខុណាមួយពោលយ៉ាងនេះថា ខ្ញុំដឹងច្បាស់នូវធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ... សូម្បីតែសាមណេរ ក៏ពោលយ៉ាងនេះដែរ»។ Rattaññutaṃ pattoti ettha rattiyo jānantīti rattaññū. Attano pabbajitadivasato paṭṭhāya bahū rattiyo jānanti, cirapabbajitāti vuttaṃ hoti. Rattaññūnaṃ bhāvaṃ rattaññutaṃ. Tatra rattaññutaṃ patte saṅghe upasenaṃ vaṅgantaputtaṃ ārabbha sikkhāpadaṃ paññattanti veditabbaṃ. So hāyasmā ūnadasavasse bhikkhū upasampādente disvā ekavasso saddhivihārikaṃ upasampādesi. Atha bhagavā sikkhāpadaṃ paññapesi – ‘‘na, bhikkhave, ūnadasavassena upasampādetabbo, yo upasampādeyya āpatti dukkaṭassā’’ti (mahāva. 75). Evaṃ paññatte sikkhāpade puna bhikkhū ‘‘dasavassamhā dasavassamhā’’ti bālā abyattā upasampādenti. Atha bhagavā aparampi sikkhāpadaṃ paññapesi – ‘‘na, bhikkhave, bālena abyattena upasampādetabbo, yo upasampādeyya, āpatti dukkaṭassa. Anujānāmi, bhikkhave, byattena bhikkhunā paṭibalena dasavassena vā atirekadasavassena vā upasampādetu’’nti. Iti rattaññutaṃ pattakāle dve sikkhāpadāni paññattāni. ក្នុងបទថា rattaññutaṃ pattoti នេះ ពាក្យថា «rattaññū» គឺដឹងនូវរាត្រីទាំងឡាយ។ សេចក្តីថា ដឹងនូវរាត្រីជាច្រើន ចាប់តាំងពីថ្ងៃដែលខ្លួនបានបួសមក គឺបួសបានយូរអង្វែងហើយ។ ភាពជាអ្នកដឹងរាត្រី ហៅថា «rattaññutaṃ»។ ក្នុងរត្តញ្ញូភាពនោះ គប្បីជ្រាបថា កាលដែរសង្ឃដល់នូវរត្តញ្ញូភាពហើយ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រារព្ភព្រះឧបសេន វង្គន្តបុត្ត ហើយបញ្ញត្តសិក្ខាបទ។ ឮថា ព្រះឧបសេនដ៏មានអាយុនោះ ឃើញភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានវស្សាតិចជាងដប់ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឧបសម្ប័ទ ក៏មានវស្សាទើបតែមួយវស្សា ហើយញ៉ាំងសទ្ធិវិហារិកឲ្យឧបសម្ប័ទដែរ។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុមានវស្សាតិចជាងដប់ មិនគប្បីញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឧបសម្ប័ទឡើយ ភិក្ខុណាឲ្យឧបសម្ប័ទ ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ»។ កាលបើសិក្ខាបទត្រូវបានបញ្ញត្តយ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលជាអ្នកល្ងង់ខ្លៅ មិនឈ្លាសវៃ ក៏ពោលថា «ពួកយើងមានដប់វស្សាហើយ ពួកយើងមានដប់វស្សាហើយ» ហើយក៏ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឧបសម្ប័ទទៀត។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តសិក្ខាបទដទៃទៀតថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុជាអ្នកល្ងង់ខ្លៅ មិនឈ្លាសវៃ មិនគប្បីញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឧបសម្ប័ទឡើយ ភិក្ខុណាឲ្យឧបសម្ប័ទ ត្រូវអាបត្តិទុក្កដ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតឲ្យភិក្ខុអ្នកឈ្លាសវៃ មានសមត្ថភាព មានដប់វស្សា ឬមានវស្សាលើសពីដប់ ញ៉ាំងបុគ្គលឲ្យឧបសម្ប័ទបាន»។ ដូច្នេះ សិក្ខាបទពីរត្រូវបានបញ្ញត្តក្នុងកាលដែលសង្ឃដល់នូវរត្តញ្ញូភាព។ 146. Ājānīyasusūpamaṃ [Pg.111] dhammapariyāyaṃ desesinti taruṇājānīyaupamaṃ katvā dhammaṃ desayiṃ. Tatrāti tasmiṃ asaraṇe. Na kho, bhaddāli, eseva hetūti na esa sikkhāya aparipūrakārībhāvoyeva eko hetu. ១៤៦. ពាក្យថា "Ājānīyasusūpamaṃ dhammapariyāyaṃ desesiṃ" សេចក្ដីថា តថាគតធ្វើនូវឧបមាដោយកូនសេះអាជានេយ្យដ៏ក្មេងខ្ចី ហើយសម្ដែងធម៌។ ពាក្យថា "Tatrā" សេចក្ដីថា ក្នុងសេចក្ដីមិនរលឹកឃើញនោះ។ ពាក្យថា "Na kho, bhaddāli, eseva hetu" សេចក្ដីថា ភាពជាអ្នកមិនធ្វើឲ្យបរិបូណ៌ក្នុងសិក្ខានេះ មិនមែនជាហេតុតែមួយនោះឡើយ។ 147. Mukhādhāne kāraṇaṃ kāretīti khalīnabandhādīhi mukhaṭṭhapane sādhukaṃ gīvaṃ paggaṇhāpetuṃ kāraṇaṃ kāreti. Visūkāyitānītiādīhi visevanācāraṃ kathesi. Sabbāneva hetāni aññamaññavevacanāni. Tasmiṃ ṭhāneti tasmiṃ visevanācāre. Parinibbāyatīti nibbisevano hoti, taṃ visevanaṃ jahatīti attho. Yugādhāneti yugaṭṭhapane yugassa sādhukaṃ gahaṇatthaṃ. ១៤៧. ពាក្យថា "Mukhādhāne kāraṇaṃ kāreti" សេចក្ដីថា ធ្វើការបង្ហាត់ក្នុងការដាក់បង្ហៀរក្នុងមាត់ ដើម្បីឲ្យសេះងើបកបានល្អ ដោយការចងខ្សែបង្ហៀរជាដើម។ ដោយពាក្យជាដើមថា "Visūkāyitāni" ព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវការប្រព្រឹត្តមិនទន់ភ្លន់។ ពាក្យទាំងអស់នេះ សុទ្ធសឹងតែជាវេវចនៈនៃគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា "Tasmiṃ ṭhāne" សេចក្ដីថា ក្នុងការប្រព្រឹត្តមិនទន់ភ្លន់នោះ។ ពាក្យថា "Parinibbāyati" សេចក្ដីថា ជាអ្នកទន់ភ្លន់ គឺលះបង់នូវការប្រព្រឹត្តមិនទន់ភ្លន់នោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "Yugādhāne" សេចក្ដីថា ក្នុងការដាក់នឹម ដើម្បីឲ្យសេះទទួលទ្រនឹមបានល្អ។ Anukkameti cattāropi pāde ekappahāreneva ukkhipane ca nikkhipane ca. Parasenāya hi āvāṭe ṭhatvā asiṃ gahetvā āgacchantassa assassa pāde chindanti. Tasmiṃ samaye esa ekappahāreneva cattāropi pāde ukkhipissatīti rajjubandhanavidhānena etaṃ kāraṇaṃ karonti. Maṇḍaleti yathā asse nisinnoyeva bhūmiyaṃ patitaṃ āvudhaṃ gahetuṃ sakkoti, evaṃ karaṇatthaṃ maṇḍale kāraṇaṃ kāreti. Khurakāseti aggaggakhurehi pathavīkamane. Rattiṃ okkantakaraṇasmiñhi yathā padasaddo na suyyati, tadatthaṃ ekasmiṃ ṭhāne saññaṃ datvā aggaggakhurehiyeva gamanaṃ sikkhāpenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Javeti sīghavāhane. ‘‘Dhāve’’tipi pāṭho. Attano parājaye sati palāyanatthaṃ, paraṃ palāyantaṃ anubandhitvā gahaṇatthañca etaṃ kāraṇaṃ kāreti. Davatteti davattāya, yuddhakālasmiñhi hatthīsu vā koñcanādaṃ karontesu assesu vā hasantesu rathesu vā nighosantesu yodhesu vā ukkuṭṭhiṃ karontesu tassa ravassa abhāyitvā parasenapavesanatthaṃ ayaṃ kāraṇā karīyati. ពាក្យថា "Anukkameti" សេចក្ដីថា ក្នុងការលើកឡើង និងការដាក់ចុះនូវជើងទាំងបួន ក្នុងពេលតែមួយ។ ព្រោះថា ពួកយុទ្ធជនក្នុងកងទ័ពសត្រូវ តែងឈរក្នុងរណ្ដៅ កាន់ដាវ កាត់ជើងសេះដែលកំពុងរត់មក។ ក្នុងសម័យនោះ សេះនេះនឹងលើកជើងទាំងបួនឡើងក្នុងពេលតែមួយ គេទើបបង្ហាត់ការងារនេះ ដោយវិធីចងខ្សែ។ ពាក្យថា "Maṇḍale" សេចក្ដីថា គេបង្ហាត់សេះឲ្យរត់ជារង្វង់ ដើម្បីឲ្យអ្នកជិះសេះ អាចឱនរើសអាវុធដែលធ្លាក់លើដីបាន ទាំងដែលកំពុងជិះលើខ្នងសេះនោះឯង។ ពាក្យថា "Khurakāse" សេចក្ដីថា ក្នុងការដើរជាន់ដីដោយចុងក្រចកជើង។ ព្រោះថា ក្នុងការលបចូលវាយលុកកងទ័ពសត្រូវនាពេលយប់ ធ្វើដូចម្ដេចកុំឲ្យឮសូរជើងសេះ គេទើបឲ្យសញ្ញាក្នុងកន្លែងតែមួយ ហើយបង្ហាត់ឲ្យដើរដោយចុងក្រចកជើងសេះតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការបង្ហាត់នោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា "Jave" សេចក្ដីថា ក្នុងការនាំទៅយ៉ាងលឿន។ មានបាឋៈថា "Dhāve" ផងដែរ។ គេបង្ហាត់ការងារនេះ ដើម្បីរត់គេចខ្លួននៅពេលខ្លួនចាញ់ និងដើម្បីដេញតាមចាប់សត្រូវដែលកំពុងរត់គេចខ្លួន។ ពាក្យថា "Davatte" សេចក្ដីថា ដើម្បីលេងសប្បាយ ព្រោះថា ក្នុងពេលធ្វើសង្គ្រាម ទោះបីជាពួកដំរីស្រែកកញ្ជ្រៀវក្ដី ពួកសេះសម្រែកក្ដី ពួកឡានចម្បាំងឮសូរសន្ធឹកក្ដី ពួកយុទ្ធជនស្រែកហ៊ោកញ្ជ្រៀវក្ដី សេះនេះមិនខ្លាចញញើតចំពោះសំឡេងនោះឡើយ ហើយចូលទៅក្នុងកងទ័ពសត្រូវ គេទើបធ្វើការបង្ហាត់នេះ។ Rājaguṇeti raññā jānitabbaguṇe. Kūṭakaṇṇarañño kira guḷavaṇṇo nāma asso ahosi. Rājā pācīnadvārena nikkhamitvā cetiyapabbataṃ gamissāmīti [Pg.112] kalambanadītīraṃ sampatto. Asso tīre ṭhatvā udakaṃ otarituṃ na icchati, rājā assācariyaṃ āmantetvā – ‘‘aho tayā asso sikkhāpito udakaṃ otarituṃ na icchatī’’ti āha. Ācariyo – ‘‘susikkhāpito deva asso, evamassa hi cittaṃ ‘sacāhaṃ udakaṃ otarissāmi, vālaṃ temissati, vāle tinte rañño aṅge udakaṃ pāteyyā’ti evaṃ tumhākaṃ sarīre udakapātanabhayena na otarati, vālaṃ gaṇhāpethā’’ti āha. Rājā tathā kāresi. Asso vegena otaritvā pāraṃ gato. Etadatthaṃ ayaṃ kāraṇā karīyati. Rājavaṃseti assarājavaṃse. Vaṃso ceso assarājānaṃ, tathārūpena pahārena chinnabhinnasarīrāpi assārohaṃ parasenāya apātetvā bahi nīharantiyeva. Etadatthaṃ kāraṇaṃ kāretīti attho. ពាក្យថា "Rājaguṇe" សេចក្ដីថា ក្នុងគុណសម្បត្តិដែលព្រះរាជាគប្បីជ្រាប។ បានឮថា ព្រះរាជាព្រះនាម កូដកណ្ណ មានសេះមួយក្បាលឈ្មោះ គុឡវណ្ណៈ។ ព្រះរាជាទ្រង់យាងចេញតាមទ្វារទិសខាងកើត ដោយព្រះតម្រិះថា "តថាគតនឹងទៅកាន់ភ្នំចេតិយបព្វត" ក៏បានទៅដល់ឆ្នេរស្ទឹងកឡម្ពៈ។ សេះនោះឈរនៅលើច្រាំង មិនព្រមចុះទៅក្នុងទឹកឡើយ ព្រះរាជាទើបត្រាស់ហៅនាយសារថីមកហើយមានព្រះរាជឱង្ការថា "ឱ! សេះដែលអ្នកបង្ហាត់ហើយ មិនព្រមចុះទឹកសោះ"។ នាយសារថីក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ សេះនេះត្រូវបានបង្ហាត់យ៉ាងល្អហើយ ព្រោះវាមានចិត្តគិតយ៉ាងនេះថា 'បើអាត្មាអញចុះទៅក្នុងទឹក កន្ទុយនឹងសើម កាលបើកន្ទុយសើមហើយ ទឹកនឹងខ្ទាតទៅត្រូវព្រះវរកាយរបស់ព្រះរាជា' សេះមិនព្រមចុះទឹក ព្រោះខ្លាចទឹកខ្ទាតត្រូវព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គយ៉ាងនេះឯង សូមព្រះអង្គទ្រង់ចាប់កន្ទុយវាទុកចុះ"។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ធ្វើតាមពាក្យនោះ។ សេះក៏ចុះទឹកយ៉ាងលឿន ហើយឆ្លងទៅដល់ត្រើយម្ខាង។ គេធ្វើការបង្ហាត់នេះ ដើម្បីប្រយោជន៍នេះឯង។ ពាក្យថា "Rājavaṃse" សេចក្ដីថា ក្នុងត្រកូលនៃស្ដេចសេះ។ នេះជាពូជពង្សរបស់ស្ដេចសេះទាំងឡាយ ទោះបីជាមានរាងកាយដាច់រហែកដោយការវាយប្រហារយ៉ាងនោះក្ដី ក៏មិនទម្លាក់អ្នកជិះសេះទៅក្នុងកងទ័ពសត្រូវឡើយ គឺតែងតែនាំចេញមកខាងក្រៅជានិច្ច។ គេធ្វើការបង្ហាត់ដើម្បីប្រយោជន៍នេះ នេះជាអធិប្បាយ។ Uttame javeti javasampattiyaṃ, yathā uttamajavo hoti, evaṃ kāraṇaṃ kāretīti attho. Uttame hayeti uttamahayabhāve, yathā uttamahayo hoti, evaṃ kāraṇaṃ kāretīti attho. Tattha pakatiyā uttamahayova uttamahayakāraṇaṃ arahati, na añño. Uttamahayakāraṇāya eva ca hayo uttamajavaṃ paṭipajjati, na aññoti. ពាក្យថា "Uttame jave" សេចក្ដីថា ក្នុងសេចក្ដីបរិបូណ៌ដោយល្បឿនលឿន គេធ្វើការបង្ហាត់យ៉ាងណា ដើម្បីឲ្យមានល្បឿនលឿនបំផុត នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "Uttame haye" សេចក្ដីថា ក្នុងភាពជាសេះដ៏ប្រសើរ គេធ្វើការបង្ហាត់យ៉ាងណា ដើម្បីឲ្យទៅជាសេះដ៏ប្រសើរ នេះជាអធិប្បាយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយធម្មតា សេះដ៏ប្រសើរតែប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរដល់ការបង្ហាត់សម្រាប់សេះដ៏ប្រសើរ សេះដទៃមិនសមគួរឡើយ។ ហើយសេះដែលទទួលការបង្ហាត់សម្រាប់សេះដ៏ប្រសើរនោះឯង ទើបអាចសម្រេចបាននូវល្បឿនដ៏ប្រសើរ សេះដទៃមិនអាចសម្រេចបានឡើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ Tatridaṃ vatthu – eko kira rājā ekaṃ sindhavapotakaṃ labhitvā sindhavabhāvaṃ ajānitvāva imaṃ sikkhāpehīti ācariyassa adāsi. Ācariyopi tassa sindhavabhāvaṃ ajānanto taṃ māsakhādakaghoṭakānaṃ kāraṇāsu upaneti. So attano ananucchavikattā kāraṇaṃ na paṭipajjati. So taṃ dametuṃ asakkonto ‘‘kūṭasso ayaṃ mahārājā’’ti vissajjāpesi. ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ បានឮថា ព្រះរាជាមួយព្រះអង្គ ទ្រង់បានកូនសេះសិន្ធពមួយក្បាល ប៉ុន្តែមិនទ្រង់ជ្រាបថាជាសេះសិន្ធពឡើយ ទើបប្រគល់ទៅឲ្យគ្រូបង្វឹកសេះ ដោយព្រះរាជឱង្ការថា "ចូរអ្នកបង្ហាត់សេះនេះចុះ"។ សូម្បីតែគ្រូបង្វឹកសេះ ក៏មិនដឹងថាវាជាសេះសិន្ធពដែរ ទើបនាំវាទៅបង្ហាត់តាមវិធីបង្ហាត់សេះធម្មតាដែលស៊ីតែសណ្ដែក។ សេះនោះ ព្រោះតែការបង្ហាត់នោះមិនសមគួរដល់ខ្លួន ទើបមិនព្រមធ្វើតាមការបង្ហាត់នោះ។ គ្រូបង្វឹកសេះនោះ មិនអាចទូន្មានវាបាន ទើបក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះមហារាជ សេះនេះជាសេះកាចខូច" ហើយក៏លែងវាទៅ។ Athekadivasaṃ eko assācariyapubbako daharo upajjhāyassa bhaṇḍakaṃ gahetvā gacchanto taṃ parikhāpiṭṭhe carantaṃ disvā – ‘‘anaggho, bhante, sindhavapotako’’ti upajjhāyassa kathesi. Sace rājā jāneyya, maṅgalassaṃ naṃ kareyyāti. Thero āha – ‘‘micchādiṭṭhiko, tāta, rājā appeva nāma buddhasāsane pasīdeyya rañño kathehī’’ti. So gantvā, – ‘‘mahārāja, anaggho sindhavapotako atthī’’ti kathesi. Tayā diṭṭho[Pg.113], tātāti? Āma, mahārājāti. Kiṃ laddhuṃ vaṭṭatīti? Tumhākaṃ bhuñjanakasuvaṇṇathāle tumhākaṃ bhuñjanakabhattaṃ tumhākaṃ pivanakaraso tumhākaṃ gandhā tumhākaṃ mālāti. Rājā sabbaṃ dāpesi. Daharo gāhāpetvā agamāsi. ក្រោយមក ថ្ងៃមួយ មានភិក្ខុវ័យក្មេងមួយរូប ដែលធ្លាប់ធ្វើជាគ្រូបង្វឹកសេះពីមុន កាលកំពុងកាន់យកបរិក្ខាររបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ដើរទៅ បានឃើញសេះនោះកំពុងដើររកស៊ីនៅមាត់កសិណ ក៏ក្រាបទូលព្រះឧបជ្ឈាយ៍ថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ កូនសេះសិន្ធពនេះមានតម្លៃរកលេខដាក់គ្មានឡើយ"។ "បើព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាប ព្រះអង្គមុខជានឹងធ្វើវាឲ្យទៅជាសេះមង្គលជាមិនខាន"។ ព្រះថេរៈមានថេរដីកាថា "ម្នាលអាវុសោ ព្រះរាជាជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ ធ្វើដូចម្ដេចហ្ន៎ឲ្យព្រះអង្គមានសេចក្ដីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ចូរអ្នកទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាចុះ"។ ភិក្ខុវ័យក្មេងនោះក៏ទៅក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះមហារាជ មានកូនសេះសិន្ធពដ៏មានតម្លៃរកលេខដាក់គ្មានមួយក្បាល"។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា "ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ អ្នកបានឃើញឬ?" ភិក្ខុនោះក្រាបទូលថា "ករុណា ព្រះមហារាជ"។ ព្រះរាជាត្រាស់សួរថា "តើគួរបាននូវអ្វីខ្លះ?" ភិក្ខុនោះក្រាបទូលថា "គឺព្រះស្ងោយក្នុងភាជន៍មាសដែលព្រះអង្គសោយ ទឹកសោយរបស់ព្រះអង្គ គ្រឿងក្រអូបរបស់ព្រះអង្គ និងកម្រងផ្ការបស់ព្រះអង្គ"។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ប្រោសប្រទានរបស់ទាំងអស់នោះ។ ភិក្ខុវ័យក្មេងនោះឲ្យគេកាន់យករបស់ទាំងនោះ ហើយដើរទៅកាន់ទីនោះ។ Asso gandhaṃ ghāyitvāva ‘‘mayhaṃ guṇajānanakaācariyo atthi maññe’’ti sīsaṃ ukkhipitvā olokento aṭṭhāsi. Daharo gantvā ‘‘bhattaṃ bhuñjā’’ti accharaṃ pahari. Asso āgantvā suvaṇṇathāle bhattaṃ bhuñji, rasaṃ pivi. Atha naṃ gandhehi vilimpitvā rājapiḷandhanaṃ piḷandhitvā ‘‘purato purato gacchā’’ti accharaṃ pahari. So daharassa purato purato gantvā maṅgalassaṭṭhāne aṭṭhāsi. Daharo – ‘‘ayaṃ te, mahārāja, anaggho sindhavapotako, imināva naṃ niyāmena katipāhaṃ paṭijaggāpehī’’ti vatvā nikkhami. សេះនោះ លុះបានធុំក្លិនក្រអូបហើយ ក៏គិតថា "ប្រហែលជាមានគ្រូដែលស្គាល់គុណសម្បត្តិរបស់អញហើយតើ" ក៏ងើបក្បាលឡើងឈរមើលទៅ។ ភិក្ខុវ័យក្មេងនោះដើរទៅជិត ហើយដេញម្រាមដៃថា "ចូរស៊ីបាយចុះ"។ សេះក៏ដើរមកស៊ីបាយក្នុងភាជន៍មាស និងផឹកទឹកសោយនោះ។ លំដាប់នោះ ភិក្ខុនោះក៏លាបគ្រឿងក្រអូបឲ្យវា តុបតែងដោយកម្រងផ្ការបស់ព្រះរាជា ហើយដេញម្រាមដៃប្រាប់ថា "ចូរដើរទៅខាងមុខៗ ចុះ"។ សេះនោះក៏ដើរទៅខាងមុខភិក្ខុវ័យក្មេងនោះ រហូតទៅឈរនៅក្នុងកន្លែងសេះមង្គល។ ភិក្ខុវ័យក្មេងក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះមហារាជ នេះជាកូនសេះសិន្ធពដ៏មានតម្លៃរកលេខដាក់គ្មានរបស់ព្រះអង្គ សូមព្រះអង្គឲ្យគេថែរក្សាវាតាមវិធីនេះអស់ពីរបីថ្ងៃចុះ" រួចហើយក៏ចៀសចេញទៅ។ Atha katipāhassa accayena āgantvā assassa ānubhāvaṃ passissasi, mahārājāti. Sādhu ācariya kuhiṃ ṭhatvā passāmāti? Uyyānaṃ gaccha, mahārājāti. Rājā assaṃ gāhāpetvā agamāsi. Daharo accharaṃ paharitvā ‘‘etaṃ rukkhaṃ anupariyāhī’’ti assassa saññaṃ adāsi. Asso pakkhanditvā rukkhaṃ anuparigantvā āgato. Rājā neva gacchantaṃ na āgacchantaṃ addasa. Diṭṭho te, mahārājāti? Na diṭṭho, tātāti. Valañjakadaṇḍaṃ etaṃ rukkhaṃ nissāya ṭhapethāti vatvā accharaṃ pahari ‘‘valañjakadaṇḍaṃ gahetvā ehī’’ti. Asso pakkhanditvā mukhena gahetvā āgato. Diṭṭhaṃ, mahārājāti. Diṭṭhaṃ, tātāti. លុះកន្លងពីរបីថ្ងៃមក ភិក្ខុនោះក៏ត្រឡប់មកវិញ ហើយក្រាបទូលថា "បពិត្រព្រះមហារាជ ព្រះអង្គចង់ទតមើលអានុភាពរបស់សេះដែរឬទេ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "ល្អហើយ លោកគ្រូ តើយើងគួរឈរមើលនៅកន្លែងណា?" ភិក្ខុនោះក្រាបទូលថា "សូមព្រះអង្គយាងទៅកាន់ព្រះរាជឧទ្យានចុះ ព្រះមហារាជ"។ ព្រះរាជាទ្រង់ឲ្យគេនាំសេះនោះទៅ ហើយក៏យាងទៅ។ ភិក្ខុវ័យក្មេងដេញម្រាមដៃ ហើយឲ្យសញ្ញាដល់សេះថា "ចូររត់ព័ទ្ធជុំវិញដើមឈើនេះចុះ"។ សេះក៏លោតរត់ទៅព័ទ្ធជុំវិញដើមឈើនោះ រួចត្រឡប់មកវិញ។ ព្រះរាជាមិនទាន់ទាំងទតឃើញវាទៅ ឬទតឃើញវាត្រឡប់មកវិញឡើយ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើព្រះអង្គទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "មិនឃើញទេ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ"។ ភិក្ខុនោះក្រាបទូលថា "សូមព្រះអង្គដាក់ព្រះរាជដំបងផ្អែកនឹងដើមឈើនេះចុះ" រួចហើយក៏ដេញម្រាមដៃប្រាប់សេះថា "ចូរទៅខាំយកព្រះរាជដំបងមក"។ សេះក៏លោតរត់ទៅខាំយកព្រះរាជដំបងនោះត្រឡប់មកវិញ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "ឃើញហើយ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ" Puna accharaṃ pahari ‘‘uyyānassa pākāramatthakena caritvā ehī’’ti. Asso tathā akāsi. Diṭṭho, mahārājāti. Na diṭṭho, tātāti. Rattakambalaṃ āharāpetvā assassa pāde bandhāpetvā tatheva saññaṃ adāsi. Asso ullaṅghitvā pākāramatthakena anupariyāyi. Balavatā purisena āviñchanaalātaggisikhā viya uyyānapākāramatthake paññāyittha. Asso gantvā samīpe ṭhito. Diṭṭhaṃ, mahārājāti. Diṭṭhaṃ, tātāti. Maṅgalapokkharaṇipākāramatthake anupariyāhīti saññaṃ adāsi. ភិក្ខុនោះដេញម្រាមដៃម្ដងទៀត ប្រាប់ថា "ចូររត់នៅលើខ្នងកំពែងឧទ្យាន រួចត្រឡប់មកវិញ"។ សេះក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "មិនឃើញទេ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ"។ ភិក្ខុនោះទើបឲ្យគេនាំយកសំពត់កម្ពលក្រហមមកចងនៅជើងទាំងបួនរបស់សេះ ហើយឲ្យសញ្ញាដូចមុន។ សេះក៏លោតឡើងរត់ព័ទ្ធជុំវិញនៅលើខ្នងកំពែង។ ស្នាមក្រហមលេចឡើងនៅលើខ្នងកំពែងឧទ្យាន ដូចជាចុងនៃដងគប់ភ្លើងដែលបុរសមានកម្លាំងបង្វិលយ៉ាងលឿនដូច្នោះឯង។ សេះរត់រួចហើយក៏មកឈរក្បែរនោះ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "ឃើញហើយ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ"។ ភិក្ខុនោះក៏ឲ្យសញ្ញាប្រាប់ទៀតថា "ចូររត់នៅលើខ្នងកំពែងស្រះស្រង់មង្គលចុះ" Puna ‘‘pokkharaṇiṃ otaritvā padumapattesu cārikaṃ carāhī’’ti saññaṃ adāsi. Pokkharaṇiṃ otaritvā sabbapadumapatte caritvā agamāsi, ekaṃ pattampi [Pg.114] anakkantaṃ vā phālitaṃ vā chinditaṃ vā khaṇḍitaṃ vā nāhosi. Diṭṭhaṃ, mahārājāti. Diṭṭhaṃ, tātāti. Accharaṃ paharitvā taṃ hatthatalaṃ upanāmesi. Dhātūpatthaddho laṅghitvā hatthatale aṭṭhāsi. Diṭṭhaṃ, mahārājāti? Diṭṭhaṃ, tātāti. Evaṃ uttamahayo eva uttamakāraṇāya uttamajavaṃ paṭipajjati. ភិក្ខុនោះឲ្យសញ្ញាម្ដងទៀតថា "ចូរចុះទៅក្នុងស្រះស្រង់ ហើយដើរនៅលើស្លឹកឈូកលំចង់ចុះ"។ សេះក៏ចុះទៅក្នុងស្រះស្រង់ ដើរនៅលើស្លឹកឈូកលំចង់ទាំងអស់ រួចត្រឡប់មកវិញ ដោយគ្មានស្លឹកឈូកសូម្បីតែមួយសន្លឹកដែលវាលែងជាន់ ឬរហែក ឬដាច់ ឬបាក់ឡើយ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "ឃើញហើយ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ"។ ភិក្ខុនោះដេញម្រាមដៃ ហើយលាតបាតដៃហុចទៅជិតវា។ សេះនោះធ្វើខ្លួនឲ្យស្រាល ហើយលោតឡើងទៅឈរនៅលើបាតដៃ។ ភិក្ខុនោះសួរថា "តើទតឃើញទេ ព្រះមហារាជ?" ព្រះរាជាត្រាស់ថា "ឃើញហើយ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ"។ យ៉ាងនេះឯង សេះដ៏ប្រសើរតែប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចសម្រេចបាននូវល្បឿនដ៏ប្រសើរ ក្នុងការបង្ហាត់ដ៏ប្រសើរ។ Uttame sākhalyeti muduvācāya. Muduvācāya hi, ‘‘tāta, tvaṃ mā cintayi, rañño maṅgalasso bhavissasi, rājabhojanādīni labhissasī’’ti uttamahayakāraṇaṃ kāretabbo. Tena vuttaṃ ‘‘uttame sākhalye’’ti. Rājabhoggoti rañño upabhogo. Rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchatīti yattha katthaci gacchantena hatthaṃ viya pādaṃ viya anohāyeva gantabbaṃ hoti. Tasmā aṅganti saṅkhaṃ gacchati, catūsu vā senaṅgesu ekaṃ aṅgaṃ hoti. ពាក្យថា "Uttame sākhalye" សេចក្ដីថា ដោយវាចាទន់ភ្លន់។ ព្រោះថា គេត្រូវបង្ហាត់សេះដ៏ប្រសើរដោយវាចាទន់ភ្លន់ថា "ម្នាលកូន ចូរអ្នកកុំបារម្ភឡើយ អ្នកនឹងបានជាសេះមង្គលរបស់ព្រះរាជា នឹងបានទទួលព្រះរាជទានគ្រឿងឧបភោគបរិភោគរបស់ព្រះរាជាជាមិនខាន"។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "Uttame sākhalye"។ ពាក្យថា "Rājabhoggo" សេចក្ដីថា គ្រឿងឧបភោគរបស់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា "Rañño aṅganteva saṅkhaṃ gacchati" សេចក្ដីថា កាលដែលព្រះរាជាយាងទៅកាន់ទីណាមួយ ត្រូវតែទៅជាមួយសេះនោះជានិច្ច មិនលះបង់ឡើយ ដូចជាដៃ និងជើងដូច្នោះ។ ព្រោះហេតុនោះ សេះនោះទើបបានឈ្មោះថាជា "អង្គ" ឬមួយថា ជាអង្គមួយក្នុងចំណោមអង្គទាំងបួននៃកងទ័ព។ Asekhāya sammādiṭṭhiyāti arahattaphalasammādiṭṭhiyā. Sammāsaṅkappādayopi taṃsampayuttāva. Sammāñāṇaṃ pubbe vuttasammādiṭṭhiyeva. Ṭhapetvā pana aṭṭha phalaṅgāni sesā dhammā vimuttīti veditabbā. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana desanā ugghaṭitaññūpuggalassa vasena arahattanikūṭaṃ gahetvā niṭṭhāpitāti. ពាក្យថា "Asekhāya sammādiṭṭhiyā" សេចក្ដីថា ដោយសម្មាទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយអរហត្តផល។ សូម្បីតែសម្មាសង្កប្បៈជាដើម ក៏ប្រកបដោយអរហត្តផលនោះឯង។ ចំណែកឯសម្មាញាណ គឺសម្មាទិដ្ឋិដែលបានពោលមកហើយខាងដើមនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត វៀរលែងតែអង្គនៃផលទាំងប្រាំបីចេញ ធម៌ដែលនៅសល់គប្បីជ្រាបថាជា "វិមុត្តិ"។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ចំណែកឯព្រះធម៌ទេសនានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងបញ្ចប់ដោយការនាំយកអរហត្តផលជាកំពូល ដោយអំណាចនៃបុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Bhaddālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃភទ្ទាលិសូត្រ ចប់ហើយ។ 6. Laṭukikopamasuttavaṇṇanā ៦. ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃលដុកិកោបមសូត្រ 148. Evaṃ me sutanti laṭukikopamasuttaṃ. Tattha yena so vanasaṇḍoti ayampi mahāudāyitthero bhagavatā saddhiṃyeva piṇḍāya pavisitvā saddhiṃ paṭikkami. Tasmā yena so bhagavatā upasaṅkamanto vanasaṇḍo tenupasaṅkamīti veditabbo. Apahattāti apahārako. Upahattāti upahārako. Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito. ១៤៨. ព្រះសូត្រដែលមានពាក្យផ្ដើមថា "Evaṃ me sutaṃ" នោះ គឺលដុកិកោបមសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា "Yena so vanasaṇḍo" សេចក្ដីថា សូម្បីតែព្រះមហាឧទាយិត្ថេរៈនេះ ក៏បានចូលទៅបិណ្ឌបាតជាមួយព្រះមានព្រះភាគ ហើយក៏ត្រឡប់មកវិញជាមួយព្រះអង្គដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅកាន់ព្រៃសណ្ឌណា ព្រះថេរៈក៏ចូលទៅកាន់ព្រៃសណ្ឌនោះដែរ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "Apahattā" សេចក្ដីថា អ្នកនាំចេញ។ ពាក្យថា "Upahattā" សេចក្ដីថា អ្នកនាំចូលមក។ ពាក្យថា "Paṭisallānā vuṭṭhito" សេចក្ដីថា ចេញចាកផលសមាបត្តិ។ 149. Yaṃ [Pg.115] bhagavāti yasmiṃ samaye bhagavā. Iṅghāti āṇattiyaṃ nipāto. Aññathattanti cittassa aññathattaṃ. Tañca kho na bhagavantaṃ paṭicca, evarūpaṃ pana paṇītabhojanaṃ alabhantā kathaṃ yāpessāmāti evaṃ paṇītabhojanaṃ paṭicca ahosīti veditabbaṃ. Bhūtapubbanti iminā rattibhojanassa paṇītabhāvaṃ dasseti. Sūpeyyanti sūpena upanetabbaṃ macchamaṃsakaḷīrādi. Samaggā bhuñjissāmāti ekato bhuñjissāma. Saṅkhatiyoti abhisaṅkhārikakhādanīyāni. Sabbā tā rattinti sabbā tā saṅkhatiyo rattiṃyeva honti, divā pana appā parittā thokikā hontīti. Manussā hi divā yāgukañjiyādīhi yāpetvāpi rattiṃ yathāsatti yathāpaṇītameva bhuñjanti. ១៤៩. «យំ ភគវា» មានសេចក្តីថា ក្នុងសម័យណា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «ឥង្ឃៈ» ជាសូរសព្ទនិបាត ក្នុងអត្ថបង្គាប់ (ឬដាស់តឿន)។ ពាក្យថា «អញ្ញថត្តំ» គឺសេចក្តីប្រែប្រួលផ្សេងៗនៃចិត្ត។ ម្យ៉ាងទៀត ភាពប្រែប្រួលនៃចិត្តនោះ មិនមែនកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យនឹងព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ ប៉ុន្តែគួរជ្រាបថា ភាពប្រែប្រួលនោះកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យនឹងភោជនដ៏សម្រិតសម្រាំង ដោយគិតថា «កាលបើមិនបានភោជនដ៏សម្រិតសម្រាំងមានសភាពយ៉ាងនេះ តើយើងនឹងញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដូចម្តេចបាន»។ ពាក្យថា «ភូតបុព្វំ» នេះ ព្រះថេរៈបង្ហាញនូវភាពសម្រិតសម្រាំងនៃភោជនក្នុងពេលយប់។ ពាក្យថា «សូបេយ្យំ» គឺគ្រឿងផ្សំដែលត្រូវបរិភោគជាមួយសម្ល មានត្រី សាច់ និងទំពាំងជាដើម។ ពាក្យថា «សមគ្គា ភុញ្ជិស្សាម» គឺយើងនឹងបរិភោគរួមគ្នា។ ពាក្យថា «សង្ខតិយោ» គឺខាទនីយៈ (របស់ខាំទំពារ) ដែលគេចម្អិនសម្រិតសម្រាំង។ ពាក្យថា «សព្វា តា រត្តិំ» គឺខាទនីយៈដែលគេចម្អិនសម្រិតសម្រាំងទាំងអស់នោះ មានតែក្នុងពេលយប់ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកក្នុងពេលថ្ងៃ មានតិចតួចស្ដួចស្ដើងណាស់។ ព្រោះថាមនុស្សទាំងឡាយ ទោះបីជាក្នុងពេលថ្ងៃរស់នៅដោយបបរ ឬទឹកបបរជាដើមកေါយតែដល់ពេលយប់ តែងបរិភោគភោជនដ៏សម្រិតសម្រាំងតាមកម្លាំងរបស់ខ្លួន។ Puna bhūtapubbanti iminā ratti vikālabhojane ādīnavaṃ dasseti. Tattha andhakāratimisāyanti bahalandhakāre. Māṇavehīti corehi. Katakammehīti katacorakammehi. Corā kira katakammā yaṃ nesaṃ devataṃ āyācitvā kammaṃ nipphannaṃ, tassa upahāratthāya manusse māretvā galalohitādīni gaṇhanti. Te aññesu manussesu māriyamānesu kolāhalā uppajjissanti, pabbajitaṃ pariyesanto nāma natthīti maññamānā bhikkhū gahetvā mārenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Akatakammehīti aṭavito gāmaṃ āgamanakāle kammanipphannatthaṃ puretaraṃ balikammaṃ kātukāmehi. Asaddhammena nimantetīti ‘‘ehi bhikkhu ajjekarattiṃ idheva bhuñjitvā idha vasitvā sampattiṃ anubhavitvā sve gamissasī’’ti methunadhammena nimanteti. ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា «ភូតបុព្វំ» នេះ ព្រះមហាឧទាយីថេរៈ បង្ហាញនូវទោសក្នុងការបរិភោគអាហារក្នុងពេលយប់ដែលជាវិកាល។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «អន្ធការតមិសាយ» គឺក្នុងទីងងឹតសូន្យសុង។ ពាក្យថា «មាណវេហិ» គឺពួកចោរ។ ពាក្យថា «កតកម្មេហិ» គឺពួកចោរដែលបានធ្វើចោរកម្មរួចហើយ។ ឮថា ពួកចោរដែលបានធ្វើចោរកម្មរួចហើយនោះ កាលបើការងារសម្រេចបានដូចបំណងដែលខ្លួនបានបន់ស្រន់ចំពោះទេវតាណា តែងសម្លាប់មនុស្សយកឈាមច្រកក និងវត្ថុផ្សេងៗ ដើម្បីធ្វើពលិការចំពោះទេវតានោះ។ ពួកចោរទាំងនោះគិតថា «កាលបើមនុស្សដទៃត្រូវបានសម្លាប់ នឹងកើតមានសេចក្តីវឹកវរអ៊ូអែរឡើង តែចំណែកអ្នកស្វែងរកបព្វជិត មិនមានឡើយ» ទើបចាប់ភិក្ខុសម្លាប់ចោល។ ព្រះមហាឧទាយីថេរៈពោលសំដៅយកហេតុនោះ។ ពាក្យថា «អកតកម្មេហិ» គឺពួកចោរដែលចង់ធ្វើពលិការជាមុន ដើម្បីឲ្យការងារសម្រេច ក្នុងពេលដែលធ្វើដំណើរចេញពីព្រៃចូលមកកាន់ស្រុក។ ពាក្យថា «អសទ្ធម្មេន និមន្តេតិ» គឺញ៉ាំងភិក្ខុឲ្យអញ្ជើញដោយមេថុនធម្មថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមអញ្ជើញមក ក្នុងរាត្រីថ្ងៃនេះ សូមបរិភោគក្នុងផ្ទះនេះ សម្រាកក្នុងផ្ទះនេះ ទទួលសេចក្តីសុខសម្រួល ហើយសឹមនិមន្តទៅក្នុងថ្ងៃស្អែកចុះ»។ Puna bhūtapubbanti iminā attanā diṭṭhakāraṇaṃ katheti. Vijjantarikāyāti vijjuvijjotanakkhaṇe. Vissaramakāsīti mahāsaddamakāsi. Abhummeti bhū’ti vaḍḍhi, abhū’ti avaḍḍhi, vināso mayhanti attho. Pisāco vata manti pisāco maṃ khādituṃ āgato vata. Ātumārī mātumārīti ettha ātūti pitā, mātūti mātā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yassa pitā vā mātā vā atthi, taṃ mātāpitaro amhākaṃ puttakoti yathā tathā vā uppādetvā yaṃkiñci khādanīyabhojanīyaṃ datvā ekasmiṃ ṭhāne sayāpenti. So evaṃ rattiṃ piṇḍāya na carati. Tuyhaṃ pana mātāpitaro matā maññe, tena evaṃ carasīti. ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា «ភូតបុព្វំ» នេះ ព្រះថេរៈទូលសម្តែងនូវហេតុការណ៍ដែលខ្លួនបានឃើញផ្ទាល់ភ្នែក។ ពាក្យថា «វិជ្ជន្តរិកាយ» គឺក្នុងខណៈដែលផ្លេកបន្ទោរភ្លឺឡើង។ ពាក្យថា «វិស្សរមកាសិ» គឺបានធ្វើនូវសំឡេងយ៉ាងខ្លាំង (ស្រែកខ្លាំងៗ)។ ក្នុងពាក្យថា «អភូមេ» ពាក្យថា «ភូ» គឺសេចក្តីចម្រើន ពាក្យថា «អភូ» គឺសេចក្តីមិនចម្រើន គឺសេចក្តីវិនាសរបស់ខ្ញុំ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «បិសាចោ វត មំ» គឺបិសាចមកដើម្បីស៊ីអញពិតមែនហើយតើ។ ក្នុងពាក្យថា «អាតុម៉ារី ម៉ាតុម៉ារី» នេះ ពាក្យថា «អាតុ» គឺឪពុក ពាក្យថា «ម៉ាតុ» គឺម្តាយ។ សេចក្តីអធិប្បាយមានដូចតទៅ៖ បុគ្គលណាដែលមានឪពុក ឬម្តាយ ឪពុកម្តាយរបស់បុគ្គលនោះ តែងនិយាយថា «កូនសម្លាញ់របស់យើង» ហើយស្វែងរកអាហារតាមលទ្ធភាព ឲ្យនូវខាទនីយភោជនីយាហារណាមួយ ហើយឲ្យដេកក្នុងកន្លែងតែមួយ។ បុគ្គលនោះ មិនបាច់ដើរត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតក្នុងពេលយប់យ៉ាងនេះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ឪពុកម្តាយរបស់លោក ប្រហែលជាស្លាប់អស់ហើយដឹង ទើបបានជាលោកដើរត្រេចទៅយ៉ាងនេះ។ 150. Evamevāti [Pg.116] evameva kiñci ānisaṃsaṃ apassantā nikkāraṇeneva. Evamāhaṃsūti garahanto āha. Tattha āhaṃsūti vadanti. Kiṃ panimassāti imassa appamattakassa hetu kiṃ vattabbaṃ nāma, nanu apassantena viya asuṇantena viya bhavitabbanti. Oramattakassāti parittamattakassa. Adhisallikhatevāyanti ayaṃ samaṇo navanītaṃ pisanto viya padumanāḷasuttaṃ kakacena okkantanto viya atisallekhati, ativāyāmaṃ karoti. Sikkhākāmāti sāriputtamoggallānādayo viya sikkhākāmā, tesu ca appaccayaṃ upaṭṭhapenti. Tesañhi evaṃ hoti ‘‘sace ete ‘appamattakametaṃ, haratha bhagavā’ti vadeyyuṃ, kiṃ satthā na hareyya. Evaṃ pana avatvā bhagavantaṃ parivāretvā nisinnā ‘evaṃ bhagavā, sādhu bhagavā, paññapetha bhagavā’ti atirekataraṃ ussāhaṃ paṭilabhantī’’ti. Tasmā tesu appaccayaṃ upaṭṭhapenti. ១៥០. ពាក្យថា «ឯវមេវ» គឺយ៉ាងនោះឯង ពួកមោឃបុរសទាំងឡាយ មិនឃើញនូវអានិសង្សណាមួយឡើយ ក៏និយាយដោយគ្មានហេតុផលទាល់តែសោះ។ ពាក្យថា «ឯវមាဟំសុ» ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់តិះដៀលហើយទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «អាဟំសុ» គឺពួកគេនិយាយ។ ពាក្យថា «កិំ បនិមស្ស» គឺព្រោះតែទោសបន្តិចបន្តួចនេះ តើមានអ្វីដែលត្រូវនិយាយប្រដៅខ្លាំងម៉្លេះ គួរតែធ្វើដូចជាមិនឃើញ ដូចជាមិនឮ មិនល្អទេឬ។ ពាក្យថា «ឱរមត្តកស្ស» គឺទោសបន្តិចបន្តួច ឬតិចតួចស្តួចស្តើង។ ពាក្យថា «អធិសល្លិខតេវាយំ» គឺសមណៈនេះ តែងកោសរូសហួសហេតុ ដូចជាបុគ្គលកិនទឹកដោះស្រស់ ឬដូចជាបុគ្គលអារសរសៃក្រពុំឈូកដោយរណារ គឺលោកធ្វើសេចក្តីព្យាយាមហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា «សិក្ខាកាមា» គឺភិក្ខុទាំងឡាយដែលប្រាថ្នានូវសិក្ខា ដូចជាព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមោគ្គល្លានជាដើម ហើយពួកមោឃបុរសទាំងនោះ តែងធ្វើនូវសេចក្តីមិនត្រេកអរឲ្យកើតឡើងដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។ ព្រោះថា ពួកមោឃបុរសទាំងនោះមានគំនិតយ៉ាងនេះថា «ប្រសិនបើភិក្ខុទាំងនោះទូលថា ”បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ នេះជាទោសបន្តិចបន្តួចទេ សូមព្រះអង្គលះបង់ចោលចុះ” តើព្រះសាស្តានឹងមិនលះបង់ចោលឬអ្វី។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុទាំងនោះមិននិយាយយ៉ាងនេះឡើយ បែរជាមកអង្គុយចោមរោមព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយទូលថា ”យ៉ាងហ្នឹងហើយ ព្រះអង្គ ប្រពៃហើយ ព្រះអង្គ សូមព្រះអង្គបញ្ញត្តចុះ” ហើយក៏មានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយលើសលប់ទៅវិញ”។ ហេតុនោះ ទើបពួកមោឃបុរសទាំងនោះ ធ្វើនូវសេចក្តីមិនត្រេកអរឲ្យកើតឡើងដល់ភិក្ខុទាំងនោះ។ Tesanti tesaṃ ekaccānaṃ moghapurisānaṃ. Tanti taṃ appamattakaṃ pahātabbaṃ. Thūlo kaliṅgaroti gale baddhaṃ mahākaṭṭhaṃ viya hoti. Laṭukikā sakuṇikāti cātakasakuṇikā. Sā kira ravasataṃ ravitvā naccasataṃ naccitvā sakiṃ gocaraṃ gaṇhāti. Ākāsato bhūmiyaṃ patiṭṭhitaṃ pana naṃ disvā vacchapālakādayo kīḷanatthaṃ pūtilatāya bandhanti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Āgametīti upeti. Tañhi tassāti taṃ pūtilatābandhanaṃ tassā appasarīratāya ceva appathāmatāya ca balavabandhanaṃ nāma, mahantaṃ nāḷikerarajju viya ducchijjaṃ hoti. Tesanti tesaṃ moghapurisānaṃ saddhāmandatāya ca paññāmandatāya ca balavaṃ bandhanaṃ nāma, dukkaṭavatthumattakampi mahantaṃ pārājikavatthu viya duppajahaṃ hoti. ពាក្យថា «តេសំ» គឺពួកមោឃបុរសទាំងនោះមួយចំនួន។ ពាក្យថា «តំ» គឺទោសបន្តិចបន្តួចដែលត្រូវលះបង់នោះ។ ពាក្យថា «ថូលោ កឡិង្គរោ» គឺប្រៀបដូចជាកំណាត់ឈើធំដែលគេចងភ្ជាប់នឹងក។ ពាក្យថា «លដុកិកា សកុណិកា» គឺសត្វចាបចចក (ឬសត្វចាបដី)។ ឮថា នាងបក្សីនោះ តែងយំមួយរយដង រាំមួយរយដង ហើយទើបស្វែងរកចំណីម្តង។ ប៉ុន្តែ កាលបើឃើញនាងបក្សីនោះហើរចុះពីអាកាសមកសណ្ឋិតលើដី ពួកក្មេងឃ្វាលគោជាដើម ក៏ចងនាងបក្សីនោះដោយវល្លិស្អុយ ដើម្បីលេងសប្បាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកហេតុនោះ។ ពាក្យថា «អាគមេតិ» គឺចូលទៅជិត (ឬមកដល់)។ ពាក្យថា «តញ្ហិ តស្សា» គឺការចងដោយវល្លិស្អុយនោះ ព្រោះតែនាងបក្សីនោះមានរាងកាយតូច និងមានកម្លាំងតិច ទើបឈ្មោះថាជាចំណងដ៏មាំ ពិបាកនឹងផ្តាច់ចេញបាន ដូចជាខ្សែធំដែលគេធ្លាក់ដោយសរសៃដូង។ ពាក្យថា «តេសំ» គឺចំពោះពួកមោឃបុរសទាំងនោះ ព្រោះតែមានសទ្ធាទន់ខ្សោយ និងមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ ទើបឈ្មោះថាជាចំណងដ៏មាំ ទោះបីជាវត្ថុត្រឹមតែអាបត្តិទុក្កដបន្តិចបន្តួចក៏ដោយ ក៏ពិបាកនឹងលះបង់បាន ដូចជាអាបត្តិបារាជិកដ៏ធំធេងដែរ។ 151. Sukkapakkhe pahātabbassāti kiṃ imassa appamattakassa pahātabbassa hetu bhagavatā vattabbaṃ atthi, yassa no bhagavā pahānamāha. Nanu evaṃ bhagavato adhippāyaṃ ñatvāpi pahātabbamevāti attho. Appossukkāti anussukkā. Pannalomāti patitalomā, na tassa pahātabbabhayena uddhaggalomā. Paradattavuttāti parehi dinnavuttino, parato laddhena yāpentāti attho. Migabhūtena cetasā viharantīti apaccāsīsanapakkhe [Pg.117] ṭhitā hutvā viharanti. Migo hi pahāraṃ labhitvā manussāvāsaṃ gantvā bhesajjaṃ vā vaṇatelaṃ vā labhissāmīti ajjhāsayaṃ akatvā pahāraṃ labhitvāva agāmakaṃ araññaṃ pavisitvā pahaṭaṭṭhānaṃ heṭṭhā katvā nipatitvā phāsubhūtakāle uṭṭhāya gacchati. Evaṃ migā apaccāsīsanapakkhe ṭhitā. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘migabhūtena cetasā viharantī’’ti. Tañhi tassāti taṃ varattabandhanaṃ tassa hatthināgassa mahāsarīratāya ceva mahāthāmatāya ca dubbalabandhanaṃ nāma. Pūtilatā viya suchijjaṃ hoti. Tesaṃ tanti tesaṃ taṃ kulaputtānaṃ saddhāmahantatāya ca paññāmahantatāya ca mahantaṃ pārājikavatthupi dukkaṭavatthumattakaṃ viya suppajahaṃ hoti. ១៥១. ក្នុងសុក្កបក្ខ ពាក្យថា «បហាតព្វស្ស» មានសេចក្តីថា ព្រោះតែទោសបន្តិចបន្តួចដែលត្រូវលះបង់នេះ តើមានពាក្យអ្វីដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រូវត្រាស់ប្រដៅទៀតឬ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគនៃយើងទ្រង់ត្រាស់ឲ្យលះបង់ចោល។ តើមិនមែនជាការដែលត្រូវលះបង់ពិតប្រាកដទេឬ ទោះបីជាដឹងនូវព្រះហឫទ័យបំណងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគយ៉ាងនេះក៏ដោយ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «អប្បោស្សុក្កា» គឺមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ។ ពាក្យថា «បន្នលោមា» គឺមានរោមដាក់ចុះហើយ គឺថារោមរបស់លោកមិនបានបះឡើងព្រោះខ្លាចការលះបង់នោះឡើយ。 ពាក្យថា «បរទត្តវុត្តា» គឺមានការចិញ្ចឹមជីវិតដោយបច្ច័យដែលអ្នកដទៃប្រគេន គឺរស់នៅដោយវត្ថុដែលបានមកពីអ្នកដទៃ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «មិគភូតេន ចេតសា វិហរន្តិ» គឺពួកគេរស់នៅដោយតាំងនៅក្នុងចំណែកនៃការមិនរំពឹងចង់បានបច្ច័យ។ ព្រោះថាសត្វម្រឹគ កាលបើត្រូវគេបាញ់ ឬវាយត្រូវរបួសហើយ មិនដែលគិតថា ”អញនឹងទៅកាន់លំនៅដ្ឋានរបស់មនុស្ស ដើម្បីរកថ្នាំ ឬប្រេងលាបដំបៅឡើយ” គឺគ្រាន់តែត្រូវរបួសភ្លាម ក៏ចូលទៅកាន់ព្រៃស្ងាត់ដែលគ្មានស្រុកភូមិ ដេកផ្អៀងយកកន្លែងរបួសទៅខាងក្រោម លុះដល់ពេលជាសះស្បើយស្រួលបួលហើយ ក៏ក្រោកដើរទៅបាត់។ យ៉ាងនេះឯង សត្វម្រឹគទាំងឡាយ តែងតាំងនៅក្នុងចំណែកនៃការមិនរំពឹងចង់បានអ្វីឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «មិគភូតេន ចេតសា វិហរន្តិ»។ ពាក្យថា «តញ្ហិ តស្ស» គឺចំណងខ្សែស្បែកនោះ ព្រោះតែដំរីសារនោះមានរាងកាយធំ និងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ទើបឈ្មោះថាជាចំណងដ៏ទន់ខ្សោយ ងាយនឹងដាច់ចេញបាន ដូចជាវល្លិស្អុយដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា «តេសំ តំ» គឺចំពោះកុលបុត្រទាំងឡាយនោះ ព្រោះតែមានសទ្ធាធំធេង និងមានបញ្ញាធំធេង ទោះបីជាវត្ថុនៃអាបត្តិបារាជិកដ៏ធំធេងក៏ដោយ ក៏ងាយនឹងលះបង់បាន ដូចជាវត្ថុនៃអាបត្តិទុក្កដបន្តិចបន្តួចដូច្នោះដែរ។ 152. Daliddoti dāliddiyena samannāgato. Assakoti nissako. Anāḷhiyoti anaḍḍho. Agārakanti khuddakagehaṃ. Oluggavilugganti yassa gehayaṭṭhiyo piṭṭhivaṃsato muccitvā maṇḍale laggā, maṇḍalato muccitvā bhūmiyaṃ laggā. Kākātidāyinti yattha kiñcideva bhuñjissāmāti anto nisinnakāle visuṃ dvārakiccaṃ nāma natthi, tato tato kākā pavisitvā parivārenti. Sūrakākā hi palāyanakāle ca yathāsammukhaṭṭhāneneva nikkhamitvā palāyanti. Naparamarūpanti na puññavantānaṃ gehaṃ viya uttamarūpaṃ. Khaṭopikāti vilīvamañcako. Oluggaviluggāti oṇatuṇṇatā. Dhaññasamavāpakanti dhaññañca samavāpakañca. Tattha dhaññaṃ nāma kudrūsako. Samavāpakanti lābubījakumbhaṇḍabījakādi bījajātaṃ. Naparamarūpanti yathā puññavantānaṃ gandhasālibījādi parisuddhaṃ bījaṃ, na evarūpaṃ. Jāyikāti kapaṇajāyā. Naparamarūpāti pacchisīsā lambatthanī mahodarā pisācā viya bībhacchā. Sāmaññanti samaṇabhāvo. So vatassaṃ, yohanti so vatāhaṃ puriso nāma assaṃ, yo kesamassuṃ ohāretvā pabbajeyyanti. ១៥២. ពាក្យថា «ទលិទ្ទោ» គឺអ្នកដែលប្រកបដោយសេចក្តីក្រីក្រលំបាក។ ពាក្យថា «អស្សកោ» គឺអ្នកដែលគ្មានទ្រព្យសម្បត្តិ។ ពាក្យថា «អនាឡិយោ» គឺអ្នកដែលមិនមានភាពស្តុកស្តម្ភ។ ពាក្យថា «អគារកំ» គឺផ្ទះតូចតាច។ ពាក្យថា «ឱលុគ្គវិលុគ្គំ» គឺផ្ទះដែលគ្រឿងបង្គុំ (បង្កង់ ឬរនូត) របូតធ្លាក់ពីមេដំបូលមកទើរលើធ្នឹម ហើយរបូតពីធ្នឹមធ្លាក់មកដល់ដី។ ពាក្យថា «កាកាតិទាយិំ» គឺផ្ទះដែលកាលបើម្ចាស់ផ្ទះអង្គុយនៅខាងក្នុងដោយគិតថា ”អញនឹងបរិភោគអាហារបន្តិចបន្តួច” មិនបាច់មានកិច្ចការរក្សាទ្វារឡើយ ពួកក្អែកតែងហើរចូលមកពីទិសផ្សេងៗចោមរោមជុំវិញ។ ព្រោះថាពួកក្អែកដែលក្លាហាន កាលបើផ្អើលរត់ តែងហើរចេញទៅតាមទិសដៅដែលនៅចំពោះមុខភ្លាមៗ។ ពាក្យថា «ន បរមរូបំ» គឺមិនមែនជាផ្ទះដែលមានសភាពល្អប្រណីត ដូចជាផ្ទះរបស់អ្នកមានបុណ្យឡើយ។ ពាក្យថា «ខដោបិកា» គឺគ្រែតូចដែលត្បាញដោយសរសៃវល្លិ (ឬសរសៃឈើ)។ ពាក្យថា «ឱលុគ្គវិលុគ្គា» គឺមានសភាពកោងចុះកោងឡើង (ឬវៀចវេរ)។ ពាក្យថា «ធញ្ញសមវាបកំ» គឺស្រូវ និងគ្រាប់ពូជចម្រុះ។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា «ធញ្ញំ» គឺស្រូវលូស (ឬស្រូវព្រៃ)។ ពាក្យថា «សមវាបកំ» គឺគ្រាប់ពូជចម្រុះ មានគ្រាប់ឃ្លោក និងគ្រាប់ល្ពៅជាដើម។ ពាក្យថា «ន បរមរូបំ» គឺមិនមែនជាគ្រាប់ពូជដ៏ល្អស្អាត ដូចជាពូជស្រូវសាលីក្រអូបជាដើម របស់អ្នកមានបុណ្យឡើយ។ ពាក្យថា «ជាយិកា» គឺភរិយាដ៏កម្សត់កម្រ។ ពាក្យថា «ន បរមរូបា» គឺនាងមានក្បាលធំដូចជាកញ្ជើ មានដោះយារធ្លាក់ មានពោះធំកំប៉ោង មានរូបរាងគួរឲ្យខ្ពើមរអើមដូចជាស្រីបិសាច។ ពាក្យថា «សាមញ្ញំ» គឺភាពជាសមណៈ។ ពាក្យថា «សោ វតស្សំ យោហំ» គឺឱហ្ន៎ ខ្លួនអញជាបុរស គួរតែបានកោរសក់ និងពុកមាត់ពុកចង្កា ហើយចេញទៅបួសពិតមែន។ So na sakkuṇeyyāti so evaṃ cintetvāpi gehaṃ gantvā – ‘‘pabbajjā nāma lābhagarukā dukkarā durāsadā, sattapi aṭṭhapi gāme piṇḍāya caritvā yathādhoteneva pattena āgantabbampi hoti, evaṃ yāpetuṃ asakkontassa [Pg.118] me puna āgatassa vasanaṭṭhānaṃ icchitabbaṃ, tiṇavallidabbasambhārā nāma dussamodhāniyā, kinti karomī’’ti vīmaṃsati. Athassa taṃ agārakaṃ vejayantapāsādo viya upaṭṭhāti. Athassa khaṭopikaṃ oloketvā – ‘‘mayi gate imaṃ visaṅkharitvā uddhanālātaṃ karissanti, puna aṭṭanipādavilīvādīni laddhabbāni honti, kinti karissāmī’’ti cinteti. Athassa sā sirisayanaṃ viya upaṭṭhāti. Tato dhaññakumbhiṃ oloketvā – ‘‘mayi gate ayaṃ gharaṇī imaṃ dhaññaṃ tena tena saddhiṃ bhuñjissati. Puna āgatena jīvitavutti nāma laddhabbā hoti, kinti karissāmī’’ti cinteti. Athassa sā aḍḍhateḷasāni koṭṭhāgārasatāni viya upaṭṭhāti. Tato mātugāmaṃ oloketvā – ‘‘mayi gate imaṃ hatthigopako vā assagopako vā yo koci palobhessati, puna āgatena bhattapācikā nāma laddhabbā hoti, kinti karissāmī’’ti cinteti. Athassa sā rūpinī devī viya upaṭṭhāti. Idaṃ sandhāya ‘‘so na sakkuṇeyyā’’tiādi vuttaṃ. ពាក្យថា «សោ ន សក្កុណេយ្យ» គឺបុរសក្រីក្រនោះ ទោះបីជាបានគិតយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក៏ត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញហើយគិតពិចារណាថា៖ ”ការបួសនេះ ឈ្មោះថាជាការធ្ងន់ក្នុងលាភ ធ្វើបានដោយកម្រ ចូលទៅជិតបានដោយកម្រ ទោះបីជាដើរត្រេចទៅបិណ្ឌបាតក្នុងស្រុកភូមិប្រាំពីរឬប្រាំបីក៏ដោយ ក៏គង់តែត្រូវត្រឡប់មកវិញជាមួយនឹងបាត្រដ៏ទទេស្អាតដដែល។ កាលបើអញមិនអាចញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះបាន ហើយត្រូវត្រឡប់មកវិញ ក៏ត្រូវស្វែងរកទីលំនៅជាថ្មី ឯស្បូវ វល្លិ ឈើ និងគ្រឿងបង្គុំផ្ទះទាំងឡាយ គឺពិបាកនឹងប្រមូលផ្តុំណាស់ តើអញគួរធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎”។ លំដាប់នោះ ផ្ទះតូចតាចនោះ ក៏លេចឡើងក្នុងចិត្តរបស់គាត់ ប្រៀបដូចជាវជយន្តប្រាសាទរបស់ព្រះឥន្ទ្រដូច្នោះឯង។ លំដាប់នោះ គាត់ក្រឡេកមើលគ្រែតូចរបស់គាត់ ហើយគិតថា ”កាលបើអញទៅបាត់ គេមុខជាកម្ទេចគ្រែនេះធ្វើជាឧសដុតចង្ក្រានមិនខាន ដល់ពេលអញត្រឡប់មកវិញ ត្រូវស្វែងរកមេគ្រែ ជើងគ្រែ និងសរសៃវល្លិជាថ្មីទៀត តើអញគួរធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎”។ លំដាប់នោះ គ្រែតូចនោះ ក៏លេចឡើងក្នុងចិត្តរបស់គាត់ ប្រៀបដូចជាសិរិសយនៈ (គ្រែសិរីមង្គល) ដូច្នោះឯង។ បន្ទាប់មក គាត់ក្រឡេកមើលពាងដាក់ស្រូវលូស ហើយគិតថា ”កាលបើអញទៅបាត់ ស្រីមេផ្ទះនេះ មុខជានាំយកស្រូវលូសនេះទៅបរិភោគជាមួយបុរសនេះ ឬបុរសនោះមិនខាន ដល់ពេលអញត្រឡប់មកវិញ ត្រូវស្វែងរករបរចិញ្ចឹមជីវិតជាថ្មីទៀត តើអញគួរធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎”។ លំដាប់នោះ ពាងស្រូវលូសនោះ ក៏លេចឡើងក្នុងចិត្តរបស់គាត់ ប្រៀបដូចជាជង្រុកស្រូវមួយពាន់ពីររយហាសិបដូច្នោះឯង។ បន្ទាប់មក គាត់ក្រឡេកមើលភរិយា ហើយគិតថា ”កាលបើអញទៅបាត់ នាយហ្មដំរី ឬនាយហ្មសេះ ឬបុរសណាម្នាក់ មុខជានាំគ្នាមកលួងលោមយកនាងទៅមិនខាន ដល់ពេលអញត្រឡប់មកវិញ ត្រូវស្វែងរកស្រីដាំបាយជាថ្មីទៀត តើអញគួរធ្វើដូចម្តេចហ្ន៎”។ លំដាប់នោះ នាងភរិយានោះ ក៏លេចឡើងក្នុងចិត្តរបស់គាត់ ប្រៀបដូចជាទេពអប្សរដ៏មានរូបឆោមលោមពណ៌ដូច្នោះឯង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកសេចក្តីមិនអាចលះបង់បានយ៉ាងនេះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា «សោ ន សក្កុណេយ្យ» ជាដើម។ 153. Nikkhagaṇānanti suvaṇṇanikkhasatānaṃ. Cayoti santānato katasannicayo. Dhaññagaṇānanti dhaññasakaṭasatānaṃ. ១៥៣. ពាក្យថា «និក្ខគណានំ» គឺគំនរមាសនិក្ខៈរាប់រយ។ ពាក្យថា «ចយោ» គឺគំនរដែលគេប្រមូលទុកជាបន្តបន្ទាប់។ ពាក្យថា «ធញ្ញគណានំ» គឺរទេះស្រូវរាប់រយគ្រឿង។ 154. Cattārome, udāyi, puggalāti idha kiṃ dasseti? Heṭṭhā ‘‘te tañceva pajahanti, te tañceva nappajahantī’’ti pajahanakā ca appajahanakā ca rāsivasena dassitā, na pāṭiyekkaṃ vibhattā. Idāni yathā nāma dabbasambhāratthaṃ gato puriso paṭipāṭiyā rukkhe chinditvā puna nivattitvā vaṅkañca pahāya kamme upanetabbayuttakameva gaṇhāti, evameva appajahanake chaḍḍetvā abbohārike katvā pajahanakapuggalā cattāro hontīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. ១៥៤. ពាក្យថា «ចត្តារោមេ ឧទាយិ បុគ្គលា» ក្នុងទីនេះ តើព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវអ្វី? ខាងក្រោម (ក្នុងសេចក្តីមុន) ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញតែពួកបុគ្គលដែលលះបង់ និងពួកបុគ្គលដែលមិនលះបង់ ដោយអំណាចនៃក្រុមរួមគ្នា ដោយពាក្យថា ”ពួកភិក្ខុទាំងនោះ តែងលះបង់នូវវត្ថុនោះផង ពួកភិក្ខុទាំងនោះ មិនលះបង់នូវវត្ថុនោះផង” ប៉ុន្តែមិនបានចែករំលែកជាបុគ្គលម្នាក់ៗឡើយ។ ឥឡូវនេះ ប្រៀបដូចជាបុរសម្នាក់ដែលចូលទៅកាន់ព្រៃដើម្បីរកឈើធ្វើគ្រឿងផ្ទះ កាលបើបានកាប់ឈើទាំងឡាយតាមលំដាប់ហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញ លះបង់ចោលនូវឈើដែលវៀចវេរ ហើយជ្រើសរើសយកតែឈើណាដែលត្រង់ល្អ គួរដល់ការយកទៅប្រើប្រាស់ក្នុងការងារបានដូច្នោះឯង យ៉ាងនោះមិញ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់លះបង់ចោលនូវពួកបុគ្គលដែលមិនលះបង់ ដោយធ្វើឲ្យដូចជាមិនមានឈ្មោះហៅរកឡើយ ហើយទ្រង់សម្តែងតែពួកបុគ្គលដែលលះបង់ ៤ ពួក ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីនេះ ទើបទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ Upadhipahānāyāti khandhupadhikilesupadhiabhisaṅkhārupadhikāmaguṇūpadhīti imesaṃ upadhīnaṃ pahānāya. Upadhipaṭisaṃyuttāti upadhianudhāvanakā. Sarasaṅkappāti ettha saranti dhāvantīti sarā. Saṅkappentīti saṅkappā. Padadvayenapi vitakkāyeva vuttā. Samudācarantīti abhibhavanti ajjhottharitvā vattanti. Saṃyuttoti kilesehi saṃyutto. Indriyavemattatāti indriyanānattatā[Pg.119]. Kadāci karahacīti bahukālaṃ vītivattetvā. Satisammosāti satisammosena. Nipātoti ayokaṭāhamhi patanaṃ. Ettāvatā ‘‘nappajahati, pajahati, khippaṃ pajahatī’’ti tayo rāsayo dassitā. Tesu cattāro janā nappajahanti nāma, cattāro pajahanti nāma, cattāro khippaṃ pajahanti nāma. បទថា Upadhipahānāyāti សេចក្តីថា ដើម្បីលះបង់នូវឧបធិទាំងឡាយនេះ គឺខន្ធូបធិ កិលេសូបធិ អភិសង្ខារូបធិ និងកាមគុណូបធិ។ បទថា Upadhipaṭisaṃyuttāti សេចក្តីថា ធម៌ដែលរត់ដេញតាមឧបធិ (គឺវិតក្កៈ)។ បទថា Sarasaṅkappāti ក្នុងបទនេះ ធម៌ទាំងឡាយដែលរត់ទៅកាន់អារម្មណ៍នោះៗ ឈ្មោះថា សរៈ។ ធម៌ទាំងឡាយដែលត្រិះរិះនូវអារម្មណ៍នោះៗ ឈ្មោះថា សង្កប្បៈ។ សូម្បីតែបទទាំងពីរនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់សំដៅយកវិតក្កៈ (កាមវិតក្កៈ) តែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Samudācarantīti សេចក្តីថា គ្របសង្កត់ រួចហើយក៏ប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា Saṃyuttoti សេចក្តីថា ប្រកបដោយកិលេស។ បទថា Indriyavemattatāti សេចក្តីថា ភាពប្លែកគ្នាแห่งឥន្ទ្រិយ (ឥន្ទ្រិយវេមត្តតា)។ បទថា Kadāci karahacīti សេចក្តីថា កន្លងទៅអស់កាលដ៏យូរ។ បទថា Satisammosāti សេចក្តីថា ព្រោះការភ្លេចស្មារតី។ បទថា Nipātoti សេចក្តីថា ការធ្លាក់ចុះនៃតំណក់ទឹកភ្លៀងក្នុងខ្ទះដែកដ៏ក្តៅ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញពួក ៣ គឺ «មិនលះបង់, លះបង់, លះបង់ឆាប់រហ័ស»។ ក្នុងពួកទាំង ៣ នោះ ជន ៤ ពួក ឈ្មោះថា មិនលះបង់, ជន ៤ ពួក ឈ្មោះថា លះបង់, ជន ៤ ពួក ឈ្មោះថា លះបង់ឆាប់រហ័ស។ Tattha puthujjano sotāpanno sakadāgāmī anāgāmīti ime cattāro janā nappajahanti nāma. Puthujjanādayo tāva mā pajahantu, anāgāmī kathaṃ na pajahatīti? Sopi hi yāvadevassa bhavalobho atthi, tāva ahosukhaṃ ahosukhanti abhinandati. Tasmā nappajahati nāma. Eteyeva pana cattāro janā pajahanti nāma. Sotāpannādayo tāva pajahantu, puthujjano kathaṃ pajahatīti? Āraddhavipassako hi satisammosena sahasā kilese uppanne ‘‘mādisassa nāma bhikkhuno kileso uppanno’’ti saṃvegaṃ katvā vīriyaṃ paggayha vipassanaṃ vaḍḍhetvā maggena kilese samugghāteti. Iti so pajahati nāma. Teyeva cattāro khippaṃ pajahanti nāma. Tattha imasmiṃ sutte, mahāhatthipadopame (ma. ni. 1.288 ādayo), indriyabhāvaneti (ma. ni. 3.453 ādayo) imesu suttesu kiñcāpi tatiyavāro gahito, pañho pana dutiyavāreneva kathitoti veditabbo. ក្នុងពួកទាំងនោះ ជន ៤ ពួកនេះ គឺបុថុជ្ជន ព្រះសោតាបន្នៈ ព្រះសកទាគាមី ព្រះអនាគាមី ឈ្មោះថា មិនលះបង់។ បុថុជ្ជនជាដើម ទុកជាមិនទាន់លះបង់ចុះ ចុះព្រះអនាគាមី ហេតុអ្វីបានជាមិនលះបង់? ពីព្រោះព្រះអនាគាមីនោះ ដរាបណាភវលោភៈនៅមានដល់លោក ដរាបនោះលោកតែងត្រេកអរថា «ឱ! សុខណាស់ ឱ! សុខណាស់»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបឈ្មោះថា មិនលះបង់។ ចំណែកឯជន ៤ ពួកដដែលនោះឯង ឈ្មោះថា លះបង់។ ព្រះសោតាបន្នៈជាដើម ទុកជាលះបង់ចុះ ចុះបុថុជ្ជន ហេតុអ្វីបានជាលះបង់? ពីព្រោះបុថុជ្ជនអ្នកផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា កាលបើកិលេសកើតឡើងភ្លាមៗ ព្រោះការភ្លេចស្មារតី ក៏កើតសេចក្តីសង្វេគថា «កិលេសកើតឡើងដល់ភិក្ខុមានសភាពដូចជាអាត្មាអញហើយតើ» រួចហើយក៏ប្រឹងប្រែងព្យាយាម ចម្រើនវិបស្សនាឱ្យចម្រើនឡើង ហើយកំចាត់បង់នូវកិលេសទាំងឡាយដោយមគ្គ (អរហត្តមគ្គ)។ ហេតុនោះ បុថុជ្ជននោះ ទើបឈ្មោះថា លះបង់។ ជន ៤ ពួកដដែលនោះឯង ឈ្មោះថា លះបង់ឆាប់រហ័ស។ ក្នុងវារៈទាំង ៣ នោះ សូម្បីតែក្នុងសូត្រនេះក្តី ក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រក្តី ក្នុងឥន្ទ្រិយភាវនាសូត្រក្តី ទោះបីជាទ្រង់លើកយកវារៈទី ៣ មកសម្តែងក៏ដោយ ប៉ុន្តែគួរដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់ដោះស្រាយបញ្ហាដោយវារៈទី ២ ប៉ុណ្ណោះ។ Upadhi dukkhassa mūlanti ettha pañca khandhā upadhi nāma. Taṃ dukkhassa mūlanti iti viditvā kilesupadhinā nirupadhi hoti, niggahaṇo nitaṇhoti attho. Upadhisaṅkhaye vimuttoti taṇhakkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto. បទថា Upadhi dukkhassa mūlanti ក្នុងបទនេះ បញ្ចក្ខន្ធ ឈ្មោះថា ឧបធិ។ ដឹងច្បាស់ថា បញ្ចក្ខន្ធនោះជាឫសគល់នៃទុក្ខទាំងពួង ហើយក៏ជាអ្នកមិនមានឧបធិ គឺមិនមានកិលេសូបធិ មិនមានការប្រកាន់មាំ មិនមានតណ្ហា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា Upadhisaṅkhaye vimuttoti សេចក្តីថា រួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ ព្រោះធ្វើនូវព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ដែលជាទីអស់ទៅនៃតណ្ហា។ 155. Evaṃ cattāro puggale vitthāretvā idāni ye pajahanti, te ‘‘ime nāma ettake kilese pajahanti’’. Ye nappajahanti, tepi ‘‘ime nāma ettake kilese nappajahantī’’ti dassetuṃ pañca kho ime udāyi kāmaguṇātiādimāha. Tattha miḷhasukhanti asucisukhaṃ. Anariyasukhanti anariyehi sevitasukhaṃ. Bhāyitabbanti etassa sukhassa paṭilābhatopi vipākatopi bhāyitabbaṃ. Nekkhammasukhanti kāmato nikkhantasukhaṃ. Pavivekasukhanti gaṇatopi kilesatopi pavivittasukhaṃ. Upasamasukhanti rāgādivūpasamatthāya sukhaṃ. Sambodhasukhanti maggasaṅkhātassa sambodhassa nibbattanatthāya [Pg.120] sukhaṃ. Na bhāyitabbanti etassa sukhassa paṭilābhatopi vipākatopi na bhāyitabbaṃ, bhāvetabbamevetaṃ. ១៥៥. កាលដែលទ្រង់ពន្យល់បុគ្គល ៤ ពួកយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ពួកជនដែលលះបង់ តែងលះបង់នូវកិលេសមានឈ្មោះប៉ុណ្ណេះៗ ពួកជនដែលមិនលះបង់ ក៏មិនលះបង់នូវកិលេសមានឈ្មោះប៉ុណ្ណេះៗ ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលឧទាយិ កាមគុណទាំង ៥ នេះ...» ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ បទថា miḷhasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខដ៏សៅហ្មង (មិនស្អាត)។ បទថា Anariyasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខដែលពួកអរិយបុគ្គលមិនបានសេព (គឺពួកបុថុជ្ជនសេព)។ បទថា Bhāyitabbanti សេចក្តីថា គួរខ្លាច សូម្បីតែការបានមកនូវសេចក្តីសុខនេះក្តី សូម្បីតែផលវិបាកនៃសេចក្តីសុខនេះក្តី។ បទថា Nekkhammasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខក្នុងឈានដែលចេញចាកកាម។ បទថា Pavivekasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខក្នុងឈានដ៏ស្ងាត់ចាកពួកក្រុមផង ចាកកិលេសផង។ បទថា Upasamasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខក្នុងឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីរំងាប់រាគៈជាដើម។ បទថា Sambodhasukhanti សេចក្តីថា សេចក្តីសុខក្នុងឈានដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីញ៉ាំងសម្ពោធិធម៌ ពោលគឺមគ្គ ឱ្យកើតឡើង។ បទថា Na bhāyitabbanti សេចក្តីថា មិនគួរខ្លាចឡើយ សូម្បីតែការបានមកនូវសេចក្តីសុខនេះក្តី សូម្បីតែផលវិបាកនៃសេចក្តីសុខនេះក្តី សេចក្តីសុខនេះ គួរតែចម្រើនឱ្យកើតឡើងតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ 156. Iñjitasmiṃ vadāmīti iñjanaṃ calanaṃ phandananti vadāmi. Kiñca tattha iñjitasminti kiñca tattha iñjitaṃ. Idaṃ tattha iñjitasminti ye ete aniruddhā vitakkavicārā, idaṃ tattha iñjitaṃ. Dutiyatatiyajjhānesupi eseva nayo. Aniñjitasmiṃ vadāmīti idaṃ catutthajjhānaṃ aniñjanaṃ acalanaṃ nipphandananti vadāmi. ១៥៦. បទថា Iñjitasmiṃ vadāmīti សេចក្តីថា តថាគតពោលថា ជាការកម្រើក ញាប់ញ័រ ឃ្លាតចាកទី។ បទថា Kiñca tattha iñjitasminti សេចក្តីថា ចុះការកម្រើកក្នុងបឋមជ្ឈាននោះ តើដូចម្តេច? បទថា Idaṃ tattha iñjitasminti សេចក្តីថា វិតក្កៈ និងវិចារៈទាំងឡាយណាដែលមិនទាន់រលត់ទៅ នេះជាការកម្រើកក្នុងបឋមជ្ឈាននោះ។ សូម្បីតែក្នុងទុតិយជ្ឈាន និងតតិយជ្ឈាន ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា Aniñjitasmiṃ vadāmīti សេចក្តីថា តថាគតពោលសំដៅលើចតុត្ថជ្ឈាននេះថា មិនមានការកម្រើក មិនមានការឃ្លាតចាកទី មិនមានការញាប់ញ័រឡើយ។ Analanti vadāmīti akattabbaālayanti vadāmi, taṇhālayo ettha na uppādetabboti dasseti. Atha vā analaṃ apariyattaṃ, na ettāvatā alametanti sanniṭṭhānaṃ kātabbanti vadāmi. Nevasaññānāsaññāyatanassāpīti evarūpāyapi santāya samāpattiyā pahānameva vadāmi. Aṇuṃ vā thūlaṃ vāti khuddakaṃ vā mahantaṃ vā appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ vā. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Desanā pana neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti. បទថា Analanti vadāmīti សេចក្តីថា តថាគតពោលថា មិនគួរធ្វើនូវអាល័យ (តណ្ហា) ឡើយ គឺបង្ហាញថា មិនគួរញ៉ាំងតណ្ហាឡើយក្នុងទីនេះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «អនលំ» គឺមិនទាន់គ្រប់គ្រាន់ មិនទាន់ល្មម មិនគួរធ្វើការសន្និដ្ឋានថា «ប៉ុណ្ណេះល្មមហើយ» ឡើយ។ បទថា Nevasaññānāsaññāyatanassāpīti សេចក្តីថា សូម្បីតែបុគ្គលដែលបានសម្រេចនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិដ៏ស្ងប់រម្ងាប់យ៉ាងនេះ ក៏តថាគតពោលថា ត្រូវតែលះបង់ (សមាបត្តិនោះ) ដែរ។ បទថា Aṇuṃ vā thūlaṃ vāti សេចក្តីថា សំយោជនៈដ៏តូច ឬធំ ឬមានទោសតិច ឬមានទោសច្រើន។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងបទទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ចំណែកឯទេសនា ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ចប់ដោយការលើកយកព្រះអរហត្តផលជាកំពូល ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Laṭukikopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃលដុកិកោបមសូត្រ ចប់ហើយ។ 7. Cātumasuttavaṇṇanā ៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចាតុមសូត្រ 157. Evaṃ me sutanti cātumasuttaṃ. Tattha cātumāyanti evaṃnāmake gāme. Pañcamattāni bhikkhusatānīti adhunā pabbajitānaṃ bhikkhūnaṃ pañca satāni. Therā kira cintesuṃ – ‘‘ime kulaputtā dasabalaṃ adisvāva pabbajitā, etesaṃ bhagavantaṃ dassessāma, bhagavato santike dhammaṃ sutvā attano attano yathāupanissayena patiṭṭhahissantī’’ti. Tasmā te bhikkhū gahetvā āgatā. Paṭisammodamānāti ‘‘kaccāvuso, khamanīya’’ntiādiṃ paṭisanthārakathaṃ kurumānā. Senāsanāni paññāpayamānāti attano attano ācariyupajjhāyānaṃ vasanaṭṭhānāni pucchitvā dvāravātapānāni vivaritvā mañcapīṭhakaṭasārakādīni nīharitvā papphoṭetvā yathāṭṭhāne saṇṭhāpayamānā. Pattacīvarāni paṭisāmayamānāti, bhante, idaṃ [Pg.121] me pattaṃ ṭhapetha, idaṃ cīvaraṃ, idaṃ thālakaṃ, idaṃ udakatumbaṃ, imaṃ kattarayaṭṭhinti evaṃ samaṇaparikkhāre saṅgopayamānā. ១៥៧. បទថា Evaṃ me sutanti គឺចាតុមសូត្រ។ ក្នុងបទនោះ បទថា cātumāyanti សេចក្តីថា ក្នុងភូមិមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា Pañcamattāni bhikkhusatānīti សេចក្តីថា ភិក្ខុប្រាំរយរូបដែលទើបនឹងបួសថ្មីៗ។ ឮថា ព្រះថេរៈទាំងឡាយ (ព្រះសារីបុត្ត និងព្រះមោគ្គល្លាន) គិតថា «កុលបុត្រទាំងឡាយនេះ បួសដោយមិនទាន់បានជួបព្រះទសពលឡើយ ពួកយើងនឹងនាំពួកគេទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបើបានស្តាប់ធម៌ក្នុងសំណាក់នៃព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ពួកគេនឹងបានតម្កល់ខ្លួននៅក្នុងសាសនា ទៅតាមឧបនិស្ស័យរៀងៗខ្លួន»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈទាំងឡាយទើបនាំភិក្ខុទាំងនោះមក។ បទថា Paṭisammodamānāti សេចក្តីថា ធ្វើនូវបដិសណ្ឋារកថា មានពាក្យថា «ម្នាលអាវុសោ ល្មមអត់ធន់បានដែរឬទេ» ជាដើម។ បទថា Senāsanāni paññāpayamānāti សេចក្តីថា សួររកកន្លែងស្នាក់នៅសម្រាប់ព្រះអាចារ្យ និងព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្លួនៗ ហើយបើកទ្វារ បង្អួច យកគ្រែ តាំង កន្ទេល និងពូកជាដើម ចេញមកបោសរលាស់ រៀបចំទុកដាក់តាមកន្លែងដ៏សមគួរ។ បទថា Pattacīvarāni paṭisāmayamānāti សេចក្តីថា រៀបចំទុកដាក់នូវសមណបរិក្ខារទាំងឡាយ ដូចជាពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកមេត្តាទុកដាក់បាត្រនេះរបស់ខ្ញុំ ទុកដាក់ចីវរនេះ ទុកដាក់ភាជន៍នេះ ទុកដាក់បំពង់ទឹកនេះ ទុកដាក់ឈើច្រត់នេះ» ឱ្យមានរបៀបរៀបរយល្អ។ Uccāsaddā mahāsaddāti uddhaṃ uggatattā uccaṃ, patthaṭattā mahantaṃ avinibbhogasaddaṃ karontā. Kevaṭṭā maññe macchavilopeti kevaṭṭānaṃ macchapacchiṭhapitaṭṭhāne mahājano sannipatitvā – ‘‘idha aññaṃ ekaṃ macchaṃ dehi, ekaṃ macchaphālaṃ dehi, etassa te mahā dinno, mayhaṃ khuddako’’ti evaṃ uccāsaddaṃ mahāsaddaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Macchagahaṇatthaṃ jāle pakkhittepi tasmiṃ ṭhāne kevaṭṭā ceva aññe ca ‘‘paviṭṭho na paviṭṭho, gahito na gahito’’ti mahāsaddaṃ karonti. Tampi sandhāyetaṃ vuttaṃ. Paṇāmemīti nīharāmi. Na vo mama santike vatthabbanti tumhe mādisassa buddhassa vasanaṭṭhānaṃ āgantvā evaṃ mahāsaddaṃ karotha, attano dhammatāya vasantā kiṃ nāma sāruppaṃ karissatha, tumhādisānaṃ mama santike vasanakiccaṃ natthīti dīpeti. Tesu ekabhikkhupi ‘‘bhagavā tumhe mahāsaddamattakena amhe paṇāmethā’’ti vā aññaṃ vā kiñci vattuṃ nāsakkhi, sabbe bhagavato vacanaṃ sampaṭicchantā ‘‘evaṃ, bhante,’’ti vatvā nikkhamiṃsu. Evaṃ pana tesaṃ ahosi ‘‘mayaṃ satthāraṃ passissāma, dhammakathaṃ sossāma, satthu santike vasissāmāti āgatā. Evarūpassa pana garuno satthu santikaṃ āgantvā mahāsaddaṃ karimhā, amhākameva dosoyaṃ, paṇāmitamhā, na no laddhaṃ bhagavato santike vatthuṃ, na suvaṇṇavaṇṇasarīraṃ oloketuṃ, na madhurassarena dhammaṃ sotu’’nti. Te balavadomanassajātā hutvā pakkamiṃsu. បទថា Uccāsaddā mahāsaddāti សេចក្តីថា ធ្វើសំឡេងអ៊ូអែរ មិនអាចបែងចែកបានថាជាសំឡេងរបស់អ្នកណា ព្រោះតែសំឡេងនោះឮខ្លាំងឡើងទៅលើ និងឮខ្ចរខ្ចាយទៅឆ្ងាយ。 បទថា Kevaṭṭā maññe macchavilopeti សេចក្តីថា ដូចជាពួកអ្នកនេសាទត្រី កាលបើពួកជនច្រើនកុះករមកជួបជុំគ្នានៅកន្លែងដាក់កន្ត្រកត្រី ហើយនាំគ្នាស្រែកឡូឡាថា «ចូរឱ្យត្រីមួយមកទីនេះ ចូរវះត្រីមួយមកឱ្យខ្ញុំ អ្នកឯងឱ្យត្រីធំទៅគេ តែឱ្យត្រីតូចមកខ្ញុំ» យ៉ាងនេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ម៉្យាងទៀត សូម្បីតែកាលដែលគេបង់សំណាញ់ដើម្បីចាប់ត្រី ពួកអ្នកនេសាទ និងអ្នកដទៃទៀតនៅក្នុងទីនោះ ក៏តែងតែស្រែកឡូឡាថា «ត្រីចូលហើយ មិនទាន់ចូលទេ ជាប់ហើយ មិនទាន់ជាប់ទេ» យ៉ាងនេះដែរ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ បទថា Paṇāmemīti សេចក្តីថា តថាគតបណ្តេញចេញ។ បទថា Na vo mama santike vatthabbanti សេចក្តីថា បង្ហាញថា «អ្នករាល់គ្នាមកកាន់ទីលំនៅរបស់ព្រះពុទ្ធមានសភាពដូចជាតថាគត ហើយបែរជាធ្វើសំឡេងឡូឡាយ៉ាងនេះ កាលបើអ្នករាល់គ្នារស់នៅតាមធម្មតារបស់ខ្លួន តើនឹងធ្វើអ្វីឱ្យសមគួរបាន? ជនមានសភាពដូចជាអ្នករាល់គ្នា មិនមានកិច្ចដែលត្រូវរស់នៅក្នុងសំណាក់របស់តថាគតឡើយ»។ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនោះ សូម្បីតែភិក្ខុមួយរូបក៏មិនអាចនិយាយតបតថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គបណ្តេញពួកយើងខ្ញុំ គ្រាន់តែព្រោះហេតុនៃសំឡេងខ្លាំងប៉ុណ្ណោះឬ» ឬនិយាយពាក្យដទៃណាមួយឡើយ ភិក្ខុទាំងអស់ទទួលយកព្រះបន្ទូលរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយពោលថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គ» រួចហើយក៏ចាកចេញទៅ។ ក៏ប៉ុន្តែ សេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះបានកើតឡើងដល់ភិក្ខុទាំងនោះថា «ពួកយើងមកដោយគិតថា នឹងបានគាល់ព្រះសាស្តា នឹងបានស្តាប់ធម៌ទេសនា នឹងបានរស់នៅក្នុងសំណាក់របស់ព្រះសាស្តា។ ប៉ុន្តែ កាលដែលពួកយើងមកកាន់សំណាក់របស់ព្រះសាស្តាជាគ្រូមានសភាពយ៉ាងនេះ បែរជាធ្វើសំឡេងឡូឡាទៅវិញ នេះជាកំហុសរបស់ពួកយើងពិតៗ ពួកយើងត្រូវបានព្រះអង្គបណ្តេញចេញហើយ ពួកយើងមិនបានរស់នៅក្នុងសំណាក់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនបានគយគន់ព្រះសរីរៈមានពណ៌ដូចមាស មិនបានស្តាប់ធម៌ដែលទ្រង់សម្តែងដោយព្រះសូរសៀងដ៏ផ្អែមល្ហែមឡើយ»។ ភិក្ខុទាំងនោះ ក៏កើតសេចក្តីអាក់អន់ចិត្តជាខ្លាំង ហើយក៏ចាកចេញទៅ។ 158. Tenupasaṅkamiṃsūti te kira sakyā āgamanasamayepi te bhikkhū tattheva nisinnā passiṃsu. Atha nesaṃ etadahosi – ‘‘kiṃ nu kho ete bhikkhū pavisitvāva paṭinivattā, jānissāma taṃ kāraṇa’’nti cintetvā yena te bhikkhū tenupasaṅkamiṃsu. Handāti vavassaggatthe nipāto. Kahaṃ pana tumheti tumhe idāneva āgantvā kahaṃ gacchatha, kiṃ tumhākaṃ koci upaddavo, udāhu dasabalassāti? Tesaṃ pana bhikkhūnaṃ, – ‘‘āvuso, mayaṃ bhagavantaṃ dassanāya āgatā, diṭṭho no bhagavā, idāni attano vasanaṭṭhānaṃ gacchāmā’’ti kiñcāpi evaṃ vacanaparihāro atthi, evarūpaṃ pana lesakappaṃ [Pg.122] akatvā yathābhūtameva ārocetvā bhagavatā kho, āvuso, bhikkhusaṅgho paṇāmitoti āhaṃsu. Te pana rājāno sāsane dhuravahā, tasmā cintesuṃ – ‘‘dvīhi aggasāvakehi saddhiṃ pañcasu bhikkhusatesu gacchantesu bhagavato pādamūlaṃ vigacchissati, imesaṃ nivattanākāraṃ karissāmā’’ti. Evaṃ cintetvā tena hāyasmantotiādimāhaṃsu. Tesupi bhikkhūsu ‘‘mayaṃ mahāsaddamattakena paṇāmitā, na mayaṃ jīvituṃ asakkontā pabbajitā’’ti ekabhikkhupi paṭippharito nāma nāhosi, sabbe pana samakaṃyeva, ‘‘evamāvuso,’’ti sampaṭicchiṃsu. ១៥៨. បទថា Tenupasaṅkamiṃsūti សេចក្តីថា ឮថា ពួកសាក្យរាជទាំងនោះ បានឃើញភិក្ខុទាំងនោះអង្គុយនៅក្នុងទីនោះដដែល សូម្បីតែក្នុងពេលដែលពួកទ្រង់យាងមកដល់។ គ្រានោះ ពួកសាក្យរាជទាំងនោះមានសេចក្តីត្រិះរិះថា «ចុះហេតុអ្វីបានជាភិក្ខុទាំងនេះ គ្រាន់តែចូលទៅហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញភ្លាម ពួកយើងនឹងសួររកមូលហេតុនោះ» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏ចូលទៅរកភិក្ខុទាំងនោះ។ បទថា Handāti ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យសម្រេចចិត្ត។ បទថា Kahaṃ pana tumheti សេចក្តីថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ លោកម្ចាស់ទើបតែមកដល់ ចុះឥឡូវនេះនឹងនិមន្តទៅណាវិញ? តើលោកម្ចាស់មានអន្តរាយ (ភ័យ) អ្វីមួយ ឬក៏ព្រះទសពលមានអន្តរាយ?» យ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯភិក្ខុទាំងនោះ ទោះបីជាមានពាក្យដោះស្រាយយ៉ាងនេះថា «ម្នាលអាវុសោ ពួកយើងមកដើម្បីគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឥឡូវនេះពួកយើងបានគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ ពួកយើងនឹងត្រឡប់ទៅកាន់កន្លែងស្នាក់នៅរបស់ខ្លួនវិញ» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែភិក្ខុទាំងនោះមិនបានធ្វើការលាក់បាំង (លេសកប្បៈ) យ៉ាងនេះឡើយ ក៏ប្រាប់តាមការពិតថា «ម្នាលអាវុសោ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បណ្តេញភិក្ខុសង្ឃចេញហើយ»។ ចំណែកឯពួកសាក្យរាជទាំងនោះ ជាអ្នកទទួលភារៈក្នុងព្រះសាសនា ព្រោះហេតុនោះ ទើបគិតថា «កាលបើភិក្ខុប្រាំរយរូប ព្រមទាំងព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីររូបចាកចេញទៅ ទីជិតព្រះបាទារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនឹងស្ងាត់ជ្រងំ ពួកយើងនឹងធ្វើឱ្យភិក្ខុទាំងនេះត្រឡប់មកវិញ»។ គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ បើដូច្នោះ...» ជាដើម។ ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនោះ សូម្បីតែភិក្ខុមួយរូបក៏មិនមានសេចក្តីរឹងរូស (បដិប្ផរិតៈ) ថា «ពួកយើងត្រូវបានព្រះអង្គបណ្តេញចេញ គ្រាន់តែព្រោះហេតុនៃសំឡេងខ្លាំងប៉ុណ្ណោះ ពួកយើងមិនមែនបួសព្រោះតែចិញ្ចឹមជីវិតមិនបាននោះឡើយ» នោះទេ គឺភិក្ខុទាំងអស់បានយល់ព្រមព្រមៗគ្នាថា «យ៉ាងហ្នឹងហើយ អាវុសោ»។ 159. Abhinandatūti bhikkhusaṅghassa āgamanaṃ icchanto abhinandatu. Abhivadatūti etu bhikkhusaṅghoti evaṃ cittaṃ uppādento abhivadatu. Anuggahitoti āmisānuggahena ca dhammānuggahena ca anuggahito. Aññathattanti dasabalassa dassanaṃ na labhāmāti pasādaññathattaṃ bhaveyya. Vipariṇāmoti pasādaññathattena vibbhamantānaṃ vipariṇāmaññathattaṃ bhaveyya. Bījānaṃ taruṇānanti taruṇasassānaṃ. Siyā aññathattanti udakavārakāle udakaṃ alabhantānaṃ milātabhāvena aññathattaṃ bhaveyya, sussitvā milātabhāvaṃ āpajjanena vipariṇāmo bhaveyya. Vacchakassa pana khīrapipāsāya sussanaṃ aññathattaṃ nāma, sussitvā kālakiriyā vipariṇāmo nāma. ១៥៩. បទថា Abhinandatūti សេចក្តីថា សូមព្រះអង្គត្រេកអរ គឺទ្រង់សព្វព្រះហឫទ័យនឹងការមកដល់នៃភិក្ខុសង្ឃ។ បទថា Abhivadatūti សេចក្តីថា សូមព្រះអង្គមានព្រះបន្ទូលហៅ គឺញ៉ាំងព្រះហឫទ័យឱ្យកើតឡើងថា «សូមភិក្ខុសង្ឃចូលមកចុះ» រួចហើយត្រាស់ហៅ។ បទថា Anuggahitoti សេចក្តីថា ត្រូវបានសង្គ្រោះ (អនុគ្រោះ) ដោយអាមិសានុគ្រោះផង ដោយធម្មានុគ្រោះផង។ បទថា Aññathattanti សេចក្តីថា សេចក្តីប្រែប្រួលនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ព្រោះគិតថា «ពួកយើងមិនបានគាល់ព្រះទសពលឡើយ»។ បទថា Vipariṇāmoti សេចក្តីថា សេចក្តីប្រែប្រួលដោយការសឹកទៅជាគ្រហស្ថ នៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលវង្វេងព្រោះសេចក្តីប្រែប្រួលនៃសេចក្តីជ្រះថ្លានោះ។ បទថា Bījānaṃ taruṇānanti សេចក្តីថា នៃសំណាបខ្ចីៗ (ដំណាំខ្ចីៗ)។ បទថា Siyā aññathattanti សេចក្តីថា សេចក្តីប្រែប្រួលដោយភាពក្រៀមស្វិត នៃសំណាបទាំងឡាយដែលមិនបានទឹកក្នុងពេលដែលត្រូវស្រោចស្រពទឹក។ សេចក្តីប្រែប្រួលដោយការស្ងួតក្រៀមរហូតដល់ស្វិតស្រពោន ឈ្មោះថា វិបរិណាមៈ។ ម៉្យាងទៀត ការស្ងួតក្រៀមព្រោះស្រេកទឹកដោះ នៃកូនគោ ឈ្មោះថា អញ្ញថត្តៈ (សេចក្តីប្រែប្រួល)។ ការស្ងួតក្រៀមរហូតដល់ស្លាប់ ឈ្មោះថា វិបរិណាមៈ (សេចក្តីប្រែប្រួលខ្លាំង)។ 160. Pasādito bhagavāti thero kira tattha nisinnova dibbacakkhunā brahmānaṃ āgataṃ addasa, dibbāya sotadhātuyā ca āyācanasaddaṃ suṇi, cetopariyañāṇena bhagavato pasannabhāvaṃ aññāsi. Tasmā – ‘‘kañci bhikkhuṃ pesetvā pakkosiyamānānaṃ gamanaṃ nāma na phāsukaṃ, yāva satthā na peseti, tāvadeva gamissāmā’’ti maññamāno evamāha. Appossukkoti aññesu kiccesu anussukko hutvā. Diṭṭhadhammasukhavihāranti phalasamāpattivihāraṃ anuyutto maññe bhagavā viharitukāmo, so idāni yathāruciyā viharissatīti evaṃ me ahosīti vadati. Mayampi dānīti mayaṃ paraṃ ovadamānā vihārato nikkaḍḍhitā, kiṃ amhākaṃ parovādena. Idāni mayampi diṭṭhadhammasukhavihāreneva viharissāmāti dīpeti. Thero imasmiṃ ṭhāne viraddho attano bhārabhāvaṃ na aññāsi. Ayañhi bhikkhusaṅgho dvinnampi mahātherānaṃ bhāro, tena [Pg.123] naṃ paṭisedhento bhagavā āgamehītiādimāha. Mahāmoggallānatthero pana attano bhārabhāvaṃ aññāsi. Tenassa bhagavā sādhukāraṃ adāsi. ១៦០. ពាក្យថា Pasādito bhagavā (ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រះថ្លាហើយ) ឮថា ក្នុងទីនោះឯង ព្រះថេរៈ (ព្រះមហាមោគ្គល្លាន) កាលគង់នៅ បានឃើញព្រហ្ម (សហម្បតិព្រហ្ម) មកដល់ ដោយទិព្វចក្ខុ និងបានឮសំឡេងអារាធនា ដោយទិព្វសោតធាតុ ហើយបានដឹងនូវសេចក្តីជ្រះថ្លារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយចេតោបរិយញ្ញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈកាលគិតថា «ការទៅរបស់ពួកភិក្ខុដែលព្រះសាស្តាទ្រង់បញ្ជូនភិក្ខុណាមួយឱ្យទៅហៅ មិនមែនជាការងាយស្រួលឡើយ ដរាបណាព្រះសាស្តាមិនទាន់បញ្ជូនទៅ ដរាបនោះយើងនឹងទៅដោយខ្លួនឯង» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Appossukko គឺមិនមានការខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចដទៃ (ក្រៅពីការចូលផលសមាបត្តិ)។ ពាក្យថា Diṭṭhadhammasukhavihāraṃ គឺព្រះថេរៈពោលថា «ខ្ញុំព្រះករុណាមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់គង់នៅដោយការប្រកបការគង់នៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺផលសមាបត្តិវិហារៈ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គនឹងគង់នៅតាមព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាចុះ»។ ពាក្យថា Mayampi dānī ព្រះថេរៈបង្ហាញសេចក្តីថា «ពួកយើងកាលប្រដៅអ្នកដទៃ ក៏ត្រូវបានគេបណ្តេញចេញពីវត្ត តើការប្រដៅអ្នកដទៃមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ពួកយើង ឥឡូវនេះ ទោះបីពួកយើងក៏នឹងរស់នៅដោយទិដ្ឋធម្មសុខវិហារៈ (ការនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន) តែម្យ៉ាងដែរ»។ ព្រះថេរៈ (ព្រះសារីបុត្ត) ក្នុងទីនេះមានការឆ្គាំឆ្គង មិនដឹងនូវភាពជាភារៈរបស់ខ្លួន។ ព្រោះថា ភិក្ខុសង្ឃនេះជាភារៈរបស់ព្រះមហាថេរៈទាំងពីររូប ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់ហាមឃាត់ព្រះសារីបុត្តនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា Āgamehi (ចូររង់ចាំសិន) ជាដើម។ ចំណែកព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ ដឹងនូវភាពជាភារៈរបស់ខ្លួន ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបទ្រង់ប្រទានសាធុការដល់ព្រះមហាមោគ្គល្លាននោះ។ 161. Cattārimāni, bhikkhaveti kasmā ārabhi? Imasmiṃ sāsane cattāri bhayāni. Yo tāni abhīto hoti, so imasmiṃ sāsane patiṭṭhātuṃ sakkoti. Itaro pana na sakkotīti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha udakorohanteti udakaṃ orohante puggale. Kumbhīlabhayanti suṃsumārabhayaṃ. Susukābhayanti caṇḍamacchabhayaṃ. ១៦១. ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមពាក្យថា «ចត្តារិមានិ ភិក្ខវេ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភ័យទាំងឡាយ ៤ យ៉ាងនេះ)? ដើម្បីបង្ហាញថា ក្នុងសាសនានេះ មានភ័យ ៤ យ៉ាង ភិក្ខុណាដែលមិនខ្លាចចំពោះភ័យទាំងនោះ ភិក្ខុនោះទើបអាចតាំងនៅក្នុងសាសនានេះបាន ចំណែកភិក្ខុក្រៅពីនេះមិនអាចតាំងនៅបានឡើយ ទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវទេសនានេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Udakorohante គឺសំដៅលើបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹក។ ពាក្យថា Kumbhīlabhayaṃ គឺភ័យអំពីក្រពើ។ ពាក្យថា Susukābhayaṃ គឺភ័យអំពីត្រីសាហាវ (មករ)។ 162. Kodhupāyāsassetaṃ adhivacananti yathā hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo ūmīsu osīditvā marati, evaṃ imasmiṃ sāsane kodhupāyāse osīditvā vibbhamati. Tasmā kodhupāyāso ‘‘ūmibhaya’’nti vutto. ១៦២. ពាក្យថា Kodhupāyāsassetaṃ adhivacanaṃ (នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្តីក្រោធ និងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត) សេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹកខាងក្រៅ លិចចុះក្នុងរលកហើយស្លាប់ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុលិចចុះក្នុងសេចក្តីក្រោធនិងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ហើយសឹកទៅ (វិលត្រឡប់ទៅជាគ្រហស្ថវិញ) ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីក្រោធនិងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «រលកជាភ័យ» (អូមិភ័យ)។ 163. Odarikattassetaṃ adhivacananti yathā hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo kumbhīlena khādito marati, evaṃ imasmiṃ sāsane odarikattena khādito vibbhamati. Tasmā odarikattaṃ ‘‘kumbhīlabhaya’’nti vuttaṃ. ១៦៣. ពាក្យថា Odarikattassetaṃ adhivacanaṃ (នេះជាឈ្មោះនៃភាពជាអ្នកបំពេញពោះ) សេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹកខាងក្រៅ ត្រូវក្រពើខាំស៊ីហើយស្លាប់ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុដែលត្រូវភាពជាអ្នកបំពេញពោះ (ការស្វែងរកអាហារ) ខាំស៊ីហើយ ក៏សឹកទៅ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ភាពជាអ្នកបំពេញពោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ក្រពើជាភ័យ» (កុម្ភីលភ័យ)។ 164. Arakkhiteneva kāyenāti sīsappacālakādikaraṇena arakkhitakāyo hutvā. Arakkhitāya vācāyāti duṭṭhullabhāsanādivasena arakkhitavāco hutvā. Anupaṭṭhitāya satiyāti kāyagatāsatiṃ anupaṭṭhāpetvā. Asaṃvutehīti apihitehi. Pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacananti yathā hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo āvaṭṭe nimujjitvā marati, evaṃ imasmiṃ sāsane pabbajito pañcakāmaguṇāvaṭṭe nimujjitvā vibbhamati. Tasmā pañca kāmaguṇā ‘‘āvaṭṭabhaya’’nti vuttā. ១៦៤. ពាក្យថា Arakkhiteneva kāyena (ដោយកាយដែលមិនបានរក្សា) គឺមានកាយមិនបានរក្សា ដោយការធ្វើការគ្រវីក្បាលជាដើម ហើយចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាត។ ពាក្យថា Arakkhitāya vācāya (ដោយវាចាដែលមិនបានរក្សា) គឺមានវាចាមិនបានរក្សា ដោយអំណាចនៃការនិយាយពាក្យអាក្រក់ (ទ្រគោះបោះបោក) ជាដើម។ ពាក្យថា Anupaṭṭhitāya satiyā (ដោយសតិដែលមិនបានតាំងមាំ) គឺមិនបានតាំងទុកនូវកាយគតាសតិ។ ពាក្យថា Asaṃvutehi គឺដោយឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលមិនបានបិទបាំង (មិនបានសង្រួម)។ ពាក្យថា Pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacanaṃ (នេះជាឈ្មោះនៃកាមគុណទាំង ៥) សេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹកខាងក្រៅ លិចចុះក្នុងទឹកវក់ (ទឹកវិល) ហើយស្លាប់ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសាសនានេះ អ្នកបួសដែលលិចចុះក្នុងវង់នៃកាមគុណទាំង ៥ ហើយសឹកទៅ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ កាមគុណទាំង ៥ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ទឹកវិលជាភ័យ» (អាវដ្តភ័យ)។ 165. Anuddhaṃsetīti kilameti milāpeti. Rāgānuddhaṃsenāti rāgānuddhaṃsitena. Mātugāmassetaṃ adhivacananti yathā hi bāhiraṃ udakaṃ otiṇṇo caṇḍamacchaṃ āgamma laddhappahāro marati, evaṃ imasmiṃ sāsane mātugāmaṃ āgamma uppannakāmarāgo vibbhamati. Tasmā mātugāmo ‘‘susukābhaya’’nti vutto. ១៦៥. ពាក្យថា Anuddhaṃseti គឺធ្វើឱ្យលំបាក ធ្វើឱ្យក្រៀមក្រំ។ ពាក្យថា Rāgānuddhaṃsena គឺដោយចិត្តដែលត្រូវរាគៈបៀតបៀន (បំផ្លាញ)។ ពាក្យថា Mātugāmassetaṃ adhivacanaṃ (នេះជាឈ្មោះនៃមាតុគាម) សេចក្តីពន្យល់ថា ដូចជាបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹកខាងក្រៅ ត្រូវស្លាប់ព្រោះតែការត្រូវទង្គិចដោយសារត្រីសាហាវ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសាសនានេះ ភិក្ខុដែលកើតកាមរាគៈឡើងដោយអាស្រ័យមាតុគាម ហើយសឹកទៅ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ មាតុគាម ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «ត្រីសាហាវជាភ័យ» (សុសុកាភ័យ)។ Imāni [Pg.124] pana cattāri bhayāni bhāyitvā yathā udakaṃ anorohantassa udakaṃ nissāya ānisaṃso natthi, udakapipāsāya pipāsito ca hoti rajojallena kiliṭṭhasarīro ca, evamevaṃ imāni cattāri bhayāni bhāyitvā sāsane apabbajantassāpi imaṃ sāsanaṃ nissāya ānisaṃso natthi, taṇhāpipāsāya pipāsito ca hoti kilesarajena saṃkiliṭṭhacitto ca. Yathā pana imāni cattāri bhayāni abhāyitvā udakaṃ orohantassa vuttappakāro ānisaṃso hoti, evaṃ imāni abhāyitvā sāsane pabbajitassāpi vuttappakāro ānisaṃso hoti. Thero panāha – ‘‘cattāri bhayāni bhāyitvā udakaṃ anotaranto sotaṃ chinditvā paratīraṃ pāpuṇituṃ na sakkoti, abhāyitvā otaranto sakkoti, evamevaṃ bhāyitvā sāsane apabbajantopi taṇhāsotaṃ chinditvā nibbānapāraṃ daṭṭhuṃ na sakkoti, abhāyitvā pabbajanto pana sakkotī’’ti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana desanā neyyapuggalassa vasena niṭṭhāpitāti. ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាបុគ្គលដែលខ្លាចភ័យទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ហើយមិនចុះទៅក្នុងទឹក តែងមិនបានទទួលអានិសង្សដែលអាស្រ័យនឹងទឹកឡើយ ថែមទាំងជាអ្នកស្រេកទឹកដោយការស្រេកទឹក និងមានរាងកាយប្រឡាក់ដោយធូលីនិងល្អងធូលីទៀតផង យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលខ្លាចភ័យទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ហើយមិនហ៊ានបួសក្នុងសាសនា ក៏មិនមានអានិសង្សដែលអាស្រ័យនឹងសាសនានេះដែរ ថែមទាំងជាអ្នកស្រេកឃ្លានដោយការស្រេកឃ្លានគឺតណ្ហា និងមានចិត្តសៅហ្មងដោយធូលីគឺកិលេសទៀតផង ក៏យ៉ាងនោះឯង។ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនខ្លាចភ័យទាំង ៤ យ៉ាងនេះ ហើយចុះទៅក្នុងទឹក តែងបានទទួលអានិសង្សដូចដែលបានពោលហើយ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុដែលមិនខ្លាចភ័យទាំងនេះ ហើយបួសក្នុងសាសនា ក៏រមែងបានទទួលអានិសង្សដូចដែលបានពោលហើយ យ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈ (មហាធម្មរក្ខិតត្ថេរ) ពោលថា «បុគ្គលដែលខ្លាចភ័យទាំង ៤ យ៉ាង ហើយមិនចុះទៅក្នុងទឹក មិនអាចកាត់ខ្សែទឹកដើម្បីទៅដល់ត្រើយម្ខាងបានឡើយ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនខ្លាច ហើយចុះទៅក្នុងទឹក តែងអាចទៅដល់បាន យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលខ្លាច ហើយមិនបួសក្នុងសាសនា ក៏មិនអាចកាត់ខ្សែទឹកគឺតណ្ហា ដើម្បីមើលឃើញត្រើយគឺព្រះនិព្វានបានឡើយ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនខ្លាច ហើយបួសក្នុងសាសនា តែងអាចធ្វើបាន ក៏យ៉ាងនោះឯង»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងកន្លែងទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះទេសនានេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ចប់ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Cātumasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្តីនៃចាតុមសូត្រ ចប់ហើយ។ 8. Naḷakapānasuttavaṇṇanā ៨. ការពន្យល់សេចក្តីនៃនឡកបានសូត្រ 166. Evaṃ me sutanti naḷakapānasuttaṃ. Tattha naḷakapāneti evaṃnāmake gāme. Pubbe kira amhākaṃ bodhisatto vānarayoniyaṃ nibbatto, mahākāyo kapirājā anekavānarasahassaparivuto pabbatapāde vicarati. Paññavā kho pana hoti mahāpuñño. So parisaṃ evaṃ ovadati – ‘‘imasmiṃ pabbatapāde tātā, visaphalāni nāma honti, amanussapariggahitā pokkharaṇiyo nāma honti, tumhe pubbe khāditapubbāneva phalāni khādatha, pītapubbāneva pānīyāni ca pivatha, ettha vo maṃ paṭipucchitabbakiccaṃ natthi, akhāditapubbāni pana phalāni apītapubbāni ca pānīyāni maṃ apucchitvā mā khādittha mā pivitthā’’ti. ១៦៦. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា «ឯវំ មេ សុតំ» គឺ នឡកបានសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា Naḷakapāne គឺនៅក្នុងភូមិដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា ក្នុងកាលពីដើម ព្រះពោធិសត្វរបស់យើងកើតក្នុងកំណើតស្វា ជាស្តេចស្វាមានរាងកាយធំ ហែហមដោយបរិវារស្វាជាច្រើនពាន់ ត្រេចទៅនៅក្នុងចន្លោះភ្នំ។ ស្តេចស្វានោះជាអ្នកមានប្រាជ្ញា និងមានបុណ្យច្រើន។ ស្តេចស្វានោះតែងប្រដៅបរិវារយ៉ាងនេះថា «ម្នាលគ្នាយើង នៅក្នុងចន្លោះភ្នំនេះ ឈ្មោះថាផ្លែឈើមានពិសតែងមាន ឈ្មោះថាស្រះទឹកដែលពួកអមនុស្សគ្រប់គ្រងតែងមាន ពួកអ្នករាល់គ្នា ចូរហូបតែផ្លែឈើដែលធ្លាប់ហូបពីមុន និងផឹកតែទឹកដែលធ្លាប់ផឹកពីមុនចុះ ក្នុងរឿងផ្លែឈើនិងទឹកដែលធ្លាប់ហូបធ្លាប់ផឹកនេះ ពួកអ្នកមិនចាំបាច់សួរខ្ញុំឡើយ ចំណែកផ្លែឈើដែលមិនធ្លាប់ហូប និងទឹកដែលមិនធ្លាប់ផឹក កុំអាលហូប កុំអាលផឹក ដោយមិនបានសួរខ្ញុំឡើយ»។ Te [Pg.125] ekadivasaṃ caramānā aññaṃ pabbatapādaṃ gantvā gocaraṃ gahetvā pānīyaṃ olokentā ekaṃ amanussapariggahitaṃ pokkharaṇiṃ disvā sahasā apivitvā samantā parivāretvā mahāsattassa āgamanaṃ olokayamānā nisīdiṃsu. Mahāsatto āgantvā ‘‘kiṃ tātā pānīyaṃ na pivathā’’ti āha. Tumhākaṃ āgamanaṃ olokemāti. Sādhu tātāti samantā padaṃ pariyesamāno otiṇṇapadaṃyeva addasa, na uttiṇṇapadaṃ, disvā saparissayāti aññāsi. Tāvadeva ca tattha abhinibbattaamanusso udakaṃ dvedhā katvā uṭṭhāsi setamukho nīlakucchi rattahatthapādo mahādāṭhiko vaṅkadāṭho virūpo bībhaccho udakarakkhaso. So evamāha – ‘‘kasmā pānīyaṃ na pivatha, madhuraṃ udakaṃ pivatha, kiṃ tumhe etassa vacanaṃ suṇāthā’’ti? Mahāsatto āha – ‘‘tvaṃ idha adhivattho amanusso’’ti? Āmāhanti. Tvaṃ idha otiṇṇe labhasīti? Āma labhāmi, tumhe pana sabbe khādissāmīti. Na sakkhissasi, yakkhāti. Pānīyaṃ pana pivissathāti? Āma pivissāmāti. Evaṃ sante ekopi vo na muccissatīti. Pānīyañca pivissāma, na ca te vasaṃ gamissāmāti ekanaḷaṃ āharāpetvā koṭiyaṃ gahetvā dhami, sabbo ekacchiddo ahosi, tīre nisīditvāva pānīyaṃ pivi, sesavānarānaṃ pāṭiyekke naḷe āharāpetvā dhamitvā adāsi. Sabbe yakkhassa passantasseva pānīyaṃ piviṃsu. Vuttampi cetaṃ – ថ្ងៃមួយ ពួកស្វាទាំងនោះកាលត្រេចទៅ បានទៅដល់ចន្លោះភ្នំមួយទៀត រកចំណីបានហើយ កាលស្វែងរកទឹក ក៏បានឃើញស្រះទឹកមួយដែលពួកអមនុស្សគ្រប់គ្រង មិនទាន់ផឹកភ្លាមៗឡើយ ក៏នាំគ្នាអង្គុយចោមរោមចាំមើលការមកដល់របស់ព្រះមហាសត្វ។ ព្រះមហាសត្វមកដល់ហើយសួរថា «ម្នាលគ្នាយើង ហេតុអ្វីបានជាមិនផឹកទឹក?» ពួកស្វាជម្រាបថា «ពួកយើងរង់ចាំមើលការមកដល់របស់លោកម្ចាស់»។ ព្រះមហាសត្វពោលថា «ល្អហើយគ្នាយើង» រួចដើររកមើលស្នាមជើងជុំវិញស្រះ ក៏ឃើញតែស្នាមជើងចុះទៅម្យ៉ាង មិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញឡើយ លុះឃើញហើយក៏ដឹងថា ស្រះទឹកនេះមានគ្រោះថ្នាក់។ ក្នុងខណៈនោះឯង អមនុស្សដែលកើតនៅក្នុងស្រះនោះ បានធ្វើទឹកឱ្យចែកជាពីរភាគ រួចងើបឡើងមក ជាយក្សទឹក (រក្សសទឹក) មានមុខស ពោះខៀវ ដៃជើងក្រហម មានចង្កូមធំ ចង្កូមកោង មានរូបរាងអាក្រក់គួរឱ្យខ្លាច។ យក្សទឹកនោះពោលយ៉ាងនេះថា «ហេតុអ្វីបានជាមិនផឹកទឹក? ទឹកនេះផ្អែមណាស់ ចូរផឹកចុះ ហេតុអ្វីបានជាពួកអ្នកស្តាប់ពាក្យរបស់ស្វានេះ?» ព្រះមហាសត្វសួរថា «អ្នកជាអមនុស្សដែលរស់នៅរក្សាក្នុងទីនេះមែនទេ?» យក្សឆ្លើយថា «អើ មែនហើយ»។ ព្រះមហាសត្វសួរថា «អ្នកតែងតែបានមនុស្សឬសត្វដែលចុះទៅក្នុងទីនេះមែនទេ?» យក្សឆ្លើយថា «អើ ខ្ញុំបាន ខ្ញុំនឹងស៊ីពួកអ្នកទាំងអស់គ្នា»។ ព្រះមហាសត្វពោលថា «នែយក្ស អ្នកមិនអាចស៊ីពួកយើងបានឡើយ»។ យក្សសួរថា «ចុះពួកអ្នកនឹងផឹកទឹកដែរឬទេ?» ព្រះមហាសត្វឆ្លើយថា «អើ ពួកយើងនឹងផឹក»។ យក្សពោលថា «បើដូច្នោះ ពួកអ្នកសូម្បីតែមួយក្បាល ក៏មិនរួចផុតពីដៃខ្ញុំឡើយ»។ ព្រះមហាសត្វពោលថា «ពួកយើងនឹងផឹកទឹកផង ហើយក៏មិនទៅក្រោមអំណាចរបស់អ្នកផង» រួចហើយឱ្យគេយកដើមបំពង់មួយដើមមក កាន់ត្រង់ចុង រួចផ្លុំទៅ ដើមបំពង់នោះក៏ធ្លាយសាច់ខណ្ឌខាងក្នុងអស់ (ក្លាយជាបំពង់ធ្លាយមួយប្រហោង)។ ព្រះមហាសត្វអង្គុយនៅមាត់ច្រាំង រួចបឺតផឹកទឹកតាមបំពង់នោះឯង។ ព្រះមហាសត្វបានឱ្យគេយកដើមបំពង់ដទៃទៀតមកឱ្យពួកស្វាដែលនៅសល់ម្នាក់មួយៗ រួចផ្លុំឱ្យ ហើយប្រគល់ឱ្យពួកវា។ ពួកស្វាទាំងអស់ក៏បានផឹកទឹក ក្នុងខណៈដែលយក្សទឹកកំពុងតែសម្លឹងមើលនោះឯង។ ពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកមកហើយថា៖ ‘‘Disvā padamanuttiṇṇaṃ, disvāno’ taritaṃ padaṃ; Naḷena vāriṃ pissāma, neva maṃ tvaṃ vadhissasī’’ti. (jā. 1.1.20); «ខ្ញុំបានឃើញស្នាមជើងចុះទៅ តែមិនឃើញស្នាមជើងឡើងមកវិញឡើយ ខ្ញុំនឹងផឹកទឹកដោយដើមបំពង់ អ្នកនឹងមិនអាចសម្លាប់ខ្ញុំបានឡើយ»។ Tato paṭṭhāya yāva ajjadivasā tasmiṃ ṭhāne naḷā ekacchiddāva honti. Iminā hi saddhiṃ imasmiṃ kappe cattāri kappaṭṭhiyapāṭihāriyāni nāma – cande sasabimbaṃ, vaṭṭakajātakamhi saccakiriyaṭṭhāne aggissa gamanupacchedo, ghaṭikārakumbhakārassa mātāpitūnaṃ vasanaṭṭhāne devassa avassanaṃ, tassā pokkharaṇiyā tīre naḷānaṃ ekacchiddabhāvoti. Iti sā pokkharaṇī naḷena pānīyassa pītattā naḷakapānāti nāmaṃ labhi. Aparabhāge taṃ pokkharaṇiṃ nissāya gāmo patiṭṭhāsi, tassāpi naḷakapānanteva nāmaṃ jātaṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘naḷakapāne’’ti. Palāsavaneti kiṃsukavane. ចាប់តាំងពីពេលនោះមក រហូតដល់សព្វថ្ងៃនេះ ដើមបំពង់នៅក្នុងទីនោះ តែងមានប្រហោងធ្លាយមួយរហូត។ ព្រោះថា ក្នុងភទ្រកប្បនេះ មានបាដិហារិយ៍ដែលតាំងនៅអស់កប្ប ៤ យ៉ាង រួមជាមួយរឿងនេះដែរ គឺ៖ រូបទន្សាយនៅក្នុងព្រះចន្ទ ១, ការមិនឆេះរាលដាលនៃភ្លើងក្នុងទីធ្វើសច្ចកិរិយាក្នុងវដ្តកជាតក ១, ការមិនធ្លាក់ភ្លៀងក្នុងទីកន្លែងរស់នៅរបស់មាតាបិតារបស់ឃដិការអိုးដី ១, និងភាពមានប្រហោងធ្លាយតែមួយនៃដើមបំពង់នៅក្បែរឆ្នេរស្រះទឹកនោះ ១។ ស្រះទឹកនោះបានឈ្មោះថា «នឡកបានៈ» (ស្រះផឹកទឹកដោយដើមបំពង់) ព្រោះហេតុតែការផឹកទឹកដោយដើមបំពង់នោះឯង។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក មានភូមិមួយបានកកើតឡើងដោយអាស្រ័យស្រះទឹកនោះ ភូមិនោះក៏បានឈ្មោះថា «នឡកបានៈ» ដូចគ្នាដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកភូមិនោះ ទើបត្រាស់ថា «នឡកបានេ»។ ពាក្យថា Palāsavane គឺនៅក្នុងព្រៃដើមចារ (ព្រៃដើមပေါក)។ 167. Taggha [Pg.126] mayaṃ, bhanteti ekaṃseneva mayaṃ, bhante, abhiratā. Aññepi ye tumhākaṃ sāsane abhiramanti, te amhehi sadisāva hutvā abhiramantīti dīpenti. ១៦៧. ពាក្យថា «តគ្ឃ មយំ ភន្តេ» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកយើងខ្ញុំពិតជាត្រេកអរហើយ) សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ពួកយើងខ្ញុំពិតជាត្រេកអរ (ក្នុងព្រហ្មចរិយធម៌) ដោយពិតប្រាកដមែន។ ពួកភិក្ខុទាំងឡាយបង្ហាញសេចក្តីថា «ទោះបីជនដទៃទៀតណាដែលត្រេកអរក្នុងសាសនារបស់ព្រះអង្គ ជនទាំងនោះក៏ជាអ្នកត្រេកអរដូចគ្នានឹងពួកយើងខ្ញុំដែរ»។ Neva rājābhinītātiādīsu eko rañño aparādhaṃ katvā palāyati. Rājā kuhiṃ, bho, asukoti? Palāto devāti. Palātaṭṭhānepi me na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyāti vadati. Tassa kocideva suhado gantvā taṃ pavattiṃ ārocetvā tvaṃ sace jīvitumicchasi, pabbajāhīti. So pabbajitvā jīvitaṃ rakkhamāno carati. Ayaṃ rājābhinīto nāma. ក្នុងពាក្យថា «នេវ រាជាភិនីតា» ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ថា៖ បុគ្គលម្នាក់ធ្វើខុសចំពោះព្រះរាជា ហើយរត់គេចខ្លួនទៅ។ ព្រះរាជាទ្រង់សួរថា «នែគ្នាយើង នាយនោះនៅឯណា?» ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ គេរត់បាត់ហើយ»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «ទោះបីវារត់ទៅដល់ទីណាក៏ដោយ ក៏មិនរួចផុតពីដៃយើងឡើយ តែបើវាបួស ទើបវាអាចរួចខ្លួនបាន»។ មិត្តសម្លាញ់ម្នាក់របស់បុគ្គលនោះបានទៅប្រាប់រឿងនោះដល់គេថា «បើអ្នកចង់រស់ ចូរទៅបួសចុះ»។ បុគ្គលនោះក៏បានបួសដើម្បីរក្សាជីវិត ហើយរស់នៅ។ បុគ្គលនេះ ហៅថា «រាជាភិនីតភិក្ខុ» (ភិក្ខុដែលព្រះរាជាញ៉ាំងឱ្យបួស ឬបួសគេចរាជទណ្ឌ)។ Eko pana corānaṃ mūlaṃ chindanto carati. Corā sutvā ‘‘purisānaṃ atthikabhāvaṃ na jānāti, jānāpessāma na’’nti vadanti. So taṃ pavattiṃ sutvā palāyati. Corā palātoti sutvā ‘‘palātaṭṭhānepi no na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyā’’ti vadanti. So taṃ pavattiṃ sutvā pabbajati. Ayaṃ corābhinīto nāma. ចំណែកបុគ្គលម្នាក់ទៀត ដើរកាត់ផ្តាច់ឫសគល់ (បំផ្លាញផលប្រយោជន៍) របស់ពួកចោរ។ ពួកចោរដឹងរឿងហើយ ក៏និយាយគ្នាថា «វាមិនស្គាល់ភាពជាបុរសពិតប្រាកដទេ យើងនឹងធ្វើឱ្យវាស្គាល់»។ បុគ្គលនោះឮរឿងនោះហើយ ក៏រត់គេចខ្លួនទៅ។ ពួកចោរដឹងថាគេរត់គេចខ្លួនហើយ ក៏និយាយថា «ទោះបីវារត់ទៅដល់ទីណាក៏ដោយ ក៏មិនរួចផុតពីដៃយើងឡើយ តែបើវាបួស ទើបវាអាចរួចខ្លួនបាន»។ បុគ្គលនោះឮរឿងនោះហើយ ក៏ទៅបួស។ បុគ្គលនេះ ហៅថា «ចោរាភិនីតភិក្ខុ» (ភិក្ខុដែលចោរញ៉ាំងឱ្យបួស ឬបួសគេចចោរ)។ Eko pana bahuṃ iṇaṃ khāditvā tena iṇena aṭṭo pīḷito tamhā gāmā palāyati. Iṇasāmikā sutvā ‘‘palātaṭṭhānepi no na muccissati, sace pana pabbajeyya, mucceyyā’’ti vadanti. So taṃ pavattiṃ sutvā pabbajati. Ayaṃ iṇaṭṭo nāma. ចំណែកបុគ្គលម្នាក់ទៀត ជំពាក់បំណុលគេជាច្រើន ត្រូវម្ចាស់បំណុលតាមបៀតបៀននិងរំខាន ក៏រត់ចេញពីភូមិនោះទៅ។ ពួកម្ចាស់បំណុលដឹងរឿងហើយ ក៏និយាយថា «ទោះបីវារត់ទៅដល់ទីណាក៏ដោយ ក៏មិនរួចផុតពីដៃយើងឡើយ តែបើវាបួស ទើបវាអាចរួចខ្លួនបាន»។ បុគ្គលនោះឮរឿងនោះហើយ ក៏ទៅបួស។ បុគ្គលនេះ ហៅថា «ឥណដ្ឋភិក្ខុ» (ភិក្ខុដែលជំពាក់បំណុលគេហើយបួស)។ Rājabhayādīnaṃ pana aññatarena bhayena bhīto aṭṭo āturo hutvā nikkhamma pabbajito bhayaṭṭo nāma. Dubbhikkhādīsu jīvituṃ asakkonto pabbajito ājīvikāpakato nāma, ājīvikāya pakato abhibhūtoti attho. Imesu pana ekopi imehi kāraṇehi pabbajito nāma natthi, tasmā ‘‘neva rājābhinīto’’tiādimāha. ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលដែលខ្លាចភ័យណាមួយ មានរាជភ័យជាដើម ត្រូវភ័យនោះបៀតបៀននិងធ្វើឱ្យក្តៅក្រហាយ រួចចេញទៅបួស ហៅថា «ភយដ្ឋភិក្ខុ» (ភិក្ខុដែលបួសព្រោះខ្លាចភ័យ)។ បុគ្គលដែលមិនអាចចិញ្ចឹមជីវិតបានក្នុងគ្រាក្រខ្សត់ (ទុរភិក្ស) ជាដើម ហើយទៅបួស ហៅថា «អាជីវកបកតភិក្ខុ» (ភិក្ខុដែលបួសព្រោះតែការចិញ្ចឹមជីវិត) សេចក្តីថា ត្រូវការព្យាយាមចិញ្ចឹមជីវិតបៀតបៀន (គ្របសង្កត់)។ ចំណែកក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនេះ សូម្បីតែមួយរូប ក៏មិនមែនជាអ្នកបួសដោយសារហេតុទាំងនេះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «នេវ រាជាភិនីតោ» ជាដើម។ Vivekanti vivicca vivitto hutvā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ kāmehi ca akusaladhammehi ca vivittena paṭhamadutiyajjhānasaṅkhātaṃ pītisukhaṃ adhigantabbaṃ, sace taṃ vivicca kāmehi vivicca akusalehi dhammehi pītisukhaṃ nādhigacchati, aññaṃ vā upari dvinnaṃ jhānānaṃ catunnañca maggānaṃ vasena santataraṃ sukhaṃ nādhigacchati, tassa ime abhijjhādayo cittaṃ pariyādāya tiṭṭhantīti. Tattha aratīti adhikusalesu dhammesu ukkaṇṭhitatā. Tandīti ālasiyabhāvo. Evaṃ yo pabbajitvā pabbajitakiccaṃ kātuṃ na sakkoti, tassa ime satta pāpadhammā uppajjitvā [Pg.127] cittaṃ pariyādiyantīti dassetvā idāni yassa te dhammā cittaṃ pariyādāya tiṭṭhanti, soyeva samaṇakiccampi kātuṃ na sakkotīti puna vivekaṃ anuruddhā…pe… aññaṃ vā tato santataranti āha. «វិវេកំ» គឺថា វៀរចាក (ប្រាសចាក) អកុសលធម៌ទាំងឡាយហើយ។ នេះជាអធិប្បាយដែលទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា បីតិនិងសុខៈដែលរាប់ថាជាបឋមជ្ឈាននិងទុតិយជ្ឈាន ដែលបុគ្គលគប្បីសម្រេចបាន ព្រោះការស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយផង ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយផង ប្រសិនបើបុគ្គលនោះមិនបានសម្រេចនូវបីតិនិងសុខៈនោះ ព្រោះការស្ងាត់ចាកកាមទាំងឡាយ ស្ងាត់ចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយទេ ឬមួយក៏មិនបានសម្រេចនូវសុខៈដ៏រឹតតែស្ងប់រម្ងាប់ជាងនោះទៅទៀត ដោយអំណាចនៃឈានពីរខាងលើ (គឺតតិយជ្ឈាននិងចតុត្ថជ្ឈាន) និងមគ្គទាំងបួន ធម៌ទាំងឡាយមានអភិជ្ឈាជាដើមទាំងនេះ តែងគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ ហើយស្ថិតនៅ។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «អរតី» គឺសេចក្តីអផ្សុក (មិនត្រេកអរ) ក្នុងធម៌ដ៏ក្រៃលែង គឺកុសលធម៌។ បទថា «តន្ទី» គឺសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញថា កាលបើបុគ្គលណាបួសហើយ មិនអាចធ្វើកិច្ចរបស់បព្វជិតបាន ធម៌ដ៏លាមកទាំង ៧ ប្រការនេះ តែងកើតឡើងគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់បុគ្គលនោះ យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ធម៌ទាំងឡាយនោះ តែងគ្របសង្កត់ចិត្តរបស់បុគ្គលណា ហើយស្ថិតនៅ បុគ្គលនោះឯង ក៏មិនអាចធ្វើសូម្បីតែកិច្ចរបស់សមណៈបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់សេចក្តីនេះម្តងទៀតថា «ម្នាលអនុរុទ្ធៈ... វិវេក... ឬមួយក៏សុខៈដទៃដ៏រឹតតែស្ងប់រម្ងាប់ជាងនោះ»។ Evaṃ kaṇhapakkhaṃ dassetvā idāni teneva nayena sukkapakkhaṃ dassetuṃ puna vivekantiādimāha. Tassattho vuttanayeneva veditabbo. ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញកណ្ហបក្ខ (ចំណែកខ្មៅ) យ៉ាងនេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញសុក្កបក្ខ (ចំណែកស) ដោយន័យនោះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «វិវេកំ» ជាដើមម្តងទៀត។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃពាក្យនោះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ 168. Saṅkhāyāti jānitvā. Ekanti ekaccaṃ. Paṭisevatīti sevitabbayuttakaṃ sevati. Sesapadesupi eseva nayo. Upapattīsu byākarotīti sappaṭisandhike tāva byākarotu, appaṭisandhike kathaṃ byākarotīti. Appaṭisandhikassa puna bhave paṭisandhi natthīti vadanto upapattīsu byākaroti nāma. ១៦៨. បទថា «សង្ខាយ» គឺដឹងហើយ។ បទថា «ឯកំ» គឺចំណែកខ្លះ។ បទថា «បដិសេវតិ» គឺសេពនូវធម៌ដែលគួរគប្បីសេព។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា «ឧបបត្តីសុ ព្យាករោតិ» មានសេចក្តីសួរថា ព្រះអង្គទ្រង់ព្យាករចំពោះបុគ្គលដែលមានបដិសន្ធិ (សប្បដិសន្ធិកៈ) ចុះ ចំពោះព្រះខីណាស្រពដែលមិនមានបដិសន្ធិ (អប្បដិសន្ធិកៈ) តើទ្រង់ព្យាករដូចម្តេច? កាលបើមានសេចក្តីសួរយ៉ាងនេះ ព្រះមានព្រះភាគកាលបើទ្រង់ត្រាស់ថា «បដិសន្ធិក្នុងភពថ្មីទៀត មិនមានដល់ព្រះខីណាស្រពដែលមិនមានបដិសន្ធិឡើយ» ឈ្មោះថា ទ្រង់ព្យាករក្នុងឧបបត្តិទាំងឡាយ។ Janakuhanatthanti janavimhāpanatthaṃ. Janalapanatthanti mahājanassa upalāpanatthaṃ. Na iti maṃ jano jānātūti evaṃ maṃ mahājano jānissati, evaṃ me mahājanassa antare kittisaddo uggacchissatīti imināpi kāraṇena na byākarotīti attho. Uḷāravedāti mahantatuṭṭhino. បទថា «ជនកុហនត្ថំ» គឺដើម្បីធ្វើឲ្យមនុស្សទាំងឡាយអស្ចារ្យក្នុងចិត្ត។ បទថា «ជនលបនត្ថំ» គឺដើម្បីនិយាយបញ្ចុះបញ្ចូលមហាជន។ បទថា «ន ឥតិ មំ ជនោ ជានាតុ» មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រះអង្គមិនព្យាករដោយហេតុសូម្បីយ៉ាងនេះថា «មហាជននឹងស្គាល់តថាគតយ៉ាងនេះ កេរ្តិ៍ឈ្មោះរបស់តថាគតនឹងល្បីខ្ចរខ្ចាយទៅក្នុងកណ្តាលមហាជនយ៉ាងនេះ» ឡើយ។ បទថា «ឧឡារវេទា» គឺមានសេចក្តីត្រេកអរជាខ្លាំង។ 169. So kho panassa āyasmāti so parinibbuto āyasmā imassa ṭhitassa āyasmato. Evaṃsīlotiādīsu lokiyalokuttaramissakāva sīlādayo veditabbo. Evaṃdhammoti ettha pana samādhipakkhikā dhammā dhammāti adhippetā. Phāsuvihāro hotīti tena bhikkhunā pūritapaṭipattiṃ pūrentassa arahattaphalaṃ sacchikatvā phalasamāpattivihārena phāsuvihāro hoti, arahattaṃ pattumasakkontassa paṭipattiṃ pūrayamānassa caratopi phāsuvihāroyeva nāma hoti. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabboti. ១៦៩. បទថា «សោ ខោ បនស្ស អាយស្មា» គឺព្រះថេរៈដែលបរិនិព្វានទៅហើយនោះ របស់ព្រះថេរៈដែលនៅមានជីវិតរស់នៅឡើយនេះ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «ឯវំសីលោ» ជាដើម គប្បីដឹងថាសីលជាដើម គឺលាយឡំគ្នានឹងលោកិយនិងលោកុត្តរៈ។ ចំណែកឯក្នុងបទថា «ឯវំធម្មោ» នេះ ធម៌ទាំងឡាយដែលជាចំណែកនៃសមាធិ ទ្រង់មានព្រះហឫទ័យចង់សំដៅយកថា «ធម្មា»។ បទថា «ផាសុវិហារោ ហោតិ» គឺការរស់នៅជាសុខ (ផាសុវិហារ) តែងមានដល់ភិក្ខុអ្នកបំពេញបដិបត្តិតាមលំដាប់នៃភិក្ខុដែលបានបំពេញបដិបត្តិរួចហើយនោះ ដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផល ហើយរស់នៅដោយផលសមាបត្តិវិហារធម៌ ឬមួយក៏ការរស់នៅជាសុខនោះឯង តែងមានដល់ភិក្ខុដែលមិនទាន់អាចសម្រេចអរហត្តផលបាន ប៉ុន្តែកំពុងបំពេញបដិបត្តិ និងប្រព្រឹត្តទៅ (ក្នុងសមថៈនិងវិបស្សនា)។ គប្បីដឹងសេចក្តីតាមន័យនេះ ក្នុងវារៈទាំងពួង។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងក្បួនអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Naḷakapānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្តីនៃនឡកបានសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 9. Goliyānisuttavaṇṇanā ៩. ការពន្យល់សេចក្តីនៃគោឡិយានិសូត្រ 173. Evaṃ me sutanti goliyānisuttaṃ. Tattha padasamācāroti dubbalasamācāro oḷārikācāro, paccayesu sāpekkho mahārakkhitatthero [Pg.128] viya. Taṃ kira upaṭṭhākakule nisinnaṃ upaṭṭhāko āha ‘‘asukattherassa me, bhante, cīvaraṃ dinna’’nti. Sādhu te kataṃ taṃyeva takketvā viharantassa cīvaraṃ dentenāti. Tumhākampi, bhante, dassāmīti. Sādhu karissasi taṃyeva takkentassāti āha. Ayampi evarūpo oḷārikācāro ahosi. Sappatissenāti sajeṭṭhakena, na attānaṃ jeṭṭhakaṃ katvā viharitabbaṃ. Serivihārenāti sacchandavihārena niraṅkusavihārena. ១៧៣. ព្រះសូត្រមានពាក្យផ្តើមថា «ឯវម្មេ សុតំ» គឺគោឡិយានិសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ បទថា «បទសមាចារោ» គឺមានសេចក្តីប្រព្រឹត្តទន់ខ្សោយ មានសេចក្តីប្រព្រឹត្តគ្រោតគ្រាត ដូចជាព្រះមហារក្ខិតត្ថេរ ដែលមានសេចក្តីអាឡោះអាល័យក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ។ ឮថា ឧបាសកម្នាក់បាននិយាយទៅកាន់ព្រះថេរៈនោះដែលកំពុងគង់នៅក្នុងផ្ទះរបស់ឧបាសកនោះថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំព្រះករុណាបានប្រគេនចីវរដល់ព្រះថេរៈឈ្មោះឯណោះហើយ»។ ព្រះថេរៈពោលថា «អ្នកធ្វើត្រូវហើយ ដែលបានប្រគេនចីវរដល់ភិក្ខុដែលរស់នៅដោយការត្រិះរិះតែរឿងបច្ច័យនោះ»។ ឧបាសកពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងប្រគេនដល់លោកម្ចាស់ដែរ»។ ព្រះថេរៈពោលថា «អ្នកនឹងធ្វើល្អហើយ ចំពោះភិក្ខុដែលត្រិះរិះតែរឿងបច្ច័យនោះឯង»។ ភិក្ខុគោឡិយានិ នេះ ក៏មានសេចក្តីប្រព្រឹត្តគ្រោតគ្រាតមានសភាពយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា «សប្បតិស្សេន» គឺត្រូវតែមានបុគ្គលជាធំ (ជាប្រធាន) មិនត្រូវធ្វើខ្លួនឯងឲ្យជាធំហើយរស់នៅឡើយ។ បទថា «សេរិវិហារេន» គឺការរស់នៅតាមចិត្តចង់ គឺការរស់នៅដោយគ្មានការគ្រប់គ្រង (គ្មានការទប់ស្កាត់)។ Nānūpakhajjāti na anupakhajja na anupavisitvā. Tattha yo dvīsu mahātheresu ubhato nisinnesu te anāpucchitvāva cīvarena vā jāṇunā vā ghaṭṭento nisīdati, ayaṃ anupakhajja nisīdati nāma. Evaṃ akatvā pana attano pattaāsanasantike ṭhatvā nisīdāvusoti vutte nisīditabbaṃ. Sace na vadanti, nisīdāmi, bhanteti āpucchitvā nisīditabbaṃ āpucchitakālato paṭṭhāya nisīdāti vuttepi avuttepi nisīdituṃ vaṭṭatiyeva. Na paṭibāhissāmīti ettha yo attano pattāsanaṃ atikkamitvā navakānaṃ pāpuṇanaṭṭhāne nisīdati, ayaṃ nave bhikkhū āsanena paṭibāhati nāma. Tasmiñhi tathā nisinne navā bhikkhū ‘‘amhākaṃ nisīdituṃ na detī’’ti ujjhāyantā tiṭṭhanti vā āsanaṃ vā pariyesantā āhiṇḍanti. Tasmā attano pattāsaneyeva nisīditabbaṃ. Evaṃ na paṭibāhati nāma. បទថា «នានូបខជ្ញ» គឺមិនចូលទៅកៀក មិនចូលទៅជ្រៀតជ្រែក។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ភិក្ខុណា កាលបើព្រះមហាថេរៈពីរអង្គគង់នៅសងខាង មិនបានសុំអនុញ្ញាតពីព្រះថេរៈទាំងនោះឡើយ ហើយគង់ប៉ះពាល់ដោយចីវរ ឬដោយជង្គង់ ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា គង់ជ្រៀតជ្រែក។ ប៉ុន្តែ បើមិនធ្វើដូច្នោះទេ គឺឈរក្បែរអាសនៈដែលដល់វេនរបស់ខ្លួន កាលបើគេពោលថា «លោកដ៏មានអាយុ សូមគង់ចុះ» ទើបគង់។ ប្រសិនបើគេមិនពោលទេ គប្បីសុំអនុញ្ញាតថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំករុណាសូមគង់» ហើយសឹមគង់ ចាប់តាំងពីពេលសុំអនុញ្ញាតរួចហើយ ទោះបីគេពោលថា «សូមគង់ចុះ» ឬមិនពោលក៏ដោយ ក៏គួរគង់បានដែរ។ ក្នុងបទថា «ន បដិពាហិស្សាមិ» នេះ ភិក្ខុណាដើររំលងអាសនៈដែលដល់វេនរបស់ខ្លួន ហើយទៅគង់ក្នុងកន្លែងដែលដល់វេនរបស់ភិក្ខុខ្ចីៗ (ភិក្ខុថ្មី) ភិក្ខុនេះឈ្មោះថា ឃាត់ឃាំងភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយដោយអាសនៈ។ ព្រោះថាកាលបើភិក្ខុនោះគង់យ៉ាងនោះ ភិក្ខុថ្មីទាំងឡាយតែងត្អូញត្អែរថា «លោកមិនឲ្យយើងគង់ឡើយ» ហើយក៏ឈរនៅ ឬដើរស្វែងរកអាសនៈផ្សេងទៀត។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុគប្បីគង់លើអាសនៈដែលដល់វេនរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ គង់យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា មិនឃាត់ឃាំងឡើយ។ Ābhisamācārikampi dhammanti abhisamācārikaṃ vattapaṭipattimattampi. Nātikālenāti na atipāto pavisitabbaṃ, na atidivā paṭikkamitabbaṃ, bhikkhusaṅghena saddhiṃyeva pavisitabbañca nikkhamitabbañca. Atipāto pavisitvā atidivā nikkhamantassa hi cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattādīni parihāyanti. Kālasseva mukhaṃ dhovitvā makkaṭakasuttāni chindantena ussāvabindū nipātentena gāmaṃ pavisitvā yāguṃ pariyesitvā yāva bhikkhākālā antogāmeyeva nānappakāraṃ tiracchānakathaṃ kathentena nisīditvā bhattakiccaṃ katvā divā nikkhamma bhikkhūnaṃ pādadhovanavelāya vihāraṃ paccāgantabbaṃ hoti. Na purebhattaṃ pacchābhattaṃ kulesu cārittaṃ āpajjitabbanti ‘‘yo pana bhikkhu nimantito sabhatto samāno santaṃ bhikkhuṃ anāpucchā purebhattaṃ vā pacchābhattaṃ vā kulesu cārittaṃ āpajjeyya, aññatra samayā pācittiya’’nti (pāci. 299) imaṃ sikkhāpadaṃ rakkhantena tassa [Pg.129] vibhaṅge vuttaṃ purebhattañca pacchābhattañca cārittaṃ na āpajjitabbaṃ. Uddhato hoti capaloti uddhaccapakatiko ceva hoti cīvaramaṇḍana-pattamaṇḍana-senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa kelāyanā maṇḍanāti evaṃ vuttena ca taruṇadārakāvacāpalyena samannāgato. បទថា «អាភិសមាចារិកម្បិ ធម្មំ» គឺសូម្បីតែវត្តបដិបត្តិដែលជាអាភិសមាចារិកៈ។ បទថា «នាតិកាលេន» គឺមិនត្រូវចូលទៅក្នុងភូមិព្រលឹមពេកទេ មិនត្រូវត្រឡប់មកវិញក្នុងពេលថ្ងៃជ្រេពេកទេ ត្រូវតែចូលទៅនិងចេញមកជាមួយភិក្ខុសង្ឃតែម្តង។ ព្រោះថា កាលបើភិក្ខុចូលទៅព្រលឹមពេក ហើយត្រឡប់មកវិញក្នុងពេលថ្ងៃជ្រេពេក វត្តទាំងឡាយមានចេតិយង្គណវត្ត និងពោធិយង្គណវត្តជាដើម តែងសាបសូន្យទៅ។ ភិក្ខុខ្លះលុះលាងមុខតាំងពីព្រលឹម កាត់សរសៃពីងពាង ញ៉ាំងតំណក់ទឹកសន្សើមឲ្យធ្លាក់ចុះ ហើយចូលទៅក្នុងភូមិ ស្វែងរកយាគូ រហូតដល់ពេលបិណ្ឌបាត ក៏អង្គុយនិយាយតិរច្ឆានកថាផ្សេងៗនៅក្នុងភូមិនោះឯង លុះធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ទើបចេញមកវិញក្នុងពេលថ្ងៃជ្រេ ហើយត្រឡប់មកកាន់វត្តវិញក្នុងពេលដែលភិក្ខុទាំងឡាយលាងជើង។ បទថា «ន បុរេភត្តំ បច្ឆាភត្តំ កុលេសុ ចារិត្តំ អាបជ្ជិតព្វំ» គឺភិក្ខុអ្នករក្សាសិក្ខាបទនេះថា «ភិក្ខុណាមួយ ដែលគេនិមន្តហើយ មានភត្ត (ដែលគេរៀបចំទុក) ហើយ មិនបានលាភិក្ខុដែលមានវត្តមាននៅឡើយ ហើយត្រឡប់ទៅកាន់ត្រកូលទាំងឡាយ ក្នុងពេលមុនឆាន់ក្តី ក្រោយឆាន់ក្តី វៀរលែងតែសម័យ ត្រូវអាបត្តិបាចិត្តិយ» មិនគប្បីប្រព្រឹត្តទៅកាន់ត្រកូលទាំងឡាយ ក្នុងពេលមុនឆាន់និងក្រោយឆាន់ ដូចដែលបានពោលទុកក្នុងវិភង្គនៃសិក្ខាបទនោះឡើយ។ បទថា «ឧទ្ធតោ ហោតិ ចបលោ» គឺមានសភាពរាយមាយផង ជាអ្នកប្រកបដោយសេចក្តីឃ្លេងឃ្លោងដូចជាក្មេងតូចៗ ដោយការតុបតែងចីវរ តុបតែងសបិត តុបតែងសេនាសនៈ ឬការថ្នាក់ថ្នមតុបតែងនូវរាងកាយដ៏ស្អុយនេះ ដូចដែលបានពោលទុកហើយ។ Paññavatā bhavitabbanti cīvarakammādīsu itikattabbesu upāyapaññāya samannāgatena bhavitabbaṃ. Abhidhamme abhivinayeti abhidhammapiṭake ceva vinayapiṭake ca pāḷivasena ceva aṭṭhakathāvasena ca yogo karaṇīyo. Sabbantimena hi paricchedena abhidhamme dukatikamātikāhi saddhiṃ dhammahadayavibhaṅgaṃ vinā na vaṭṭati. Vinaye pana kammākammavinicchayena saddhiṃ suvinicchitāni dve pātimokkhāni vinā na vaṭṭati. បទថា «បញ្ញវតា ភវិតព្វំ» គឺត្រូវតែជាអ្នកប្រកបដោយឧបាយបញ្ញា ក្នុងកិច្ចការដែលគប្បីធ្វើទាំងឡាយ មានការធ្វើចីវរជាដើម។ បទថា «អភិធម្មេ អភិវិនយេ» គឺគប្បីធ្វើសេចក្តីព្យាយាមទាំងក្នុងអភិធម្មបិដកនិងវិន័យបិដក ដោយអំណាចនៃព្រះបាលីផង ដោយអំណាចនៃអដ្ឋកថាផង។ ព្រោះថា ដោយការកំណត់យ៉ាងហោចបំផុត ក្នុងអភិធម្មបិដក បើវៀរចាកធម្មហទយវិភង្គ ព្រមទាំងទុកមាតិកានិងតិកមាតិកាចេញហើយ មិនគួររស់នៅក្នុងព្រៃឡើយ។ ចំណែកឯក្នុងវិន័យបិដកវិញ បើវៀរចាកបាតិមោក្ខទាំងពីរដែលបានវិនិច្ឆ័យយ៉ាងល្អហើយ ព្រមទាំងការវិនិច្ឆ័យកម្មនិងអកម្មចេញហើយ ក៏មិនគួររស់នៅក្នុងព្រៃឡើយ។ Āruppāti ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo vuttā honti. Tā pana sabbena sabbaṃ asakkontena sattasupi yogo karaṇīyo, chasupi…pe… pañcasupi. Sabbantimena paricchedena ekaṃ kasiṇe parikammakammaṭṭhānaṃ paguṇaṃ katvā ādāya vicaritabbaṃ, ettakaṃ vinā na vaṭṭati. Uttarimanussadhammeti iminā sabbepi lokuttaradhamme dasseti. Tasmā arahantena hutvā vihātabbaṃ, arahattaṃ anabhisambhuṇantena anāgāmiphale sakadāgāmiphale sotāpattiphale vā patiṭṭhātabbaṃ. Sabbantimena pariyāyena ekaṃ vipassanāmukhaṃ yāva arahattā paguṇaṃ katvā ādāya vicaritabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Imaṃ pana desanaṃ āyasmā sāriputto neyyapuggalassa vasena ābhisamācārikavattato paṭṭhāya anupubbena arahattaṃ pāpetvā niṭṭhāpesīti. បទថា «អារុប្បា» គឺដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គឈ្មោះថាត្រាស់សមាបត្តិទាំងប្រាំបីហើយ។ ប៉ុន្តែ បើភិក្ខុមិនអាចធ្វើសមាបត្តិទាំងនោះឲ្យសម្រេចបានទាំងអស់ទេ គប្បីធ្វើសេចក្តីព្យាយាមក្នុងសមាបត្តិទាំងប្រាំពីរក៏បាន ទាំងប្រាំមួយក៏បាន... ទាំងប្រាំក៏បាន។ ដោយការកំណត់យ៉ាងហោចបំផុត គប្បីធ្វើកសិណបរិកម្មកម្មដ្ឋានមួយឲ្យស្ទាត់ជំនាញ ហើយកាន់យកប្រព្រឹត្តទៅ បើវៀរចាកកម្មដ្ឋានប៉ុណ្ណេះហើយ មិនគួររស់នៅក្នុងព្រៃឡើយ។ បទថា «ឧត្តរិមនុស្សធម្មេ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវលោកុត្តរធម៌ទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុគប្បីជាព្រះអរហន្តហើយរស់នៅ បើមិនទាន់សម្រេចអរហត្តផលទេ គប្បីតម្កល់ខ្លួននៅក្នុងអនាគាមិផល សកទាគាមិផល ឬសោតាបត្តិផល។ ដោយបរិយាយយ៉ាងហោចបំផុត គប្បីធ្វើវិបស្សនាមុខមួយរហូតដល់អរហត្តផលឲ្យស្ទាត់ជំនាញ ហើយកាន់យកប្រព្រឹត្តទៅ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ណាស់។ ចំណែកឯព្រះធម៌ទេសនានេះ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ សំដៅយកនេយ្យបុគ្គលជាប្រធាន ទើបសម្តែងតាំងពីអាភិសមាចារិកវត្តមក ហើយញ៉ាំងភិក្ខុឲ្យសម្រេចអរហត្តផលតាមលំដាប់ រួចហើយទើបបញ្ចប់ទៅ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងក្បួនអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Goliyānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្តីនៃគោឡិយានិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 10. Kīṭāgirisuttavaṇṇanā ១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកីដាគិរិសូត្រ 174. Evaṃ me sutanti kīṭāgirisuttaṃ. Tattha kāsīsūti evaṃnāmake janapade. Etha tumhepi, bhikkhaveti etha tumhepi, bhikkhave, ime pañca ānisaṃse [Pg.130] sampassamānā aññatreva rattibhojanā bhuñjatha. Iti bhagavā rattiṃ vikālabhojanaṃ, divā vikālabhojananti imāni dve bhojanāni ekappahārena ajahāpetvā ekasmiṃ samaye divā vikālabhojanameva jahāpesi, puna kālaṃ atināmetvā rattiṃ vikālabhojanaṃ jahāpento evamāha. Kasmā? Imāni hi dve bhojanāni vattamānāni vaṭṭe āciṇṇāni samāciṇṇāni nadiṃ otiṇṇaudakaṃ viya anupakkhandāni, nivātesu ca gharesu subhojanāni bhuñjitvā vaḍḍhitā sukhumālā kulaputtā dve bhojanāni ekappahārena pajahantā kilamanti. Tasmā ekappahārena ajahāpetvā bhaddālisutte divā vikālabhojanaṃ jahāpesi, idha rattiṃ vikālabhojanaṃ. Jahāpento pana na tajjitvā vā niggaṇhitvā vā, tesaṃ pahānapaccayā pana appābādhatañca sañjānissathāti evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvāva jahāpesi. Kīṭāgirīti tassa nigamassa nāmaṃ. ១៧៤. ព្រះសូត្រមានពាក្យផ្តើមថា «ឯវម្មេ សុតំ» គឺកីដាគិរិសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ បទថា «កាសីសុ» គឺនៅក្នុងជនបទដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា «ឯថ តុម្ហេបិ ភិក្ខវេ» គឺ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចូរអ្នកទាំងឡាយមក ពិចារណាឃើញនូវអានិសង្សទាំង ៥ យ៉ាងនេះ ហើយចូរឆាន់វៀរលែងតែការឆាន់ក្នុងពេលយប់ចេញ»។ ព្រះមានព្រះភាគកាលដែលមិនទាន់ឲ្យលះបង់ការឆាន់ទាំងពីរយ៉ាង គឺការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលយប់ និងការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលថ្ងៃ ក្នុងពេលតែមួយ ទើបទ្រង់ឲ្យលះបង់តែការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលថ្ងៃសិន ក្នុងសម័យមួយ ក្រោយមក កាលដែលកន្លងពេលទៅ ទើបទ្រង់ចង់ឲ្យលះបង់ការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលយប់ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ការឆាន់ទាំងពីរយ៉ាងនេះ កាលបើប្រព្រឹត្តទៅ តែងជាការសន្សំរឿយៗក្នុងវដ្តៈ តែងហូរចូលទៅដូចជាទឹកដែលហូរចុះទៅកាន់ស្ទឹង ហើយពួកកុលបុត្រដែលមានខ្លួនដ៏សុខុមាល លូតលាស់ធំធាត់ឡើងដោយការបរិភោគភោជនាហារដ៏ឆ្ងាញ់ៗនៅក្នុងផ្ទះដែលបិទបាំងជិត កាលបើត្រូវលះបង់ការឆាន់ទាំងពីរយ៉ាងក្នុងពេលតែមួយ តែងលំបាកកាយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនឲ្យលះបង់ក្នុងពេលតែមួយទេ គឺទ្រង់ឲ្យលះបង់ការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលថ្ងៃក្នុងភទ្ទាលិសូត្រ រួចហើយទើបឲ្យលះបង់ការឆាន់ខុសពេលក្នុងពេលយប់ក្នុងសូត្រនេះ។ កាលដែលទ្រង់ឲ្យលះបង់នោះ មិនមែនដោយការគំរាមកំហែង ឬការសង្កត់សង្កិនឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់បង្ហាញអានិសង្សថា «អ្នកទាំងឡាយនឹងដឹងច្បាស់នូវភាពមិនសូវមានជំងឺ ព្រោះបច្ច័យនៃការលះបង់ការឆាន់នោះ» យ៉ាងនេះហើយ ទើបឲ្យលះបង់។ បទថា «កីដាគិរិ» គឺជានាមនៃនិគមនោះ។ 175. Assajipunabbasukāti assaji ca punabbasuko ca chasu chabbaggiyesu dve gaṇācariyā. Paṇḍuko lohitako mettiyo bhummajako assaji punabbasukoti ime cha janā chabbaggiyā nāma. Tesu paṇḍukalohitakā attano parisaṃ gahetvā sāvatthiyaṃ vasanti, mettiyabhummajakā rājagahe, ime dve janā kīṭāgirismiṃ āvāsikā honti. Āvāsikāti nibaddhavāsino, taṃnibandhā akataṃ senāsanaṃ karonti, jiṇṇaṃ paṭisaṅkharonti, kate issarā honti. Kālikanti anāgate kāle pattabbaṃ ānisaṃsaṃ. ១៧៥. បទថា «អស្សជិបុនព្វសុកា» គឺព្រះអស្សជិនិងព្រះបុនព្វសុកៈ ដែលជាគ្រូប្រដៅក្រុមពីរអង្គ ក្នុងចំណោមភិក្ខុឆព្វគ្គិយទាំង ៦ អង្គ។ ភិក្ខុទាំង ៦ អង្គ គឺ ព្រះបណ្ឌុកៈ ព្រះលោហិតកៈ ព្រះមេត្តិយៈ ព្រះភុម្មជកៈ ព្រះអស្សជិ និងព្រះបុនព្វសុកៈ ឈ្មោះថា ភិក្ខុឆព្វគ្គិយ។ ក្នុងចំណោមភិក្ខុទាំងនោះ ព្រះបណ្ឌុកៈនិងព្រះលោហិតកៈ នាំបរិស័ទរបស់ខ្លួនទៅរស់នៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី ព្រះមេត្តិយៈនិងព្រះភុម្មជកៈ រស់នៅក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ចំណែកឯភិក្ខុពីរអង្គនេះ (គឺព្រះអស្សជិនិងព្រះបុនព្វសុកៈ) ជាអ្នកគ្រប់គ្រងវត្ត (អាវាសិកៈ) នៅក្នុងកីដាគិរិជនបទ។ បទថា «អាវាសិកា» គឺជារស់នៅជាប្រចាំ ព្រោះការរស់នៅជាប្រចាំក្នុងវត្តនោះ ពួកលោកតែងធ្វើសេនាសនៈដែលមិនទាន់ធ្វើ ជួសជុលសេនាសនៈដែលទ្រុឌទ្រោម កាលបើធ្វើរួចហើយ ក៏ជាធំ (មានអំណាចចាត់ចែង) ក្នុងសេនាសនៈនោះ។ បទថា «កាលិកំ» គឺអានិសង្សដែលគប្បីសម្រេចបានក្នុងកាលអនាគត។ 178. Mayā cetaṃ, bhikkhaveti idha kiṃ dasseti? Bhikkhave, divasassa tayo vāre bhuñjitvā sukhavedanaṃyeva uppādento na imasmiṃ sāsane kiccakārī nāma hoti, ettakā pana vedanā sevitabbā, ettakā na sevitabbāti etamatthaṃ dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Evarūpaṃ sukhavedanaṃ pajahathāti idañca gehassitasomanassavasena vuttaṃ, upasampajja viharathāti idañca nekkhammasitasomanassavasena. Ito paresupi dvīsu vāresu gehassitanekkhammasitānaṃyeva domanassānañca upekkhānañca vasena attho veditabbo. ១៧៨. ពាក្យថា «មយា ចេតំ ភិក្ខវេ» ក្នុងទីនេះ តើទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីដូចម្តេច? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលឆាន់ចង្ហាន់ ៣ ដងក្នុងមួយថ្ងៃ ហើយញ៉ាំងសុខវេទនាតែម្យ៉ាងឱ្យកើតឡើង ឈ្មោះថាមិនមែនជាអ្នកធ្វើកិច្ចក្នុងព្រះសាសនានេះឡើយ ប៉ុន្តែ វេទនាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះគួរគប់រក វេទនាមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះមិនគួរគប់រកឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់ប្រារព្ធទេសនានេះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា «ចូរលះបង់សុខវេទនាមានសភាពយ៉ាងនេះចេញ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសោមនស្សដែលអាស្រ័យផ្ទះ (គេហសិតសោមនស្ស) ចំណែកពាក្យថា «ចូរចូលទៅដល់ហើយសម្រាកនៅ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសោមនស្សដែលអាស្រ័យការចេញចាកកាម (នេក្ខម្មសិតសោមនស្ស)។ ក្នុងវារៈពីរទៀតបន្ទាប់ពីនេះ សេចក្តីគប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃទោមនស្ស និងឧបេក្ខា ដែលអាស្រ័យផ្ទះ និងអាស្រ័យការចេញចាកកាមដូចគ្នា។ 181. Evaṃ sevitabbāsevitabbavedanaṃ dassetvā idāni yesaṃ appamādena kiccaṃ kattabbaṃ, yesañca na kattabbaṃ, te dassetuṃ nāhaṃ, bhikkhave[Pg.131], sabbesaṃyevātiādimāha. Tattha kataṃ tesaṃ appamādenāti tesaṃ yaṃ appamādena kattabbaṃ, taṃ kataṃ. Anulomikānīti paṭipattianulomāni kammaṭṭhānasappāyāni, yattha vasantena sakkā honti maggaphalāni pāpuṇituṃ. Indriyāni samannānayamānāti saddhādīni indriyāni samānaṃ kurumānā. ១៨១. កាលដែលទ្រង់បង្ហាញវេទនាដែលគួរគប់រក និងមិនគួរគប់រកយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញបុគ្គលទាំងឡាយដែលត្រូវធ្វើកិច្ចដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ និងបុគ្គលដែលមិនត្រូវធ្វើកិច្ចដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនពោលចំពោះភិក្ខុទាំងអស់ឡើយ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «កិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ របស់ភិក្ខុទាំងនោះ គឺបានធ្វើហើយ» សេចក្តីថា កិច្ចការណាដែលភិក្ខុទាំងនោះត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ កិច្ចការនោះគឺពួកគេបានធ្វើរួចរាល់ហើយ។ ពាក្យថា «អនុលោមិកានិ» បានដល់ ទីសេនាសនៈដែលជាទីសប្បាយដល់កម្មដ្ឋាន ដ៏សមគួរដល់ការប្រតិបត្តិ ដែលកាលបើភិក្ខុរស់នៅហើយ អាចសម្រេចមគ្គនិងផលបាន។ ពាក្យថា «ឥន្ទ្រិយានិ សមន្នានយមានា» បានដល់ ការធ្វើឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើម ឱ្យមានកិច្ចស្មើគ្នា។ 182. Sattime, bhikkhave, puggalāti idha kiṃ dasseti? Yesaṃ appamādena karaṇīyaṃ natthi, te dve honti. Yesaṃ atthi, te pañcāti evaṃ sabbepi ime satta puggalā hontīti imamatthaṃ dasseti. ១៨២. ពាក្យថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គល ៧ ពួកនេះ» ក្នុងទីនេះ តើទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីដូចម្តេច? បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនមានកិច្ចត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ មាន ២ ពួក។ បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានកិច្ចត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ មាន ៥ ពួក ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះថា បុគ្គលទាំងអស់នេះ រួមជា ៧ ពួក យ៉ាងនេះឯង។ Tattha ubhatobhāgavimuttoti dvīhi bhāgehi vimutto. Arūpasamāpattiyā rūpakāyato vimutto, maggena nāmakāyato. So catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā arahattaṃ pattānaṃ catunnaṃ, nirodhā vuṭṭhāya arahattaṃ pattaanāgāmino ca vasena pañcavidho hoti. Pāḷi panettha – ‘‘katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto, idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti (pu. pa. 208) evaṃ abhidhamme aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā. ក្នុងបុគ្គលទាំងនោះ ពាក្យថា «ឧភតោភាគវិមុត្តៈ» គឺរួចផុតចាកចំណែកទាំងពីរ। រួចផុតចាករូបកាយដោយអរូបសមាបត្តិ រួចផុតចាកនាមកាយដោយមគ្គ។ ព្រះអរហន្តនោះមាន ៥ ជំពូក ដោយអំណាចនៃព្រះអរហន្ត ៤ ពួក ដែលចេញចាកអរូបសមាបត្តិណាមួយក្នុងចំណោមអរូបសមាបត្តិទាំង ៤ ហើយពិចារណាសង្ខារទាំងឡាយ រហូតបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល និងដោយអំណាចនៃព្រះអនាគាមីដែលចេញចាកនិរោធសមាបត្តិហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល។ ព្រះបាលីក្នុងទីនេះមានថា «ចុះបុគ្គលជាឧភតោភាគវិមុត្តៈ តើដូចម្តេច? បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ បានពាល់ត្រូវវិមោក្ខ ៨ ដោយកាយ ហើយសម្រាកនៅ ទាំងអាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះក៏អស់រលីងទៅ ព្រោះបានឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា» យ៉ាងនេះ មកដោយអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកបានសម្រេចវិមោក្ខ ៨ ក្នុងអភិធម្ម។ Paññāvimuttoti paññāya vimutto. So sukkhavipassako, catūhi jhānehi vuṭṭhāya arahattaṃ pattā cattāro cāti imesaṃ vasena pañcavidhova hoti. Pāḷi panettha aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva āgatā. Yathāha – ‘‘na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto’’ti. ពាក្យថា «បញ្ញាវិមុត្តៈ» គឺរួចផុតដោយបញ្ញា។ ព្រះអរហន្តនោះមាន ៥ ជំពូកតែប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃព្រះសុខវិបស្សកៈ ១ និងព្រះអរហន្ត ៤ ពួកដែលចេញចាកឈានទាំង ៤ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល។ ព្រះបាលីក្នុងទីនេះ មកដោយអំណាចនៃការបដិសេធវិមោក្ខ ៨ តែប៉ុណ្ណោះ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ថា «បុគ្គលមិនបានពាល់ត្រូវវិមោក្ខ ៨ ដោយកាយ ហើយសម្រាកនៅឡើយ ប៉ុន្តែអាសវៈទាំងឡាយរបស់បុគ្គលនោះអស់រលីងទៅ ព្រោះបានឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា។ បុគ្គលនេះហៅថា បញ្ញាវិមុត្តៈ»។ Phuṭṭhantaṃ sacchikarotīti kāyasakkhī. Yo jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati, pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikaroti, so sotāpattiphalaṭṭhaṃ ādiṃ katvā yāva arahattamaggaṭṭhā chabbidho hontīti veditabbo. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī’’ti. បុគ្គលដែលធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវធម៌ដែលខ្លួនបានពាល់ត្រូវហើយ ឈ្មោះថា «កាយសក្ខី»។ បុគ្គលណាពាល់ត្រូវឈានផស្សៈមុន បន្ទាប់មកទើបធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធគឺព្រះនិព្វាន បុគ្គលនោះគប្បីជ្រាបថាមាន ៦ ពួក ចាប់តាំងពីព្រះសោតាបត្តិផលដ្ឋបុគ្គល រហូតដល់ព្រះអរហត្តមគ្គដ្ឋបុគ្គល។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ បានពាល់ត្រូវវិមោក្ខ ៨ ដោយកាយ ហើយសម្រាកនៅ ទាំងអាសវៈខ្លះរបស់បុគ្គលនោះក៏អស់ទៅ ព្រោះបានឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា។ បុគ្គលនេះហៅថា កាយសក្ខី»។ Diṭṭhantaṃ [Pg.132] pattoti diṭṭhippatto. Tatridaṃ saṅkhepalakkhaṇaṃ – dukkhā saṅkhārā, sukho nirodhoti ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ viditaṃ sacchikataṃ phusitaṃ paññāyāti diṭṭhippatto. Vitthārato panesopi kāyasakkhi viya chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā…pe… ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto’’ti (pu. pa. 208). បុគ្គលដែលបានដល់នូវធម៌ដែលខ្លួនបានឃើញហើយ ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិប្បត្តៈ»។ លក្ខណៈសង្ខេបក្នុងទីនេះគឺ សង្ខារទាំងឡាយជាទុក្ខ និរោធជាសុខ នេះជាសេចក្តីដែលបុគ្គលដឹងច្បាស់ ឃើញច្បាស់ យល់ច្បាស់ ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ ពាល់ត្រូវដោយបញ្ញា ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ។ ដោយពិស្តារ បុគ្គលនេះក៏មាន ៦ ពួក ដូចជាកាយសក្ខីដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ដឹងច្បាស់តាមពិតថា នេះជាទុក្ខ... នេះជាបដិបទាដំណើរទៅកាន់ការរលត់ទុក្ខ ធម៌ទាំងឡាយដែលព្រះតថាគតសម្តែងហើយ បុគ្គលនោះបានឃើញច្បាស់ បានសេពគប់ល្អហើយដោយបញ្ញា... បុគ្គលនេះហៅថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ»។ Saddhāvimuttoti saddhāya vimutto. Sopi vuttanayeneva chabbidho hoti. Tenevāha – ‘‘idhekacco puggalo idaṃ dukkhanti – yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā…pe… no ca kho yathā diṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto’’ti (pu. pa. 208). Etesu hi saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggakkhaṇe saddahantassa viya okappentassa viya adhimuccantassa viya ca kilesakkhayo hoti, diṭṭhippattassa pubbabhāgamaggakkhaṇe kilesacchedakañāṇaṃ adandhaṃ tikhiṇaṃ sūraṃ hutvā vahati. Tasmā yathā nāma nātitikhiṇena asinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ na maṭṭhaṃ hoti, asi na sīghaṃ vahati, saddo suyyati, balavataro vāyāmo kātabbo hoti, evarūpā saddhāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā. Yathā pana nisitaasinā kadaliṃ chindantassa chinnaṭṭhānaṃ maṭṭhaṃ hoti, asi sīghaṃ vahati, saddo na suyyati, balavavāyāmakiccaṃ na hoti, evarūpā paññāvimuttassa pubbabhāgamaggabhāvanā veditabbā. ពាក្យថា «សទ្ធាវិមុត្តៈ» គឺរួចផុតដោយសទ្ធា។ បុគ្គលនោះក៏មាន ៦ ពួក តាមវិធីដែលបានពោលហើយដូចគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ ដឹងច្បាស់តាមពិតថា នេះជាទុក្ខ... នេះជាបដិបទាដំណើរទៅកាន់ការរលត់ទុក្ខ ធម៌ទាំងឡាយដែលព្រះតថាគតសម្តែងហើយ បុគ្គលនោះបានឃើញច្បាស់ បានសេពគប់ល្អហើយដោយបញ្ញា... តែមិនមែនដូចជាបុគ្គលជាទិដ្ឋិប្បត្តៈឡើយ។ បុគ្គលនេះហៅថា សទ្ធាវិមុត្តៈ»។ ព្រោះថាក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ ការអស់ទៅនៃកិលេសរបស់សទ្ធាវិមុត្តបុគ្គល ក្នុងខណៈនៃបុព្វភាគមគ្គ តែងមានសភាពយឺតយ៉ាវ និងមិនមុតស្រួច ហាក់ដូចជាការជឿស៊ប់ ហាក់ដូចជាការចុះចិត្តស៊ប់ និងហាក់ដូចជាការស៊ប់ចិត្ត ចំណែកឯញាណជាគ្រឿងកាត់កិលេសរបស់ទិដ្ឋិប្បត្តបុគ្គល ក្នុងខណៈនៃបុព្វភាគមគ្គ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនយឺតយ៉ាវ មានសភាពមុតស្រួច និងក្លាហាន។ ព្រោះហេតុនោះ ឧបមាដូចជាកាលដែលបុគ្គលកាប់ដើមចេកដោយដាវមិនសូវមុត កន្លែងដែលកាប់មិនរលូន ដាវមិនទៅលឿន ឮសម្លេងកាប់ ហើយត្រូវប្រើប្រាស់ព្យាយាមខ្លាំង យ៉ាងណាមិញ ការចម្រើនបុព្វភាគមគ្គរបស់សទ្ធាវិមុត្តបុគ្គល ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាប។ ម្យ៉ាងទៀត ឧបមាដូចជាកាលដែលបុគ្គលកាប់ដើមចេកដោយដាវដែលសម្រិតសម្រាំងយ៉ាងមុត កន្លែងដែលកាប់រលូនល្អ ដាវទៅលឿន មិនឮសម្លេងកាប់ ហើយមិនបាច់ប្រើប្រាស់ព្យាយាមខ្លាំង យ៉ាងណាមិញ ការចម្រើនបុព្វភាគមគ្គរបស់បញ្ញាវិមុត្តបុគ្គល ក៏មានសភាពយ៉ាងនោះដែរ គប្បីជ្រាប។ Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Dhammoti paññā, paññāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetīti attho. Saddhānusārimhi ca eseva nayo. Ubho panete sotāpattimaggaṭṭhāyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī’’ti (pu. pa. 208). Tathā – ‘‘yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī’’ti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato [Pg.133] panesā ubhatobhāgavimuttādikathā visuddhimagge paññābhāvanādhikāre vuttā. Tasmā tattha vuttanayeneva veditabbā. Yā panesā etesaṃ vibhāgadassanatthaṃ idha pāḷi āgatā, tattha yasmā rūpasamāpattiyā vinā arūpasamāpattiyo nāma natthi, tasmā āruppāti vuttepi aṭṭha vimokkhā vuttāva hontīti veditabbā. បុគ្គលដែលរលឹកតាមនូវធម៌ ឈ្មោះថា «ធម្មានុសារី»។ ពាក្យថា ធម៌ បានដល់ បញ្ញា សេចក្តីថា ចម្រើនមគ្គដែលមានបញ្ញាជាប្រធាន។ ក្នុងពាក្យថា សទ្ធានុសារី ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក៏ប៉ុន្តែ បុគ្គលទាំងពីរពួកនេះ សុទ្ធតែជាសោតាបត្តិមគ្គដ្ឋបុគ្គលដូចគ្នា។ សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា «បញ្ញិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា អ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល មានសភាពក្រៃលែង បុគ្គលនោះរមែងចម្រើនអរិយមគ្គដែលមានបញ្ញានាំមុខ មានបញ្ញាជាប្រធាន បុគ្គលនេះហៅថា ធម្មានុសារី»។ ដូចគ្នាដែរ «សទ្ធិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលណា អ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផល មានសភាពក្រៃលែង បុគ្គលនោះរមែងចម្រើនអរិយមគ្គដែលមានសទ្ធានាំមុខ មានសទ្ធាជាប្រធាន បុគ្គលនេះហៅថា សទ្ធានុសារី»។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃកថាមានឧភតោភាគវិមុត្តៈជាដើមនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់បញ្ញាភាវនាធិការ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គនោះចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះបាលីណាដែលមកក្នុងទីនេះដើម្បីបង្ហាញការបែងចែកបុគ្គលទាំងនោះ ក្នុងព្រះបាលីនោះ ព្រោះហេតុតែអរូបសមាបត្តិទាំងឡាយ មិនដែលមានដោយវៀរចាករូបសមាបត្តិឡើយ ហេតុនោះ ទោះបីទ្រង់ត្រាស់ថា អរូបសមាបត្តិ ក៏គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់សំដៅយកវិមោក្ខ ៨ នោះឯង។ Kāyena phusitvāti sahajātanāmakāyena phusitvā. Paññāya cassa disvāti paññāya ca etassa ariyasaccadhamme disvā. Ekacce āsavāti paṭhamamaggādīhi pahātabbā ekadesaāsavā. Tathāgatappaveditāti tathāgatena paveditā catusaccadhammā. Paññāya vodiṭṭhā hontīti imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, imasmiṃ samādhi, imasmiṃ vipassanā, imasmiṃ maggo, imasmiṃ phalanti evaṃ atthena atthe kāraṇena kāraṇe ciṇṇacaritattā maggapaññāya sudiṭṭhā honti. Vocaritāti vicaritā. Saddhā niviṭṭhā hotīti okappanasaddhā patiṭṭhitā hoti. Mattaso nijjhānaṃ khamantīti mattāya olokanaṃ khamanti. Saddhāmattanti saddhāyeva, itaraṃ tasseva vevacanaṃ ពាក្យថា «ពាល់ត្រូវដោយកាយ» បានដល់ ពាល់ត្រូវដោយនាមកាយដែលកើតរួមគ្នា។ ពាក្យថា «ឃើញច្បាស់ដោយបញ្ញា» បានដល់ ឃើញច្បាស់នូវអរិយសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយបញ្ញារបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា «អាសវៈខ្លះ» បានដល់ អាសវៈមួយចំណែកដែលត្រូវលះបង់ដោយបឋមមគ្គជាដើម។ ពាក្យថា «ធម៌ដែលព្រះតថាគតសម្តែងហើយ» បានដល់ ចតុសច្ចធម៌ដែលព្រះតថាគតទ្រង់សម្តែងហើយ។ ពាក្យថា «ឃើញច្បាស់ល្អហើយដោយបញ្ញា» សេចក្តីថា ព្រោះតែជាអ្នកមានការសេពគប់ល្អហើយក្នុងហេតុនិងផល គឺដឹងថា ក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងសីល ក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងសមាធិ ក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងវិបស្សនា ក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងមគ្គ ក្នុងទីនេះទ្រង់សម្តែងផល ដូច្នេះ ទើបឈ្មោះថា ឃើញច្បាស់ល្អហើយដោយមគ្គបញ្ញា។ ពាក្យថា «វោចរិតា» បានដល់ សេពគប់ហើយ (វិចរិតា)។ ពាក្យថា «សទ្ធាប្រតិស្ឋានហើយ» បានដល់ សទ្ធាដែលជឿស៊ប់បានតាំងនៅមាំហើយដោយអំណាចនៃមគ្គ។ ពាក្យថា «ធន់ទ្រាំនឹងការពិចារណាដោយប្រមាណ» បានដល់ ធន់ទ្រាំនឹងការពិនិត្យមើលដោយប្រមាណ។ ពាក្យថា «សទ្ធាមត្តៈ» បានដល់ សទ្ធានោះឯង ចំណែកពាក្យមួយទៀត (បេមមត្តៈ) ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។ Iti imesu appamādena karaṇīyesu puggalesu tayo paṭividdhamaggaphalā sekhā. Tesu anulomasenāsanaṃ sevamānā kalyāṇamitte bhajamānā indriyāni samannānayamānā anupubbena arahattaṃ gaṇhanti. Tasmā tesaṃ yathāṭhitova pāḷiattho. Avasāne pana dve sotāpattimaggasamaṅgino. Tehi tassa maggassa anulomasenāsanaṃ sevitaṃ, kalyāṇamittā bhajitā, indriyāni samannānītāni. Upari pana tiṇṇaṃ maggānaṃ atthāya sevamānā bhajamānā samannānayamānā anupubbena arahattaṃ pāpuṇissantīti ayamettha pāḷiattho. ក្នុងបណ្តាបុគ្គលដែលមានកិច្ចត្រូវធ្វើដោយសេចក្តីមិនប្រមាទទាំងនេះ បុគ្គល ៣ ពួក ជាសេក្ខបុគ្គលដែលបានត្រាស់ដឹងមគ្គនិងផលហើយ។ ក្នុងបណ្តាបុគ្គលទាំងនោះ បុគ្គលទាំងឡាយកាលសេពគប់សេនាសនៈដ៏សមគួរ គប់រកកល្យាណមិត្ត សម្របសម្រួលឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ រមែងកាន់យកព្រះអរហត្តផលតាមលំដាប់។ ព្រោះហេតុនោះ សេចក្តីនៃព្រះបាលីរបស់បុគ្គលទាំងនោះ គឺមានសភាពដូចដែលបានតាំងទុកហើយនោះឯង។ ចំណែកឯបុគ្គល ២ ពួកនៅខាងចុង គឺជាអ្នកប្រកបដោយសោតាបត្តិមគ្គ។ បុគ្គលទាំងនោះបានសេពគប់សេនាសនៈដ៏សមគួរដល់មគ្គនោះ បានគប់រកកល្យាណមិត្ត បានសម្របសម្រួលឥន្ទ្រិយទាំងឡាយហើយ។ ប៉ុន្តែ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់មគ្គជាន់ខ្ពស់ទាំង ៣ ទៀត កាលដែលពួកគេសេពគប់ គប់រក និងសម្របសម្រួលឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ រមែងដល់នូវព្រះអរហត្តផលតាមលំដាប់ នេះជាសេចក្តីនៃព្រះបាលីក្នុងទីនេះ។ Vitaṇḍavādī pana imameva pāḷiṃ gahetvā – ‘‘lokuttaramaggo na ekacittakkhaṇiko, bahucittakkhaṇiko’’ti vadati. So vattabbo – ‘‘yadi aññena cittena senāsanaṃ paṭisevati, aññena kalyāṇamitte bhajati, aññena indriyāni samannāneti, aññaṃ maggacittanti sandhāya tvaṃ ‘na ekacittakkhaṇiko maggo, bahucittakkhaṇiko’ti vadasi, evaṃ sante senāsanaṃ sevamāno nīlobhāsaṃ pabbataṃ passati, vanaṃ passati, migapakkhīnaṃ [Pg.134] saddaṃ suṇāti, pupphaphalānaṃ gandhaṃ ghāyati, pānīyaṃ pivanto rasaṃ sāyati, nisīdanto nipajjanto phassaṃ phusati. Evaṃ te pañcaviññāṇasamaṅgīpi lokuttaradhammasamaṅgīyeva bhavissati. Sace panetaṃ sampaṭicchasi, satthārā saddhiṃ paṭivirujjhasi. Satthārā hi pañcaviññāṇakāyā ekantaṃ abyākatāva vuttā, taṃsamaṅgissa kusalākusalaṃ paṭikkhittaṃ, lokuttaramaggo ca ekantakusalo. Tasmā pajahetaṃ vāda’’nti paññapetabbo. Sace paññattiṃ na upagacchati, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī’’ti uyyojetabbo. ចំណែកឯពួកវិតណ្ឌវាទី កាន់យកព្រះបាលីនេះឯងហើយពោលថា «លោកុត្តរមគ្គ មិនមែនមានខណៈចិត្តតែមួយឡើយ គឺមានខណៈចិត្តច្រើន»។ បុគ្គលនោះ គប្បីត្រូវគេតបតវិញថា «ប្រសិនបើអ្នកពោលសំដៅយកសេចក្តីថា បុគ្គលសេពគប់សេនាសនៈដោយចិត្តផ្សេង គប់រកកល្យាណមិត្តដោយចិត្តផ្សេង សម្របសម្រួលឥន្ទ្រិយដោយចិត្តផ្សេង ចំណែកឯមគ្គចិត្តក៏ជាចិត្តផ្សេងមួយទៀត ទើបពោលថា មគ្គមិនមែនមានខណៈចិត្តតែមួយឡើយ គឺមានខណៈចិត្តច្រើន ដូច្នេះមែនទេ? កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះមែន បុគ្គលកាលសេពគប់សេនាសនៈ រមែងឃើញភ្នំមានពណ៌ខៀវស្រងាត់ ឃើញព្រៃឈើ ឮសម្លេងម្រឹគនិងបក្សី ធុំក្លិនផ្កានិងផ្លែឈើ កាលផឹកទឹកក៏ដឹងរសជាតិ កាលអង្គុយឬសម្រាន្តក៏ពាល់ត្រូវផស្សៈ។ យ៉ាងនេះ បុគ្គលទោះបីជាអ្នកប្រកបដោយបញ្ចវិញ្ញាណ ក៏នឹងក្លាយជាអ្នកប្រកបដោយលោកុត្តរធម៌ដែរ។ ប្រសិនបើអ្នកទទួលយកសេចក្តីនេះ អ្នករមែងទាស់ទែងនឹងព្រះសាស្តា។ ព្រោះថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា បញ្ចវិញ្ញាណកាយជាអព្យាក្រឹតតែម្យ៉ាង ទាំងទ្រង់បដិសេធកុសលនិងអកុសលចំពោះបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយបញ្ចវិញ្ញាណនោះ ចំណែកឯលោកុត្តរមគ្គវិញ ជាកុសលតែម្យ៉ាង។ ព្រោះហេតុនោះ ចូរលះបង់វាទៈនោះចេញ» គប្បីពន្យល់ឱ្យយល់យ៉ាងនេះ។ ប្រសិនបើគេនៅតែមិនព្រមយល់តាមសេចក្តីពន្យល់ទេ គប្បីដេញទៅថា «ចូរទៅចុះ ចូរចូលទៅកាន់វិហារតាំងពីព្រលឹម ហើយផឹកបបរទៅចុះ»។ 183. Nāhaṃ, bhikkhave, ādikenevāti ahaṃ, bhikkhave, paṭhamameva maṇḍūkassa uppatitvā gamanaṃ viya aññārādhanaṃ arahatte patiṭṭhānaṃ na vadāmi. Anupubbasikkhāti karaṇatthe paccattavacanaṃ. Parato padadvayepi eseva nayo. Saddhājātoti okappaniyasaddhāya jātasaddho. Upasaṅkamatīti garūnaṃ samīpaṃ gacchati. Payirupāsatīti santike nisīdati. Dhāretīti sādhukaṃ katvā dhāreti. Chando jāyatīti kattukamyatākusalacchando jāyati. Ussahatīti vīriyaṃ karoti. Tuletīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tulayati. Tulayitvā padahatīti evaṃ tīraṇavipassanāya tulayanto maggapadhānaṃ padahati. Pahitattoti pesitacitto. Kāyena ceva paramasaccanti nāmakāyena nibbānasaccaṃ sacchikaroti. Paññāya cāti nāmakāyasampayuttāya maggapaññāya paṭivijjhati passati. ១៨៣. ពាក្យថា នាហំ ភិក្ខវេ អាទិកេនេវ សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនពោលនូវការសម្រេចមគ្គផល ការតម្កល់នៅក្នុងព្រះអរហត្ត ថាជាការសម្រេចបានតាំងពីដំបូងបង្អស់ ដូចជាការលោតទៅនៃកង្កែបនោះឡើយ។ បទថា អនុបុព្វសិក្ខា គឺ បឋមាវិភត្តិ ក្នុងអត្ថនៃករណៈ (គ្រឿងធ្វើ)។ ទោះបីក្នុងបទទាំងពីរខាងក្រោយ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទថា សទ្ធាជាតោ គឺ អ្នកមានសទ្ធាកើតឡើងហើយ ដោយសទ្ធាជឿស៊ប់។ បទថា ឧបសង្កមតិ គឺ ចូលទៅជិតគ្រូទាំងឡាយ។ បទថា បយិរុបាសតិ គឺ អង្គុយជិត ឬចូលទៅបម្រើជិតដិត។ បទថា ធារេតិ គឺ ទ្រទ្រង់ទុកយ៉ាងល្អ។ បទថា ឆន្ទោ ជាយតិ គឺ កុសលឆន្ទៈគឺការចង់ធ្វើ តែងកើតឡើង។ បទថា ឧស្សហតិ គឺ ធ្វើសេចក្តីព្យាយាម។ បទថា តុលេតិ គឺ ពិចារណាប្រៀបធៀបថា មិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា។ បទថា តុលយិត្វា បទហតិ គឺ កាលពិចារណាដោយតីរណវិបស្សនាយ៉ាងនេះហើយ តែងតាំងសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ។ បទថា បហិតត្តោ គឺ មានចិត្តបញ្ជូនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ បទថា កាយេន ចេវ បរមសច្ចំ គឺ ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធសច្ចៈគឺព្រះនិព្វានដោយនាមកាយ។ បទថា បញ្ញាយ ច គឺ ចាក់ធ្លុះ ដឹង ឃើញ ដោយមគ្គបញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយនាមកាយ។ Idāni yasmā te satthu āgamanaṃ sutvā paccuggamanamattampi na akaṃsu, tasmā tesaṃ cariyaṃ garahanto sāpi nāma, bhikkhave, saddhā nāhosītiādimāha. Tattha kīvadūrevimeti kittakaṃ dūre ṭhāne. Yojanasatampi yojanasahassampi apakkantāti vattuṃ vaṭṭati, na pana kiñci āha. Catuppadaṃ veyyākaraṇanti catusaccabyākaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ. ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែភិក្ខុទាំងនោះ ឮថាព្រះសាស្តាយាងមកហើយ សូម្បីតែការធ្វើបដិសណ្ឋារកិច្ចទទួល ក៏មិនបានធ្វើឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់តិះដៀលនូវការប្រព្រឹត្តរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានអាទិថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីតែសទ្ធានោះ ក៏មិនមានឡើយ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា កីវទូរេវិមេ គឺ ក្នុងទីឆ្ងាយមានប្រមាណប៉ុន្មាន។ គួរពោលថា ថយចេញទៅសូម្បីតែមួយរយយោជន៍ ឬមួយពាន់យោជន៍ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនបានត្រាស់អ្វីឡើយ។ បទថា ចតុប្បទំ វេយ្យាករណំ គឺ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកការសម្តែងនូវសច្ចៈទាំងបួន។ 184. Yassuddiṭṭhassāti yassa uddiṭṭhassa. Yopi so, bhikkhave, satthāti bāhirakasatthāraṃ dasseti. Evarūpīti evaṃjātikā. Paṇopaṇaviyāti paṇaviyā ca opaṇaviyā ca. Na upetīti na hoti. Kayavikkayakāle viya agghavaḍḍhanahāpanaṃ na hotīti attho. Ayaṃ goṇo [Pg.135] kiṃ agghati, vīsati agghatīti bhaṇanto paṇati nāma. Na vīsati agghati, dasa agghatīti bhaṇanto opaṇati nāma. Idaṃ paṭisedhento āha ‘‘paṇopaṇaviyā na upetī’’ti. Idāni taṃ paṇopaṇaviyaṃ dassetuṃ evañca no assa, atha naṃ kareyyāma, na ca no evamassa, na naṃ kareyyāmāti āha. ១៨៤. បទថា យស្សុទ្ទិដ្ឋស្ស គឺ របស់ធម៌ដែលទ្រង់សំដែងហើយណា។ បទថា យោបិ សោ, ភិក្ខវេ, សត្ថា គឺ ទ្រង់បង្ហាញនូវគ្រូខាងក្រៅសាសនា។ បទថា ឯវរូបី គឺ មានសភាវៈយ៉ាងនេះ។ បទថា បណោបណវិយា គឺ ការទិញ និងការលក់។ បទថា ន ឧបេតិ គឺ មិនមាន។ សេចក្តីថា មិនមានការឡើងថ្លៃ ឬចុះថ្លៃ ដូចជាក្នុងកាលនៃការទិញលក់ឡើយ។ បុគ្គលកាលពោលថា «គោនេះថ្លៃប៉ុន្មាន? ថ្លៃម្ភៃកហាបណៈ» ឈ្មោះថា បណតិ (ការទិញ)។ បុគ្គលកាលពោលថា «មិនមែនថ្លៃម្ភៃទេ គឺថ្លៃតែដប់ទេ» ឈ្មោះថា ឱបណតិ (ការលក់)។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ហាមឃាត់នូវការទិញលក់នេះ ទើបត្រាស់ថា «បណោបណវិយា ន ឧបេតិ»។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវការទិញលក់នោះ ទើបត្រាស់ថា «កាលបើការណ៍នេះមានដល់យើង យើងនឹងធ្វើនូវការណ៍នោះ កាលបើការណ៍នេះមិនមានដល់យើង យើងនឹងមិនធ្វើនូវការណ៍នោះឡើយ»។ Kiṃ pana, bhikkhaveti, bhikkhave, yaṃ tathāgato sabbaso āmisehi visaṃsaṭṭho viharati, evaṃ visaṃsaṭṭhassa satthuno evarūpā paṇopaṇaviyā kiṃ yujjissati? Pariyogāhiya vattatoti pariyogāhitvā ukkhipitvā gahetvā vattantassa. Ayamanudhammoti ayaṃ sabhāvo. Jānāti bhagavā, nāhaṃ jānāmīti bhagavā ekāsanabhojane ānisaṃsaṃ jānāti, ahaṃ na jānāmīti mayi saddhāya divasassa tayo vāre bhojanaṃ pahāya ekāsanabhojanaṃ bhuñjati. Ruḷahanīyanti rohanīyaṃ. Ojavantanti sinehavantaṃ. Kāmaṃ taco cāti iminā caturaṅgavīriyaṃ dasseti. Ettha hi taco ekaṃ aṅgaṃ, nhāru ekaṃ, aṭṭhi ekaṃ, maṃsalohitaṃ ekanti evaṃ caturaṅgasamannāgataṃ vīriyaṃ adhiṭṭhahitvā arahattaṃ appatvā na vuṭṭhahissāmīti evaṃ paṭipajjatīti dasseti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Desanaṃ pana bhagavā neyyapuggalassa vasena arahattanikūṭena niṭṭhāpesīti. បទថា កិំ បន, ភិក្ខវេ គឺ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះតថាគតមិនច្រឡូកច្រឡំដោយអាមិសៈទាំងពួងឡើយ កាលព្រះសាស្តាមិនច្រឡូកច្រឡំយ៉ាងនេះ តើការទិញលក់មានសភាពយ៉ាងនេះ គួរគប្បីសមរម្យដែរឬទេ? បទថា បរិយោគាហិយ វត្តតោ គឺ របស់សិស្សដែលចុះចិត្តជឿស៊ប់ លើកតម្កល់ទុកលើក្បាល ទទួលយកទៅប្រព្រឹត្តតាម។ បទថា អយមនុស្សម្មោ គឺ សភាវៈដ៏សមគួរនេះ។ បទថា ជានាតិ ភគវា, នាហំ ជានាមិ គឺ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបនូវអានិសង្សក្នុងការឆាន់ក្នុងអាសនៈតែមួយ ចំណែកខ្ញុំមិនដឹងឡើយ ព្រោះសេចក្តីជឿជាក់លើព្រះអង្គ ទើបលះបង់ការបរិភោគបីដងក្នុងមួយថ្ងៃ ហើយបរិភោគតែក្នុងអាសនៈតែមួយ។ បទថា រុឡហនីយំ គឺ គួរឲ្យលូតលាស់ ឬជាទីតាំងនៃសេចក្តីចម្រើន។ បទថា ឱជវន្តំ គឺ មានឱជារស ឬមានជាតិជ័រ។ បទថា កាមំ តចោ ច គឺ ទ្រង់បង្ហាញនូវវីរិយៈមានអង្គបួនដោយបទនេះ។ ពិតមែនតែ ក្នុងទីនេះ ស្បែកជាអង្គមួយ សរសៃជាអង្គមួយ ឆ្អឹងជាអង្គមួយ សាច់និងឈាមជាអង្គមួយ ទ្រង់បង្ហាញថា បុគ្គលតាំងសេចក្តីព្យាយាមប្រកបដោយអង្គបួនយ៉ាងនេះថា បើមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្តផលទេ នឹងមិនក្រោកឡើងឡើយ ហើយប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ ចំណែកឯព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បញ្ចប់ការសម្តែងធម៌នេះ ដោយការលើកតម្កើងព្រះអរហត្តផលជាកំពូល ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Kīṭāgirisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកីដាគិរិសូត្រ ចប់ហើយ។ Dutiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីពីរ ចប់ហើយ។ 3. Paribbājakavaggo ៣. បរិព្វាជកវគ្គ 1. Tevijjavacchasuttavaṇṇanā ១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ 185. Evaṃ [Pg.136] me sutanti tevijjavacchasuttaṃ. Tattha ekapuṇḍarīketi puṇḍarīko vuccati setambarukkho, so tasmiṃ ārāme eko puṇḍarīko atthīti ekapuṇḍarīko. Etadahosīti tattha pavisitukāmatāya ahosi. Cirassaṃ kho, bhanteti pakatiyā āgatapubbataṃ upādāya. Dhammassa cānudhammanti idha sabbaññutaññāṇaṃ dhammo nāma, mahājanassa byākaraṇaṃ anudhammo nāma. Sesaṃ jīvakasutte (ma. ni. 2.51 ādayo) vuttanayameva. Na me teti ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipati. ‘‘Sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṃ ñāṇadassanaṃ paṭijānātī’’ti hi idaṃ anujānitabbaṃ siyā, – ‘‘carato ca me…pe… paccupaṭṭhita’’nti idaṃ pana nānujānitabbaṃ. Sabbaññutaññāṇena hi āvajjitvā pajānāti. Tasmā ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipanto evamāha. ១៨៥. សូត្រមានអាទិថា ឯវំ មេ សុតំ គឺ តេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា ឯកបុណ្ឌរីកេ គឺ ដើមស្វាយស ហៅថា បុណ្ឌរីកៈ ដើមបុណ្ឌរីកៈនោះមានតែមួយដើមគត់នៅក្នុងអារាមនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឯកបុណ្ឌរីកៈ។ បទថា ឯតទហោសិ គឺ សេចក្តីត្រិះរិះនេះកើតឡើងហើយ ព្រោះប្រាថ្នានឹងចូលទៅក្នុងអារាមនោះ។ បទថា ចិរស្សំ ខោ, ភន្តេ គឺ ពោលសំដៅយកការដែលធ្លាប់យាងមកជាប្រក្រតីពីមុនមក។ បទថា ធម្មស្ស ចានុធម្មំ ក្នុងទីនេះ សព្វញ្ញុតញ្ញាណ ឈ្មោះថា ធម៌ ការពោលពាក្យរបស់មហាជន ឈ្មោះថា អនុធម៌។ សេចក្តីដែលសេសសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលហើយក្នុងជីវកសូត្រដែរ។ បទថា ន មេ តេ គឺ ព្រះអង្គទ្រង់តម្កល់នៅក្នុងការមិនអនុញ្ញាត ហើយបដិសេធសូម្បីតែការដែលគួរអនុញ្ញាត។ ពិតមែនតែ ពាក្យថា «ជាសព្វញ្ញូ ជាសព្វទស្សាវី តែងប្តេជ្ញានូវញាណទស្សនៈមិនមានសេសសល់» នេះ គួរជាពាក្យដែលគួរអនុញ្ញាត ប៉ុន្តែពាក្យថា «កាលខ្ញុំដើរទៅ... បង្ហាញឡើងហើយ» នេះ មិនគួរអនុញ្ញាតឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់រំលឹកនឹកគិតដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណហើយ ទើបដឹងច្បាស់។ ហេតុនោះ ព្រះអង្គកាលទ្រង់តម្កល់នៅក្នុងការមិនអនុញ្ញាត ហើយបដិសេធសូម្បីតែការដែលគួរអនុញ្ញាត ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ 186. Āsavānaṃ khayāti ettha sakiṃ khīṇānaṃ āsavānaṃ puna khepetabbābhāvā yāvadevāti na vuttaṃ. Pubbenivāsañāṇena cettha bhagavā atītajānanaguṇaṃ dasseti, dibbacakkhuñāṇena paccuppannajānanaguṇaṃ, āsavakkhayañāṇena lokuttaraguṇanti. Iti imāhi tīhi vijjāhi sakalabuddhaguṇe saṃkhipitvā kathesi. ១៨៦. បទថា អាសវានំ ខយា ក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុតែអាសវៈទាំងឡាយដែលអស់ទៅម្តងហើយ មិនត្រូវអស់ទៅម្តងទៀតឡើយ ហេតុនោះ ទើបមិនត្រាស់ថា យាវទេវ (ត្រឹមតែ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវគុណនៃការដឹងនូវអតីតធម៌ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ទ្រង់បង្ហាញនូវគុណនៃការដឹងនូវបច្ចុប្បន្នធម៌ដោយទិព្វចក្ខុញ្ញាណ ទ្រង់បង្ហាញនូវលោកុត្តរគុណដោយអាសវក្ខយញ្ញាណ។ ព្រះអង្គទ្រង់សង្ខេបនូវពុទ្ធគុណទាំងពួង សម្តែងដោយវិជ្ជាទាំងបីនេះយ៉ាងនេះ។ Gihisaṃyojananti gihibandhanaṃ gihiparikkhāresu nikantiṃ. Natthi kho vacchāti gihisaṃyojanaṃ appahāya dukkhassantakaro nāma natthi. Yepi hi santatimahāmatto uggaseno seṭṭhiputto vītasokadārakoti gihiliṅge ṭhitāva arahattaṃ pattā, tepi maggena sabbasaṅkhāresu nikantiṃ sukkhāpetvā pattā. Taṃ patvā pana na tena liṅgena aṭṭhaṃsu, gihiliṅgaṃ nāmetaṃ hīnaṃ, uttamaguṇaṃ dhāretuṃ na sakkoti. Tasmā tattha ṭhito arahattaṃ patvā taṃdivasameva pabbajati vā parinibbāti vā. Bhūmadevatā pana tiṭṭhanti. Kasmā? Nilīyanokāsassa atthitāya. Sesakāmabhave manussesu sotāpannādayo tayo tiṭṭhanti, kāmāvacaradevesu [Pg.137] sotāpannā sakadāgāmino ca, anāgāmikhīṇāsavā panettha na tiṭṭhanti. Kasmā? Tañhi ṭhānaṃ laḷitajanassa āvāso, natthi tattha tesaṃ pavivekārahaṃ paṭicchannaṭṭhānañca. Iti tattha khīṇāsavo parinibbāti, anāgāmī cavitvā suddhāvāse nibbattati. Kāmāvacaradevato upari pana cattāropi ariyā tiṭṭhanti. បទថា គិហិសំយោជនំ គឺ ចំណងរបស់គ្រហស្ថ សេចក្តីត្រេកអរក្នុងគ្រឿងបរិក្ខាររបស់គ្រហស្ថ។ បទថា នត្ថិ ខោ វច្ឆ គឺ កាលមិនទាន់លះបង់ចំណងរបស់គ្រហស្ថហើយ ឈ្មោះថាអ្នកធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខ មិនមានឡើយ។ ពិតមែនតែ បុគ្គលទាំងឡាយណា សូម្បីតែសន្តតិមហាមាត្យ ឧគ្គសេនសេដ្ឋីបុត្រ និងវីតសោកកុមារ ជាដើម ឋិតនៅក្នុងភេទគ្រហស្ថហើយ បានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ក៏ព្រោះតែលោកបានធ្វើសេចក្តីត្រេកអរក្នុងសង្ខារទាំងពួងឲ្យរីងស្ងួតដោយមគ្គ ទើបបានសម្រេច។ ប៉ុន្តែ លុះសម្រេចព្រះអរហត្តផលហើយ ក៏មិនឋិតនៅក្នុងភេទនោះឡើយ ព្រោះភេទគ្រហស្ថនេះជាភេទថោកទាប មិនអាចទ្រទ្រង់នូវគុណដ៏ឧត្តម (គឺព្រះអរហត្ត) បានឡើយ។ ហេតុនោះ បុគ្គលកាលឋិតនៅក្នុងភេទនោះ លុះបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ តែងបួស ឬបរិនិព្វានក្នុងថ្ងៃនោះឯង។ ចំណែកឯភុម្មទេវតាទាំងឡាយ តែងឋិតនៅបាន។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានទីកំបាំងសម្រាប់ពួន។ ក្នុងកាមភពដ៏សេសសល់ ក្នុងពួកមនុស្ស អរិយបុគ្គលទាំងបីថ្នាក់ មានព្រះសោតាបន្នជាដើម តែងឋិតនៅបាន ក្នុងពួកទេវតាជាន់កាមាវចរ ព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី តែងឋិតនៅបាន ប៉ុន្តែព្រះអនាគាមី និងព្រះខីណាស្រព មិនឋិតនៅក្នុងទីនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ទីនោះជាទីលំនៅរបស់សត្វលោកដែលត្រេកត្រអាលក្នុងកាមគុណ ទីស្ងាត់ដ៏សមគួរ និងទីកំបាំងរបស់លោកទាំងនោះ មិនមានក្នុងទីនោះឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះខីណាស្រពក្នុងទីនោះ តែងបរិនិព្វាន ព្រះអនាគាមីច្យុតហើយ តែងទៅកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភូមិ។ ចំណែកឯក្នុងភូមិជាន់ខ្ពស់ជាងទេវតាជាន់កាមាវចរឡើងទៅ (គឺព្រហ្មលោក) សូម្បីតែព្រះអរិយបុគ្គលទាំងបួនពួក ក៏តែងឋិតនៅបាន។ Sopāsi kammavādīti sopi kammavādī ahosi, kiriyampi na paṭibāhittha. Tañhi ekanavutikappamatthake attānaṃyeva gahetvā katheti. Tadā kira mahāsatto pāsaṇḍapariggaṇhanatthaṃ pabbajito tassapi pāsaṇḍassa nipphalabhāvaṃ jānitvā vīriyaṃ na hāpesi, kiriyavādī hutvā sagge nibbattati. Tasmā evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. បទថា សោបាសិ កម្មវាទី គឺ សូម្បីតែតាបសនោះ ក៏ជាកម្មវាទីដែរ មិនបានបដិសេធនូវកិរិយាឡើយ។ ពិតមែនហើយ ព្រះអង្គទ្រង់យកព្រះអង្គឯងក្នុងកាលកន្លងទៅកៅសិបមួយកប្បមកសម្តែង។ ឮថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះមហាសត្វបួសដើម្បីសិក្សានូវលទ្ធិដទៃ លុះដឹងនូវភាពមិនមានផលនៃលទ្ធិនោះហើយ ក៏មិនបានបោះបង់សេចក្តីព្យាយាមឡើយ ជាកិរិយវាទី ហើយបានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Tevijjavacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃតេវិជ្ជវច្ឆសូត្រ ចប់ហើយ។ 2. Aggivacchasuttavaṇṇanā ២. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃអគ្គិវច្ឆសូត្រ 187. Evaṃ me sutanti aggivacchasuttaṃ. Tattha na kho ahanti paṭhamavāre nāhaṃ sassatadiṭṭhikoti vadati, dutiye nāhaṃ ucchedadiṭṭhikoti. Evaṃ antānantikādivasena sabbavāresu paṭikkhepo veditabbo. Hoti ca na ca hotīti ayaṃ panettha ekaccasassatavādo. Neva hoti na na hotīti ayaṃ amarāvikkhepoti veditabbo. ១៨៧. សូត្រមានអាទិថា ឯវំ មេ សុតំ គឺ អគ្គិវច្ឆសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា ន ខោ អហំ គឺ ក្នុងវារៈទីមួយ ព្រះអង្គត្រាស់ថា តថាគតមិនមែនជាសស្សតទិដ្ឋិឡើយ ក្នុងវារៈទីពីរ ត្រាស់ថា តថាគតមិនមែនជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិឡើយ។ ការបដិសេធក្នុងវារៈទាំងពួង ដោយអំណាចនៃអន្តានន្តិកទិដ្ឋិជាដើម គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។ បទថា ហោតិ ច ន ច ហោតិ នេះ ក្នុងទីនេះ គឺ ឯកច្ចសស្សតវាទៈ។ បទថា នេវ ហោតិ ន ន ហោតិ នេះ គប្បីដឹងថា ជាអមរាវិក្ខេបវាទៈ។ 189. Sadukkhanti kilesadukkhena ceva vipākadukkhena ca sadukkhaṃ. Savighātanti tesaṃyeva dvinnaṃ vasena saupaghātakaṃ. Saupāyāsanti tesaṃyeva vasena saupāyāsaṃ. Sapariḷāhanti tesaṃyeva vasena sapariḷāhaṃ. ១៨៩. បទថា សទុក្ខំ គឺ ប្រកបដោយទុក្ខ ព្រោះកិលេសទុក្ខផង ព្រោះវិបាកទុក្ខផង។ បទថា សវិឃាតំ គឺ ប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ ដោយអំណាចនៃទុក្ខទាំងពីរនោះឯង។ បទថា សឧបាយាសំ គឺ ប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត ដោយអំណាចនៃទុក្ខទាំងពីរនោះឯង។ បទថា សបរិឡាហំ គឺ ប្រកបដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ដោយអំណាចនៃទុក្ខទាំងពីរនោះឯង។ Kiñci diṭṭhigatanti kāci ekā diṭṭhipi ruccitvā khamāpetvā gahitā atthīti pucchati. Apanītanti nīhaṭaṃ apaviddhaṃ. Diṭṭhanti paññāya diṭṭhaṃ. Tasmāti yasmā pañcannaṃ khandhānaṃ udayavayaṃ addasa, tasmā. Sabbamaññitānanti sabbesaṃ tiṇṇampi taṇhādiṭṭhimānamaññitānaṃ. Mathitānanti tesaṃyeva vevacanaṃ. Idāni tāni vibhajitvā dassento sabbaahaṃkāra-mamaṃkāra-mānānusayānanti āha. Ettha [Pg.138] hi ahaṃkāro diṭṭhi, mamaṃkāro taṇhā, mānānusayo māno. Anupādā vimuttoti catūhi upādānehi kañci dhammaṃ anupādiyitvā vimutto. បទថា កិញ្ចិ ទិដ្ឋិគតំ គឺ សួរថា តើមានទិដ្ឋិណាមួយដែលព្រះគោតមពេញចិត្ត យល់ព្រម ហើយប្រកាន់យកដែរឬទេ?។ បទថា អបនីតំ គឺ ដកចេញហើយ កម្ចាត់ចោលហើយ។ បទថា ទិដ្ឋំ គឺ ឃើញហើយដោយបញ្ញា។ បទថា តស្មា គឺ ព្រោះហេតុតែបានឃើញនូវការកើតឡើង និងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំងប្រាំ ហេតុនោះ។ បទថា សព្វមញ្ញិតានំ គឺ របស់ការសំគាល់ទាំងបីយ៉ាង មានតណ្ហាមញ្ញិតៈ ទិដ្ឋិមញ្ញិតៈ និងមានមញ្ញិតៈ ទាំងអស់។ បទថា មថិតានំ គឺ ជាវេវចនសព្ទរបស់មញ្ញិតៈទាំងនោះឯង។ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គកាលទ្រង់ចែកសម្តែងនូវមញ្ញិតៈទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា សព្វអហង្ការមមង្ការមានានុសយានំ។ ពិតមែនតែ ក្នុងទីនេះ អហង្ការ គឺ ទិដ្ឋិ មមង្ការ គឺ តណ្ហា មានានុស័យ គឺ មានៈ។ បទថា អនុបាទា វិមុត្តោ គឺ រួចផុតហើយ ព្រោះមិនប្រកាន់មាំនូវធម៌ណាមួយ ដោយឧបាទានទាំងបួន។ 190. Na upetīti na yujjati. Ettha ca ‘‘na upapajjatī’’ti idaṃ anujānitabbaṃ siyā. Yasmā pana evaṃ vutte so paribbājako ucchedaṃ gaṇheyya, upapajjatīti pana sassatameva, upapajjati ca na ca upapajjatīti ekaccasassataṃ, neva upapajjati na na upapajjatīti amarāvikkhepaṃ, tasmā bhagavā – ‘‘ayaṃ appatiṭṭho anālambo hotu, sukhapavesanaṭṭhānaṃ mā labhatū’’ti ananuññāya ṭhatvā anuññampi paṭikkhipi. Alanti samatthaṃ pariyattaṃ. Dhammoti paccayākāradhammo. Aññatrayogenāti aññattha payogena. Aññatrācariyakenāti paccayākāraṃ ajānantānaṃ aññesaṃ ācariyānaṃ santike vasantena. ១៩០. បទថា ន ឧបេតិ គឺ មិនសមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «មិនកើតឡើង» នេះ គួរជាពាក្យដែលគួរអនុញ្ញាត។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែ កាលបើពោលយ៉ាងនេះ បរិព្វាជកនោះនឹងប្រកាន់យកនូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ បើពោលថា «កើតឡើង» ក៏ជាសស្សតទិដ្ឋិ បើពោលថា «កើតឡើងផង មិនកើតឡើងផង» ក៏ជាឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ បើពោលថា «មិនមែនកើតឡើង មិនមែនមិនកើតឡើង» ក៏ជាអមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «បរិព្វាជកនេះ ចូរជាអ្នកមិនមានទីតម្កល់ មិនមានទីរំពឹង កុំឲ្យបាននូវទីចូលទៅកាន់សេចក្តីសុខឡើយ» ទើបទ្រង់តម្កល់នៅក្នុងការមិនអនុញ្ញាត ហើយបដិសេធសូម្បីតែការដែលគួរអនុញ្ញាត។ បទថា អលំ គឺ សមគួរ គ្រប់គ្រាន់។ បទថា ធម្មោ គឺ ធម៌គឺបដិច្ចសមុប្បាទ។ បទថា អញ្ញត្រយោគេន គឺ ដោយការប្រឹងប្រែងក្នុងទីដទៃ។ បទថា អញ្ញត្រាចរិយតេន គឺ ដោយការរស់នៅជិតគ្រូដទៃដែលមិនដឹងនូវបដិច្ចសមុប្បាទធម៌។ 191. Tena hi vacchāti yasmā tvaṃ sammohamāpādinti vadasi, tasmā taṃyevettha paṭipucchissāmi. Anāhāro nibbutoti appaccayo nibbuto. ១៩១. បទថា តេន ហិ វច្ឆ គឺ ព្រោះហេតុតែអ្នកពោលថា «ខ្ញុំដល់នូវសេចក្តីវង្វេងហើយ» ហេតុនោះ តថាគតនឹងសួរត្រឡប់ទៅកាន់អ្នកវិញក្នុងទីនេះ។ បទថា អនាហារោ និព្វុតោ គឺ រលត់ទៅហើយ ព្រោះមិនមានបច្ច័យ។ 192. Yena rūpenāti yena rūpena sattasaṅkhātaṃ tathāgataṃ rūpīti paññāpeyya. Gambhīroti guṇagambhīro. Appameyyoti pamāṇaṃ gaṇhituṃ na sakkuṇeyyo. Duppariyogāḷhoti duogāho dujjāno. Seyyathāpi mahāsamuddoti yathā mahāsamuddo gambhīro appameyyo dujjāno, evameva khīṇāsavopi. Taṃ ārabbha upapajjatītiādi sabbaṃ na yujjati. Kathaṃ? Yathā parinibbutaṃ aggiṃ ārabbha puratthimaṃ disaṃ gatotiādi sabbaṃ na yujjati, evaṃ. ១៩២. បទថា យេន រូបេន គឺ ដោយរូបណាដែលបុគ្គលគប្បីបញ្ញត្តនូវតថាគតដែលហៅថាសត្វថា «មានរូប»។ បទថា គម្ភីរោ គឺ ជ្រាលជ្រៅដោយគុណ។ បទថា អប្បមេយ្យោ គឺ មិនអាចកាន់យកនូវប្រមាណបានឡើយ។ បទថា ទុប្បរិយោគាឡ្ហោ គឺ ចុះទៅបានដោយក្រ ឬដឹងបានដោយក្រ។ បទថា សេយ្យថានិ មហាសមុទ្ទោ គឺ ដូចជាមហាសមុទ្រដ៏ជ្រាលជ្រៅ មិនមានប្រមាណ ដឹងបានដោយក្រ យ៉ាងណាមិញ ព្រះខីណាស្រពក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យមានអាទិថា «កើតឡើងដោយសំដៅយកនូវរូបនោះ» ទាំងអស់ មិនសមគួរឡើយ។ ដូចម្តេច? ដូចជាពាក្យមានអាទិថា «ភ្លើងដែលរលត់ទៅហើយ សំដៅយកភ្លើងនោះថា ទៅកាន់ទិសខាងកើត» ទាំងអស់ មិនសមគួរយ៉ាងណា មិញ យ៉ាងនោះឯង។ Aniccatāti aniccatāya. Sāre patiṭṭhitanti lokuttaradhammasāre patiṭṭhitaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. បទថា អនិច្ចតា គឺ ព្រោះភាពមិនទៀង។ បទថា សារេ បតិដ្ឋិតំ គឺ តម្កល់នៅក្នុងលោកុត្តរធម៌ដ៏ជាខ្លឹមសារ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី។ Aggivacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. សេចក្តីអធិប្បាយអគ្គិវច្ឆសូត្រ ចប់ហើយ។ 3. Mahāvacchasuttavaṇṇanā ៣. សេចក្តីអធិប្បាយមហាវច្ឆសូត្រ 193. Evaṃ [Pg.139] me sutanti mahāvacchasuttaṃ. Tattha sahakathīti saddhiṃvādo, bahuṃ mayā tumhehi saddhiṃ kathitapubbanti kathaṃ sāreti mettiṃ ghaṭeti. Purimāni hi dve suttāni etasseva kathitāni, saṃyuttake abyākatasaṃyuttaṃ (saṃ. ni. 4.416 ādayo) nāma etasseva kathitaṃ – ‘‘kiṃ nu kho, bho gotama, sassato loko idameva saccaṃ moghamaññanti abyākatameta’’nti evaṃ ekuttaranikāyepi iminā saddhiṃ kathitaṃ atthiyeva. Tasmā evamāha. Sammāsambuddhopi tassa āgatāgatassa saṅgahaṃ katvā okāsamakāsiyeva. Kasmā? Ayañhi sassatadiṭṭhiko, sassatadiṭṭhikā ca sīghaṃ laddhiṃ na vissajjenti, vasātelamakkhitapilotikā viya cirena sujjhanti. Passati ca bhagavā – ‘‘ayaṃ paribbājako kāle gacchante gacchante laddhiṃ vissajjetvā mama santike pabbajitvā cha abhiññāyo sacchikatvā abhiññātasāvako bhavissatī’’ti. Tasmā tassa āgatāgatassa saṅgahaṃ katvā okāsamakāsiyeva. Idaṃ panassa pacchimagamanaṃ. So hi imasmiṃ sutte taraṇaṃ vā hotu ataraṇaṃ vā, yaṭṭhiṃ otaritvā udake patamāno viya samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā pabbajissāmīti sanniṭṭhānaṃ katvā āgato. Tasmā dhammadesanaṃ yācanto sādhu me bhavaṃ gotamotiādimāha. Tassa bhagavā mūlavasena saṃkhittadesanaṃ, kammapathavasena vitthāradesanaṃ desesi. Mūlavasena cettha atisaṃkhittā desanā, kammapathavasena saṃkhittā vitthārasadisā. Buddhānaṃ pana nippariyāyena vitthāradesanā nāma natthi. Catuvīsatisamantapaṭṭhānampi hi sattapakaraṇe abhidhammapiṭake ca sabbaṃ saṃkhittameva. Tasmā mūlavasenāpi kammapathavasenāpi saṃkhittameva desesīti veditabbo. ១៩៣. ព្រះសូត្រដែលមានផ្តើមថា «Evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា មហាវច្ឆសូត្រ។ ក្នុងមហាវច្ឆសូត្រនោះ ពាក្យថា «sahakathī» គឺការសន្ទនាជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា «ខ្ញុំធ្លាប់បាននិយាយជាមួយព្រះអង្គជាច្រើនមកហើយ» នេះ គឺរំលឹកឡើងវិញនូវពាក្យដែលធ្លាប់និយាយពីមុន ដើម្បីចងមេត្រីភាព។ ព្រោះថា ព្រះសូត្រទាំងពីរខាងដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងចំពោះវច្ឆបរិព្វាជកនេះឯង។ សូម្បីតែក្នុងសំយុត្តនិកាយ ព្រះសូត្រឈ្មោះ អព្យាកតសំយុត្ត ក៏ទ្រង់សម្តែងចំពោះវច្ឆបរិព្វាជកនេះឯង ដូចជាពាក្យថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន លោកទៀង ពាក្យនេះទើបពិត ពាក្យដទៃជាមោឃៈ ឬជាអព្យាក្រឹត...» ជាដើម។ សូម្បីតែក្នុងឯកង្គុត្តរនិកាយ ក៏មានការសន្ទនាជាមួយវច្ឆបរិព្វាជកនេះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ វច្ឆបរិព្វាជកទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធសូម្បីទ្រង់ធ្វើការសង្គ្រោះដល់វច្ឆបរិព្វាជកនោះ ដែលតែងតែមកជួបជឿយៗ ហើយក៏ទ្រង់បើកឱកាសឲ្យជានិច្ច។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា វច្ឆបរិព្វាជកនេះ ជាអ្នកមានសស្សតទិដ្ឋិ (យល់ថាលោកទៀង) ហើយពួកជនដែលមានសស្សតទិដ្ឋិ មិនងាយលះបង់លទ្ធិរបស់ខ្លួនបានឆាប់រហ័សឡើយ ប្រៀបដូចជាសំពត់ចាស់ដែលប្រឡាក់ដោយខ្លាញ់ និងប្រេង តែងស្អាតបានដោយក្រ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញថា «បរិព្វាជកនេះ កាលបើពេលវេលាកន្លងទៅៗ នឹងលះបង់លទ្ធិរបស់ខ្លួន ហើយមកបួសក្នុងសំណាក់របស់តថាគត ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវអភិញ្ញា ៦ ហើយនឹងក្លាយជាសាវ័កដ៏ល្បីល្បាញម្នាក់»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបធ្វើការសង្គ្រោះដល់វច្ឆបរិព្វាជកនោះដែលមកជួបជឿយៗ ហើយទ្រង់បើកឱកាសឲ្យជានិច្ច។ ប៉ុន្តែ ដំណើរមកលើកនេះ ជាដំណើរមកលើកចុងក្រោយរបស់គាត់។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះសូត្រនេះ គាត់បានសម្រេចចិត្តយ៉ាងមុតមាំរួចមកហើយថា «ទោះជាឆ្លងផុតក្តី មិនឆ្លងផុតក្តី ខ្ញុំនឹងទៅកាន់សំណាក់ព្រះសមណគោតម ហើយបួស ប្រៀបដូចជាបុរសដែលកាន់ឈើច្រត់ចុះទៅក្នុងទឹក ហើយធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទឹកដូច្នោះ»។ ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលគាត់ចង់អារាធនាធម៌ទេសនា ទើបពោលពាក្យថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើន...» ជាដើម។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌ទេសនាដោយសង្ខេប ដោយអំណាចនៃមូលធម៌ (កុសលមូល និងអកុសលមូល) និងទ្រង់សម្តែងដោយពិស្តារ ដោយអំណាចនៃកម្មបថ ដល់វច្ឆបរិព្វាជកនោះ។ ក្នុងទេសនាទាំងពីរនោះ ទេសនាដោយអំណាចនៃមូលធម៌ គឺសង្ខេបខ្លាំងណាស់ ចំណែកទេសនាដោយអំណាចនៃកម្មបថ គឺសង្ខេបដែរ ប៉ុន្តែហាក់ដូចជាពិស្តារ។ ប៉ុន្តែ តាមពិតទៅ ទេសនាដែលឈ្មោះថាពិស្តារដោយត្រង់ របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ គឺមិនមានឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែគម្ពីរសមន្តបដ្ឋាន ២៤ ក្នុងព្រះអភិធម្មបិដកទាំង ៧ គម្ពីរ ទាំងអស់នោះ ក៏នៅតែជាសង្ខេបទេសនាដដែល។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងត្រឹមតែសង្ខេបទេសនាប៉ុណ្ណោះ ទោះបីដោយអំណាចនៃមូលធម៌ក្តី ដោយអំណាចនៃកម្មបថក្តី។ 194. Tattha pāṇātipātā veramaṇī kusalantiādīsu paṭipāṭiyā sattadhammā kāmāvacarā, anabhijjhādayo tayo catubhūmikāpi vaṭṭanti. ១៩៤. ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «pāṇātipātā veramaṇī kusalaṃ» ជាដើមនោះ ធម៌ ៧ ប្រការ តាមលំដាប់ ជាកាមាវចរធម៌ ចំណែកធម៌ ៣ ប្រការ មានអនភិជ្ឈាជាដើម គឺរាប់បញ្ចូលទាំងចតុភូមិកធម៌ផងដែរ។ Yato kho, vaccha, bhikkhunoti kiñcāpi aniyametvā vuttaṃ, yathā pana jīvakasutte ca caṅkīsutte ca, evaṃ imasmiṃ sutte ca attānameva sandhāyetaṃ bhagavatā vuttanti veditabbaṃ. គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា «ម្នាលវច្ឆៈ កាលណាភិក្ខុ...» នេះ ទោះបីជាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយមិនចំពោះចោទក៏ដោយ ប៉ុន្តែ ដូចជាក្នុងជីវកសូត្រ និងចង្កីសូត្រដែរ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយសំដៅយកព្រះអង្គផ្ទាល់តែម្តង។ 195. Atthi [Pg.140] panāti kiṃ pucchāmīti pucchati? Ayaṃ kirassa laddhi – ‘‘tasmiṃ tasmiṃ sāsane satthāva arahā hoti, sāvako pana arahattaṃ pattuṃ samattho natthi. Samaṇo ca gotamo ‘yato kho, vaccha, bhikkhuno’ti ekaṃ bhikkhuṃ kathento viya katheti, atthi nu kho samaṇassa gotamassa sāvako arahattappatto’’ti. Etamatthaṃ pucchissāmīti pucchati. Tattha tiṭṭhatūti bhavaṃ tāva gotamo tiṭṭhatu, bhavañhi loke pākaṭo arahāti attho. Tasmiṃ byākate uttari bhikkhunīādīnaṃ vasena pañhaṃ pucchi, bhagavāpissa byākāsi. ១៩៥. ពាក្យថា «Atthi pana» (ចុះមានដែរឬទេ?) តើវច្ឆបរិព្វាជកសួរដោយគិតដូចម្តេច? ឮថា គាត់មានលទ្ធិយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា «ក្នុងសាសនានោះៗ មានតែព្រះសាស្តាម្នាក់គត់ដែលជាព្រះអរហន្ត ចំណែកឯសាវ័កមិនអាចសម្រេចព្រះអរហត្តផលបានឡើយ។ ហើយព្រះសមណគោតមកាលដែលទ្រង់សម្តែង ក៏ទ្រង់សម្តែងសំដៅលើភិក្ខុតែមួយរូប ដូចជាពាក្យថា 'ម្នាលវច្ឆៈ កាលណាភិក្ខុ...' ដូច្នេះ តើសាវ័ករបស់ព្រះសមណគោតមដែលបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល មានដែរឬទេ?» គាត់សួរដោយគិតថានឹងសួរនូវសេចក្តីនេះឯង។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «tiṭṭhatu» មានន័យថា សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើនផ្អាកសិនចុះ ព្រោះថាព្រះគោតមដ៏ចម្រើនជាព្រះអរហន្តល្បីល្បាញក្នុងលោកស្រាប់ហើយ។ កាលដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដោះស្រាយបញ្ហានោះហើយ គាត់ក៏បានសួរដេញដោលសេចក្តីតទៅទៀត ដោយអំណាចនៃភិក្ខុនីជាដើម ហើយព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ដោះស្រាយដល់គាត់។ 196. Ārādhakoti sampādako paripūrako. ១៩៦. ពាក្យថា «ārādhako» សំដៅលើ អ្នកធ្វើឲ្យសម្រេច ឬអ្នកធ្វើឲ្យបរិបូណ៌។ 197. Sekhāya vijjāya pattabbanti heṭṭhimaphalattayaṃ pattabbaṃ. Taṃ sabbaṃ mayā anuppattanti vadati. Vitaṇḍavādī panāha – ‘‘katame dhammā sekkhā? Cattāro maggā apariyāpannā heṭṭhimāni ca tīṇi sāmaññaphalānī’’ti (dha. sa. 1023) vacanato arahattamaggopi anena pattoyeva. Phalaṃ pana apattaṃ, tassa pattiyā uttari yogaṃ kathāpetīti. So evaṃ saññāpetabbo – ១៩៧. ពាក្យថា «sekhāya vijjāya pattabbaṃ» សំដៅលើ ផលថ្នាក់ទាបទាំង ៣ ដែលគប្បីសម្រេចដោយវិជ្ជាថ្នាក់សេក្ខៈ។ វច្ឆបរិព្វាជកក្រាបបង្គំទូលថា «ផលទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានសម្រេចហើយ»។ ចំណែកឯពួកវិទណ្ឌវាទី ពោលថា «ធម៌ជាសេក្ខៈ តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺមគ្គ ៤ ដែលជាអបរិយាបន្នៈ និងសាមញ្ញផលថ្នាក់ទាប ៣» ព្រោះហេតុតែព្រះពុទ្ធដីកានេះ សូម្បីតែព្រះអរហត្តមគ្គ ក៏វច្ឆបរិព្វាជកនេះសម្រេចហើយដែរ ប៉ុន្តែមិនទាន់សម្រេចព្រះអរហត្តផលឡើយ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សម្តែងការប្រកបព្យាយាមដ៏ក្រៃលែងឡើងទៅ ដើម្បីសម្រេចផលនោះ។ វិទណ្ឌវាទីនោះ គប្បីឲ្យយល់ដឹងដោយគាថានេះថា៖ ‘‘Yo ve kilesāni pahāya pañca,Paripuṇṇasekho aparihānadhammo; Cetovasippatto samāhitindriyo,Sa ve ṭhitattoti naro pavuccatī’’ti. (a. ni. 4.5); «បុគ្គលណា លះបង់កិលេស ៥ ប្រការ (ឱរម្ភាគិយសញ្ញោជនៈ) ជាអ្នកមានធម៌ជាសេក្ខៈដ៏បរិបូណ៌ មានធម៌មិនសឹកស៊្រាន (មិនសាបសូន្យ) ជាអ្នកដល់នូវភាពជាធំនៃចិត្ត មានឥន្ទ្រិយតម្កល់មាំ បុគ្គលនោះឯង ហៅថា អ្នកមានខ្លួនតម្កល់មាំហើយ។» Anāgāmipuggalo hi ekantaparipuṇṇasekho. Taṃ sandhāya ‘‘sekhāya vijjāya pattabba’’nti āha. Maggassa pana ekacittakkhaṇikattā tattha ṭhitassa pucchā nāma natthi. Iminā suttena maggopi bahucittakkhaṇiko hotūti ce. Etaṃ na buddhavacanaṃ, vuttagāthāya ca attho virujjhati. Tasmā anāgāmiphale ṭhatvā arahattamaggassa vipassanaṃ kathāpetīti veditabbo. Yasmā panassa na kevalaṃ suddhaarahattasseva upanissayo, channampi abhiññānaṃ upanissayo atthi, tasmā bhagavā – ‘‘evamayaṃ samathe kammaṃ katvā pañca abhiññā nibbattessati, vipassanāya kammaṃ katvā arahattaṃ pāpuṇissati. Evaṃ chaḷabhiñño mahāsāvako bhavissatī’’ti vipassanāmattaṃ akathetvā samathavipassanā ācikkhi. ព្រោះថា ព្រះអនាគាមិបុគ្គល គឺជាសេក្ខបុគ្គលដ៏បរិបូណ៌ដោយពិតប្រាកដ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកព្រះអនាគាមិបុគ្គលនោះ ទើបត្រាស់ថា «sekhāya vijjāya pattabbaṃ»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមគ្គចិត្តមានខណៈតែមួយចិត្ត (ឯកចិត្តក្ខណិកៈ) ជនដែលស្ថិតនៅក្នុងមគ្គនោះ មិនអាចមានការសួរដេញដោលឡើយ។ ប្រសិនបើពោលថា តាមព្រះសូត្រនេះ សូម្បីតែមគ្គក៏មានចិត្តក្ខណៈច្រើនដែរនោះ ពាក្យនោះមិនមែនជាព្រះពុទ្ធវចនៈឡើយ ហើយក៏ផ្ទុយនឹងសេចក្តីនៃគាថាដែលបានពោលហើយនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងវិបស្សនានៃព្រះអរហត្តមគ្គ ដោយតម្កល់នៅក្នុងអនាគាមិផល។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែវច្ឆបរិព្វាជកនេះ មិនមែនមានតែឧបនិស្ស័យនៃព្រះអរហត្តផលសុទ្ធសាធនោះទេ គឺមានឧបនិស្ស័យនៃអភិញ្ញាទាំង ៦ ផងដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «វច្ឆបរិព្វាជកនេះ កាលបើបានធ្វើកម្មក្នុងសមថៈហើយ នឹងបង្កើតអភិញ្ញា ៥ បាន កាលបើបានធ្វើកម្មក្នុងវិបស្សនាហើយ នឹងសម្រេចព្រះអរហត្តផល យ៉ាងនេះ គាត់នឹងក្លាយជាមហាសាវ័កដ៏បរិបូណ៌ដោយអភិញ្ញា ៦» ទើបមិនត្រាស់សម្តែងត្រឹមតែវិបស្សនាមួយមុខឡើយ គឺទ្រង់សម្តែងទាំងសមថៈ និងវិបស្សនា។ 198. Sati [Pg.141] satiāyataneti sati satikāraṇe. Kiñcettha kāraṇaṃ? Abhiññā vā abhiññāpādakajjhānaṃ vā avasāne pana arahattaṃ vā kāraṇaṃ arahattassa vipassanā vāti veditabbaṃ. ១៩៨. ពាក្យថា «sati satiāyatane» សំដៅលើ កាលបើហេតុមាន។ តើហេតុក្នុងទីនេះ គឺអ្វី? គប្បីជ្រាបថា ហេតុនោះ គឺអភិញ្ញា ឬឈានដែលជាបាទកៈនៃអភិញ្ញា ឬមួយក្នុងទីបំផុត គឺព្រះអរហត្តផល ឬវិបស្សនានៃព្រះអរហត្តផល។ 200. Pariciṇṇo me bhagavāti satta hi sekhā bhagavantaṃ paricaranti nāma, khīṇāsavena bhagavā pariciṇṇo hoti. Iti saṅkhepena arahattaṃ byākaronto thero evamāha. Te pana bhikkhū tamatthaṃ na jāniṃsu, ajānantāva tassa vacanaṃ sampaṭicchitvā. Bhagavato ārocesuṃ. Devatāti tesaṃ guṇānaṃ lābhī devatā. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ២០០. ពាក្យថា «pariciṇṇo me bhagavā» (ព្រះមានព្រះភាគ ខ្ញុំបានบម្រើហើយ) ព្រោះថា ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ឈ្មោះថា តែងតែបម្រើព្រះមានព្រះភាគ ចំណែកព្រះខីណាស្រព ឈ្មោះថា បានបម្រើព្រះមានព្រះភាគរួចរាល់ហើយ។ ព្រះថេរៈ កាលដែលចង់ប្រកាសនូវព្រះអរហត្តផលដោយសង្ខេប ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ មិនយល់នូវសេចក្តីនោះឡើយ កាលដែលមិនយល់ ក៏ទទួលយកពាក្យរបស់ព្រះថេរៈនោះ ហើយក្រាបបង្គំទូលព្រះមានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «devatā» សំដៅលើ ទេវតាដែលបានដឹងនូវគុណធម៌ទាំងនោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺច្បាស់លាស់គ្រប់កន្លែងហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី។ Mahāvacchasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. សេចក្តីអធិប្បាយមហាវច្ឆសូត្រ ចប់ហើយ។ 4. Dīghanakhasuttavaṇṇanā ៤. សេចក្តីអធិប្បាយទីឃនខសូត្រ 201. Evaṃ me sutanti dīghanakhasuttaṃ. Tattha sūkarakhatāyanti sūkarakhatāti evaṃnāmake leṇe. Kassapabuddhakāle kira taṃ leṇaṃ ekasmiṃ buddhantare pathaviyā vaḍḍhamānāya antobhūmigataṃ jātaṃ. Athekadivasaṃ eko sūkaro tassa chadanapariyantasamīpe paṃsuṃ khaṇi. Deve vuṭṭe paṃsudhoto chadanapariyanto pākaṭo ahosi. Eko vanacarako disvā – ‘‘pubbe sīlavantehi paribhuttaleṇena bhavitabbaṃ, paṭijaggissāmi na’’nti samantato paṃsuṃ apanetvā leṇaṃ sodhetvā kuṭṭaparikkhepaṃ katvā dvāravātapānaṃ yojetvā supariniṭṭhita-sudhākammacittakammarajatapaṭṭasadisāya vālukāya santhatapariveṇaṃ leṇaṃ katvā mañcapīṭhaṃ paññāpetvā bhagavato vasanatthāya adāsi. Leṇaṃ gambhīraṃ ahosi otaritvā abhiruhitabbaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. ២០១. ព្រះសូត្រដែលមានផ្តើមថា «Evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា ទីឃនខសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា «sūkarakhatāyaṃ» សំដៅលើ គុហា (រូងភ្នំ) ឈ្មោះ សូករខតា។ ឮថា ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សប គុហានោះបានលិចចូលទៅក្នុងដី ក្នុងចន្លោះពុទ្ធន្តរមួយ ដោយសារតែដីចេះតែដុះឡើង។ ក្រោយមក ថ្ងៃមួយ មានជ្រូកមួយក្បាលបានកាយដីនៅជិតមាត់គុហានោះ។ កាលដែលភ្លៀងធ្លាក់ចុះមក ទឹកភ្លៀងក៏បានលាងជម្រះដីចេញ ធ្វើឲ្យមាត់គុហានោះលេចចេញមកយ៉ាងច្បាស់។ ព្រានព្រៃម្នាក់បានឃើញហើយ គិតថា «កាលពីមុន គុហានេះច្បាស់ជាធ្លាប់ជាទីសេនាសនៈដែលលោកអ្នកមានសីលធ្លាប់ប្រើប្រាស់ហើយ អាត្មាអញនឹងជម្រះគុហានេះ» គិតដូច្នោះហើយ ក៏បានកាយដីជុំវិញចេញ ជម្រះគុហា ធ្វើជញ្ជាំងព័ទ្ធជុំវិញ ដាក់ទ្វារ និងបង្អួច ធ្វើការបូកកំបោរ និងគូរគំនូរយ៉ាងស្អាតល្អ រួចក្រាលខ្សាច់ដែលប្រៀបដូចជាបន្ទះប្រាក់នៅទីធ្លាជុំវិញ រៀបចំគ្រែ និងតាំង រួចថ្វាយចំពោះព្រះមានព្រះភាគ ដើម្បីជាទីគង់នៅ។ គុហានោះជ្រៅណាស់ ត្រូវចុះទៅទើបអាចឡើងមកវិញបាន។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកគុហានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ Dīghanakhoti tassa paribbājakassa nāmaṃ. Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? So kira there aḍḍhamāsapabbajite cintesi – ‘‘mayhaṃ mātulo aññaṃ pāsaṇḍaṃ gantvā na ciraṃ tiṭṭhati, idāni panassa samaṇassa gotamassa santikaṃ gatassa aḍḍhamāso jāto. Pavattimpissa na suṇāmi, ojavantaṃ [Pg.142] nu kho sāsanaṃ, jānissāmi na’’nti gantukāmo jāto. Tasmā upasaṅkami. Ekamantaṃ ṭhitoti tasmiṃ kira samaye thero bhagavantaṃ bījayamāno ṭhito hoti, paribbājako mātule hirottappena ṭhitakova pañhaṃ pucchi. Tena vuttaṃ ‘‘ekamantaṃ ṭhito’’ti. ពាក្យថា «Dīghanakha» គឺជាឈ្មោះរបស់បរិព្វាជកនោះ។ ពាក្យថា «upasaṅkami» (បានចូលទៅគាល់) តើហេតុអ្វីបានជាគាត់ចូលទៅគាល់? ឮថា កាលដែលព្រះសារីបុត្តត្ថេរបួសបានកន្លះខែ គាត់គិតថា «លោកមា (ឪពុកមា) របស់ខ្ញុំ ទៅកាន់លទ្ធិដទៃ មិនដែលនៅបានយូរឡើយ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះ លោកមាទៅកាន់សំណាក់ព្រះសមណគោតម អស់រយៈពេលកន្លះខែទៅហើយ។ ខ្ញុំមិនដែលឮដំណឹងពីគាត់សោះ តើព្រះសាសនានោះមានរសជាតិយ៉ាងណាទៅហ្ន៎ ខ្ញុំនឹងទៅដឹងឲ្យច្បាស់» គាត់ចង់ទៅយ៉ាងនេះ ទើបចូលទៅគាល់។ ពាក្យថា «ekamantaṃ ṭhito» (ឈរក្នុងទីសមគួរ) ឮថា ក្នុងសម័យនោះ ព្រះថេរៈកំពុងឈរបក់ផ្លិតថ្វាយព្រះមានព្រះភាគ ចំណែកឯបរិព្វាជក ដោយសារតែមានសេចក្តីខ្មាស និងសេចក្តីកោតក្រែងចំពោះលោកមា ទើបឈរសួរបញ្ហាតែម្តង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ekamantaṃ ṭhito»។ Sabbaṃ me nakkhamatīti sabbā me upapattiyo nakkhamanti, paṭisandhiyo nakkhamantīti adhippāyena vadati. Ettāvatānena ‘‘ucchedavādohamasmī’’ti dīpitaṃ hoti. Bhagavā panassa adhippāyaṃ muñcitvā akkhare tāva dosaṃ dassento yāpi kho tetiādimāha. Tattha esāpi te diṭṭhi nakkhamatīti esāpi te paṭhamaṃ ruccitvā khamāpetvā gahitadiṭṭhi nakkhamatīti. Esā ce me, bho gotama, diṭṭhi khameyyāti mayhañhi sabbaṃ nakkhamatīti diṭṭhi, tassa mayhaṃ yā esā sabbaṃ me nakkhamatīti diṭṭhi, esā me khameyya. Yaṃ taṃ ‘‘sabbaṃ me nakkhamatī’’ti vuttaṃ, tampissa tādisameva. Yathā sabbagahaṇena gahitāpi ayaṃ diṭṭhi khamati, evamevaṃ tampi khameyya. Evaṃ attano vāde āropitaṃ dosaṃ ñatvā taṃ pariharāmīti saññāya vadati, atthato panassa ‘‘esā diṭṭhi na me khamatī’’ti āpajjati. Yassa panesā na khamati na ruccati, tassāyaṃ tāya diṭṭhiyā sabbaṃ me na khamatīti diṭṭhi rucitaṃ. Tena hi diṭṭhiakkhamena arucitena bhavitabbanti sabbaṃ khamatīti ruccatīti āpajjati. Na panesa taṃ sampaṭicchati, kevalaṃ tassāpi ucchedadiṭṭhiyā ucchedameva gaṇhāti. Tenāha bhagavā ato kho te, aggivessana,…pe… aññañca diṭṭhiṃ upādiyantīti. Tattha atoti pajahanakesu nissakkaṃ, ye pajahanti, tehi ye nappajahantīti vucciyanti, teva bahutarāti attho. Bahū hi bahutarāti ettha hikāro nipātamattaṃ, bahū bahutarāti attho. Parato tanū hi tanutarāti padepi eseva nayo. Ye evamāhaṃsūti ye evaṃ vadanti. Tañceva diṭṭhiṃ nappajahanti, aññañca diṭṭhiṃ upādiyantīti mūladassanaṃ nappajahanti, aparadassanaṃ upādiyanti. ពាក្យថា «sabbaṃ me nakkhamati» (របស់ទាំងអស់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ) គាត់និយាយដោយមានបំណងថា «ការកើតឡើងទាំងអស់ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ បដិសន្ធិទាំងឡាយ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ»។ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ គាត់បង្ហាញថា «ខ្ញុំជាអ្នកមានឧច្ឆេទវាទ (យល់ថាដាច់សូន្យ)»។ ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់វៀរចាកបំណងរបស់គាត់ រួចទ្រង់បង្ហាញទោសក្នុងអក្សរជាមុនសិន ទើបត្រាស់ពាក្យថា «yāpi kho te» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «esāpi te diṭṭhi nakkhamati» មានន័យថា សូម្បីតែទិដ្ឋិដែលអ្នកពេញចិត្ត និងប្រកាន់យកមុនដំបូងនោះ ក៏មិនគាប់ចិត្តអ្នកដែរ។ ពាក្យថា «esā ce me, bho gotama, diṭṭhi khameyya» មានន័យថា ខ្ញុំមានទិដ្ឋិថា «របស់ទាំងអស់មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ» ចំពោះខ្ញុំដែលមានទិដ្ឋិយ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិណាដែលថា «របស់ទាំងអស់មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ» ទិដ្ឋិនោះឯង គប្បីគាប់ចិត្តខ្ញុំ។ ពាក្យដែលពោលថា «sabbaṃ me nakkhamati» នោះ សូម្បីតែចំពោះគាត់ ក៏មានសេចក្តីយ៉ាងនោះដែរ។ ប្រៀបដូចជាទិដ្ឋិដែលប្រកាន់យកដោយការកាន់យកទាំងអស់នេះ គាប់ចិត្តយ៉ាងណា សូម្បីតែទិដ្ឋិនោះ ក៏គប្បីគាប់ចិត្តយ៉ាងនោះដែរ។ គាត់ដឹងនូវទោសដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លើកឡើងក្នុងវាទៈរបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះ ទើបពោលដោយសេចក្តីសម្គាល់ថា «ខ្ញុំនឹងដោះស្រាយទោសនោះ» ប៉ុន្តែតាមអត្ថន័យ វាក្លាយទៅជា «ទិដ្ឋិនេះ មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ» ទៅវិញ។ ចំពោះបុគ្គលណាដែលទិដ្ឋិនេះមិនគាប់ចិត្ត មិនពេញចិត្ត ទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះ ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិនោះថា «របស់ទាំងអស់មិនគាប់ចិត្តខ្ញុំទេ» គឺពេញចិត្តហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើមិនគាប់ចិត្ត មិនពេញចិត្តនឹងទិដ្ឋិនោះ វាក៏ធ្លាក់ទៅជា «របស់ទាំងអស់គាប់ចិត្តខ្ញុំ» វិញ។ ប៉ុន្តែ គាត់មិនព្រមទទួលយកសេចក្តីនោះឡើយ គាត់កាន់យកតែសេចក្តីដាច់សូន្យដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ato kho te, aggivessana,...pe... aññañca diṭṭhiṃ upādiyanti»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ato» គឺជាបញ្ចមីវិភត្ត ក្នុងន័យលះបង់ គឺពួកជនណាដែលលះបង់បាន ធៀបនឹងពួកជនទាំងនោះ ពួកជនដែលមិនលះបង់ ដែលព្រះអង្គត្រាស់ហៅនោះ គឺមានចំនួនច្រើនជាង។ ក្នុងពាក្យថា «bahū hi bahutarā» នេះ អក្សរ «hi» គ្រាន់តែជាសព្ទនិបាតប៉ុណ្ណោះ មានន័យថា ច្រើនលើសលប់។ ក្នុងបទបន្ទាប់ថា «tanū hi tanutarā» ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «ye evamāhaṃsu» សំដៅលើ ពួកជនដែលពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «tañceva diṭṭhiṃ nappajahanti, aññañca diṭṭhiṃ upādiyanti» មានន័យថា មិនលះបង់នូវមូលទស្សនៈ (ទិដ្ឋិដើម) ផង ហើយប្រកាន់យកនូវទស្សនៈដទៃទៀតផង។ Ettha ca sassataṃ gahetvā tampi appahāya ucchedaṃ vā ekaccasassataṃ vā gahetuṃ na sakkā, ucchedampi gahetvā taṃ appahāya sassataṃ vā ekaccasassataṃ vā na sakkā gahetuṃ, ekaccasassatampi gahetvā taṃ appahāya sassataṃ vā ucchedaṃ vā na sakkā gahetuṃ. Mūlasassataṃ pana appahāya [Pg.143] aññaṃ sassatameva sakkā gahetuṃ. Kathaṃ? Ekasmiñhi samaye ‘‘rūpaṃ sassata’’nti gahetvā aparasmiṃ samaye ‘‘na suddharūpameva sassataṃ, vedanāpi sassatā, viññāṇampi sassata’’nti gaṇhāti. Ucchedepi ekaccasassatepi eseva nayo. Yathā ca khandhesu, evaṃ āyatanesupi yojetabbaṃ. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tañceva diṭṭhiṃ nappajahanti, aññañca diṭṭhiṃ upādiyantī’’ti. ក្នុងបទនោះ (គឺបទថា តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ នប្បជហន្តិ អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយន្តិ) នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា កាលបើកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិហើយ មិនលះបង់សស្សតទិដ្ឋិនោះផង មិនអាចកាន់យកឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ឬឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិបានឡើយ។ កាលបើកាន់យកឧច្ឆេទទិដ្ឋិហើយ មិនលះបង់ឧច្ឆេទទិដ្ឋិនោះផង មិនអាចកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិ ឬឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិបានឡើយ។ កាលបើកាន់យកឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិហើយ មិនលះបង់ឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិនោះផង មិនអាចកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិ ឬឧច្ឆេទទិដ្ឋិបានឡើយ។ តែថាកាលមិនលះបង់មូលសស្សតទិដ្ឋិ (សស្សតទិដ្ឋិដើម) គឺអាចកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិផ្សេងទៀតបាន។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថាក្នុងសម័យមួយ បុគ្គលកាន់យកថា «រូបទៀង» ក្នុងសម័យដទៃទៀត ក៏កាន់យកថា «មិនមែនតែរូបសុទ្ធៗទេដែលទៀង សូម្បីវេទនាក៏ទៀង... វិញ្ញាណក៏ទៀង» ដូច្នេះ។ សូម្បីក្នុងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត គួរផ្សំផ្គុំក្នុងអាយតនៈទាំងឡាយ ដូចជាក្នុងខន្ធទាំងឡាយដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ថា «តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ នប្បជហន្តិ អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ឧបាទិយន្តិ» (ពួកជនមិនលះបង់ទិដ្ឋិនោះផង កាន់យកទិដ្ឋិផ្សេងទៀតផង)។ Dutiyavāre atoti appajahanakesu nissakkaṃ, ye nappajahanti, tehi, ye pajahantīti vucciyanti, teva tanutarā appatarāti attho. Tañceva diṭṭhiṃ pajahanti, aññañca diṭṭhiṃ na upādiyantīti tañca mūladassanaṃ pajahanti, aññañca dassanaṃ na gaṇhanti. Kathaṃ? Ekasmiñhi samaye ‘‘rūpaṃ sassata’’nti gahetvā aparasmiṃ samaye tattha ādīnavaṃ disvā ‘‘oḷārikametaṃ mayhaṃ dassana’’nti pajahati ‘‘na kevalañca rūpaṃ sassatanti dassanameva oḷārikaṃ, vedanāpi sassatā…pe… viññāṇampi sassatanti dassanaṃ oḷārikamevā’’ti vissajjeti. Ucchedepi ekaccasassatepi eseva nayo. Yathā ca khandhesu, evaṃ āyatanesupi yojetabbaṃ. Evaṃ tañca mūladassanaṃ pajahanti, aññañca dassanaṃ na gaṇhanti. ក្នុងវារៈទីពីរ បទថា អតោ គឺជានិស្សក្កៈ (បញ្ចមីវិភត្តិ) សំដៅលើពួកជនដែលមិនលះបង់ មានសេចក្តីថា ពួកជនណាដែលលះបង់ ពួកជននោះមានចំនួនតិចតួចស្តើងស្តើងជាងពួកជនដែលមិនលះបង់។ បទថា តញ្ចេវ ទិដ្ឋិំ បជហន្តិ អញ្ញញ្ច ទិដ្ឋិំ ន ឧបាទិយន្តិ សេចក្តីថា ពួកជនលះបង់នូវមូលទស្សនៈ (ទិដ្ឋិដើម) នោះផង មិនកាន់យកទស្សនៈផ្សេងទៀតផង។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថាក្នុងសម័យមួយ បុគ្គលកាន់យកថា «រូបទៀង» ក្នុងសម័យដទៃទៀត ឃើញទោសក្នុងសស្សតទិដ្ឋិនោះ ក៏លះបង់ដោយគិតថា «ទស្សនៈរបស់យើងនេះគ្រោតគ្រាតណាស់» ហើយលះបង់ចោលដោយគិតថា «មិនមែនតែទស្សនៈថា រូបទៀង ប៉ុណ្ណោះទេដែលគ្រោតគ្រាត សូម្បីទស្សនៈថា វេទនាក៏ទៀង... វិញ្ញាណក៏ទៀង ក៏ជាទស្សនៈគ្រោតគ្រាតដូចគ្នា»។ សូម្បីក្នុងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត គួរផ្សំផ្គុំក្នុងអាយតនៈទាំងឡាយ ដូចជាក្នុងខន្ធទាំងឡាយដែរ។ យ៉ាងនេះឯង ពួកជនលះបង់នូវមូលទស្សនៈនោះផង មិនកាន់យកទស្សនៈផ្សេងទៀតផង។ Santaggivessanāti kasmā ārabhi? Ayaṃ ucchedaladdhiko attano laddhiṃ nigūhati, tassā pana laddhiyā vaṇṇe vuccamāne attano laddhiṃ pātukarissatīti tisso laddhiyo ekato dassetvā vibhajituṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. ហេតុអ្វីបានជាព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនាថា សន្តគ្គិវេសនៈ ដូច្នេះ? ព្រោះថាទីឃនខបរិព្វាជកនេះ ជាអ្នកមានឧច្ឆេទទិដ្ឋិ តែងលាក់បាំងនូវលទ្ធិរបស់ខ្លួន។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលបើព្រះអង្គសម្តែងសរសើរគុណនៃលទ្ធិនោះ ទីឃនខបរិព្វាជកនឹងធ្វើលទ្ធិរបស់ខ្លួនឲ្យប្រាកដឡើង» ទើបទ្រង់បង្ហាញលទ្ធិទាំងបី (គឺសស្សតទិដ្ឋិ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ) រួមគ្នាតែមួយ ហើយទ្រង់ផ្តើមសម្តែងព្រះធម៌ទេសនានេះ ដើម្បីវិនិច្ឆ័យចែករំលែក។ Sārāgāya santiketiādīsu rāgavasena vaṭṭe rajjanassa āsannā taṇhādiṭṭhisaṃyojanena vaṭṭasaṃyojanassa santike. Abhinandanāyāti taṇhādiṭṭhivaseneva gilitvā pariyādiyanassa gahaṇassa ca āsannāti attho. Asārāgāya santiketiādīsu vaṭṭe arajjanassa āsannātiādinā nayena attho veditabbo. ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា សារាគាយ សន្តិកេ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ជិតដល់ការត្រេកអរក្នុងវដ្តៈដោយអំណាចនៃរាគៈ ជិតដល់ការជំពាក់ក្នុងវដ្តៈដោយសារតណ្ហាសំយោជនៈ និងទិដ្ឋិសំយោជនៈ។ បទថា អភិនន្ទនាយ មានសេចក្តីថា ជិតដល់ការលេបត្របាក់ ការធ្វើឲ្យអស់ទៅ និងការប្រកាន់មាំដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា អសារាគាយ សន្តិកេ គួរដឹងសេចក្តីដោយវិធីមានជាដើមថា ជិតដល់ការមិនត្រេកអរក្នុងវដ្តៈ។ Ettha ca sassatadassanaṃ appasāvajjaṃ dandhavirāgaṃ, ucchedadassanaṃ mahāsāvajjaṃ khippavirāgaṃ. Kathaṃ? Sassatavādī hi idhalokaṃ paralokañca atthīti jānāti, sukatadukkaṭānaṃ phalaṃ atthīti jānāti, kusalaṃ karoti, akusalaṃ karonto bhāyati, vaṭṭaṃ assādeti, abhinandati. Buddhānaṃ [Pg.144] vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhūto sīghaṃ laddhiṃ jahituṃ na sakkoti. Tasmā taṃ sassatadassanaṃ appasāvajjaṃ dandhavirāganti vuccati. Ucchedavādī pana idhalokaparalokaṃ atthīti jānāti, sukatadukkaṭānaṃ phalaṃ atthīti jānāti, kusalaṃ na karoti, akusalaṃ karonto na bhāyati, vaṭṭaṃ na assādeti, nābhinandati, buddhānaṃ vā buddhasāvakānaṃ vā sammukhībhāve sīghaṃ dassanaṃ pajahati. Pāramiyo pūretuṃ sakkonto buddho hutvā, asakkonto abhinīhāraṃ katvā sāvako hutvā parinibbāyati. Tasmā ucchedadassanaṃ mahāsāvajjaṃ khippavirāganti vuccati. ក្នុងទិដ្ឋិទាំងពីរនោះ សស្សតទស្សនៈមានទោសតិច តែលះបង់បានដោយក្រ ចំណែកឯឧច្ឆេទទស្សនៈមានទោសច្រើន តែលះបង់បានឆាប់រហ័ស។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថា សស្សតវាទីបុគ្គល តែងដឹងថា លោកនេះនិងលោកខាងមុខមាន ផលនៃកម្មដែលធ្វើល្អនិងធ្វើអាក្រក់មាន តែងធ្វើកុសល ខ្លាចរអាញញើតកាលធ្វើអកុសល តែងត្រេកអរនិងរីករាយក្នុងវដ្តៈ កាលបើបានជួបប្រទះចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឬព្រះសាវ័កនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏មិនអាចលះបង់លទ្ធិរបស់ខ្លួនបានឆាប់រហ័សឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបសស្សតទស្សនៈនោះ ហៅថា មានទោសតិច លះបង់បានដោយក្រ។ ចំណែកឯឧច្ឆេទវាទីបុគ្គលវិញ តែងដឹងថា លោកនេះនិងលោកខាងមុខមាន ផលនៃកម្មដែលធ្វើល្អនិងធ្វើអាក្រក់មាន តែមិនធ្វើកុសល មិនខ្លាចរអាញញើតកាលធ្វើអកុសល មិនត្រេកអរ មិនរីករាយក្នុងវដ្តៈ កាលបើបានជួបប្រទះចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ឬព្រះសាវ័កនៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏លះបង់ទស្សនៈបានឆាប់រហ័ស។ បើអាចបំពេញបារមីបាន ក៏នឹងបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធហើយបរិនិព្វានទៅ បើមិនអាចបំពេញបារមីបានទេ ក៏ធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នា (អភិនីហារ) ហើយក្លាយជាព្រះសាវ័ក រួចបរិនិព្វានទៅ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឧច្ឆេទទស្សនៈនោះ ហៅថា មានទោសច្រើន តែលះបង់បានឆាប់រហ័ស។ 202. So pana paribbājako etamatthaṃ asallakkhetvā – ‘‘mayhaṃ dassanaṃ saṃvaṇṇeti pasaṃsati, addhā me sundaraṃ dassana’’nti sallakkhetvā ukkaṃseti me bhavantiādimāha. ២០២. ចំណែកឯទីឃនខបរិព្វាជកនោះ មិនបានកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីនេះឡើយ ក៏កំណត់យល់ថា «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សរសើរ ទ្រង់សរសើរទស្សនៈរបស់យើង ពិតណាស់ ទស្សនៈរបស់យើងល្អប្រពៃហើយ» ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទ្រង់លើកតម្កើងទស្សនៈរបស់ខ្ញុំ» ដូច្នេះ។ Idāni yasmā ayaṃ paribbājako kañjiyeneva tittakālābu, ucchedadassaneneva pūrito, so yathā kañjiyaṃ appahāya na sakkā lābumhi telaphāṇitādīni pakkhipituṃ, pakkhittānipi na gaṇhāti, evamevaṃ taṃ laddhiṃ appahāya abhabbo maggaphalānaṃ lābhāya, tasmā laddhiṃ jahāpanatthaṃ tatraggivessanātiādi āraddhaṃ. Viggahoti kalaho. Evametāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hotīti evaṃ viggahādiādīnavaṃ disvā tāsaṃ diṭṭhīnaṃ pahānaṃ hoti. So hi paribbājako ‘‘kiṃ me iminā viggahādinā’’ti taṃ ucchedadassanaṃ pajahati. ក្នុងពេលនេះ ព្រោះហេតុតែបរិព្វាជកនេះ ពេញទៅដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ដូចជាផ្លែឃ្លោកល្វីងដែលពេញទៅដោយទឹកបាយជូរ ផ្លែឃ្លោកនោះ កាលបើមិនទាន់ចាក់ទឹកបាយជូរចេញទេ ក៏មិនអាចដាក់ប្រេង ឬទឹកអំពៅជាដើមចូលទៅបានឡើយ ទោះបីដាក់ចូលទៅ ក៏មិនអាចទទួលយកបានយ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះឯង កាលបើមិនទាន់លះបង់លទ្ធិនោះទេ ក៏ជាបុគ្គលមិនគួរដើម្បីទទួលបានមគ្គនិងផលឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ផ្តើមសម្តែងពាក្យមានជាដើមថា «តត្រគ្គិវេសនៈ» ដើម្បីឲ្យគាត់លះបង់លទ្ធិនោះចេញ។ បទថា វិគ្គហោ គឺការឈ្លោះប្រកែកគ្នា។ បទថា ឯវមេតាសំ ទិដ្ឋីនំ បហានំ ហោតិ សេចក្តីថា កាលបើឃើញទោសមានការឈ្លោះប្រកែកគ្នាជាដើមយ៉ាងនេះហើយ ការលះបង់នូវទិដ្ឋិទាំងនោះក៏មានឡើង។ ព្រោះថា បរិព្វាជកនោះ គិតថា «តើការឈ្លោះប្រកែកគ្នាជាដើមនេះ មានប្រយោជន៍អ្វីដល់យើង?» ក៏លះបង់នូវឧច្ឆេទទស្សនៈនោះចោលទៅ។ 205. Athassa bhagavā vamitakañjiye lābumhi sappiphāṇitādīni pakkhipanto viya hadaye amatosadhaṃ pūressāmīti vipassanaṃ ācikkhanto ayaṃ kho pana, aggivessana, kāyotiādimāha. Tassattho vammikasutte vutto. Aniccatotiādīnipi heṭṭhā vitthāritāneva. Yo kāyasmiṃ kāyachandoti yā kāyasmiṃ taṇhā. Snehoti taṇhāsnehova. Kāyanvayatāti kāyānugamanabhāvo, kāyaṃ anugacchanakakilesoti attho. ២០៥. លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងញ៉ាំងឱសថដ៏ជាទិព្វ (អមតឱសថ) ឲ្យពេញក្នុងហឫទ័យរបស់ទីឃនខបរិព្វាជក ដូចជាបុគ្គលដាក់បញ្ចូលនូវទឹកដោះថ្លា និងទឹកអំពៅជាដើម ទៅក្នុងផ្លែឃ្លោកដែលគេចាក់ទឹកបាយជូរចេញហើយ» កាលទ្រង់បង្ហាញវិបស្សនា ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «អយំ ខោ បន អគ្គិវេសន កាយោ» (ម្នាលអគ្គិវេសនៈ កាយនេះឯង...) ដូច្នេះ។ សេចក្តីនៃបទនោះ ខ្ញុំបានពោលរួចហើយក្នុងវម្មិកសូត្រ។ សូម្បីបទទាំងឡាយមានជាដើមថា អនិច្ចតោ ក៏ខ្ញុំបានពិស្តាររួចហើយក្នុងផ្នែកខាងក្រោម។ បទថា យោ កាយស្មិំ កាយឆន្ទោ សេចក្តីថា តណ្ហាណាដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាយ។ បទថា ស្នេហោ គឺជ័រគឺតណ្ហានោះឯង។ បទថា កាយន្វយតា សេចក្តីថា ភាពជាធម្មជាតិប្រព្រឹត្តទៅតាមកាយ គឺកិលេសដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមកាយ មានសេចក្តីពន្យល់យ៉ាងនេះ។ Evaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvā idāni arūpakammaṭṭhānaṃ dassento tisso khotiādimāha. Puna tāsaṃyeva vedanānaṃ asammissabhāvaṃ dassento yasmiṃ, aggivessana, samayetiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho [Pg.145] – yasmiṃ samaye sukhādīsu ekaṃ vedanaṃ vedayati, tasmiṃ samaye aññā vedanā attano vāraṃ vā okāsaṃ vā olokayamānā nisinnā nāma natthi, atha kho anuppannāva honti bhinnaudakapupphuḷā viya ca antarahitā vā. Sukhāpi khotiādi tāsaṃ vedanānaṃ cuṇṇavicuṇṇabhāvadassanatthaṃ vuttaṃ. Kាលទ្រង់បង្ហាញរូបកម្មដ្ឋានយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញអរូបកម្មដ្ឋាន ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «តិស្សោ ខោ» ដូច្នេះ។ មួយវិញទៀត កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវភាពមិនច្របូកច្របល់គ្នានៃវេទនាទាំងឡាយនោះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាដើមថា «យស្មិំ អគ្គិវេសន សមយេ» ដូច្នេះ។ ក្នុងបទនោះ មានសេចក្តីសង្ខេបដូចតទៅនេះ៖ ក្នុងសម័យណា បុគ្គលទទួលរងនូវវេទនាមួយក្នុងបណ្តាវេទនាមានសុខវេទនាជាដើម ក្នុងសម័យនោះ វេទនាដទៃទៀតដែលឈ្មោះថា អង្គុយរង់ចាំវេន ឬឱកាសរបស់ខ្លួន គឺមិនមានឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ វេទនាទាំងនោះ គឺមិនទាន់កើតឡើងខ្លះ ឬរលត់បាត់ទៅដូចជាពពុះទឹកដែលបែកធ្លាយទៅខ្លះ។ បទមានជាដើមថា សុខា បិ ខោ ត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវភាពបែកធ្លាយខ្ទេចខ្ទីនៃវេទនាទាំងឡាយនោះ។ Na kenaci saṃvadatīti tassataṃ gahetvā ‘‘sassatavādī aha’’nti ucchedavādināpi saddhiṃ na saṃvadati, tameva gahetvā ‘‘sassatavādī aha’’nti ekaccasassatavādinā saddhiṃ na vivadati. Evaṃ tayopi vādā parivattetvā yojetabbā. Yañca loke vuttanti yaṃ loke kathitaṃ voharitaṃ, tena voharati aparāmasanto kiñci dhammaṃ parāmāsaggāhena aggaṇhanto. Vuttampi cetaṃ – បទថា ន កេនចិ សំវទតិ សេចក្តីថា កាលប្រកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិនោះហើយ ក៏មិននិយាយអះអាងជាមួយឧច្ឆេទវាទីបុគ្គលថា «យើងជាសស្សតវាទី» ឡើយ កាលប្រកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិនោះឯង ក៏មិនឈ្លោះប្រកែកជាមួយឯកច្ចសស្សតវាទីបុគ្គលថា «យើងជាសស្សតវាទី» ឡើយ។ គួរផ្លាស់ប្តូរហើយផ្សំផ្គុំនូវវាទៈទាំងបីយ៉ាងនេះចុះ។ បទថា យញ្ច លោកេ វុត្តំ សេចក្តីថា ពាក្យណាដែលគេនិយាយ គេហៅក្នុងលោក ព្រះអរហន្តតែងពោលដោយវោហារនោះ ដោយមិនស្ទាបអង្អែល (មិនប្រកាន់មាំ) គឺមិនកាន់យកធម៌ណាមួយដោយការកាន់យកដោយការស្ទាបអង្អែលខុសឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់ពាក្យនេះទុកមកហើយថា៖ ‘‘Yo hoti bhikkhu arahaṃ katāvī,Khīṇāsavo antimadehadhārī; Ahaṃ vadāmītipi so vadeyya,Mamaṃ vadantītipi so vadeyya; Loke samaññaṃ kusalo viditvā,Vohāramattena so vohareyyā’’ti. (saṃ. ni. 1.25); «“ភិក្ខុណាជាព្រះអរហន្ត មានកិច្ចធ្វើរួចហើយ មានអាសវៈអស់ហើយ ទ្រទ្រង់នូវរាងកាយជាទីបំផុត ភិក្ខុនោះ គប្បីពោលថា «ខ្ញុំពោល» ខ្លះ គប្បីពោលថា «គេពោលនឹងខ្ញុំ» ខ្លះ ភិក្ខុនោះជាអ្នកឈ្លាសវៃ ដឹងច្បាស់នូវសមញ្ញាវោហារក្នុងលោក គប្បីពោលត្រឹមតែជាវោហារប៉ុណ្ណោះ” ដូច្នេះ។» Aparampi vuttaṃ – ‘‘imā kho citta lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo, yāhi tathāgato voharati aparāmasa’’nti (dī. ni. 1.440). មួយវិញទៀត ព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់ពាក្យនេះទុកមកហើយថា៖ «“ម្នាលចិត្តៈ ឈ្មោះទាំងឡាយក្នុងលោក ភាសាទាំងឡាយក្នុងលោក វោហារទាំងឡាយក្នុងលោក បញ្ញត្តិទាំងឡាយក្នុងលោកទាំងនេះឯង ដែលតថាគតតែងពោលដោយមិនស្ទាបអង្អែល (មិនប្រកាន់មាំ)” ដូច្នេះ។» 206. Abhiññāpahānamāhāti sassatādīsu tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ sassataṃ abhiññāya jānitvā sassatassa pahānamāha, ucchedaṃ, ekaccasassataṃ abhiññāya ekaccasassatassa pahānaṃ vadati. Rūpaṃ abhiññāya rūpassa pahānaṃ vadatītiādinā nayenettha attho veditabbo. ២០៦. បទថា អភិញ្ញាបហានមាហ សេចក្តីថា ក្នុងសស្សតទិដ្ឋិជាដើមនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវសស្សតទិដ្ឋិក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះៗហើយ ទើបត្រាស់សម្តែងការលះបង់នូវសស្សតទិដ្ឋិ ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវឧច្ឆេទទិដ្ឋិ និងឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិហើយ ទើបត្រាស់សម្តែងការលះបង់នូវឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ (និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ)។ គួរដឹងសេចក្តីក្នុងបទនេះ ដោយវិធីមានជាដើមថា ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវរូបហើយ ទើបត្រាស់សម្តែងការលះបង់នូវរូប។ Paṭisañcikkhatoti paccavekkhantassa. Anupādāya āsavehi cittaṃ vimuccīti anuppādanirodhena niruddhehi āsavehi aggahetvāva cittaṃ vimucci. Ettāvatā cesa parassa vaḍḍhitaṃ bhattaṃ bhuñjitvā khudaṃ vinodento viya parassa [Pg.146] āraddhāya dhammadesanāya ñāṇaṃ pesetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattañceva patto, sāvakapāramīñāṇassa ca matthakaṃ, soḷasa ca paññā paṭivijjhitvā ṭhito. Dīghanakho pana sotāpattiphalaṃ patvā saraṇesu patiṭṭhito. បទថា បដិសញ្ចិក្ខតោ សេចក្តីថា ដល់បុគ្គលអ្នកពិចារណា។ បទថា អនុបាទាយ អាសវេហិ ចិត្តំ វិមុច្ចិ សេចក្តីថា ចិត្តរួចចាកផុតហើយចាកអាសវៈទាំងឡាយដែលរលត់ទៅដោយការរលត់មិនកើតឡើងវិញ ដោយមិនប្រកាន់មាំឡើយ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរនេះ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលបរិភោគបាយដែលគេដួសទុកសម្រាប់អ្នកដទៃ ហើយកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីឃ្លាន យ៉ាងណាមិញ ព្រះថេរៈបានបញ្ជូនញាណទៅក្នុងព្រះធម៌ទេសនាដែលទ្រង់ផ្តើមសម្តែងសម្រាប់អ្នកដទៃ (គឺទីឃនខបរិព្វាជក) ហើយចម្រើនវិបស្សនា រហូតបានសម្រេចព្រះអរហត្តផង ដល់នូវកំពូលនៃសាវកបារមីញាណផង និងចាក់ធ្លុះនូវបញ្ញាទាំង ១៦ ប្រការ ហើយឋិតនៅផង។ ចំណែកឯទីឃនខបរិព្វាជកវិញ បានសម្រេចសោតាបត្តិផល ហើយឋិតនៅក្នុងសរណគមន៍ទាំងឡាយ។ Bhagavā pana imaṃ desanaṃ sūriye dharamāneyeva niṭṭhāpetvā gijjhakūṭā oruyha veḷuvanaṃ gantvā sāvakasannipātamakāsi, caturaṅgasamannāgato sannipāto ahosi. Tatrimāni aṅgāni – māghanakkhattena yutto puṇṇamauposathadivaso, kenaci anāmantitāni hutvā attanoyeva dhammatāya sannipatitāni aḍḍhatelasāni bhikkhusatāni, tesu ekopi puthujjano vā sotāpanna-sakadāgāmi-anāgāmi-sukkhavipassaka-arahantesu vā aññataro natthi, sabbe chaḷabhiññāva, ekopi cettha satthakena kese chinditvā pabbajito nāma natthi, sabbe ehibhikkhunoyevāti. ចំណែកឯព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បញ្ចប់ព្រះធម៌ទេសនានេះក្នុងកាលដែលព្រះអាទិត្យនៅមិនទាន់លិចឡើយ ទ្រង់យាងចុះពីភ្នំគិជ្ឈកូដ ទៅកាន់វត្តវេឡុវ័ន ហើយទ្រង់ធ្វើការប្រជុំសាវ័ក ការប្រជុំនោះ ប្រកបដោយអង្គ ៤ (ចតុរង្គសន្និបាត)។ ក្នុងចតុរង្គសន្និបាតនោះ មានអង្គទាំងឡាយដូចតទៅនេះ៖ ១. ជាថ្ងៃឧបោសថពេញបូណ៌មី ប្រកបដោយនក្សត្រមាឃៈ ២. ព្រះភិក្ខុសង្ឃចំនួន ១២៥០ អង្គ មកប្រជុំគ្នាដោយធម្មតារបស់ខ្លួន ដោយមិនមាននរណានិមន្តឡើយ ៣. ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនោះ មិនមានសូម្បីតែភិក្ខុមួយអង្គជាបុថុជ្ជន ឬជាព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី ព្រះអនាគាមី ឬព្រះអរហន្តប្រភេទសុខវិបស្សកៈឡើយ គឺគ្រប់ព្រះអង្គសុទ្ធតែជាព្រះអរហន្តបានសម្រេចអភិញ្ញា ៦ ទាំងអស់ ៤. ក្នុងបណ្តាភិក្ខុទាំងនោះ មិនមានសូម្បីតែភិក្ខុមួយអង្គដែលបួសដោយការកោរសក់ដោយកាំបិតកោរឡើយ គឺគ្រប់ព្រះអង្គសុទ្ធតែជាឯហិភិក្ខុទាំងអស់។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ Dīghanakhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃទីឃនខសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 5. Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā ៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមាគណ្ឌិយសូត្រ 207. Evaṃ me sutanti māgaṇḍiyasuttaṃ. Tattha agyāgāreti aggihomasālayaṃ. Tiṇasanthāraketi dve māgaṇḍiyā mātulo ca bhāgineyyo ca. Tesu mātulo pabbajitvā arahattaṃ patto, bhāgineyyopi saupanissayo nacirasseva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissati. Athassa bhagavā upanissayaṃ disvā ramaṇīyaṃ devagabbhasadisaṃ gandhakuṭiṃ pahāya tattha chārikatiṇakacavarādīhi uklāpe agyāgāre tiṇasanthārakaṃ paññāpetvā parasaṅgahakaraṇatthaṃ katipāhaṃ vasittha. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Tenupasaṅkamīti na kevalaṃ taṃdivasameva, yasmā pana taṃ agyāgāraṃ gāmūpacāre dārakadārikāhi okiṇṇaṃ avivittaṃ, tasmā bhagavā niccakālampi divasabhāgaṃ tasmiṃ vanasaṇḍe vītināmetvā sāyaṃ vāsatthāya tattha upagacchati. ២០៧. ព្រះសូត្រមានជាដើមថា ឯវម្មេសុតំ គឺមាគណ្ឌិយសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ បទថា អគ្យាគារេ សេចក្តីថា ក្នុងរោងបូជាភ្លើង។ បទថា តិណសន្ថារកេ សេចក្តីថា មានជនឈ្មោះមាគណ្ឌិយៈពីរនាក់ គឺមាគណ្ឌិយៈជាមា (ឬលុង) មួយ និងមាគណ្ឌិយៈជាក្មួយមួយ។ ក្នុងបណ្តាជនទាំងពីរនោះ មាគណ្ឌិយៈជាមា បានបួសហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត។ សូម្បីមាគណ្ឌិយៈជាក្មួយ ក៏ជាអ្នកមានឧបនិស្ស័យ មិនយូរប៉ុន្មាន ក៏នឹងបានបួសហើយសម្រេចព្រះអរហត្តដែរ។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញឧបនិស្ស័យរបស់មាគណ្ឌិយៈជាក្មួយនោះ ទើបទ្រង់លះបង់ព្រះគន្ធកុដិដ៏គួរជាទីរីករាយ ប្រៀបដូចជាបន្ទប់នៃទេវតា ហើយទ្រង់ក្រាលកម្រាលស្មៅក្នុងរោងបូជាភ្លើងនោះ ដែលច្របូកច្របល់ទៅដោយផេះ ស្មៅ និងសម្រាមជាដើម រួចទ្រង់គង់នៅអស់ពីរបីថ្ងៃ ដើម្បីធ្វើការសង្គ្រោះដល់អ្នកដទៃ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនេះ ទើបត្រាស់ពាក្យនោះ។ បទថា តេនុបសង្កមិ សេចក្តីថា មិនមែនយាងទៅកាន់ព្រៃនោះតែក្នុងថ្ងៃនោះប៉ុណ្ណោះទេ តែដោយហេតុថារោងបូជាភ្លើងនោះ ឋិតនៅក្នុងឧបចារភូមិ (ទីជិត) នៃភូមិ ច្របូកច្របល់ទៅដោយក្មេងប្រុសក្មេងស្រី មិនស្ងាត់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគតែងទ្រង់ចំណាយពេលវេលាផ្នែកថ្ងៃក្នុងព្រៃនោះជានិច្ច ហើយយាងមកគង់ក្នុងរោងបូជាភ្លើងនោះវិញក្នុងវេលាល្ងាច ដើម្បីគង់សម្រាក។ Addasā [Pg.147] kho…pe… tiṇasanthārakaṃ paññattanti bhagavā aññesu divasesu tiṇasanthārakaṃ saṅgharitvā saññāṇaṃ katvā gacchati, taṃdivasaṃ pana paññapetvāva agamāsi. Kasmā? Tadā hi paccūsasamaye lokaṃ oloketvāva addasa – ‘‘ajja māgaṇḍiyo idhāgantvā imaṃ tiṇasanthārakaṃ disvā bhāradvājena saddhiṃ tiṇasanthārakaṃ ārabbha kathāsallāpaṃ karissati, athāhaṃ āgantvā dhammaṃ desessāmi, so dhammaṃ sutvā mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissati. Paresaṃ saṅgahakaraṇatthameva hi mayā pāramiyo pūritā’’ti tiṇasanthārakaṃ paññapetvāva agamāsi. «ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បានទតឃើញហើយ...បេ... ដែលគេក្រាលទុកហើយនូវកម្រាលស្មៅ» សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃដទៃៗ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រមូលទុកនូវកម្រាលស្មៅ ធ្វើសញ្ញាសម្គាល់ហើយ ទើបយាងទៅ ប៉ុន្តែក្នុងថ្ងៃនោះ ព្រះអង្គទ្រង់ក្រាលទុកហើយទើបយាងទៅ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ក្នុងកាលនោះ នាពេលបច្ចូសសម័យ ព្រះអង្គទ្រង់សម្លឹងមើលលោក ក៏បានទតឃើញថា «ថ្ងៃនេះ មាគណ្ឌិយៈនឹងមកក្នុងទីនេះ ឃើញកម្រាលស្មៅនេះហើយ នឹងចាប់ផ្តើមនិយាយសន្ទនាគ្នាជាមួយភារទ្វាជៈ អាស្រ័យកម្រាលស្មៅនេះ ពេលនោះ តថាគតនឹងទៅសម្តែងធម៌ មាគណ្ឌិយៈនោះស្តាប់ធម៌ហើយ នឹងបួសក្នុងសំណាក់របស់តថាគត ហើយសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ពិតណាស់ បារមីទាំងឡាយ តថាគតបានបំពេញហើយ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការសង្គ្រោះសត្វដទៃប៉ុណ្ណោះ» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបក្រាលទុកនូវកម្រាលស្មៅនោះហើយយាងទៅ។ Samaṇaseyyānurūpaṃ maññeti imaṃ tiṇasanthārakaṃ ‘‘samaṇassa anucchavikā seyyā’’ti maññāmi. Na ca asaññatasamaṇassa nivutthaṭṭhānametaṃ. Tathāhettha hatthena ākaḍḍhitaṭṭhānaṃ vā pādena ākaḍḍhitaṭṭhānaṃ vā sīsena pahaṭaṭṭhānaṃ vā na paññāyati, anākulo anākiṇṇo abhinno chekena cittakārena tūlikāya paricchinditvā paññatto viya. Saññatasamaṇassa vasitaṭṭhānaṃ, kassa bho vasitaṭṭhānanti pucchati. Bhūnahunoti hatavaḍḍhino mariyādakārakassa. Kasmā evamāha? Chasu dvāresu vaḍḍhipaññāpanaladdhikattā. Ayañhi tassa laddhi – cakkhu brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ, adiṭṭhaṃ dakkhitabbaṃ, diṭṭhaṃ samatikkamitabbaṃ. Sotaṃ brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ, asutaṃ sotabbaṃ, sutaṃ samatikkamitabbaṃ. Ghānaṃ brūhetabbaṃ vaḍḍhetabbaṃ, aghāyitaṃ ghāyitabbaṃ, ghāyitaṃ samatikkamitabbaṃ. Jivhā brūhetabbā vaḍḍhetabbā, assāyitaṃ sāyitabbaṃ, sāyitaṃ samatikkamitabbaṃ. Kāyo brūhetabbo vaḍḍhetabbo, aphuṭṭhaṃ phusitabbaṃ, phuṭṭhaṃ samatikkamitabbaṃ. Mano brūhetabbo vaḍḍhetabbo, aviññātaṃ vijānitabbaṃ, viññātaṃ samatikkamitabbaṃ. Evaṃ so chasu dvāresu vaḍḍhiṃ paññapeti. Bhagavā pana – ពាក្យថា «សមណសេយ្យានុរូបំ មញ្ញេ» សេចក្តីថា ខ្ញុំយល់ថា កម្រាលស្មៅនេះ «ជាទីដេកដ៏សមគួរដល់សមណៈ»។ ទីនេះមិនមែនជាទីស្នាក់នៅរបស់សមណៈអ្នកមិនសង្រួមឡើយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ មិនប្រាកដកន្លែងដែលទាញដោយដៃ ឬកន្លែងដែលអូសដោយជើង ឬកន្លែងដែលប៉ះទង្គិចដោយក្បាលឡើយ គឺមិនរញ៉េរញ៉ៃ មិនរាយប៉ាយ មិនបាក់បែក ហាក់ដូចជាកម្រាលដែលជាងគំនូរដ៏ឈ្លាសវៃបានគូសវាសដោយជក់ហើយក្រាលទុកយ៉ាងនោះ។ ជាទីស្នាក់នៅរបស់សមណៈអ្នកសង្រួម។ មាគណ្ឌិយៈសួរថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន នេះជាទីស្នាក់នៅរបស់នរណា?»។ ពាក្យថា «ភូន្ហុនោ» សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន (អ្នកសម្លាប់ការលូតលាស់) របស់បុគ្គលអ្នកធ្វើនូវការកម្រិតព្រំដែន។ ហេតុអ្វីបានជាគាត់និយាយយ៉ាងនេះ? ព្រោះគាត់មានលទ្ធិបញ្ញត្តិនូវសេចក្តីចម្រើនក្នុងទ្វារទាំង ៦។ ពិតណាស់ លទ្ធិរបស់គាត់មានសេចក្តីយ៉ាងនេះថា៖ ភ្នែក គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ឃើញ គួរតែមើលឃើញ អ្វីដែលឃើញហើយ គួរតែកន្លងហួស។ ត្រចៀក គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ឮ គួរតែស្តាប់ អ្វីដែលឮហើយ គួរតែកន្លងហួស។ ច្រមុះ គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ហិត គួរតែហិត អ្វីដែលហិតហើយ គួរតែកន្លងហួស។ អណ្តាត គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ភ្លក់ គួរតែភ្លក់ អ្វីដែលភ្លក់ហើយ គួរតែកន្លងហួស។ កាយ គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ពាល់ត្រូវ គួរតែពាល់ត្រូវ អ្វីដែលពាល់ត្រូវហើយ គួរតែកន្លងហួស។ ចិត្ត គួរតែធ្វើឲ្យចម្រើន គួរតែធ្វើឲ្យលូតលាស់ អ្វីដែលមិនទាន់ដឹង គួរតែដឹង អ្វីដែលដឹងហើយ គួរតែកន្លងហួស។ គាត់តែងបញ្ញត្តិនូវសេចក្តីចម្រើនក្នុងទ្វារទាំង ៦ យ៉ាងនេះ។ ចំណែកព្រះមានព្រះភាគវិញ៖ ‘‘Cakkhunā saṃvaro sādhu, sādhu sotena saṃvaro; Ghānena saṃvaro sādhu, sādhu jivhāya saṃvaro. «ការសង្រួមចក្ខុទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមសោតទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមឃានទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមជិវ្ហាទ្វារ ជាការល្អ» Kāyena saṃvaro sādhu, sādhu vācāya saṃvaro; Manasā saṃvaro sādhu, sādhu sabbattha saṃvaro; Sabbattha saṃvuto bhikkhu, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 360-361) – «ការសង្រួមកាយទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមវចីទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមមនោទ្វារ ជាការល្អ ការសង្រួមក្នុងទ្វារទាំងពួង ជាការល្អ ភិក្ខុអ្នកសង្រួមក្នុងទ្វារទាំងពួង តែងរួចផុតចាកទុក្ខទាំងពួង»។ (ធម្មបទគាថា ៣៦០-៣៦១) Chasu [Pg.148] dvāresu saṃvaraṃ paññapeti. Tasmā so ‘‘vaḍḍhihato samaṇo gotamo mariyādakārako’’ti maññamāno ‘‘bhūnahuno’’ti āha. ព្រះអង្គទ្រង់បញ្ញត្តិនូវការសង្រួមក្នុងទ្វារទាំង ៦។ ព្រោះហេតុនោះ មាគណ្ឌិយៈនោះយល់ថា «ព្រះសមណគោតមជាអ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន ជាអ្នកធ្វើនូវការកម្រិតព្រំដែន» ទើបពោលថា «ភូន្ហុនោ» (អ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន)។ Ariye ñāye dhamme kusaleti parisuddhe kāraṇadhamme anavajje. Iminā kiṃ dasseti? Evarūpassa nāma uggatassa paññātassa yasassino upari vācaṃ bhāsamānena vīmaṃsitvā upadhāretvā mukhe ārakkhaṃ ṭhapetvā bhāsitabbo hoti. Tasmā mā sahasā abhāsi, mukhe ārakkhaṃ ṭhapehīti dasseti. Evañhi no sutte ocaratīti yasmā amhākaṃ sutte evaṃ āgacchati, na mayaṃ mukhāruḷhicchāmattaṃ vadāma, sutte ca nāma āgataṃ vadamānā kassa bhāyeyyāma, tasmā sammukhāpi naṃ vadeyyāmāti attho. Appossukkoti mama rakkhanatthāya anussukko avāvaṭo hutvāti attho. Vuttova naṃ vadeyyāti mayā vuttova hutvā apucchitova kathaṃ samuṭṭhāpetvā ambajambūādīni gahetvā viya apūrayamāno mayā kathitaniyāmena bhavaṃ bhāradvājo vadeyya, vadassūti attho. ពាក្យថា «អរិយេ ញាយេ ធម្មេ កុសលេ» សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ជាហេតុដ៏បរិសុទ្ធ មិនមានទោស។ ពាក្យនេះបង្ហាញអំពីអ្វី? បង្ហាញថា បុគ្គលកាលនឹងពោលវាចាលើសលប់ទៅលើបុគ្គលដែលមានសភាពខ្ពង់ខ្ពស់ មានឈ្មោះល្បីល្បាញ មានយសសក្ដិធំធេងយ៉ាងនេះ គួរតែពិចារណា ត្រិះរិះ ហើយរក្សាការពារមាត់របស់ខ្លួនសិនសឹមពោល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា «កុំអាលពោលដោយរួសរាន់ពេក ចូររក្សាការពារមាត់របស់ខ្លួនសិនចុះ»។ ពាក្យថា «ឯវញ្ហិ នោ សុត្តេ ឱចរតិ» សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែក្នុងគម្ពីរសូត្ររបស់យើងមានមកយ៉ាងនេះ យើងមិនមែនពោលត្រឹមតែតាមចិត្តចង់ដែលឡើងមកកាន់បបូរមាត់នោះទេ កាលបើយើងពោលនូវពាក្យដែលមានមកក្នុងគម្ពីរសូត្រ តើយើងត្រូវខ្លាចនរណា ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាចំពោះមុខ ក៏យើងអាចពោលពាក្យនោះទៅកាន់ព្រះអង្គបានដែរ នេះជាអត្ថន័យក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «អប្បោស្សុក្កោ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនខ្វល់ខ្វាយ មិនមានកង្វល់ ដើម្បីការពារខ្ញុំ នេះជាអត្ថន័យក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «វុត្តោវ នំ វទេយ្យ» សេចក្តីថា លោកភារទ្វាជៈចូរក្លាយជាអ្នកពោលតាមតែពាក្យដែលខ្ញុំបានប្រាប់ទុកហើយប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនបាច់ឲ្យព្រះអង្គសួរឡើយ ចូរផ្តើមសន្ទនាឡើង ហើយពោលតាមរបៀបដែលខ្ញុំបាននិយាយប្រាប់ ហាក់ដូចជាការកាន់យកនូវផ្លែស្វាយ និងផ្លែព្រីងជាដើមមកបំពេញឲ្យពេញយ៉ាងនោះចុះ នេះជាអត្ថន័យក្នុងពាក្យនេះ។ 208. Assosi khoti satthā ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbacakkhunā māgaṇḍiyaṃ tattha āgataṃ addasa, dvinnaṃ janānaṃ bhāsamānānaṃ dibbasotena saddampi assosi. Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattiyā vuṭṭhito. Saṃviggoti pītisaṃvegena saṃviggo calito kampito. Tassa kira etadahosi – ‘‘neva māgaṇḍiyena samaṇassa gotamassa ārocitaṃ, na mayā. Amhe muñcitvā añño ettha tatiyopi natthi, suto bhavissati amhākaṃ saddo tikhiṇasotena purisenā’’ti. Athassa abbhantare pīti uppajjitvā navanavutilomakūpasahassāni uddhaggāni akāsi. Tena vuttaṃ ‘‘saṃviggo lomahaṭṭhajāto’’ti. Atha kho māgaṇḍiyo paribbājakoti paribbājakassa pabhinnamukhaṃ viya bījaṃ paripākagataṃ ñāṇaṃ, tasmā sannisīdituṃ asakkonto āhiṇḍamāno puna satthu santikaṃ āgantvā ekamantaṃ nisīdi. Taṃ dassetuṃ ‘‘atha kho māgaṇḍiyo’’tiādi vuttaṃ. ២០៨. ពាក្យថា «អស្សោសិ ខោ» សេចក្តីថា ព្រោះសាស្តាទ្រង់ផ្សាយពន្លឺ (អាលោកកសិណ) ហើយទតឃើញមាគណ្ឌិយៈដែលមកក្នុងទីនោះដោយទិព្វចក្ខុ ហើយទ្រង់បានឮសូម្បីតែសំឡេងរបស់ជនទាំងពីរនាក់ដែលកំពុងនិយាយគ្នានោះដោយទិព្វសោត។ ពាក្យថា «បដិសល្លានា វុដ្ឋិតោ» សេចក្តីថា ក្រោកឡើងចាកផលសមាបត្តិ។ ពាក្យថា «សំវិគ្គោ» សេចក្តីថា ញាប់ញ័រ តក់ស្លុត រំភើប ដោយបីតិសង្វេគ។ ឮថា ភារទ្វាជព្រាហ្មណ៍នោះមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា៖ «មាគណ្ឌិយៈក៏មិនបានទៅប្រាប់ដល់ព្រះសមណគោតម ខ្ញុំក៏មិនបានប្រាប់។ ក្រៅពីពួកយើងទាំងពីរនាក់ទៅ ជនទីបីដទៃទៀតក្នុងទីនេះក៏មិនមាន សំឡេងរបស់យើងទាំងពីរនាក់ច្បាស់ជាត្រូវបានឮដោយព្រះអង្គដែលមានសោតទ្វារដ៏មុតស្រួចជាមិនខាន»។ គ្រានោះ បីតិក៏កើតឡើងក្នុងផ្ទៃក្នុងរបស់គាត់ ធ្វើឲ្យរោមប្រាំបួនម៉ឺនប្រាំបួនពាន់សរសៃឈរត្រង់ឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សំវិគ្គោ លោមហដ្ឋជាតោ» (តក់ស្លុត មានរោមព្រឺស្រើប)។ ពាក្យថា «អថ ខោ មាគណ្ឌិយោ បរិព្វាជកោ» សេចក្តីថា ញាណរបស់មាគណ្ឌិយបរិព្វាជកដល់នូវការចាស់ក្លា ហាក់ដូចជាគ្រាប់ពូជដែលធ្លាយមាត់ចេញមក ព្រោះហេតុនោះ គាត់មិនអាចអង្គុយនៅស្ងៀមបាន ក៏ដើរចុះដើរឡើង រួចក៏ត្រឡប់មកកាន់សំណាក់របស់ព្រះសាស្តាវិញ ហើយអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «អថ ខោ មាគណ្ឌិយោ» ជាដើម។ 209. Satthā – ‘‘evaṃ kira tvaṃ, māgaṇḍiya, maṃ avacā’’ti avatvāva cakkhuṃ kho, māgaṇḍiyāti paribbājakassa dhammadesanaṃ ārabhi. Tattha vasanaṭṭhānaṭṭhena [Pg.149] rūpaṃ cakkhussa ārāmoti cakkhu rūpārāmaṃ. Rūpe ratanti rūparataṃ. Rūpena cakkhu āmoditaṃ pamoditanti rūpasamuditaṃ. Dantanti nibbisevanaṃ. Guttanti gopitaṃ. Rakkhitanti ṭhapitarakkhaṃ. Saṃvutanti pihitaṃ. Saṃvarāyāti pidhānatthāya. ២០៩. ព្រះសាស្តាទ្រង់មិនមានព្រះបន្ទូលថា «ម្នាលមាគណ្ឌិយៈ ឮថាអ្នកឯងបាននិយាយពោលទោសតថាគតយ៉ាងនេះមែនឬ?» ឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ចាប់ផ្តើមសម្តែងធម៌ដល់បរិព្វាជកនោះដោយពាក្យថា «ចក្ខុំ ខោ មាគណ្ឌិយ» តែម្តង។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ចក្ខុ រូបារាមំ» សេចក្តីថា រូបជាទីត្រេកអររបស់ចក្ខុ ដោយអត្ថថាជាទីស្នាក់នៅ (នៃចក្ខុវិញ្ញាណ)។ ពាក្យថា «រូបរតំ» សេចក្តីថា ត្រេកអរក្នុងរូប。 ពាក្យថា «រូបសមុទិតំ» សេចក្តីថា ចក្ខុដែលរូបធ្វើឲ្យរីករាយ ធ្វើឲ្យស្រស់ស្រាយ។ ពាក្យថា «ទន្តំ» សេចក្តីថា មិនមានគ្រឿងចាក់ដោត (កិលេស)។ ពាក្យថា «គុត្តំ» សេចក្តីថា ដែលគ្រប់គ្រងហើយ។ ពាក្យថា «រក្ខិតំ» សេចក្តីថា ដែលមានការរក្សាទុកដាក់ហើយ។ ពាក្យថា «សំវុតំ» សេចក្តីថា ដែលបិទបាំងហើយ។ ពាក្យថា «សំវរាយ» សេចក្តីថា ដើម្បីការបិទបាំង (ការសង្រួម)។ 210. Paricāritapubboti abhiramitapubbo. Rūpapariḷāhanti rūpaṃ ārabbha uppajjanapariḷāhaṃ. Imassa pana te, māgaṇḍiya, kimassa vacanīyanti imassa rūpaṃ pariggaṇhitvā arahattappattassa khīṇāsavassa tayā kiṃ vacanaṃ vattabbaṃ assa, vuḍḍhihato mariyādakārakoti idaṃ vattabbaṃ, na vattabbanti pucchati. Na kiñci, bho gotamāti, bho gotama, kiñci vattabbaṃ natthi. Sesadvāresupi eseva nayo. ២១០. ពាក្យថា «បរិចារិតបុព្វោ» សេចក្តីថា ធ្លាប់ត្រេកអររីករាយហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា «រូបបរិឡាហំ» សេចក្តីថា សេចក្តីក្តៅក្រហាយ (នៃកិលេស) ដែលកើតឡើងដោយប្រារព្ធនូវរូប។ ពាក្យថា «ឥមស្ស បន តេ, មាគណ្ឌិយ, កិមស្ស វចនីយំ» សេចក្តីថា ម្នាលមាគណ្ឌិយៈ ចុះចំពោះព្រះខីណាស្រពអង្គនេះ ដែលបានកំណត់ដឹងនូវរូប ហើយសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ តើអ្នកគួរពោលពាក្យដូចម្តេចចំពោះព្រះអង្គ? តើគួរពោលពាក្យថា «ជាអ្នកបំផ្លាញសេចក្តីចម្រើន ជាអ្នកធ្វើនូវការកម្រិតព្រំដែន» យ៉ាងនេះឬ ឬក៏មិនគួរពោល? ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ន កិញ្ចិ, ភោ គោតម» សេចក្តីថា បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ពាក្យដែលគួរពោលសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចក៏មិនមានឡើយ។ សូម្បីតែក្នុងទ្វារដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ 211. Idāni yasmā tayā pañcakkhandhe pariggahetvā arahattappattassa khīṇāsavassa kiñci vattabbaṃ natthi, ahañca pañcakkhandhe pariggahetvā sabbaññutaṃ patto, tasmā ahampi te na kiñci vattabboti dassetuṃ ahaṃ kho panātiādimāha. Tassa mayhaṃ māgaṇḍiyāti gihikāle attano sampattiṃ dassento āha. Tattha vassikotiādīsu yattha sukhaṃ hoti vassakāle vasituṃ, ayaṃ vassiko. Itaresupi eseva nayo. Ayaṃ panettha vacanattho – vassaṃ vāso vassaṃ, vassaṃ arahatīti vassiko. Itaresupi eseva nayo. ២១១. ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែអ្នកមិនមានពាក្យអ្វីដែលគួរពោលចំពោះព្រះខីណាស្រព ដែលបានកំណត់ដឹងនូវបញ្ចក្ខន្ធ ហើយសម្រេចព្រះអរហត្តហើយនោះឡើយ ហើយតថាគតក៏បានកំណត់ដឹងនូវបញ្ចក្ខន្ធ ហើយសម្រេចនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណដែរ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែតថាគត ក៏អ្នកមិនគួរពោលពាក្យអ្វីឡើយ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «អហំ ខោ បន» ជាដើម។ ពាក្យថា «តស្ស មយ្ហំ, មាគណ្ឌិយ» ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញនូវសម្បត្តិរបស់ព្រះអង្គក្នុងកាលដែលនៅជាគ្រហស្ថ (កាលជាសិទ្ធត្ថកុមារ)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ មានពាក្យថា «វស្សិកោ» ជាដើម ប្រាសាទណាដែលជាទីស្នាក់នៅប្រកបដោយសេចក្តីសុខក្នុងរដូវវស្សា ប្រាសាទនោះឈ្មោះថា វស្សិកៈ (ប្រាសាទសម្រាប់រដូវវស្សា)។ ក្នុងពាក្យដទៃទៀត (ហេមន្តិកៈ និងគិម្ហិកៈ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម៉្យាងទៀត វិគ្រោះក្នុងពាក្យនេះមានដូចតទៅ៖ ការស្នាក់នៅអស់វស្សា ឈ្មោះថា វស្សៈ, ប្រាសាទណាគួរដល់ការស្នាក់នៅអស់វស្សា ព្រោះហេតុនោះ ប្រាសាទនោះឈ្មោះថា វស្សិកៈ។ ក្នុងពាក្យដទៃទៀត ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ Tattha vassiko pāsādo nātiucco hoti nātinīco, dvāravātapānānipissa nātitanūni nātibahūni, bhūmattharaṇapaccattharaṇakhajjabhojjānipettha missakāneva vaṭṭanti. Hemantike thambhāpi bhittiyopi nīcā honti, dvāravātapānāni tanukāni sukhumacchiddāni. Uṇhapavesanatthāya bhittiniyūhāni nīharīyanti. Bhūmattharaṇapaccattharaṇanivāsanapārupanāni panettha uṇhavīriyāni kambalādīni vaṭṭanti. Khajjabhojjaṃ siniddhaṃ kaṭukasannissitañca. Gimhike thambhāpi bhittiyopi uccā honti. Dvāravātapānāni panettha bahūni vipulajālāni bhavanti. Bhūmattharaṇādīni dukūlamayāni vaṭṭanti, khajjabhojjāni madhurarasasītavīriyāni. Vātapānasamīpesu cettha nava cāṭiyo ṭhapetvā udakassa pūretvā nīluppalādīhi sañchādenti. Tesu tesu padesesu udakayantāni [Pg.150] karonti, yehi deve vassante viya udakadhārā nikkhamanti. ក្នុងប្រាសាទទាំងនោះ ប្រាសាទសម្រាប់រដូវវស្សា មិនខ្ពស់ពេក មិនទាបពេក ទ្វារ និងបង្អួចនៃប្រាសាទនោះ ក៏មិនស្តើងពេក មិនច្រើនពេក សូម្បីតែកម្រាលសម្លាប់ក្រាលលើដី កម្រាលសម្រាប់ដេក និងខាទនីយភោជនីយាហារក្នុងប្រាសាទនោះ ក៏សមគួរតែរបស់ដែលលាយឡំគ្នា (ក្តៅនិងត្រជាក់) ប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងា (ហេមន្តិកៈ) សូម្បីតែសសរ និងជញ្ជាំងទាំងឡាយ ក៏ទាប ទ្វារ និងបង្អួចទាំងឡាយ ក៏ស្តើង មានចន្លោះប្រហោងតូចៗល្អិត។ គេតែងធ្វើរន្ធខ្យល់នៅតាមជញ្ជាំង ដើម្បីឲ្យកំដៅចូលទៅបាន។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងានេះ កម្រាលសម្រាប់ក្រាលលើដី កម្រាលសម្រាប់ដេក គ្រឿងស្លៀកដណ្តប់ទាំងឡាយ ដែលមានសភាពក្តៅ ដូចជាភួយរោមសត្វជាដើម ទើបសមគួរ។ ខាទនីយភោជនីយាហារ ក៏គួរតែជារបស់មានជាតិខ្លាញ់ និងលាយដោយរសជាតិហឹរ។ ក្នុងប្រាសាទសម្រាប់រដូវក្តៅ (គិម្ហិកៈ) សូម្បីតែសសរ និងជញ្ជាំងទាំងឡាយ ក៏ខ្ពស់។ ទ្វារ និងបង្អួចទាំងឡាយក្នុងប្រាសាទនោះ ក៏មានច្រើន មានសំណាញ់ធំៗទូលាយ។ កម្រាលសម្រាប់ក្រាលលើដីជាដើម ដែលធ្វើអំពីសំពត់ឌុកូល (សំពត់សូត្រល្អិត) ទើបសមគួរ ខាទនីយភោជនីយាហារ ក៏គួរតែជារបស់មានរសជាតិផ្អែម និងមានសភាពត្រជាក់។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីជិតបង្អួចទាំងឡាយ គេតែងដាក់នូវពាងថ្មីៗ បំពេញដោយទឹក ហើយគ្របដណ្តប់ដោយផ្កាឈូកខៀវជាដើម។ ក្នុងទីនោះៗ គេតែងធ្វើនូវយន្តទឹក (ម៉ាស៊ីនបាញ់ទឹក) ដែលអាចធ្វើឲ្យខ្សែទឹកធ្លាក់ចុះមក ហាក់ដូចជាកាលដែលភ្លៀងកំពុងបង្អុរចុះមកយ៉ាងនោះ។ Bodhisattassa pana aṭṭhasatasuvaṇṇaghaṭe ca rajataghaṭe ca gandhodakassa pūretvā nīluppalagacchake katvā sayanaṃ parivāretvā ṭhapayiṃsu. Mahantesu lohakaṭāhesu gandhakalalaṃ pūretvā nīluppalapadumapuṇḍarīkāni ropetvā utuggahaṇatthāya tattha tattha ṭhapesuṃ. Sūriyarasmīhi pupphāni pupphanti. Nānāvidhā bhamaragaṇā pāsādaṃ pavisitvā pupphesu rasaṃ gaṇhantā vicaranti. Pāsādo atisugandho hoti. Yamakabhittiyā antare lohanāḷiṃ ṭhapetvā navabhūmikapāsādassa upari ākāsaṅgaṇe ratanamaṇḍapamatthake sukhumacchiddakaṃ jālaṃ baddhaṃ ahosi. Ekasmiṃ ṭhāne sukkhamahiṃsacammaṃ pasāreti. Bodhisattassa udakakīḷanavelāya mahiṃsacamme pāsāṇaguḷe khipanti, meghathanitasaddo viya hoti. Heṭṭhā yantaṃ parivattenti, udakaṃ abhiruhitvā jālamatthake patati, vassapatanasalilaṃ viya hoti. Tadā bodhisatto nīlapaṭaṃ nivāseti, nīlapaṭaṃ pārupati, nīlapasādhanaṃ pasādheti. Parivārāpissa cattālīsanāṭakasahassāni nīlavatthābharaṇāneva nīlavilepanāni hutvā mahāpurisaṃ parivāretvā ratanamaṇḍapaṃ gacchanti. Divasabhāgaṃ udakakīḷaṃ kīḷanto sītalaṃ utusukhaṃ anubhoti. ចំណែកឯចំពោះព្រះពោធិសត្វវិញ គេបានបំពេញទឹកអប់ក្នុងក្អមមាស ១០៨ និងក្អមប្រាក់ ១០៨ ហើយធ្វើជាគុម្ពផ្កាឈូកខៀវ ដាក់ព័ទ្ធជុំវិញគ្រែសយនា។ ក្នុងខ្ទះលង្ហិនធំៗ គេបានបំពេញដោយភក់ក្រអូប (ល្បាប់គ្រឿងក្រអូប) ហើយដាំនូវផ្កាឈូកខៀវ ផ្កាឈូកក្រហម និងផ្កាឈូកស ដើម្បីស្រូបយកធាតុអាកាសដ៏សមគួរ រួចដាក់ទុកក្នុងទីនោះៗ។ ផ្កាឈូកទាំងឡាយតែងរីកស្គុះស្គាយដោយសារកាំរស្មីព្រះអាទិត្យ។ ហ្វូងឃ្មុំ និងភីងច្រើនប្រភេទ ហោះចូលមកក្នុងប្រាសាទ ក្រេបជញ្ជក់យករសលំអងផ្កា ហើយហោះហើរទៅមក។ ប្រាសាទនោះមានក្លិនក្រអូបឈ្ងុយឈ្ងប់ក្រៃលែង។ នៅចន្លោះជញ្ជាំងភ្លោះ គេបានដាក់នូវទង់ដែងយន្ត ហើយនៅលើដំបូលប្រាសាទ ៩ ជាន់ នាទីធ្លាកណ្តាលវាល លើកំពូលរតនមណ្ឌប គេបានចងនូវសំណាញ់ស្ពាន់ដែលមានរន្ធតូចៗល្អិត។ ក្នុងទីកន្លែងមួយ គេបានលាតសន្ធឹងនូវស្បែកក្របីស្ងួត។ ក្នុងពេលដែលព្រះពោធិសត្វលេងកីឡាក្នុងទឹក គេតែងបោះគ្រាប់ថ្មមូលៗទៅលើស្បែកក្របីនោះ បង្កើតជាសំឡេងដូចជាផ្គរលាន់យ៉ាងនោះ។ នៅផ្នែកខាងក្រោម គេបង្វិលយន្តទឹក ធ្វើឲ្យទឹកហក់ឡើងទៅលើ ហើយធ្លាក់ចុះមកលើសំណាញ់ស្ពាន់ មើលទៅដូចជាតំណក់ទឹកភ្លៀងដែលកំពុងធ្លាក់ចុះមកយ៉ាងនោះ។ ក្នុងកាលនោះ ព្រះពោធិសត្វទ្រង់ស្លៀកសំពត់ពណ៌ខៀវ ទ្រង់ដណ្តប់សំពត់ពណ៌ខៀវ និងទ្រង់តុបតែងគ្រឿងអលង្ការពណ៌ខៀវ។ សូម្បីតែស្ត្រីរបាំជាបរិវាររបស់ព្រះអង្គចំនួនបួនម៉ឺននាក់ ក៏ស្លៀកពាក់គ្រឿងអលង្ការពណ៌ខៀវ និងលាបគ្រឿងក្រអូបពណ៌ខៀវដូចគ្នា រួចចោមរោមហែហែរព្រះមហាបុរស យាងទៅកាន់រតនមណ្ឌប។ ព្រះអង្គទ្រង់លេងកីឡាក្នុងទឹកអស់មួយភាគនៃថ្ងៃ ទ្រង់ទទួលនូវសេចក្តីសុខស្រួលនៃរដូវដ៏ត្រជាក់ស្រទុំ។ Pāsādassa catūsu disāsu cattāro sarā honti. Divākāle nānāvaṇṇasakuṇagaṇā pācīnasarato vuṭṭhāya viravamānā pāsādamatthakena pacchimasaraṃ gacchanti. Pacchimasarato vuṭṭhāya pācīnasaraṃ, uttarasarato dakkhiṇasaraṃ, dakkhiṇasarato uttarasaraṃ gacchanti, antaravassasamayo viya hoti. Hemantikapāsādo pana pañcabhūmiko ahosi, vassikapāsādo sattabhūmiko. នៅទិសទាំងបួននៃប្រាសាទ មានស្រះទឹកបួន។ ក្នុងពេលថ្ងៃ ហ្វូងបក្សីមានពណ៌ផ្សេងៗ ហើរឡើងចាកស្រះខាងកើត បន្លឺសំឡេងយំយ៉ាងពីរោះ ហើរឆ្លងកាត់ពីលើដំបូលប្រាសាទ ទៅកាន់ស្រះខាងលិច។ ខ្លះហើរឡើងចាកស្រះខាងលិច ទៅកាន់ស្រះខាងកើត ខ្លះហើរចាកស្រះខាងជើង ទៅកាន់ស្រះខាងត្បូង ខ្លះហើរចាកស្រះខាងត្បូង ទៅកាន់ស្រះខាងជើង មើលទៅហាក់ដូចជាក្នុងកាលកណ្តាលវស្សា (រដូវភ្លៀង) យ៉ាងនោះ។ ចំណែកឯប្រាសាទសម្រាប់រដូវរងា (ហេមន្តិកប្រាសាទ) មានប្រាំជាន់ ប្រាសាទសម្រាប់រដូវវស្សា (វស្សិកប្រាសាទ) មានប្រាំពីរជាន់។ Nippurisehīti purisavirahitehi. Na kevalañcettha tūriyāneva nippurisāni, sabbaṭṭhānānipi nippurisāneva. Dovārikāpi itthiyova, nhāpanādiparikammakarāpi itthiyova. Rājā kira – ‘‘tathārūpaṃ issariyasukhasampattiṃ anubhavamānassa purisaṃ disvā parisaṅkā uppajjati, sā me puttassa [Pg.151] mā ahosī’’ti sabbakiccesu itthiyova ṭhapesi. Tāya ratiyā ramamānoti idaṃ catutthajjhānikaphalasamāpattiratiṃ sandhāya vuttaṃ. ពាក្យថា Nippurisehīti សេចក្ដីថា ប្រាសចាកបុរស (purisavirahitehi)។ មិនមែនត្រឹមតែតូរ្យតន្ត្រីប៉ុណ្ណោះទេដែលមិនមានបុរសនៅក្នុងទីនេះ សូម្បីតែទីកន្លែងទាំងអស់ក៏មិនមានបុរសដែរ។ សូម្បីឆ្មាំទ្វារក៏ជាស្ត្រី សូម្បីអ្នកធ្វើការបម្រើមានការងូតទឹកជាដើមក៏ជាស្ត្រីដែរ។ ឮថា ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលបើកូនយើងកំពុងសោយរាជសម្បត្តិនិងសេចក្ដីសុខដ៏មានសភាពយ៉ាងនោះ ស្រាប់តែឃើញបុរសដទៃ សេចក្ដីសង្ស័យ (រអែងចិត្ត) គប្បីកើតឡើង សេចក្ដីសង្ស័យនោះកុំបីមានដល់កូនយើងឡើយ» ដូច្នេះហើយ ទើបទ្រង់ចាត់ចែងតែស្ត្រីៗឱ្យនៅក្នុងកិច្ចការទាំងពួង។ ពាក្យថា Tāya ratiyā ramamāno នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការត្រេកអរក្នុងផលសមាបត្តិមានចតុត្ថជ្ឈានជាបាត ទើបត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ។ 212. Gahapati vā gahapatiputto vāti ettha yasmā khattiyānaṃ setacchattasmiṃyeva patthanā hoti, mahā ca nesaṃ papañco, brāhmaṇā mantehi atittā mante gavesantā vicaranti, gahapatino pana muddāgaṇanamattaṃ uggahitakālato paṭṭhāya sampattiṃyeva anubhavanti, tasmā khattiyabrāhmaṇe aggahetvā ‘‘gahapati vā gahapatiputto vā’’ti āha. Āvaṭṭeyyāti mānusakakāmahetu āvaṭṭo bhaveyyāti attho. Abhikkantatarāti visiṭṭhatarā. Paṇītatarāti atappakatarā. Vuttampi cetaṃ – ២១២. ក្នុងពាក្យថា Gahapati vā gahapatiputto vā នេះ មានសេចក្ដីពន្យល់ថា ព្រោះហេតុតែពួកក្សត្រតែងមានសេចក្ដីប្រាថ្នាក្នុងស្វេតច្ឆត្រតែម្យ៉ាង ហើយសេចក្ដីយឺតយូរ (បបញ្ចធម៌) របស់ពួកក្សត្រទាំងនោះក៏មានច្រើន ឯពួកព្រាហ្មណ៍មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ដោយមន្ត តែងដើរស្វែងរកមន្តទាំងឡាយ ចំណែកពួកគហបតី ចាប់តាំងពីពេលរៀនសូត្រត្រឹមតែវិជ្ជាលេខនព្វន្តនិងការរាប់រួចមក ក៏សោយតែសម្បត្តិប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនទ្រង់កាន់យកពួកក្សត្រនិងព្រាហ្មណ៍ឡើយ ទើបត្រាស់ថា «gahapati vā gahapatiputto vā» (គហបតី ឬកូនគហបតី)។ ពាក្យថា Āvaṭṭeyyā សេចក្ដីថា គប្បីមានការវិលត្រឡប់មកវិញព្រោះហេតុតែការត្រេកអរក្នុងកាមរបស់មនុស្ស។ ពាក្យថា Abhikkantatarā ប្រែថា វិសេសវិសាលជាង (visiṭṭhatarā)។ ពាក្យថា Paṇītatarā ប្រែថា គួរឱ្យឆ្អែតចិត្តជាង (atappakatarā)។ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកមកយ៉ាងនេះថា៖ ‘‘Kusaggenudakamādāya, samudde udakaṃ mine; Evaṃ mānusakā kāmā, dibbakāmāna santike’’ti. (jā. 2.21.389) – «បុគ្គលយកទឹកដោយចុងស្បូវ រួចវាល់ទឹកក្នុងមហាសមុទ្រយ៉ាងណា កាមរបស់មនុស្សកាលបើប្រៀបធៀបនឹងកាមទិព្វ ក៏មានប្រមាណតិចតួចយ៉ាងនោះដែរ»។ Samadhigayha tiṭṭhatīti dibbasukhaṃ gaṇhitvā tato visiṭṭhatarā hutvā tiṭṭhati. ពាក្យថា Samadhigayha tiṭṭhatīti សេចក្ដីថា កាន់យកនូវសុខជាទិព្វ ហើយឋិតនៅដោយភាពវិសេសវិសាលជាងសុខជាទិព្វនោះទៅទៀត។ Opammasaṃsandanaṃ panettha evaṃ veditabbaṃ – gahapatissa pañcahi kāmaguṇehi samaṅgībhūtakālo viya bodhisattassa tīsu pāsādesu cattālīsasahassaitthimajjhe modanakālo, tassa sucaritaṃ pūretvā sagge nibbattakālo viya bodhisattassa abhinikkhamanaṃ katvā bodhipallaṅke sabbaññutaṃ paṭividdhakālo, tassa nandanavane sampattiṃ anubhavanakālo viya tathāgatassa catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītivattanakālo, tassa mānusakānaṃ pañcannaṃ kāmaguṇānaṃ apatthanakālo viya tathāgatassa catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītināmentassa hīnajanasukhassa apatthanakāloti. ការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះថា៖ ពេលវេលាដែលគហបតីប្រកបដោយកាមគុណទាំង ៥ នោះ ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះពោធិសត្វទ្រង់រីករាយក្នុងប្រាសាទទាំង ៣ ក្នុងកណ្ដាលស្ត្រីបម្រើបួនម៉ឺននាក់។ ពេលវេលាដែលគហបតីនោះបំពេញសុចរិតហើយទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះពោធិសត្វទ្រង់ធ្វើមហាភិនិសក្រមណ៍ហើយបានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណលើបល្ល័ង្កក្រោមដើមពោធិ៍។ ពេលវេលាដែលគហបតីនោះសោយសម្បត្តិក្នុងសួននន្ទវ័ន ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះតថាគតទ្រង់ចំណាយពេលសោយផលសមាបត្តិមានចតុត្ថជ្ឈានជាបាត។ ពេលវេលាដែលគហបតីនោះលែងប្រាថ្នានូវកាមគុណទាំង ៥ របស់មនុស្ស ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះតថាគតកាលទ្រង់ចំណាយពេលសោយផលសមាបត្តិមានចតុត្ថជ្ឈានជាបាត ហើយមិនប្រាថ្នានូវសេចក្ដីសុខដ៏ថោកទាបរបស់ជនពាលឡើយ។ 213. Sukhīti paṭhamaṃ dukkhito pacchā sukhito assa. Serīti paṭhamaṃ vejjadutiyako pacchā serī ekako bhaveyya. Sayaṃvasīti paṭhamaṃ vejjassa vase vattamāno vejjena nisīdāti vutte nisīdi, nipajjāti vutte nipajji, bhuñjāti vutte bhuñji, pivāti vutte pivi, pacchā sayaṃvasī jāto. Yena kāmaṃ [Pg.152] gamoti paṭhamaṃ icchiticchitaṭṭhānaṃ gantuṃ nālattha, pacchā roge vūpasante vanadassana-giridassana-pabbatadassanādīsupi yenakāmaṃ gamo jāto, yattha yattheva gantuṃ icchati, tattha tattheva gaccheyya. ២១៣. ពាក្យថា Sukhī សេចក្ដីថា កាលពីមុនជាអ្នករងទុក្ខ តែក្រោយមកក៏បានដល់នូវសេចក្ដីសុខ។ ពាក្យថា Serī សេចក្ដីថា កាលពីមុនមានគ្រូពេទ្យជាមិត្ត (ត្រូវស្ដាប់បង្គាប់ពេទ្យ) តែក្រោយមកក៏មានសេរីភាព ឋិតនៅម្នាក់ឯងបាន។ ពាក្យថា Sayaṃvasī សេចក្ដីថា កាលពីមុនត្រូវឋិតនៅក្រោមបង្គាប់របស់គ្រូពេទ្យ កាលបើគ្រូពេទ្យប្រាប់ថា «ចូរអង្គុយចុះ» ក៏អង្គុយ ប្រាប់ថា «ចូរដេកចុះ» ក៏ដេក ប្រាប់ថា «ចូរបរិភោគចុះ» ក៏បរិភោគ ប្រាប់ថា «ចូរផឹកចុះ» ក៏ផឹក តែក្រោយមកក៏បានក្លាយជាអ្នកមានអំណាចលើខ្លួនឯង (ម្ចាស់ការលើខ្លួនឯង)។ ពាក្យថា Yena kāmaṃ gamo សេចក្ដីថា កាលពីមុនមិនអាចទៅកាន់ទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាៗបានឡើយ លុះក្រោយមកកាលបើជំងឺបានជាសះស្បើយហើយ ក៏អាចទៅកាន់ទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នាបាន សូម្បីតែការទៅមើលព្រៃ មើលកូនភ្នំ មើលភ្នំធំជាដើម គឺចង់ទៅកន្លែងណា ក៏អាចទៅកន្លែងនោះបានតាមចិត្តប្រាថ្នា។ Etthāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – purisassa kuṭṭhikālo viya hi bodhisattassa agāramajjhe vasanakālo, aṅgārakapallaṃ viya ekaṃ kāmavatthu, dve kapallāni viya dve vatthūni, sakkassa pana devarañño aḍḍhateyyakoṭiyāni aṅgārakapallāni viya aḍḍhatiyanāṭakakoṭiyo, nakhehi vaṇamukhāni tacchetvā aṅgārakapalle paritāpanaṃ viya vatthupaṭisevanaṃ, bhesajjaṃ āgamma arogakālo viya kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ disvā nikkhamma buddhabhūtakāle catutthajjhānikaphalasamāpattiratiyā vītivattanakālo, aññaṃ kuṭṭhipurisaṃ disvā apatthanakālo viya tāya ratiyā vītināmentassa hīnajanaratiyā apatthanakāloti. ក្នុងរឿងនេះ ការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យមានដូចតទៅ៖ ពេលវេលាដែលបុរសកើតរោគឃ្លង់ ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះពោធិសត្វទ្រង់គង់នៅក្នុងផ្ទះ។ រណ្តៅរងើកភ្លើងមួយ ដូចជាវត្ថុកាមមួយ។ រណ្តៅរងើកភ្លើងពីរ ដូចជាវត្ថុកាមពីរ។ ចំណែកឯរណ្តៅរងើកភ្លើងពីរកោដិកន្លះរបស់ព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតា ដូចជាស្រីរបាំពីរកោដិកន្លះ។ ការកោសរុកមាត់ដំបៅដោយក្រចក រួចអាំងកម្ដៅលើរណ្តៅរងើកភ្លើង ដូចជាការសេពវត្ថុកាម។ ពេលវេលាដែលជាសះស្បើយពីជំងឺដោយសារថ្នាំ ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះអង្គទ្រង់ឃើញទោសក្នុងកាមទាំងឡាយ និងឃើញអានិសង្សក្នុងការចេញសាងផ្នួស ហើយទ្រង់ចេញសាងផ្នួសបានត្រាស់ដឹងជាព្រះពុទ្ធ រួចចំណាយពេលសោយផលសមាបត្តិមានចតុត្ថជ្ឈានជាបាត។ ពេលវេលាដែលបុរសនោះឃើញអ្នកកើតរោគឃ្លង់ដទៃហើយលែងប្រាថ្នាចង់កើតរោគនោះទៀត ដូចជាពេលវេលាដែលព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ចំណាយពេលសោយផលសមាបត្តិមានចតុត្ថជ្ឈានជាបាតនោះ ហើយមិនប្រាថ្នានូវការត្រេកអរដ៏ថោកទាបរបស់ជនពាលឡើយ។ គប្បីជ្រាបការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យយ៉ាងនេះចុះ។ 214. Upahatindriyoti kimirakuṭṭhena nāma upahatakāyappasādo. Upahatindriyāti upahatapaññindriyā. Te yathā so upahatakāyindriyo kuṭṭhī dukkhasamphassasmiṃyeva aggismiṃ sukhamiti viparītasaññaṃ paccalattha, evaṃ paññindriyassa upahatattā dukkhasamphassesveva kāmesu sukhamiti viparītasaññaṃ paccalatthuṃ. ២១៤. ពាក្យថា Upahatindriyoti សេចក្ដីថា មានកាយប្បសាទត្រូវបំផ្លាញដោយរោគឃ្លង់ប្រភេទគិមិរៈ (រោគឃ្លង់ដង្កូវស៊ី)។ ពាក្យថា Upahatindriyā សេចក្ដីថា សត្វទាំងឡាយដែលមានបញ្ញិន្រ្ទិយត្រូវបំផ្លាញ។ ដូចជាបុរសកើតរោគឃ្លង់ដែលមានកាយិន្រ្ទិយត្រូវបំផ្លាញនោះ តែងមានសេចក្ដីសម្គាល់ខុសឆ្គង (វិបរីតសញ្ញា) ថាជាសុខ ក្នុងភ្លើងដែលមានតែការប៉ះពាល់ជាទុក្ខយ៉ាងណា សត្វទាំងឡាយនោះក៏មានសេចក្ដីសម្គាល់ខុសឆ្គងថាជាសុខ ក្នុងកាមទាំងឡាយដែលមានតែការប៉ះពាល់ជាទុក្ខ ព្រោះតែបញ្ញិន្រ្ទិយរបស់ខ្លួនត្រូវបំផ្លាញយ៉ាងនោះដែរ។ 215. Asucitarāni cevātiādīsu pakatiyāva tāni asucīni ca duggandhāni ca pūtīni ca, idāni pana asucitarāni ceva duggandhatarāni ca pūtitarāni ca honti. Kācīti tassa hi paritāpentassa ca kaṇḍūvantassa ca pāṇakā anto pavisanti, duṭṭhalohitaduṭṭhapubbā paggharanti. Evamassa kāci assādamattā hoti. ២១៥. ក្នុងពាក្យថា Asucitarāni cevātiādīsu នោះ មានសេចក្ដីថា ដោយធម្មតាមាត់ដំបៅទាំងនោះជាវត្ថុមិនស្អាត មានក្លិនស្អុយ និងពុកផុយស្រាប់ទៅហើយ តែឥឡូវនេះ វាកាន់តែមិនស្អាត កាន់តែមានក្លិនស្អុយ និងកាន់តែពុកផុយខ្លាំងឡើងថែមទៀត។ ពាក្យថា Kācīti សេចក្ដីថា កាលដែលបុរសនោះអាំងកម្ដៅផង អេះរមាស់ផង ពួកដង្កូវតូចៗក៏ចូលទៅខាងក្នុង ឈាមអាក្រក់និងខ្ទុះអាក្រក់ក៏ហូរចេញមក។ យ៉ាងនេះឯង ទើបការត្រេកអរត្រឹមតែបន្តិចបន្តួច (អស្សាទមត្តៈ) កើតមានដល់បុរសនោះ។ Ārogyaparamāti gāthāya ye keci dhanalābhā vā yasalābhā vā puttalābhā vā atthi, ārogyaṃ tesaṃ paramaṃ uttamaṃ, natthi tato uttaritaro lābhoti, ārogyaparamā lābhā. Yaṃkiñci jhānasukhaṃ vā maggasukhaṃ vā phalasukhaṃ vā atthi, nibbānaṃ tattha paramaṃ, natthi tato uttaritaraṃ sukhanti nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ. Aṭṭhaṅgiko maggānanti pubbabhāgamaggānaṃ pubbabhāgagamaneneva amatagāmīnaṃ aṭṭhaṅgiko khemo, natthi tato khemataro [Pg.153] añño maggo. Atha vā khemaṃ amatagāminanti ettha khemantipi amatantipi nibbānasseva nāmaṃ. Yāvatā puthusamaṇabrāhmaṇā parappavādā khemagāmino ca amatagāmino cāti laddhivasena gahitā, sabbesaṃ tesaṃ khemaamatagāmīnaṃ maggānaṃ aṭṭhaṅgiko paramo uttamoti ayamettha attho. ក្នុងគាថាថា Ārogyaparamā នេះ មានសេចក្ដីពន្យល់ថា ការបានទ្រព្យក្ដី ការបានយសក្ដី ការបានកូនក្ដី ដែលមានសភាពយ៉ាងណាក៏ដោយ ការមិនមានរោគ (អរោគ្យៈ) គឺជាលាភដ៏ឧត្តមបំផុតក្នុងចំណោមលាភទាំងនោះ គ្មានលាភណាវិសេសជាងការមិនមានរោគនោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «លាភទាំងឡាយមានការមិនមានរោគជាយ៉ាងក្រៃលែង» (ārogyaparamā lābhā)។ សេចក្ដីសុខក្នុងឈានក្ដី សេចក្ដីសុខក្នុងមគ្គក្ដី សេចក្ដីសុខក្នុងផលក្ដី ដែលមានសភាពយ៉ាងណាក៏ដោយ ព្រះនិព្វានជាសេចក្ដីសុខដ៏ឧត្តមបំផុតក្នុងចំណោមសេចក្ដីសុខទាំងនោះ គ្មានសេចក្ដីសុខណាវិសេសជាងព្រះនិព្វាននោះឡើយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ព្រះនិព្វានជាសុខយ៉ាងក្រៃលែង» (nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ)។ ពាក្យថា Aṭṭhaṅgiko maggānaṃ សេចក្ដីថា ក្នុងចំណោមមគ្គទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងទៅកាន់ព្រះនិព្វាន (អមតៈ) ដោយការទៅនៃបុព្វភាគមគ្គនោះ មគ្គមានអង្គ ៨ ជាធម៌ដ៏ក្សេមបំផុត គ្មានមគ្គដទៃណាមានសេចក្ដីក្សេមជាងមគ្គមានអង្គ ៨ នេះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា Khemaṃ amatagāminanti នេះ ពាក្យថា Khema ក្ដី ពាក្យថា Amata ក្ដី សុទ្ធតែជាឈ្មោះរបស់ព្រះនិព្វានតែម្យ៉ាង។ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ជាច្រើនដែលមានលទ្ធិដទៃ តែងប្រកាន់យកតាមការយល់ឃើញរបស់ខ្លួនថា ផ្លូវរបស់ខ្លួនជាផ្លូវនាំទៅកាន់សេចក្ដីក្សេម និងនាំទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ប៉ុន្តែក្នុងចំណោមផ្លូវដែលនាំទៅកាន់សេចក្ដីក្សេមនិងព្រះនិព្វានទាំងអស់នោះ មគ្គមានអង្គ ៨ របស់ព្រះអរិយៈ គឺជាផ្លូវដ៏ឧត្តមបំផុត។ នេះជាសេចក្ដីពន្យល់ក្នុងទីនេះ។ 216. Ācariyapācariyānanti ācariyānañceva ācariyācariyānañca. Sametīti ekanāḷiyā mitaṃ viya ekatulāya tulitaṃ viya sadisaṃ hoti ninnānākaraṇaṃ. Anomajjatīti pāṇiṃ heṭṭhā otārento majjati – ‘‘idaṃ taṃ, bho gotama, ārogyaṃ, idaṃ taṃ nibbāna’’nti kālena sīsaṃ kālena uraṃ parimajjanto evamāha. ២១៦. ពាក្យថា Ācariyapācariyānanti សេចក្ដីថា របស់ពួកអាចារ្យផង របស់ពួកអាចារ្យនៃអាចារ្យ (ប្រដទាយអាចារ្យ) ផង។ ពាក្យថា Sametīti សេចក្ដីថា ដូចជាការវាល់ដោយក្អមតែមួយ ឬដូចជាការថ្លឹងដោយជញ្ជីងតែមួយ គឺមានសភាពស្មើគ្នា គ្មានសេចក្ដីប្លែកគ្នាឡើយ។ ពាក្យថា Anomajjatīti សេចក្ដីថា ទម្លាក់ដៃចុះក្រោមហើយលូកស្ទាបអង្អែល។ គាត់តែងពោលយ៉ាងនេះថា «បពិត្រព្រះគោតម នេះហើយជាការមិនមានរោគ នេះហើយជាព្រះនិព្វាន» ដោយជួនកាលស្ទាបក្បាល ជួនកាលស្ទាបទ្រូងរបស់ខ្លួន។ 217. Chekanti sampannaṃ. Sāhuḷicīrenāti kāḷakehi eḷakalomehi katathūlacīrena. Saṅkāracoḷakenātipi vadanti. Vācaṃ nicchāreyyāti kālena dasāya kālena ante kālena majjhe parimajjanto nicchāreyya, vadeyyāti attho. Pubbakehesāti pubbakehi esā. Vipassīpi hi bhagavā…pe… kassapopi bhagavā catuparisamajjhe nisinno imaṃ gāthaṃ abhāsi, ‘‘atthanissitagāthā’’ti mahājano uggaṇhi. Satthari parinibbute aparabhāge paribbājakānaṃ antaraṃ paviṭṭhā. Te potthakagataṃ katvā padadvayameva rakkhituṃ sakkhiṃsu. Tenāha – sā etarahi anupubbena puthujjanagāthāti. ២១៧. ពាក្យថា Chekanti ប្រែថា បរិបូណ៌ (sampannaṃ)។ ពាក្យថា Sāhuḷicīrenāti សេចក្ដីថា សំពត់ក្រាស់ដែលធ្វើដោយរោមចៀមខ្មៅ។ ពួកខ្លះហៅថា សំពត់ដែលគេបោះបង់ចោលក្នុងគំនរសម្រាម (saṅkāracolaka)។ ពាក្យថា Vācaṃ nicchāreyyāti សេចក្ដីថា គប្បីបន្លឺវាចា គឺគប្បីពោល ដោយជួនកាលស្ទាបជាយសំពត់ ជួនកាលស្ទាបចុងសំពត់ ជួនកាលស្ទាបកណ្ដាលសំពត់។ ពាក្យថា Pubbakehesāti គឺកាត់បទជា Pubbakehi esā។ ព្រោះថា ព្រះវិបស្សីមានព្រះភាគក្ដី...ល... ព្រះកស្សបមានព្រះភាគក្ដី កាលដែលទ្រង់គង់នៅក្នុងកណ្ដាលបរិស័ទទាំង ៤ បានត្រាស់សម្ដែងនូវគាថានេះ មហាជនក៏បានរៀនសូត្រទុកដោយយល់ថា «ជាគាថាប្រកបដោយប្រយោជន៍»។ លុះព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វានទៅ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយ គាថានេះក៏បានចូលទៅក្នុងចំណោមពួកបរិព្វាជក។ ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះបានចារទុកក្នុងសៀវភៅ (ស្លឹករឹត) ហើយអាចរក្សាទុកបានត្រឹមតែពីរបាទគាថាប៉ុណ្ណោះ (គឺ Ārogyaparamā lābhā, nibbānaṃ paramaṃ sukhaṃ)។ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «គាថានោះ ឥឡូវនេះបានក្លាយជាគាថារបស់បុថុជ្ជនតាមលំដាប់»។ 218. Rogova bhūtoti rogabhūto. Sesapadesupi eseva nayo. Ariyaṃ cakkhunti parisuddhaṃ vipassanāñāṇañceva maggañāṇañca. Pahotīti samattho. Bhesajjaṃ kareyyāti uddhaṃvirecanaṃ adhovirecanaṃ añjanañcāti bhesajjaṃ kareyya. ២១៨. ពាក្យថា Rogova bhūtoti សេចក្ដីថា រោគនោះឯងបានកើតឡើងប្រាកដហើយ។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា Ariyaṃ cakkhunti សេចក្ដីថា វិបស្សនាញាណនិងមគ្គញាណដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Pahotīti ប្រែថា អាច ឬមានសមត្ថភាព (samattho)។ ពាក្យថា Bhesajjaṃ kareyyāti សេចក្ដីថា គប្បីធ្វើការព្យាបាល មានការធ្វើឱ្យក្អួត (uddhaṃvirecana) ការធ្វើឱ្យរាគ (adhovirecana) និងការលាបថ្នាំភ្នែក (añjana) ជាដើម។ 219. Na cakkhūni uppādeyyāti yassa hi antarā pittasemhādipaliveṭhena cakkhupasādo upahato hoti, so chekaṃ vejjaṃ āgamma sappāyabhesajjaṃ sevanto cakkhūni uppādeti nāma. Jaccandhassa pana [Pg.154] mātukucchiyaṃyeva vinaṭṭhāni, tasmā so na labhati. Tena vuttaṃ ‘‘na cakkhūni uppādeyyā’’ti. ២១៩. ពាក្យថា Na cakkhūni uppādeyyāti សេចក្ដីថា បុគ្គលណាដែលមានចក្ខុប្បសាទត្រូវបំផ្លាញក្នុងចន្លោះ (នៃជាតិ ជរា មរណៈ) ព្រោះតែការរួបរឹតដោយប្រមាត់និងស្លេស្មជាដើម បុគ្គលនោះកាលបើបានជួបគ្រូពេទ្យដ៏ឈ្លាសវៃ ហើយសេពនូវថ្នាំដ៏សមគួរ តែងអាចធ្វើភ្នែកឱ្យភ្លឺឡើងវិញបាន (ឈ្មោះថាបង្កើតភ្នែក)។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលខ្វាក់ពីកំណើត ភ្នែករបស់គេបានខូចខាតតាំងពីនៅក្នុងផ្ទៃម្ដាយម៉្លេះ ហេតុនោះ គេមិនអាចបានភ្នែកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «na cakkhūni uppādeyya» (មិនអាចធ្វើភ្នែកឱ្យកើតឡើងបានឡើយ)។ 220. Dutiyavāre jaccandhoti jātakālato paṭṭhāya pittādipaliveṭhena andho. Amusminti tasmiṃ pubbe vutte. Amittatopi daheyyāti amitto me ayanti evaṃ amittato ṭhapeyya. Dutiyapadepi eseva nayo. Iminā cittenāti vaṭṭe anugatacittena. Tassa me upādānapaccayāti ekasandhi dvisaṅkhepo paccayākāro kathito, vaṭṭaṃ vibhāvitaṃ. ២២០. ក្នុងវារៈទីពីរ ពាក្យថា Jaccandhoti សេចក្ដីថា ជាអ្នកខ្វាក់ភ្នែកចាប់តាំងពីពេលកើតមក ព្រោះតែការរួបរឹតដោយប្រមាត់ជាដើម។ ពាក្យថា Amusminti សេចក្ដីថា ក្នុងសំពត់ក្រាស់ដែលបានពោលរួចមកហើយពីខាងដើមនោះ។ ពាក្យថា Amittatopi daheyyāti សេចក្ដីថា គប្បីចាត់ទុកដោយភាពជាសត្រូវថា «អ្នកនេះជាសត្រូវរបស់អញ»។ ក្នុងបទទីពីរក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា Iminā cittenāti សេចក្ដីថា ដោយចិត្តដែលអន្ទោលទៅតាមវដ្តសង្សារ។ ពាក្យថា Tassa me upādānapaccayāti គឺព្រះអង្គទ្រង់សម្ដែងនូវបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ដែលមានការតភ្ជាប់មួយ (ឯកសន្ធិ) និងការសង្ខេបពីរ (ទ្វិសង្ខេប) ហើយទ្រង់ធ្វើវដ្តធម៌ឱ្យប្រាកដច្បាស់។ 221. Dhammānudhammanti dhammassa anudhammaṃ anucchavikaṃ paṭipadaṃ. Ime rogā gaṇḍā sallāti pañcakkhandhe dasseti. Upādānanirodhāti vivaṭṭaṃ dassento āha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ២២១. ពាក្យថា Dhammānudhammanti សេចក្ដីថា បដិបទាដ៏សមគួរ (anucchavika paṭipada) ដែលស្របតាមធម៌គឺព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Ime rogā gaṇḍā sallāti ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥។ ពាក្យថា Upādānanirodhāti ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវវិវដ្តៈ (ការរួចផុតចាកវដ្តៈ)។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Māgaṇḍiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃមាគណ្ឌិយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 6. Sandakasuttavaṇṇanā ៦. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃសន្ទកសូត្រ 223. Evaṃ me sutanti sandakasuttaṃ. Tattha pilakkhaguhāyanti tassā guhāya dvāre pilakkharukkho ahosi, tasmā pilakkhaguhātveva saṅkhaṃ gatā. Paṭisallānā vuṭṭhitoti vivekato vuṭṭhito. Devakatasobbhoti vassodakeneva tinnaṭṭhāne jāto mahāudakarahado. Guhādassanāyāti ettha guhāti paṃsuguhā. Sā unname udakamuttaṭṭhāne ahosi, ekato umaṅgaṃ katvā khāṇuke ca paṃsuñca nīharitvā anto thambhe ussāpetvā matthake padaracchannagehasaṅkhepena katā, tattha te paribbājakā vasanti. Sā vassāne udakapuṇṇā tiṭṭhati, nidāghe tattha vasanti. Taṃ sandhāya ‘‘guhādassanāyā’’ti āha. Vihāradassanatthañhi anamataggiyaṃ paccavekkhitvā samuddapabbatadassanatthaṃ vāpi gantuṃ vaṭṭatīti. ២២៣. ព្រះសូត្រដែលផ្ដើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺសន្ទកសូត្រ។ ក្នុងសន្ទកសូត្រនោះ ពាក្យថា pilakkhaguhāyanti សេចក្ដីថា នៅទ្វារគុហានោះមានដើមជ្រៃក្រដាស (pilakkharukkha) ហេតុនោះ ទើបគុហានោះទទួលបានឈ្មោះថា ពិលក្ខគុហា (គុហាដើមជ្រៃក្រដាស)។ ពាក្យថា Paṭisallānā vuṭṭhitoti សេចក្ដីថា ចេញមកអំពីទីសម្ងំ (វិវេក)។ ពាក្យថា Devakatasobbhoti សេចក្ដីថា ស្រះទឹកដ៏ធំដែលកើតឡើងដោយទឹកភ្លៀងក្នុងទីដែលបាក់ស្រុត។ ក្នុងពាក្យថា Guhādassanāyāti នេះ ពាក្យថា Guhā គឺគុហាដី (paṃsuguhā)។ គុហានោះឋិតនៅក្នុងទីខ្ពស់ដែលរួចផុតពីទឹកជំនន់ គេបានជីកជាឧម៉ុង្គពីម្ខាង រួចជម្រះគល់ឈើនិងដីចេញ ហើយបោះបង្គោលសសរនៅខាងក្នុង ខាងលើប្រក់ដោយបន្ទះក្តារមានសណ្ឋានដូចជាផ្ទះ ពួកបរិព្វាជកទាំងឡាយតែងរស់នៅក្នុងគុហានោះ។ គុហានោះតែងពេញដោយទឹកនៅក្នុងរដូវវស្សា ចំណែកនៅក្នុងរដូវប្រាំង ពួកបរិព្វាជកតែងរស់នៅក្នុងទីនោះ។ ព្រះអានន្ទត្ថេរទ្រង់សំដៅយកគុហានោះ ទើបពោលថា «guhādassanāya» (ដើម្បីមើលគុហា)។ ព្រោះថា ការទៅដើម្បីមើលវិហារ ឬដើម្បីមើលមហាសមុទ្រនិងភ្នំ បន្ទាប់ពីបានពិចារណាដល់សង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មានហើយ គឺគួរធ្វើពិតមែន។ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។ Unnādiniyāti [Pg.155] uccaṃ nadamānāya. Evaṃ nadamānāya cassā uddhaṅgamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahāsaddoti uccāsaddamahāsaddo, tāya uccāsaddamahāsaddāya. Tesaṃ paribbājakānaṃ pātova uṭṭhāya kattabbaṃ nāma cetiyavattaṃ vā bodhivattaṃ vā ācariyupajjhāyavattaṃ vā yonisomanasikāro vā natthi. Tena te pātova uṭṭhāya bālātape nisinnā, sāyaṃ vā kathāya phāsukatthāya sannipatitā ‘‘imassa hattho sobhaṇo imassa pādo’’ti evaṃ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha itthipurisadārakadārikāvaṇṇe vā aññaṃ vā kāmassādabhavassādādivatthuṃ ārabbha kathaṃ paṭṭhapetvā anupubbena rājakathādianekavidhaṃ tiracchānakathaṃ kathenti. Sā hi aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā. Tattha rājānaṃ ārabbha ‘‘mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃmahānubhāvo’’tiādinā nayena pavattā kathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. ពាក្យថា Unnādiniyā បានដល់ ពួកជនដែលស្រែកហ៊ោកញ្ជ្រៀវខ្លាំងៗ។ សំឡេងដែលខ្ពស់ព្រោះអំណាចនៃការអណ្តែតឡើងទៅលើ និងសំឡេងដែលធំព្រោះអំណាចនៃការផ្សាយទៅកាន់ទិសទាំងឡាយ ហៅថា ឧច្ចាសទ្ទមហាសទ្ទៈ (សំឡេងខ្លាំង សំឡេងធំ) ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ គ្មានកិច្ចដែលត្រូវធ្វើ មានចេតិយវត្តក្តី ពោធិវត្តក្តី អាចរិយុបជ្ឈាយវត្តក្តី ឬយោនិសោមនសិការៈក្តី ដែលត្រូវក្រោកឡើងធ្វើតាំងពីព្រលឹមឡើយ។ ហេតុនោះ ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ ក្រោកឡើងតាំងពីព្រលឹម ហើយអង្គុយហាលថ្ងៃខ្ចី ឬប្រជុំគ្នានិយាយសេចក្តីសប្បាយនៅពេលល្ងាច ផ្តើមនិយាយអំពីដៃនិងជើងជាដើមរបស់គ្នាទៅវិញទៅមកថា «ដៃរបស់បុគ្គលនេះល្អ ជើងរបស់បុគ្គលនេះល្អ» ឬផ្តើមនិយាយអំពីពណ៌សម្បុរនៃស្ត្រី បុរស ក្មេងប្រុស ក្មេងស្រី ឬផ្តើមនិយាយអំពីវត្ថុផ្សេងៗ មានការត្រេកត្រអាលក្នុងកាម និងការត្រេកត្រអាលក្នុងភពជាដើម ហើយនិយាយតិរច្ឆានកថាមានសភាពផ្សេងៗជាច្រើន មានរាជកថាជាដើមតាមលំដាប់។ ព្រោះថា តិរច្ឆានកថានោះ មិននាំឱ្យចេញចាកទុក្ខ ជាកថាទទឹងទិសចំពោះផ្លូវសួគ៌និងផ្លូវព្រះនិព្វាន ហេតុនោះ ទើបហៅថា តិរច្ឆានកថា។ ក្នុងតិរច្ឆានកថានោះ កថាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយផ្តើមចំពោះព្រះរាជា ដូចជា «ព្រះបាទមហាសម្មតៈ ព្រះបាទមន្ធាតុ ព្រះបាទធម្មាសោក មានអានុភាពធំយ៉ាងនេះ» ជាដើម ហៅថា រាជកថា។ វិធីនេះ ក៏មាននៅក្នុងចោរកថាជាដើមដែរ។ Tesu ‘‘asuko rājā abhirūpo dassanīyo’’tiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. ‘‘Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gato’’ti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresupi ‘‘mūladevo evaṃmahānubhāvo, meghamālo evaṃmahānubhāvo’’ti tesaṃ kammaṃ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu ‘‘asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho’’ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. ‘‘Tepi nāma khayaṃ gatā’’ti evaṃ pavattā pana sabbattha kathā kammaṭṭhānameva hoti. Apica annādīsu ‘‘evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā’’ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā – ‘‘pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiye pūjaṃ akarimhā’’ti kathetuṃ vaṭṭati. ក្នុងកថាទាំងនោះ កថាដែលអាស្រ័យផ្ទះ (កាមគុណ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយវិធីជាដើមថា «ព្រះរាជាឯណោះ មានរូបល្អ គួររំភើបចិត្ត» នេះទើបជាតិរច្ឆានកថា។ ចំណែកឯកថាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «សូម្បីព្រះរាជាដែលមានអានុភាពធំយ៉ាងនោះ ក៏ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ» តែងតាំងនៅក្នុងភាពជាកម្មដ្ឋាន។ សូម្បីក្នុងចោរកថា កថាដែលអាស្រ័យផ្ទះថា «មូលទេវចោរ មានអានុភាពធំយ៉ាងនេះ មេឃមាលចោរ មានអានុភាពធំយ៉ាងនេះ» ហើយអាស្រ័យនូវអំពើរបស់ចោរទាំងនោះហើយពោលថា «ឱ! ពួកចោរទាំងនោះក្លាហានណាស់តើ» នេះជាតិរច្ឆានកថា។ សូម្បីក្នុងចម្បាំង មានចម្បាំងភារតៈជាដើម កថាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលក្នុងកាមថា «អ្នកឯណោះ សម្លាប់អ្នកឯណោះយ៉ាងនេះ ចាក់អ្នកឯណោះយ៉ាងនេះ» នេះជាតិរច្ឆានកថា។ ចំណែកឯកថាដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «សូម្បីពួកជនទាំងនោះ ក៏ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ» ក្នុងកថាទាំងពួង តែងជាកម្មដ្ឋានពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងរឿងអាហារជាដើម ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលក្នុងកាមថា «យើងបានខាំទំពារ បានបរិភោគ បានផឹក បានប្រើប្រាស់ នូវរបស់ដែលមានពណ៌ មានក្លិន មានរស មានសម្ផស្សល្អយ៉ាងនេះ» មិនគួរនិយាយឡើយ ប៉ុន្តែបើធ្វើឱ្យមានប្រយោជន៍ ហើយនិយាយថា «ក្នុងកាលមុន យើងបានថ្វាយ បានប្រគេន នូវបាយ ទឹក សំពត់ គ្រែស្នែង កម្រងផ្កា គ្រឿងក្រអូប ដែលបរិបូណ៌ដោយពណ៌ជាដើមយ៉ាងនេះ ដល់លោកអ្នកមានសីលទាំងឡាយ បានធ្វើបូជាចំពោះព្រះចេតិយ» យ៉ាងនេះ គួរនិយាយបាន។ Ñātikathādīsupi ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi carimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetabbā. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati, sātthakaṃ pana katvā saddhā pasannāti [Pg.156] vā khayavayaṃ gatāti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo. Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannā khayaṃ gatāti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi nandimitto nāma yodho sūro ahosīti assādavaseneva na vaṭṭati, saddho pasanno ahosi khayaṃ gatoti evameva vaṭṭati. Visikhākathāpi asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthāti assādavaseneva na vaṭṭati, saddhā pasannā khayaṃ gatā iccevaṃ vaṭṭati. សូម្បីក្នុងញាតិកថាជាដើម ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលថា «ពួកញាតិរបស់យើង ក្លាហាន មានសមត្ថភាព» ឬថា «ក្នុងកាលមុន យើងបានដើរទៅដោយយានដ៏វិចិត្រទាំងឡាយយ៉ាងនេះ» មិនគួរនិយាយឡើយ ប៉ុន្តែបើធ្វើឱ្យមានប្រយោជន៍ ហើយនិយាយថា «សូម្បីពួកញាតិទាំងនោះរបស់យើង ក៏ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ» ឬថា «ក្នុងកាលមុន យើងបានប្រគេនស្បែកជើងមានសភាពយ៉ាងនេះ ដល់ព្រះសង្ឃ» យ៉ាងនេះ គួរនិយាយបាន។ សូម្បីគាមកថា (រឿងស្រុក) ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាល ដោយអំណាចនៃស្រុកដែលតាំងនៅល្អ ឬតាំងនៅមិនល្អ ស្រុកមានបាយទឹកសម្បូណ៌ ឬស្រុកអត់បាយជាដើមក្តី ឬថា «អ្នកស្រុកឯណោះ ក្លាហាន មានសមត្ថភាព» ក្តី មិនគួរនិយាយឡើយ ប៉ុន្តែបើធ្វើឱ្យមានប្រយោជន៍ ហើយនិយាយថា «អ្នកស្រុកនោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លា» ឬថា «ដល់នូវសេចក្តីវិនាសសាបសូន្យទៅហើយ» យ៉ាងនេះ គួរនិយាយបាន។ ក្នុងនិគមកថា នគរកថា និងជនបទកថា ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។ សូម្បីឥត្ថីកថា (រឿងស្ត្រី) ការនិយាយអាស្រ័យពណ៌សម្បុរនិងទ្រង់ទ្រាយជាដើម ដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាល មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយតែយ៉ាងនេះថា «នាងនោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លា ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ»។ សូម្បីសូរកថា (រឿងអ្នកក្លាហាន) ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលថា «យោធាឈ្មោះ នន្ទិមិត្ត ជាអ្នកក្លាហាន» មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយតែយ៉ាងនេះថា «យោធានោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លា ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ»។ សូម្បីវិសិខាកថា (រឿងច្រកផ្លូវ) ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលថា «ច្រកផ្លូវឯណោះ តាំងនៅល្អ តាំងនៅមិនល្អ ក្លាហាន មានសមត្ថភាព» មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយតែយ៉ាងនេះថា «អ្នកច្រកផ្លូវនោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លា ដល់នូវសេចក្តីវិនាសទៅហើយ»។ Kumbhaṭṭhānakathāti kumbhaṭṭhānaudakatitthakathā vā vuccati kumbhadāsikathā vā. Sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannātiādinā nayeneva vaṭṭati. Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo. ពាក្យថា Kumbhaṭṭhānakathā សំដៅយក កថាដែលទាក់ទងនឹងកន្លែងធ្វើឆ្នាំង និងកំពង់ទឹក ឬកថាដែលទាក់ទងនឹងស្រីបម្រើដងទឹក។ សូម្បីកថានោះ ការនិយាយដោយអំណាចនៃការត្រេកត្រអាលថា «នាងនោះ គួរឱ្យជ្រះថ្លា ឈ្លាសវៃក្នុងការរាំ ការច្រៀង» មិនគួរនិយាយឡើយ គួរនិយាយតែដោយវិធីជាដើមថា «នាងនោះ មានសទ្ធា ជ្រះថ្លា»។ ពាក្យថា Pubbapetakathā បានដល់ កថាដែលទាក់ទងនឹងពួកញាតិដែលចែកឋានទៅហើយ។ ក្នុងកថានោះ មានការវិនិច្ឆ័យដូចគ្នានឹងញាតិកថាបច្ចុប្បន្នដែរ។ Nānattakathāti purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. Lokakkhāyikāti ayaṃ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito, kākā setā aṭṭhīnaṃ setattā, bakā rattā lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā. ពាក្យថា Nānattakathā បានដល់ កថាដែលមិនមានប្រយោជន៍ មានសភាពផ្សេងៗ ដែលសេសសល់ក្រៅពីកថាខាងដើមនិងខាងចុង។ ពាក្យថា Lokakkhāyikā បានដល់ កថាដែលនិយាយពិភាក្សាគ្នាតាមបែបលោកាយតៈ និងវិទណ្ឌៈ មានជាដើមថា «លោកនេះ តើអ្នកណាបង្កើតឡើង? បុគ្គលឈ្មោះឯណោះបង្កើតឡើង។ ហេតុអ្វីបានជាក្អែកស? ព្រោះឆ្អឹងរបស់វាស។ ហេតុអ្វីបានជាសត្វកុកក្រហម? ព្រោះឈាមរបស់វាជាឈាមក្រហម» យ៉ាងនេះជាដើម។ Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro, sāgaradevena khaṇitattā sāgaro, khato meti hatthamuddāya niveditattā samuddoti evamādikā niratthakā samuddakkhāyikakathā. Iti bhavo, iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā. Ettha ca bhavoti sassataṃ, abhavoti ucchedaṃ. Bhavoti vaḍḍhi, abhavoti hāni. Bhavoti kāmasukhaṃ, abhavoti attakilamatho. Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsatiracchānakathā nāma hoti. Evarūpiṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā nisinno hoti. ពាក្យថា Samuddakkhāyikā បានដល់ សមុទ្ទក្ខាយិកកថា ដែលមិនមានប្រយោជន៍ មានជាដើមថា «ហេតុអ្វីបានជាសមុទ្រ ហៅថា សាគរ? ព្រោះព្រះរាជកុមារឈ្មោះសាគរជីក ហេតុនោះទើបហៅថា សាគរ។ ហៅថា សមុទ្រ ព្រោះសម្តែងដោយការធ្វើកាយវិការដោយដៃថា ខ្ញុំបានជីកហើយ» យ៉ាងនេះជាដើម។ កថាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយនិយាយនូវហេតុដែលមិនមានប្រយោជន៍ណាមួយថា «សេចក្តីចម្រើនយ៉ាងនេះ សេចក្តីវិនាសយ៉ាងនេះ» ហៅថា ឥតិភវាភវកថា។ ក្នុងពាក្យថា ឥតិភវាភវកថានេះ ពាក្យថា ភវៈ បានដល់ សស្សតទិដ្ឋិ, អភវៈ បានដល់ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ភវៈ បានដល់ សេចក្តីចម្រើន, អភវៈ បានដល់ សេចក្តីវិនាស។ ភវៈ បានដល់ កាមសុខល្លិកានុយោគ, អភវៈ បានដល់ អត្តកិលមថានុយោគ។ តិរច្ឆានកថា មាន ៣២ ប្រការ រួមទាំង ឥតិភវាភវកថា មានប្រការ ៦ យ៉ាងនេះ។ បរិព្វាជកនោះ អង្គុយនិយាយតិរច្ឆានកថាមានសភាពយ៉ាងនេះ។ Tato sandako paribbājako te paribbājake oloketvā – ‘‘ime paribbājakā ativiya aññamaññaṃ agāravā appatissā, mayañca samaṇassa [Pg.157] gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno. Sace pana imaṃ ṭhānaṃ samaṇo gotamo gotamasāvako vā gihiupaṭṭhākopi vāssa āgaccheyya, ativiya lajjanīyaṃ bhavissati. Parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī’’ti ito cito ca vilokento theraṃ addasa. Tena vuttaṃ addasā kho sandako paribbājako…pe… tuṇhī ahesunti. លំដាប់នោះ សន្ទកបរិព្វាជក ក្រឡេកមើលពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ ហើយគិតថា «ពួកបរិព្វាជកទាំងនេះ មិនមានសេចក្តីគោរព មិនមានសេចក្តីកោតក្រែងចំពោះគ្នាទៅវិញទៅមកខ្លាំងណាស់ ហើយពួកយើងចាប់តាំងពីព្រះសមណគោតមទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងមក ក៏មានឧបមាដូចជាសត្វអំពិលអំពែកក្នុងពេលព្រះអាទិត្យរះឡើង សូម្បីលាភសក្ការៈរបស់យើងក៏សាបសូន្យទៅដែរ។ ប្រសិនបើព្រះសមណគោតមក្តី សាវ័ករបស់ព្រះគោតមក្តី ឬសូម្បីតែគ្រហស្ថជាឧបដ្ឋាករបស់ព្រះគោតមក្តី មកកាន់ទីកន្លែងរបស់យើងនេះ នឹងគួរឱ្យខ្មាសអៀនខ្លាំងណាស់។ ម្យ៉ាងទៀត ទោសរបស់ពួកក្រុម តែងធ្លាក់ទៅលើប្រធានក្រុមតែម្តង» កាលបើក្រឡេកមើលទៅខាងនេះខាងនោះ ក៏បានឃើញព្រះថេរៈ (ព្រះអានន្ទ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «សន្ទកបរិព្វាជកបានឃើញ... បេ ... ក៏ស្ងៀមនៅ»។ Tattha saṇṭhapesīti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi. Yathā suṭṭhapitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi. Yathā nāma parisamajjhaṃ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṃ nivāsanaṃ saṇṭhapeti, pārupanaṃ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati, evamassā vajjapaṭicchādanatthaṃ ‘‘appasaddā bhonto’’ti sikkhāpento yathā suṭṭhapitā hoti, tathā naṃ ṭhapesīti attho. Appasaddakāmāti appasaddaṃ icchanti, ekakā nisīdanti, ekakā tiṭṭhanti, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpenti. Appasaddavinītāti appasaddena niravena buddhena vinītā. Appasaddassa vaṇṇavādinoti yaṃ ṭhānaṃ appasaddaṃ nissaddaṃ. Tassa vaṇṇavādino. Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti idhāgantabbaṃ maññeyya. ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា Saṇṭhapesi បានដល់ ណែនាំ ឬបិទបាំងទោសរបស់ពួកក្រុមនោះ។ គឺចាត់ចែងពួកក្រុមនោះ ឱ្យមានរបៀបរៀបរយល្អយ៉ាងណា ក៏ចាត់ចែងយ៉ាងនោះ។ ដូចជាបុរសកាលចូលទៅក្នុងកណ្តាលជំនុំ ដើម្បីបិទបាំងទោស (កុំឱ្យមើលទៅមិនសមរម្យ) តែងរៀបចំសំពត់ស្លៀកឱ្យស្រួលបួល រៀបចំសំពត់ដណ្តប់ឱ្យស្រួលបួល ជូតសម្អាតកន្លែងដែលមានធូលីដី យ៉ាងណាមិញ សន្ទកបរិព្វាជក កាលណែនាំដើម្បីបិទបាំងទោសរបស់ពួកក្រុមនោះថា «លោកទាំងឡាយ ចូរមានសំឡេងតិច» ឱ្យមានរបៀបរៀបរយល្អយ៉ាងណា ក៏ចាត់ចែងយ៉ាងនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Appasaddakāmā បានដល់ ពួកលោកអ្នកប្រាថ្នាសំឡេងតិច អង្គុយម្នាក់ឯង ឈរម្នាក់ឯង មិនត្រេកអរក្នុងការប្រជុំគ្នាឡើយ។ ពាក្យថា Appasaddavinītā បានដល់ ពួកលោកអ្នកដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់ទូន្មានហើយ ដោយសំឡេងតិច គឺដោយភាពស្ងប់ស្ងាត់។ ពាក្យថា Appasnadassa vaṇṇavādino បានដល់ ពួកលោកអ្នកដែលតែងតែសរសើរគុណនៃទីកន្លែងដែលមានសំឡេងតិច ស្ងប់ស្ងាត់។ ពាក្យថា Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyā បានដល់ គប្បីយល់ថា គួរចូលមកក្នុងទីនេះ។ Kasmā panesa therassa upasaṅkamanaṃ paccāsīsatīti. Attano vuddhiṃ patthayamāno. Paribbājakā kira buddhesu vā buddhasāvakesu vā attano santikaṃ āgatesu – ‘‘ajja amhākaṃ santikaṃ samaṇo gotamo āgato, sāriputto āgato, na kho panete yassa vā tassa vā santikaṃ gacchanti, passatha amhākaṃ uttamabhāva’’nti attano upaṭṭhākānaṃ santike attānaṃ ukkhipanti ucce ṭhāne ṭhapenti. Bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṃ vāyamanti. Te kira bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṃ vadanti – ‘‘tumhākaṃ satthā bhavaṃ gotamopi gotamassa sāvakāpi amhākaṃ santikaṃ āgacchanti, mayaṃ aññamaññaṃ samaggā. Tumhe pana amhe akkhīhi passituṃ na icchatha, sāmīcikammaṃ na karotha, kiṃ vo amhehi aparaddha’’nti. Appekacce manussā – ‘‘buddhāpi etesaṃ santikaṃ gacchanti, kiṃ amhāka’’nti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti. Tuṇhī ahesunti sandakaṃ parivāretvā nissaddā nisīdiṃsu. សួរថា ហេតុអ្វីបានជាសន្ទកបរិព្វាជកនេះ រំពឹងចង់ឱ្យព្រះថេរៈចូលមកជិត? ឆ្លើយថា ព្រោះប្រាថ្នាសេចក្តីចម្រើនដល់ខ្លួន។ ឮថា ពួកបរិព្វាជក កាលបើព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្តី ព្រះពុទ្ធសាវ័កទាំងឡាយក្តី យាងឬនិមន្តមកកាន់សំណាក់របស់ខ្លួន តែងលើកតម្កើងខ្លួនឯងក្នុងសំណាក់ពួកឧបដ្ឋាករបស់ខ្លួន ដាក់ខ្លួនក្នុងទីដ៏ខ្ពស់ថា «ថ្ងៃនេះ ព្រះសមណគោតម យាងមកកាន់សំណាក់របស់យើង ព្រះសារីបុត្ត និមន្តមកកាន់សំណាក់របស់យើង ព្រះអង្គនិងព្រះថេរៈទាំងនោះ មិនមែនយាងឬនិមន្តទៅកាន់សំណាក់របស់អ្នកណាម្នាក់ដោយងាយៗឡើយ ចូរអ្នកទាំងឡាយមើលនូវភាពឧត្តមរបស់យើងចុះ»។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ តែងព្យាយាមទាក់ទាញយកពួកឧបដ្ឋាករបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ ឮថា ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ កាលឃើញពួកឧបដ្ឋាករបស់ព្រះមានព្រះភាគ តែងនិយាយយ៉ាងនេះថា «សូម្បីព្រះគោតមដ៏ចម្រើនជាសាស្តារបស់អ្នកទាំងឡាយក្តី ពួកសាវ័ករបស់ព្រះគោតមក្តី ក៏តែងតែមកកាន់សំណាក់របស់យើង ពួកយើងនិងព្រះគោតមនោះ មានសេចក្តីសាមគ្គីគ្នាល្អទៅវិញទៅមក។ ចំណែកឯអ្នកទាំងឡាយវិញ សូម្បីតែភ្នែកក៏មិនចង់មើលយើង មិនធ្វើសាមីចិកម្មដល់យើង តើយើងមានកំហុសអ្វីចំពោះអ្នកទាំងឡាយ?»។ មនុស្សខ្លះគិតថា «សូម្បីព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏នៅតែយាងទៅកាន់សំណាក់របស់ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ ចុះទម្រាំយើងជាអ្វី?» ចាប់តាំងពីពេលនោះមក កាលបើឃើញពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ ក៏មិនធ្វេសប្រហែសឡើយ។ ពាក្យថា Tuṇhī ahesuṃ បានដល់ ពួកបរិព្វាជកទាំងនោះ អង្គុយចោមរោមសន្ទកបរិព្វាជកដោយភាពស្ងប់ស្ងាត់។ 224. Svāgataṃ bhoto ānandassāti suāgamanaṃ bhoto ānandassa. Bhavante hi no āgate ānando hoti, gate sokoti [Pg.158] dīpeti. Cirassaṃ khoti piyasamudācāravacanametaṃ. Thero pana kālena kālaṃ paribbājakārāmaṃ cārikatthāya gacchatīti purimagamanaṃ gahetvā evamāha. Evañca pana vatvā na mānatthaddho hutvā nisīdi, attano pana āsanā vuṭṭhāya taṃ āsanaṃ papphoṭetvā theraṃ āsanena nimantento nisīdatu bhavaṃ ānando, idamāsanaṃ paññattanti āha. ២២៤. ពាក្យថា Svāgataṃ bhoto ānandassā បានដល់ ការមកល្អហើយ របស់លោកម្ចាស់អានន្ទ។ សម្តែងសេចក្តីថា កាលបើលោកម្ចាស់មកដល់ សេចក្តីរីករាយ (អានន្ទ) តែងមានដល់យើង កាលបើលោកម្ចាស់ទៅវិញ សេចក្តីសោកស្តាយតែងមានដល់យើង។ ពាក្យថា Cirassaṃ kho នេះ ជាពាក្យពោលរាក់ទាក់ដ៏គួរឱ្យស្រឡាញ់។ ព្រោះថា ព្រះថេរៈតែងតែនិមន្តទៅកាន់អារាមរបស់ពួកបរិព្វាជក ដើម្បីត្រេចទៅកាន់ចារិកតាមកាលវេលា សន្ទកបរិព្វាជកកាន់យកការនិមន្តទៅក្នុងកាលមុននោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ កាលពោលយ៉ាងនេះហើយ សន្ទកបរិព្វាជក មិនមែនជាអ្នករឹងត្អឹងដោយមានះហើយអង្គុយនៅឡើយ គឺក្រោកឡើងចាកអាសនៈរបស់ខ្លួន រលាស់អាសនៈនោះ ហើយនិមន្តព្រះថេរៈដោយអាសនៈថា «សូមលោកម្ចាស់អានន្ទគង់ចុះ អាសនៈនេះរៀបចំទុកហើយ»។ Antarākathā vippakatāti nisinnānaṃ vo ārambhato paṭṭhāya yāva mamāgamanaṃ etasmiṃ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṃ na gatāti pucchati. ពាក្យថា Antarākathā vippakatā ព្រះថេរៈសួរថា «កាលដែលអ្នកទាំងឡាយអង្គុយជុំគ្នា ចាប់តាំងពីផ្តើមនិយាយ រហូតដល់ខ្ញុំមកដល់ ក្នុងចន្លោះពេលនេះ តើកថាអ្វីខ្លះដែលនិយាយមិនទាន់ចប់? ព្រោះហេតុតែការមកដល់របស់ខ្ញុំ តើកថាណាខ្លះដែលមិនទាន់ដល់ទីបញ្ចប់?»។ Atha paribbājako ‘‘niratthakakathāva esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṃ purato vattabbataṃ arahatī’’ti dīpento tiṭṭhatesā, bhotiādimāha. Nesā bhototi sace bhavaṃ sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṃ panimāya attho natthi. Bhoto pana āgamanaṃ labhitvā aññadeva sukāraṇaṃ kathaṃ sotukāmamhāti dīpeti. Tato dhammadesanaṃ yācanto sādhu vata bhavantaṃ ye vātiādimāha. Tattha ācariyaketi ācariyasamaye. Anassāsikānīti assāsavirahitāni. Sasakkanti ekaṃsatthe nipāto, viññū puriso ekaṃseneva na vaseyyāti attho. Vasanto ca nārādheyyāti na sampādeyya, na paripūreyyāti vuttaṃ hoti. Ñāyaṃ dhammaṃ kusalanti kāraṇabhūtaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ dhammaṃ. លំដាប់នោះ សន្ទកបរិព្វាជក កាលចង់សម្តែងថា «កថានេះ ជាកថាដែលមិនមានប្រយោជន៍ មិនមានខ្លឹមសារ អាស្រ័យនូវវដ្តសង្សារ មិនគួរនិយាយនៅចំពោះមុខលោកម្ចាស់ឡើយ» ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សូមកថានោះឈប់ស្លេះសិនចុះ លោកម្ចាស់»។ ពាក្យថា Nesā bhoto សម្តែងសេចក្តីថា «ប្រសិនបើលោកម្ចាស់ប្រាថ្នានឹងស្តាប់ កថានេះនឹងមិនពិបាករកស្តាប់ឡើយក្នុងកាលជាខាងក្រោយ ប៉ុន្តែពួកយើងគ្មានប្រយោជន៍ដោយកថានេះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកយើងកាលបានការមកដល់របស់លោកម្ចាស់ហើយ ប្រាថ្នានឹងស្តាប់នូវកថាផ្សេងដែលមានហេតុផលល្អតែម្តង»។ លំដាប់នោះ សន្ទកបរិព្វាជក កាលសូមអារាធនាធម៌ទេសនា ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សូមលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន...»។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា Ācariyake បានដល់ ក្នុងលទ្ធិរបស់អាចារ្យ។ ពាក្យថា Anassāsikāni បានដល់ មិនមានសេចក្តីក្សេមសម្រាន្ត (ប្រាសចាកសេចក្តីក្សេម)។ ពាក្យថា Sasakkaṃ ជាសព្ទនិបាត ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីថា ដោយចំណែកមួយ (ពិតប្រាកដ) សេចក្តីថា វិញ្ញូជនមិនគប្បីសេពគប់ដោយចំណែកមួយឡើយ។ ពាក្យថា Vasanto ca nārādheyya សម្តែងសេចក្តីថា មិនគប្បីធ្វើឱ្យសម្រេច មិនគប្បីធ្វើឱ្យពេញលេញឡើយ។ ពាក្យថា Ñāyaṃ dhammaṃ kusalaṃ បានដល់ ធម៌ដ៏កុសល ព្រោះជាហេតុ និងព្រោះមានសេចក្តីថា មិនមានទោស។ 225. Idhāti imasmiṃ loke. Natthi dinnantiādīni sāleyyakasutte (ma. ni. 1.440) vuttāni. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Pathavī pathavīkāyanti ajjhattikā pathavīdhātu bāhirapathavīdhātuṃ. Anupetīti anuyāti. Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ, anugacchatītipi attho, ubhayenāpi upeti upagacchatīti dasseti. Āpādīsupi eseva nayo. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti. Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva, cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. Yāvāḷāhanāti yāva susānā. Padānīti ayaṃ evaṃ sīlavā ahosi, evaṃ dussīlotiādinā nayena pavattāni [Pg.159] guṇapadāni. Sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. Kāpotakānīti kapotakavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho. ២២៥. ពាក្យថា Idhā បានដល់ ក្នុងលោកនេះ។ ពាក្យថា Natthi dinnaṃ ជាដើម ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងសាលេយ្យកសូត្រ។ ពាក្យថា Cātumahābhūtiko បានដល់ ដែលកើតឡើងអំពីមហាភូតរូបទាំង ៤។ ពាក្យថា Pathavī pathavīkāyaṃ បានដល់ បឋវីធាតុខាងក្នុង ចូលទៅកាន់បឋវីធាតុខាងក្រៅ។ ពាក្យថា Anupeti បានដល់ ចូលទៅតាម។ ពាក្យថា Anupagacchati ជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យនោះឯង សូម្បីពាក្យថា Anugacchati ក៏ជាសេចក្ដីរបស់ពាក្យនោះដែរ ពាក្យទាំងពីរម៉្យាងនេះ បង្ហាញសេចក្ដីថា ចូលទៅជិត ឬចូលទៅដល់។ សូម្បីក្នុងអាបោធាតុជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Indriyāni បានដល់ ឥន្ទ្រីយទាំងឡាយមានមនិន្ទ្រិយជាទី ៦ រមែងស្ទុះទៅកាន់អាកាស។ ពាក្យថា Āsandipañcamā មានសេចក្ដីថា គ្រែសម្រាប់ដាក់ខ្មោចជាទី ៥ គឺគ្រែផង បុរស ៤ នាក់ដែលកាន់ជើងគ្រែទាំង ៤ ឈរនៅផង។ ពាក្យថា Yāvāḷāhanā បានដល់ ដរាបដល់ព្រៃខ្មោច។ ពាក្យថា Padāni បានដល់ គុណបទទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយន័យជាដើមថា បុគ្គលនេះជាអ្នកមានសីលយ៉ាងនេះ បុគ្គលនេះជាអ្នកទ្រុស្តសីលយ៉ាងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ សំដៅយកសរីរៈហ្នឹងឯងថា Padāni។ ពាក្យថា Kāpotakāni មានសេចក្ដីថា មានពណ៌ដូចជាពណ៌សត្វព្រាប គឺមានពណ៌ដូចជាស្លាបសត្វព្រាប។ Bhassantāti bhasmantā, ayameva vā pāḷi. Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantīti dasseti. Atthikavādanti atthi dinnaṃ dinnaphalanti imaṃ atthikavādaṃyeva vadanti tesaṃ tucchaṃ vacanaṃ musāvilāpo. Bāle ca paṇḍite cāti bālā ca paṇḍitā ca. ពាក្យថា Bhassantā បានដល់ មានផេះជាទីបំផុត ឬក៏មានបាលីយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Āhutiyo មានសេចក្ដីថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មានការធ្វើសក្ការៈចំពោះភ្ញៀវជាដើម ទានទាំងអស់នោះមានផេះជាទីបំផុតប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាធម្មជាតិឲ្យផលហួសពីនោះទៅទៀតឡើយ។ ពាក្យថា Dattupaññattaṃ បានដល់ ដែលពួកមនុស្សល្ងង់ខ្លៅបញ្ញត្តទុកហើយ។ សេចក្ដីពន្យល់ក្នុងពាក្យនោះមានដូចតទៅ៖ ទាននេះ គឺពួកមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ គ្មានប្រាជ្ញាបញ្ញត្តទុក មិនមែនពួកបណ្ឌិតបញ្ញត្តឡើយ។ បង្ហាញថា ពួកមនុស្សល្ងង់តែងតែឲ្យ ឯពួកបណ្ឌិតតែងតែទទួលយក។ ពាក្យថា Atthikavādaṃ បានដល់ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាដែលពោលនូវអត្ថិកវាទនេះថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមានផល ផលនៃទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមាន ពាក្យរបស់ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ជាពាក្យទទេ ជាពាក្យកុហក ជាពាក្យរវើរវាយ។ ពាក្យថា Bāle ca paṇḍite ca បានដល់ ទាំងពួកមនុស្សល្ងង់ ទាំងពួកបណ្ឌិត។ Akatena me ettha katanti mayhaṃ akateneva samaṇakammena ettha etassa samaye kammaṃ kataṃ nāma hoti, avusiteneva brahmacariyena vusitaṃ nāma hoti. Etthāti etasmiṃ samaṇadhamme. Samasamāti ativiya samā, samena vā guṇena samā. Sāmaññaṃ pattāti samānabhāvaṃ pattā. ពាក្យថា Akatena me ettha kataṃ មានសេចក្ដីថា កិច្ចដែលខ្ញុំមិនបានធ្វើដោយសមណកិច្ចសោះ ឈ្មោះថាជាកិច្ចដែលបានធ្វើហើយក្នុងលទ្ធិនេះ ព្រហ្មចរិយធម៌ដែលមិនបាននៅគ្រប់គ្រងសោះ ឈ្មោះថាជានៅគ្រប់គ្រងហើយ។ ពាក្យថា Ettha បានដល់ ក្នុងសមណធម៌នេះ។ ពាក្យថា Samasamā បានដល់ ស្មើគ្នាក្រៃលែង ឬស្មើគ្នាដោយគុណដ៏ស្មើគ្នា។ ពាក្យថា Sāmaññaṃ pattā បានដល់ ដល់នូវភាពស្មើគ្នា។ 226. Karatotiādīni apaṇṇakasutte vuttāni. Tathā natthi hetūtiādīni. ២២៦. ពាក្យថា Karato ជាដើម ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងអបណ្ណកសូត្រ។ ដូចគ្នានោះដែរ ពាក្យថា Natthi hetu ជាដើម ក៏ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងអបណ្ណកសូត្រដែរ។ 228. Catutthabrahmacariyavāse akaṭāti akatā. Akaṭavidhāti akatavidhānā, evaṃ karohīti kenaci kārāpitā na hontīti attho. Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti animmāpitā. Keci animmitabbāti padaṃ vadanti, taṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ sandissati. Vañjhāti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalā, kassaci ajanakāti attho. Etena pathavīkāyādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Pabbatakūṭā viya ṭhitāti kūṭaṭṭhā. Īsikaṭṭhāyiṭṭhitāti muñje īsikā viya ṭhitā. Tatrāyamadhippāyo – yamidaṃ jāyatīti vuccati, taṃ muñjato īsikā viya vijjamānameva nikkhamatīti. ‘‘Esikaṭṭhāyiṭṭhitā’’tipi pāṭho, sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitāti attho. Ubhayenapi tesaṃ vināsābhāvaṃ dīpeti. Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti. Na vipariṇāmentīti pakatiṃ na jahanti. Na aññamaññaṃ byābādhentīti aññamaññaṃ na upahananti. Nālanti na samatthā. ២២៨. ក្នុងព្រហ្មចរិយវាសៈទី ៤ ពាក្យថា Akaṭā បានដល់ មិនបានធ្វើឡើង (គឺមិនត្រូវបានតាក់តែងដោយបុណ្យនិងបាប)។ ពាក្យថា Akaṭavidhā បានដល់ មិនមានការចាត់ចែងទុកជាមុន មានសេចក្ដីថា មិនមែនជាធម្មជាតិដែលនរណាម្នាក់បង្គាប់ថា ចូរធ្វើសេចក្ដីនេះយ៉ាងនេះ ឡើយ។ ពាក្យថា Animmitā បានដល់ សូម្បីដោយឫទ្ធិ ក៏មិនបាននិម្មិតឡើង។ ពាក្យថា Animmātā បានដល់ មិនត្រូវបានគេបង្កើតឡើង។ អាចារ្យខ្លះពោលពាក្យថា Animmitabbā ប៉ុន្តែពាក្យនោះមិនប្រាកដទាំងក្នុងបាលី ទាំងក្នុងអដ្ឋកថាឡើយ។ ពាក្យថា Vañjhā មានសេចក្ដីថា មិនមានផល ដូចជាមេគោក្រៀវ ឬដើមត្នោតក្រៀវជាដើម គឺមិនបង្កើតនូវភពណាមួយឡើយ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបដិសេធនូវភាពជាអ្នកបង្កើតរូបជាដើម នៃបឋវីកាយជាដើម។ ពាក្យថា Kūṭaṭṭhā បានដល់ ឋិតនៅនឹងថ្កល់ដូចជាកំពូលភ្នំ។ ពាក្យថា Īsikaṭṭhāyiṭṭhitā បានដល់ ឋិតនៅដូចជាបណ្តូលស្បូវភ្លាំង។ សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងពាក្យនោះមានដូចតទៅ៖ របស់ណាដែលគេនិយាយថា កើតឡើង របស់នោះរមែងចេញមកទាំងដែលមានស្រាប់ ដូចជាបណ្តូលស្បូវភ្លាំងដែលចេញពីស្បូវភ្លាំងដូច្នោះឯង។ សូម្បីបទថា Esikaṭṭhāyiṭṭhitā ក៏ជាបាឋៈដែរ មានសេចក្ដីថា សសរគោលដែលគេកប់យ៉ាងមាំ រមែងឋិតនៅនឹងថ្កល់មិនរញ្ជួយយ៉ាងណា ពួកកាយទាំងនោះក៏ឋិតនៅយ៉ាងនោះដែរ។ ដោយអត្ថទាំងពីរយ៉ាងនេះ រមែងបង្ហាញនូវភាពមិនវិនាសនៃកាយទាំងនោះ។ ពាក្យថា Na iñjanti បានដល់ មិនរញ្ជួយ ព្រោះឋិតនៅដូចជាសសរគោល។ ពាក្យថា Na vipariṇāmenti បានដល់ មិនប្រែប្រួល គឺមិនលះបង់នូវប្រក្រតីភាពរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Na aññamaññaṃ byābādhenti បានដល់ មិនបៀតបៀនគ្នាទៅវិញទៅមក គឺមិនប៉ះពាល់គ្នា។ ពាក្យថា Nālaṃ បានដល់ មិនអាច គឺមិនមានសមត្ថភាព។ Pathavīkāyotiādīsu [Pg.160] pathavīyeva pathavīkāyo, pathavīsamūho vā. Tatthāti tesu jīvasattamesu kāyesu. Natthi hantā vāti hantuṃ vā ghātetuṃ vā sotuṃ vā sāvetuṃ vā jānituṃ vā jānāpetuṃ vā samattho nāma natthīti dīpeti. Sattannaṃtveva kāyānanti yathā muggarāsiādīsu pahaṭaṃ satthaṃ muggarāsiādīnaṃ antarena pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ‘‘ahaṃ imaṃ jīvitā voropemī’’ti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dasseti. Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni. Pañca ca kammuno satānīti pañca kammasatāni ca, kevalaṃ takkamattakena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpeti. Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānītiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu pañca kammānīti pañcindriyavasena bhaṇati. Tīṇīti kāyakammādivasenāti. Kamme ca aḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammañca vacīkammañca kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhi paṭipadāti vadati. Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti, ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha. Chaḷābhijātiyo apaṇṇakasutte vitthāritā. ក្នុងពាក្យថា Pathavīkāyo ជាដើម បឋវីធាតុហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា បឋវីកាយ ឬថា ប្រជុំនៃបឋវីធាតុ ឈ្មោះថា បឋវីកាយ។ ពាក្យថា Tattha បានដល់ ក្នុងកាយទាំងឡាយមានជីវៈជាទី ៧ នោះ។ ពាក្យថា Natthi hantā vā បង្ហាញសេចក្ដីថា ឈ្មោះថាអ្នកមានសមត្ថភាពដើម្បីសម្លាប់ ឬឲ្យគេសម្លាប់ ដើម្បីស្ដាប់ ឬឲ្យគេស្ដាប់ ដើម្បីដឹង ឬឲ្យគេដឹង គឺមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Sattannaṃ tveva kāyānaṃ មានសេចក្ដីថា ដូចជាគ្រឿងសាស្ត្រាវុធដែលគេចាក់ទៅក្នុងគំនូរសណ្ដែកបាយជាដើម រមែងចូលទៅតាមចន្លោះនៃគំនូរសណ្ដែកបាយជាដើមយ៉ាងណា គ្រឿងសាស្ត្រាវុធក៏រមែងចូលទៅតាមចន្លោះ តាមប្រហោង តាមរន្ធនៃកាយទាំង ៧ យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងទីនោះ បង្ហាញថា ការយល់ឃើញថា 'អាត្មាអញនឹងផ្ដាច់បង់នូវបុគ្គលនេះចាកជីវិត' នោះ គ្រាន់តែជាសញ្ញាមត្តៈ (សេចក្ដីសម្គាល់) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Yonipamukhasatasahassāni បានដល់ កំណើតដ៏ប្រសើរ គឺកំណើតដ៏ឧត្តម មាន ១៤ សែន និង ៦០ រយផ្សេងទៀត និង ៦ រយផ្សេងទៀត។ ពាក្យថា Pañca ca kammuno satāni បានដល់ និងកម្ម ៥ រយ នេះគ្រាន់តែបង្ហាញនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលមិនមានប្រយោជន៍ ដោយការត្រិះរិះស្មានតែប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែអាចារ្យខ្លះពោលថា ពាក្យថា កម្ម ៥ សំដៅយកដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រីយ ៥។ ពាក្យថា កម្ម ៣ សំដៅយកដោយអំណាចនៃកាយកម្មជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា Kamme ca aḍḍhakamme ca នេះ លទ្ធិរបស់គាត់មានថា កាយកម្មនិងវចីកម្ម ជាកម្មពេញលេញ ឯមនោកម្ម ជាកម្មពាក់កណ្ដាល។ ពាក្យថា Dvaṭṭhipaṭipadā គឺគាត់ពោលសំដៅយក បដិបទា ៦២។ ពាក្យថា Dvaṭṭhantarakappā បានដល់ ក្នុងកប្បមួយ រមែងមានអន្តរកប្ប ៦៤ ប៉ុន្តែបុគ្គលនេះមិនដឹងនូវអន្តរកប្ប ២ ទៀត ទើបពោលយ៉ាងនេះ (ថាអន្តរកប្ប ៦២)។ អភិជាតិទាំង ៦ ត្រូវបានពន្យល់ពិស្ដារហើយក្នុងអបណ្ណកសូត្រ។ Aṭṭha purisabhūmiyoti mandabhūmi khiḍḍābhūmi vīmaṃsakabhūmi ujugatabhūmi sekkhabhūmi samaṇabhūmi jinabhūmi pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadati. Tattha jātadivasato paṭṭhāya sattadivase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā. Ayaṃ mandabhūmīti vadati. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca. Sugatito āgatā taṃ anussaritvā anussaritvā hasanti. Ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ vīmaṃsakabhūmi nāma. Padasāva gantuṃ samatthakālo ujugatabhūmi nāma. Sippānaṃ sikkhanakālo sekkhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajanakālo samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakālo jinabhūmi nāma. Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhāti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadati. ពាក្យថា Aṭṭha purisabhūmiyo គឺគាត់ពោលសំដៅយក ភូមិរបស់បុរស ៨ យ៉ាង គឺ មន្ទភូមិ ខិឌ្ឌាភូមិ វីមំសកភូមិ ឧជុគតភូមិ Sេក្ខភូមិ សមណភូមិ ជិនភូមិ និងបន្នភូមិ។ ក្នុងភូមិទាំងនោះ ចាប់តាំងពីថ្ងៃកើតមក ដរាបដល់ ៧ ថ្ងៃ ព្រោះតែចេញមកចាកទីដ៏ចង្អៀត (ផ្ទៃម្ដាយ) សត្វទាំងឡាយរមែងល្ងង់ខ្លៅ វង្វេងវង្វាន់ខ្លាំង។ ភូមិនេះ ហៅថា មន្ទភូមិ។ ចំណែកសត្វទាំងឡាយណាដែលមកពីទុគ្គតិ សត្វទាំងនោះរមែងយំផង ស្រែកទ្រហោផងជាញឹកញាប់។ សត្វទាំងឡាយដែលមកពីសុគតិ រមែងរលឹកឃើញនូវសុគតិនោះរឿយៗ ហើយសើចសប្បាយ។ ភូមិនេះ ឈ្មោះថា ខិឌ្ឌាភូមិ។ ការចាប់ដៃ ឬជើង ឬគ្រែ ឬកៅអីរបស់មាតាបិតា ហើយឈានជើងដើរលើផែនដី ឈ្មោះថា វីមំសកភូមិ។ កាលដែលអាស្រ័យតែជើងខ្លួនឯងអាចដើរទៅបាន ឈ្មោះថា ឧជុគតភូមិ។ កាលជាទីសិក្សានូវសិល្បសាស្ត្រទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សេក្ខភូមិ។ កាលដែលចេញចាកផ្ទះទៅបួស ឈ្មោះថា សមណភូមិ។ កាលដែលបានសេពគប់គ្រូហើយដឹងយល់ ឈ្មោះថា ជិនភូមិ។ ពាក្យថា Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āha គឺសំដៅយកសមណៈដែលមិនបានលាភសក្ការៈ ហៅថា បន្នភូមិ។ Ekūnapaññāsa [Pg.161] ājīvasateti ekūnapaññāsa ājīvavuttisatāni. Paribbājakasateti paribbājakapabbajjasatāni. Nāgāvāsasateti nāgamaṇḍalasatāni. Vīse indriyasateti vīsa indriyasatāni. Tiṃse nirayasateti tiṃsa nirayasatāni. Rajodhātuyoti rajaokiraṇaṭṭhānāni. Hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. Asaññīgabbhāti sāliyavagodhumamuggakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. Nigaṇṭhigabbhāti nigaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. Satta devāti bahū devā, so pana sattāti vadati. Mānusāpi anantā, so sattāti vadati. Satta pisācāti pisācā mahantā, sattāti vadati. ពាក្យថា Ekūnapaññāsa ājīvasate បានដល់ វិធីចិញ្ចឹមជីវិតរបស់អាជីវកៈ ១៤៩។ ពាក្យថា Paribbājakasate បានដល់ បព្វជ្ជាព្រះបរិព្វាជក ១០០។ ពាក្យថា Nāgāvāsasate បានដល់ ទីលំនៅនៃនាគ ១០០។ ពាក្យថា Vīse indriyasate បានដល់ ឥន្ទ្រីយ ១២០។ ពាក្យថា Tiṃse nirayasate បានដល់ នរក ១៣០។ ពាក្យថា Rajodhātuyo បានដល់ ធូលីដី គឺកន្លែងដែលធូលីធ្លាក់ទៅប៉ះពាល់ គាត់ពោលសំដៅយកខ្នងដៃ ខ្នងជើងជាដើម។ ពាក្យថា Satta saññīgabbhā គាត់ពោលសំដៅយក សត្វអូដ្ឋ គោ លា ពពែ ចៀម សត្វព្រៃ និងក្របី។ ពាក្យថា Asaññīgabbhā គាត់ពោលសំដៅយក ស្រូវសាលី ស្រូវសាលីខ្សាយ ស្រូវបាលី សណ្ដែកបាយ ស្មៅកន្ទុយឆ្កែ ស្មៅវរៈ និងស្មៅកុទ្រូសៈ។ ពាក្យថា Nigaṇṭhigabbhā បានដល់ កំណើតដែលកើតក្នុងថ្នាំង គាត់ពោលសំដៅយក ដើមអំពៅ ដើមឫស្សី ដើមបបុសជាដើម។ ពាក្យថា Satta devā បានដល់ ទេវតាទាំងឡាយមានច្រើន ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះពោលថាមានតែ ៧ ពួកប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីមនុស្សក៏មានច្រើនរាប់មិនអស់ដែរ ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះពោលថាមានតែ ៧ ពួកប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Satta pisācā បានដល់ ពួកបីសាចមានច្រើនណាស់ ប៉ុន្តែបុគ្គលនោះពោលថាមានតែ ៧ ពួកប៉ុណ្ណោះ។ Sarāti mahāsarā. Kaṇṇamuṇḍa-rathakāra-anotatta-sīhapapātakuḷira-mucalinda-kuṇāladahe gahetvā vadati. Pavuṭāti gaṇṭhikā. Papātāti mahāpapātā. Papātasatānīti khuddakapapātasatāni. Supināti mahāsupinā. Supinasatānīti khuddakasupinasatāni. Mahākappinoti mahākappānaṃ. Ettha ekamhā sarā vassasate vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bālā ca paṇḍitā ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarā sujjhituṃ na sakkoti, bālopi tato uddhaṃ na gacchati. ពាក្យថា Sarā បានដល់ ស្រះធំៗ គាត់ពោលសំដៅយក ស្រះកណ្ណមុណ្ឌៈ ស្រះរថការៈ ស្រះអនោតត្ត ស្រះសីហបបាតៈ ស្រះកុឡិរៈ ស្រះមុចលិន្ទៈ និងស្រះកុណាលៈ។ ពាក្យថា Pavuṭā បានដល់ ថ្នាំងភ្នំ។ ពាក្យថា Papātā បានដល់ ជ្រោះធំៗ។ ពាក្យថា Papātasatāni បានដល់ ជ្រោះតូចៗ រាប់រយ។ ពាក្យថា Supinā បានដល់ សុបិនធំៗ។ ពាក្យថា Supinasatāni បានដល់ សុបិនតូចៗ រាប់រយ។ ពាក្យថា Mahākappino បានដល់ នៃមហាកប្បទាំងឡាយ។ ក្នុងទីនេះ គាត់ពោលថា ក្នុងស្រះមួយៗ ដល់កំណត់ ១០០ ឆ្នាំៗ គេយកចុងស្បូវដងយកតំណក់ទឹកមួយៗ ចេញរឿយៗ រហូតដល់ស្រះនោះអស់ទឹកគ្មានសល់ ៧ ដង ទើបស្មើនឹង ១ មហាកប្ប។ លទ្ធិរបស់គាត់មានថា ពួកមនុស្សល្ងង់និងពួកបណ្ឌិត រមែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន ក្រោយពីបានឆ្លងកាត់មហាកប្បមានសភាពយ៉ាងនេះអស់ ៨៤ សែនកប្ប។ ឮថា សូម្បីបណ្ឌិតក៏មិនអាចបរិសុទ្ធក្នុងចន្លោះកាលនោះបានឡើយ ហើយសូម្បីមនុស្សល្ងង់ ក៏មិនហួសពីកាលនោះទៅទៀតដែរ។ Sīlenāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. Vatenāti tādisena vatena. Tapenāti tapokammena. Aparipakkaṃ paripāceti nāma yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. Paripakkaṃ phussa phussa byantiṃ karoti nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇaṃ kālaṃ atikkamitvā yāti. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā kātunti dīpeti. Doṇamiteti doṇena mitaṃ viya. Sukhadukkheti sukhadukkhaṃ. Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyanto. Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni. Na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. Ukkaṃsāvakaṃseti ukkaṃsāvakaṃsā, hāpanavaḍḍhanānamevetaṃ vevacanaṃ. Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento [Pg.162] seyyathāpi nāmātiādimāha. Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷaṃ. Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttapamāṇena nibbeṭhiyamānaṃ gacchati, sutte khīṇe tattha tiṭṭhati na gacchati. Evamevaṃ vuttakālato uddhaṃ na gacchatīti dasseti. ពាក្យថា Sīlena បានដល់ ដោយសីលរបស់អចេលកៈ ឬដោយសីលណាមួយផ្សេងទៀត។ ពាក្យថា Vatena បានដល់ ដោយវត្តមានសភាពយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា Tapena បានដល់ ដោយតបៈកម្ម។ ពាក្យថា Aparipakkaṃ paripāceti ឈ្មោះថាធ្វើកម្មដែលមិនទាន់ទុំឲ្យទុំ គឺបុគ្គលណាដែលគិតថា 'អាត្មាអញជាបណ្ឌិត' ហើយព្យាយាមជម្រះកិលេសក្នុងចន្លោះកាលនោះ។ ពាក្យថា Paripakkaṃ phussa phussa byantiṃ karoti ឈ្មោះថាប៉ះពាល់នូវកម្មដែលទុំហើយៗ ធ្វើឲ្យអស់ទៅ គឺបុគ្គលណាដែលគិតថា 'អាត្មាអញជាមនុស្សល្ងង់' ហើយរស់នៅរហូតដល់កន្លងហួសកាលកំណត់ដែលបានពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា Hevaṃ natthi មានសេចក្ដីថា យ៉ាងនេះមិនមានឡើយ។ បង្ហាញសេចក្ដីថា ការធ្វើទាំងពីរយ៉ាងនោះ មិនអាចធ្វើបានឡើយ។ ពាក្យថា Doṇamite បានដល់ ដូចជាគេវាល់ដោយតៅ។ ពាក្យថា Sukhadukkhe បានដល់ សុខនិងទុក្ខ។ ពាក្យថា Pariyantakate បានដល់ មានទីបំផុតដែលកំណត់ទុកហើយដោយកាលកំណត់ដែលបានពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា Natthi hāyanavaḍḍhane បានដល់ ការស៊ុតចុះនិងការចម្រើនឡើងមិនមានឡើយ សេចក្ដីថា សំសារវដ្តរបស់បណ្ឌិតមិនស៊ុតចុះ សំសារវដ្តរបស់មនុស្សល្ងង់ក៏មិនចម្រើនឡើងដែរ។ ពាក្យថា Ukkaṃsāvakaṃse បានដល់ ភាពខ្ពង់ខ្ពស់និងភាពថោកទាប នេះជាវេវចនសព្ទនៃការស៊ុតចុះនិងការចម្រើនឡើងហ្នឹងឯង។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្រេចសេចក្ដីនោះដោយឧបមា ទើបពោលពាក្យថា Seyyathāpi nāma ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Suttaguḷe បានដល់ ដុំអំបោះដែលគេរមូរធ្វើជាដុំ។ ពាក្យថា Nibbeṭhiyamānameva paleti មានសេចក្ដីថា ដុំអំបោះដែលគេឈរនៅលើភ្នំ ឬលើចុងឈើ ហើយគ្រវែងទៅ រមែងរមូរលាតសន្ធឹងទៅតាមប្រវែងអំបោះ កាលណាអំបោះអស់ហើយ វាក៏ឈប់នៅត្រង់កន្លែងនោះ មិនទៅមុខទៀតឡើយ។ បង្ហាញសេចក្ដីថា យ៉ាងណាមិញ សត្វទាំងឡាយក៏មិនទៅហួសពីកាលកំណត់ដែលបានពោលហើយនោះដែរ យ៉ាងនោះឯង។ 229. Kimidanti kimidaṃ tava aññāṇaṃ, kiṃ sabbaññu nāma tvanti evaṃ puṭṭho samāno niyativāde pakkhipanto suññaṃ me agārantiādimāha. ២២៩. ពាក្យថា Kimidaṃ មានសេចក្ដីថា ហេតុអ្វីបានជាអ្នកមិនដឹងនូវសេចក្ដីនេះ? តើអ្នកជាសព្វញ្ញូឬអ្វី? កាលដែលត្រូវបានគេសួរយ៉ាងនេះ កាលចង់បញ្ចូលទៅក្នុងនិយតវាទ ទើបពោលពាក្យថា Suññaṃ me agāraṃ ជាដើម។ 230. Anussaviko hotīti anussavanissito hoti. Anussavasaccoti savanaṃ saccato gahetvā ṭhito. Piṭakasampadāyāti vaggapaṇṇāsakāya piṭakaganthasampattiyā. ២៣០. ពាក្យថា Anussaviko hoti បានដល់ ជាអ្នកអាស្រ័យនូវការឮតៗ គ្នា។ ពាក្យថា Anussavasacco បានដល់ ជឿតាមការឮមកថាជាការពិត ហើយប្រកាន់ខ្ជាប់។ ពាក្យថា Piṭakasampadāya បានដល់ ដោយការពេញលេញនៃគម្ពីរត្រៃបិដក គឺដោយការពេញលេញនៃគម្ពីរដែលចែកជាវគ្គនិងបណ្ណាសកៈ។ 232. Mandoti mandapañño. Momūhoti atimūḷho. Vācāvikkhepaṃ āpajjatīti vācāya vikkhepaṃ āpajjati. Kīdisaṃ? Amarāvikkhepaṃ, apariyantavikkhepanti attho. Atha vā amarā nāma macchajāti. Sā ummujjananimmujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkāti evameva ayampi vādo ito cito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati. Taṃ amarāvikkhepaṃ. ២៣២. ពាក្យថា Mando បានដល់ បុគ្គលមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ។ ពាក្យថា Momūho បានដល់ បុគ្គលអ្នកវង្វេងខ្លាំង។ ពាក្យថា Vācāvikkhepaṃ āpajjatīti សេចក្តីថា ដល់នូវការនិយាយរាយមាយដោយវាចា។ សួរថា តើការរាយមាយបែបណា? ឆ្លើយថា ការរាយមាយមិនមានទីបំផុត ដូចជាត្រីអមរា (អមរាវិក្ខេបៈ) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ មួយម៉្យាងទៀត ត្រីម្យ៉ាងឈ្មោះថា អមរា។ ត្រីនោះកាលហែលទៅមកក្នុងទឹក ដោយអំណាចនៃការមុជនិងងើបជាដើម គេមិនអាចចាប់យកបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែវាទៈនេះ ក៏រត់ទៅខាងនេះខាងនោះ មិនដល់នូវការកាន់យកបាន យ៉ាងនោះឯង ហេតុនោះ ទើបហៅថា អមរាវិក្ខេបៈ។ ពាក្យថា Taṃ amarāvikkhepaṃ គឺសំដៅលើអមរាវិក្ខេបៈនោះឯង។ Evantipi me notiādīsu idaṃ kusalanti puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati, tato kiṃ akusalanti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati, kiṃ ubhayato aññathāti vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati, tato tividhenāpi na hotīti te laddhīti vutte ‘‘notipi me no’’ti vadati, tato kiṃ no noti te laddhīti vutte ‘‘no notipi me no’’ti vikkhepamāpajjati, ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati. Nibbijja pakkamatīti attanopi esa satthā avassayo bhavituṃ na sakkoti, mayhaṃ kiṃ sakkhissatīti nibbinditvā pakkamati. Purimesupi anassāsikesu eseva nayo. ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា Evantipi me no កាលបើគេសួរថា «នេះជាកុសលឬ?» ក៏ឆ្លើយថា «ទោះជាយ៉ាងនេះ ក៏យល់ឃើញថាមិនមែន» បន្ទាប់មក កាលបើគេសួរថា «ចុះជាអកុសលឬ?» ក៏ឆ្លើយថា «ទោះជាយ៉ាងនោះ ក៏យល់ឃើញថាមិនមែន» កាលបើគេសួរថា «ចុះខុសប្លែកពីធម៌ទាំងពីរយ៉ាងនោះឬ?» ក៏ឆ្លើយថា «ទោះជាយ៉ាងដទៃ ក៏យល់ឃើញថាមិនមែន» បន្ទាប់មក កាលបើគេសួរថា «ចុះលទ្ធិរបស់អ្នកយល់ថា មិនមែនទាំងបីយ៉ាងនោះឬ?» ក៏ឆ្លើយថា «ទោះជាថាមិនមែន ក៏យល់ឃើញថាមិនមែន» បន្ទាប់មក កាលបើគេសួរថា «ចុះលទ្ធិរបស់អ្នកយល់ថា មិនមែនជាមិនមែនឬ?» ក៏ឆ្លើយថា «ទោះជាថាមិនមែនជាមិនមែន ក៏យល់ឃើញថាមិនមែន» គឺដល់នូវការនិយាយរាយមាយ មិនឋិតនៅក្នុងចំណែកណាមួយឡើយ។ ពាក្យថា Nibbijja pakkamati សេចក្តីថា ជននោះនឿយណាយហើយចៀសចេញទៅ ដោយគិតថា «សូម្បីតែគ្រូនោះ ក៏មិនអាចជាទីពឹងដល់ខ្លួនឯងបានផង ចុះនឹងអាចធ្វើជាទីពឹងដល់ខ្ញុំដូចម្តេចបាន»។ សូម្បីតែក្នុងអនុសាសិកវារៈមុនៗ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះឯង។ 234. Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjitunti yathā pubbe gihibhūto sannidhiṃ katvā vatthukāme paribhuñjati, evaṃ tilataṇḍulasappinavanītādīni sannidhiṃ katvā idāni paribhuñjituṃ abhabboti attho. Nanu ca khīṇāsavassa vasanaṭṭhāne [Pg.163] tilataṇḍulādayo paññāyantīti. No na paññāyanti, na panesa te attano atthāya ṭhapeti, aphāsukapabbajitādīnaṃ atthāya ṭhapeti. Anāgāmissa kathanti. Tassāpi pañca kāmaguṇā sabbasova pahīnā, dhammena pana laddhaṃ vicāretvā paribhuñjati. ២៣៤. ពាក្យថា Sannidhikārakaṃ kāme paribhuñjituṃ សេចក្តីថា ក្នុងកាលមុន ជននោះនៅជាគ្រហស្ថ បានសន្សំទុកហើយបរិភោគនូវវត្ថុកាមយ៉ាងណា ឥឡូវនេះ មិនគួរដើម្បីសន្សំទុកនូវល្ង អង្ករ ទឹកដោះថ្លា ទឹកដោះខាប់ជាដើម ហើយបរិភោគយ៉ាងនោះឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សួរថា «ចុះនៅក្នុងទីលំនៅរបស់ព្រះខីណាស្រព គេតែងឃើញមានល្ង និងអង្ករជាដើម មិនមែនឬ?»។ ឆ្លើយថា «មិនមែនជាមិនឃើញនោះទេ គឺឃើញពិតមែន ប៉ុន្តែព្រះខីណាស្រពនោះ មិនបានទុកដាក់របស់ទាំងនោះដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឡើយ គឺលោកទុកដាក់ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមិនសប្បាយជាដើម»។ សួរថា «ចុះចំពោះព្រះអនាគាមី តើដូចម្តេច?»។ ឆ្លើយថា «សូម្បីតែព្រះអនាគាមីនោះ ក៏លះបង់កាមគុណទាំង ៥ បានដោយប្រការទាំងពួងហើយដែរ ប៉ុន្តែលោកតែងពិចារណាហើយទើបបរិភោគនូវបច្ច័យដែលបានមកដោយធម៌» 236. Puttamatāya puttāti so kira imaṃ dhammaṃ sutvā ājīvakā matā nāmāti saññī hutvā evamāha. Ayañhettha attho – ājīvakā matā nāma, tesaṃ mātā puttamatā hoti, iti ājīvakā puttamatāya puttā nāma honti. Samaṇe gotameti samaṇe gotame brahmacariyavāso atthi, aññattha natthīti dīpeti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ២៣៦. ពាក្យថា Puttamatāya puttā ឮថា បរិព្វាជកឈ្មោះសន្ទកៈនោះ បានស្តាប់ធម៌នេះហើយ មានសេចក្តីសម្គាល់ថា «ពួកអាជីវក ឈ្មោះថាស្លាប់ហើយ» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យនេះមានដូចតទៅ៖ ពួកអាជីវក ឈ្មោះថាស្លាប់ហើយ មាតារបស់ពួកអាជីវកទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាស្រីមានកូនស្លាប់ហើយ ព្រោះហេតុនោះ ពួកអាជីវក ទើបឈ្មោះថាជាកូនរបស់ស្រីដែលមានកូនស្លាប់ហើយ។ ពាក្យថា Samaṇe gotame សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរមាននៅក្នុងសមណៈគោតម តែមិនមានក្នុងទីដទៃឡើយ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តី។ ធម៌ដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះ ងាយយល់ស្រាប់គ្រប់កន្លែងហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Sandakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសន្ទកសូត្រ ចប់ហើយ។ 7. Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā ៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមហាសកុលុទាយិសូត្រ 237. Evaṃ me sutanti mahāsakuludāyisuttaṃ. Tattha moranivāpeti tasmiṃ ṭhāne morānaṃ abhayaṃ ghosetvā bhojanaṃ adaṃsu. Tasmā taṃ ṭhānaṃ moranivāpoti saṅkhaṃ gataṃ. Annabhāroti ekassa paribbājakassa nāmaṃ. Tathā varadharoti. Aññe cāti na kevalaṃ ime tayo, aññepi abhiññātā bahū paribbājakā. Appasaddassa vaṇṇavādīti idha appasaddavinītoti avatvāva idaṃ vuttaṃ. Kasmā? Na hi bhagavā aññena vinītoti. ២៣៧. សូត្រមានជាអាទិ៍ថា Evaṃ me sutaṃ គឺ មហាសកុលុទាយិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា Moranivāpe សេចក្តីថា ក្នុងទីនោះ ពួកជនបានប្រកាសអភ័យទានដល់សត្វក្ងោកទាំងឡាយ ហើយបានឲ្យចំណីអាហារ ព្រោះហេតុនោះ ទីនោះទើបបាននូវឈ្មោះថា «មោរនិវាបៈ»។ ពាក្យថា Annabhāro គឺជាឈ្មោះរបស់បរិព្វាជកម្នាក់។ ពាក្យថា Varadharoti ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា Aññe ca សេចក្តីថា មិនមែនមានតែបរិព្វាជកទាំងបីនាក់នេះប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែនៅមានបរិព្វាជកដទៃទៀតជាច្រើនដែលល្បីល្បាញ។ ពាក្យថា Appasaddassa vaṇṇavādī ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គមិនបានត្រាស់ថា Appasaddavinīto ដូចក្នុងសន្ទកសូត្រឡើយ តែត្រាស់ពាក្យនេះវិញ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនជាបុគ្គលដែលអ្នកដទៃទូន្មានឡើយ។ 238. Purimānīti hiyyodivasaṃ upādāya purimāni nāma honti, tato paraṃ purimatarāni. Kutūhalasālāyanti kutūhalasālā nāma paccekasālā natthi, yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti, sā bahūnaṃ – ‘‘ayaṃ kiṃ vadati, ayaṃ kiṃ vadatī’’ti kutūhaluppattiṭṭhānato ‘‘kutūhalasālā’’ti vuccati. ‘‘Kotūhalasālā’’tipi pāṭho. Lābhāti ye evarūpe samaṇabrāhmaṇe daṭṭhuṃ pañhaṃ pucchituṃ [Pg.164] dhammakathaṃ vā nesaṃ sotuṃ labhanti, tesaṃ aṅgamagadhānaṃ ime lābhāti attho. ២៣៨. ពាក្យថា Purimāni សេចក្តីថា សំដៅយកថ្ងៃម្សិលមិញជាដើម ហៅថា ថ្ងៃមុនៗ បន្ទាប់ពីថ្ងៃនោះទៅ ហៅថា ថ្ងៃមុនៗក្រៃលែង។ ពាក្យថា Kutūhalasālāyaṃ សេចក្តីថា សាលាឈ្មោះថា កុតូហលសាលា ជាសាលាដាច់ដោយឡែកមិនមានឡើយ ប៉ុន្តែសាលាណាដែលពួកសមណព្រាហ្មណ៍ជាអនេកលទ្ធិ តែងតែពោលនូវពាក្យផ្សេងៗ សាលានោះជាទីកើតឡើងនូវសេចក្តីងឿងឆ្ងល់របស់មនុស្សជាច្រើនថា «លោកម្នាក់នេះនិយាយអ្វី? លោកម្នាក់នោះនិយាយអ្វី?» ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «កុតូហលសាលា»។ សូម្បីតែបទថា Kotūhalasālā ក៏ជាបាឋៈមួយដែរ។ ពាក្យថា Lābhā សេចក្តីថា ពួកជនណាដែលរស់នៅក្នុងដែនអង្គៈ និងដែនមគធៈ បានជួប បានសួរប្រស្នា ឬបានស្តាប់ធម្មកថារបស់សមណព្រាហ្មណ៍មានសភាពយ៉ាងនេះ នេះជាលាភរបស់ពួកជនក្នុងដែនអង្គៈ និងដែនមគធៈទាំងនោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ Saṅghinotiādīsu pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho etesaṃ atthīti saṅghino. Sveva gaṇo etesaṃ atthīti gaṇino. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyāti gaṇācariyā. Ñātāti paññātā pākaṭā. Yathābhuccaguṇehi ceva ayathābhūtaguṇehi ca samuggato yaso etesaṃ atthīti yasassino. Pūraṇādīnañhi ‘‘appiccho santuṭṭho, appicchatāya vatthampi na nivāsetī’’tiādinā nayena yaso samuggato, tathāgatassa ‘‘itipi so bhagavā’’tiādīhi yathābhūtaguṇehi. Titthakarāti laddhikarā. Sādhusammatāti ime sādhū sundarā sappurisāti evaṃ sammatā. Bahujanassāti assutavato ceva andhabālaputhujjanassa vibhāvino ca paṇḍitajanassa. Tattha titthiyā bālajanassa evaṃ sammatā, tathāgato paṇḍitajanassa. Iminā nayena pūraṇo kassapo saṅghītiādīsu attho veditabbo. Bhagavā pana yasmā aṭṭhatiṃsa ārammaṇāni vibhajanto bahūni nibbānaotaraṇatitthāni akāsi, tasmā ‘‘titthakaro’’ti vattuṃ vaṭṭati. ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា Saṅghino សេចក្តីថា ពួកជនណាមានសង្ឃ ពោលគឺប្រជុំនៃអ្នកបួស ពួកជននោះឈ្មោះថា សង្ឃី។ ពួកជនណាមានគណៈរបស់ខ្លួន ពួកជននោះឈ្មោះថា គណី។ ពួកជនណាជាអាចារ្យរបស់គណៈនោះ ដោយអំណាចនៃការបង្ហាត់បង្រៀនមារយាទ ពួកជននោះឈ្មោះថា គណាចារ្យ។ ពាក្យថា Ñātā គឺ ដឹងច្បាស់ ល្បីល្បាញ។ ពាក្យថា Yasassino សេចក្តីថា ពួកជនណាមានយសសរសើរដែលល្បីខ្ចរខ្ចាយទៅ ដោយគុណធម៌ពិតខ្លះ និងគុណធម៌មិនពិតខ្លះ ពួកជននោះឈ្មោះថា យសស្សី។ ព្រោះថា យសសរសើររបស់ពួកគ្រូមានបូរណៈជាដើម ល្បីខ្ចរខ្ចាយទៅដោយវិធីមានជាអាទិ៍ថា «ជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិច មានសេចក្តីសន្តោស ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានប្រាថ្នាតិច សូម្បីតែសម្លៀកបំពាក់ក៏មិនស្លៀកពាក់ឡើយ» ចំណែកឯយសសរសើររបស់ព្រះតថាគត ល្បីខ្ចរខ្ចាយទៅដោយគុណធម៌ពិតប្រាកដ មានជាអាទិ៍ថា Itipi so bhagavā។ ពាក្យថា Titthakarā គឺ អ្នកបង្កើតលទ្ធិ។ ពាក្យថា Sādhusammatā សេចក្តីថា ត្រូវបានសន្មតយ៉ាងនេះថា «លោកទាំងនេះជាអ្នកល្អ ជាអ្នកចម្រើន ជាសប្បុរស»។ ពាក្យថា Bahujanassa សេចក្តីថា របស់អស្សុតវន្តអន្ធពាលបុថុជ្ជនផង និងរបស់បណ្ឌិតជនអ្នកមានប្រាជ្ញាភ្លឺស្វាងផង។ ក្នុងចំណោមជនទាំងនោះ ពួកអន្យតិរ្ថិយ ត្រូវបានពួកពាលជនសន្មតយ៉ាងនោះ ចំណែកឯព្រះតថាគត ត្រូវបានពួកបណ្ឌិតជនសន្មតយ៉ាងនោះ។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា Pūraṇo kassapo saṅghī ដោយវិធីនេះឯង។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះតែព្រះអង្គកាលចែករំលែកនូវអារម្មណ៍ ៣៨ យ៉ាង បានធ្វើនូវកំពង់ជាទីចុះទៅកាន់ព្រះនិព្វានជាច្រើន ព្រោះហេតុនោះ ទើបគួរហៅព្រះអង្គថា «តិត្ថករៈ»។ Kasmā panete sabbepi tattha osaṭāti? Upaṭṭhākarakkhaṇatthañceva lābhasakkāratthañca. Tesañhi evaṃ hoti – ‘‘amhākaṃ upaṭṭhākā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gaccheyyuṃ, te ca rakkhissāma. Samaṇassa ca gotamassa upaṭṭhāke sakkāraṃ karonte disvā amhākampi upaṭṭhākā amhākaṃ sakkāraṃ karissantī’’ti. Tasmā yattha yattha bhagavā osarati, tattha tattha sabbe osaranti. សួរថា «ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកគ្រូទាំងនោះទាំងអស់គ្នា តែងតែចូលទៅអាស្រ័យនៅក្នុងទីនោះ?»។ ឆ្លើយថា «ដើម្បីរក្សាឧបដ្ឋាករបស់ខ្លួនផង និងដើម្បីលាភសក្ការៈផង»។ ព្រោះថា ពួកគ្រូទាំងនោះមានគំនិតយ៉ាងនេះថា «ពួកឧបដ្ឋាករបស់យើង កុំបីទៅកាន់សមណៈគោតមជាទីពឹងឡើយ យើងនឹងរក្សាពួកឧបដ្ឋាកទាំងនោះ។ មួយវិញទៀត កាលបើឃើញពួកឧបដ្ឋាករបស់សមណៈគោតមធ្វើសក្ការៈបូជា សូម្បីតែពួកឧបដ្ឋាករបស់យើង ក៏នឹងធ្វើសក្ការៈបូជាដល់យើងដែរ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងទៅក្នុងទីកន្លែងណាៗ ពួកគ្រូទាំងអស់នោះ ក៏តែងតែទៅក្នុងទីកន្លែងនោះៗដែរ។ 239. Vādaṃ āropetvāti vāde dosaṃ āropetvā. Apakkantāti, apagatā, keci disaṃ pakkantā, keci gihibhāvaṃ pattā, keci imaṃ sāsanaṃ āgatā. Sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ, atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ viparivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jātanti attho. Āropito te vādoti mayā tava vāde doso [Pg.165] āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara, tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idāneva nibbeṭhehi. Dhammakkosenāti sabhāvakkosena. ២៣៩. ពាក្យថា Vādaṃ āropetvā សេចក្តីថា លើកទោសក្នុងវាទៈ។ ពាក្យថា Apakkantā គឺ ចៀសចេញទៅ ខ្លះទៅកាន់ទិសដទៃ ខ្លះត្រឡប់ទៅជាគ្រហស្ថវិញ ខ្លះក៏ចូលមកក្នុងសាសនានេះ។ ពាក្យថា Sahitaṃ me សេចក្តីថា វាចារបស់ខ្ញុំប្រកបដោយប្រយោជន៍ ពីរោះរលូន ត្រូវតាមសេចក្តី និងត្រូវតាមហេតុផល នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Asahitaṃ te សេចក្តីថា វាចារបស់អ្នកមិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ឡើយ។ ពាក្យថា Adhiciṇṇaṃ te viparāvattant សេចក្តីថា វាចាណាដែលអ្នកបានសន្សំទុកយ៉ាងស្ទាត់ជំនាញ ដោយអំណាចនៃការសេពគប់អស់រាត្រីដ៏វែង វាចានោះត្រូវបានត្រឡប់ត្រឡិនដោយពាក្យតែមួយម៉ាត់របស់ខ្ញុំ គឺត្រឡប់ត្រឡិនទៅជាមិនមានសេសសល់អ្វីបន្តិចសោះឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Āropito te vādo សេចក្តីថា ទោសក្នុងវាទៈរបស់អ្នក ត្រូវបានខ្ញុំលើកឡើងចោទប្រកាន់ហើយ។ ពាក្យថា Cara vādappamokkhāya សេចក្តីថា ចូរអ្នកដើរទៅ ចូរត្រឡប់ទៅរៀនសូត្រក្នុងទីនោះៗ ដើម្បីដោះខ្លួនឲ្យរួចពីទោសចុះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Nibbeṭhehi vā sace pahosi សេចក្តីថា ប្រសិនបើអ្នកអាចដោយខ្លួនឯង ចូរដោះស្រាយក្នុងពេលឥឡូវនេះចុះ។ ពាក្យថា Dhammakkosena គឺ ការជេរប្រទេចទៅតាមសភាវៈ។ 240. Taṃ no sossāmāti taṃ amhākaṃ desitaṃ dhammaṃ suṇissāma. Khuddamadhunti khuddakamakkhikāhi kataṃ daṇḍakamadhuṃ. Anelakanti niddosaṃ apagatamacchikaṇḍakaṃ. Pīḷeyyāti dadeyya. Paccāsīsamānarūpoti pūretvā nu kho no bhojanaṃ dassatīti bhājanahattho paccāsīsamāno paccupaṭṭhito assa. Sampayojetvāti appamattakaṃ vivādaṃ katvā. ២៤០. ពាក្យថា Taṃ no sossāma សេចក្តីថា យើងខ្ញុំនឹងស្តាប់នូវធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងហើយនោះ។ ពាក្យថា Khuddamadhuṃ គឺ ទឹកឃ្មុំប្លង់។ ពាក្យថា Anelakaṃ គឺ ទឹកឃ្មុំដែលមិនមានទោស មិនមានកូនឃ្មុំឡើយ។ ពាក្យថា Pīḷeyya គឺ គប្បីច្របាច់ឲ្យ។ ពាក្យថា Paccāsīsamānarūpo សេចក្តីថា ជាអ្នកកាន់ភាជន៍ឈររង់ចាំដោយសេចក្តីសង្ឃឹមថា «លោកនឹងបំពេញភាជន៍របស់យើង ហើយប្រគេនភោជនដល់យើងដែរឬទេហ្ន៎?»។ ពាក្យថា Sampayojetvā គឺ ធ្វើការជជែកដេញដោលគ្នាបន្តិចបន្តួច។ 241. Itarītarenāti lāmakalāmakena. Pavivittoti idaṃ paribbājako kāyavivekamattaṃ sandhāya vadati, bhagavā pana tīhi vivekehi vivittova. ២៤១. ពាក្យថា Itarītarena គឺ ដោយបច្ច័យថោកទាបបំផុត។ ពាក្យថា Pavivitto នេះ បរិព្វាជកពោលសំដៅយកត្រឹមតែកាយវិវេកប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គជាអ្នកស្ងាត់ហើយដោយវិវេកទាំង ៣ តែម្តង។ 242. Kosakāhārāpīti dānapatīnaṃ ghare aggabhikkhāṭhapanatthaṃ khuddakasarāvā honti, dānapatino aggabhattaṃ vā tattha ṭhapetvā bhuñjanti, pabbajite sampatte taṃ bhattaṃ tassa denti. Taṃ sarāvakaṃ kosakoti vuccati. Tasmā ye ca ekeneva bhattakosakena yāpenti, te kosakāhārāti. Beluvāhārāti beluvamattabhattāhārā. Samatittikanti oṭṭhavaṭṭiyā heṭṭhimalekhāsamaṃ. Iminā dhammenāti iminā appāhāratādhammena. Ettha pana sabbākāreneva bhagavā anappāhāroti na vattabbo. Padhānabhūmiyaṃ chabbassāni appāhārova ahosi, verañjāyaṃ tayo māse patthodaneneva yāpesi pālileyyakavanasaṇḍe tayo māse bhisamuḷāleheva yāpesi. Idha pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃ kāle appāhāro ahosiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti. Tasmā yadi te iminā dhammena sakkareyyuṃ, mayā hi te visesatarā. Añño ceva pana dhammo atthi, yena maṃ te sakkarontīti dasseti. Iminā nayena sabbavāresu yojanā veditabbā. ២៤២. ពាក្យថា Kosakāhārā សេចក្តីថា ក្នុងផ្ទះរបស់ទាយកទាំងឡាយ តែងតែមានភាជន៍តូចៗសម្រាប់ដាក់ចង្ហាន់ដ៏ប្រសើរ ពួកទាយកតែងដាក់ចង្ហាន់ដ៏ប្រសើរក្នុងភាជន៍នោះហើយទើបបរិភោគ កាលបើមានអ្នកបួសមកដល់ ក៏ប្រគេនចង្ហាន់នោះដល់អ្នកបួសនោះ។ ភាជន៍តូចនោះ ហៅថា «កោសកៈ»។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកសាវ័កណាដែលញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចង្ហាន់ក្នុងភាជន៍តូចតែមួយ ពួកសាវ័កនោះ ឈ្មោះថា «កោសកាហារៈ»។ ពាក្យថា Beluvāhārā គឺ មានអាហារមានប្រមាណប៉ុនផ្លែពទ្រា។ ពាក្យថា Samatittikaṃ គឺ ស្មើត្រឹមគែមមាត់បាត្រខាងក្រោម។ ពាក្យថា Iminā dhammena គឺ ដោយធម៌គឺភាពជាអ្នកមានអាហារតិចនេះ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មិនគួរនិយាយថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកមិនមានអាហារតិច ដោយប្រការទាំងពួងនោះឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងភូមិជាទីតាំងនៃការតស៊ូ ព្រះអង្គជាអ្នកមានអាហារតិចអស់រយៈពេល ៦ ឆ្នាំ ក្នុងក្រុងវេរញ្ជា ព្រះអង្គញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចង្ហាន់មួយទម្បារដៃអស់រយៈពេល ៣ ខែ ក្នុងព្រៃបាលិលេយ្យកៈ ព្រះអង្គញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយមើមឈូក និងក្រអៅឈូកអស់រយៈពេល ៣ ខែ។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះថា «តថាគតជាអ្នកមានអាហារតិចក្នុងកាលម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯពួកសាវ័ករបស់តថាគត ចាប់តាំងពីសមាទានធុតង្គមក មិនដែលបំផ្លាញធុតង្គឡើយអស់មួយជីវិត»។ ព្រោះហេតុនោះ ប្រសិនបើពួកសាវ័កទាំងនោះធ្វើសក្ការៈចំពោះតថាគតដោយធម៌នេះ ពួកសាវ័កទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានសេចក្តីវិសេសជាងតថាគតទៅទៀត។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា នៅមានធម៌ដទៃទៀត ដែលពួកសាវ័កទាំងនោះធ្វើសក្ការៈចំពោះតថាគត។ គប្បីដឹងការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួង ដោយវិធីនេះឯង។ Paṃsukūlikāti [Pg.166] samādinnapaṃsukūlikaṅgā. Lūkhacīvaradharāti satthasuttalūkhāni cīvarāni dhārayamānā. Nantakānīti antavirahitāni vatthakhaṇḍāni, yadi hi nesaṃ anto bhaveyya, pilotikāti saṅkhaṃ gaccheyyuṃ. Uccinitvāti phāletvā dubbalaṭṭhānaṃ pahāya thiraṭṭhānameva gahetvā. Alābulomasānīti alābulomasadisasuttāni sukhumānīti dīpeti. Ettāvatā ca satthā cīvarasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo. Atimuttakasusānato hissa puṇṇadāsiyā pārupitvā pātitasāṇapaṃsukūlaṃ gahaṇadivase udakapariyantaṃ katvā mahāpathavī akampi. Idha pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva kāle paṃsukūlaṃ gaṇhiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti. ពាក្យថា Paṃsukūlikā គឺ ពួកភិក្ខុអ្នកសមាទាននូវបំសុកូលិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Lūkhacīvaradharā គឺ ពួកភិក្ខុអ្នកទ្រទ្រង់នូវចីវរដ៏សៅហ្មង ដែលដេរភ្ជាប់ដោយសរសៃអំបោះក្នុងទីនោះៗ។ ពាក្យថា Nantakāni គឺ បំណែកសំពត់ដែលមិនមានជាយ ព្រោះថា ប្រសិនបើបំណែកសំពត់ទាំងនោះមានជាយ គប្បីដល់នូវការហៅថា «ពិលោតិកា»។ ពាក្យថា Uccinitvā គឺ ហែកចេញហើយ លះបង់កន្លែងដែលធ្លុះធ្លាយទន់ខ្សោយចេញ យកតែត្រង់កន្លែងដែលជាប់មាំមួនប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Alābulomasāni សេចក្តីថា សរសៃអំបោះដែលមានសភាពដូចជាលំអងនៃផ្លែឃ្លោក គឺចីវរដ៏ទន់ល្មើយ នេះជាការបង្ហាញសេចក្តី។ សូម្បីតែត្រឹមប៉ុណ្ណេះ ក៏មិនគួរនិយាយថា ព្រះសាស្តាមិនសន្តោសដោយសេចក្តីសន្តោសក្នុងចីវរនោះឡើយ។ ព្រោះថាក្នុងថ្ងៃដែលព្រះអង្គកាន់យកនូវសំពត់បំសុកូលដែលនាងបុណ្ណទាសីបានគ្របដណ្តប់សាកសព ហើយបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃស្មសានឈ្មោះអតិមុត្តកៈ ព្រះមហាបថពីបានញាប់ញ័ររហូតដល់ព្រំប្រទល់ទឹក។ ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះថា «តថាគតបានកាន់យកសំពត់បំសុកូលតែក្នុងកាលម្តងប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯពួកសាវ័ករបស់តថាគត ចាប់តាំងពីសមាទានធុតង្គមក មិនដែលបំផ្លាញធុតង្គឡើយអស់មួយជីវិត»។ Piṇḍapātikāti atirekalābhaṃ paṭikkhipitvā samādinnapiṇḍapātikaṅgā. Sapadānacārinoti loluppacāraṃ paṭikkhipitvā samādinnasapadānacārā. Uñchāsake vate ratāti uñchācariyasaṅkhāte bhikkhūnaṃ pakativate ratā, uccanīcagharadvāraṭṭhāyino hutvā kabaramissakaṃ bhattaṃ saṃharitvā paribhuñjantīti attho. Antaragharanti brahmāyusutte ummārato paṭṭhāya antaragharaṃ, idha indakhīlato paṭṭhāya adhippetaṃ. Ettāvatā ca satthā piṇḍapātasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo, appāhāratāya vuttaniyāmeneva pana sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Idha pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva kāle nimantanaṃ na sādayiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti. ពាក្យថា Piṇḍapātikā (អ្នកត្រាច់ចរដើម្បីបិណ្ឌបាត) បានដល់ ពួកភិក្ខុអ្នកបដិសេធលាភដ៏លើសលុប ហើយសមាទាននូវបិណ្ឌបាតិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Sapadānacārino (អ្នកត្រាច់ចរទៅតាមលំដាប់ផ្ទះ) បានដល់ ពួកភិក្ខុអ្នកបដិសេធការត្រាច់ចរទៅតាមលោភៈ ហើយសមាទាននូវសបទានចារិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Uñchāsake vate ratā (អ្នកត្រេកអរក្នុងវត្តគឺការស្វែងរកអាហារ) សេចក្តីថា ត្រេកអរក្នុងវត្តជាប្រក្រតីរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ពោលគឺការត្រាច់ចរដើម្បីបិណ្ឌបាត គឺថា ជាអ្នកឈរនៅទៀបច្រកទ្វារផ្ទះខ្ពស់ៗ និងទាបៗ ហើយប្រមូលយកភត្តដែលលាយឡំគ្នា (ដោយអាហារប្លែកៗ) មកឆាន់ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Antaraghara (ក្នុងចន្លោះផ្ទះ ឬក្នុងភូមិ) ក្នុងព្រហ្មាយុរមនោសូត្រ សំដៅយកចាប់តាំងពីធរណីទ្វារទៅ ចំណែកក្នុងសូត្រនេះ សំដៅយកចាប់តាំងពីសសរគោល (ឥន្ទខីល) ទៅ។ ហើយត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ មិនគួរពោលថា ព្រះសាស្តាមិនត្រេកអរដោយសេចក្តីសន្តោសក្នុងបិណ្ឌបាតនោះឡើយ ប៉ុន្តែ គប្បីពន្យល់សេចក្តីទាំងពួងឲ្យពិស្តារ តាមន័យដែលបានពោលមកហើយ ដោយភាពជាព្រះអង្គមានអាហារតិច។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា «តថាគតមិនត្រេកអរនឹងការនិមន្តឆាន់ភត្តតែក្នុងសម័យមួយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកពួកសាវករបស់តថាគត ចាប់តាំងពីសមាទានធុតង្គមក មិនដែលបំផ្លាញធុតង្គអស់មួយជីវិតឡើយ»។ Rukkhamūlikāti channaṃ paṭikkhipitvā samādinnarukkhamūlikaṅgā. Abbhokāsikāti channañca rukkhamūlañca paṭikkhipitvā samādinnaabbhokāsikaṅgā. Aṭṭhamāseti hemantagimhike māse. Antovasse pana cīvarānuggahatthaṃ channaṃ pavisanti. Ettāvatā ca satthā senāsanasantosena asantuṭṭhoti na vattabbo, senāsanasantoso panassa chabbassikamahāpadhānena ca pālileyyakavanasaṇḍena ca dīpetabbo. Idha pana etamatthaṃ dasseti – ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva kāle channaṃ na pāvisiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti. ពាក្យថា Rukkhamūlikā (អ្នកនៅក្នុងម្លប់ឈើ) បានដល់ ពួកភិក្ខុអ្នកបដិសេធទីប្រក់ ហើយសមាទាននូវរុក្ខមូលិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Abbhokāsikā (អ្នកនៅក្នុងទីវាល) បានដល់ ពួកភិក្ខុអ្នកបដិសេធទីប្រក់ផង ម្លប់ឈើផង ហើយសមាទាននូវអព្ភោកាសិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Aṭṭhamāse (ក្នុងរយៈពេល ៨ ខែ) បានដល់ ក្នុងខែទាំងឡាយនៃរដូវរងា និងរដូវក្តៅ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងរដូវវស្សា ពួកភិក្ខុទាំងនោះតែងចូលទៅកាន់ទីប្រក់ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការថែរក្សាគ្រឿងចីវរ។ ហើយត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ មិនគួរពោលថា ព្រះសាស្តាមិនត្រេកអរដោយសេចក្តីសន្តោសក្នុងសេនាសនៈនោះឡើយ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីសន្តោសក្នុងសេនាសនៈរបស់ព្រះអង្គ គប្បីបង្ហាញឲ្យឃើញច្បាស់ ដោយការធ្វើទុក្ករកិរិយាដ៏ធំអស់រយៈពេល ៦ ឆ្នាំផង ដោយការគង់នៅក្នុងព្រៃបាលិលេយ្យកៈផង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា «តថាគតមិនចូលទៅកាន់ទីប្រក់តែក្នុងសម័យមួយប៉ុណ្ណោះ ចំណែកពួកសាវករបស់តថាគត ចាប់តាំងពីសមាទានធុតង្គមក មិនដែលបំផ្លាញធុតង្គអស់មួយជីវិតឡើយ»។ Āraññikāti [Pg.167] gāmantasenāsanaṃ paṭikkhipitvā samādinnaāraññikaṅgā. Saṅghamajjhe osarantīti abaddhasīmāya kathitaṃ, baddhasīmāyaṃ pana vasantā attano vasanaṭṭhāneyeva uposathaṃ karonti. Ettāvatā ca satthā no pavivittoti na vattabbo, ‘‘icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisalliyitu’’nti (pārā. 162; 565) evañhissa paviveko paññāyati. Idha pana etamatthaṃ dasseti ‘‘ahaṃ ekasmiṃyeva tathārūpe kāle paṭisalliyiṃ, mayhaṃ pana sāvakā dhutaṅgasamādānato paṭṭhāya yāvajīvaṃ dhutaṅgaṃ na bhindantī’’ti. Mamaṃ sāvakāti maṃ sāvakā. ពាក្យថា Āraññikā (អ្នកនៅក្នុងព្រៃ) បានដល់ ពួកភិក្ខុអ្នកបដិសេធសេនាសនៈជិតស្រុក ហើយសមាទាននូវអារញ្ញិកង្គធុតង្គ។ ពាក្យថា Saṅghamajjhe osaranti (ចុះមកក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ) សំដៅដល់អពទ្ធសីមា ចំណែកពួកភិក្ខុដែលនៅក្នុងពទ្ធសីមា តែងធ្វើឧបោសថក្នុងកន្លែងលំនៅរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ហើយត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ មិនគួរពោលថា ព្រះសាស្តាមិនមានសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់នោះឡើយ ព្រោះថាសេចក្តីស្ងប់ស្ងាត់របស់ព្រះអង្គ តែងប្រាកដយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតប្រាថ្នានឹងសម្ងំនៅម្នាក់ឯងអស់កន្លះខែ»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា «តថាគតសម្ងំនៅក្នុងសម័យដ៏សមគួរនោះ តែក្នុងកាលម្តងម្កាលប៉ុណ្ណោះ ចំណែកពួកសាវករបស់តថាគត ចាប់តាំងពីសមាទានធុតង្គមក មិនដែលបំផ្លាញធុតង្គអស់មួយជីវិតឡើយ»។ ពាក្យថា Mamaṃ sāvakā គឺបានដល់ Maṃ sāvakā (ពួកសាវករបស់តថាគត)។ 244. Sanidānanti sappaccayaṃ. Kiṃ pana appaccayaṃ nibbānaṃ na desetīti. No na deseti, sahetukaṃ pana taṃ desanaṃ katvā deseti, no ahetukanti. Sappāṭihāriyanti purimassevetaṃ vevacanaṃ, sakāraṇanti attho. Taṃ vatāti ettha vatāti nipātamattaṃ. ២៤៤. ពាក្យថា Sanidānaṃ បានដល់ ប្រកបដោយហេតុ (sappaccayaṃ)។ សួរថា ចុះព្រះអង្គមិនសម្តែងនូវព្រះនិព្វានដែលមិនមានបច្ច័យទេឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនមិនសម្តែងនោះទេ ព្រះអង្គតែងសម្តែង ប៉ុន្តែទ្រង់ធ្វើការសម្តែងព្រះនិព្វាននោះឲ្យប្រកបដោយហេតុ មិនមែនគ្មានហេតុនោះឡើយ។ ពាក្យថា Sappāṭihāriyaṃ នេះជាវេវចនៈនៃពាក្យមុននោះឯង មានអត្ថន័យថា ប្រកបដោយហេតុផល (sakāraṇaṃ)។ ក្នុងពាក្យថា Taṃ vata នោះ ពាក្យថា vata គ្រាន់តែជាការធ្លាក់ចុះនៃនិបាតប៉ុណ្ណោះ។ 245. Anāgataṃ vādapathanti ajja ṭhapetvā sve vā punadivase vā aḍḍhamāse vā māse vā saṃvacchare vā tassa tassa pañhassa upari āgamanavādapathaṃ. Na dakkhatīti yathā saccako nigaṇṭho attano niggahaṇatthaṃ āgatakāraṇaṃ visesetvā vadanto na addasa, evaṃ na dakkhatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Sahadhammenāti sakāraṇena. Antarantarā kathaṃ opāteyyunti mama kathāvāraṃ pacchinditvā antarantare attano kathaṃ paveseyyunti attho. Na kho panāhaṃ, udāyīti, udāyi, ahaṃ ambaṭṭhasoṇadaṇḍakūṭadantasaccakanigaṇṭhādīhi saddhiṃ mahāvāde vattamānepi – ‘‘aho vata me ekasāvakopi upamaṃ vā kāraṇaṃ vā āharitvā dadeyyā’’ti evaṃ sāvakesu anusāsaniṃ na paccāsīsāmi. Mamayevāti evarūpesu ṭhānesu sāvakā mamayeva anusāsaniṃ ovādaṃ paccāsīsanti. ២៤៥. ពាក្យថា Anāgataṃ vādapathaṃ (គន្លងនៃពាក្យសំដីដែលមិនទាន់មកដល់) បានដល់ លើកលែងតែថ្ងៃនេះចេញ ក្នុងថ្ងៃស្អែកក្តី ថ្ងៃបន្ទាប់ក្តី កន្លះខែក្តី មួយខែក្តី មួយឆ្នាំក្តី នូវគន្លងនៃពាក្យសំដីដែលនឹងមកដល់ខាងលើនៃបញ្ហានោះៗ។ ពាក្យថា Na dakkhati (នឹងមិនឃើញ) សេចក្តីថា ហេតុដែលថា ព្រះសមណគោតមនឹងមិនឃើញ ដូចជាសច្ចកនិគ្រន្ថនិយាយបញ្ជាក់ពីហេតុដែលនាំមកនូវការសង្កត់សង្កិនខ្លួនឯង តែខ្លួនឯងបែរជាមើលមិនឃើញនោះ មិនមែនជាឋានៈដែលមានឡើយ។ ពាក្យថា Sahadhammena បានដល់ ដោយប្រកបដោយហេតុផល (sakāraṇena)។ ពាក្យថា Antarantarā kathaṃ opāteyyuṃ សេចក្តីថា កាត់ផ្តាច់នូវវារៈនៃពាក្យសំដីរបស់តថាគត ហើយបញ្ចូលនូវពាក្យសំដីរបស់ខ្លួនក្នុងចន្លោះៗ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Na kho panāhaṃ, udāyi សេចក្តីថា ម្នាលឧទាយិ ទោះបីកាលដែលតថាគតកំពុងធ្វើមហាវាទៈជាមួយអម្ពដ្ឋមាណព សោណទណ្ឌព្រាហ្មណ៍ កូដទន្តព្រាហ្មណ៍ សច្ចកនិគ្រន្ថ ជាដើមក៏ដោយ ក៏តថាគតមិនដែលប្រាថ្នានូវការណែនាំក្នុងពួកសាវកយ៉ាងនេះថា «ឱហ្ន៎ ធ្វើម្តេចហ្ន៎ សូម្បីសាវកម្នាក់របស់តថាគត គប្បីនាំមកនូវឧបមា ឬហេតុផលមកជួយតថាគតខ្លះ» នោះឡើយ។ ពាក្យថា Mamayeva សេចក្តីថា ក្នុងឋានៈមានសភាពយ៉ាងនេះ ពួកសាវកតែងប្រាថ្នាតែការណែនាំ និងឱវាទរបស់តថាគតតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ 246. Tesāhaṃ cittaṃ ārādhemīti tesaṃ ahaṃ tassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ gaṇhāmi sampādemi paripūremi, aññaṃ puṭṭho aññaṃ na byākaromi, ambaṃ puṭṭho labujaṃ viya labujaṃ vā puṭṭho ambaṃ viya. Ettha ca ‘‘adhisīle sambhāventī’’ti vuttaṭṭhāne buddhasīlaṃ nāma kathitaṃ, ‘‘abhikkante ñāṇadassane [Pg.168] sambhāventī’’ti vuttaṭṭhāne sabbaññutaññāṇaṃ, ‘‘adhipaññāya sambhāventī’’ti vuttaṭṭhāne ṭhānuppattikapaññā, ‘‘yena dukkhenā’’ti vuttaṭṭhāne saccabyākaraṇapaññā. Tattha sabbaññutaññāṇañca saccabyākaraṇapaññañca ṭhapetvā avasesā paññā adhipaññaṃ bhajati. ២៤៦. ពាក្យថា Tesāhaṃ cittaṃ ārādhemi សេចក្តីថា តថាគតតែងកាន់យក ញ៉ាំងបំណងចិត្តឲ្យសម្រេច ញ៉ាំងចិត្តរបស់សាវកទាំងនោះឲ្យពេញលេញ ដោយការដោះស្រាយនូវបញ្ហានោះ តថាគតកាលដែលគេសួររឿងផ្សេង មិនដែលឆ្លើយរឿងផ្សេងឡើយ ដូចជាកាលដែលគេសួររឿងស្វាយ បែរជាឆ្លើយរឿងខ្នុរព្រៃ ឬកាលដែលគេសួររឿងខ្នុរព្រៃ បែរជាឆ្លើយរឿងស្វាយនោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីដែលទ្រង់សម្តែងថា «adhisīle sambhāventi» (តែងសរសើរក្នុងអធិសីល) ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ពុទ្ធសីល។ ក្នុងទីដែលទ្រង់សម្តែងថា «abhikkante ñāṇadassane sambhāventi» (តែងសរសើរក្នុងញាណទស្សនៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់) សំដៅដល់សព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ក្នុងទីដែលទ្រង់សម្តែងថា «adhipaññāya sambhāventi» (តែងសរសើរក្នុងអធិបញ្ញា) សំដៅដល់ឋានុប្បត្តិកបញ្ញា (បញ្ញាដែលកើតឡើងតាមហេតុការណ៍ជាក់ស្តែង)។ ក្នុងទីដែលទ្រង់សម្តែងថា «yena dukkhena» សំដៅដល់សច្ចព្យាករណបញ្ញា (បញ្ញាក្នុងការសម្តែងនូវអរិយសច្ច)។ ក្នុងបញ្ញាទាំងនោះ លើកលែងតែសព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងសច្ចព្យាករណបញ្ញាចេញ បញ្ញាដែលនៅសល់ តែងចូលទៅក្នុងចំណែកនៃអធិបញ្ញា។ 247. Idāni tesaṃ tesaṃ visesādhigamānaṃ paṭipadaṃ ācikkhanto puna caparaṃ udāyītiādimāha. Tattha abhiññāvosānapāramippattāti abhiññāvosānasaṅkhātañceva abhiññāpāramīsaṅkhātañca arahattaṃ pattā. ២៤៧. ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គកាលនឹងទ្រង់សម្តែងនូវបដិបទាដើម្បីសម្រេចធម៌ដ៏វិសេសនោះៗ ទើបត្រាស់ពាក្យថា Puna caparaṃ udāyi ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Abhiññāvosānapāramippattā បានដល់ ពួកភិក្ខុដែលបានដល់នូវព្រះអរហត្ត ដែលពោលគឺទីបំផុតនៃអភិញ្ញាផង ដែលពោលគឺត្រើយនៃអភិញ្ញាផង។ Sammappadhāneti upāyapadhāne. Chandaṃ janetīti kattukamyatākusalacchandaṃ janeti. Vāyamatīti vāyāmaṃ karoti. Vīriyaṃ ārabhatīti vīriyaṃ pavatteti. Cittaṃ paggaṇhātīti cittaṃ ukkhipati. Padahatīti upāyapadhānaṃ karoti. Bhāvanāya pāripūriyāti vaḍḍhiyā paripūraṇatthaṃ. Apicettha – ‘‘yā ṭhiti, so asammoso…pe… yaṃ vepullaṃ, sā bhāvanāpāripūrī’’ti (vibha. 406) evaṃ purimaṃ purimassa pacchimaṃ pacchimassa atthotipi veditabbaṃ. ពាក្យថា Sammappadhāne បានដល់ ក្នុងសេចក្តីព្យាយាមដែលជាឧបាយ (ដើម្បីសម្រេចមគ្គផល)។ ពាក្យថា Chandaṃ janeti បានដល់ ញ៉ាំងកុសលច្ឆន្ទៈគឺភាពជាអ្នកចង់ធ្វើឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Vāyamati បានដល់ ធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាម។ ពាក្យថា Vīriyaṃ ārabhati បានដល់ ញ៉ាំងវីរិយៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Cittaṃ paggaṇhāti បានដល់ លើកស្ទួយចិត្ត។ ពាក្យថា Padahati បានដល់ ធ្វើនូវសេចក្តីព្យាយាមដែលជាឧបាយ។ ពាក្យថា Bhāvanāya pāripūriyā បានដល់ ដើម្បីបំពេញនូវការចម្រើន។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ពាក្យមុនជាអត្ថរបស់ពាក្យមុន ពាក្យក្រោយជាអត្ថរបស់ពាក្យក្រោយ តាមន័យថា «ការតាំងនៅណា នេះជាការមិនវង្វេង... សេចក្តីធំទូលាយណា នេះជាការបំពេញនូវការចម្រើន» ដូច្នេះជាដើម។ Imehi pana sammappadhānehi kiṃ kathitaṃ? Kassapasaṃyuttapariyāyena sāvakassa pubbabhāgapaṭipadā kathitā. Vuttañhetaṃ tattha – សួរថា ចុះដោយសម្មប្បធានទាំងឡាយនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអ្វី? ឆ្លើយថា ទ្រង់សម្តែងនូវបុព្វភាគបដិបទារបស់ពួកសាវក ដោយន័យនៃកស្សបសំយុត្ត។ ព្រោះថា សេចក្តីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងកស្សបសំយុត្តនោះថា៖ ‘‘Cattārome, āvuso, sammappadhānā. Katame cattāro? Idhāvuso, bhikkhu, anuppannā me pāpakā akusalā dhammā uppajjamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti. Uppannā me pāpakā akusalā dhammā appahīyamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti. Anuppannā me kusalā dhammā anuppajjamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karoti. Uppannā me kusalā dhammā nirujjhamānā anatthāya saṃvatteyyunti ātappaṃ karotī’’ti (saṃ. ni. 2.145). «ម្នាលអាវុសោទាំងឡាយ សម្មប្បធានទាំងឡាយនេះ មាន ៤ យ៉ាង។ តើសម្មប្បធាន ៤ យ៉ាង គឺអ្វីខ្លះ? ម្នាលអាវុសោ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ តែងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយគិតថា “អកុសលធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើងដល់អាត្មាអញ ប្រសិនបើកើតឡើង គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍”។ តែងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយគិតថា “អកុសលធម៌ដ៏លាមកទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយដល់អាត្មាអញ ប្រសិនបើមិនលះបង់ទេ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍”។ តែងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយគិតថា “កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើងដល់អាត្មាអញ ប្រសិនបើមិនកើតឡើងទេ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍”។ តែងធ្វើសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយគិតថា “កុសលធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយដល់អាត្មាអញ ប្រសិនបើរលត់ទៅវិញ គប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍”» ដូច្នេះ។ Ettha ca pāpakā akusalāti lobhādayo veditabbā. Anuppannā kusalā dhammāti samathavipassanā ceva maggo ca, uppannā kusalā nāma samathavipassanāva. Maggo pana sakiṃ uppajjitvā nirujjhamāno anatthāya saṃvattanako [Pg.169] nāma natthi. So hi phalassa paccayaṃ datvāva nirujjhati. Purimasmimpi vā samathavipassanāva gahetabbāti vuttaṃ, taṃ pana na yuttaṃ. ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា pāpakā akusalā (អកុសលធម៌ដ៏លាមក) គប្បីដឹងថា បានដល់ លោភៈជាដើម។ ពាក្យថា anuppannā kusalā dhammā (កុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើង) គប្បីដឹងថា បានដល់ សមថៈ វិបស្សនា និងមគ្គ ចំណែកឯកុសលធម៌ដែលកើតឡើងហើយ បានដល់ សមថៈ និងវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាមគ្គ កាលដែលកើតឡើងម្តងហើយរលត់ទៅ ឈ្មោះថាប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍នោះ មិនមានឡើយ ព្រោះថាមគ្គនោះ តែងរលត់ទៅដោយការឲ្យនូវបច្ច័យដល់ផលប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត មានពាក្យពោលថា សូម្បីក្នុងវារៈមុន ក៏គប្បីកាន់យកតែសមថៈ និងវិបស្សនាប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែពាក្យនោះមិនសមគួរឡើយ។ Tattha ‘‘uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantī’’ti atthassa āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira khīṇāsavatthero ‘‘mahācetiyañca mahābodhiñca vandissāmī’’ti samāpattilābhinā bhaṇḍagāhakasāmaṇerena saddhiṃ janapadato mahāvihāraṃ āgantvā vihārapariveṇaṃ pāvisi. Sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghe cetiyaṃ vandamāne cetiyaṃ vandanatthāya na nikkhami. Kasmā? Khīṇāsavānañhi tīsu ratanesu mahantaṃ gāravaṃ hoti. Tasmā bhikkhusaṅghe vanditvā paṭikkamante manussānaṃ sāyamāsabhuttavelāyaṃ sāmaṇerampi ajānāpetvā ‘‘cetiyaṃ vandissāmī’’ti ekakova nikkhami. Sāmaṇero – ‘‘kiṃ nu kho thero avelāya ekakova gacchati, jānissāmī’’ti upajjhāyassa padānupadiko nikkhami. Thero anāvajjanena tassa āgamanaṃ ajānanto dakkhiṇadvārena cetiyaṅgaṇaṃ āruhi. Sāmaṇeropi anupadaṃyeva āruḷho. ក្នុងសេចក្តីនោះ ដើម្បីញ៉ាំងអត្ថថា «សមថៈ និងវិបស្សនាដែលកើតឡើងហើយ កាលដែលសាបសូន្យទៅ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍» ឲ្យច្បាស់លាស់ គប្បីដឹងនូវរឿងរ៉ាវនេះ៖ ឮថា មានព្រះថេរៈជាខីណាស្រពមួយអង្គ គិតថា “អាត្មាអញនឹងថ្វាយបង្គំមហាចេតិយ និងមហាពោធិ” ហើយក៏បានធ្វើដំណើរពីជនបទមកកាន់មហាវីហារ ចូលទៅកាន់បរិវេណវិហារ ជាមួយសាមណេរអ្នកកាន់បរិក្ខារដែលជាអ្នកបានសមាបត្តិ។ ក្នុងពេលល្ងាច កាលដែលភិក្ខុសង្ឃជាច្រើនកំពុងថ្វាយបង្គំចេតិយ ព្រះថេរៈមិនទាន់ចេញទៅដើម្បីថ្វាយបង្គំចេតិយឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ពួកព្រះខីណាស្រពតែងមានសេចក្តីគោរពយ៉ាងក្រៃលែងក្នុងរតនត្រ័យ។ ព្រោះហេតុនោះ កាលដែលភិក្ខុសង្ឃថ្វាយបង្គំរួចត្រឡប់ទៅវិញ ហើយជាពេលដែលមនុស្សទាំងឡាយបរិភោគអាហារល្ងាច ព្រះថេរៈមិនឲ្យសាមណេរដឹងឡើយ ហើយក៏ចេញទៅតែមួយអង្គឯង ដោយគិតថា “អាត្មាអញនឹងថ្វាយបង្គំចេតិយ”។ សាមណេរគិតថា “តើព្រះថេរៈនិមន្តទៅតែមួយអង្គឯងក្នុងពេលខុសកាលវេលាដើម្បីអ្វីហ្ន៎ អាត្មាអញនឹងដឹងឲ្យបាន” ហើយក៏ដើរតាមដានជើងរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ចេញទៅ។ ព្រោះតែមិនបានពិចារណា ព្រះថេរៈមិនដឹងការមករបស់សាមណេរនោះឡើយ ហើយក៏ឡើងទៅកាន់លានចេតិយតាមទ្វារទិសខាងត្បូង។ សាមណេរក៏ឡើងតាមដានជើងទៅជាប់ៗគ្នាដែរ។ Mahāthero mahācetiyaṃ ulloketvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā sabbaṃ cetaso samannāharitvā haṭṭhapahaṭṭho cetiyaṃ vandati. Sāmaṇero therassa vandanākāraṃ disvā ‘‘upajjhāyo me ativiya pasannacitto vandati, kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjaṃ kareyyā’’ti cintesi. Thero vanditvā uṭṭhāya sirasi añjaliṃ ṭhapetvā mahācetiyaṃ ulloketvā ṭhito. Sāmaṇero ukkāsitvā attano āgatabhāvaṃ jānāpesi. Thero parivattetvā olokento ‘‘kadā āgatosī’’ti pucchi. Tumhākaṃ cetiyaṃ vandanakāle, bhante. Ativiya pasannā cetiyaṃ vandittha kiṃ nu kho pupphāni labhitvā pūjeyyāthāti? Āma sāmaṇera imasmiṃ cetiye viya aññatra ettakaṃ dhātūnaṃ nidhānaṃ nāma natthi, evarūpaṃ asadisaṃ mahāthūpaṃ pupphāni labhitvā ko na pūjeyyāti. Tena hi, bhante, adhivāsetha, āharissāmīti tāvadeva jhānaṃ samāpajjitvā iddhiyā himavantaṃ gantvā vaṇṇagandhasampannapupphāni parissāvanaṃ pūretvā mahāthere dakkhiṇamukhato pacchimaṃ mukhaṃ asampatteyeva āgantvā pupphaparissāvanaṃ hatthe ṭhapetvā ‘‘pūjetha, bhante,’’ti āha. Thero ‘‘atimandāni no sāmaṇera pupphānī’’ti āha. Gacchatha, bhante, bhagavato guṇe āvajjitvā pūjethāti. ព្រះមហាថេរៈសម្លឹងមើលមហាចេតិយ ញ៉ាំងបីតិមានព្រះពុទ្ធជាអារម្មណ៍ឲ្យកើតឡើង ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយល្អនូវគុណទាំងពួង ហើយមានចិត្តរីករាយយ៉ាងក្រៃលែង ថ្វាយបង្គំចេតិយ។ សាមណេរឃើញអាការៈថ្វាយបង្គំរបស់ព្រះថេរៈហើយ គិតថា “ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់អាត្មាអញ មានចិត្តជ្រះថ្លាខ្លាំងណាស់ ទើបថ្វាយបង្គំយ៉ាងនេះ តើគួរតែបានផ្កាទាំងឡាយមកបូជាដែរឬទេហ្ន៎?”។ ព្រះថេរៈថ្វាយបង្គំរួចក្រោកឈរឡើង លើកដៃប្រណម្យដាក់លើក្បាល សម្លឹងមើលមហាចេតិយហើយឈរនៅ។ សាមណេរក៏ក្អកហឹកៗ ដើម្បីឲ្យព្រះថេរៈដឹងថាខ្លួនបានមកដល់។ ព្រះថេរៈងាកមកមើល ហើយសួរថា “នែសាមណេរ ឯងមកតាំងពីកាលណា?”។ សាមណេរឆ្លើយថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំព្រះករុណាមកក្នុងពេលដែលលោកម្ចាស់កំពុងថ្វាយបង្គំចេតិយ។ លោកម្ចាស់មានចិត្តជ្រះថ្លាខ្លាំងណាស់ ទើបថ្វាយបង្គំចេតិយ តើលោកម្ចាស់ចង់បានផ្កាទាំងឡាយមកបូជាដែរឬទេ?”។ ព្រះថេរៈតបថា “អើ សាមណេរ ទីដទៃដែលជាទីតម្កល់ព្រះសារីរិកធាតុច្រើនដូចជាក្នុងចេតិយនេះ មិនមានឡើយ មហាស្តូបដ៏រកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមមិនបានមានសភាពយ៉ាងនេះ បើបានផ្កាមក តើនរណានឹងមិនបូជា?”។ សាមណេរពោលថា “បពិត្រលោកម្ចាស់ បើដូច្នោះ សូមលោកម្ចាស់រង់ចាំសិនចុះ ខ្ញុំព្រះករុណានឹងទៅនាំយកមក” ភ្លាមនោះក៏ចូលឈាន ហើយប្រើឫទ្ធិហោះទៅកាន់ព្រៃហេមពាន្ត បេះផ្កាដែលប្រកបដោយពណ៌និងក្លិនក្រអូបពេញតម្រងទឹក ហើយត្រឡប់មកវិញ ក្នុងពេលដែលព្រះមហាថេរៈមិនទាន់ដើរពីទិសខាងត្បូងទៅដល់ទិសខាងលិចនៅឡើយ ក៏ប្រគេនតម្រងទឹកដែលពេញដោយផ្កានោះទៅក្នុងដៃរបស់ព្រះថេរៈ ហើយពោលថា “សូមលោកម្ចាស់បូជាចុះ ព្រះករុណា”។ ព្រះថេរៈពោលថា “នែសាមណេរ ផ្ការបស់យើងទាំងឡាយនេះ តិចតួចណាស់ហ្ន៎”។ សាមណេរពោលថា “សូមលោកម្ចាស់និមន្តទៅចុះ ព្រះករុណា សូមលោកម្ចាស់ពិចារណាដល់ព្រះពុទ្ធគុណ ហើយបូជាចុះ”។ Thero [Pg.170] pacchimamukhanissitena sopāṇena āruyha kucchivedikābhūmiyaṃ pupphapūjaṃ kātuṃ āraddho. Vedikābhūmiyaṃ paripuṇṇāni pupphāni patitvā dutiyabhūmiyaṃ jaṇṇupamāṇena odhinā pūrayiṃsu. Tato otaritvā pādapiṭṭhikapantiṃ pūjesi. Sāpi paripūri. Paripuṇṇabhāvaṃ ñatvā heṭṭhimatale vikiranto agamāsi. Sabbaṃ cetiyaṅgaṇaṃ paripūri. Tasmiṃ paripuṇṇe ‘‘sāmaṇera pupphāni na khīyantī’’ti āha. Parissāvanaṃ, bhante, adhomukhaṃ karothāti. Adhomukhaṃ katvā cālesi, tadā pupphāni khīṇāni. Parissāvanaṃ sāmaṇerassa datvā saddhiṃ hatthipākārena cetiyaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditvā pariveṇaṃ gacchanto cintesi – ‘‘yāva mahiddhiko vatāyaṃ sāmaṇero, sakkhissati nu kho imaṃ iddhānubhāvaṃ rakkhitu’’nti. Tato ‘‘na sakkhissatī’’ti disvā sāmaṇeramāha – ‘‘sāmaṇera tvaṃ idāni mahiddhiko, evarūpaṃ pana iddhiṃ nāsetvā pacchimakāle kāṇapesakāriyā hatthena madditakañjiyaṃ pivissasī’’ti. Daharakabhāvassa nāmesa dosoyaṃ, so upajjhāyassa kathāyaṃ saṃvijjitvā – ‘‘kammaṭṭhānaṃ me, bhante, ācikkhathā’’ti na yāci, amhākaṃ upajjhāyo kiṃ vadatīti taṃ pana asuṇanto viya agamāsi. ព្រះថេរៈឡើងតាមកាំជណ្តើរដែលផ្អែកទៅទិសខាងលិច ហើយចាប់ផ្តើមធ្វើការបូជាផ្កានៅលើជាន់ខឿនខាងក្នុង។ ផ្កាទាំងឡាយដែលពេញប្រៀបនៅលើជាន់ខឿននោះ បានធ្លាក់ចុះទៅពេញជាន់ទីពីរ មានកម្រិតត្រឹមក្បាលជង្គង់។ បន្ទាប់មក ព្រះថេរៈចុះពីជាន់នោះហើយ ក៏បូជាថ្នាក់ខឿនខាងក្រោម។ ថ្នាក់នោះក៏ពេញប្រៀបដែរ។ កាលដឹងថាពេញហើយ ព្រះថេរៈក៏ដើរព្រួសផ្កាទៅលើផ្ទៃដីខាងក្រោម។ ទីធ្លាចេតិយទាំងអស់ក៏ពេញប្រៀបដោយផ្កា។ កាលបើទីធ្លានោះពេញហើយ ព្រះថេរៈក៏ពោលថា «នែសាមណេរ ផ្កាទាំងឡាយមិនអស់សោះ»។ សាមណេរក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកធ្វើតម្រងទឹកឲ្យផ្កាប់ចុះ»។ ព្រះថេរៈធ្វើឲ្យផ្កាប់ចុះហើយក៏រលាស់ ក្នុងកាលនោះ ផ្កាទាំងឡាយក៏អស់ទៅ។ ព្រះថេរៈប្រគល់តម្រងទឹកឲ្យទៅសាមណេរហើយ ធ្វើប្រទក្សិណព្រះចេតិយ ៣ ជុំ ព្រមដោយរបងដំរី ហើយថ្វាយបង្គំក្នុងទី ៤ កន្លែង កាលដើរទៅកាន់បរិវេណ ក៏គិតថា «ឱ! សាមណេរនេះមានឫទ្ធិច្រើនណាស់តើ នាងនឹងអាចរក្សាអានុភាពនៃឫទ្ធិនេះបានដែរឬទេហ្ន៎?»។ បន្ទាប់មក កាលយល់ឃើញថា «មិនអាចរក្សាបានឡើយ» ទើបពោលនឹងសាមណេរថា «នែសាមណេរ ឥឡូវនេះអ្នកមានឫទ្ធិច្រើនណាស់ ប៉ុន្តែអ្នកនឹងបំផ្លាញឫទ្ធិមានសភាពយ៉ាងនេះ ហើយក្នុងកាលជាខាងក្រោយ នឹងត្រូវផឹកទឹកបបរដែលច្របាច់ដោយដៃនៃស្រីត្បាញអំបោះខ្វាក់ភ្នែកម្ខាង»។ នេះជាទោសនៃភាពជាក្មេងខ្ចី សាមណេរនោះសូម្បីតក់ស្លុតនឹងពាក្យរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ក៏មិនបានសូមថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមប្រាប់កម្មដ្ឋានដល់ខ្ញុំករុណាផង» ឡើយ តែធ្វើដូចជាមិនឮពាក្យនោះថា «ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើងពោលអ្វីហ្ន៎?» ហើយក៏ដើរចេញទៅ។ Thero mahācetiyañca mahābodhiñca vanditvā sāmaṇeraṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā anupubbena kuṭeḷitissamahāvihāraṃ agamāsi. Sāmaṇero upajjhāyassa padānupadiko hutvā bhikkhācāraṃ na gacchati, ‘‘kataraṃ gāmaṃ pavisatha, bhante,’’ti pucchitvā pana ‘‘idāni me upajjhāyo gāmadvāraṃ patto bhavissatī’’ti ñatvā attano ca upajjhāyassa ca pattacīvaraṃ gahetvā ākāsena gantvā therassa pattacīvaraṃ datvā piṇḍāya pavisati. Thero sabbakālaṃ ovadati – ‘‘sāmaṇera mā evamakāsi, puthujjaniddhi nāma calā anibaddhā, asappāyaṃ rūpādiārammaṇaṃ labhitvā appamattakeneva bhijjati, santāya samāpattiyā parihīnāya brahmacariyavāso santhambhituṃ na sakkotī’’ti. Sāmaṇero ‘‘kiṃ katheti mayhaṃ upajjhāyo’’ti sotuṃ na icchati, tatheva karoti. Thero anupubbena cetiyavandanaṃ karonto kammubinduvihāraṃ nāma gato. Tattha vasantepi there sāmaṇero tatheva karoti. ព្រះថេរៈថ្វាយបង្គំព្រះមហាចេតិយ និងព្រះមហាពោធិហើយ ឲ្យសាមណេរកាន់យកនូវបាត្រនិងចីវរ ហើយក៏ស្តេចទៅកាន់កុដេឡិតិស្សមហាវਿਹារតាមលំដាប់។ សាមណេរដើរតាមក្រោយដានជើងរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ តែមិនបានដើរទៅបិណ្ឌបាតជាមួយឡើយ កាលសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើលោកនឹងចូលទៅកាន់ភូមិណា?» ហើយ លុះដឹងថា «ឥឡូវនេះ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើងប្រហែលជាទៅដល់ទ្វារភូមិហើយ» ក៏កាន់យកបាត្រនិងចីវររបស់ខ្លួននិងរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ ហោះទៅតាមអាកាស ប្រគល់បាត្រនិងចីវរថ្វាយព្រះថេរៈ រួចហើយក៏ចូលទៅបិណ្ឌបាត។ ព្រះថេរៈតែងតែប្រដៅសាមណេរគ្រប់កាលថា «នែសាមណេរ អ្នកកុំធ្វើសេចក្តីយ៉ាងនេះឡើយ ធម្មតាឫទ្ធិរបស់បុថុជ្ជន តែងរញ្ជួយ មិនទៀងទាត់ កាលបើបានជួបនឹងអារម្មណ៍មានរូបជាដើមដែលមិនជាទីសប្បាយ ឫទ្ធិនោះក៏រមែងវិនាសទៅដោយហេតុបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ កាលបើឈានសមាបត្តិដែលមានស្រាប់សាបសូន្យទៅហើយ ការនៅគ្រប់គ្រងព្រហ្មចរិយធម៌ក៏មិនអាចតាំងនៅបានឡើយ»។ សាមណេរមិនចង់ស្តាប់ថា «ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើងនិយាយអ្វីហ្ន៎?» ក៏នៅតែធ្វើសម្តែងឫទ្ធិយ៉ាងនោះដដែល។ ព្រះថេរៈកាលធ្វើការថ្វាយបង្គំចេតិយតាមលំដាប់ ក៏បានទៅដល់វិហារឈ្មោះ កម្មុពិន្ទុវិហារ។ សូម្បីកាលព្រះថេរៈគង់នៅក្នុងវិហារនោះ សាមណេរក៏នៅតែធ្វើសម្តែងឫទ្ធិយ៉ាងនោះដដែល។ Athekadivasaṃ [Pg.171] ekā pesakāradhītā abhirūpā paṭhamavaye ṭhitā kammabindugāmato nikkhamitvā padumassaraṃ oruyha gāyamānā pupphāni bhañjati. Tasmiṃ samaye sāmaṇero padumassaramatthakena gacchati, gacchanto pana silesikāya kāṇamacchikā viya tassā gītasadde bajjhi. Tāvadevassa iddhi antarahitā, chinnapakkhakāko viya ahosi. Santasamāpattibalena pana tattheva udakapiṭṭhe apatitvā simbalitūlaṃ viya patamānaṃ anupubbena padumasaratīre aṭṭhāsi. So vegena gantvā upajjhāyassa pattacīvaraṃ datvā nivatti. Mahāthero ‘‘pagevetaṃ mayā diṭṭhaṃ, nivāriyamānopi na nivattissatī’’ti kiñci avatvā piṇḍāya pāvisi. គ្រានោះ ថ្ងៃមួយ នាងកូនស្រីរបស់អ្នកត្បាញអំបោះម្នាក់ មានរូបឆោមស្រស់ស្អាត ស្ថិតនៅក្នុងបឋមវ័យ បានចេញពីភូមិកម្មុពិន្ទុ ចុះទៅកាន់ស្រះឈូក កាលច្រៀងបណ្តើរ ក៏បេះផ្កាឈូកបណ្តើរ។ ក្នុងសម័យនោះ សាមណេរហោះទៅលើអាកាសពីលើស្រះឈូក កាលកំពុងហោះទៅ ក៏ជាប់ជំពាក់នឹងសំឡេងច្រៀងរបស់នាងនោះ ដូចជាសត្វរុយខ្វាក់ភ្នែកម្ខាងជាប់នឹងជ័រស្អិតដូច្នោះ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ឫទ្ធិរបស់សាមណេរនោះក៏បាត់បង់ទៅ ត្រឡប់ជាមានសភាពដូចជាក្អែកស្លាបបាក់។ ប៉ុន្តែ ដោយកម្លាំងនៃសមាបត្តិដែលធ្លាប់មាន សាមណេរមិនធ្លាក់ចុះទៅក្នុងទឹកនោះឡើយ គឺធ្លាក់ចុះសន្សឹមៗដូចជាសំឡីរកា ហើយក៏ទៅឈរនៅលើច្រាំងស្រះឈូកតាមលំដាប់។ សាមណេរនោះប្រញាប់ប្រញាល់ដើរទៅ ប្រគល់បាត្រនិងចីវរថ្វាយព្រះឧបជ្ឈាយ៍ហើយក៏ត្រឡប់មកវិញ។ ព្រះមហាថេរៈគិតថា «រឿងនេះ អាត្មាអញបានឃើញមុនរួចទៅហើយ សូម្បីហាមឃាត់ក៏សាមណេរនេះមិនត្រឡប់ឡើយ» ទើបមិនមានពាក្យអ្វីមួយម៉ាត់ ហើយក៏ចូលទៅបិណ្ឌបាត។ Sāmaṇero gantvā padumasaratīre aṭṭhāsi tassā paccuttaraṇaṃ āgamayamāno. Sāpi sāmaṇeraṃ ākāsena gacchantañca puna āgantvā ṭhitañca disvā ‘‘addhā esa maṃ nissāya ukkaṇṭhito’’ti ñatvā ‘‘paṭikkama sāmaṇerā’’ti āha. So paṭikkami. Itarā paccuttaritvā sāṭakaṃ nivāsetvā taṃ upasaṅkamitvā ‘‘kiṃ, bhante,’’ti pucchi. So tamatthaṃ ārocesi. Sā bahūhi kāraṇehi gharāvāse ādīnavaṃ brahmacariyavāse ānisaṃsañca dassetvā ovadamānāpi tassa ukkaṇṭhaṃ vinodetuṃ asakkontī – ‘‘ayaṃ mama kāraṇā evarūpāya iddhiyā parihīno, na dāni yuttaṃ pariccajitu’’nti idheva tiṭṭhāti vatvā gharaṃ gantvā mātāpitūnaṃ taṃ pavattiṃ ārocesi. Tepi āgantvā nānappakāraṃ ovadamānā vacanaṃ aggaṇhantaṃ āhaṃsu – ‘‘tvaṃ amhe uccakulāti sallakkhesi, mayaṃ pesakārā. Sakkhissasi pesakārakammaṃ kātu’’nti sāmaṇero āha – ‘‘upāsaka gihibhūto nāma pesakārakammaṃ vā kareyya naḷakārakammaṃ vā, kiṃ iminā sāṭakamattena lobhaṃ karothā’’ti. Pesakāro udare baddhasāṭakaṃ datvā gharaṃ netvā dhītaraṃ adāsi. សាមណេរទៅឈរនៅលើច្រាំងស្រះឈូក រង់ចាំនាងនោះឡើងពីទឹក។ នាងនោះឃើញសាមណេរហោះទៅលើអាកាសផង ត្រឡប់មកឈរនៅទីនោះវិញផង ក៏ដឹងថា «សាមណេរនេះច្បាស់ជាអផ្សុកចង់សឹក ព្រោះអាស្រ័យនឹងយើងហើយ» ទើបពោលថា «លោកសាមណេរ សូមថយចេញទៅសិន»។ សាមណេរក៏ថយចេញទៅ។ នាងនោះឡើងពីទឹក ស្លៀកសំពត់រួចហើយ ក៏ចូលទៅជិតសាមណេរនោះ សួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ តើមានការអ្វី?»។ សាមណេរក៏ប្រាប់រឿងនោះ។ នាងនោះបង្ហាញទោសក្នុងការគ្រប់គ្រងផ្ទះ និងអានិសង្សក្នុងការរស់នៅជាអ្នកបួស ដោយហេតុជាច្រើន កាលទូន្មានប្រដៅយ៉ាងនេះ សូម្បីមិនអាចបន្ទោបង់សេចក្តីអផ្សុករបស់សាមណេរនោះបាន ក៏គិតថា «សាមណេរនេះសាបសូន្យចាកឫទ្ធិមានសភាពយ៉ាងនេះព្រោះតែយើង ឥឡូវនេះ មិនគួរនឹងបោះបង់គាត់ចោលឡើយ» ទើបពោលថា «សូមលោកឈរចាំនៅទីនេះសិនចុះ» រួចក៏ទៅផ្ទះ ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះដល់មាតាបិតា។ មាតាបិតាទាំងនោះមកហើយ ក៏ទូន្មានប្រដៅដោយប្រការផ្សេងៗ កាលសាមណេរមិនព្រមទទួលស្តាប់ពាក្យទូន្មាន ទើបពោលថា «លោកសាមណេរ លោកគិតថាយើងជាត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ឬ? ពួកយើងជាអ្នកត្បាញអំបោះ។ តើលោកអាចធ្វើការងារត្បាញអំបោះបានដែរឬទេ?»។ សាមណេរពោលថា «ឧបាសក ធម្មតាមនុស្សជាគ្រហស្ថ នឹងធ្វើការងារត្បាញអំបោះក្តី ការងារត្បាញឫស្សីក្តី ក៏ធ្វើបានដែរ ហេតុអ្វីក៏អ្នករាល់គ្នាមកធ្វើសេចក្តីលោភលន់ត្រឹមតែសំពត់មួយផ្ទាំងនេះ?»។ អ្នកត្បាញអំបោះក៏ប្រគល់សំពត់សម្រាប់ចងចង្កេះឲ្យទៅសាមណេរ រួចនាំទៅផ្ទះ ហើយប្រគល់កូនស្រីឲ្យទៅ។ So pesakārakammaṃ uggaṇhitvā pesakārehi saddhiṃ sālāya kammaṃ karoti. Aññesaṃ itthiyo pātova bhattaṃ sampādetvā āhariṃsu, tassa bhariyā na tāva āgacchati. So itaresu kammaṃ vissajjetvā bhuñjamānesu tasaraṃ vaṭṭento nisīdi. Sā pacchā agamāsi. Atha naṃ so ‘‘aticirena [Pg.172] āgatāsī’’ti tajjesi. Mātugāmo ca nāma api cakkavattirājānaṃ attani paṭibaddhacittaṃ ñatvā dāsaṃ viya sallakkheti. Tasmā sā evamāha – ‘‘aññesaṃ ghare dārupaṇṇaloṇādīni sannihitāni, bāhirato āharitvā dāyakā pesanatakārakāpi atthi, ahaṃ pana ekikāva, tvampi mayhaṃ ghare idaṃ atthi idaṃ natthīti na jānāsi. Sace icchasi, bhuñja, no ce icchasi, mā bhuñjā’’ti. So ‘‘na kevalañca ussūre bhattaṃ āharasi, vācāyapi maṃ ghaṭṭesī’’ti kujjhitvā aññaṃ paharaṇaṃ apassanto tameva tasaradaṇḍakaṃ tasarato luñcitvā khipi. Sā taṃ āgacchantaṃ disvā īsakaṃ parivatti. Tasaradaṇḍakassa ca koṭi nāma tikhiṇā hoti, sā tassā parivattamānāya akkhikoṭiyaṃ pavisitvā aṭṭhāsi. Sā ubhohi hatthehi vegena akkhiṃ aggahesi, bhinnaṭṭhānato lohitaṃ paggharati. So tasmiṃ kāle upajjhāyassa vacanaṃ anussari – ‘‘idaṃ sandhāya maṃ upajjhāyo ‘anāgate kāle kāṇapesakāriyā hatthehi madditakañjiyaṃ pivissasī’ti āha, idaṃ therena diṭṭhaṃ bhavissati, aho dīghadassī ayyo’’ti mahāsaddena rodituṃ ārabhi. Tamenaṃ aññe – ‘‘alaṃ, āvuso, mā rodi, akkhi nāma bhinnaṃ na sakkā rodanena paṭipākatikaṃ kātu’’nti āhaṃsu. So ‘‘nāhametamatthaṃ rodāmi, apica kho imaṃ sandhāya rodāmī’’ti sabbaṃ paṭipāṭiyā kathesi. Evaṃ uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattanti. នាយសាមណេរដែលសឹកហើយនោះ រៀនរបរត្បាញអំបោះ ហើយក៏ធ្វើការងារនៅក្នុងរោងត្បាញជាមួយពួកអ្នកត្បាញអំបោះដទៃទៀត។ ភរិយារបស់អ្នកដទៃតែងតែរៀបចំអាហារយកមកឲ្យតាំងពីព្រលឹម តែភរិយារបស់ខ្លួនមិនទាន់មកដល់ឡើយ។ កាលបើអ្នកដទៃទៀតឈប់សម្រាកពីការងារហើយកំពុងបរិភោគអាហារ នាយនោះក៏អង្គុយមូរត្រសាល់។ នាងនោះមកដល់ជាខាងក្រោយ។ គ្រានោះ នាយនោះក៏គំរាមកំហែងនាងថា «នាងឯងមកយឺតណាស់»។ ធម្មតាស្រី្ត កាលបើដឹងថាបុរសមានចិត្តស្រឡាញ់ជំពាក់នឹងខ្លួន សូម្បីតែព្រះរាជាចក្រពត្តិ ក៏នាងចាត់ទុកដូចជាខ្ញុំបម្រើដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ នាងទើបពោលយ៉ាងនេះថា «នៅក្នុងផ្ទះរបស់អ្នកដទៃ គេមានអុស ស្លឹកឈើ និងអំបិលជាដើមរៀបចំទុកជាស្រេច ហើយមានអ្នករកមកឲ្យពីខាងក្រៅ និងមានអ្នកបម្រើចាំធ្វើតាមបង្គាប់ទៀតផង ចំណែកខ្ញុំវិញ គឺធ្វើតែម្នាក់ឯង ឯអ្នកវិញក៏មិនដែលដឹងថា នៅក្នុងផ្ទះរបស់ខ្ញុំមានរបស់នេះ ឬមិនមានរបស់នោះឡើយ។ បើចង់ស៊ី ក៏ស៊ីទៅ បើមិនចង់ស៊ីទេ ក៏កុំស៊ី»។ នាយនោះខឹងក្រោធថា «មិនត្រឹមតែយកបាយមកឲ្យទាំងថ្ងៃត្រង់ប៉ុណ្ណោះទេ ថែមទាំងនិយាយប៉ះពាល់ដល់អញទៀត» កាលមិនឃើញគ្រឿងប្រហារដទៃ ក៏ដកយកឈើកូនត្រសាល់នោះចេញពីត្រសាល់ ហើយគប់ទៅ។ នាងឃើញឈើនោះហោះមក ក៏ងាកចេញបន្តិច។ ចុងឈើកូនត្រសាល់នោះមានសភាពស្រួច កាលនាងងាកចេញ ចុងឈើនោះក៏ចាក់ចូលទៅចំកន្ទុយភ្នែករបស់នាង។ នាងយកដៃទាំងពីរខ្ទប់ភ្នែកយ៉ាងលឿន ឈាមក៏ហូរចេញពីកន្លែងដែលមុតនោះ។ ក្នុងកាលនោះ នាយនោះក៏នឹកឃើញពាក្យរបស់ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ថា «ព្រះឧបជ្ឈាយ៍របស់យើង សំដៅយកហេតុនេះឯង ទើបពោលនឹងយើងថា 'ក្នុងអនាគតកាល អ្នកនឹងត្រូវផឹកទឹកបបរដែលច្របាច់ដោយដៃនៃស្រីត្បាញអំបោះខ្វាក់ភ្នែកម្ខាង' រឿងនេះ ព្រះថេរៈច្បាស់ជាបានឃើញជាមុនហើយ ឱ! លោកម្ចាស់មានប្រាជ្ញាមើលឃើញវែងឆ្ងាយណាស់តើ» ហើយក៏ចាប់ផ្តើមយំសោកយ៉ាងខ្លាំង។ មនុស្សដទៃទៀតនិយាយនឹងនាយនោះថា «កុំឡើយ អាវុសោ កុំយំអី ភ្នែកដែលខូចហើយ មិនអាចធ្វើឲ្យជាឡើងវិញដោយសារការយំឡើយ»។ នាយនោះពោលថា «ខ្ញុំមិនមែនយំដោយសាររឿងនេះទេ ប៉ុន្តែខ្ញុំយំដោយសារនឹកឃើញរឿងនេះវិញទេ» ហើយក៏រៀបរាប់រឿងរ៉ាវទាំងអស់តាមលំដាប់។ យ៉ាងនេះឯង សមថៈនិងវិបស្សនាដែលកើតឡើងហើយ កាលបើសាបសូន្យទៅ តែងប្រែប្រួលទៅជាមិនជាប្រយោជន៍វិញ។ Aparampi vatthu – tiṃsamattā bhikkhū kalyāṇimahācetiyaṃ vanditvā aṭavimaggena mahāmaggaṃ otaramānā antarāmagge jhāmakhette kammaṃ katvā āgacchantaṃ ekaṃ manussaṃ addasaṃsu. Tassa sarīraṃ masimakkhitaṃ viya ahosi. Masimakkhitaṃyeva ekaṃ kāsāvaṃ kacchaṃ pīḷetvā nivatthaṃ, olokiyamāno jhāmakhāṇuko viya khāyati. So divasabhāge kammaṃ katvā upaḍḍhajjhāyamānānaṃ dārūnaṃ kalāpaṃ ukkhipitvā piṭṭhiyaṃ vippakiṇṇehi kesehi kummaggena āgantvā bhikkhūnaṃ sammukhe aṭṭhāsi. Sāmaṇerā disvā aññamaññaṃ olokayamānā, – ‘‘āvuso, tuyhaṃ pitā tuyhaṃ mahāpitā tuyhaṃ mātulo’’ti hasamānā gantvā ‘‘konāmo tvaṃ upāsakā’’ti nāmaṃ pucchiṃsu. So nāmaṃ pucchito vippaṭisārī hutvā dārukalāpaṃ chaḍḍetvā [Pg.173] vatthaṃ saṃvidhāya nivāsetvā mahāthere vanditvā ‘‘tiṭṭhatha tāva, bhante,’’ti āha. Mahātherā aṭṭhaṃsu. រឿងមួយទៀត៖ ភិក្ខុទាំងឡាយប្រមាណ ៣០ រូប ថ្វាយបង្គំព្រះកល្យាណីមហាចេតិយហើយ កាលចុះមកកាន់ផ្លូវធំតាមផ្លូវព្រៃ ក៏បានឃើញបុរសម្នាក់កំពុងដើរមកពីធ្វើការងារក្នុងចម្ការដែលដុតរួចនៅកណ្តាលផ្លូវ។ រាងកាយរបស់បុរសនោះប្រឡាក់ប្រឡូសដោយធ្យូង ដូចជាខ្មៅដុសក្អែល។ គាត់ស្លៀកសំពត់កាសាវៈមួយផ្ទាំងដែលប្រឡាក់ធ្យូងដែរ ដោយចងក្រវាត់ចង្កេះយ៉ាងណែន កាលបើគេមើលទៅ ឃើញដូចជាគល់ឈើដែលឆេះខ្លោច។ គាត់ធ្វើការងារអស់មួយថ្ងៃហើយ ក៏លីអុសមួយបាច់ដែលឆេះខ្លោចពាក់កណ្តាលដាក់លើខ្នង សក់ក្បាលកញ្រ្ជោលរញ៉េរញ៉ៃ ដើរមកតាមផ្លូវវាង ហើយមកឈរនៅចំពោះមុខភិក្ខុទាំងឡាយ។ ពួកសាមណេរឃើញហើយ ក៏សម្លឹងមើលមុខគ្នាទៅវិញទៅមក សើចចំអកថា «នែអាវុសោ នេះជាឪពុករបស់អ្នក នេះជាជីតារបស់អ្នក នេះជាអ៊ំប្រុសរបស់អ្នក» ហើយដើរទៅសួរឈ្មោះថា «នែឧបាសក តើអ្នកមានឈ្មោះអ្វី?»។ បុរសនោះកាលបើគេសួរឈ្មោះ ក៏មានសេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ ទើបដាក់បាច់អុសចុះ រៀបចំសំពត់ស្លៀកពាក់ឲ្យបានត្រឹមត្រូវ រួចថ្វាយបង្គំព្រះមហាថេរទាំងឡាយ ពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកបង្អង់ចាំបន្តិចសិន»។ ព្រះមហាថេរទាំងឡាយក៏បង្អង់ចាំ។ Daharasāmaṇerā āgantvā mahātherānaṃ sammukhāpi parihāsaṃ karonti. Upāsako āha – ‘‘bhante, tumhe maṃ passitvā parihasatha, ettakeneva matthakaṃ pattamhāti mā sallakkhetha. Ahampi pubbe tumhādisova samaṇo ahosiṃ. Tumhākaṃ pana cittekaggatāmattakampi natthi, ahaṃ imasmiṃ sāsane mahiddhiko mahānubhāvo ahosiṃ, ākāsaṃ gahetvā pathaviṃ karomi, pathaviṃ ākāsaṃ. Dūraṃ gaṇhitvā santikaṃ karomi, santikaṃ dūraṃ. Cakkavāḷasatasahassaṃ khaṇena vinivijjhāmi. Hatthe me passatha, idāni makkaṭahatthasadisā, ahaṃ imeheva hatthehi idha nisinnova candimasūriye parāmasiṃ. Imesaṃyeva pādānaṃ candimasūriye pādakathalikaṃ katvā nisīdiṃ. Evarūpā me iddhi pamādena antarahitā, tumhe mā pamajjittha. Pamādena hi evarūpaṃ byasanaṃ pāpuṇanti. Appamattā viharantā jātijarāmaraṇassa antaṃ karonti. Tasmā tumhe maññeva ārammaṇaṃ karitvā appamattā hotha, bhante,’’ti tajjetvā ovādamadāsi. Te tassa kathentasseva saṃvegaṃ āpajjitvā vipassamānā tiṃsajanā tattheva arahattaṃ pāpuṇiṃsūti. Evampi uppannā samathavipassanā nirujjhamānā anatthāya saṃvattantīti veditabbā. ពួកសាមណេរក្មេងៗ ដើរមកហើយ ក៏ធ្វើការសើចចំអកសូម្បីនៅចំពោះមុខព្រះមហាថេរទាំងឡាយ។ ឧបាសកពោលថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ លោកឃើញខ្ញុំហើយក៏សើចចំអក សូមលោកកុំគិតថា 'ពួកយើងដល់នូវត្រើយត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឡើយ'។ កាលពីមុន ខ្ញុំក៏ធ្លាប់ជាសមណៈដូចជាលោកទាំងឡាយដែរ។ ប៉ុន្តែ សូម្បីតែសេចក្តីស្ងប់ចិត្តត្រឹមតែមួយខណៈ ក៏លោកទាំងឡាយមិនទាន់មានឡើយ ចំណែកខ្ញុំវិញ ធ្លាប់ជាអ្នកមានឫទ្ធិច្រើន មានអានុភាពច្រើនក្នុងសាសនានេះ ខ្ញុំអាចកាន់យកអាកាសធ្វើជាផែនដីបាន កាន់យកផែនដីធ្វើជាអាកាសបាន។ ខ្ញុំអាចធ្វើទីឆ្ងាយឲ្យទៅជាទីជិត ធ្វើទីជិតឲ្យទៅជាទីឆ្ងាយបាន។ ខ្ញុំអាចទម្លុះទម្លាយសកលលោកធាតុមួយសែនចក្រវាឡក្នុងមួយរំពេចបាន។ សូមលោកមើលដៃរបស់ខ្ញុំចុះ ឥឡូវនេះ មានសភាពដូចជាដៃស្វាទៅហើយ តែខ្ញុំធ្លាប់បានយកដៃទាំងពីរនេះ អង្គុយនៅទីនេះឯង ហើយស្ទាបអង្អែលព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យបាន។ ខ្ញុំធ្លាប់បានយកជើងទាំងពីរនេះ ធ្វើព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យឲ្យជាកម្រាលទ្រនាប់ជើង ហើយអង្គុយពីលើ។ ឫទ្ធិមានសភាពយ៉ាងនេះរបស់ខ្ញុំ ត្រូវបាត់បង់ទៅវិញព្រោះតែសេចក្តីប្រមាទ លោកទាំងឡាយកុំប្រមាទឡើយ។ ព្រោះថា មនុស្សទាំងឡាយរមែងដល់នូវសេចក្តីវិនាសមានសភាពយ៉ាងនេះដោយសារសេចក្តីប្រមាទ។ ជនទាំងឡាយណាដែលមិនប្រមាទ រស់នៅ រមែងធ្វើនូវទីបំផុតនៃជាតិ ជរា និងមរណៈបាន។ ព្រោះហេតុនោះ បពិត្រលោកម្ចាស់ទាំងឡាយ សូមលោកយកខ្លួនខ្ញុំនេះឯងធ្វើជាអារម្មណ៍ ហើយកុំប្រមាទឡើយ» ឧបាសកបានគំរាមកំហែងហើយក៏ផ្តល់ឱវាទយ៉ាងនេះ។ ភិក្ខុទាំង ៣០ រូបនោះ កាលដែលឧបាសកកំពុងនិយាយ ក៏កើតសេចក្តីសង្វេគ ចម្រើនវិបស្សនា ហើយក៏បានសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងទីនោះឯង។ យ៉ាងនេះឯង សមថៈនិងវិបស្សនាដែលកើតឡើងហើយ កាលបើសាបសូន្យទៅ តែងប្រែប្រួលទៅជាមិនជាប្រយោជន៍វិញ គប្បីជ្រាបដោយប្រការដូច្នេះចុះ។ Anuppannānaṃ pāpakānanti cettha ‘‘anuppanno vā kāmāsavo na uppajjatī’’tiādīsu vuttanayena attho veditabbo. Uppannānaṃ pāpakānanti ettha pana catubbidhaṃ uppannaṃ vattamānuppannaṃ bhutvāvigatuppannaṃ, okāsakatuppannaṃ, bhūmiladdhuppannanti. Tattha ye kilesā vijjamānā uppādādisamaṅgino, idaṃ vattamānuppannaṃ nāma. Kamme pana javite ārammaṇarasaṃ anubhavitvā niruddhavipāko bhutvā vigataṃ nāma. Kammaṃ uppajjitvā niruddhaṃ bhavitvā vigataṃ nāma. Tadubhayampi bhutvāvigatuppannanti saṅkhaṃ gacchati. Kusalākusalaṃ kammaṃ aññassa kammassa vipākaṃ paṭibāhitvā attano vipākassa okāsaṃ karoti, evaṃ kate okāse vipāko uppajjamāno okāsakaraṇato paṭṭhāya uppannoti saṅkhaṃ gacchati. Idaṃ okāsakatuppannaṃ nāma. Pañcakkhandhā pana vipassanāya bhūmi nāma. Te atītādibhedā honti. Tesu anusayitakilesā pana atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Atītakhandhesu anusayitāpi hi appahīnāva honti, anāgatakhandhesu, paccuppannakhandhesu [Pg.174] anusayitāpi appahīnāva honti. Idaṃ bhūmiladdhuppannaṃ nāma. Tenāhu porāṇā – ‘‘tāsu tāsu bhūmīsu asamugghātitakilesā bhūmiladdhuppannāti saṅkhaṃ gacchantī’’ti. សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងពាក្យថា «Anuppannānaṃ pāpakānaṃ» (នៃធម៌ទាំងឡាយដ៏លាមកដែលមិនទាន់កើតឡើង) នេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលទុកហើយក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «anuppanno vā kāmāsavo na uppajjati» (កាមាសវៈដែលមិនទាន់កើតឡើង ក៏មិនកើតឡើង) នោះចុះ។ ចំណែកពាក្យថា «uppannānaṃ pāpakānaṃ» (នៃធម៌ទាំងឡាយដ៏លាមកដែលកើតឡើងហើយ) នេះ ពាក្យថា «uppanna» (កើតឡើងហើយ) មាន ៤ យ៉ាងគឺ៖ វត្តមានុប្បន្នៈ (កើតឡើងក្នុងបច្ចុប្បន្ន) ១, ភុត្វាវិគតុប្បន្នៈ (កើតឡើងហើយរលត់ទៅ) ១, ឱកាសកតុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយបានឱកាស) ១, ភូមិលទ្ធុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយបាននូវភូមិ) ១។ ក្នុង uppanna ទាំង ៤ នោះ កិលេសទាំងឡាយណាដែលកំពុងមាន កំពុងប្រកបដោយខណៈមានឧប្បាទខណៈជាដើម នេះហៅថា «វត្តមានុប្បន្នៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើកម្មជវនៈរត់ទៅហើយ វិបាកដែលសោយរសនៃអារម្មណ៍ហើយរលត់ទៅ ឈ្មោះថា «ភុត្វាវិគតៈ» (កើតឡើងហើយប្រាសទៅ)។ កម្មដែលកើតឡើងហើយរលត់ទៅ ឈ្មោះថា «ភុត្វាវិគតៈ»។ ធម៌ទាំងពីរយ៉ាងនោះ តែងដល់នូវការរាប់ថា «ភុត្វាវិគតុប្បន្នៈ»។ កម្មជាកុសលនិងអកុសល រារាំងវិបាកនៃកម្មដទៃ ហើយធ្វើឱកាសដល់វិបាករបស់ខ្លួន កាលបើឱកាសត្រូវបានធ្វើឡើងយ៉ាងនេះហើយ វិបាកដែលកំពុងកើតឡើង រាប់ចាប់តាំងពីការធ្វើឱកាសមក តែងដល់នូវការរាប់ថា «កើតឡើងហើយ»។ នេះហៅថា «ឱកាសកតុប្បន្នៈ»។ ចំណែកឯបញ្ចក្ខន្ធ ឈ្មោះថាជាភូមិនៃវិបស្សនា។ បញ្ចក្ខន្ធទាំងនោះ រមែងចែកចេញជាអតីតជាដើម។ កិលេសដែលដេកសម្ងំ (អនុសយកិលេស) ក្នុងបញ្ចក្ខន្ធទាំងនោះ មិនគប្បីពោលថា ជាអតីត ឬជាអនាគត ឬក៏ជាបច្ចុប្បន្នឡើយ។ ព្រោះថា ទោះបីជាអនុសយកិលេសដែលដេកសម្ងំក្នុងអតីតក្ខន្ធ ក៏មិនទាន់លះបង់ដែរ, អនុសយកិលេសដែលដេកសម្ងំក្នុងអនាគតក្ខន្ធ និងបច្ចុប្បន្នក្ខន្ធ ក៏មិនទាន់លះបង់ដូចគ្នា។ នេះហៅថា «ភូមិលទ្ធុប្បន្នៈ»។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយពោលថា «កិលេសទាំងឡាយដែលមិនទាន់កម្ចាត់បង់ក្នុងភូមិទាំងឡាយនោះៗ តែងដល់នូវការរាប់ថា ភូមិលទ្ធុប្បន្នៈ»។ Aparampi catubbidhaṃ uppannaṃ samudācāruppannaṃ, ārammaṇādhigahituppannaṃ, avikkhambhituppannaṃ asamugghātituppannanti. Tattha sampati vattamānaṃyeva samudācāruppannaṃ nāma. Sakiṃ cakkhūni ummīletvā ārammaṇe nimitte gahite anussaritānussaritakkhaṇe kilesā nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Ārammaṇassa adhigahitattā. Yathā kiṃ? Yathā khīrarukkhassa kuṭhāriyā āhatāhataṭṭhāne khīraṃ na nikkhamissatīti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ ārammaṇādhigahituppannaṃ nāma. Samāpattiyā avikkhambhitā kilesā pana imasmiṃ nāma ṭhāne nuppajjissantīti na vattabbā. Kasmā? Avikkhambhitattā. Yathā kiṃ? Yathā sace khīrarukkhe kuṭhāriyā āhaneyyuṃ, imasmiṃ nāma ṭhāne khīraṃ na nikkhameyyāti na vattabbaṃ, evaṃ. Idaṃ avikkhambhituppannaṃ nāma. Maggena asamugghātitakilesā pana bhavagge nibbattassāpi uppajjantīti purimanayeneva vitthāretabbaṃ. Idaṃ asamugghātituppannaṃ nāma. ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «uppanna» (កើតឡើងហើយ) មាន ៤ យ៉ាងដទៃទៀតគឺ៖ សមុទាចារុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយការប្រព្រឹត្តកន្លង) ១, អារម្មណាធិគហិតុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយការស្ទាក់ចាប់អារម្មណ៍) ១, អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយមិនទាន់សង្កត់សង្កិនទុក) ១, អសមុគ្ឃាតិតុប្បន្នៈ (កើតឡើងដោយមិនទាន់កម្ចាត់បង់ដាច់ស្រឡះ) ១។ ក្នុង uppanna ទាំង ៤ នោះ កិលេសដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនេះឯង ឈ្មោះថា «សមុទាចារុប្បន្នៈ»។ កាលបើបើកភ្នែកឡើងតែម្តង ហើយកាន់យកនូវនិមិត្តក្នុងអារម្មណ៍ហើយ ក្នុងខណៈដែលរលឹកឃើញរឿយៗ មិនគប្បីពោលថា កិលេសទាំងឡាយនឹងមិនកើតឡើងនោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះអារម្មណ៍ត្រូវបានស្ទាក់ចាប់យកហើយ។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាដើមឈើមានជ័រ កាលបើគេយកពូថៅទៅកាប់ចំកន្លែងណាៗ មិនគប្បីពោលថា ជ័រនឹងមិនហូរចេញមកនោះឡើយ យ៉ាងណាមិញ នេះក៏យ៉ាងនោះដែរ។ នេះហៅថា «អារម្មណាធិគហិតុប្បន្នៈ»។ ចំណែកកិលេសទាំងឡាយដែលមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិនទុកដោយសមាបត្តិ មិនគប្បីពោលថា នឹងមិនកើតឡើងក្នុងទីឈ្មោះនេះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមិនទាន់បានសង្កត់សង្កិនទុក។ ដូចជាអ្វី? ដូចជាប្រសិនបើគេយកពូថៅទៅកាប់ដើមឈើមានជ័រ មិនគប្បីពោលថា ជ័រនឹងមិនហូរចេញមកក្នុងទីឈ្មោះនេះឡើយ យ៉ាងណាមិញ នេះក៏យ៉ាងនោះដែរ។ នេះហៅថា «អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នៈ»។ ចំណែកកិលេសទាំងឡាយដែលមិនទាន់បានកម្ចាត់បង់ដោយមគ្គ ទោះបីជាបុគ្គលដែលកើតក្នុងភវគ្គ (ភពដ៏កំពូល) ក៏គប្បីកើតឡើងបានដែរ សេចក្តីនេះគប្បីពន្យល់ពិស្តារតាមន័យមុននោះឯង។ នេះហៅថា «អសមុគ្ឃាតិតុប្បន្នៈ»។ Imesu uppannesu vattamānuppannaṃ bhutvāvigatuppannaṃ okāsakatuppannaṃ samudācāruppannanti catubbidhaṃ uppannaṃ na maggavajjhaṃ, bhūmiladdhuppannaṃ ārammaṇādhigahituppannaṃ avikkhambhituppannaṃ asamugghātituppannanti catubbidhaṃ maggavajjhaṃ. Maggo hi uppajjamāno ete kilese pajahati. So ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā. Vuttampi cetaṃ – ក្នុងបណ្តា uppanna ទាំងនេះ uppanna ទាំង ៤ យ៉ាងគឺ វត្តមានុប្បន្នៈ ភុត្វាវិគតុប្បន្នៈ ឱកាសកតុប្បន្នៈ និងសមុទាចារុប្បន្នៈ មិនមែនជាធម៌ដែលមគ្គគប្បីសម្លាប់ (លះបង់) ឡើយ។ ចំណែកឯ uppanna ទាំង ៤ យ៉ាងគឺ ភូមិលទ្ធុប្បន្នៈ អារម្មណាធិគហិតុប្បន្នៈ អវិក្ខម្ភិតុប្បន្នៈ និងអសមុគ្ឃាតិតុប្បន្នៈ ជាធម៌ដែលមគ្គគប្បីសម្លាប់ (លះបង់)។ ព្រោះថាកាលបើមគ្គកើតឡើង រមែងលះបង់នូវកិលេសទាំងនេះ។ មគ្គនោះលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយណា កិលេសទាំងនោះ មិនគប្បីពោលថា ជាអតីត ឬជាអនាគត ឬក៏ជាបច្ចុប្បន្នឡើយ។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា៖ ‘‘Hañci atīte kilese pajahati, tena hi khīṇaṃ khepeti, niruddhaṃ nirodheti, vigataṃ vigameti atthaṅgataṃ atthaṅgameti. Atītaṃ yaṃ natthi, taṃ pajahati. Hañci anāgate kilese pajahati, tena hi ajātaṃ pajahati, anibbattaṃ, anuppannaṃ, apātubhūtaṃ pajahati. Anāgataṃ yaṃ natthi, taṃ pajahati, hañci paccuppanne kilese pajahati, tena hi ratto rāgaṃ pajahati, duṭṭho dosaṃ, mūḷho mohaṃ, vinibaddho mānaṃ, parāmaṭṭho diṭṭhiṃ, vikkhepagato uddhaccaṃ, aniṭṭhaṅgato vicikicchaṃ, thāmagato anusayaṃ pajahati. Kaṇhasukkadhammā yuganaddhā samameva vattanti. Saṃkilesikā maggabhāvanā hoti…pe… tena hi natthi maggabhāvanā, natthi phalasacchikiriyā, natthi kilesappahānaṃ, natthi dhammābhisamayoti. Atthi [Pg.175] maggabhāvanā…pe… atthi dhammābhisamayoti. Yathā kathaṃ viya, seyyathāpi taruṇo rukkho ajātaphalo…pe… apātubhūtāyeva na pātubhavantī’’ti. «ប្រសិនបើមគ្គលះបង់កិលេសទាំងឡាយជាអតីត បើដូច្នោះ មគ្គឈ្មោះថាធ្វើកិលេសដែលអស់ហើយឱ្យអស់ទៅទៀត ធ្វើកិលេសដែលរលត់ហើយឱ្យរលត់ទៅទៀត ធ្វើកិលេសដែលប្រាសទៅហើយឱ្យប្រាសទៅទៀត ធ្វើកិលេសដែលវិនាសទៅហើយឱ្យវិនាសទៅទៀត។ មគ្គឈ្មោះថាលះបង់កិលេសជាអតីតដែលមិនមាន។ ប្រសិនបើមគ្គលះបង់កិលេសទាំងឡាយជាអនាគត បើដូច្នោះ មគ្គឈ្មោះថាលះបង់កិលេសដែលមិនទាន់កើត មិនទាន់ដុះដាល មិនទាន់កើតឡើង មិនទាន់ប្រាកដឡើង។ មគ្គឈ្មោះថាលះបង់កិលេសជាអនាគតដែលមិនមាន។ ប្រសិនបើមគ្គលះបង់កិលេសទាំងឡាយជាបច្ចុប្បន្ន បើដូច្នោះ បុគ្គលអ្នកត្រេកអរ ឈ្មោះថាលះបង់រាគៈ បុគ្គលអ្នកប្រទូស្ត ឈ្មោះថាលះបង់ទោស បុគ្គលអ្នកវង្វេង ឈ្មោះថាលះបង់មោហៈ បុគ្គលអ្នកជាប់ជំពាក់ ឈ្មោះថាលះបង់មានៈ បុគ្គលអ្នកស្ទាបអង្អែល (ប្រកាន់ខុស) ឈ្មោះថាលះបង់ទិដ្ឋិ បុគ្គលអ្នកដល់នូវការរាយមាយ ឈ្មោះថាលះបង់ឧទ្ធច្ចៈ បុគ្គលអ្នកមិនទាន់ដល់នូវការសម្រេច (សង្ស័យ) ឈ្មោះថាលះបង់វិចិកិច្ឆា បុគ្គលអ្នកដល់នូវកម្លាំង (ដេកសម្ងំ) ឈ្មោះថាលះបង់អនុសយៈ។ ធម៌ខ្មៅ (អកុសល) និងធម៌ស (កុសល) ឈ្មោះថាប្រព្រឹត្តទៅទន្ទឹមគ្នាជាគូ។ ការចម្រើនមគ្គ ឈ្មោះថាប្រកបដោយកិលេស... បើដូច្នោះ ការចម្រើនមគ្គក៏មិនមាន ការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវផលក៏មិនមាន ការលះបង់កិលេសក៏មិនមាន ការត្រាស់ដឹងធម៌ក៏មិនមាន។ (ប៉ុន្តែ) ការចម្រើនមគ្គមានពិតមែន... ការត្រាស់ដឹងធម៌មានពិតមែន។ សេចក្តីនេះប្រៀបដូចជាអ្វី? ប្រៀបដូចជាដើមឈើខ្ចីដែលមិនទាន់មានផ្លែ... ផ្លែទាំងឡាយដែលមិនទាន់ប្រាកដឡើង ក៏មិនប្រាកដឡើងឡើយ»។ Iti pāḷiyaṃ ajātaphalarukkho āgato, jātaphalarukkhena pana dīpetabbaṃ. Yathā hi saphalo taruṇambarukkho, tassa phalāni manussā paribhuñjeyyuṃ, sesāni pātetvā pacchiyo pūreyyuṃ. Athañño puriso taṃ pharasunā chindeyya, tenassa neva atītāni phalāni nāsitāni honti, na anāgatapaccuppannāni nāsitāni. Atītāni hi manussehi paribhuttāni, anāgatāni anibbattāni, na sakkā nāsetuṃ. Yasmiṃ pana samaye so chinno, tadā phalāniyeva natthīti paccuppannānipi anāsitāni. Sace pana rukkho acchinno, athassa pathavīrasañca āporasañca āgamma yāni phalāni nibbatteyyuṃ, tāni nāsitāni honti. Tāni hi ajātāneva na jāyanti, anibbattāneva na nibbattanti, apātubhūtāneva na pātubhavanti, evameva maggo nāpi atītādibhede kilese pajahati, nāpi na pajahati. Yesañhi kilesānaṃ maggena khandhesu apariññātesu uppatti siyā, maggena uppajjitvā khandhānaṃ pariññātattā te kilesā ajātāva na jāyanti, anibbattāva na nibbattanti, apātubhūtāva na pātubhavanti, taruṇaputtāya itthiyā puna avijāyanatthaṃ, byādhitānaṃ rogavūpasamanatthaṃ pītabhesajjehi cāpi ayamattho vibhāvetabbo. Evaṃ maggo ye kilese pajahati, te atītā vā anāgatā vā paccuppannā vāti na vattabbā, na ca maggo kilese na pajahati. Ye pana maggo kilese pajahati, te sandhāya ‘‘uppannānaṃ pāpakāna’’ntiādi vuttaṃ. ក្នុងបាលីនោះ លោកពោលទុកតែអំពីដើមឈើដែលមិនទាន់មានផ្លែ ប៉ុន្តែគប្បីពន្យល់បង្ហាញដោយដើមឈើដែលមានផ្លែវិញ។ ព្រោះថា ដូចជាដើមស្វាយខ្ចីដែលមានផ្លែ មនុស្សទាំងឡាយគប្បីបរិភោគផ្លែរបស់វាខ្លះ គប្បីបេះផ្លែដែលនៅសល់ដាក់ឱ្យពេញកន្ត្រកខ្លះ។ លុះក្រោយមក មានបុរសម្នាក់ទៀតយកពូថៅមកកាប់ដើមស្វាយនោះដួលទៅ បុរសនោះមិនមែនបំផ្លាញផ្លែស្វាយជាអតីតឡើយ ហើយក៏មិនមែនបំផ្លាញផ្លែស្វាយជាអនាគតនិងបច្ចុប្បន្នដែរ។ ព្រោះថា ផ្លែស្វាយជាអតីត មនុស្សទាំងឡាយបានបរិភោគអស់ហើយ ចំណែកផ្លែស្វាយជាអនាគត ក៏មិនទាន់កើតឡើង មិនអាចនឹងបំផ្លាញបានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសម័យដែលដើមស្វាយនោះត្រូវបានកាប់ដួលទៅ ផ្លែស្វាយទាំងឡាយមិនមានឡើយ ហេតុនោះ ទោះបីជាផ្លែស្វាយជាបច្ចុប្បន្ន ក៏មិនមែនជាផ្លែដែលបុរសនោះបំផ្លាញដែរ។ ប៉ុន្តែ ប្រសិនបើដើមស្វាយនោះមិនត្រូវបានកាប់ទេ ផ្លែទាំងឡាយណាដែលគប្បីកើតឡើងដោយអាស្រ័យនូវរសនៃផែនដី និងរសនៃទឹក ផ្លែទាំងនោះឯង ឈ្មោះថាជាផ្លែដែលបុរសនោះបានបំផ្លាញ (ដោយការកាប់ដើមស្វាយនោះ)។ ព្រោះថា ផ្លែទាំងនោះ កាលដែលមិនទាន់កើតឡើង ក៏មិនកើតឡើងឡើយ កាលដែលមិនទាន់ដុះដាល ក៏មិនដុះដាលឡើយ កាលដែលមិនទាន់ប្រាកដឡើង ក៏មិនប្រាកដឡើងឡើយ។ យ៉ាងណាមិញ មគ្គមិនមែនលះបង់កិលេសទាំងឡាយដែលប្លែកគ្នាមានអតីតជាដើមនោះឡើយ ហើយក៏មិនមែនថាមិនលះបង់នោះដែរ។ ព្រោះថាកាលបើខន្ធទាំងឡាយដែលមគ្គមិនទាន់កំណត់ដឹង ការកើតឡើងនៃកិលេសទាំងឡាយណាគប្បីមាន កាលបើមគ្គកើតឡើងហើយ ព្រោះតែខន្ធទាំងឡាយត្រូវបានកំណត់ដឹងហើយ កិលេសទាំងនោះ កាលដែលមិនទាន់កើតឡើង ក៏មិនកើតឡើងឡើយ កាលដែលមិនទាន់ដុះដាល ក៏មិនដុះដាលឡើយ កាលដែលមិនទាន់ប្រាកដឡើង ក៏មិនប្រាកដឡើងឡើយ។ សេចក្តីនេះ គប្បីពន្យល់ឱ្យច្បាស់លាស់ដោយការផឹកថ្នាំដើម្បីកុំឱ្យមានកូនតទៅទៀតរបស់ស្ត្រីដែលមានកូនខ្ចី ឬដោយការផឹកថ្នាំដើម្បីរម្ងាប់រោគរបស់ពួកមនុស្សមានជំងឺ។ យ៉ាងនេះ មគ្គលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយណា កិលេសទាំងនោះ មិនគប្បីពោលថា ជាអតីត ឬជាអនាគត ឬក៏ជាបច្ចុប្បន្នឡើយ ហើយក៏មិនមែនថាមគ្គមិនលះបង់កិលេសនោះដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «uppannānaṃ pāpakānaṃ» នេះ គឺសំដៅយកកិលេសទាំងឡាយដែលមគ្គលះបង់នោះឯង។ Na kevalañca maggo kileseyeva pajahati, kilesānaṃ pana appahīnattā ye ca uppajjeyyuṃ upādinnakakkhandhā, tepi pajahatiyeva. Vuttampi cetaṃ – ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena satta bhave ṭhapetvā anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca, etthete nirujjhantī’’ti (cūḷani. 6) vitthāro. Iti maggo upādinnaanupādinnato vuṭṭhāti. Bhavavasena pana sotāpattimaggo apāyabhavato vuṭṭhāti, sakadāgāmimaggo sugatibhavekadesato, anāgāmimaggo sugatikāmabhavato, arahattamaggo [Pg.176] rūpārūpabhavato vuṭṭhāti. Sabbabhavehi vuṭṭhātiyevātipi vadanti. មិនត្រឹមតែមគ្គលះបង់កិលេសទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងលះបង់នូវឧបាទិន្នកក្ខន្ធទាំងឡាយណាដែលគប្បីកើតឡើង ព្រោះតែមិនទាន់លះបង់កិលេសនោះផងដែរ។ សេចក្តីនេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកមកហើយថា «ដោយសោតាបត្តិមគ្គញ្ញាណ ព្រោះការរលត់ទៅនៃអភិសង្ខារវិញ្ញាណ នាមនិងរូបទាំងឡាយណាដែលគប្បីកើតឡើងក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មាន លើកលែងតែភពទាំង ៧ ចេញ នាមនិងរូបទាំងនោះ តែងរលត់ទៅក្នុងទីនេះ» នេះជាសេចក្តីពិស្តារ។ យ៉ាងនេះ មគ្គរមែងចេញចាកឧបាទិន្នកធម៌និងអនុបាទិន្នកធម៌។ ចំណែកដោយអំណាចនៃភព សោតាបត្តិមគ្គ រមែងចេញចាកអបាយភព, សកទាគាមិមគ្គ ចេញចាកចំណែកមួយនៃសុគតិភព, អនាគាមិមគ្គ ចេញចាកកាមសុគតិភព, អរហត្តមគ្គ ចេញចាករូបភពនិងអរូបភព។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយពោលថា មគ្គរមែងចេញចាកភពទាំងពួងដោយពិត។ Atha maggakkhaṇe kathaṃ anuppannānaṃ uppādāya bhāvanā hoti, kathaṃ vā uppannānaṃ ṭhitiyāti. Maggappavattiyāyeva. Maggo hi pavattamāno pubbe anuppannapubbattā anuppanno nāma vuccati. Anāgatapubbañhi ṭhānaṃ āgantvā ananubhūtapubbaṃ vā ārammaṇaṃ anubhavitvā vattāro bhavanti ‘‘anāgataṭṭhānaṃ āgatamhā, ananubhūtaṃ ārammaṇaṃ anubhavāmā’’ti. Yā cassa pavatti, ayameva ṭhiti nāmāti ṭhitiyā bhāvetītipi vattuṃ vaṭṭati. ចុះក្នុងខណៈនៃមគ្គ ការចម្រើនដើម្បីឱ្យកើតឡើងនូវធម៌ទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើង រមែងមានដូចម្តេច ហើយការចម្រើនដើម្បីឱ្យតាំងនៅនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ រមែងមានដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅនៃមគ្គនោះឯង។ ព្រោះថាមគ្គកាលដែលកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថា «មិនទាន់កើតឡើង» ព្រោះមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុនមក។ ព្រោះថា ពួកជនកាលបើបានទៅដល់ទីកន្លែងដែលមិនធ្លាប់ទៅពីមុន ឬបានសោយនូវអារម្មណ៍ដែលមិនធ្លាប់សោយពីមុន តែងនិយាយថា «យើងបានមកដល់ទីកន្លែងដែលមិនធ្លាប់មកហើយ យើងបានសោយនូវអារម្មណ៍ដែលមិនធ្លាប់សោយហើយ» យ៉ាងណាមិញ (នេះក៏យ៉ាងនោះដែរ)។ ម្យ៉ាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅណា របស់មគ្គនោះ ការប្រព្រឹត្តទៅនេះឯង ឈ្មោះថា «ការតាំងនៅ» ហេតុនោះ គប្បីពោលថា ចម្រើនដើម្បីការតាំងនៅ ក៏គួរដែរ។ Iddhipādesu saṅkhepakathā cetokhilasutte (ma. ni. 1.185 ādayo) vuttā. Upasamamānaṃ gacchati, kilesūpasamatthaṃ vā gacchatīti upasamagāmī. Sambujjhamānā gacchati, maggasambodhatthāya vā gacchatīti sambodhagāmī. សេចក្តីសង្ខេបក្នុងឥទ្ធិបាទទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយក្នុងចេតោខិលសូត្រ។ ឥន្ទ្រិយណា រមែងទៅដើម្បីរម្ងាប់កិលេស ឬទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការរម្ងាប់កិលេស ហេតុនោះ ឥន្ទ្រិយនោះ ឈ្មោះថា «ឧបសមគាមី» (ទៅកាន់ការរម្ងាប់)។ ឥន្ទ្រិយណា រមែងទៅដើម្បីត្រាស់ដឹង ឬទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ការត្រាស់ដឹងនូវមគ្គ ហេតុនោះ ឥន្ទ្រិយនោះ ឈ្មោះថា «សម្ពោធគាមី» (ទៅកាន់ការត្រាស់ដឹង)។ Vivekanissitādīni sabbāsavasaṃvare vuttāni. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato panāyaṃ bodhipakkhiyakathā visuddhimagge vuttā. ធម៌ទាំងឡាយមានវិវេកនិស្សិត (អាស្រ័យវិវេក) ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកហើយក្នុងសព្វាសវសំវរសូត្រ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងអធិប្បាយនេះ ចំណែកឯសេចក្តីពិស្តារនៃពាក្យពោលអំពីពោធិបក្ខិយធម៌នេះ ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ 248. Vimokkhakathāyaṃ vimokkheti kenaṭṭhena vimokkhā, adhimuccanaṭṭhena. Ko panāyaṃ adhimuccanaṭṭho nāma? Paccanīkadhammehi ca suṭṭhu muccanaṭṭho, ārammaṇe ca abhirativasena suṭṭhu muccanaṭṭho, pituaṅke vissaṭṭhaṅgapaccaṅgassa dārakassa sayanaṃ viya aniggahitabhāvena nirāsaṅkatāya ārammaṇe pavattīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ panattho pacchimavimokkhe natthi, purimesu sabbesu atthi. Rūpī rūpāni passatīti ettha ajjhattakesādīsu nīlakasiṇādivasena uppāditaṃ rūpajjhānaṃ rūpaṃ, tadassa atthīti rūpī. Bahiddhā rūpāni passatīti bahiddhāpi nīlakasiṇādīni rūpāni jhānacakkhunā passati. Iminā ajjhatta bahiddhāvatthukesu kasiṇesu uppāditajjhānassa puggalassa cattāripi rūpāvacarajjhānāni dassitāni. ២៤៨. ក្នុងវិមោក្ខកថា សួរថា ព្រោះអត្ថដូចម្តេច ទើបឈ្មោះថា «វិមោក្ខ»? ឆ្លើយថា ព្រោះអត្ថថា «ចុះចិត្តស៊ប់» (អធិមុច្ចនដ្ឋ)។ ចុះពាក្យថា «អធិមុច្ចនដ្ឋ» នេះ តើដូចម្តេច? គឺអត្ថថា រួចផុតយ៉ាងល្អចាកបច្ចនីកធម៌ (ធម៌ជាសត្រូវ) ផង អត្ថថា ណែនាំចិត្តទៅយ៉ាងល្អក្នុងអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្រៃលែងផង។ ពាក្យថា «អធិមុច្ចនដ្ឋ» នេះ លោកចង់សំដៅយកការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ ដោយភាពមិនមានការសង្កត់សង្កិន និងដោយភាពមិនមានសេចក្តីសង្ស័យ ប្រៀបដូចជាការដេកលក់នៃកូនក្មេងដែលទម្លាក់ចុះនូវអវយវៈតូចធំទាំងពួងលើទ្រូងរបស់ឪពុក យ៉ាងនោះឯង។ ប៉ុន្តែ អត្ថនេះមិនមានក្នុងវិមោក្ខចុងក្រោយ (និរោធសមាបត្តិ) ឡើយ តែមានក្នុងវិមោក្ខមុនៗទាំងពួង។ ក្នុងពាក្យថា «rūpī rūpāni passati» (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ) នេះ រូបជ្ឈានដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃនីលកសិណជាដើម ក្នុងសក់ជាដើមជាខាងក្នុង ឈ្មោះថា «រូប» រូបជ្ឈាននោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា «រូបី» (អ្នកមានរូប)។ ពាក្យថា «bahiddhā rūpāni passati» គឺឃើញនូវរូបទាំងឡាយមាននីលកសិណជាដើម សូម្បីជាខាងក្រៅ ដោយចក្ខុគឺឈាន។ ដោយពាក្យនេះ លោកបង្ហាញនូវរូបាវចរជ្ឈានទាំង ៤ របស់បុគ្គលអ្នកមានឈានដែលកើតឡើងក្នុងកសិណទាំងឡាយដែលមានវត្ថុជាខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ។ Ajjhattaṃ arūpasaññīti ajjhattaṃ na rūpasaññī, attano kesādīsu anuppāditarūpāvacarajjhānoti attho. Iminā bahiddhā parikammaṃ katvā bahiddhāva uppāditajjhānassa rūpāvacarajjhānāni dassitāni. Subhanteva adhimutto hotīti iminā suvisuddhesu nīlādīsu vaṇṇakasiṇesu jhānāni dassitāni. Tattha kiñcāpi antoappanāyaṃ subhanti [Pg.177] ābhogo natthi, yo pana suvisuddhaṃ subhakasiṇaṃ ārammaṇaṃ katvā viharati, so yasmā subhanti adhimutto hotīti vattabbataṃ āpajjati, tasmā evaṃ desanā katā. Paṭisambhidāmagge pana ‘‘kathaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho. Idha bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… mettāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Karuṇāsahagatena, muditāsahagatena, upekkhāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharati…pe… upekkhāya bhāvitattā sattā appaṭikūlā honti. Evaṃ subhanteva adhimutto hotīti vimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.212) vuttaṃ. «អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី» មានន័យថា ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនមិនមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូប ពោលគឺ ជាបុគ្គលដែលមិនបានបង្កើតរូបាវចរជ្ឈានក្នុងសក់ជាដើមរបស់ខ្លួន។ ដោយបទនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញរូបាវចរជ្ឈានទាំងឡាយរបស់បុគ្គលដែលធ្វើបរិកម្មខាងក្រៅ ហើយញ៉ាំងជ្ឈានឲ្យកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍ខាងក្រៅនោះឯង។ បទថា «សុភន្តេវ អធិមុត្តោ ហោតិ» (បង្អោនចិត្តទៅក្នុងរបស់ដែលល្អស្អាតតែម៉្យាង) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញជ្ឈានទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងវណ្ណកសិណមានពណ៌ខៀវជាដើមដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង។ ក្នុងបទនោះ ទោះបីជាក្នុងខណៈអប្បនាមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) ថា «ល្អស្អាត» ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយហេតុថា ព្រះជ្ឈានលាភីបុគ្គលណាធ្វើកសិណដ៏ល្អស្អាតស្អំក្រៃលែងឲ្យជាអារម្មណ៍ហើយសម្រាកនៅ ព្រះជ្ឈានលាភីនោះរមែងដល់នូវការហៅថា «ជាអ្នកបង្អោនចិត្តទៅក្នុងរបស់ដែលល្អស្អាត» ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ។ ចំណែកក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គ លោកពោលទុកថា «តើវិមោក្ខដែលបង្អោនចិត្តទៅក្នុងរបស់ដែលល្អស្អាតនោះ តើដូចម្តេច? ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ មានចិត្តប្រកបដោយមេត្តា ផ្សាយទៅកាន់ទិសមួយហើយសម្រាកនៅ...បេ... ព្រោះតែការចម្រើនមេត្តា សត្វទាំងឡាយរមែងមិនជាទីខ្ពើមឆ្អើមឡើយ។ មានចិត្តប្រកបដោយករុណា... មុទិតា... ឧបេក្ខា ផ្សាយទៅកាន់ទិសមួយហើយសម្រាកនៅ...បេ... ព្រោះតែការចម្រើនឧបេក្ខា សត្វទាំងឡាយរមែងមិនជាទីខ្ពើមឆ្អើមឡើយ។ យ៉ាងនេះឯង ឈ្មោះថា វិមោក្ខដែលបង្អោនចិត្តទៅក្នុងរបស់ដែលល្អស្អាត»។ Sabbaso rūpasaññānantiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva. Ayaṃ aṭṭhamo vimokkhoti ayaṃ catunnaṃ khandhānaṃ sabbaso vissaṭṭhattā vimuttattā aṭṭhamo uttamo vimokkho nāma. ពាក្យដែលគួរពោលក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «សព្វសោ រូបសញ្ញានំ» នោះ ទាំងអស់ត្រូវបានពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។ បទថា «អយំ អដ្ឋមោ វិមោក្ខោ» សេចក្តីថា វិមោក្ខនេះ ឈ្មោះថាជាវិមោក្ខទីប្រាំបីដ៏ឧត្តម ព្រោះលះបង់បានទាំងស្រុង និងរួចផុតចាកខន្ធទាំងបួនដោយមិនមានសេសសល់។ 249. Abhibhāyatanakathāyaṃ abhibhāyatanānīti abhibhavanakāraṇāni. Kiṃ abhibhavanti? Paccanīkadhammepi ārammaṇānipi. Tāni hi paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti, puggalassa ñāṇuttaritāya ārammaṇāni. Ajjhattaṃ rūpasaññītiādīsu pana ajjhattarūpe parikammavasena ajjhattaṃ rūpasaññī nāma hoti. Ajjhattañca nīlaparikammaṃ karonto kese vā pitte vā akkhitārakāya vā karoti, pītaparikammaṃ karonto mede vā chaviyā vā hatthatalapādatalesu vā akkhīnaṃ pītaṭṭhāne vā karoti, lohitaparikammaṃ karonto maṃse vā lohite vā jivhāya vā akkhīnaṃ rattaṭṭhāne vā karoti, odātaparikammaṃ karonto aṭṭhimhi vā dante vā nakhe vā akkhīnaṃ setaṭṭhāne vā karoti. Taṃ pana sunīlaṃ supītakaṃ sulohitakaṃ suodātaṃ na hoti, asuvisuddhameva hoti. ២៤៩. ក្នុងអភិភាយតនកថា បទថា «អភិភាយតនានិ» សេចក្តីថា ជ្ឈានទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃការគ្របសង្កត់។ តើគ្របសង្កត់អ្វីខ្លះ? គឺគ្របសង្កត់ទាំងធម៌ជាបដិបក្ខ (នីវរណធម៌) ទាំងអារម្មណ៍ (កសិណ)។ ព្រោះថា ជ្ឈានទាំងនោះរមែងគ្របសង្កត់ធម៌ជាបដិបក្ខដោយភាពជាសត្រូវ និងគ្របសង្កត់អារម្មណ៍ទាំងឡាយដោយភាពដែលបុគ្គលមានប្រាជ្ញាដ៏លើសលប់។ ចំណែកក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «អជ្ឈត្តំ រូបសញ្ញី» នេះ បុគ្គលឈ្មោះថាមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូបក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ដោយអំណាចនៃបរិកម្មក្នុងរូបខាងក្នុង។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើបុគ្គលធ្វើនីលបរិកម្ម (បរិកម្មពណ៌ខៀវ) ក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន រមែងធ្វើក្នុងសក់ ឬក្នុងទឹកប្រមាត់ ឬក្នុងប្រស្រីភ្នែក។ កាលធ្វើបីតបរិកម្ម (បរិកម្មពណ៌លឿង) រមែងធ្វើក្នុងខ្លាញ់ខាប់ ឬក្នុងស្បែក ឬក្នុងបាតដៃបាតជើង ឬក្នុងទីដែលមានពណ៌លឿងនៃភ្នែក។ កាលធ្វើលោហិតបរិកម្ម (បរិកម្មពណ៌ក្រហម) រមែងធ្វើក្នុងសាច់ ឬក្នុងឈាម ឬក្នុងអណ្តាត ឬក្នុងទីដែលមានពណ៌ក្រហមនៃភ្នែក។ កាលធ្វើឱទាតបរិកម្ម (បរិកម្មពណ៌ស) រមែងធ្វើក្នុងឆ្អឹង ឬក្នុងធ្មេញ ឬក្នុងក្រចក ឬក្នុងទីដែលមានពណ៌សនៃភ្នែក។ ប៉ុន្តែ អារម្មណ៍ទាំងអស់នោះ មិនមែនជាពណ៌ខៀវស្រស់ ពណ៌លឿងស្រស់ ពណ៌ក្រហមស្រស់ ឬពណ៌សស្អាតនោះទេ គឺគ្រាន់តែជាអារម្មណ៍ដែលមិនទាន់បរិសុទ្ធល្អប៉ុណ្ណោះ។ Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassetaṃ parikammaṃ ajjhattaṃ uppannaṃ hoti, nimittaṃ pana bahiddhā, so evaṃ ajjhattaṃ parikammassa bahiddhā ca appanāya vasena – ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Parittānīti avaḍḍhitāni. Suvaṇṇadubbaṇṇānīti suvaṇṇāni vā hontu dubbaṇṇāni vā, parittavaseneva idamabhibhāyatanaṃ vuttanti veditabbaṃ. Tāni [Pg.178] abhibhuyyāti yathā nāma sampannagahaṇiko kaṭacchumattaṃ bhattaṃ labhitvā ‘‘kimettha bhuñjitabbaṃ atthī’’ti saṅkaḍḍhitvā ekakabaḷameva karoti, evamevaṃ ñāṇuttariko puggalo visadañāṇo – ‘‘kimettha parittake ārammaṇe samāpajjitabbaṃ atthi, nāyaṃ mama bhāro’’ti tāni rūpāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. Jānāmi passāmīti iminā panassa ābhogo kathito, so ca kho samāpattito vuṭṭhitassa, na antosamāpattiyaṃ. Evaṃsaññī hotīti ābhogasaññāyapi jhānasaññāyapi evaṃsaññī hoti. Abhibhavasaññā hissa antosamāpattiyaṃ atthi, ābhogasaññā pana samāpattito vuṭṭhitasseva. បទថា «ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ» សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានបរិកម្មនេះកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ប៉ុន្តែបដិភាគនិមិត្តកើតឡើងខាងក្រៅ បុគ្គលនោះរមែងហៅថា «ជាអ្នកមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូបខាងក្នុង ជាបុគ្គលម្នាក់ឯងឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ» ដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្នុង និងអប្បនាខាងក្រៅយ៉ាងនេះ។ បទថា «បរិត្តានិ» សេចក្តីថា និមិត្តដែលមិនបានចម្រើនឲ្យធំទូលាយ។ បទថា «សុវណ្ណទុព្វណ្ណានិ» សេចក្តីថា ទោះបីជាមានពណ៌ល្អក្តី មានពណ៌មិនល្អក្តី គួរដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងអភិភាយតនៈនេះដោយអំណាចនៃកសិណដែលមិនបានចម្រើនឲ្យធំទូលាយប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «តានិ អភិភុយ្យ» សេចក្តីថា ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលមានភ្លើងធាតុល្អ (រំលាយអាហារបានល្អ) កាលបើបានបាយត្រឹមតែមួយវែក រមែងពោលថា «តើមានអ្វីគួរឲ្យបរិភោគក្នុងបាយនេះ?» ហើយក៏ប្រមូលបាយនោះធ្វើជាពំនូតតែមួយម៉ាត់ប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាដ៏លើសលប់ មានប្រាជ្ញាដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ក៏យ៉ាងនោះដែរ រមែងគិតថា «តើមានអ្វីគួរឲ្យចូលសមាបត្តិក្នុងអារម្មណ៍ដ៏តូចចង្អៀតនេះ? ភារៈនេះមិនធ្ងន់សម្រាប់អាត្មាអញឡើយ» ហើយក៏គ្របសង្កត់រូបទាំងនោះ រួចចូលសមាបត្តិ ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ក្នុងអារម្មណ៍នោះ ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តនោះឯង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ដោយបទថា «ជានាមិ បស្សាមិ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការយកចិត្តទុកដាក់ (អាភោគៈ) របស់បុគ្គលនោះ ហើយការយកចិត្តទុកដាក់នោះ លោកពោលសំដៅលើបុគ្គលដែលចេញចាកសមាបត្តិហើយ មិនមែនក្នុងខណៈកំពុងស្ថិតនៅក្នុងសមាបត្តិឡើយ។ បទថា «ឯវំសញ្ញី ហោតិ» សេចក្តីថា ជាអ្នកមានសេចក្តីសម្គាល់យ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃអាភោគសញ្ញាក្តី ជ្ឈានសញ្ញាក្តី។ ព្រោះថា អភិភវសញ្ញា (សេចក្តីសម្គាល់ក្នុងការគ្របសង្កត់) របស់បុគ្គលនោះ រមែងមានសូម្បីក្នុងខណៈស្ថិតនៅក្នុងសមាបត្តិ ប៉ុន្តែចំណែកឯអាភោគសញ្ញា រមែងមានតែចំពោះបុគ្គលដែលចេញចាកសមាបត្តិហើយប៉ុណ្ណោះ។ Appamāṇānīti vaḍḍhitappamāṇāni, mahantānīti attho. Abhibhuyyāti ettha pana yathā mahagghaso puriso ekaṃ bhattavaḍḍhitakaṃ labhitvā ‘‘aññāpi hotu, aññāpi hotu, kimesā mayhaṃ karissatī’’ti taṃ na mahantato passati, evameva ñāṇuttaro puggalo visadañāṇo ‘‘kimettha samāpajjitabbaṃ, nayidaṃ appamāṇaṃ, na mayhaṃ cittekaggatākaraṇe bhāro atthī’’ti tāni abhibhavitvā samāpajjati, saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetīti attho. បទថា «អប្បមាណានិ» សេចក្តីថា និមិត្តដែលមានប្រមាណផ្សាយទៅដ៏ធំទូលាយ ពោលគឺ និមិត្តដ៏ធំធេង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ក្នុងបទថា «អភិភុយ្យ» នេះ មានសេចក្តីប្រៀបធៀបថា ដូចជាបុគ្គលដែលស៊ីច្រើន កាលបើបានថាសបាយមួយ រមែងពោលថា «ទោះបីជាមានថាសបាយផ្សេងទៀត ឬមានថាសបាយដទៃទៀត តើថាសបាយនេះនឹងធ្វើអ្វីដល់អាត្មាអញបាន?» ហើយក៏មិនមើលឃើញថាសបាយនោះថាធំដុំឡើយ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាដ៏លើសលប់ មានប្រាជ្ញាដ៏បរិសុទ្ធស្អាត ក៏យ៉ាងនោះដែរ រមែងគិតថា «តើមានអ្វីគួរឲ្យចូលសមាបត្តិក្នុងទីនេះ? និមិត្តនេះមិនមែនជាប្រមាណឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាភារៈធ្ងន់ក្នុងការធ្វើចិត្តឲ្យមានឯកគ្គតារបស់អាត្មាអញដែរ» ហើយក៏គ្របសង្កត់រូបទាំងនោះ រួចចូលសមាបត្តិ ញ៉ាំងអប្បនាឲ្យដល់ក្នុងអារម្មណ៍នោះ ព្រមជាមួយគ្នានឹងការកើតឡើងនៃនិមិត្តនោះឯង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ Ajjhattaṃ arūpasaññīti alābhitāya vā anatthikatāya vā ajjhattarūpe parikammasaññāvirahito. Eko bahiddhā rūpāni passatīti yassa parikammampi nimittampi bahiddhāva uppannaṃ, so evaṃ bahiddhā parikammassa ceva appanāya ca vasena – ‘‘ajjhattaṃ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passatī’’ti vuccati. Sesamettha catutthābhibhāyatane vuttanayameva. Imesu pana catūsu parittaṃ vitakkacaritavasena āgataṃ, appamāṇaṃ mohacaritavasena, suvaṇṇaṃ dosacaritavasena, dubbaṇṇaṃ rāgacaritavasena. Etesañhi etāni sappāyāni. Sā ca nesaṃ sappāyatā vitthārato visuddhimaggecariyaniddese vuttā. បទថា «អជ្ឈត្តំ អរូបសញ្ញី» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងបរិកម្មលើរូបខាងក្នុង ព្រោះតែមិនបានសម្រេចក្តី ឬព្រោះតែមិនមានបំណងចង់បានក្តី ក្នុងរូបខាងក្នុងនោះ។ បទថា «ឯកោ ពហិទ្ធា រូបានិ បស្សតិ» សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានទាំងបរិកម្ម ទាំងនិមិត្ត កើតឡើងខាងក្រៅតែម៉្យាង បុគ្គលនោះរមែងហៅថា «ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីសម្គាល់ក្នុងរូបខាងក្នុង ជាបុគ្គលម្នាក់ឯងឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ» ដោយអំណាចនៃបរិកម្មខាងក្រៅ និងអប្បនាខាងក្រៅយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងអភិភាយតនៈទីបួននេះ មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអភិភាយតនៈទាំងបួននេះ កសិណដ៏តូចចង្អៀត (បរិត្តៈ) ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានវិតក្កចរិត កសិណដ៏ធំទូលាយ (អប្បមាណៈ) ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានមោហចរិត កសិណដែលមានពណ៌ល្អ (សុវណ្ណៈ) ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានទោសចរិត កសិណដែលមានពណ៌មិនល្អ (ទុព្វណ្ណៈ) ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលមានរគចរិត។ ព្រោះថា អារម្មណ៍ទាំងនេះជាទីសប្បាយ (សមគួរ) ដល់បុគ្គលទាំងនោះ។ ហើយភាពជាទីសប្បាយរបស់បុគ្គលទាំងនោះ ត្រូវបានពោលទុកដោយពិស្តារក្នុងចរិយនិទ្ទេស នៃគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។ Pañcamaabhibhāyatanādīsu nīlānīti sabbasaṅgāhikavasena vuttaṃ. Nīlavaṇṇānīti vaṇṇavasena. Nīlanidassanānīti nidassanavasena. Apaññāyamānavivarāni asambhinnavaṇṇāni ekanīlāneva hutvā dissantīti vuttaṃ [Pg.179] hoti. Nīlanibhāsānīti idaṃ pana obhāsavasena vuttaṃ, nīlobhāsāni nīlapabhāyuttānīti attho. Etena nesaṃ suvisuddhataṃ dasseti. Visuddhavaṇṇavaseneva hi imāni cattāri abhibhāyatanāni vuttāni. Umāpupphanti etañhi pupphaṃ siniddhaṃ muduṃ dissamānampi nīlameva hoti. Girikaṇṇikapupphādīni pana dissamānāni setadhātukāni honti. Tasmā idameva gahitaṃ, na tāni. Bārāṇaseyyakanti bārāṇasiyaṃ bhavaṃ. Tattha kira kappāsopi mudu, suttakantikāyopi tantavāyāpi chekā, udakampi suci siniddhaṃ, tasmā vatthaṃ ubhatobhāgavimaṭṭhaṃ hoti, dvīsu passesu maṭṭhaṃ mudu siniddhaṃ khāyati. Pītānītiādīsu imināva nayena attho veditabbo. ‘‘Nīlakasiṇaṃ uggaṇhanto nīlasmiṃ nimittaṃ gaṇhāti pupphasmiṃ vā vatthasmiṃ vā vaṇṇadhātuyā vā’’tiādikaṃ panettha kasiṇakaraṇañceva parikammañca appanāvidhānañca sabbaṃ visuddhimagge vitthārato vuttameva. ក្នុងអភិភាយតនៈទីប្រាំជាដើម បទថា «នីលានិ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះរួមទាំងអស់។ បទថា «នីលវណ្ណានិ» ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃពណ៌。 បទថា «នីលនិទស្សនានិ» ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការបង្ហាញឲ្យឃើញ។ ពាក្យថា «មិនប្រាកដនូវចន្លោះប្រហោង មានពណ៌មិនលាយឡំគ្នា គឺឃើញទៅជាពណ៌ខៀវតែមួយដុំគត់» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា «នីលនិភាសានិ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃពន្លឺចែងចាំង មានន័យថា មានពន្លឺពណ៌ខៀវ ប្រកបដោយរស្មីពណ៌ខៀវ។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពបរិសុទ្ធស្អាតក្រៃលែងនៃអភិភាយតនៈទាំងនោះ។ ព្រោះថា អភិភាយតនៈទាំងបួននេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃពណ៌ដ៏បរិសុទ្ធស្អាតតែម៉្យាង។ បទថា «ឧម្មាបុប្ផំ» សេចក្តីថា ផ្កាខ្វិត (ផ្កាអ៊ុម៉ា) នេះ ទោះបីជាមើលទៅឃើញរលោង នឿយណាត់ក្តី ក៏នៅតែមានពណ៌ខៀវដដែល។ ចំណែកផ្កាអង់គារបុស្ប (ផ្កាគិរិកណ្ណិកា) ជាដើម កាលបើមើលទៅ រមែងឃើញមានធាតុពណ៌សលាយឡំ។ ហេតុនោះ ទើបលោកកាន់យកផ្កាខ្វិតនេះប៉ុណ្ណោះ មិនកាន់យកផ្កាទាំងនោះឡើយ។ បទថា «ពារាណសេយ្យកំ» សេចក្តីថា សំពត់ដែលកើតក្នុងដែនពារាណសី។ ឮថា ក្នុងដែនពារាណសីនោះ សូម្បីតែសំឡីក៏ទន់ល្មើយ ទាំងអ្នកខ្នារអំបោះ និងអ្នកត្បាញសំពត់ក៏ជាអ្នកឈ្លាសវៃ ទឹកក៏ស្អាតនិងរអិលរលោង ហេតុនោះ សំពត់ពារាណសីទើបមានសភាពរលោងស្អាតទាំងសងខាង គឺមើលទៅឃើញរលោង ទន់ល្មើយ និងម៉ដ្ដខាត់ទាំងពីរខាង។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «បីតានិ» គួរដឹងសេចក្តីដោយវិធីនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីទាំងពួងមានជាដើមថា «កាលបុគ្គលកាន់យកនីលកសិណ រមែងកាន់យកនិមិត្តក្នុងពណ៌ខៀវ ឬក្នុងផ្កាឈើ ឬក្នុងសំពត់ ឬក្នុងធាតុពណ៌ខៀវ» ព្រមទាំងការធ្វើកសិណ បរិកម្ម និងវិធីនៃអប្បនាទាំងអស់នោះ ត្រូវបានពោលទុកដោយពិស្តារក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។ Abhiññāvosānapāramippattāti ito pubbesu satipaṭṭhānādīsu te dhamme bhāvetvā arahattappattāva abhiññāvosānapāramippattā nāma honti, imesu pana aṭṭhasu abhibhāyatanesu ciṇṇavasībhāvāyeva abhiññāvosānapāramippattā nāma. បទថា «អភិញ្ញាវោសានបារមិប្បត្តា» សេចក្តីថា ព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលបានចម្រើនធម៌មានសតិបដ្ឋានជាដើមមុនអំពីនេះ ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តផល ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវត្រើយនៃអភិញ្ញាជាទីបំផុត ប៉ុន្តែក្នុងអភិភាយតនៈទាំងប្រាំបីនេះ ព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលបានធ្វើការស៊ាំទ្រុឌ (វសីភាព) ឲ្យស្ទាត់ជំនាញហើយ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវត្រើយនៃអភិញ្ញាជាទីបំផុត។ 250. Kasiṇakathāyaṃ sakalaṭṭhena kasiṇāni, tadārammaṇānaṃ dhammānaṃ khettaṭṭhena adhiṭṭhānaṭṭhena vā āyatanāni. Uddhanti upari gaganatalābhimukhaṃ. Adhoti heṭṭhā bhūmitalābhimukhaṃ. Tiriyanti khettamaṇḍalamiva samantā paricchinditvā. Ekacco hi uddhameva kasiṇaṃ vaḍḍheti, ekacco adho, ekacco samantato. Tena tena kāraṇena evaṃ pasāreti ālokamiva rūpadassanakāmo. Tena vuttaṃ – ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānāti uddhaṃadhotiriya’’nti. Advayanti disāanudisāsu advayaṃ. Idaṃ pana ekassa aññabhāvānupagamanatthaṃ vuttaṃ. Yathā hi udakaṃ paviṭṭhassa sabbadisāsu udakameva hoti anaññaṃ, evamevaṃ pathavīkasiṇaṃ pathavīkasiṇameva hoti, natthi tassa añño kasiṇasambhedoti. Esa nayo sabbattha. Appamāṇanti idaṃ tassa tassa pharaṇaappamāṇavasena vuttaṃ. Tañhi cetasā pharanto sakalameva pharati, ayamassa ādi, idaṃ majjhanti pamāṇaṃ gaṇhātīti. Viññāṇakasiṇanti cettha [Pg.180] kasiṇugghāṭimākāse pavattaṃ viññāṇaṃ. Tattha kasiṇavasena kasiṇugghāṭimākāse, kasiṇugghāṭimākāsavasena tattha pavattaviññāṇe uddhaṃadhotiriyatā veditabbā. Ayamettha saṅkhepo. Kammaṭṭhānabhāvanānayena panetāni pathavīkasiṇādīni vitthārato visuddhimagge vuttāneva. Idhāpi ciṇṇavasibhāveneva abhiññāvosānapāramippattā hontīti veditabbā. Tathā ito anantaresu catūsu jhānesu. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ mahāassapurasutte vuttameva. ២៥០. ក្នុងកសិណកថា ពាក្យថា «កសិណ» ព្រោះមានន័យថា ទាំងស្រុង (សកលៈ)។ ពាក្យថា «អាយតនៈ» ព្រោះមានន័យថាជាទីកើត ឬជាទីតាំងនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមានកសិណនោះជាអារម្មណ៍។ បទថា «ឧទ្ធំ» សេចក្តីថា ខាងលើ ឆ្ពោះទៅកាន់ផ្ទៃមេឃ។ បទថា «អធោ» សេចក្តីថា ខាងក្រោម ឆ្ពោះទៅកាន់ផ្ទៃដី。 បទថា «តិរិយំ» សេចក្តីថា ទទឹង គឺកំណត់ព័ទ្ធជុំវិញដូចជាវណ្ឌនៃស្រែ។ ព្រោះថា យោគីបុគ្គលខ្លះរមែងផ្សាយកសិណទៅខាងលើតែម៉្យាង ខ្លះផ្សាយទៅខាងក្រោម ខ្លះផ្សាយទៅជុំវិញ។ ដោយហេតុនោះៗ យោគីបុគ្គលរមែងផ្សាយទៅយ៉ាងនេះ ប្រៀបដូចជាបុគ្គលដែលចង់ឃើញរូប ផ្សាយពន្លឺទៅយ៉ាងនោះដែរ។ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «បុគ្គលម្នាក់ឯងរមែងដឹងច្បាស់នូវបឋវីកសិណ ទាំងខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង»។ បទថា «អទ្វយំ» សេចក្តីថា មិនមានពីរក្នុងទិសធំនិងទិសតូចទាំងឡាយ។ បទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញពីភាពមិនប្រែប្រួលទៅជាយ៉ាងដទៃនៃកសិណតែមួយ។ ព្រោះថា ដូចជាបុគ្គលដែលចុះទៅក្នុងទឹក រមែងមានតែទឹកប៉ុណ្ណោះក្នុងគ្រប់ទិសទី មិនមានរបស់ដទៃឡើយ យ៉ាងណាមិញ បឋវីកសិណក៏ជាបឋវីកសិណដដែល មិនមានការលាយឡំជាមួយកសិណដទៃឡើយ គួរដឹងយ៉ាងនេះ។ វិធីនេះរមែងប្រើបានក្នុងកសិណទាំងអស់។ បទថា «អប្បមាណំ» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅរកប្រមាណមិនបាននៃកសិណនោះៗ។ ព្រោះថា កាលបុគ្គលផ្សាយកសិណនោះដោយចិត្ត រមែងផ្សាយទៅទាំងអស់តែម្តង ដោយមិនបានកាន់យកប្រមាណថា «នេះជាខាងដើមរបស់កសិណនេះ នេះជាកណ្តាលរបស់កសិណនេះ» ឡើយ គួរដឹងយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបទថា «វិញ្ញាណកសិណំ» នេះ គឺវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញ។ ក្នុងទីនោះ គួរដឹងនូវភាពជាខាងលើ ខាងក្រោម និងទទឹង ក្នុងអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញដោយអំណាចនៃកសិណ និងក្នុងវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអាកាសនោះ ដោយអំណាចនៃអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញ។ នេះជាសេចក្តីសង្ខេបក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯបឋវីកសិណជាដើមទាំងនេះ តាមវិធីនៃការចម្រើនកម្មដ្ឋាន ត្រូវបានពោលទុកដោយពិស្តារក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គរួចហើយ។ សូម្បីក្នុងកសិណកថានេះ គួរដឹងថា ព្រះអរហន្តទាំងឡាយដែលបានធ្វើការស៊ាំទ្រុឌ (វសីភាព) ឲ្យស្ទាត់ជំនាញហើយ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកដល់នូវត្រើយនៃអភិញ្ញាជាទីបំផុត។ ក្នុងជ្ឈានទាំងបួនដែលបន្ទាប់ពីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ចំណែកពាក្យដែលគួរពោលក្នុងទីនេះ ត្រូវបានពោលទុកក្នុងមហាអស្សបុរសូត្ររួចហើយ។ 252. Vipassanāñāṇe pana rūpītiādīnamattho vuttoyeva. Ettha sitamettha paṭibaddhanti ettha cātumahābhūtike kāye nissitañca paṭibaddhañca. Subhoti sundaro. Jātimāti suparisuddhaākarasamuṭṭhito. Suparikammakatoti suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo. Acchoti tanucchavi. Vippasannoti suṭṭhu vippasanno. Sabbākārasampannoti dhovana vedhanādīhi sabbehi ākārehi sampanno. Nīlantiādīhi vaṇṇasampattiṃ dasseti. Tādisañhi āvutaṃ pākaṭaṃ hoti. ២៥២. ចំណែកក្នុងវិបស្សនាញាណ សេចក្តីនៃបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «រូបី» ត្រូវបានពោលរួចហើយ។ បទថា «ឯត្ថ សិតមេត្ថ បដិពទ្ធំ» សេចក្តីថា អាស្រ័យនៅ និងជំពាក់នៅនឹងកាយដែលកើតឡើងអំពីមហាភូតរូបទាំងបួននេះ។ បទថា «សុភោ» សេចក្តីថា ល្អស្អាត។ បទថា «ជាតិមា» សេចក្តីថា កើតឡើងដោយអាការដ៏បរិសុទ្ធស្អាតក្រៃលែង។ បទថា «សុបរិកម្មកតោ» សេចក្តីថា ដែលគេធ្វើបរិកម្មបានល្អហើយ គឺដកចេញនូវគ្រួសនិងថ្មអស់ហើយ។ បទថា «អច្ឆោ» សេចក្តីថា មានសម្បកស្តើង (ឬមានស្បែកស្តើង)។ បទថា «វិប្បសន្នោ» សេចក្តីថា ថ្លាស្អាតល្អ។ បទថា «សព្វាការសម្បន្នោ» សេចក្តីថា ប្រកបដោយអាការទាំងពួង មានការលាងជម្រះ និងការចោះជាដើម។ ដោយបទទាំងឡាយមានជាដើមថា «នីលំ» ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពបរិបូណ៌នៃពណ៌។ ព្រោះថា ខ្សែដែលគេដោតយ៉ាងនោះ រមែងប្រាកដច្បាស់លាស់។ Evameva khoti ettha evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ – maṇi viya hi karajakāyo. Āvutasuttaṃ viya vipassanāñāṇaṃ. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu. Hatthe karitvā paccavekkhato ‘‘ayaṃ kho maṇī’’ti maṇino āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno cātumahābhūtikakāyassa āvibhūtakālo. ‘‘Tatridaṃ suttaṃ āvuta’’nti suttassa āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tadārammaṇānaṃ phassapañcamakānaṃ vā sabbacittacetasikānaṃ vā vipassanāñāṇasseva vā āvibhūtakāloti. ក្នុងបទថា Evameva kho នេះ គប្បីជ្រាបការប្រៀបធៀបឧបមា និងឧបមេយ្យយ៉ាងនេះ៖ ករជកាយ (កាយកើតអំពីកម្ម) ប្រៀបដូចជាកែវមណី។ វិបស្សនាញ្ញាណ ប្រៀបដូចជាខ្សែដែលគេដោតស៊ក។ ភិក្ខុអ្នកបានសម្រេចវិបស្សនា ប្រៀបដូចជាបុរសដែលមានភ្នែកភ្លឺ។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាកាលដែលកែវមណីប្រាកដច្បាស់ដល់បុរសដែលដាក់កែវមណីលើបាតដៃហើយពិចារណាថា "នេះជាកែវមណី" យ៉ាងណាមិញ កាលដែលកាយមានមហាភូតរូប ៤ ប្រាកដច្បាស់ដល់ភិក្ខុដែលអង្គុយបង្អោនចិត្តទៅកាន់វិបស្សនាញ្ញាណ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា "Tatridaṃ suttaṃ āvutaṃ" នេះ ដូចជាកាលដែលខ្សែប្រាកដច្បាស់ យ៉ាងណាមិញ កាលដែលធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាទី ៥ ក្តី ចិត្តនិងចេតសិកទាំងអស់ក្តី ឬវិបស្សនាញ្ញាណនោះឯងក្តី ដែលមានរូបកាយនោះជាអារម្មណ៍ ប្រាកដច្បាស់ដល់ភិក្ខុដែលអង្គុយបង្អោនចិត្តទៅកាន់វិបស្សនាញ្ញាណ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ Kiṃ panetaṃ ñāṇassa āvibhūtaṃ, puggalassāti. Ñāṇassa, tassa pana āvibhāvattā puggalassa āvibhūtāva honti. Idañca vipassanāñāṇaṃ maggassa anantaraṃ, evaṃ santepi yasmā abhiññāvāre āraddhe etassa antarāvāro natthi, tasmā idheva dassitaṃ. Yasmā ca aniccādivasena akatasammasanassa dibbāya sotadhātuyā bheravasaddaṃ suṇanto pubbenivāsānussatiyā bherave khandhe anussarato dibbena cakkhunā bheravarūpaṃ [Pg.181] passato bhayasantāso uppajjati, na aniccādivasena katasammasanassa, tasmā abhiññāpattassa bhayavinodakahetusampādanatthampi idaṃ idheva dassitaṃ. Idhāpi arahattavaseneva abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā. សួរថា ចុះវិបស្សនាញ្ញាណនេះ ប្រាកដច្បាស់ដល់បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ឬប្រាកដច្បាស់ដល់បុគ្គល? ឆ្លើយថា ប្រាកដច្បាស់ដល់បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែវិបស្សនាញ្ញាណនោះប្រាកដច្បាស់ដល់បច្ចវេក្ខណញ្ញាណនោះ ទើបឈ្មោះថាប្រាកដច្បាស់ដល់បុគ្គលដែរ។ ម៉្យាងទៀត វិបស្សនាញ្ញាណនេះ កើតឡើងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីមគ្គ ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រោះហេតុតែក្នុងកាលដែលចាប់ផ្តើមសម្តែងអំពីអភិញ្ញាវារៈ វិបស្សនាញ្ញាណនេះគ្មានឱកាសកើតឡើងក្នុងចន្លោះនៃអភិញ្ញាទាំងឡាយឡើយ ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបសម្តែងវិបស្សនាញ្ញាណនេះក្នុងទីនេះឯង (គឺក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន)។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែការភ័យតក់ស្លុតរមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលមិនបានពិចារណាដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម កាលដែលស្តាប់សំឡេងគួរឱ្យខ្លាចដោយទិព្វសោតធាតុ ឬរលឹកឃើញខន្ធដែលគួរឱ្យខ្លាចដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ឬមើលឃើញរូបគួរឱ្យខ្លាចដោយទិព្វចក្ខុ ប៉ុន្តែការភ័យតក់ស្លុតនោះមិនកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលបានពិចារណាដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើមឡើយ ហេតុនោះ ដើម្បីសម្រេចនូវហេតុជាគ្រឿងបន្ទោបង់នូវការភ័យខ្លាចដល់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចអភិញ្ញា ព្រះមានព្រះភាគទើបសម្តែងវិបស្សនាញ្ញាណនេះក្នុងទីនេះឯង។ សូម្បីក្នុងវិបស្សនាញ្ញាណនេះ គប្បីជ្រាបថា ការដល់នូវត្រើយគឺការចប់សព្វគ្រប់នៃអភិញ្ញា (អភិញ្ញាវោសានបារមី) គឺសម្រេចបានដោយអំណាចនៃអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ។ 253. Manomayiddhiyaṃ ciṇṇavasitāya. Tattha manomayanti manena nibbattaṃ. Sabbaṅgapaccaṅginti sabbehi aṅgehi ca paccaṅgehi ca samannāgataṃ. Ahīnindriyanti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ. Iddhimatā nimmitarūpañhi sace iddhimā odāto, tampi odātaṃ. Sace aviddhakaṇṇo, tampi aviddhakaṇṇanti evaṃ sabbākārehi tena sadisameva hoti. Muñjamhā īsikantiādi upamattayampi taṃ sadisabhāvadassanatthameva vuttaṃ. Muñjasadisā eva hi tassa anto īsikā hoti. Kosasadisoyeva asi, vaṭṭāya kosiyā vaṭṭaṃ asimeva pakkhipanti, patthaṭāya patthaṭaṃ. ២៥៣. ក្នុងមនោមយិទ្ធិកថា គប្បីជ្រាបថា ការដល់នូវត្រើយគឺការចប់សព្វគ្រប់នៃអភិញ្ញា គឺសម្រេចបានដោយភាពជាអ្នកមានវសីភាព (ភាពស្ទាត់ជំនាញ) ដែលបានសន្សំទុកហើយ។ ក្នុងមនោមយិទ្ធិកថានោះ បទថា manomayaṃ បានដល់ រូបដែលកើតឡើងអំពីចិត្ត (ចិត្តអភិញ្ញា)។ បទថា sabbaṅgapaccaṅgiṃ បានដល់ ប្រកបដោយអវយវៈធំនិងអវយវៈតូចទាំងអស់។ បទថា ahīnindriyaṃ បានដល់ មានឥន្ទ្រិយមិនឱនថយ (មិនខ្វះខាត) ដោយអំណាចនៃសណ្ឋាន។ ព្រោះថារូបដែលអ្នកមានឫទ្ធិនិម្មិតឡើងនោះ ប្រសិនបើអ្នកមានឫទ្ធិមានសម្បុរស រូបនិម្មិតនោះក៏មានសម្បុរសដែរ។ ប្រសិនបើអ្នកមានឫទ្ធិមិនបានចោះត្រចៀក រូបនិម្មិតនោះក៏មិនបានចោះត្រចៀកដែរ រូបនិម្មិតនោះរមែងដូចគ្នានឹងអ្នកនិម្មិតនោះដោយអាការៈទាំងពួងយ៉ាងនេះឯង។ សូម្បីតែត្រៃឧបមា (ឧបមាទាំង ៣) មានពាក្យថា Muñjamhā īsikā (ដកបណ្តូលពីស្មៅយាប្លង) ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគសម្តែងដើម្បីបង្ហាញពីភាពដូចគ្នានៃរូបនិម្មិតនោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាបណ្តូលដែលស្ថិតនៅខាងក្នុងស្មៅយាប្លងនោះ រមែងដូចគ្នានឹងស្មៅយាប្លងនោះឯង។ ដាវរមែងដូចគ្នានឹងស្រោមដាវដែរ គេរមែងស៊កដាវមូលទៅក្នុងស្រោមមូល ស៊កដាវសំប៉ែតទៅក្នុងស្រោមសំប៉ែត។ Karaṇḍāti idampi ahikañcukassa nāmaṃ, na vilīvakaraṇḍakassa. Ahikañcuko hi ahinā sadisova hoti. Tattha kiñcāpi ‘‘puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyyā’’ti hatthena uddharamāno viya dassito, atha kho cittenevassa uddharaṇaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ahi nāma sajātiyaṃ ṭhito, kaṭṭhantaraṃ vā rukkhantaraṃ vā nissāya, tacato sarīranikkaḍḍhanapayogasaṅkhātena thāmena, sarīraṃ khādamānaṃ viya purāṇatacaṃ jigucchantoti imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṃ jahāti, na sakkā tato aññena uddharituṃ. Tasmā cittena uddharaṇaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti muñjādisadisaṃ imassa bhikkhuno sarīraṃ, īsikādisadisaṃ nimmitarūpanti idamettha opammasaṃsandanaṃ. Nimmānavidhānaṃ panettha parato ca iddhividhādipañcaabhiññākathā sabbākārena visuddhimagge vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Upamāmattameva hi idha adhikaṃ. ពាក្យថា karaṇḍa នេះ ក៏ជាឈ្មោះរបស់ស្រោមពពារពស់ (ស្រកាពស់ដែលលួសចេញ) មិនមែនជាឈ្មោះរបស់កន្ត្រកដែលត្បាញដោយបន្ទះឫស្សីឡើយ។ ព្រោះថាស្រោមពពារពស់រមែងដូចគ្នានឹងតួពស់នោះឯង។ ក្នុងឧបមានោះ ទោះបីជាព្រះមានព្រះភាគសម្តែងដូចជាបុរសចាប់ទាញពស់ចេញពីស្រោមដោយដៃថា "បុរសគb្បីទាញពស់ចេញពីស្រោម" ក៏ដោយ ប៉ុន្តែគប្បីជ្រាបថា ការទាញចេញនោះគឺសម្រេចដោយចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាពស់នេះ កាលស្ថិតនៅក្នុងជាតិរបស់ខ្លួន អាស្រ័យចន្លោះឈើ ឬចន្លោះដើមឈើ ខ្ពើមរអើមនឹងស្បែកចាស់ ហាក់ដូចជាខាំរាងកាយរបស់ខ្លួន ដោយកម្លាំងដែលពោលគឺការព្យាយាមទាញរាងកាយចេញពីស្បែកចាស់ រមែងលួសស្រកាចេញដោយខ្លួនឯងដោយហេតុទាំង ៤ នេះ មិនអាចឱ្យអ្នកដទៃមកជួយបកស្បែកនោះចេញបានឡើយ។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងពាក្យនេះ ដោយសំដៅយកការដកចេញដោយចិត្ត។ យ៉ាងនេះ រាងកាយរបស់ភិក្ខុនេះប្រៀបដូចជាស្មៅយាប្លងជាដើម រូបដែលនិម្មិតឡើងប្រៀបដូចជាបណ្តូលស្មៅយាប្លងជាដើម នេះជាការប្រៀបធៀបឧបមានិងឧបមេយ្យក្នុងទីនេះ។ ចំណែកឯវិធីនៃការនិម្មិត និងអភិញ្ញាកថា ៥ មានឥទ្ធិវិធិជាដើម ក្នុងទីបន្ទាប់ទៅនេះ ត្រូវបានពន្យល់យ៉ាងពិស្តារដោយអាការៈទាំងពួងក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គហើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គនោះឯង។ ព្រោះថាក្នុងអដ្ឋកថានេះ មានតែសេចក្តីពន្យល់អំពីឧបមា (គ្រឿងប្រៀបធៀប) ប៉ុណ្ណោះដែលលើសមក។ Tattha chekakumbhakārādayo viya iddhividhañāṇalābhī bhikkhu daṭṭhabbo. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Icchiticchitabhājanavikatiādikaraṇaṃ viya tassa bhikkhuno vikubbanaṃ daṭṭhabbaṃ. Idhāpi ciṇṇavasitāvaseneva abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā. Tathā ito parāsu catūsu abhiññāsu. ក្នុងឧបមានោះ គប្បីចាត់ទុកភិក្ខុអ្នកបានសម្រេចឥទ្ធិវិធិញ្ញាណ ដូចជាស្មូនឆ្នាំងដ៏ឈ្លាសវៃជាដើម។ គប្បីចាត់ទុកឥទ្ធិវិធិញ្ញាណ ដូចជាដីស្អិតដែលគេបានរៀបចំទុកយ៉ាងល្អជាដើម។ គប្បីចាត់ទុកការសម្តែងឫទ្ធិផ្សេងៗរបស់ភិក្ខុនោះ ដូចជាការធ្វើភាជន៍ផ្សេងៗតាមដែលខ្លួនប្រាថ្នា។ សូម្បីក្នុងឥទ្ធិវិធិកថានេះ គប្បីជ្រាបថា ការដល់នូវត្រើយគឺការចប់សព្វគ្រប់នៃអភិញ្ញា គឺសម្រេចបានដោយភាពជាអ្នកមានវសីភាពដែលបានសន្សំទុកហើយ។ ក្នុងអភិញ្ញា ៤ ទៀតបន្ទាប់ពីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ 255. Tattha [Pg.182] dibbasotadhātuupamāyaṃ saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Appakasirenevāti niddukkheneva. Viññāpeyyāti jānāpeyya. Tattha evaṃ cātuddisā viññāpente saṅkhadhamake ‘‘saṅkhasaddo aya’’nti vavatthāpentānaṃ sattānaṃ tassa saṅkhasaddassa āvibhūtakālo viya yogino dūrasantikabhedānaṃ dibbānañceva mānusakānañca saddānaṃ āvibhūtakālo daṭṭhabbo. ២៥៥. ក្នុងឧបមានៃទិព្វសោតធាតុនោះ បទថា saṅkhadhamo បានដល់ អ្នកផ្លុំសង្ខ។ បទថា appakasireneva បានដល់ ដោយមិនលំបាកឡើយ (ដោយងាយស្រួល)។ បទថា viññāpeyya បានដល់ ធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់។ កាលដែលអ្នកផ្លុំសង្ខធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់ដល់ទិសទាំង ៤ យ៉ាងនេះ កាលដែលសំឡេងសង្ខនោះប្រាកដច្បាស់ដល់សត្វទាំងឡាយដែលកំណត់ដឹងថា "នេះជាសំឡេងសង្ខ" យ៉ាងណាមិញ កាលដែលសំឡេងទាំងឡាយជាទិព្វក្តី ជាមនុស្សក្តី ទាំងជិតទាំងឆ្ងាយ ប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះយោគី ក៏គប្បីចាត់ទុកយ៉ាងនោះដែរ។ 256. Cetopariyañāṇa-upamāyaṃ daharoti taruṇo. Yuvāti yobbanena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti yuvāpi samāno na alasiyo kiliṭṭhavatthasarīro, atha kho maṇḍanakapakatiko, divasassa dve tayo vāre nhāyitvā suddhavattha-paridahana-alaṅkārakaraṇasīloti attho. Sakaṇikanti kāḷatilakavaṅka-mukhadūsipīḷakādīnaṃ aññatarena sadosaṃ. Tattha yathā tassa mukhanimittaṃ paccavekkhato mukhadoso pākaṭo hoti, evaṃ cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti veditabbaṃ. Pubbenivāsaupamādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ mahāassapure vuttameva. ២៥៦. ក្នុងឧបមានៃចេតោបរិយញ្ញាណ បទថា daharo បានដល់ ក្មេងខ្ចី។ បទថា yuvā បានដល់ ប្រកបដោយវ័យក្មេង (យុវវ័យ)។ បទថា maṇḍanakajātiko សេចក្តីថា ទោះបីជាយុវជនក៏ដោយ ក៏មិនមែនជាអ្នកខ្ជិលច្រអូស មានសម្លៀកបំពាក់និងរាងកាយប្រឡាក់ឡើយ គឺមានប្រក្រតីចូលចិត្តតុបតែងខ្លួន ងូតទឹកមួយថ្ងៃ ២ ឬ ៣ ដង ស្លៀកពាក់សម្លៀកបំពាក់ស្អាតបាត និងចូលចិត្តតុបតែងខ្លួនជាប្រក្រតី។ បទថា sakaṇikaṃ បានដល់ មានស្នាមជាំ (មានទោស) ដោយស្នាមណាមួយ មានប្រជ្រុយខ្មៅ មុខក្រហម មុខជាំ ឬមុនជាដើម។ ក្នុងឧបមានោះ ដូចជាកាលដែលបុរសនោះពិចារណាមើលកញ្ចក់ឆ្លុះមុខ ស្នាមជាំនៅលើមុខរមែងប្រាកដច្បាស់ យ៉ាងណាមិញ គប្បីជ្រាបថា ចិត្ត ១៦ ប្រការរបស់បុគ្គលដទៃ រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់ភិក្ខុដែលអង្គុយបង្អោនចិត្តទៅកាន់ចេតោបរិយញ្ញាណ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ សេចក្តីដែលគួរពោលក្នុងឧបមានៃបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណជាដើម ទាំងអស់នោះ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងមហាអស្សបុរសូត្រ។ 259. Ayaṃ kho udāyi pañcamo dhammoti ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena ekaṃ dhammaṃ katvā pañcamo dhammoti vutto. Yathā hi aṭṭhakanāgarasutte (ma. ni. 2.17 ādayo) ekādasa pabbāni pucchāvasena ekadhammo kato, evamidha ekūnavīsati pabbāni paṭipadāvasena eko dhammo katoti veditabbāni. Imesu ca pana ekūnavīsatiyā pabbesu paṭipāṭiyā aṭṭhasu koṭṭhāsesu vipassanāñāṇe ca āsavakkhayañāṇe ca arahattavasena abhiññāvosānapāramippattatā veditabbā, sesesu ciṇṇavasibhāvavasena. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ២៥៩. បទថា Ayaṃ kho udāyi pañcamo dhammo ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងដោយធ្វើឱ្យផ្នែកទាំង ១៩ ឱ្យទៅជាធម៌តែមួយ ដោយអំណាចនៃបដិបទា ទើបហៅថា "ធម៌ទី ៥"។ ដូចជាក្នុងអដ្ឋកនាគរសូត្រ ផ្នែកទាំង ១១ ត្រូវបានធ្វើឱ្យទៅជាធម៌តែមួយដោយអំណាចនៃសំណួរ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងសូត្រនេះ ក៏គប្បីជ្រាបថា ផ្នែកទាំង ១៩ ត្រូវបានធ្វើឱ្យទៅជាធម៌តែមួយដោយអំណាចនៃបដិបទា ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងចំណោមផ្នែកទាំង ១៩ នេះ ក្នុងចំណែកទាំង ៨ តាមលំដាប់ គឺក្នុងវិបស្សនាញ្ញាណ និងអាសវក្ខយញ្ញាណ គប្បីជ្រាបថា ការដល់នូវត្រើយគឺការចប់សព្វគ្រប់នៃអភិញ្ញា គឺសម្រេចបានដោយអំណាចនៃអរហត្តផល ចំណែកក្នុងចំណែកដែលនៅសល់ គឺសម្រេចបានដោយអំណាចនៃភាពជាអ្នកមានវសីភាពដែលបានសន្សំទុកហើយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya នៃគម្ពីរបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ Mahāsakuludāyisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយមហាសកុលុទាយិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 8. Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā ៨. ការអធិប្បាយសមណមុណ្ឌិកសូត្រ 260. Evaṃ [Pg.183] me sutanti samaṇamuṇḍikasuttaṃ. Tattha uggāhamānoti tassa paribbājakassa nāmaṃ. Sumanoti pakatināmaṃ. Kiñci kiñci pana uggahituṃ uggāhetuṃ samatthatāya uggāhamānoti naṃ sañjānanti. Samayaṃ pavadanti etthāti samayappavādakaṃ. Tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhācelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ pavadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati. Sveva tindukācīrasaṅkhātāya timbarūsakarukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīraṃ. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekā sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ poṭṭhapādaparibbājakaṃ nissāya bahū sālā katā, tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasañchanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme. Paṭivasatīti vāsaphāsutāya vasati. Divā divassāti divasassa divā nāma majjhanhātikkamo, tasmiṃ divasassapi divābhūte atikkantamatte majjhanhike nikkhamīti attho. Paṭisallīnoti tato tato rūpādigocarato cittaṃ paṭisaṃharitvā līno, jhānaratisevanavasena ekībhāvaṃ gato. Manobhāvanīyānanti manavaḍḍhanakānaṃ, ye āvajjato manasikaroto cittaṃ vinīvaraṇaṃ hoti unnamati vaḍḍhati. Yāvatāti yattakā. Ayaṃ tesaṃ aññataroti ayaṃ tesaṃ abbhantaro eko sāvako. Appeva nāmāti tassa upasaṅkamanaṃ patthayamāno āha. Patthanākāraṇaṃ pana sandakasutte vuttameva. ២៦០. សូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺសមណមុណ្ឌិកសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា Uggāhamāna គឺជាឈ្មោះរបស់បរិព្វាជកនោះ។ ឈ្មោះថា Sumana គឺជាឈ្មោះដើមរបស់គាត់។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែគាត់មានសមត្ថភាពក្នុងការរៀនសូត្រខ្លួនឯងខ្លះ និងបង្រៀនអ្នកដទៃខ្លះ ទើបគេស្គាល់គាត់ថា Uggāhamāna (អ្នករៀនសូត្រ)។ ទីកន្លែងដែលគេសម្តែងនូវលទ្ធិ (អယူ) ក្នុងទីនេះ ហៅថា Samayappavādaka (កន្លែងសម្តែងលទ្ធិ)។ ឮថា ក្នុងទីនោះ ពួកព្រាហ្មណ៍មានចង្កីព្រាហ្មណ៍ តារុក្ខព្រាហ្មណ៍ និងបោក្ខរសាតិព្រាហ្មណ៍ជាដើម និងពួកបព្វជិតមានពួកនិគ្រន្ថ និងអចេលកបរិព្វាជកជាដើម តែងមកជួបជុំគ្នា ហើយសម្តែង ពោល និងបំភ្លឺនូវលទ្ធិរៀងៗខ្លួន ហេតុនោះ អារាមនោះទើបហៅថា Samayappavādaka។ អារាមនោះឯង ព្រោះតែព័ទ្ធជុំវិញដោយជួរដើមទន្លាប់ (ដែលហៅថា ទីណ្ឌុកាចីរៈ) ទើបហៅថា Tindukācīra។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែក្នុងអារាមនោះ កាលពីដំបូងមានសាលាតែមួយ ក្រោយមក អាស្រ័យនឹងបោដ្ឋបាទបរិព្វាជកដែលមានបុណ្យច្រើន ទើបគេសាងសង់សាលាជាច្រើន ហេតុនោះ គេទើបហៅថា Ekasālaka ដោយអាស្រ័យនឹងសាលាតែមួយកាលពីដំបូងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត អារាមនោះជាឧទ្យានរបស់ព្រះនាងមល្លិកាទេវី ជាមហេសីរបស់ព្រះបាទបសេនទិកោសល ជាអារាមដែលពោរពេញដោយផ្កានិងផ្លែឈើ ហេតុនោះ ទើបបានឈ្មោះថា Mallikāya ārāma (អារាមរបស់ព្រះនាងមល្លិកា)។ ក្នុងអារាមរបស់ព្រះនាងមល្លិកា ដែលជាកន្លែងសម្តែងលទ្ធិ ព័ទ្ធជុំវិញដោយជួរដើមទន្លាប់ មានសាលាតែមួយនោះ។ បទថា paṭivasati សេចក្តីថា រស់នៅដោយសប្បាយ (ស្នាក់នៅដោយផាសុកភាព)។ បទថា divā divassa សេចក្តីថា វេលាថ្ងៃត្រង់ដែលហៅថា ថ្ងៃ គឺកន្លងហួសថ្ងៃត្រង់បន្តិច កាលដែលវេលាថ្ងៃត្រង់កន្លងហួសទៅបន្តិច ព្រះអង្គក៏យាងចេញទៅ នេះជាអត្ថន័យក្នុងបទនេះ។ បទថា paṭisallīno បានដល់ ការប្រមូលចិត្តត្រឡប់មកវិញចាកអារម្មណ៍ផ្សេងៗមានរូបារម្មណ៍ជាដើម ហើយពួនសម្ងំ (សម្រាក) គឺដល់នូវភាពជាអ្នកនៅម្នាក់ឯងដោយអំណាចនៃការសេពនូវសេចក្តីត្រេកអរក្នុងឈាន។ បទថា manobhāvanīyānaṃ បានដល់ ព្រះសង្ឃដែលធ្វើឱ្យចិត្តចម្រើនឡើង គឺកាលដែលបុគ្គលពិចារណា ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ចិត្តរបស់គេរមែងប្រាសចាកនីវរណៈ ផុសផុលឡើង និងចម្រើនឡើង។ បទថា yāvatā បានដល់ មានប្រមាណប៉ុន្មាន។ បទថា ayaṃ tesaṃ aññataro សេចក្តីថា ជាងឈើឈ្មោះបញ្ចកង្គៈនេះ គឺជាសាវ័កម្នាក់ក្នុងចំណោមសាវ័កទាំងឡាយរបស់ព្រះសមណគោតម។ បទថា appeva nāma គឺបរិព្វាជកពោលឡើងដោយប្រាថ្នាចង់ឱ្យជាងឈើនោះចូលមកជួប។ ចំណែកឯហេតុនៃការប្រាថ្នានោះ ត្រូវបានពន្យល់រួចហើយក្នុងសន្ទកសូត្រ។ 261. Etadavocāti dandapañño ayaṃ gahapati, dhammakathāya naṃ saṅgaṇhitvā attano sāvakaṃ karissāmīti maññamāno etaṃ ‘‘catūhi kho’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha paññapemīti dassemi ṭhapemi. Sampannakusalanti paripuṇṇakusalaṃ. Paramakusalanti uttamakusalaṃ. Ayojjhanti vādayuddhena yujjhitvā cāletuṃ asakkuṇeyyaṃ acalaṃ nikkampaṃ thiraṃ. Na [Pg.184] karotīti akaraṇamattameva vadati, ettha pana saṃvarappahānaṃ vā paṭisevanappahānaṃ vā na vadati. Sesapadesupi eseva nayo. ២៦១. បទថា etadavoca សេចក្តីថា បរិព្វាជកគិតថា "គហបតីនេះមានប្រាជ្ញាយឺតយ៉ាវ អាត្មាអញនឹងសង្គ្រោះគាត់ដោយធម្មកថា ហើយធ្វើគាត់ឱ្យទៅជាសាវ័ករបស់អាត្មាអញ" ដូច្នេះហើយ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា "catūhi kho" ជាដើមនេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា paññapemi បានដល់ បង្ហាញ ឬតម្កល់ទុក។ បទថា sampannakusalaṃ បានដល់ មានកុសលពេញបរិបូណ៌។ បទថា paramakusalaṃ បានដល់ មានកុសលដ៏ឧត្តម។ បទថា ayojjha បានដល់ បុគ្គលដែលគេមិនអាចធ្វើឱ្យរង្គោះរង្គើបានដោយការតស៊ូក្នុងវាទៈ (ការជជែកដេញដោល) គឺមិនរង្គោះរង្គើ មិនកម្រើក មាំមួន។ បទថា na karoti គឺបរិព្វាជកពោលសំដៅយកតែការមិនធ្វើប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គាត់មិនបានពោលសំដៅយកសំវរប្បហាន ឬបដិសេវនប្បហានឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះឯង។ Neva abhinandīti titthiyā nāma jānitvāpi ajānitvāpi yaṃ vā taṃ vā vadantīti maññamāno nābhinandi. Na paṭikkosīti sāsanassa anulomaṃ viya pasannākāraṃ viya vadatīti maññamāno na paṭisedheti. បទថា neva abhinandi សេចក្តីថា ជាងឈើគិតថា "ពួកដិរ្ថីយ៍ទាំងឡាយ ទោះដឹងក្តី មិនដឹងក្តី តែងតែពោលពាក្យផ្សេងៗឥតប្រយោជន៍" ដូច្នេះហើយ ទើបមិនត្រេកអរ (មិនទទួលយក)។ បទថា na paṭikkosi សេចក្តីថា ជាងឈើគិតថា "បរិព្វាជកនេះពោលពាក្យហាក់ដូចជាស្របតាមសាសនា ហាក់ដូចជាមានសេចក្តីជ្រះថ្លា" ដូច្នេះហើយ ទើបមិនបដិសេធ (មិនជំទាស់)។ 262. Yathā uggāhamānassāti yathā tassa vacanaṃ, evaṃ sante uttānaseyyako kumāro ayojjhasamaṇo thirasamaṇo bhavissati, mayaṃ pana evaṃ na vadāmāti dīpeti. Kāyotipi na hotīti sakakāyo parakāyotipi visesañāṇaṃ na hoti. Aññatra phanditamattāti paccattharaṇe valisamphassena vā maṅguladaṭṭhena vā kāyaphandanamattaṃ nāma hoti. Taṃ ṭhapetvā aññaṃ kāyena karaṇakammaṃ nāma natthi. Tampi ca kilesasahagatacitteneva hoti. Vācātipi na hotīti micchāvācā sammāvācātipi nānattaṃ na hoti. Roditamattāti jighacchāpipāsāparetassa pana roditamattaṃ hoti. Tampi kilesasahagatacitteneva. Saṅkappoti micchāsaṅkappo sammāsaṅkappotipi nānattaṃ na hoti. Vikūjitamattāti vikūjitamattaṃ rodanahasitamattaṃ hoti. Daharakumārakānañhi cittaṃ atītārammaṇaṃ pavattati, nirayato āgatā nirayadukkhaṃ saritvā rodanti, devalokato āgatā hasanti, tampi kilesasahagatacitteneva hoti. Ājīvoti micchājīvo sammājīvotipi nānattaṃ na hoti. Aññatra mātuthaññāti thaññacoradārakā nāma honti, mātari khīraṃ pāyantiyā apivitvā aññavihitakāle piṭṭhipassena āgantvā thaññaṃ pivanti. Ettakaṃ muñcitvā añño micchājīvo natthi. Ayampi kilesasahagatacitteneva hotīti dasseti. ២៦២. ពាក្យថា "យថារហំ ឧគ្គាហមានស្ស" មានន័យថា សេចក្តីពោលរបស់បរិព្វាជកនោះយ៉ាងណា កាលបើដូច្នោះ កុមារដែលគេងផ្ងារ នឹងក្លាយជាសមណៈដ៏រឹងមាំ មិនអាចកម្ចាត់បាន ប៉ុន្តែពួកយើងមិនពោលយ៉ាងនេះឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះ។ ពាក្យថា "សូម្បីតែកាយក៏មិនមាន" គឺមិនមានសេចក្តីដឹងវិសេសថា "កាយរបស់ខ្លួន ឬកាយរបស់អ្នកដទៃ" ឡើយ។ ពាក្យថា "វៀរលែងតែការញាប់ញ័រ" គឺការគ្រាន់តែញាប់ញ័រនៃកាយ ដោយសារការប៉ះទង្គិចនឹងផ្នត់នៃកម្រាល ឬដោយសារសត្វល្អិតខាំលើកម្រាលពូក។ លើកលែងតែការញាប់ញ័រនោះចេញ អំពើដែលត្រូវធ្វើដោយកាយដទៃទៀត មិនមានឡើយ។ សូម្បីតែការញាប់ញ័រនោះ ក៏កើតឡើងដោយចិត្តដែលប្រកបដោយកិលេស (សេចក្តីមិនត្រេកអរ) តែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "សូម្បីតែវាចាក៏មិនមាន" គឺមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាថា "មិច្ឆាវាចា ឬសម្មាវាចា" ឡើយ។ ពាក្យថា "គ្រាន់តែយំ" គឺការគ្រាន់តែយំរបស់កុមារដែលត្រូវសេចក្តីឃ្លាន និងសេចក្តីស្រេកបៀតបៀន។ សូម្បីតែការយំនោះ ក៏កើតឡើងដោយចិត្តដែលប្រកបដោយកិលេសតែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "សង្កប្បៈ" គឺមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាថា "មិច្ឆាសង្កប្បៈ ឬសម្មាសង្កប្បៈ" ឡើយ។ ពាក្យថា "គ្រាន់តែថ្ងូរ" គឺការគ្រាន់តែថ្ងូរ យំ ឬសើច។ ព្រោះថា ចិត្តរបស់ពួកកុមារតូចៗ តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយមានអតីតារម្មណ៍ ពួកកុមារដែលមកពីនរក នឹកឃើញសេចក្តីទុក្ខក្នុងនរក ក៏យំ ពួកកុមារដែលមកពីទេវលោក នឹកឃើញសេចក្តីសុខជាទិព្វ ក៏សើច សូម្បីតែការយំ និងការសើចនោះ ក៏កើតឡើងដោយចិត្តដែលប្រកបដោយកិលេសតែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "អាជីវៈ" គឺមិនមានសេចក្តីប្លែកគ្នាថា "មិច្ឆាអាជីវៈ ឬសម្មាអាជីវៈ" ឡើយ។ ពាក្យថា "វៀរលែងតែទឹកដោះរបស់ម្តាយ" គឺពួកកុមារដែលលួចបៅដោះម្តាយ កាលបើម្តាយកំពុងឱ្យបៅដោះ ក៏មិនបៅ ប៉ុន្តែក្នុងពេលដែលម្តាយរវល់នឹងការងារផ្សេង ក៏វារមកពីខាងក្រោយ ហើយបៅដោះ។ វៀរលែងតែមិច្ឆាអាជីវៈប៉ុណ្ណេះ មិច្ឆាអាជីវៈដទៃទៀតមិនមានឡើយ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា សូម្បីតែមិច្ឆាអាជីវៈនេះ ក៏កើតឡើងដោយចិត្តដែលប្រកបដោយកិលេសតែប៉ុណ្ណោះ។ 263. Evaṃ paribbājakavādaṃ paṭikkhipitvā idāni sayaṃ sekkhabhūmiyaṃ mātikaṃ ṭhapento catūhi kho ahantiādimāha. Tattha samadhigayha tiṭṭhatīti visesetvā tiṭṭhati. Na kāyena pāpa kammantiādīsu na kevalaṃ akaraṇamattameva, bhagavā pana ettha saṃvarappahānapaṭisaṅkhā paññapeti. Taṃ [Pg.185] sandhāyevamāha. Na ceva sampannakusalantiādi pana khīṇāsavaṃ sandhāya vuttaṃ. ២៦៣. ព្រះមានព្រះភាគ លុះទ្រង់ច្រានចោលវាទៈរបស់បរិព្វាជកយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងទ្រង់តម្កល់មាតិកាក្នុងសេក្ខភូមិដោយព្រះអង្គឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា "ចតូហិ ខោ អហំ" ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "សមធិគយ្ហ តិដ្ឋតិ" គឺឋិតនៅដោយវិសេស។ ក្នុងពាក្យថា "ន កាយេន បាបំ កម្មំ" ជាដើម មិនមែនគ្រាន់តែការមិនធ្វើប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តិនូវសំវរៈ ការលះបង់ និងការពិចារណាក្នុងទីនេះ។ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនោះ សំដៅយកបុគ្គលនោះ។ ចំណែកពាក្យថា "ន ចេវ សម្បន្នកុសលំ" ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកព្រះខីណាស្រព។ Idāni asekkhabhūmiyaṃ mātikaṃ ṭhapento dasahi kho ahantiādimāha. Tattha tīṇi padāni nissāya dve paṭhamacatukkā ṭhapitā, ekaṃ padaṃ nissāya dve pacchimacatukkā. Ayaṃ sekkhabhūmiyaṃ mātikā. ឥឡូវនេះ កាលនឹងទ្រង់តម្កល់មាតិកាក្នុងអសេក្ខភូមិ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "ទសហិ ខោ អហំ" ជាដើម។ ក្នុងមាតិកានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តម្កល់ចតុក្កៈខាងដើមពីរ ដោយអាស្រ័យបទបី និងទ្រង់តម្កល់ចតុក្កៈខាងចុងពីរ ដោយអាស្រ័យបទមួយ។ នេះជាមាតិកាក្នុងសេក្ខភូមិ។ 264. Idāni taṃ vibhajanto katame ca thapati akusalasīlātiādimāha. Tattha sarāganti aṭṭhavidhaṃ lobhasahagatacittaṃ. Sadosanti paṭighasampayuttacittadvayaṃ. Samohanti vicikicchuddhaccasahagatacittadvayampi vaṭṭati, sabbākusalacittānipi. Moho sabbākusale uppajjatīti hi vuttaṃ. Itosamuṭṭhānāti ito sarāgādicittato samuṭṭhānaṃ uppatti etesanti itosamuṭṭhānā. ២៦៤. ឥឡូវនេះ កាលនឹងទ្រង់ចែកមាតិកានោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "កតមេ ច ថបតិ អកុសលសីលា" ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "សរាគំ" គឺចិត្តដែលប្រកបដោយលោភៈ ៨ យ៉ាង។ ពាក្យថា "សទោសំ" គឺគូនៃចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយបដិឃៈ។ ពាក្យថា "សមោហំ" គឺគូនៃចិត្តដែលប្រកបដោយវិចិកិច្ឆានិងឧទ្ធច្ចៈក៏គួរ ឬសូម្បីតែអកុសលចិត្តទាំងអស់ក៏គួរ ព្រោះមានពាក្យពោលទុកថា "មោហៈ តែងកើតឡើងក្នុងអកុសលចិត្តទាំងអស់"។ ពាក្យថា "ឥតោសមុដ្ឋានា" គឺការតាំងឡើង ឬការកើតឡើងនៃអកុសលធម៌ទាំងនេះ មកពីចិត្តមានសរាគចិត្តជាដើមនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា "ឥតោសមុដ្ឋានា"។ Kuhinti kataraṃ ṭhānaṃ pāpuṇitvā aparisesā nirujjhanti. Ettheteti sotāpattiphale bhummaṃ. Pātimokkhasaṃvarasīlañhi sotāpattiphale paripuṇṇaṃ hoti, taṃ ṭhānaṃ patvā akusalasīlaṃ asesaṃ nirujjhati. Akusalasīlanti ca dussīlassetaṃ adhivacananti veditabbaṃ. ពាក្យថា "កុហិំ" គឺដល់នូវទីណាហើយ ទើបរលត់ទៅមិនមានសេសសល់។ ពាក្យថា "ឯត្ថេតេ" គឺវិភត្តិទី ៧ ក្នុងអត្ថថា សោតាបត្តិផល។ ព្រោះថា បាតិមោក្ខសំវរសីល តែងពេញបរិបូណ៌ក្នុងសោតាបត្តិផល កាលបើដល់នូវទីនោះហើយ អកុសលសីលតែងរលត់ទៅមិនមានសេសសល់។ ម៉្យាងទៀត គប្បីដឹងថា ពាក្យថា "អកុសលសីល" នេះ ជាឈ្មោះរបស់បុគ្គលទ្រុស្តសីល។ Akusalānaṃ sīlānaṃ nirodhāya paṭipannoti ettha yāva sotāpattimaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti. ក្នុងពាក្យថា "អកុសលានំ សីលានំ និរោធាយ បដិបន្នោ" នេះ បុគ្គលឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់ ដរាបដល់សោតាបត្តិមគ្គ ប៉ុន្តែលុះដល់ផលហើយ អកុសលសីលទាំងនោះ ឈ្មោះថាជារលត់ទៅហើយ។ 265. Vītarāgantiādīhi aṭṭhavidhaṃ kāmāvacarakusalacittameva vuttaṃ. Etena hi kusalasīlaṃ samuṭṭhāti. ២៦៥. ដោយពាក្យថា "វីតរាគំ" ជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែកាមាវចរកុសលចិត្ត ៨ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាកុសលសីល តែងតាំងឡើងដោយចិត្តនេះ។ Sīlavā hotīti sīlasampanno hoti guṇasampanno ca. No ca sīlamayoti alamettāvatā, natthi ito kiñci uttari karaṇīyanti evaṃ sīlamayo na hoti. Yatthassa teti arahattaphale bhummaṃ. Arahattaphalañhi patvā akusalasīlaṃ asesaṃ nirujjhati. ពាក្យថា "សីលវា ហោតិ" គឺព្រះខីណាស្រពជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយសីល និងបរិបូណ៌ដោយគុណ។ ពាក្យថា "នោ ច សីលមយោ" គឺសីលត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះល្មមហើយ កិច្ចដែលត្រូវធ្វើក្រៅពីនេះទៅទៀតមិនមានឡើយ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាមិនមែនជាអ្នកសម្រេចដោយសីល។ ពាក្យថា "យត្ថស្ស តេ" គឺវិភត្តិទី ៧ ក្នុងអត្ថថា អរហត្តផល។ ព្រោះថា លុះដល់អរហត្តផលហើយ អកុសលសីលតែងរលត់ទៅមិនមានសេសសល់ឡើយ។ Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva arahattamaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti. ក្នុងពាក្យថា "និរោធាយ បដិបន្នោ" នេះ បុគ្គលឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់ ដរាបដល់អរហត្តមគ្គ ប៉ុន្តែលុះដល់ផលហើយ អកុសលសីលទាំងនោះ ឈ្មោះថាជារលត់ទៅហើយ។ 266. Kāmasaññādīsu kāmasaññā aṭṭhalobhasahagatacittasahajātā, itarā dve domanassasahagatacittadvayena sahajātā. ២៦៦. ក្នុងបណ្តាកាមសញ្ញាជាដើម កាមសញ្ញា កើតរួមគ្នាជាមួយលោភសហគតចិត្ត ៨ យ៉ាង ចំណែកសញ្ញាពីរទៀត កើតរួមគ្នាជាមួយទោសចិត្ត ២។ Paṭhamaṃ [Pg.186] jhānanti anāgāmiphalapaṭhamajjhānaṃ. Ettheteti anāgāmiphale bhummaṃ. Anāgāmiphalañhi patvā akusalasaṅkappā aparisesā nirujjhanti. ពាក្យថា "បឋមំ ឈានំ" គឺបឋមជ្ឈានដែលប្រកបដោយអនាគាមិផល។ ពាក្យថា "ឯត្ថេតេ" គឺវិភត្តិទី ៧ ក្នុងអត្ថថា អនាគាមិផល។ ព្រោះថា លុះដល់អនាគាមិផលហើយ អកុសលសង្កប្បៈទាំងឡាយ តែងរលត់ទៅមិនមានសេសសល់ឡើយ។ Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva anāgāmimaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti. Nekkhammasaññādayo hi tissopi aṭṭhakāmāvacarakusalasahajātasaññāva. ក្នុងពាក្យថា "និរោធាយ បដិបន្នោ" នេះ បុគ្គលឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់ ដរាបដល់អនាគាមិមគ្គ ប៉ុន្តែលុះដល់ផលហើយ អកុសលសង្កប្បៈទាំងនោះ ឈ្មោះថាជារលត់ទៅហើយ។ ព្រោះថា សញ្ញាទាំងបីមាននេក្ខម្មសញ្ញាជាដើម ក៏ជាសញ្ញាដែលកើតរួមគ្នាជាមួយកាមាវចរកុសលចិត្ត ៨ យ៉ាងនោះឯង។ 267. Ettheteti arahattaphale bhummaṃ. Dutiyajjhānikaṃ arahattaphalañhi pāpuṇitvā kusalasaṅkappā aparisesā nirujjhanti. Nirodhāya paṭipannoti ettha yāva arahattamaggā nirodhāya paṭipanno nāma hoti, phalapatte pana te nirodhitā nāma honti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ២៦៧. ពាក្យថា "ឯត្ថេតេ" គឺវិភត្តិទី ៧ ក្នុងអត្ថថា អរហត្តផល។ ព្រោះថា លុះដល់អរហត្តផលដែលប្រកបដោយទុតិយជ្ឈានហើយ កុសលសង្កប្បៈទាំងឡាយ តែងរលត់ទៅមិនមានសេសសល់ឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា "និរោធាយ បដិបន្នោ" នេះ បុគ្គលឈ្មោះថាជាអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីរលត់ ដរាបដល់អរហត្តមគ្គ ប៉ុន្តែលុះដល់ផលហើយ កុសលសង្កប្បៈទាំងនោះ ឈ្មោះថាជារលត់ទៅហើយ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Samaṇamuṇḍikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះសមណមុណ្ឌិកសូត្រ ចប់ហើយ។ 9. Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā ៩. ការពន្យល់សូត្រឈ្មោះចូឡសកុលុទាយិសូត្រ 270. Evaṃ me sutanti cūḷasakuludāyisuttaṃ. Tattha yadā pana, bhante, bhagavāti idaṃ paribbājako dhammakathaṃ sotukāmo bhagavato dhammadesanāya sālayabhāvaṃ dassento āha. ២៧០. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា "ឯវំ មេ សុតំ" គឺចូឡសកុលុទាយិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា "យទា បន ភន្តេ ភគវា" នេះ សកុលុទាយិបរិព្វាជក កាលចង់ស្តាប់ធម៌ទេសនា ទើបពោលឡើងដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីពេញចិត្តក្នុងធម៌ទេសនារបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ 271. Taṃyevettha paṭibhātūti sace dhammaṃ sotukāmo, tuyhevettha eko pañho ekaṃ kāraṇaṃ upaṭṭhātu. Yathā maṃ paṭibhāseyyāti yena kāraṇena mama dhammadesanā upaṭṭhaheyya, etena hi kāraṇena kathāya samuṭṭhitāya sukhaṃ dhammaṃ desetunti dīpeti. Tassa mayhaṃ, bhanteti so kira taṃ disvā – ‘‘sace bhagavā idha abhavissā, ayametassa bhāsitassa atthoti dīpasahassaṃ viya ujjalāpetvā ajja me pākaṭaṃ akarissā’’ti dasabalaṃyeva anussari. Tasmā tassa mayhaṃ, bhantetiādimāha. Tattha aho nūnāti anussaraṇatthe nipātadvayaṃ. Tena tassa bhagavantaṃ anussarantassa etadahosi ‘‘aho nūna bhagavā aho nūna sugato’’ti. Yo imesanti yo imesaṃ dhammānaṃ. Sukusaloti suṭṭhu [Pg.187] kusalo nipuṇo cheko. So bhagavā aho nūna katheyya, so sugato aho nūna katheyya, tassa hi bhagavato pubbenivāsañāṇassa anekāni kappakoṭisahassāni ekaṅgaṇāni pākaṭānīti, ayamettha adhippāyo. ២៧១. ពាក្យថា "តំយេវេត្ថ បដិភាទូ" មានន័យថា បើសិនជាអ្នកចង់ស្តាប់ធម៌ សូមឱ្យបញ្ហាមួយ ឬហេតុមួយប្រាកដដល់អ្នកក្នុងទីនេះចុះ។ ពាក្យថា "យថា មំ បដិភាសេយ្យ" មានន័យថា ធម៌ទេសនារបស់តថាគត គប្បីប្រាកដឡើងដោយហេតុណា ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីថា កាលបើពាក្យចរចាតាំងឡើងដោយហេតុនោះហើយ តថាគតនឹងសម្តែងធម៌បានដោយងាយ។ ពាក្យថា "តស្ស មយ្ហំ ភន្តេ" គឺឮថា បរិព្វាជកនោះ កាលបានឃើញព្រះមានព្រះភាគហើយ ក៏រលឹកនឹកដល់ព្រះទសពលថា "បើសិនជាព្រះមានព្រះភាគគង់នៅក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គគប្បីធ្វើសេចក្តីនេះឱ្យច្បាស់លាស់ដល់ខ្ញុំក្នុងថ្ងៃនេះ ដូចជាការបំភ្លឺប្រទីបមួយពាន់ដូច្នោះ"។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យថា "តស្ស មយ្ហំ ភន្តេ" ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "អហោ នូន" ជាសូរសព្ទនិបាតពីររួមគ្នា ក្នុងអត្ថនៃការរលឹកនឹក។ ដោយនិបាតទាំងពីរនោះ កាលបរិព្វាជកនោះរលឹកនឹកដល់ព្រះមានព្រះភាគ សេចក្តីត្រិះរិះនេះក៏កើតឡើងថា "ឱ! ព្រះមានព្រះភាគគប្បីសម្តែងហ្ន៎ ឱ! ព្រះសុគតគប្បីសម្តែងហ្ន៎"។ ពាក្យថា "យោ ឥមេសំ" គឺព្រះមានព្រះភាគណា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនេះ។ ពាក្យថា "សុកុសលោ" គឺឈ្លាសវៃ ល្អិតល្អន់ ប៉ិនប្រសប់ក្រៃលែង។ ព្រះមានព្រះភាគនោះ ឱ! គប្បីសម្តែងហ្ន៎ ព្រះសុគតនោះ ឱ! គប្បីសម្តែងហ្ន៎ ព្រោះថា ចំពោះព្រះបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណរបស់ព្រះមានព្រះភាគនោះ កប្បរាប់សែនកោដិជាច្រើន តែងប្រាកដច្បាស់ដូចជាទីធ្លាតែមួយ នេះជាអធិប្បាយក្នុងទីនេះ។ Tassa vāhaṃ pubbantaṃ ārabbhāti yo hi lābhī hoti, so ‘‘pubbe tvaṃ khattiyo ahosi, brāhmaṇo ahosī’’ti vutte jānanto sakkaccaṃ sussūsati. Alābhī pana – ‘‘evaṃ bhavissati evaṃ bhavissatī’’ti sīsakampamettameva dasseti. Tasmā evamāha – ‘‘tassa vāhaṃ pubbantaṃ ārabbha pañhassa veyyākaraṇena cittaṃ ārādheyya’’nti. ពាក្យថា "តស្ស វាហំ បុព្វន្តំ អารព្ភ" មានន័យថា ព្រោះថា បុគ្គលណាជាអ្នកបានសម្រេច កាលបើព្រះអង្គត្រាស់ថា "ក្នុងកាលមុន អ្នកធ្លាប់ជាក្សត្រ ធ្លាប់ជាព្រាហ្មណ៍" យ៉ាងនេះ បុគ្គលនោះដឹងច្បាស់ ក៏រមែងស្តាប់ដោយគោរព។ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនបានសម្រេច តែងបង្ហាញត្រឹមតែការងក់ក្បាលថា "នឹងមានយ៉ាងនេះ នឹងមានយ៉ាងនេះ" ប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់យ៉ាងនេះថា "តថាគតគប្បីញ៉ាំងចិត្តរបស់បុគ្គលនោះឱ្យត្រេកអរ ដោយការដោះស្រាយបញ្ហាប្រារព្ធនូវចំណែកខាងដើម"។ So vā maṃ aparantanti dibbacakkhulābhino hi anāgataṃsañāṇaṃ ijjhati, tasmā evamāha. Itaraṃ pubbe vuttanayameva. ពាក្យថា "សោ វា មំ អបរន្តំ" គឺព្រោះថា អនាគតំសញ្ញាណ តែងសម្រេចដល់បុគ្គលអ្នកបានទិព្វចក្ខុ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សេចក្តីក្រៅពីនេះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយក្នុងចំណែកខាងដើមនោះឯង។ Dhammaṃ te desessāmīti ayaṃ kira atīte desiyamānepi na bujjhissati, anāgate desiyamānepi na bujjhissati. Athassa bhagavā saṇhasukhumaṃ paccayākāraṃ desetukāmo evamāha. Kiṃ pana taṃ bujjhissatīti? Etaṃ pageva na bujjhissati, anāgate panassa vāsanāya paccayo bhavissatīti disvā bhagavā evamāha. ពាក្យថា "ធម្មំ តេ ទេសិស្សាមិ" គឺឮថា បរិព្វាជកនេះ សូម្បីកាលព្រះអង្គសម្តែងធម៌ជាអតីត ក៏នឹងមិនយល់ សូម្បីសម្តែងធម៌ជាអនាគត ក៏នឹងមិនយល់។ លំដាប់នោះ ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ចង់សម្តែងនូវបច្ចយាការដ៏ល្អិតល្អន់ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ សួរថា ចុះបរិព្វាជកនោះនឹងយល់ធម៌នោះដែរឬទេ? ឆ្លើយថា បរិព្វាជកនោះនឹងមិនយល់ធម៌នោះឡើយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញថា ធម៌នោះនឹងក្លាយជាបច្ច័យនៃវាសនារបស់គេក្នុងអនាគតកាល ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ Paṃsupisācakanti asuciṭṭhāne nibbattapisācaṃ. So hi ekaṃ mūlaṃ gahetvā adissamānakāyo hoti. Tatridaṃ vatthu – ekā kira yakkhinī dve dārake thūpārāmadvāre nisīdāpetvā āhārapariyesanatthaṃ nagaraṃ gatā. Dārakā ekaṃ piṇḍapātikattheraṃ disvā āhaṃsu, – ‘‘bhante, amhākaṃ mātā anto nagaraṃ paviṭṭhā, tassā vadeyyātha ‘yaṃ vā taṃ vā laddhakaṃ, gahetvā sīghaṃ gaccha, dārakā te jighacchitaṃ sandhāretuṃ na sakkontī’’’ti. Tamahaṃ kathaṃ passissāmīti? Idaṃ, bhante, gaṇhathāti ekaṃ mūlakhaṇḍaṃ adaṃsu. Therassa anekāni yakkhasahassāni paññāyiṃsu, so dārakehi dinnasaññāṇena taṃ yakkhiniṃ addasa virūpaṃ bībhacchaṃ kevalaṃ vīthiyaṃ gabbhamalaṃ paccāsīsamānaṃ. Disvā tamatthaṃ kathesi. Kathaṃ maṃ tvaṃ passasīti vutte mūlakhaṇḍaṃ dassesi, sā acchinditvā gaṇhi. Evaṃ paṃsupisācakā ekaṃ mūlaṃ gahetvā adissamānakāyā honti. Taṃ sandhāyesa ‘‘paṃsupisācakampi [Pg.188] na passāmī’’ti āha. Na pakkhāyatīti na dissati na upaṭṭhāti. ពាក្យថា "បំសុបិសាចកំ" គឺបិសាចដែលកើតក្នុងទីមិនស្អាត។ ព្រោះថា បិសាចនោះ កាលកាន់យកឫសឈើម្យ៉ាង តែងមានកាយមិនប្រាកដ។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវដូចតទៅនេះ៖ ឮថា នាងយក្ខិនីម្នាក់ ឱ្យកូនតូចពីរនាក់អង្គុយនៅទ្វារវត្តថូបារាម ហើយចូលទៅក្នុងក្រុងដើម្បីស្វែងរកអាហារ។ កុមារទាំងពីរនាក់ឃើញព្រះថេរៈអ្នកត្រេកអរនឹងបិណ្ឌបាតមួយអង្គ ក៏ពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ ម្តាយរបស់ខ្ញុំចូលទៅក្នុងក្រុងហើយ សូមលោកម្ចាស់ប្រាប់គាត់ផងថា 'ម្តាយបានអាហារណាមួយហើយ ចូរប្រញាប់ត្រឡប់មកវិញចុះ កូនៗរបស់ម្តាយឃ្លានណាស់ មិនអាចទ្រាំទ្របានឡើយ'"។ ព្រះថេរៈសួរថា "តើអាត្មាអាចមើលឃើញម្តាយរបស់កូនៗដោយរបៀបណា?" កុមារទាំងឡាយពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមទទួលយករបស់នេះទៅ" ហើយក៏ប្រគេនកង់ឫសឈើមួយកំណាត់។ ពួកយក្សរាប់ពាន់ក៏ប្រាកដដល់ព្រះថេរៈ ព្រះថេរៈនោះបានឃើញនាងយក្ខិនីនោះមានរូបរាងអាក្រក់ គួរឱ្យខ្លាច គ្រាន់តែដើរស្វែងរកកាកសំណល់គភ៌តាមដងផ្លូវ ដោយសញ្ញាដែលកុមារទាំងឡាយប្រាប់។ លុះឃើញហើយ ក៏ប្រាប់សេចក្តីនោះដល់នាងយក្ខិនី។ កាលនាងយក្ខិនីសួរថា "តើលោកម្ចាស់ឃើញខ្ញុំដោយរបៀបណា?" ព្រះថេរៈក៏បង្ហាញកំណាត់ឫសឈើនោះ នាងយក្ខិនីក៏ឆក់យកទៅ។ យ៉ាងនេះ ពួកបំសុបិសាច តែងមានកាយមិនប្រាកដដោយសារការកាន់យកឫសឈើម្យ៉ាង។ សកុលុទាយិបរិព្វាជក សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបពោលថា "សូម្បីតែបំសុបិសាច ក៏ខ្ញុំមិនឃើញឡើយ"។ ពាក្យថា "ន បក្ខាយតិ" គឺមិនឃើញ មិនប្រាកដ។ 272. Dīghāpi kho te esāti udāyi esā tava vācā dīghāpi bhaveyya, evaṃ vadantassa vassasatampi vassasahassampi pavatteyya, na ca atthaṃ dīpeyyāti adhippāyo. Appāṭihīrakatanti aniyyānikaṃ amūlakaṃ niratthakaṃ sampajjatīti attho. ២៧២. ពាក្យថា "ទីឃា បិ ខោ តេ ឯសា" មានន័យថា ម្នាលឧទាយិ វាចារបស់អ្នកនេះ សូម្បីវែងឆ្ងាយ កាលពោលយ៉ាងនេះ សូម្បីអស់មួយរយឆ្នាំ ឬមួយពាន់ឆ្នាំ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅបាន ប៉ុន្តែមិនបង្ហាញនូវប្រយោជន៍ឡើយ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា "អប្បាដិហីរកតំ" គឺមិននាំឱ្យចេញចាកទុក្ខ មិនមានឫសគល់ មិនមានប្រយោជន៍ នេះជាអត្ថ។ Idāni taṃ vaṇṇaṃ dassento seyyathāpi, bhantetiādimāha. Tattha paṇḍukambale nikkhittoti visabhāgavaṇṇe rattakambale ṭhapito. Evaṃvaṇṇo attā hotīti idaṃ so subhakiṇhadevaloke nibbattakkhandhe sandhāya – ‘‘amhākaṃ matakāle attā subhakiṇhadevaloke khandhā viya jotetī’’ti vadati. ឥឡូវនេះ សកុលុទាយិបរិព្វាជក កាលនឹងបង្ហាញពណ៌នោះ ទើបពោលពាក្យថា "សេយ្យថាបិ ភន្តេ" ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "បណ្ឌុកម្ពលេ និក្ខិត្តោ" គឺកែវមណីដែលគេដាក់នៅលើសំពត់កម្ពលពណ៌ក្រហម ដែលមានពណ៌ខុសប្លែកគ្នា។ ពាក្យថា "ឯវំវណ្ណោ អត្តា ហោតិ" នេះ បរិព្វាជកនោះពោលសំដៅយកខន្ធដែលកើតក្នុងសុភកិណ្ហទេវលោកថា "ក្នុងកាលដែលពួកយើងស្លាប់ទៅ ខ្លួនតែងរុងរឿង ដូចជាខន្ធទាំងឡាយក្នុងសុភកិណ្ហទេវលោកដូច្នោះ"។ 273. Ayaṃ imesaṃ ubhinnanti so kira yasmā maṇissa bahi ābhā na niccharati, khajjopanakassa aṅguladvaṅgulacaturaṅgulamattaṃ niccharati, mahākhajjopanakassa pana khaḷamaṇḍalamattampi niccharatiyeva, tasmā evamāha. ២៧៣. ពាក្យថា "អយំ ឥមេសំ ឧភិន្នំ" គឺឮថា បរិព្វាជកនោះពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះហេតុថា ពន្លឺរបស់កែវមណីមិនផ្សាយចេញទៅខាងក្រៅឡើយ ចំណែកពន្លឺរបស់សត្វអំពិលអំពែក តែងផ្សាយចេញទៅត្រឹមតែមួយធ្នាប់ ពីរធ្នាប់ ឬបួនធ្នាប់ ប៉ុន្តែពន្លឺរបស់សត្វអំពិលអំពែកធំ តែងផ្សាយចេញទៅសូម្បីត្រឹមតែរង្វង់លានបោកស្រូវ ហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ Viddheti ubbiddhe, meghavigamena dūrībhūteti attho. Vigatavalāhaketi apagatameghe. Deveti ākāse. Osadhitārakāti sukkatārakā. Sā hi yasmā tassā udayato paṭṭhāya tena saññāṇena osadhāni gaṇhantipi pivantipi, tasmā ‘‘osadhitārakā’’ti vuccati. Abhido aḍḍharattasamayanti abhinne aḍḍharattasamaye. Iminā gaganamajjhe ṭhitacandaṃ dasseti. Abhido majjhanhikepi eseva nayo. ពាក្យថា Viddheti សេចក្ដីថា ខ្ពស់ត្រដែត (ubbidhe) គឺស្ថិតនៅឆ្ងាយព្រោះប្រាសចាកពពក។ ពាក្យថា Vigatavalāhake សេចក្ដីថា ក្នុងកាលដែលពពកប្រាសចេញទៅហើយ។ ពាក្យថា Deve គឺក្នុងអាកាស។ ពាក្យថា Osadhitārakā គឺផ្កាយព្រឹក (sukkatārikā)។ ព្រោះថា ផ្កាយនោះ ចាប់តាំងពីពេលដែលវាដុះឡើង មនុស្សទាំងឡាយតែងចំណាំយកសញ្ញានោះ ហើយបេះយកឱសថខ្លះ ផឹកឱសថខ្លះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ឱសថីតារកា» (ផ្កាយឱសថ)។ ពាក្យថា Abhido aḍḍharattasamayaṃ គឺក្នុងពេលកណ្ដាលអធ្រាត្រដែលមិនទាន់បែកធ្លាយ (មិនទាន់ភ្លឺ)។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវព្រះចន្ទដែលស្ថិតនៅកណ្ដាលអាកាស។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Abhido majjhanhike ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ Ato khoti ye anubhonti, tehi bahutarā, bahū ceva bahutarā cāti attho. Ābhā nānubhontīti obhāsaṃ na vaḷañjanti, attano sarīrobhāseneva ālokaṃ pharitvā viharanti. ពាក្យថា Ato kho សេចក្ដីថា ច្រើនជាងពួកទេវតាដែលសោយ (ពន្លឺព្រះអាទិត្យនិងព្រះចន្ទ) ទាំងនោះ គឺទាំងច្រើន ទាំងច្រើនលើសលប់។ ពាក្យថា Ābhā nānubhonti សេចក្ដីថា មិនប្រើប្រាស់ពន្លឺ (របស់ព្រះអាទិត្យនិងព្រះចន្ទ) ឡើយ គឺផ្សាយទៅនូវពន្លឺដោយរស្មីនៃសរីរៈរបស់ខ្លួន ហើយរស់នៅ។ 274. Idāni yasmā so ‘‘ekantasukhaṃ lokaṃ pucchissāmī’’ti nisinno, pucchāmūḷho pana jāto, tasmā naṃ bhagavā taṃ pucchaṃ sarāpento kiṃ pana, udāyi, atthi ekantasukho lokotiādimāha. Tattha [Pg.189] ākāravatīti kāraṇavatī. Aññataraṃ vā pana tapoguṇanti acelakapāḷiṃ sandhāyāha, surāpānaviratīti attho. ២៧៤. ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែសកុលុទាយិបរិព្វាជកនោះ អង្គុយគិតថា «អាត្មាអញនឹងសួររកលោកដែលមានសុខតែម៉្យាង» ប៉ុន្តែបែរជាវង្វេងក្នុងសំណួរទៅវិញ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងរំលឹកសកុលុទាយិបរិព្វាជកនោះនូវសំណួរនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «ម្នាលឧទាយិ ចុះលោកដែលមានសុខតែម៉្យាង មានដែរឬទេ?»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Ākāravatī សេចក្ដីថា ប្រកបដោយហេតុ (kāraṇavatī)។ ពាក្យថា Aññataraṃ vā pana tapoguṇaṃ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់អចេលកបាឡិ (ការមិនស្លៀកសម្លៀកបំពាក់) និងការវៀរចាកការផឹកទឹកស្រវឹង នេះជាសេចក្ដីក្នុងពាក្យនេះ។ 275. Katamā pana sā, bhante, ākāravatī paṭipadā ekantasukhassāti kasmā pucchati? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayaṃ sattānaṃ ekantasukhaṃ vadāma, paṭipadaṃ pana kālena sukhaṃ kālena dukkhaṃ vadāma. Ekantasukhassa kho pana attano paṭipadāyapi ekantasukhāya bhavitabbaṃ. Amhākaṃ kathā aniyyānikā, satthu kathāva niyyānikā’’ti. Idāni satthāraṃyeva pucchitvā jānissāmīti tasmā pucchati. ២៧៥. ព្រោះហេតុអ្វី សកុលុទាយិបរិព្វាជក ទើបសួរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ចុះបដិបទាដែលប្រកបដោយហេតុ ដើម្បីលោកដែលមានសុខតែម៉្យាងនោះ តើដូចម្ដេច?»។ ឮថា គំនិតយ៉ាងនេះបានកើតឡើងដល់បរិព្វាជកនោះថា «ពួកយើងតែងពោលនូវសុខតែម៉្យាងរបស់សត្វទាំងឡាយ ប៉ុន្តែពោលនូវបដិបទាថា ជួនកាលជាសុខ ជួនកាលជាទុក្ខ។ ក៏បដិបទារបស់លោកដែលមានសុខតែម៉្យាងនោះ គួរតែជាបដិបទាដែលមានសុខតែម៉្យាងដែរ។ សម្ដីរបស់ពួកយើង មិនមែនជាគ្រឿងស្រោចស្រង់ឡើយ មានតែព្រះសាស្ត្រាប៉ុណ្ណោះ ទើបជាគ្រឿងស្រោចស្រង់»។ គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបសួរថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងសួរព្រះសាស្ត្រាផ្ទាល់ ដើម្បីឲ្យបានដឹង» ហេតុនោះ ទើបសួរយ៉ាងនេះ។ Ettha mayaṃ anassāmāti etasmiṃ kāraṇe mayaṃ anassāma. Kasmā pana evamāhaṃsu? Te kira pubbe pañcasu dhammesu patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā tatiyajjhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhānā kālaṃ katvā subhakiṇhesu nibbattantīti jānanti, gacchante gacchante pana kāle kasiṇaparikammampi na jāniṃsu, tatiyajjhānampi nibbattetuṃ nāsakkhiṃsu. Pañca pubbabhāgadhamme pana ‘‘ākāravatī paṭipadā’’ti uggahetvā tatiyajjhānaṃ ‘‘ekantasukho loko’’ti uggaṇhiṃsu. Tasmā evamāhaṃsu. Uttaritaranti ito pañcahi dhammehi uttaritaraṃ paṭipadaṃ vā tatiyajjhānato uttaritaraṃ ekantasukhaṃ lokaṃ vā na jānāmāti vuttaṃ hoti. Appasadde katvāti ekappahāreneva mahāsaddaṃ kātuṃ āraddhe nissadde katvā. ពាក្យថា Ettha mayaṃ anassāma សេចក្ដីថា ពួកយើងវិនាសហើយក្នុងហេតុនេះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាពួកបរិស័ទពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា កាលពីមុន ពួកបរិស័ទទាំងនោះដឹងថា «កាលបើស្ថិតនៅក្នុងធម៌ ៥ យ៉ាង ធ្វើកសិណបរិកម្ម ហើយញ៉ាំងតតិយជ្ឈានឲ្យកើតឡើង មិនស៊ុតទ្រុឌចាកឈាន ធ្វើមរណកាលទៅ តែងទៅកើតក្នុងពួកព្រហ្មជាន់សុភកិណ្ហៈ» ប៉ុន្តែលុះកាលកន្លងទៅៗ សូម្បីតែកសិណបរិកម្មក៏មិនស្គាល់ សូម្បីតែកើតតតិយជ្ឈានក៏មិនអាចធ្វើបាន។ ពួកបរិស័ទទាំងនោះគ្រាន់តែរៀនយកពាក្យថា «បដិបទាប្រកបដោយហេតុ» ក្នុងធម៌ជាចំណែកខាងដើម ៥ យ៉ាង ហើយរៀនយកតតិយជ្ឈានថា «លោកដែលមានសុខតែម៉្យាង»។ ហេតុនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Uttaritaraṃ សេចក្ដីថា ពួកយើងមិនដឹងនូវបដិបទាដែលក្រៃលែងជាងធម៌ ៥ យ៉ាងនេះ ឬមិនដឹងនូវលោកដែលមានសុខតែម៉្យាងដែលក្រៃលែងជាងតតិយជ្ឈានឡើយ នេះជាសេចក្ដីដែលពោល។ ពាក្យថា Appasadde katvā សេចក្ដីថា ធ្វើពួកបរិស័ទដែលចាប់ផ្ដើមធ្វើសំឡេងគឹកកងក្នុងពេលតែមួយ ឲ្យស្ងាត់សំឡេងទៅវិញ។ 276. Sacchikiriyāhetūti ettha dve sacchikiriyā paṭilābhasacchikiriyā ca paccakkhasacchikiriyā ca. Tattha tatiyajjhānaṃ nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā subhakiṇhaloke tesaṃ devānaṃ samānāyuvaṇṇo hutvā nibbattati, ayaṃ paṭilābhasacchikiriyā nāma. Catutthajjhānaṃ nibbattetvā iddhivikubbanena subhakiṇhalokaṃ gantvā tehi devehi saddhiṃ santiṭṭhati sallapati sākacchaṃ āpajjati, ayaṃ paccakkhasacchikiriyā nāma. Tāsaṃ dvinnampi tatiyajjhānaṃ ākāravatī paṭipadā nāma. Tañhi anuppādetvā neva sakkā subhakiṇhaloke nibbattituṃ, na catutthajjhānaṃ uppādetuṃ. Iti duvidhampetaṃ sacchikiriyaṃ sandhāya – ‘‘etassa nūna, bhante, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāhetū’’ti āha. ២៧៦. ពាក្យថា Sacchikiriyāhetu ក្នុងពាក្យនេះ ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់មាន ២ យ៉ាង គឺ បដិលាភសច្ឆិកិរិយា (ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយការបាន) និង បច្ចក្ខសច្ឆិកិរិយា (ការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយការឃើញផ្ទាល់)។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ បុគ្គលញ៉ាំងតតិយជ្ឈានឲ្យកើតឡើង មិនស៊ុតទ្រុឌចាកឈាន ធ្វើមរណកាលទៅ កើតក្នុងសុភកិណ្ហលោក មានអាយុនិងវណ្ណៈស្មើនឹងពួកទេវតាទាំងនោះ នេះហៅថា បដិលាភសច្ឆិកិរិយា។ បុគ្គលញ៉ាំងចតុត្ថជ្ឈានឲ្យកើតឡើង ហើយសម្ដែងឫទ្ធិផ្សេងៗ ទៅកាន់សុភកិណ្ហលោក ឈរ និយាយ ពិភាក្សាជាមួយពួកទេវតាទាំងនោះ នេះហៅថា បច្ចក្ខសច្ឆិកិរិយា។ ក្នុងសច្ឆិកិរិយាទាំងពីរយ៉ាងនោះ តតិយជ្ឈាន ហៅថា បដិបទាប្រកបដោយហេតុ។ ព្រោះថា បើមិនញ៉ាំងតតិយជ្ឈាននោះឲ្យកើតឡើងទេ មិនអាចទៅកើតក្នុងសុភកិណ្ហលោកបានឡើយ ហើយក៏មិនអាចញ៉ាំងចតុត្ថជ្ឈានឲ្យកើតឡើងបានដែរ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ទាំងពីរយ៉ាងនេះ ទើបត្រាស់ថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បដិបទានេះ ប្រាកដជាដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវលោកដែលមានសុខតែម៉្យាងនោះ»។ 277. Udañcanikoti [Pg.190] udakavārako. Antarāyamakāsīti yathā pabbajjaṃ na labhati, evaṃ upaddutamakāsi yathā taṃ upanissayavipannaṃ. Ayaṃ kira kassapabuddhakāle pabbajitvā samaṇadhammamakāsi. Athassa eko sahāyako bhikkhu sāsane anabhirato, ‘‘āvuso, vibbhamissāmī’’ti ārocesi. So tassa pattacīvare lobhaṃ uppādetvā gihibhāvāya vaṇṇaṃ abhāsi. Itaro tassa pattacīvaraṃ datvā vibbhami. Tenassa kammunā idāni bhagavato sammukhā pabbajjāya antarāyo jāto. Bhagavatā panassa purimasuttaṃ atirekabhāṇavāramattaṃ, idaṃ bhāṇavāramattanti ettakāya tantiyā dhammo kathito, ekadesanāyapi maggaphalapaṭivedho na jāto, anāgate panassa paccayo bhavissatīti bhagavā dhammaṃ deseti. Anāgate paccayabhāvañcassa disvā bhagavā dharamāno ekaṃ bhikkhumpi mettāvihārimhi etadagge na ṭhapesi. Passati hi bhagavā – ‘‘anāgate ayaṃ mama sāsane pabbajitvā mettāvihārīnaṃ aggo bhavissatī’’ti. ២៧៧. ពាក្យថា Udañcaniko គឺក្អមទឹកតូច (udakavārako)។ ពាក្យថា Antarāyamakāsi សេចក្ដីថា ធ្វើសេចក្ដីអន្តរាយមិនឲ្យបានបួស គឺធ្វើការបៀតបៀនឲ្យខូចឧបនិស្ស័យ។ ឮថា ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សបៈ បុគ្គលនេះបានបួសហើយធ្វើសមណធម៌។ គ្រានោះ មានភិក្ខុជាមិត្តម្នាក់មិនត្រេកអរក្នុងសាសនា បានប្រាប់ថា «អាវុសោ ខ្ញុំនឹងសឹក»។ ភិក្ខុនោះ (សកុលុទាយិបរិព្វាជកក្នុងអតីតជាតិ) កើតលោភៈក្នុងបាត្រនិងចីវររបស់ភិក្ខុនោះ ទើបពោលសរសើរគុណនៃភាពជាគ្រហស្ថ។ ភិក្ខុម្ខាងទៀតក៏ប្រគល់បាត្រនិងចីវរឲ្យភិក្ខុនោះ ហើយក៏សឹកទៅ។ ដោយកម្មនោះ ក្នុងជាតិបច្ចុប្បន្ននេះ ទើបកើតមានអន្តរាយដល់ការបួសក្នុងសំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ទោះជាយ៉ាងនោះក្ដី ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងធម៌ដល់សកុលុទាយិបរិព្វាជកនោះ ដោយព្រះសូត្រមុនដែលមានប្រមាណលើសពីមួយភាណវារៈ និងព្រះសូត្រនេះដែលមានប្រមាណមួយភាណវារៈ ដោយបាលីមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ សូម្បីតែការត្រាស់ដឹងមគ្គផលមិនទាន់កើតឡើងដោយទេសនាមួយចំណែកនេះក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងធម៌ដោយគិតថា «ធម៌នេះនឹងទៅជាបច្ច័យដល់ការត្រាស់ដឹងមគ្គផលរបស់គេក្នុងអនាគតកាល»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញភាពជាបច្ច័យក្នុងអនាគតកាលរបស់គេ ហេតុនោះ កាលព្រះអង្គទ្រង់ធរមាននៅ មិនបានតាំងភិក្ខុណាម្នាក់ក្នុងតំណែងឯតទគ្គៈផ្នែកខាងមេត្តាវិហារី (អ្នកនៅដោយមេត្តា) ឡើយ។ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតឃើញថា «ក្នុងអនាគតកាល បុគ្គលនេះនឹងបួសក្នុងសាសនារបស់តថាគត ហើយនឹងបានជាកំពូលនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលនៅដោយមេត្តា»။ So bhagavati parinibbute dhammāsokarājakāle pāṭaliputte nibbattitvā pabbajitvā arahattappatto assaguttatthero nāma hutvā mettāvihārīnaṃ aggo ahosi. Therassa mettānubhāvena tiracchānagatāpi mettacittaṃ paṭilabhiṃsu, thero sakalajambudīpe bhikkhusaṅghassa ovādācariyo hutvā vattanisenāsane āvasi, tiṃsayojanamattā aṭavī ekaṃ padhānagharaṃ ahosi. Thero ākāse cammakhaṇḍaṃ pattharitvā tattha nisinno kammaṭṭhānaṃ kathesi. Gacchante gacchante kāle bhikkhācārampi agantvā vihāre nisinno kammaṭṭhānaṃ kathesi, manussā vihārameva gantvā dānamadaṃsu. Dhammāsokarājā therassa guṇaṃ sutvā daṭṭhukāmo tikkhattuṃ pahiṇi. Thero bhikkhusaṅghassa ovādaṃ dammīti ekavārampi na gatoti. លុះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បរិនិព្វានទៅហើយ ក្នុងរជ្ជកាលព្រះបាទធម្មាសោក សកុលុទាយិបរិព្វាជកនោះបានមកកើតក្នុងក្រុងបាដលីបុត្ត ហើយបានបួសសម្រេចព្រះអរហត្ត មាននាមថា ព្រះអស្សគុត្តត្ថេរ បានជាកំពូលនៃភិក្ខុទាំងឡាយដែលនៅដោយមេត្តា។ ដោយអានុភាពនៃមេត្តារបស់ព្រះថេរៈ សូម្បីតែពួកសត្វតិរច្ឆានក៏បាននូវចិត្តប្រកបដោយមេត្តាដែរ។ ព្រះថេរៈបានជាឱវាទាចារ្យរបស់ភិក្ខុសង្ឃទូទាំងជម្ពូទ្វីប គង់នៅក្នុងវត្តនិសេនាសនៈ ព្រៃដែលមានទំហំប្រមាណ ៣០ យោជន៍ បានក្លាយជាកន្លែងចម្រើនធម៌តែមួយគត់។ ព្រះថេរៈក្រាលស្បែកសត្វលើអាកាស ហើយគង់លើស្បែកសត្វនោះ សម្ដែងកម្មដ្ឋាន។ លុះកាលកន្លងទៅៗ ព្រះថេរៈមិនបាននិមន្តទៅបិណ្ឌបាតឡើយ គឺគង់នៅក្នុងវត្តសម្ដែងកម្មដ្ឋាន ពួកមនុស្សក៏បានមកកាន់វត្តហើយប្រគេនទាន។ ព្រះបាទធម្មាសោកទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់នូវគុណសម្បត្តិរបស់ព្រះថេរៈ មានព្រះរាជហឫទ័យចង់គាល់ ទើបទ្រង់បញ្ជូនរាជទូតទៅអស់បីដង។ ព្រះថេរៈឆ្លើយតបថា «អាត្មាភាពកំពុងផ្ដល់ឱវាទដល់ភិក្ខុសង្ឃ» ដូច្នេះហើយ មិនបានទៅសូម្បីតែម្ដងឡើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Cūḷasakuludāyisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃចូឡសកុលុទាយិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 10. Vekhanasasuttavaṇṇanā ១០. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃវេខនសសូត្រ 278. Evaṃ [Pg.191] me sutanti vekhanasasuttaṃ. Tattha vekhanasoti ayaṃ kira sakuludāyissa ācariyo, so ‘‘sakuludāyī paribbājako paramavaṇṇapañhe parājito’’ti sutvā ‘‘mayā so sādhukaṃ uggahāpito, tenāpi sādhukaṃ uggahitaṃ, kathaṃ nu kho parājito, handāhaṃ sayaṃ gantvā samaṇaṃ gotamaṃ paramavaṇṇapañhaṃ pucchitvā jānissāmī’’ti rājagahato pañcacattālīsayojanaṃ sāvatthiṃ gantvā yena bhagavā, tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā pana ṭhitakova bhagavato santike udānaṃ udānesi. Tattha purimasadisaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. ២៧៨. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺវេខនសសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា Vekhanaso ឮថា បុគ្គលនេះជាគ្រូរបស់សកុលុទាយិបរិព្វាជក។ វេខនសបរិព្វាជកនោះ លុះបានឮថា «សកុលុទាយិបរិព្វាជកជាសិស្សរបស់អាត្មាអញ ត្រូវចាញ់ក្នុងបញ្ហាអំពីវណ្ណៈដ៏ប្រសើរបំផុត» ទើបគិតថា «អាត្មាអញបានបង្រៀនសិស្សនោះយ៉ាងល្អហើយ សិស្សនោះក៏បានរៀនយ៉ាងល្អដែរ ចុះហេតុអ្វីបានជាចាញ់ទៅវិញ? បើដូច្នោះ អាត្មាអញនឹងទៅដោយខ្លួនឯង ហើយសួរព្រះសមណគោតមនូវបញ្ហាអំពីវណ្ណៈដ៏ប្រសើរបំផុត ដើម្បីឲ្យបានដឹងច្បាស់» គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏ធ្វើដំណើរពីក្រុងរាជគ្រឹះទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី ដែលមានចម្ងាយ ៤៥ យោជន៍ ហើយចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដល់ទីគង់នៅ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏ឈរពោលនូវឧទានក្នុងសំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ សេចក្ដីក្នុងសូត្រនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលមកហើយក្នុងសូត្រមុន។ 280. Pañca kho imeti kasmā ārabhi? Agāriyopi ekacco kāmagaruko kāmādhimutto hoti, ekacco nekkhammagaruko nekkhammādhimutto hoti. Pabbajitopi ca ekacco kāmagaruko kāmādhimutto hoti, ekacco nekkhammagaruko nekkhammādhimutto hoti. Ayaṃ pana kāmagaruko kāmādhimutto hoti. So imāya kathāya kathiyamānāya attano kāmādhimuttattaṃ sallakkhessati, evamassāyaṃ desanā sappāyā bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi. Kāmaggasukhanti nibbānaṃ adhippetaṃ. ២៨០. ព្រោះហេតុអ្វី ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «ម្នាលវេខនសៈ កាមគុណទាំង ៥ យ៉ាងនេះ»? ព្រោះថា គ្រហស្ថខ្លះជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងកាម ងប់ងុលក្នុងកាម គ្រហស្ថខ្លះជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងនេក្ខម្មៈ ងប់ងុលក្នុងនេក្ខម្មៈ។ សូម្បីតែអ្នកបួសខ្លះ ក៏ជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងកាម ងប់ងុលក្នុងកាម អ្នកបួសខ្លះជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងនេក្ខម្មៈ ងប់ងុលក្នុងនេក្ខម្មៈ។ ចំណែកឯវេខនសបរិព្វាជកនេះ ជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងកាម ងប់ងុលក្នុងកាម។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់គិតថា «កាលបើធម៌ទេសនានេះត្រូវបានសម្ដែងទៅ វេខនសបរិព្វាជកនោះនឹងកំណត់ដឹងនូវភាពដែលខ្លួនជាអ្នកងប់ងុលក្នុងកាម កាលបើដឹងយ៉ាងនេះហើយ ទេសនានេះនឹងជាទីសប្បាយ (ជាប្រយោជន៍) ដល់គេ» ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ផ្ដើមសម្ដែងធម៌ទេសនានេះ។ ពាក្យថា Kāmaggasukhaṃ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រះនិព្វាន។ 281. Pāpito bhavissatīti ajānanabhāvaṃ pāpito bhavissati. Nāmakaṃyeva sampajjatīti niratthakavacanamattameva sampajjati. Tiṭṭhatu pubbanto tiṭṭhatu aparantoti yasmā tuyhaṃ atītakathāya anucchavikaṃ pubbenivāsañāṇaṃ natthi, anāgatakathāya anucchavikaṃ dibbacakkhuñāṇaṃ natthi, tasmā ubhayampetaṃ tiṭṭhatūti āha. Suttabandhanehīti suttamayabandhanehi. Tassa hi ārakkhatthāya hatthapādesu ceva gīvāya ca suttakāni bandhanti. Tāni sandhāyetaṃ vuttaṃ. Mahallakakāle panassa tāni sayaṃ vā pūtīni hutvā muñcanti, chinditvā vā haranti. ២៨១. ពាក្យថា Pāpito bhavissati សេចក្ដីថា នឹងត្រូវដល់នូវភាពមិនដឹង។ ពាក្យថា Nāmakaṃyeva sampajjati សេចក្ដីថា នឹងក្លាយជាពាក្យឥតប្រយោជន៍ទទេៗ ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Tiṭṭhatu pubbanto tiṭṭhatu aparanto សេចក្ដីថា ព្រោះហេតុតែអ្នកគ្មានបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណដ៏សមគួរ ដើម្បីដឹងនូវរឿងអតីត និងគ្មានទិព្វចក្ខុញាណដ៏សមគួរ ដើម្បីដឹងនូវរឿងអនាគត ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ចូរលើកទុកនូវចំណែកខាងដើម ចូរលើកទុកនូវចំណែកខាងចុងចុះ»។ ពាក្យថា Suttabandhanehi គឺចំណងដែលធ្វើដោយសរសៃអំបោះ។ ព្រោះថា ដើម្បីការពារក្មេងនោះ គេតែងចងខ្សែអំបោះនៅដៃ ជើង និងក។ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅដល់ខ្សែអំបោះទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យនេះ។ លុះក្មេងនោះធំឡើង ខ្សែអំបោះទាំងនោះក៏ពុកផុយដាច់ទៅដោយខ្លួនឯងខ្លះ ឬគេកាត់ចោលខ្លះ។ Evameva khoti iminā idaṃ dasseti – daharassa kumārassa suttabandhanānaṃ ajānanakālo viya avijjāya purimāya koṭiyā ajānanaṃ, na hi sakkā avijjāya purimakoṭi ñātuṃ, mocanakāle jānanasadisaṃ pana [Pg.192] arahattamaggena avijjābandhanassa pamokkho jātoti jānanaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ពាក្យថា Evameva kho ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្ដីនេះថា ការមិនដឹងនូវទីបំផុតខាងដើមនៃអវិជ្ជា គឺដូចជាកាលដែលក្មេងតូចមិនដឹងនូវចំណងអំបោះរបស់ខ្លួន ព្រោះថា ទីបំផុតខាងដើមនៃអវិជ្ជា មិនអាចដឹងបានឡើយ។ ចំណែកឯការដឹងថា «ការរួចផុតចាកចំណងនៃអវិជ្ជាដោយអរហត្តមគ្គ កើតមានហើយ» គឺដូចជាការដឹងក្នុងខណៈដែលរួចផុតចាកចំណងដូច្នោះដែរ គឺការដឹងដោយបច្ចវេក្ខណញាណ។ សេចក្ដីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Vekhanasasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃវេខនសសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃវគ្គទីបី ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 4. Rājavaggo ៤. រាជវគ្គ 1. Ghaṭikārasuttavaṇṇanā ១. ការអធិប្បាយសេចក្ដីនៃឃដិការសូត្រ 282. Evaṃ [Pg.193] me sutanti ghaṭikārasuttaṃ. Tattha sitaṃ pātvākāsīti mahāmaggena gacchanto aññataraṃ bhūmippadesaṃ oloketvā – ‘‘atthi nu kho mayā cariyaṃ caramānena imasmiṃ ṭhāne nivutthapubba’’nti āvajjanto addasa – ‘‘kassapabuddhakāle imasmiṃ ṭhāne vegaḷiṅgaṃ nāma gāmanigamo ahosi, ahaṃ tadā jotipālo nāma māṇavo ahosiṃ, mayhaṃ sahāyo ghaṭikāro nāma kumbhakāro ahosi, tena saddhiṃ mayā idha ekaṃ sukāraṇaṃ kataṃ, taṃ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṃ paṭicchannaṃ, handa naṃ bhikkhusaṅghassa pākaṭaṃ karomī’’ti maggā okkamma aññatarasmiṃ padese ṭhitakova sitapātukammamakāsi, aggaggadante dassetvā mandahasitaṃ hasi. Yathā hi lokiyamanussā uraṃ paharantā – ‘‘kuhaṃ kuha’’nti hasanti, na evaṃ buddhā, buddhānaṃ pana hasitaṃ haṭṭhapahaṭṭhākāramattameva hoti. ២៨២. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺឃដិការសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា Sitaṃ pātvākāsi សេចក្ដីថា កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅតាមផ្លូវធំ ទ្រង់ទតមើលទីកន្លែងដីមួយកន្លែង ហើយទ្រង់រំលឹកថា «កាលតថាគតកំពុងសន្សំសព្វញ្ញុតញ្ញាណ តើតថាគតធ្លាប់រស់នៅក្នុងទីកន្លែងនេះដែរឬទេ?» កាលទ្រង់រំលឹកទៅ ក៏ទ្រង់ទតឃើញថា «ក្នុងសម័យព្រះពុទ្ធកស្សបៈ ក្នុងទីកន្លែងនេះ មាននិគមមួយឈ្មោះថា វេភលិង្គៈ គ្រានោះ តថាគតជាមាណពឈ្មោះ ជោតិបាលៈ ហើយមានមិត្តម្នាក់ឈ្មោះ ឃដិការៈ ជាស្មូនឆ្នាំង តថាគតបានធ្វើនូវបុណ្យដ៏ប្រសើរមួយជាមួយឃដិការៈនោះក្នុងទីនេះ រឿងនោះមិនទាន់ប្រាកដដល់ភិក្ខុសង្ឃឡើយ គឺនៅលាក់កំបាំងនៅឡើយ បើដូច្នោះ តថាគតនឹងធ្វើរឿងនោះឲ្យប្រាកដដល់ភិក្ខុសង្ឃ» ទ្រង់គិតយ៉ាងនេះហើយ ក៏យាងចេញពីផ្លូវទៅគង់ក្នុងទីកន្លែងមួយ ហើយទ្រង់សម្ដែងនូវការញញឹម (sitapātukamma) គឺទ្រង់បង្ហាញចុងព្រះទន្ត ហើយទ្រង់ញញឹមតិចៗ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមិនសើចដូចជាពួកមនុស្សលោកិយដែលគោះទ្រូងសើចក្អាកក្អាយនោះឡើយ ប៉ុន្តែការញញឹមរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ គ្រាន់តែជាអាការៈនៃសេចក្ដីរីករាយប៉ុណ្ណោះ។ Hasitañca nāmetaṃ terasahi somanassasahagatacittehi hoti. Tattha lokiyamahājano akusalato catūhi, kāmāvacarakusalato catūhīti aṭṭhahi cittehi hasati, sekkhā akusalato diṭṭhisampayuttāni dve apanetvā chahi cittehi hasanti, khīṇāsavā catūhi sahetukakiriyacittehi ekena ahetukakiriyacittenāti pañcahi cittehi hasanti. Tesupi balavārammaṇe āpāthagate dvīhi ñāṇasampayuttacittehi hasanti, dubbalārammaṇe duhetukacittadvayena ca ahetukacittena cāti tīhi cittehi hasanti. Imasmiṃ pana ṭhāne kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ bhagavato haṭṭhapahaṭṭhākāramattaṃ hasitaṃ uppādesi. ការញញឹមនោះឯង តែងកើតឡើងដោយសោមនស្សសហគតចិត្ត ១៣ ដួង។ ក្នុងចិត្តទាំងនោះ មហាជនជាលោកិយ តែងសើច (ញញឹម) ដោយចិត្ត ៨ ដួង គឺដោយអកុសលចិត្ត ៤ ដួង (លោភមូលសោមនស្សសហគតចិត្ត) និងដោយកាមាវចរកុសលចិត្ត ៤ ដួង (មហាកុសលសោមនស្សសហគតចិត្ត)។ ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ វៀរចាកទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តចិត្ត ២ ដួងចេញ ហើយតែងញញឹមដោយចិត្ត ៦ ដួង។ ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ តែងញញឹមដោយចិត្ត ៥ ដួង គឺដោយសហេតুকកិរិយាចិត្ត ៤ ដួង និងដោយអហេតុកកិរិយាចិត្ត ១ ដួង (ហសិតុប្បាទចិត្ត)។ សូម្បីក្នុងចិត្តទាំង ៥ ដួងនោះ កាលបើអារម្មណ៍ដ៏ខ្លាំងក្លាមកប្រាកដ ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ តែងញញឹមដោយញាណសម្បយុត្តចិត្ត ២ ដួង កាលបើអារម្មណ៍ទន់ខ្សោយមកប្រាកដ តែងញញឹមដោយចិត្ត ៣ ដួង គឺដោយទ្វិហេតុកចិត្ត ២ ដួង និងដោយអហេតុកចិត្ត ១ ដួង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ កិរិយាអហេតុកមនោវិញ្ញាណធាតុសោមនស្សសហគតចិត្ត (ហសិតុប្បាទចិត្ត) ញ៉ាំងការញញឹមត្រឹមតែជាអាការៈរីករាយឱ្យកើតឡើងដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ Taṃ panetaṃ hasitaṃ evaṃ appamattakampi therassa pākaṭaṃ ahosi. Kathaṃ? Tathārūpe hi kāle tathāgatassa catūhi dāṭhāhi catuddīpikamahāmeghamukhato sateratāvijjulatā viya virocamānā mahātālakkhandhapamāṇā rasmivaṭṭiyo uṭṭhahitvā tikkhattuṃ sīsavaraṃ padakkhiṇaṃ katvā [Pg.194] dāṭhaggesuyeva antaradhāyanti. Tena saññāṇena āyasmā ānando bhagavato pacchato gacchamānopi sitapātubhāvaṃ jānāti. ក៏ឯការញញឹមនោះ សូម្បីតែបន្តិចបន្តួចយ៉ាងនេះ ក៏បានប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះអានន្ទត្ថេរ។ តើប្រាកដយ៉ាងដូចម្តេច? ព្រោះថាក្នុងកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ញញឹមបែបនោះ ព្រះរស្មីទាំងឡាយដែលមានទំហំប៉ុនដើមត្នោតធំៗ ភ្លឺផ្លេកចេញពីព្រះរះចង្កូមទាំង ៤ របស់ព្រះតថាគត ហាក់បីដូចជាខ្សែផ្លេកបន្ទោរឈ្មោះសតេរី ដែលភ្លឺចិញ្ចាចចេញពីមាត់មេឃនៃមហាមេឃបង្អុរចុះលើទ្វីបទាំងបួន ច្រាលឡើងហើយ ធ្វើប្រទក្សិណនូវព្រះសិរសាដ៏ប្រសើរអស់បីជុំ រួចក៏រលត់បាត់ទៅក្នុងចុងព្រះរះចង្កូមទាំងឡាយនោះឯង។ ដោយសញ្ញានោះ ព្រះអានន្ទដ៏មានអាយុ សូម្បីតែកំពុងយាងទៅខាងក្រោយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ដឹងនូវការប្រាកដឡើងនៃព្រះសិតការៈ (ការញញឹម) នោះបាន។ Bhagavantaṃ etadavocāti – ‘‘ettha kira kassapo bhagavā bhikkhusaṅghaṃ ovadi, catusaccappakāsanaṃ akāsi, bhagavatopi ettha nisīdituṃ ruciṃ uppādessāmi, evamayaṃ bhūmibhāgo dvīhi buddhehi paribhutto bhavissati, mahājano gandhamālādīhi pūjetvā cetiyaṭṭhānaṃ katvā paricaranto saggamaggaparāyaṇo bhavissatī’’ti cintetvā etaṃ ‘‘tena hi, bhante,’’tiādivacanaṃ avoca. ពាក្យថា ក្រាបបង្គំទូលព្រះដ៏មានព្រះភាគដូច្នេះ គឺព្រះថេរៈគិតថា «ឮថា ក្នុងទីកន្លែងនេះ ព្រះកស្សបដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានប្រដៅនូវភិក្ខុសង្ឃ និងបានសម្តែងនូវការប្រកាសសច្ចៈទាំងបួន អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នាដើម្បីគង់ក្នុងទីនេះឱ្យកើតឡើង សូម្បីដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគរបស់យើង កាលបើជាយ៉ាងនេះ ទីកន្លែងដីនេះ នឹងឈ្មោះថាជាទីកន្លែងដែលព្រះពុទ្ធ ២ ព្រះអង្គ ទ្រង់ប្រើប្រាស់ហើយ មហាជនកាលបើបានបូជាដោយគ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាដើម ធ្វើឱ្យទៅជាទីតាំងចេតិយ ហើយបម្រើបូជា នឹងមានសួគ៌ជាបរាយណៈ (ជាទីទៅក្នុងខាងមុខ)» គិតដូច្នេះហើយ ទើបក្រាបបង្គំទូលនូវពាក្យមានដើមថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បើដូច្នោះ» ដូច្នេះ។ 283. Muṇḍakena samaṇakenāti muṇḍaṃ muṇḍoti, samaṇaṃ vā samaṇoti vattuṃ vaṭṭati, ayaṃ pana aparipakkañāṇattā brāhmaṇakule uggahitavohāravaseneva hīḷento evamāha. Sottisināninti sinānatthāya katasottiṃ. Sotti nāma kuruvindapāsāṇacuṇṇāni lākhāya bandhitvā kataguḷikakalāpakā vuccati, yaṃ sandhāya – ‘‘tena kho pana samayena chabbaggiyā bhikkhū kuruvindakasuttiyā nahāyantī’’ti (cūḷava. 243) vuttaṃ. Taṃ ubhosu antesu gahetvā sarīraṃ ghaṃsanti. Evaṃ sammāti yathā etarahipi manussā ‘‘cetiyavandanāya gacchāma, dhammassavanatthāya gacchāmā’’ti vuttā ussāhaṃ na karonti, ‘‘naṭasamajjādidassanatthāya gacchāmā’’ti vuttā pana ekavacaneneva sampaṭicchanti, tatheva sinhāyitunti vutte ekavacanena sampaṭicchanto evamāha. ២៨៣. ពាក្យថា ដោយសមណៈក្បាលត្រងោល គឺការហៅមនុស្សក្បាលត្រងោលថា «អាត្រងោល» ឬហៅសមណៈថា «អាសមណៈ» នោះ ទើបសមគួរ ប៉ុន្តែឯជោតិបាលមាណពនេះ ព្រោះតែមានប្រាជ្ញាមិនទាន់ចាស់ក្លា ដោយអំណាចនៃវោហារដែលខ្លួនរៀនមកក្នុងត្រកូលព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ កាលចង់បង្អាប់បង្អោន ទើបនិយាយយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា ស្រង់ទឹកដោយដុំសូត្តិ គឺដុំសូត្តិដែលគេធ្វើឡើងដើម្បីងូតទឹក។ ដែលហៅថា សូត្តិ នោះគឺ ដុំម្សៅថ្មក្រហម (កុរុវិន្ទ) ដែលគេលាយជាមួយជ័រល័ក្ត ហើយធ្វើជាដុំមូលៗសម្រាប់ដុសខាត់ខ្លួន ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកពាក្យដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «សម័យនោះឯង ពួកភិក្ខុឆព្វគ្គី ងូតទឹកដោយដុំសូត្តិលាយម្សៅថ្មកុរុវិន្ទ» ដូច្នេះ។ គេកាន់ដុំសូត្តិនោះត្រង់ចុងទាំងសងខាង ហើយដុសខាត់រូបកាយ។ ពាក្យថា យ៉ាងហ្នឹងហើយ សម្លាញ់ គឺដូចជាមនុស្សទាំងឡាយក្នុងសម័យសព្វថ្ងៃនេះ កាលបើគេបបួលថា «យើងទៅថ្វាយបង្គំចេតិយគ្នា ឬយើងទៅស្តាប់ធម៌គ្នា» តែងមិនធ្វើសេចក្តីព្យាយាមឡើយ តែបើគេបបួលថា «យើងទៅមើលល្បែងរបាំជាដើមគ្នា» តែងទទួលព្រមដោយពាក្យតែមួយម៉ាត់ភ្លាម យ៉ាងណាមិញ កាលបើគេបបួលថា «ទៅងូតទឹកគ្នា» មាណពនោះក៏ទទួលព្រមដោយពាក្យតែមួយម៉ាត់ភ្លាម ទើបនិយាយយ៉ាងនេះ។ 284. Jotipālaṃ māṇavaṃ āmantesīti ekapasse ariyaparihārena paṭhamataraṃ nhāyitvā paccuttaritvā ṭhito tassa mahantena issariyaparihārena nhāyantassa nhānapariyosānaṃ āgametvā taṃ nivatthanivāsanaṃ kese vodake kurumānaṃ āmantesi. Ayanti āsannattā dassento āha. Ovaṭṭikaṃ vinivaṭṭhetvāti nāgabalo bodhisatto ‘‘apehi sammā’’ti īsakaṃ parivattamānova tena gahitagahaṇaṃ vissajjāpetvāti attho. Kesesu parāmasitvā etadavocāti so kira cintesi – ‘‘ayaṃ jotipālo paññavā, sakiṃ dassanaṃ labhamāno tathāgatassa dassanepi pasīdissati, dhammakathāyapi pasīdissati, pasanno ca pasannākāraṃ kātuṃ sakkhissati, mittā nāma etadatthaṃ honti, yaṃkiñci katvā mama sahāyaṃ gahetvā dasabalassa santikaṃ gamissāmī’’ti. Tasmā naṃ kesesu parāmasitvā etadavoca. ២៨៤. ពាក្យថា ហៅរកជោតិបាលមាណព គឺឃដិការៈងូតទឹកមុនគេដោយរបៀបដ៏សមគួររបស់អរិយជននៅចំហៀងម្ខាង រួចឡើងពីទឹកមកឈរចាំ រហូតដល់មាណពនោះងូតទឹកដោយរបៀបដ៏ស្តុកស្តម្ភរបស់ជនមានសក្តិធំរួចរាល់ កាលមាណពនោះស្លៀកសម្លៀកបំពាក់ និងកំពុងជូតសក់ឱ្យស្ងួតទឹក ក៏ហៅរក។ ពាក្យថា នេះ គឺឃដិការៈនិយាយបង្ហាញព្រោះនៅជិតអារាម។ ពាក្យថា គ្រវាត់ចោលនូវជាយសំពត់ គឺព្រះពោធិសត្វដែលមានកម្លាំងស្មើនឹងដំរីសារ និយាយថា «នែសម្លាញ់ ចូរថយចេញទៅ» រួចបែរខ្លួនបន្តិច ធ្វើឱ្យឃដិការៈរបូតដៃដែលចាប់កាន់ជាយសំពត់នោះឯង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា ចាប់សក់ហើយនិយាយដូច្នេះ គឺឮថា ឃដិការៈនោះគិតថា «ជោតិបាលមាណពនេះ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា កាលបើបានជួបតែម្តង មុខជានឹងជ្រះថ្លាក្នុងការឃើញព្រះតថាគតផង ជ្រះថ្លាក្នុងធម្មកថាផង កាលបើជ្រះថ្លាហើយ មុខជានឹងអាចធ្វើនូវអាការៈនៃសេចក្តីជ្រះថ្លាបាន ឡើងឈ្មោះថាមិត្តល្អ តែងមានប្រយោជន៍ដើម្បីជួយគ្នាក្នុងការណ៍នេះឯង អាត្មាអញនឹងធ្វើវិធីណាមួយ ដើម្បីនាំយកសម្លាញ់របស់អញទៅកាន់សំណាក់ព្រះទសពលឱ្យបាន» ដូច្នេះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឃដិការៈចាប់សក់របស់ជោតិបាលមាណពនោះ ហើយនិយាយពាក្យនេះ។ Ittarajaccoti [Pg.195] aññajātiko, mayā saddhiṃ asamānajātiko, lāmakajātikoti attho. Na vatidanti idaṃ amhākaṃ gamanaṃ na vata orakaṃ bhavissati na khuddakaṃ, mahantaṃ bhavissati. Ayañhi na attano thāmena gaṇhi, satthu thāmena gaṇhīti gahaṇasmiṃyeva niṭṭhaṃ agamāsi. Yāvatādohipīti ettha dokārahikārapikārā nipātā, yāvatuparimanti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘vācāya ālapanaṃ ovaṭṭikāya gahaṇañca atikkamitvā yāva kesaggahaṇampi tattha gamanatthaṃ payogo kattabbo’’ti. ពាក្យថា ជាតិថោកទាប គឺមានជាតិដទៃ មិនស្មើជាតិជាមួយយើង គឺមានជាតិថោកទាប នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា ដំណើរនេះមិនថោកទាបឡើយ គឺដំណើរទៅរបស់យើងទាំងពីរនាក់នេះ មិនមែនជាដំណើរថោកទាប ឬតូចតាចឡើយ តែជាដំណើរមានផលធំធេងណាស់។ ព្រោះថា ឃដិការៈនេះ មិនមែនចាប់ទាញដោយកម្លាំងរបស់ខ្លួនឯងទេ គឺចាប់ទាញដោយកម្លាំងរបស់ព្រះសាស្តា ទើបសម្រេចចិត្តយល់ព្រមទៅ ត្រង់ការចាប់សក់នោះឯង។ ពាក្យថា ត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ក្នុងទីនេះ អក្សរ ដោ ហិ និង បិ ជាសព្ទនិបាត មានសេចក្តីថា ឡើងទៅលើត្រឹមណា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីនេះមានន័យថា «ការកន្លងហួសនូវការហៅរកដោយវាចា និងការចាប់កាន់ជាយសំពត់ រហូតដល់ការចាប់សក់ក្បាល សុទ្ធតែជាសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីឱ្យទៅកាន់ទីនោះទាំងអស់»។ 285. Dhammiyā kathāyāti idha satipaṭilābhatthāya pubbenivāsapaṭisaṃyuttā dhammī kathā veditabbā. Tassa hi bhagavā, – ‘‘jotipāla, tvaṃ na lāmakaṭṭhānaṃ otiṇṇasatto, mahābodhipallaṅke pana sabbaññutaññāṇaṃ patthetvā otiṇṇosi, tādisassa nāma pamādavihāro na yutto’’tiādinā nayena satipaṭilābhāya dhammaṃ kathesi. Parasamuddavāsītherā pana vadanti – ‘‘jotipāla, yathā ahaṃ dasapāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā vīsatisahassabhikkhuparivāro loke vicarāmi, evamevaṃ tvampi dasapāramiyo pūretvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhitvā samaṇagaṇaparivāro loke vicarissasi. Evarūpena nāma tayā pamādaṃ āpajjituṃ na yutta’’nti yathāssa pabbajjāya cittaṃ namati, evaṃ kāmesu ādīnavaṃ nekkhamme ca ānisaṃsaṃ kathesīti. ២៨៥. ពាក្យថា ដោយធម្មីកថា គឺក្នុងទីនេះ គួរដឹងថាជាធម្មីកថាដែលប្រកបដោយបុព្វេនិវាស ដើម្បីឱ្យបានសតិឡើងវិញ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងធម៌ដល់ជោតិបាលនោះ ដើម្បីឱ្យបានសតិឡើងវិញ ដោយន័យមានដើមថា «ម្នាលជោតិបាល អ្នកមិនមែនជាសត្វដែលធ្លាក់ទៅក្នុងទីថោកទាបឡើយ តែអ្នកជាអ្នកចុះមកកាន់លោកនេះដោយប្រាថ្នានូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណលើមហាបល្ល័ង្កក្រោមដើមមហាពោធិ៍ ឡើងឈ្មោះថាបុគ្គលប្រហែលដូចជាអ្នក មិនគួររស់នៅដោយសេចក្តីប្រមាទឡើយ» ដូច្នេះ។ ចំណែកឯព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅត្រើយម្ខាងសមុទ្រ តែងពោលថា «ម្នាលជោតិបាល ខ្ញុំបានបំពេញបារមី ១០ ប្រការ ត្រាស់ដឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហើយត្រេចទៅក្នុងលោក មានភិក្ខុ ២ ម៉ឺនរូបជាបរិវារ យ៉ាងណា អ្នកក៏នឹងបំពេញបារមី ១០ ប្រការ ត្រាស់ដឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហើយត្រេចទៅក្នុងលោក មានពួកសមណៈជាបរិវារ យ៉ាងនោះដែរ ឡើងឈ្មោះថាបុគ្គលប្រហែលដូចជាអ្នក មិនគួរដល់នូវសេចក្តីប្រមាទឡើយ» ដូច្នេះ ទ្រង់សម្តែងធម៌បង្ហាញទោសក្នុងកាមទាំងឡាយ និងអានិសង្សក្នុងការចេញសាងផ្នួស ដោយប្រការណាដែលធ្វើឱ្យចិត្តរបស់ជោតិបាលនោះ បង្អោនទៅរកការសាងផ្នួស ដោយប្រការនោះឯង។ 286. Alattha kho, ānanda,…pe… pabbajjaṃ alattha upasampadanti pabbajitvā kimakāsi? Yaṃ bodhisattehi kattabbaṃ. Bodhisattā hi buddhānaṃ sammukhe pabbajanti. Pabbajitvā ca pana ittarasattā viya patitasiṅgā na honti, catupārisuddhisīle pana supatiṭṭhāya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggaṇhitvā terasa dhutaṅgāni samādāya araññaṃ pavisitvā gatapaccāgatavattaṃ pūrayamānā samaṇadhammaṃ karontā vipassanaṃ vaḍḍhetvā yāva anulomañāṇaṃ āhacca tiṭṭhanti, maggaphalatthaṃ vāyāmaṃ na karonti. Jotipālopi tatheva akāsi. ២៨៦. ពាក្យថា ម្នាលអានន្ទ (ជោតិបាលមាណព) បាននូវការសាងផ្នួស បាននូវការឧបសម្បទាហើយ... សួរថា កាលបើបួសហើយ តើបានធ្វើអ្វីខ្លះ? គឺបានធ្វើកិច្ចការដែលព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយគប្បីធ្វើ។ ព្រោះថា ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយ តែងសាងផ្នួសក្នុងសំណាក់នៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ។ លុះបួសហើយ ក៏មិនមែនជាអ្នកមានប្រាជ្ញាធ្លាក់ចុះ (ដូចជាសត្វមានស្នែងបាក់) ដូចជាពួកសត្វថោកទាបឡើយ តែជាអ្នកតាំងនៅមាំមួនក្នុងចតុបារិសុទ្ធិសីល រៀនសូត្រនូវព្រះពុទ្ធវចនៈគឺព្រះត្រៃបិដក សមាទានធុតង្គ ១៣ ប្រការ ចូលទៅកាន់ព្រៃ បំពេញនូវគតបច្ចាគតវត្ត ធ្វើនូវសមណធម៌ ចម្រើនវិបស្សនា ធ្វើឱ្យសម្រេចត្រឹមតែអនុលោមញាណប៉ុណ្ណោះ មិនទាន់ធ្វើសេចក្តីព្យាយាមដើម្បីមគ្គនិងផលឡើយ។ សូម្បីជោតិបាលមាណព ក៏បានធ្វើដូច្នោះឯង។ 287. Aḍḍhamāsupasampanneti kuladārakañhi pabbājetvā aḍḍhamāsampi avasitvā gate mātāpitūnaṃ soko na vūpasammati, sopi pattacīvaraggahaṇaṃ [Pg.196] na jānāti, daharabhikkhusāmaṇerehi saddhiṃ vissāso na uppajjati, therehi saddhiṃ sineho na patiṭṭhāti, gatagataṭṭhāne anabhirati uppajjati. Ettakaṃ pana kālaṃ nivāse sati mātāpitaro passituṃ labhanti. Tena tesaṃ soko tanubhāvaṃ gacchati, pattacīvaraggahaṇaṃ jānāti, sāmaṇeradaharabhikkhūhi saddhiṃ vissāso jāyati, therehi saddhiṃ sineho patiṭṭhāti, gatagataṭṭhāne abhiramati, na ukkaṇṭhati. Tasmā ettakaṃ vasituṃ vaṭṭatīti aḍḍhamāsaṃ vasitvā pakkāmi. ២៨៧. ពាក្យថា មានអាយុបានកន្លះខែអំពីថ្ងៃឧបសម្បទា គឺព្រោះថា កាលបើញ៉ាំងកុលបុត្រឱ្យបួសហើយ បើមិននៅឱ្យបានសូម្បីតែកន្លះខែ ហើយចៀសចេញទៅ សេចក្តីសោកសៅរបស់មាតាបិតាក៏មិនទាន់រលត់ទៅឡើយ សូម្បីកុលបុត្រដែលបួសថ្មីនោះ ក៏មិនទាន់ចេះរបៀបកាន់បាត្រនិងចីវរ មិនទាន់មានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាមួយភិក្ខុកំលោះនិងសាមណេរទាំងឡាយ មិនទាន់មានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះថេរៈទាំងឡាយ ហើយសេចក្តីមិនត្រេកអរតែងកើតឡើងក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនទៅដល់។ ប៉ុន្តែ កាលបើបាននៅអស់រយៈពេលប៉ុណ្ណោះ (កន្លះខែ) មាតាបិតាក៏បានមកជួបឃើញ ដោយហេតុនោះ សេចក្តីសោករបស់ពួកគាត់ក៏ស្តើងស្តៅទៅ ភិក្ខុថ្មីនោះក៏ចេះរបៀបកាន់បាត្រនិងចីវរ មានសេចក្តីស្និទ្ធស្នាលជាមួយសាមណេរនិងភិក្ខុកំលោះទាំងឡាយ មានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះថេរៈទាំងឡាយ តែងត្រេកអរក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនទៅដល់ មិនអផ្សុកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ការនៅអស់រយៈពេលប៉ុណ្ណោះ ទើបជាការសមគួរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅអស់កន្លះខែហើយ ទើបយាងចៀសចេញទៅ។ Paṇḍupuṭakassa sālinoti puṭake katvā sukkhāpitassa rattasālino. Tassa kira sālino vappakālato paṭṭhāya ayaṃ parihāro – kedārā suparikammakatā honti, tattha bījāni patiṭṭhāpetvā gandhodakena siñciṃsu, vappakāle vitānaṃ viya upari vatthakilañjaṃ bandhitvā paripakkakāle vīhisīsāni chinditvā muṭṭhimatte puṭake katvā yottabaddhe vehāsaṃyeva sukkhāpetvā gandhacuṇṇāni attharitvā koṭṭhakesu pūretvā tatiye vasse vivariṃsu. Evaṃ tivassaṃ parivutthassa sugandharattasālino apagatakāḷake suparisuddhe taṇḍule gahetvā khajjakavikatimpi bhattampi paṭiyādiyiṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ paṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ…pe… kālaṃ ārocāpesīti. ពាក្យថា ស្រូវសាលីក្រហមដែលគេដាក់ក្នុងកញ្ចប់ហើយហាលឱ្យស្ងួត គឺស្រូវសាលីក្រហមដែលគេធ្វើជាកញ្ចប់ហើយហាលឱ្យស្ងួត។ ឮថា ការថែទាំស្រូវសាលីនោះ ចាប់តាំងពីកាលសាបព្រោះមក មានដូចតទៅ៖ ស្រែទាំងឡាយ គេបានធ្វើការភ្ជួររាស់យ៉ាងល្អប្រណីត ក្នុងស្រែនោះ គេបានព្រោះគ្រាប់ពូជ ហើយស្រោចស្រពដោយទឹកអប់ ក្នុងកាលសាបព្រោះ គេបានចងសំពត់កម្រាលពីខាងលើដូចជាពិដាន ក្នុងកាលដែលស្រូវទុំល្មម គេបានកាត់កួរស្រូវទាំងឡាយ ធ្វើជាកញ្ចប់តូចៗប៉ុនមួយក្តាប់ដៃ ចងដោយខ្សែ ហើយព្យួរហាលឱ្យស្ងួតនៅលើអាកាសប៉ុណ្ណោះ រោយដោយម្សៅក្រអូបទាំងឡាយ ច្រកឱ្យពេញក្នុងជង្រុក លុះដល់ឆ្នាំទីបី ទើបបើកយកមកប្រើប្រាស់។ គេយកអង្ករនៃស្រូវសាលីក្រហមមានក្លិនក្រអូប ដែលរក្សាទុកអស់រយៈពេលបីឆ្នាំយ៉ាងនេះ ដែលជាអង្ករស្អាតបរិសុទ្ធ គ្មានគ្រាប់ខ្មៅ ឬគ្រាប់ខូចឡើយ យកមកចម្អិនជាបង្អែមផ្សេងៗ និងជាភត្ត។ សំដៅយកការរៀបចំនោះឯង ទើបត្រាស់ថា «បង្គាប់ឱ្យក្រាបបង្គំទូលភត្តកាលថា បង្អែមនិងបាយដ៏សម្រិតសម្រាំង...រួចរាល់ហើយ» ដូច្នេះ។ 288. Adhivuṭṭho meti kiṃ sandhāya vadati? Vegaḷiṅgato nikkhamanakāle ghaṭikāro attano santike vassāvāsaṃ vasanatthāya paṭiññaṃ aggahesi, taṃ sandhāya vadati. Ahudeva aññathattaṃ ahu domanassanti temāsaṃ dānaṃ dātuṃ, dhammañca sotuṃ, iminā ca niyāmena vīsati bhikkhusahassāni paṭijaggituṃ nālatthanti alābhaṃ ārabbha cittaññathattaṃ cittadomanassaṃ ahosi, na tathāgataṃ ārabbha. Kasmā? Sotāpannattā. So kira pubbe brāhmaṇabhatto ahosi. Athekasmiṃ samaye paccante kupite vūpasamanatthaṃ gacchanto uracchadaṃ nāma dhītaramāha – ‘‘amma amhākaṃ deve mā pamajjī’’ti. Brāhmaṇā taṃ rājadhītaraṃ disvā visaññino ahesuṃ. Ke ime cāti vutte tumhākaṃ bhūmidevāti. Bhūmidevā nāma evarūpā hontīti niṭṭhubhitvā pāsādaṃ abhiruhi. Sā ekadivasaṃ vīthiṃ olokentī ṭhitā kassapassa bhagavato aggasāvakaṃ disvā pakkosāpetvā [Pg.197] piṇḍapātaṃ datvā anumodanaṃ suṇamānāyeva sotāpannā hutvā ‘‘aññepi bhikkhū atthī’’ti pucchitvā ‘‘satthā vīsatiyā bhikkhusahassehi saddhiṃ isipatane vasatī’’ti ca sutvā nimantetvā dānaṃ adāsi. ២៨៨. ពាក្យថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទទួលការគង់ចាំវស្សារបស់យើងហើយ គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកអ្វី? គឺក្នុងកាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចេញពីវេគឡិង្គនិគម ឃដិការៈបានទទួលពាក្យសន្យាដើម្បីឱ្យព្រះអង្គគង់ចាំវស្សាក្នុងសំណាក់របស់ខ្លួន ទ្រង់សំដៅយកការសន្យានោះឯង ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា សេចក្តីប្រែប្រួលនៃចិត្ត និងសេចក្តីតូចចិត្ត (ទោមនស្ស) បានកើតមានហើយ គឺស្តេចកិកីមិនបានឱកាសដើម្បីថ្វាយទាន ស្តាប់ធម៌ និងបម្រើឧបដ្ឋាកភិក្ខុ ២ ម៉ឺនរូបអស់រយៈពេលបីខែវស្សា ដោយរបៀបនេះឡើយ ព្រោះតែការមិនបានឱកាសនោះឯង ទើបធ្វើឱ្យកើតសេចក្តីប្រែប្រួលនៃចិត្ត និងសេចក្តីទោមនស្សក្នុងចិត្ត ប៉ុន្តែមិនមែនកើតឡើងដោយសារទាស់ចិត្តនឹងព្រះតថាគតឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះស្តេចនោះជាព្រះសោតាបន្នបុគ្គល។ ឮថា កាលពីមុន ស្តេចនោះជាអ្នកមានសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍។ សម័យតមក កាលបើបច្ចន្តរដ្ឋកើតចលាចល ស្តេចក៏យាងទៅដើម្បីបង្ក្រាបចលាចលនោះ កាលនឹងយាងទៅ បានមានព្រះរាជឱង្ការនឹងព្រះរាជបុត្រីព្រះនាម ឧរច្ឆដា ថា «កូនស្រីអើយ កូនកុំបីធ្វេសប្រហែសក្នុងការបូជាចំពោះពួកទេវៈរបស់យើងឡើយ» ដូច្នេះ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ លុះបានឃើញព្រះរាជបុត្រីនោះហើយ ក៏កើតសេចក្តីស្រឡាំងកាំងទៅ។ កាលបើព្រះនាងសួរថា «ពួកមនុស្សទាំងនេះជាអ្នកណា?» ពួកអាមាត្យក្រាបបង្គំទូលថា «ពួកនេះជាព្រះរស់របស់ព្រះនាង»។ ព្រះនាងគិតថា «ឡើងឈ្មោះថាព្រះរស់ តែងមានសភាពបែបនេះឯងតើ!» រួចក៏ស្តោះទឹកមាត់ហើយយាងឡើងទៅកាន់ប្រាសាទបាត់ទៅ។ ថ្ងៃមួយ ព្រះនាងកំពុងឈរក្រឡេកមើលទៅកាន់ផ្លូវថ្នល់ បានឃើញព្រះអគ្គសាវ័ករបស់ព្រះកស្សបដ៏មានព្រះភាគ ក៏ចាត់ឱ្យគេទៅនិមន្តមក ហើយថ្វាយចង្ហាន់បិណ្ឌបាត កាលដែលកំពុងស្តាប់អនុមោទនាកថា ក៏បានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នភ្លាមៗនោះឯង ហើយបានសួរថា «តើមានភិក្ខុដទៃទៀតដែរឬទេ?» លុះបានឮថា «ព្រះសាស្តាគង់នៅជាមួយភិក្ខុ ២ ម៉ឺនរូប ក្នុងព្រៃឥសិបតនមិគទាយវ័ន» ក៏បាននិមន្តមក ហើយថ្វាយមហាទាន។ Rājā paccantaṃ vūpasametvā āgato. Atha naṃ paṭhamatarameva brāhmaṇā āgantvā dhītu avaṇṇaṃ vatvā paribhindiṃsu. Rājā pana dhītu jātakāleyeva varaṃ adāsi. Tassā ‘‘satta divasāni rajjaṃ dātabba’’nti varaṃ gaṇhiṃsu. Athassā rājā satta divasāni rajjaṃ niyyātesi. Sā satthāraṃ bhojayamānā rājānaṃ pakkosāpetvā bahisāṇiyaṃ nisīdāpesi. Rājā satthu anumodanaṃ sutvāva sotāpanno jāto. Sotāpannassa ca nāma tathāgataṃ ārabbha āghāto natthi. Tena vuttaṃ – ‘‘na tathāgataṃ ārabbhā’’ti. ព្រះរាជា (ព្រះបាទកិកី) បង្ក្រាបបច្ចន្តគ្រាមឲ្យស្ងប់ស្ងាត់ហើយ ក៏យាងត្រឡប់មកវិញ។ គ្រានោះ ពួកព្រាហ្មណ៍បានមកដល់មុនគេបង្អស់ ហើយក្រាបបង្គំទូលទោស (និយាយពាក្យមិនសរសើរ) របស់ព្រះរាជបុត្រី ដើម្បីញុះញង់ឲ្យបែកបាក់គ្នា។ ចំណែកព្រះរាជាបានប្រទានពរដល់ព្រះរាជបុត្រី តាំងពីប្រសូតមកម៉្លេះ។ ពួកញាតិរបស់ព្រះនាងបានទទួលយកពរនោះថា «ត្រូវប្រគល់រាជសម្បត្តិដល់ព្រះនាងអស់រយៈពេលប្រាំពីរថ្ងៃ»។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាក៏បានប្រគល់រាជសម្បត្តិថ្វាយព្រះនាងអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ។ ព្រះនាងកាលដែលយាងថ្វាយបង្គំឧបដ្ឋាកព្រះសាស្តា (ព្រះកស្សបពុទ្ធ) បានឲ្យគេទៅអញ្ជើញព្រះរាជាជាព្រះវររាជបិតា ឲ្យគង់នៅខាងក្រៅវាំងនន។ ព្រះរាជាលុះបានស្តាប់ការអនុមោទនារបស់ព្រះសាស្តាហើយ ក៏បានសម្រេចជាព្រះសោតាបន្នបុគ្គល។ ធម្មតាថា ព្រះសោតាបន្នបុគ្គល តែងគ្មានការចងគំនុំចំពោះព្រះតថាគតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មិនមែនចំពោះព្រះតថាគតឡើយ»។ Yaṃ icchati taṃ haratūti so kira bhājanāni pacitvā kayavikkayaṃ na karoti, evaṃ pana vatvā dārutthāya vā mattikatthāya vā palālatthāya vā araññaṃ gacchati. Mahājanā ‘‘ghaṭikārena bhājanāni pakkānī’’ti sutvā parisuddhataṇḍulaloṇadadhitelaphāṇitādīni gahetvā āgacchanti. Sace bhājanaṃ mahagghaṃ hoti, mūlaṃ appaṃ, yaṃ vā taṃ vā datvā gaṇhāmāti taṃ na gaṇhanti. Dhammiko vāṇijo mātāpitaro paṭijaggati, sammāsambuddhaṃ upaṭṭhahati, bahu no akusalaṃ bhavissatīti puna gantvā mūlaṃ āharanti. Sace pana bhājanaṃ appagghaṃ hoti, ābhataṃ mūlaṃ bahu, dhammiko vāṇijo, amhākaṃ puññaṃ bhavissatīti yathābhataṃ gharasāmikā viya sādhukaṃ paṭisāmetvā gacchanti. Evaṃguṇo pana kasmā na pabbajatīti. Rañño vacanapathaṃ pacchindanto andhe jiṇṇe mātāpitaro posetīti āha. ពាក្យថា «ចង់បានភាជន៍ណា ចូរយកភាជន៍នោះទៅចុះ» ឮថា ឃដិការៈនោះ កាលដុតភាជន៍ (ឆ្នាំងដី) ឆ្អិនហើយ មិនធ្វើការទិញលក់ឡើយ តែពោលយ៉ាងនេះហើយ ក៏ចូលទៅកាន់ព្រៃដើម្បីរកអុស ឬដីស្អិត ឬក៏ចំបើង។ មហាជនដឹងថា «ភាជន៍ដែលឃដិការៈដុតឆ្អិនហើយ» ក៏នាំយកអង្ករស្អាត អំបិល ទឹកដោះជូរ ប្រេង និងទឹកអំពៅជាដើមមក។ ប្រសិនបើភាជន៍មានតម្លៃថ្លៃ តែតម្លៃដែលខ្លួននាំមកមានចំនួនតិច ពួកជនទាំងនោះគិតថា «ពួកយើងនឹងប្រគល់របស់នេះ ឬរបស់នោះ ហើយយកទៅចុះ» តែពួកគេមិនយកទៅឡើយ។ ពួកជនទាំងនោះគិតថា «ឃដិការៈជាពាណិជ្ជករប្រកបដោយធម៌ តែងចិញ្ចឹមមាតាបិតា និងឧបដ្ឋាកព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ អកុសលជាច្រើននឹងមានដល់ពួកយើង» ទើបត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ ហើយនាំយកតម្លៃបន្ថែមមកថ្វាយ។ ផ្ទុយទៅវិញ ប្រសិនបើភាជន៍មានតម្លៃថោក តែតម្លៃដែលនាំមកមានចំនួនច្រើន ពួកជនទាំងនោះគិតថា «ឃដិការៈជាពាណិជ្ជករប្រកបដោយធម៌ បុណ្យនឹងមានដល់ពួកយើង» ក៏រៀបចំទុកដាក់របស់ដែលនាំមកនោះយ៉ាងល្អ ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះ រួចក៏ចាកចេញទៅ។ ព្រះសាស្តាកាលនឹងកាត់ផ្តាច់ពាក្យសួររបស់ព្រះរាជាថា «បុគ្គលប្រកបដោយគុណសម្បត្តិយ៉ាងនេះ ហេតុអ្វីបានជាមិនបួស?» ទើបត្រាស់ថា «ព្រោះគាត់ត្រូវចិញ្ចឹមមាតាបិតាដ៏ចាស់ជរា និងងងឹតភ្នែក»។ 289. Ko nu khoti kuhiṃ nu kho. Kumbhiyāti ukkhalito. Pariyogāti sūpabhājanato. Paribhuñjāti bhuñja. Kasmā panete evaṃ vadanti? Ghaṭikāro kira bhattaṃ pacitvā sūpaṃ sampādetvā mātāpitaro bhojetvā sayampi bhuñjitvā bhagavato vaḍḍhamānakaṃ bhattasūpaṃ paṭṭhapetvā āsanaṃ paññapetvā ādhārakaṃ upaṭṭhapetvā udakaṃ paccupaṭṭhapetvā mātāpitūnaṃ saññaṃ datvā araññaṃ gacchati. Tasmā evaṃ vadanti. Abhivissatthoti [Pg.198] ativissattho. Pītisukhaṃ na vijahatīti na nirantaraṃ vijahati, atha kho rattibhāge vā divasabhāge vā gāme vā araññe vā yasmiṃ yasmiṃ khaṇe – ‘‘sadevake nāma loke aggapuggalo mayhaṃ gehaṃ pavisitvā sahatthena āmisaṃ gahetvā paribhuñjati, lābhā vata me’’ti anussarati, tasmiṃ tasmiṃ khaṇe pañcavaṇṇā pīti uppajjati. Taṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ. ២៨៩. ពាក្យថា «កោ នុ ខោ» សេចក្តីថា «តើទៅឯណាណ៎»។ ពាក្យថា «កុម្ភិយា» សេចក្តីថា «អំពីឆ្នាំងបាយ»។ ពាក្យថា «បរិយោគា» សេចក្តីថា «អំពីឆ្នាំងសម្ល»។ ពាក្យថា «បរិភុញ្ជ» សេចក្តីថា «សូមបរិភោគចុះ»។ ចុះហេតុអ្វីបានជាមាតាបិតាទាំងនោះពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា ឃដិការៈកាលដាំបាយ ស្លសម្លរួចហើយ ក៏បញ្ចុកមាតាបិតា រួចខ្លួនឯងក៏បរិភោគ ហើយបានចាត់ចែងរៀបចំបាយនិងសម្លទុកថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រមទាំងរៀបចំអាសនៈ តម្កល់ជើងបាត្រ ដាក់ទឹកទុកជាស្រេច រួចក៏ប្រាប់សញ្ញាដល់មាតាបិតា ហើយចូលទៅកាន់ព្រៃ។ ព្រោះហេតុនោះ មាតាបិតាទាំងនោះទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «អភិវិស្សដ្ឋោ» សេចក្តីថា «ស្និទ្ធស្នាលក្រៃលែង»។ ពាក្យថា «បីតិសុខំ ន វិជហតិ» សេចក្តីថា មិនលះបង់សេចក្តីសុខកើតអំពីបីតិដោយមិនដាច់ឡើយ ពោលគឺ មិនថាក្នុងវេលាយប់ ឬវេលាថ្ងៃ ក្នុងភូមិ ឬក្នុងព្រៃឡើយ ក្នុងខណៈណាដែលគាត់រលឹកឃើញថា «ព្រះអគ្គបុគ្គលក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក យាងចូលមកកាន់ផ្ទះរបស់អាត្មាអញ ហើយចាប់យកអាមិសៈដោយព្រះហស្តផ្ទាល់យកទៅបរិភោគ ឱ! ជាលាភរបស់អាត្មាអញហ្ន៎» ក្នុងខណៈនោះ បីតិមានពណ៌ប្រាំប្រការ (បីតិប្រាំយ៉ាង) តែងកើតឡើង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ 290. Kaḷopiyāti pacchito. Kiṃ pana bhagavā evamakāsīti. Paccayo dhammiko, bhikkhūnaṃ patte bhattasadiso, tasmā evamakāsi. Sikkhāpadapaññattipi ca sāvakānaṃyeva hoti, buddhānaṃ sikkhāpadavelā nāma natthi. Yathā hi rañño uyyāne pupphaphalāni honti, aññesaṃ tāni gaṇhantānaṃ niggahaṃ karonti, rājā yathāruciyā paribhuñjati, evaṃsampadametaṃ. Parasamuddavāsītherā pana ‘‘devatā kira paṭiggahetvā adaṃsū’’ti vadanti. ២៩០. ពាក្យថា «កឡោបិយា» សេចក្តីថា «អំពីកន្ត្រក»។ សួរថា ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើ (ការកាន់យកដោយមិនបានប្រគេន) យ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះបច្ច័យនោះជាធម៌ ដូចជាចង្ហាន់ដែលនៅក្នុងបាត្ររបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់ធ្វើសកម្មភាពយ៉ាងនោះ។ មួយវិញទៀត ការបញ្ញត្តិសិក្ខាបទ តែងមានចំពោះតែពួកសាវកប៉ុណ្ណោះ ចំណែកព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានព្រំដែននៃសិក្ខាបទឡើយ។ ប្រៀបដូចជាផ្កានិងផ្លែឈើដែលមាននៅក្នុងឧទ្យានរបស់ព្រះរាជា ពួកជនដទៃកាលដែលបេះយកផ្កានិងផ្លែឈើទាំងនោះ តែងត្រូវគេដាក់ទណ្ឌកម្ម ចំណែកព្រះរាជាតែងសោយតាមព្រះរាជហឫទ័យប្រាថ្នា យ៉ាងណាមិញ ឧបមាដ៏សមគួរនេះ ក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ចំណែកព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅត្រើយនាយសមុទ្រ (កោះលង្កា) តែងពោលថា «ឮថា ពួកទេវតាបានទទួលយកហើយទើបថ្វាយ»។ 291. Haratha, bhante, haratha bhadramukhāti amhākaṃ putto ‘‘kuhiṃ gatosī’’ti vutte – ‘‘dasabalassa santika’’nti vadati, kuhiṃ nu kho gacchati, satthu vasanaṭṭhānassa ovassakabhāvampi na jānātīti putte aparādhasaññino gahaṇe tuṭṭhacittā evamāhaṃsu. ២៩១. ពាក្យថា «ហរថ ភន្តេ ហរថ ភទ្រមុខា» (សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយយកទៅចុះ ឱ! លោកម្ចាស់ដ៏មានមុខដ៏ចម្រើនទាំងឡាយ សូមយកទៅចុះ) សេចក្តីថា កាលដែលមាតាបិតាសួរថា «កូនទៅណា?» កូនក៏ប្រាប់ថា «ទៅកាន់សំណាក់ព្រះទសពល» តើកូនទៅណាណ៎ សូម្បីតែទីគង់នៅរបស់ព្រះសាស្តាមានសភាពលេចធ្លាយ ក៏កូនមិនដឹងដែរ។ មាតាបិតាទាំងនោះមានសេចក្តីសំគាល់ថា កូនរបស់ខ្លួនមានកំហុស ហើយមានចិត្តត្រេកអរក្នុងការដែលភិក្ខុទាំងឡាយកាន់យកស្បូវ (ស្បូវប្រក់ផ្ទះ) ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ Temāsaṃ ākāsacchadanaṃ aṭṭhāsīti bhagavā kira catunnaṃ vassikānaṃ māsānaṃ ekaṃ māsaṃ atikkamitvā tiṇaṃ āharāpesi, tasmā evamāha. Ayaṃ panettha padattho – ākāsaṃ chadanamassāti ākāsacchadanaṃ. Na devotivassīti kevalaṃ nātivassi, yathā panettha pakatiyā ca nibbakosassa udakapātaṭṭhānabbhantare ekampi udakabindu nātivassi, evaṃ ghanachadanagehabbhantare viya na vātātapāpi ābādhaṃ akaṃsu, pakatiyā utupharaṇameva ahosi. Aparabhāge tasmiṃ nigame chaḍḍitepi taṃ ṭhānaṃ anovassakameva ahosi. Manussā kammaṃ karontā deve vassante tattha sāṭake ṭhapetvā kammaṃ karonti. Yāva kappuṭṭhānā taṃ ṭhānaṃ tādisameva bhavissati. Tañca kho pana na tathāgatassa iddhānubhāvena, tesaṃyeva pana guṇasampattiyā. Tesañhi – ‘‘sammāsambuddho kattha na labheyya, amhākaṃ nāma dvinnaṃ andhakānaṃ nivesanaṃ uttiṇaṃ kāresī’’ti na tappaccayā domanassaṃ udapādi – ‘‘sadevake loke aggapuggalo amhākaṃ [Pg.199] nivesanā tiṇaṃ āharāpetvā gandhakuṭiṃ chādāpesī’’ti pana tesaṃ anappakaṃ balavasomanassaṃ udapādi. Iti tesaṃyeva guṇasampattiyā idaṃ pāṭihāriyaṃ jātanti veditabbaṃ. ពាក្យថា «តេមាសំ អាកាសច្ឆទនំ អដ្ឋាសិ» (ផ្ទះនោះមានមេឃជាដំបូលអស់បីខែ) សេចក្តីថា ឮថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កន្លងទៅមួយខែ ក្នុងចំណោមវស្សានរដូវទាំងបួនខែ ទើបឲ្យភិក្ខុទាំងឡាយនាំយកស្បូវមក ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ក្នុងបទនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ពាក្យដូច្នេះថា ផ្ទះណាមានអាកាស (មេឃ) ជាដំបូល ផ្ទះនោះឈ្មោះថា «អាកាសច្ឆទនៈ»។ ពាក្យថា «ន ទេវោតិវស្សិ» សេចក្តីថា មិនមែនគ្រាន់តែភ្លៀងមិនធ្លាក់ជោកជាំឡើយ តែថែមទាំងមិនមានតំណក់ទឹកភ្លៀងសូម្បីតែមួយដំណក់ធ្លាក់ចុះមកក្នុងចន្លោះផ្ទះនោះ ដូចជាផ្ទះដែលគ្មានដំបូលតាមធម្មតាឡើយ មួយវិញទៀត សូម្បីតែខ្យល់និងកំដៅថ្ងៃ ក៏មិនបានបៀតបៀនឡើយ ដូចជាផ្ទះដែលមានដំបូលប្រក់យ៉ាងជិតដូច្នោះដែរ ដោយធម្មតាមានតែធាតុអាកាសដ៏សមគួរផ្សព្វផ្សាយទៅប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក សូម្បីតែនិគមនោះត្រូវបានគេបោះបង់ចោលហើយក៏ដោយ ក៏ទីកន្លែងនោះនៅតែជាកន្លែងដែលភ្លៀងមិនលេចធ្លាយដដែល។ ពួកមនុស្សកាលធ្វើការងារ ពេលភ្លៀងធ្លាក់ តែងយកសម្លៀកបំពាក់ទៅទុកដាក់នៅទីនោះ ហើយធ្វើការងារទៅ។ ទីកន្លែងនោះនឹងមានសភាពយ៉ាងនោះដដែល រហូតដល់កប្បវិនាស។ ម្យ៉ាងទៀត អភិនីហារនោះ មិនមែនកើតឡើងដោយសារឥទ្ធានុភាពរបស់ព្រះតថាគតឡើយ គឺកើតឡើងដោយសារតែគុណសម្បត្តិរបស់មាតាបិតាទាំងពីរនាក់នោះឯង។ ព្រោះថា សេចក្តីមិនត្រេកអរ (ទោមនស្ស) មិនបានកើតឡើងដល់មាតាបិតាទាំងនោះ ដោយសារហេតុនោះឡើយថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមិនបានស្បូវក្នុងទីណាណ៎ ទើបធ្វើឲ្យផ្ទះរបស់ពួកយើងដែលជាមនុស្សងងឹតភ្នែកទាំងពីរនាក់ គ្មានដំបូលយ៉ាងនេះ» ផ្ទុយទៅវិញ សោមនស្សដ៏ខ្លាំងក្លាប្រមាណមិនបាន តែងកើតឡើងដល់ពួកគាត់ថា «ព្រះអគ្គបុគ្គលក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ឲ្យគេនាំយកស្បូវពីផ្ទះរបស់ពួកយើង ទៅប្រក់ព្រះគន្ធកុដិហើយហ្ន៎»។ ហេតុនេះ គួរជ្រាបថា បាដិហារិយ៍នេះ កើតឡើងដោយសារតែគុណសម្បត្តិរបស់មាតាបិតាទាំងពីរនាក់នោះឯង។ 292. Taṇḍulavāhasatānīti ettha dve sakaṭāni eko vāhoti veditabbo. Tadupiyañca sūpeyyanti sūpatthāya tadanurūpaṃ telaphāṇitādiṃ. Vīsatibhikkhusahassassa temāsatthāya bhattaṃ bhavissatīti kira saññāya rājā ettakaṃ pesesi. Alaṃ me raññova hotūti kasmā paṭikkhipi? Adhigataappicchatāya. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘nāhaṃ raññā diṭṭhapubbo, kathaṃ nu kho pesesī’’ti. Tato cintesi – ‘‘satthā bārāṇasiṃ gato, addhā so rañño vassāvāsaṃ yāciyamāno mayhaṃ paṭiññātabhāvaṃ ārocetvā mama guṇakathaṃ kathesi, guṇakathāya laddhalābho pana naṭena naccitvā laddhaṃ viya gāyakena gāyitvā laddhaṃ viya ca hoti. Kiṃ mayhaṃ iminā, kammaṃ katvā uppannena mātāpitūnampi sammāsambuddhassapi upaṭṭhānaṃ sakkā kātu’’nti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ២៩២. ពាក្យថា «តណ្ឌុលវាហសតានិ» ក្នុងបទនេះ គួរជ្រាបថា រទេះពីរគ្រឿង ស្មើនឹងមួយវាហៈ។ ពាក្យថា «តទុបិយញ្ច សូបេយ្យំ» សេចក្តីថា គ្រឿងផ្សំសម្លមានប្រេង និងទឹកអំពៅជាដើម ដែលសមគួរដល់វាហៈនោះ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សម្ល។ ឮថា ព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជូនគ្រឿងឧបភោគបរិភោគមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះទៅ ដោយព្រះតម្រិះថា «របស់ទាំងនេះនឹងក្លាយជាចង្ហាន់សម្រាប់ភិក្ខុពីរម៉ឺនអង្គ អស់រយៈពេលបីខែ»។ ពាក្យថា «អលំ មេ រញ្ញោវ ហោតុ» (កុំឡើយ របស់នោះចូរមានដល់ព្រះរាជាចុះ) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាគាត់បដិសេធ? ឆ្លើយថា ព្រោះតែភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច (អប្បិច្ឆតា) ដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ។ ឮថា គាត់មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញមិនដែលធ្លាប់ព្រះរាជាទតឃើញឡើយ តើព្រះអង្គបញ្ជូនរបស់ទាំងនេះមកដោយហេតុអ្វីណ៎»។ បន្ទាប់មក គាត់ក៏គិតទៀតថា «ព្រះសាស្តាយាងទៅកាន់ក្រុងពារាណសី ពិតណាស់ កាលដែលព្រះរាជាអារាធនាឲ្យគង់ចាំវស្សា ព្រះអង្គទ្រង់បានប្រាប់ពីការប្តេជ្ញាររបស់អាត្មាអញ ហើយទ្រង់សម្តែងគុណកថា (ពាក្យសរសើរគុណ) របស់អាត្មាអញជាមិនខាន តែថា លាភសក្ការៈដែលបានមកដោយសារការសម្តែងគុណកថា តែងប្រៀបដូចជាលាភដែលអ្នករបាំរាំហើយបានមក ឬដូចជាអ្នកចម្រៀងច្រៀងហើយបានមកដូច្នោះដែរ។ តើលាភនេះមានប្រយោជន៍អ្វីដល់អាត្មាអញ អាត្មាអញអាចធ្វើការងារ (ធ្វើឆ្នាំងដី) ហើយនាំយកលាភដែលកើតឡើងនោះ ទៅឧបដ្ឋាកមាតាបិតាផង ទៅបូជាថ្វាយព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធផងបានតើ»។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ Ghaṭikārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយឃដិការសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 2. Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā ២. ការអធិប្បាយរដ្ឋបាលសូត្រ 293. Evaṃ me sutanti raṭṭhapālasuttaṃ. Tattha thullakoṭṭhikanti thullakoṭṭhaṃ paripuṇṇakoṭṭhāgāraṃ. So kira janapado niccasasso sadā bījabhaṇḍaṃ nikkhamati, khalabhaṇḍaṃ pavisati. Tena tasmiṃ nigame koṭṭhā niccapūrāva honti. Tasmā so thullakoṭṭhikanteva saṅkhaṃ gato. ២៩៣. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា «ឯវំ មេ សុតំ» នេះ គឺរដ្ឋបាលសូត្រ។ ក្នុងរដ្ឋបាលសូត្រនោះ ពាក្យថា «ថុល្លកោដ្ឋិកំ» សេចក្តីថា មានជង្រុកដ៏ធំ ពោលគឺមានជង្រុកស្រូវដ៏ពេញបរិបូណ៌។ ឮថា ជនបទនោះមានផលដំណាំជានិច្ច ជានិច្ចកាលពូជស្រូវតែងចេញទៅ (ដើម្បីសាបព្រោះ) ហើយស្រូវពីលានបោកបែនតែងចូលមក (ក្នុងជង្រុក)។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងនិគមនោះ ជង្រុកទាំងឡាយតែងតែពេញជានិច្ច។ ហេតុនោះ និគមនោះទើបបានឈ្មោះថា «ថុល្លកោដ្ឋិកៈ»។ 294. Raṭṭhapāloti kasmā raṭṭhapālo? Bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ pāletuṃ samatthoti raṭṭhapālo. Kadā panassetaṃ nāmaṃ uppannanti. Padumuttarasammāsambuddhakāle. Ito hi pubbe satasahassakappamatthake vassasatasahassāyukesu manussesu padumuttaro nāma satthā uppajjitvā bhikkhusatasahassaparivāro [Pg.200] lokahitāya cārikaṃ cari, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ២៩៤. ពាក្យថា «រដ្ឋបាលោ» សួរថា ហេតុអ្វីបានជាឈ្មោះថា រដ្ឋបាល? ឆ្លើយថា ព្រោះជាអ្នកអាចទ្រទ្រង់ និងរក្សាទុកនូវរដ្ឋ (ដែនដី) ដែលបែកបាក់ខ្ទេចខ្ទីបាន ទើបឈ្មោះថា «រដ្ឋបាល»។ សួរថា ចុះនាមនេះកើតឡើងដល់លោកតាំងពីកាលណា? ឆ្លើយថា ក្នុងកាលនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធព្រះនាមបទុមុត្តរៈ។ ពិតណាស់ កាលពីមួយសែនកប្បមុនអំពីកប្បនេះ ក្នុងសម័យដែលមនុស្សទាំងឡាយមានអាយុមួយសែនឆ្នាំ ព្រះសាស្តាព្រះនាមបទុមុត្តរៈ ទ្រង់បានត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក ហើយមានព្រះភិក្ខុសង្ឃមួយសែនអង្គជាបរិវារ ទ្រង់បានយាងទៅកាន់ចារិកដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា៖ ‘‘Nagaraṃ haṃsavatī nāma, ānando nāma khattiyo; Sujātā nāma janikā, padumuttarassa satthuno’’ti. (bu. vaṃ. 12.19); «ទីក្រុងឈ្មោះហង្សវតី ព្រះរាជាព្រះនាមអានន្ទ ព្រះមាតាព្រះនាមសុជាតា របស់ព្រះសាស្តាព្រះនាមបទុមុត្តរៈ»។ Padumuttare pana anuppanne eva haṃsavatiyā dve kuṭumbikā saddhā pasannā kapaṇaddhikayācakādīnaṃ dānaṃ paṭṭhapayiṃsu. Tadā pabbatavāsino pañcasatā tāpasā haṃsavatiṃ anuppattā. Te dvepi janā tāpasagaṇaṃ majjhe bhinditvā upaṭṭhahiṃsu. Tāpasā kiñcikālaṃ vasitvā pabbatapādameva gatā. Dve saṅghattherā ohīyiṃsu. Tadā tesaṃ te yāvajīvaṃ upaṭṭhānaṃ akaṃsu. Tāpasesu bhuñjitvā anumodanaṃ karontesu eko sakkabhavanassa vaṇṇaṃ kathesi, eko bhūmindharanāgarājabhavanassa. កាលដែលព្រះពុទ្ធបទុមុត្តរៈមិនទាន់ត្រាស់ដឹងឡើងនៅឡើយ ក្នុងក្រុងហង្សវតី មានគហបតីពីរនាក់ ជាអ្នកមានសទ្ធាជ្រះថ្លា បានចាត់ចែងទានថ្វាយដល់ជនកំសត់ អ្នកធ្វើដំណើរ និងស្មូមយាចកជាដើម។ គ្រានោះ មានតាបសប្រាំរយរូបដែលរស់នៅលើភ្នំ បានធ្វើដំណើរមកដល់ក្រុងហង្សវតី។ ជនទាំងពីរនាក់នោះបានបែងចែកក្រុមតាបសជាពីរចំណែក (ម្ខាងពីររយហាសិបរូប) ហើយធ្វើការឧបដ្ឋាក។ ពួកតាបសស្នាក់នៅអស់មួយរយៈខ្លី ក៏ត្រឡប់ទៅកាន់ជើងភ្នំវិញ។ ចំណែកព្រះសង្ឃត្ថេរៈពីររូបបាននៅរង់ចាំក្នុងទីនោះ។ គ្រានោះ ជនទាំងពីរនាក់នោះបានធ្វើការឧបដ្ឋាកព្រះថេរៈទាំងពីររូបនោះអស់មួយជីវិត។ កាលដែលពួកតាបសបរិភោគរួចហើយ ធ្វើការអនុមោទនា តាបសមួយរូបបានសម្តែងសរសើរអំពីសម្បត្តិក្នុងភពរបស់ព្រះឥន្ទ្រ (សក្កភព) តាបសមួយរូបទៀតបានសម្តែងសរសើរអំពីសម្បត្តិក្នុងភពរបស់ស្តេចណាកព្រះនាមភូមិន្ធរៈ។ Kuṭumbikesu eko sakkabhavanaṃ patthanaṃ katvā sakko hutvā nibbatto, eko nāgabhavane pālitanāgarājā nāma. Taṃ sakko attano upaṭṭhānaṃ āgataṃ disvā nāgayoniyaṃ abhiramasīti pucchi. So nābhiramāmīti āha. Tena hi padumuttarassa bhagavato dānaṃ datvā imasmiṃ ṭhāne patthanaṃ karohi, ubho sukhaṃ vasissāmāti. Nāgarājā satthāraṃ nimantetvā bhikkhusatasahassaparivārassa bhagavato sattāhaṃ mahādānaṃ dadamāno padumuttarassa dasabalassa puttaṃ uparevataṃ nāma sāmaṇeraṃ disvā sattame divase buddhappamukhassa saṅghassa dibbavatthāni datvā sāmaṇerassa ṭhānantaraṃ patthesi. Bhagavā anāgataṃ oloketvā – ‘‘anāgate gotamassa nāma buddhassa putto rāhulakumāro bhavissatī’’ti disvā ‘‘samijjhissati te patthanā’’ti kathesi. Nāgarājā tamatthaṃ sakkassa kathesi. Sakko tassa vacanaṃ sutvā tatheva sattāhaṃ dānaṃ datvā bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ pāletuṃ samatthakule nibbattitvā saddhāpabbajitaṃ raṭṭhapālaṃ nāma kulaputtaṃ disvā – ‘‘ahampi anāgate lokasmiṃ tumhādise buddhe uppanne bhinnaṃ raṭṭhaṃ sandhāretuṃ pāletuṃ samatthakule nibbattitvā ayaṃ kulaputto viya saddhāpabbajito raṭṭhapālo nāma bhaveyya’’nti patthanamakāsi. Satthā samijjhanakabhāvaṃ ñatvā imaṃ gāthamāha – ក្នុងចំណោមគហបតីទាំងពីរនាក់នោះ គហបតីម្នាក់បានធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាចំពោះសក្កភព ក៏បានទៅកើតជាព្រះឥន្ទ្រ គហបតីម្នាក់ទៀតបានទៅកើតក្នុងភពនាគ មាននាមថា ស្តេចនាគបាលិតៈ។ ព្រះឥន្ទ្របានទតឃើញស្តេចនាគនោះមកកាន់សំណាក់របស់ខ្លួន ទើបត្រាស់សួរថា «អ្នកឯងត្រេកអរក្នុងកំណើតជានាគដែរឬទេ?» ស្តេចនាគក្រាបទូលថា «ទូលបង្គំមិនត្រេកអរឡើយ»។ ព្រះឥន្ទ្រត្រាស់ថា «បើដូច្នោះ អ្នកចូរថ្វាយទានចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគព្រះនាមបទុមុត្តរៈ ហើយធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងទីនេះចុះ ពួកយើងទាំងពីរនាក់នឹងបានរស់នៅជាសុខជាមួយគ្នា»។ ស្តេចនាគក៏បាននិមន្តព្រះសាស្តា ហើយបានថ្វាយមហាទានអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលមានព្រះភិក្ខុសង្ឃមួយសែនអង្គជាបរិវារ កាលដែលបានឃើញសាមណេរព្រះនាមឧបរេវតៈ ដែលជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះទសពលបទុមុត្តរៈ ក្នុងថ្ងៃទីប្រាំពីរ ក៏បានថ្វាយសម្លៀកបំពាក់ទិព្វចំពោះព្រះភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ហើយបានប្រាថ្នាឋានន្តរៈដូចជាសាមណេរនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទតមើលអនាគតកាលទៅ ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា «ក្នុងអនាគតកាល ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះពុទ្ធព្រះនាមគោតម នឹងមាននាមថា រាហុលកុមារ» ទើបត្រាស់ថា «សេចក្តីប្រាថ្នារបស់អ្នកនឹងសម្រេច»។ ស្តេចនាគបាននាំដំណឹងនោះទៅប្រាប់ដល់ព្រះឥន្ទ្រ។ ព្រះឥន្ទ្រលុះបានស្តាប់ពាក្យរបស់ស្តេចនាគនោះហើយ ក៏បានថ្វាយទានអស់ប្រាំពីរថ្ងៃដូចគ្នានោះដែរ ហើយបានឃើញកុលបុត្រម្នាក់ឈ្មោះ រដ្ឋបាល ដែលកើតក្នុងត្រកូលដែលអាចទ្រទ្រង់ និងរក្សាទុកនូវរដ្ឋដែលបែកបាក់ខ្ទេចខ្ទីបាន ហើយបានបួសដោយសទ្ធា ទើបធ្វើសេចក្តីប្រាថ្នាថា «សូមឲ្យទូលបង្គំក្នុងអនាគតកាល កាលដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយប្រហែលដូចជាព្រះអង្គត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក បានទៅកើតក្នុងត្រកូលដែលអាចទ្រទ្រង់ និងរក្សាទុកនូវរដ្ឋដែលបែកបាក់ខ្ទេចខ្ទីបាន ហើយបានបួសដោយសទ្ធា មាននាមថា រដ្ឋបាល ដូចជាកុលបុត្រនេះដែរចុះ»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបថា សេចក្តីប្រាថ្នានោះនឹងសម្រេច ទើបត្រាស់គាថានេះថា៖ ‘‘Sarājikaṃ [Pg.201] cātuvaṇṇaṃ, posetuṃ yaṃ pahossati; Raṭṭhapālakulaṃ nāma, tattha jāyissate aya’’nti. – «កុលបុត្រនេះ នឹងទៅកើតក្នុងត្រកូលរដ្ឋបាល ដែលជាត្រកូលអាចចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សានូវវណ្ណៈទាំងបួន ព្រមទាំងព្រះរាជាបាន» Evaṃ padumuttarasammāsambuddhakāle tassetaṃ nāmaṃ uppannanti veditabbaṃ. គួរជ្រាបថា នាមរបស់លោក (រដ្ឋបាល) នេះ កើតឡើងក្នុងកាលនៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធព្រះនាមបទុមុត្តរៈ យ៉ាងនេះឯង។ Etadahosīti kiṃ ahosi? Yathā yathā khotiādi. Tatrāyaṃ saṅkhepakathā – ahaṃ kho yena yena kāraṇena bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, tena tena me upaparikkhato evaṃ hoti – ‘‘yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekadivasampi akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ caritabbaṃ, ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ vilikhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ katvā caritabbaṃ, nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kesañca massuñca ohāretvā kāsāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti. ពាក្យថា Etadahosī គឺតើសេចក្ដីត្រិះរិះដូចម្ដេចបានកើតឡើង? ពាក្យថា Yathā yathā kho ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ នេះជាសេចក្ដីសង្ខេប៖ ខ្ញុំ (រដ្ឋបាល) យល់ដឹងធម៌ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្ដែងហើយ ដោយហេតុណាៗ កាលបើខ្ញុំពិចារណាដោយហេតុនោះៗ តែងមានសេចក្ដីយល់ឃើញយ៉ាងនេះថា «ព្រហ្មចរិយៈ ពោលគឺសិក្ខាបីនេះណា គួរប្រព្រឹត្តឲ្យពេញលេញតែម្ដង ដោយធ្វើមិនឲ្យដាច់សូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត (ចិត្តចុងក្រោយ) និងគួរប្រព្រឹត្តឲ្យបរិសុទ្ធស្អាតតែម្ដង ដោយមិនឲ្យប្រឡាក់ប្រឡូសដោយមន្ទិលគឺកិលេស សូម្បីតែមួយថ្ងៃ រហូតដល់សម្រេចចរិមកចិត្ត គួរប្រព្រឹត្តឲ្យដូចជាសង្ខដែលគេខាត់ហើយ ឬដូចជាសង្ខដែលគេលាងជម្រះស្អាតហើយ ព្រហ្មចរិយៈដែលពេញលេញបរិបូណ៌... នេះ មិនមែនជាការងាយស្រួលឡើយ សម្រាប់អ្នកដែលគ្រប់គ្រងផ្ទះ ដែលរស់នៅក្នុងកណ្ដាលផ្ទះ នឹងប្រព្រឹត្តបាន បើដូច្នោះ មានតែអាត្មាអញកោរសក់និងពុកចង្ការ ស្លៀកដណ្ដប់សំពត់កាសាយៈទាំងឡាយ ដែលជាសំពត់សមគួរដល់អ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយៈ ហើយចេញចាកផ្ទះ ទៅបួសជាអ្នកមិនមានផ្ទះវិញ»។ Acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu brāhmaṇagahapatikesu yena bhagavā tenupasaṅkamīti raṭṭhapālo anuṭṭhitesu tesu na bhagavantaṃ pabbajjaṃ yāci. Kasmā? Tatthassa bahū ñātisālohitā mittāmaccā santi, te – ‘‘tvaṃ mātāpitūnaṃ ekaputtako, na labbhā tayā pabbajitu’’nti bāhāyampi gahetvā ākaḍḍheyyuṃ, tato pabbajjāya antarāyo bhavissatīti saheva parisāya uṭṭhahitvā thokaṃ gantvā puna kenaci sarīrakiccalesena nivattitvā bhagavantaṃ upasaṅkamma pabbajjaṃ yāci. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho raṭṭhapālo kulaputto acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu…pe… pabbājetu maṃ bhagavā’’ti. Bhagavā pana yasmā rāhulakumārassa pabbajitato pabhuti mātāpitūhi ananuññātaṃ puttaṃ na pabbājeti, tasmā naṃ pucchi anuññātosi pana tvaṃ, raṭṭhapāla, mātāpitūhi…pe… pabbajjāyāti. ពាក្យថា Acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu brāhmaṇagahapatikesu yena bhagavā tenupasaṅkami សេចក្ដីថា ព្រះរដ្ឋបាលមិនទាន់បានសូមផ្នួសចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងកាលដែលពួកព្រាហ្មណ៍និងគហបតីទាំងនោះមិនទាន់ក្រោកចេញទៅឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាក្នុងទីនោះ មានញាតិសាលោហិត និងមិត្តអាមាត្យជាច្រើនរបស់លោក ពួកជនទាំងនោះ អាចនឹងចាប់ដើមដៃទាញបង្ខំ ដោយនិយាយថា «អ្នកឯងជាកូនតែមួយគត់របស់មាតាបិតា អ្នកមិនគួរទៅបួសឡើយ» កាលបើដូច្នោះ នឹងនាំឲ្យមានអន្តរាយដល់ការបួស ព្រោះហេតុនោះ លោកក៏ក្រោកឡើងទៅជាមួយបរិស័ទនោះឯង ដើរទៅបន្តិច រួចធ្វើលេសថាមានកិច្ចការផ្ទាល់ខ្លួន ហើយត្រឡប់មកវិញ ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីសូមផ្នួស។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «atha kho raṭṭhapālo kulaputto acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu...pe... pabbājetu maṃ bhagavā»។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ចាប់តាំងពីព្រះរាហុលកុមារសាងផ្នួសមក ទ្រង់មិនដែលបំបួសកូនដែលមាតាបិតាមិនទាន់អនុញ្ញាតឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់សួរលោកថា «ម្នាលរដ្ឋបាល មាតាបិតាអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកបួសហើយឬនៅ...?»។ 295. Ammatātāti ettha ammāti mātaraṃ ālapati, tātāti pitaraṃ. Ekaputtakoti ekova puttako, añño koci jeṭṭho vā kaniṭṭho vā natthi. Ettha ca ekaputtoti vattabbe anukampāvasena ekaputtakoti vuttaṃ. Piyoti pītijanako. Manāpoti manavaḍḍhanako. Sukhedhitoti [Pg.202] sukhena edhito, sukhasaṃvaḍḍhitoti attho. Sukhaparibhatoti sukhena paribhato, jātakālato pabhuti dhātīhi aṅkato aṅkaṃ āharitvā dhāriyamāno assakarathakādīhi bālakīḷanakehi kīḷayamāno sādurasabhojanaṃ bhojayamāno sukhena parihaṭo. Na tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsīti tvaṃ, tāta raṭṭhapāla appamattakampi kalabhāgaṃ dukkhassa na jānāsi na sarasīti attho. Maraṇenapi te mayaṃ akāmakā vinā bhavissāmāti sacepi tava amhesu jīvamānesu maraṇaṃ bhaveyya, tena te maraṇenapi mayaṃ akāmakā anicchakā na attano ruciyā vinā bhavissāma, tayā viyogaṃ pāpuṇissāmāti attho. Kiṃ pana mayaṃ tanti evaṃ sante kiṃ pana kiṃ nāma taṃ kāraṇaṃ, yena mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāma. Atha vā kiṃ pana mayaṃ tanti kena pana kāraṇena mayaṃ taṃ jīvantaṃ anujānissāmāti evamettha attho daṭṭhabbo. ២៩៥. ពាក្យថា Ammatātā ក្នុងបទនោះ បទថា ammā គឺហៅមាតា បទថា tāta គឺហៅបិតា។ បទថា ekaputtako គឺកូនប្រុសតែមួយគត់ គ្មានបងប្រុស ឬប្អូនប្រុសដទៃទៀតឡើយ។ ក្នុងបទនេះ កាលដែលគួរនិយាយថា ekaputto (កូនតែមួយ) តែទ្រង់ត្រាស់ថា ekaputtako (កូនតូចតែមួយ) ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីអនុគ្រោះ។ បទថា piyoti គឺអ្នកធ្វើឲ្យកើតសេចក្ដីពេញចិត្ត។ បទថា manāpoti គឺអ្នកធ្វើឲ្យចម្រើនចិត្ត។ បទថា sukhedhitoti គឺចម្រើនឡើងដោយសេចក្ដីសុខ សេចក្ដីថា ធំធាត់ឡើងដោយសេចក្ដីសុខ។ បទថា sukhaparibhatoti គឺបីបាច់រក្សាដោយសេចក្ដីសុខ សេចក្ដីថា ចាប់តាំងពីកើតមក ពួកមេដោះតែងពរពីទ្រូងមួយទៅទ្រូងមួយ ឲ្យលេងរបស់លេងសម្រាប់ក្មេង មានសេះតូច និងរទេះតូចជាដើម ឲ្យបរិភោគភោជនាហារមានរសឆ្ងាញ់ គឺបីបាច់រក្សាដោយសេចក្ដីសុខ។ ពាក្យថា Na tvaṃ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi សេចក្ដីថា ម្នាលរដ្ឋបាលជាកូន សូម្បីតែចំណែកនៃទុក្ខបន្តិចបន្តួច ក៏អ្នកមិនដែលដឹង មិនដែលឃើញឡើយ។ ពាក្យថា Maraṇenapi te mayaṃ akāmakā vinā bhavissāma សេចក្ដីថា សូម្បីតែកាលដែលពួកយើងកំពុងរស់នៅ បើសិនជាសេចក្ដីស្លាប់កើតមានដល់អ្នក ពួកយើងក៏ត្រូវព្រាត់ប្រាសចាកអ្នកដោយមិនចង់ មិនប្រាថ្នា មិនមែនតាមចិត្តចង់របស់ខ្លួនឡើយ គឺត្រូវដល់នូវការព្រាត់ប្រាសចាកអ្នកជាទីស្រឡាញ់។ ពាក្យថា Kiṃ pana mayaṃ taṃ សេចក្ដីថា កាលបើមានសេចក្ដីយ៉ាងនេះ តើមានហេតុអ្វីទៅ ដែលនាំឲ្យពួកយើងអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកដែលកំពុងរស់នៅ ទៅបួសបាន? ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា Kiṃ pana mayaṃ taṃ សេចក្ដីថា តើដោយហេតុដូចម្ដេច ទើបពួកយើងត្រូវអនុញ្ញាតឲ្យអ្នកដែលកំពុងរស់នៅ ទៅបួសបាន? គប្បីជ្រាបសេចក្ដីក្នុងបទនេះ យ៉ាងនេះឯង។ 296. Tatthevāti yattha naṃ ṭhitaṃ mātāpitaro nānujāniṃsu, tattheva ṭhāne. Anantarahitāyāti kenaci attharaṇena anatthatāya. Paricārehīti gandhabbanaṭanāṭakādīni paccupaṭṭhapetvā tattha sahāyakehi saddhiṃ yathāsukhaṃ indriyāni cārehi sañcārehi, ito cito ca upanehīti vuttaṃ hoti. Atha vā paricārehīti gandhabbanaṭanāṭakādīni paccupaṭṭhapetvā sahāyakehi saddhiṃ laḷa upalaḷa rama, kīḷassūtipi vuttaṃ hoti. Kāme paribhuñjantoti attano puttadārehi saddhiṃ bhoge bhuñjanto. Puññāni karontoti buddhañca dhammañca saṅghañca ārabbha dānappadānādīni sugatimaggasaṃsodhakāni kusalakammāni karonto. Tuṇhī ahosīti kathānuppabandhavicchedanatthaṃ nirālāpasallāpo ahosi. ២៩៦. បទថា Tattheva គឺក្នុងទីនោះឯង ដែលមាតាបិតាមិនអនុញ្ញាតឲ្យលោកបួស។ បទថា Anantarahitāya គឺនៅលើផែនដីដែលមិនបានក្រាលដោយគ្រឿងក្រាលណាមួយឡើយ។ បទថា Paricārehi សេចក្ដីថា ចូរចាត់ចែងពួកតូរ្យតន្ត្រី របាំ និងល្ខោនជាដើម ហើយត្រេកត្រអាលតាមសប្បាយ ដឹកនាំឥន្ទ្រិយទាំងឡាយទៅក្នុងទីនោះៗ ជាមួយមិត្តភក្តិទាំងឡាយចុះ។ ម៉្យាងទៀត បទថា Paricārehi សេចក្ដីថា ម្នាលកូន ចូរចាត់ចែងពួកតូរ្យតន្ត្រី របាំ និងល្ខោនជាដើម ហើយចូរលេងសប្បាយ ត្រេកត្រអាល រីករាយ ជាមួយមិត្តភក្តិទាំងឡាយចុះ។ បទថា Kāme paribhuñjanto គឺបរិភោគនូវភោគសម្បត្តិទាំងឡាយ ជាមួយកូននិងភរិយារបស់ខ្លួន។ បទថា Puññāni karonto គឺធ្វើនូវកុសលកម្មទាំងឡាយ ដែលជាគ្រឿងជម្រះផ្លូវទៅកាន់សុគតិ មានការថ្វាយទានជាដើម ដោយប្រារព្ធចំពោះព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ និងព្រះសង្ឃ។ បទថា Tuṇhī ahosi សេចក្ដីថា លោកនៅស្ងៀម មិននិយាយស្ដីតបតអ្វីឡើយ ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់នូវលំដាប់នៃពាក្យសម្ដី។ Athassa mātāpitaro tikkhattuṃ vatvā paṭivacanampi alabhamānā sahāyake pakkosāpetvā ‘‘esa vo sahāyako pabbajitukāmo, nivāretha na’’nti āhaṃsu. Tepi taṃ upasaṅkamitvā tikkhattuṃ avocuṃ, tesampi tuṇhī ahosi. Tena vuttaṃ – atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā…pe… tuṇhī ahosīti. Athassa sahāyakānaṃ tikkhattuṃ vatvā etadahosi – ‘‘sace ayaṃ pabbajjaṃ alabhamāno marissati, na koci guṇo [Pg.203] labbhati. Pabbajitaṃ pana naṃ mātāpitaropi kālena kālaṃ passissanti, mayampi passissāma, pabbajjāpi ca nāmesā bhāriyā, divase divase mattikāpattaṃ gahetvā piṇḍāya caritabbaṃ, ekaseyyaṃ ekabhattaṃ brahmacariyaṃ atidukkaraṃ, ayañca sukhumālo nāgarikajātiyo, so taṃ carituṃ asakkonto puna idheva āgamissati, handassa mātāpitaro anujānāpessāmā’’ti. Te tathā akaṃsu. Mātāpitaropi naṃ ‘‘pabbajitena ca pana te mātāpitaro uddassetabbā’’ti imaṃ katikaṃ katvā anujāniṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro…pe… anuññātosi mātāpitūhi…pe… uddassetabbā’’ti. Tattha uddassetabbāti uddhaṃ dassetabbā, yathā taṃ kālena kālaṃ passanti, evaṃ āgantvā attānaṃ dassetabbā. គ្រានោះ មាតាបិតារបស់លោក និយាយអង្វរអស់បីដង កាលបើមិនបានទទួលពាក្យតបតវិញ ក៏ហៅពួកមិត្តភក្តិមកប្រាប់ថា «មិត្តភក្តិរបស់ពួកអ្នកនេះ ចង់បួស ចូរជួយឃាត់ឃាំងគេផង»។ ពួកមិត្តភក្តិទាំងនោះ ក៏ចូលទៅរកលោក ហើយនិយាយអង្វរអស់បីដង លោកក៏នៅស្ងៀមចំពោះពួកមិត្តភក្តិទាំងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā...pe... tuṇhī ahosi»។ គ្រានោះ ពួកមិត្តភក្តិនិយាយអង្វរអស់បីដងហើយ ក៏មានសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «បើសិនជារដ្ឋបាលនេះ មិនបានបួសហើយស្លាប់ទៅ នោះនឹងមិនបានប្រយោជន៍អ្វីឡើយ តែបើគេបានបួសហើយ មាតាបិតាក៏នឹងបានឃើញគេតាមកាលវេលា ពួកយើងក៏នឹងបានឃើញដែរ ម្យ៉ាងទៀត ការបួសនេះជាការធ្ងន់ធ្ងរណាស់ រាល់ៗថ្ងៃត្រូវកាន់បាត្រដីដើរទៅបិណ្ឌបាត ត្រូវដេកម្នាក់ឯង ឆាន់តែមួយពេល ព្រហ្មចរិយៈធម៌នេះធ្វើបានដោយកម្រក្រៃលែង ចំណែករដ្ឋបាលនេះ ជាអ្នកសុខុមាលជាតិ កើតក្នុងត្រកូលអ្នកក្រុង គេមិនអាចប្រព្រឹត្តធម៌នោះបានឡើយ គង់តែនឹងត្រឡប់មកផ្ទះនេះវិញមិនខាន បើដូច្នោះ ពួកយើងគួរតែសុំឲ្យមាតាបិតាអនុញ្ញាតឲ្យគេបួសចុះ»។ ពួកមិត្តភក្តិទាំងនោះ ក៏បានធ្វើដូច្នោះមែន។ មាតាបិតាក៏បានធ្វើកិច្ចសន្យានេះថា «កាលបើបួសហើយ អ្នកត្រូវតែមកបង្ហាញខ្លួនឲ្យមាតាបិតាឃើញផង» រួចហើយក៏អនុញ្ញាត។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro...pe... anuññātosi mātāpitūhi...pe... uddassetabbā»។ ក្នុងបទនោះ បទថា uddassetabbā គឺគប្បីបង្ហាញខ្លួនខាងលើ សេចក្ដីថា គប្បីមកបង្ហាញខ្លួន ដើម្បីឲ្យមាតាបិតាបានឃើញតាមកាលវេលា។ 299. Balaṃ gahetvāti sappāyabhojanāni bhuñjanto ucchādanādīhi ca kāyaṃ pariharanto kāyabalaṃ janetvā mātāpitaro vanditvā assumukhaṃ ñātiparivaṭṭaṃ pahāya yena bhagavā tenupasaṅkami…pe… pabbājetu maṃ, bhante, bhagavāti. Bhagavā samīpe ṭhitaṃ aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘tena hi bhikkhu raṭṭhapālaṃ pabbājehi ceva upasampādehi cā’’ti. Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā raṭṭhapālaṃ kulaputtaṃ jinadattiyaṃ saddhivihārikaṃ laddhā pabbājesi ceva upasampādesi ca. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampada’’nti. ២៩៩. បទថា Balaṃ gahetvā សេចក្ដីថា បរិភោគអាហារដែលជាទីសប្បាយ ថែរក្សារាងកាយដោយការងូតទឹកដុសក្អែលជាដើម ធ្វើឲ្យមានកម្លាំងកាយឡើង រួចថ្វាយបង្គំមាតាបិតា លះបង់ពួកញាតិដែលមានមុខទទឹកដោយទឹកភ្នែក ហើយចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ...ក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះដ៏មានព្រះភាគបំបួសខ្ញុំព្រះអង្គផង»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ហៅភិក្ខុមួយរូបដែលឈរនៅជិតនោះថា «ម្នាលភិក្ខុ បើដូច្នោះ ចូរអ្នកបំបួស និងឲ្យឧបសម្បទាដល់រដ្ឋបាលចុះ»។ ភិក្ខុនោះទទួលព្រះពុទ្ធដីកាថា «ព្រះករុណា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន» ហើយបានទទួលកុលបុត្រឈ្មោះរដ្ឋបាល ដែលជាសទ្ធិវិហារិកដែលព្រះជិនស្រីទ្រង់ប្រទានឲ្យ រួចហើយក៏បំបួស និងឲ្យឧបសម្បទា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «alattha kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampadaṃ»។ Pahitatto viharantoti dvādasa saṃvaccharāni evaṃ viharanto. Neyyapuggalo hi ayamāyasmā, tasmā puññavā abhinīhārasampannopi samāno ‘‘ajja ajjeva arahatta’’nti samaṇadhammaṃ karontopi dvādasame vasse arahattaṃ pāpuṇi. បទថា Pahitatto viharanto គឺប្រព្រឹត្តយ៉ាងនេះអស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ។ ព្រោះថាព្រះរដ្ឋបាលដ៏មានអាយុនេះ ជាតួនេយ្យបុគ្គល ហេតុនោះ ទោះបីជាលោកមានបុណ្យ មានអភិនីហារបរិបូណ៌ហើយក៏ដោយ កាលដែលធ្វើសមណធម៌ដោយតាំងចិត្តថា «អាត្មាអញនឹងសម្រេចអរហត្តផលក្នុងថ្ងៃនេះៗ» ក៏គង់តែដល់នូវអរហត្តផលក្នុងឆ្នាំទី ១២ ដែរ។ Yena bhagavā tenupasaṅkamīti mayhaṃ mātāpitaro pabbajjaṃ anujānamānā – ‘‘tayā kālena kālaṃ āgantvā amhākaṃ dassanaṃ dātabba’’nti vatvā anujāniṃsu, dukkarakārikā kho pana mātāpitaro, ahañca yenajjhāsayena pabbajito, so me matthakaṃ patto, idāni bhagavantaṃ āpucchitvā attānaṃ [Pg.204] mātāpitūnaṃ dassessāmīti cintetvā āpucchitukāmo upasaṅkami. Manasākāsīti ‘‘kiṃ nu kho raṭṭhapāle gate koci upaddavo bhavissatī’’ti manasi akāsi. Tato ‘‘bhavissatī’’ti ñatvā ‘‘sakkhissati nu kho raṭṭhapālo taṃ madditu’’nti olokento tassa arahattasampattiṃ disvā ‘‘sakkhissatī’’ti aññāsi. Tena vuttaṃ – yathā bhagavā aññāsi…pe… kālaṃ maññasīti. ពាក្យថា Yena bhagavā tenupasaṅkami សេចក្ដីថា ព្រះរដ្ឋបាលគិតថា «មាតាបិតារបស់អាត្មាអញ កាលដែលអនុញ្ញាតឲ្យបួស បាននិយាយថា "អ្នកត្រូវតែមកបង្ហាញខ្លួនឲ្យពួកយើងឃើញតាមកាលវេលា Migacīreti evaṃnāmake uyyāne. Tañhi raññā – ‘‘akāle sampattapabbajitānaṃ dinnameva idaṃ, yathāsukhaṃ paribhuñjantū’’ti evamanuññātameva ahosi, tasmā thero – ‘‘mama āgatabhāvaṃ mātāpitūnaṃ ārocessāmi, te me pādadhovanauṇhodakapādamakkhanatelādīni pesissantī’’ti cittampi anuppādetvā uyyānameva pāvisi. Piṇḍāya pāvisīti dutiyadivase pāvisi. ពាក្យថា Migacīre សេចក្តីថា ក្នុងឧទ្យានដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ឧទ្យាននោះ ព្រះរាជាទ្រង់បានអនុញ្ញាតទុកយ៉ាងនេះឯងថា «ឧទ្យាននេះ យើងបានប្រគេនរួចហើយ ដល់ពួកបព្វជិតដែលមកដល់ក្នុងសម័យមិនមែនជាកាល សូមលោកទាំងឡាយប្រើប្រាស់តាមសប្បាយចុះ» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈមិនបានធ្វើសូម្បីតែចិត្តឲ្យកើតឡើងថា «អាត្មាអញនឹងប្រាប់ដំណឹងដែលអាត្មាអញមកដល់ ដល់មាតាបិតា ពួកគាត់នឹងបញ្ជូនទឹកលាងជើង ទឹកក្ដៅ និងប្រេងលាបជើងជាដើម មកឲ្យអាត្មាអញ» ដូច្នេះឡើយ ហើយក៏បានចូលទៅកាន់ឧទ្យាននោះតែម្ដង។ ពាក្យថា Piṇḍāya pāvisi សេចក្តីថា លោកបានចូលទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត ក្នុងថ្ងៃជាគម្រប់ពីរ។ Majjhimāyāti sattadvārakoṭṭhakassa gharassa majjhime dvārakoṭṭhake. Ullikhāpetīti kappakena kese paharāpeti. Etadavocāti – ‘‘ime samaṇakā amhākaṃ piyaputtakaṃ pabbājetvā corānaṃ hatthe nikkhipitvā viya ekadivasampi na dassāpenti, evaṃ pharusakārakā ete puna imaṃ ṭhānaṃ upasaṅkamitabbaṃ maññanti, ettova nikaḍḍhitabbā ete’’ti cintetvā etaṃ ‘‘imehi muṇḍakehī’’tiādivacanaṃ avoca. Ñātidāsīti ñātakānaṃ dāsī. Ābhidosikanti pārivāsikaṃ ekarattātikkantaṃ pūtibhūtaṃ. Tatthāyaṃ padattho – pūtibhāvadosena abhibhūtoti abhidoso, abhidosova ābhidosiko. Ekarattātikkantasseva nāmasaññā esā yadidaṃ ābhidosikoti, taṃ ābhidosikaṃ. Kummāsanti yavakummāsaṃ. Chaḍḍetukāmā hotīti yasmā antamaso dāsakammakārānaṃ gorūpānampi aparibhogāraho, tasmā naṃ kacavaraṃ viya bahi chaḍḍetukāmā hoti. Sacetanti sace etaṃ. Bhaginīti ariyavohārena attano dhātiṃ ñātidāsiṃ ālapati. Chaḍḍanīyadhammanti chaḍḍetabbasabhāvaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘bhagini etaṃ sace bahi chaḍḍanīyadhammaṃ nissaṭṭhapariggahaṃ, idha me patte ākirāhī’’ti. Kiṃ pana evaṃ vattuṃ labbhati, viññatti vā payuttavācā vā na hotīti. Na hoti. Kasmā? Nissaṭṭhapariggahattā. Yañhi chaḍḍanīyadhammaṃ nissaṭṭhapariggahaṃ, yattha sāmikā anālayā honti, taṃ sabbaṃ ‘‘detha āharatha [Pg.205] ākirathā’’ti vattuṃ vaṭṭati. Teneva hi ayamāyasmā aggaariyavaṃsiko samānopi evamāha. បទថា Majjhimāyā សេចក្តីថា នៅត្រង់ខ្លោងទ្វារកណ្តាល នៃផ្ទះដែលមានខ្លោងទ្វារប្រាំពីរ។ បទថា Ullikhāpeti សេចក្តីថា ឲ្យជាងកាត់សក់កោរសក់។ បទថា Etadavoca សេចក្តីថា គិតថា «ពួកសមណៈអាក្រក់ទាំងនេះ បំបួសកូនប្រុសជាទីស្រឡាញ់របស់យើង ហើយយកទៅទុកក្នុងកណ្តាប់ដៃនៃពួកចោរ មិនឲ្យយើងឃើញសូម្បីតែមួយថ្ងៃ ពួកអ្នកធ្វើអំពើអាក្រក់ទាំងនេះ នៅតែគិតថានឹងត្រូវមកកាន់ទីកន្លែងនេះម្តងទៀត ពួកវាគួរតែត្រូវគេបណ្តេញចេញពីទីនេះតែម្តង» គិតដូច្នេះហើយ ទើបពោលពាក្យផ្តើមថា «imehi muṇḍakehi» (ដោយពួកក្បាលកោរទាំងនេះ) ជាដើម។ បទថា Ñātidāsī សេចក្តីថា ស្រីបម្រើរបស់ពួកញាតិ។ បទថា Ābhidosikaṃ សេចក្តីថា នំកុម្មាសដែលសល់ពីយប់ កន្លងហួសមួយរាត្រី មានសភាពស្អុយរលួយ។ ក្នុងបទនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ពាក្យដូចតទៅ៖ របស់ដែលត្រូវទោសគឺការស្អុយរលួយគ្របសង្កត់ ហៅថា អភិទោសៈ, អភិទោសៈនោះឯង ហៅថា អាភិទោសិកៈ។ ឈ្មោះថា «អាភិទោសិកៈ» នេះ ជាឈ្មោះនៃនំកុម្មាសដែលកន្លងហួសមួយរាត្រីប៉ុណ្ណោះ, នំកុម្មាសនោះឯង។ បទថា Kummāsaṃ សេចក្តីថា នំកុម្មាសធ្វើដោយស្រូវបាលី។ បទថា Chaḍḍetukāmā hotī សេចក្តីថា ព្រោះហេតុថា នំកុម្មាសនោះ សូម្បីតែពួកទាសកម្មករ ឬពួកគោក្របី ក៏មិនគួរប្រើប្រាស់ដែរ ហេតុនោះ នាងទើបចង់បោះចោលទៅខាងក្រៅ ដូចជាសម្រាម។ បទថា Sacetan គឺ sace etaṃ (ប្រសិនបើរបស់នោះ)។ បទថា Bhaginī សេចក្តីថា ហៅស្រីបម្រើជាញាតិដែលជាមេដោះរបស់ខ្លួន ដោយពាក្យដ៏ប្រសើរ។ បទថា Chaḍḍanīyadhammaṃ សេចក្តីថា មានសភាពត្រូវបោះចោល។ មានសេចក្តីអធិប្បាយថា «ប្អូនស្រី ប្រសិនបើរបស់នោះជាវត្ថុត្រូវបោះចោលទៅខាងក្រៅ ជាវត្ថុដែលគេលះបង់ការគ្រប់គ្រងហើយ ចូរចាក់វត្ថុនោះមកក្នុងសបិតរបស់ខ្ញុំនេះចុះ»។ សួរថា ចុះការនិយាយយ៉ាងនេះ គួរដែរឬទេ? មិនជាវិញ្ញត្តិ (ការសុំដោយវាចា) ឬជាពាក្យដែលប្រកបដោយការញ៉ាំងឲ្យគេប្រគេនទេឬ? ឆ្លើយថា មិនមែនទេ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះជាវត្ថុដែលគេលះបង់ការគ្រប់គ្រងហើយ។ ព្រោះថា វត្ថុណាដែលមានសភាពត្រូវបោះចោល ជាវត្ថុដែលម្ចាស់លះបង់ការអាល័យហើយ ក្នុងវត្ថុទាំងអស់នោះ ភិក្ខុគួរនឹងពោលថា «ចូរឲ្យ ចូរនាំមក ចូរចាក់ចុះ» បាន។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះរដ្ឋបាលដ៏មានអាយុនេះ សូម្បីតែលោកជាអ្នកស្ថិតនៅក្នុងអរិយវង្សដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ក៏នៅតែពោលយ៉ាងនេះ។ Hatthānanti bhikkhāgahaṇatthaṃ pattaṃ upanāmayato maṇibandhato pabhuti dvinnampi hatthānaṃ. Pādānanti nivāsanantato paṭṭhāya dvinnampi pādānaṃ. Sarassāti sace taṃ bhaginīti vācaṃ nicchārayato sarassa ca. Nimittaṃ aggahesīti hatthapiṭṭhiādīni olokayamānā – ‘‘puttassa me raṭṭhapālassa viya suvaṇṇakacchapapiṭṭhisadisā imā hatthapādapiṭṭhiyo, haritālavaṭṭiyo viya suvaṭṭitā aṅguliyo, madhuro saro’’ti gihikāle sallakkhitapubbaṃ ākāraṃ aggahesi sañjāni sallakkhesi. Tassa hāyasmato dvādasavassāni araññāvāsañceva piṇḍiyālopabhojanañca paribhuñjantassa aññādiso sarīravaṇṇo ahosi, tena naṃ sā ñātidāsī disvāva na sañjāni, nimittaṃ pana aggahesīti. បទថា Hatthānaṃ សេចក្តីថា នៃដៃទាំងពីរ ចាប់តាំងពីកដៃទៅ របស់ព្រះរដ្ឋបាលដែលកំពុងបង្អោនសបិតទៅដើម្បីទទួលចង្ហាន់។ បទថា Pādānaṃ សេចក្តីថា នៃជើងទាំងពីរ ចាប់តាំងពីជាយស្បង់ទៅ។ បទថា Sarassa សេចក្តីថា នៃសំឡេងរបស់ព្រះរដ្ឋបាលដែលកំពុងបន្លឺវាចាថា «sace taṃ bhaginī» (ម្នាលប្អូនស្រី ប្រសិនបើរបស់នោះ...)។ បទថា Nimittaṃ aggahesi សេចក្តីថា នាងកាលក្រឡេកមើលខ្នងដៃជាដើម ក៏កាន់យកនូវលក្ខណៈ សម្គាល់បាន និងកំណត់ចាំនូវអាការៈដែលធ្លាប់បានកត់សម្គាល់ទុកក្នុងកាលជាគ្រហស្ថថា «ខ្នងដៃនិងខ្នងជើងទាំងនេះ ដូចជាខ្នងអណ្តើកមាស ដូចជាខ្នងដៃនិងខ្នងជើងរបស់រដ្ឋបាលកូនយើងដែរ ម្រាមដៃទាំងឡាយក៏មូលល្អ ដូចជាដុំល្មៀត សំឡេងក៏ពីរោះផ្អែមល្ហែម»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះព្រះរដ្ឋបាលដ៏មានអាយុនោះ គង់នៅក្នុងព្រៃ និងឆាន់ចង្ហាន់ដែលបានមកពីការដើរបិណ្ឌបាតអស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ ពណ៌សម្បុរកាយរបស់លោកក៏ប្រែប្រួលទៅជាផ្សេង ហេតុនោះ ស្រីបម្រើជាញាតិនោះ កាលឃើញលោកហើយ ក៏មិនអាចចំណាំបានភ្លាមៗឡើយ ប៉ុន្តែនាងបានកាន់យកនូវលក្ខណៈសម្គាល់ (ទើបដឹងបាន) ដោយប្រការដូច្នេះ។ 300. Raṭṭhapālassa mātaraṃ etadavocāti therassa aṅgapaccaṅgāni saṇṭhāpetvā thaññaṃ pāyetvā saṃvaḍḍhitadhātīpi samānā pabbajitvā mahākhīṇāsavabhāvappattena sāmiputtena saddhiṃ – ‘‘tvaṃ nu kho, me bhante, putto raṭṭhapālo’’tiādivacanaṃ vattuṃ avisahantī vegena gharaṃ pavisitvā raṭṭhapālassa mātaraṃ etadavoca. Yaggheti ārocanatthe nipāto. Sace je saccanti ettha jeti ālapane nipāto. Evañhi tasmiṃ dese dāsijanaṃ ālapanti, tasmā ‘‘tvañhi, bhoti dāsi, sace saccaṃ bhaṇasī’’ti evamettha attho daṭṭhabbo. ៣០០. បទថា Raṭṭhapālassa mātaraṃ etadavoca សេចក្តីថា នាងមេដោះ សូម្បីតែជាអ្នកធ្លាប់បីបាច់ថែរក្សា រៀបចំអវយវៈតូចធំ ឲ្យបៅទឹកដោះ និងចិញ្ចឹមបីបាច់ថេរៈមកក៏ដោយ ក៏មិនហ៊ានពោលពាក្យថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកម្ចាស់ជាកូនរដ្ឋបាលរបស់ខ្ញុំពិតមែនឬ?» ជាដើម ជាមួយនឹងកូនចៅហ្វាយនាយដែលបានបួស និងបានសម្រេចជាព្រះមហាក្សីណាសពហើយនោះឡើយ ទើបប្រញាប់ចូលទៅក្នុងផ្ទះយ៉ាងលឿន ហើយពោលពាក្យនេះនឹងម្តាយរបស់ព្រះរដ្ឋបាល។ បទថា Yagghe ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យប្រាប់ឲ្យដឹង។ ក្នុងបទថា Sace je saccaṃ នេះ ពាក្យថា je ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យហៅស្រីបម្រើ។ ព្រោះថានៅក្នុងជនបទនោះ គេតែងហៅស្រីបម្រើយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ សេចក្តីក្នុងបទនេះ គួរជ្រាបថា «នែស្រីបម្រើដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើឯងនិយាយពាក្យពិត»។ Upasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Mahākule itthiyo bahi nikkhamantā garahaṃ pāpuṇanti, idañca accāyikakiccaṃ, seṭṭhissa naṃ ārocessāmīti cinteti. Tasmā upasaṅkami. Aññataraṃ kuṭṭamūlanti tasmiṃ kira dese dānapatīnaṃ gharesu sālā honti, āsanāni cettha paññattāni honti, upaṭṭhāpitaṃ udakakañjiyaṃ. Tattha pabbajitā piṇḍāya caritvā nisīditvā bhuñjanti. Sace icchanti, dānapatīnampi santakaṃ gaṇhanti. Tasmā tampi aññatarassa kulassa īdisāya sālāya aññataraṃ kuṭṭamūlanti veditabbaṃ. Na hi pabbajitā kapaṇamanussā viya asāruppe ṭhāne nisīditvā bhuñjantīti. បទថា Upasaṅkami មានសំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាចូលទៅជិត? ឆ្លើយថា ព្រោះស្ត្រីក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ កាលបើចេញទៅខាងក្រៅផ្ទះ តែងត្រូវគេនិន្ទា ហើយកិច្ចការនេះក៏ជាកិច្ចការប្រញាប់ប្រញាល់ នាងគិតថា «យើងនឹងជម្រាបរឿងនេះដល់សេដ្ឋី» ហេតុនោះ ទើបនាងចូលទៅជិត។ បទថា Aññataraṃ kuṭṭamūlaṃ ឮថា នៅក្នុងជនបទនោះ តាមផ្ទះរបស់ពួកទាយក តែងមានសាលាឆទាន គេតែងរៀបចំអាសនៈទុកក្នុងសាលានោះ និងមានទឹកកញ្ជិយៈ (ទឹកបបរ ឬទឹកលាងអង្ករ) ដាក់តម្កល់ទុកនៅជិតនោះ។ ពួកបព្វជិតដើរទៅបិណ្ឌបាតហើយ តែងអង្គុយឆាន់នៅក្នុងសាលានោះ។ ប្រសិនបើត្រូវការ ពួកលោកក៏ទទួលយករបស់ដែលជាជារបស់ទាយកទាំងឡាយនោះដែរ។ ហេតុនោះ ទីកន្លែងដែលព្រះរដ្ឋបាលគង់អាស្រ័យនោះ គួរជ្រាបថា ជាគល់ជញ្ជាំងណាមួយ នៃសាលាឆទានដែលមានសភាពបែបនេះ របស់ត្រកូលណាមួយ។ ព្រោះថា ពួកបព្វជិតមិនមែនអង្គុយឆាន់ក្នុងទីមិនសមគួរ ដូចជាពួកមនុស្សកំសត់ទុគ៌តឡើយ។ Atthi [Pg.206] nāma tātāti ettha atthīti vijjamānatthe, nāmāti pucchanatthe maññanatthe vā nipāto. Idañhi vuttaṃ hoti – atthi nu kho, tāta raṭṭhapāla, amhākaṃ dhanaṃ, nanu mayaṃ niddhanāti vattabbā, yesaṃ no tvaṃ īdise ṭhāne nisīditvā ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi. Tathā atthi nu kho, tāta raṭṭhapāla, amhākaṃ jīvitaṃ, nanu mayaṃ matāti vattabbā, yesaṃ no tvaṃ īdise ṭhāne nisīditvā ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasi. Tathā atthi maññe, tāta raṭṭhapāla, tava abbhantare sāsanaṃ nissāya paṭiladdho samaṇaguṇo, yaṃ tvaṃ subhojanarasasaṃvaḍḍhitopi imaṃ jigucchaneyyaṃ ābhidosikaṃ kummāsaṃ amatamiva nibbikāro paribhuñjissasīti. So pana gahapati dukkhābhitunnatāya etamatthaṃ paripuṇṇaṃ katvā vattumasakkonto – ‘‘atthi nāma, tāta raṭṭhapāla, ābhidosikaṃ kummāsaṃ paribhuñjissasī’’ti ettakameva avaca. Akkharacintakā panettha idaṃ lakkhaṇaṃ vadanti – anokappanāmarisanatthavasenetaṃ atthisadde upapade ‘‘paribhuñjissasī’’ti anāgatavacanaṃ kataṃ. Tassāyamattho – ‘‘atthi nāma…pe… paribhuñjissasi, idaṃ paccakkhampi ahaṃ na saddahāmi na marisayāmī’’ti. Idaṃ ettakaṃ vacanaṃ gahapati therassa pattamukhavaṭṭiyaṃ gahetvā ṭhitakova kathesi. Theropi pitari pattamukhavaṭṭiyaṃ gahetvā ṭhiteyeva taṃ pūtikummāsaṃ paribhuñji sunakhavantasadisaṃ pūtikukkuṭaṇḍamiva bhinnaṭṭhāne pūtikaṃ vāyantaṃ. Puthujjanena kira tathārūpaṃ kummāsaṃ paribhuñjituṃ na sakkā. Thero pana ariyiddhiyaṃ ṭhatvā dibbojaṃ amatarasaṃ paribhuñjamāno viya paribhuñjitvā dhamakaraṇena udakaṃ gahetvā pattañca mukhañca hatthapāde ca dhovitvā kuto no gahapatītiādimāha. បទថា Atthi nāma tāta ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា atthi ប្រើក្នុងន័យមានប្រាកដ, ពាក្យថា nāma ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យសួរ ឬន័យគិតស្មាន។ សេចក្តីអធិប្បាយមានដូចតទៅ៖ «ម្នាលរដ្ឋបាលកូនសម្លាញ់ ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់យើងមានដែរឬទេ? តើយើងមិនមែនជាអ្នកក្រខ្សត់ទេឬ ដែលកូនត្រូវមកអង្គុយឆាន់នំកុម្មាសសល់ពីយប់ក្នុងទីកន្លែងបែបនេះ? មួយវិញទៀត ម្នាលរដ្ឋបាលកូនសម្លាញ់ ជីវិតរបស់យើងទាំងឡាយនៅមានដែរឬទេ? តើយើងមិនមែនជាអ្នកស្លាប់ទៅហើយទេឬ ដែលកូនត្រូវមកអង្គុយឆាន់នំកុម្មាសសល់ពីយប់ក្នុងទីកន្លែងបែបនេះ? មួយវិញទៀត ម្នាលរដ្ឋបាលកូនសម្លាញ់ គុណធម៌របស់សមណៈដែលកូនបានសម្រេចដោយអាស្រ័យសាសនា មាននៅក្នុងសន្តានរបស់កូនដែរឬទេ ទើបកូនដែលធ្លាប់ចិញ្ចឹមបីបាច់ដោយរសអាហារដ៏ឧត្តម បែរជាអាចឆាន់នំកុម្មាសសល់ពីយប់ដ៏គួរខ្ពើមនេះ ដោយគ្មានអាការៈប្រែប្រួល ដូចជាឆាន់នូវទឹកអម្រឹតដូច្នោះ?»។ ប៉ុន្តែ គហបតីនោះ ត្រូវសេចក្តីទុក្ខគ្របសង្កត់ ទើបមិនអាចពោលសេចក្តីនេះឲ្យពេញលេញបាន ក៏ពោលត្រឹមតែពាក្យប៉ុណ្ណេះថា «ម្នាលរដ្ឋបាលកូនសម្លាញ់ កូននឹងឆាន់នំកុម្មាសសល់ពីយប់ពិតមែនឬ?»។ ចំណែកពួកអ្នកប្រាជ្ញខាងអក្សរសាស្ត្រ តែងពោលនូវលក្ខណៈក្នុងបទនេះថា ព្រោះអំណាចនៃសេចក្តីមិនជឿ និងសេចក្តីមិនអត់ធន់ កាលបើមានពាក្យថា atthi នៅជិត ទើបប្រើអនាគតកាលថា paribhuñjissasi។ សេចក្តីនៃបទនោះមានដូចនេះថា «កូននឹងឆាន់...ល... នំកុម្មាសសល់ពីយប់ពិតមែនឬ? សូម្បីតែការឆាន់នេះប្រាកដចំពោះមុខ ក៏ខ្ញុំមិនជឿ មិនអាចអត់ទ្រាំបានឡើយ»។ គហបតីបានចាប់គែមមាត់សបិតរបស់ព្រះថេរៈ ហើយឈរពោលពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះឯង។ ព្រះថេរៈ កាលដែលបិតាចាប់គែមមាត់សបិតឈរនៅឡើយនោះ ក៏បានឆាន់នូវនំកុម្មាសដ៏ស្អុយនោះ ដែលមានក្លិនស្អុយភាយចេញមក ដូចជាក្អួតរបស់ឆ្កែ ឬដូចជាពងមាន់ស្អុយដែលបែកធ្លាយ។ ឮថា ជនពុថុជ្ជនមិនអាចនឹងឆាន់នំកុម្មាសដែលមានសភាពបែបនោះបានឡើយ។ ចំណែកព្រះថេរៈ ស្ថិតនៅក្នុងអរិយឫទ្ធិ ហើយឆាន់ដូចជាកំពុងក្រេបជញ្ជក់នូវឱជារសទិព្វ ឬរសអម្រឹត លុះឆាន់រួចហើយ ក៏យកទឹកដោយធម្មករណ (ធម្មក្រង) មកលាងសបិត លាងមាត់ លាងដៃនិងជើង រួចហើយទើបពោលពាក្យថា kuto no gahapati (បពិត្រគហបតី របស់នោះនឹងមានមកពីណា...) ជាដើម។ Tattha kuto noti kuto nu. Neva dānanti deyyadhammavasena neva dānaṃ alatthamha. Na paccakkhānanti ‘‘kiṃ, tāta raṭṭhapāla, kacci te khamanīyaṃ, kaccisi appakilamathena āgato, na tāva tāta gehe bhattaṃ sampādiyatī’’ti evaṃ paṭisanthāravasena paccakkhānampi na alatthamha. Kasmā pana thero evamāha? Pitu anuggahena. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘yathā esa maṃ vadati, aññepi pabbajite evaṃ vadati maññe. Buddhasāsane ca pattantare padumaṃ viya bhasmāchanno aggi viya pheggupaṭicchanno candanasāro viya suttikāpaṭicchannaṃ muttaratanaṃ viya valāhakapaṭicchanno candimā viya mādisānaṃ [Pg.207] paṭicchannaguṇānaṃ bhikkhūnaṃ anto natthi, tesupi na evarūpaṃ vacanaṃ pavattessati, saṃvare ṭhassatī’’ti anuggahena evamāha. ក្នុងបទនោះ បទថា kuto no គឺ kuto nu (តើមកពីណា?)។ បទថា Neva dānaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែទាន ដោយអំណាចនៃទេយ្យធម៌ ក៏យើងមិនបានទទួលឡើយ។ បទថា Na paccakkhānaṃ សេចក្តីថា សូម្បីតែការបដិសេធ ដោយអំណាចនៃការធ្វើបដិសណ្ឋារៈថា «ម្នាលរដ្ឋបាលកូនសម្លាញ់ កូនល្មមអត់ធន់បានដែរឬទេ? កូនមិនលំបាកពេកទេឬដែលបានមកដល់ទីនេះ? ម្នាលកូន ចង្ហាន់នៅក្នុងផ្ទះមិនទាន់រៀបចំរួចរាល់នៅឡើយទេ» យ៉ាងនេះ ក៏យើងមិនបានទទួលដែរ។ សួរថា ហេتوىីបានជាព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះ? ឆ្លើយថា ព្រោះចង់សង្គ្រោះបិតា។ ឮថា លោកមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «គហបតីនេះ និយាយនឹងយើងយ៉ាងណា គាត់ក៏មុខជានិយាយនឹងបព្វជិតដទៃទៀតយ៉ាងនោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានគុណធម៌លាក់កំបាំង ដូចជាផ្កាឈូកនៅក្នុងចន្លោះស្លឹក ដូចជាភ្នក់ភ្លើងដែលផេះគ្របដណ្តប់ ដូចជាខ្លឹមច័ន្ទន៍ដែលសំបកក្រៅបិទបាំង ដូចជាកែវមុក្តាដែលសំបកខ្យងខ្ទប់ជិត ដូចជាព្រះចន្ទដែលពពកបាំង ភិក្ខុដែលមានសភាពដូចជាយើងនេះ គឺមិនមានទីបំផុតឡើយ, គហបតីនោះ នឹងមិនពោលពាក្យបែបនេះ (ពាក្យអាក្រក់) ចំពោះព្រះភិក្ខុទាំងនោះឡើយ ហើយគាត់នឹងស្ថិតនៅក្នុងសេចក្តីសង្រួម» លោកពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះចង់សង្គ្រោះបិតាដោយប្រការដូច្នេះ។ Ehi tātāti tāta tuyhaṃ gharaṃ mā hotu, ehi gharaṃ gamissāmāti vadati. Alanti thero ukkaṭṭhaekāsanikatāya paṭikkhipanto evamāha. Adhivāsesīti thero pana pakatiyā ukkaṭṭhasapadānacāriko svātanāyabhikkhaṃ nāma nādhivāseti, mātu anuggahena pana adhivāsesi. Mātu kirassa theraṃ anussaritvā mahāsoko uppajji, rodaneneva pakkakkhi viya jātā, tasmā thero ‘‘sacāhaṃ taṃ apassitvā gamissāmi, hadayampissā phāleyyā’’ti anuggahena adhivāsesi. Kārāpetvāti ekaṃ hiraññassa, ekaṃ suvaṇṇassāti dve puñje kārāpetvā. Kīvamahantā pana puñjā ahesunti. Yathā orato ṭhito puriso pārato ṭhitaṃ majjhimappamāṇaṃ purisaṃ na passati, evaṃmahantā. បទថា Ehi tāta សេចក្តីថា គហបតីពោលថា «ម្នាលកូនសម្លាញ់ កូនកុំគិតពីផ្ទះរបស់កូនឡើយ ចូរមកចុះ យើងនឹងទៅផ្ទះរបស់យើងវិញ»។ បទថា Alaṃ សេចក្តីថា ព្រះថេរៈកាលបដិសេធ ដោយអំណាចនៃការកាន់ធុតង្គឯកាសនិកៈយ៉ាងតឹងរ៉ឹង ទើបពោលយ៉ាងនេះ (ថា «ល្មមហើយ»)។ បទថា Adhivāsesi សេចក្តីថា ចំណែកព្រះថេរៈ ដោយប្រក្រតី លោកជាអ្នកកាន់ធុតង្គសបទានចារិកៈយ៉ាងតឹងរ៉ឹង មិនទទួលនិមន្តដើម្បីឆាន់ចង្ហាន់ក្នុងថ្ងៃស្អែកឡើយ ប៉ុន្តែលោកបានទទួលនិមន្ត ព្រោះចង់សង្គ្រោះមាតា។ ឮថា មាតារបស់លោក កាលរលឹកនឹកដល់ព្រះថេរៈ ក៏កើតសេចក្តីសោកសៅយ៉ាងខ្លាំង រហូតដល់ភ្នែកឡើងបាយ ព្រោះតែការយំយែក ហេតុនោះ ព្រះថេរៈគិតថា «ប្រសិនបើយើងទៅដោយមិនបានជួបនាងទេ បេះដូងរបស់នាងមុខជាធ្លាយស្លាប់មិនខាន» ទើបទទួលនិមន្តដើម្បីសង្គ្រោះមាតា។ បទថា Kārāpetvā សេចក្តីថា គឺឲ្យគេធ្វើគំនរពីរ គឺគំនរប្រាក់មួយ គំនរមាសមួយ។ សួរថា ចុះគំនរទាំងនោះធំប៉ុនណា? ឆ្លើយថា ធំរហូតដល់បុរសដែលឈរនៅម្ខាង មិនអាចមើលឃើញបុរសដែលមានកម្ពស់មធ្យមដែលឈរនៅម្ខាងទៀតបានឡើយ។ 301. Idaṃ te tātāti kahāpaṇapuñjañca suvaṇṇapuñjañca dassento āha. Mattikanti mātito āgataṃ, idaṃ te mātāmahiyā mātu imaṃ gehaṃ āgacchantiyā gandhamālādīnaṃ atthāya dinnaṃ dhananti attho. Aññaṃ pettikaṃ aññaṃ pitāmahanti yaṃ pana te pitu ca pitāmahānañca santakaṃ, taṃ aññaṃyeva, nihitañca payuttañca ativiya bahu. Ettha ca ‘‘pitāmaha’’nti taddhitalopaṃ katvā vuttanti veditabbaṃ. ‘‘Petāmaha’’nti vā pāṭho. Sakkā tatonidānanti dhanahetu dhanapaccayā. Taṃ taṃ dhanaṃ rakkhantassa ca rājādīnaṃ vasena dhanaparikkhayaṃ pāpuṇantassa kassaci uppajjamānasokādayo sandhāya evamāha. Evaṃ vutte seṭṭhi gahapati – ‘‘ahaṃ imaṃ uppabbājessāmīti ānesiṃ, so dāni me dhammakathaṃ kātuṃ āraddho, ayaṃ na me vacanaṃ karissatī’’ti uṭṭhāya gantvā assa orodhānaṃ dvāraṃ vivarāpetvā – ‘‘ayaṃ vo sāmiko, gacchatha yaṃ kiñci katvā naṃ gaṇhituṃ vāyamathā’’ti uyyojesi. Suvaye ṭhitā nāṭakitthiyo nikkhamitvā theraṃ parivārayiṃsu[Pg.208], tāsu dve jeṭṭhakitthiyo sandhāya purāṇadutiyikātiādi vuttaṃ. Paccekaṃ pādesu gahetvāti ekekamhi pāde naṃ gahetvā. ៣០១. បទថា Idaṃ te tāta សេចក្តីថា គហបតីកាលបង្ហាញគំនរប្រាក់ និងគំនរមាស ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ បទថា Māttikaṃ (ឬ Mattikaṃ) សេចក្តីថា ទ្រព្យដែលបានមកពីខាងម្តាយ សេចក្តីថា នេះជាទ្រព្យដែលយាយរបស់កូន ប្រគល់ឲ្យម្តាយរបស់កូន ក្នុងពេលដែលនាងមកកាន់ផ្ទះនេះ ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់គ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាដើម។ បទថា Aññaṃ pettikaṃ aññaṃ pitāmahaṃ សេចក្តីថា ចំណែកទ្រព្យដែលជារបស់ឪពុក និងរបស់ជីតារបស់កូន នោះជាចំណែកផ្សេងទៀត ហើយទ្រព្យដែលកប់ទុកក្នុងដីក្តី ទ្រព្យដែលឲ្យគេខ្ចីក្តី មានច្រើនលើសលប់ណាស់។ ក្នុងបទនេះ ពាក្យថា pitāmahaṃ គួរជ្រាបថា លុបតទ្ធិតបច្ច័យចេញ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត មានបាឋៈថា petāmahaṃ ក៏មាន។ បទថា Sakkā tatonidānaṃ សេចក្តីថា ព្រោះតែទ្រព្យជាហេតុ ព្រោះតែទ្រព្យជាបច្ច័យ។ ព្រះថេរៈពោលសំដៅដល់សេចក្តីសោកជាដើម ដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលណាម្នាក់ កាលកំពុងថែរក្សាទ្រព្យនោះៗ ឬកាលដល់នូវការវិនាសទ្រព្យដោយសារស្តេចជាដើម។ កាលបើព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះហើយ សេដ្ឋីគហបតីគិតថា «យើងនាំវាមកដោយគិតថានឹងឲ្យវាសឹក ចុះឥឡូវនេះ វាកំពុងតែសម្តែងធម៌ប្រដៅយើងទៅវិញ វាមិនធ្វើតាមពាក្យយើងឡើយ» គិតហើយក៏ក្រោកឡើង ដើរទៅបើកទ្វារបន្ទប់ស្រីស្នំរបស់លោក ហើយបង្គាប់ថា «នេះជាស្វាមីរបស់ពួកនាង ចូរទៅចុះ ធ្វើប្រការណាក៏ដោយ ដើម្បីចាប់គាត់ឲ្យបាន»។ ពួកស្រីរបាំដែលស្ថិតនៅក្នុងវ័យក្មេង ក៏ចេញមកចោមរោមព្រះថេរៈ ក្នុងចំណោមស្រីទាំងនោះ ពាក្យថា purāṇadutiyikā (អតីតភរិយា) ជាដើម គឺសំដៅយកស្រីច្បងពីរនាក់។ បទថា Paccekaṃ pādesu gahetvā សេចក្តីថា គឺចាប់ជើងរបស់លោកម្ខាងម្នាក់។ Kīdisā nāma tā ayyaputta accharāyoti kasmā evamāhaṃsu? Tadā kira sambahule khattiyakumārepi brāhmaṇakumārepi seṭṭhiputtepi mahāsampattiyo pahāya pabbajante disvā pabbajjāguṇaṃ ajānantā kathaṃ samuṭṭhāpenti ‘‘kasmā ete pabbajantī’’ti. Athaññe vadanti ‘‘devaccharādevanāṭakānaṃ kāraṇā’’ti. Sā kathā vitthārikā ahosi. Taṃ gahetvā sabbā evamāhaṃsu. Atha thero paṭikkhipanto na kho mayaṃ bhaginītiādimāha. Samudācaratīti voharati vadati. Tattheva mucchitā papatiṃsūti taṃ bhaginivādena samudācarantaṃ disvā ‘‘mayaṃ ajja āgamissati, ajja āgamissatī’’ti dvādasa vassāni bahi na nikkhantā, etaṃ nissāya no dārakā na laddhā, yesaṃ ānubhāvena jīveyyāma, ito camhā parihīnā aññato ca. Ayaṃ loko nāma attanova cintesi, tasmā tāpi ‘‘idāni mayaṃ anāthā jātā’’ti attanova cintayamānā – ‘‘anatthiko dāni amhehi ayaṃ, so amhe pajāpatiyo samānā attanā saddhiṃ ekamātukucchiyā sayitadārikā viya maññatī’’ti samuppannabalavasokā hutvā tasmiṃyeva padese mucchitā papatiṃsu, patitāti attho. ពាក្យថា Kīdisā nāma tā ayyaputta accharāyo (នាងអប្សរទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះដូចម្តេចខ្លះ នែបុត្រម្ចាស់) ហេតុអ្វីបានជាពួកនាងពោលយ៉ាងនេះ? ឮថា ក្នុងសម័យនោះ កាលដែលពួកជនមិនដឹងគុណនៃការបួស បានឃើញពួកខត្តិយកុមារខ្លះ ព្រាហ្មណកុមារខ្លះ សេដ្ឋីបុត្រខ្លះ លះបង់មហាសម្បត្តិហើយទៅបួស ក៏បង្កើតជាពាក្យជជែកគ្នាថា «ហេតុអ្វីបានជាពួកកុមារទាំងនេះទៅបួស?»។ គ្រានោះ ពួកជនដទៃទៀតក៏និយាយថា «ព្រោះតែនាងអប្សរ និងស្រីរបាំសួគ៌»។ រឿងនោះក៏បានផ្សព្វផ្សាយទៅយ៉ាងទូលំទូលាយ។ ពួកអតីតភរិយាទាំងអស់របស់ព្រះរដ្ឋបាលបានស្តាប់រឿងនោះហើយ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ គ្រានោះ ព្រះថេរៈកាលនឹងបដិសេធ ទើបពោលពាក្យថា na kho mayaṃ bhaginī (នែប្អូនស្រី យើងមិនមែន...) ជាដើម។ ពាក្យថា Samudācarati ប្រែថា ហៅ ឬនិយាយរក។ ពាក្យថា Tattheva mucchitā papatiṃsu សេចក្តីថា ពួកនាងកាលបានឃើញព្រះថេរៈហៅពួកនាងដោយពាក្យថា ប្អូនស្រី យ៉ាងនេះ ក៏គិតថា «ថ្ងៃនេះ ស្វាមីរបស់យើងនឹងមក ថ្ងៃនេះ ស្វាមីរបស់យើងនឹងមក» មិនបានចេញទៅខាងក្រៅផ្ទះអស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ, ព្រោះតែអាស្រ័យនឹងស្វាមីនេះ ពួកយើងទើបមិនបានកូន ដែលពួកយើងនឹងត្រូវរស់នៅដោយសារអានុភាពរបស់កូនទាំងឡាយនោះ, ពួកយើងសាបសូន្យចាកសម្បត្តិក្នុងត្រកូលនេះផង ចាកសម្បត្តិក្នុងត្រកូលដទៃផង។ ធម្មតា សត្វលោកនេះតែងគិតតែពីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ ព្រោះហេតុនោះ ពួកនាងកាលគិតតែពីប្រយោជន៍ផ្ទាល់ខ្លួនថា «ឥឡូវនេះ ពួកយើងក្លាយជាស្រីអនាថាហើយ» គិតទៀតថា «ឥឡូវនេះ ព្រះអយ្យបុត្រនេះលែងត្រូវការពួកយើងហើយ ព្រះអង្គចាត់ទុកពួកយើងដែលជាភរិយា ដូចជាប្អូនស្រីដែលដេកក្នុងផ្ទៃម្តាយជាមួយគ្នា» ដូច្នេះ ក៏កើតសេចក្តីសោកយ៉ាងខ្លាំងក្លា ហើយក៏សន្លប់ដួលចុះក្នុងទីនោះឯង។ ពាក្យថា papatiṃsu មានន័យថា ដួលចុះហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ Mā no viheṭhethāti mā amhe dhanaṃ dassetvā mātugāme ca uyyojetvā viheṭhayittha, vihesā hesā pabbajitānanti. Kasmā evamāha? Mātāpitūnaṃ anuggahena. So kira seṭṭhi – ‘‘pabbajitaliṅgaṃ nāma kiliṭṭhaṃ, pabbajjāvesaṃ hāretvā nhāyitvā tayo janā ekato bhuñjissāmā’’ti maññamāno therassa bhikkhaṃ na deti. Thero – ‘‘mādisassa khīṇāsavassa āhārantarāyaṃ katvā ete bahuṃ apuññaṃ pasaveyyu’’nti tesaṃ anuggahena evamāha. ពាក្យថា Mā no viheṭhetha (សូមកុំបៀតបៀនយើងឡើយ) សេចក្តីថា សូមកុំបៀតបៀនយើងដោយការបង្ហាញទ្រព្យសម្បត្តិ និងការបញ្ជូនពួកមាតុគ្រាមមកឡើយ ព្រោះការធ្វើបែបនេះ គឺជាការបៀតបៀនដល់អ្នកបួសទាំងឡាយ។ ហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះ? ព្រោះតែចង់អនុគ្រោះដល់មាតាបិតា។ ឮថា សេដ្ឋីនោះគិតថា «ភេទរបស់អ្នកបួសនេះសៅហ្មងណាស់ ចូរឱ្យកូនលះបង់ភេទអ្នកបួសនេះចេញ ហើយងូតទឹក រួចពួកយើងទាំង ៣ នាក់នឹងបរិភោគអាហាររួមគ្នា» កាលបើគិតយ៉ាងនេះ ទើបមិនប្រគេនចង្ហាន់ដល់ព្រះថេរៈ។ ព្រះថេរៈគិតថា «មាតាបិតាទាំងនេះ កាលបើធ្វើអន្តរាយដល់អាហាររបស់ព្រះខីណាស្រពដូចជាអាត្មាអញ នឹងត្រូវប្រសព្វនូវអកុសលយ៉ាងច្រើន» ព្រោះតែចង់អនុគ្រោះដល់មាតាបិតាទាំងនោះ ទើបព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះ។ 302. Gāthā abhāsīti gāthāyo abhāsi. Tattha passāti santike ṭhitajanaṃ sandhāya vadati. Cittanti cittavicittaṃ. Bimbanti attabhāvaṃ. Arukāyanti navannaṃ vaṇamukhānaṃ vasena vaṇakāyaṃ. Samussitanti tīṇi aṭṭhisatāni navahi nhārusatehi bandhitvā navahi maṃsapesisatehi limpitvā samantato ussitaṃ. Āturanti jarāturatāya rogāturatāya kilesāturatāya ca niccāturaṃ. Bahusaṅkappanti paresaṃ uppannapatthanāsaṅkappehi bahusaṅkappaṃ[Pg.209]. Itthīnañhi kāye purisānaṃ saṅkappā uppajjanti, tesaṃ kāye itthīnaṃ. Susāne chaḍḍitakaḷevarabhūtampi cetaṃ kākakulalādayo patthayantiyevāti bahusaṅkappo nāma hoti. Yassa natthi dhuvaṃ ṭhitīti yassa kāyassa māyāmarīcipheṇapiṇḍa udakapupphuḷādīnaṃ viya ekaṃseneva ṭhiti nāma natthi, bhijjanadhammatāva niyatā. ៣០២. ពាក្យថា Gāthā abhāsi សេចក្តីថា បានពោលគាថាទាំងឡាយ។ ក្នុងគាថាទាំងនោះ ពាក្យថា passā (ចូរមើល) ព្រះថេរៈសំដៅដល់ពួកជនដែលឈរនៅជិតនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Cittaṃ គឺវិចិត្រ (ដោយគ្រឿងអលង្ការជាដើម)។ ពាក្យថា Bimbaṃ គឺអត្តភាព។ ពាក្យថា Arukāyaṃ គឺរាងកាយដែលជាដំបៅ ដោយអំណាចនៃមុខដំបៅទាំង ៩។ ពាក្យថា Samussitaṃ គឺរាងកាយដែលលើកឡើងហើយ ដោយការចងភ្ជាប់នូវឆ្អឹង ៣ រយ កំណាត់ ព័ទ្ធដោយសរសៃ ៩ រយ រឹតរួតដោយដុំសាច់ ៩ រយ ហើយលើកឡើងជុំវិញ។ ពាក្យថា Āturaṃ គឺរាងកាយដែលឈឺជានិច្ច ដោយការឈឺព្រោះជរា ឈឺព្រោះរោគ និងឈឺព្រោះកិលេស។ ពាក្យថា Bahusaṅkappaṃ គឺរាងកាយដែលមានសេចក្តីត្រិះរិះច្រើន ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្រាថ្នានិងសេចក្តីត្រិះរិះដែលកើតឡើងដល់អ្នកដទៃ។ ព្រោះថា សេចក្តីត្រិះរិះរបស់បុរសទាំងឡាយ តែងកើតឡើងក្នុងរាងកាយនៃស្ត្រីទាំងឡាយ សេចក្តីត្រិះរិះរបស់ស្ត្រីទាំងឡាយ តែងកើតឡើងក្នុងរាងកាយនៃបុរសទាំងឡាយ។ មិនតែប៉ុណ្ណោះ សូម្បីតែរាងកាយដែលជាសាកសពដែលគេបោះបង់ចោលក្នុងព្រៃស្មសាន ក៏ពួកក្អែក និងត្មាតជាដើម នៅតែប្រាថ្នាចង់បានដែរ ព្រោះហេតុនោះ រាងកាយនេះទើបឈ្មោះថា មានសេចក្តីត្រិះរិះច្រើន។ ពាក្យថា Yassa natthi dhuvaṃ ṭhiti សេចក្តីថា រាងកាយណាដែលមិនមានការឋិតថេរមាំមួន ពោលគឺមិនមានការឋិតថេរជាដាច់ខាត ដូចជាល្បិចកល តម្រងទឹក ទឹកកាម ឬពពុះទឹកជាដើម មានតែសភាវៈបែកធ្លាយជាប្រក្រតីប៉ុណ្ណោះដែលទៀងទាត់។ Tacena onaddhanti allamanussacammena onaddhaṃ. Saha vatthebhi sobhatīti gandhādīhi maṇikuṇḍalehi ca cittakatampi rūpaṃ vatthehi saheva sobhati, vinā vatthehi jegucchaṃ hoti anolokanakkhamaṃ. ពាក្យថា Tacena onaddhaṃ សេចក្តីថា ដែលស្បែកមនុស្សដ៏សើមគ្របដណ្តប់ហើយ។ ពាក្យថា Saha vatthebhi sobhati សេចក្តីថា រូបកាយដែលទោះបីជាគេធ្វើឱ្យវិចិត្រដោយគ្រឿងក្រអូប និងកុណ្ឌលកែវមណីជាដើមក៏ដោយ ក៏រមែងល្អមើលតែជាមួយនឹងសម្លៀកបំពាក់ប៉ុណ្ណោះ បើគ្មានសម្លៀកបំពាក់ទេ រមែងជាទីខ្ពើមរអើម មិនគួរឱ្យមើលឡើយ។ Alattakakatāti alattakena rañjitā. Cuṇṇakamakkhitanti sāsapakakkena mukhapīḷakādīni nīharitvā loṇamattikāya duṭṭhalohitaṃ viliyāpetvā tilapiṭṭhena lohitaṃ pasādetvā haliddiyā vaṇṇaṃ sampādetvā cuṇṇakagaṇḍikāya mukhaṃ paharanti, tenesa ativiya virocati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. ពាក្យថា Alattakakatā សេចក្តីថា ដែលលាបពណ៌ឱ្យក្រហមដោយទឹកល័ក្ត។ ពាក្យថា Cuṇṇakamakkhitaṃ សេចក្តីថា ពួកស្រីៗតែងកម្ចាត់មុនជាដើមនៅលើផ្ទៃមុខដោយម្សៅគ្រាប់ស្ពៃ រួចរំលាយឈាមអាក្រក់ចេញដោយដីឥដ្ឋប្រៃ ធ្វើឱ្យឈាមស្រស់ថ្លាឡើងដោយម្សៅល្ង ធ្វើឱ្យសម្បុរស្បែកល្អដោយរមៀត ហើយដុសខាត់ផ្ទៃមុខដោយដុំម្សៅក្រអូប ព្រោះហេតុនោះ ផ្ទៃមុខនោះទើបភ្លឺថ្លាលើសលប់។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅដល់ការធ្វើបែបនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ Aṭṭhāpadakatāti rasodakena makkhitvā nalāṭapariyante āvattanaparivatte katvā aṭṭhapadakaracanāya racitā. Añjanīti añjananāḷikā. ពាក្យថា Aṭṭhāpadakatā សេចក្តីថា ដែលលាបសក់ដោយទឹកជ័រឈើ ហើយធ្វើឱ្យរួញអង្កាញ់នៅត្រង់ជើងសក់ក្បែរថ្ងាស តែងតែងឱ្យមានសណ្ឋានដូចជាក្រឡាក្តារអុក។ ពាក្យថា Añjanī គឺបំពង់ថ្នាំបន្តក់ភ្នែក។ Odahīti ṭhapesi. Pāsanti vākarājālaṃ. Nāsadāti na ghaṭṭayi. Nivāpanti nivāpasutte vuttanivāpatiṇasadisabhojanaṃ. Kandanteti viravamāne paridevamāne. Imāya hi gāthāya thero mātāpitaro migaluddake viya katvā dassesi, avasesañātake migaluddakaparisaṃ viya, hiraññasuvaṇṇaṃ vākarājālaṃ viya, attanā bhuttabhojanaṃ nivāpatiṇaṃ viya, attānaṃ mahāmigaṃ viya katvā dassesi. Yathā hi mahāmigo yāvadatthaṃ nivāpatiṇaṃ khāditvā pānīyaṃ pivitvā gīvaṃ ukkhipitvā disaṃ oloketvā ‘‘imaṃ nāma ṭhānaṃ gatassa sotthi bhavissatī’’ti migaluddakānaṃ paridevantānaṃyeva vākaraṃ aghaṭṭayamānova uppatitvā araññaṃ pavisitvā ghanacchāyassa chattassa viya gumbassa heṭṭhā mandamandena vātena bījayamāno āgatamaggaṃ olokento tiṭṭhati, evameva thero imā gāthā bhāsitvā ākāseneva gantvā migacīre paccupaṭṭhāsi. ពាក្យថា Odahi សេចក្តីថា ដាក់ចុះហើយ។ ពាក្យថា Pāsaṃ គឺសំណាញ់អន្ទាក់។ ពាក្យថា Nāsadā សេចក្តីថា មិនបានប៉ះពាល់ ឬមិនបានជំពាក់ឡើយ។ ពាក្យថា Nivāpaṃ គឺអាហារដែលប្រៀបដូចជាស្មៅនុយដែលត្រាស់ទុកក្នុងនិវាបសូត្រ។ ពាក្យថា Kandante សេចក្តីថា កាលកំពុងយំសោក ខ្សឹកខ្សួល។ ព្រោះថា តាមរយៈគាថានេះ ព្រះថេរៈបានធ្វើឱ្យឃើញថា មាតាបិតាប្រៀបដូចជាព្រានព្រៃ, ពួកញាតិដែលនៅសល់ប្រៀបដូចជាបរិវាររបស់ព្រានព្រៃ, ប្រាក់និងមាសប្រៀបដូចជាសំណាញ់អន្ទាក់, អាហារដែលខ្លួនបានបរិភោគប្រៀបដូចជាស្មៅនុយ, និងធ្វើឱ្យឃើញថាខ្លួនឯងប្រៀបដូចជាស្តេចម្រឹគ។ ដូចជាស្តេចម្រឹគដ៏ធំ កាលបានស៊ីស្មៅនុយតាមតម្រូវការហើយ ផឹកទឹកហើយ ងើបកឡើង សម្លឹងមើលទិសទាំងឡាយ គិតថា «កាលបើអញទៅកាន់ទីឈ្មោះនេះ នឹងមានសេចក្តីសួស្តី» កាលពួកព្រានព្រៃកំពុងតែយំសោកខ្សឹកខ្សួលនោះឯង ស្តេចម្រឹគក៏លោតផ្លោះទៅដោយមិនប៉ះពាល់សំណាញ់ឡើយ ហើយចូលទៅកាន់ព្រៃធំ ឈរនៅក្រោមគុម្ពឈើដែលមានម្លប់ត្រឈឹងត្រឈៃប្រៀបដូចជាឆត្រ ត្រូវខ្យល់បក់មកល្វើយៗ ទាំងក្រឡេកមើលផ្លូវដែលខ្លួនដើរមក យ៉ាងណាមិញ ព្រះថេរៈក៏យ៉ាងនោះដែរ កាលបានពោលគាថាទាំងឡាយនេះហើយ ក៏ហោះទៅតាមអាកាស រួចទៅប្រតិស្ឋាននៅក្នុងសួនមិគចីរៈ។ Kasmā pana thero ākāsena gatoti. Pitā kirassa seṭṭhi sattasu dvārakoṭṭhakesu aggaḷaṃ dāpetvā malle āṇāpesi – ‘‘sace nikkhamitvā [Pg.210] gacchati, hatthapādesu naṃ gahetvā kāsāyāni haritvā gihivesaṃ gaṇhāpethā’’ti. Tasmā thero – ‘‘ete mādisaṃ mahākhīṇāsavaṃ hatthe vā pāde vā gahetvā apuññaṃ pasaveyyuṃ, taṃ nesaṃ mā ahosī’’ti cintetvā ākāsena agamāsi. Parasamuddavāsittherānaṃ pana – ‘‘ṭhitakova imā gāthā bhāsitvā vehāsaṃ abbhuggantvā rañño korabyassa migacīre paccupaṭṭhāsī’’ti ayaṃ vācanāmaggoyeva. សួរថា ចុះហេتوىីបានជាព្រះថេរៈហោះទៅតាមអាកាស? ឮថា សេដ្ឋីជាបិតារបស់ព្រះថេរៈ បានឱ្យដាក់គន្លឹះទ្វារទាំង ៧ ជាន់ ហើយបញ្ជាពួកអ្នកចំបាប់ថា «បើកូនអញដើរចេញទៅ ចូរចាប់ដៃជើងរបស់វា រួចបកស្បង់ចីវរចេញ ហើយឱ្យវាស្លៀកពាក់គ្រឿងគ្រហស្ថវិញ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈគិតថា «ពួកជនទាំងនេះ កាលបើចាប់ដៃឬជើងរបស់ព្រះមហាខីណាស្រពដូចជាអាត្មាអញ នឹងត្រូវប្រសព្វនូវអកុសល សូមកុំឱ្យអកុសលនោះមានដល់ពួកគេឡើយ» គិតដូច្នេះហើយ ទើបហោះទៅតាមអាកាស។ ចំណែកឯព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលគង់នៅត្រើយម្ខាងនៃសមុទ្រ ពោលថា «ព្រះថេរៈឈរនៅទីនោះឯង ហើយពោលគាថាទាំងនេះ រួចហោះឡើងទៅលើអាកាស ទៅប្រតិស្ឋាននៅក្នុងសួនមិគចីរៈរបស់ព្រះបាទកោរព្យៈ» នេះគ្រាន់តែជាគន្លងនៃការសូត្រ (វចនាមគ្គ) ប៉ុណ្ណោះ។ 303. Migavoti tassa uyyānapālassa nāmaṃ. Sodhentoti uyyānamaggaṃ samaṃ kāretvā antouyyāne tacchitabbayuttaṭṭhānāni tacchāpento sammajjitabbayuttāni ṭhānāni sammajjāpento vālukāokiraṇa-pupphavikiraṇa-puṇṇaghaṭaṭṭhapana-kadalikkhandhaṭhapanādīni ca karontoti attho. Yena rājā korabyo tenupasaṅkamīti amhākaṃ rājā sadā imassa kulaputtassa vaṇṇaṃ kathesi, passitukāmo etaṃ, āgatabhāvaṃ panassa na jānāti, mahā kho panāyaṃ paṇṇākāro, gantvā rañño ārocessāmīti cintetvā yena rājā korabyo tenupasaṅkami. ៣០៣. ពាក្យថា Migavo គឺជាឈ្មោះរបស់ឆ្មាំសួននោះ។ ពាក្យថា Sodhento សេចក្តីថា ធ្វើផ្លូវក្នុងសួនឱ្យស្មើល្អ ឱ្យគេកាប់ឆ្ការទីកន្លែងដែលគួរកាប់ឆ្ការក្នុងសួន ឱ្យគេបោសសម្អាតទីកន្លែងដែលដែរបោសសម្អាត ព្រមទាំងធ្វើការរោយខ្សាច់ បាចផ្កា តម្កល់ក្អមទឹកពេញ និងដាំដើមចេកជាដើម នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Yena rājā korabyo tenupasaṅkami សេចក្តីថា ឆ្មាំសួនគិតថា «ព្រះរាជារបស់យើងតែងតែសរសើរគុណរបស់កុលបុត្រនេះជានិច្ច ព្រះអង្គទ្រង់ប្រាថ្នានឹងជួបព្រះថេរៈអង្គនេះណាស់ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនទាន់ជ្រាបពីការយាងមករបស់ព្រះថេរៈឡើយ នេះជាដំណឹងដ៏ប្រសើរណាស់ អញនឹងទៅក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជា» គិតដូច្នេះហើយ ទើបចូលទៅគាល់ព្រះបាទកោរព្យៈ។ Kittayamāno ahosīti so kira rājā theraṃ anussaritvā balamajjhepi nāṭakamajjhepi – ‘‘dukkaraṃ kataṃ kulaputtena tāva mahantaṃ sampattiṃ pahāya pabbajitvā punanivattitvā anapalokentenā’’ti guṇaṃ kathesi, taṃ gahetvā ayaṃ evamāha. Vissajjethāti vatvāti orodhamahāmattabalakāyādīsu yassa yaṃ anucchavikaṃ, tassa taṃ dāpetvāti attho. Ussaṭāya ussaṭāyāti ussitāya ussitāya, mahāmattamahāraṭṭhikādīnaṃ vasena uggatuggatameva parisaṃ gahetvā upasaṅkamīti attho. Idha bhavaṃ raṭṭhapālo hatthatthare nisīdatūti hatthattharo tanuko bahalapupphādiguṇaṃ katvā atthato abhilakkhito hoti, tādise anāpucchitvā nisīdituṃ na yuttanti maññamāno evamāha. ពាក្យថា Kittayamāno ahosi សេចក្តីថា ឮថា ព្រះរាជានោះកាលរលឹកនឹកដល់ព្រះថេរៈ តែងតែសរសើរគុណក្នុងកណ្តាលពលទាហានផង ក្នុងកណ្តាលពួកស្រីស្នំផងថា «កុលបុត្រនេះធ្វើបានដោយកម្រណាស់ លះបង់មហាសម្បត្តិដ៏ធំធេងហើយទៅបួស មិនត្រឡប់មកវិញ ហើយមិនងាករេមើលក្រោយឡើយ» ឆ្មាំសួនកាន់យកសេចក្តីនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Vissajjetha សេចក្តីថា ព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជាឱ្យប្រគល់វត្ថុដែលសមគួរដល់ជនម្នាក់ៗ ក្នុងចំណោមពួកស្រីស្នំ អាមាត្យធំ និងពលទាហានជាដើម នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Ussaṭāya ussaṭāyāti គឺខ្ពង់ខ្ពស់ ខ្ពង់ខ្ពស់ សេចក្តីថា នាំយកតែបរិស័ទដែលខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ដោយអំណាចនៃអាមាត្យធំ និងអ្នករដ្ឋការធំជាដើម ហើយចូលទៅជិត។ ពាក្យថា Idha bhavaṃ raṭṭhapālo hatthatthare nisīdatu សេចក្តីថា កម្រាលសម្រាប់ដំរីនោះ ទោះបីជាស្តើង ប៉ុន្តែគេធ្វើឱ្យទន់ល្វើយដោយផ្កាដ៏ក្រាស់ជាដើម ហើយចាត់ទុកជាកម្រាលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ ព្រះបាទកោរព្យៈទ្រង់គិតថា «ការនឹងគង់លើកម្រាលបែបនោះដោយមិនបានអនុញ្ញាត គឺមិនសមគួរឡើយ» ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ 304. Pārijuññānīti pārijuññabhāvā parikkhayā. Jiṇṇoti jarājiṇṇo. Vuḍḍhoti vayovuḍḍho. Mahallakoti jātimahallako. Addhagatoti addhānaṃ atikkanto. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ anuppatto. Pabbajatīti dhuravihāraṃ gantvā bhikkhū vanditvā, – ‘‘bhante, mayā daharakāle [Pg.211] bahuṃ kusalaṃ kataṃ, idāni mahallakomhi, mahallakassa cesā pabbajjā nāma, cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā appaharitaṃ katvā jīvissāmi, pabbājetha maṃ, bhante,’’ti kāruññaṃ uppādento yācati, therā anukampāya pabbājenti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Dutiyavārepi eseva nayo. ៣០៤. ពាក្យថា Pārijuññāni គឺសេចក្តីវិនាស សេចក្តីសាបសូន្យ។ ពាក្យថា Jiṇṇo គឺគ្រាំគ្រាដោយជរា។ ពាក្យថា Vuḍḍho គឺចាស់ដោយវ័យ។ ពាក្យថា Mahallako គឺចាស់ដោយជាតិ។ ពាក្យថា Addhagato គឺកន្លងហួសអាយុកាលហើយ។ ពាក្យថា Vayoanuppatto គឺដល់នូវវ័យចុងក្រោយហើយ។ ពាក្យថា Pabbajati សេចក្តីថា ជននោះទៅកាន់វត្តដែលជាប្រធាន ហើយថ្វាយបង្គំព្រះសង្ឃទាំងឡាយ រួចសូមពរថា «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន កាលពីក្មេង ខ្ញុំករុណាបានធ្វើកុសលទុកច្រើនណាស់ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំករុណាជាមនុស្សចាស់ហើយ ធម្មតាការបួសរបស់មនុស្សចាស់នេះ គឺខ្ញុំករុណានឹងបោសសម្អាតលានចេតិយ កម្ចាត់ស្មៅឱ្យស្អាត ហើយរស់នៅ បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន សូមលោកម្ចាស់បំបួសខ្ញុំករុណាផងចុះ» កាលធ្វើឱ្យកើតសេចក្តីអាណិតអាសូរយ៉ាងនេះហើយក៏សូមបួស ពួកព្រះថេរៈក៏បំបួសឱ្យដោយសេចក្តីអនុគ្រោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅដល់ការបួសនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ សូម្បីតែក្នុងវារៈទីពីរ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ Appābādhoti arogo. Appātaṅkoti niddukkho. Samavepākiniyāti samavipācaniyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Tattha yassa bhuttabhutto āhāro jīrati, yassa vā pana puṭabhattaṃ viya tatheva tiṭṭhati, ubhopete na samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgatā. Yassa pana bhuttakāle bhattacchando uppajjateva, ayaṃ samavepākiniyā samannāgato. Nātisītāya naccuṇhāyāti teneva kāraṇena nātisītāya naccuṇhāya. Anupubbenāti rājāno vā harantītiādinā anukkamena. Dutiyavāre rājabhayacorabhayachātakabhayādinā anukkamena. ពាក្យថា Appābādho គឺមិនមានរោគ។ ពាក្យថា Appātaṅko គឺមិនមានទុក្ខ។ ពាក្យថា Samavepākiniyā គឺធ្វើឱ្យអាហាររលាយស្មើល្អ។ ពាក្យថា Gahaṇiyā គឺដោយតេជោធាតុដែលកើតអំពីកម្ម។ ក្នុងពាក្យនោះ ជនណាដែលបរិភោគអាហារហើយ អាហារនោះរលាយទៅ ឬជនណាដែលអាហារនៅដដែលដូចជាបាយកញ្ចប់ ជនទាំងពីរប្រភេទនេះ មិនឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយតេជោធាតុដែលធ្វើឱ្យអាហាររលាយស្មើល្អឡើយ។ ចំណែកឯជនណា កាលដល់ពេលបរិភោគ តែងតែកើតសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បរិភោគអាហារជានិច្ច ជននេះទើបឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបដោយតេជោធាតុដែលធ្វើឱ្យអាហាររលាយស្មើល្អ។ ពាក្យថា Nātisītāya naccuṇhāyā សេចក្តីថា ព្រោះតែហេតុនោះឯង ទើបមិនត្រជាក់ពេក មិនក្តៅពេក។ ពាក្យថា Anupubbenā សេចក្តីថា តាមលំដាប់ ដោយពាក្យជាដើមថា rājāno vā haranti (ព្រះរាជាទាំងឡាយរមែងនាំទៅ)។ ក្នុងវារៈទីពីរ គឺតាមលំដាប់នៃភ័យអំពីព្រះរាជា ភ័យអំពីចោរ និងភ័យអំពីសេចក្តីអត់ឃ្លានជាដើម។ 305. Dhammuddesā uddiṭṭhāti dhammaniddesā uddiṭṭhā. Upaniyyatīti jarāmaraṇasantikaṃ gacchati, āyukkhayena vā tattha niyyati. Addhuvoti dhuvaṭṭhānavirahito. Atāṇoti tāyituṃ samatthena virahito. Anabhissaroti asaraṇo abhisaritvā abhigantvā assāsetuṃ samatthena virahito. Assakoti nissako sakabhaṇḍavirahito. Sabbaṃ pahāya gamanīyanti sakabhaṇḍanti sallakkhitaṃ sabbaṃ pahāya lokena gantabbaṃ. Taṇhādāsoti taṇhāya dāso. ៣០៥. ពាក្យថា Dhammuddesā uddiṭṭhā សេចក្តីថា ធម្មនិទ្ទេស (ការសម្តែងធម៌ដោយពិស្តារ) ត្រូវបានបង្ហាញហើយ។ ពាក្យថា Upaniyyati សេចក្តីថា រមែងទៅជិតសេចក្តីជរានិងសេចក្តីស្លាប់ ឬរមែងត្រូវនាំទៅកាន់ទីនោះដោយសារការអស់ទៅនៃអាយុ។ ពាក្យថា Addhuvo គឺប្រាសចាកសភាវៈដែលទៀងទាត់។ ពាក្យថា Atāṇo គឺប្រាសចាកអ្នកដែលអាចការពារបាន។ ពាក្យថា Anabhissaro គឺមិនមានទីពឹង ពោលគឺប្រាសចាកអ្នកដែលអាចចូលមកលួងលោមឱ្យធូរស្រាលចិត្តបាន។ ពាក្យថា Assako គឺមិនមានអ្វីជារបស់ខ្លួន គឺប្រាសចាកទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា Sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ សេចក្តីថា សត្វលោកត្រូវតែលះបង់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ដែលខ្លួនធ្លាប់សម្គាល់ថា «ជារបស់អញ» ហើយទៅកាន់បរលោក។ ពាក្យថា Taṇhādāso គឺជានឹមបម្រើ ឬជាទាសៈនៃតណ្ហា។ 306. Hatthisminti hatthisippe. Katāvīti katakaraṇīyo, sikkhitasikkho paguṇasippoti attho. Esa nayo sabbattha. Ūrubalīti ūrubalasampanno. Yassa hi phalakañca āvudhañca gahetvā parasenaṃ pavisitvā abhinnaṃ bhindato bhinnaṃ sandhārayato parahatthagataṃ rajjaṃ āharituṃ ūrubalaṃ atthi, ayaṃ ūrubalī nāma. Bāhubalīti bāhubalasampanno. Sesaṃ purimasadisameva. Alamattoti samatthaattabhāvo. ៣០៦. ពាក្យថា Hatthismiṃ គឺក្នុងសិល្បៈដំរី។ ពាក្យថា Katāvī សេចក្តីថា អ្នកមានកិច្ចធ្វើហើយ គឺបានសិក្សាសិល្បៈហើយ ឬស្ទាត់ជំនាញក្នុងសិល្បៈហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ វិធីនេះត្រូវយកទៅប្រើក្នុងគ្រប់ពាក្យទាំងអស់។ ពាក្យថា Ūrubalī គឺអ្នកមានកម្លាំងភ្លៅបរិបូណ៌ សេចក្តីថា ព្រះរាជាណា កាលកាន់យកខែលនិងអាវុធ ហើយចូលទៅកាន់កងទ័ពសត្រូវ វាយកម្ទេចកងទ័ពដែលមិនទាន់បែកបាក់ ជួយទប់ទល់កងទ័ពរបស់ខ្លួនដែលបែកបាក់ ហើយមានកម្លាំងភ្លៅដើម្បីដណ្តើមយកព្រះរាជ្យដែលធ្លាក់ទៅក្នុងដៃអ្នកដទៃមកវិញ ព្រះរាជានោះឈ្មោះថា Ūrubalī។ ពាក្យថា Bāhubalī គឺអ្នកមានកម្លាំងដៃបរិបូណ៌។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចគ្នានឹងពាក្យមុននេះឯង។ ពាក្យថា Alamatto គឺអត្តភាពដ៏មានសមត្ថភាព។ Pariyodhāya vattissantīti uppannaṃ uppaddavaṃ odhāya avattharitvā vattissantīti sallakkhetvā gahitā. ពាក្យថា Pariyodhāya vattissanti សេចក្តីថា ពួកញាតិទាំងឡាយគិតថា «ពួកយើងនឹងការពារ និងគ្របសង្កត់លើឧបទ្ទវហេតុដែលកើតឡើង រួចហើយនឹងរស់នៅ» ដូច្នេះ ទើបកាន់យកសេចក្តីយ៉ាងនេះ homework។ Saṃvijjati [Pg.212] kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṃ rājakule pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇanti idaṃ so rājā upari dhammuddesassa kāraṇaṃ āharanto āha. ព្រះរាជានោះ កាលនឹងនាំមកនូវហេតុនៃធម្មុទ្ទេសខាងលើ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះថា «ម្នាលរដ្ឋបាល មាសនិងប្រាក់ដ៏ច្រើន មានពិតនៅក្នុងរាជត្រកូលនេះ»។ Athāparaṃ etadavocāti etaṃ ‘‘passāmi loke’’tiādinā nayena catunnaṃ dhammuddesānaṃ anugītiṃ avoca. ពាក្យថា Athāparaṃ etadavoca សេចក្តីថា ព្រះរដ្ឋបាលបានពោលនូវគាថាជាអនុគីតិ នៃធម្មុទ្ទេសទាំង ៤ នេះ ដោយន័យមានពាក្យថា «passāmi loke» ជាដើម។ 307. Tattha bhiyyova kāme abhipatthayantīti ekaṃ labhitvā dve patthayanti, dve labhitvā cattāroti evaṃ uttaruttari vatthukāmakilesakāme patthayantiyeva. ៣០៧. ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា bhiyyova kāme abhipatthayanti សេចក្តីថា កាលបានវត្ថុកាមមួយហើយ ក៏ប្រាថ្នាចង់បានពីរ លុះបានពីរហើយ ក៏ប្រាថ្នាចង់បានបួន តែងតែប្រាថ្នាចង់បានវត្ថុកាម និងកិលេសកាមកាន់តែច្រើនឡើងៗ ទៅតាមលំដាប់យ៉ាងនេះឯង។ Pasayhāti sapattagaṇaṃ abhibhavitvā. Sasāgarantanti saddhiṃ sāgarantena. Oraṃ samuddassāti yaṃ samuddassa orato sakaraṭṭhaṃ, tena atittarūpoti attho. Na hatthīti na hi atthi. ពាក្យថា Pasayha សេចក្តីថា គ្របសង្កត់នូវពួកសត្រូវ។ ពាក្យថា Sasāgarantaំ សេចក្តីថា ព្រមដោយទីបំផុតនៃមហាសមុទ្រ។ ពាក្យថា Oraṃ samuddassā សេចក្តីថា ដែនដីរបស់ខ្លួនណាដែលមាននៅខាងអាយនៃមហាសមុទ្រ ព្រះរាជាតែងមានសភាពមិនឆ្អែតឆ្អន់ដោយដែនដីនោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ត្រង់ពាក្យថា Na hatthi ត្រូវកាត់បទជា na hi atthi។ Aho vatā noti aho vata nu, ayameva vā pāṭho. Amarāti cāhūti amaraṃ iti ca āhu. Idaṃ vuttaṃ hoti – yaṃ mataṃ ñātī parivāretvā kandanti, taṃ – ‘‘aho vata amhākaṃ bhātā mato, putto mato’’tiādīnipi vadanti. ពាក្យថា Aho vatā no សេចក្តីថា ឱហ្ន៎ ឬក៏មានបាឋៈយ៉ាងនេះថា aho vata nu។ ត្រង់ពាក្យថា Amarāti cāhū ត្រូវកាត់បទជា amaraṃ iti ca āhu។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ពួកញាតិព័ទ្ធជុំវិញបុគ្គលដែលស្លាប់ហើយ តែងយំសោកបោកប្រាណ ហើយពោលពាក្យទាំងឡាយជាដើមថា «ឱហ្ន៎ បងប្រុសរបស់យើងស្លាប់ទៅហើយ កូនប្រុសរបស់យើងស្លាប់ទៅហើយ» ដូច្នេះជាដើម។ Phusanti phassanti maraṇaphassaṃ phusanti. Tatheva phuṭṭhoti yathā bālo, dhīropi tatheva maraṇaphassena phuṭṭho, aphuṭṭho nāma natthi, ayaṃ pana viseso. Bālo ca bālyā vadhitova setīti bālo bālabhāvena maraṇaphassaṃ āgamma vadhitova seti abhihatova sayati. Akataṃ vata me kalyāṇantiādivippaṭisāravasena calati vedhati vipphandati. Dhīro ca na vedhatīti dhīro sugatinimittaṃ passanto na vedhati na calati. ពាក្យថា Phusanti phassa សេចក្តីថា តែងពាល់ត្រូវនូវមរណផស្សៈ។ ពាក្យថា Tatheva phuṭṭho សេចក្តីថា ទោះបីជនពាល ឬអ្នកប្រាជ្ញ ក៏ត្រូវមរណផស្សៈពាល់ត្រូវដូចគ្នា មិនមានអ្នកណាមួយមិនត្រូវពាល់ត្រូវនោះឡើយ ប៉ុន្តែមានសេចក្តីប្លែកគ្នាយ៉ាងនេះ៖ ពាក្យថា Bālo ca bālyā vadhitova seti សេចក្តីថា ជនពាលព្រោះតែភាពជាជនពាល លុះដល់មរណផស្សៈមកដល់ ក៏ដេកក្តៅក្រហាយ ដេកត្រូវទុក្ខទោសបៀតបៀន តែងញាប់ញ័រ ញ័ររន្ធត់ ភ័យតក់ស្លុត ដោយសារសេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយជាដើមថា «ឱហ្ន៎ អំពើល្អតថាគតមិនបានធ្វើទុកសោះឡើយ»។ ចំណែកពាក្យថា Dhīro ca na vedhati សេចក្តីថា ចំណែកឯអ្នកប្រាជ្ញ កាលមើលឃើញនូវសុគតិនីមិត្ត តែងមិនញាប់ញ័រ មិនរន្ធត់ឡើយ។ Yāya vosānaṃ idhādhigacchatīti yāya paññāya imasmiṃ loke sabbakiccavosānaṃ arahattaṃ adhigacchati, sāva dhanato uttamatarā. Abyositattāti apariyositattā, arahattapattiyā, abhāvenāti attho. Bhavābhavesūti hīnappaṇītesu bhavesu. ពាក្យថា Yāya vosānaṃ idhādhigacchati សេចក្តីថា បញ្ញាណាដែលនាំឲ្យសម្រេចនូវព្រះអរហត្ត ដែលជាទីបំផុតនៃកិច្ចទាំងពួងក្នុងលោកនេះ បញ្ញានោះឯងឈ្មោះថាជាទ្រព្យដ៏ឧត្តមជាងទ្រព្យទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Abyositattā សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាអ្នកមិនទាន់ដល់ទីបំផុត គឺព្រោះមិនទាន់បានសម្រេចព្រះអរហត្ត នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Bhavābhavesu សេចក្តីថា ក្នុងភពតូចភពធំ គឺភពថោកទាបនិងភពដ៏ឧត្តម។ Upeti gabbhañca parañca lokanti tesu pāpaṃ karontesu yo koci satto paramparāya saṃsāraṃ āpajjitvā gabbhañca parañca lokaṃ upeti. Tassappapaññoti tassa tādisassa appapaññassa añño appapañño abhisaddahanto. ពាក្យថា Upeti gabbhañca parañca lokaṃ សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមសត្វទាំងឡាយដែលធ្វើបាបនោះ សត្វណាមួយកាលអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្តដោយលំដាប់នៃអត្តភាព តែងចូលទៅកាន់គភ៌ផង ទៅកាន់បរលោកផង។ ពាក្យថា Tassappapañño សេចក្តីថា ជនម្នាក់ទៀតដែលមានប្រាជ្ញាតិច កាលជឿតាមពាក្យរបស់ជនដែលមានប្រាជ្ញាតិចបែបនោះ។ Sakammunā [Pg.213] haññatīti attanā katakammavasena ‘‘kasāhipi tāletī’’tiādīhi kammakāraṇāhi haññati. Pecca paramhi loketi ito gantvā paramhi apāyaloke. ពាក្យថា Sakammunā haññati សេចក្តីថា តែងត្រូវគេបៀតបៀនដោយកម្មករណទាំងឡាយ មានការវាយនឹងរំពាត់ជាដើម ដោយអំណាចនៃកម្មដែលខ្លួនបានធ្វើរួចហើយ។ ពាក្យថា Pecca paramhi loke សេចក្តីថា លុះលះលោកនេះទៅហើយ ក្នុងបរលោក គឺក្នុងអបាយភូមិ។ Virūparūpenāti vividharūpena, nānāsabhāvenāti attho. Kāmaguṇesūti diṭṭhadhammikasamparāyikesu sabbakāmaguṇesu ādīnavaṃ disvā. Daharāti antamaso kalalamattabhāvaṃ upādāya taruṇā. Vuḍḍhāti vassasatātikkantā. Apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyoti aviruddhaṃ advajjhagāmiṃ ekantaniyyānikaṃ sāmaññameva ‘‘seyyo, uttaritarañca paṇītatarañcā’’ti upadhāretvā pabbajitosmi mahārājāti. Tasmā yaṃ tvaṃ vadasi – ‘‘kiṃ disvā vā sutvā vā’’ti, idaṃ disvā ca sutvā ca pabbajitosmīti maṃ dhārehīti desanaṃ niṭṭhāpesīti. ពាក្យថា Virūparūpena សេចក្តីថា ដោយរូបផ្សេងៗ គឺដោយសភាពប្លែកៗគ្នា នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Kāmaguṇesu សេចក្តីថា កាលបានឃើញទោសក្នុងកាមគុណទាំងពួង ទាំងក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងក្នុងបរលោក។ ពាក្យថា Daharā សេចក្តីថា ជនក្មេងៗ សូម្បីតែទើបតែចាប់កំណើតជាកលលរូបក៏ដោយ។ ពាក្យថា Vuḍḍhā សេចក្តីថា ជនចាស់ជរាដែលមានអាយុហួសជាងមួយរយឆ្នាំ។ ពាក្យថា Apaṇṇakaṃ sāmaññameva seyyo សេចក្តីថា ព្រះរដ្ឋបាលពិចារណាឃើញថា «ភាពជាសមណៈដែលមិនផ្ទុយ មិនខុសឆ្គង មិនមានផ្លូវពីរ ជាធម៌ស្រោចស្រង់សត្វចេញពីវដ្តសង្សារពិតប្រាកដ នេះឯងជាសភាពដ៏ប្រសើរ ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ និងគួរប្រាថ្នាក្រៃលែង» ទើបពោលថា «បពិត្រមហារាជ អាត្មាភាពបានបួសហើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរដ្ឋបាលទើបបញ្ចប់ទេសនាដោយពាក្យថា «ហេតុណាដែលព្រះអង្គសួរថា 'ឃើញអ្វី ឬឮអ្វី' អាត្មាភាពបានឃើញ និងបានឮហេតុនោះហើយ ទើបបានបួស សូមព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ»។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ Raṭṭhapālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃរដ្ឋបាលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 3. Maghadevasuttavaṇṇanā ៣. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃមឃទេវសូត្រ 308. Evaṃ me sutanti maghadevasuttaṃ. Tattha maghadevaambavaneti pubbe maghadevo nāma rājā taṃ ambavanaṃ ropesi. Tesu rukkhesu palujjamānesu aparabhāge aññepi rājāno ropesuṃyeva. Taṃ pana paṭhamavohāravasena maghadevambavananteva saṅkhaṃ gataṃ. Sitaṃ pātvākāsīti sāyanhasamaye vihāracārikaṃ caramāno ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ disvā – ‘‘vasitapubbaṃ nu kho me imasmiṃ okāse’’ti āvajjanto – ‘‘pubbe ahaṃ maghadevo nāma rājā hutvā imaṃ ambavanaṃ ropesiṃ, ettheva pabbajitvā cattāro brahmavihāre bhāvetvā brahmaloke nibbattiṃ. Taṃ kho panetaṃ kāraṇaṃ bhikkhusaṅghassa apākaṭaṃ, pākaṭaṃ karissāmī’’ti aggaggadante dassento sitaṃ pātu akāsi. ៣០៨. សូត្រដែលមានពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ ជាដើម ឈ្មោះថា មឃទេវសូត្រ។ ក្នុងមឃទេវសូត្រនោះ ត្រង់ពាក្យថា maghadevaambavane សេចក្តីថា ក្នុងកាលមុន ព្រះរាជាព្រះនាម មឃទេវ បានដាំស្វាយក្នុងព្រៃស្វាយនោះ។ កាលបើដើមឈើទាំងនោះទ្រុឌទ្រោមទៅ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក ព្រះរាជាអង្គដទៃទៀតក៏បានដាំបន្ថែមទៀត។ ប៉ុន្តែព្រៃស្វាយនោះ តែងតែត្រូវបានហៅតាមឈ្មោះដំបូងថា «មឃទេវម្ពវនៈ» តែប៉ុណ្ណោះ។ ត្រង់ពាក្យថា sitaṃ pātvākāsi សេចក្តីថា ក្នុងវេលាព្រលប់ កាលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅកាន់ទីសេនាសនៈផ្សេងៗ បានទតឃើញទីកន្លែងដ៏គួរជាទីរីករាយ ទ្រង់រំលឹកថា «តថាកតធ្លាប់រស់នៅក្នុងទីកន្លែងនេះពីមុនមកដែរឬទេហ្ន៎?» កាលទ្រង់ពិចារណាទៅ ក៏ដឹងថា «ក្នុងកាលមុន តថាកតបានកើតជាស្តេចព្រះនាម មឃទេវ ហើយបានដាំព្រៃស្វាយនេះ បានបួសជាតាបសក្នុងព្រៃស្វាយនេះឯង ហើយបានចម្រើនព្រហ្មវិហារធម៌ទាំង ៤ រួចទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក។ ប៉ុន្តែហេតុការណ៍នោះ មិនទាន់ប្រាកដដល់ភិក្ខុសង្ឃឡើយ តថាកតនឹងធ្វើហេតុការណ៍នោះឲ្យប្រាកដ» ទ្រង់គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបសម្តែងនូវការញញឹមឲ្យប្រាកដ ដោយការបង្ហាញចុងព្រះទន្តទាំងឡាយ។ Dhammo assa atthīti dhammiko. Dhammena rājā jātoti dhammarājā. Dhamme ṭhitoti dasakusalakammapathadhamme ṭhito. Dhammaṃ caratīti samaṃ carati[Pg.214]. Tatra brāhmaṇagahapatikesūti yopi so pubbarājūhi brāhmaṇānaṃ dinnaparihāro, taṃ ahāpetvā pakatiniyāmeneva adāsi, tathā gahapatikānaṃ. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Pakkhassāti iminā pāṭihārikapakkhopi saṅgahito. Aṭṭhamīuposathassa hi paccuggamanānuggamanavasena sattamiyañca navamiyañca, cātuddasapannarasānaṃ paccuggamanānuggamanavasena terasiyañca pāṭipade cāti ime divasā pāṭihārikapakkhāti veditabbā. Tesupi uposathaṃ upavasi. ព្រះរាជាអង្គណាមានធម៌ ព្រះរាជាអង្គនោះឈ្មោះថា ធម្មិកៈ។ ព្រះរាជាដែលកើតឡើងដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មរាជា។ ពាក្យថា dhamme ṭhito សេចក្តីថា ឋិតនៅក្នុងកុសលកម្មបថធម៌ទាំង ១០។ ពាក្យថា dhammaṃ carati សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តស្មើ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ត្រង់ពាក្យថា brāhmaṇagahapatikesu សេចក្តីថា ការបរិច្ចាគទាន ឬការបូជាណាដែលព្រះរាជាមុនៗធ្លាប់បានប្រទានដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ ព្រះអង្គក៏មិនបានធ្វើឲ្យបាត់បង់ឡើយ គឺបានប្រទានទៅតាមប្រពៃណីដើមដដែល ហើយបានប្រទានដល់ពួកគហបតីយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យនេះ។ ត្រង់ពាក្យថា pakkhassa នេះ រាប់បញ្ចូលទាំងបាដិហារិកបក្ខផងដែរ។ ពិតមែនហើយ ថ្ងៃទាំងឡាយគឺ ថ្ងៃទី ៧ និងថ្ងៃទី ៩ ដោយអំណាចនៃការទទួល និងការជូនដំណើរនៃថ្ងៃអដ្ឋមីឧបោសថ និងថ្ងៃទី ១៣ និងថ្ងៃប៉ាដិបទ ដោយអំណាចនៃការទទួល និងការជូនដំណើរនៃថ្ងៃចាតុទ្ទសី និងបណ្ណរតីឧបោសថ ថ្ងៃទាំងឡាយនេះ គួរដឹងថាជា បាដិហារិកបក្ខ។ ព្រះរាជាតែងទ្រង់រក្សាឧបោសថសូម្បីក្នុងថ្ងៃទាំងនោះដែរ។ 309. Devadūtāti devoti maccu, tassa dūtāti devadūtā. Sirasmiñhi palitesu pātubhūtesu maccurājassa santike ṭhito viya hoti, tasmā palitāni maccudevassa dūtāti vuccanti. Devā viya dūtātipi devadūtā. Yathā hi alaṅkatapaṭiyattāya devatāya ākāse ṭhatvā ‘‘asukadivase marissatī’’ti vutte taṃ tatheva hoti, evaṃ sirasmiṃ palitesu pātubhūtesu devatābyākaraṇasadisameva hoti. Tasmā palitāni devasadisā dūtāti vuccanti. Visuddhidevānaṃ dūtātipi devadūtā. Sabbabodhisattā hi jiṇṇabyādhitamatapabbajite disvāva saṃvegamāpajjitvā nikkhamma pabbajanti. Yathāha – ៣០៩. ត្រង់ពាក្យថា devadūtā សេចក្តីថា ទេវៈ គឺសេចក្តីស្លាប់ ពួកទូតរបស់មច្ចុនោះ ឈ្មោះថា ទេវទូត។ ព្រោះថាកាលបើកេសាស្កូវកើតមាននៅលើក្បាលហើយ តែងជាប្រហាក់ប្រហែលនឹងការឈរនៅជិតស្តេចមច្ចុរាជ ហេតុនោះ សក់ស្កូវទាំងឡាយ ទើបហៅថាជាទូតរបស់មច្ចុទេវៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ទូតដែលដូចជាទេវតា ក៏ឈ្មោះថា ទេវទូត។ ដូចជាកាលដែលទេវតាដ៏ស្អិតស្អាងតាក់តែងខ្លួន ឋិតនៅលើអាកាស ហើយពោលថា «អ្នកនឹងស្លាប់ក្នុងថ្ងៃឯណោះ» ពាក្យនោះតែងតែពិតប្រាកដយ៉ាងនោះឯង យ៉ាងណាមិញ កាលបើកេសាស្កូវកើតមាននៅលើក្បាលហើយ ក៏មានសភាពដូចជាការទាយទុករបស់ទេវតាយ៉ាងនោះដែរ។ ហេតុនោះ សក់ស្កូវទាំងឡាយ ទើបហៅថាជាទូតប្រៀបដូចជាទេវតា។ ម្យ៉ាងទៀត ទូតរបស់វិសុទ្ធិទេពទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថា ទេវទូត។ ព្រោះថា ព្រះពោធិសត្វទាំងពួង កាលបានឃើញមនុស្សចាស់ មនុស្សឈឺ មនុស្សស្លាប់ និងអ្នកបួសហើយ តែងកើតសេចក្តីសង្វេគ រួចក៏ចេញទៅបួស។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖ ‘‘Jiṇṇañca disvā dukhitañca byādhitaṃ,Matañca disvā gatamāyusaṅkhayaṃ; Kāsāyavatthaṃ pabbajitañca disvā,Tasmā ahaṃ pabbajitomhi rājā’’ti. «ព្រោះបានឃើញមនុស្សចាស់ មនុស្សឈឺដ៏មានទុក្ខ មនុស្សស្លាប់ដែលអស់អាយុសង្ខារ និងបានឃើញអ្នកបួសដែលស្លៀកដណ្តប់សំពត់កាសាយៈ បពិត្រព្រះរាជា ព្រោះហេតុនោះ ទើបអាត្មាភាពចេញបួស»។ Iminā pariyāyena palitāni visuddhidevānaṃ dūtattā devadūtāti vuccanti. ដោយបរិយាយនេះ សក់ស្កូវទាំងឡាយ ព្រោះជាទូតរបស់វិសុទ្ធិទេព ទើបហៅថា ទេវទូត។ Kappakassa gāmavaraṃ datvāti satasahassuṭṭhānakaṃ jeṭṭhakagāmaṃ datvā. Kasmā adāsi? Saṃviggamānasattā. Tassa hi añjalismiṃ ṭhapitāni palitāni disvāva saṃvego uppajjati. Aññāni caturāsītivassasahassāni āyu atthi, evaṃ santepi maccurājassa santike ṭhitaṃ viya attānaṃ maññamāno saṃviggo pabbajjaṃ roceti. Tena vuttaṃ – ពាក្យថា Kappakassa gāmavaraṃ datvā សេចក្តីថា ប្រទានភូមិដ៏ប្រសើរដែលមានចំណូលមួយសែន។ ហេតុអ្វីបានជាប្រទាន? ព្រោះព្រះអង្គមានព្រះទ័យតក់ស្លុត។ ព្រោះថាកាលដែលព្រះអង្គទតឃើញសក់ស្កូវដែលជាងកាត់សក់ដាក់លើបាតព្រះហស្តហើយ សេចក្តីសង្វេគក៏កើតឡើងភ្លាម។ ទោះបីជាព្រះជន្មាយុនៅសល់ដល់ទៅ ៨៤,០០០ ឆ្នាំទៀតក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គនៅតែចាត់ទុកព្រះអង្គឯងដូចជាឈរនៅចំពោះមុខស្តេចមច្ចុរាជដែរ ហើយទ្រង់តក់ស្លុតជាខ្លាំង រហូតពេញព្រះទ័យនឹងការបួស។ ហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកថា៖ ‘‘Sire [Pg.215] disvāna palitaṃ, maghadevo disampati; Saṃvegaṃ alabhī dhīro, pabbajjaṃ samarocayī’’ti. «ព្រោះបានឃើញសក់ស្កូវលើព្រះសិរ ព្រះបាទមឃទេវជាធំក្នុងទិស ទ្រង់ជាអ្នកប្រាជ្ញ ក៏ទ្រង់បាននូវសេចក្តីសង្វេគ ហើយពេញព្រះទ័យនឹងការបួសក្រៃលែង»។ Aparampi vuttaṃ – មានពាក្យពោលទុកដទៃទៀតថា៖ ‘‘Uttamaṅgaruhā mayhaṃ, ime jātā vayoharā; Pātubhūtā devadūtā, pabbajjāsamayo mamā’’ti. «សក់ទាំងឡាយដែលដុះលើអវយវៈដ៏ឧត្តមរបស់អាត្មាអញនេះ ជាគ្រឿងនាំទៅនូវវ័យ បានកើតឡើងហើយ ទេវទូតទាំងឡាយបានប្រាកដឡើងហើយ នេះជាកាលគួរដែលអាត្មាអញត្រូវបួសហើយ»។ Purisayugeti vaṃsasambhave purise. Kesamassuṃ ohāretvāti tāpasapabbajjaṃ pabbajantāpi hi paṭhamaṃ kesamassuṃ ohāretvā pabbajanti, tato paṭṭhāya vaḍḍhite kese bandhitvā jaṭākalāpadharā hutvā vicaranti. Bodhisattopi tāpasapabbajjaṃ pabbaji. Pabbajito pana anesanaṃ ananuyuñjitvā rājagehato āhaṭabhikkhāya yāpento brahmavihāraṃ bhāvesi. Tasmā so mettāsahagatenātiādi vuttaṃ. ពាក្យថា Purisayuge សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមបុរសដែលកើតក្នុងវង្សត្រកូល។ ពាក្យថា Kesamassuṃ ohāretvā សេចក្តីថា ព្រោះថាពួកអ្នកដែលបួសជាតាបស សូម្បីតែបួសជាតាបស ក៏ត្រូវកោរសក់និងពុកមាត់ជាមុនសិន រួចទើបបួស ចាប់តាំងពីពេលនោះមក កាលបើសក់ដុះវែងឡើង ក៏ចងសក់នោះ ហើយទ្រង់គ្រឿងជាអ្នកមានជដាដើរទៅមក។ ព្រះពោធិសត្វក៏បានបួសជាតាបសយ៉ាងនោះដែរ។ លុះបួសហើយ មិនបានប្រព្រឹត្តអនេសនៈឡើយ គឺទ្រង់ញ៉ាំងជីវិតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចង្ហាន់ដែលនាំមកពីរាជវាំង ហើយបានចម្រើនព្រហ្មវិហារធម៌។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលទុកជាដើមថា so mettāsahagatena។ Kumārakīḷitaṃ kīḷīti aṅkena aṅkaṃ parihariyamāno kīḷi. Mālākalāpaṃ viya hi naṃ ukkhipitvāva vicariṃsu. Rañño maghadevassa putto…pe… pabbajīti imassa pabbajitadivase pañca maṅgalāni ahesuṃ. Maghadevarañño matakabhattaṃ, tassa rañño pabbajitamaṅgalaṃ, tassa puttassa chattussāpanamaṅgalaṃ, tassa puttassa uparajjamaṅgalaṃ, tassa puttassa nāmakaraṇamaṅgalanti ekasmiṃyeva samaye pañca maṅgalāni ahesuṃ, sakalajambudīpatale unnaṅgalamahosi. ពាក្យថា Kumārakīḷitaṃ kīḷi សេចក្តីថា ត្រូវបានគេបីត្រកងពីទ្រូងមួយទៅទ្រូងមួយទៀត ហើយលេងល្បែងក្មេងៗ។ ព្រោះថា ពួកមេដោះតែងតែលើកបីព្រះអង្គដើរទៅមក ដូចជាបាច់ផ្កាយ៉ាងនោះឯង។ ត្រង់ពាក្យថា Rañño maghadevassa putto...pe... pabbaji សេចក្តីថា ក្នុងថ្ងៃដែលព្រះរាជាអង្គនេះបួស មង្គលទាំង ៥ បានកើតឡើងព្រមគ្នា គឺ៖ ការធ្វើមតកភត្តថ្វាយព្រះបាទមឃទេវ ១, ពិធីបុណ្យបួសរបស់ព្រះរាជាអង្គនោះ ១, ពិធីលើកស្វេតច្ឆត្ររបស់ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គ ១, ពិធីតាំងឧបរាជរបស់ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គនោះ ១, ពិធីថ្វាយព្រះនាមរបស់ព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះអង្គនោះ ១។ មង្គលទាំង ៥ នេះ បានកើតឡើងក្នុងពេលជាមួយគ្នាតែមួយ ធ្វើឲ្យមានការភ្ញាក់ផ្អើលពេញផ្ទៃនៃជម្ពូទ្វីបទាំងមូល។ 311. Puttapaputtakāti puttā ca puttaputtā cāti evaṃ pavattā tassa paramparā. Pacchimako ahosīti pabbajjāpacchimako ahosi. Bodhisatto kira brahmaloke nibbatto – ‘‘pavattati nu kho taṃ mayā manussaloke nihataṃ kalyāṇavatta’’nti āvajjanto addasa – ‘‘ettakaṃ addhānaṃ pavattati, idāni na pavattissatī’’ti. Na kho panāhaṃ mayhaṃ paveṇiyā ucchijjituṃ dassāmīti attano vaṃse jātaraññoyeva aggamahesiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā attano vaṃsassa nemiṃ ghaṭento viya nibbatto, tenevassa nimīti nāmaṃ ahosi. Iti so pabbajitarājūnaṃ [Pg.216] sabbapacchimako hutvā pabbajitoti pabbajjāpacchimako ahosi. Guṇehi pana atirekataro. Tassa hi sabbarājūhi atirekatarā dve guṇā ahesuṃ. Catūsu dvāresu satasahassaṃ satasahassaṃ vissajjetvā devasikaṃ dānaṃ adāsi, anuposathikassa ca dassanaṃ nivāresi. Anuposathikesu hi rājānaṃ passissāmāti gatesu dovāriko pucchati ‘‘tumhe uposathikā no vā’’ti. Ye anuposathikā honti, te nivāreti ‘‘anuposathikānaṃ rājā dassanaṃ na detī’’ti. ‘‘Mayaṃ janapadavāsino kāle bhojanaṃ kuhiṃ labhissāmā’’tipi tattha vacanokāso natthi. Catūsu hi dvāresu rājaṅgaṇe ca anekāni bhattacāṭisahassāni paṭiyattāneva honti. Tasmā mahājano icchiticchitaṭṭhāne massuṃ kāretvā nhāyitvā vatthāni parivattetvā yathārucitaṃ bhojanaṃ bhuñjitvā uposathaṅgāni adhiṭṭhāya rañño gehadvāraṃ gacchati. Dovārikena ‘‘uposathikā tumhe’’ti pucchitapucchitā ‘‘āma āmā’’ti vadanti. Tena hi āgacchathāti pavesetvā rañño dasseti. Iti imehi dvīhi guṇehi atirekataro ahosi. ៣១១. ពាក្យថា Puttapaputtakā សេចក្តីថា គឺកូនៗ ចៅៗ និងចៅទួតៗ ជាលំដាប់វង្សត្រកូលដែលប្រព្រឹត្តទៅរបស់ព្រះអង្គ។ ពាក្យថា Pacchimako ahosi សេចក្តីថា ជាព្រះរាជាចុងក្រោយបង្អស់ក្នុងចំណោមព្រះរាជាដែលបានបួស។ ឮថា ព្រះពោធិសត្វដែលទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក កាលទ្រង់ពិចារណាថា «វ័តដ៏ល្អដែលតថាគតបានតម្កល់ទុកក្នុងមនុស្សលោក នៅតែប្រព្រឹត្តទៅដែរឬទេហ្ន៎?» ក៏បានទតឃើញថា «វ័តនោះនៅតែប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលដ៏យូរអង្វែងប៉ុណ្ណេះ ប៉ុន្តែឥឡូវនេះនឹងមិនប្រព្រឹត្តទៅទៀតឡើយ»។ ទ្រង់គិតថា «តថាគតនឹងមិនបណ្តោយឲ្យប្រពៃណីរបស់តថាគតត្រូវដាច់សូន្យឡើយ» ទើបយាងមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃព្រះអគ្គមហេសីរបស់ព្រះរាជាដែលកើតក្នុងវង្សរបស់ព្រះអង្គឯង ហាក់ដូចជាការតភ្ជាប់នូវខ្នងកង់នៃវង្សត្រកូលរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ព្រះរាជកុមារនោះទើបមានព្រះនាមថា និមិ។ ព្រះរាជាអង្គនោះ ជាព្រះរាជាចុងក្រោយបង្អស់ក្នុងចំណោមព្រះរាជាដែលបានបួស ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកចុងក្រោយបង្អស់ក្នុងការបួស។ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមានគុណធម៌ដ៏លើសលប់ក្រៃលែង។ ព្រោះថា ព្រះអង្គមានគុណធម៌ដ៏វិសេស ២ យ៉ាង លើសជាងព្រះរាជាទាំងពួង គឺ៖ ទ្រង់បានបរិច្ចាគទ្រព្យមួយសែនៗ ក្នុងទ្វារទាំង ៤ ដើម្បីប្រទានទានរាល់ៗថ្ងៃ ១, និងទ្រង់ហាមឃាត់មិនឲ្យអ្នកដែលមិនរក្សាឧបោសថចូលគាល់ ១។ ព្រោះថាកាលដែលពួកអ្នកមិនរក្សាឧបោសថ គិតថានឹងទៅគាល់ព្រះរាជា ឆ្មាំទ្វារតែងតែសួរថា «អ្នករាល់គ្នាជាអ្នករក្សាឧបោសថ ឬមិនមែន?»។ ជនទាំងឡាយណាដែលមិនរក្សាឧបោសថ ឆ្មាំទ្វារតែងហាមឃាត់ថា «ព្រះរាជាមិនប្រទានការចូលគាល់ដល់អ្នកដែលមិនរក្សាឧបោសថឡើយ»។ សូម្បីតែពាក្យដោះសារថា «ពួកយើងជាអ្នកស្រុកក្រៅ តើនឹងរកអាហារបរិភោគទាន់ពេលនៅឯណា?» ក៏មិនអាចនិយាយបានក្នុងទីនោះឡើយ។ ព្រោះថានៅទ្វារទាំង ៤ និងនៅលានព្រះរាជវាំង តែងតែមានឆ្នាំងបាយធំៗរាប់ពាន់ដែលគេរៀបចំទុកជាស្រេច។ ហេតុនោះ មហាជនកាលចង់កោរពុកមាត់ កក់សក់ ងូតទឹក ផ្លាស់សំពត់ថ្មីៗនៅកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នា ហើយបរិភោគអាហារតាមចិត្តចង់ រួចក៏សមាទានអង្គឧបោសថ ទើបដើរទៅកាន់ទ្វារព្រះរាជវាំង។ កាលដែលឆ្មាំទ្វារសួរម្តងហើយម្តងទៀតថា «អ្នករាល់គ្នាជាអ្នករក្សាឧបោសថមែនទេ?» ពួកគេតែងឆ្លើយថា «បាទ មែនហើយ»។ ឆ្មាំទ្វារក៏និយាយថា «បើដូច្នោះ សូមអញ្ជើញចូលមក» រួចក៏នាំចូលទៅថ្វាយបង្គំគាល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់មានគុណធម៌ដ៏លើសលប់ដោយគុណទាំង ២ យ៉ាងនេះឯង។ 312. Devānaṃ tāvatiṃsānanti tāvatiṃsabhavane nibbattadevānaṃ. Te kira devā videharaṭṭhe mithilanagaravāsino rañño ovāde ṭhatvā pañca sīlāni rakkhitvā uposathakammaṃ katvā tattha nibbattā rañño guṇakathaṃ kathenti. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘devānaṃ tāvatiṃsāna’’nti. ៣១២. ពាក្យថា Devānaṃ tāvatiṃsānaṃ សេចក្ដីថា ពួកទេវតាដែលកើតក្នុងភពតាវតឹង្ស។ ឮថា ពួកទេវតាទាំងនោះ កាលពីមុនជាអ្នករស់នៅក្នុងក្រុងមិថិលា ក្នុងវិទេហរដ្ឋ បានស្ថិតនៅក្នុងឱវាទរបស់ព្រះរាជា រក្សាសីល ៥ ធ្វើឧបោសថកម្ម ហើយបានទៅកើតក្នុងភពតាវតឹង្សនោះ តែងពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះរាជា។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកពួកទេវតាទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា «devānaṃ tāvatiṃsānaṃ» (របស់ពួកទេវតាជាន់តាវតឹង្ស)។ Nisinno hotīti pāsādavarassa uparigato dānañca sīlañca upaparikkhamāno nisinno hoti. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘dānaṃ nu kho mahantaṃ udāhu sīlaṃ, yadi dānaṃ mahantaṃ, ajjhottharitvā dānameva dassāmi. Atha sīlaṃ, sīlameva pūrissāmī’’ti. Tassa ‘‘idaṃ mahantaṃ idaṃ mahanta’’nti nicchituṃ asakkontasseva sakko gantvā purato pāturahosi. Tena vuttaṃ atha kho, ānanda,…pe… sammukhe pāturahosīti. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘rañño kaṅkhā uppannā, tassa kaṅkhacchedanatthaṃ pañhañca kathessāmi, idhāgamanatthāya paṭiññañca gaṇhissāmī’’ti. Tasmā gantvā sammukhe pāturahosi. Rājā adiṭṭhapubbaṃ rūpaṃ disvā bhīto ahosi lomahaṭṭhajāto. Atha naṃ sakko – ‘‘mā bhāyi, mahārāja, vissattho pañhaṃ puccha, kaṅkhaṃ te paṭivinodessāmī’’ti āha. ពាក្យថា Nisinno hoti សេចក្ដីថា ព្រះរាជាឡើងទៅលើប្រាសាទដ៏ប្រសើរ ហើយគង់ពិចារណាអំពីទាន និងសីល។ ឮថា ព្រះរាជាមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ទានមានផលច្រើន ឬក៏សីលមានផលច្រើនហ្ន៎? បើទានមានផលច្រើន យើងនឹងគ្របសង្កត់ (គុណធម៌ដទៃ) ហើយធ្វើតែទានម្យ៉ាង។ បើសីលមានផលច្រើន យើងនឹងបំពេញតែសីលម្យ៉ាង»។ កាលដែលព្រះរាជាមិនអាចសម្រេចចិត្តបានថា «នេះមានផលច្រើន ឬនោះមានផលច្រើន» ព្រះឥន្ទ្រក៏បានយាងមកប្រាកដចំពោះព្រះភក្ត្រ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «លំដាប់នោះឯង ម្នាលអានន្ទ... បានមកប្រាកដចំពោះមុខ»។ ឮថា ព្រះឥន្ទ្រមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «សេចក្ដីសង្ស័យកើតឡើងដល់ព្រះរាជាហើយ យើងនឹងដោះស្រាយប្រស្នាដើម្បីកាត់សេចក្ដីសង្ស័យរបស់ព្រះរាជានោះ ហើយនឹងទទួលពាក្យសន្យាដើម្បីឲ្យព្រះរាជាយាងមកកាន់ទីនេះ (ឋានសួគ៌)»។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះឥន្ទ្រទើបយាងមកប្រាកដចំពោះព្រះភក្ត្រ។ ព្រះរាជាបានក្រឡេកឃើញរូបដែលមិនធ្លាប់ឃើញពីមុន ក៏មានសេចក្ដីតក់ស្លុត ព្រឺរោម។ លំដាប់នោះ ព្រះឥន្ទ្រមានព្រះបន្ទូលនឹងព្រះរាជានោះថា «មហាក្សត្រដ៏ប្រសើរ ព្រះអង្គកុំខ្លាចឡើយ ចូរមានព្រះទ័យក្លាហានសួរប្រស្នាចុះ យើងនឹងបន្ទោបង់សេចក្ដីសង្ស័យរបស់ព្រះអង្គ»។ Rājā [Pg.217] – ព្រះរាជា (ទ្រង់សួរថា)៖ ‘‘Pucchāmi taṃ mahārāja, sabbabhūtānamissara; Dānaṃ vā brahmacariyaṃ vā, katamaṃ su mahapphala’’nti. – «បពិត្រមហារាជ ជាម្ចាស់នៃសត្វលោកទាំងពួង ខ្ញុំព្រះករុណាសួរព្រះអង្គថា រវាងទាន និងព្រហ្មចរិយៈ (សីល) តើធម៌ណាមានផលច្រើនជាង?»។ Pañhaṃ pucchi. Sakko – ‘‘dānaṃ nāma kiṃ, sīlameva guṇavisiṭṭhatāya mahantaṃ. Ahañhi pubbe, mahārāja, dasavassasahassāni dasannaṃ jaṭilasahassānaṃ dānaṃ datvā pettivisayato na mutto, sīlavantā pana mayhaṃ dānaṃ bhuñjitvā brahmaloke nibbattā’’ti vatvā imā gāthā avoca – ព្រះរាជាទ្រង់សួរប្រស្នាយ៉ាងនេះ។ ព្រះឥន្ទ្រមានព្រះបន្ទូលថា «ទាននោះតើដូចម្ដេច សីលហ្នឹងឯងទើបជាធម៌ធំដំដោយសេចក្ដីវិសេសនៃគុណ។ បពិត្រមហារាជ ព្រោះថាក្នុងជាតិមុន ខ្ញុំបានថ្វាយទានដល់ពួកជដិល ១ ម៉ឺនរូប អស់រយៈពេល ១ ម៉ឺនឆ្នាំ ក៏នៅតែមិនទាន់រួចផុតចាកប្រេតវិស័យ (គឺមិនទាន់រួចផុតចាកកាមភពដែលប្រហាក់ប្រហែលនឹងប្រេតវិស័យ) ចំណែកពួកជដិលអ្នកមានសីល កាលបរិភោគទានរបស់ខ្ញុំហើយ បានទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក» លុះព្រះឥន្ទ្រមានព្រះបន្ទូលយ៉ាងនេះហើយ ទើបត្រាស់គាថាទាំងឡាយនេះថា៖ ‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati; Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhati. «បុគ្គលរមែងទៅកើតក្នុងត្រកូលក្សត្រ ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងថោកទាប (សីលថ្នាក់ទាប) រមែងទៅកើតក្នុងความเป็นទេវតា ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងមធ្យម រមែងបរិសុទ្ធ (ចាកកិលេស) ដោយព្រហ្មចរិយៈយ៉ាងឧត្តម។ Na hete sulabhā kāyā, yācayogena kenaci; Ye kāye upapajjanti, anāgārā tapassino’’ti. (jā. 2.22.429-430); ពួកព្រហ្មទាំងនេះ បុគ្គលមិនងាយនឹងបានឡើយ ដោយសារការបូជាយញ្ញណាមួយ ពួកអ្នកបួសមិនមានផ្ទះ មានតបៈ ទើបបានទៅកើតក្នុងពួកព្រហ្មនោះ»។ Evaṃ rañño kaṅkhaṃ vinodetvā devalokagamanāya paṭiññāgahaṇatthaṃ lābhā te mahārājātiādimāha. Tattha avikampamānoti abhāyamāno. Adhivāsesīti ahaṃ mahājanaṃ kusalaṃ samādapemi, puññavantānaṃ pana vasanaṭṭhānaṃ disvā āgatena manussapathe sukhaṃ kathetuṃ hotīti adhivāsesi. ព្រះឥន្ទ្រកាលបន្ទោបង់សេចក្ដីសង្ស័យរបស់ព្រះរាជាយ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីទទួលពាក្យសន្យាក្នុងការយាងទៅកាន់ទេវលោក ទើបមានព្រះបន្ទូលថា lābhā te mahārāja (ជាលាភរបស់ព្រះអង្គហើយ មហារាជ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា avikampamāno សេចក្ដីថា មិនភ័យខ្លាច។ ពាក្យថា adhivāsesi សេចក្ដីថា ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «យើងបានដឹកនាំមហាជនឲ្យសមាទានកុសលហើយ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើយើងបានឃើញកន្លែងស្នាក់នៅរបស់ពួកអ្នកមានបុណ្យ ហើយត្រឡប់មកវិញ នឹងងាយស្រួលក្នុងការសម្តែងប្រាប់ផលនៃបុណ្យដល់ពួកមនុស្សក្នុងមនុស្សលោក» ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ទទួលព្រម។ 313. Evaṃ bhaddantavāti evaṃ hotu bhaddakaṃ tava vacananti vatvā. Yojetvāti ekasmiṃyeva yuge sahassaassājānīye yojetvā. Tesaṃ pana pāṭiyekkaṃ yojanakiccaṃ natthi, manaṃ āgamma yuttāyeva honti. So pana dibbaratho diyaḍḍhayojanasatiko hoti, naddhito paṭṭhāya rathasīsaṃ paññāsayojanāni, akkhabandho paṇṇāsayojanāni, akkhabandhato paṭṭhāya pacchābhāgo paṇṇāsayojanāni, sabbo sattavaṇṇaratanamayo. Devaloko nāma uddhaṃ, manussaloko adho, tasmā heṭṭhāmukhaṃ rathaṃ pesesīti na sallakkhetabbaṃ. Yathā pana pakatimaggaṃ peseti, evameva manussānaṃ sāyamāsabhatte niṭṭhite candena saddhiṃ yuganaddhaṃ katvā pesesi, yamakacandā uṭṭhitā viya ahesuṃ. Mahājano disvā ‘‘yamakacandā uggatā’’ti āha. Āgacchante āgacchante na yamakacandā, ekaṃ vimānaṃ, na vimānaṃ, eko rathoti. Rathopi āgacchanto āgacchanto [Pg.218] pakatirathappamāṇova, assāpi pakatiassappamāṇāva ahesuṃ. Evaṃ rathaṃ āharitvā rañño pāsādaṃ padakkhiṇaṃ katvā pācīnasīhapañjaraṭṭhāne rathaṃ nivattetvā āgatamaggābhimukhaṃ katvā sīhapañjare ṭhatvāva ārohanasajjaṃ ṭhapesi. ៣១៣. ពាក្យថា evaṃ bhaddantavā សេចក្ដីថា ទេវបុត្រមាតលិពោលថា «សូមឲ្យជាយ៉ាងនោះចុះ ពាក្យរបស់ព្រះអង្គជាពាក្យល្អប្រពៃហើយ»។ ពាក្យថា yojetvā សេចក្ដីថា ទឹមសេះអាជានេយ្យ ១ ពាន់ក្បាល ក្នុងនឹមតែមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត សេះទាំងនោះមិនមានកិច្ចដែលត្រូវទឹមដាច់ដោយឡែកពីគ្នានោះទេ គ្រាន់តែអាស្រ័យចិត្តរបស់មាតលិទេវបុត្រ ក៏ទឹមជាប់គ្នាតែម្ដង។ ចំណែកឯទេវរថនោះ មានទំហំ ១៥០ យោជន៍ ចាប់ផ្ដើមពីកន្លែងចងនឹមទៅ ខាងក្បាលរថមានប្រវែង ៥០ យោជន៍ កន្លែងចងភ្លៅមានប្រវែង ៥០ យោជន៍ ចាប់ពីកន្លែងចងភ្លៅទៅ ផ្នែកខាងក្រោយមានប្រវែង ៥០ យោជន៍ រថទាំងមូលសម្រេចដោយរតនៈ ៧ ពណ៌។ ឈ្មោះថាទេវលោក ស្ថិតនៅខាងលើ មនុស្សលោកស្ថិតនៅខាងក្រោម ព្រោះហេតុនោះ មិនគួរយល់ថា មាតលិទេវបុត្របររថតម្រង់ចុះមកខាងក្រោមនោះទេ។ ប៉ុន្តែ មាតលិទេវបុត្របររថមកដូចជាបរតាមផ្លូវធម្មតា គឺក្នុងពេលដែលពួកមនុស្សបរិភោគអាហារពេលល្ងាចរួចហើយ ក៏បររថមកទឹមគ្នាជាមួយព្រះចន្ទ ហាក់ដូចជាព្រះចន្ទគូបានរះឡើង។ មហាជនឃើញហើយក៏និយាយថា «ព្រះចន្ទគូរះឡើងហើយ»។ កាលដែលរថខិតជិតចូលមកៗ ក៏និយាយថា «មិនមែនព្រះចន្ទគូទេ គឺវិមានមួយទេតើ» លុះជិតចូលមកទៀត ក៏និយាយថា «មិនមែនវិមានទេ គឺជារថមួយ»។ កាលដែលរថខិតជិតចូលមកដល់ ក៏មានទំហំប៉ុននឹងរថធម្មតា ពួកសេះក៏មានទំហំប៉ុននឹងសេះធម្មតាដែរ។ មាតលិបររថមកយ៉ាងនេះហើយ ធ្វើប្រទក្សិណប្រាសាទរបស់ព្រះរាជា រួចបង្វែររថត្រឡប់ទៅរកទិសដៅដែលត្រូវទៅវិញ នៅត្រង់កន្លែងសីហបញ្ជរខាងកើត ហើយឈប់រថនៅត្រង់សីហបញ្ជរនោះ រៀបចំគ្រឿងសម្រាប់ឡើងជិះរួចជាស្រេច។ Abhiruha mahārājāti rājā – ‘‘dibbayānaṃ me laddha’’nti na tāvadeva abhiruhi, nāgarānaṃ pana ovādaṃ adāsi ‘‘passatha tātā, yaṃ me sakkena devaraññā dibbaratho pesito, so ca kho na jātigottaṃ vā kulappadesaṃ vā paṭicca pesito, mayhaṃ pana sīlācāraguṇe pasīditvā pesito. Sace tumhepi sīlaṃ rakkhissatha, tumhākampi pesessati, evaṃ rakkhituṃ yuttaṃ nāmetaṃ sīlaṃ. Nāhaṃ devalokaṃ gantvā cirāyissāmi, appamattā hothā’’ti mahājanaṃ ovaditvā pañcasu sīlesu patiṭṭhāpetvā rathaṃ abhiruhi. Tato mātali saṅgāhako ‘‘ahampi mahārājassa mamānucchavikaṃ karissāmī’’ti ākāsamhi dve magge dassetvā apica mahārājātiādimāha. ពាក្យថា abhiruha mahārāja សេចក្ដីថា ព្រះរាជាមិនទាន់ឡើងជិះភ្លាមៗ ដោយគិតថា «យើងបានយានទិព្វហើយ» នោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់បានប្រទានឱវាទដល់អ្នកនគរថា «ម្នាលអ្នកទាំងឡាយ ចូរមើលចុះ ទេវរថទិព្វដែលព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាបញ្ជូនមកឲ្យយើងនេះ មិនមែនបញ្ជូនមកព្រោះអាស្រ័យជាតិត្រកូល ឬវង្សត្រកូលឡើយ ប៉ុន្តែបញ្ជូនមកព្រោះតែទ្រង់ជ្រះថ្លាក្នុងសីល និងអាចារគុណរបស់យើង។ ប្រសិនបើអ្នកទាំងឡាយរក្សាសីលដែរ ព្រះអង្គក៏នឹងបញ្ជូនមកឲ្យអ្នកទាំងឡាយដូចគ្នា ហេតុនោះ សីលនេះជាធម៌ដែលគួររក្សាពិតមែន។ យើងទៅកាន់ទេវលោកមិនយូរឡើយ អ្នកទាំងឡាយចូរកុំប្រមាទឡើយ» ទ្រង់ទូន្មានមហាជនយ៉ាងនេះហើយ ឲ្យមហាជនស្ថិតនៅក្នុងសីល ៥ រួចទើបឡើងគង់លើរថ។ លំដាប់នោះ មាតលិសារថីគិតថា «យើងនឹងធ្វើកិច្ចការដែលសមគួរដល់យើង ចំពោះមហារាជ» ទើបបង្ហាញផ្លូវពីរនៅលើអាកាស ហើយពោលពាក្យថា apica mahārāja (បពិត្រមហារាជ មួយទៀត...) ជាដើម។ Tattha katamenāti, mahārāja, imesu maggesu eko nirayaṃ gacchati, eko devalokaṃ, tesu taṃ katamena nemi. Yenāti yena maggena gantvā yattha pāpakammantā pāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvediyanti, taṃ ṭhānaṃ sakkā hoti passitunti attho. Dutiyapadepi eseva nayo. Jātakepi – ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា katamena សេចក្ដីថា បពិត្រមហារាជ ក្នុងផ្លូវទាំងពីរនេះ ផ្លូវមួយទៅកាន់នរក ផ្លូវមួយទៅកាន់ទេវលោក តើក្នុងផ្លូវទាំងនោះ ខ្ញុំព្រះករុណានាំព្រះអង្គទៅតាមផ្លូវណា? ពាក្យថា yena សេចក្ដីថា ទៅតាមផ្លូវណាហើយ ក្នុងទីណាដែលពួកសត្វអ្នកធ្វើបាបកម្ម តែងសោយផលនៃបាបកម្មទាំងឡាយ ទីនោះជាទីដែលព្រះអង្គអាចមើលឃើញបាន នេះជាអត្ថន័យ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូម្បីក្នុងជាតកក៏ត្រាស់ថា៖ ‘‘Kena taṃ nemi maggena, rājaseṭṭha disampati; Yena vā pāpakammantā, puññakammā ca ye narā’’ti. (jā. 2.22.450) – «បពិត្រព្រះរាជាដ៏ប្រសើរ ជាម្ចាស់នៃទិស តើខ្ញុំព្រះករុណានាំព្រះអង្គទៅតាមផ្លូវណា គឺផ្លូវដែលពួកមនុស្សអ្នកធ្វើបាបកម្ម ឬផ្លូវដែលពួកមនុស្សអ្នកធ្វើបុណ្យកម្ម (ស្ថិតនៅ)?»។ Gāthāya ayamevattho. Tenevāha – នេះជាអត្ថន័យនៃគាថានោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះរាជាត្រាស់ថា៖ ‘‘Niraye tāva passāmi, āvāse pāpakamminaṃ; Ṭhānāni luddakammānaṃ, dussīlānañca yā gatī’’ti. (jā. 2.22.451); «យើងចង់ឃើញនរក ដែលជាទីលំនៅរបស់ពួកអ្នកធ្វើបាបកម្ម ជាទីកន្លែងរបស់ពួកអ្នកធ្វើកម្មដ៏ទ្រុស្តយង់ និងជាគតិរបស់ពួកមនុស្សទ្រុស្តសីលជាមុនសិន»។ Ubhayeneva maṃ mātali nehīti mātali dvīhi maggehi maṃ nehi, ahaṃ nirayaṃ passitukāmo devalokampīti. Paṭhamaṃ katamena nemīti. Paṭhamaṃ nirayamaggena nehīti. Tato mātali attano ānubhāvena rājānaṃ pañcadasa mahāniraye dassesi. Vitthārakathā panettha – ពាក្យថា ubhayeneva maṃ mātali nehi សេចក្ដីថា ម្នាលមាតលិ ចូរនាំយើងទៅតាមផ្លូវទាំងពីរចុះ ព្រោះយើងចង់ឃើញទាំងនរក ចង់ឃើញទាំងទេវលោក។ (មាតលិសួរថា) «តើខ្ញុំព្រះករុណានាំទៅតាមផ្លូវណាជាមុន?»។ (ព្រះរាជាត្រាស់ថា) «ចូរនាំទៅតាមផ្លូវនរកជាមុនចុះ»។ លំដាប់នោះ មាតលិបានបង្ហាញមហានរកទាំង ១៥ ជាន់ ដល់ព្រះរាជា ដោយអានុភាពរបស់ខ្លួន។ សេចក្ដីពិស្តារក្នុងរឿងនេះ ដូចដែលត្រាស់ទុកក្នុងជាតកថា៖ ‘‘Dassesi [Pg.219] mātali rañño, duggaṃ vetaraṇiṃ nadiṃ; Kuthitaṃ khārasaṃyuttaṃ, tattaṃ aggisikhūpama’’nti. (jā. 2.22.452) – «មាតលិទេវបុត្រ បានបង្ហាញស្ទឹងវេតរណី ដែលឆ្លងបានដោយកម្រ ជាស្ទឹងទឹកប្រៃពុះកញ្ជ្រោល ក្តៅក្រហាយ ដូចជាអណ្ដាតភ្លើង ដល់ព្រះរាជា»។ Jātake vuttanayena veditabbā. Nirayaṃ dassetvā rathaṃ nivattetvā devalokābhimukhaṃ gantvā bīraṇīdevadhītāya soṇadinnadevaputtassa gaṇadevaputtānañca vimānāni dassento devalokaṃ nesi. Tatrāpi vitthārakathā – គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលត្រាស់ទុកក្នុងជាតកនោះឯង។ លុះបង្ហាញនរកហើយ ក៏បង្វែររថតម្រង់ទៅកាន់ទេវលោក កាលបង្ហាញវិមានទាំងឡាយរបស់នាងពុទ្ធសាសនាប៊ីរណីទេវធីតា សោណទិន្នទេវបុត្រ និងពួកគណទេវបុត្រ ក៏បាននាំទៅកាន់ទេវលោក។ សូម្បីសេចក្ដីពិស្តារក្នុងរឿងនោះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលត្រាស់ទុកក្នុងជាតកថា៖ ‘‘Yadi te sutā bīraṇī jīvaloke,Āmāyadāsī ahu brāhmaṇassa; Sā pattakāle atithiṃ viditvā,Mātāva puttaṃ sakimābhinandī; Saṃyamā saṃvibhāgā ca,Sā vimānasmi modatī’’ti. (jā. 2.22.507) – «នាងប៊ីរណីនោះ កាលនៅក្នុងមនុស្សលោក ជាខ្ញុំបម្រើកើតក្នុងផ្ទះរបស់ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ នាងបានឃើញភ្ញៀវ (ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ) ក្នុងពេលដែលគួរថ្វាយទាន ក៏មានចិត្តត្រេកអរក្រៃលែង ដូចជាម្តាយដែលត្រេកអរនឹងកូនប្រុសដែលមកពីចម្ងាយតែម្តង នាងជាអ្នកមានសីលសង្វរ និងការចែករំលែកទាន នាងរមែងរីករាយក្នុងវិមាននោះ»។ Jātake vuttanayeneva veditabbā. គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលត្រាស់ទុកក្នុងជាតកនោះឯង។ Evaṃ gacchato pana tassa rathanemi vaṭṭiyā cittakūṭadvārakoṭṭhakassa ummāre pahatamatteva devanagare kolāhalaṃ ahosi. Sakkaṃ devarājānaṃ ekakaṃyeva ohāya devasaṅgho mahāsattaṃ paccuggamanamakāsi, taṃ devatānaṃ ādaraṃ disvā sakko cittaṃ sandhāretuṃ asakkonto – ‘‘abhirama, mahārāja, devesu devānubhāvenā’’ti āha. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ rājā ajja āgantvā ekadivaseneva devagaṇaṃ attano abhimukhamakāsi. Sace ekaṃ dve divase vasissati, na maṃ devā olokessantī’’ti. So usūyamāno, ‘‘mahārāja, tuyhaṃ imasmiṃ devaloke vasituṃ puññaṃ natthi, aññesaṃ puññena vasāhī’’ti iminā adhippāyena evamāha. Bodhisatto – ‘‘nāsakkhi jarasakko manaṃ sandhāretuṃ, paraṃ nissāya laddhaṃ kho pana yācitvā laddhabhaṇḍakaṃ viya hotī’’ti paṭikkhipanto alaṃ mārisātiādimāha. Jātakepi vuttaṃ – កាលដែលព្រះរាជាយាងទៅយ៉ាងនេះ គ្រាន់តែកងចក្រនៃរថទង្គិចនឹងឧទុម្ពរ (ធ្នឹមទ្វារ) នៃខ្លោងទ្វារភ្នំចិត្តកូតភ្លាម សម្លេងគឹកកងរំពងក៏កើតមានឡើងក្នុងទេវនគរ។ ពួកទេវតាទាំងឡាយបានទុកព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតាឲ្យនៅតែម្នាក់ឯង ហើយនាំគ្នាទៅទទួលព្រះមហាសត្វ ព្រះឥន្ទ្រឃើញសេចក្ដីគោរពកោតក្រែងរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះហើយ មិនអាចទប់ចិត្តច្រណែនបាន ទើបមានព្រះបន្ទូលថា «បពិត្រមហារាជ សូមព្រះអង្គត្រេកអរក្នុងពួកទេវតា ដោយអានុភាពរបស់ទេវតាចុះ»។ ឮថា ព្រះឥន្ទ្រមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះរាជានេះទើបតែយាងមកដល់ថ្ងៃនេះ ត្រឹមតែមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ ក៏ធ្វើឲ្យពួកទេវតាងាកមកស្រឡាញ់ពេញចិត្តនឹងព្រះអង្គបាត់ទៅហើយ ប្រសិនបើទ្រង់គង់នៅទីនេះមួយថ្ងៃ ឬពីរថ្ងៃទៀត ពួកទេវតាច្បាស់ជាលែងមើលមុខយើងជាមិនខាន»។ ព្រះឥន្ទ្រនោះមានចិត្តច្រណែន ទើបមានព្រះបន្ទូលដោយបំណងយ៉ាងនេះថា «បពិត្រមហារាជ ព្រះអង្គមិនមានបុណ្យដើម្បីគង់នៅក្នុងទេវលោកនេះឡើយ ចូរអាស្រ័យបុណ្យរបស់ពួកទេវតាដទៃហើយគង់នៅចុះ»។ ព្រះពោធិសត្វទ្រង់ជ្រាបថា «ព្រះឥន្ទ្រចាស់នេះមិនអាចទប់ចិត្តច្រណែនបានឡើយ ម្យ៉ាងទៀត សម្បត្តិដែលបានមកដោយអាស្រ័យអ្នកដទៃ តែងប្រៀបដូចជារបស់ដែលខ្ចីគេមកប្រើប្រាស់ដូច្នោះឯង» កាលចង់បដិសេធ ទើបមានព្រះបន្ទូលថា alaṃ mārisa (កុំឡើយ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ) ជាដើម។ សូម្បីក្នុងជាតកក៏ត្រាស់ទុកថា៖ ‘‘Yathā yācitakaṃ yānaṃ, yathā yācitakaṃ dhanaṃ; Evaṃsampadameve taṃ, yaṃ parato dānapaccayā; Na cāhametamicchāmi, yaṃ parato dānapaccayā’’ti. (jā. 2.22.585-586) – «យានដែលខ្ចីគេមកយ៉ាងណា ទ្រព្យដែលខ្ចីគេមកយ៉ាងណា សម្បត្តិដែលបានមកព្រោះតែការឲ្យរបស់បុគ្គលដទៃ ក៏មានឧបមាដូច្នោះដែរ ខ្ញុំមិនប្រាថ្នាសម្បត្តិដែលបានមកព្រោះតែការឲ្យរបស់បុគ្គលដទៃនោះឡើយ»។ Sabbaṃ [Pg.220] vattabbaṃ. Bodhisatto pana manussattabhāvena kativāre devalokaṃ gatoti. Cattāro – mandhāturājakāle sādhinarājakāle guttilavīṇāvādakakāle nimimahārājakāleti. So mandhātukāle devaloke asaṅkhyeyyaṃ kālaṃ vasi, tasmiñhi vasamāneyeva chattiṃsa sakkā caviṃsu. Sādhinarājakāle sattāhaṃ vasi, manussagaṇanāya satta vassasatāni honti. Guttilavīṇāvādakakāle ca nimirājakāle ca muhuttamattaṃ vasi, manussagaṇanāya satta divasāni honti. គប្បីពោលសេចក្ដីទាំងពួង។ ចោទថា ព្រះពោធិសត្វធ្លាប់ទៅកាន់ទេវលោកដោយរូបកាយជាមនុស្សចំនួនប៉ុន្មានដង? ឆ្លើយថា ចំនួន ៤ ដង គឺ ក្នុងកាលជាព្រះបាទមន្ធាតុ ១ ក្នុងកាលជាព្រះបាទសាធិនៈ ១ ក្នុងកាលជាគុត្តិតតន្ត្រីករ ១ និងក្នុងកាលជាព្រះបាទនិមិមហារាជ ១។ ព្រះពោធិសត្វនោះ កាលជាព្រះបាទមន្ធាតុ បានគង់នៅក្នុងទេវលោកអស់កាលអសង្ខេយ្យ គឺក្នុងកាលដែលព្រះអង្គគង់នៅទីនោះ ព្រះឥន្ទ្រចំនួន ៣៦ អង្គបានច្យុតទៅ។ ក្នុងកាលជាព្រះបាទសាធិនៈ បានគង់នៅអស់រយៈពេល ៧ ថ្ងៃ (តាមការរាប់របស់ទេវតា) បើគិតជាឆ្នាំមនុស្សត្រូវជា ៧ រយឆ្នាំ។ ក្នុងកាលជាគុត្តិតតន្ត្រីករ និងក្នុងកាលជាព្រះបាទនិមិ បានគង់នៅអស់រយៈពេលត្រឹមតែមួយរំពេច (មួយខណៈ) បើគិតជាថ្ងៃមនុស្សត្រូវជា ៧ ថ្ងៃ។ 314. Tattheva mithilaṃ paṭinesīti paṭinetvā pakatisirigabbheyeva patiṭṭhāpesi. ៣១៤. ពាក្យថា tattheva mithilaṃ paṭinesi សេចក្ដីថា មាតលិបាននាំព្រះរាជាត្រឡប់មកកាន់ក្រុងមិថិលានោះវិញ ហើយឲ្យគង់នៅក្នុងសិរិគព្ភៈ (បន្ទប់សិរី) តាមប្រក្រតីវិញ។ 315. Kaḷārajanakoti tassa nāmaṃ. Kaḷāradantatāya pana kaḷārajanakoti vutto. Na so agārasmā anagāriyaṃ pabbajīti ettakamattameva na akāsi, sesaṃ sabbaṃ pākatikameva ahosi. ៣១៥. ពាក្យថា Kaḷārajanako នេះជាព្រះនាមរបស់ព្រះរាជានោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែទ្រង់មានព្រះទន្ត (ធ្មេញ) ក្រញង់ ទើបហៅថា កឡារជនកៈ។ ពាក្យថា na so agārasmā anagāriyaṃ pabbaji សេចក្ដីថា ព្រះរាជានោះមិនមែនធ្វើត្រឹមតែការចេញសាងផ្នួសប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែរាល់វត្តប្រតិបត្តិរបស់អតីតព្រះរាជាល្អៗដទៃទៀត ព្រះអង្គក៏បានបំពេញគ្រប់គ្រាន់ទាំងអស់។ 316. Samucchedo hotīti ettha kalyāṇavattaṃ ko samucchindati, kena samucchinnaṃ, ko pavatteti, kena pavattitaṃ nāma hotīti ayaṃ vibhāgo veditabbo. Tattha sīlavā bhikkhu ‘‘na sakkā mayā arahattaṃ laddhu’’nti vīriyaṃ akaronto samucchindati. Dussīlena samucchinnaṃ nāma hoti. Satta sekhā pavattenti. Khīṇāsavena pavattitaṃ nāma hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ៣១៦. ក្នុងពាក្យថា samucchedo hoti នេះ គប្បីជ្រាបការវិនិច្ឆ័យយ៉ាងនេះថា តើនរណាជាអ្នកកាត់ផ្តាច់កល្យាណវ័ត? កល្យាណវ័តត្រូវនរណាកាត់ផ្តាច់ហើយ? នរណាជាអ្នកញ៉ាំងកល្យាណវ័តឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ? កល្យាណវ័តឈ្មោះថាត្រូវនរណាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ? ក្នុងសេចក្ដីនោះ ភិក្ខុអ្នកមានសីល កាលមិនធ្វើសេចក្ដីព្យាយាមដោយគិតថា «យើងមិនអាចសម្រេចអរហត្តផលបានឡើយ» ឈ្មោះថាកំពុងកាត់ផ្តាច់កល្យាណវ័ត។ កល្យាណវ័តឈ្មោះថាត្រូវបុគ្គលទ្រុស្តសីលកាត់ផ្តាច់ហើយ។ ព្រះសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ឈ្មោះថាកំពុងញ៉ាំងកល្យាណវ័តឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ កល្យាណវ័តឈ្មោះថាត្រូវព្រះខីណាស្រពឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Maghadevasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃមឃទេវសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 4. Madhurasuttavaṇṇanā ៤. ការពន្យល់សេចក្ដីនៃមធុរសូត្រ (តទៅ)។ 317. Evaṃ me sutanti madhurasuttaṃ. Tattha mahākaccānoti gihikāle ujjenikarañño purohitaputto abhirūpo dassanīyo pāsādiko suvaṇṇavaṇṇo ca. Madhurāyanti evaṃnāmake nagare. Gundāvaneti kaṇhakagundāvane[Pg.221]. Avantiputtoti avantiraṭṭhe rañño dhītāya putto. Vuddho ceva arahā cāti daharaṃ arahantampi na tathā sambhāventi yathā mahallakaṃ, thero pana vuddho ceva ahosi arahā ca. Brāhmaṇā, bho kaccānāti so kira rājā brāhmaṇaladdhiko, tasmā evamāha. Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇotiādīsu jātigottādīnaṃ paññāpanaṭṭhāne brāhmaṇāva seṭṭhāti dasseti. Hīno añño vaṇṇoti itare tayo vaṇṇā hīnā lāmakāti vadati. Sukkoti paṇḍaro. Kaṇhoti kāḷako. Sujjhantīti jātigottādipaññāpanaṭṭhānesu sujjhanti. Brahmuno puttāti mahābrahmuno puttā. Orasā mukhato jātāti ure vasitvā mukhato nikkhantā, ure katvā saṃvaddhitāti vā orasā. Brahmajāti brahmato nibbattā. Brahmanimmitāti brahmunā nimmitā. Brahmadāyādāti brahmuno dāyādā. Ghosoyeva kho esoti vohāramattamevetaṃ. ៣១៧. ពាក្យថា Evaṃ me sutanti នេះ ជាមធុររ្សូត្រ។ ក្នុងមធុររ្សូត្រនោះ ពាក្យថា mahākaccānoti សេចក្តីថា ក្នុងកាលជាគ្រហស្ថ លោកជាកូនរបស់បុរោហិតរបស់ព្រះរាជាក្នុងក្រុងឧជ្ជេនី ជាអ្នកមានរូបល្អ គួររំលឹក គួរជ្រះថ្លា និងមានសម្បុរដូចមាស។ ពាក្យថា Madhurāyanti សេចក្តីថា ក្នុងនគរដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Gundāvaneti សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃល្ពាក់ឈ្មោះកណ្ហកគុន្ទាវនៈ។ ពាក្យថា Avantiputtoti សេចក្តីថា ជាបុត្ររបស់ព្រះរាជបុត្រីរបស់ព្រះរាជាក្នុងអវន្តិរដ្ឋ។ ពាក្យថា Vuddho ceva arahā cāti សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយរមែងមិនសរសើរព្រះអរហន្តដែលនៅក្មេង ដូចជាព្រះអរហន្តដែលជាចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យឡើយ ចំណែកព្រះថេរៈនេះ ជាចាស់ព្រឹទ្ធាចារ្យផង ជាព្រះអរហន្តផង។ ពាក្យថា Brāhmaṇā, bho kaccānāti សេចក្តីថា ឮថា ព្រះរាជានោះជាអ្នកមានលទ្ធិព្រាហ្មណ៍ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇoti ព្រះថេរៈបង្ហាញថា ក្នុងទីដែលបញ្ញត្តិជាតិនិងគោត្រជាដើម ពួកព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាបុគ្គលប្រសើរ។ ពាក្យថា Hīno añño vaṇṇoti សេចក្តីថា វណ្ណៈ ៣ ក្រៅពីនេះ ជាវណ្ណៈថោកទាប ថោកទាបបំផុត។ ពាក្យថា Sukkoti សេចក្តីថា សស្អាត។ ពាក្យថា Kaṇhoti សេចក្តីថា ខ្មៅ។ ពាក្យថា Sujjhantīti សេចក្តីថា ស្អាតបរិសុទ្ធក្នុងទីដែលបញ្ញត្តិជាតិនិងគោត្រជាដើម។ ពាក្យថា Brahmuno puttāti សេចក្តីថា ជាបុត្ររបស់មហាព្រហ្ម។ ពាក្យថា Orasā mukhato jātāti សេចក្តីថា នៅក្នុងទ្រូងហើយចេញមកតាមមាត់ ឬថា ធ្វើទុកក្នុងទ្រូងហើយចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សា ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឱរស។ ពាក្យថា Brahmajāti សេចក្តីថា កើតអំពីព្រហ្ម។ ពាក្យថា Brahmanimmitāti សេចក្តីថា ព្រហ្មនិម្មិត (បង្កើតឡើង)។ ពាក្យថា Brahmadāyādāti សេចក្តីថា ជាអ្នកទទួលមរតករបស់ព្រហ្ម។ ពាក្យថា Ghosoyeva kho esoti សេចក្តីថា ពាក្យនោះគ្រាន់តែជាវោហារ (ការហៅ) ប៉ុណ្ណោះ។ 318. Ijjheyyāti samijjheyya, yattakāni dhanādīni pattheyya, tattakehissa manoratho pūreyyāti attho. Khattiyopissāssāti khattiyopi assa issariyasampattassa pubbuṭṭhāyī assa. Nesaṃ ettha kiñcīti na etesaṃ ettha kiñci. ៣១៨. ពាក្យថា Ijjheyyāti សេចក្តីថា គប្បីសម្រេច គឺថា ប្រាថ្នានូវទ្រព្យជាដើមមានប្រមាណប៉ុន្មាន បំណងប្រាថ្នារបស់ព្រះរាជានោះ គប្បីពេញលេញដោយទ្រព្យមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Khattiyopissāssāti សេចក្តីថា សូម្បីតែខត្តិយរាជដទៃ ក៏គប្បីជាអ្នកក្រោកទទួលមុន ចំពោះព្រះរាជាដែលដល់នូវភាពជាធំដោយទ្រព្យសម្បត្តិនោះ។ ពាក្យថា Nesaṃ ettha kiñcīti សេចក្តីថា ខ្ញុំមិនឃើញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាណាមួយក្នុងទីនេះ នៃវណ្ណៈទាំង ៤ នេះឡើយ។ 322. Āsanena vā nimanteyyāmāti nisinnāsanaṃ papphoṭetvā idha nisīdāti vadeyyāma. Abhinimanteyyāmapi nanti abhiharitvā taṃ nimanteyyāma. Tattha duvidho abhihāro vācāya ceva kāyena ca. ‘‘Tumhākaṃ icchiticchitakkhaṇe mamaṃ cīvarādīhi vadeyyātha yenattho’’ti vadanto hi vācāya abhiharitvā nimanteti nāma. Cīvarādivekallaṃ sallakkhetvā ‘‘idaṃ gaṇhathā’’ti tāni dento pana kāyena abhiharitvā nimanteti nāma. Tadubhayampi sandhāya ‘‘abhinimanteyyāmapi na’’nti āha. Rakkhāvaraṇaguttinti rakkhāsaṅkhātañceva āvaraṇasaṅkhātañca guttiṃ. Yā panesā āvudhahatthe purise ṭhapentena rakkhā, sā dhammikā nāma saṃvihitā na hoti. Yathā pana avelāya kaṭṭhahārikāpaṇṇahārikādayo vihāraṃ na pavisanti, migaluddakādayo vihārasīmāya mige vā macche vā na gaṇhanti, evaṃ saṃvidahantena dhammikā nāma saṃvihitā hoti. Taṃ sandhāyāha ‘‘dhammika’’nti. ៣២២. ពាក្យថា Āsanena vā nimanteyyāmāti សេចក្តីថា យើងគប្បីបោសច្រាសអាសនៈសម្រាប់អង្គុយ ហើយនិយាយថា សូមគង់ក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា Abhinimanteyyāmapi nanti សេចក្តីថា យើងគប្បីនាំចូលទៅជិតហើយនិមន្តលោក។ ក្នុងការនាំចូលទៅជិតនោះ ការនាំចូលទៅជិតមាន ២ យ៉ាង គឺដោយវាចា ១ ដោយកាយ ១។ ម្យ៉ាងទៀត ទាយកកាលនិយាយថា "ក្នុងខណៈដែលលោកម្ចាស់ប្រាថ្នាៗ សូមលោកម្ចាស់ប្រាប់ខ្ញុំនូវចីវរជាដើមដែលត្រូវការចុះ" ឈ្មោះថា នាំចូលទៅជិតដោយវាចាហើយនិមន្ត។ ចំណែកទាយកកាលកំណត់ដឹងនូវសេចក្តីខ្វះខាតចីវរជាដើម ហើយនិយាយថា "សូមលោកម្ចាស់ទទួលយកនូវរបស់នេះចុះ" ហើយប្រគេនរបស់ទាំងនោះ ឈ្មោះថា នាំចូលទៅជិតដោយកាយហើយនិមន្ត។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការនិមន្តទាំងពីរយ៉ាងនោះ ទើបត្រាស់ថា abhinimanteyyāmapi naṃ។ ពាក្យថា Rakkhāvaraṇaguttinti សេចក្តីថា ការគ្រប់គ្រងដែលពោលគឺការរក្សា និងការគ្រប់គ្រងដែលពោលគឺការការពារ។ ម្យ៉ាងទៀត ការរក្សាណាដែលធ្វើឡើងដោយការដាក់បុរសកាន់អាវុធ ការរក្សានោះមិនឈ្មោះថាជាការចាត់ចែងដោយធម៌ឡើយ។ ចំណែកការចាត់ចែងណាដែលធ្វើឡើងយ៉ាងនេះ គឺមិនឲ្យពួកស្រីរកអុស ស្រីបេះបន្លែជាដើម ចូលមកក្នុងវត្តក្នុងពេលមិនគួរ មិនឲ្យពួកព្រានព្រៃជាដើម ចាប់សត្វម្រឹគ ឬត្រីក្នុងសីមាវត្ត ការចាត់ចែងយ៉ាងនេះ ទើបឈ្មោះថាជាការចាត់ចែងដោយធម៌។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកការចាត់ចែងនោះ ទើបត្រាស់ថា dhammikaṃ។ Evaṃ [Pg.222] santeti evaṃ catunnampi vaṇṇānaṃ pabbajitānaṃ pabbajitasakkārena same samāne. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ពាក្យថា Evaṃ santeti សេចក្តីថា កាលបើការធ្វើសក្ការៈចំពោះបព្វជិត ស្មើៗគ្នា ចំពោះបព្វជិតទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងវណ្ណៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Madhurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយមធុររ្សូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 5. Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā ៥. ការអធិប្បាយពន្យល់ពាក្យក្នុងពោធិរាជកុមារសូត្រ 324. Evaṃ me sutanti bodhirājakumārasuttaṃ. Tattha kokanadoti kokanadaṃ vuccati padumaṃ. So ca maṅgalapāsādo olokanakapadumaṃ dassetvā kato, tasmā kokanadoti saṅkhaṃ labhi. ៣២៤. ពាក្យថា Evaṃ me sutanti នេះ ជាពោធិរាជកុមារសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា kokanadoti សេចក្តីថា ផ្កាឈូក លោកហៅថា កោកនទៈ។ ម្យ៉ាងទៀត មង្គលប្រាសាទនោះ គេធ្វើឡើងដោយបង្ហាញផ្កាឈូកសម្រាប់មើល ព្រោះហេតុនោះ ទើបបានឈ្មោះថា កោកនទៈ។ 325. Yāva pacchimasopānakaḷevarāti ettha pacchimasopānakaḷevaranti paṭhamaṃ sopānaphalakaṃ vuttaṃ. Addasā khoti olokanatthaṃyeva dvārakoṭṭhake ṭhito addasa. Bhagavā tuṇhī ahosīti ‘‘kissa nu kho atthāya rājakumārena ayaṃ mahāsakkāro kato’’ti āvajjanto puttapatthanāya katabhāvaṃ aññāsi. So hi rājakumāro aputtako, sutañcānena ahosi – ‘‘buddhānaṃ kira adhikāraṃ katvā manasā icchitaṃ labhantī’’ti. So – ‘‘sacāhaṃ puttaṃ labhissāmi, sammāsambuddho mama celappaṭikaṃ akkamissati. No ce labhissāmi, na akkamissatī’’ti patthanaṃ katvā santharāpesi. Atha bhagavā ‘‘nibbattissati nu kho etassa putto’’ti āvajjetvā ‘‘na nibbattissatī’’ti addasa. ៣២៥. ក្នុងពាក្យថា Yāva pacchimasopānakaḷevarāti នេះ ពាក្យថា pacchimasopānakaḷevaraṃ សំដៅយកកម្រាលកាំជណ្តើរដំបូងបង្អស់។ ពាក្យថា Addasā khoti សេចក្តីថា ព្រះរាជកុមារដែលឈរនៅខ្លោងទ្វារដើម្បីតែមើល ក៏បានឃើញហើយ។ ពាក្យថា Bhagavā tuṇhī ahosīti សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ពិចារណាថា "ព្រះរាជកុមារធ្វើសក្ការៈដ៏ធំនេះដើម្បីប្រយោជន៍អ្វីហ្ន៎" ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា ធ្វើឡើងដើម្បីប្រាថ្នាបុត្រ។ ព្រោះថា ព្រះរាជកុមារនោះគ្មានបុត្រ ហើយទ្រង់ធ្លាប់ឮមកថា "ឮថា ជនទាំងឡាយធ្វើអធិការកិច្ចចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយហើយ រមែងបានសម្រេចនូវរបស់ដែលប្រាថ្នាក្នុងចិត្ត"។ ព្រះរាជកុមារនោះ កាលធ្វើការប្រាថ្នាថា "បើអាត្មាអញនឹងបានបុត្រ ព្រះសម្ពុទ្ធនឹងទ្រង់ជាន់កម្រាលសំពត់របស់អាត្មាអញ បើមិនបានបុត្រទេ ព្រះអង្គនឹងមិនទ្រង់ជាន់ឡើយ" ទើបឲ្យគេក្រាលសំពត់។ គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ពិចារណាថា "បុត្ររបស់ព្រះរាជកុមារនេះ នឹងកើតមានដែរឬទេហ្ន៎" ក៏ទ្រង់ឃើញថា "នឹងមិនកើតមានឡើយ"។ Pubbe kira so ekasmiṃ dīpe vasamāno samacchandena sakuṇapotake khādi. Sacassa mātugāmo aññova bhaveyya, puttaṃ labheyya. Ubhohi pana samānacchandehi hutvā pāpakammaṃ kataṃ, tenassa putto na nibbattissatīti aññāsi. Dusse pana akkante – ‘‘buddhānaṃ adhikāraṃ katvā patthitapatthitaṃ labhantīti loke anussavo, mayā ca mahāabhinīhāro kato, na ca puttaṃ labhāmi, tucchaṃ idaṃ vacana’’nti micchāgahaṇaṃ gaṇheyya. Titthiyāpi – ‘‘natthi samaṇānaṃ akattabbaṃ nāma, celappaṭikaṃ maddantā āhiṇḍantī’’ti ujjhāyeyyuṃ[Pg.223]. Etarahi ca akkamantesu bahū bhikkhū paracittaviduno, te bhabbaṃ jānitvā akkamissanti, abhabbaṃ jānitvā na akkamissanti. Anāgate pana upanissayo mando bhavissati, anāgataṃ na jānissanti. Tesu akkamantesu sace patthitaṃ ijjhissati, iccetaṃ kusalaṃ. No ce ijjhissati, – ‘‘pubbe bhikkhusaṅghassa abhinīhāraṃ katvā icchiticchitaṃ labhanti, taṃ idāni na labhanti. Teyeva maññe bhikkhū paṭipattipūrakā ahesuṃ, ime paṭipattiṃ pūretuṃ na sakkontī’’ti manussā vippaṭisārino bhavissantīti imehi kāraṇehi bhagavā akkamituṃ anicchanto tuṇhī ahosi. Sikkhāpadaṃ paññapesi ‘‘na, bhikkhave, celappaṭikā akkamitabbā’’ti (cūḷava. 268). Maṅgalatthāya paññattaṃ anakkamantesu pana akkamanatthāya anupaññattiṃ ṭhapesi – ‘‘gihī, bhikkhave, maṅgalikā, anujānāmi, bhikkhave, gihīnaṃ maṅgalatthāyā’’ti (cūḷava. 268). ឮថា ក្នុងជាតិមុន ព្រះរាជកុមារនោះកាលរស់នៅលើកោះមួយ បានស៊ីកូនបក្សីទាំងឡាយជាមួយភរិយាដែលមានចំណង់ស្មើគ្នា។ ប្រសិនបើភរិយារបស់ព្រះរាជកុមារនោះជាស្រីដទៃវិញ ព្រះរាជកុមារគប្បីបានបុត្រ។ ប៉ុន្តែ ដោយសារអ្នកទាំងពីរមានចំណង់ស្មើគ្នាហើយធ្វើបាបកម្មរួមគ្នា ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបទ្រង់ជ្រាបថា បុត្ររបស់ព្រះរាជកុមារនោះនឹងមិនកើតមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើព្រះអង្គទ្រង់ជាន់លើសំពត់នោះ ព្រះរាជកុមារគប្បីកាន់យកនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិថា "ពាក្យល្បីក្នុងលោកថា ជនទាំងឡាយធ្វើអធិការកិច្ចចំពោះព្រះពុទ្ធទាំងឡាយហើយ រមែងបានសម្រេចនូវរបស់ដែលប្រាថ្នាៗ ឯអាត្មាអញក៏បានធ្វើអភិនីហារដ៏ធំហើយដែរ តែមិនបានបុត្រសោះ ពាក្យនេះជាពាក្យទទេឥតប្រយោជន៍ឡើយ"។ សូម្បីពួកដិរ្ថីក៏គប្បីតិះដៀលថា "អំពើដែលពួកសមណៈមិនគប្បីធ្វើ មិនមានឡើយ ពួកសមណៈតែងជាន់កម្រាលសំពត់ដើរទៅមក"។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងកាលឥឡូវនេះ កាលបើពួកភិក្ខុជាន់លើកម្រាលសំពត់ ភិក្ខុទាំងឡាយដែលដឹងចិត្តអ្នកដទៃមានច្រើនរូប លោកដឹងថាបុគ្គលណាគួរបានបុត្រ ក៏នឹងជាន់ លោកដឹងថាបុគ្គលណាមិនគួរបានបុត្រ ក៏នឹងមិនជាន់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអនាគតកាល ឧបនិស្ស័យរបស់មនុស្សនឹងទន់ខ្សោយ ភិក្ខុទាំងឡាយនឹងមិនដឹងនូវអនាគតកាលឡើយ។ កាលបើភិក្ខុទាំងនោះជាន់លើកម្រាលសំពត់ ប្រសិនបើរបស់ដែលប្រាថ្នានឹងសម្រេច ការសម្រេចនោះជាការល្អ។ ប្រសិនបើមិនសម្រេចទេ មនុស្សទាំងឡាយនឹងមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយថា "ក្នុងកាលមុន ជនទាំងឡាយធ្វើអភិនីហារចំពោះព្រះភិក្ខុសង្ឃហើយ រមែងបានសម្រេចនូវរបស់ដែលប្រាថ្នាៗ ឯក្នុងកាលឥឡូវនេះ មិនបានសម្រេចឡើយ។ ឃើញតែពួកភិក្ខុក្នុងកាលមុនប៉ុណ្ណោះ ជាភិក្ខុពិតប្រាកដ ជាអ្នកបំពេញបដិបត្តិ ឯពួកភិក្ខុក្នុងកាលឥឡូវនេះ មិនអាចបំពេញបដិបត្តិបានឡើយ" ព្រោះហេតុទាំងឡាយនេះ ព្រះមានព្រះភាគមិនប្រាថ្នានឹងទ្រង់ជាន់ ទើបទ្រង់គង់ស្ងៀម។ ហើយទ្រង់បានបញ្ញត្តិសិក្ខាបទថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុមិនត្រូវជាន់កម្រាលសំពត់ឡើយ"។ ប៉ុន្តែ កាលបើភិក្ខុទាំងឡាយមិនជាន់លើកម្រាលសំពត់ដែលគេក្រាលដើម្បីសិរីសួស្តី ដើម្បីឲ្យភិក្ខុទាំងឡាយជាន់ ព្រះអង្គទើបទ្រង់ដាក់ចុះនូវអនុបញ្ញត្តិថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកគ្រហស្ថជាអ្នកប្រាថ្នាសិរីសួស្តី ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតអនុញ្ញាតឲ្យជាន់កម្រាលសំពត់ដើម្បីសិរីសួស្តីរបស់ពួកគ្រហស្ថ"។ 326. Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatīti idaṃ thero vuttesu kāraṇesu tatiyaṃ kāraṇaṃ sandhāyāha. Na kho sukhena sukhanti kasmā āha? Kāmasukhallikānuyogasaññī hutvā sammāsambuddho na akkami, tasmā ahampi satthārā samānacchando bhavissāmīti maññamāno evamāha. ៣២៦. ពាក្យថា Pacchimaṃ janataṃ tathāgato anukampatīti នេះ ព្រះថេរៈសំដៅយកហេតុទី ៣ ក្នុងបណ្តាហេតុទាំងឡាយដែលបានពោលហើយ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជកុមារពោលថា Na kho sukhena sukhanti? ព្រោះព្រះរាជកុមារសម្គាល់ថា ព្រះសម្ពុទ្ធមិនទ្រង់ជាន់ ព្រោះទ្រង់មានសេចក្តីសំគាល់ក្នុងការប្រកបខ្លួនក្នុងកាមសុខល្លិកានុយោគ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជកុមារកាលគិតថា "អាត្មាអញនឹងជាអ្នកមានចំណង់ស្មើគ្នាជាមួយព្រះសាស្តាដែរ" ទើបក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ។ 327. So kho ahantiādi ‘‘yāva rattiyā pacchime yāme’’ti tāva mahāsaccake (ma. ni. 1.364 ādayo) vuttanayena veditabbaṃ. Tato paraṃ yāva pañcavaggiyānaṃ āsavakkhayā pāsarāsisutte (ma. ni. 1.272 ādayo) vuttanayena veditabbaṃ. ៣២៧. ពាក្យជាដើមថា So kho ahanti គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងមហាសច្ចកសូត្រ រហូតដល់ពាក្យថា yāva rattiyā pacchime yāmeti។ បន្ទាប់ពីនោះមក រហូតដល់ការអស់ទៅនៃអាសវៈរបស់ព្រះបញ្ចវគ្គី គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងបាសរាសិសូត្រ។ 343. Aṅkusagayhe sippeti aṅkusagahaṇasippe. Kusalo ahanti cheko ahaṃ. Kassa panāyaṃ santike sippaṃ uggaṇhīti? Pitu santike, pitāpissa pitu santikeva uggaṇhi. Kosambiyaṃ kira parantaparājā nāma rajjaṃ kāresi. Rājamahesī garubhārā ākāsatale raññā saddhiṃ bālātapaṃ tappamānā rattakambalaṃ pārupitvā nisinnā hoti, eko hatthiliṅgasakuṇo ‘‘maṃsapesī’’ti maññamāno gahetvā ākāsaṃ pakkhandi. Sā ‘‘chaḍḍeyya ma’’nti bhayena nissaddā ahosi, so taṃ pabbatapāde rukkhaviṭape ṭhapesi. Sā pāṇissaraṃ karontī mahāsaddamakāsi. Sakuṇo [Pg.224] palāyi, tassā tattheva gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Tiyāmarattiṃ deve vassante kambalaṃ pārupitvā nisīdi. Tato ca avidūre tāpaso vasati. So tassā saddena aruṇe uggate rukkhamūlaṃ āgato jātiṃ pucchitvā nisseṇiṃ bandhitvā otāretvā attano vasanaṭṭhānaṃ netvā yāguṃ pāyesi. Dārakassa meghautuñca pabbatautuñca gahetvā jātattā udenoti nāmaṃ akāsi. Tāpaso phalāphalāni āharitvā dvepi jane posesi. ៣៤៣. ពាក្យថា Aṅkusagayhe sippeti សេចក្តីថា ក្នុងសិល្បៈនៃការកាន់ក្ងុក (ដំរី)។ ពាក្យថា Kusalo ahanti សេចក្តីថា ខ្ញុំជាអ្នកឈ្លាសវៃ។ ចុះព្រះរាជកុមារនេះរៀនសិល្បៈនេះក្នុងសំណាក់របស់នរណា? រៀនក្នុងសំណាក់របស់ព្រះបិតា សូម្បីព្រះបិតារបស់ព្រះអង្គ ក៏រៀនក្នុងសំណាក់របស់ព្រះបិតារបស់ព្រះអង្គដែរ។ ឮថា ក្នុងក្រុងកោសម្ពី មានព្រះរាជាព្រះនាម បរន្តបៈ ទ្រង់សោយរាជ្យ។ ព្រះអគ្គមហេសីមានគភ៌ទម្ងន់ គង់កំដៅថ្ងៃខ្ចីជាមួយព្រះរាជានៅលើអាកាសតលៈ (ថ្នាក់លើនៃប្រាសាទ) ទ្រង់ដណ្តប់សំពត់កម្ពលពណ៌ក្រហម គ្រានោះ មានសត្វបក្សីហត្ថីលិង្គមួយ គិតថា "ជាដុំសាច់" ក៏ឆាបយកហោះទៅលើអាកាស។ ព្រះនាងខ្លាចក្រែងសត្វនោះទម្លាក់ខ្លួនចុះ ក៏ទ្រង់នៅស្ងៀមមិនធ្វើសំឡេង សត្វនោះក៏នាំព្រះនាងទៅដាក់លើប្រគាបឈើទៀបជើងភ្នំ។ ព្រះនាងទ្រង់ទះព្រះហស្តធ្វើសំឡេងយ៉ាងខ្លាំង។ សត្វបក្សីក៏ហើររត់ទៅ ព្រះនាងក៏ទ្រង់ប្រសូតបុត្រក្នុងទីនោះឯង។ កាលព្រះពិរុណបង្អុរចុះអស់រាត្រីទាំង ៣ យាម ព្រះនាងទ្រង់ដណ្តប់សំពត់កម្ពលគង់នៅ។ ក្នុងទីមិនឆ្ងាយអំពីទីនោះ មានតាបសមួយរូបរស់នៅ។ តាបសនោះឮសំឡេងរបស់ព្រះនាង លុះព្រះអរុណរះឡើង ក៏ដើរមកកាន់គល់ឈើ សួររកជាតិត្រកូល ហើយចងជណ្តើរឡើងទៅទទួលយកព្រះនាងចុះមក នាំទៅកាន់កន្លែងស្នាក់នៅរបស់ខ្លួន ហើយឲ្យសោយបបរ។ តាបសបានដាក់ឈ្មោះកុមារនោះថា ឧទេន ព្រោះកើតឡើងដោយយកតាមរដូវមេឃ (ភ្លៀង) និងរដូវភ្នំ។ តាបសតែងរកផលាផលមកចិញ្ចឹមមនុស្សទាំងពីរនាក់នោះ។ Sā ekadivasaṃ tāpasassa āgamanavelāya paccuggamanaṃ katvā itthikuttaṃ dassetvā tāpasaṃ sīlabhedaṃ āpādesi. Tesaṃ ekato vasantānaṃ kāle gacchante parantaparājā kālaṃ akāsi. Tāpaso rattibhāge nakkhattaṃ oloketvā rañño matabhāvaṃ ñatvā – ‘‘tuyhaṃ rājā mato, putto te kiṃ idha vasituṃ icchati, udāhu pettike rajje chattaṃ ussāpetu’’nti pucchi. Sā puttassa ādito paṭṭhāya sabbaṃ pavattiṃ ācikkhitvā chattaṃ ussāpetukāmatañcassa ñatvā tāpasassa ārocesi. Tāpaso ca hatthiganthasippaṃ jānāti, kutonena laddhaṃ? Sakkassa santikā. Pubbe kirassa sakko upaṭṭhānaṃ āgantvā ‘‘kena kilamathā’’ti pucchi. So ‘‘hatthiparissayo atthī’’ti ārocesi. Tassa sakko hatthiganthañceva vīṇakañca datvā ‘‘palāpetukāmatāya sati imaṃ tantiṃ vādetvā imaṃ silokaṃ vadeyyātha, pakkositukāmatāya sati imaṃ silokaṃ vadeyyāthā’’ti āha. Tāpaso taṃ sippaṃ kumārassa adāsi. So ekaṃ vaṭarukkhaṃ abhiruhitvā hatthīsu āgatesu tantiṃ vādetvā silokaṃ vadati, hatthī bhītā palāyiṃsu. ថ្ងៃមួយ ក្នុងពេលដែលតាបសត្រឡប់មកវិញ ព្រះនាងបានធ្វើការទទួល ហើយបង្ហាញនូវមាយាស្រី ធ្វើឲ្យតាបសទ្រុស្តសីល។ កាលអ្នកទាំងពីររស់នៅជាមួយគ្នា កាលវេលាកន្លងទៅ ព្រះបាទបរន្តបៈក៏ទ្រង់សោយទិវង្គតទៅ។ តាបសពិនិត្យមើលនក្ខត្តឫក្សក្នុងវេលាយប់ ដឹងថាព្រះរាជាសោយទិវង្គតហើយ ទើបសួរថា "ព្រះរាជារបស់នាងសោយទិវង្គតហើយ កូនរបស់នាងប្រាថ្នានឹងរស់នៅក្នុងទីនេះ ឬក៏ប្រាថ្នានឹងលើកស្វេតច្ឆត្រក្នុងរាជសម្បត្តិរបស់ព្រះបិតា?"។ ព្រះនាងប្រាប់រឿងរ៉ាវទាំងអស់តាំងពីដើមដល់កូន ហើយដឹងថាបុត្រប្រាថ្នានឹងលើកស្វេតច្ឆត្រ ទើបប្រាប់ដល់តាបស។ ម្យ៉ាងទៀត តាបសនោះចេះសិល្បៈមន្តដំរី (ហត្ថីកន្តមន្ត) ចុះតាបសបានមន្តនោះមកពីណា? បានមកពីសំណាក់ព្រះឥន្ទ្រ។ ឮថា ក្នុងកាលមុន ព្រះឥន្ទ្របានយាងមកបម្រើហើយសួរថា "លោកម្ចាស់លំបាកដោយសារអ្វី?" តាបសប្រាប់ថា "មានភ័យអំពីដំរី"។ ព្រះឥន្ទ្រទើបប្រគល់មន្តដំរី និងពិណតូចមួយដល់តាបសនោះ ហើយប្រាប់ថា "កាលបើប្រាថ្នានឹងឲ្យដំរីរត់ទៅ សូមដេញខ្សែពិណនេះហើយសូត្រគាថានេះ កាលបើប្រាថ្នានឹងហៅដំរីមក សូមសូត្រគាថានេះ"។ តាបសបានប្រគល់សិល្បៈនោះដល់កុមារ។ កុមារនោះឡើងទៅលើដើមជ្រៃមួយ លុះពួកដំរីមកដល់ ក៏ដេញខ្សែពិណហើយសូត្រគាថា ពួកដំរីក៏ភ័យខ្លាចរត់ទៅអស់។ So sippassa ānubhāvaṃ ñatvā punadivase pakkosanasippaṃ payojesi. Jeṭṭhakahatthī āgantvā khandhaṃ upanāmesi. So tassa khandhagato yuddhasamatthe taruṇahatthī uccinitvā kambalañca muddikañca gahetvā mātāpitaro vanditvā nikkhanto anupubbena taṃ taṃ gāmaṃ pavisitvā – ‘‘ahaṃ rañño putto, sampattiṃ atthikā āgacchantū’’ti janasaṅgahaṃ katvā nagaraṃ parivāretvā – ‘‘ahaṃ rañño putto, mayhaṃ chattaṃ dethā’’ti asaddahantānaṃ kambalañca muddikañca dassetvā chattaṃ ussāpesi. So hatthivittako hutvā ‘‘asukaṭṭhāne sundaro hatthī atthī’’ti vutte gantvā gaṇhāti. Caṇḍapajjoto [Pg.225] ‘‘tassa santike sippaṃ gaṇhissāmī’’ti kaṭṭhahatthiṃ payojetvā tassa anto yodhe nisīdāpetvā taṃ hatthiṃ gahaṇatthāya āgataṃ gaṇhitvā tassa santike sippaṃ gahaṇatthāya dhītaraṃ uyyojesi. So tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappetvā taṃ gahetvā attano nagaraṃyeva agamāsi. Tassā kucchiyaṃ uppanno ayaṃ bodhirājakumāro attano pitu santike sippaṃ uggaṇhi. ព្រះរាជកុមារឧទេននោះ ដឹងនូវអានុភាពនៃសិល្បសាស្ត្រហើយ ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏បានផ្សំមន្តហៅដំរី។ ដំរីមេហ្វូង (ដំរីធំ) មកហើយ ក៏បន្ទាបកញ្ចឹងកថ្វាយ។ ព្រះរាជកុមារនោះ ឡើងគង់លើកញ្ចឹងកដំរីនោះហើយ ក៏ជ្រើសរើសយកដំរីស្ទាវទាំងឡាយដែលមានសមត្ថភាពក្នុងចម្បាំង កាន់យកនូវសំពត់កម្ពល និងព្រះទម្រង់ សំពះលាមាតាបិតា ហើយចេញដំណើរទៅ ចូលទៅកាន់ស្រុកភូមិទាំងឡាយនោះៗតាមលំដាប់ រួចធ្វើការសង្គ្រោះប្រជានុរាស្ត្រថា «យើងជាបុត្ររបស់ព្រះរាជា ជនទាំងឡាយណាដែលប្រាថ្នានូវសម្បត្តិ ចូរមកចុះ» ហើយបានឡោមព័ទ្ធនគរ (កោសម្ពី) រួចប្រកាសថា «យើងជាបុត្ររបស់ព្រះរាជា ចូរថ្វាយស្វេតច្ឆត្រដល់យើង» កាលបើពួកជនមិនជឿ ក៏បង្ហាញសំពត់កម្ពល និងព្រះទម្រង់ រួចលើកស្វេតច្ឆត្រឡើង។ ព្រះរាជកុមារនោះ ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងដំរី កាលបើពួកជនក្រាបទូលថា «ក្នុងទីឯណោះ មានដំរីល្អ» ក៏យាងទៅចាប់យក។ ព្រះបាទចណ្ឌបជ្ជោត ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «យើងនឹងរៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់របស់ទ្រង់» ទើបចាត់ចែងធ្វើដំរីឈើ ហើយឲ្យពួកយោធាអង្គុយនៅក្នុងពោះដំរីឈើនោះ រួចចាប់យកព្រះបាទឧទេនដែលយាងមកដើម្បីចាប់ដំរីនោះ ហើយបានបញ្ជូនព្រះរាជបុត្រីទៅ ដើម្បីរៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់របស់ទ្រង់។ ព្រះបាទឧទេននោះ បានរួមរស់ជាមួយនាង រួចនាំនាងរត់ទៅកាន់ព្រះនគររបស់ព្រះអង្គវិញ។ ព្រះពោធិរាជកុមារនេះ ចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃព្រះនាងនោះ ហើយបានរៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់នៃព្រះវររាជបិតារបស់ព្រះអង្គ។ 344. Padhāniyaṅgānīti padhānaṃ vuccati padahanabhāvo, padhānamassa atthīti padhāniyo. Padhāniyassa bhikkhuno aṅgānīti padhāniyaṅgāni. Saddhoti saddhāya samannāgato. Sā panesā āgamanasaddhā adhigamasaddhā okappanasaddhā pasādasaddhāti catubbidhā. Tattha sabbaññubodhisattānaṃ saddhā abhinīhārato paṭṭhāya āgatattā āgamanasaddhā nāma. Ariyasāvakānaṃ paṭivedhena adhigatattā adhigamasaddhā nāma. Buddho dhammo saṅghoti vutte acalabhāvena okappanaṃ okappanasaddhā nāma. Pasāduppatti pasādasaddhā nāma, idha pana okappanasaddhā adhippetā. Bodhinti catumaggañāṇaṃ. Taṃ suppaṭividdhaṃ tathāgatenāti saddahati, desanāsīsameva cetaṃ, iminā pana aṅgena tīsupi ratanesu saddhā adhippetā. Yassa hi buddhādīsu pasādo balavā, tassa padhānaṃ vīriyaṃ ijjhati. ៣៤៤. ពាក្យថា Padhāniyaṅgāni (អង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម) សេចក្តីថា ពាក្យថា Padhāna គឺពោលសំដៅលើភាវៈនៃបុគ្គលអ្នកតាំងសេចក្តីព្យាយាម (ការបំពេញកម្មដ្ឋាន)។ ភិក្ខុណាមានសេចក្តីព្យាយាមនោះ ភិក្ខុនោះឈ្មោះថា Padhāniya។ អង្គទាំងឡាយនៃភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាម ឈ្មោះថា Padhāniyaṅgāni (អង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម)។ ពាក្យថា Saddho គឺប្រកបដោយសទ្ធា។ សទ្ធានោះមាន ៤ យ៉ាងគឺ អាគមនសទ្ធា ១ អធិគមសទ្ធា ១ ឱកប្បនសទ្ធា ១ បសាទសទ្ធា ១។ ក្នុងសទ្ធាទាំង ៤ យ៉ាងនោះ សទ្ធារបស់ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយអ្នកមានសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដែលមានមកតាំងពីការធ្វើអភិនីហារ (ការប្រាថ្នាពុទ្ធភូមិ) ឈ្មោះថា អាគមនសទ្ធា។ សទ្ធារបស់ព្រះអរិយសាវ័កទាំងឡាយ ដែលបានសម្រេចដោយការចាក់ធ្លុះ (នូវអរិយសច្ច) ឈ្មោះថា អធិគមសទ្ធា។ ជំនឿជឿស៊ប់ដោយសភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រ កាលបើមានគេពោលថា ព្រះពុទ្ធ ព្រះធម៌ ព្រះសង្ឃ ឈ្មោះថា ឱកប្បនសទ្ធា។ ការកើតឡើងនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា ឈ្មោះថា បសាទសទ្ធា ប៉ុន្តែក្នុងសូត្រនេះ (ពោធិរាជកុមារសូត្រ) សំដៅយកឱកប្បនសទ្ធា។ ពាក្យថា Bodhi បានដល់មគ្គញ្ញាណទាំង ៤។ ភិក្ខុជឿថា មគ្គញ្ញាណនោះ ព្រះតថាគតបានត្រាស់ដឹងល្អហើយ នេះគ្រាន់តែជាប្រធាននៃការសម្តែងធម៌ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដោយអង្គ (គឺសទ្ធា) នេះ ទ្រង់សំដៅយកសទ្ធាក្នុងព្រះរតនត្រ័យទាំង ៣ ដែរ។ ព្រោះថា សេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើមរបស់ភិក្ខុណាខ្លាំងក្លា សេចក្តីព្យាយាមរបស់ភិក្ខុនោះរមែងសម្រេច។ Appābādhoti arogo. Appātaṅkoti niddukkho. Samavepākiniyāti samavipācaniyā. Gahaṇiyāti kammajatejodhātuyā. Nātisītāya nāccuṇhāyāti atisītagahaṇiko hi sītabhīrū hoti, accuṇhagahaṇiko uṇhabhīrū, tesaṃ padhānaṃ na ijjhati. Majjhimagahaṇikassa ijjhati. Tenāha ‘‘majjhimāya padhānakkhamāyā’’ti. Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattāti yathābhūtaṃ attano aguṇaṃ pakāsetā. Udayatthagāminiyāti udayañca atthañca gantuṃ paricchindituṃ samatthāya, etena paññāsalakkhaṇapariggāhikaṃ udayabbayañāṇaṃ vuttaṃ. Ariyāyāti parisuddhāya. Nibbedhikāyāti anibbiddhapubbe lobhakkhandhādayo nibbijjhituṃ samatthāya. Sammādukkhakkhayagāminiyāti tadaṅgavasena kilesānaṃ pahīnattā yaṃ dukkhaṃ khīyati, tassa dukkhassa khayagāminiyā. Iti sabbehipi imehi padehi vipassanāpaññāva kathitā. Duppaññassa hi padhānaṃ na ijjhati. Imāni ca pañca padhāniyaṅgāni lokiyāneva veditabbāni. ពាក្យថា Appābādho គឺមិនមានរោគ។ ពាក្យថា Appātaṅko គឺមិនមានទុក្ខ (មិនមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយ)។ ពាក្យថា Samavepākiniyā គឺញ៉ាំងអាហារឲ្យរលាយស្មើគ្នា។ ពាក្យថា Gahaṇiyā គឺប្រកបដោយតេជោធាតុដែលកើតអំពីកម្ម។ ពាក្យថា Nātisītāya nāccuṇhāyā សេចក្តីថា ជនដែលមានធាតុភ្លើងត្រជាក់ពេក រមែងជាអ្នកខ្លាចត្រជាក់ ជនដែលមានធាតុភ្លើងក្តៅពេក រមែងជាអ្នកខ្លាចក្តៅ សេចក្តីព្យាយាមរបស់ជនទាំងនោះរមែងមិនសម្រេចឡើយ។ សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលដែលមានធាតុភ្លើងកណ្តាល ទើបសម្រេចបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «majjhimāya padhānakkhamāya» (មានធាតុភ្លើងកណ្តាលល្មមដល់សេចក្តីព្យាយាម)។ ពាក្យថា Yathābhūtaṃ attānaṃ āvikattā គឺអ្នកសម្តែងខ្លួនតាមពិត គឺបើកចំហនូវទោស (កំហុស) របស់ខ្លួនតាមពិត។ ពាក្យថា Udayatthagāminiyā គឺអាចដើម្បីដឹង និងកំណត់នូវការកើតឡើង និងការរលត់ទៅ (នៃឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥) ដោយបទនេះ ទ្រង់សម្តែងនូវឧទយព្វយញ្ញាណដែលកំណត់ដោយលក្ខណៈ ៥០។ ពាក្យថា Ariyāyā គឺដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Nibbedhikāyā គឺអាចដើម្បីចាក់ធ្លុះនូវគំនរលោភៈជាដើមដែលមិនធ្លាប់ចាក់ធ្លុះពីមុនមក។ ពាក្យថា Sammādukkhakkhayagāminiyā គឺប្រកបដោយបញ្ញាជាគ្រឿងទៅដល់ការអស់ទៅនៃទុក្ខដោយប្រពៃ គឺវិបស្សនាបញ្ញាដែលជាហេតុនាំទៅដល់ការអស់ទៅនៃទុក្ខនោះ ព្រោះការលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយដោយតទង្គប្បហាន។ ដូច្នេះ ដោយបទទាំងអស់នេះ ទ្រង់សម្តែងតែវិបស្សនាបញ្ញាប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលអ្នកឥតបញ្ញា រមែងមិនសម្រេចឡើយ។ ម៉្យាងទៀត អង្គនៃសេចក្តីព្យាយាមទាំង ៥ នេះ គប្បីដឹងថាជាលោកិយធម៌ពិតប្រាកដ។ 345. Sāyamanusiṭṭho [Pg.226] pāto visesaṃ adhigamissatīti atthaṅgate sūriye anusiṭṭho aruṇuggamane visesaṃ adhigamissati. Pātamanusiṭṭho sāyanti aruṇuggamane anusiṭṭho sūriyatthaṅgamanavelāyaṃ. Ayañca pana desanā neyyapuggalavasena vuttā. Dandhapañño hi neyyapuggalo sattahi divasehi arahattaṃ pāpuṇāti, tikkhapañño ekadivasena, sesadivase majjhimapaññāvasena veditabbaṃ. Aho buddho aho dhammo aho dhammassa svākkhātatāti yasmā buddhadhammānaṃ uḷāratāya dhammassa ca svākkhātatāya pāto kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā sāyaṃ arahattaṃ pāpuṇāti, tasmā pasaṃsanto evamāha. Yatra hi nāmāti vimhayatthe nipāto. ៣៤៥. ពាក្យថា Sāyamanusiṭṭho pāto visesaṃ adhigamissatīti សេចក្តីថា បុគ្គលដែលព្រះអង្គប្រដៅក្នុងពេលល្ងាច កាលព្រះអាទិត្យអស្តង្គតហើយ រមែងសម្រេចគុណវិសេស (មានឈាន និងមគ្គជាដើម) ក្នុងពេលព្រឹកព្រលឹម កាលអរុណរះឡើង។ ពាក្យថា Pātamanusiṭṭho sāyanti សេចក្តីថា បុគ្គលដែលព្រះអង្គប្រដៅក្នុងពេលព្រឹកព្រលឹម កាលអរុណរះឡើង រមែងសម្រេចគុណវិសេសក្នុងពេលល្ងាច ជាវេលាដែលព្រះអាទិត្យអស្តង្គត។ ម៉្យាងទៀត ទេសនានេះ ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។ ព្រោះថា នេយ្យបុគ្គលអ្នកមានបញ្ញាទន់ រមែងសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងរយៈពេល ៧ ថ្ងៃ ជនអ្នកមានបញ្ញាមុតមាំ រមែងសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងរយៈពេល ១ ថ្ងៃ ចំណែកថ្ងៃដែលនៅសល់ (៦ ថ្ងៃ ៥ ថ្ងៃ ៤ ថ្ងៃ ៣ ថ្ងៃ ២ ថ្ងៃ) គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃបុគ្គលមានបញ្ញាកណ្តាល។ ពាក្យថា Aho buddho aho dhammo aho dhammassa svākkhātatā សេចក្តីថា ព្រោះតែភាពឧត្តុង្គឧត្តមនៃព្រះពុទ្ធ និងព្រះធម៌ និងព្រោះតែព្រះធម៌ដែលព្រះអង្គសម្តែងទុកល្អហើយ បុគ្គលបានស្តាប់កម្មដ្ឋានក្នុងពេលព្រឹក ហើយសម្រេចព្រះអរហត្តក្នុងពេលល្ងាច ព្រោះហេតុនោះ ព្រះពោធិរាជកុមារកាលនឹងសរសើរ ទើបក្រាបទូលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Yatra hi nāma នេះ ជាសព្ទនិបាត ក្នុងន័យអស្ចារ្យ។ 346. Kucchimatīti āpannasattā. Yo me ayaṃ, bhante, kucchigatoti kiṃ panevaṃ saraṇaṃ gahitaṃ hotīti. Na hoti. Acittakasaraṇagamanaṃ nāma natthi, ārakkho panassa paccupaṭṭhitova hoti. Atha naṃ yadā mahallakakāle mātāpitaro, – ‘‘tāta, kucchigatameva taṃ saraṇaṃ gaṇhāpayimhā’’ti sārenti, so ca sallakkhetvā ‘‘ahaṃ saraṇaṃ gato upāsako’’ti satiṃ uppādeti, tadā saraṇaṃ gahitaṃ nāma hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ៣៤៦. ពាក្យថា Kucchimatī គឺស្ត្រីមានគភ៌ (ស្ត្រីមានសត្វកើតក្នុងផ្ទៃ)។ ពាក្យថា Yo me ayaṃ, bhante, kucchigato សេចក្តីថា សួរថា កាលបើពោលយ៉ាងនេះ តើឈ្មោះថាបានកាន់យកនូវសរណគមន៍ដែរឬទេ? ឆ្លើយថា មិនទាន់ឈ្មោះថាបានកាន់យកឡើយ។ ព្រោះថា សរណគមន៍ដែលមិនមានចិត្ត (មិនដឹងក្តី) មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែការគ្រប់គ្រងការពាររមែងប្រាកដដល់ទារកនោះពិតមែន។ លុះដល់ពេលទារកនោះធំឡើង កាលណាមាតាបិតារំលឹកថា «កូនអើយ កាលកូននៅក្នុងផ្ទៃ មាតាបិតាបានឲ្យកូនកាន់យកសរណគមន៍រួចហើយ» កូននោះរំលឹកតាមហើយកើតសតិឡើងថា «យើងជាឧបាសកអ្នកដល់នូវសរណគមន៍» ក្នុងកាលនោះ ទើបឈ្មោះថាបានកាន់យកសរណគមន៍។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង ងាយយល់ណាស់។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Bodhirājakumārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយពោធិរាជកុមារសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។ 6. Aṅgulimālasuttavaṇṇanā ៦. ការអធិប្បាយអង្គុលិមាលសូត្រ 347. Evaṃ me sutanti aṅgulimālasuttaṃ. Tattha aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāretīti kasmā dhāreti? Ācariyavacanena. Tatrāyaṃ anupubbikathā – ៣៤៧. ពាក្យផ្តើមថា Evaṃ me sutaṃ នេះ គឺអង្គុលិមាលសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា aṅgulīnaṃ mālaṃ dhāreti (ទ្រទ្រង់នូវកម្រងម្រាមដៃ) សួរថា ហេតុអ្វីបានជាទ្រទ្រង់? ឆ្លើយថា ព្រោះពាក្យរបស់អាចារ្យ។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងរ៉ាវតាមលំដាប់ដូចតទៅនេះ៖ Ayaṃ kira kosalarañño purohitassa mantāṇiyā nāma brāhmaṇiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ aggahesi. Brāhmaṇiyā rattibhāge gabbhavuṭṭhānaṃ ahosi. Tassa mātukucchito nikkhamanakāle sakalanagare āvudhāni pajjaliṃsu, rañño maṅgalasakuntopi sirisayane ṭhapitā asilaṭṭhipi [Pg.227] pajjali. Brāhmaṇo nikkhamitvā nakkhattaṃ olokento coranakkhattena jātoti rañño santikaṃ gantvā sukhaseyyabhāvaṃ pucchi. ឮថា អង្គុលិមាលនេះ បានចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃនាងព្រាហ្មណីឈ្មោះ មន្តានី ជាភរិយារបស់បុរោហិតនៃព្រះបាទកោសល។ នាងព្រាហ្មណីនោះមានការឈឺពោះសម្រាលកូនក្នុងវេលាយប់។ ក្នុងខណៈដែលកុមារនោះប្រសូតចាកផ្ទៃមាតា គ្រឿងសស្ត្រាវុធទាំងឡាយក្នុងបុរីទាំងមូលក៏ភ្លឺរន្ទាលឡើង សូម្បីតែព្រះខ័នមង្គលដែលតម្កល់ទុកលើសិរិសយនៈ (ក្រឡាព្រះបន្ទំ) របស់ព្រះរាជា ក៏ភ្លឺរន្ទាលឡើងដែរ។ ព្រាហ្មណ៍ជាឪពុក ចេញទៅក្រៅហើយពិនិត្យមើលផ្កាយ ដឹងថា «កូនអញកើតក្នុងចោរនក្ខត្តឫក្ស (ឫក្សចោរ)» ទើបដើរទៅកាន់សំណាក់ព្រះរាជា ហើយក្រាបទូលសួរពីសុខទុក្ខនៃការសេយ្យាស (ការផ្ទំ)។ Rājā ‘‘kuto, me ācariya, sukhaseyyā? Mayhaṃ maṅgalāvudhaṃ pajjali, rajjassa vā jīvitassa vā antarāyo bhavissati maññe’’ti. Mā bhāyi, mahārāja, mayhaṃ ghare kumāro jāto, tassānubhāvena na kevalaṃ tuyhaṃ nivesane, sakalanagarepi āvudhāni pajjalitānīti. Kiṃ bhavissati ācariyāti? Coro bhavissati mahārājāti. Kiṃ ekacorako, udāhu rajjadūsako coroti? Ekacorako devāti. Evaṃ vatvā ca pana rañño manaṃ gaṇhitukāmo āha – ‘‘māretha naṃ devā’’ti. Ekacorako samāno kiṃ karissati? Karīsasahassakhette ekasālisīsaṃ viya hoti, paṭijaggatha nanti. Tassa nāmaggahaṇaṃ gaṇhantā sayane ṭhapitamaṅgalaasilaṭṭhi, chadane ṭhapitā sarā, kappāsapicumhi ṭhapitaṃ tālavaṇṭakaraṇasatthakanti ete pajjalantā kiñci na hiṃsiṃsu, tasmā ahiṃsakoti nāmaṃ akaṃsu. Taṃ sippuggahaṇakāle takkasīlaṃ pesayiṃsu. ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ម្នាលអាចារ្យ យើងនឹងមានសេចក្តីសុខក្នុងការផ្ទំអំពីណា? គ្រឿងមង្គលសស្ត្រាវុធរបស់យើងបានភ្លឺរន្ទាលឡើង យល់សប្តិថា នឹងមានអន្តរាយដល់រាជសម្បត្តិ ឬដល់ជីវិតរបស់យើងជាមិនខាន»។ ព្រាហ្មណ៍ក្រាបទូលថា «បពិត្រមហារាជ សូមកុំព្រួយព្រះហឫទ័យឡើយ មានកុមារម្នាក់ប្រសូតក្នុងផ្ទះរបស់ទូលព្រះបង្គំ ដោយអានុភាពនៃកុមារនោះ មិនមែនភ្លឺរន្ទាលតែក្នុងព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែគ្រឿងសស្ត្រាវុធក្នុងបុរីទាំងមូលក៏ភ្លឺរន្ទាលឡើងដែរ»។ ព្រះរាជាសួរថា «ម្នាលអាចារ្យ តើនឹងមានអ្វីកើតឡើង?»។ ព្រាហ្មណ៍ក្រាបទូលថា «បពិត្រមហារាជ គេនឹងទៅជាចោរ»។ ព្រះរាជាសួរថា «តើជាចោរម្នាក់ឯង ឬជាចោរបំផ្លាញនគរ?»។ ព្រាហ្មណ៍ក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព គឺចោរម្នាក់ឯងប៉ុណ្ណោះ»។ លុះក្រាបទូលយ៉ាងនេះហើយ ព្រាហ្មណ៍កាលចង់ដឹងព្រះហឫទ័យព្រះរាជា ទើបក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព សូមព្រះអង្គសម្លាប់កុមារនោះចោលទៅ»។ ព្រះរាជាមានព្រះរាជឱង្ការថា «កាលបើវាជាចោរម្នាក់ឯង តើវាអាចធ្វើអ្វីបាន? ប្រៀបដូចជាស្រូវសាលីមួយកួរក្នុងស្រែទំហំមួយពាន់ករីស (ប្រហែល ១០០០ ប្លង់) ប៉ុណ្ណោះ ចូរអ្នករាល់គ្នាចិញ្ចឹមវារក្សាទុកចុះ»។ កាលពួកញាតិធ្វើការតាំងនាមឲ្យកុមារនោះ ឃើញថា ព្រះខ័នមង្គលដែលតម្កល់លើសយនៈក្តី ព្រួញទាំងឡាយដែលតម្កល់លើដំបូលក្តី កាំបិតតូចសម្រាប់ធ្វើផ្លិតស្លឹកត្នោតដែលតម្កល់ក្នុងដុំសំឡីក្តី គ្រឿងសស្ត្រាវុធទាំងនេះ ទោះបីភ្លឺរន្ទាលឡើង ក៏មិនបានបៀតបៀនដល់អ្នកណាម្នាក់ឡើយ ហេតុនោះ ទើបគេតាំងនាមកុមារនោះថា អហិំសកៈ (អ្នកមិនបៀតបៀន)។ លុះដល់ពេលត្រូវរៀនសិល្បសាស្ត្រ ពួកញាតិក៏បញ្ជូនកុមារនោះទៅកាន់នគរតក្កសិលា។ So dhammantevāsiko hutvā sippaṃ paṭṭhapesi. Vattasampanno kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī ahosi. Sesaantevāsikā bāhirakā ahesuṃ. Te – ‘‘ahiṃsakamāṇavakassa āgatakālato paṭṭhāya mayaṃ na paññāyāma, kathaṃ naṃ bhindeyyāmā’’ti? Nisīditvā mantayantā – ‘‘sabbehi atirekapaññattā duppaññoti. Na sakkā vattuṃ, vattasampannattā dubbattoti. Na sakkā vattuṃ, jātisampannattā dujjātoti na sakkā vattuṃ, kinti karissāmā’’ti? Tato ekaṃ kharamantaṃ mantayiṃsu ‘‘ācariyassa antaraṃ katvā naṃ bhindissāmā’’ti tayo rāsī hutvā paṭhamaṃ ekacce ācariyaṃ upasaṅkamitvā vanditvā aṭṭhaṃsu. Kiṃ tātāti? Imasmiṃ gehe ekā kathā suyyatīti. Kiṃ tātāti? Ahiṃsakamāṇavo tumhākaṃ antare dubbhatīti maññāmāti. Ācariyo santajjetvā – ‘‘gacchatha vasalā, mā me puttaṃ mayhaṃ antare paribhindathā’’ti niṭṭhubhi. Tato itare, atha itarehi tayopi koṭṭhāsā āgantvā tatheva vatvā – ‘‘amhākaṃ asaddahantā upaparikkhitvā jānāthā’’ti āhaṃsu. អហិំសកកុមារនោះ បានជាសិស្សរស់នៅរៀនសូត្រធម៌វិន័យ ហើយបានចាប់ផ្តើមរៀនសិល្បសាស្ត្រ។ គេជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយវត្តប្រតិបត្តិ ជាអ្នកស្តាប់បង្គាប់ការងារ ធ្វើនូវអំពើជាទីគាប់ចិត្ត និងនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម។ ពួកសិស្សដទៃទៀត ក៏ក្លាយជាមនុស្សនៅខាងក្រៅ (មិនសូវជិតដិតនឹងគ្រូ)។ ពួកសិស្សទាំងនោះ គិតគ្នាថា «តាំងពីអហិំសកមាណពមកដល់ យើងរាល់គ្នាមិនលេចធ្លោសោះ តើយើងនឹងធ្វើដូចម្តេចដើម្បីបំបែកបំបាក់វា?» កាលអង្គុយប្រឹក្សាគ្នា ក៏គិតថា «ព្រោះវាមានបញ្ញាលើសលប់ជាងអ្នកទាំងអស់គ្នា យើងមិនអាចនិយាយថា វាជាមនុស្សល្ងង់បានឡើយ ព្រោះវាបរិបូណ៌ដោយវត្តប្រតិបត្តិ យើងមិនអាចនិយាយថា វាជាអ្នកមិនធ្វើវត្តបានឡើយ ព្រោះវាបរិបូណ៌ដោយជាតិត្រកូល យើងមិនអាចនិយាយថា វាជាអ្នកមានត្រកូលថោកទាបបានឡើយ តើយើងនឹងធ្វើដូចម្តេចទៅ?» បន្ទាប់មក ពួកសិស្សទាំងនោះក៏រៀបចំឧបាយកលដ៏អាក្រក់មួយថា «យើងនឹងញ៉ាំងគ្រូឲ្យបែកបាក់ពីវា» រួចចែកគ្នាជា ៣ ក្រុម។ ដំបូងឡើយ ក្រុមទីមួយបានចូលទៅរកអាចារ្យ សំពះហើយឈរនៅ។ អាចារ្យសួរថា «មានការអ្វី កូនទាំងឡាយ?»។ ពួកសិស្សក្រាបទូលថា «ក្នុងផ្ទះនេះ មានពាក្យចចាមអារ៉ាមមួយឮមក»។ អាចារ្យសួរថា «រឿងអ្វី កូនទាំងឡាយ?»។ ពួកសិស្សក្រាបទូលថា «ទូលបង្គំរាល់គ្នាគិតថា អហិំសកមាណពកំពុងក្បត់នឹងលោកគ្រូហើយ»។ អាចារ្យก็គំរាមកំហែងថា «ចូរទៅចេញទៅ ពួកចោលម្សៀត កុំមកបំបែកបំបាក់កូនអញពីអញឡើយ» រួចក៏ស្តោះទឹកមាត់ដាក់។ បន្ទាប់មក ក្រុមទីពីរ និងក្រុមទីបី ក៏មកក្រាបទូលដូចគ្នាជាលំដាប់ រួចពោលថា «បើលោកគ្រូមិនជឿពួកទូលបង្គំទេ សូមលោកគ្រូស៊ើបអង្កេតមើលចុះ គង់តែនឹងដឹងជាមិនខាន»។ Ācariyo [Pg.228] sinehena vadante disvā ‘‘atthi maññe santhavo’’ti paribhijjitvā cintesi ‘‘ghātemi na’’nti. Tato cintesi – ‘‘sace ghātessāmi ‘disāpāmokkho ācariyo attano santikaṃ sippuggahaṇatthaṃ āgate māṇavake dosaṃ uppādetvā jīvitā voropetī’ti. Puna koci sippuggahaṇatthaṃ na āgamissati, evaṃ me lābho parihāyissati, atha naṃ sippassa pariyosānupacāroti vatvā jaṅghasahassaṃ ghātehīti vakkhāmi. Avassaṃ ettha eko uṭṭhāya taṃ ghātessatī’’ti. អាចារ្យឃើញពួកសិស្សនិយាយដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ (ហាក់ដូចជាបារម្ភពីខ្លួន) ក៏បែកបាក់ចិត្ត (ជឿតាម) ហើយគិតថា «អញនឹងសម្លាប់វាចោល»។ បន្ទាប់មក ក៏គិតទៀតថា «ប្រសិនបើអញសម្លាប់វាដោយផ្ទាល់ដៃ ពួកមនុស្សនឹងនិយាយគ្នាថា អាចារ្យទិសាបាមោក្ខ តែងបង្កើតទោសកំហុសដល់ពួកមាណពដែលមករៀនសិល្បសាស្ត្រក្នុងសំណាក់របស់ខ្លួន ហើយសម្លាប់ចោល។ ទៅថ្ងៃមុខ នឹងគ្មានអ្នកណាមករៀនសិល្បសាស្ត្រទៀតឡើយ កាលបើដូច្នោះ លាភសក្ការៈរបស់អញនឹងសាបសូន្យទៅ។ បើដូច្នោះ អញនឹងប្រាប់វាថា នេះជាកិច្ចបង្ហើយសិល្បសាស្ត្រ (អាចរិយភាគ) ចូរឯងទៅសម្លាប់មនុស្សឲ្យបានមួយពាន់នាក់ចុះ។ ក្នុងចំណោមមនុស្សទាំងនោះ គង់តែមានម្នាក់ក្រោកឡើងសម្លាប់វាជាមិនខាន»។ Atha naṃ āha – ‘‘ehi tāta jaṅghasahassaṃ ghātehi, evaṃ te sippassa upacāro kato bhavissatī’’ti. Mayaṃ ahiṃsakakule jātā, na sakkā ācariyāti. Aladdhupacāraṃ sippaṃ phalaṃ na deti tātāti. So pañcāvudhaṃ gahetvā ācariyaṃ vanditvā aṭaviṃ paviṭṭho. Aṭaviṃ pavisanaṭṭhānepi aṭavimajjhepi aṭavito nikkhamanaṭṭhānepi ṭhatvā manusse ghāteti. Vatthaṃ vā veṭhanaṃ vā na gaṇhāti. Eko dveti gaṇitamattameva karonto gacchati, gaṇanampi na uggaṇhāti. Pakatiyāpi paññavā esa, pāṇātipātino pana cittaṃ na patiṭṭhāti, tasmā anukkamena gaṇanampi na sallakkhesi, ekekaṃ aṅguliṃ chinditvā ṭhapeti. Ṭhapitaṭṭhāne aṅguliyo vinassanti, tato vijjhitvā aṅgulīnaṃ mālaṃ katvā dhāresi, teneva cassa aṅgulimāloti saṅkhā udapādi. So sabbaṃ araññaṃ nissañcāramakāsi, dāruādīnaṃ atthāya araññaṃ gantuṃ samattho nāma natthi. លំដាប់នោះ អាចារ្យក៏និយាយនឹងមាណពនោះថា «មកនេះ កូនអើយ ចូរឯងទៅសម្លាប់មនុស្សឲ្យបានមួយពាន់នាក់ចុះ ធ្វើដូច្នេះ ទើបឈ្មោះថាជាកិច្ចបង្ហើយសិល្បសាស្ត្ររបស់ឯង»។ មាណពតបថា «បពិត្រលោកគ្រូ ពួកទូលបង្គំកើតក្នុងត្រកូលដែលមិនបៀតបៀនគេឡើយ ទូលបង្គំមិនអាចធ្វើបានទេ»។ អាចារ្យពោលថា «កូនអើយ សិល្បសាស្ត្រដែលមិនទាន់បានធ្វើកិច្ចបង្ហើយ រមែងមិនផ្តល់ផលឡើយ»។ មាណពនោះ ក៏កាន់យកនូវគ្រឿងសស្ត្រាវុធទាំង ៥ ថ្វាយបង្គំលាអាចារ្យ ហើយចូលទៅកាន់ព្រៃធំ។ មាណពនោះ ឈរចាំនៅកន្លែងច្រកចូលព្រៃក្តី ក្នុងកណ្តាលព្រៃក្តី កន្លែងច្រកចេញពីព្រៃក្តី ហើយសម្លាប់មនុស្សទាំងឡាយ។ មាណពនោះ មិនយកសម្លៀកបំពាក់ ឬគ្រឿងអលង្ការឡើយ។ មាណពនោះ គ្រាន់តែរាប់ថា មួយ ពីរ ប៉ុណ្ណោះ រួចក៏ដើរទៅ មិនបានរៀនសូត្រវិជ្ជារាប់ចំនួនឡើយ។ តាមពិត មាណពនេះជាអ្នកមានបញ្ញាពីកំណើត ប៉ុន្តែចិត្តរបស់បុគ្គលអ្នកសម្លាប់សត្វ រមែងមិននឹងនរឡើយ ហេតុនោះ តាមលំដាប់មក មាណពនោះក៏មិនអាចចាំចំនួនបាន ទើបកាត់ម្រាមដៃមួយៗទុក។ ម្រាមដៃទាំងឡាយដែលទុកក្នុងទីនោះៗ ក៏រលួយបាត់បង់ទៅ មាណពនោះទើបចោះម្រាមដៃទាំងឡាយដោតធ្វើជាកម្រងផ្កាពាក់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបកើតនាមបញ្ញត្តិដល់មាណពនោះថា អង្គុលិមាល (អ្នកមានកម្រងម្រាមដៃ)។ អង្គុលិមាលនោះ ធ្វើឲ្យព្រៃទាំងមូលគ្មានមនុស្សដើរឆ្លងកាត់ឡើយ សូម្បីតែអ្នកដែលនឹងអាចចូលទៅក្នុងព្រៃដើម្បីរកអុសជាដើម ក៏គ្មានឡើយ។ Rattibhāge antogāmampi āgantvā pādena paharitvā dvāraṃ ugghāteti. Tato sayiteyeva māretvā eko ekoti gahetvā gacchati. Gāmo osaritvā nigame aṭṭhāsi, nigamo nagare. Manussā tiyojanato paṭṭhāya gharāni pahāya dārake hatthesu gahetvā āgamma sāvatthiṃ parivāretvā khandhāvāraṃ bandhitvā rājaṅgaṇe sannipatitvā – ‘‘coro, te deva, vijite aṅgulimālo nāmā’’tiādīni vadantā kandanti. Bhaggavo ‘‘mayhaṃ putto bhavissatī’’ti ñatvā brāhmaṇiṃ āha – bhoti aṅgulimālo nāma coro uppanno, so na añño, tava putto ahiṃsakakumāro. Idāni rājā taṃ gaṇhituṃ nikkhamissati, kiṃ kattabbanti? Gaccha [Pg.229] sāmi, puttaṃ me gahetvā ehīti. Nāhaṃ bhadde ussahāmi, catūsu hi janesu vissāso nāma natthi, coro me purāṇasahāyoti avissāsanīyo, sākhā me purāṇasanthatāti avissāsanīyā, rājā maṃ pūjetīti avissāsanīyo, itthī me vasaṃ gatāti avissāsanīyāti. Mātu hadayaṃ pana mudukaṃ hoti. Tasmā ahaṃ pana gantvā mayhaṃ puttaṃ ānessāmīti nikkhantā. ក្នុងវេលាយប់ ចោរនោះចូលមកសូម្បីក្នុងភូមិ ហើយធាក់ទ្វារដោយជើង បើកទ្វារចូលទៅ។ បន្ទាប់មក ក៏សម្លាប់ពួកជនដែលកំពុងដេកលក់នោះឯង ហើយចាប់យកម្នាក់ៗ ដើរចេញទៅ។ អ្នកស្រុកភូមិរត់ភៀសខ្លួនទៅនៅក្នុងនិគម, អ្នកនិគមរត់ភៀសខ្លួនទៅនៅក្នុងក្រុង។ មនុស្សទាំងឡាយចាប់តាំងពីចម្ងាយ ៣ យោជន៍មក លះបង់ផ្ទះសម្បែង បណ្តើរកូនៗដោយដៃ មកចោមរោមក្រុងសាវត្ថី បោះជំរំ ហើយប្រជុំគ្នានៅក្នុងលានព្រះរាជវាំង យំទួញពោលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវៈ ក្នុងដែនរបស់ព្រះអង្គ មានចោរម្នាក់ឈ្មោះអង្គុលិមាល...» ដូច្នេះជាដើម។ ព្រាហ្មណ៍ជាភគ្គវៈ ដឹងថា «នោះមុខជាកូនរបស់យើងហើយ» ទើបពោលនឹងនាងព្រាហ្មណីថា «នាងដ៏ចម្រើន ចោរឈ្មោះអង្គុលិមាលកើតឡើងហើយ គេមិនមែនជាអ្នកដទៃឡើយ គឺអហិង្សកកុមារជាកូនរបស់នាងហ្នឹងឯង។ ឥឡូវនេះ ព្រះរាជាជិតនឹងយាងចេញទៅចាប់គេហើយ តើយើងត្រូវធ្វើដូចម្តេច?»។ នាងព្រាហ្មណីពោលថា «បពិត្រអ្នកដ៏មានបុណ្យ សូមអញ្ជើញទៅនាំកូនខ្ញុំត្រឡប់មកវិញមក»។ ព្រាហ្មណ៍ពោលថា «នាងដ៏ចម្រើន ខ្ញុំមិនហ៊ានទៅទេ ព្រោះថា សេចក្តីទុកចិត្តក្នុងបុគ្គល ៤ ពួក មិនមានឡើយ គឺ៖ ចោរ ទោះបីជាមិត្តចាស់របស់យើង ក៏មិនគួរទុកចិត្ត; មែកឈើ ទោះបីជាកម្រាលចាស់របស់យើង ក៏មិនគួរទុកចិត្ត; ព្រះរាជា ទោះបីជាទ្រង់បូជាយើង ក៏មិនគួរទុកចិត្ត; ស្ត្រី ទោះបីជានាងនៅក្នុងអំណាចរបស់យើង ក៏មិនគួរទុកចិត្ត»។ ប៉ុន្តែ ចិត្តរបស់ម្តាយតែងតែទន់ភ្លន់។ ហេតុនោះ នាងព្រាហ្មណីគិតថា «ខ្ញុំនឹងទៅនាំកូនរបស់ខ្ញុំមកវិញ» ហើយក៏ចេញដំណើរទៅ។ Taṃdivasañca bhagavā paccūsasamaye lokaṃ volokento aṅgulimālaṃ disvā – ‘‘mayi gate etassa sotthi bhavissati. Agāmake araññe ṭhito catuppadikaṃ gāthaṃ sutvā mama santike pabbajitvā cha abhiññā sacchikarissati. Sace na gamissāmi, mātari aparajjhitvā anuddharaṇīyo bhavissati, karissāmissa saṅgaha’’nti pubbaṇhasamayaṃ nivāsetvā piṇḍāya pavisitvā katabhattakicco taṃ saṅgaṇhitukāmo vihārā nikkhami. Etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ. ក្នុងថ្ងៃនោះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្លឹងមើលលោកក្នុងវេលាជិតភ្លឺ បានឃើញអង្គុលិមាល ហើយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «កាលបើអាត្មាអញទៅដល់ សេចក្តីសួស្តីនឹងមានដល់គេ។ គេដែលនៅក្នុងព្រៃគ្មានស្រុកភូមិ កាលបើបានស្តាប់គាថាមានបាទ ៤ ហើយ នឹងបួសក្នុងសំណាក់របស់អាត្មាអញ ហើយនឹងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអភិញ្ញា ៦។ ប្រសិនបើអាត្មាអញមិនទៅទេ គេនឹងប្រព្រឹត្តខុសចំពោះមាតា ហើយនឹងក្លាយជាអ្នកដែលមិនអាចស្រង់ឡើងបានឡើយ អាត្មាអញនឹងធ្វើការសង្គ្រោះដល់គេ» ទើបទ្រង់ស្បង់ប្រដាប់កាយក្នុងបុព្វណ្ហសម័យ យាងចូលទៅបិណ្ឌបាត កាលទ្រង់ធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ប្រាថ្នានឹងសង្គ្រោះចោរនោះ ក៏យាងចេញពីវិហារ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «អថ ខោ ភគវា» ជាដើម។ 348. Saṅkaritvā saṅkaritvāti saṅketaṃ katvā vaggavaggā hutvā. Hatthatthaṃ gacchantīti hatthe atthaṃ vināsaṃ gacchanti. Kiṃ pana te bhagavantaṃ sañjānitvā evaṃ vadanti asañjānitvāti? Asañjānitvā. Aññātakavesena hi bhagavā ekakova agamāsi. Coropi tasmiṃ samaye dīgharattaṃ dubbhojanena ca dukkhaseyyāya ca ukkaṇṭhito hoti. Kittakā panānena manussā māritāti? Ekenūnasahassaṃ. So pana idāni ekaṃ labhitvā sahassaṃ pūressatīti saññī hutvā yameva paṭhamaṃ passāmi, taṃ ghātetvā gaṇanaṃ pūretvā sippassa upacāraṃ katvā kesamassuṃ ohāretvā nhāyitvā vatthāni parivattetvā mātāpitaro passissāmīti aṭavimajjhato aṭavimukhaṃ āgantvā ekamantaṃ ṭhitova bhagavantaṃ addasa. Etamatthaṃ dassetuṃ ‘‘addasā kho’’tiādi vuttaṃ. ៣៤៨. ពាក្យថា Saṅkaritvā saṅkaritvā សេចក្តីថា ធ្វើការណាត់គ្នា ហើយប្រមូលផ្តុំគ្នាជាក្រុមៗ។ ពាក្យថា Hatthatthaṃ gacchantīti សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីវិនាសក្នុងកណ្តាប់ដៃ (របស់អង្គុលិមាល)។ ចុះពួកជនទាំងនោះ ស្គាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបពោលយ៉ាងនេះ ឬក៏មិនស្គាល់? គឺមិនស្គាល់ឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់យាងទៅតែមួយព្រះអង្គឯង ដោយរូបរាងមិនឱ្យគេស្គាល់។ ចំណែកឯចោរវិញ ក្នុងសម័យនោះ ក៏មានសេចក្តីក្តៅក្រហាយ (ធុញទ្រាន់) ព្រោះតែការបរិភោគអាហារមិនល្អ និងការដេកជាទុក្ខអស់រាត្រីជាយូរអង្វែង។ ចុះមនុស្សដែលចោរនោះសម្លាប់ មានចំនួនប៉ុន្មាន? គឺខ្វះមួយគ្រប់មួយពាន់ (៩៩៩ នាក់)។ ចោរនោះគិតថា «ឥឡូវនេះ បើបានម្នាក់ទៀត នឹងគ្រប់មួយពាន់» ដូច្នេះ ក៏មានសេចក្តីសម្គាល់ថា «អាត្មាអញឃើញអ្នកណាជាដំបូង នឹងសម្លាប់អ្នកនោះ ដើម្បីបង្គ្រប់ចំនួន ហើយធ្វើកិច្ចបង្ហើយនៃសិល្បៈ កោរសក់និងពុកមាត់ ងូតទឹក ផ្លាស់សម្លៀកបំពាក់ថ្មី ហើយនឹងទៅជួបមាតាបិតា» គិតដូច្នេះហើយ ក៏ចេញពីកណ្តាលព្រៃមកកាន់មាត់ព្រៃ ឈរនៅក្នុងទីសមគួរមួយ ក៏បានឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «អទ្ទសា ខោ» ជាដើម។ Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti mahāpathaviṃ ummiyo uṭṭhapento viya saṃharitvā aparabhāge akkamati, orabhāge valiyo nikkhamanti, aṅgulimālo sarakkhepamattaṃ muñcitvā gacchati. Bhagavā purato mahantaṃ aṅgaṇaṃ dassetvā sayaṃ majjhe hoti, coro ante. So ‘‘idāni naṃ pāpuṇitvā gaṇhissāmī’’ti sabbathāmena dhāvati. Bhagavā aṅgaṇassa pārimante [Pg.230] hoti, coro majjhe. So ‘‘ettha naṃ pāpuṇitvā gaṇhissāmī’’ti vegena dhāvati. Bhagavā tassa purato mātikaṃ vā thalaṃ vā dasseti, etenupāyena tīṇi yojanāni gahetvā agamāsi. Coro kilami, mukhe kheḷo sussi, kacchehi sedā mucciṃsu. Athassa ‘‘acchariyaṃ vata bho’’ti etadahosi. Migampīti migaṃ kasmā gaṇhāti? Chātasamaye āhāratthaṃ. So kira ekaṃ gumbaṃ ghaṭṭetvā mige uṭṭhāpeti. Tato cittaruciyaṃ migaṃ anubandhanto gaṇhitvā pacitvā khādati. Puccheyyanti yena kāraṇenāyaṃ gacchantova ṭhito nāma, ahañca ṭhitova aṭṭhito nāma, yaṃnūnāhaṃ imaṃ samaṇaṃ taṃ kāraṇaṃ puccheyyanti attho. ពាក្យថា Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti សេចក្តីថា ទ្រង់តាក់តែងនូវឥទ្ធាភិសង្ខារ ដោយការបង្រួញមហាបថវី ដូចជាធ្វើឱ្យកើតមានរលកទឹក រួចទ្រង់ឈានទៅលើភាគខាងនាយ ឯភាគខាងអាយក៏លេចចេញជាផ្នត់ៗ អង្គុលិមាលដើរទៅដោយលះបង់នូវអាការៈនៃការឈានជើង (ដើរលឿនបំផុត)។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញលានដ៏ធំមួយនៅខាងមុខ ព្រះអង្គទ្រង់ស្ថិតនៅចំកណ្តាល ចំណែកចោរស្ថិតនៅត្រង់ជាយលាន។ ចោរនោះគិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងដេញតាមឱ្យទាន់ ហើយចាប់សមណៈនោះ» ក៏រត់ទៅដោយកម្លាំងទាំងអស់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ស្ថិតនៅជាយលានខាងនាយ ចោរស្ថិតនៅចំកណ្តាល។ ចោរនោះគិតថា «ត្រង់នេះ អាត្មាអញនឹងដេញតាមឱ្យទាន់ ហើយចាប់សមណៈនោះ» ក៏រត់ទៅដោយល្បឿនលឿន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញប្រឡាយទឹក ឬទីទួលនៅខាងមុខរបស់គេ ទ្រង់យាងទៅអស់ចម្ងាយ ៣ យោជន៍ ដោយឧបាយនេះ។ ចោរនោះក៏ហត់នឿយ ទឹកមាត់ក្នុងមាត់ក៏ស្ងួត ញើសក៏ហូរចេញពីក្លៀកទាំងពីរ។ លំដាប់នោះ គេក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ឱ! អស្ចារ្យណាស់តើ!»។ ពាក្យថា Migampīti សួរថា ហេតុអ្វីបានជាគេចាប់សត្វម្រឹគ? គឺដើម្បីជាអាហារក្នុងពេលឃ្លាន។ ឮថា ចោរនោះតែងតែវាយគោះគុម្ពោតព្រៃមួយ ដើម្បីឱ្យម្រឹគភ្ញាក់ផ្អើល។ បន្ទាប់មក ក៏ដេញតាមចាប់ម្រឹគដែលខ្លួនពេញចិត្ត យកមកចម្អិនបរិភោគ។ ពាក្យថា Puccheyyanti សេចក្តីថា ដោយហេតុណា សមណៈនេះ កំពុងតែដើរទៅសោះ តែឈ្មោះថាឈរ ចំណែកឯអាត្មាអញ ឈរ (រត់) សោះ តែឈ្មោះថាមិនឈរ បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញសួរហេតុនោះនឹងសមណៈនេះចុះ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ 349. Nidhāyāti yo vihiṃsanatthaṃ bhūtesu daṇḍo pavattayitabbo siyā, taṃ nidhāya apanetvā mettāya khantiyā paṭisaṅkhāya avihiṃsāya sāraṇīyadhammesu ca ṭhito ahanti attho. Tuvamaṭṭhitosīti pāṇesu asaññatattā ettakāni pāṇasahassāni ghātentassa tava mettā vā khanti vā paṭisaṅkhā vā avihiṃsā vā sāraṇīyadhammo vā natthi, tasmā tuvaṃ aṭṭhitosi, idāni iriyāpathena ṭhitopi niraye dhāvissasi, tiracchānayoniyaṃ pettivisaye asurakāye vā dhāvissasīti vuttaṃ hoti. ៣៤៩. ពាក្យថា Nidhāyāti សេចក្តីថា អាជ្ញា (គ្រឿងប្រហារ) ណា ដែលបុគ្គលគប្បីប្រើប្រាស់ដើម្បីបៀតបៀនសត្វទាំងឡាយ អាត្មាអញបានដាក់ចុះ លះបង់នូវអាជ្ញានោះហើយ ជាអ្នកស្ថិតនៅក្នុងមេត្តា ក្នុងខន្តី ក្នុងបដិសង្ខា (ការពិចារណា) ក្នុងអវិហិង្សា និងក្នុងសារណីយធម៌ទាំងឡាយ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ ពាក្យថា Tuvamaṭṭhitosīti សេចក្តីថា ព្រោះតែភាពជាអ្នកមិនសង្រួមក្នុងសត្វទាំងឡាយ សម្លាប់ជីវិតសត្វអស់រាប់ពាន់យ៉ាងនេះ មេត្តាក្តី ខន្តីក្តី បដិសង្ខាក្តី អវិហិង្សាក្តី សារណីយធម៌ក្តី មិនមានដល់អ្នកឡើយ ហេតុនោះ ទើបអ្នកឈ្មោះថាមិនឈរ ឥឡូវនេះ ទោះបីជាអ្នកឈរដោយឥរិយាបថក៏ដោយ ក៏អ្នកនឹងត្រូវរត់ទៅកាន់នរក រត់ទៅកាន់កំណើតតិរច្ឆាន ក្នុងបេត្តវិស័យ ឬក្នុងអសុរកាយដែរ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់មានព្រះភាគត្រាស់ពន្យល់។ Tato coro – ‘‘mahā ayaṃ sīhanādo, mahantaṃ gajjitaṃ, na idaṃ aññassa bhavissati, mahāmāyāya puttassa siddhatthassa samaṇarañño etaṃ gajjitaṃ, diṭṭho vatamhi maññe tikhiṇacakkhunā sammāsambuddhena, saṅgahakaraṇatthaṃ me bhagavā āgato’’ti cintetvā cirassaṃ vata metiādimāha. Tattha mahitoti devamanussādīhi catupaccayapūjāya pūjito. Paccupādīti cirassaṃ kālassa accayena mayhaṃ saṅgahatthāya imaṃ mahāvanaṃ paṭipajji. Pahāya pāpanti pajahitvā pāpaṃ. លំដាប់នោះ ចោរគិតថា «នេះជាសីហនាទដ៏អស្ចារ្យ ជាការគគ្រហឹមដ៏ខ្លាំងក្លា នេះមិនមែនជារបស់អ្នកដទៃឡើយ គឺជារបស់ព្រះសិទ្ធត្ថជាព្រះរាជបុត្ររបស់ព្រះនាងមហាមាយា ជាព្រះស្តេចនៃសមណៈទាំងឡាយ អាត្មាអញច្បាស់ជាត្រូវបានព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់មានព្រះចក្ខុមុតស្រួច ឃើញហើយតើ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ យាងមកនេះ គឺដើម្បីសង្គ្រោះអាត្មាអញពិតប្រាកដ» គិតដូច្នេះហើយ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា Cirassaṃ vata me ដូច្នេះជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Mahito សេចក្តីថា ព្រះអង្គដែលទេវតា និងមនុស្សជាដើម បូជាហើយដោយបច្ច័យ ៤។ ពាក្យថា Paccupādī សេចក្តីថា ព្រះអង្គទ្រង់យាងមកកាន់ព្រៃធំនេះ ដើម្បីសង្គ្រោះអាត្មាអញ ដោយការកន្លងទៅនៃកាលដ៏យូរអង្វែង។ ពាក្យថា Pahāya pāpaṃ សេចក្តីថា លះបង់នូវបាប។ Itvevāti evaṃ vatvāyeva. Āvudhanti pañcāvudhaṃ. Sobbheti samantato chinne. Papāteti ekato chinne. Naraketi phalitaṭṭhāne. Idha pana tīhipi imehi padehi araññameva vuttaṃ. Akirīti khipi chaḍḍesi. ពាក្យថា Itvevāti សេចក្តីថា លុះពោលយ៉ាងនេះហើយនោះឯង។ ពាក្យថា Āvudhaṃ គឺគ្រឿងប្រហារ ៥ យ៉ាង។ ពាក្យថា Sobbhe សេចក្តីថា ក្នុងទីដែលដាច់ស្រឡះជុំវិញ (អន្លង់)។ ពាក្យថា Papāte សេចក្តីថា ក្នុងទីដែលដាច់ស្រឡះតែម្ខាង (ជ្រោះ)។ ពាក្យថា Narake សេចក្តីថា ក្នុងកន្លែងដែលប្រេះបែក។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ទោះបីជាប្រើពាក្យទាំង ៣ នេះ ក៏សំដៅយកព្រៃនោះឯង។ ពាក្យថា Akiri សេចក្តីថា គ្រវែងចោល បោះបង់ចោល។ Tamehi [Pg.231] bhikkhūti tadā avocāti bhagavato imaṃ pabbājento kuhiṃ satthakaṃ labhissāmi, kuhiṃ pattacīvaranti pariyesanakiccaṃ natthi, kammaṃ pana olokesi. Athassa pubbe sīlavantānaṃ aṭṭhaparikkhārabhaṇḍakassa dinnabhāvaṃ ñatvā dakkhiṇahatthaṃ pasāretvā – ‘‘ehi bhikkhu svākkhāto dhammo, cara brahmacariyaṃ sammā dukkhassa antakiriyāyā’’ti āha. So saha vacaneneva iddhimayapattacīvaraṃ paṭilabhi. Tāvadevassa gihiliṅgaṃ antaradhāyi, samaṇaliṅgaṃ pāturahosi. ពាក្យថា Tamehi bhikkhūti tadā avoca សេចក្តីថា កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ញ៉ាំងចោរនេះឱ្យបួស ព្រះអង្គមិនមានកិច្ចដែលត្រូវស្វែងរកថា «តើអាត្មាអញនឹងរកកាំបិតកោរនៅឯណា រកបាត្រនិងចីវរនៅឯណា» ឡើយ ប៉ុន្តែ ទ្រង់សម្លឹងមើលនូវកម្ម (ពីអតីត)។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ជ្រាបថា ក្នុងកាលមុន គេធ្លាប់បានប្រគេននូវគ្រឿងបរិក្ខារ ៨ ដល់លោកអ្នកមានសីលទាំងឡាយ ទើបទ្រង់លាតព្រះហស្តស្តាំ ហើយត្រាស់ថា «ចូរអ្នកមកជាភិក្ខុចុះ ធម៌ដែលអាត្មាអញសម្តែងល្អហើយ ចូរអ្នកប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ ដើម្បីធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខដោយប្រពៃចុះ»។ គ្រាន់តែព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះភ្លាម គេក៏បានទទួលបាត្រនិងចីវរដែលសម្រេចដោយឫទ្ធិ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ភេទជាគ្រហស្ថរបស់គេក៏បាត់ទៅ ភេទជាសមណៈក៏ប្រាកដឡើង។ ‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ; Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti. – «ចីវរ ៣ បាត្រ ១ កាំបិតកោរ ១ ម្ជុល ១ វត្ថពន្ធចង្កេះ ១ ជាមួយនឹងតម្រងទឹក ១ ទាំង ៨ នេះ ជាគ្រឿងបរិក្ខាររបស់ភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយព្យាយាម»។ Evaṃ vuttā aṭṭha parikkhārā sarīrapaṭibaddhāva hutvā nibbattiṃsu. Eseva tassa ahu bhikkhubhāvoti esa ehibhikkhubhāvo tassa upasampannabhikkhubhāvo ahosi, na hi ehibhikkhūnaṃ visuṃ upasampadā nāma atthi. គ្រឿងបរិក្ខារទាំង ៨ ដែលពោលមកយ៉ាងនេះ ក៏កើតឡើងជាប់នឹងរាងកាយតែម្តង។ ពាក្យថា Eseva tassa ahu bhikkhubhāvo សេចក្តីថា ភាពជាឯហិភិក្ខុនេះឯង ជាការបានឧបសម្បទាជាភិក្ខុរបស់គេ ព្រោះថា ការឧបសម្បទាដោយឡែក មិនមានឡើយ សម្រាប់ពួកឯហិភិក្ខុ។ 350. Pacchāsamaṇenāti bhaṇḍaggāhakena pacchāsamaṇena, teneva attano pattacīvaraṃ gāhāpetvā taṃ pacchāsamaṇaṃ katvā gatoti attho. Mātāpissa aṭṭhausabhamattena ṭhānena antaritā, – ‘‘tāta, ahiṃsaka kattha ṭhitosi, kattha nisinnosi, kuhiṃ gatosi? Mayā saddhiṃ na kathesi tātā’’ti vadantī āhiṇḍitvā apassamānā ettova gatā. ៣៥០. ពាក្យថា Pacchāsamaṇena សេចក្តីថា ដោយភិក្ខុជាបច្ឆាសមណៈ (អ្នកដើរតាមក្រោយ) ដែលជាអ្នកកាន់គ្រឿងបរិក្ខារ ទ្រង់ឱ្យភិក្ខុនោះឯងកាន់បាត្រនិងចីវររបស់ព្រះអង្គ ហើយធ្វើភិក្ខុនោះឱ្យជាបច្ឆាសមណៈ រួចយាងទៅ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ ចំណែកឯមាតារបស់គេ ក៏ត្រូវបានបាំងដោយចម្ងាយប្រមាណ ៨ ឧសភៈ នាងដើរក្រឡេកមើលទាំងយំទួញថា «កូនអហិង្សកៈ កូនឈរនៅឯណា កូនអង្គុយនៅឯណា កូនទៅណាហើយ? កូនមិននិយាយរកម៉ែទេឬកូន?» កាលដើររកមិនឃើញ ក៏ត្រឡប់ទៅវិញពីត្រឹមទីនេះឯង។ Pañcamattehi assasatehīti sace corassa parājayo bhavissati, anubandhitvā naṃ gaṇhissāmi. Sace mayhaṃ parājayo bhavissati, vegena palāyissāmīti sallahukena balena nikkhami. Yena ārāmoti kasmā ārāmaṃ agamāsi? So kira corassa bhāyati, cittena gantukāmo na gacchati, garahābhayena nikkhami. Tenassa etadahosi – ‘‘sammāsambuddhaṃ vanditvā nisīdissāmi, so pucchissati ‘kasmā balaṃ gahetvā nikkhantosī’ti. Athāhaṃ ārocessāmi, bhagavā hi maṃ na kevalaṃ samparāyikeneva atthena saṅgaṇhāti, diṭṭhadhammikenapi saṅgaṇhātiyeva. So sace mayhaṃ jayo bhavissati, adhivāsessati. Sace parājayo bhavissati ‘kiṃ te, mahārāja, ekaṃ coraṃ ārabbha gamanenā’ti vakkhati. Tato [Pg.232] maṃ jano evaṃ sañjānissati – ‘rājā coraṃ gahetuṃ nikkhanto, sammāsambuddhena pana nivattito’ti’’ garahamokkhaṃ sampassamāno agamāsi. ពាក្យថា Pañcamattehi assasatehīti សេចក្តីថា ព្រះរាជាទ្រង់យាងចេញទៅដោយកងទ័ពស្រាល (កងសេះល្បឿនលឿន) ដោយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ប្រសិនបើចោរចាញ់ អាត្មាអញនឹងដេញតាមចាប់វា។ ប្រសិនបើអាត្មាអញចាញ់ អាត្មាអញនឹងរត់គេចខ្លួនឱ្យលឿន»។ ពាក្យថា Yena ārāmo សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជាយាងទៅកាន់អារាម? ឮថា ព្រះរាជានោះទ្រង់ខ្លាចចោរណាស់ ទ្រង់មិនចង់យាងទៅដោយព្រះទ័យពិតប្រាកដឡើយ តែទ្រង់យាងទៅព្រោះខ្លាចគេនិន្ទា។ ហេតុនោះ ព្រះរាជាក៏មានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា «អាត្មាអញនឹងចូលទៅថ្វាយបង្គំព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ហើយអង្គុយចុះ ព្រះអង្គមុខជានឹងសួរថា 'មហារាជ ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់នាំកងទ័ពចេញមក?' ពេលនោះ អាត្មាអញនឹងក្រាបបង្គំទូលតាមដំណើរ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនសង្គ្រោះអាត្មាអញតែប្រយោជន៍ក្នុងបរលោកប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែប្រយោជន៍ក្នុងលោកនេះ ក៏ទ្រង់សង្គ្រោះដែរ។ ប្រសិនបើជ័យជម្នះនឹងមានដល់អាត្មាអញ ព្រះអង្គនឹងទ្រង់ទទួល (អនុមោទនា)។ ប្រសិនបើសេចក្តីបរាជ័យនឹងមានដល់អាត្មាអញ ព្រះអង្គនឹងត្រាស់ថា 'បពិត្រមហារាជ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដល់ព្រះអង្គ ដោយការយាងទៅព្រោះតែចោរម្នាក់នោះ?'។ លំដាប់នោះ មហាជននឹងយល់ឃើញចំពោះអាត្មាអញយ៉ាងនេះថា 'ព្រះរាជាយាងចេញទៅដើម្បីចាប់ចោរ ប៉ុន្តែ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទ្រង់ឃាត់ទុកវិញ'» ព្រះរាជាទ្រង់យាងទៅកាន់អារាម ព្រោះទ្រង់យល់ឃើញនូវការរួចផុតពីការនិន្ទាយ៉ាងនេះ។ Kuto panassāti kasmā āha? Api nāma bhagavā tassa upanissayaṃ oloketvā taṃ ānetvā pabbājeyyāti bhagavato parigaṇhanatthaṃ āha. Raññoti na kevalaṃ raññoyeva bhayaṃ ahosi, avasesopi mahājano bhīto phalakāvudhāni chaḍḍetvā sammukhasammukhaṭṭhāneva palāyitvā nagaraṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya aṭṭālake āruyha olokento aṭṭhāsi. Evañca avoca – ‘‘aṅgulimālo ‘rājā mayhaṃ santikaṃ āgacchatī’ti ñatvā paṭhamataraṃ āgantvā jetavane nisinno, rājā tena gahito, mayaṃ pana palāyitvā muttā’’ti. Natthi te ito bhayanti ayañhi idāni kunthakipillikaṃ jīvitā na voropeti, natthi te imassa santikā bhayanti attho. ពាក្យថា Kuto panassa សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះរាជាក្រាបបង្គំទូលយ៉ាងនេះ? គឺក្រាបបង្គំទូលដើម្បីស្ទាបស្ទង់ព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគថា «ធ្វើម្តេចហ្ន៎ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ទតឃើញឧបនិស្ស័យរបស់គេ ហើយនាំគេមកឱ្យបួសទៅ?»។ ពាក្យថា Rañño សេចក្តីថា មិនមែនមានតែព្រះរាជាឡើយដែលមានសេចក្តីខ្លាច សូម្បីតែមហាជនដែលនៅសេសសល់ ក៏មានសេចក្តីភ័យខ្លាច គ្រវែងចោលនូវខែលនិងគ្រឿងប្រហារ រត់គេចខ្លួនទៅតាមទិសដៅរៀងៗខ្លួន ចូលទៅក្នុងក្រុង បិទទ្វារ ឡើងទៅលើប៉មយាម ឈរសម្លឹងមើល។ ហើយពោលយ៉ាងនេះថា «អង្គុលិមាលដឹងថា 'ព្រះរាជាយាងមកកាន់សំណាក់របស់អាត្មាអញ' ក៏មកដល់មុន ហើយអង្គុយនៅក្នុងវត្តជេតពន ព្រះរាជាត្រូវបានចោរនោះចាប់បានហើយ ចំណែកពួកយើងរត់រួចខ្លួនហើយ»។ ពាក្យថា Natthi te ito bhayaṃ សេចក្តីថា ព្រោះថា ឥឡូវនេះ ចោរនោះសូម្បីតែស្រមោចខ្មៅស្រមោចក្រហមក៏មិនសម្លាប់បង់ជីវិតដែរ សេចក្តីភ័យខ្លាចអំពីសំណាក់ចោរនេះ មិនមានដល់ព្រះអង្គឡើយ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ Kathaṃ gottoti? Kasmā pucchati? Pabbajitaṃ dāruṇakammena uppannanāmaṃ gahetvā voharituṃ na yuttaṃ, mātāpitūnaṃ gottavasena naṃ samudācarissāmīti maññamāno pucchi. Parikkhārānanti etesaṃ atthāya ahaṃ ussukkaṃ karissāmīti attho. Kathentoyeva ca udare baddhasāṭakaṃ muñcitvā therassa pādamūle ṭhapesi. ពាក្យថា Kathaṃ gotto សួរថា ហេតុអ្វីបានជាសួរ? ព្រោះព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ការហៅភិក្ខុដែលបួសហើយ ដោយឈ្មោះដែលកើតឡើងព្រោះអំពើដ៏សាហាវឃោរឃៅនោះ មិនសមគួរឡើយ អាត្មាអញនឹងហៅលោកដោយគោត្ររបស់មាតាបិតាវិញ» ទើបសួរយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Parikkhārānaṃ សេចក្តីថា ខ្ញុំព្រះករុណានឹងខ្វល់ខ្វាយ (ចាត់ចែង) ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់គ្រឿងបរិក្ខារទាំងឡាយនោះ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ កាលដែលកំពុងតែក្រាបបង្គំទូលនោះឯង ព្រះរាជាក៏ទ្រង់ស្រាយសំពត់ដែលចងនៅត្រង់ព្រះឧទរ (ពោះ) យកទៅដាក់ថ្វាយនៅទៀបជើងរបស់ព្រះថេរៈ។ 351. Āraññikotiādīni cattāri dhutaṅgāni pāḷiyaṃ āgatāni. Therena pana terasapi samādinnāneva ahesuṃ, tasmā alanti āha. Yañhi mayaṃ, bhanteti kiṃ sandhāya vadati? ‘‘Hatthimpi dhāvantaṃ anubandhitvā gaṇhāmī’’ti āgataṭṭhāne raññā pesitahatthādayo so evaṃ aggahesi. Rājāpi – ‘‘hatthīhiyeva naṃ parikkhipitvā gaṇhatha, asseheva, rathehevā’’ti evaṃ anekavāraṃ bahū hatthādayo pesesi. Evaṃ gatesu pana tesu – ‘‘ahaṃ are aṅgulimālo’’ti tasmiṃ uṭṭhāya saddaṃ karonte ekopi āvudhaṃ parivattetuṃ nāsakkhi, sabbeva koṭṭetvā māresi. Hatthī araññahatthī, assā araññaassā, rathāpi tattheva bhijjantīti idaṃ sandhāya rājā evaṃ vadati. ៣៥១. ពាក្យថា Āraññikoti ជាដើម សេចក្តីថា ធុតង្គ ៤ យ៉ាង មានមកហើយក្នុងបាលី។ ប៉ុន្តែ ព្រះថេរៈបានសមាទានធុតង្គទាំង ១៣ យ៉ាងពេញលេញ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា "ល្មមហើយ"។ ពាក្យថា Yañhi mayaṃ, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រោះថាពួកយើង...) តើព្រះរាជាទ្រង់ពោលសំដៅដល់អ្វី? ក្នុងទីដែលមកថា "ទោះបីជាដំរីកំពុងរត់ ក៏ខ្ញុំអាចដេញតាមចាប់បាន" ព្រះរាជាទ្រង់បានបញ្ជូនពួកពលដំរីជាដើមទៅ ហើយព្រះអង្គ (អង្គុលិមាល) ក៏បានចាប់ពួកពលទាំងនោះយ៉ាងនេះ។ ព្រះរាជាក៏ទ្រង់បញ្ជូនពួកពលដំរីជាដើមទៅជាច្រើនលើកច្រើនសារយ៉ាងនេះថា "ចូរពួកអ្នកចោមរោមចាប់វាដោយដំរីទាំងឡាយចុះ ដោយសេះទាំងឡាយចុះ ដោយរថទាំងឡាយចុះ"។ កាលបើពួកពលទាំងនោះទៅដល់ហើយ ព្រះអង្គ (អង្គុលិមាល) ក៏ក្រោកឈរឡើង បន្លឺសំឡេងថា "នែពួកឯង គឺយើង អង្គុលិមាល!" កាលលោកធ្វើសំឡេងយ៉ាងនេះ សូម្បីតែមនុស្សម្នាក់ក៏មិនអាចបែរចុងអាវុធបានឡើយ លោកបានកាប់សម្លាប់ទាំងអស់។ ដំរីក៏ក្លាយជាដំរីព្រៃ សេះក៏ក្លាយជាសេះព្រៃ សូម្បីតែរថទាំងឡាយក៏បាក់បែកក្នុងព្រៃនោះឯង ព្រះរាជាទ្រង់សំដៅដល់ហេតុនេះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ Piṇḍāya pāvisīti na idaṃ paṭhamaṃ pāvisi. Itthidassanadivasaṃ sandhāya panetaṃ vuttaṃ. Devasikampi panesa pavisateva, manussā ca naṃ disvā uttasantipi palāyantipi dvārampi thakenti, ekacce aṅgulimāloti sutvāva palāyitvā araññaṃ vā pavisanti, gharaṃ vā pavisitvā dvāraṃ thakenti. Palāyituṃ [Pg.233] asakkontā piṭṭhiṃ datvā tiṭṭhanti. Thero uḷuṅgayāgumpi kaṭacchubhikkhampi na labhati, piṇḍapātena kilamati. Bahi alabhanto nagaraṃ sabbasādhāraṇanti nagaraṃ pavisati. Yena dvārena pavisati, tattha aṅgulimālo āgatoti kūṭasahassānaṃ bhijjanakāraṇaṃ hoti. Etadahosīti kāruññappattiyā ahosi. Ekena ūnamanussasahassaṃ ghātentassa ekadivasampi kāruññaṃ nāhosi, gabbhamūḷhāya itthiyā dassanamatteneva kathaṃ uppannanti? Pabbajjābalena, pabbajjābalañhi etaṃ. ពាក្យថា Piṇḍāya pāvisi (ចូលទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត) នេះ មិនមែនជាការចូលទៅជាលើកដំបូងឡើយ។ ប៉ុន្តែ ពាក្យនេះទ្រង់ពោលសំដៅដល់ថ្ងៃដែលលោកបានឃើញស្ត្រីមានគភ៌។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈនេះតែងតែចូលទៅ (បិណ្ឌបាត) រាល់ថ្ងៃ មនុស្សទាំងឡាយកាលបើឃើញលោកហើយ តែងតែភ័យខ្លាចខ្លះ រត់គេចខ្លះ បិទទ្វារខ្លះ មនុស្សខ្លះគ្រាន់តែឮថា "អង្គុលិមាល" ក៏រត់គេចចូលទៅក្នុងព្រៃខ្លះ ចូលទៅក្នុងផ្ទះហើយបិទទ្វារខ្លះ។ ពួកអ្នកដែលមិនអាចរត់គេចបាន ក៏ឈរបែរខ្នងឲ្យ។ ព្រះថេរៈសូម្បីតែយ៉ាគូមួយវែក ឬចង្ហាន់មួយវែកក៏មិនបានឡើយ លោកតែងលំបាកដោយបិណ្ឌបាត។ កាលបើមិនបានចង្ហាន់ពីខាងក្រៅ លោកក៏គិតថា "ទីក្រុងជាកន្លែងទូទៅសម្រាប់មនុស្សទាំងអស់" ហើយក៏ចូលទៅក្នុងក្រុង។ លោកចូលទៅតាមទ្វារណា ទីនោះក៏មានពាក្យល្បីថា "អង្គុលិមាលមកហើយ" ដែលជាហេតុធ្វើឲ្យក្អមទឹកាប់ពាន់បែកខ្ចាត់ខ្ចាយ។ ពាក្យថា Etadahosi (សេចក្តីត្រិះរិះនេះបានកើតឡើង) គឺកើតឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីករុណា។ សំណួរថា "សម្រាប់បុគ្គលដែលសម្លាប់មនុស្សមួយពាន់ខ្វះម្នាក់ សូម្បីតែមួយថ្ងៃក៏មិនដែលកើតសេចក្តីករុណាឡើយ ចុះហេតុអ្វីគ្រាន់តែឃើញស្ត្រីដែលមានគភ៌វង្វេងទិស (ឆ្លងទន្លេមិនរួច) សេចក្តីករុណាក៏កើតឡើងភ្លាមយ៉ាងនេះ?" ឆ្លើយថា "កើតឡើងដោយកម្លាំងនៃការបួស ព្រោះថានេះជាកម្លាំងនៃការបួស"។ Tena hīti yasmā te kāruññaṃ uppannaṃ, tasmāti attho. Ariyāya jātiyāti, aṅgulimāla, etaṃ tvaṃ mā gaṇhi, nesā tava jāti. Gihikālo esa, gihī nāma pāṇampi hananti, adinnādānādīnipi karonti. Idāni pana te ariyā nāma jāti. Tasmā tvaṃ ‘‘yato ahaṃ, bhagini, jāto’’ti sace evaṃ vattuṃ kukkuccāyasi, tena hi ‘‘ariyāya jātiyā’’ti evaṃ visesetvā vadāhīti uyyojesi. ពាក្យថា Tena hi (បើដូច្នោះ) សេចក្តីថា "ព្រោះសេចក្តីករុណាកើតឡើងដល់អ្នក ហេតុនោះ..." នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Ariyāya jātiyā (តាំងពីកំណើតដ៏ប្រសើរ) សេចក្តីថា "ម្នាលអង្គុលិមាល អ្នកកុំកាន់យកកំណើតនោះឡើយ នោះមិនមែនជាកំណើតរបស់អ្នកទេ។ នោះជាកាលនៅជាគ្រហស្ថ ធម្មតាគ្រហស្ថតែងសម្លាប់សត្វខ្លះ លួចទ្រព្យគេជាដើមខ្លះ។ ប៉ុន្តែ ឥឡូវនេះ កំណើតរបស់អ្នកឈ្មោះថា កំណើតដ៏ប្រសើរ (អរិយជាតិ)។ ហេតុនោះ បើអ្នកមានសេចក្តីសង្ស័យ (ខ្លាចនិយាយកុហក) ក្នុងការនិយាយយ៉ាងនេះថា 'ម្នាលនាង តាំងពីខ្ញុំកើតមក...' បើដូច្នោះ ចូរអ្នកនិយាយកំណត់ឲ្យប្លែកយ៉ាងនេះថា 'តាំងពីខ្ញុំកើតមកក្នុងអរិយជាតិ...' ចុះ" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ណែនាំហើយបញ្ជូនលោកទៅយ៉ាងនេះ។ Taṃ itthiṃ etadavocāti itthīnaṃ gabbhavuṭṭhānaṭṭhānaṃ nāma na sakkā purisena upasaṅkamituṃ. Thero kiṃ karosīti? Aṅgulimālatthero saccakiriyaṃ katvā sotthikaraṇatthāya āgatoti ārocāpesi. Tato te sāṇiyā parikkhipitvā therassa bahisāṇiyaṃ pīṭhakaṃ paññāpesuṃ. Thero tattha nisīditvā – ‘‘yato ahaṃ bhagini sabbaññubuddhassa ariyāya jātiyā jāto’’ti saccakiriyaṃ akāsi, saha saccavacaneneva dhamakaraṇato muttaudakaṃ viya dārako nikkhami. Mātāputtānaṃ sotthi ahosi. Imañca pana parittaṃ na kiñci parissayaṃ na maddati, mahāparittaṃ nāmetanti vuttaṃ. Therena nisīditvā saccakiriyakataṭṭhāne pīṭhakaṃ akaṃsu. Gabbhamūḷhaṃ tiracchānagatitthimpi ānetvā tattha nisajjāpenti, tāvadeva sukhena gabbhavuṭṭhānaṃ hoti. Yā dubbalā hoti na sakkā ānetuṃ, tassā pīṭhakadhovanaudakaṃ netvā sīse siñcanti, taṅkhaṇaṃyeva gabbhavuṭṭhānaṃ hoti, aññampi rogaṃ vūpasameti. Yāva kappā tiṭṭhanakapāṭihāriyaṃ kiretaṃ. ពាក្យថា Taṃ itthiṃ etadavoca (បានពោលពាក្យនេះនឹងស្ត្រីនោះ) សេចក្តីថា ធម្មតាទីកន្លែងឆ្លងទន្លេរបស់ស្ត្រីទាំងឡាយ បុរសមិនអាចចូលទៅជិតបានឡើយ។ ពួកមនុស្សសួរថា "ព្រះថេរៈតើលោកធ្វើអ្វី?" ព្រះអង្គុលិមាលត្ថេរទើបឲ្យគេទៅប្រាប់ថា "ព្រះថេរៈមកដើម្បីធ្វើសច្ចកិរិយាបង្កសេចក្តីសុខសួស្តី"។ បន្ទាប់មក ពួកមនុស្សក៏បានយកវាំងននមកចងព័ទ្ធជុំវិញ ហើយរៀបចំតាំង (កៅអី) ថ្វាយព្រះថេរៈនៅខាងក្រៅវាំងនន។ ព្រះថេរៈគង់លើតាំងនោះហើយ ធ្វើសច្ចកិរិយាថា "ម្នាលនាង តាំងពីខ្ញុំកើតមកក្នុងអរិយជាតិរបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ..." ព្រមជាមួយគ្នានឹងសច្ចវាចានោះឯង ទារកក៏សម្រាលចេញមក ដូចជាទឹកដែលហូរចេញពីធម្មក្រង (តម្រងទឹក) ដូច្នោះ។ សេចក្តីសុខសួស្តីក៏មានដល់ទាំងម្តាយនិងកូន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះបរិត្តនេះមិនមែនមិនកម្ចាត់បង់នូវគ្រោះថ្នាក់ណាមួយឡើយ (គឺកម្ចាត់បង់ទាំងអស់) ហេតុនោះទើបលោកហៅថា "មហាបរិត្ត"។ ពួកមនុស្សបានរក្សាទុកតាំងដែលព្រះថេរៈគង់ធ្វើសច្ចកិរិយានោះ។ សូម្បីតែសត្វតិរច្ឆានញីដែលមានគភ៌ឆ្លងទន្លេមិនរួច គេក៏នាំមកឲ្យដេកលើតាំងនោះ ហើយក៏សម្រាលកូនបានយ៉ាងងាយស្រួលក្នុងខណៈនោះឯង។ ស្ត្រីណាដែលមានកម្លាំងខ្សោយ មិនអាចនាំមកបាន គេក៏យកទឹកលាងតាំងនោះទៅស្រោចលើក្បាលរបស់នាង ក្នុងខណៈនោះឯង នាងក៏សម្រាលកូនបានយ៉ាងងាយស្រួល ទាំងអាចព្យាបាលរោគផ្សេងៗទៀតបានផង។ ឮថា នេះជាបាដិហារិយ៍ដែលស្ថិតនៅអស់មួយកប្ប។ Kiṃ pana bhagavā theraṃ vejjakammaṃ kārāpesīti? Na kārāpesi. Therañhi disvā manussā bhītā palāyanti. Thero bhikkhāhārena kilamati, samaṇadhammaṃ kātuṃ na sakkoti. Tassa anuggahena saccakiriyaṃ kāresi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘idāni kira aṅgulimālatthero mettacittaṃ [Pg.234] paṭilabhitvā saccakiriyāya manussānaṃ sotthibhāvaṃ karotīti manussā theraṃ upasaṅkamitabbaṃ maññissanti, tato bhikkhāhārena akilamanto samaṇadhammaṃ kātuṃ sakkhissatī’’ti anuggahena saccakiriyaṃ kāresi. Na hi saccakiriyā vejjakammaṃ hoti. Therassāpi ca ‘‘samaṇadhammaṃ karissāmī’’ti mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā rattiṭṭhānadivāṭṭhāne nisinnassa cittaṃ kammaṭṭhānābhimukhaṃ na gacchati, aṭaviyaṃ ṭhatvā manussānaṃ ghātitaṭṭhānameva pākaṭaṃ hoti. ‘‘Duggatomhi, khuddakaputtomhi, jīvitaṃ me dehi sāmīti maraṇabhītānaṃ vacanākāro ca hatthapādavikāro ca āpāthaṃ āgacchati, so vippaṭisārī hutvā tatova uṭṭhāya gacchati, athassa bhagavā taṃ jātiṃ abbohārikaṃ katvāvāyaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhissatīti ariyāya jātiyā saccakiriyaṃ kāresi. Eko vūpakaṭṭhotiādi vatthasutte (ma. ni. 1.80) vitthāritaṃ. សំណួរថា "ចុះហេតុអ្វីព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ប្រើព្រះថេរៈឲ្យធ្វើវេជ្ជកម្ម (ព្យាបាលរោគ) ទៅវិញ?" ឆ្លើយថា "ព្រះអង្គមិនបានប្រើឲ្យធ្វើឡើយ"។ ព្រោះថា មនុស្សទាំងឡាយកាលឃើញព្រះថេរៈហើយ តែងតែភ័យខ្លាចរត់គេចខ្លួន។ ព្រះថេរៈលំបាកដោយបិណ្ឌបាត មិនអាចធ្វើសមណធម៌បានឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់អនុគ្រោះដល់លោក ទើបប្រោសឲ្យធ្វើសច្ចកិរិយា។ ឮថា ព្រះអង្គមានព្រះតម្រិះយ៉ាងនេះថា "ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គុលិមាលត្ថេរបានចិត្តប្រកបដោយមេត្តា ហើយធ្វើសច្ចកិរិយាបង្កសេចក្តីសុខសួស្តីដល់មនុស្សទាំងឡាយ មនុស្សទាំងឡាយនឹងយល់ថា គួរចូលទៅរកព្រះថេរៈ ពីនោះមក លោកនឹងមិនលំបាកដោយបិណ្ឌបាត ហើយអាចធ្វើសមណធម៌បាន" ព្រះអង្គទ្រង់ឲ្យធ្វើសច្ចកិរិយាដោយព្រះហឫទ័យអនុគ្រោះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា សច្ចកិរិយាមិនមែនជាវេជ្ជកម្មឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែព្រះថេរៈផ្ទាល់ កាលគិតថា "អាត្មាអញនឹងធ្វើសមណធម៌" ហើយកាន់យកមូលកម្មដ្ឋាន ទៅគង់នៅក្នុងទីសម្រាករាត្រី ឬទីសម្រាកថ្ងៃ ចិត្តរបស់លោកក៏មិនឆ្ពោះទៅរកកម្មដ្ឋានឡើយ គឺមានតែទីកន្លែងដែលលោកធ្លាប់ឈរក្នុងព្រៃសម្លាប់មនុស្សប៉ុណ្ណោះដែលប្រាកដឡើងក្នុងចិត្ត។ អាការៈនៃពាក្យអង្វរករ និងអាការៈញាប់ញ័រនៃដៃជើងរបស់ពួកមនុស្សដែលខ្លាចស្លាប់ថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ ខ្ញុំជាមនុស្សកំសត់ មានកូនតូចៗ សូមលោកម្ចាស់ប្រោសជីវិតខ្ញុំផង" តែងតែមកប្រាកដក្នុងចិត្តរបស់លោក លោកក៏កើតសេចក្តីក្តៅក្រហាយ (វិប្បដិសារី) ហើយក្រោកដើរចេញពីទីនោះទៅ។ គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើកំណើត (ជាគ្រហស្ថ) នោះឲ្យជាអវោហារិកៈ (មិនគួរនិយាយដល់) ហើយទ្រង់មានព្រះតម្រិះថា "ភិក្ខុនេះចម្រើនវិបស្សនាហើយ នឹងសម្រេចអរហត្តផល" ទើបប្រោសឲ្យធ្វើសច្ចកិរិយាដោយអរិយជាតិ។ ពាក្យថា Eko vūpakaṭṭho (ជាអ្នកឯកោ ចៀសចេញទៅ) ជាដើម មានសេចក្តីពិស្តារក្នុងវត្ថសូត្រ (ម. និ. ១.៨០)។ 352. Aññenapi leḍḍu khittoti kākasunakhasūkarādīnaṃ paṭikkamāpanatthāya samantā sarakkhepamatte ṭhāne yena kenaci disābhāgena khitto āgantvā therasseva kāye patati. Kittake ṭhāne evaṃ hoti? Gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā piṇḍāya caritvā paṭinivattetvā yāva gaṇṭhikapaṭimukkaṭṭhānaṃ āgacchati, tāva hoti. Bhinnena sīsenāti mahācammaṃ chinditvā yāva aṭṭhimariyādā bhinnena. ៣៥២. ពាក្យថា Aññenapi leḍḍu khitto (ដុំដីដែលអ្នកដទៃចោលទៅ) សេចក្តីថា ដុំដីដែលគេចោលទៅក្នុងទិសណាមួយ ដើម្បីដេញក្អែក ឆ្កែ ឬជ្រូកជាដើម ក្នុងចម្ងាយប្រមាណមួយព្រួញធ្លាក់ជុំវិញខ្លួន តែងតែហោះមកត្រូវចំកាយរបស់ព្រះថេរៈតែម្តង។ តើហេតុការណ៍នេះកើតឡើងក្នុងទីចម្ងាយប៉ុនណា? ចាប់តាំងពីលោកចងឡេវស្បង់ចីវរ ដើរទៅបិណ្ឌបាត រហូតដល់ត្រឡប់មកដល់កន្លែងដោះឡេវស្បង់ចីវរវិញ ទើបមានហេតុការណ៍យ៉ាងនេះកើតឡើង។ ពាក្យថា Bhinnena sīsena (ដោយក្បាលបែក) សេចក្តីថា បែកធ្លាយស្បែកក្បាលក្រាស់ រហូតដល់កំណត់ឆ្អឹងក្បាល។ Brāhmaṇāti khīṇāsavabhāvaṃ sandhāya āha. Yassa kho tvaṃ, brāhmaṇa, kammassa vipākenāti idaṃ sabhāgadiṭṭhadhammavedanīyakammaṃ sandhāya vuttaṃ. Kammañhi kariyamānameva tayo koṭṭhāse pūreti. Sattasu cittesu kusalā vā akusalā vā paṭhamajavanacetanā diṭṭhadhammavedanīyakammaṃ nāma hoti. Taṃ imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ ahosikammaṃ, nāhosi kammavipāko, na bhavissati kammavipāko, natthi kammavipākoti imassa tikassa vasena ahosikammaṃ nāma hoti. Atthasādhikā sattamajavanacetanā upapajjavedanīyakammaṃ nāma. Taṃ anantare attabhāve vipākaṃ deti. Tathā asakkontaṃ vuttanayeneva taṃ ahosikammaṃ nāma hoti. Ubhinnamantare pañcajavanacetanā aparāpariyavedanīyakammaṃ nāma hoti. Taṃ anāgate yadā okāsaṃ labhati, tadā [Pg.235] vipākaṃ deti. Sati saṃsārappavattiyā ahosikammaṃ nāma na hoti. Therassa pana upapajjavedanīyañca aparāpariyavedanīyañcāti imāni dve kammāni kammakkhayakarena arahattamaggena samugghāṭitāni, diṭṭhadhammavedanīyaṃ atthi. Taṃ arahattappattassāpi vipākaṃ detiyeva. Taṃ sandhāya bhagavā ‘‘yassa kho tva’’ntiādimāha. Tasmā yassa khoti ettha yādisassa kho tvaṃ, brāhmaṇa, kammassa vipākenāti evaṃ attho veditabbo. ពាក្យថា Brāhmaṇa (ម្នាលព្រាហ្មណ៍) ព្រះអង្គទ្រង់ពោលសំដៅដល់ភាពជាព្រះខីណាស្រព។ ពាក្យថា Yassa kho tvaṃ, brāhmaṇa, kammassa vipākena (ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ព្រោះផលនៃកម្មណាដែលអ្នក...) នេះ ទ្រង់ពោលសំដៅដល់ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មដ៏សមគួរ។ ព្រោះថាកម្មដែលបុគ្គលកំពុងធ្វើ តែងបំពេញចំណែក ៣ យ៉ាង។ ក្នុងចំណោមជវនចិត្តទាំង ៧ ដួង ជវនចេតនាទី ១ ទោះជាកុសលក្តី អកុសលក្តី ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះតែងឲ្យផលក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ កាលបើមិនអាចឲ្យផលបាន ក៏ក្លាយជាអហោសិកម្ម ដោយអំណាចនៃតិកៈ (ពួកបី) យ៉ាងនេះថា "មានកម្ម តែគ្មានផលនៃកម្ម, នឹងគ្មានផលនៃកម្ម, គ្មានផលនៃកម្ម" នេះឈ្មោះថា អហោសិកម្ម។ ជវនចេតនាទី ៧ ដែលសម្រេចកិច្ច (ដូចជាការសម្លាប់សត្វជាដើម) ឈ្មោះថា ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះតែងឲ្យផលក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់。 កាលបើមិនអាចឲ្យផលបាន ក៏ក្លាយជាអហោសិកម្ម តាមវិធីដែលពោលរួចមកហើយនោះឯង។ ចំណែកឯជវនចេតនា ៥ ដួងក្នុងចន្លោះជវនចិត្តទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថា អបរាបរិយវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះតែងឲ្យផលក្នុងអនាគត កាលណាបានឱកាស ក៏ឲ្យផលក្នុងកាលនោះ។ កាលបើការវិលវល់ក្នុងសង្សារវដ្តនៅតែមាន កម្មនេះមិនឈ្មោះថាជាអហោសិកម្មឡើយ។ ប៉ុន្តែ សម្រាប់ព្រះថេរៈ កម្មទាំងពីរយ៉ាងគឺ ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម និងអបរាបរិយវេទនីយកម្ម ត្រូវបានកម្ចាត់បង់អស់ហើយដោយអរហត្តមគ្គដែលធ្វើឲ្យអស់កម្ម នៅសល់តែទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មប៉ុណ្ណោះ។ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មនោះ ទោះបីជាបុគ្គលបានសម្រេចព្រះអរហត្តហើយ ក៏នៅតែឲ្យផលដដែល។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅដល់ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "yassa kho tvaṃ" ជាដើម។ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា "yassa kho" នេះ គួរដឹងសេចក្តីយ៉ាងនេះថា "ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ព្រោះផលនៃកម្មមានសភាពយ៉ាងណាដែលអ្នក..."។ Abbhā muttoti desanāsīsamattametaṃ, abbhā mahikā dhūmo rajo rāhūti imehi pana upakkilesehi mutto candimā idha adhippeto. Yathā hi evaṃ nirupakkileso candimā lokaṃ pabhāseti, evaṃ pamādakilesavimutto appamatto bhikkhu imaṃ attano khandhāyatanadhātulokaṃ pabhāseti, vihatakilesandhakāraṃ karoti. ពាក្យថា Abbhā mutto (រួចផុតពីពពក) នេះ គ្រាន់តែជាប្រធាននៃការសម្តែងធម៌ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ព្រះចន្ទដែលរួចផុតពីឧបក្កិលេសទាំងឡាយគឺ ពពក ទឹកសន្សើម ផ្សែង ធូលី និងរាហូ។ ព្រោះថា ព្រះចន្ទដែលមិនមានឧបក្កិលេស តែងញ៉ាំងលោកឲ្យភ្លឺស្វាងយ៉ាងណា ភិក្ខុអ្នកមិនប្រមាថ រួចផុតចាកកិលេសគឺសេចក្តីប្រមាថ ក៏ញ៉ាំងលោកគឺខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុរបស់ខ្លួនឲ្យភ្លឺស្វាង ធ្វើឲ្យងងឹតគឺកិលេសវិនាសទៅយ៉ាងនោះឯង។ Kusalena pidhīyatīti maggakusalena pidhīyati appaṭisandhikaṃ karīyati. Yuñjati buddhasāsaneti buddhasāsane kāyena vācāya manasā ca yuttappayutto viharati. Imā tisso therassa udānagāthā nāma. ពាក្យថា Kusalena pidhīyati (បិទបាំងដោយកុសល) សេចក្តីថា ត្រូវបានបិទបាំងដោយមគ្គកុសល ធ្វើមិនឲ្យមានការចាប់បដិសន្ធិតទៅទៀត។ ពាក្យថា Yuñjati buddhasāsaneti (ប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា) សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបខ្វល់ខ្វាយយ៉ាងខ្លាំងក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ដោយកាយ វាចា និងចិត្ត ហើយរស់នៅ។ គាថាទាំង ៣ នេះ ឈ្មោះថា ឧទានគាថារបស់ព្រះថេរៈ។ Disā hi meti idaṃ kira thero attano parittāṇākāraṃ karonto āha. Tattha disā hi meti mama sapattā. Ye maṃ evaṃ upavadanti – ‘‘yathā mayaṃ aṅgulimālena māritānaṃ ñātakānaṃ vasena dukkhaṃ vediyāma, evaṃ aṅgulimālopi vediyatū’’ti, te mayhaṃ disā catusaccadhammakathaṃ suṇantūti attho. Yuñjantūti kāyavācāmanehi yuttappayuttā viharantu. Ye dhammamevādapayanti santoti ye santo sappurisā dhammaṃyeva ādapenti samādapenti gaṇhāpenti, te manujā mayhaṃ sapattā bhajantu sevantu payirupāsantūti attho. ឮថា ព្រះថេរៈបានពោលពាក្យថា Disā hi me (ព្រោះថាពួកសត្រូវរបស់ខ្ញុំ...) នេះ កាលលោកធ្វើការការពារខ្លួន។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា disā hi me សំដៅដល់ពួកសត្រូវរបស់ខ្ញុំ។ ពួកជនណាដែលជេរប្រទេចខ្ញុំយ៉ាងនេះថា "ពួកយើងរងទុក្ខវេទនាព្រោះតែពួកញាតិដែលត្រូវអង្គុលិមាលសម្លាប់យ៉ាងណា សូមឲ្យអង្គុលិមាលរងទុក្ខវេទនាយ៉ាងនោះដែរចុះ" ពួកជនដែលជាសត្រូវរបស់ខ្ញុំទាំងនោះ ចូរស្ដាប់នូវធម្មកថាដែលប្រកបដោយសច្ចៈ ៤ នេះចុះ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា Yuñjantu (ចូរប្រកបខ្វល់ខ្វាយចុះ) សេចក្តីថា ចូរជាអ្នកប្រកបខ្វល់ខ្វាយដោយកាយ វាចា និងចិត្ត ហើយរស់នៅចុះ។ ពាក្យថា Ye dhammamevādapayanti santo (ពួកសប្បុរសណា តែងណែនាំឲ្យកាន់យកតែធម៌) សេចក្តីថា ពួកសប្បុរសដែលជាអ្នកស្ងប់រម្ងាប់ តែងណែនាំ ឲ្យសមាទាន ឲ្យកាន់យកតែធម៌ប៉ុណ្ណោះ ពួកមនុស្សដែលជាសត្រូវរបស់ខ្ញុំ ចូរចូលទៅជិត សេពគប់ ក្រាបបង្គំបង្គាល់ពួកសប្បុរសទាំងនោះចុះ នេះជាអត្ថន័យ។ Avirodhappasaṃsīnanti avirodho vuccati mettā, mettāpasaṃsakānanti attho. Suṇantu dhammaṃ kālenāti khaṇe khaṇe khantimettāpaṭisaṅkhāsāraṇīyadhammaṃ suṇantu. Tañca anuvidhīyantūti tañca dhammaṃ anukarontu pūrentu. ពាក្យថា Avirodhappasaṃsīnaṃ (សរសើរនូវការមិនទាស់ទែង) សេចក្តីថា ពាក្យថា avirodha (ការមិនទាស់ទែង) សំដៅដល់មេត្តា អត្ថន័យគឺ "សរសើរនូវមេត្តា"។ ពាក្យថា Suṇantu dhammaṃ kālena (ចូរស្ដាប់ធម៌តាមកាលចុះ) សេចក្តីថា ចូរស្ដាប់នូវសារណីយធម៌ដែលពោលគឺខន្តីនិងមេត្តារាល់ៗខណៈចុះ។ ពាក្យថា Tañca anuvidhīyantu (ចូរអនុវត្តតាមធម៌នោះចុះ) សេចក្តីថា ចូរធ្វើតាម និងបំពេញនូវធម៌នោះចុះ។ Na hi jātu so mamaṃ hiṃseti yo mayhaṃ diso, so maṃ ekaṃseneva na hiṃseyya. Aññaṃ vā pana kiñci nanti na kevalaṃ maṃ, aññampi pana [Pg.236] kañci puggalaṃ mā hiṃsantu mā viheṭhentu. Pappuyya paramaṃ santinti paramaṃ santibhūtaṃ nibbānaṃ pāpuṇitvā. Rakkheyya tasathāvareti tasā vuccanti sataṇhā, thāvarā nittaṇhā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yo nibbānaṃ pāpuṇāti, so sabbaṃ tasathāvaraṃ rakkhituṃ samattho hoti. Tasmā mayhampi disā nibbānaṃ pāpuṇantu, evaṃ maṃ ekaṃseneva na hiṃsissantīti. Imā tisso gāthā attano parittaṃ kātuṃ āha. ពាក្យថា Na hi jātu so mamaṃ hiṃse (ព្រោះថាបុគ្គលនោះមិនបៀតបៀនខ្ញុំឡើយ) សេចក្តីថា បុគ្គលណាដែលជាសត្រូវរបស់ខ្ញុំ បុគ្គលនោះមិនគប្បីបៀតបៀនខ្ញុំដោយពិតប្រាកដឡើយ។ ពាក្យថា Aññaṃ vā pana kiñci naṃ (ឬមួយក៏បុគ្គលដទៃណាមួយ) សេចក្តីថា មិនមែនតែខ្ញុំម្នាក់ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែសូម្បីតែបុគ្គលដទៃណាមួយ ក៏សូមកុំបៀតបៀន កុំធ្វើឲ្យលំបាកឡើយ។ ពាក្យថា Pappuyya paramaṃ santiṃ (លុះដល់នូវសេចក្តីស្ងប់ដ៏ឧត្តម) សេចក្តីថា លុះបានដល់នូវព្រះនិព្វានដែលជាសេចក្តីស្ងប់ដ៏ឧត្តមហើយ។ ពាក្យថា Rakkheyya tasathāvare (គប្បីរក្សានូវសត្វដែលមានតណ្ហានិងមិនមានតណ្ហា) សេចក្តីថា សត្វដែលមានតណ្ហា ហៅថា តសៈ, សត្វដែលមិនមានតណ្ហា ហៅថា ថាវរៈ។ សេចក្តីពន្យល់មានយ៉ាងនេះថា បុគ្គលណាដល់នូវព្រះនិព្វាន បុគ្គលនោះរមែងអាចរក្សានូវសត្វទាំងពួង ទោះជាតសៈក្តី ថាវរក្តី។ ហេতুនោះ សូមឲ្យពួកសត្រូវរបស់ខ្ញុំបានដល់នូវព្រះនិព្វានចុះ កាលបើបានដល់យ៉ាងនេះហើយ ពួកគេនឹងមិនបៀតបៀនខ្ញុំដោយពិតប្រាកដឡើយ។ ព្រះថេរៈបានពោលគាថាទាំង ៣ នេះ ដើម្បីធ្វើការការពារខ្លួន។ Idāni attanova paṭipattiṃ dīpento udakañhi nayanti nettikāti āha. Tattha nettikāti ye mātikaṃ sodhetvā bandhitabbaṭṭhāne bandhitvā udakaṃ nayanti. Usukārāti usukārakā. Namayantīti telakañjikena makkhetvā kukkuḷe tāpetvā unnatunnataṭṭhāne namentā ujuṃ karonti. Tejananti kaṇḍaṃ. Tañhi issāso tejaṃ karoti, parañca tajjeti, tasmā tejananti vuccati. Attānaṃ damayantīti yathā nettikā ujumaggena udakaṃ nayanti, usukārā tejanaṃ, tacchakā ca dāruṃ ujuṃ karonti, evamevaṃ paṇḍitā attānaṃ damenti ujukaṃ karonti nibbisevanaṃ karonti. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះអង្គុលិមាលត្ថេរ កាលនឹងបង្ហាញនូវបដិបត្តិរបស់ខ្លួនឯង ទើបពោលគាថាថា «udakañhi nayanti nettikā» (ពួកអ្នកបង្ហូរទឹក តែងនាំទឹកទៅ) ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «nettikā» បានដល់ ជនទាំងឡាយណាដែលឆ្ការជម្រះប្រឡាយទឹក ហើយលើកទំនប់ត្រង់កន្លែងដែលត្រូវលើកទំនប់ រួចនាំទឹកទៅកាន់ទីដែលខ្លួនប្រាថ្នា។ បទថា «usukārā» បានដល់ ជាងធ្វើព្រួញ។ បទថា «namayanti» សេចក្តីថា ពួកជាងព្រួញលាបព្រួញដោយប្រេងលាយទឹកបបរ ហើយកំដៅលើរងើកភ្លើងក្តៅ រួចពត់ត្រង់កន្លែងដែលកោងឱ្យត្រង់។ បទថា «tejanaṃ» បានដល់ ព្រួញ។ ព្រោះថា ខ្មាន់ធ្នូតែងធ្វើព្រួញនោះឱ្យមុតស្រួច និងចិតឱ្យស្អាត ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «tejana»។ បទថា «attānaṃ damayanti» សេចក្តីថា ពួកអ្នកបង្ហូរទឹកតែងនាំទឹកទៅតាមផ្លូវដ៏ត្រង់យ៉ាងណា ពួកជាងព្រួញតែងពត់ព្រួញឱ្យត្រង់យ៉ាងណា និងពួកជាងឈើតែងចាំងឈើឱ្យត្រង់យ៉ាងណា ពួកបណ្ឌិតទាំងឡាយតែងទូន្មានខ្លួន ធ្វើខ្លួនឱ្យត្រង់ ធ្វើខ្លួនមិនឱ្យមានកិលេសគ្រឿងសៅហ្មងយ៉ាងនោះឯង។ Tādināti iṭṭhāniṭṭhādīsu nibbikārena – ‘‘pañcahākārehi bhagavā tādī, iṭṭhāniṭṭhe tādī, vantāvīti tādī, cattāvīti tādī, tiṇṇāvīti tādī, tanniddesāti tādī’’ti (mahāni. 38; 192) evaṃ tādilakkhaṇappattena satthārā. Bhavanettīti bhavarajju, taṇhāyetaṃ nāmaṃ. Tāya hi goṇā viya gīvāya rajjuyā, sattā hadaye baddhā taṃ taṃ bhavaṃ nīyanti, tasmā bhavanettīti vuccati. Phuṭṭho kammavipākenāti maggacetanāya phuṭṭho. Yasmā hi maggacetanāya kammaṃ paccati vipaccati ḍayhati, parikkhayaṃ gacchati, tasmā sā kammavipākoti vuttā. Tāya hi phuṭṭhattā esa aṇaṇo nikkileso jāto, na dukkhavedanāya aṇaṇo. Bhuñjāmīti cettha theyyaparibhogo iṇaparibhogo dāyajjaparibhogo sāmiparibhogoti cattāro paribhogā veditabbā. Tattha dussīlassa paribhogo theyyaparibhogo nāma. So hi cattāro paccaye thenetvā bhuñjati. Vuttampi cetaṃ ‘‘theyyāya vo, bhikkhave, raṭṭhapiṇḍo bhutto’’ti (pārā. 195). Sīlavato pana apaccavekkhaṇaparibhogo iṇaparibhogo nāma. Sattannaṃ sekkhānaṃ paribhogo dāyajjaparibhogo nāma. Khīṇāsavassa paribhogo sāmiparibhogo [Pg.237] nāma. Idha kilesaiṇānaṃ abhāvaṃ sandhāya ‘‘aṇaṇo’’ti vuttaṃ. ‘‘Aniṇo’’tipi pāṭho. Sāmiparibhogaṃ sandhāya ‘‘bhuñjāmi bhojana’’nti vuttaṃ. បទថា «tādinā» សេចក្តីថា ដោយព្រះសាស្តាអង្គដល់នូវលក្ខណៈនៃតាទី (ភាពជាបុគ្គលមានសភាពដូច្នោះ) គឺភាពជាអ្នកមិនប្រែប្រួលក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្តជាដើម ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគឈ្មោះថា តាទី ដោយអាការៈ ៥ យ៉ាង គឺ ព្រះអង្គជាអ្នកមានសភាពដូច្នោះក្នុងអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្ត ឈ្មោះថា តាទី, ព្រះអង្គខ្ជាក់ចោលនូវកិលេសហើយ ឈ្មោះថា តាទី, ព្រះអង្គលះបង់នូវកិលេសហើយ ឈ្មោះថា តាទី, ព្រះអង្គឆ្លងផុតចាកសង្សារហើយ ឈ្មោះថា តាទី, ព្រះអង្គត្រូវបានសម្តែងដោយគុណទាំងនោះតាមពិត ឈ្មោះថា តាទី»។ បទថា «bhavanetti» បានដល់ ខ្សែចងភព នេះជាឈ្មោះរបស់តណ្ហា។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយដែលត្រូវតណ្ហានោះចងទុកក្នុងហឫទ័យ តែងត្រូវបាននាំទៅកាន់ភពនោះៗ ដូចជាពួកគោដែលគេចងកដោយខ្សែហើយនាំទៅដូច្នោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា bhavanetti។ បទថា «phuṭṭho kammavipākena» សេចក្តីថា ប៉ះពាល់ហើយដោយមគ្គចេតនា។ ព្រោះថា កម្ម (គឺកុសលនិងអកុសល) តែងឆ្អិន ឆ្អិនខ្លាំង ត្រូវដុតបំផ្លាញ និងដល់នូវការអស់ទៅដោយមគ្គចេតនា ព្រោះហេតុនោះ មគ្គចេតនានោះ ទើបព្រះអង្គហៅថា កម្មវិបាក។ ព្រោះតែការប៉ះពាល់ដោយមគ្គចេតនានោះ បុគ្គលនេះទើបជាអ្នកមិនមានបំណុល គឺមិនមានកិលេសកើតឡើងហើយ មិនមែនជាអ្នកមិនមានបំណុលព្រោះការប៉ះពាល់ដោយទុក្ខវេទនាឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា «bhuñjāmi» នេះ គួរដឹងនូវការប្រើប្រាស់ ៤ យ៉ាងគឺ ថេយ្យបរិភោគ ឥណបរិភោគ ទាយជ្ជបរិភោគ និងសាមិបរិភោគ។ ក្នុងបរិភោគទាំង ៤ នោះ ការប្រើប្រាស់របស់បុគ្គលទ្រុស្តសីល ឈ្មោះថា ថេយ្យបរិភោគ ព្រោះបុគ្គលទ្រុស្តសីលនោះ តែងលួចប្រើប្រាស់បច្ច័យ ៤។ សូម្បីតែពាក្យនេះ ព្រះអង្គក៏បានត្រាស់ទុកមកហើយថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ដុំបាយរបស់ដែន ពួកអ្នកឯងបរិភោគហើយដោយការលួច»។ ចំណែកការប្រើប្រាស់ដោយមិនពិចារណារបស់បុគ្គលមានសីល ឈ្មោះថា ឥណបរិភោគ។ ការប្រើប្រាស់របស់សេក្ខបុគ្គលទាំង ៧ ពួក ឈ្មោះថា ទាយជ្ជបរិភោគ។ ការប្រើប្រាស់របស់ព្រះខីណាសព ឈ្មោះថា សាមិបរិភោគ។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គុលិមាលត្ថេរពោលថា «aṇaṇo» ដោយសំដៅដល់ការមិនមានបំណុលគឺកិលេស។ ក៏មានបទបាឋថា «aniṇo» ខ្លះដែរ។ ព្រះថេរៈពោលថា «bhuñjāmi bhojanaṃ» ដោយសំដៅដល់សាមិបរិភោគ។ Kāmaratisanthavanti duvidhesupi kāmesu taṇhāratisanthavaṃ mā anuyuñjatha mā karittha. Nayidaṃ dummantitaṃ mamāti yaṃ mayā sammāsambuddhaṃ disvā pabbajissāmīti mantitaṃ, taṃ mama mantitaṃ na dummantitaṃ. Saṃvibhattesu dhammesūti ahaṃ satthāti evaṃ loke uppannehi ye dhammā saṃvibhattā, tesu dhammesu yaṃ seṭṭhaṃ nibbānaṃ, tadeva ahaṃ upagamaṃ upagato sampatto, tasmā mayhaṃ idaṃ āgamanaṃ svāgataṃ nāma gatanti. Tisso vijjāti pubbenivāsadibbacakkhuāsavakkhayapaññā. Kataṃ buddhassa sāsananti yaṃ buddhassa sāsane kattabbakiccaṃ atthi, taṃ sabbaṃ mayā kataṃ. Tīhi vijjāhi navahi ca lokuttaradhammehi desanaṃ matthakaṃ pāpesīti. បទថា «kāmaratisanthavaṃ» សេចក្តីថា កុំប្រកប កុំធ្វើនូវការត្រេកត្រអាលនិងការសេពគប់ដោយតណ្ហាក្នុងកាមទាំងពីរយ៉ាង (វត្ថុកាមនិងកិលេសកាម)។ បទថា «nayidaṃ dummantitaṃ mama» សេចក្តីថា ការគិតគូរណាដែលខ្ញុំគិតថា «ខ្ញុំឃើញព្រះសម្ពុទ្ធហើយនឹងបួស» ការគិតគូររបស់ខ្ញុំនោះ មិនមែនជាការគិតគូរមិនល្អឡើយ។ បទថា «saṃvibhattesu dhammesu» សេចក្តីថា ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលព្រះសាស្តាទ្រង់ចែកទុកល្អហើយក្នុងលោកយ៉ាងនេះ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រះនិព្វានណាដ៏ប្រសើរ ខ្ញុំក៏បានចូលទៅជិត គឺបានដល់ហើយនូវព្រះនិព្វាននោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ការមករបស់ខ្ញុំនេះ ទើបឈ្មោះថាជាការមកល្អហើយ។ បទថា «tisso vijjā» បានដល់ បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ទិព្វចក្ខុញ្ញាណ និងអាសវក្ខយញ្ញាណ។ បទថា «kataṃ buddhassa sāsanaṃ» សេចក្តីថា កិច្ចដែលត្រូវធ្វើក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធមានប្រមាណប៉ុន្មាន កិច្ចទាំងអស់នោះ ខ្ញុំបានធ្វើរួចរាល់ហើយ។ ព្រះថេរៈធ្វើឱ្យទេសនានេះដល់នូវកំពូល ដោយវិជ្ជា ៣ និងលោកុត្តរធម៌ ៩ យ៉ាងនេះឯង។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ Aṅgulimālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះអង្គុលិមាលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 7. Piyajātikasuttavaṇṇanā ៧. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះបិយជាតិកសូត្រ 353. Evaṃ me sutanti piyajātikasuttaṃ. Tattha neva kammantā paṭibhantīti na sabbena sabbaṃ paṭibhanti, pakatiniyāmena pana na paṭibhanti. Dutiyapadepi eseva nayo. Ettha ca na paṭibhātīti na ruccati. Āḷāhananti susānaṃ. Aññathattanti vivaṇṇatāya aññathābhāvo. Indriyāni nāma manoviññeyyā dhammā, patiṭṭhitokāsaṃ pana sandhāya idaṃ vuttaṃ. Piyajātikāti piyato jāyanti. Piyappabhāvikāti piyato pabhavanti. ៣៥៣. សូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា «evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា បិយជាតិកសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា «neva kammantā paṭibhanti» មិនមែនមានន័យថា ការងារទាំងពួងមិនលេចឡើងទាល់តែសោះនោះទេ ប៉ុន្តែការងារទាំងឡាយមិនលេចឡើងតាមប្រក្រតីដែលធ្លាប់ធ្វើនោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងបទទីពីរ (na bhattaṃ paṭibhāti) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងបទទីពីរនេះ ពាក្យថា «na paṭibhāti» មានន័យថា មិនគាប់ចិត្ត (មិនចង់បរិភោគ)។ បទថា «āḷahanaṃ» បានដល់ ព្រៃខ្មោច។ បទថា «aññathattaṃ» បានដល់ ភាពប្រែប្រួលទៅជាសភាពផ្សេងដោយសារការប្រែពណ៌។ ដែលហៅថា «indriyāni» គឺជាធម៌ដែលដឹងបានដោយមនោវិញ្ញាណ ប៉ុន្តែពាក្យនេះទ្រង់ត្រាស់សំដៅដល់ទីតាំងដែលឥន្ទ្រិយទាំងនោះតាំងនៅ។ បទថា «piyajātikā» សេចក្តីថា កើតឡើងអំពីវត្ថុជាទីស្រឡាញ់។ បទថា «piyappabhāvikā» សេចក្តីថា មានវត្ថុជាទីស្រឡាញ់ជាប្រភព។ 355. Sace taṃ, mahārājāti tassa atthaṃ asallakkhayamānāpi satthari saddhāya evaṃ vadati. Cara pireti apehi amhākaṃ pare, anajjhattikabhūteti attho. Atha vā cara pireti parato gaccha, mā idha tiṭṭhātipi attho. ៣៥៥. បទថា «sace taṃ, mahārāja» សេចក្តីថា ព្រះនាងមល្លិកា ទោះបីមិនទាន់យល់ច្បាស់នូវសេចក្តីនៃពាក្យនោះ ក៏ពោលយ៉ាងនេះដោយសេចក្តីជំនឿក្នុងព្រះសាស្តា។ ពាក្យថា «cara pire» មានសេចក្តីថា ចូរថយចេញទៅ នាងជាអ្នកដទៃ មិនមែនជាសាច់ញាតិខាងក្នុងរបស់យើងឡើយ។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «cara pire» មានសេចក្តីថា ចូរទៅខាងក្រៅ កុំឈរនៅទីនេះឡើយ។ 356. Dvidhā [Pg.238] chetvāti asinā dve koṭṭhāse karonto chinditvā. Attānaṃ upphālesīti teneva asinā attano udaraṃ phālesi. Yadi hi tassa sā appiyā bhaveyya, idāni aññaṃ mātugāmaṃ gaṇhissāmīti attānaṃ na ghāteyya. Yasmā panassa sā piyā ahosi, tasmā paralokepi tāya saddhiṃ samaṅgibhāvaṃ patthayamāno evamakāsi. ៣៥៦. បទថា «dvidhā chetvā» សេចក្តីថា កាត់ជាពីរភាគដោយដាវ។ បទថា «attānaṃ upphālesi» សេចក្តីថា វះពោះរបស់ខ្លួនដោយដាវនោះឯង។ ព្រោះថា ប្រសិនបើភរិយានោះមិនជាទីស្រឡាញ់របស់បុរសនោះទេ បុរសនោះក៏គិតថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញនឹងយកស្រីផ្សេងទៀត» ហើយមិនសម្លាប់ខ្លួនឯងឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែនាងជាទីស្រឡាញ់របស់គាត់ ហេតុនោះ គាត់កាលប្រាថ្នានូវការរួមរស់ជាមួយនាងសូម្បីក្នុងបរលោក ទើបបានធ្វើការសម្លាប់នាងនិងវះពោះខ្លួនឯងយ៉ាងនេះ។ 357. Piyā te vajirīti evaṃ kirassā ahosi – ‘‘sacāhaṃ, ‘bhūtapubbaṃ, mahārāja, imissāyeva sāvatthiyaṃ aññatarissā itthiyā’tiādikathaṃ katheyyaṃ, ‘ko te evaṃ akāsi, apehi natthi eta’nti maṃ paṭisedheyya, vattamāneneva naṃ saññāpessāmī’’ti cintetvā evamāha. Vipariṇāmaññathābhāvāti ettha maraṇavasena vipariṇāmo, kenaci saddhiṃ palāyitvā gamanavasena aññathābhāvo veditabbo. ៣៥៧. បទថា «piyā te vajirī» សេចក្តីថា ឮថា ព្រះនាងមល្លិកាមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ប្រសិនបើអាត្មាអញពោលរឿងអតីតថា "បពិត្រមហារាជ រឿងធ្លាប់មានមកហើយ ស្រីម្នាក់ក្នុងក្រុងសាវត្ថីនេះឯង..." ជាដើម ព្រះរាជានឹងឃាត់អាត្មាអញថា "នរណាធ្វើដាក់នាងយ៉ាងហ្នឹង? ចូរថយចេញទៅ រឿងបែបនេះមិនមានទេ" អាត្មាអញនឹងធ្វើឱ្យព្រះអង្គជ្រាបច្បាស់ដោយរឿងបច្ចុប្បន្ននេះឯង» ព្រះនាងគិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ក្នុងបទថា «vipariṇāmaññathābhāvo» នេះ គួរដឹងថា ភាពប្រែប្រួល (vipariṇāma) ដោយអំណាចនៃការស្លាប់របស់ព្រះនាងវជិរី និងភាពប្រែប្រួលទៅជាសភាពផ្សេង (aññathābhāvo) ដោយអំណាចនៃការរត់តាមបុរសណាម្នាក់ទៅ។ Vāsabhāyāti vāsabhā nāma rañño ekā devī, taṃ sandhāyāha. បទថា «vāsabhāya» សំដៅដល់ព្រះនាងវាសភា ដែលជាព្រះមហេសីមួយព្រះអង្គរបស់ព្រះរាជា ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ។ Piyā te ahanti kasmā sabbapacchā āha? Evaṃ kirassā ahosi – ‘‘ayaṃ rājā mayhaṃ kupito, sacāhaṃ sabbapaṭhamaṃ ‘piyā te aha’nti puccheyyaṃ, ‘na me tvaṃ piyā, cara pire’ti vadeyya, evaṃ sante kathā patiṭṭhānaṃ na labhissatī’’ti kathāya patiṭṭhānatthaṃ sabbapacchā pucchi. Kāsikosalesu chaḍḍitabhāvena vipariṇāmo, paṭirājūnaṃ hatthagamanavasena aññathābhāvo veditabbo. ហេតុអ្វីបានជាព្រះនាងសួរពាក្យថា «piyā te ahaṃ» (ខ្ញុំជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអង្គដែរឬទេ) នៅក្រោយគេបង្អស់? ឮថា ព្រះនាងមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ព្រះរាជានេះខឹងនឹងអាត្មាអញ ប្រសិនបើអាត្មាអញសួរមុនគេបង្អស់ថា "ខ្ញុំជាទីស្រឡាញ់របស់ព្រះអង្គដែរឬទេ" ព្រះអង្គមុខជានឹងមានបន្ទូលថា "នាងមិនមែនជាទីស្រឡាញ់របស់ខ្ញុំទេ ចូរថយចេញទៅ នាងស្រីដទៃ" កាលបើដូច្នោះ ការសន្ទនាក៏មិនអាចបន្តទៅបានឡើយ» ដើម្បីឱ្យការសន្ទនាអាចបន្តទៅបាន ព្រះនាងទើបសួរនៅក្រោយគេបង្អស់។ គួរដឹងថា ភាពប្រែប្រួល (vipariṇāma) ដោយសារការបោះបង់ចោលនូវដែនកាសីនិងកោសល និងភាពប្រែប្រួលទៅជាសភាពផ្សេង (aññathābhāvo) ដោយសារការធ្លាក់ទៅក្នុងកណ្តាប់ដៃនៃស្តេចបច្ចាមិត្ត។ Ācamehīti ācamanodakaṃ dehi. Ācamitvā hatthapāde dhovitvā mukhaṃ vikkhāletvā satthāraṃ namassitukāmo evamāha. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. បទថា «ācamehi» សេចក្តីថា ចូរប្រគេនទឹកលាងជម្រះ។ ព្រះរាជាកាលប្រាថ្នានឹងថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ទើបលាងដៃជើង និងខ្ពុរមាត់ រួចមានបន្ទូលយ៉ាងនេះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ Piyajātikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះបិយជាតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 8. Bāhitikasuttavaṇṇanā ៨. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះពាហិតិកសូត្រ 358. Evaṃ me sutanti bāhitikasuttaṃ. Tattha ekapuṇḍarīkaṃ nāganti evaṃnāmakaṃ hatthiṃ. Tassa kira phāsukānaṃ upari tālaphalamattaṃ paṇḍaraṭṭhānaṃ atthi[Pg.239], tenassa ekapuṇḍarīkoti nāmaṃ akaṃsu. Sirivaḍḍhaṃ mahāmattanti paccekahatthiṃ abhiruhitvā kathāphāsukatthaṃ saddhiṃ gacchantaṃ evaṃnāmakaṃ mahāmattaṃ. Āyasmānoti ettha noti pucchāya nipāto. Mahāmatto therassa saṅghāṭipattadhāraṇākāraṃ sallakkhetvā ‘‘evaṃ, mahārājā’’ti āha. ៣៥៨. សូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា «evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា ពាហិតិកសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា «ekapuṇḍarīkaṃ nāgaṃ» បានដល់ ដំរីដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ឮថា នៅលើឆ្អឹងជំនីររបស់ដំរីនោះ មានកន្លែងពណ៌សមួយទំហំប៉ុនផ្លែត្នោត ព្រោះហេតុនោះ គេទើបដាក់ឈ្មោះវាថា ឯកបុណ្ឌរិកៈ។ បទថា «sirivaḍḍhaṃ mahāmattaṃ» បានដល់ មហាមាត្យឈ្មោះសិរីវឌ្ឍនៈ ដែលជិះដំរីមួយផ្សេងទៀតទៅជាមួយគ្នា ដើម្បីនិយាយគ្នាដោយងាយស្រួល។ ក្នុងបទថា «āyasmāno» នេះ សព្ទថា «no» ជាសព្ទនិបាតក្នុងអត្ថជាសំណួរ。 មហាមាត្យកាលសម្គាល់ឃើញនូវអាការៈទ្រង់សង្ឃាដិនិងសំបករបស់ព្រះថេរៈ ទើបក្រាបបង្គំទូលថា «យ៉ាងនោះហើយ ព្រះមហារាជ»។ 359. Opārambhoti upārambhaṃ dosaṃ āropanāraho. Kiṃ pucchāmīti rājā pucchati. Sundarivatthusmiṃ uppannamidaṃ suttaṃ, taṃ pucchāmīti pucchati. Yañhi mayaṃ, bhanteti, bhante, yaṃ mayaṃ viññūhīti idaṃ padaṃ gahetvā pañhena paripūretuṃ nāsakkhimhā, taṃ kāraṇaṃ āyasmatā evaṃ vadantena paripūritaṃ. ៣៥៩. បទថា «opārambho» សេចក្តីថា គួរដល់ការលើកទោស (តិះដៀល)។ ព្រះរាជាសួរថា «តើខ្ញុំគួរទូលសួរយ៉ាងណា?»។ សូត្រនេះកើតឡើងក្នុងរឿងនាងសុន្ទរី ព្រះរាជាសួរថា «ខ្ញុំសួរនូវសូត្រនោះ»។ បទថា «yañhi mayaṃ, bhante» សេចក្តីថា បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ហេតុណាដែលពួកយើងកាន់យកពាក្យថា «វិញ្ញូជនទាំងឡាយ» ហើយមិនអាចឆ្លើយបំពេញដោយប្រស្នាបាន ហេតុនោះ ត្រូវបានព្រះតេជព្រះគុណពោលដោះស្រាយយ៉ាងនេះ ឱ្យពេញលេញហើយ។ 360. Akusaloti akosallasambhūto. Sāvajjoti sadoso. Sabyābajjhoti sadukkho. Dukkhavipākoti idha nissandavipāko kathito. Tassāti tassa evaṃ attabyābādhādīnaṃ atthāya pavattakāyasamācārassa. ៣៦០. បទថា «akusalo» សេចក្តីថា កើតឡើងអំពីភាពមិនឈ្លាសវៃ (គឺអវិជ្ជា)។ បទថា «sāvajjo» សេចក្តីថា មានទោស (គឺប្រកបដោយទោសមានរាគៈជាដើម)។ បទថា «sabyābajjho» សេចក្តីថា ប្រកបដោយសេចក្តីទុក្ខ។ បទថា «dukkhavipāko» ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ផលវិបាកដែលហូរចេញមក។ បទថា «tassa» សេចក្តីថា របស់បុគ្គលដែលមានកាយសមាចារប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបៀតបៀនខ្លួនឯងជាដើមយ៉ាងនេះ។ Sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, tathāgato kusaladhammasamannāgatoti ettha sabbesaṃyeva akusalānaṃ dhammānaṃ pahānaṃ vaṇṇetīti. Āma vaṇṇetīti vutte yathā pucchā, tathā attho vutto bhaveyya. Evaṃ byākaraṇaṃ pana na bhāriyaṃ. Appahīnaakusalopi hi pahānaṃ vaṇṇeyya, bhagavā pana pahīnākusalatāya yathākārī tathāvādīti dassetuṃ evaṃ byākāsi. Sukkapakkhepi eseva nayo. ក្នុងបទថា «sabbākusaladhammapahīno kho, mahārāja, tathāgato kusaladhammasamannāgato» នេះ កាលបើព្រះរាជាសួរថា «តើព្រះតថាគតសរសើរការលះបង់នូវអកុសលធម៌ទាំងពួងឬ?» កាលបើឆ្លើយថា «អើ តែងសរសើរ» សេចក្តីក៏ត្រូវឆ្លើយទៅតាមសំណួរនោះ។ ការឆ្លើយយ៉ាងនេះ មិនមែនជាការពិបាកឡើយ ព្រោះថា សូម្បីបុគ្គលដែលមិនទាន់លះបង់អកុសល ក៏អាចសរសើរការលះបង់បានដែរ ប៉ុន្តែ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លះបង់អកុសលធម៌បានហើយ ទើបជាអ្នកធ្វើដូចម្តេចពោលដូច្នោះ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ព្រះអានន្ទទើបឆ្លើយយ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងសុក្កបក្ខ (ចំណែកធម៌ស) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ 362. Bāhitikāti bāhitiraṭṭhe uṭṭhitavatthassetaṃ nāmaṃ. Soḷasasamā āyāmenāti āyāmena samasoḷasahatthā. Aṭṭhasamā vitthārenāti vitthārena samaaṭṭhahatthā. ៣៦២. បទថា «bāhitikā» នេះ ជាឈ្មោះរបស់សំពត់ដែលកើតក្នុងដែនពាហិតិកៈ។ បទថា «soḷasasamā āyāmena» សេចក្តីថា មានប្រវែងបណ្តោយស្មើនឹង ១៦ ហត្ថ។ បទថា «aṭṭhasamā vitthārena» សេចក្តីថា មានប្រវែងទទឹងស្មើនឹង ៨ ហត្ថ。 363. Bhagavato pādāsīti bhagavato niyyātesi. Datvā ca pana gandhakuṭiyaṃ vitānaṃ katvā bandhi. Tato paṭṭhāya gandhakuṭi bhiyyosomattāya [Pg.240] sobhi. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Neyyapuggalassa pana vasena ayaṃ desanā niṭṭhitāti. ៣៦៣. បទថា «bhagavato pādāsi» សេចក្តីថា ថ្វាយចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ លុះថ្វាយរួចហើយ ក៏ធ្វើជាពិដានចងក្នុងព្រះគន្ធកុដិ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះគន្ធកុដិក៏រឹតតែរុងរឿងល្អខ្លាំងឡើង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ម៉្យាងទៀត ទេសនានេះចប់ទៅដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ Bāhitikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះពាហិតិកសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 9. Dhammacetiyasuttavaṇṇanā ៩. ការអធិប្បាយសូត្រឈ្មោះធម្មចេតិយសូត្រ 364. Evaṃ me sutanti dhammacetiyasuttaṃ. Tattha medāḷupanti nāmetaṃ tassa, tassa hi nigamassa medavaṇṇā pāsāṇā kirettha ussannā ahesuṃ, tasmā medāḷupanti saṅkhaṃ gataṃ. Senāsanaṃ panettha aniyataṃ, tasmā na taṃ vuttaṃ. Nagarakanti evaṃnāmakaṃ sakyānaṃ nigamaṃ. Kenacideva karaṇīyenāti na aññena karaṇīyena, ayaṃ pana bandhulasenāpatiṃ saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi ekadivaseneva gaṇhathāti āṇāpesi, taṃdivasañcassa bhariyāya mallikāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ bhagavā nimantito, buddhappamukhe bhikkhusaṅghe gharaṃ āgantvā nisinnamatte ‘‘senāpati kālaṅkato’’ti sāsanaṃ āharitvā mallikāya adaṃsu. Sā paṇṇaṃ gahetvā mukhasāsanaṃ pucchi. ‘‘Raññā ayye senāpati saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi ekappahāreneva gahāpito’’ti ārocesuṃ. Mahājanagataṃ mā karitthāti ovaṭṭikāya paṇṇaṃ katvā bhikkhusaṅghaṃ parivisi. Tasmiṃ samaye ekā sappicāṭi nīharitā, sā ummāre āhacca bhinnā, taṃ apanetvā aññaṃ āharāpetvā bhikkhusaṅghaṃ parivisi. ៣៦៤. សូត្រដែលមានពាក្យផ្តើមថា «evaṃ me sutaṃ» នេះ ឈ្មោះថា ធម្មចេតិយសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា «medāḷupaṃ» នេះជាឈ្មោះរបស់និគមនោះ ព្រោះថា ក្នុងនិគមនោះ ឮថាមានថ្មទាំងឡាយមានពណ៌ដូចជាខ្លាញ់ខាប់ជាច្រើន ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា មេដាឡុបៈ។ ចំណែកសេនាសនៈក្នុងទីនេះ មិនទៀងទាត់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនបានត្រាស់ទុក។ បទថា «nagarakaṃ» បានដល់ និគមរបស់ពួកសាក្យៈដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា «kenacideva karaṇīyena» សេចក្តីថា មិនមែនដោយសារកិច្ចការដទៃឡើយ ប៉ុន្តែព្រះរាជានេះបានបង្គាប់ថា «ចូរចាប់សេនាបតីឈ្មោះពន្ធុរៈ ព្រមទាំងកូន ៣២ នាក់ សម្លាប់ចោលក្នុងថ្ងៃតែមួយចុះ» ហើយក្នុងថ្ងៃដែលសម្លាប់នោះឯង នាងមល្លិកាជាភរិយារបស់សេនាបតីនោះ បាននិមន្តព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រមទាំងភិក្ខុ ៥ រយរូប កាលបើព្រះសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន យាងមកដល់ផ្ទះហើយគង់ចុះភ្លាម ពួកជនក៏នាំដំណឹងមកប្រាប់នាងមល្លិកាថា «សេនាបតីស្លាប់ហើយ»។ នាងទទួលសំបុត្រហើយ ក៏សួររកដំណឹងតាមពាក្យសម្តី ពួកជនជម្រាបថា «បពិត្រលោកស្រី ព្រះរាជាបានបង្គាប់ឱ្យចាប់សេនាបតី ព្រមទាំងកូន ៣២ នាក់ សម្លាប់ចោលក្នុងពេលតែមួយហើយ»។ នាងពោលថា «កុំធ្វើឱ្យរឿងនេះដឹងឮដល់មហាជនឡើយ» រួចក៏សៀតសំបុត្រនោះទុកក្នុងចង្កេះ ហើយប្រគេនចង្ហាន់ដល់ព្រះសង្ឃ។ ក្នុងសម័យនោះ ឆ្នាំងទឹកដោះថ្លាមួយដែលគេយកចេញមក បានទង្គិចនឹងធរណីទ្វារបែកទៅ នាងក៏ឱ្យយកឆ្នាំងបែកនោះចេញ រួចឱ្យយកឆ្នាំងផ្សេងមកជំនួស ហើយប្រគេនចង្ហាន់ដល់ព្រះសង្ឃតទៅ។ Satthā katabhattakicco kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ – ‘‘sappicāṭiyā bhinnapaccayā na cintetabba’’nti āha. Tasmiṃ samaye mallikā paṇṇaṃ nīharitvā bhagavato purato ṭhapetvā – ‘‘bhagavā imaṃ dvattiṃsāya puttehi saddhiṃ senāpatino matasāsanaṃ, ahaṃ etampi na cintayāmi, sappicāṭipaccayā kiṃ cinteyyāmī’’ti āha. Bhagavā – ‘‘mallike, mā cintayi, anamatagge saṃsāre nāma vattamānānaṃ hoti eta’’nti aniccatādipaṭisaṃyuttaṃ dhammakathaṃ katvā agamāsi. Mallikā dvattiṃsasuṇisāyo pakkosāpetvā ovādaṃ adāsi. Rājā mallikaṃ pakkosāpetvā ‘‘senāpatino amhākaṃ antare [Pg.241] bhinnadoso atthi natthī’’ti pucchi. Natthi sāmīti. So tassā vacanena tassa niddosabhāvaṃ ñatvā vippaṭisārī balavadomanassaṃ uppādesi. So – ‘‘evarūpaṃ nāma adosakārakaṃ maṃ sambhāvayitvā āgataṃ sahāyakaṃ vināsesi’’nti tato paṭṭhāya pāsāde vā nāṭakesu vā rajjasukhesu vā cittassādaṃ alabhamāno tattha tattha vicarituṃ āraddho. Etadeva kiccaṃ ahosi. Idaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘kenacideva karaṇīyenā’’ti. ព្រះសាស្តា កាលដែលទ្រង់ធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ដើម្បីញ៉ាំងធម្មកថាឱ្យកើតឡើង ទើបត្រាស់ថា «មិនគួរគិតសោកស្តាយ ព្រោះហេតុតែឆ្នាំងទឹកដោះថ្លាបែកឡើយ»។ ក្នុងសម័យនោះ នាងមល្លិកា បានដកសំបុត្រចេញមក ហើយដាក់ចុះនៅចំពោះព្រះភក្ត្ររបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ រួចក្រាបបង្គំទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នេះជាសំបុត្រប្រាប់ដំណឹងស្លាប់របស់សេនាបតី ព្រមដោយបុត្រ ៣២ នាក់ ខ្ញុំព្រះអង្គ សូម្បីតែរឿងស្លាប់របស់ប្តីនិងកូននេះ ក៏មិនគិតសោកស្តាយផង ចុះហេតុអ្វីនឹងត្រូវមកគិតសោកស្តាយព្រោះតែហេតុឆ្នាំងទឹកដោះថ្លាបែក?»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលមល្លិកា នាងកុំគិតសោកស្តាយឡើយ ធម្មតារឿងបែបនេះ តែងមានដល់សត្វទាំងឡាយដែលអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មាន» រួចទ្រង់សម្តែងធម្មកថាដែលប្រកបដោយអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ហើយក៏ទ្រង់យាងទៅ។ នាងមល្លិកា បានហៅកូនប្រសារស្រីទាំង ៣២ នាក់មក ហើយផ្តល់ឱវាទ។ ព្រះរាជា ទ្រង់ហៅនាងមល្លិកាមក ហើយត្រាស់សួរថា «តើសេនាបតីមានទោសកំហុសចំពោះយើងដែរឬទេ?»។ នាងក្រាបទូលថា «មិនមានទេ ព្រះសាមី»។ ព្រះរាជាទ្រង់ជ្រាបពីភាពគ្មានទោសរបស់សេនាបតីនោះតាមពាក្យរបស់នាង ក៏មានសេចក្តីក្តៅក្រហាយស្តាយក្រោយ និងកើតទោមនស្សយ៉ាងខ្លាំង។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះចិន្តាថា «យើងបានបំផ្លាញមិត្តដ៏ល្អ ដែលគ្មានកំហុស ដែលបានមកដើម្បីសរសើរលើកតម្កើងយើង» ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទ្រង់មិនបានទទួលសេចក្តីត្រេកអរក្នុងព្រះរាជវាំង ក្នុងពួកស្រីរបាំ ឬក្នុងរាជសម្បត្តិឡើយ ក៏ចាប់ផ្តើមយាងទៅទីនោះៗ។ នេះឯងជាកិច្ចការរបស់ទ្រង់។ ពាក្យថា «ដោយកិច្ចការណាមួយ» គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកហេតុនេះ។ Dīghaṃ kārāyananti dīghakārāyano nāma bandhulasenāpatissa bhāgineyyo ‘‘etassa me mātulo adosakārako nikkāraṇena ghātito’’ti raññā senāpatiṭṭhāne ṭhapito. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Mahaccā rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena, dharaṇitalaṃ bhindanto viya sāgaraṃ parivattento viya vicittavesasobhena mahatā balakāyenāti attho. Pāsādikānīti dassaneneva saha rañjanakāni. Pasādanīyānīti tasseva vevacanaṃ. Atha vā pāsādikānīti pasādajanakāni. Appasaddānīti nissaddāni. Appanigghosānīti avibhāvitatthena nigghosena rahitāni. Vijanavātānīti vigatajanavātāni. Manussarāhasseyyakānīti manussānaṃ rahassakammānucchavikāni, rahassamantaṃ mantentānaṃ anurūpānīti attho. Paṭisallānasāruppānīti nilīyanabhāvassa ekībhāvassa anucchavikāni. Yattha sudaṃ mayanti na tena tattha bhagavā payirupāsitapubbo, tādisesu pana payirupāsitapubbo, tasmā yādisesu sudaṃ mayanti ayamettha attho. ពាក្យថា «ទីឃការាយនៈ» គឺ ទីឃការាយនៈ ត្រូវជាក្មួយប្រុសរបស់ពន្ធុលសេនាបតី ដែលព្រះរាជាទ្រង់តែងតាំងក្នុងតំណែងជាសេនាបតី ដោយទ្រង់គិតថា «ពូរបស់គេនេះ គ្មានកំហុសសោះ តែត្រូវបានយើងសម្លាប់ដោយគ្មានហេតុផល»។ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកបុគ្គលនោះ ទើបពោលពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «ដោយរាជានុភាពដ៏អស្ចារ្យ» សេចក្តីថា ដោយរាជានុភាពដ៏ធំធេង ប្រៀបដូចជាការទម្លាយផែនដី ឬប្រៀបដូចជាការកូរវឹកមហាសមុទ្រ គឺដោយកងទ័ពដ៏ច្រើនដែលស្អាងរាងកាយយ៉ាងប្រណីត។ ពាក្យថា «គួរជាទីជ្រះថ្លា» គឺគ្រាន់តែឃើញភ្លាម ក៏នាំមកនូវសេចក្តីត្រេកអរ។ ពាក្យថា «គួរជាទីជ្រះថ្លា» នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យនោះឯង។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា «គួរជាទីជ្រះថ្លា» គឺញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឱ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា «មានសំឡេងតិច» គឺមិនមានសំឡេងអ៊ូអែ។ ពាក្យថា «មិនមានសំឡេងគឹកកង» គឺប្រាសចាកសំឡេងស្រែកហ៊ោដែលមិនច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា «មានខ្យល់ស្ងាត់ចាកមនុស្ស» គឺមានខ្យល់ដែលប្រាសចាកការដើរទៅមករបស់មនុស្ស។ ពាក្យថា «ជាទីសមគួរដល់ការធ្វើការសម្ងាត់របស់មនុស្ស» សេចក្តីថា សមគួរដល់ការធ្វើកិច្ចការសម្ងាត់របស់មនុស្ស គឺសមគួរដល់អ្នកដែលចង់ពិភាក្សាការសម្ងាត់។ ពាក្យថា «សមគួរដល់ការសម្ងំ» គឺសមគួរដល់ការនៅម្នាក់ឯង និងការលាក់ខ្លួន។ ពាក្យថា «ទីកន្លែងណាដែលយើង...» សេចក្តីថា ព្រះរាជាអង្គនោះ មិនដែលធ្លាប់ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងទីនោះពីមុនមកទេ ប៉ុន្តែធ្លាប់ចូលទៅគាល់ក្នុងទីដែលមានសភាពបែបនោះ ហេតុនោះ ពាក្យថា «ទីកន្លែងណាដែលយើង...» នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនេះ។ Atthi, mahārājāti paṇḍito senāpati ‘‘rājā bhagavantaṃ mamāyatī’’ti jānāti, so sace maṃ rājā ‘‘kahaṃ bhagavā’’ti vadeyya, adandhāyantena ācikkhituṃ yuttanti carapurise payojetvā bhagavato nivāsanaṭṭhānaṃ ñatvāva viharati. Tasmā evamāha. Ārāmaṃ pāvisīti bahinigame khandhāvāraṃ bandhāpetvā kārāyanena saddhiṃ pāvisi. ពាក្យថា «មាន ព្រះមហារាជ» គឺសេនាបតីជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ដឹងថា «ព្រះរាជាទ្រង់គោរពស្រឡាញ់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ» គាត់គិតថា «ប្រសិនបើព្រះរាជាសួរយើងថា 'ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅឯណា?' យើងគួរតែក្រាបទូលភ្លាមៗដោយមិនបង្អង់ឡើយ» គាត់ទើបចាត់ចារបុរសឱ្យទៅស៊ើបដឹងពីកន្លែងគង់នៅរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាមុន រួចទើបស្នាក់នៅ។ ព្រោះហេតុនោះ គាត់ទើបក្រាបទូលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «បានចូលទៅកាន់អារាម» គឺទ្រង់ឱ្យគេបោះជំរុំនៅខាងក្រៅនិគម រួចទ្រង់ក៏យាងចូលទៅជាមួយទីឃការាយនៈ។ 366. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāyāhaṃsu. Āḷindanti pamukhaṃ. Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā. Aggaḷanti kavāṭaṃ. Ākoṭehīti agganakhena īsakaṃ kuñcikacchiddasamīpe koṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā akoṭetvā [Pg.242] majjhe chiddasamīpe koṭetabbaṃ, idaṃ dvārakoṭṭakavattanti dīpentā vadanti. Tatthevāti bhikkhūhi vuttaṭṭhāneyeva. Khaggañca uṇhīsañcāti desanāmattametaṃ, ៣៦៦. ពាក្យថា «វិហារ» ព្រះសង្ឃទាំងឡាយសំដៅយកព្រះគន្ធកុដិ។ ពាក្យថា «សំយាប» គឺរានហាលខាងមុខ។ ពាក្យថា «ក្អក» គឺការធ្វើសំឡេងគ្រហែម ឬក្អក។ ពាក្យថា «គន្លឹះ» គឺស្លាបទ្វារ។ ពាក្យថា «ចូរគោះ» សេចក្តីថា ចូរយកចុងក្រចកគោះតិចៗនៅជិតរន្ធសោ។ ឮថា ពួកអមនុស្សតែងគោះទ្វារត្រង់កន្លែងខ្ពស់ពេក ឯពួកសត្វមានជាតិវែងតែងគោះត្រង់កន្លែងទាបពេក។ មិនត្រូវគោះបែបនោះឡើយ គឺត្រូវគោះត្រង់កណ្តាល ជិតរន្ធសោ នេះជាវត្តក្នុងការគោះទ្វារ ដូចដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយសម្តែងទុក។ ពាក្យថា «ក្នុងទីនោះឯង» គឺក្នុងទីដែលភិក្ខុទាំងឡាយប្រាប់ហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «ព្រះខ័ន និងព្រះឧណ្ហីសៈ» នេះជាការសម្តែងត្រឹមតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។ Vālabījanimuṇhīsaṃ, khaggaṃ chattañcupāhanaṃ; Oruyha rājā yānamhā, ṭhapayitvā paṭicchadanti. – ព្រះរាជាយាងចុះពីព្រះទីនាំង ហើយប្រគល់គ្រឿងកកុធភណ្ឌទាំង ៥ គឺ ព្រះវាលវីជនី ព្រះឧណ្ហីសៈ ព្រះខ័ន ព្រះឆត្រ និងព្រះឧបាហនា ទុកឱ្យទីឃការាយនៈជួយថែរក្សា។ Āgatāni pana pañcapi rājakakudhabhaṇḍāni adāsi. Kasmā pana adāsīti. Atigaruno sammāsambuddhassa santikaṃ uddhatavesena gantuṃ na yuttanti ca, ekakova upasaṅkamitvā attano rucivasena sammodissāmi cāti. Pañcasu hi rājakakudhabhaṇḍesu nivattitesu tvaṃ nivattāti vattabbaṃ na hoti, sabbe sayameva nivattanti. Iti imehi dvīhi kāraṇehi adāsi. Rahāyatīti rahassaṃ karoti nigūhati. Ayaṃ kirassa adhippāyo ‘‘pubbepi ayaṃ rājā samaṇena gotamena saddhiṃ catukkaṇṇamantaṃ mantetvā mayhaṃ mātulaṃ saddhiṃ dvattiṃsāya puttehi gaṇhāpesi, idānipi catukkaṇṇamantaṃ mantetukāmo, kacci nu kho maṃ gaṇhāpessatī’’ti. Evaṃ kopavasenassa etadahosi. ព្រះរាជាបានប្រគល់គ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំង ៥ យ៉ាងដែលនាំមកនោះដល់ទីឃការាយនៈ។ ចុះហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ប្រគល់ឱ្យ? ព្រោះទ្រង់គិតថា «ការចូលទៅគាល់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធជាម្ចាស់ ដែលជាបុគ្គលគួរគោរពយ៉ាងក្រៃលែង ដោយគ្រឿងទ្រង់គ្រឿងយសដ៏ស្កឹមស្កៃនោះ មិនសមគួរឡើយ» ម្យ៉ាងទៀត «យើងនឹងចូលទៅតែម្នាក់ឯង ដើម្បីនឹងសន្ទនារីករាយទៅតាមបំណងរបស់យើង»។ ព្រោះថាកាលបើគ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំង ៥ ត្រូវបានដកថយហើយ មិនបាច់និយាយប្រាប់ពួកបរិវារថា «អ្នករាល់គ្នា ចូរត្រឡប់ទៅវិញចុះ» ឡើយ គឺពួកបរិវារទាំងអស់នឹងត្រឡប់ទៅវិញដោយខ្លួនឯង។ ទ្រង់ប្រគល់ឱ្យដោយសារហេតុផលទាំងពីរយ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា «ធ្វើការសម្ងាត់» គឺធ្វើការលាក់បាំង លាក់កំបាំង។ ឮថា នេះជាគំនិតរបស់ទីឃការាយនៈនោះថា «កាលពីមុន ព្រះរាជាអង្គនេះបានពិភាក្សាការសម្ងាត់ជាពីរនាក់ជាមួយព្រះសមណគោតម ហើយបានឱ្យគេចាប់ពូរបស់ខ្ញុំ ព្រមទាំងកូនប្រុស ៣២ នាក់សម្លាប់ចោល ឥឡូវនេះ ទ្រង់ចង់ពិភាក្សាការសម្ងាត់ជាពីរនាក់ទៀតហើយ តើទ្រង់នឹងឱ្យគេចាប់ខ្ញុំសម្លាប់ទៀតឬទេ?»។ គាត់មានសេចក្តីត្រិះរិះបែបនេះកើតឡើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីក្រោធ។ Vivari bhagavā dvāranti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari, vivaratūti pana hatthaṃ pasāresi. Tato – ‘‘bhagavā tumhehi anekesu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā ‘‘vivari bhagavā dvāra’’nti vattuṃ vaṭṭati. Vihāraṃ pavisitvāti gandhakuṭiṃ pavisitvā. Tasmiṃ pana paviṭṭhamatteyeva kārāyano pañca rājakakudhabhaṇḍāni gahetvā khandhāvāraṃ gantvā viṭaṭūbhaṃ āmantesi ‘‘chattaṃ samma ussāpehī’’ti. Mayhaṃ pitā kiṃ gatoti? Pitaraṃ mā puccha, sace tvaṃ na ussāpesi, taṃ gaṇhitvā ahaṃ ussāpemīti. ‘‘Ussāpemi sammā’’ti sampaṭicchi. Kārāyano rañño ekaṃ assañca asiñca ekameva ca paricārikaṃ itthiṃ ṭhapetvā – ‘‘sace rājā jīvitena atthiko, mā āgacchatū’’ti viṭaṭūbhassa chattaṃ ussāpetvā taṃ gahetvā sāvatthimeva gato. ពាក្យថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បើកទ្វារ» មិនមែនមានន័យថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ក្រោកឡើងទៅបើកទ្វារដោយផ្ទាល់នោះទេ ប៉ុន្តែទ្រង់គ្រាន់តែផ្សាយព្រះហឫទ័យថា «ចូរទ្វារបើកចេញទៅ» ហើយលាតព្រះហស្តទៅ។ លំដាប់នោះ ទ្វារក៏បើកឡើងដោយខ្លួនឯង ប្រៀបដូចជាពោលថា «បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គកាលដែលទ្រង់បំពេញទានបារមីអស់ច្រើនកោដិកប្ប មិនដែលធ្វើកិច្ចការបើកទ្វារដោយព្រះហស្តផ្ទាល់ឡើយ»។ ប៉ុន្តែ ដោយហេតុតែទ្វារនោះបើកដោយអំណាចព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហេតុនោះ ទើបគួរពោលថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បើកទ្វារ»។ ពាក្យថា «ចូលទៅកាន់វិហារ» គឺចូលទៅកាន់ព្រះគន្ធកុដិ។ កាលដែលព្រះរាជាគ្រាន់តែយាងចូលទៅភ្លាម ទីឃការាយនៈក៏កាន់យកគ្រឿងរាជកកុធភណ្ឌទាំង ៥ ហើយទៅកាន់ជំរុំទ័ព រួចនិយាយទៅកាន់វិដូឌភៈថា «ម្នាលសំឡាញ់ ចូរលើកព្រះឆត្រឡើង»។ វិដូឌភៈសួរថា «ចុះព្រះវរបិតារបស់ខ្ញុំយាងទៅណាហើយ?»។ ទីឃការាយនៈប្រាប់ថា «កុំសួររកព្រះវរបិតាឡើយ ប្រសិនបើទ្រង់មិនព្រមលើកព្រះឆត្រឡើងទេ ខ្ញុំនឹងចាប់ទ្រង់ ហើយលើកព្រះឆត្រឡើងដោយខ្លួនឯង»។ វិដូឌភៈក៏ទទួលព្រមថា «អើ សំឡាញ់ ខ្ញុំនឹងលើកព្រះឆត្រឡើង»។ ទីឃការាយនៈបានទុកសេះមួយក្បាល ព្រះខ័នមួយ និងស្រីបម្រើម្នាក់គត់សម្រាប់ព្រះរាជា រួចផ្តាំទុកថា «ប្រសិនបើព្រះរាជានៅចង់រស់រានមានជីវិត កុំឱ្យទ្រង់យាងត្រឡប់មកក្រុងសាវត្ថីវិញឡើយ» រួចហើយក៏លើកព្រះឆត្រឱ្យវិដូឌភៈ ហើយនាំវិដូឌភៈនោះត្រឡប់ទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថីវិញភ្លាម។ 367. Dhammanvayoti [Pg.243] paccakkhañāṇasaṅkhātassa dhammassa anunayo anumānaṃ, anubuddhīti attho. Idāni yenassa dhammanvayena ‘‘sammāsambuddho bhagavā’’tiādi hoti, taṃ dassetuṃ idha panāhaṃ, bhantetiādimāha. Tattha āpāṇakoṭikanti pāṇoti jīvitaṃ, taṃ mariyādaṃ anto karitvā, maraṇasamayepi carantiyeva, taṃ na vītikkamantīti vuttaṃ hoti. ‘‘Apāṇakoṭika’’ntipi pāṭho, ājīvitapariyantanti attho. Yathā ekacce jīvitahetu atikkamantā pāṇakoṭikaṃ katvā caranti, na evanti attho. Ayampi kho me, bhanteti buddhasubuddhatāya dhammasvākkhātatāya saṅghasuppaṭipannatāya ca etaṃ evaṃ hoti, evañhi me, bhante, ayaṃ bhagavati dhammanvayo hotīti dīpeti. Eseva nayo sabbattha. ៣៦៧. ពាក្យថា «ធម្មន្វ័យ» សេចក្តីថា ការដឹងតាម ការអនុមាន នូវធម៌ដែលពោលគឺបច្ចក្ខញាណ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវធម្មន្វ័យដែលធ្វើឱ្យព្រះរាជាមានសេចក្តីយល់ឃើញថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ...» ជាដើម ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ក្នុងលោកនេះ ខ្ញុំព្រះអង្គ...» ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា «ដរាបដល់អស់ជីវិត» ពាក្យថា «បាណៈ» គឺជីវិត, ការធ្វើជីវិតនោះឱ្យជាព្រំដែនខាងក្នុង សូម្បីក្នុងពេលជិតស្លាប់ ក៏នៅតែប្រព្រឹត្តតាមមិនកន្លងឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលពោល។ មានបទបាឋៈមួយទៀតថា «អបាណកោដិកំ» សេចក្តីថា ដរាបដល់ទីបំផុតនៃជីវិត។ សេចក្តីថា មិនដូចជាជនខ្លះដែលកន្លងសិក្ខាបទព្រោះតែហេតុនៃជីវិត ហើយប្រព្រឹត្តទៅឡើយ។ ពាក្យថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន នេះឯង...» សម្តែងថា ព្រោះតែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ដឹងល្អ ព្រោះព្រះធម៌ដែលទ្រង់សម្តែងទុកល្អហើយ និងព្រោះព្រះសង្ឃជាអ្នកប្រតិបត្តិល្អហើយ ហេតុនោះ សេចក្តីនេះទើបមានយ៉ាងនេះ បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ធម្មន្វ័យរបស់ខ្ញុំព្រះអង្គក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគ តែងមានយ៉ាងនេះឯង។ វិធីនេះ គួរដឹងក្នុងគ្រប់កន្លែងទាំងអស់។ 369. Na viya maññe cakkhuṃ bandhanteti cakkhuṃ abandhante viya. Apāsādikañhi disvā puna olokanakiccaṃ na hoti, tasmā so cakkhuṃ na bandhati nāma. Pāsādikaṃ disvā punappunaṃ olokanakiccaṃ hoti, tasmā so cakkhuṃ bandhati nāma. Ime ca apāsādikā, tasmā evamāha. Bandhukarogo noti kularogo. Amhākaṃ kule jātā evarūpā hontīti vadanti. Uḷāranti mahesakkhaṃ. Pubbenāparanti pubbato aparaṃ visesaṃ. Tattha kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiṃ nibbattento uḷāraṃ pubbe visesaṃ sañjānāti nāma, samāpattiṃ padaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gaṇhanto uḷāraṃ pubbato aparaṃ visesaṃ sañjānāti nāma. ៣៦៩. ពាក្យថា «ហាក់ដូចជាមិនចងភ្នែក» សេចក្តីថា ដូចជាមិនបើកភ្នែកមើល។ ព្រោះថា កាលបើឃើញបុគ្គលដែលមិនគួរជ្រះថ្លាហើយ កិច្ចដែលត្រូវមើលម្តងទៀតក៏មិនមាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មិនចងភ្នែកឡើយ។ តែបើឃើញបុគ្គលដែលគួរជ្រះថ្លាហើយ កិច្ចដែលត្រូវមើលរឿយៗតែងមាន ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ចងភ្នែក។ ឯជនទាំងនេះ ជាអ្នកមិនគួរជ្រះថ្លាឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «ពន្ធុករោគ» គឺរោគប្រចាំត្រកូល។ ពួកជនតែងនិយាយថា ពួកជនដែលកើតក្នុងត្រកូលរបស់យើង តែងមានរោគសភាពបែបនេះ។ ពាក្យថា «ដ៏ឧត្តុង្គឧត្តម» គឺមានអានុភាពធំធេង។ ពាក្យថា «ធម៌ដ៏វិសេសខាងដើមនិងខាងចុង» សេចក្តីថា ធម៌ដ៏វិសេសខាងចុងជាងធម៌ខាងដើម។ ក្នុងសេចក្តីនោះ បុគ្គលកាលធ្វើកសិណបរិកម្ម ហើយញ៉ាំងសមាបត្តិឱ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា ដឹងច្បាស់នូវធម៌ដ៏វិសេសខាងចុង ជាងធម៌ខាងដើម។ បុគ្គលកាលធ្វើសមាបត្តិឱ្យជាបទដ្ឋាន ហើយចម្រើនវិបស្សនា រហូតសម្រេចអរហត្តផល ឈ្មោះថា ដឹងច្បាស់នូវធម៌ដ៏វិសេសខាងចុង ជាងធម៌ខាងដើម។ 370. Ghātetāyaṃ vā ghātetunti ghātetabbayuttakaṃ ghātetuṃ. Jāpetāyaṃ vā jāpetunti dhanena vā jāpetabbayuttakaṃ jāpetuṃ jānituṃ adhanaṃ kātuṃ. Pabbājetāyaṃ vā pabbājetunti raṭṭhato vā pabbājetabbayuttakaṃ pabbājetuṃ. ៣៧០. ពាក្យថា «គួរឃាតកម្ម ក៏ឃាតកម្ម» សេចក្តីថា ដើម្បីសម្លាប់បុគ្គលដែលគួរដល់ការសម្លាប់។ ពាក្យថា «គួរពិន័យ ក៏ពិន័យ» សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឱ្យវិនាស ឬធ្វើឱ្យបាត់បង់ទ្រព្យសម្បត្តិ ចំពោះបុគ្គលដែលគួរដល់ការបង់ប្រាក់ពិន័យ។ ពាក្យថា «គួរនិរទេស ក៏និរទេស» សេចក្តីថា ដើម្បីបណ្តេញចេញចាកប្រទេស ចំពោះបុគ្គលដែលគួរដល់ការបណ្តេញចេញ។ 373. Isidattapurāṇāti isidatto ca purāṇo ca. Tesu eko brahmacārī, eko sadārasantuṭṭho. Mamabhattāti mama santakaṃ bhattaṃ [Pg.244] etesanti mamabhattā. Mamayānāti mama santakaṃ yānaṃ etesanti mamayānā. Jīvikāya dātāti jīvitavuttiṃ dātā. Vīmaṃsamānoti upaparikkhamāno. Tadā kira rājā niddaṃ anokkantova okkanto viya hutvā nipajji. Atha te thapatayo ‘‘katarasmiṃ disābhāge bhagavā’’ti pucchitvā ‘‘asukasmiṃ nāmā’’ti sutvā mantayiṃsu – ‘‘yena sammāsambuddho, tena sīse kate rājā pādato hoti. Yena rājā, tena sīse kate satthā pādato hoti, kiṃ karissāmā’’ti? Tato nesaṃ etadahosi – ‘‘rājā kuppamāno yaṃ amhākaṃ deti, taṃ acchindeyya. Na kho pana mayaṃ sakkoma jānamānā satthāraṃ pādato kātu’’nti rājānaṃ pādato katvā nipajjiṃsu. Taṃ sandhāya ayaṃ rājā evamāha. ៣៧៣. ពាក្យថា «ឥសិទត្តៈ និងបុរាណៈ» គឺ ជាងឈើឈ្មោះឥសិទត្តៈ និងជាងឈើឈ្មោះបុរាណៈ។ ក្នុងចំណោមជាងឈើទាំងពីរនាក់នោះ ម្នាក់ជាអ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌ ម្នាក់ទៀតជាអ្នកត្រេកអរចំពោះតែភរិយារបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «អ្នកបរិភោគភត្តរបស់យើង» សេចក្តីថា ភត្តដែលជារបស់យើង តែងមានដល់ជាងឈើទាំងនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អ្នកបរិភោគភត្តរបស់យើង»។ ពាក្យថា «អ្នកប្រើប្រាស់យានរបស់យើង» សេចក្តីថា យានដែលជារបស់យើង តែងមានដល់ជាងឈើទាំងនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អ្នកប្រើប្រាស់យានរបស់យើង»។ ពាក្យថា «អ្នកផ្តល់នូវជីវិត» គឺអ្នកផ្តល់នូវការចិញ្ចឹមជីវិត។ ពាក្យថា «កាលស៊ើបមើល» គឺកាលពិចារណា ស៊ើបមើល។ ឮថា ក្នុងសម័យនោះ ព្រះរាជាមិនទាន់ផ្ទំលក់ទេ ប៉ុន្តែទ្រង់ធ្វើដូចជាផ្ទំលក់ រួចក៏សម្រាន្តទៅ។ គ្រានោះ ជាងឈើទាំងឡាយនោះ បានសួរថា «តើព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់នៅទិសណា?» លុះឮថា «គង់នៅក្នុងទិសឯណោះ» ក៏ពិភាក្សាគ្នាថា «បើពួកយើងបែរក្បាលទៅរកទិសដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធគង់នៅ នោះជើងរបស់ពួកយើងនឹងចង្អុលទៅរកព្រះរាជា។ បើពួកយើងបែរក្បាលទៅរកព្រះរាជា នោះជើងរបស់ពួកយើងនឹងចង្អុលទៅរកព្រះសាស្តា តើពួកយើងគួរធ្វើដូចម្តេច?»។ លំដាប់នោះ ពួកគេក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ប្រសិនបើព្រះរាជាទ្រង់ក្រោធ ទ្រង់អាចនឹងរឹបអូសយកទ្រព្យសម្បត្តិដែលទ្រង់ធ្លាប់ប្រទានឱ្យពួកយើងវិញ ប៉ុន្តែពួកយើងដឹងហើយ មិនអាចបែរជើងទៅរកព្រះសាស្តាបានឡើយ» គិតហើយ ក៏បែរជើងទៅរកព្រះរាជា រួចក៏ដេកទៅ។ ព្រះរាជាទ្រង់សំដៅយកហេតុការណ៍នេះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ 374. Pakkāmīti gandhakuṭito nikkhamitvā kārāyanassa ṭhitaṭṭhānaṃ gato, taṃ tattha adisvā khandhāvāraṭṭhānaṃ gato, tatthāpi aññaṃ adisvā taṃ itthiṃ pucchi. Sā sabbaṃ pavattiṃ ācikkhi. Rājā – ‘‘na idāni mayā ekakena tattha gantabbaṃ, rājagahaṃ gantvā bhāgineyyena saddhiṃ āgantvā mayhaṃ rajjaṃ gaṇhissāmī’’ti rājagahaṃ gacchanto antarāmagge kaṇājakabhattañceva bhuñji, bahalaudakañca pivi. Tassa sukhumālapakatikassa āhāro na sammā pariṇāmi. So rājagahaṃ pāpuṇantopi vikāle dvāresu pihitesu pāpuṇi. ‘‘Ajja sālāyaṃ sayitvā sve mayhaṃ bhāgineyyaṃ passissāmī’’ti bahinagare sālāya nipajji. Tassa rattibhāge uṭṭhānāni pavattiṃsu, katipayavāre bahi nikkhami. Tato paṭṭhāya padasā gantuṃ asakkonto tassā itthiyā aṅke nipajjitvā balavapaccūse kālamakāsi. Sā tassa matabhāvaṃ ñatvā – ‘‘dvīsu rajjesu rajjaṃ kāretvā idāni parassa bahinagare anāthasālāya anāthakālakiriyaṃ katvā nipanno mayhaṃ sāmi kosalarājā’’tiādīni vadamānā uccāsaddena paridevituṃ ārabhi. Manussā sutvā rañño ārocesuṃ. Rājā āgantvā disvā sañjānitvā āgatakāraṇaṃ ñatvā mahāparihārena sarīrakiccaṃ karitvā ‘‘viṭaṭūbhaṃ gaṇhissāmī’’ti bheriṃ carāpetvā balakāyaṃ sannipātesi. Amaccā pādesu patitvā – ‘‘sace, deva, tumhākaṃ mātulo arogo assa, tumhākaṃ gantuṃ yuttaṃ bhaveyya, idāni pana viṭaṭūbhopi tumhe [Pg.245] nissāya chattaṃ ussāpetuṃ arahatiyevā’’ti saññāpetvā nivāresuṃ. ៣៧៤. ពាក្យថា pakkamī (យាងចេញទៅហើយ) សេចក្តីថា ព្រះរាជា (ព្រះបាទកោសល) យាងចេញពីព្រះគន្ធកុដិ ហើយទៅកាន់កន្លែងដែលទីឃការាយនៈឈរនៅ។ កាលមិនឃើញទីឃការាយនៈនោះក្នុងទីនោះ ក៏យាងទៅកាន់ទីតាំងជំរំទ័ព។ សូម្បីក្នុងទីនោះ ក៏មិនឃើញអ្នកណាម្នាក់ទៀត ទើបត្រាស់សួរស្រីម្នាក់នោះ (ស្រីបម្រើ)។ នាងក៏បានក្រាបទូលរឿងរ៉ាវទាំងអស់។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ឥឡូវនេះ អាត្មាអញមិនគួរទៅកាន់ទីនោះតែម្នាក់ឯងឡើយ គួរតែទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ហើយនាំយកអជាតសត្តុរាជជាក្មួយមកជាមួយ ដើម្បីដណ្តើមយកព្រះនគររបស់អាត្មាអញវិញ» កាលដែលយាងទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ ក្នុងចន្លោះផ្លូវ ទ្រង់បានសោយព្រះស្ងោយជាបាយចុងអង្ករ និងសោយទឹកល្អក់។ ព្រះស្ងោយនោះមិនបានរលាយល្អឡើយ ចំពោះព្រះរាជាដែលមានព្រះកាយពលទន់ខ្សោយ (សុខុមាលជាតិ)។ ព្រះអង្គទោះបីយាងទៅដល់ក្រុងរាជគ្រឹះ ក៏ទៅដល់ក្នុងវេលាខុសកាល (យប់ព្រលប់) កាលដែលទ្វារនគរទាំងឡាយបិទហើយ។ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ថ្ងៃនេះ អាត្មាអញនឹងសម្រាកក្នុងសាលាសំណាក់សិន ចាំថ្ងៃស្អែកសឹមជួបក្មួយរបស់អាត្មាអញ» ទើបសម្រាកក្នុងសាលាសំណាក់ខាងក្រៅព្រះនគរ។ ក្នុងវេលារាត្រី ព្រះអង្គមានអាការៈចុកពោះ (ចង់បន្ទោបង់) ជាច្រើនលើក បានយាងចេញទៅខាងក្រៅពីរបីដង។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះអង្គមិនអាចយាងទៅដោយព្រះបាទបានឡើយ ក៏សម្រាកលើភ្លៅរបស់ស្រីនោះ ហើយបានសោយទិវង្គតក្នុងវេលាជិតភ្លឺខ្លាំង។ នាងដឹងថាព្រះរាជាសោយទិវង្គតហើយ ក៏យំខ្សឹកខ្សួលដោយសំឡេងខ្លាំងៗថា «ព្រះស្វាមីរបស់ខ្ញុំម្ចាស់ គឺព្រះបាទកោសល ទ្រង់ធ្លាប់សោយរាជ្យក្នុងរាជ្យទាំងពីរ ឥឡូវនេះ បែរជាមកសោយទិវង្គតយ៉ាងកំសត់ក្នុងសាលាអនាថា ខាងក្រៅនគររបស់អ្នកដទៃ ហើយដេកស្លាប់នៅទីនេះ» ដូច្នេះជាដើម។ មនុស្សទាំងឡាយបានឮហើយ ក៏ក្រាបទូលដល់ព្រះរាជា (អជាតសត្តុ)។ ព្រះរាជាយាងមក ទ្រង់ទតឃើញ និងស្គាល់ច្បាស់ថាជាព្រះបាទកោសល ហើយបានជ្រាបពីហេតុការណ៍ដែលទ្រង់យាងមក ក៏ចាត់ចែងធ្វើឈាបនកិច្ចព្រះសពដោយកិត្តិយសដ៏ធំធេង ហើយទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «អាត្មាអញនឹងចាប់ខ្លួនវិដូឌភៈ» ទើបឱ្យវាយភេរីប្រកាសប្រមូលកងទ័ព។ ពួកអាមាត្យក្រាបទូលទាបព្រះបាទថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេព ប្រសិនបើព្រះបិតុលារបស់ព្រះអង្គមិនមានរោគ (នៅមានព្រះជន្ម) ទេ ការដែលព្រះអង្គយាងទៅនោះ ទើបជាការសមគួរ តែឥឡូវនេះ សូម្បីវិដូឌភៈ ក៏គួរតែអាស្រ័យព្រះអង្គដើម្បីលើកស្វេតច្ឆត្រ (សោយរាជ្យ) ដែរ» កាលដែលពន្យល់យ៉ាងនេះហើយ ក៏ឃាត់ឃាំងព្រះរាជាទុក។ Dhammacetiyānīti dhammassa cittīkāravacanāni. Tīsu hi ratanesu yattha katthaci cittīkāre kate sabbattha katoyeva hoti, tasmā bhagavati cittīkāre kate dhammopi katova hotīti bhagavā ‘‘dhammacetiyānī’’ti āha. Ādibrahmacariyakānīti maggabrahmacariyassa ādibhūtāni, pubbabhāgapaṭipattibhūtānīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ពាក្យថា Dhammacetiyāni សេចក្តីថា ព្រះវាចាដែលធ្វើនូវសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះព្រះធម៌។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងក្នុងរតនៈណាមួយ ក្នុងចំណោមរតនត្រ័យទាំងបី ក៏ឈ្មោះថាបានធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងក្នុងរតនៈទាំងអស់ដែរ ហេតុនោះ កាលបើធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏ឈ្មោះថាបានធ្វើសេចក្តីគោរពកោតក្រែងចំពោះព្រះធម៌ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «Dhammacetiyāni» (ធម៌ជាគ្រឿងរំលឹក)។ ពាក្យថា Ādibrahmacariyakāni សេចក្តីថា ធម៌ជាខាងដើមនៃមគ្គព្រហ្មចរិយៈ គឺធម៌ជាបដិបត្តិនៃបុព្វភាគ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Dhammacetiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្តីនៃធម្មចេតិយសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 10. Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā ១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃកណ្ណកត្ថលសូត្រ 375. Evaṃ me sutanti kaṇṇakatthalasuttaṃ. Tattha uruññāyanti uruññāti tassa raṭṭhassapi nagarassapi etadeva nāmaṃ, bhagavā uruññānagaraṃ upanissāya viharati. Kaṇṇakatthale migadāyeti tassa nagarassa avidūre kaṇṇakatthalaṃ nāma eko ramaṇīyo bhūmibhāgo atthi, so migānaṃ abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati, tasmiṃ kaṇṇakatthale migadāye. Kenacideva karaṇīyenāti na aññena, anantarasutte vuttakaraṇīyeneva. Somā ca bhaginī sakulā ca bhaginīti imā dve bhaginiyo rañño pajāpatiyo. Bhattābhihāreti bhattaṃ abhiharaṇaṭṭhāne. Rañño bhuñjanaṭṭhānañhi sabbāpi orodhā kaṭacchuādīni gahetvā rājānaṃ upaṭṭhātuṃ gacchanti, tāpi tatheva agamaṃsu. ៣៧៥. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺ កណ្ណកត្ថលសូត្រ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា uruññāya សេចក្តីថា ឈ្មោះថា ឧរុញ្ញា នេះ ជាឈ្មោះនៃដែនផង នៃនគរនោះផង ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់អាស្រ័យនឹងនគរឧរុញ្ញានោះ។ ពាក្យថា kaṇṇakatthale migadāye សេចក្តីថា ក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីនគរនោះ មានទីដីដ៏គួរជាទីត្រេកអរមួយកន្លែង ឈ្មោះថា កណ្ណកត្ថលៈ ទីដីនោះ ព្រោះតែគេប្រគល់ឱ្យដើម្បីជាទីអភ័យដល់ពួកម្រឹគ ទើបហៅថា មិគទាយៈ សេចក្តីថា ក្នុងព្រៃមិគទាយៈ ឈ្មោះកណ្ណកត្ថលៈនោះ។ ពាក្យថា kenacideva karaṇīyena សេចក្តីថា មិនមែនដោយកិច្ចដទៃឡើយ គឺដោយកិច្ចដែលបានពោលទុកក្នុងសូត្រមុន (ធម្មចេតិយសូត្រ) នោះឯង។ ពាក្យថា Somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī សេចក្តីថា ព្រះភគិនីទាំងពីររូបនេះ ជាព្រះមហេសីរបស់ព្រះរាជា។ ពាក្យថា bhattābhihāre សេចក្តីថា ក្នុងទីនាំមកនូវព្រះស្ងោយ។ ព្រោះថា ក្នុងទីសោយព្រះស្ងោយរបស់ព្រះរាជា ពួកស្រីស្នំទាំងអស់ តែងកាន់វែកជាដើម ដើម្បីទៅបម្រើព្រះរាជា សូម្បីព្រះនាងទាំងពីរក៏បានយាងទៅយ៉ាងនោះដែរ។ 376. Kiṃ pana, mahārājāti kasmā evamāha? Rañño garahaparimocanatthaṃ. Evañhi parisā cinteyya – ‘‘ayaṃ rājā āgacchamānova mātugāmānaṃ sāsanaṃ āroceti, mayaṃ attano dhammatāya bhagavantaṃ daṭṭhuṃ āgatoti maññāma, ayaṃ pana mātugāmānaṃ sāsanaṃ gahetvā āgato, mātugāmadāso maññe, esa pubbepi imināva kāraṇena āgacchatī’’ti. Pucchito pana so attano āgamanakāraṇaṃ kathessati, evamassa ayaṃ garahā na uppajjissatīti garahamocanatthaṃ evamāha. ៣៧៦. ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «Kiṃ pana, mahārāja» (បពិត្រមហារាជ ចុះហេតុអ្វី...)? ត្រាស់សួរដើម្បីដោះព្រះរាជាឱ្យរួចចាកការនិន្ទា។ ព្រោះថា បើមិនត្រាស់សួរយ៉ាងនេះទេ ពួកបរិស័ទគប្បីគិតថា «ព្រះរាជានេះ គ្រាន់តែយាងមកដល់ភ្លាម ក៏នាំយកពាក្យរបស់ពួកមាតុគ្រាមមកក្រាបទូលភ្លែត យើងស្មានថាទ្រង់យាងមកគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយព្រះរាជហឫទ័យផ្ទាល់ខ្លួន តែព្រះរាជានេះ បែរជានាំយកពាក្យរបស់ពួកមាតុគ្រាមមកវិញ យល់សប្តិថាជាខ្ញុំបម្រើរបស់ពួកមាតុគ្រាមហើយមើលទៅ សូម្បីក្នុងកាលមុនៗ ព្រះអង្គក៏យាងមកដោយហេតុនេះឯង»។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើទ្រង់ត្រូវសួរហើយ ព្រះអង្គនឹងក្រាបទូលនូវហេតុនៃការយាងមករបស់ព្រះអង្គ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ការនិន្ទានេះ ក៏នឹងមិនកើតមានដល់ព្រះអង្គឡើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សួរយ៉ាងនេះ ដើម្បីដោះព្រះរាជាឱ្យរួចចាកការនិន្ទា។ 378. Abbhudāhāsīti [Pg.246] kathesi. Sakideva sabbaṃ ussati sabbaṃ dakkhitīti yo ekāvajjanena ekacittena atītānāgatapaccuppannaṃ sabbaṃ ussati vā dakkhiti vā, so natthīti attho. Ekena hi cittena atītaṃ sabbaṃ jānissāmīti āvajjitvāpi atītaṃ sabbaṃ jānituṃ na sakkā, ekadesameva jānāti. Anāgatapaccuppannaṃ pana tena cittena sabbeneva sabbaṃ na jānātīti. Esa nayo itaresu. Evaṃ ekacittavasenāyaṃ pañho kathito. Heturūpanti hetusabhāvaṃ kāraṇajātikaṃ. Saheturūpanti sakāraṇajātikaṃ. Samparāyikāhaṃ, bhanteti samparāyaguṇaṃ ahaṃ, bhante, pucchāmi. ៣៧៨. ពាក្យថា Abbhudāhāsi សេចក្តីថា បានពោលហើយ។ ពាក្យថា sakiṃdeva sabbaṃ ñassati sabbaṃ dakkhiti សេចក្តីថា បុគ្គលណាដែលដឹង ឬឃើញនូវអារម្មណ៍ទាំងពួង ទាំងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ដោយការនឹកគិតតែម្តង ដោយចិត្តតែមួយ ដ្បិតបុគ្គលនោះមិនមានឡើយ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនោះ។ ព្រោះថា ទោះបីនឹកគិតថា «អាត្មាអញនឹងដឹងនូវអារម្មណ៍អតីតទាំងអស់ដោយចិត្តតែមួយ» ក៏មិនអាចដឹងនូវអារម្មណ៍អតីតទាំងអស់បានឡើយ គឺដឹងបានត្រឹមតែមួយចំណែកប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីអារម្មណ៍អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ក៏មិនអាចដឹងទាំងអស់ដោយគ្រប់អាការៈ ដោយចិត្តនោះបានឡើយ។ វិធីនេះ គប្បីដឹងក្នុងអារម្មណ៍ដែលសេសសល់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ដោះស្រាយបញ្ហានេះ ដោយអំណាចនៃចិត្តតែមួយ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា Heturūpaṃ សេចក្តីថា សភាវៈនៃហេតុ គឺសភាវៈនៃយុត្តិ។ ពាក្យថា Saheturūpaṃ សេចក្តីថា សភាវៈដែលមានហេតុ គឺសភាវៈដែលមានការណ៍។ ពាក្យថា samparāyikāhaṃ, bhante សេចក្តីថា បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គសូមក្រាបទូលសួរនូវគុណសម្បត្តិដែលមានក្នុងបរលោក។ 379. Pañcimānīti imasmiṃ sutte pañca padhāniyaṅgāni lokuttaramissakāni kathitāni. Kathinaṅgaṇavāsīcūḷasamuddatthero pana ‘‘tumhākaṃ, bhante, kiṃ ruccatī’’ti vutte ‘‘mayhaṃ lokuttarānevāti ruccatī’’ti āha. Padhānavemattatanti padhānanānattaṃ. Aññādisameva hi puthujjanassa padhānaṃ, aññādisaṃ sotāpannassa, aññādisaṃ sakadāgāmino, aññādisaṃ anāgāmino, aññādisaṃ arahato, aññādisaṃ asītimahāsāvakānaṃ, aññādisaṃ dvinnaṃ aggasāvakānaṃ, aññādisaṃ paccekabuddhānaṃ, aññādisaṃ sabbaññubuddhānaṃ. Puthujjanassa padhānaṃ sotāpannassa padhānaṃ na pāpuṇāti…pe… paccekabuddhassa padhānaṃ sabbaññubuddhassa padhānaṃ na pāpuṇāti. Imamatthaṃ sandhāya ‘‘padhānavemattataṃ vadāmī’’ti āha. Dantakāraṇaṃ gaccheyyunti yaṃ akūṭakaraṇaṃ, anavacchindanaṃ, dhurassa acchindananti dantesu kāraṇaṃ dissati, taṃ kāraṇaṃ upagaccheyyunti attho. Dantabhūminti dantehi gantabbabhūmiṃ. Assaddhotiādīsu puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmino cattāropi assaddhā nāma. Puthujjano hi sotāpannassa saddhaṃ appattoti assaddho, sotāpanno sakadāgāmissa, sakadāgāmī anāgāmissa, anāgāmī arahato saddhaṃ appattoti assaddho, ābādho arahatopi uppajjatīti pañcapi bahvābādhā nāma honti. Ariyasāvakassa pana saṭho māyāvīti nāmaṃ natthi. Teneva thero – ‘‘pañca padhāniyaṅgāni lokuttarāni kathitānīti mayhaṃ ruccatī’’ti āha. Assakhaḷuṅkasuttante pana – ‘‘tayo ca, bhikkhave, assakhaḷuṅke tayo ca purisakhaḷuṅke desessāmī’’ti (a. ni. 3.141) ettha ariyasāvakassāpi sambodhināmaṃ āgataṃ[Pg.247], tassa vasena lokuttaramissakā kathitāti vuttaṃ. Puthujjano pana sotāpattimaggavīriyaṃ asampatto…pe… anāgāmī arahattamaggavīriyaṃ asampattoti kusītopi assaddho viya cattārova honti, tathā duppañño. ៣៧៩. ពាក្យថា Pañcimāni សេចក្តីថា ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ៥ យ៉ាង ដែលលាយឡំដោយលោកុត្តរធម៌។ ចំណែកព្រះចូឡសមុទ្ទត្ថេរ ដែលជាអ្នករស់នៅក្នុងកឋិនង្គណស្ថាន កាលដែលគេសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន លោកម្ចាស់ពេញចិត្តនឹងធម៌ណា?» លោកក៏ពោលថា «ខ្ញុំពេញចិត្តនឹងលោកុត្តរធម៌សុទ្ធសាធ»។ ពាក្យថា padhānavemattataṃ សេចក្តីថា ភាពខុសគ្នានៃសេចក្តីព្យាយាម។ ព្រោះថា សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុថុជ្ជន ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសោតាបន្នៈ ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសកទាគាមី ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះអនាគាមី ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះអរហន្ត ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះមហាសាវក ៨០ រូប ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះអគ្គសាវកទាំងពីរ ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ជាបែបផ្សេង សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ ជាបែបផ្សេង។ សេចក្តីព្យាយាមរបស់បុថុជ្ជន មិនដល់នូវសេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសោតាបន្នៈឡើយ...ល... សេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ មិនដល់នូវសេចក្តីព្យាយាមរបស់ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់រំលឹកដល់អត្ថនេះ ទើបត្រាស់ថា «padhānavemattataṃ vadāmi» (តថាគតពោលនូវភាពខុសគ្នានៃសេចក្តីព្យាយាម)។ ពាក្យថា dantakāraṇaṃ gaccheyyuṃ សេចក្តីថា ហេតុណាដែលជាការមិនវាងវៃ មិនកាត់ផ្តាច់ មិនទម្លាក់ចោលនូវនឹម ដែលជាហេតុប្រាកដក្នុងសត្វដែលគេបង្ហាត់ហើយ ពួកសត្វទាំងនោះ គប្បីដល់នូវហេតុនោះ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនោះ។ ពាក្យថា dantabhūmiṃ សេចក្តីថា ទីដីដែលសត្វដែលគេបង្ហាត់ហើយគប្បីទៅដល់។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា assaddho បុគ្គលទាំង ៤ ពួក គឺ បុថុជ្ជន ព្រះសោតាបន្នៈ ព្រះសកទាគាមី និងព្រះអនាគាមី ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនមានសទ្ធា (assaddha)។ ព្រោះថា បុថុជ្ជន មិនទាន់ដល់នូវសទ្ធារបស់ព្រះសោតាបន្នៈ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកមិនមានសទ្ធា, ព្រះសោតាបន្នៈ មិនទាន់ដល់នូវសទ្ធារបស់ព្រះសកទាគាមី, ព្រះសកទាគាមី មិនទាន់ដល់នូវសទ្ធារបស់ព្រះអនាគាមី, ព្រះអនាគាមី មិនទាន់ដល់នូវសទ្ធារបស់ព្រះអរហន្ត ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកមិនមានសទ្ធា, ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីរោគ ក៏តែងកើតមានដល់ព្រះអរហន្តដែរ ហេតុនោះ បុគ្គលទាំង ៥ ពួកនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានរោគច្រើន (bahvābādha)។ ចំណែកព្រះអរិយសាវក មិនមានឈ្មោះថាជាអ្នកកំសាក ឬជាអ្នកលាក់ពុតឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ព្រះថេរៈទើបពោលថា «ខ្ញុំពេញចិត្តនឹងការដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវអង្គនៃសេចក្តីព្យាយាម ៥ យ៉ាង ជាលោកុត្តរធម៌សុទ្ធសាធ»។ ចំណែកក្នុងអស្សខឡុង្កសូត្រ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្តែងនូវសេះកាច ៣ យ៉ាង និងបុរសកាច ៣ យ៉ាង» ក្នុងសូត្រនេះ សូម្បីព្រះអរិយសាវក ក៏បានដល់នូវឈ្មោះថា សម្ពោធិ ដែរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវធម៌ដែលលាយឡំដោយលោកុត្តរធម៌ ដោយអំណាចនៃព្រះអរិយសាវកនោះ នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។ ម្យ៉ាងទៀត បុថុជ្ជន មិនទាន់ដល់នូវវីរិយៈក្នុងសោតាបត្តិមគ្គ...ល... ព្រះអនាគាមី មិនទាន់ដល់នូវវីរិយៈក្នុងអរហត្តមគ្គ ហេតុនោះ សូម្បីអ្នកខ្ជិលច្រអូស (kusīta) ក៏មាន ៤ ពួក ដូចជាអ្នកមិនមានសទ្ធាដែរ សូម្បីអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ (duppañña) ក៏មាន ៤ ពួកយ៉ាងនោះដែរ។ Evaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ – adantahatthiādayo viya hi maggapadhānarahito puggalo. Dantahatthiādayo viya maggapadhānavā. Yathā adantā hatthiādayo kūṭākāraṃ akatvā avicchinditvā dhuraṃ apātetvā dantagamanaṃ vā gantuṃ dantabhūmiṃ vā pattuṃ na sakkonti, evamevaṃ maggapadhānarahito maggapadhānavatā pattabbaṃ pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ na sakkoti. Yathā pana dantahatthiādayo kūṭākāraṃ akatvā avicchinditvā dhuraṃ apātetvā dantagamanaṃ vā gantuṃ dantabhūmiṃ vā pattuṃ sakkonti, evamevaṃ maggapadhānavā maggapadhānavatā pattabbaṃ pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ sakkoti. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sotāpattimaggapadhānavā sotāpattimaggapadhānavatā pattokāsaṃ pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ sakkoti…pe… arahattamaggapadhānavā arahattamaggapadhānavatā pattokāsaṃ pāpuṇituṃ nibbattetabbaṃ guṇaṃ nibbattetuṃ sakkotī’’ti. ក្នុងសេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបការប្រៀបធៀបឧបមាឧបមេយ្យ យ៉ាងនេះថា បុគ្គលដែលប្រាសចាកសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ ប្រៀបដូចជាដំរីដែលគេមិនទាន់បង្ហាត់ជាដើម។ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ ប្រៀបដូចជាដំរីដែលគេបង្ហាត់ហើយជាដើម។ ដូចជាពួកដំរីដែលគេមិនទាន់បង្ហាត់ មិនធ្វើនូវអាការៈវាងវៃ មិនកាត់ផ្តាច់ មិនទម្លាក់ចោលនូវនឹម ហើយមិនអាចដើរទៅដោយរបៀបរៀបរយ ឬមិនអាចទៅដល់ទីដីដែលសត្វដែលគេបង្ហាត់ហើយគប្បីទៅដល់ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលប្រាសចាកសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ ក៏មិនអាចទៅដល់នូវគុណដែលបុគ្គលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គគប្បីទៅដល់ ឬមិនអាចបង្កើតនូវគុណដែលគប្បីបង្កើតបាន យ៉ាងនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាពួកដំរីដែលគេបង្ហាត់ហើយ មិនធ្វើនូវអាការៈវាងវៃ មិនកាត់ផ្តាច់ មិនទម្លាក់ចោលនូវនឹម ហើយអាចដើរទៅដោយរបៀបរៀបរយ ឬអាចទៅដល់ទីដីដែលសត្វដែលគេបង្ហាត់ហើយគប្បីទៅដល់ យ៉ាងណាមិញ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ ក៏អាចទៅដល់នូវគុណដែលបុគ្គលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គគប្បីទៅដល់ ឬអាចបង្កើតនូវគុណដែលគប្បីបង្កើតបាន យ៉ាងនោះឯង។ នេះជាពាក្យដែលលោកចង់ពោលថា «បុគ្គលដែលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងសោតាបត្តិមគ្គ តែងអាចទៅដល់នូវទីដែលបុគ្គលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងសោតាបត្តិមគ្គគប្បីទៅដល់ ឬអាចបង្កើតនូវគុណដែលគប្បីបង្កើតបាន...ល... បុគ្គលដែលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងអរហត្តមគ្គ តែងអាចទៅដល់នូវទីដែលបុគ្គលមានសេចក្តីព្យាយាមក្នុងអរហត្តមគ្គគប្បីទៅដល់ ឬអាចបង្កើតនូវគុណដែលគប្បីបង្កើតបាន» ដូច្នេះឯង។ 380. Sammappadhānāti maggapadhānena sammappadhānā. Na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi yadidaṃ vimuttiyā vimuttinti yaṃ ekassa phalavimuttiyā itarassa phalavimuttiṃ ārabbha nānākaraṇaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ na kiñci vadāmīti attho. Acciyā vā accinti acciyā vā accimhi. Sesapadadvayepi eseva nayo, bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Kiṃ pana tvaṃ, mahārājāti, mahārāja, kiṃ tvaṃ? ‘‘Santi devā cātumahārājikā, santi devā tāvatiṃsā…pe… santi devā paranimmitavasavattino, santi devā tatuttari’’nti evaṃ devānaṃ atthibhāvaṃ na jānāsi, yena evaṃ vadesīti. Tato atthibhāvaṃ jānāmi, manussalokaṃ pana āgacchanti nāgacchantīti idaṃ pucchanto yadi vā te, bhantetiādimāha. Sabyābajjhāti sadukkhā, samucchedappahānena appahīnacetasikadukkhā. Āgantāroti upapattivasena āgantāro. Abyābajjhāti samucchinnadukkhā. Anāgantāroti upapattivasena anāgantāro. ៣៨០. ពាក្យថា Sammappadhānā សេចក្តីថា មានសេចក្តីព្យាយាមស្មើគ្នា ដោយសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ។ ពាក្យថា Na kiñci nānākaraṇaṃ vadāmi yadidaṃ vimuttiyā vimuttiṃ សេចក្តីថា សេចក្តីប្លែកគ្នាណាដែលគប្បីពោល ដោយអាស្រ័យផលវិមុត្តិរបស់បុគ្គលម្នាក់ ធៀបនឹងផលវិមុត្តិរបស់បុគ្គលម្នាក់ទៀត តថាគតមិនពោលនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានោះឡើយ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនោះ។ ពាក្យថា acciyā vā acci សេចក្តីថា ក្នុងអណ្តាតភ្លើង ឬក្នុងពន្លឺ។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានវិធីនេះឯង ព្រោះថា ពាក្យនេះជាទុតិយាវិភត្ត ប្រើក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្ត។ ពាក្យថា Kiṃ pana tvaṃ, mahārāja សេចក្តីថា បពិត្រមហារាជ ចុះព្រះអង្គមិនជ្រាបនូវសេចក្តីមានពិតនៃពួកទេវតាថា «ពួកទេវតាជាន់ចាតុមហារាជិកាមានពិត ពួកទេវតាជាន់តាវតឹង្សមានពិត...ល... ពួកទេវតាជាន់បរនិម្មិតវសវត្តីមានពិត ពួកទេវតាជាន់ខ្ពស់ជាងនោះមានពិត» យ៉ាងនេះទេឬ បានជាព្រះអង្គត្រាស់យ៉ាងនេះ? ព្រោះហេតុនោះ ព្រះរាជាកាលចង់ក្រាបទូលសួរនូវហេតុនេះថា «ខ្ញុំព្រះអង្គដឹងនូវសេចក្តីមានពិតនៃពួកទេវតាទាំងនោះ តែពួកទេវតាទាំងនោះ តែងមកកាន់មនុស្សលោកវិញ ឬមិនមកទេ?» ទើបក្រាបទូលពាក្យមានជាដើមថា yadi vā te, bhante (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើពួកទេវតាទាំងនោះ...)។ ពាក្យថា Sabyābajjhā សេចក្តីថា ប្រកបដោយទុក្ខ គឺមានចេតសិកទុក្ខដែលមិនទាន់លះបង់ដោយសមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា Āgantāro សេចក្តីថា តែងមកវិញ ដោយអំណាចនៃការកើត (ឧបបត្តិ)។ ពាក្យថា Abyābajjhā សេចក្តីថា មានទុក្ខកាត់ផ្តាច់ហើយដោយសមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា Anāgantāro សេចក្តីថា មិនមកវិញឡើយ ដោយអំណាចនៃការកើត (ឧបបត្តិ)។ 381. Pahotīti [Pg.248] sakkoti. Rājā hi puññavantampi lābhasakkārasampannaṃ yathā na koci upasaṅkamati, evaṃ karonto tamhā ṭhānā cāvetuṃ sakkoti. Taṃ apuññavantampi sakalagāmaṃ piṇḍāya caritvā yāpanamattaṃ alabhantaṃ yathā lābhasakkārasampanno hoti, evaṃ karonto tamhā ṭhānā cāvetuṃ sakkoti. Brahmacariyavantampi itthīhi saddhiṃ sampayojetvā sīlavināsaṃ pāpento balakkārena vā uppabbājento tamhā ṭhānā cāvetuṃ sakkoti. Abrahmacariyavantampi sampannakāmaguṇaṃ amaccaṃ bandhanāgāraṃ pavesetvā itthīnaṃ mukhampi passituṃ adento tamhā ṭhānā cāveti nāma. Raṭṭhato pana yaṃ icchati, taṃ pabbājeti nāma. ៣៨១. ពាក្យថា Pahoti បានដល់ អាចធ្វើបាន។ ពិតណាស់ ព្រះរាជា កាលបើធ្វើដោយប្រការណា ដែលមិនឲ្យនរណាម្នាក់ចូលទៅជិតបុគ្គលដែលមានបុណ្យ ប្រកបដោយលាភនិងសក្ការៈនោះបាន ឈ្មោះថា អាចញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យចាកចេញពីឋានៈនោះបាន។ កាលបើធ្វើដោយប្រការណា ឲ្យបុគ្គលដែលគ្មានបុណ្យ សូម្បីដើរត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាតពេញមួយភូមិ ក៏មិនបានសូម្បីតែអាហារគ្រាន់តែចិញ្ចឹមជីវិតនោះ ឲ្យទៅជាអ្នកមានលាភនិងសក្ការៈបរិបូណ៌វិញ ឈ្មោះថា អាចញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យចាកចេញពីឋានៈ (អភ័ព្វ) នោះបាន។ សូម្បីតែបុគ្គលអ្នកមានព្រហ្មចរិយធម៌ កាលបើញ៉ាំងឲ្យដល់នូវការវិនាសសីល ដោយការឲ្យរួមរស់ជាមួយស្ត្រី ឬបង្ខំឲ្យសឹក ឈ្មោះថា អាចញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យចាកចេញពីឋានៈនោះបាន។ សូម្បីតែអាមាត្យអ្នកមិនមានព្រហ្មចរិយធម៌ ប្រកបដោយកាមគុណដ៏បរិបូណ៌ កាលបើដាក់ក្នុងគុក មិនឲ្យឃើញសូម្បីតែមុខរបស់ស្ត្រីទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ញ៉ាំងអាមាត្យនោះឲ្យចាកចេញពីឋានៈនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះរាជាទ្រង់ប្រាថ្នានឹងបណ្តេញបុគ្គលណា ចេញពីព្រះរាជាណាចក្រ ក៏ឈ្មោះថា ញ៉ាំងបុគ្គលនោះឲ្យនិរទេសទៅ។ Dassanāyapi nappahontīti kāmāvacare tāva abyābajjhe deve sabyābajjhā devā cakkhuviññāṇadassanāyapi nappahonti. Kasmā? Arahato tattha ṭhānābhāvato. Rūpāvacare pana ekavimānasmiṃyeva tiṭṭhanti ca nisīdanti cāti cakkhuviññāṇadassanāya pahonti, etehi diṭṭhaṃ pana sallakkhitaṃ paṭividdhaṃ lakkhaṇaṃ daṭṭhuṃ sallakkhituṃ paṭivijjhituṃ na sakkontīti ñāṇacakkhunā dassanāya nappahonti, uparideve ca cakkhuviññāṇadassanenāpīti. ពាក្យថា Dassanāyapi nappahonti សេចក្តីថា ក្នុងកាមាវចរភូមិជាមុនសិន ពួកទេវតាដែលមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ មិនអាចដើម្បីមើលឃើញនូវពួកទេវតាដែលមិនមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ សូម្បីដោយចក្ខុវិញ្ញាណឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះតែព្រះអរហន្តមិនមានទីតាំងនៅក្នុងទីនោះ។ ចំណែកក្នុងរូបាវចរភូមិ ពួកទេវតាទាំងឡាយរមែងឈរខ្លះ អង្គុយខ្លះ ក្នុងវិមានជាមួយគ្នាប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបអាចមើលឃើញដោយចក្ខុវិញ្ញាណបាន ប៉ុន្តែពួកទេវតាទាំងនោះ មិនអាចដើម្បីឃើញ ដើម្បីកំណត់ចំណាំ ដើម្បីចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈដែលពួកលោកឃើញហើយ កំណត់ចំណាំហើយ ចាក់ធ្លុះហើយនោះបានឡើយ គឺមិនអាចមើលឃើញដោយញាណចក្ខុបានឡើយ សូម្បីតែការមើលឃើញពួកទេវតាជាន់ខ្ពស់ឡើងទៅ ដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ក៏មិនអាចដូចគ្នា។ 382. Ko nāmo ayaṃ, bhanteti rājā theraṃ jānantopi ajānanto viya pucchati. Kasmā? Pasaṃsitukāmatāya. Ānandarūpoti ānandasabhāvo. Brahmapucchāpi vuttanayeneva veditabbā. Atha kho aññataro purisoti sā kira kathā viṭaṭūbheneva kathitā, te ‘‘tayā kathitā, tayā kathitā’’ti kupitā aññamaññaṃ imasmiṃyeva ṭhāne attano attano balakāyaṃ uṭṭhāpetvā kalahampi kareyyunti nivāraṇatthaṃ so rājapuriso etadavoca. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Ayaṃ pana desanā neyyapuggalassa vasena niṭṭhitāti. ៣៨២. ពាក្យថា Ko nāmo ayaṃ, bhante សេចក្តីថា ព្រះរាជាសូម្បីទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវព្រះថេរៈហើយ ក៏សួរហាក់ដូចជាមិនជ្រាប។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះទ្រង់ប្រាថ្នានឹងសរសើរ។ ពាក្យថា Ānandarūpo គឺមានសភាវៈគួរឲ្យរីករាយ។ សូម្បីតែព្រហ្មបុច្ឆា ក៏គប្បីដឹងដោយន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា Atha kho aññataro puriso សេចក្តីថា ឮថា ពាក្យនោះគឺវិដូឌភៈនោះឯងជាអ្នកនិយាយ ជនទាំងនោះខឹងនឹងគ្នាដោយពាក្យថា «អ្នកឯងនិយាយ អ្នកឯងនិយាយ» ហើយគប្បីញ៉ាំងកងទ័ពរបស់ខ្លួនៗ ឲ្យក្រោកឡើងបង្កជម្លោះនឹងគ្នាក្នុងទីនេះឯង ដើម្បីការពារហេតុនោះ ទើបបុរសរបស់ព្រះរាជានោះ ពោលពាក្យនេះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះធម៌ទេសនានេះ ចប់បរិបូណ៌ដោយអំណាចនៃនេយ្យបុគ្គល។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ Kaṇṇakatthalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកណ្ណកត្ថលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។ Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវគ្គទីបួន ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។ 5. Brāhmaṇavaggo ៥. ព្រាហ្មណវគ្គ 1. Brahmāyusuttavaṇṇanā ១. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃព្រហ្មាយុសូត្រ 383. Evaṃ [Pg.249] me sutanti brahmāyusuttaṃ. Tattha mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti mahatāti guṇamahattenapi mahatā, saṅkhyāmahattenapi. So hi bhikkhusaṅghe guṇehipi mahā ahosi appicchatādiguṇasamannāgatattā, saṅkhyāyapi mahā pañcasatasaṅkhyattā. Bhikkhūnaṃ saṅghena bhikkhusaṅghena, diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena samaṇagaṇenāti attho. Saddhinti ekato. Pañcamattehi bhikkhusatehīti pañca mattā etesanti pañcamattāni. Mattāti pamāṇaṃ vuccati, tasmā yathā bhojane mattaññūti vutte bhojane mattaṃ jānāti pamāṇaṃ jānātīti attho hoti, evamidhāpi tesaṃ bhikkhusatānaṃ pañcamattā pañcapamāṇanti evamattho daṭṭhabbo. Bhikkhūnaṃ satāni bhikkhusatāni. Tehi pañcamattehi bhikkhusatehi. ៣៨៣. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ នោះ គឺព្រហ្មាយុសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ សេចក្តីថា ពាក្យថា mahatā ព្រោះជាធំដោយគុណផង ព្រោះជាធំដោយចំនួនផង។ ពិតណាស់ ភិក្ខុសង្ឃនោះ ជាធំដោយគុណ ព្រោះប្រកបដោយគុណមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិចជាដើម និងជាធំដោយចំនួន ព្រោះមានចំនួនប្រាំរយរូប។ ពាក្យថា bhikkhusaṅghena បានដល់ ភិក្ខុសង្ឃ គឺពួកសមណៈដែលរាប់បញ្ចូលគ្នាដោយភាពស្មើគ្នាដោយទិដ្ឋិនិងសីល។ ពាក្យថា saddhiṃ គឺជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា pañcamattehi bhikkhusatehi សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយមានប្រាំរយជាប្រមាណ ឈ្មោះថា បញ្ចមត្តៈ។ ពាក្យថា មត្តៈ គឺលោកពោលសំដៅដល់ប្រមាណ ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាពាក្យថា bhojane mattaññū មានន័យថា ដឹងនូវប្រមាណក្នុងភោជន យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ គប្បីយល់សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយមានប្រាំរយជាប្រមាណ គឺមានប្រាំរយជាកំណត់។ រយនៃភិក្ខុទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ភិក្ខុសតៈ។ ដោយភិក្ខុទាំងឡាយមានប្រាំរយជាប្រមាណទាំងនោះ។ Vīsavassasatikoti vīsādhikavassasatiko. Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ, nighaṇḍūti nāmanighaṇṭurukkhādīnaṃ vevacanappakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāya satthaṃ. Saha akkharappabhedena sakkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā ‘‘itiha āsa itiha āsā’’ti īdisavacanappaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ. Padañca tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati pavedeti cāti padako veyyākaraṇo. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthappamāṇaṃ satthaṃ, yattha soḷasasahassagāthāparimāṇāya buddhamantā nāma ahesuṃ, yesaṃ vasena ‘‘iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā nāma honti, iminā dve aggasāvakā, asītimahāsāvakā, buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattī’’ti ayaṃ viseso [Pg.250] ñāyati. Anavayoti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī, avayo na hotīti vuttaṃ hoti. Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Assosi khotiādīsu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sāleyyakasutte (ma. ni. 1.439 ādayo) vuttameva. ពាក្យថា Vīsavassasatiko គឺមានអាយុបានមួយរយម្ភៃឆ្នាំ។ ពាក្យថា tiṇṇaṃ vedānaṃ គឺឥរុវេទ យជុវេទ និងសាមវេទ។ ដល់នូវត្រើយដោយអំណាចនៃការបន្លឺសំឡេងប៉ះបបូរមាត់ ឈ្មោះថា បារគូ។ ប្រកបដោយគម្ពីរនិឃណ្ឌុ និងគម្ពីរកេដុភៈ ឈ្មោះថា សនិឃណ្ឌុកេដុភៈ។ គម្ពីរនិឃណ្ឌុ គឺក្បួនតម្រាដែលសម្តែងនូវពាក្យវេវចនៈនៃឈ្មោះដើមឈើជាដើម។ គម្ពីរកេដុភៈ គឺក្បួនតម្រាដែលសម្តែងនូវកិរិយាកប្បវិកប្បៈដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ពួកកវី។ ប្រកបដោយអក្ខរប្បភេទ ឈ្មោះថា សក្ខរប្បភេទ។ អក្ខរប្បភេទ គឺគម្ពីរសិក្ខានិងគម្ពីរនិរុត្តិ។ ពាក្យថា itihāsapañcamānaṃ សេចក្តីថា ធ្វើនូវគម្ពីរអថព្វណវេទជាគម្ពីរទីបួន ហើយមានគម្ពីរឥតិហាសៈដែលប្រកបដោយពាក្យយ៉ាងនេះថា «រឿងនេះបានកើតឡើងយ៉ាងនេះ រឿងនេះបានកើតឡើងយ៉ាងនេះ» ជាគម្ពីរទីប្រាំនៃវេទទាំងនោះ ឈ្មោះថា ឥតិហាសបញ្ចមៈ នៃវេទទាំងឡាយមានគម្ពីរឥតិហាសៈជាទីប្រាំនោះ។ រមែងរៀន និងរមែងសម្តែងនូវបទ និងវ្យាករណ៍ដែលសេសសល់ពីបទនោះ ឈ្មោះថា បទកៈ និងវេយ្យាករណៈ។ ក្បួនតម្រាវិណ្ឌវាទៈ លោកហៅថា លោកាយតៈ។ ពាក្យថា mahāpurisalakkhaṇaṃ គឺក្បួនតម្រាដែលសម្តែងនូវលក្ខណៈនៃមហាបុរសទាំងឡាយមានព្រះពុទ្ធជាដើម មានប្រមាណដប់ពីរពាន់គន្ថៈ ដែលក្នុងក្បួននោះមានពុទ្ធមន្តមានប្រមាណមួយម៉ឺនប្រាំមួយពាន់គាថា ដែលជាគ្រឿងដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នាថា «បុគ្គលដែលប្រកបដោយលក្ខណៈនេះ ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ, ប្រកបដោយលក្ខណៈនេះ ឈ្មោះថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ, ប្រកបដោយលក្ខណៈនេះ ឈ្មោះថា ព្រះអគ្គសាវ័កទាំងពីរ, ព្រះមហាសាវ័កប៉ែតសិបអង្គ, ព្រះពុទ្ធមាតា, ព្រះពុទ្ធបិតា, ព្រះអគ្គឧបដ្ឋាក, ព្រះអគ្គឧបដ្ឋាយិកា, ព្រះរាជាចក្រពត្តិ»។ ពាក្យថា Anavayo គឺមិនខ្វះខាត គឺធ្វើឲ្យពេញលេញ ក្នុងក្បួនលោកាយតៈនិងក្បួនមហាបុរសលក្ខណៈទាំងនេះ សេចក្តីថា មិនមែនជាអវយៈឡើយ។ បុគ្គលដែលមិនអាចទ្រទ្រង់នូវក្បួនទាំងនោះដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈបាន ឈ្មោះថា អវយៈ។ ពាក្យណាដែលគប្បីពោលក្នុងពាក្យមានជាដើមថា Assosi kho នោះ ពាក្យនោះត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងសាលេយ្យកសូត្រ។ 384. Ayaṃ tātāti ayaṃ mahallakatāya gantuṃ asakkonto māṇavaṃ āmantetvā evamāha. Apica esa brāhmaṇo cintesi ‘‘imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho ahaṃ buddho’ti uggatassa nāmaṃ gahetvā bahū janā vicaranti, tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṃ yuttaṃ. Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti, anatthopi uppajjati. Yaṃnūnāhaṃ mama antevāsikaṃ pesetvā ‘buddho vā no vā’ti jānitvā upasaṅkameyya’’nti tasmā māṇavaṃ āmantetvā ‘‘ayaṃ tātā’’tiādimāha. Taṃ bhavantanti tassa bhavato. Tathā santaṃyevāti tathā satoyeva. Idañhi itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ. Yathā kathaṃ panāhaṃ, bhoti ettha kathaṃ panāhaṃ, bho, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi, yathā sakkā so ñātuṃ, tathā me ācikkhāti attho. Yathāti vā nipātamattamevetaṃ. Kathanti ayaṃ ākārapucchā, kenākārenāhaṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmīti attho. ៣៨៤. ពាក្យថា Ayaṃ tāta សេចក្តីថា ព្រាហ្មណ៍នេះព្រោះតែចាស់ជរា មិនអាចនឹងទៅបាន ទើបហៅមាណពមកហើយពោលយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រាហ្មណ៍នោះគិតថា «ក្នុងលោកនេះ ពួកជនជាច្រើនតែងដើរទៅដោយយកឈ្មោះរបស់បុគ្គលដែលល្បីល្បាញថា «យើងជាព្រះពុទ្ធ យើងជាព្រះពុទ្ធ» ហេតុនោះ ការដែលយើងនឹងចូលទៅជិតដោយគ្រាន់តែឮពាក្យតៗគ្នានោះ មិនសមគួរឡើយ។ ព្រោះថាកាលបើចូលទៅជិតគ្រូខ្លះ ការដើរចេញមកវិញក៏ជាការលំបាក ទាំងសេចក្តីវិនាសក៏រមែងកើតឡើង។ បើដូច្នោះ គួរតែយើងបញ្ជូនសិស្សរបស់យើងទៅ ដើម្បីឲ្យដឹងថា «ជាព្រះពុទ្ធពិតមែន ឬមិនមែន» រួចសឹមយើងចូលទៅជិតចុះ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅមាណពមកហើយពោលពាក្យមានជាដើមថា «Ayaṃ tāta»។ ពាក្យថា Taṃ bhavantaṃ គឺនូវព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ។ ពាក្យថា Tathā santaṃyeva គឺពិតជាយ៉ាងនោះមែន។ ព្រោះថា ពាក្យនេះជាឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងអត្ថឥត្ថម្ភូតាខ្យានៈ។ ក្នុងពាក្យថា yathā kathaṃ panāhaṃ, bho នេះ មានសេចក្តីថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន ចុះខ្ញុំនឹងដឹងនូវព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះដោយប្រការដូចម្តេច ព្រះគោតមនោះគប្បីដឹងបានដោយប្រការណា សូមលោកប្រាប់ប្រការនោះដល់ខ្ញុំផង»។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា yathā នេះ គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា kathaṃ នេះ ជាសំណួរសួររកអាការៈ មានសេចក្តីថា «តើខ្ញុំនឹងដឹងនូវព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ដោយអាការៈដូចម្តេច?»។ Evaṃ vutte kira naṃ upajjhāyo – ‘‘kiṃ tvaṃ, tāta, pathaviyaṃ ṭhito pathaviṃ na passāmīti viya candimasūriyānaṃ obhāse ṭhito candimasūriye na passāmīti viya vadasī’’tiādīni vatvā jānanākāraṃ dassento āgatāni kho tātātiādimāha. Tattha mantesūti vedesu. Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā ‘‘buddhamantā nāma ete’’ti brāhmaṇavesena vede vācenti ‘‘tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantī’’ti. Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni āgacchanti. Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti, tena etarahi natthi. Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa. Dveyeva gatiyoti dve eva niṭṭhā. Kāmañcāyaṃ gatisaddo – ‘‘pañca kho imā[Pg.251], sāriputta, gatiyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.153) bhavabhede vattati, ‘‘gati migānaṃ pavana’’ntiādīsu (pari. 339) nivāsaṭṭhāne, ‘‘evaṃ adhimattagatimanto’’tiādīsu (ma. ni. 1.161) paññāya, ‘‘gatigata’’ntiādīsu visaṭabhāve, idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo. Tattha kiñcāpi yehi samannāgato rājā hoti, na teheva buddho hoti, jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti. Tena vuttaṃ – ‘‘yehi samannāgatassā’’ti. Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati, rājā hoti cakkavattī. Catūhi acchariyadhammehi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā. Cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vatteti, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Ettha ca rājāti sāmaññaṃ, cakkavattīti visesanaṃ. Dhammena caratīti dhammiko, ñāyena samena vattatīti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko, attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Caturantāya issaroti cāturanto, catusamuddantāya catubbidhadīpabhūsitāya ca pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijesīti vijitāvī. Janapadatthāvariyappattoti janapade thāvarabhāvaṃ dhuvabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci cāletuṃ, janapado vā tamhi thāvariyappatto anussukko sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto. Seyyathidanti nipāto, tassa tāni katamānīti attho. Cakkaratanantiādīsu cakkañca taṃ ratijananatthena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Eseva nayo sabbattha. ឮថា កាលបើមាណពពោលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះឧបជ្ឈាយ៍ក៏ពោលពាក្យមានជាដើមថា «នែអ្នកដ៏ចម្រើន ហេតុអ្វីបានជាអ្នកឈរនៅលើផែនដី ហើយនិយាយថា ខ្ញុំមើលមិនឃើញផែនដី ឬឈរនៅក្នុងពន្លឺព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ ហើយនិយាយថា ខ្ញុំមើលមិនឃើញព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ ដូច្នេះ?» កាលនឹងបង្ហាញនូវអាការៈនៃការដឹង ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «Āgatāni kho tāta»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា mantesu គឺក្នុងគម្ពីរវេទទាំងឡាយ។ ឮថា ព្រះតថាគតនឹងត្រាស់ដឹងឡើង ពួកទេវតាជាន់សុទ្ធាវាស ក៏បានដាក់បញ្ចូលនូវលក្ខណៈទាំងឡាយទៅក្នុងគម្ពីរវេទជាមុន ហើយកាឡាខ្លួនជាព្រាហ្មណ៍ បង្រៀនគម្ពីរវេទទាំងឡាយដោយពាក្យថា «គម្ពីរទាំងនេះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធមន្ត» ដោយគិតថា «ពួកសត្វដែលមានសក្តិធំ នឹងដឹងនូវព្រះតថាគត ដោយអនុលោមតាមគម្ពីរវេទនោះ»។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកាលមុន លក្ខណៈមហាបុរសទាំងឡាយ ទើបមានមកក្នុងគម្ពីរវេទ។ ប៉ុន្តែ កាលបើព្រះតថាគតបរិនិព្វានទៅហើយ លក្ខណៈទាំងនោះក៏រមែងសាបសូន្យទៅជាលំដាប់ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងពេលសព្វថ្ងៃនេះ ទើបមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Mahāpurisassa គឺចំពោះបុរសដ៏ឧត្តមដោយគុណមានការសមាទានបណិធិ ញាណ និងករុណាជាដើម។ ពាក្យថា dveyeva gatiyo គឺការសម្រេចពីរប្រការប៉ុណ្ណោះ។ ពិតណាស់ ពាក្យថា គតិ នេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថផ្សេងៗ ដូចជា ក្នុងអត្ថថា ភពផ្សេងគ្នា ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «pañca kho imā, sāriputta, gatiyo» (ម្នាលសារីបុត្ត គតិទាំងឡាយ ៥ នេះ), ក្នុងអត្ថថា ទីលំនៅ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «gati migānaṃ pavanaṃ» (ព្រៃជាទីទៅនៃពួកម្រឹគ), ក្នុងអត្ថថា បញ្ញា ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «evaṃ adhimattagatimanto» (អ្នកមានបញ្ញាដ៏លើសលប់យ៉ាងនេះ), ក្នុងអត្ថថា ភាពមិនមានសំឡេង ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «gatigataṃ» (មិនមានសំឡេង) ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអត្ថថា ការសម្រេច។ ក្នុងទីនោះ សូម្បីតែបុគ្គលប្រកបដោយលក្ខណៈទាំងឡាយណា ហើយទៅជាព្រះរាជា មិនមែនប្រកបដោយលក្ខណៈទាំងនោះហើយទៅជាព្រះពុទ្ធនោះទេ ប៉ុន្តែដោយភាពស្រដៀងគ្នានៃជាតិលក្ខណៈ ទើបលោកហៅលក្ខណៈទាំងនោះថា យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «yehi samannāgatassa»។ ពាក្យថា Sace agāraṃ ajjhāvasati សេចក្តីថា ប្រសិនបើនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះ នឹងបានជាព្រះរាជាចក្រពត្តិ។ ឈ្មោះថា ព្រះរាជា ព្រោះញ៉ាំងលោកឲ្យត្រេកអរ ដោយអស្ចារ្យធម៌ ៤ ប្រការ និងសង្គហវត្ថុ ៤ ប្រការ។ ឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ ព្រោះញ៉ាំងចក្ររតនៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ គឺញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយសម្បត្តិចក្រ ៤ ប្រការ និងញ៉ាំងអ្នកដទៃឲ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយចក្រទាំងនោះផង ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅនៃឥរិយាបថចក្រ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ មាននៅក្នុងព្រះរាជានោះ។ ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា រាជា ជាឈ្មោះទូទៅ ពាក្យថា ចក្រវត្តិ ជាពាក្យវិសេសនៈ។ ប្រព្រឹត្តដោយធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មិកៈ សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តដោយយុត្តិធម៌ដ៏ស្មើគ្នា។ បានរាជសម្បត្តិដោយធម៌ ហើយកើតជាព្រះរាជា ឈ្មោះថា ធម្មរាជា។ មួយម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា ធម្មិកៈ ព្រោះធ្វើនូវធម៌ជាប្រយោជន៍ដល់អ្នកដទៃ ឈ្មោះថា ធម្មរាជា ព្រោះធ្វើនូវធម៌ជាប្រយោជន៍ដល់ខ្លួនឯង។ ជាធំក្នុងផែនដីដែលមានមហាសមុទ្រទាំងបួនជាទីបំផុត ឈ្មោះថា ចាតុរន្តៈ សេចក្តីថា ជាធំលើផែនដីដែលព័ទ្ធជុំវិញដោយមហាសមុទ្រទាំងបួន និងតាក់តែងដោយទ្វីបទាំងបួនប្រការ។ ឈ្នះនូវសត្រូវខាងក្នុងមានក្រោធជាដើម និងស្តេចទាំងពួងខាងក្រៅ ឈ្មោះថា វិជិតាវី។ ពាក្យថា Janapadatthāvariyappatto សេចក្តីថា ដល់នូវភាពមាំមួន ភាពខ្ជាប់ខ្ជួន ក្នុងជនបទទាំងឡាយ ដែលនរណាម្នាក់មិនអាចញ៉ាំងឲ្យរំភើបញាប់ញ័របាន ឬមួយជនបទក្នុងព្រះរាជានោះ ដល់នូវភាពខ្ជាប់ខ្ជួន មិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយ ត្រេកអរក្នុងការងាររបស់ខ្លួន មិនរំភើប មិនញាប់ញ័រ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជនបទថាវរិយប្បត្តៈ។ ពាក្យថា Seyyathidaṃ ជានិបាត មានសេចក្តីថា រតនៈទាំងនោះ តើដូចម្តេចខ្លះ?។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា cakkaratanaṃ នោះ ចក្រនោះផង ជាកែវព្រោះជាគ្រឿងញ៉ាំងសេចក្តីត្រេកអរឲ្យកើតឡើងផង ឈ្មោះថា ចក្ររតនៈ។ ន័យនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងពាក្យទាំងពួង។ Imesu pana ratanesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite yathāsukhaṃ anuvicarati, pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati, sesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo, pacchimena mantasattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati, sesehi [Pg.252] issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana bojjhaṅgasaṃyutte ratanasuttassa (saṃ. ni. 5.222-223) upadesato gahetabbo. Apica bālapaṇḍitasuttepi (ma. ni. 3.255) imesaṃ ratanānaṃ uppattikkamena saddhiṃ vaṇṇanā āgamissati. បណ្ដារតនៈទាំងឡាយនោះ ព្រះរាជាចក្រពត្តិនេះ តែងឈ្នះដែនដីដែលមិនទាន់ឈ្នះដោយកែវចក្កៈ (ចក្ររតនៈ) តែងយាងទៅមកតាមសប្បាយក្នុងដែនដីដែលឈ្នះហើយដោយកែវដំរី និងកែវសេះ តែងរក្សាដែនដីដែលឈ្នះហើយដោយកែវនាយក (បរិណាយករតនៈ) តែងសោយសុខក្នុងការប្រើប្រាស់ដោយរតនៈដែលនៅសល់។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយរតនៈទីមួយ ព្រះអង្គមានការប្រកបដោយឧស្សាហសក្តិយ៉ាងពេញបរិបូណ៌ ដោយកែវដំរី កែវសេះ និងកែវគហបតី មានការប្រកបដោយបភូសក្តិ (អំណាច) ដោយរតនៈចុងក្រោយ មានការប្រកបដោយមន្តសក្តិយ៉ាងពេញបរិបូណ៌ ចំណែកឯកែវស្រី និងកែវមណី ជាផលនៃការប្រកបដោយសក្តិទាំងបីយ៉ាង។ ព្រះអង្គតែងសោយភោគសុខដោយកែវស្រី និងកែវមណី តែងសោយឥស្សរិយសុខដោយរតនៈដែលនៅសល់។ ដោយឡែក គប្បីជ្រាបថា រតនៈ ៣ ខាងដើមរបស់ព្រះអង្គ សម្រេចបានដោយអានុភាពនៃកម្មដែលកើតអំពីអទោសកុសលមូល រតនៈកណ្ដាលទាំងឡាយ សម្រេចបានដោយអានុភាពនៃកម្មដែលកើតអំពីអលោភកុសលមូល រតនៈចុងក្រោយមួយ សម្រេចបានដោយអានុភាពនៃកម្មដែលកើតអំពីអមោហកុសលមូល។ នេះជាសេចក្ដីសង្ខេបក្នុងអដ្ឋកថានេះ ចំណែកសេចក្ដីពិស្ដារ គប្បីកាន់យកតាមវិធីទេសនាក្នុងរតនសូត្រ នៃពោជ្ឈង្គសំយុត្ត។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្ដីអធិប្បាយព្រមទាំងលំដាប់នៃការកើតឡើងនៃរតនៈទាំងឡាយនេះ នឹងមានប្រាកដក្នុងពាលបណ្ឌិតសូត្រផងដែរ។ Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīrukajātikā. Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā, evaṃ tāva eke vaṇṇayanti, ayaṃ panettha sabhāvo – vīrāti uttamasūrā vuccanti. Vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti. Vīraṅgaṃ rūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā, vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti. Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā, taṃ maddituṃ samatthāti adhippāyo. Dhammenāti ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā pañcasīladhammena. ពាក្យថា Parosahassaṃ ប្រែថា លើសជាងមួយពាន់។ ពាក្យថា Sūrā ប្រែថា មានជាតិជាអ្នកមិនខ្លាច (ក្លាហាន)។ ពាក្យថា Vīraṅgarūpā ប្រែថា មានរាងកាយដូចជាទេវបុត្រ នេះជាការអធិប្បាយរបស់អាចារ្យខ្លះជាមុនសិន ប៉ុន្តែសេចក្ដីពិតក្នុងទីនេះគឺ៖ ជនទាំងឡាយដែលក្លាហានយ៉ាងឧត្តម ហៅថា វីរៈ។ អង្គនៃវីរជន ឈ្មោះថា វីរង្គៈ ពោលគឺ វីរិយៈដែលជាហេតុនៃភាពក្លាហាន។ រាងកាយដែលប្រកបដោយវីរង្គៈរបស់ជនទាំងនោះ ឈ្មោះថា វីរង្គរូប មានន័យថា មានរាងកាយហាក់ដូចជាសម្រេចដោយវីរិយៈ។ ពាក្យថា Parasenappamaddanā មានសេចក្ដីអធិប្បាយថា ប្រសិនបើសេនារបស់បច្ចាមិត្តឈរនៅខាងមុខ ក៏អាចកម្ចាត់សេនារបស់បច្ចាមិត្តនោះបាន។ ពាក្យថា Dhammena គឺដោយបញ្ចសីលធម៌ មានការមិនសម្លាប់សត្វជាដើម។ Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāraloke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā, dutiyena tassā hetu yasmā sammāsambuddhoti, tatiyena buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado, vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti. Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena, sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti. Dutiyavesārajjena cettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti. Purimañca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetītipi veditabbaṃ. Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetāti imināssa sūrabhāvaṃ janeti. ក្នុងពាក្យថា Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado នេះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បើកចំហនូវគ្រឿងបិទបាំង ពោលគឺរាគៈ ទោសៈ មោហៈ មានៈ ទិដ្ឋិ អវិជ្ជា និងទុច្ចរិត ទាំង ៧ យ៉ាងនេះ ក្នុងលោកដ៏ងងឹតដោយកិលេស ដែលត្រូវគ្រឿងបិទបាំងទាំងនោះគ្របដណ្ដប់ ហើយទ្រង់ស្ថិតនៅជាព្រះពុទ្ធមានពន្លឺកើតឡើងជុំវិញ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិវដច្ឆទៈ (អ្នកបើកចំហនូវគ្រឿងបិទបាំង)។ ក្នុងបទទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា ដោយបទទីមួយ ទ្រង់សម្ដែងនូវភាពជាបុគ្គលគួរដល់ការបូជា ដោយបទទីពីរ ទ្រង់សម្ដែងនូវហេតុនៃភាពគួរដល់ការបូជានោះ ព្រោះទ្រង់ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ដោយបទទីបី ទ្រង់សម្ដែងនូវភាពជាអ្នកបើកចំហនូវគ្រឿងបិទបាំង ដែលជាហេតុនៃភាពជាព្រះពុទ្ធ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គជាអ្នកប្រាសចាកវដ្តៈផង ជាអ្នកប្រាសចាកគ្រឿងបិទបាំងផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិវដច្ឆទៈ មានន័យថា ជាអ្នកមិនមានវដ្តៈ និងមិនមានគ្រឿងបិទបាំង។ ក្នុងបទទាំងនោះ ព្រះនាមថា អរហំ ព្រោះមិនមានវដ្តៈ ព្រះនាមថា សម្មាសម្ពុទ្ធោ ព្រោះមិនមានគ្រឿងបិទបាំង ដូចនេះ ទើបឈ្មោះថា ទ្រង់សម្ដែងនូវហេតុពីរយ៉ាងនៃបទពីរខាងដើមនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ សម្រេចបទទីមួយដោយវេសារជ្ជញ្ញាណទីពីរ សម្រេចបទទីពីរដោយវេសារជ្ជញ្ញាណទីមួយ សម្រេចបទទីបីដោយវេសារជ្ជញ្ញាណទីបីនិងទីបួន។ គប្បីជ្រាបទៀតថា បទទីមួយ សម្រេចនូវធម្មចក្ខុ បទទីពីរ សម្រេចនូវពុទ្ធចក្ខុ បទទីបី សម្រេចនូវសមន្តចក្ខុ។ ដោយបទថា Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetā នេះ អាចារ្យញ៉ាំងភាពក្លាហានរបស់ឧត្តរមាណពនោះឲ្យកើតឡើង។ 385. Sopi tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāto viya buddhamante sampassamāno evaṃ, bhoti āha. Tassattho – yathā, bho, maṃ tvaṃ vadasi, evaṃ karissāmīti. Samannesīti gavesi, ekaṃ dveti vā gaṇayanto samānayi. Addasā khoti [Pg.253] kathaṃ addasa? Buddhānañhi nisinnānaṃ vā nipannānaṃ vā koci lakkhaṇaṃ pariyesituṃ na sakkoti, ṭhitānaṃ pana caṅkamantānaṃ vā sakkoti. Tasmā lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgataṃ disvā buddhā uṭṭhāyāsanā tiṭṭhanti vā caṅkamaṃ vā adhiṭṭhahanti. Iti lakkhaṇadassanānurūpe iriyāpathe vattamānassa addasa. Yebhuyyenāti pāyena, bahukāni addasa, appāni na addasāti attho. Tato yāni na addasa, tesaṃ dīpanatthaṃ vuttaṃ ṭhapetvā dveti. Kaṅkhatīti ‘‘aho vata passeyya’’nti patthanaṃ uppādeti. Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ. Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati. Na sampasīdatīti tato ‘‘paripuṇṇalakkhaṇo aya’’nti bhagavati pasādaṃ nāpajjati. Kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālussiyabhāvo. Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne. Vatthaguyheti aṅgajāte. Bhagavato hi vāraṇasseva kosohitavatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ, taṃ so vatthapaṭicchannattā, antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī. ៣៨៥. ឧត្តរមាណពនោះ កាលបើបានស្តាប់ពាក្យរបស់អាចារ្យហើយ ក៏ប្រាសចាកសេចក្ដីវង្វេងក្នុងលក្ខណៈទាំងឡាយ ហាក់ដូចជាមានពន្លឺភ្លឺឡើងតែម្តង កាលពិចារណាមើលនូវពុទ្ធមន្ត ក៏ពោលថា «បាទ លោកម្ចាស់»។ សេចក្ដីនៃពាក្យនោះថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកប្រាប់ខ្ញុំយ៉ាងណា ខ្ញុំនឹងធ្វើប្រាកដយ៉ាងនោះ»។ ពាក្យថា Samannesi គឺស្វែងរក កាលរាប់ថា មួយ ពីរ ដូចនេះ ក៏បានរកឃើញ។ ពាក្យថា Addasā kho សួរថា ឃើញដោយរបៀបណា? ព្រោះថា កាលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ទ្រង់គង់ ឬទ្រង់ផ្ទំ នរណាម្នាក់ក៏មិនអាចស្វែងរកលក្ខណៈបានឡើយ លុះត្រាតែទ្រង់ឈរ ឬទ្រង់ចង្ក្រម ទើបអាចស្វែងរកបាន។ ព្រោះហេតុនោះ កាលទ្រង់ទតឃើញបុគ្គលដែលមកដើម្បីស្វែងរកលក្ខណៈ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងក្រោកពីអាសនៈ រួចទ្រង់ឈរ ឬទ្រង់អធិដ្ឋាននូវចង្ក្រម។ ឧត្តរមាណពបានឃើញព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ស្ថិតនៅក្នុងឥរិយាបថដ៏សមគួរដល់ការទតមើលលក្ខណៈយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Yebhuyyena គឺដោយច្រើន មានន័យថា បានឃើញលក្ខណៈភាគច្រើន មិនបានឃើញតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវលក្ខណៈដែលមិនទាន់ឃើញ ទើបពោលថា លើកលែងតែពីរយ៉ាង។ ពាក្យថា Kaṅkhatī គឺញ៉ាំងសេចក្ដីប្រាថ្នាឲ្យកើតឡើងថា «ឱហ្ន៎ ធ្វើម្តេចហ្នឹងបានឃើញ!»។ ពាក្យថា Vicikicchatī គឺកាលស្វែងរកលក្ខណៈទាំងពីរនោះក្នុងទីនោះៗ ក៏លំបាក មិនអាចនឹងឃើញបាន។ ពាក្យថា Nādhimuccatī គឺមិនដល់នូវការសម្រេចចិត្តដោយសារសេចក្ដីសង្ស័យនោះ។ ពាក្យថា Na sampasīdatī គឺមិនមានសេចក្ដីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះមានព្រះភាគ ដោយការគិតថា «ព្រះអង្គនេះមានលក្ខណៈពេញបរិបូណ៌» ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្ដីសង្ស័យទន់ខ្សោយ ហៅថា កង្ខា, សេចក្ដីសង្ស័យកម្រិតមធ្យម ហៅថា វិចិកិច្ឆា, សេចក្ដីសង្ស័យខ្លាំងក្លា ហៅថា អនធិមុច្ចនៈ, ចំណែកឯអសម្បសាទៈ គឺភាពសោកសៅនៃចិត្តដោយធម៌ទាំងបីនោះ។ ពាក្យថា Kosohite គឺដែលស្រោបដោយស្រោម។ ពាក្យថា Vatthaguyhe គឺអង្គជាតិ។ ព្រោះថា ព្រះអង្គជាតិដែលស្រោបដោយស្រោមរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ដូចជារបស់ដំរីសារ មានពណ៌ដូចមាស ដូចជាផ្ទៃនៃផ្កាឈូក ព្រោះតែអង្គជាតិនោះត្រូវស្រោមបិទបាំងជិតល្អ និងព្រោះតែមិនទាន់បានកត់សម្គាល់នូវភាពវែងធំនៃព្រះជីវ្ហាដែលស្ថិតនៅក្នុងព្រះឱស្ឋ ឧត្តរមាណពទើបមានសេចក្ដីសង្ស័យ និងមានសេចក្ដីរារែកក្នុងលក្ខណៈទាំងពីរនោះ។ Atha kho bhagavāti atha bhagavā cintesi – ‘‘sacāhaṃ imassa etāni dve lakkhaṇāni na dassessāmi, nikkaṅkho na bhavissati. Etassa kaṅkhāya sati ācariyopissa nikkaṅkho na bhavissati, atha maṃ dassanāya na āgamissati, anāgato dhammaṃ na sossati, dhammaṃ asuṇanto tīṇi sāmaññaphalāni na sacchikarissati. Etasmiṃ pana nikkaṅkhe ācariyopissa nikkaṅkho maṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ sutvā tīṇi sāmaññaphalāni sacchikarissati. Etadatthaṃyeva ca mayā pāramiyo pūritā. Dassessāmissa tāni lakkhaṇānī’’ti. ពាក្យថា Atha kho bhagavā សេចក្ដីថា គ្រានោះ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «ប្រសិនបើអាត្មាអញមិនបង្ហាញលក្ខណៈទាំងពីរនេះដល់មាណពនេះទេ គេនឹងមិនអស់សេចក្ដីសង្ស័យឡើយ។ កាលបើគេនៅមានសេចក្ដីសង្ស័យ សូម្បីតែអាចារ្យរបស់គេក៏នឹងមិនអស់សេចក្ដីសង្ស័យដែរ កាលបើដូច្នោះ អាចារ្យនោះក៏នឹងមិនមកដើម្បីជួបអាត្មាអញឡើយ កាលបើមិនមក ក៏នឹងមិនបានស្តាប់ធម៌ កាលបើមិនបានស្តាប់ធម៌ ក៏នឹងមិនបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសាមញ្ញផលទាំងបីឡើយ។ តែបើមាណពនេះអស់សេចក្ដីសង្ស័យហើយ សូម្បីតែអាចារ្យរបស់គេក៏នឹងអស់សេចក្ដីសង្ស័យដែរ ហើយនឹងចូលមកជិតអាត្មាអញ បានស្តាប់ធម៌ រួចធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសាមញ្ញផលទាំងបីជាមិនខាន។ អាត្មាអញបានបំពេញបារមីទាំងឡាយ ក៏ដើម្បីប្រយោជន៍នេះឯង។ អាត្មាអញនឹងបង្ហាញលក្ខណៈទាំងនោះដល់គេ» Tathārūpaṃ iddhābhisaṅkhāramakāsi. Kathaṃrūpaṃ? Kimettha aññena vattabbaṃ? Vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena – ព្រះអង្គទ្រង់បានធ្វើនូវឥទ្ធិភិសង្ខារ (ការតាក់តែងឫទ្ធិ) មានសភាពយ៉ាងនោះ។ តើមានសភាពដូចម្តេច? តើគួរឲ្យអ្នកដទៃនិយាយក្នុងទីនេះធ្វើអ្វី? សេចក្ដីនេះ ព្រះណាកសេនត្ថេរបានពោលទុកហើយ កាលដែលព្រះបាទមិលិន្ទសួរថា៖ Āha ca dukkaraṃ, bhante nāgasena, bhagavatā katanti. Kiṃ mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyubrāhmaṇassa ca antevāsiuttarassa ca bāvariyassa antevāsīnaṃ soḷasabrāhmaṇānañca selassa ca brāhmaṇassa antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, bhagavā guyhaṃ [Pg.254] dasseti, chāyaṃ bhagavā dasseti, iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dassesi mahārājāti. Chāyaṃ diṭṭhe sati diṭṭhoyeva. Nanu, bhanteti? Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallosi, bhante nāgasenāti. ព្រះរាជាទ្រង់ត្រាស់ថា «បពិត្រព្រះណាកសេនដ៏ចម្រើន ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ធ្វើនូវកិច្ចដែលធ្វើបានដោយកម្រណាស់»។ ព្រះថេរៈសួរថា «បពិត្រមហារាជ តើកិច្ចដូចម្តេច?»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវទីកន្លែងដែលគួរលាក់ខ្មាសដល់មហាជន គឺព្រហ្មាយុព្រាហ្មណ៍ និងឧត្តរមាណពជាសិស្ស ព្រមទាំងពួកសិស្សរបស់ពាវរីព្រាហ្មណ៍ គឺព្រាហ្មណ៍ទាំង ១៦ នាក់ និងពួកសិស្សរបស់សេលព្រាហ្មណ៍ គឺមាណព ៣០០ នាក់»។ ព្រះថេរៈតបថា «បពិត្រមហារាជ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានបង្ហាញនូវអង្គជាតិពិតប្រាកដឡើយ គឺព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញត្រឹមតែស្រមោលប៉ុណ្ណោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តាក់តែងដោយឫទ្ធិ ហើយបង្ហាញត្រឹមតែរូបស្រមោលដែលស្លៀកស្បង់ ចងវត្ថពន្ធចង្កេះ និងគ្រងចីវរប៉ុណ្ណោះ មហារាជ»។ ព្រះរាជាសួរថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន កាលបើឃើញស្រមោល ក៏ឈ្មោះថាបានឃើញពិតមែនហើយ មិនមែនឬ?»។ ព្រះថេរៈតបថា «បពិត្រមហារាជ សូមលើកសេចក្ដីនេះទុកសិនចុះ ប្រសិនបើមានសត្វដែលគួរត្រាស់ដឹងដោយសារការឃើញរូបបេះដូង ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធក៏ទ្រង់នឹងដកយកសាច់បេះដូងចេញមកបង្ហាញជាមិនខាន»។ ព្រះរាជាត្រាស់ថា «បពិត្រព្រះណាកសេនដ៏ចម្រើន លោកពោលសមគួរហើយ» Ninnāmetvāti nīharitvā. Anumasīti kathinasūciṃ viya katvā anumajji. Tathā karaṇena cettha mudubhāvo, kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo, nāsikasotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo. Ubhopi kaṇṇasotānītiādīsu cettha buddhānaṃ kaṇṇasotesu malaṃ vā jallikā vā natthi, dhovitvā ṭhapitarajatapanāḷikā viya honti, tathā nāsikasotesu, tānipi hi suparikammakatakañcanapanāḷikā viya ca maṇipanāḷikā viya ca honti. Tasmā jivhaṃ nīharitvā kathinasūciṃ viya katvā mukhapariyante upasaṃharanto dakkhiṇakaṇṇasotaṃ pavesetvā tato nīharitvā vāmakaṇṇasotaṃ pavesesi, tato nīharitvā dakkhiṇanāsikasotaṃ pavesetvā tato nīharitvā vāmanāsikasotaṃ pavesesi, tato nīharitvā puthulabhāvaṃ dassento rattavalāhakena aḍḍhacandaṃ viya ca suvaṇṇapattaṃ viya ca rattakambalapaṭalena vijjujotasadisāya jivhāya kevalakappaṃ nalāṭamaṇḍalaṃ paṭicchādesi. ពាក្យថា Ninnāmetvā គឺលៀតចេញមក។ ពាក្យថា Anumasī គឺធ្វើឲ្យដូចជាម្ជុលដ៏រឹងមាំ ហើយស្ទាបអង្អែលចុះឡើង។ គប្បីជ្រាបថា ការធ្វើបែបនោះ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពទន់ភ្លន់នៃព្រះជីវ្ហា, ការស្ទាបអង្អែលរន្ធត្រចៀក ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពវែង, ការស្ទាបអង្អែលរន្ធច្រមុះ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពស្តើង, ការគ្របដណ្ដប់លើព្រះលាដ (ថ្ងាស) ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពធំទូលាយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានថា Ubhopi kaṇṇasotāni ជាដើមនេះ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងរន្ធត្រចៀកទាំងឡាយរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនមានច្រែះត្រចៀក ឬធូលីឡើយ តែងមានសភាពដូចជាបំពង់ប្រាក់ដែលគេលាងជម្រះស្អាតហើយ ក្នុងរន្ធច្រមុះក៏ដូច្នោះដែរ ព្រោះរន្ធច្រមុះទាំងនោះមានសភាពដូចជាបំពង់មាសដែលគេខាត់យ៉ាងល្អ និងដូចជាបំពង់កែវមណី។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់លៀតព្រះជីវ្ហាចេញមក ធ្វើឲ្យដូចជាម្ជុលដ៏រឹងមាំ រួចទ្រង់បត់ទៅកាន់ចុងមាត់ រួចស៊កចូលទៅក្នុងរន្ធត្រចៀកខាងស្តាំ រួចដកចេញពីទីនោះមកស៊កចូលទៅក្នុងរន្ធត្រចៀកខាងឆ្វេង រួចដកចេញពីទីនោះមកស៊កចូលទៅក្នុងរន្ធច្រមុះខាងស្តាំ រួចដកចេញពីទីនោះមកស៊កចូលទៅក្នុងរន្ធច្រមុះខាងឆ្វេង រួចដកចេញពីទីនោះមក កាលទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវភាពធំទូលាយ ទ្រង់ក៏បានយកព្រះជីវ្ហាដែលមានពន្លឺដូចផ្លេកបន្ទោរ ទៅគ្របដណ្ដប់លើមណ្ឌលព្រះលាដទាំងមូល ហាក់ដូចជាពពកក្រហមបិទបាំងព្រះចន្ទពាក់កណ្ដាល ឬដូចជាសំពត់កម្ពលក្រហមគ្របដណ្ដប់លើបន្ទះមាសដូច្នោះ។ Yaṃnūnāhanti kasmā cintesi? Ahañhi mahāpurisalakkhaṇāni samannesitvā gato ‘‘diṭṭhāni te, tāta, mahāpurisalakkhaṇānī’’ti ācariyena pucchito ‘‘āma, ācariyā’’ti vattuṃ sakkhissāmi. Sace pana maṃ ‘‘kiriyākaraṇamassa kīdisa’’nti pucchissati, taṃ vattuṃ na sakkhissāmi, na jānāmīti vutte pana ācariyo kujjhissati ‘‘nanu tvaṃ mayā sabbampetaṃ jānanatthāya pesito, kasmā ajānitvā āgatosī’’ti, tasmā yannūnāhanti cintetvā anubandhi. Bhagavā nhānaṭṭhānaṃ mukhadhovanaṭṭhānaṃ sarīrapaṭijagganaṭṭhānaṃ rājarājamahāmattādīnaṃ orodhehi saddhiṃ parivāretvā nisinnaṭṭhānanti imāni cattāri ṭhānāni ṭhapetvā sesaṭṭhānesu antamaso ekagandhakuṭiyampi okāsamakāsi. ហេតុអ្វីបានជាឧត្តរមាណពគិតថា Yaṃnūnāhaṃ (បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញ...)? ព្រោះថា កាលបើខ្ញុំស្វែងរកលក្ខណៈមហាបុរសរួចត្រឡប់ទៅវិញ កាលបើអាចារ្យសួរថា «នែខ្សែកូន តើឯងបានឃើញលក្ខណៈមហាបុរសទាំងឡាយហើយឬ?» ខ្ញុំនឹងអាចឆ្លើយបានថា «បាទ លោកគ្រូ ខ្ញុំបានឃើញហើយ»។ តែប្រសិនបើលោកសួរខ្ញុំថា «តើកិរិយាមារយាទរបស់ព្រះអង្គនោះដូចម្តេចខ្លះ?» ខ្ញុំនឹងមិនអាចឆ្លើយបានឡើយ កាលបើឆ្លើយថា «ខ្ញុំមិនដឹងទេ» អាចារ្យនឹងខឹងថា «តើមិនមែនយើងចាត់ឯងទៅដើម្បីដឹងរឿងរ៉ាវទាំងអស់នេះទេឬ ហេតុអ្វីបានជាឯងត្រឡប់មកវិញទាំងមិនដឹងរឿងទៅវិញ?» ព្រោះហេតុនោះ ឧត្តរមាណពទើបគិតថា «បើដូច្នោះ គួរតែអាត្មាអញ...» រួចក៏ដើរតាមពីក្រោយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់វៀរលែងតែទីកន្លែងទាំង ៤ គឺ ទីកន្លែងស្រង់ទឹក ទីកន្លែងលុបលាងព្រះភក្ត្រ ទីកន្លែងរៀបចំរាងកាយ និងទីកន្លែងដែលទ្រង់គង់ចោមរោមដោយពួកស្រីស្នំរបស់ស្តេច និងមហាមាត្យជាដើម រួចទ្រង់បានធ្វើឱកាស (ឲ្យឧត្តរមាណពសង្កេតមើល) ក្នុងទីកន្លែងដែលនៅសល់ សូម្បីតែនៅក្នុងព្រះគន្ធកុដិតែមួយក៏ដោយ។ Gacchante [Pg.255] gacchante kāle – ‘‘ayaṃ kira brahmāyubrāhmaṇassa māṇavo uttaro nāma ‘buddho vā no vā’ti tathāgatassa buddhabhāvaṃ vīmaṃsanto carati, buddhavīmaṃsako nāmāya’’nti pākaṭo jāto. Yamhi yamhi ṭhāne buddhā vasanti, pañca kiccāni katāneva honti, tāni heṭṭhā dassitāneva. Tattha pacchābhattaṃ alaṅkatadhammāsane nisīditvā dantakhacitaṃ cittabījaniṃ gahetvā mahājanassa dhammaṃ desente bhagavati uttaropi avidūre nisīdati. Dhammassavanapariyosāne saddhā manussā svātanāya bhagavantaṃ nimantetvā māṇavampi upasaṅkamitvā evaṃ vadanti – ‘‘tāta, amhehi bhagavā nimantito, tvampi bhagavatā saddhiṃ āgantvā amhākaṃ gehe bhattaṃ gaṇheyyāsī’’ti. Punadivase tathāgato bhikkhusaṅghaparivuto gāmaṃ pavisati, uttaropi padavāre padavāre pariggaṇhanto padānupadiko anubandhati. Kulagehaṃ paviṭṭhakāle dakkhiṇodakaggahaṇaṃ ādiṃ katvā sabbaṃ olokento nisīdati. Bhattakiccāvasāne tathāgatassa pattaṃ bhūmiyaṃ ṭhapetvā nisinnakāle māṇavakassa pātarāsabhattaṃ sajjenti. So ekamante nisinno bhuñjitvā puna āgantvā satthu santike ṭhatvā bhattānumodanaṃ sutvā bhagavatā saddhiṃyeva vihāraṃ gacchati. កាលកន្លងទៅៗ មាណពម្នាក់ឈ្មោះឧត្តរៈ ជាសិស្សរបស់ព្រហ្មាយុព្រាហ្មណ៍ ក៏ល្បីល្បាញឡើងថា «ឮថា មាណពនេះត្រេចទៅដើម្បីស៊ើបមើលនូវព្រះពុទ្ធភាពរបស់ព្រះតថាគតថា ព្រះអង្គជាព្រះពុទ្ធមែនឬមិនមែន មាណពនេះឈ្មោះថាជាអ្នកស៊ើបមើលព្រះពុទ្ធ»។ ក្នុងទីកន្លែងណាៗដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយគង់នៅ ព្រះកិច្ចទាំង ៥ យ៉ាង ព្រះអង្គតែងតែធ្វើរួចរាល់ហើយ ព្រះកិច្ចទាំងនោះបានបង្ហាញរួចហើយខាងក្រោម។ ក្នុងព្រះកិច្ចទាំងនោះ ក្នុងវេលាក្រោយភត្ត កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់លើធម្មាសនៈដ៏ប្រដាប់ហើយ ទ្រង់កាន់នូវផ្លិតដ៏វិចិត្រដែលខ្វាត់ខ្វែងដោយភ្លុក ហើយទ្រង់សម្តែងធម៌ដល់មហាជន ឯឧត្តរមាណពក៏អង្គុយក្នុងទីមិនឆ្ងាយ។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ការស្តាប់ធម៌ មនុស្សទាំងឡាយដែលមានសទ្ធា បាននិមន្តព្រះដ៏មានព្រះភាគដើម្បីភត្តាហារក្នុងថ្ងៃស្អែក ហើយក៏ចូលទៅរកមាណពនោះ ពោលយ៉ាងនេះថា «នែប្អូន យើងរាល់គ្នាបាននិមន្តព្រះដ៏មានព្រះភាគហើយ អ្នកក៏ចូរទៅជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយទទួលភត្តាហារនៅក្នុងផ្ទះរបស់យើងរាល់គ្នាដែរចុះ»។ ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ព្រះតថាគតមានព្រះភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងចូលទៅកាន់ស្រុក ឯឧត្តរមាណពក៏ដើរតាមពីក្រោយមួយជំហានៗ តាមដានរាល់ជំហានជើង។ ក្នុងពេលដែលព្រះអង្គយាងចូលទៅកាន់ផ្ទះត្រកូល ចាប់ផ្តើមតាំងពីការទទួលទឹកទក្ខិណោទក មាណពក៏អង្គុយមើលនូវកិរិយាទាំងអស់របស់ព្រះអង្គ។ ក្នុងពេលបញ្ចប់ភត្តកិច្ច ពេលដែលព្រះតថាគតដាក់ព្រះបាត្រលើផែនដីហើយគង់ប្រថាប់ ពួកជនទាំងឡាយក៏រៀបចំអាហារពេលព្រឹកដល់មាណព។ មាណពនោះអង្គុយបរិភោគក្នុងទីដ៏សមគួរមួយ រួចហើយក៏ត្រឡប់មកឈរក្នុងទីជិតព្រះសាស្តា ស្តាប់នូវការធ្វើភត្តានុមោទនា ហើយក៏ទៅកាន់វត្តជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ Tattha bhagavā bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamento gandhamaṇḍalamāḷe nisīdati. Bhikkhūhi bhattakiccaṃ katvā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā āgamma vanditvā kāle ārocite bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati, māṇavopi bhagavatā saddhiṃyeva gacchati. Bhagavā parivāretvā āgataṃ bhikkhusaṅghaṃ gandhakuṭippamukhe ṭhito ovaditvā uyyojetvā gandhakuṭiṃ pavisati, māṇavopi pavisati. Bhagavā khuddakamañce appamattakaṃ kālaṃ nisīdati, māṇavopi avidūre olokento nisīdati. Bhagavā muhuttaṃ nisīditvā sīsokkamanaṃ dasseti, – ‘‘bhoto gotamassa vihāravelā bhavissatī’’ti māṇavo gandhakuṭidvāraṃ pidahanto nikkhamitvā ekamantaṃ nisīdati. Manussā purebhattaṃ dānaṃ datvā bhuttapātarāsā samādinnauposathaṅgā suddhuttarāsaṅgā mālāgandhādihatthā dhammaṃ suṇissāmāti vihāraṃ āgacchanti, cakkavattino khandhāvāraṭṭhānaṃ viya hoti. ក្នុងវត្តនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់រង់ចាំការស្រេចភត្តកិច្ចរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយ ហើយគង់ប្រថាប់នៅក្នុងរោងមណ្ឌលដ៏ក្រអូប។ កាលពួកភិក្ខុធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ ទុកដាក់បាត្រនិងចីវរហើយ ចូលមកថ្វាយបង្គំ ហើយក្រាបបង្គំទូលកាលវេលា ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏យាងចូលទៅកាន់គន្ធកុដិ ឯមាណពក៏ទៅជាមួយព្រះដ៏មានព្រះភាគដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ឈរនៅមុខគន្ធកុដិ ទ្រង់ឱវាទនិងបញ្ជូនភិក្ខុសង្ឃដែលហែហមមកនោះ រួចហើយក៏យាងចូលទៅកាន់គន្ធកុដិ ឯមាណពក៏ចូលទៅដែរ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់លើគ្រែតូចអស់កាលបន្តិចបន្តួច ឯមាណពក៏អង្គុយមើលនៅក្នុងទីមិនឆ្ងាយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគគង់ប្រថាប់មួយរំពេច ហើយទ្រង់ធ្វើការងក់ព្រះសិរសាបង្ហាញ។ មាណពគិតថា «វេលាសម្រាករបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននឹងមាន» ក៏បិទទ្វារគន្ធកុដិ រួចចេញមកអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរមួយ។ ពួកមនុស្សកាលបានប្រគេនទានក្នុងពេលមុនភត្ត បរិភោគអាហារពេលព្រឹករួចហើយ សមាទាននូវអង្គឧបោសថ មានស្បង់ស្បៃដ៏ស្អាតស្អំ កាន់ផ្កាកម្រងនិងគ្រឿងក្រអូបជាដើមក្នុងដៃ ដោយគិតថា «យើងនឹងស្តាប់ធម៌» ក៏មកកាន់វត្ត ទីនោះក៏ប្រៀបដូចជាទីតាំងទ័ពរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ។ Bhagavā muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappetvā vuṭṭhāya pubbabhāgena paricchinditvā samāpattiṃ samāpajjati. Samāpattito vuṭṭhāya mahājanassa āgatabhāvaṃ ñatvā [Pg.256] gandhakuṭito nikkhamma mahājanaparivuto gandhamaṇḍalamāḷaṃ gantvā paññattavarabuddhāsanagato parisāya dhammaṃ deseti. Māṇavopi avidūre nisīditvā – ‘‘kiṃ nu kho samaṇo gotamo gehassitavasena parisaṃ ussādento vā apasādento vā dhammaṃ deseti, udāhu no’’ti akkharakkharaṃ padaṃ padaṃ pariggaṇhāti. Bhagavā tathāvidhaṃ kathaṃ akathetvāva kālaṃ ñatvā desanaṃ niṭṭhāpesi. Māṇavo iminā niyāmena pariggaṇhanto satta māse ekato vicaritvā bhagavato kāyadvārādīsu aṇumattampi avakkhalitaṃ na addasa. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ buddhabhūtassa manussabhūto māṇavo na passeyya, yassa bodhisattabhūtassa chabbassāni padhānabhūmiyaṃ amanussabhūto māro devaputto gehassitavitakkamattampi adisvā buddhabhūtaṃ ekasaṃvaccharaṃ anubandhitvā kiñci apassanto – ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្រេចសីហសេយ្យាមួយរំពេច រួចទ្រង់ក្រោកឡើង កំណត់កាលវេលាដោយបុព្វភាគ ហើយទ្រង់ចូលសមាបត្តិ។ ទ្រង់ចេញពីសមាបត្តិ ដឹងនូវការមកដល់របស់មហាជន ក៏យាងចេញពីគន្ធកុដិ មានមហាជនចោមរោមជាបរិវារ យាងទៅកាន់រោងមណ្ឌលដ៏ក្រអូប គង់លើពុទ្ធាសនៈដ៏ប្រសើរដែលគេរៀបចំទុក រួចទ្រង់សម្តែងធម៌ដល់បរិស័ទ។ ឯមាណពក៏អង្គុយក្នុងទីមិនឆ្ងាយ ពិចារណានូវអក្សររាល់ៗតួ នូវបទរាល់ៗបទថា «ព្រះសមណគោតមសម្តែងធម៌ លើកតម្កើងឬបង្អាប់បង្អោនបរិស័ទ ដោយអំណាចនៃធម៌អាស្រ័យផ្ទះ ឬយ៉ាងណា?»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់សម្តែងនូវពាក្យបែបនោះឡើយ ទ្រង់ជ្រាបកាលវេលាដ៏សមគួរហើយ ក៏បញ្ចប់ការសម្តែងធម៌។ មាណពកាលកំណត់ពិចារណាដោយវិធីនេះ ត្រេចទៅជាមួយព្រះអង្គអស់រយៈពេល ៧ ខែ ក៏មិនបានឃើញនូវការភ្លាត់ឆ្គងសូម្បីតែបន្តិចបន្តួចក្នុងកាយទ្វារជាដើមរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ។ ការដែលមាណពជាមនុស្ស មិនបានឃើញកំហុសឆ្គងរបស់ព្រះអង្គដែលជាព្រះពុទ្ធនេះ មិនមែនជាការអស្ចារ្យឡើយ ព្រោះសូម្បីតែមារទិវបុត្រដែលមិនមែនជាមនុស្ស តាមដានព្រះអង្គកាលនៅជាព្រះពោធិសត្វ អស់រយៈពេល ៦ ឆ្នាំ ក្នុងទីតាំងនៃសេចក្តីព្យាយាម ក៏មិនបានឃើញសូម្បីតែត្រិះរិះដែលអាស្រ័យផ្ទះ ហើយកាលព្រះអង្គបានត្រាស់ជាព្រះពុទ្ធហើយ ក៏តាមដានអស់រយៈពេល ១ ឆ្នាំទៀត ក៏មិនបានឃើញអ្វីឡើយ រហូតដល់ពោលថា៖ ‘‘Satta vassāni bhagavantaṃ, anubandhiṃ padāpadaṃ; Otāraṃ nādhigacchissaṃ, sambuddhassa satīmato’’ti. (su. ni. 448) – «យើងបានតាមដានព្រះដ៏មានព្រះភាគ មួយជំហានៗ អស់រយៈពេល ៧ ឆ្នាំមកហើយ ក៏មិនបានឃើញនូវចន្លោះប្រហោងរបស់ព្រះសម្ពុទ្ធ ដែលទ្រង់មានសតិឡើយ។» Ādigāthāyo vatvā pakkāmi. Tato māṇavo cintesi – ‘‘ahaṃ bhavantaṃ gotamaṃ satta māse anubandhamāno kiñci vajjaṃ na passāmi. Sace panāhaṃ aññepi satta māse satta vā vassāni vassasataṃ vā vassasahassaṃ vā anubandheyyaṃ, nevassa vajjaṃ passeyyaṃ. Ācariyo kho panassa me mahallako, yogakkhemaṃ nāma na sakkā jānituṃ. Samaṇassa gotamassa sabhāvaguṇeneva buddhabhāvaṃ vatvā mayhaṃ ācariyassa ārocessāmī’’ti bhagavantaṃ āpucchitvā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā nikkhami. កាលពោលគាថាមានគាថានេះជាដើមហើយ មារក៏ចៀសចេញទៅ។ លំដាប់នោះ មាណពគិតថា «យើងតាមដានព្រះគោតមដ៏ចម្រើនអស់រយៈពេល ៧ ខែហើយ មិនបានឃើញទោសកំហុសអ្វីឡើយ។ ប្រសិនបើយើងតាមដានអស់រយៈពេល ៧ ខែទៀត ឬ ៧ ឆ្នាំ ឬ ១០០ ឆ្នាំ ឬ ១០០០ ឆ្នាំ ក៏គង់តែមិនឃើញទោសកំហុសរបស់ព្រះអង្គឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រូរបស់យើងក៏ចាស់ជរាហើយ ឯយោគក្សេមធម៌មិនអាចដឹងមុនបានឡើយ។ យើងនឹងប្រាប់នូវព្រះពុទ្ធភាពដោយសភាវគុណរបស់ព្រះសមណគោតម ដល់គ្រូរបស់យើង» គិតដូច្នេះហើយ ក៏ក្រាបបង្គំលាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ថ្វាយបង្គំភិក្ខុសង្ឃ រួចចេញទៅ។ Ācariyassa santikañca pana gantvā – ‘‘kacci, tāta uttara, taṃ bhavantaṃ gotamaṃ tathāsantaṃyeva saddo abbhuggato’’ti pucchito, ‘‘ācariya, kiṃ vadesi? Cakkavāḷaṃ atisambādhaṃ, bhavaggaṃ atinīcaṃ, tassa hi, bhoto gotamassa ākāsaṃ viya apariyanto guṇagaṇo. Tathāsantaṃyeva, bho, taṃ bhavantaṃ gotama’’ntiādīni vatvā yathādiṭṭhāni dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇāni paṭipāṭiyā ācikkhitvā kiriyasamācāraṃ ācikkhi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho uttaro māṇavo…pe… ediso ca ediso ca bhavaṃ gotamo tato ca bhiyyo’’ti. លុះចូលទៅដល់សំណាក់របស់គ្រូហើយ កាលបើគ្រូសួរថា «នែឧត្តរៈកូនសម្លាញ់ ព័ត៌មានល្បីល្បាញរបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ពិតជាមានសភាវៈពិតប្រាកដយ៉ាងនោះមែនឬ?» មាណពក៏ជម្រាបថា «លោកគ្រូ ហេតុអ្វីលោកគ្រូពោលយ៉ាងនេះ? ចក្រវាឡនេះចង្អៀតពេកណាស់ ភវគ្គព្រហ្មក៏ទាបពេកណាស់ ព្រោះថា ពួកគុណរបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ មិនមានទីបំផុត ប្រៀបដូចជាអាកាសដូច្នោះឯង។ បពិត្រលោកគ្រូ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ពិតជាមានសភាវៈពិតប្រាកដយ៉ាងនោះមែន» រួចហើយក៏ជម្រាបនូវមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការ តាមលំដាប់ដែលខ្លួនបានឃើញ និងជម្រាបនូវកិរិយាសមាចាររបស់ព្រះអង្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលថា «លំដាប់នោះ ឧត្តរមាណព...បេ... ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មានសភាពយ៉ាងនេះៗ និងលើសជាងនេះទៅទៀត»។ 386. Tattha [Pg.257] suppatiṭṭhitapādoti yathā hi aññesaṃ bhūmiyaṃ pādaṃ ṭhapentānaṃ aggatalaṃ vā paṇhi vā passaṃ vā paṭhamaṃ phusati, vemajjhaṃ vā pana chiddaṃ hoti, ukkhipantānampi aggatalādīsu ekakoṭṭhāsova paṭhamaṃ uṭṭhahati, na evaṃ tassa. Tassa pana suvaṇṇapādukatalaṃ viya ekappahāreneva sakalaṃ pādatalaṃ bhūmiṃ phusati, bhūmito uṭṭhahati. Tasmā ‘‘suppatiṭṭhitapādo kho pana so bhavaṃ gotamo’’ti vadati. ៣៨៦. ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា suppatiṭṭhitapādo សេចក្តីថា ដូចជាពួកជនដទៃ កាលដាក់ជើងលើផែនដី ចុងជើងក្តី កែងជើងក្តី ចំហៀងជើងក្តី តែងប៉ះផែនដីមុន ឬមួយក៏កណ្តាលបាតជើងមានប្រហោង ម្យ៉ាងទៀត កាលលើកជើងឡើង ផ្នែកណាមួយមានចុងជើងជាដើម តែងងើបឡើងមុន ប៉ុន្តែចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកព្រះអង្គវិញ បាតព្រះបាទទាំងអស់តែងប៉ះផែនដី និងងើបឡើងពីផែនដីព្រមគ្នាតែម្តង ប្រៀបដូចជាបាតស្បែកជើងមាសដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឧត្តរមាណពពោលថា «ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ មានព្រះបាទប្រតិស្ឋានល្អ»។ Tatridaṃ bhagavato suppatiṭṭhitapādatāya – sacepi hi bhagavā anekasataporisaṃ narakaṃ akkamissāmīti pādaṃ nīharati, tāvadeva ninnaṭṭhānaṃ vātapūritaṃ viya kammārabhastaṃ unnamitvā pathavīsamaṃ hoti, unnataṭṭhānampi anto pavisati. Dūre akkamissāmīti abhinīharantassa sineruppamāṇopi pabbato seditavettaṅkuro viya namitvā pādasamīpaṃ āgacchati. Tathā hissa yamakapāṭihāriyaṃ katvā yugandharapabbataṃ akkamissāmīti pāde abhinīharato pabbato namitvā pādasamīpaṃ āgato, so taṃ akkamitvā dutiyapādena tāvatiṃsabhavanaṃ akkami. Na hi cakkalakkhaṇena patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ visamaṃ bhavituṃ sakkoti. Khāṇu vā kaṇḍako vā sakkharakathalā vā uccārapassāvo vā kheḷasiṅghāṇikādīni vā purimatarāva apagacchanti, tattha tattheva ca pathaviṃ pavisanti. Tathāgatassa hi sīlatejena paññātejena dhammatejena dasannaṃ pāramīnaṃ ānubhāvena ayaṃ mahāpathavī samā mudu pupphābhikiṇṇā hoti. Tatra tathāgato samaṃ pādaṃ nikkhipati, samaṃ uddharati, sabbāvantehi pādatalehi bhūmiṃ phusati. ក្នុងរឿងនោះ នេះជាអានុភាពនៃព្រះបាទប្រតិស្ឋានល្អរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ៖ ទោះបីជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ឈានព្រះបាទទៅ ដោយព្រះហឫទ័យគិតថា «តថាគតនឹងជាន់លើជ្រោះដែលមានជម្រៅរាប់រយជួរបុរស» ក្នុងខណៈនោះឯង ទីទាបក៏ងើបឡើងស្មើនឹងផែនដី ប្រៀបដូចជាស្បែកសប់របស់ជាងដែកដែលពេញដោយខ្យល់ ឯទីខ្ពស់ក៏ស្រុតចុះទៅក្នុងដី។ កាលព្រះអង្គឈានព្រះបាទទៅដោយគិតថា «តថាគតនឹងជាន់ក្នុងទីឆ្ងាយ» សូម្បីតែភ្នំដែលមានទំហំប៉ុនភ្នំសិនេរុ ក៏ឱនលំទោនចុះមកជិតព្រះបាទ ប្រៀបដូចជាទំពាំងផ្ដៅដែលគេដុតកម្ដៅឱ្យទន់ដូច្នោះឯង។ ដូចជាកាលដែលព្រះអង្គធ្វើសមិទ្ធិបាដិហារិយ៍ ហើយឈានព្រះបាទទៅដោយគិតថា «តថាគតនឹងជាន់លើភ្នំយុគន្ធរ» ភ្នំយុគន្ធរក៏ឱនលំទោនចុះមកជិតព្រះបាទ ព្រះអង្គក៏ជាន់លើភ្នំនោះ ហើយឈានព្រះបាទទីពីរទៅជាន់ឋានតាវតឹង្ស។ ព្រោះថា ទីកន្លែងដែលត្រូវប្រតិស្ឋានដោយចក្រលក្ខណៈ មិនអាចនឹងមិនស្មើឡើយ។ ទោះបីជាគល់ឈើ បន្លា ក្រួស ឡែក បំណែកក្អម លាមក ទឹកនោម ទឹកមាត់ សំបោរជាដើម តែងវៀសចៀសចេញទៅមុន ឬស្រុតចុះទៅក្នុងផែនដីក្នុងទីនោះៗឯង។ ព្រោះថា ដោយសីលតេជៈ បញ្ញាតេជៈ ធម្មតេជៈ និងអានុភាពនៃបារមី ១០ ប្រការរបស់ព្រះតថាគត ផែនដីដ៏ធំនេះ តែងតែរាបស្មើ ទន់ល្មើយ និងដេរដាសដោយផ្កា។ ក្នុងទីនោះ ព្រះតថាគតទ្រង់ដាក់ព្រះបាទស្មើ ទ្រង់លើកព្រះបាទស្មើ ទ្រង់ប៉ះផែនដីដោយបាតព្រះបាទទាំងអស់ព្រមគ្នា។ Cakkānīti dvīsu pādesu dve cakkāni. Tesaṃ arā ca nemi ca nābhi ca pāḷiyaṃ vuttāva. Sabbākāraparipūrānīti iminā pana ayaṃ viseso veditabbo – tesaṃ kira cakkānaṃ pādatalassa majjhe nābhi dissati, nābhiparicchinnā vaṭṭalekhā dissati, nābhimukhaparikkhepapaṭṭo dissati, panāḷimukhaṃ dissati, arā dissanti, aresu vaṭṭalekhā dissanti, nemī dissanti, nemimaṇikā dissanti. Idaṃ tāva pāḷiāgatameva. បទថា cakkāni សេចក្តីថា កង់ចក្រពីរនៅលើបាតព្រះបាទទាំងពីរ។ កាំ កង និងដុំ នៃកង់ចក្រទាំងនោះ មានសម្តែងទុកក្នុងបាលីស្រាប់ហើយ។ ចំណែកបទថា sabbākāraparipūrāni នេះ គួរដឹងសេចក្តីវិសេសយ៉ាងនេះថា៖ ឮថា ចំកណ្តាលបាតព្រះបាទនៃកង់ចក្រទាំងនោះ តែងប្រាកដនូវដុំចក្រ ប្រាកដនូវខ្សែវង់ជុំវិញដុំចក្រ ប្រាកដនូវបន្ទះព័ទ្ធជុំវិញមុខដុំចក្រ ប្រាកដនូវរន្ធដុំចក្រ ប្រាកដនូវកាំទាំងឡាយ ប្រាកដនូវខ្សែវង់នៅលើកាំទាំងឡាយ ប្រាកដនូវកងចក្រ និងប្រាកដនូវកងកែវមណីនៃកងចក្រ។ នេះជាសេចក្តីដែលមកក្នុងបាលីមុនសិន។ Sambahulavāro pana anāgato, so evaṃ daṭṭhabbo – satti siri vaccho nandi sovattiko vaṭaṃsako vaḍḍhamānakaṃ macchayugalaṃ bhaddapīṭhaṃ aṅkusaṃ [Pg.258] tomaro pāsādo toraṇaṃ setacchattaṃ khaggo tālavaṇṭaṃ morahatthako vāḷabījanī uṇhīsaṃ patto maṇi kusumadāmaṃ nīluppalaṃ rattuppalaṃ setuppalaṃ padumaṃ puṇḍarīkaṃ puṇṇaghaṭo puṇṇapāti samuddo cakkavāḷo himavā sineru candimasūriyā nakkhattāni cattāro mahādīpā dveparittadīpasahassāni, antamaso cakkavattirañño parisaṃ upādāya sabbo cakkalakkhaṇasseva parivāro. ចំណែកឯវារៈដ៏ច្រើនដែលមិនបានមកក្នុងបាលី គួរដឹងយ៉ាងនេះគឺ៖ លំពែង, សិរីវត្ស, នន្ទិយាវដ្ត, ស្វស្ទិកៈ, គ្រឿងប្រដាប់ត្រចៀក, ក្អមទឹក, ត្រីមួយគូ, ភទ្របិដ្ឋ, កាវដំរី, លំពែងពីរខ្នែង, ប្រាសាទ, ខ្លោងទ្វារ, ស្វេតច្ឆត្រ, ព្រះខ័ន, ផ្លិតស្លឹករឹត, កន្ទុយក្ងោក, ផ្លិតវាលវីជនី, មកុដ, បាត្រ, កែវមណី, កម្រងផ្កា, ផ្កាឈូកខៀវ, ផ្កាឈូកក្រហម, ផ្កាឈូកស, ផ្កាឈូកបទុម, ផ្កាឈូកបុណ្ឌរិក, ក្អមពេញដោយទឹក, ថាសពេញដោយទឹក, មហាសមុទ្រ, ភ្នំចក្រវាឡ, ព្រៃហេមពាន្ត, ភ្នំសិនេរុ, ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ, ពួកផ្កាយនក្សត្រ, ទ្វីបធំទាំង ៤, ពួកទ្វីបតូចពីរពាន់ជាបរិវារ រហូតដល់បរិស័ទរបស់ព្រះរាជាចក្រពត្តិ ទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាបរិវារនៃចក្រលក្ខណៈទាំងឡាយ។ Āyatapaṇhīti dīghapaṇhi, paripuṇṇapaṇhīti attho. Yathā hi aññesaṃ aggapādo dīgho hoti, paṇhimatthake jaṅghā patiṭṭhāti, paṇhi tacchetvā ṭhapitā viya hoti, na evaṃ tathāgatassa. Tathāgatassa pana catūsu koṭṭhāsesu dve koṭṭhāsā aggapādo hoti, tatiye koṭṭhāse jaṅghā patiṭṭhāti, catutthe koṭṭhāse āraggena vaṭṭetvā ṭhapitā viya rattakambale geṇḍukasadisā paṇhi hoti. បទថា āyatapaṇhī សេចក្តីថា មានកែងព្រះបាទវែង ពោលគឺមានកែងព្រះបាទពេញលេញល្អ។ ដូចជាពួកជនដទៃ ចុងជើងតែងវែង ស្មងជើងប្រតិស្ឋាននៅលើកែងជើង កែងជើងប្រៀបដូចជាគេចិតចេញហើយដាក់ទុក ប៉ុន្តែចំពោះព្រះតថាគត មិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ក្នុងចំណែកទាំង ៤ ពីរចំណែកជាចុងព្រះបាទ ស្មងព្រះបាទប្រតិស្ឋានក្នុងចំណែកទី ៣ ឯក្នុងចំណែកទី ៤ កែងព្រះបាទមានសណ្ឋានមូលក្លំ ប្រៀបដូចជាគេក្រឡឹងដោយដែកខារ ហើយដាក់នៅលើកម្រាលរោមសត្វពណ៌ក្រហម ដូចជាដុំសីដូច្នោះឯង។ Dīghaṅgulīti yathā aññesaṃ kāci aṅguli dīghā hoti, kāci rassā, na evaṃ tathāgatassa. Tathāgatassa pana makkaṭasseva dīghahatthapādaṅguliyo mūle thūlā anupubbena gantvā agge tanukā niyyāsatelena madditvā vaṭṭitaharitālavaṭṭisadisā honti. Tena vuttaṃ ‘‘dīghaṅgulī’’ti. បទថា dīghaṅgulī សេចក្តីថា ដូចជាពួកជនដទៃ ម្រាមជើងខ្លះវែង ម្រាមជើងខ្លះខ្លី ប៉ុន្តែចំពោះព្រះតថាគត មិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ មានម្រាមព្រះហស្តនិងម្រាមព្រះបាទវែង ប្រៀបដូចជាម្រាមនៃស្វា គឺធំនៅត្រង់គល់ ហើយរៀវតូចទៅតាមលំដាប់រហូតដល់ចុង មានសណ្ឋានដូចជាដុំល្មៀតដែលគេលាយដោយប្រេងជ័រឈើហើយលញ់ឱ្យមូលល្អដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពាក្យពោលថា «មានម្រាមវែង»។ Mudutalunahatthapādoti sappimaṇḍe osādetvā ṭhapitaṃ satavāravihatakappāsapaṭalaṃ viya mudū, jātamattakumārassa viya ca niccakālaṃ talunā ca hatthapādā assāti mudutalunahatthapādo. បទថា mudutaluṇahatthapādo សេចក្តីថា ព្រះហស្តនិងព្រះបាទទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គ ទន់ល្មើយ ប្រៀបដូចជាផែនសំឡីដែលគេវាយអស់មួយរយដង ហើយជ្រលក់ក្នុងទឹកដោះថ្លា និងមានសភាពខ្ចីញេញជានិច្ចកាល ប្រៀបដូចជាដៃជើងនៃទារកដែលទើបនឹងកើតថ្មីៗ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «មានព្រះហស្តនិងព្រះបាទដ៏ទន់ល្មើយនិងខ្ចីញេញ»។ Jālahatthapādoti na cammena paṭibaddhaaṅgulantaro. Ediso hi phaṇahatthako purisadosena upahato pabbajjampi na labhati. Tathāgatassa pana catasso hatthaṅguliyo pañcapi pādaṅguliyo ekappamāṇā honti, tāsaṃ ekappamāṇattāya yavalakkhaṇaṃ aññamaññaṃ paṭivijjhitvā tiṭṭhati. Athassa hatthapādā kusalena vaḍḍhakinā yojitajālavātapānasadisā honti. Tena vuttaṃ ‘‘jālahatthapādo’’ti. ពាក្យថា «មានព្រះហស្ត និងព្រះបាទមានស្រទាប់» គឺមិនមែនមានចន្លោះម្រាមតភ្ជាប់គ្នាដោយស្បែកនោះទេ។ ព្រោះថា ជនដែលមានម្រាមដៃជាប់គ្នាបែបនោះ ហៅថា ផណហត្ថកៈ (ដៃដូចពពារពស់) ជាអ្នកត្រូវទោសរបស់បុរសកំចាត់បង់ហើយ សូម្បីតែការបួសក៏មិនបានឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ម្រាមព្រះហស្តទាំង ៤ និងម្រាមព្រះបាទទាំង ៥ មានប្រវែងស្មើៗគ្នា ព្រោះតែម្រាមទាំងនោះមានប្រវែងស្មើគ្នា ទើបលក្ខណៈ (សញ្ញាស្រូវបាលី) ស្ថិតនៅទល់គ្នាទៅវិញទៅមក។ លំដាប់នោះ ព្រះហស្ត និងព្រះបាទរបស់ព្រះអង្គ ក៏មានសណ្ឋានដូចជាបង្អួចសំណាញ់ដែលជាងឈើដ៏ឈ្លាសវៃបានប្រកបល្អហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «មានព្រះហស្ត និងព្រះបាទមានស្រទាប់»។ Uddhaṃ patiṭṭhitagopphakattā ussaṅkhā pādā assāti ussaṅkhapādo. Aññesañhi piṭṭhipāde gopphakā honti. Tena tesaṃ pādā āṇibaddhā viya thaddhā honti, na yathāsukhaṃ parivattanti, gacchantānaṃ pādatalāni na dissanti[Pg.259]. Tathāgatassa pana abhiruhitvā upari gopphakā patiṭṭhahanti. Tenassa nābhito paṭṭhāya uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti, adhokāyova iñjati. Sukhena pādā parivattanti. Puratopi pacchatopi ubhayapassesupi ṭhatvā passantānaṃ pādatalāni paññāyanti, na hatthīnaṃ viya pacchatoyeva. ព្រះបាទទាំងឡាយមានកជើងខ្ពស់ ព្រោះតែមានកជើងស្ថិតនៅខាងលើ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានកជើងខ្ពស់»។ ព្រោះថា ចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ កជើងរមែងនៅត្រង់ខ្នងជើង ហេតុនោះ ជើងរបស់ជនទាំងនោះក៏រឹងត្អឹង ហាក់ដូចជាត្រូវគេដបភ្ជាប់ដោយស្នៀត មិនអាចបង្វិលបានតាមសម្រួលឡើយ កាលដែលដើរទៅ បាតជើងទាំងឡាយក៏មិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ កជើងទាំងឡាយឡើងទៅខាងលើ ហើយស្ថិតនៅផ្នែកខាងលើ ព្រោះហេតុនោះ ចាប់តាំងពីព្រះនាភី (ផ្ចិត) ទៅ ព្រះកាយផ្នែកខាងលើរបស់ព្រះអង្គរមែងមិនញាប់ញ័រ ហាក់ដូចជារូបបដិមាមាសដែលគេតម្កល់ទុកលើទូក មានតែព្រះកាយផ្នែកខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះដែលរំកិលទៅ។ ព្រះបាទទាំងឡាយរមែងបង្វិលបានដោយងាយ។ ទោះបីជាអ្នកឈរមើលពីខាងមុខ ពីខាងក្រោយ ឬពីចំហៀងទាំងសងខាង បាតព្រះបាទទាំងឡាយក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ មិនមែនដូចជាពួកដំរី ដែលប្រាកដតែពីខាងក្រោយនោះឡើយ។ Eṇijaṅghoti eṇimigasadisajaṅgho maṃsussadena paripuṇṇajaṅgho, na ekato baddhapiṇḍikamaṃso, samantato samasaṇṭhitena maṃsena parikkhittāhi suvaṭṭitāhi sāligabbhasadisāhi jaṅghāhi samannāgatoti attho. ពាក្យថា «មានស្មងដូចជាស្មងសត្វទ្រាយ» គឺមានស្មងដូចជាស្មងនៃសត្វទ្រាយ មានស្មងពេញលេញដោយសាច់ដ៏ទ្រលុកទ្រលន់ មិនមែនមានដុំសាច់កកកុញតែម្ខាងនោះទេ គឺព័ទ្ធជុំវិញដោយសាច់ដែលតាំងនៅស្មើគ្នាជុំវិញ មានរាងមូលក្លំល្អ ដូចជាកួរស្រូវសាលីខ្ចី ប្រកបដោយស្មងទាំងឡាយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ Anonamantoti anamanto. Etenassa akhujjaavāmanabhāvo dīpito. Avasesajanā hi khujjā vā honti vāmanā vā, khujjānaṃ uparimakāyo aparipuṇṇo hoti, vāmanānaṃ heṭṭhimakāyo. Te aparipuṇṇakāyattā na sakkonti anonamantā jaṇṇukāni parimajjituṃ. Tathāgato pana paripuṇṇaubhayakāyattā sakkoti. ពាក្យថា «មិនបាច់ឱនចុះ» គឺមិនបាច់ឱនកាយឡើយ។ ដោយពាក្យនោះ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមិនកោងខ្នង និងមិនតឿរបស់ព្រះអង្គ។ ព្រោះថា ជនដែលនៅសេសសល់ ខ្លះក៏កោងខ្នង ខ្លះក៏តឿ រាងកាយផ្នែកខាងលើរបស់មនុស្សកោងខ្នងរមែងមិនពេញលេញ រាងកាយផ្នែកខាងក្រោមរបស់មនុស្សតឿរមែងមិនពេញលេញ។ ជនទាំងនោះ ព្រោះតែមានរាងកាយមិនពេញលេញ កាលបើមិនឱនចុះ ក៏មិនអាចស្ទាបអង្អែលជង្គង់ទាំងឡាយបានឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ព្រោះតែមានព្រះកាយពេញលេញទាំងពីរផ្នែក ទើបអាចស្ទាបអង្អែលបាន (ដោយមិនបាច់ឱនឡើយ)។ Usabhavāraṇādīnaṃ viya suvaṇṇapadumakaṇṇikasadise kose ohitaṃ paṭicchannaṃ vatthaguyhaṃ assāti kosohitavatthaguyho. Vatthaguyhanti vatthena gūhitabbaṃ aṅgajātaṃ vuccati. ព្រះមានព្រះអង្គជាតលាក់កំបាំងក្នុងស្រោម ព្រោះព្រះអង្គមានព្រះអង្គជាតដែលលាក់កំបាំងបិទបាំងទុកនៅក្នុងស្រោម ដែលដូចជាកណ្តៀតផ្កាឈូកមាស ដូចជាពួកគោឧសភរាជ និងដំរីសារជាដើម។ ពាក្យថា «វត្ថគុយ្ហៈ» នោះ សំដៅដល់អង្គជាតដែលគប្បីលាក់បាំងដោយសំពត់។ Suvaṇṇavaṇṇoti jātihiṅgulakena majjitvā dīpidāṭhāya ghaṃsitvā gerukaparikammaṃ katvā ṭhapitaghanasuvaṇṇarūpakasadisoti attho. Etenassa ghanasiniddhasaṇhasarīrataṃ dassetvā chavivaṇṇadassanatthaṃ kañcanasannibhattacoti vuttaṃ, purimassa vā vevacanameva etaṃ. ពាក្យថា «មានពណ៌ដូចជាមាស» គឺមានសណ្ឋានដូចជារូបមាសដុលដែលគេដុសខាត់ដោយជាតិហิង្គុលពិត ដុសខាត់ដោយថ្មរលីង និងធ្វើការលាបពណ៌ក្រហម (ដីក្រហម) ហើយតម្កល់ទុក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ដោយពាក្យនេះ ទ្រង់បង្ហាញនូវភាពហាប់ណែន រលោង និងម៉ដ្ឋខៃនៃព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គហើយ ទើបត្រាស់ថា «មានព្រះឆវីពណ៌ដូចជាមាស» ដើម្បីបង្ហាញនូវពណ៌នៃព្រះឆវី (ស្បែក) ឬមួយថា ពាក្យនេះគ្រាន់តែជាវេវចនៈនៃពាក្យមុននោះឯង។ Rajojallanti rajo vā malaṃ vā. Na upalimpatīti na laggati, padumapalāsato udakabindu viya vivaṭṭati. Hatthadhovanapādadhovanādīni pana utuggahaṇatthāya ceva dāyakānaṃ puññaphalatthāya ca buddhā karonti, vattasīsenāpi ca karontiyeva. Senāsanaṃ pavisantena hi bhikkhunā pāde dhovitvā pavisitabbanti vuttametaṃ. ពាក្យថា «ធូលីនិងល្អង» គឺធូលី ឬគ្រឿងសៅហ្មង។ ពាក្យថា «មិនជាប់» គឺមិនស្អិតជាប់ឡើយ រមែងរបូតធ្លាក់ចុះ ដូចជាដំណក់ទឹកនៅលើស្លឹកឈូក។ ចំណែកឯការលាងព្រះហស្ត និងការលាងព្រះបាទជាដើមនោះ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយរមែងធ្វើដើម្បីសម្រួលធាតុអាកាសផង និងដើម្បីជាផលបុណ្យដល់ពួកទាយកផង ហើយសូម្បីតែដោយអំណាចនៃវត្តប្រតិបត្តិ ក៏ទ្រង់រមែងធ្វើពិតប្រាកដមែន។ ព្រោះថា មានពាក្យដែលទ្រង់បានត្រាស់ទុកមកហើយថា «ភិក្ខុកាលនឹងចូលទៅកាន់សេនាសនៈ គប្បីលាងជើងទាំងឡាយសិន សឹមចូលទៅ»។ Uddhaggalomoti āvaṭṭapariyosāne uddhaggāni hutvā mukhasobhaṃ ullokayamānāni viya ṭhitāni lomāni assāti uddhaggalomo. ពាក្យថា «មានព្រះលោមាមានចុងឡើងលើ» គឺព្រះអង្គមានព្រះលោមាទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅដោយមានចុងងើបឡើងលើ ក្នុងទីបំផុតនៃរង្វង់មូលដែលវិលទៅខាងស្តាំ ហាក់ដូចជាងើបមើលនូវសិរីនៃព្រះភក្ត្រ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានព្រះលោមាមានចុងឡើងលើ»។ Brahmujugattoti [Pg.260] brahmā viya ujugatto, ujumeva uggatadīghasarīro. Yebhuyyena hi sattā khandhe kaṭiyaṃ jāṇūsūti tīsu ṭhānesu namanti. Te kaṭiyaṃ namantā pacchato namanti, itaresu dvīsu ṭhānesu purato. Dīghasarīrā paneke passavaṅkā honti, eke mukhaṃ unnāmetvā nakkhattāni gaṇayantā viya caranti, eke appamaṃsalohitā sūlasadisā honti, pavedhamānā gacchanti. Tathāgato pana ujumeva uggantvā dīghappamāṇo devanagare ussitasuvaṇṇatoraṇaṃ viya hoti. ពាក្យថា «មានព្រះកាយត្រង់ស្មើដូចជាព្រះព្រហ្ម» គឺមានព្រះកាយត្រង់ដូចជាព្រះព្រហ្ម មានព្រះវរកាយខ្ពស់ត្រង់ឡើងទៅលើតែម្តង។ ព្រោះថា ជាទូទៅ សត្វទាំងឡាយរមែងឱនកោងក្នុងទី ៣ កន្លែង គឺ ស្មា ចង្កេះ និងជង្គង់។ សត្វទាំងឡាយនោះ កាលបើឱនត្រង់ចង្កេះ រមែងឱនទៅខាងក្រោយ ចំណែកក្នុងទី ២ កន្លែងក្រៅពីនេះ រមែងឱនទៅខាងមុខ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកសត្វខ្លះដែលមានរាងកាយខ្ពស់ ក៏មានចំហៀងខ្លួនកោងវៀច ខ្លះក៏ងើបមុខឡើងលើ ដើរទៅហាក់ដូចជាកំពុងរាប់ផ្កាយ ខ្លះទៀតមានសាច់និងឈាមតិច មានសណ្ឋានដូចជាឈើចាក់ចង្កាក់ ដើរញាប់ញ័រទៅ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ទ្រង់មានព្រះវរកាយត្រង់ឡើងទៅលើ មានកម្ពស់សមសួន ហាក់បីដូចជាខ្លោងទ្វារមាសដែលគេសង់ឡើងក្នុងទីក្រុងនៃទេវតា។ Sattussadoti dve hatthapiṭṭhiyo dve pādapiṭṭhiyo dve aṃsakūṭāni khandhoti imesu sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussado assāti sattussado. Aññesaṃ pana hatthapādapiṭṭhīsu nhārujālā paññāyanti, aṃsakūṭakhandhesu aṭṭhikoṭiyo, te manussapetā viya khāyanti, na tathāgato. Tathāgato pana sattasu ṭhānesu paripuṇṇamaṃsussadattā nigūḷhanhārujālehi hatthapiṭṭhādīhi vaṭṭetvā ṭhapitasuvaṇṇavaṇṇāliṅgasadisena khandhena silārūpakaṃ viya cittakammarūpakaṃ viya ca khāyati. ពាក្យថា «មានព្រះសាច់ពេញលេចឡើងក្នុងទី ៧ កន្លែង» គឺខ្នងព្រះហស្តទាំងពីរ ខ្នងព្រះបាទទាំងពីរ ស្មាទាំងពីរ និងកញ្ចឹងព្រះសីសៈ ក្នុងទីទាំង ៧ នេះ មានសាច់ពេញលេចឡើងយ៉ាងបរិបូណ៌ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានព្រះសាច់ពេញលេចឡើងក្នុងទី ៧ កន្លែង»។ ចំណែកជនដទៃទាំងឡាយវិញ នៅលើខ្នងដៃនិងខ្នងជើង បណ្តាញសរសៃទាំងឡាយរមែងលេចចេញមកច្បាស់ នៅត្រង់ស្មានិងកញ្ចឹងក ចុងឆ្អឹងទាំងឡាយក៏លេចចេញមកច្បាស់ មនុស្សទាំងនោះមើលទៅហាក់ដូចជាប្រេត ឯព្រះតថាគតមិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ព្រោះតែមានសាច់ពេញលេចឡើងក្នុងទីទាំង ៧ យ៉ាងបរិបូណ៌ មានបណ្តាញសរសៃលាក់កំបាំងជិតឈឹង ដោយមានខ្នងព្រះហស្តជាដើម និងមានកញ្ចឹងព្រះសីសៈដ៏មូលក្លំដូចជាស្គរមាសដែលគេដុសខាត់ល្អហើយ មើលទៅហាក់ដូចជារូបចម្លាក់ថ្ម ឬដូចជារូបគំនូរដ៏វិចិត្រ រមែងប្រាកដដូច្នោះ។ Sīhassa pubbaddhaṃ viya kāyo assāti sīhapubbaddhakāyo. Sīhassa hi puratthimakāyova paripuṇṇo hoti, pacchimakāyo aparipuṇṇo. Tathāgatassa pana sīhassa pubbaddhakāyova sabbo kāyo paripuṇṇo. Sopi sīhasseva na tattha tattha vinatunnatādivasena dussaṇṭhitavisaṇṭhito, dīghayuttaṭhāne pana dīgho, rassakisathūlaanuvaṭṭitayuttaṭṭhānesu tathāvidhova hoti. Vuttañhetaṃ – ព្រះមានព្រះកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈ ព្រោះព្រះអង្គមានព្រះកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសត្វសីហៈ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានព្រះកាយដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈ»។ ព្រោះថារាងកាយរបស់សត្វសីហៈ តែផ្នែកពាក់កណ្តាលខាងមុខប៉ុណ្ណោះដែលពេញលេញបរិបូណ៌ ឯផ្នែកខាងក្រោយរមែងមិនពេញលេញឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ដូចជាកាយពាក់កណ្តាលខាងមុខនៃសីហៈដែរ គឺព្រះវរកាយទាំងមូលរបស់ព្រះអង្គរមែងពេញលេញបរិបូណ៌។ សូម្បីតែព្រះវរកាយនោះសោត ក៏មិនមែនដូចជាសត្វសីហៈ ដែលមានសណ្ឋានមិនស្មើគ្នា គឺទាបខ្លះខ្ពស់ខ្លះក្នុងទីនោះៗ មានទ្រង់ទ្រាយមិនល្អនោះឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ ក្នុងកន្លែងដែលគួរវែងក៏វែង ក្នុងកន្លែងដែលគួរខ្លី គួរស្គម គួរធាត់ ឬគួរមូលក្លំ ក៏មានសណ្ឋានសមសួនទៅតាមនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានព្រះពុទ្ធដីកាត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា៖ ‘‘Manāpiye ca kho, bhikkhave, kammavipāke paccupaṭṭhite yehi aṅgehi dīghehi sobhati, tāni aṅgāni dīghāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi rassehi sobhati, tāni aṅgāni rassāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi thūlehi sobhati, tāni aṅgāni thūlāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi kisehi sobhati, tāni aṅgāni kisāni saṇṭhahanti. Yehi aṅgehi vaṭṭehi sobhati, tāni aṅgāni vaṭṭāni saṇṭhahantī’’ti. «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើផលនៃកម្មដ៏ជាទីគាប់ចិត្តប្រាកដឡើងហើយ ព្រះអង្គទ្រង់ល្អឆើតឆាយដោយព្រះអង្គវយវៈណាដែលវែង ព្រះអង្គវយវៈទាំងឡាយនោះក៏វែងសមសួន។ ទ្រង់ល្អឆើតឆាយដោយព្រះអង្គវយវៈណាដែលខ្លី ព្រះអង្គវយវៈទាំងឡាយនោះក៏ខ្លីសមសួន។ ទ្រង់ល្អឆើតឆាយដោយព្រះអង្គវយវៈណាដែលធាត់ធំ ព្រះអង្គវយវៈទាំងឡាយនោះក៏ធាត់ធំសមសួន។ ទ្រង់ល្អឆើតឆាយដោយព្រះអង្គវយវៈណាដែលស្គមតូច ព្រះអង្គវយវៈទាំងឡាយនោះក៏ស្គមតូចសមសួន។ ទ្រង់ល្អឆើតឆាយដោយព្រះអង្គវយវៈណាដែលមូលក្លំ ព្រះអង្គវយវៈទាំងឡាយនោះក៏មូលក្លំសមសួនដូច្នោះដែរ»។ Iti [Pg.261] nānācittena puññacittena cittito dasahi pāramīhi sajjito tathāgatassa attabhāvo, tassa loke sabbasippino vā iddhimanto vā paṭirūpakampi kātuṃ na sakkonti. ដោយហេតុនេះ ព្រះអត្តភាពរបស់ព្រះតថាគត ដែលវិចិត្រទៅដោយបុណ្យដ៏វិចិត្រប្លែកៗគ្នា ដែលបានតាក់តែងឡើងដោយបារមីទាំង ១០ ប្រការ គឺព្រះអត្តភាពរបស់ព្រះតថាគតនោះ នៅក្នុងលោកនេះ ទោះបីជាជាងទាំងពួងក្តី ឬអ្នកមានឫទ្ធិទាំងឡាយក្តី សូម្បីតែរូបតំណាង ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យដូចបានឡើយ។ Citantaraṃsoti antaraṃsaṃ vuccati dvinnaṃ koṭṭānamantaraṃ, taṃ citaṃ paripuṇṇamassāti citantaraṃso. Aññesañhi taṃ ṭhānaṃ ninnaṃ hoti, dve piṭṭhikoṭṭā pāṭiyekkaṃ paññāyanti. Tathāgatassa pana kaṭito paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ yāva khandhā uggamma samussitasuvaṇṇaphalakaṃ viya piṭṭhiṃ chādetvā patiṭṭhitaṃ. ពាក្យថា «មានចន្លោះស្មាពេញ» គឺចន្លោះស្មា ហៅថា ចន្លោះនៃឆ្អឹងស្លាបប្រចៀវទាំងពីរ ចន្លោះស្មានោះពេញលេញបរិបូណ៌ចំពោះព្រះអង្គ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានចន្លោះស្មាពេញ»។ ព្រោះថា ចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ ទីកន្លែងនោះរមែងខូងចុះ ឆ្អឹងស្លាបប្រចៀវទាំងពីររមែងលេចចេញមកដាច់ដោយឡែកពីគ្នា។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ចាប់តាំងពីចង្កេះទៅ ផ្ទាំងសាច់ឡើងទៅរហូតដល់កញ្ចឹងក ហាក់ដូចជាបន្ទះក្តារមាសដែលគេបញ្ឈរទុក បិទបាំងខ្នងទាំងមូល ហើយស្ថិតនៅដូច្នោះ។ Nigrodhaparimaṇḍaloti nigrodho viya parimaṇḍalo. Yathā paṇṇāsahatthatāya vā satahatthatāya vā samakkhandhasākho nigrodho dīghatopi vitthāratopi ekappamāṇova hoti, evaṃ kāyatopi byāmatopi ekappamāṇo. Yathā aññesaṃ kāyo vā dīgho hoti byāmo vā, na evaṃ visamappamāṇoti attho. Teneva ‘‘yāvatakvassa kāyo’’tiādi vuttaṃ. Tattha yāvatako assāti yāvatakvassa. ពាក្យថា «មានរង្វង់មូលដូចជាដើមជ្រៃជ្រៅ» គឺមានរង្វង់មូលដូចជាដើមជ្រៃជ្រៅ។ យ៉ាងណា ដើមជ្រៃជ្រៅដែលមានមែកនិងដើមស្មើគ្នា ទោះបីជាមានកម្ពស់ ៥០ ហត្ថ ឬ ១០០ ហត្ថក្តី រមែងមានប្រវែងកម្ពស់ និងប្រវែងទទឹងស្មើគ្នាពិតប្រាកដ យ៉ាងនោះឯង ព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គ ក៏មានប្រវែងកម្ពស់ និងប្រវែងទទឹង (មួយព្យាម) ស្មើគ្នាដែរ។ មិនដូចជាជនដទៃទាំងឡាយដែលជួនកាលកម្ពស់វែងជាង ឬប្រវែងទទឹងវែងជាង គឺមិនមានប្រវែងមិនស្មើគ្នាបែបនោះឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ទុកជាដើមថា «ព្រះវរកាយរបស់ព្រះអង្គមានប្រវែងប៉ុណ្ណា...»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «yāvatako assa» នោះ សម្រួលជា «yāvatakvassa»។ Samavaṭṭakkhandhoti samavaṭṭitakkhandho. Yathā eke koñcā viya bakā viya varāhā viya ca dīghagalā vaṅkagalā puthulagalā ca honti, kathanakāle sirājālaṃ paññāyati, mando saro nikkhamati, na evaṃ tassa. Tathāgatassa pana suvaṭṭitasuvaṇṇāliṅgasadiso khandho hoti, kathanakāle sirājālaṃ na paññāyati, meghassa viya gajjato saro mahā hoti. ពាក្យថា «មានកញ្ចឹងកមូលក្លំស្មើល្អ» គឺមានកញ្ចឹងកមូលក្លំស្មើគ្នា។ យ៉ាងណា ជនខ្លះដូចជាសត្វក្រៀលក្តី ដូចជាសត្វកុកក្តី ឬដូចជាសត្វជ្រូកក្តី មានកវែង មានកវៀច ឬមានកធំក្រាស់ ក្នុងពេលនិយាយ បណ្តាញសរសៃរមែងលេចចេញមកច្បាស់ មានសំឡេងខ្សោយចេញមក ឯព្រះតថាគតមិនមែនដូច្នោះឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ មានកញ្ចឹងកមូលក្លំល្អ ដូចជាស្គរមាសដែលគេដុសខាត់ល្អហើយ ក្នុងពេលត្រាស់ សរសៃកក៏មិនលេចចេញមកឡើយ ព្រះសូរសំឡេងរមែងលាន់ឮខ្លាំង ដូចជាសំឡេងផ្គរលាន់។ Rasaggasaggīti ettha rasaṃ gasantīti rasaggasā, rasaharaṇīnametaṃ adhivacanaṃ, tā aggā assāti rasaggasaggī. Tathāgatassa hi satta rasaharaṇisahassāni uddhaggāni hutvā gīvāyameva paṭimukkāni. Tilaphalamattopi āhāro jivhagge ṭhapito sabbaṃ kāyaṃ anupharati, teneva mahāpadhānaṃ padahantassa ekataṇḍulādīhipi kāḷāyayūsapasatenāpi kāyassa yāpanaṃ ahosi. Aññesaṃ pana tathā abhāvā na sakalakāyaṃ ojā pharati, tena te bahvābādhā honti. Idaṃ lakkhaṇaṃ appābādhatāsaṅkhātassa nissandaphalassa vasena pākaṭaṃ hoti. ពាក្យថា «មានសរសៃទទួលរសដ៏ប្រសើរ» នោះ ក្នុងពាក្យនេះ ពួកសរសៃដែលទទួលរសជាតិ ហៅថា រសគ្គសៈ នេះជាឈ្មោះនៃសរសៃនាំរសជាតិទាំងឡាយ សរសៃទាំងឡាយនោះដ៏ប្រសើរចំពោះព្រះអង្គ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «មានសរសៃទទួលរសដ៏ប្រសើរ» (ឬ រសគ្គសគ្គិ)។ ព្រោះថា ចំពោះព្រះតថាគត សរសៃនាំរសជាតិទាំង ៧ ពាន់ មានចុងងើបឡើងលើ មកជួបជុំគ្នានៅត្រង់កញ្ចឹងកតែម្តង។ សូម្បីតែអាហារមានប្រមាណប៉ុនគ្រាប់ល្ង ដែលគេដាក់នៅលើចុងព្រះជីវ្ហា ក៏រមែងជ្រួតជ្រាបទៅសព្វព្រះវរកាយទាំងមូល ព្រោះហេតុនោះឯង កាលដែលទ្រង់កំពុងបំពេញមហាបធាន សូម្បីតែដោយគ្រាប់អង្ករមួយគ្រាប់ជាដើម ឬដោយទឹកសម្លសណ្តែកមួយក្បង់ ការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្រះវរកាយក៏នៅតែមានទៅរួច។ ចំណែកជនដទៃទាំងឡាយវិញ ព្រោះតែមិនមានសភាពបែបនោះ ឱជារសក៏មិនជ្រួតជ្រាបទៅសព្វរាងកាយទាំងមូលឡើយ ហេតុនោះ ជនទាំងនោះទើបមានជំងឺច្រើន។ លក្ខណៈនេះ ដែលហៅថា ភាពជាអ្នកមានជំងឺតិច ដោយអំណាចនៃផលវិបាកដែលហូរចេញមក រមែងប្រាកដច្បាស់។ Sīhasseva [Pg.262] hanu assāti sīhahanu. Tattha sīhassa heṭṭhimahanumeva paripuṇṇaṃ hoti, na uparimaṃ. Tathāgatassa pana sīhassa heṭṭhimaṃ viya dvepi paripuṇṇāni dvādasiyaṃ pakkhassa candasadisāni honti. ព្រះមានព្រះហនុកាដូចជាចង្កាសីហៈ ព្រោះព្រះអង្គមានព្រះហនុកា (ចង្កា) ដូចជាចង្កានៃសត្វសីហៈ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានព្រះហនុកាដូចជាចង្កាសីហៈ»។ ក្នុងពាក្យនោះ របស់សត្វសីហៈ តែចង្កាផ្នែកខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះដែលពេញលេញ ឯចង្កាផ្នែកខាងលើមិនពេញលេញឡើយ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ដូចជាចង្កាផ្នែកខាងក្រោមនៃសត្វសីហៈដែរ គឺព្រះហនុកាទាំងពីរក៏ពេញលេញបរិបូណ៌ មានសណ្ឋានដូចជាព្រះចន្ទក្នុងថ្ងៃ ១២ កើត ឬ ១២ រោច។ Cattālīsadantotiādīsu uparimahanuke patiṭṭhitā vīsati, heṭṭhime vīsatīti cattālīsa dantā assāti cattālīsadanto. Aññesañhi paripuṇṇadantānampi dvattiṃsa dantā honti, tathāgatassa cattālīsaṃ. ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «មានព្រះទន្ត ៤០» នោះ ព្រះទន្តដែលតាំងនៅលើព្រះហនុកាផ្នែកខាងលើមាន ២០ ព្រះទន្តដែលតាំងនៅលើព្រះហនុកាផ្នែកខាងក្រោមមាន ២០ មានព្រះទន្ត ៤០ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ព្រះមានព្រះទន្ត ៤០»។ ព្រោះថា ចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ សូម្បីតែអ្នកដែលមានធ្មេញពេញលេញក្តី ក៏មានធ្មេញត្រឹមតែ ៣២ ប៉ុណ្ណោះ ឯព្រះតថាគតមានព្រះទន្តដល់ទៅ ៤០។ Aññesañca keci dantā uccā keci nīcāti visamā honti, tathāgatassa pana ayapaṭṭachinnasaṅkhapaṭalaṃ viya samā. ម្យ៉ាងទៀត ចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ ធ្មេញខ្លះខ្ពស់ ធ្មេញខ្លះទាប រមែងមិនស្មើគ្នាឡើយ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ហាក់ដូចជាបន្ទះសំបកខ្យងសង្ខដែលគេអារដោយអារដែក គឺមានព្រះទន្តស្មើគ្នាជានិច្ច។ Aññesaṃ kumbhīlānaṃ viya dantā viraḷā honti, macchamaṃsādīni khādantānaṃ dantantaraṃ pūrati. Tathāgatassa pana kanakalatāya samussāpitavajirapanti viya aviraḷā tulikāya dassitaparicchedā viya dantā honti. ចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ ដូចជាសត្វក្រពើ ធ្មេញទាំងឡាយរមែងចន្លោះៗពីគ្នា កាលដែលស៊ីត្រីនិងសាច់ជាដើម កំទេចអាហារក៏រមែងចូលទៅពេញចន្លោះធ្មេញ។ ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ហាក់ដូចជាជួរពេជ្រដែលគេដោតភ្ជាប់នឹងវល្លិមាស គឺមានព្រះទន្តជិតស្និទ្ធល្អគ្មានចន្លោះឡើយ ហាក់ដូចជាគេគូសវាស់ដោយជក់ ព្រះទន្តទាំងឡាយរមែងប្រាកដដូច្នោះ។ Susukkadāṭhoti aññesañca pūtidantā uṭṭhahanti, tena kāci dāṭhā kāḷāpi vivaṇṇāpi honti. Tathāgato susukkadāṭho osadhitārakampi atikkamma virocamānāya pabhāya samannāgatadāṭho, tena vuttaṃ ‘‘susukkadāṭho’’ti. ពាក្យថា «មានព្រះទាឋៈស្អាតបរិសុទ្ធ» គឺចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ ធ្មេញពុក រមែងដុះឡើង ព្រោះហេតុនោះ ចង្កូមខ្លះក៏ខ្មៅ ឬមានពណ៌ខុសប្លែកទៅ។ ចំណែកព្រះតថាគត មានព្រះទាឋៈស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែង កន្លងហួសសូម្បីតែពន្លឺផ្កាយព្រឹក ដោយមានពន្លឺភ្លឺថ្លា ប្រកបដោយព្រះទាឋៈដ៏មានរស្មីភ្លឺថ្លា ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «មានព្រះទាឋៈស្អាតបរិសុទ្ធ»។ Pahūtajivhoti aññesaṃ jivhā thūlāpi hoti kisāpi rassāpi thaddhāpi visamāpi, tathāgatassa pana mudu dīghā puthulā vaṇṇasampannā hoti. So taṃ lakkhaṇaṃ pariyesituṃ āgatānaṃ kaṅkhāvinodanatthaṃ mudukattā taṃ jivhaṃ kathinasūciṃ viya vaṭṭetvā ubho nāsikasotāni parāmasati, dīghattā ubho kaṇṇasotāni parāmasati, puthulattā kesantapariyosānaṃ kevalampi nalāṭaṃ paṭicchādeti. Evaṃ tassā mududīghaputhulabhāvaṃ pakāsento kaṅkhaṃ vinodeti. Evaṃ tilakkhaṇasampannaṃ jivhaṃ sandhāya ‘‘pahūtajivho’’ti vuttaṃ. ពាក្យថា «មានព្រះជីវ្ហាធំវែង» គឺចំពោះជនដទៃទាំងឡាយ អណ្តាតខ្លះក៏ក្រាស់ ខ្លះក៏តូច ខ្លះក៏ខ្លី ខ្លះក៏រឹងត្អឹង ខ្លះក៏មិនស្មើគ្នា ចំណែកព្រះតថាគតវិញ ព្រះជីវ្ហាទន់ល្មើយ វែង ធំទូលាយ និងប្រកបដោយពណ៌ដ៏ល្អ។ ព្រះអង្គនោះ ដើម្បីកម្ចាត់សេចក្តីសង្ស័យរបស់ជនទាំងឡាយដែលមកស្វែងរកលក្ខណៈនោះ ព្រោះតែព្រះជីវ្ហាមានសភាពទន់ល្មើយ នូវព្រះជីវ្ហានោះ ដូចជាម្ជុលដ៏មុតស្រួច ទ្រង់មូរហើយ ក៏ស្ទាបអង្អែលរន្ធព្រះនាសាទាំងពីរបាន ព្រោះតែព្រះជីវ្ហាវែង ក៏ស្ទាបអង្អែលរន្ធព្រះសោតៈទាំងពីរបាន ព្រោះតែព្រះជីវ្ហាធំទូលាយ មានទីបំផុតត្រឹមជើងព្រះកេស ក៏អាចគ្របដណ្តប់លើព្រះលាដ៍ទាំងមូលបាន។ យ៉ាងនេះ កាលទ្រង់សម្តែងនូវភាពទន់ ភាពវែង និងភាពធំទូលាយនៃព្រះជីវ្ហានោះ ក៏កម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ។ ដោយហេតុនេះ សំដៅយកព្រះជីវ្ហាដែលប្រកបដោយលក្ខណៈទាំង ៣ ប្រការនេះ ទើបត្រាស់ថា «មានព្រះជីវ្ហាធំវែង»។ Brahmassaroti aññe chinnassarāpi bhinnassarāpi kākassarāpi honti, tathāgato pana mahābrahmuno sarasadisena sarena samannāgato. Mahābrahmuno hi pittasemhehi apalibuddhattā saro visuddho hoti. Tathāgatenāpi katakammaṃ vatthuṃ sodheti, vatthussa suddhattā nābhito paṭṭhāya samuṭṭhahanto saro visuddho aṭṭhaṅgasamannāgatova samuṭṭhāti. Karaviko viya bhaṇatīti karavikabhāṇī, mattakaravikarutamañjughosoti attho. ពាក្យថា Brahmassaroti (មានព្រះសូរ្យសៀងដូចជាសំឡេងព្រហ្ម) សេចក្តីថា ជនដទៃក្រៅពីព្រះពុទ្ធ តែងមានសំឡេងដាច់ៗខ្លះ មានសំឡេងស្អកស្អាខ្លះ មានសំឡេងដូចជាសំឡេងក្អែកខ្លះ ចំណែកព្រះតថាគត ទ្រង់ប្រកបដោយព្រះសូរ្យសៀងស្មើដោយសំឡេងនៃមហាព្រហ្ម។ ព្រោះថា សំឡេងរបស់មហាព្រហ្ម តែងតែបរិសុទ្ធ ព្រោះមិនត្រូវបានរុករានដោយប្រមាត់ និងស្លេស្មឡើយ។ សូម្បីតែកម្មដែលព្រះតថាគតបានធ្វើហើយ ក៏ជម្រះនូវវត្ថុ (គឺទីកើតនៃអក្ខរៈ) ឲ្យស្អាតល្អ ព្រោះតែវត្ថុនោះស្អាតល្អ ព្រះសូរ្យសៀងដែលតាំងឡើងតាំងពីផ្ចិតទៅ ក៏បរិសុទ្ធស្អាតល្អ និងប្រកបដោយអង្គ ៨ ប្រការ តែងតាំងឡើង។ ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះវាចាដូចជាសត្វករវិក ហេតុនោះទើបហៅថា ករវិកភាណី (មានព្រះវាចាដូចជាសត្វករវិក) សេចក្តីថា ទ្រង់មានព្រះសូរ្យសៀងដ៏ពីរោះ ដូចជាសំឡេងយំនៃសត្វករវិកដ៏ស្រវឹង (ដោយទឹកផ្កា)។ Tatridaṃ [Pg.263] karavikarutassa mañjutāya – karavikasakuṇe kira madhurarasaṃ ambapakkaṃ mukhatuṇḍakena paharitvā paggharitaṃ rasaṃ sāyitvā pakkhena tālaṃ datvā vikūjamāne catuppadādīni mattāni viya laḷituṃ ārabhanti. Gocarappasutāpi catuppadā mukhagatānipi tiṇāni chaḍḍetvā taṃ saddaṃ suṇanti, vāḷamigā khuddakamige anubandhamānā ukkhittapādaṃ anukkhipitvāva tiṭṭhanti, anubaddhamigāpi maraṇabhayaṃ hitvāpi tiṭṭhanti, ākāse pakkhandapakkhinopi pakkhe pasāretvā tiṭṭhanti, udake macchāpi kaṇṇapaṭalaṃ apphoṭentā taṃ saddaṃ suṇamānāva tiṭṭhanti. Evaṃ mañjurutā karavikā. ក្នុងរឿងនោះ នេះជាគ្រឿងអាងនៃភាពពីរោះនៃសំឡេងយំរបស់សត្វករវិក៖ ឮថា កាលបើសត្វករវិកចឹកផ្លែស្វាយទុំដែលមានរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ដោយចំពុះ ហើយលិទ្ធរសជាតិដែលហូរចេញមក រួចបោកស្លាបបន្លឺសំឡេងយំឡើង ពួកសត្វជើងបួនជាដើម តែងចាប់ផ្តើមលោតកញ្ឆេងរាំរែក ហាក់ដូចជាស្រវឹង។ សូម្បីពួកសត្វជើងបួនដែលកំពុងតែស្វែងរកចំណី ក៏ព្រលែងស្មៅដែលនៅក្នុងមាត់ចោល ហើយស្តាប់នូវសំឡេងនោះ ពួកសត្វសាហាវដែលកំពុងដេញតាមសត្វតូចៗ ក៏ឈរធ្មឹងដោយមិនដាក់ជើងដែលលើកឡើងនោះចុះឡើយ សូម្បីពួកសត្វតូចៗដែលត្រូវគេដេញតាម ក៏លះបង់នូវភ័យអំពីសេចក្តីស្លាប់ ហើយឈរធ្មឹងនៅ ពួកសត្វស្លាបដែលកំពុងហោះហើរលើអាកាស ក៏លាតស្លាបឈប់ហោះហើរឈរធ្មឹងនៅ សូម្បីពួកត្រីក្នុងទឹក ក៏មិនបក់ព្រុយត្រចៀក ហើយឈរធ្មឹងស្តាប់នូវសំឡេងនោះ។ សត្វករវិកទាំងឡាយ មានសំឡេងដ៏ពីរោះយ៉ាងនេះឯង។ Asandhimittāpi dhammāsokassa devī – ‘‘atthi nu kho, bhante, buddhasaddena sadiso kassaci saddo’’ti saṅghaṃ pucchi. Atthi karavikasakuṇassāti. Kuhiṃ, bhante, sakuṇāti? Himavanteti. Sā rājānaṃ āha, – ‘‘deva, karavikasakuṇaṃ daṭṭhukāmā’’ti. Rājā ‘‘imasmiṃ pañjare nisīditvā karaviko āgacchatū’’ti suvaṇṇapañjaraṃ vissajjesi. Pañjaro gantvā ekassa karavikassa purato aṭṭhāsi. So ‘‘rājāṇāya āgato pañjaro, na sakkā agantu’’nti tattha nisīdi. Pañjaro āgantvā rañño puratova aṭṭhāsi. Karavikaṃ saddaṃ kārāpetuṃ na sakkonti. Atha rājā ‘‘kathaṃ bhaṇe ime saddaṃ karontī’’ti āha? Ñātake disvā devāti. Atha naṃ rājā ādāsehi parikkhipāpesi. So attanova chāyaṃ disvā ‘‘ñātakā me āgatā’’ti maññamāno pakkhena tāḷaṃ datvā mañjussarena maṇivaṃsaṃ dhamamāno viya viravi. Sakalanagare manussā mattā viya laḷiṃsu. Asandhimittā cintesi – ‘‘imassa tāva tiracchānassa evaṃ madhuro saddo, kīdiso nu kho sabbaññutaññāṇasirippattassa bhagavato ahosī’’ti pītiṃ uppādetvā taṃ pītiṃ avijahitvā sattahi jaṅghasatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Evaṃ madhuro karavikasaddo. Tato satabhāgena sahassabhāgena ca madhurataro tathāgatassa saddo, loke pana karavikato aññassa madhurarassa abhāvato ‘‘karavikabhāṇī’’ti vuttaṃ. សូម្បីព្រះនាងអសន្ធិមិត្តា ជាព្រះមហេសីរបស់ព្រះបាទធម្មាសោក ក៏បានទូលសួរព្រះសង្ឃថា «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន តើមានសំឡេងរបស់នរណាម្នាក់ ស្មើដោយព្រះពុទ្ធសូរសៀងដែរឬទេ?» ព្រះសង្ឃឆ្លើយថា «មាន គឺសំឡេងរបស់សត្វករវិក»។ ព្រះនាងសួរថា «បពិត្រព្រះគុណម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ចុះសត្វនោះនៅក្នុងទីណា?» ព្រះសង្ឃឆ្លើយថា «នៅក្នុងព្រៃហេមពាន្ត»។ ព្រះនាងក៏ក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ ខ្ញុំម្ចាស់ប្រាថ្នាចង់ឃើញសត្វករវិក»។ ព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជូនទ្រុងមាសទៅ ដោយតាំងអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យសត្វករវិកចូលមកទុំក្នុងទ្រុងនេះ ហើយមកចុះ»។ ទ្រុងនោះក៏ហោះទៅឋិតនៅចំពោះមុខសត្វករវិកមួយ។ សត្វករវិកនោះគិតថា «ទ្រុងនេះមកដោយព្រះរាជអាជ្ញា អាត្មាអញមិនទៅមិនបានឡើយ» ហើយក៏ចូលទៅទុំក្នុងទ្រុងនោះ។ ទ្រុងក៏ត្រឡប់មកឋិតនៅចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះរាជាវិញ។ តែពួកជនមិនអាចធ្វើឲ្យសត្វករវិកបន្លឺសំឡេងបានឡើយ។ គ្រានោះ ព្រះរាជាទ្រង់សួរថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ធ្វើដូចម្តេចទើបពួកសត្វទាំងនេះបន្លឺសំឡេងឡើង?» ពួកអាមាត្យក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះសម្មតិទេវ លុះត្រាតែវាបានឃើញពួកញាតិ ទើបវាបន្លឺសំឡេង»។ លំដាប់នោះ ព្រះរាជាទ្រង់បញ្ជាឲ្យគេយកកញ្ចក់ទាំងឡាយមកព័ទ្ធជុំវិញសត្វនោះ។ សត្វករវិកនោះ កាលបើឃើញស្រមោលរបស់ខ្លួន ក៏សម្គាល់ថា «ពួកញាតិរបស់អញមកដល់ហើយ» ក៏បោកស្លាប ហើយបន្លឺសំឡេងដ៏ពីរោះ ហាក់ដូចជាគេផ្លុំខ្លុយត្បូងទទឹម។ មនុស្សទាំងឡាយទូទាំងនគរ ក៏លោតកញ្ឆេងរាំរែក ហាក់ដូចជាស្រវឹង។ ព្រះនាងអសន្ធិមិត្តាទ្រង់ព្រះចិន្តាថា «សូម្បីតែសំឡេងរបស់សត្វតិរច្ឆាននេះ នៅមានភាពពីរោះយ៉ាងនេះទៅហើយ ចុះព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គទ្រង់ដល់នូវសិរីគឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណ តើនឹងពីរោះយ៉ាងណាទៅហ្ន៎!» ព្រះនាងទ្រង់ញ៉ាំងបីតិឲ្យកើតឡើង ហើយមិនលះបង់បីតិនោះឡើយ ក៏បានសម្រេចសោតាបត្តិផល ព្រមដោយពួកស្រីស្នំប្រាំពីររយនាក់។ សំឡេងសត្វករវិកមានភាពពីរោះយ៉ាងនេះឯង។ ព្រះសូរសៀងរបស់ព្រះតថាគត ពីរោះជាងសំឡេងនោះមួយរយភាគ មួយពាន់ភាគទៅទៀត ប៉ុន្តែព្រោះតែក្នុងលោកនេះ គ្មានសំឡេងអ្វីផ្សេងដែលពីរោះជាងសំឡេងសត្វករវិកឡើយ ហេតុនោះទើបព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅថា «ករវិកភាណី»។ Abhinīlanettoti na sakalanīlanettova, nīlayuttaṭṭhāne panassa umāpupphasadisena ativisuddhena nīlavaṇṇena samannāgatāni akkhīni honti. Pītayuttaṭṭhāne kaṇikārapupphasadisena pītavaṇṇena, lohitayuttaṭṭhāne [Pg.264] bandhujīvakapupphasadisena lohitavaṇṇena, setayuttaṭṭhāne osadhitārakasadisena setavaṇṇena, kāḷayuttaṭṭhāne addāriṭṭhakasadisena kāḷavaṇṇena samannāgatāni suvaṇṇavimāne ugghāṭitamaṇisīhapañjarasadisāni khāyanti. ពាក្យថា Abhinīlanettoti (មានព្រះនេត្រខៀវស្រងាត់) សេចក្តីថា មិនមែនមានន័យថា ព្រះនេត្រទាំងមូលខៀវទាំងអស់នោះទេ តែត្រង់កន្លែងដែលគួរខៀវ ព្រះនេត្ររបស់ព្រះអង្គប្រកបដោយពណ៌ខៀវដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង ដូចជាផ្កាអុម្មា (ផ្កាខ្វាត់ខ្វែង)។ ត្រង់កន្លែងដែលគួរលឿង ប្រកបដោយពណ៌លឿង ដូចជាផ្កាកណិការ ត្រង់កន្លែងដែលគួរក្រហម ប្រកបដោយពណ៌ក្រហម ដូចជាផ្កាពុទ្រា (ផ្កាពន្ធុជីវកៈ) ត្រង់កន្លែងដែលគួរពពាល ឬស ប្រកបដោយពណ៌ស ដូចជាផ្កាយព្រឹក ត្រង់កន្លែងដែលគួរខ្មៅ ប្រកបដោយពណ៌ខ្មៅ ដូចជាគ្រាប់អង្គ្រងខ្មៅ ព្រះនេត្រទាំងឡាយនោះ តែងប្រាកដដូចជាបង្អួចត្បូងទទឹមដែលគេបើកចំហក្នុងប្រាសាទមាស។ Gopakhumoti ettha pakhumanti sakalaṃ cakkhubhaṇḍaṃ adhippetaṃ. Taṃ kāḷavacchakassa bahaladhātukaṃ hoti, rattavacchakassa vippasannaṃ, taṃmuhuttajātarattavacchasadisacakkhubhaṇḍoti attho. Aññesañhi akkhibhaṇḍā aparipuṇṇā honti, hatthimūsikakākādīnaṃ akkhisadisehi viniggatehi gambhīrehipi akkhīhi samannāgatā honti. Tathāgatassa pana dhovitvā majjitvā ṭhapitamaṇiguḷikā viya mudusiniddhanīlasukhumapakhumācitāni akkhīni. ពាក្យថា Gopakhumoti (មានរោមភ្នែកដូចជារោមភ្នែកគោ) ក្នុងពាក្យនេះ ពាក្យថា pakhuma សំដៅយកដួងព្រះនេត្រទាំងមូល។ ដួងព្រះនេត្រនោះ តែងមានសភាពក្រាស់ ដូចជាកូនគោខ្មៅ និងមានសភាពថ្លាស្អាត ដូចជាកូនគោក្រហម សេចក្តីថា មានដួងព្រះនេត្រដូចជាដួងភ្នែកនៃកូនគោក្រហមដែលទើបនឹងកើតក្នុងခណៈនោះ។ ព្រោះថា ដួងភ្នែករបស់ជនដទៃ តែងមិនពេញបរិបូណ៌ឡើយ តែងប្រកបដោយភ្នែកដែលលៀនចេញមកក្រៅ ឬភ្នែកដែលជ្រៅលឹបចូលទៅក្នុង ដូចជាភ្នែកដំរី ភ្នែកកណ្តុរ និងភ្នែកក្អែកជាដើម។ ចំណែកព្រះនេត្ររបស់ព្រះតថាគត តែងល្អប្រណីត ដូចជាគ្រាប់ត្បូងដែលគេលាងដុសខាត់យ៉ាងស្អាត ហើយតម្កល់ទុក ព័ទ្ធជុំវិញដោយរោមភ្នែកដ៏ទន់ ល្អិត ម៉ដ្ត ខៀវស្រងាត់ និងទន់រលោង។ Uṇṇāti uṇṇalomaṃ. Bhamukantareti dvinnaṃ bhamukānaṃ vemajjhe nāsikamatthakeyeva jātā. Uggantvā pana nalāṭamajjhajātā. Odātāti parisuddhā osadhitārakavaṇṇā. Mudūti sappimaṇḍe osādetvā ṭhapitasatavāravihatakappāsapaṭalasadisā. Tūlasannibhāti simbalitūlalatātūlasamānā, ayamassā odātatāya upamā. Sā panesā koṭiyaṃ gahetvā ākaḍḍhiyamānā upaḍḍhabāhuppamāṇā hoti, vissaṭṭhā dakkhiṇāvaṭṭavasena āvaṭṭitvā uddhaggā hutvā santiṭṭhati, suvaṇṇaphalakamajjhe ṭhapitarajatapupphuḷakā viya suvaṇṇaghaṭato nikkhamamānā khīradhārā viya aruṇappabhārañjite gamanatale osadhitārakā viya ca atimanoharāya siriyā virocati. ពាក្យថា Uṇṇā គឺរោមឧណ្ណាលោម។ ពាក្យថា Bhamukantare គឺដុះឡើងត្រង់ចន្លោះចិញ្ចើមទាំងពីរ លើខ្ទង់ច្រមុះនោះឯង តែលុះដុះឡើងខ្ពស់ទៅ ក៏ឋិតនៅចំកណ្តាលថ្ងាស។ ពាក្យថា Odātā គឺមានពណ៌សស្អាត ដូចជាពណ៌នៃផ្កាយព្រឹកដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា Mudū គឺទន់ល្មើយ ដូចជាសំឡីដែលគេវាយមួយរយដង ហើយជ្រលក់ក្នុងទឹកដោះថ្លាតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា Tūlasannibhā គឺដូចជាសំឡីរកា ឬសំឡីវល្លិ នេះជាឧបមាបង្ហាញពីភាពសស្អាតនៃរោមឧណ្ណាលោមនោះ។ រោមឧណ្ណាលោមនោះ កាលបើគេចាប់ចុងទាញចេញទៅ តែងមានប្រវែងកន្លះហត្ថ កាលបើលែងវិញ ក៏រမួលវិលទៅខាងស្តាំ មានចុងងើបឡើងលើ ឋិតនៅយ៉ាងល្អ ប្រៀបដូចជាពពុះប្រាក់ដែលគេដាក់ចំកណ្តាលបន្ទះមាស ឬដូចជាខ្សែទឹកដោះដែលហូរចេញពីក្អមមាស ឬដូចជាផ្កាយព្រឹកនៅលើផ្ទៃមេឃដែលលាបពណ៌ដោយពន្លឺព្រះអរុណ តែងរុងរឿងដោយសិរីដ៏គួរឲ្យត្រេកត្រអាលក្រៃលែង។ Uṇhīsasīsoti idaṃ paripuṇṇanalāṭatañceva paripuṇṇasīsatañcāti dve atthavase paṭicca vuttaṃ. Tathāgatassa hi dakkhiṇakaṇṇacūḷikato paṭṭhāya maṃsapaṭalaṃ uṭṭhahitvā sakalaṃ nalāṭaṃ chādayamānaṃ pūrayamānaṃ gantvā vāmakaṇṇacūḷikāya patiṭṭhitaṃ, rañño baddhauṇhīsapaṭṭo viya virocati. Pacchimabhavikabodhisattānaṃ kira imaṃ lakkhaṇaṃ viditvā rājūnaṃ uṇhīsapaṭṭaṃ akaṃsu, ayaṃ tāva eko attho. Aññe pana janā aparipuṇṇasīsā honti, keci kappasīsā, keci phalasīsā, keci aṭṭhisīsā, keci tumbasīsā, keci pabbhārasīsā. Tathāgatassa pana āraggena vaṭṭetvā ṭhapitaṃ viya suparipuṇṇaṃ udakapupphuḷasadisaṃ sīsaṃ hoti. Tattha purimanayena uṇhīsaveṭhitasīso [Pg.265] viyāti uṇhīsasīso. Dutiyanayena uṇhīsaṃ viya sabbattha parimaṇḍalasīsoti uṇhīsasīso. ពាក្យថា Uṇhīsasīsoti (មានព្រះសិរសាប្រដាប់ដោយក្បាំងថ្ងាស ឬមានព្រះសិរសាមូលក្លំ) ពាក្យនេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកហេតុពីរប្រការ គឺភាពពេញបរិបូណ៌នៃថ្ងាស និងភាពពេញបរិបូណ៌នៃព្រះសិរសា។ ព្រោះថា ផែនសាច់ដុះឡើងតាំងពីចុងស្លឹកត្រចៀកខាងស្តាំ គ្របដណ្តប់ពេញថ្ងាសទាំងមូល រួចទៅឋិតនៅត្រង់ចុងស្លឹកត្រចៀកខាងឆ្វេងនៃព្រះតថាគត តែងរុងរឿង ដូចជាក្បាំងមាសដែលគេចងថ្វាយព្រះរាជា។ ឮថា ពួកមនុស្សកាលបើបានឃើញលក្ខណៈនេះរបស់ព្រះពោធិសត្វក្នុងភពចុងក្រោយ ក៏បានធ្វើក្បាំងថ្ងាសថ្វាយពួកព្រះរាជា នេះជាសេចក្តីពន្យល់ទីមួយ។ ចំណែកជនដទៃ តែងមានក្បាលមិនពេញបរិបូណ៌ឡើយ ខ្លះមានក្បាលដូចជាក្បាលស្វា ខ្លះមានក្បាលដូចជាផ្លែឈើ ខ្លះមានក្បាលឆ្អឹង ខ្លះមានក្បាលដូចជាផ្លែឃ្លោក ខ្លះមានក្បាលទោរទៅខាងក្រោយ។ ចំណែកព្រះសិរសារបស់ព្រះតថាគត តែងពេញបរិបូណ៌ក្រៃលែង ដូចជាពពុះទឹក និងដូចជាគេយកដែកខួងមកខួងដុសខាត់ឲ្យមូលក្លំ។ ក្នុងវិធីទាំងពីរនោះ តាមន័យទីមួយ ព្រះសិរសាដែលដូចជាព័ទ្ធដោយក្បាំងថ្ងាស ហៅថា ឧណ្ហីសសីសៈ។ តាមន័យទីពីរ ព្រះសិរសាដែលមូលក្លំជុំវិញដូចជាក្បាំងថ្ងាស ហៅថា ឧណ្ហីសសីសៈ។ Imāni pana mahāpurisalakkhaṇāni kammaṃ kammasarikkhakaṃ lakkhaṇaṃ lakkhaṇānisaṃsanti ime cattāro koṭṭhāse ekekasmiṃ lakkhaṇe dassetvā kathitāni sukathitāni honti. Tasmā bhagavatā lakkhaṇasutte (dī. ni. 3.200-202) vuttāni imāni kammādīni dassetvā kathetabbāni. Suttavasena vinicchituṃ asakkontena sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya tasseva suttassa vaṇṇanāya vuttanayena gahetabbāni. ចំណែកមហាបុរិសលក្ខណៈទាំងឡាយនេះ កាលបើបានបង្ហាញចំណែកទាំង ៤ នេះ គឺ កម្ម, ភាពសមស្របគ្នានៃកម្ម, លក្ខណៈ, និងអានិសង្សនៃលក្ខណៈ ក្នុងលក្ខណៈនីមួយៗ ហើយពោល ទើបឈ្មោះថាពោលទុកល្អហើយ។ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបើនឹងពន្យល់ គប្បីបង្ហាញនូវកម្មជាដើមទាំងនេះ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងលក្ខណសូត្រ។ បើមិនអាចវិនិច្ឆ័យទៅតាមអំណាចនៃព្រះសូត្របានទេ គប្បីកាន់យកតាមន័យដែលពោលទុកក្នុងសុមង្គលវិលាសិនី អដ្ឋកថាទីឃនិកាយ ត្រង់សេចក្តីពន្យល់នៃលក្ខណសូត្រនោះឯង។ Imehi kho, bho, so bhavaṃ gotamoti, bho ācariya, imehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇehi so bhavaṃ gotamo samannāgato devanagare samussitaratanavicittaṃ suvaṇṇatoraṇaṃ viya yojanasatubbedho sabbapāliphullo pāricchattako viya selantaramhi supupphitasālarukkho viya tārāgaṇapaṭimaṇḍitagaganatalamiva ca attano sirivibhavena lokaṃ ālokaṃ kurumāno viya caratīti imatthampi dīpetvā kiriyācāraṃ ācikkhituṃ gacchanto kho panātiādimāha. ពាក្យថា Imehi kho, bho, so bhavaṃ gotamoti សេចក្តីថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ទ្រង់ប្រកបដោយមហាបុរិសលក្ខណៈ ៣២ ប្រការទាំងនេះ ទ្រង់យាងទៅ ហាក់ដូចជាធ្វើលោកឲ្យមានពន្លឺស្វាងស្វាយដោយសិរីវិភពរបស់ព្រះអង្គ ប្រៀបដូចជាខ្លោងទ្វារមាសដ៏វិចិត្រដោយរតនៈដែលគេសង់ទុកក្នុងទេវនគរ ឬដូចជាដើមបារិច្ឆត្តកៈកម្ពស់ ១០០ យោជន៍ ដែលផ្ការីកស្គុះស្គាយពេញដើម ឬដូចជាដើមសាលព្រឹក្សដែលរីកផ្កាយ៉ាងល្អក្នុងចន្លោះភ្នំ ឬដូចជាផ្ទៃមេឃដែលប្រដាប់ដោយហ្វូងផ្កាយ»។ យុវជនឧត្តរៈ កាលបើចង់បង្ហាញសេចក្តីនេះផង និងដើម្បីប្រាប់នូវកិរិយាចរិយា (ឥរិយាបថយាងទៅ) ដល់អាចារ្យ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា Gacchanto kho pana ជាដើម។ 387. Dakkhiṇenāti buddhānañhi ṭhatvā vā nisīditvā vā nipajjitvā vā gamanaṃ abhinīharantānaṃ dakkhiṇapādova purato hoti. Satatapāṭihāriyaṃ kiretaṃ. Nātidūre pādaṃ uddharatīti taṃ dakkhiṇapādaṃ na atidūre ṭhapessāmīti uddharati. Atidūrañhi abhihariyamāne dakkhiṇapādena vāmapādo ākaḍḍhiyamāno gaccheyya, dakkhiṇapādopi dūraṃ gantuṃ na sakkuṇeyya, āsanneyeva patiṭṭhaheyya, evaṃ sati padavicchedo nāma hoti. Dakkhiṇapāde pana pamāṇeneva uddhate vāmapādopi pamāṇeneva uddhariyati, pamāṇena uddhato patiṭṭhahantopi pamāṇeyeva patiṭṭhāti. Evamanena tathāgatassa dakkhiṇapādakiccaṃ vāmapādena niyamitaṃ, vāmapādakiccaṃ dakkhiṇapādena niyamitanti veditabbaṃ. ៣៨៧. ពាក្យថា Dakkhiṇenāti (ដោយជើងស្តាំ) សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលបើទ្រង់ក្រោកឈរ ឬគង់ ឬផ្ទំ រួចចាប់ផ្តើមយាងទៅ ព្រះបាទស្តាំតែងតែទៅមុនជានិច្ច ឮថា នេះជាអចិន្ត្រៃយ៍បាដិហារិយ៍។ ពាក្យថា Nātidūre pādaṃ uddharatīti (ទ្រង់លើកព្រះបាទមិនឆ្ងាយពេក) គឺទ្រង់លើកព្រះបាទស្តាំនោះ ដោយព្រះចិន្តាថា «តថាគតនឹងមិនដាក់ព្រះបាទនេះក្នុងទីឆ្ងាយពេកឡើយ»។ ព្រោះថា កាលបើឈានទៅឆ្ងាយពេក ព្រះបាទឆ្វេងនឹងត្រូវទាញអូសទៅដោយព្រះបាទស្តាំ សូម្បីព្រះបាទស្តាំក៏មិនអាចឈានទៅឆ្ងាយបាន តែងតែដាក់ចុះក្នុងទីជិតៗវិញ កាលបើដូច្នោះ នឹងនាំឲ្យខូចរបៀបនៃការឈានជើង។ តែបើព្រះបាទស្តាំត្រូវបានលើកឡើងតាមប្រមាណល្មម ព្រះបាទឆ្វេងក៏ត្រូវបានលើកឡើងតាមប្រមាណល្មមដែរ កាលបើលើកឡើងតាមប្រមាណល្មម ទោះបីដាក់ចុះ ក៏ដាក់ចុះតាមប្រមាណល្មមដែរ។ គប្បីជ្រាបថា យ៉ាងនេះឯង កិច្ចនៃព្រះបាទស្តាំរបស់ព្រះតថាគត ត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះបាទឆ្វេង ហើយកិច្ចនៃព្រះបាទឆ្វេង ក៏ត្រូវបានកំណត់ដោយព្រះបាទស្តាំ។ Nātisīghanti divā vihārabhattatthāya gacchanto bhikkhu viya na atisīghaṃ gacchati. Nātisaṇikanti yathā pacchato āgacchanto okāsaṃ na labhati, evaṃ na atisaṇikaṃ gacchati. Adduvena adduvanti jaṇṇukena jaṇṇukaṃ, na [Pg.266] satthiṃ unnāmetīti gambhīre udake gacchanto viya na ūruṃ unnāmeti. Na onāmetīti rukkhasākhāchedanadaṇḍaṅkusapādo viya na pacchato osakkāpeti. Na sannāmetīti obaddhānābaddhaṭṭhānehi pādaṃ koṭṭento viya na thaddhaṃ karoti. Na vināmetīti yantarūpakaṃ kīḷāpento viya na ito cito ca cāleti. Adharakāyovāti heṭṭhimakāyova iñjati, uparimakāyo nāvāya ṭhapitasuvaṇṇapaṭimā viya niccalo hoti. Dūre ṭhatvā olokento hi buddhānaṃ ṭhitabhāvaṃ vā gamanabhāvaṃ vā na jānāti. Kāyabalenāti bāhā khipanto sarīrato sedehi muccantehi na kāyabalena gacchati. Sabbakāyenevāti gīvaṃ aparivattetvā rāhulovāde vuttanāgāpalokitavaseneva apaloketi. ពាក្យថា Nātisīghanti (មិនលឿនពេក) សេចក្តីថា មិនយាងទៅលឿនពេក ដូចជាភិក្ខុដែលដើរទៅកាន់សេនាសនៈដើម្បីឆាន់ចង្ហាន់ពេលថ្ងៃត្រង់នោះឡើយ។ ពាក្យថា Nātisaṇikanti (មិនយឺតពេក) គឺមិនយាងទៅយឺតពេក រហូតដល់អ្នកដើរតាមក្រោយរកកន្លែងឈានជើងមិនបាននោះឡើយ។ ពាក្យថា Adduvena adduvanti គឺជង្គង់នឹងជង្គង់ (មិនប៉ះគ្នា)។ ពាក្យថា na satthiṃ unnāmetīti (មិនលើកភ្លៅឡើង) គឺមិនលើកភ្លៅឡើងខ្ពស់ ដូចជាមនុស្សដើរក្នុងទឹកជ្រៅនោះឡើយ។ ពាក្យថា Na onāmetīti (មិនបន្ទាបចុះ) គឺមិនទាញជើងទៅក្រោយ ដូចជាជើងរបស់បុរសដែលកាន់ដំបងទំពក់កាត់មែកឈើនោះឡើយ។ ពាក្យថា Na sannāmetīti (មិនបត់ចូល) គឺមិនធ្វើឲ្យជើងរឹងកំព្រឹង ដូចជាការដើរទង្គិចជើងគ្នានោះឡើយ។ ពាក្យថា Na vināmetīti (មិនគ្រវីគ្រវាត់) គឺមិនគ្រវីជើងទៅនេះទៅនោះ ដូចជាគេបញ្ឆោតរូបយន្តលេងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Adharakāyovāti (កាយផ្នែកខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះ) គឺកាយផ្នែកខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះដែលកម្រើក ចំណែកកាយផ្នែកខាងលើ តែងនឹងថ្កល់ ដូចជារូបបដិមាមាសដែលគេតម្កល់ទុកលើទូក។ ព្រោះថា មនុស្សដែលឈរមើលពីចម្ងាយ មិនអាចដឹងថាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយកំពុងឈរ ឬកំពុងយាងទៅឡើយ។ ពាក្យថា Kāyabalenāti (ដោយកម្លាំងកាយ) គឺមិនមែនយាងទៅដោយការបញ្ចេញកម្លាំងកាយ រហូតដល់បោះដៃបោះជើង និងមានញើសហូរចេញពីព្រះកាយនោះឡើយ។ ពាក្យថា Sabbakāyenevāti (ដោយព្រះកាយទាំងមូល) គឺទ្រង់មិនងាកតែព្រះសីសៈឡើយ តែងតែងាកមើលដោយការងាកមើលទាំងព្រះកាយ ដូចជាការងាកមើលនៃស្តេចដំរីដែលត្រាស់ទុកក្នុងរាហុលោវាទសូត្រ។ Na uddhantiādīsu nakkhattāni gaṇento viya na uddhaṃ ulloketi, naṭṭhaṃ kākaṇikaṃ vā māsakaṃ vā pariyesanto viya na adho oloketi, na hatthiassādayo passanto viya ito cito ca vipekkhamāno gacchati. Yugamattanti navavidatthimatte cakkhūni ṭhapetvā gacchanto yugamattaṃ pekkhati nāma, bhagavāpi yuge yutto sudantaājānīyo viya ettakaṃ passanto gacchati. Tato cassa uttarīti yugamattato paraṃ na passatīti na vattabbo. Na hi kuṭṭaṃ vā kavāṭaṃ vā gaccho vā latā vā āvarituṃ sakkoti, atha khvassa anāvaraṇañāṇassa anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāneva honti. Antaragharanti heṭṭhā mahāsakuludāyisutte indakhīlato paṭṭhāya antaragharaṃ, idha gharaummārato paṭṭhāya veditabbaṃ. Na kāyantiādi pakatiiriyapatheneva pavisatīti dassanatthaṃ vuttaṃ. Daliddamanussānaṃ nīcagharakaṃ pavisantepi hi tathāgate chadanaṃ vā uggacchati, pathavī vā ogacchati, bhagavā pana pakatigamaneneva gacchati. Nātidūreti atidūre parivattantena hi ekaṃ dve padavāre piṭṭhibhāgena gantvā nisīditabbaṃ hoti. Nāccāsanneti accāsanne parivattantena ekaṃ dve padavāre purato gantvā nisīditabbaṃ hoti. Tasmā yasmiṃ padavāre ṭhitena purato vā pacchato vā agantvā nisīditabbaṃ hoti, tattha parivattati. ក្នុងពាក្យថា Na uddhaṃ ជាដើមនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ដូចតទៅនេះ៖ ព្រះអង្គមិនងើបព្រះភក្ត្រឡើងទៅលើ ដូចជាបុគ្គលកំពុងរាប់ផ្កាយឡើយ មិនឱនព្រះភក្ត្រចុះក្រោម ដូចជាបុគ្គលកំពុងស្វែងរកកាក់កាកណិកៈ ឬមាសកៈដែលបាត់នោះឡើយ មិនយាងទៅដោយរំពៃមើលខាងនេះខាងនោះ ដូចជាបុគ្គលកំពុងមើលដំរី និងសេះជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Yugamattaṃ (ប្រមាណមួយនឹម) គឺព្រះភិក្ខុដែលយាងទៅដោយដាក់ព្រះនេត្រចុះក្នុងទីប្រមាណ ៩ ហត្ថ (៩ វិទត្ថិ) ឈ្មោះថាមើលប្រមាណមួយនឹម ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏យាងទៅដោយទតមើលត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ដូចជាសេះអាជានេយ្យដែលគេបង្ហាត់ល្អហើយទឹមនឹងនឹមដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា Tato cassa uttarī គឺមិនគួរនិយាយថា ព្រះអង្គមិនទតឃើញហួសពីប្រមាណមួយនឹមនោះឡើយ ព្រោះថា ជញ្ជាំងក្តី ទ្វារក្តី គុម្ពឈើក្តី វល្លិក្តី មិនអាចបិទបាំងព្រះអង្គបានឡើយ ម្យ៉ាងទៀត សម្រាប់ព្រះអង្គដែលមានអនាវរណញាណ ម៉ឺនលោកធាតុទាំងឡាយ តែងប្រាកដដូចជាទីធ្លាតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Antaraghara (ក្នុងចន្លោះផ្ទះ) ក្នុងមហាសកុលុទាយិសូត្រខាងក្រោម ត្រូវដឹងថា រាប់ចាប់ពីសសរគោលទ្វារក្រុង (ឥន្ទខីល) ទៅ ចំណែកក្នុងព្រហ្មាយុសូត្រនេះ ត្រូវដឹងថា រាប់ចាប់ពីធរណីទ្វារផ្ទះទៅ។ ពាក្យថា Na kāyaṃ ជាដើម ត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញថា ព្រះអង្គយាងចូលទៅដោយឥរិយាបថធម្មតា។ ព្រោះថា ទោះបីព្រះតថាគតយាងចូលទៅកាន់ផ្ទះទាបរបស់មនុស្សក្រីក្រក៏ដោយ ដំបូលផ្ទះក៏រមឹលឡើងទៅលើ ឬផែនដីក៏ស្រុតចុះទៅក្រោម ប៉ុន្តែព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅដោយការយាងជាប្រក្រតីប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Nātidūre (មិនឆ្ងាយពេក) គឺថា បើបង្វែរកាយក្នុងទីឆ្ងាយពេកពីអាសនៈ បុគ្គលនោះត្រូវដើរថយក្រោយមួយជំហាន ឬពីរជំហាន ទើបអង្គុយបាន។ ពាក្យថា Nāccāsanne (មិនជិតពេក) គឺថា បើបង្វែរកាយក្នុងទីជិតពេកពីអាសនៈ បុគ្គលនោះត្រូវដើរទៅមុខមួយជំហាន ឬពីរជំហាន ទើបអង្គុយបាន។ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ឈរត្រង់ជំហានណា ដែលមិនបាច់យាងទៅមុខ ឬថយក្រោយ ក៏អាចគង់ប្រថាប់បាន ព្រះអង្គក៏ទ្រង់បង្វែរព្រះកាយក្នុងទីនោះ។ Pāṇināti kaṭivātābādhiko viya na āsanaṃ hatthehi gahetvā nisīdati. Pakkhipatīti yo kiñci kammaṃ katvā kīḷanto ṭhitakova patati, yopi orimaṃ aṅgaṃ nissāya nisinno ghaṃsanto yāva pārimaṅgā gacchati, pārimaṅgaṃ [Pg.267] vā nissāya nisinno tatheva yāva orimaṅgā āgacchati, sabbo so āsane kāyaṃ pakkhipati nāma. Bhagavā pana evaṃ akatvā āsanassa majjhe olambakaṃ dhārento viya tūlapicuṃ ṭhapento viya saṇikaṃ nisīdati. Hatthakukkuccanti pattamukhavaṭṭiyaṃ udakabinduṭhapanaṃ makkhikabījaniyā paṇṇacchedanaphālanādi hatthena asaṃyatakaraṇaṃ. Pādakukkuccanti pādena bhūmighaṃsanādi asaṃyatakaraṇaṃ. ពាក្យថា Pāṇinā គឺព្រះអង្គមិនទ្រង់ចាប់កាន់អាសនៈដោយព្រះហស្តទាំងពីរហើយគង់ប្រថាប់ ដូចជាបុគ្គលដែលមានជំងឺខ្យល់ចាប់ចង្កេះនោះឡើយ។ ពាក្យថា Pakkhipati គឺបុគ្គលណាធ្វើការងារអ្វីមួយហើយហត់នឿយ ក៏ទម្លាក់ខ្លួនចុះទាំងឈរ ឬបុគ្គលណាអង្គុយផ្អែកលើអវយវៈខាងនេះ ហើយរំកិលទៅដល់អវយវៈខាងនោះ ឬអង្គុយផ្អែកលើអវយវៈខាងនោះ ហើយរំកិលមកដល់អវយវៈខាងនេះវិញ ទាំងនេះឈ្មោះថា បោះកាយចុះលើអាសនៈ។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនធ្វើដូច្នោះឡើយ ទ្រង់គង់ប្រថាប់ចុះសម្រាលៗ ដូចជាគេព្យួរខ្សែបន្ទាត់តម្រង់ចំកណ្តាលអាសនៈ ឬដូចជាគេដាក់ដុំសំឡីដូច្នោះ។ ពាក្យថា Hatthakukkucca (សេចក្តីរពឹសដៃ) គឺការធ្វើមិនសង្រួមដោយដៃ មានជាអាទិ៍ ការដាក់តំណក់ទឹកលើមាត់បាត្រ ការកាត់ ឬការហែកស្លឹកឈើដោយផ្លិតដេញរបោម។ ពាក្យថា Pādakukkucca (សេចក្តីរពឹសជើង) គឺការធ្វើមិនសង្រួមមានការឆ្កូតផែនដីដោយជើងជាដើម។ Na chambhatīti na bhāyati. Na kampatīti na osīdati. Na vedhatīti na calati. Na paritassatīti bhayaparitassanāyapi taṇhāparitassanāyapi na paritassati. Ekacco hi dhammakathādīnaṃ atthāya āgantvā manussesu vanditvā ṭhitesu ‘‘sakkhissāmi nu kho tesaṃ cittaṃ gaṇhanto dhammaṃ vā kathetuṃ, pañhaṃ vā pucchito vissajjetuṃ, bhattānumodanaṃ vā kātu’’nti bhayaparitassanāya paritassati. Ekacco ‘‘manāpā nu kho me yāgu āgacchissati, manāpaṃ antarakhajjaka’’nti vā taṇhāparitassanāya paritassati. Tadubhayampi tassa natthīti na paritassati. Vivekāvaṭṭoti viveke nibbāne āvaṭṭamānaso hutvā. Vivekavattotipi pāṭho, vivekavattayutto hutvāti attho. Vivekavattaṃ nāma katabhattakiccassa bhikkhuno divāvihāre samathavipassanāvasena mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdanaṃ. Evaṃ nisinnassa hi iriyāpatho upasanto hoti. ពាក្យថា Na chambhati គឺមិនតក់ស្លុត មិនខ្លាច។ ពាក្យថា Na kampatī គឺមិនរួញរា មិនស្រុតចុះ។ ពាក្យថា Na vedhati គឺមិនញាប់ញ័រ មិនរញ្ជួយ។ ពាក្យថា Na paritassati គឺមិនភ័យព្រួយ ទាំងដោយសេចក្តីភ័យព្រួយព្រោះខ្លាច ទាំងដោយសេចក្តីភ័យព្រួយព្រោះតណ្ហា។ ព្រោះថា ភិក្ខុខ្លះកាលបើពួកមនុស្សមកដើម្បីស្តាប់ធម៌ទេសនាជាដើម ថ្វាយបង្គំហើយឈរនៅ ក៏កើតសេចក្តីភ័យព្រួយថា «តើយើងអាចនឹងញ៉ាំងចិត្តរបស់ពួកគេឱ្យត្រេកអរ ដើម្បីសម្តែងធម៌ក្តី ដើម្បីដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរក្តី ដើម្បីធ្វើភត្តានុមោទនាក្តី បានដែរឬទេ?» នេះឈ្មោះថា ភ័យព្រួយព្រោះខ្លាច។ ភិក្ខុខ្លះកើតសេចក្តីភ័យព្រួយព្រោះតណ្ហាថា «តើយើងនឹងបានយ៉ាគូជាទីគាប់ចិត្ត ឬបង្អែមដ៏មានរសឆ្ងាញ់ពិសារដែរឬទេ?»។ សេចក្តីភ័យព្រួយទាំងពីរយ៉ាងនោះ មិនមានដល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបមិនតក់ស្លុត។ ពាក្យថា Vivekāvaṭṭo គឺមានព្រះទ័យវិលទៅរកវិវេក គឺព្រះនិព្វាន។ មានបទបាឋៈមួយទៀតថា Vivekavatto ប្រែថា ជាអ្នកប្រកបដោយវិវេកវ័ត។ វិវេកវ័តនោះ គឺការដែលភិក្ខុធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ យកមូលកម្មដ្ឋានមកកាន់ទីសម្រាកក្នុងវេលាថ្ងៃ អង្គុយពត់ភ្នែនចម្រើនសមថៈនិងវិបស្សនា។ កាលបើអង្គុយយ៉ាងនេះ ឥរិយាបថរបស់ភិក្ខុនោះរមែងស្ងប់រម្ងាប់។ Na pattaṃ unnāmetītiādīsu ekacco pattamukhavaṭṭiyā udakadānaṃ āharanto viya pattaṃ unnāmeti, eko pādapiṭṭhiyaṃ ṭhapento viya onāmeti, eko baddhaṃ katvā gaṇhāti, eko ito cito ca phandāpeti, evaṃ akatvā ubhohi hatthehi gahetvā īsakaṃ nāmetvā udakaṃ paṭiggaṇhātīti attho. Na samparivattakanti parivattetvā paṭhamameva pattapiṭṭhiṃ na dhovati. Nātidūreti yathā nisinnāsanato dūre patati, na evaṃ chaḍḍeti. Nāccāsanneti pādamūleyeva na chaḍḍeti. Vicchaḍḍayamānoti vikiranto, yathā paṭiggāhako temati, na evaṃ chaḍḍeti. ក្នុងពាក្យថា Na pattaṃ unnāmeti ជាដើមនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ភិក្ខុខ្លះលើកបាត្រឡើងខ្ពស់ ដូចជាគេលើកក្អមទឹកមកជិតមាត់បាត្រ ខ្លះដាក់បាត្រចុះទាប ដូចជាដាក់លើខ្នងជើង ខ្លះកាន់បាត្រយ៉ាងណែន ខ្លះធ្វើបាត្រឱ្យរញ្ជួយទៅខាងនេះខាងនោះ ប៉ុន្តែព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនធ្វើដូច្នោះឡើយ ទ្រង់កាន់បាត្រដោយព្រះហស្តទាំងពីរ ផ្អៀងបន្តិច ហើយទទួលទឹកលាងបាត្រ។ ពាក្យថា Na samparivattakaṃ គឺមិនផ្អាប់បាត្រលាងខ្នងបាត្រមុនគេឡើយ។ ពាក្យថា Nātidūre គឺមិនចាក់ទឹកលាងបាត្រទៅក្នុងទីឆ្ងាយ ឱ្យធ្លាក់ទៅឆ្ងាយពីអាសនៈដែលគង់ប្រថាប់នោះឡើយ។ ពាក្យថា Nāccāsanne គឺមិនចាក់ចុះក្បែរខ្នងព្រះបាទ (ជើង) ឡើយ។ ពាក្យថា Vicchaḍḍiyamāno គឺមិនចាក់ជះខ្ចាត់ខ្ចាយ ធ្វើឱ្យអ្នកទទួលទឹកនោះទទឹកឡើយ។ Nātithokanti [Pg.268] yathā ekacco pāpiccho appicchataṃ dassento muṭṭhimattameva gaṇhāti, na evaṃ. Atibahunti yāpanamattato atirekaṃ. Byañjanamattāyāti byañjanassa mattā nāma odanato catuttho bhāgo. Ekacco hi bhatte manāpe bhattaṃ bahuṃ gaṇhāti, byañjane manāpe byañjanaṃ bahuṃ. Satthā pana tathā na gaṇhāti. Na ca byañjanenāti amanāpañhi byañjanaṃ ṭhapetvā bhattameva bhuñjanto, bhattaṃ vā ṭhapetvā byañjanameva khādanto byañjanena ālopaṃ atināmeti nāma. Satthā ekantarikaṃ byañjanaṃ gaṇhāti, bhattampi byañjanampi ekatova niṭṭhanti. Dvattikkhattunti tathāgatassa hi puthujivhāya dantānaṃ upanītabhojanaṃ dvattikkhattuṃ dantehi phuṭṭhamattameva saṇhakaraṇīyapiṭṭhavilepanaṃ viya hoti, tasmā evamāha. Na mukhe avasiṭṭhāti pokkharapatte patitaudakabindu viya vinivattitvā paragalameva yāti, tasmā avasiṭṭhā na hoti. Rasapaṭisaṃvedīti madhuratittakadukādirasaṃ jānāti. Buddhānañhi antamaso pānīyepi dibbojā pakkhittāva hoti, tena nesaṃ sabbattheva raso pākaṭo hoti, rasagedho pana natthi. ពាក្យថា Nātithokaṃ គឺមិនទទួលតិចពេក ដូចជាភិក្ខុមានសេចក្តីប្រាថ្នាដ៏លាមកខ្លះ ធ្វើជាបង្ហាញភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច ហើយទទួលចង្ហាន់ត្រឹមតែមួយក្តាប់ដូច្នោះឡើយ។ ពាក្យថា Atibahuṃ គឺមិនទទួលច្រើនហួសប្រមាណ លើសពីកម្រិតដែលល្មមញ៉ាំងជីវិតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅបានឡើយ។ ពាក្យថា Byañjanamattāya គឺចំណែកនៃសម្ល (ព្យញ្ជនៈ) ប្រមាណមួយភាគបួននៃបាយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុខ្លះកាលបើបាយគាប់ចិត្ត ក៏ទទួលបាយច្រើន កាលបើសម្លគាប់ចិត្ត ក៏ទទួលសម្លច្រើន ចំណែកព្រះសាស្តាមិនទ្រង់ទទួលយ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Na ca byañjanena គឺមិនសោយសម្លជ្រុលហួសឡើយ ដូចជាភិក្ខុដែលទុកសម្លមិនគាប់ចិត្តហើយឆាន់តែបាយ ឬទុកបាយហើយឆាន់តែសម្លដែលគាប់ចិត្ត ឈ្មោះថាធ្វើឱ្យហួសដុំបាយដោយសម្ល។ ព្រះសាស្តាមិនទ្រង់សោយសម្លឆ្លាស់គ្នាមួយម៉ាត់ម្តងឡើយ គឺបាយក្តី សម្លក្តី រមែងអស់ទៅជាមួយគ្នាប្រាកដស្មើគ្នា។ ពាក្យថា Dvittikkhattuṃ (ពីរឬបីដង) គឺព្រោះព្រះតថាគតមានព្រះជីវ្ហា (អណ្តាត) ធំទូលាយ ភោជនដែលនាំមកដល់ព្រះទន្ត (ធ្មេញ) គ្រាន់តែប៉ះនឹងព្រះទន្តពីរឬបីដង ក៏ម៉ដ្តខាប់ដូចជាម្សៅដែលគេកិនយ៉ាងល្អ ហេតុនោះ ឧត្តរមាណពទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Na mukhe avasiṭṭhā គឺចង្ហាន់មិនមានសេសសល់ក្នុងព្រះឱស្ឋឡើយ រមែងរអិលចូលទៅក្នុងព្រះសោតី (បំពង់ក) ដូចជាតំណក់ទឹកធ្លាក់លើស្លឹកឈូកដូច្នោះ ហេតុនោះ ចង្ហាន់ដែលសេសសល់ក្នុងព្រះឱស្ឋទើបមិនមាន។ ពាក្យថា Rasapaṭisaṃvedī គឺទ្រង់ដឹងរសផ្អែម ល្វីង ហឹរ ជាដើម។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងទឹកឆាន់របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ ក៏មានឱជារសទិព្វជ្រាបចូលទៅដែរ ហេតុនោះ រសនៃភោជនទាំងអស់រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់ព្រះអង្គ ប៉ុន្តែព្រះអង្គមិនមានសេចក្តីត្រេកអរក្នុងរស (រសគេធៈ) ឡើយ។ Aṭṭhaṅgasamannāgatanti ‘‘neva davāyā’’ti vuttehi aṭṭhahi aṅgehi samannāgataṃ. Visuddhimagge panassa vinicchayo āgatoti sabbāsavasutte vuttametaṃ. Hatthesu dhotesūti satthā kiṃ karoti? Paṭhamaṃ pattassa gahaṇaṭṭhānaṃ dhovati. Tattha pattaṃ gahetvā sukhumajālahatthaṃ pesetvā dve vāre sañcāreti. Ettāvatā pokkharapatte patitaudakaṃ viya vinivattitvā gacchati. Na ca anatthikoti yathā ekacco pattaṃ ādhārake ṭhapetvā patte udakaṃ na puñchati, raje patante ajjhupekkhati, na evaṃ karoti. Na ca ativelānurakkhīti yathā ekacco pamāṇātikkantaṃ ārakkhaṃ ṭhapeti, bhuñjitvā vā patte udakaṃ puñchitvā cīvarabhogantaraṃ pavesetvā pattaṃ udarena akkamitvā gaṇhāti, na evaṃ karoti. ពាក្យថា Aṭṭhaṅgasamannāgataṃ គឺប្រកបដោយអង្គ ៨ ដូចដែលត្រាស់ទុកថា «Neva davāya» (មិនមែនដើម្បីលេងសើច) ជាដើម។ សេចក្តីសម្រេចនៃពាក្យនោះ មានមកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គហើយ នេះជាពាក្យដែលត្រាស់ទុកក្នុងសព្វាសវសូត្រ។ ពាក្យថា Hatthesu dhotesu គឺព្រះសាស្តាទ្រង់ធ្វើដូចម្តេច? មុនដំបូង ទ្រង់លាងកន្លែងសម្រាប់កាន់បាត្រ។ ក្នុងទីនោះ ទ្រង់កាន់បាត្រហើយ លាតព្រះហស្តដែលមានក្រឡាដ៏ទន់ល្មើយ រួចជូតខាត់ពីរដង។ ត្រឹមតែការជូតខាត់ប៉ុណ្ណោះ ទឹកក៏រអិលចេញទៅ ដូចជាទឹកធ្លាក់លើស្លឹកឈូកដូច្នោះ។ ពាក្យថា Na ca anatthiko គឺមិនមែនជាអ្នកមិនអើពើនោះឡើយ ដូចជាភិក្ខុខ្លះដាក់បាត្រលើជើងបាត្រហើយ មិនព្រមជូតទឹកក្នុងបាត្រ កាលបើធូលីធ្លាក់ចុះមក ក៏ធ្វើជាមិនដឹងមិនឮ ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់ធ្វើដូច្នោះឡើយ។ ពាក្យថា Na ca ativelānurakkhī គឺមិនមែនជាអ្នកថែរក្សាជ្រុលហួសហេតុពេកឡើយ ដូចជាភិក្ខុខ្លះថែរក្សាបាត្រហួសប្រមាណ ឆាន់រួចហើយក៏ជូតទឹកក្នុងបាត្រ រួចញាត់ចូលទៅក្នុងចន្លោះស្បង់ចីវរ ហើយយកពោះសង្កត់បាត្រនោះទុក ព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនទ្រង់ធ្វើដូច្នោះឡើយ។ Na ca anumodanassāti yo hi bhuttamattova dārakesu bhattatthāya rodantesu chātajjhattesu manussesu bhuñjitvā anāgatesveva anumodanaṃ ārabhati, tato sabbakammāni chaḍḍetvā ekacce āgacchanti, ekacce anāgatāva honti, ayaṃ kālaṃ atināmeti. Yopi manussesu [Pg.269] āgantvā anumodanatthāya vanditvā nisinnesu anumodanaṃ akatvāva ‘‘kathaṃ tissa, kathaṃ phussa, kathaṃ sumana, kathaṃ tisse, kathaṃ phusse, kathaṃ sumane, kaccittha arogā, sassaṃ sampanna’’ntiādiṃ pāṭiyekkaṃ kathaṃ samuṭṭhāpeti, ayaṃ anumodanassa kālaṃ atināmeti, manussānaṃ pana okāsaṃ ñatvā āyācitakāle karonto nātināmeti nāma, satthā tathā karoti. ពាក្យថា Na ca anumodanassa គឺមិនធ្វើឱ្យកន្លងវេលានៃការអនុមោទនាឡើយ។ ព្រោះថា ភិក្ខុណាគ្រាន់តែឆាន់រួចភ្លាម កាលដែលក្មេងៗកំពុងយំទារបាយ ឬមនុស្សដែលឃ្លានបាយកំពុងតែបរិភោគមិនទាន់រួចរាល់ ក៏ចាប់ផ្តើមធ្វើអនុមោទនាភ្លាម ហេតុនោះ ឧបាសកខ្លះក៏បោះបង់ចោលការងារទាំងអស់ហើយមកស្តាប់ ខ្លះទៀតក៏មិនទាន់បានមកដល់ឡើយ ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាធ្វើឱ្យកន្លងវេលា។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុណា កាលដែលពួកមនុស្សមកដល់ហើយ ថ្វាយបង្គំអង្គុយចាំស្តាប់អនុមោទនា បែរជាមិនធ្វើអនុមោទនាឡើយ បែរជានិយាយសួរនាំថា «ឧបាសកតិស្សៈ សុខសប្បាយជាទេ? ឧបាសកផុស្សៈ សុខសប្បាយជាទេ? ឧបាសកសុមនៈ សុខសប្បាយជាទេ? នាងតិស្សា សុខសប្បាយជាទេ? នាងផុស្សា សុខសប្បាយជាទេ? តើអ្នករាល់គ្នាគ្មានជំងឺដំកាត់ទេឬ? ស្រូវសាលីលូតលាស់ល្អដែរឬទេ?» ជាដើម គឺញ៉ាំងលោកិយសន្ទនាផ្សេងៗឱ្យកើតឡើង ភិក្ខុនេះឈ្មោះថាធ្វើឱ្យកន្លងវេលានៃការអនុមោទនា។ ចំណែកភិក្ខុដែលដឹងកាលវេលារបស់មនុស្សទាំងឡាយ ហើយធ្វើអនុមោទនាក្នុងកាលដែលគេអារាធនា ឈ្មោះថាមិនធ្វើឱ្យកន្លងវេលាឡើយ ព្រះសាស្តាក៏ទ្រង់ធ្វើដូច្នោះឯង។ Na taṃ bhattanti kiṃ bhattaṃ nāmetaṃ uttaṇḍulaṃ atikilinnantiādīni vatvā na garahati. Na aññaṃ bhattanti svātanāya vā punadivasāya vā bhattaṃ uppādessāmīti hi anumodanaṃ karonto aññaṃ bhattaṃ paṭikaṅkhati. Yo vā – ‘‘yāva mātugāmānaṃ bhattaṃ paccati, tāva anumodanaṃ karissāmi, atha me anumodanāvasāne attano pakkabhattatopi thokaṃ dassantī’’ti anumodanaṃ vaḍḍheti, ayampi paṭikaṅkhati nāma. Satthā na evaṃ karoti. Na ca muccitukāmoti ekacco hi paṭisaṃmuñcitvā gacchati, vegena anubandhitabbo hoti. Satthā pana na evaṃ gacchati, parisāya majjhe ṭhitova gacchati. Accukkaṭṭhanti yo hi yāva hanukaṭṭhito ukkhipitvā pārupati, tassa accukkaṭṭhaṃ nāma hoti. Yo yāva gopphakā otāretvāva pārupati, tassa accukkaṭṭhaṃ hoti. Yopi ubhato ukkhipitvā udaraṃ vivaritvā yāti, tassapi accukkaṭṭhaṃ hoti. Yo ekaṃsaṃ katvā thanaṃ vivaritvā yāti, tassapi accukkaṭṭhaṃ. Satthā taṃ sabbaṃ na karoti. ពាក្យថា Na taṃ bhattaṃ គឺមិនពោលតិះដៀលភត្តដែលគេប្រគេននោះថា «ភត្តនេះមិនឆ្អិនល្អទេ ភត្តនេះជ្រាយពេក» ជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Na aññaṃ bhattaṃ ក្នុងបទនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយដែលខ្ញុំ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) នឹងពោលតទៅ៖ ភិក្ខុធ្វើអនុមោទនាដោយគិតថា «យើងនឹងញ៉ាំងភត្តឱ្យកើតឡើងសម្រាប់ថ្ងៃស្អែក ឬសម្រាប់ថ្ងៃបន្ទាប់ទៀត» ឈ្មោះថាប្រាថ្នាភត្តដទៃ។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុណាគិតថា «ស្ត្រីទាំងឡាយកំពុងដាំស្លភត្តដរាបណា យើងនឹងធ្វើអនុមោទនាដរាបនោះ កាលបើចប់អនុមោទនាហើយ ពួកគេនឹងប្រគេនភត្តដែលគេដាំឆ្អិនហើយនោះបន្តិចបន្តួចដល់យើង» ហើយក៏ពន្យារការអនុមោទនាឱ្យវែងទៅ ភិក្ខុនេះក៏ឈ្មោះថាប្រាថ្នាភត្តដទៃដែរ។ ព្រះសាស្តាមិនទ្រង់ធ្វើដូច្នោះឡើយ។ ពាក្យថា Na ca muccitukāmo ក្នុងបទនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយដែលខ្ញុំនឹងពោលតទៅ៖ ភិក្ខុខ្លះចង់តែគេចចេញពីបរិស័ទ ក៏ដើរទៅយ៉ាងលឿន រហូតដល់គេត្រូវរត់តាមយ៉ាងប្រញាប់ប្រញាល់ ចំណែកព្រះសាស្តាមិនយាងទៅយ៉ាងនោះឡើយ ទ្រង់យាងទៅក្នុងកណ្តាលជំនុំបរិស័ទតែម្តង។ ពាក្យថា Accukkaṭṭhaṃ ក្នុងបទនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយដែលខ្ញុំនឹងពោលតទៅ៖ ភិក្ខុណាគ្របដណ្តប់ចីវរដោយទាញឡើងលើរហូតដល់ចង្កា ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាស្លៀកដណ្តប់ខ្ពស់ពេក។ ភិក្ខុណាសម្រូតចីវរចុះក្រោមរហូតដល់ភ្នែកគោល (កជើង) ភិក្ខុនោះឈ្មោះថាស្លៀកដណ្តប់ទាបពេក។ ភិក្ខុណាទាញចីវរឡើងលើទាំងសងខាង បើកចំហពោះហើយដើរទៅ ភិក្ខុនោះក៏ឈ្មោះថាស្លៀកដណ្តប់ខ្ពស់ពេកដែរ។ ភិក្ខុណាធ្វើចីវរឆៀងស្មាម្ខាង បើកចំហទ្រូងខាងស្តាំហើយដើរទៅ ភិក្ខុនោះក៏ឈ្មោះថាស្លៀកដណ្តប់ខ្ពស់ពេកដែរ។ ព្រះសាស្តាមិនទ្រង់ធ្វើនូវការស្លៀកដណ្តប់ទាំងអស់នោះឡើយ។ Allīnanti yathā aññesaṃ sedena tintaṃ allīyati, na evaṃ satthu. Apakaṭṭhanti khalisāṭako viya kāyato muccitvāpi na tiṭṭhati. Vātoti verambhavātopi uṭṭhahitvā cāletuṃ na sakkoti. Pādamaṇḍanānuyoganti iṭṭhakāya ghaṃsanādīhi pādasobhānuyogaṃ. Pakkhāletvāti pādeneva pādaṃ dhovitvā. So neva attabyābādhāyātiādīni na pubbenivāsacetopariyañāṇānaṃ atthitāya vadati, iriyāpathasantataṃ pana disvā anumānena vadati. Dhammanti pariyattidhammaṃ. Na ussādetīti kiṃ mahāraṭṭhika, kiṃ mahākuṭumbikātiādīni vatvā gehassitavasena na ussādeti. Na apasādetīti ‘‘kiṃ, upāsaka, kathaṃ te vihāramaggo ñāto? Kiṃ bhayena nāgacchasi? Na hi bhikkhū kiñci acchinditvā gaṇhanti, mā bhāyī’’ti [Pg.270] vā ‘‘kiṃ tuyhaṃ evaṃ macchariyajīvitaṃ nāmā’’ti vā ādīni vatvā gehassitapemena na apasādeti. ពាក្យថា Allīnaṃ គឺចីវររបស់ព្រះសាស្តាមិនស្អិតជាប់នឹងព្រះកាយ ដូចជាចីវររបស់បុគ្គលដទៃដែលទទឹកដោយញើសនោះឡើយ។ ពាក្យថា Apakaṭṭhaṃ គឺចីវរមិនមែនហើរឃ្លាតឆ្ងាយពីព្រះកាយ ដូចជាសំពត់ដែលគេលាបកាវ (ម្សៅកាញ់) នោះឡើយ។ ពាក្យថា Vāto គឺសូម្បីតែខ្យល់វេរម្ភៈ ក៏មិនអាចបក់បោកឱ្យរញ្ជួយបានឡើយ។ ពាក្យថា Pādamaṇḍanānuyogaṃ គឺការប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងការធ្វើឱ្យជើងល្អប្រណីត ដោយការដុសខាត់នឹងឥដ្ឋជាដើម។ ពាក្យថា Pakkhāletvā គឺការលាងព្រះបាទដោយយកព្រះបាទម្ខាងដុសលាងព្រះបាទម្ខាងទៀត។ ឧត្តរមាណពនោះពោលពាក្យថា Neva attabyābādhāya ជាដើម មិនមែនពោលដោយអំណាចនៃបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ ឬចេតោបរិយញ្ញាណឡើយ ប៉ុន្តែពោលដោយការសង្កេតឃើញសន្តតិ (ភាពតស៊ូប្រព្រឹត្តទៅ) នៃឥរិយាបថដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ ហើយគិតស្មានយកប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Dhammaṃ គឺបរិយត្តិធម៌។ ពាក្យថា Na ussādeti គឺមិនលើកតម្កើងដោយអំណាចនៃសេចក្តីអាល័យក្នុងផ្ទះ ដោយពោលថា «មហារដ្ឋិកៈ (អ្នកគ្រប់គ្រងដែនដីធំ) យ៉ាងម៉េចដែរ? មហាគហបតី យ៉ាងម៉េចដែរ?» ជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា Na apasādeti គឺមិនបន្ទាបបន្ថោកដោយសេចក្តីស្រឡាញ់អាល័យក្នុងផ្ទះ ដោយពោលថា «ម្នាលឧបាសក យ៉ាងម៉េចដែរ? តើអ្នកស្គាល់ផ្លូវមកវត្តដោយរបៀបណា? តើអ្នកមិនមកព្រោះខ្លាចឬ? ភិក្ខុទាំងឡាយមិនឆក់ប្លន់យកអ្វីឡើយ កុំខ្លាចអី!» ឬពោលថា «ហេតុអ្វីបានជាអ្នករស់នៅដោយជីវិតកំណាញ់ស្វិតស្វាញយ៉ាងនេះ?» ជាដើមឡើយ។ Vissaṭṭhoti siniddho apalibuddho. Viññeyyoti viññāpanīyo pākaṭo, vissaṭṭhattāyeva cesa viññeyyo hoti. Mañjūti madhuro. Savanīyoti sotasukho, madhurattāyeva cesa savanīyo hoti. Bindūti sampiṇḍito. Avisārīti avisaṭo, binduttāyeva cesa avisārī hoti. Gambhīroti gambhīrasamuṭṭhito. Ninnādīti ninnādavā, gambhīrattāyeva cesa ninnādī hoti. Yathāparisanti cakkavāḷapariyantampi ekābaddhaparisaṃ viññāpeti. Bahiddhāti aṅgulimattampi parisato bahiddhā na gacchati. Tasmā? So evarūpo madhurassaro akāraṇā mā nassīti. Iti bhagavato ghoso parisāya matthakeneva carati. ពាក្យថា Vissaṭṭho (ដែលលែងចេញស្រឡះល្អ) គឺ ពីរោះរលូន មិនទាស់ទាក់ដោយស្លេស្មជាដើម។ ពាក្យថា Viññeyyo (ដែលគួរដឹងបាន) គឺ គួរឲ្យយល់សេចក្ដីបាន ច្បាស់លាស់ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសម្លេងនោះលែងចេញស្រឡះល្អ ទើបជាសម្លេងគួរដឹងបាន។ ពាក្យថា Mañjū (ដែលពីរោះ) គឺ ផ្អែមល្ហែម។ ពាក្យថា Savanīyo (ដែលគួរស្ដាប់) គឺ ស្រួលត្រចៀក ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសម្លេងនោះផ្អែមល្ហែម ទើបជាសម្លេងគួរស្ដាប់។ ពាក្យថា Bindu (ដែលណែនមូល) គឺ មូលប្រជុំគ្នា។ ពាក្យថា Avisārī (ដែលមិនខ្ចាត់ខ្ចាយ) គឺ មិនរាយមាយ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសម្លេងនោះណែនមូលល្អ ទើបមិនខ្ចាត់ខ្ចាយ។ ពាក្យថា Gambhīro (ដែលជ្រាលជ្រៅ) គឺ កើតចេញពីទីជ្រៅ (ក្នុងផ្ទៃ)។ ពាក្យថា Ninnādī (ដែលលាន់ឮរំពង) គឺ មានសម្លេងឆ្លើយតប ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែសម្លេងនោះជ្រាលជ្រៅ ទើបមានសម្លេងលាន់ឮរំពង។ ពាក្យថា Yathāparisaṃ (តាមសមគួរដល់បរិស័ទ) គឺ ធ្វើឲ្យបរិស័ទដែលតភ្ជាប់គ្នាជាធ្លុងមួយ សូម្បីមានទីបំផុតត្រឹមចក្រវាឡ ឲ្យដឹងច្បាស់បាន។ ពាក្យថា Bahiddhā (ខាងក្រៅ) គឺ សម្លេងមិនចេញទៅខាងក្រៅបរិស័ទ សូម្បីតែមួយធ្នាប់ធ្និកឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះសម្លេងដ៏ផ្អែមល្ហែមមានសភាពបែបនេះ កុំបីវិនាសទៅដោយឥតប្រយោជន៍ឡើយ។ ព្រះសព្ទសម្លេងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ រមែងប្រព្រឹត្តទៅត្រឹមតែលើក្បាលនៃបរិស័ទប៉ុណ្ណោះ។ Avalokayamānāti sirasmiṃ añjaliṃ ṭhapetvā bhagavantaṃ olokentāva paccosakkitvā dassanavijahanaṭṭhāne vanditvā gacchanti. Avijahitattāti yo hi kathaṃ sutvā vuṭṭhito aññaṃ diṭṭhasutādikaṃ kathaṃ kathento gacchati, esa sabhāvena vijahati nāma. Yo pana sutadhammakathāya vaṇṇaṃ kathentova gacchati, ayaṃ na vijahati nāma, evaṃ avijahantabhāvena pakkamanti. Gacchantanti rajjuyantavasena ratanasattubbedhaṃ suvaṇṇagghikaṃ viya gacchantaṃ. Addasāma ṭhitanti samussitakañcanapabbataṃ viya ṭhitaṃ addasāma. Tato ca bhiyyoti vitthāretvā guṇe kathetuṃ asakkonto avasese guṇe saṃkhipitvā kalāpaṃ viya suttakabaddhaṃ viya ca katvā vissajjento evamāha. Ayamettha adhippāyo – mayā kathitaguṇehi akathitāva bahutarā. Mahāpathavimahāsamuddādayo viya hi tassa bhoto anantā appameyyā guṇā ākāsamiva vitthāritāti. ពាក្យថា Avalokayamānā (កាលក្រឡេកមើល) គឺ លើកដៃប្រណម្យលើក្បាល ក្រឡេកមើលព្រះដ៏មានព្រះភាគបណ្ដើរ ថយក្រោយបណ្ដើរ លុះដល់កន្លែងដែលផុតពីគំរោងភ្នែក ទើបថ្វាយបង្គំហើយដើរចេញទៅ។ ពាក្យថា Avijahitattā (ព្រោះភាពជាអ្នកមិនលះបង់) គឺ បុគ្គលណាស្ដាប់ធម៌ហើយ ក្រោកឈរឡើង និយាយរឿងផ្សេងៗ មានរឿងដែលបានឃើញបានឮជាដើម ដើរចេញទៅ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា លះបង់ដោយសភាវៈ។ ចំណែកបុគ្គលណា និយាយសរសើរគុណនៃធម៌ដែលខ្លួនបានស្ដាប់ហើយបណ្ដើរ ដើរចេញទៅបណ្ដើរ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា មិនលះបង់ឡើយ ពួកបរិស័ទរមែងចៀសចេញទៅដោយភាពជាអ្នកមិនលះបង់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Gacchantaṃ (ដែលកំពុងយាងទៅ) គឺ យាងទៅប្រៀបដូចជាប្រាសាទមាសកម្ពស់ ១០០ ហត្ថ ដែលមានចលនាទៅបានដោយកម្លាំងយន្តខ្សែពួរ។ ពាក្យថា Addasāma ṭhitaṃ (យើងបានឃើញព្រះអង្គគង់ឈរ) គឺ យើងបានឃើញព្រះអង្គគង់ឈរប្រៀបដូចជាភ្នំមាសដែលគេដំឡើងទុកយ៉ាងមាំ។ ពាក្យថា Tato ca bhiyyo (ច្រើនជាងនោះទៅទៀត) គឺ ឧត្តរមាណពមិនអាចពោលរៀបរាប់ព្រះគុណឲ្យពិស្ដារបាន ទើបសង្ខេបព្រះគុណដែលនៅសល់ ធ្វើឲ្យដូចជាបាច់ ឬដូចជាវត្ថុដែលចងដោយខ្សែ រួចពោលដោះស្រាយយ៉ាងនេះ។ ក្នុងសេចក្ដីនេះ មានអធិប្បាយថា ព្រះគុណដែលខ្ញុំមិនទាន់បានពោល មានច្រើនជាងព្រះគុណដែលខ្ញុំបានពោលទៅទៀត។ ព្រោះថា ព្រះគុណទាំងឡាយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ មិនមានទីបំផុត មិនអាចប្រមាណបាន ដូចជាមហាប្រថពី និងមហាសមុទ្រជាដើម រមែងផ្សព្វផ្សាយទៅដូចជាអាកាស នេះជាអធិប្បាយក្នុងពាក្យនេះ។ 390. Appaṭisaṃviditoti aviññātaāgamano. Pabbajite upasaṅkamantena hi cīvaraparikammādisamaye vā ekaṃ nivāsetvā sarīrabhañjanasamaye vā upasaṅkamitvā tatova paṭinivattitabbaṃ hoti, paṭisanthāramattampi na jāyati. Puretaraṃ pana okāse kārite divāṭṭhānaṃ sammajjitvā cīvaraṃ pārupitvā bhikkhu vivitte ṭhāne nisīdati, taṃ āgantvā passantā dassanenapi [Pg.271] pasīdanti, paṭisanthāro jāyati, pañhabyākaraṇaṃ vā dhammakathā vā labbhati. Tasmā paṇḍitā okāsaṃ kārenti. So ca nesaṃ aññataro, tenassa etadahosi. Jiṇṇo vuḍḍhoti attano uggatabhāvaṃ akathetvā kasmā evamāha? Buddhā nāma anuddayasampannā honti, mahallakabhāvaṃ ñatvā sīghaṃ okāsaṃ karissatīti evamāha. ៣៩០. ពាក្យថា Appaṭisaṃvidito (ដែលមិនបានប្រាប់ឲ្យដឹងមុន) គឺ មានការមកដល់ដែលគេមិនបានដឹងមុន។ ព្រោះថា កាលបើទាយកចូលទៅរកពួកបព្វជិត ក្នុងពេលដែលលោកកំពុងធ្វើការងារចីវរជាដើម ឬក្នុងពេលដែលលោកស្លៀកស្បង់មួយផ្ទាំងកំពុងដុសខាត់រាងកាយ ហើយក៏ត្រឡប់ទៅវិញភ្លាមៗ សូម្បីតែបដិសណ្ឋារៈបន្តិចបន្តួចក៏មិនកើតមានឡើយ។ ប៉ុន្តែ បើបានសុំឱកាសជាមុន ភិក្ខុរមែងបោសសម្អាតទីសំណាក់ក្នុងវេលាថ្ងៃ ដណ្ដប់ចីវរ រួចអង្គុយក្នុងទីស្ងាត់ កាលពួកទាយកមកដល់បានឃើញ ក៏រមែងជ្រះថ្លាសូម្បីតែត្រឹមការបានឃើញ បដិសណ្ឋារៈក៏កើតមាន ការដោះស្រាយប្រស្នា ឬការសម្ដែងធម៌ក៏រមែងបាន។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកបណ្ឌិតទើបសុំឱកាសជាមុន។ ព្រហ្មាយុព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏ជាបណ្ឌិតម្នាក់ក្នុងចំណោមបណ្ឌិតទាំងនោះដែរ ហេតុនោះ គាត់ទើបមានសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Jiṇṇo vuḍḍho (ជាមនុស្សចាស់ជរា) គឺ ហេតុអ្វីបានជាគាត់មិននិយាយពីភាពល្បីល្បាញរបស់ខ្លួន បែរជាពោលយ៉ាងនេះទៅវិញ? ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយរមែងជាអ្នកប្រកបដោយព្រះមេត្តាករុណា កាលបើទ្រង់ជ្រាបថាជាមនុស្សចាស់ជរា ព្រះអង្គនឹងប្រទានឱកាសឲ្យជាប្រញាប់ គាត់គិតយ៉ាងនេះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ 391. Oramiya okāsamakāsīti vegena uṭṭhāya dvidhā bhijjitvā okāsamakāsi. ៣៩១. ពាក្យថា Oramiya okāsamakāsi (ថយចេញហើយធ្វើឱកាសឲ្យ) គឺ ក្រោកឈរឡើងដោយរហ័ស ញែកចេញជាពីរចំណែក ហើយធ្វើផ្លូវឲ្យ។ Ye meti ye mayā. Nārīsamānasavhayāti nārīsamānanāmaṃ itthiliṅgaṃ, tena avhātabbāti nārīsamānasavhayā, itthiliṅgena vattabbāti vohārakusalatāya evaṃ vadati. Pahūtajivhoti puthulajivho. Ninnāmayetanti nīhara etaṃ. ពាក្យថា Ye me គឺ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលខ្ញុំ (បានឮ)។ ពាក្យថា Nārīsamānasavhayā (ដែលមានឈ្មោះស្មើដោយស្ត្រី) គឺ ឈ្មោះស្មើដោយស្ត្រី ជាឥត្ថីលិង្គ ដែលគេត្រូវហៅដោយឈ្មោះនោះ ទើបហៅថា Nārīsamānasavhayā គឺត្រូវហៅដោយឥត្ថីលិង្គ (គឺពាក្យថា ជិវ្ហា) គាត់ពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងវោហារ។ ពាក្យថា Pahūtajivho (មានអណ្ដាតវែង/ក្រាស់) គឺ មានអណ្ដាតធំទូលាយ។ ពាក្យថា Ninnāmayetaṃ (សូមទ្រង់លៀនអណ្ដាតនោះចេញមក) គឺ សូមបញ្ចេញអណ្ដាតនោះមក។ 393. Kevalīti sakalaguṇasampanno. ៣៩៣. ពាក្យថា Kevalī គឺ អ្នកប្រកបដោយគុណទាំងពួង។ 394. Paccabhāsīti ekappahārena pucchite aṭṭha pañhe byākaronto patiabhāsi. Yo vedīti yo vidati jānāti, yassa pubbenivāso pākaṭo. Saggāpāyañca passatīti dibbacakkhuñāṇaṃ kathitaṃ. Jātikkhayaṃ pattoti arahattaṃ patto. Abhiññā vositoti taṃ arahattaṃ abhijānitvā vosito vosānappatto. Munīti arahattañāṇamoneyyena samannāgato. ៣៩៤. ពាក្យថា Paccabhāsi (បានឆ្លើយតប) គឺ ព្រះអង្គកាលដោះស្រាយប្រស្នាទាំង ៨ ខណៈដែលគេសួរតែម្ដង ក៏បានឆ្លើយតបវិញ។ ពាក្យថា Yo vedī (បុគ្គលណាដឹងច្បាស់) គឺ បុគ្គលណាដឹង ស្គាល់ គឺបុគ្គលដែលលំនៅមុន (បុព្វេនិវាស) ប្រាកដច្បាស់ដល់ខ្លួន។ ពាក្យថា Saggāpāyañca passati (និងឃើញឋានសួគ៌និងអបាយ) គឺ ទ្រង់សំដៅដល់ទិព្វចក្ខុញាណ។ ពាក្យថា Jātikkhayaṃ patto (ដល់នូវការអស់ទៅនៃជាតិ) គឺ ដល់នូវព្រះអរហត្ត។ ពាក្យថា Abhiññā vosito (ដឹងច្បាស់ហើយដល់នូវទីបំផុត) គឺ ដឹងច្បាស់នូវព្រះអរហត្តនោះហើយ ដល់នូវទីបំផុតនៃកិច្ច។ ពាក្យថា Munī (អ្នកប្រាជ្ញ) គឺ អ្នកប្រកបដោយមោនេយ្យធម៌ គឺព្រះអរហត្តមគ្គញាណ។ Visuddhanti paṇḍaraṃ. Muttaṃ rāgehīti kilesarāgehi muttaṃ. Pahīnajātimaraṇoti jātikkhayappattattā pahīnajātiko, jātipahāneneva pahīnamaraṇo. Brahmacariyassa kevalīti yaṃ brahmacariyassa kevalī sakalabhāvo, tena samannāgato, sakalacatumaggabrahmacariyavāsoti attho. Pāragū sabbadhammānanti sabbesaṃ lokiyalokuttaradhammānaṃ abhiññāya pāraṃ gato, sabbadhamme abhijānitvā ṭhitoti attho. Pāragūti vā ettāvatā pariññāpāragū pañcannaṃ khandhānaṃ, pahānapāragū sabbakilesānaṃ, bhāvanāpāragū catunnaṃ maggānaṃ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnanti ayamattho vutto. Puna sabbadhammānanti iminā abhiññāpāragū vuttoti. Buddho tādī pavuccatīti tādiso chahi [Pg.272] ākārehi pāraṃ gato sabbākārena catunnaṃ saccānaṃ buddhattā buddhoti pavuccatīti. ពាក្យថា Visuddhaṃ (ដ៏បរិសុទ្ធ) គឺ ផូរផង់ (សចិត្ដ)។ ពាក្យថា Muttaṃ rāgehi (រួចផុតចាករាគៈ) គឺ រួចផុតចាកកិលេសរាគៈទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Pahīnajātimaraṇo (មានជាតិនិងមរណៈលះបង់ហើយ) គឺ ព្រោះដល់នូវការអស់ទៅនៃជាតិ ទើបមានជាតិលះបង់ហើយ ព្រោះតែការលះបង់ជាតិបាន ទើបមានមរណៈលះបង់ហើយដែរ។ ពាក្យថា Brahmacariyassa kevalī (អ្នកគ្រប់គ្រាន់ក្នុងព្រហ្មចរិយៈ) គឺ ភាពគ្រប់គ្រាន់ទាំងស្រុងនៃព្រហ្មចរិយៈណា ព្រះអង្គប្រកបដោយភាពគ្រប់គ្រាន់នោះ សេចក្ដីថា មានការនៅគ្រប់គ្រាន់ក្នុងមគ្គព្រហ្មចរិយៈទាំង ៤ ទាំងស្រុង។ ពាក្យថា Pāragū sabbadhammānaṃ (អ្នកដល់ត្រើយនៃធម៌ទាំងពួង) គឺ ដល់នូវត្រើយនៃលោកិយធម៌និងលោកុត្តរធម៌ទាំងពួងដោយអភិញ្ញា សេចក្ដីថា ដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងពួងហើយស្ថិតនៅ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Pāragū (អ្នកដល់ត្រើយ) ក្នុងទីនេះ សំដៅដល់ការដល់ត្រើយនៃការកំណត់ដឹង (បរិញ្ញាបារគូ) ក្នុងខន្ធទាំង ៥, ដល់ត្រើយនៃការលះបង់ (បហានបារគូ) ក្នុងកិលេសទាំងពួង, ដល់ត្រើយនៃការចម្រើន (ភាវនាបារគូ) ក្នុងមគ្គទាំង ៤, ដល់ត្រើយនៃការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ (សច្ឆិកិរិយាបារគូ) ក្នុងនិរោធ, ដល់ត្រើយនៃការចូលសមាបត្តិ (សមាបត្តិបារគូ) ក្នុងសមាបត្តិទាំងពួង នេះជាសេចក្ដីដែលបានពោលទុក។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា Sabbadhammānaṃ នេះ ទ្រង់សំដៅដល់ការដល់ត្រើយដោយអភិញ្ញា (អភិញ្ញាបារគូ)។ ពាក្យថា Buddho tādī pavuccati (ព្រះពុទ្ធមានសភាពបែបនោះ គេតែងហៅថា) គឺ បុគ្គលមានសភាពបែបនោះ ដល់នូវត្រើយដោយអាការៈ ៦ យ៉ាង ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះដឹងច្បាស់នូវអរិយសច្ចទាំង ៤ ដោយគ្រប់អាការៈ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ព្រះពុទ្ធ។ Kiṃ pana ettāvatā sabbe pañhā vissajjitā hontīti? Āma vissajjitā, cittaṃ visuddhaṃ jānāti, muttaṃ rāgehīti iminā tāva bāhitapāpattā brāhmaṇoti paṭhamapañho vissajjito hoti. Pāragūti iminā vedehi gatattā vedagūti dutiyapañho vissajjito hoti. Pubbenivāsantiādīhi imāsaṃ tissannaṃ vijjānaṃ atthitāya tevijjoti tatiyapañho vissajjito hoti. Muttaṃ rāgehi sabbasoti imināva nissaṭattā pāpadhammānaṃ sottiyoti catutthapañho vissajjito hoti. Jātikkhayaṃ pattoti iminā pana arahattasseva vuttattā pañcamapañho vissajjito hoti. Vositoti ca brahmacariyassa kevalīti ca imehi chaṭṭhapañho vissajjito hoti. Abhiññā vosito munīti iminā sattamapañho vissajjito hoti. Pāragū sabbadhammānaṃ, buddho tādī pavuccatīti iminā aṭṭhamapañho vissajjito hoti. សួរថា ចុះប្រស្នាទាំងអស់ ត្រូវបានដោះស្រាយរួចរាល់ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះឬ? ឆ្លើយថា អើ! បានដោះស្រាយរួចហើយ គឺដោយពាក្យថា Cittaṃ visuddhaṃ jānāti, muttaṃ rāgehi នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ១ ថា Brāhmaṇo (ព្រាហ្មណ៍) ព្រោះមានបាបបន្សាត់ចោលហើយ។ ដោយពាក្យថា Pāragū នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ២ ថា Vedagū (អ្នកដល់នូវវេទ) ព្រោះដល់ត្រើយដោយមគ្គញាណទាំងឡាយ។ ដោយពាក្យថា Pubbenivāsaṃ ជាដើមនេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៣ ថា Tevijjo (អ្នកមានវិជ្ជា ៣) ព្រោះមានវិជ្ជាទាំង ៣ នេះ។ ដោយពាក្យថា Muttaṃ rāgehi sabbaso នេះឯង ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៤ ថា Sottiyo (អ្នកមានសោត្ថិភាព) ព្រោះរំលងផុតចាកអកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ចំណែកដោយពាក្យថា Jātikkhayaṃ patto នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៥ ព្រោះសំដៅដល់ព្រះអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ។ ដោយពាក្យថា Vosito និងពាក្យថា Brahmacariyassa kevalī ទាំងពីរម៉ាត់នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៦។ ដោយពាក្យថា Abhiññā vosito munī នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៧។ ដោយពាក្យថា Pāragū sabbadhammānaṃ, buddho tādī pavuccati នេះ ជាការដោះស្រាយប្រស្នាទី ៨។ 395. Dānakathantiādīni heṭṭhā sutte vitthāritāneva. Paccapādīti paṭipajji. Dhammassānudhammanti imasmiṃ sutte dhammo nāma arahattamaggo, anudhammo nāma heṭṭhimā tayo maggā tīṇi ca sāmaññaphalāni, tāni paṭipāṭiyā paṭilabhīti attho. Na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesīti mañca dhammakāraṇā na kilamesi, na punappunaṃ kathāpesīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Tattha parinibbāyīti pana padena desanāya arahatteneva kūṭaṃ gahitanti. ៣៩៥. ពាក្យមានជាដើមថា Dānakathaṃ ត្រូវបានពិស្ដាររួចហើយក្នុងសូត្រខាងក្រោម។ ពាក្យថា Paccapādi គឺ បានប្រតិបត្តិហើយ។ ពាក្យថា Dhammassānudhammaṃ ក្នុងសូត្រនេះ ពាក្យថា ធម៌ (Dhammo) បានដល់ ព្រះអរហត្តមគ្គ, ពាក្យថា ធម៌ដ៏សមគួរ (Anudhammo) បានដល់ មគ្គថ្នាក់ទាប ៣ និងសាមញ្ញផលថ្នាក់ទាប ៣ សេចក្ដីថា បានសម្រេចធម៌ទាំងនោះតាមលំដាប់។ ពាក្យថា Na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ viheseti គឺ មានន័យថា មិនបានធ្វើឲ្យតថាគតលំបាក មិនបានធ្វើឲ្យតថាគតសម្ដែងធម៌ដដែលៗ ព្រោះតែហេតុនៃធម៌ឡើយ។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ ងាយយល់គ្រប់កន្លែង។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យថា Tattha parinibbāyī នេះ ព្រះធម៌ទេសនាត្រូវបានលើកឡើងដល់កំពូលដោយព្រះអរហត្តផលប៉ុណ្ណោះ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Brahmāyusuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយសូត្រ ឈ្មោះ ព្រហ្មាយុសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 2. Selasuttavaṇṇanā ២. ការអធិប្បាយសូត្រ ឈ្មោះ សេលសូត្រ 396. Evaṃ me sutanti selasuttaṃ. Tattha aṅguttarāpesūtiādi potaliyasutte vitthāritameva. Aḍḍhateḷasehīti aḍḍhena teḷasehi, dvādasahi [Pg.273] satehi paññāsāya ca bhikkhūhi saddhinti vuttaṃ hoti. Te pana sāvakasannipāte sannipatitā bhikkhūyeva sabbe ehibhikkhupabbajjāya pabbajitā khīṇāsavā. Keṇiyoti tassa nāmaṃ, jaṭiloti tāpaso. So kira brāhmaṇamahāsālo, dhanarakkhaṇatthāya pana tāpasapabbajjaṃ samādāya rañño paṇṇākāraṃ datvā bhūmibhāgaṃ gahetvā tattha assamaṃ kāretvā vasati pañcahi sakaṭasatehi vaṇijjaṃ payojetvā kulasahassassa nissayo hutvā, assamepi cassa eko tālarukkho divase divase ekaṃ sovaṇṇamayaṃ tālaphalaṃ muñcatīti vadanti. So divā kāsāyāni dhāreti, jaṭā ca bandhati, rattiṃ kāmasampattiṃ anubhavati. Dhammiyā kathāyāti pānakānisaṃsapaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya. Ayañhi keṇiyo tucchahattho bhagavato dassanāya gantuṃ lajjāyamāno – ‘‘vikālabhojanā viratānampi pānakaṃ kappatī’’ti cintetvā susaṅkhatabadarapānaṃ pañcahi kājasatehi gāhāpetvā agamāsi. Evaṃ gatabhāvo cassa – ‘‘atha kho keṇiyassa jaṭilassa etadahosi kiṃ nu kho ahaṃ samaṇassa gotamassa harāpeyya’’nti bhesajjakkhandhake (mahāva. 300) pāḷiāruḷhoyeva. ៣៩៦. ពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ ជាដើម គឺ សេលសូត្រ។ ក្នុងសេលសូត្រនោះ ពាក្យថា Aṅguttarāpesu ជាដើម ត្រូវបានពិស្ដាររួចហើយក្នុងបោតលិយសូត្រ។ ពាក្យថា Aḍḍhateḷasehi គឺ ដោយពាក់កណ្ដាលនៃ ១៣ រយ គឺមានន័យថា ជាមួយភិក្ខុ ១២ រយ និង ៥០ អង្គ (១២៥០ អង្គ)។ ភិក្ខុទាំងនោះ សុទ្ធតែជាភិក្ខុដែលប្រជុំគ្នាក្នុងសាវកសន្និបាត ជាអ្នកបួសដោយឯហិភិក្ខុឧបសម្បទា និងជាព្រះខីណាស្រពទាំងអស់។ ពាក្យថា Keṇiyo គឺជាឈ្មោះរបស់គាត់, ពាក្យថា Jaṭilo គឺតាបស។ ឮថា គាត់ជាព្រាហ្មណ៍មហាសាល ប៉ុន្តែដើម្បីរក្សាទ្រព្យសម្បត្តិ ទើបកាន់យកតាបសបព្វជ្ជា ថ្វាយតង្វាយដល់ព្រះរាជា រួចកាន់កាប់ចំណែកដី សង់អាស្រមរស់នៅក្នុងទីនោះ ធ្វើជំនួញដោយរទេះ ៥០០ គ្រឿង ជាទីពឹងពាក់នៃត្រកូលមួយពាន់ ម្យ៉ាងទៀត គេនិយាយថា នៅក្នុងអាស្រមរបស់គាត់ មានដើមត្នោតមួយដើម រមែងជ្រុះផ្លែត្នោតមាសមួយរាល់ៗថ្ងៃ។ គាត់ទ្រទ្រង់សំពត់កាសាយៈ និងចងជដាក្នុងវេលាថ្ងៃ តែសោយសុខក្នុងកាមគុណក្នុងវេលាយប់។ ពាក្យថា Dhammiyā kathāya គឺ ដោយធម៌កថាដែលទាក់ទងនឹងអានិសង្សនៃទឹកបាណៈ។ ព្រោះថា កេណិយតាបសនេះ ខ្មាសអៀនក្នុងការទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយដៃទទេ ទើបគិតថា «ទឹកបាណៈ រមែងគួរដល់ភិក្ខុទាំងឡាយ សូម្បីតែលោកដែលវៀរចាកវិកាលភោជន» រួចហើយក៏បញ្ជាឲ្យគេយកទឹកផ្លែពុទ្រាដែលផ្សំយ៉ាងល្អ ចំនួន ៥០០ អម្រែក ដើរទៅ។ ដំណើរទៅរបស់គាត់យ៉ាងនេះ មានប្រាកដក្នុងភេសជ្ជក្ខន្ធកៈ (មហាវគ្គ) ថា «លំដាប់នោះ កេណិយជដិល មានសេចក្ដីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា តើអាត្មាអញគួរឲ្យគេនាំយកអ្វីទៅថ្វាយព្រះសមណគោតមហ្ន៎» ដូច្នេះឯង។ Dutiyampi kho bhagavāti kasmā punappunaṃ paṭikkhipi? Titthiyānaṃ paṭikkhepapasannatāya, akāraṇametaṃ, natthi buddhānaṃ paccayahetu evarūpaṃ kohaññaṃ. Ayaṃ pana aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni disvā ettakānaṃyeva bhikkhaṃ paṭiyādessati, sveva selo tīhi purisasatehi saddhiṃ pabbajissati. Ayuttaṃ kho pana navake aññato pesetvā imeheva saddhiṃ gantuṃ, ime vā aññato pesetvā navakehi saddhiṃ gantuṃ. Athāpi sabbe gahetvā gamissāmi, bhikkhāhāro nappahossati. Tato bhikkhūsu piṇḍāya carantesu manussā ujjhāyissanti – ‘‘cirassāpi keṇiyo samaṇaṃ gotamaṃ nimantetvā yāpanamattaṃ dātuṃ nāsakkhī’’ti, sayampi vippaṭisārī bhavissati. Paṭikkhepe pana kate ‘‘samaṇo gotamo punappunaṃ ‘tvañca brāhmaṇesu abhippasanno’ti brāhmaṇānaṃ nāmaṃ gaṇhātī’’ti cintetvā brāhmaṇepi nimantetukāmo bhavissati, tato brāhmaṇe pāṭiyekkaṃ nimantessati[Pg.274], te tena nimantitā bhikkhū hutvā bhuñjissanti. Evamassa saddhā anurakkhitā bhavissatīti punappunaṃ paṭikkhipi. Kiñcāpi kho, bhoti iminā idaṃ dīpeti, – ‘‘bho gotama, kiṃ jātaṃ yadi ahaṃ brāhmaṇesu abhippasanno, adhivāsetu bhavaṃ gotamo, ahaṃ brāhmaṇānampi dātuṃ sakkomi tumhākampī’’ti. ពាក្យថា Dutiyampi kho bhagavā (សូម្បីលើកទីពីរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ...) គឺ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គទ្រង់បដិសេធរឿយៗ? ព្រោះដើម្បីឲ្យពួកតិរ្ថិយជ្រះថ្លាក្នុងការបដិសេធនោះ តែហេតុនេះមិនមែនជាហេតុពិតឡើយ ព្រោះការកុហកបោកប្រាស់បែបនេះ ព្រោះតែបច្ច័យ មិនមានដល់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ។ ប៉ុន្តែ កេណិយតាបសនេះ កាលបើឃើញភិក្ខុ ១២៥០ អង្គ ក៏នឹងរៀបចំចង្ហាន់សម្រាប់ភិក្ខុត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឯង ចំណែកឯសេលព្រាហ្មណ៍ នឹងបួសជាមួយបុរស ៣០០ នាក់ក្នុងថ្ងៃស្អែក។ ការចាត់ចែងឲ្យភិក្ខុថ្មីទៅកាន់ទីដទៃ ហើយយាងទៅជាមួយតែភិក្ខុចាស់ទាំងនេះ ក៏មិនសមគួរ ឬចាត់ចែងភិក្ខុចាស់ទាំងនេះទៅកាន់ទីដទៃ ហើយយាងទៅជាមួយតែភិក្ខុថ្មី ក៏មិនសមគួរ។ ម្យ៉ាងទៀត បើតថាគតនាំទៅទាំងអស់ ចង្ហាន់នឹងមិនគ្រាន់ឡើយ។ កាលបើភិក្ខុទាំងឡាយដើរត្រេចទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត មនុស្សទាំងឡាយនឹងតិះដៀលថា «កេណិយតាបស និមន្តព្រះសមណគោតមអស់កាលយូរណាស់មកហើយ តែមិនអាចប្រគេនចង្ហាន់សូម្បីត្រឹមតែឲ្យគ្រាន់រស់នៅបានឡើយ» សូម្បីខ្លួនគាត់ផ្ទាល់ ក៏នឹងមានសេចក្ដីក្តៅក្រហាយចិត្តដែរ។ ប៉ុន្តែ កាលបើមានការបដិសេធហើយ គាត់នឹងគិតថា «ព្រះសមណគោតម ទ្រង់ពោលឈ្មោះរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍រឿយៗថា អ្នកឯងជាអ្នកជ្រះថ្លាក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍» គាត់ក៏នឹងចង់និមន្តពួកព្រាហ្មណ៍ដែរ លំដាប់នោះ គាត់នឹងនិមន្តពួកព្រាហ្មណ៍ដោយឡែក ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះដែលគាត់និមន្តហើយ នឹងបួសជាភិក្ខុហើយឆាន់ចង្ហាន់នោះ។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ សទ្ធារបស់គាត់នឹងត្រូវបានរក្សាទុក ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់បដិសេធរឿយៗ។ ពាក្យថា Kiñcāpi kho, bho នេះ ទ្រង់បង្ហាញសេចក្ដីនេះថា «បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន ទោះបីខ្ញុំព្រះករុណាជ្រះថ្លាក្នុងពួកព្រាហ្មណ៍ ក៏តើមានរឿងអ្វីកើតឡើង សូមព្រះគោតមដ៏ចម្រើនទទួលចុះ ខ្ញុំព្រះករុណាអាចប្រគេនដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ផង ដល់ព្រះអង្គផងបាន»។ Kāyaveyyāvaṭikanti kāyaveyyāvaccaṃ. Maṇḍalamāḷanti dussamaṇḍapaṃ. ពាក្យថា Kāyaveyyāvaṭikaṃ គឺ ការខ្វល់ខ្វាយដោយកាយ (ការជួយធ្វើកិច្ចការដោយកាយ)។ ពាក្យថា Maṇḍalamāḷaṃ គឺ មណ្ឌបដែលធ្វើដោយសំពត់ (រោងរង្វង់)។ 397. Āvāhoti kaññāgahaṇaṃ. Vivāhoti kaññādānaṃ. So me nimantitoti so mayā nimantito. Atha brāhmaṇo paripakkopanissayattā buddhasaddaṃ sutvāva amatenevābhisitto pasādaṃ āvikaronto buddhoti, bho keṇiya, vadesīti āha. Keṇiyo yathābhūtaṃ ācikkhanto buddhoti, bho sela, vadāmīti āha. Tato naṃ punapi daḷhīkaraṇatthaṃ pucchi, itaropi tatheva ārocesi. ៣៩៧. ពាក្យថា Āvāho បានដល់ ការទទួលយកនាងកញ្ញា (ការរៀបការនាំកូនស្រីចូល)។ ពាក្យថា Vivāho បានដល់ ការប្រគល់នាងកញ្ញាឱ្យ (ការរៀបការបញ្ជូនកូនស្រីចេញ)។ ពាក្យថា So me nimantito បានសេចក្តីថា ព្រះសមណគោតមនោះ គឺខ្ញុំបាននិមន្តហើយ។ គ្រានោះឯង សេលព្រាហ្មណ៍ ព្រោះមានឧបនិស្ស័យទុំជោរហើយ លុះបានឮពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ» ប៉ុណ្ណោះ ក៏មានសេចក្តីជ្រះថ្លាប្រាកដឡើង ហាក់ដូចជាត្រូវស្រោចស្រពដោយទឹកអម្រឹត ហើយបានសួរថា «បពិត្រកេណិយៈដ៏ចម្រើន លោកពោលថា ព្រះពុទ្ធ ដូច្នេះឬ?»។ កេណិយជតី កាលនឹងប្រាប់តាមសេចក្តីពិត ក៏ពោលថា «បពិត្រសេលៈដ៏ចម្រើន ខ្ញុំពោលថា ព្រះពុទ្ធ ដូច្នេះមែន»។ លំដាប់នោះ សេលព្រាហ្មណ៍បានសួរកេណិយជតីនោះម្តងទៀត ដើម្បីឱ្យរឹងរឹតតែច្បាស់លាស់ ទោះបីកេណិយជតីនោះ ក៏បានប្រាប់យ៉ាងនោះដូចគ្នាដែរ។ 398. Athassa kappasatasahassehipi buddhasaddasseva dullabhabhāvaṃ sampassato. Etadahosīti. Etaṃ ‘‘ghosopi kho’’tiādi ahosi. Nīlavanarājīti nīlavaṇṇarukkhapanti. Pade padanti padappamāṇe padaṃ. Accāsanne hi atidūre vā pāde nikkhipamāne saddo uṭṭhāti, taṃ paṭisedhento evamāha. Sīhāva ekacarāti gaṇavāsī sīho sīhapotakādīhi saddhiṃ pamādaṃ āpajjati, ekacaro appamatto hoti. Iti appamādavihāraṃ dassento ekacarasīhena opammaṃ karoti. Mā me bhontoti ācāraṃ sikkhāpento āha. Ayañhettha adhippāyo – sace tumhe kathāvāraṃ alabhitvā mama kathāya antare kathaṃ pavesessatha, ‘‘antevāsike sikkhāpetuṃ nāsakkhī’’ti mayhaṃ garahā uppajjissati, tasmā okāsaṃ passitvā manteyyāthāti. No ca kho naṃ jānāmīti vipassīpi bodhisatto caturāsītisahassattherapabbajitaparivāro satta māsāni bodhisattacārikaṃ cari, buddhuppādakālo viya ahosi. Amhākampi bodhisatto chabbassāni bodhisattacārikaṃ cari. Evaṃ paripuṇṇasarīralakkhaṇehi samannāgatāpi buddhā na honti. Tasmā brāhmaṇo ‘‘no ca kho naṃ jānāmī’’ti āha. ៣៩៨. គ្រានោះ សេលព្រាហ្មណ៍នោះ កាលសម្លឹងឃើញថាសូម្បីក្នុងសែនកប្ប ក៏ការបានឮពាក្យថា «ព្រះពុទ្ធ» នេះ ជាសេចក្តីក្រក្រើនក្រៃលែង។ ពាក្យថា Etadahosi បានសេចក្តីថា គំនិតនេះថា «សូម្បីតែសំឡេង (ល្បីខ្ចរខ្ចាយ)» ជាដើម ក៏បានកើតមានឡើង។ ពាក្យថា Nīlavanarājī បានដល់ ជួរព្រៃឈើមានពណ៌ខៀវស្រងាត់។ ពាក្យថា Pade padaṃ បានដល់ ជំហានក្នុងទីមានប្រមាណនៃជំហានជើង។ ព្រោះថា កាលបើឈានជើងជិតពេក ឬឆ្ងាយពេក សំឡេងជើងរមែងលាន់ឡើង ព្រាហ្មណ៍កាលនឹងហាមឃាត់នូវសំឡេងនោះ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Sīhāva ekacarā បានសេចក្តីថា សីហៈដែលរស់នៅជាហ្វូង តែងដល់នូវសេចក្តីប្រមាទជាមួយនឹងកូនសីហៈជាដើម ចំណែកសីហៈដែលត្រេចទៅតែម្នាក់ឯង រមែងជាសត្វមិនប្រមាទឡើយ។ សេលព្រាហ្មណ៍ កាលនឹងបង្ហាញនូវការរស់នៅដោយសេចក្តីមិនប្រមាទ យ៉ាងនេះ ទើបធ្វើសេចក្តីឧបមាដោយសីហៈត្រេចទៅតែម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា Mā me bhonto ព្រាហ្មណ៍ពោលដើម្បីបង្ហាត់បង្រៀននូវមារយាទ។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងពាក្យនេះមានដូចតទៅ៖ ប្រសិនបើអ្នករាល់គ្នា មិនទាន់បានវារៈនិយាយ ហើយមកនិយាយកាត់ពាក់កណ្តាលសម្តីរបស់ខ្ញុំ សេចក្តីតិះដៀលនឹងកើតមានដល់ខ្ញុំថា «គ្រូមិនអាចបង្ហាត់បង្រៀនពួកសិស្សបានឡើយ» ហេតុនោះ អ្នករាល់គ្នាត្រូវមើលឱកាសសិន សឹមនិយាយគ្នា។ ពាក្យថា No ca kho naṃ jānāmi បានសេចក្តីថា សូម្បីតែព្រះវិបស្សីពោធិសត្វ មានព្រះខីណាសព ៨៤,០០០ អង្គជាបរិវារ បានត្រេចទៅកាន់ពោធិសត្វចារិកអស់រយៈពេល ៧ ខែ ក៏មានសភាពដូចជាកាលដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងដែរ។ សូម្បីតែព្រះពោធិសត្វរបស់យើង ក៏បានត្រេចទៅកាន់ពោធិសត្វចារិកអស់រយៈពេល ៦ ឆ្នាំដែរ។ ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយ ទោះបីជាប្រកបដោយព្រះរូបកាយមានលក្ខណៈបរិបូណ៌យ៉ាងនេះ ក៏មិនទាន់ឈ្មោះថាជាព្រះពុទ្ធឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រាហ្មណ៍ទើបពោលថា «ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនទាន់ស្គាល់ព្រះអង្គច្បាស់ឡើយ»។ 399. Paripuṇṇakāyoti [Pg.275] lakkhaṇehi paripuṇṇatāya ahīnaṅgatāya ca paripuṇṇasarīro. Surucīti sundarasarīrappabho. Sujātoti ārohapariṇāhasampattiyā saṇṭhānasampattiyā ca sunibbatto. Cārudassanoti sucirampi passantānaṃ atittijanako manoharadassano. Suvaṇṇavaṇṇoti suvaṇṇasadisavaṇṇo. Susukkadāṭhoti suṭṭhu sukkadāṭho. Mahāpurisalakkhaṇāti paṭhamaṃ vuttabyañjanāneva vacanantarena nigamento āha. ៣៩៩. ពាក្យថា Paripuṇṇakāyo បានសេចក្តីថា មានព្រះវរកាយបរិបូណ៌ ព្រោះតែភាពបរិបូណ៌ដោយលក្ខណៈទាំងឡាយ និងព្រោះមិនមានអវយវៈណាមួយខ្វះខាត។ ពាក្យថា Suruci បានដល់ មានព្រះឆព្វណ្ណរង្សីនៃព្រះវរកាយដ៏ល្អប្រណីត។ ពាក្យថា Sujāto បានសេចក្តីថា ទ្រង់កើតឡើងល្អហើយ ដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃកម្ពស់និងទំហំ និងដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃទ្រង់ទ្រាយ។ ពាក្យថា Cārudassano បានសេចក្តីថា មានព្រះរូបឆោមគួរជាទីទស្សនាដ៏ជក់ចិត្ត ទោះបីអ្នកទាំងឡាយមើលអស់កាលដ៏យូរ ក៏មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ឡើយ។ ពាក្យថា Suvaṇṇavaṇṇo បានដល់ មានព្រះវណ្ណៈប្រហាក់ប្រហែលនឹងពណ៌មាស។ ពាក្យថា Susukkadāṭho បានដល់ មានព្រះទាឋា (ចង្កូម) ដ៏សស្ងាត់ល្អក្រៃលែង។ ពាក្យថា Mahāpurisalakkhaṇā គឺសេលព្រាហ្មណ៍ កាលនឹងសន្និដ្ឋាននូវលក្ខណៈនៃមហាបុរសទាំងឡាយដែលបានពោលហើយខាងដើម ដោយពាក្យដទៃទៀត ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ Idāni tesu lakkhaṇesu attano cittarucitāni gahetvā thomento pasannanettotiādimāha. Bhagavā hi pañcavaṇṇapasādasampattiyā pasannanetto, puṇṇacandasadisamukhatāya sumukho, ārohapariṇāhasampattiyā brahā, brahmujugattatāya uju, jutimantatāya patāpavā. Yampi cettha pubbe vuttaṃ, taṃ ‘‘majjhe samaṇasaṅghassā’’ti iminā pariyāyena thomayatā puna vuttaṃ. Ediso hi evaṃ virocati. Uttaragāthāyapi eseva nayo. Uttamavaṇṇīnoti uttamavaṇṇasampannassa. Rathesabhoti uttamasārathi. Jambusaṇḍassāti jambudīpassa. Pākaṭena issariyaṃ issaro hoti. ឥឡូវនេះ សេលព្រាហ្មណ៍ កាលនឹងជ្រើសរើសយកលក្ខណៈទាំងឡាយដែលជាទីពេញចិត្តរបស់ខ្លួន ក្នុងបណ្តាលក្ខណៈទាំងនោះមកសរសើរ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា Pasannanetto។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់មានព្រះនេត្រស្រស់ថ្លា ដោយសេចក្តីបរិបូណ៌នៃប្រាសាទភ្នែកមានពណ៌ ៥ ប្រការ, មានព្រះភក្ត្រល្អ ព្រោះមានព្រះភក្ត្រប្រហាក់ប្រហែលនឹងព្រះចន្ទពេញវង់, ទ្រង់ខ្ពស់ធំ ព្រោះសេចក្តីបរិបូណ៌នៃកម្ពស់និងទំហំ, ទ្រង់ត្រង់ ព្រោះមានព្រះវរកាយត្រង់ដូចជាព្រះព្រហ្ម, ទ្រង់មានតេជះ ព្រោះមានព្រះរស្មីដ៏រុងរឿង។ សូម្បីតែពាក្យណាដែលបានពោលហើយខាងដើមក្នុងទីនេះ ព្រាហ្មណ៍កាលនឹងសរសើរដោយបរិយាយនេះថា «ក្នុងកណ្តាលនៃសមណសង្ឃ» ទើបពោលម្តងទៀត។ ព្រោះថា ព្រះអង្គដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ រមែងរុងរឿងយ៉ាងនេះឯង។ សូម្បីក្នុងគាថាខាងចុង ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា Uttamavaṇṇī បានដល់ ព្រះអង្គដ៏បរិបូណ៌ដោយវណ្ណៈដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា Rathesabho បានដល់ នាយសារថីដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា Jambusaṇḍassa បានដល់ ជម្ពូទ្វីប។ ព្រាហ្មណ៍សរសើរនូវភាពជាធំ ដោយជម្ពូទ្វីបដ៏ល្បីល្បាញ គឺទ្រង់ជាម្ចាស់ផែនដី។ Khattiyāti jātikhattiyā. Bhogīti bhogiyā. Rājānoti ye keci rajjaṃ kārentā. Rājābhirājāti rājūnaṃ pūjanīyo, adhirājā hutvā, cakkavattīti adhippāyo. Manujindoti manussādhipati paramissaro hutvā. ពាក្យថា Khattiyā បានដល់ ពួកក្សត្រដោយជាតិ។ ពាក្យថា Bhogī បានដល់ ពួកស្តេចមានភោគសម្បត្តិ។ ពាក្យថា Rājāno បានដល់ ជនទាំងឡាយណាដែលសោយរាជ្យ។ ពាក្យថា Rājābhirājā មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ជាទីគោរពបូជានៃស្តេចទាំងឡាយ គឺបានជាអធិរាជ ជាព្រះរាជាចក្រពត្តិ។ ពាក្យថា Manujindo បានសេចក្តីថា ជាធំជាងមនុស្ស គឺបានជាកំពូលនៃអ្នកមានអំណាច។ Evaṃ vutte bhagavā – ‘‘ye te bhavanti arahanto sammāsambuddhā, te sakavaṇṇe bhaññamāne attānaṃ pātukarontī’’ti imaṃ selassa manorathaṃ pūrento rājāhamasmītiādimāha. Tatrāyamadhippāyo – yaṃ maṃ tvaṃ sela ‘‘rājā arahasi bhavitu’’nti yācasi, ettha appossukko hoti rājāhamasmi. Sati ca rājatte yathā añño rājā yojanasataṃ vā anusāsati yojanasahassaṃ vā, cakkavattī hutvāpi catudīpapariyantamattaṃ vā, nāhamevaṃ paricchinnavisayo, ahañhi dhammarājā anuttaro bhavaggato avīcipariyantaṃ katvā tiriyaṃ appamāṇalokadhātuyo anusāsāmi. Yāvatā [Pg.276] hi apadadvipadādibhedā sattā, ahaṃ tesaṃ aggo. Na hi me koci sīlena vā…pe… vimuttiñāṇadassanena vā paṭibhāgo atthi, svāhaṃ evaṃ dhammarājā anuttaro anuttareneva catusatipaṭṭhānādibhedena dhammena cakkaṃ vattemi. Idaṃ pajahatha, idaṃ upasampajja viharathāti āṇācakkaṃ, idaṃ kho pana, bhikkhave, dukkhaṃ ariyasaccantiādinā pariyattidhammena dhammacakkameva vā. Cakkaṃ appaṭivattiyanti yaṃ cakkaṃ appaṭivattiyaṃ hoti samaṇena vā…pe… kenaci vā lokasminti. កាលបើព្រាហ្មណ៍ពោលយ៉ាងនេះហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងបំពេញបំណងរបស់សេលព្រាហ្មណ៍ថា «ព្រះអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយណា ទ្រង់តែងសម្តែងព្រះអង្គឱ្យប្រាកដឡើង កាលបើគេពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះអង្គ» ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា Rājāhamasmi (តថាគតជាស្តេច)។ សេចក្តីអធិប្បាយក្នុងពាក្យនោះមានដូចតទៅ៖ ម្នាលសេលៈ សេចក្តីណាដែលអ្នកពោលអង្វរតថាគតថា «ព្រះអង្គគួរជាស្តេច» នោះ ចូរអ្នកកុំខ្វល់ខ្វាយឡើយ តថាគតជាស្តេចពិតមែន។ កាលបើភាពជាស្តេចមានពិត ដូចជាស្តេចដទៃសោយរាជ្យគ្រប់គ្រងដែនដីមួយរយយោជន៍ក្តី មួយពាន់យោជន៍ក្តី ឬសូម្បីជាព្រះរាជាចក្រពត្តិសោយរាជ្យត្រឹមតែមានទ្វីបទាំងបួនជាទីបំផុតក្តី ប៉ុន្តែតថាគតមិនមែនមានដែនដីកំណត់ត្រឹមប៉ុណ្ណោះឡើយ ព្រោះថាតថាគតជាស្តេចធម៌ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ តែងគ្រប់គ្រងដឹកនាំលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន ទាំងទទឹង ទាំងបណ្តោយ ដោយធ្វើទីបំផុតចាប់តាំងពីភវគ្គព្រហ្មរហូតដល់អវីចិមហានរក។ ព្រោះថា ពួកសត្វមានប្រមាណប៉ុន្មាន ដែលប្លែកគ្នាដោយសត្វឥតជើង សត្វមានជើងពីរជាដើម តថាគតជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរជាងសត្វទាំងនោះ។ ព្រោះថា បុគ្គលណាមួយដែលស្មើនឹងតថាគត ដោយសីលក្តី... ដោយវិមុត្តិញាណទស្សនៈក្តី មិនមានឡើយ តថាគតនោះ ជាស្តេចធម៌ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់យ៉ាងនេះ តែងញ៉ាំងចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយធម៌ដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់ ដែលប្លែកគ្នាដោយសតិបដ្ឋាន ៤ ជាដើម។ ពាក្យថា «អ្នករាល់គ្នាចូរលះបង់នូវអកុសលធម៌នេះ ចូរចូលទៅជិតសម្រេចសម្រាន្តនៅដោយកុសលធម៌នេះចុះ» នេះជាអាណាចក្រ (ចក្រគឺព្រះបរមរាជអាជ្ញា) ឬមួយក៏អាណាចក្រដោយបរិយត្តិធម៌ ដោយពាក្យជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាទុក្ខអរិយសច្ច» គឺធម្មចក្រនោះឯង។ ពាក្យថា Cakkaṃ appaṭivattiyaṃ បានសេចក្តីថា ចក្រណាដែលសមណៈក្តី... ឬបុគ្គលណាមួយក្នុងលោកក្តី មិនអាចឱ្យបង្វិលត្រឡប់មកវិញបានឡើយ។ Evaṃ attānaṃ āvikarontaṃ bhagavantaṃ disvā pītisomanassajāto selo puna daḷhīkaraṇatthaṃ sambuddho paṭijānāsīti gāthādvayamāha. Tattha ko nu senāpatīti rañño bhoto dhammena pavattitassa cakkassa anupavattako senāpati ko nūti pucchi. សេលព្រាហ្មណ៍ លុះបានឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងព្រះអង្គឱ្យប្រាកដយ៉ាងនេះហើយ ក៏មានសេចក្តីត្រេកអរនិងសោមនស្សកើតឡើង ដើម្បីចង់ឱ្យរឹងរឹតតែច្បាស់លាស់ ទើបពោលនូវគាថាពីរ ដែលមានពាក្យថា Sambuddho paṭijānāsi ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Ko nu senāpati ព្រាហ្មណ៍សួរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ព្រះរាជាទ្រង់ញ៉ាំងចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយធម៌ តើនរណាជាសេនាបតី (មេទ័ព) របស់ព្រះអង្គ ដែលជាអ្នកបង្វិលចក្រតាម?»។ Tena ca samayena bhagavato dakkhiṇapasse āyasmā sāriputto nisinno hoti suvaṇṇapuñjo viya siriyā sobhamāno, taṃ dassento bhagavā mayā pavattitanti gāthamāha. Tattha anujāto tathāgatanti tathāgataṃ hetuṃ anujāto, tathāgatena hetunā jātoti attho. Apica avajāto anujāto atijātoti tayo vuttā. Tesu avajāto dussīlo, so tathāgatassa putto nāma na hoti. Atijāto nāma pitarā uttaritaro, tādisopi tathāgatassa putto natthi. Tathāgatassa pana eko anujātova putto hoti, taṃ dassento evamāha. សម័យនោះឯង ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ អង្គុយនៅខាងស្តាំនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ ស្អាងរុងរឿងដោយសិរី ហាក់ដូចជាគំនរមាស ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងចង្អុលបង្ហាញនូវព្រះសារីបុត្តនោះ ទើបត្រាស់គាថាថា Mayā pavattitaṃ (ចក្រដែលតថាគតឱ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ)។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Anujāto tathāgataṃ បានសេចក្តីថា កើតតាមព្រះតថាគតជាហេតុ គឺកើតឡើងដោយសារព្រះតថាគតជាហេតុ។ ម្យ៉ាងទៀត បុត្រ ៣ ប្រភេទ គឺ អវជាតបុត្រ អនុជាតបុត្រ និងអតិជាតបុត្រ ដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ។ ក្នុងបណ្តាបុត្រទាំង ៣ នោះ អវជាតបុត្រ គឺបុគ្គលទ្រុស្តសីល បុគ្គលនោះមិនឈ្មោះថាជាបុត្ររបស់ព្រះតថាគតឡើយ។ ចំណែកអតិជាតបុត្រ គឺបុត្រដែលប្រសើរលើសលប់ជាងឪពុក សូម្បីបុត្របែបនោះ ក៏មិនមានដល់ព្រះតថាគតដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះតថាគតមានតែបុត្រប្រភេទតែមួយគត់ គឺអនុជាតបុត្រ (បុត្រកើតតាម) ព្រះអង្គកាលនឹងចង្អុលបង្ហាញនូវអនុជាតបុត្រនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ Evaṃ ‘‘ko nu senāpatī’’ti pañhaṃ byākaritvā yaṃ selo āha ‘‘sambuddho paṭijānāsī’’ti, tatra naṃ nikkaṅkhaṃ kātukāmo ‘‘nāhaṃ paṭiññāmatteneva paṭijānāmi, apicāhaṃ iminā kāraṇena buddho’’ti ñāpetuṃ abhiññeyyanti gāthamāha. Tatra abhiññeyyanti vijjā ca vimutti ca. Bhāvetabbaṃ maggasaccaṃ. Pahātabbaṃ samudayasaccaṃ. Hetuvacanena pana phalasiddhito tesaṃ phalāni nirodhasaccadukkhasaccānipi vuttāneva honti. Evaṃ sacchikātabbaṃ sacchikataṃ pariññātabbaṃ pariññātanti idampettha saṅgahitanti catusaccabhāvanāphalañca vimuttiñca dassento ‘‘bujjhitabbaṃ bujjhitvā buddho jātosmī’’ti yuttahetunā buddhabhāvaṃ sādheti. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់ដោះស្រាយប្រស្នាថា «តើនរណាជាសេនាបតី?» យ៉ាងនេះហើយ ចំពោះពាក្យដែលសេលព្រាហ្មណ៍ពោលថា «ព្រះអង្គប្តេជ្ញាថាជាព្រះសម្ពុទ្ធ» នោះ ព្រះអង្គកាលនឹងធ្វើឱ្យព្រាហ្មណ៍នោះអស់សេចក្តីសង្ស័យ ដើម្បីឱ្យដឹងថា «តថាគតមិនមែនប្តេជ្ញាត្រឹមតែពាក្យសន្យាប៉ុណ្ណោះឡើយ តែតថាគតជាព្រះពុទ្ធដោយហេតុនេះ» ទើបត្រាស់គាថាថា Abhiññeyyaṃ (ធម៌ដែលគួរដឹងច្បាស់)។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Abhiññeyyaṃ បានដល់ វិជ្ជា និងវិមុត្តិ។ ធម៌ដែលគួរចម្រើន (Bhāvetabbaṃ) បានដល់ មគ្គសច្ចៈ។ ធម៌ដែលគួរលះបង់ (Pahātabbaṃ) បានដល់ សមុទយសច្ចៈ។ ប៉ុន្តែ ដោយការត្រាស់សម្តែងនូវហេតុ ព្រោះតែការសម្រេចនូវផល ផលទាំងឡាយនៃសច្ចៈទាំងនោះ គឺនិរោធសច្ចៈ និងទុក្ខសច្ចៈ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់សម្តែងហើយដូចគ្នា។ យ៉ាងនេះ ពាក្យថា «ធម៌ដែលគួរធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ តថាគតបានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ហើយ ធម៌ដែលគួរកំណត់ដឹង តថាគតបានកំណត់ដឹងហើយ» នេះ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សង្គ្រោះបញ្ចូលក្នុងទីនេះដែរ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញនូវផលនៃការចម្រើនអរិយសច្ច ៤ និងវិមុត្តិ ទើបសម្រេចនូវភាពជាព្រះពុទ្ធដោយហេតុដ៏សមគួរថា «ធម៌ដែលគួរដឹង តថាគតបានដឹងហើយ ទើបឈ្មោះថាជាព្រះពុទ្ធ»។ Evaṃ [Pg.277] nippariyāyena attānaṃ āvikatvā attani kaṅkhāvitaraṇatthaṃ brāhmaṇaṃ aticāriyamāno vinayassūti gāthattayamāha. Tattha sallakattoti rāgādisallakantano. Anuttaroti yathā bāhiravejjena vūpasamitarogo imasmiññevattabhāve kuppati, na evaṃ. Mayā vūpasamitassa pana rogassa bhavantarepi uppatti natthi, tasmā ahaṃ anuttaroti attho. Brahmabhūtoti seṭṭhabhūto. Atituloti tulaṃ atīto, nirupamoti attho. Mārasenappamaddanoti kāmā te paṭhamā senāti evaṃ āgatāya mārasenāya pamaddano. Sabbāmitteti khandhakilesābhisaṅkhāramaccudevaputtamārasaṅkhāte sabbapaccatthike. Vasīkatvāti attano vase vattetvā. Akutobhayoti kutoci abhayo. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះទ្រង់សម្តែងព្រះអង្គឱ្យប្រាកដដោយត្រង់យ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីឱ្យព្រាហ្មណ៍កន្លងផុតនូវសេចក្តីសង្ស័យក្នុងព្រះអង្គ កាលនឹងដឹកនាំព្រាហ្មណ៍ឱ្យប្រតិបត្តិយ៉ាងក្រៃលែង ទើបត្រាស់គាថា ៣ បទ មានពាក្យថា Vinayassu ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Sallakatto បានសេចក្តីថា អ្នកកាត់បង់នូវសរគឺរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា Anuttaro មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ជំងឺដែលគ្រូពេទ្យខាងក្រៅព្យាបាលឱ្យជាសះស្បើយហើយ តែងរើឡើងវិញក្នុងអត្តភាពនេះឯងយ៉ាងណា តែចំពោះតថាគតមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ជំងឺគឺកិលេសដែលតថាគតកំចាត់បង់ហើយ មិនមានការកើតឡើងសូម្បីក្នុងភពដទៃទៀតឡើយ ហេតុនោះ តថាគតទើបឈ្មោះថាជាពេទ្យដ៏ប្រសើររកបុគ្គលប្រៀបគ្មាន។ ពាក្យថា Brahmabhūto បានដល់ ជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរខ្ពង់ខ្ពស់។ ពាក្យថា Atitulo បានសេចក្តីថា កន្លងផុតនូវការប្រៀបធៀប គឺមិនមានអ្វីប្រៀបផ្ទឹមបានឡើយ។ ពាក្យថា Mārasenappamaddano បានដល់ អ្នកញំញីនូវសេនាមារ ដែលមកក្នុងន័យថា «កាមទាំងឡាយជាសេនាទីមួយរបស់អ្នក» យ៉ាងនេះជាដើម។ ពាក្យថា Sabbāmitte បានដល់ ពួកសត្រូវទាំងអស់ ដែលបានដល់ ខន្ធមារ កិលេសមារ អភិសង្ខារមារ មច្ចុមារ និងទេវបុត្តមារ។ ពាក្យថា Vasīkatvā បានសេចក្តីថា ធ្វើឱ្យស្ថិតនៅក្នុងអំណាចរបស់ព្រះអង្គ។ ពាក្យថា Akutobhayo បានសេចក្តីថា មិនមានភ័យអំពីទីណាមួយឡើយ។ Evaṃ vutte selo brāhmaṇo tāvadeva bhagavati sañjātapasādo pabbajjāpekkho hutvā imaṃ bhontoti gāthattayamāha. Tattha kaṇhābhijātikoti caṇḍālādinīcakule jāto. Tato tepi māṇavakā pabbajjāpekkhā hutvā evañce ruccati, bhototi gāthamāhaṃsu. Atha selo tesu māṇavakesu tuṭṭhacitto te ca dassento pabbajjaṃ yācanto ‘‘brāhmaṇā’’ti gāthamāha. កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ សេលព្រាហ្មណ៍ក៏មានសេចក្តីជ្រះថ្លាកើតឡើងក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគក្នុងខណៈនោះឯង ហើយជាអ្នកចង់បួស ទើបពោលគាថា ៣ បទ មានពាក្យថា Bhonto ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Kaṇhābhijātiko បានដល់ ជនដែលកើតក្នុងត្រកូលទាប មានត្រកូលចណ្ឌាលជាដើម។ លំដាប់នោះ ពួកមាណពជាសិស្សទាំងនោះ ក៏ជាអ្នកចង់បួសដែរ ទើបពោលគាថាថា Evañce ruccati, bhoto (ប្រសិនបើសេចក្តីនេះពេញចិត្តដល់លោកម្ចាស់)។ គ្រានោះ សេលព្រាហ្មណ៍ មានចិត្តត្រេកអរនឹងពួកមាណពទាំងនោះ កាលនឹងចង្អុលបង្ហាញពួកមាណពទាំងនោះផង កាលនឹងសូមផ្នួសផង ទើបពោលគាថាថា Brāhmaṇā (បពិត្រព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ)។ Tato bhagavā yasmā selo atīte padumuttarassa bhagavato sāsane tesaṃyeva tiṇṇaṃ purisasatānaṃ gaṇaseṭṭho hutvā tehi saddhiṃ pariveṇaṃ kāretvā dānādīni puññāni katvā tena kammena devamanussasampattiṃ anubhavamāno pacchime bhave tesaṃyeva ācariyo hutvā nibbatto, tañca tesaṃ kammaṃ vimuttiparipākāya paripakkaṃ ehibhikkhubhāvassa ca upanissayabhūtaṃ, tasmā te sabbeva ehibhikkhupabbajjaṃ pabbājento svākkhātanti gāthamāha. Tattha sandiṭṭhikanti sayameva daṭṭhabbaṃ paccakkhaṃ. Akālikanti maggānantaraphaluppattiyā na kālantaraṃ pattabbaphalaṃ. Yattha amoghāti yasmiṃ maggabrahmacariye appamattassa sikkhattayapūraṇena sikkhato pabbajjā amoghā hoti, saphalāti attho. Evañca vatvā ‘‘etha bhikkhavo’’ti bhagavā avoca. Te sabbe pattacīvaradharā hutvā ākāsenāgantvā vassasatikattherā viya suvinītā bhagavantaṃ abhivādayiṃsu. Evamimaṃ tesaṃ ehibhikkhubhāvaṃ sandhāya ‘‘alattha kho selo’’tiādi vuttaṃ. លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រោះតែក្នុងអតីតកាល ក្នុងសាសនារបស់ព្រះបទុមុត្តរៈដ៏មានព្រះភាគ សេលព្រាហ្មណ៍បានធ្វើជាមេក្រុមនៃបុរសបីរយនាក់នោះឯង ហើយបានកសាងវត្ត (បរិវេណ) ជាមួយពួកបុរសទាំងនោះ បានធ្វើបុណ្យទាំងឡាយមានទានជាដើម ហើយបានសោយនូវទេវសម្បត្តិនិងមនុស្សសម្បត្តិដោយសារកម្មនោះ ក្នុងភពចុងក្រោយនេះ ក៏បានកើតជាគ្រូរបស់ពួកបុរសបីរយនាក់នោះឯង ហើយកម្មនោះរបស់ពួកមាណពទាំងនោះ ក៏ទុំជោរដើម្បីការទុំជោរនៃវិមុត្តិ និងជាឧបនិស្ស័យដល់ភាពជាឯហិភិក្ខុផង ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងញ៉ាំងពួកជនទាំងអស់នោះឱ្យបួសដោយឯហិភិក្ខុឧបសម្បទា ទើបត្រាស់គាថាថា Svākkhātaṃ (ធម៌ដែលតថាគតសម្តែងល្អហើយ)។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា Sandiṭṭhikaṃ បានសេចក្តីថា គួរឃើញដោយខ្លួនឯង គឺចំពោះមុខ។ ពាក្យថា Akālikaṃ បានសេចក្តីថា មិនមែនជាផលដែលត្រូវសម្រេចក្នុងកាលដទៃឡើយ ព្រោះតែការកើតឡើងនៃផលក្នុងលំដាប់នៃមគ្គ។ ពាក្យថា Yattha amoghā មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ក្នុងមគ្គព្រហ្មចរិយៈណា ផ្នួសរបស់បុគ្គលអ្នកមិនប្រមាទ កាលសិក្សាបំពេញនូវសិក្ខាទាំង ៣ រមែងមិនសូន្យទទេ គឺមានផល។ លុះទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ត្រាស់ថា «អ្នករាល់គ្នាចូរមកជាភិក្ខុចុះ» (Etha bhikkhavo)។ ពួកជនទាំងអស់នោះ ក៏ត្រឡប់ជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវបាត្រនិងចីវរ (ដែលកើតឡើងដោយបុណ្យ) ហោះចុះមកអំពីអាកាស មានឥន្ទ្រិយទូន្មានល្អហើយ ហាក់ដូចជាព្រះថេរៈមានវស្សាមួយរយវស្សា ហើយបានថ្វាយបង្គំព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យជាដើមថា «សេលព្រាហ្មណ៍បានហើយហ្ន៎» នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅយកភាពជាឯហិភិក្ខុរបស់ពួកជនទាំងនោះយ៉ាងនេះឯង។ 400. Imāhīti [Pg.278] imāhi keṇiyassa cittānukūlāhi gāthāhi. Tattha aggiparicariyaṃ vinā brāhmaṇānaṃ yaññābhāvato ‘‘aggihuttamukhā yaññā’’ti vuttaṃ. Aggihuttaseṭṭhā aggijuhanappadhānāti attho. Vede sajjhāyantehi paṭhamaṃ sajjhāyitabbato, sāvittī, ‘‘chandaso mukha’’nti vutto. Manussānaṃ seṭṭhato rājā ‘‘mukha’’nti vutto. Nadīnaṃ ādhārato paṭisaraṇato ca sāgaro ‘‘mukha’’nti vutto. Candayogavasena ‘‘ajja kattikā ajja rohiṇī’’ti saññāṇato ālokakaraṇato sommabhāvato ca ‘‘nakkhattānaṃ mukhaṃ cando’’ti vuttaṃ. Tapantānaṃ aggattā ādicco ‘‘tapataṃ mukha’’nti vutto. Dakkhiṇeyyānaṃ pana aggattā visesena tasmiṃ samaye buddhappamukhaṃ saṅghaṃ sandhāya ‘‘puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho eva yajataṃ mukha’’nti vuttaṃ. Tena saṅgho puññassa āyamukhanti dasseti. ៤០០. ពាក្យថា Imāhi គឺដោយគាថាទាំងឡាយដ៏សមគួរដល់ចិត្តរបស់កេណិយជតីនេះ។ ក្នុងគាថានោះ ព្រោះមិនមានយញ្ញពិធីដទៃរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ ក្រៅពីការបូជាភ្លើង ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «aggihuttamukhā yaññā» (យញ្ញទាំងឡាយមានការបូជាភ្លើងជាប្រធាន)។ សេចក្តីថា មានការបូជាភ្លើងដ៏ប្រសើរ ឬមានការបូជាភ្លើងជាប្រធាន។ ព្រោះសាវិត្តិគាយត្រី ជាធម៌ដែលពួកអ្នកស្វាធ្យាយវេទត្រូវស្វាធ្យាយមុនគេ ទើបត្រាស់ថា «chandaso mukhaṃ» (ជាប្រធាននៃគម្ពីរឆន្ទៈ)។ ព្រះរាជា ព្រោះប្រសើរជាងមនុស្សទាំងឡាយ ទើបត្រាស់ថា «mukhaṃ» (ជាប្រធាន)។ មហាសមុទ្រ ព្រោះជាទីទ្រទ្រង់ និងជាទីពឹងផ្អែកនៃទន្លេទាំងឡាយ ទើបត្រាស់ថា «mukhaṃ» (ជាប្រធាន)។ ព្រះចន្ទ ព្រោះការដឹងដោយអំណាចនៃការផ្សំគ្នានៃព្រះចន្ទថា «ថ្ងៃនេះជានក្ខត្តឫក្សកត្តិកា ថ្ងៃនេះជានក្ខត្តឫក្សរោហិណី» ព្រោះការធ្វើពន្លឺ និងព្រោះភាពត្រជាក់ត្រជុំ ទើបត្រាស់ថា «nakkhattānaṃ mukhaṃ cando» (ព្រះចន្ទជាប្រធាននៃផ្កាយទាំងឡាយ)។ ព្រះអាទិត្យ ព្រោះប្រសើរជាងវត្ថុទាំងឡាយដែលក្តៅក្រហាយ ទើបត្រាស់ថា «tapataṃ mukhaṃ» (ជាប្រធាននៃវត្ថុទាំងឡាយដែលក្តៅចែងចាំង)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះភាពជាបុគ្គលប្រសើរជាងទក្ខិណេយ្យបុគ្គលទាំងឡាយ ដោយឡែកក្នុងសម័យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រះសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ទើបត្រាស់ថា «puññaṃ ākaṅkhamānānaṃ, saṅgho eva yajataṃ mukhaṃ» (សម្រាប់ពួកជនអ្នកប្រាថ្នាបុណ្យ ព្រះសង្ឃជាប្រធាននៃអ្នកបូជា)។ ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ព្រះសង្ឃជាផ្លូវមកដល់នៃបុណ្យ។ Yaṃ taṃ saraṇanti aññaṃ byākaraṇagāthamāha. Tassattho – pañcahi cakkhūhi cakkhumā bhagavā yasmā mayaṃ ito aṭṭhame divase taṃ saraṇaṃ āgatamhā, tasmā attanā tava sāsane anuttarena damathena dantāmhā, aho te saraṇassa ānubhāvoti. ពាក្យថា Yaṃ taṃ saraṇaṃ គឺសេលព្រាហ្មណ៍បានពោលគាថាព្យាករណ៍មួយទៀត (ដែលប្រកាសនូវអរហត្តផល)។ សេចក្តីនៃគាថានោះថា បពិត្រព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះអង្គមានចក្ខុ (ដោយចក្ខុទាំង ៥) ពួកយើងខ្ញុំបានដល់នូវព្រះអង្គជាទីពឹង ក្នុងថ្ងៃទី ៨ គិតពីថ្ងៃនេះទៅ ព្រោះហេតុនោះ ពួកយើងខ្ញុំទើបជាអ្នកទូន្មានខ្លួនបានហើយ ដោយការទូន្មានដ៏ប្រសើរគ្មានពីរ ក្នុងသာសនារបស់ព្រះអង្គ ឱ! អានុភាពនៃសរណគមន៍របស់ព្រះអង្គ គួរឱ្យអស្ចារ្យណាស់ នេះជាពាក្យដែលសេលព្រាហ្មណ៍ក្រាបបង្គំទូល។ Tato paraṃ bhagavantaṃ dvīhi gāthāhi thometvā tatiyāya vandanaṃ yācanto bhikkhavo tisatā imetiādimāhāti. បន្ទាប់ពីគាថានោះមក សេលព្រាហ្មណ៍បានសរសើរព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយគាថា ២ ហើយចង់សូមការថ្វាយបង្គំដោយគាថាទី ៣ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «bhikkhavo tisatā ime» (ភិក្ខុទាំងឡាយ ៣ រយរូបនេះ) ដូច្នេះជាដើម។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Selasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយសេលសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 3. Assalāyanasuttavaṇṇanā ៣. ការអធិប្បាយអស្សលាយនសូត្រ 401. Evaṃ me sutanti assalāyanasuttaṃ. Tattha nānāverajjakānanti aṅgamagadhādīhi nānappakārehi verajjehi āgatānaṃ, tesu vā raṭṭhesu jātasaṃvaḍḍhānantipi attho. Kenacidevāti yaññupāsanādinā aniyamitakiccena. Cātuvaṇṇinti catuvaṇṇasādhāraṇaṃ. Mayaṃ pana nhānasuddhiyā bhāvanāsuddhiyāpi brāhmaṇāva sujjhantīti vadāma, ayuttampi samaṇo gotamo karotīti maññamānā evaṃ cintayiṃsu. Vuttasiroti vāpitasiro. ៤០១. ព្រះសូត្រមានដើមថា «Evaṃ me sutaṃ» គឺអស្សលាយនសូត្រ។ ក្នុងអស្សលាយនសូត្រនោះ ពាក្យថា nānāverajjakānaṃ គឺពួកព្រាហ្មណ៍ដែលមកពីដែនផ្សេងៗ មានដែនអង្គៈ និងដែនមគធៈជាដើម ឬមួយទៀត សេចក្តីថា ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលកើត និងចម្រើនធំធាត់ក្នុងដែនទាំងនោះ។ ពាក្យថា kenacideva គឺដោយកិច្ចការដែលមិនបានកំណត់ទុកជាមុន មានការស្វែងរកលាភសក្ការៈដោយការស្វាធ្យាយមន្តបូជាជាដើម។ ពាក្យថា cātuvaṇṇiṃ គឺសេចក្តីបរិសុទ្ធិទូទៅដល់វណ្ណៈទាំង ៤។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះគិតថា «ចំណែកពួកយើងតែងពោលថា ពួកព្រាហ្មណ៍ទើបស្អាតបរិសុទ្ធបាន ដោយការងូតទឹកជម្រះកាយ និងដោយការចម្រើនភាវនា ព្រះសមណគោតមតែងធ្វើសូម្បីតែការមិនសមគួរ» ដូច្នេះ ក៏គិតយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា vuttasiro គឺមានក្បាលដែលកោរសក់ហើយ។ Dhammavādīti [Pg.279] sabhāvavādī. Duppaṭimantiyāti amhādisehi adhammavādīhi dukkhena paṭimantitabbā honti. Dhammavādino nāma parājayo na sakkā kātunti dasseti. Paribbājakanti pabbajjāvidhānaṃ, tayo vede uggahetvā sabbapacchā pabbajantā yehi mantehi pabbajanti, pabbajitā ca ye mante pariharanti, yaṃ vā ācāraṃ ācaranti, taṃ sabbaṃ bhotā caritaṃ sikkhitaṃ. Tasmā tuyhaṃ parājayo natthi, jayova bhavissatīti maññantā evamāhaṃsu. ពាក្យថា dhammavādī គឺអ្នកពោលតាមសភាវៈពិត។ ពាក្យថា duppaṭimantiyā គឺពួកព្រាហ្មណ៍ដែលពោលមិនពិតដូចជាពួកយើង ពិបាកនឹងតបតជាមួយបាន ព្រោះថា ធម្មវាទីបុគ្គល (អ្នកពោលតាមធម៌) នរណាក៏មិនអាចធ្វើឱ្យបរាជ័យបានឡើយ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់បង្ហាញ។ ពាក្យថា paribbājakaṃ គឺវិធីបួសជាបរិព្វាជក គឺការរៀនចប់ត្រៃវេទហើយទើបបួសជាបរិព្វាជកជាខាងក្រោយបង្អស់ មន្តទាំងឡាយណាដែលគេប្រើសម្រាប់បួស និងមន្តទាំងឡាយណាដែលពួកអ្នកបួសហើយតែងរក្សាទុក ឬអាចារៈណាដែលគេតែងប្រព្រឹត្ត របស់ទាំងអស់នោះ លោកអស្សលាយនៈបានប្រព្រឹត្ត និងបានសិក្សារៀនសូត្រអស់ហើយ ព្រោះហេតុនោះ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះយល់ថា «ការបរាជ័យមិនមានដល់អ្នកឡើយ មានតែជ័យជម្នះប៉ុណ្ណោះ» ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ 402. Dissanti kho panātiādi tesaṃ laddhibhindanatthaṃ vuttaṃ. Tattha brāhmaṇiyoti brāhmaṇānaṃ puttapaṭilābhatthāya āvāhavivāhavasena kulā ānītā brāhmaṇiyo dissanti. Tā kho panetā aparena samayena utuniyopi honti, sañjātapupphāti attho. Gabbhiniyoti sañjātagabbhā. Vijāyamānāti puttadhītaro janayamānā. Pāyamānāti dārake thaññaṃ pāyantiyo. Yonijāva samānāti brāhmaṇīnaṃ passāvamaggena jātā samānā. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti. Kathaṃ? Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo…pe… brahmadāyādāti. Yadi pana nesaṃ saccavacanaṃ siyā, brāhmaṇīnaṃ kucchi mahābrahmuno uro bhaveyya, brāhmaṇīnaṃ passāvamaggo mahābrahmuno mukhaṃ bhaveyya, ettāvatā ‘‘mayaṃ mahābrahmuno ure vasitvā mukhato nikkhantā’’ti vattuṃ mā labhantūti ayaṃ mukhato jātacchedakavādo vutto. ៤០២. ពាក្យមានដើមថា «Dissanti kho pana» ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបំផ្លាញនូវលទ្ធិ (ការយល់ឃើញ) របស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា brāhmaṇiyo គឺនាងព្រាហ្មណីទាំងឡាយដែលគេនាំមកពីត្រកូលផ្សេង ដោយការរៀបអាពាហ៍ពិពាហ៍ ដើម្បីឱ្យបានកូនសម្រាប់ទទួលមរតកដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ តែងប្រាកដឡើង។ នាងព្រាហ្មណីទាំងនោះ ក្នុងសម័យតមក ក៏មានរដូវ ពាក្យថា sañjātapupphā គឺមានផ្កា (មានឈាមរដូវ) កើតឡើងហើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា gabbhiniyo គឺមានគភ៌កើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា vijāyamānā គឺកំពុងបង្កើតកូនប្រុសកូនស្រី។ ពាក្យថា pāyamānā គឺកំពុងឱ្យកូនបៅដោះ។ ពាក្យថា yonijāva samānā គឺកើតមកតាមផ្លូវបស្សាវៈ (ទ្វារមាស) របស់នាងព្រាហ្មណីទាំងឡាយហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា evamāhaṃsu គឺតែងពោលយ៉ាងនេះ។ ពោលដូចម្តេច? គឺពោលថា «ព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរ... ជាទាយាទរបស់ព្រះព្រហ្ម» ដូច្នេះជាដើម។ ប្រសិនបើពាក្យរបស់ពួកគេជាពាក្យពិតមែន ផ្ទៃរបស់នាងព្រាហ្មណីទាំងឡាយ គួរតែជាទ្រូងរបស់មហាព្រហ្ម ហើយផ្លូវបស្សាវៈរបស់នាងព្រាហ្មណីទាំងឡាយ គួរតែជាមាត់របស់មហាព្រហ្ម តែដើម្បីកុំឱ្យពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះនិយាយបានថា «ពួកយើងនៅក្នុងទ្រូងរបស់មហាព្រហ្ម ហើយកើតចេញពីមាត់របស់មហាព្រហ្ម» ព្រះអង្គទើបត្រាស់នូវវារៈដែលកាត់ផ្តាច់នូវការយល់ឃើញថា កើតចេញពីមាត់របស់ព្រះព្រហ្មនេះ។ 403. Ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hotīti brāhmaṇo sabhariyo vaṇijjaṃ payojento yonakaraṭṭhaṃ vā kambojaraṭṭhaṃ vā gantvā kālaṃ karoti, tassa gehe vayappatte putte asati brāhmaṇī dāsena vā kammakarena vā saddhiṃ saṃvāsaṃ kappeti. Ekasmiṃ dārake jāte so puriso dāsova hoti, tassa jātadārako pana dāyajjasāmiko hoti. Mātito suddho pitito asuddho so vaṇijjaṃ payojento majjhimapadesaṃ gantvā brāhmaṇadārikaṃ gahetvā tassā kucchismiṃ puttaṃ paṭilabhati, sopi mātitova suddho hoti pitito asuddho. Evaṃ brāhmaṇasamayasmiññeva jātisambhedo hotīti dassanatthametaṃ vuttaṃ. Kiṃ balaṃ, ko assāsoti yattha tumhe [Pg.280] dāsā hontā sabbeva dāsā hotha, ayyā hontā sabbeva ayyā hotha, ettha vo ko thāmo, ko avassayo, yaṃ brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇoti vadathāti dīpeti. ៤០៣. ពាក្យថា Ayyo hutvā dāso hoti, dāso hutvā ayyo hoti (ជាម្ចាស់ហើយត្រឡប់ជាខ្ញុំគេ ខ្ញុំគេហើយត្រឡប់ជាម្ចាស់វិញ) មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់នាំភរិយាទៅធ្វើជំនួញនៅដែនយោនកៈ ឬដែនកម្ពោជៈ ហើយបានស្លាប់ទៅ។ កាលដែលផ្ទះរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះមិនមានកូនប្រុសពេញវ័យ នាងព្រាហ្មណីក៏បានរួមរស់ជាមួយទាសៈ (ខ្ញុំបម្រើ) ឬកម្មករ។ កាលដែលកូនប្រុសម្នាក់កើតមក បុរសជាឪពុកនោះនៅតែជាទាសៈដដែល ប៉ុន្តែកូនប្រុសដែលកើតមកនោះ ត្រឡប់ជាម្ចាស់កម្មសិទ្ធិនៃមរតកទៅវិញ។ កូនប្រុសនោះស្អាតបរិសុទ្ធខាងម្តាយ តែមិនស្អាតបរិសុទ្ធខាងឪពុកឡើយ។ លុះកូនប្រុសនោះធ្វើជំនួញតទៅទៀត ក៏បានទៅកាន់មជ្ឈិមប្រទេស ហើយបានរៀបការជាមួយកូនស្រីព្រាហ្មណ៍ដ៏បរិសុទ្ធម្នាក់ រួចបានកូនប្រុសម្នាក់ពីផ្ទៃនាងព្រាហ្មណីនោះ។ កូនប្រុសនោះក៏ស្អាតបរិសុទ្ធតែខាងម្តាយ តែមិនស្អាតបរិសុទ្ធខាងឪពុកឡើយ។ ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ ដើម្បីបង្ហាញថា ការច្របូកច្របល់នៃជាតិ (វណ្ណៈ) តែងមាននៅក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ហ្នឹងឯង។ ពាក្យថា kiṃ balaṃ, ko assāso (តើមានកម្លាំងអ្វី មានទីពឹងអ្វី) គឺទ្រង់បង្ហាញថា ក្នុងដែនណាដែលពួកអ្នកជាខ្ញុំគេ ក៏ជាខ្ញុំគេទាំងអស់គ្នា ជាម្ចាស់គេ ក៏ជាម្ចាស់គេទាំងអស់គ្នា ចុះក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍នេះ តើកម្លាំងអ្វី ឬទីពឹងអ្វីរបស់លោកអស្សលាយនៈ ដែលនាំឱ្យលោកពោលថា «ព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះជាវណ្ណៈដ៏ប្រសើរ» ដូច្នេះ? 404. Khattiyova nu khotiādayo suttacchedakavādā nāma honti. ៤០៤. ពាក្យមានដើមថា «Khattiyova nu kho» (ចុះក្សត្រវិញឬទេតើ) ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សុត្តច្ឆេទកវារៈ (វារៈដែលកាត់ផ្តាច់នូវសូត្រ ឬការយល់ឃើញរបស់គូសន្ទនា)។ 408. Idāni cātuvaṇṇisuddhiṃ dassento idha rājātiādimāha. Sāpānadoṇiyāti sunakhānaṃ pivanadoṇiyā. Aggikaraṇīyanti sītavinodanaandhakāravidhamanabhattapacanādi aggikiccaṃ. Ettha assalāyanāti ettha sabbasmiṃ aggikiccaṃ karonte. ៤០៨. ឥឡូវនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីបរិសុទ្ធនៃវណ្ណៈទាំង ៤ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «idha rājā» (ព្រះរាជាក្នុងលោកនេះ) ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា sāpānadoṇiyā គឺស្នូកសម្រាប់ឱ្យឆ្កែផឹកទឹក។ ពាក្យថា aggikaraṇīyaṃ គឺកិច្ចដែលត្រូវធ្វើដោយភ្លើង មានការកម្ចាត់ត្រជាក់ ការកម្ចាត់ងងឹត និងការដាំស្លបាយជាដើម។ ពាក្យថា ettha assalāyana គឺកាលដែលគេធ្វើកិច្ចការដោយភ្លើងទាំងអស់នេះ ក្នុងទីនេះ។ 409. Idāni yadetaṃ brāhmaṇā cātuvaṇṇisuddhīti vadanti, ettha cātuvaṇṇāti niyamo natthi. Pañcamo hi pādasikavaṇṇopi atthīti saṃkhittena tesaṃ vāde dosadassanatthaṃ idha khattiyakumārotiādimāha. Tatra amutra ca panesānanti amusmiñca pana purimanaye etesaṃ māṇavakānaṃ kiñci nānākaraṇaṃ na passāmīti vadati. Nānākaraṇaṃ pana tesampi atthiyeva. Khattiyakumārassa hi brāhmaṇakaññāya uppanno khattiyapādasiko nāma, itaro brāhmaṇapādasiko nāma, ete hīnajātimāṇavakā. ៤០៩. ឥឡូវនេះ ពាក្យណាដែលពួកព្រាហ្មណ៍តែងពោលថា «សេចក្តីបរិសុទ្ធនៃវណ្ណៈទាំង ៤» ក្នុងពាក្យនោះ ការកំណត់ថាមានត្រឹមតែវណ្ណៈទាំង ៤ គឺមិនពិតឡើយ ព្រោះថា វណ្ណៈទី ៥ គឺបាទសិករវណ្ណៈ (ឬបារិសកវណ្ណៈ) ក៏មានដែរ ដើម្បីបង្ហាញទោសក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះដោយសង្ខេប ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «idha khattiyakumāro» (កុមារជាក្សត្រក្នុងលោកនេះ) ដូច្នេះជាដើម។ ពាក្យថា tatra amutra ca panesānaṃ គឺលោកអស្សលាយនៈក្រាបទូលថា «ក្នុងកុមារទាំងពីរនោះ តាមវិធីដែលពោលមកខាងដើម ខ្ញុំព្រះអង្គមិនឃើញមានសេចក្តីប្លែកគ្នាបន្តិចបន្តួចឡើយ»។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីប្លែកគ្នារបស់កុមារទាំងនោះ គឺមានពិតមែន។ ព្រោះថាកូនដែលកើតពីក្សត្រកុមារ និងនាងព្រាហ្មណី ឈ្មោះថា ខត្តិយបាទសិកៈ (ខត្តិយបារិសកៈ) ចំណែកកូនម្ខាងទៀត (កើតពីព្រាហ្មណកុមារ និងក្សត្រី) ឈ្មោះថា ព្រាហ្មណបាទសិកៈ (ព្រាហ្មណបារិសកៈ) កុមារទាំងនេះជាកុមារមានជាតិថោកទាប។ Evaṃ pañcamassa vaṇṇassa atthitāya cātuvaṇṇisuddhīti etesaṃ vāde dosaṃ dassetvā idāni puna cātuvaṇṇisuddhiyaṃ ovadanto taṃ kiṃ maññasītiādimāha. Tattha saddheti matakabhatte. Thālipāketi paṇṇākārabhatte. Yaññeti yaññabhatte. Pāhuneti āgantukānaṃ katabhatte. Kiṃ hīti kiṃ mahapphalaṃ bhavissati, no bhavissatīti dīpeti. កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញទោសក្នុងលទ្ធិរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះថា «សេចក្តីបរិសុទ្ធនៃវណ្ណៈទាំង ៤» ព្រោះមានវណ្ណៈទី ៥ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងទូន្មានក្នុងសេចក្តីបរិសុទ្ធនៃវណ្ណៈទាំង ៤ ម្តងទៀត ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «taṃ kiṃ maññasi» (អ្នកយល់សេចក្តីនោះដូចម្តេច) ដូច្នេះជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា saddhe គឺក្នុងភត្តដែលឧទ្ទិសដល់អ្នកស្លាប់ (មតកភត្ត)។ ពាក្យថា thālipāke គឺក្នុងភត្តដែលគេធ្វើឡើងដើម្បីជាកាដូ (បណ្ណាការភត្ត)។ ពាក្យថា yaññe គឺក្នុងភត្តដែលគេធ្វើឡើងដើម្បីបូជា (យញ្ញភត្ត)។ ពាក្យថា pāhune គឺក្នុងភត្តដែលគេធ្វើឡើងសម្រាប់ទទួលភ្ញៀវ (បាហុនភត្ត)។ ពាក្យថា kiṃ hi គឺទ្រង់បង្ហាញថា «តើនឹងមានផលច្រើនដូចម្តេចបាន គឺមិនមានផលច្រើនឡើយ»។ 410. Bhūtapubbanti assalāyana pubbe mayi jātiyā hīnatare tumhe seṭṭhatarā samānāpi mayā jātivāde pañhaṃ puṭṭhā sampādetuṃ na sakkhittha, idāni tumhe hīnatarā hutvā mayā seṭṭhatarena buddhānaṃ sake jātivādapañhaṃ puṭṭhā kiṃ sampādessatha? Na ettha cintā kātabbāti māṇavaṃ upatthambhento imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha asitoti kāḷako. Devaloti [Pg.281] tassa nāmaṃ, ayameva bhagavā tena samayena. Paṭaliyoti gaṇaṅgaṇupāhanā. Patthaṇḍileti paṇṇasālapariveṇe. Ko nu khoti kahaṃ nu kho. Gāmaṇḍalarūpo viyāti gāmadārakarūpo viya. So khvāhaṃ, bho, homīti so ahaṃ, bho, asitadevalo homīti vadati. Tadā kira mahāsatto koṇḍadamako hutvā vicarati. Abhivādetuṃ upakkamiṃsūti vandituṃ upakkamaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya ca vassasatikatāpasopi tadahujātaṃ brāhmaṇakumāraṃ avandanto koṇḍito hoti. ៤១០. ពាក្យថា Bhūtapubbaṃ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ផ្ដើមទេសនានេះ ដើម្បីជួយសម្រាលគំនិតរបស់អស្សលាយនមាណពថា «ម្នាលអស្សលាយនៈ កាលពីមុន ទោះបីតថាគតមានជាតិថោកទាបជាង ហើយពួកអ្នកមានជាតិខ្ពង់ខ្ពស់ជាងក៏ដោយ កាលដែលតថាគតសួរប្រស្នាក្នុងជាតិវាទៈ ពួកអ្នកក៏មិនអាចឆ្លើយឱ្យពេញលេញបានឡើយ ឥឡូវនេះ ពួកអ្នកត្រឡប់ជាមានជាតិថោកទាបជាង ចំណែកតថាគតជាអ្នកខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត កាលដែលតថាគតសួរប្រស្នាក្នុងជាតិវាទៈដែលជារបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តើពួកអ្នកនឹងឆ្លើយដូចម្តេចបាន? មិនគួរគិតខ្វល់ខ្វាយក្នុងជាតិវាទៈនេះឡើយ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា asito គឺខ្មៅ។ ពាក្យថា devalo គឺឈ្មោះរបស់តាបសជាពោធិសត្វនោះ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគហ្នឹងឯងជាអសិតទេវលតាបស។ ពាក្យថា paṭaliyo គឺស្បែកជើងដែលគេធ្វើត្រួតៗគ្នាជាច្រើនជាន់។ ពាក្យថា patthaṇḍile គឺក្នុងបរិវេណសាលាស្លឹក។ ពាក្យថា ko nu kho គឺទៅកាន់ទីណាណ៎។ ពាក្យថា gāmaṇḍalarūpo viya គឺដូចជាក្មេងអ្នកស្រុក។ ពាក្យថា so khvāhaṃ, bho, homi គឺព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលអស្សលាយនៈ តថាគតហ្នឹងឯងជាអសិតទេវលតាបសនោះ»។ ឮថា ក្នុងកាលនោះ ព្រះពោធិសត្វជាអ្នកទូន្មានមនុស្សដែលមិនទាន់ទូន្មាន ហើយត្រេចទៅ។ ពាក្យថា abhivādetuṃ upakkamiṃsu គឺបានព្យាយាមដើម្បីថ្វាយបង្គំ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក តាបសទោះបីជាអ្នកមានវស្សា ១០០ ហើយក៏ដោយ កាលបើមិនថ្វាយបង្គំកុមារព្រាហ្មណ៍ដែលទើបនឹងកើតក្នុងថ្ងៃនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនទាន់ទូន្មានខ្លួន (រឹងរូស)។ 411. Janikā mātāti yāya tumhe janitā, sā vo janikā mātā. Janikāmātūti janikāya mātu. Yo janakoti yo janako pitā. ‘‘Yo janiko pitāteva’’ vā pāṭho. ៤១១. ពាក្យថា janikā mātā គឺម្តាយណាដែលបង្កើតពួកអ្នកមក ម្តាយនោះឈ្មោះថា ជនីកាមាតា (ម្តាយបង្កើត) របស់ពួកអ្នក។ ពាក្យថា janikāmātū គឺម្តាយរបស់ម្តាយបង្កើត (យាយ)។ ពាក្យថា yo janako គឺអ្នកណាដែលបង្កើត អ្នកនោះឈ្មោះថា ជនកបិតា (ឪពុកបង្កើត)។ មួយវិញទៀត មានបាឋៈថា «yo janiko pitā» ដូច្នេះក៏មាន។ Asitenāti pañcābhiññena asitena devalena isinā imaṃ gandhabbapañhaṃ puṭṭhā na sampāyissanti. Yesanti yesaṃ sattannaṃ isīnaṃ. Na puṇṇo dabbigāhoti tesaṃ sattannaṃ isīnaṃ dabbiṃ gahetvā paṇṇaṃ pacitvā dāyako puṇṇo nāma eko ahosi, so dabbigahaṇasippaṃ jānāti. Tvaṃ sācariyako tesaṃ puṇṇopi na hoti, tena ñātaṃ dabbigahaṇasippamattampi na jānāsīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ពាក្យថា asitena គឺពួកព្រាហ្មណ៍ដែលអសិតទេវលតាបសមានអភិញ្ញា ៥ សួរនូវប្រស្នាគ្រឿងចង (គន្ធព្វប្រស្នា) នេះហើយ មិនអាចឆ្លើយឱ្យពេញលេញបានឡើយ។ ពាក្យថា yesaṃ គឺរបស់ឥសីទាំង ៧ រូបនោះ។ ពាក្យថា na puṇṇo dabbigāho គឺក្នុងចំណោមឥសីទាំង ៧ រូបនោះ មានអ្នកបម្រើម្នាក់ឈ្មោះ បុណ្ណៈ ជាអ្នកកាន់វែកស្លស្លឹកឈើប្រគេន គាត់ចេះសិល្បៈនៃការកាន់វែក។ ចំណែកអ្នកព្រមទាំងគ្រូ សូម្បីតែជាអ្នកបម្រើឈ្មោះបុណ្ណៈរបស់ឥសីទាំងនោះ ក៏មិនមែនដែរ សូម្បីតែសិល្បៈនៃការកាន់វែកដែលបុណ្ណៈនោះដឹងហើយ អ្នកក៏មិនដឹងឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ គួរដឹងយ៉ាងនេះ។ Ayaṃ pana assalāyano saddho ahosi pasanno, attano antonivesaneyeva cetiyaṃ kāresi. Yāvajjadivasā assalāyanavaṃse jātā nivesanaṃ kāretvā antonivesane cetiyaṃ karontevāti. ចំណែកឯអស្សលាយនព្រាហ្មណ៍នេះ ជាអ្នកមានសទ្ធាជ្រះថ្លា បានកសាងចេតិយទុកក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន។ រហូតមកដល់សព្វថ្ងៃនេះ ពួកជនដែលកើតក្នុងត្រកូលអស្សលាយនៈ កាលបើកសាងផ្ទះហើយ តែងកសាងចេតិយទុកក្នុងផ្ទះជានិច្ច។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Assalāyanasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយអស្សលាយនសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 4. Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā ៤. ការអធិប្បាយឃោដមុខសូត្រ 412. Evaṃ me sutanti ghoṭamukhasuttaṃ. Tattha khemiyambavaneti evaṃnāmake ambavane. Dhammiko paribbajoti dhammikā pabbajjā. Adassanāti tumhādisānaṃ [Pg.282] vā paṇḍitānaṃ adassanena. Yo vā panettha dhammoti yo vā pana ettha dhammo sabhāvo, tasseva vā adassanena. Iminā ‘‘amhākaṃ kathā appamāṇaṃ, dhammova pamāṇa’’nti dasseti. Tato thero ‘‘navauposathāgāre viya bahunā kammena idha bhavitabba’’nti cintetvā caṅkamā oruyha paṇṇasālaṃ pavisitvā nisīdi. Taṃ dassetuṃ evaṃ vuttetiādi vuttaṃ. ៤១២. ព្រះសូត្រមានដើមថា «Evaṃ me sutaṃ» គឺឃោដមុខសូត្រ។ ក្នុងឃោដមុខសូត្រនោះ ពាក្យថា khemiyambavane គឺក្នុងព្រៃស្វាយឈ្មោះខេមិយៈ។ ពាក្យថា dhammiko paribbajo គឺការបួសដ៏ត្រឹមត្រូវតាមធម៌ (មិនមានឡើយ)។ ពាក្យថា adassanā គឺព្រោះការមិនបានជួបឃើញនូវពួកលោកអ្នកមានប្រាជ្ញាដូចជាព្រះតេជព្រះគុណទាំងឡាយ។ ពាក្យថា yo vā panettha dhammo គឺឬមួយទៀត ព្រោះការមិនបានឃើញនូវធម៌ជាសភាវៈពិតក្នុងទីនេះ (គឺការមិនបានឃើញនូវបដិបត្តិធម៌ដែលពួកលោកតែងតម្កល់ទុក)។ ដោយពាក្យនេះ ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍បង្ហាញថា «ពាក្យសម្តីរបស់ពួកយើងមិនមែនជាប្រមាណទេ មានតែធម៌ប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ»។ បន្ទាប់មក ព្រះថេរៈ (ព្រះឧទេនត្ថេរ) គិតថា «ការងារច្រើនដូចជានៅក្នុងរោងឧបោសថថ្មី មិនគួរមានក្នុងទីចង្ក្រមនេះឡើយ» ទើបចុះពីទីចង្ក្រម ចូលទៅកាន់បណ្ណសាលាហើយអង្គុយ។ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «evaṃ vutte» (កាលបើពោលយ៉ាងនេះហើយ) ដូច្នេះជាដើម។ 413. Cattārome brāhmaṇāti therassa kira etadahosi – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo ‘dhammikaṃ pabbajjaṃ upagato samaṇo vā brāhmaṇo vā natthī’ti vadati. Imassa cattāro puggale dve ca parisā dassetvā ‘catutthaṃ puggalaṃ katarāya parisāya bahulaṃ passasī’ti pucchissāmi, jānamāno ‘anāgāriyaparisāya’nti vakkhati. Evametaṃ sakamukheneva ‘dhammiko paribbajo atthī’ti vadāpessāmī’’ti imaṃ desanaṃ ārabhi. ៤១៣. ពាក្យថា Cattārome brāhmaṇa ឮថា ព្រះថេរៈមានបរិវិតក្កៈ (គំនិត) យ៉ាងនេះថា «ព្រាហ្មណ៍នេះតែងនិយាយថា មិនមានសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ណាដែលចូលទៅកាន់ការបួសដ៏ត្រឹមត្រូវតាមធម៌ឡើយ។ អាត្មាអញនឹងបង្ហាញបុគ្គល ៤ ពួក និងបរិស័ទ ២ ពួកដល់ព្រាហ្មណ៍នេះ ហើយសួរថា “តើអ្នកតែងឃើញបុគ្គលទី ៤ ច្រើនក្នុងបរិស័ទណា?” កាលបើដឹង ព្រាហ្មណ៍នោះមុខជានឹងឆ្លើយថា “ក្នុងអនាគារិយបរិស័ទ (បរិស័ទអ្នកមិនមានផ្ទះ)” មិនខាន។ អាត្មាអញនឹងធ្វើឱ្យព្រាហ្មណ៍នេះនិយាយដោយមាត់របស់ខ្លួនឯងយ៉ាងនេះថា “ការបួសដ៏ត្រឹមត្រូវតាមធម៌មានពិតមែន”» ទើបព្រះអង្គផ្ដើមទេសនានេះ។ 414. Tattha sārattarattāti suṭṭhu rattarattā. Sānuggahā vācā bhāsitā sakāraṇā vācā bhāsitā. Vuttañhetaṃ mayā ‘‘amhākaṃ kathā appamāṇaṃ, dhammova pamāṇa’’nti. ៤១៤. ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា sārattarattā គឺអ្នកដែលត្រេកត្រអាលខ្លាំង ឬជាប់ជំពាក់យ៉ាងខ្លាំង។ ពាក្យថា sānuggahā vācā bhāsitā គឺពាក្យដែលពោលប្រកបដោយហេតុផល។ ព្រោះថា ពាក្យនេះ ខ្ញុំ (ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍) បានពោលហើយថា «ពាក្យសម្តីរបស់ពួកយើងមិនមែនជាប្រមាណទេ មានតែធម៌ប៉ុណ្ណោះជាប្រមាណ»។ 421. Kiṃ pana teti gihi nāma kappiyampi akappiyampi vadeyyāti vivecanatthaṃ pucchi. Kārāpesīti māpesi. Kārāpetvā ca pana kālaṃ katvā sagge nibbatto. Etassa kira jānanasippe mātarampi pitarampi ghātetvā attāva ghātetabboti āgacchati. Etaṃ sippaṃ jānanto ṭhapetvā etaṃ añño sagge nibbatto nāma natthi, esa pana theraṃ upanissāya puññaṃ katvā tattha nibbattitvā ca pana ‘‘kenāhaṃ kammena idha nibbatto’’ti āvajjetvā yathābhūtaṃ ñatvā ekadivasaṃ jiṇṇāya bhojanasālāya paṭisaṅkharaṇatthaṃ saṅghe sannipatite manussavesena āgantvā pucchi – ‘‘kimatthaṃ, bhante, saṅgho sannipatito’’ti? Bhojanasālāya paṭisaṅkharaṇatthanti. Kenesā kāritāti? Ghoṭamukhenāti. Idāni so kuhinti? Kālaṅkatoti. Atthi panassa koci ñātakoti? Atthi ekā bhaginīti. Pakkosāpetha nanti. Bhikkhū pakkosāpesuṃ. So taṃ upasaṅkamitvā – ‘‘ahaṃ, tava bhātā, ghoṭamukho nāma imaṃ sālaṃ kāretvā sagge nibbatto, asuke ca asuke ca ṭhāne mayā ṭhapitaṃ dhanaṃ [Pg.283] atthi, taṃ gahetvā imañca bhojanasālaṃ kārehi, dārake ca posehī’’ti vatvā bhikkhusaṅghaṃ vanditvā vehāsaṃ uppatitvā devalokameva agamāsi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ៤២១. ចុះពាក្យថា 'កិំ បន តេ' នេះ ព្រះថេរៈសួរដើម្បីញែកចេញ (នូវការទទួលវត្ថុមិនគួរ) ដោយគិតថា ធម្មតាគ្រហស្ថ តែងនិយាយនូវវត្ថុគួរខ្លះ មិនគួរខ្លះ។ ពាក្យថា 'ការាបេសិ' បានដល់ និមិត្តឡើង ឬធ្វើឲ្យកើតឡើង (មាបេសិ)។ លុះឲ្យគេសាងសង់រួចហើយ ធ្វើមរណកាលទៅ ក៏បានទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌។ ឮថា ក្នុងសិល្បសាស្ត្រដែលបុគ្គលនេះដឹងនោះ មានមកថា សូម្បីសម្លាប់មាតាបិតាហើយ ត្រូវសម្លាប់ខ្លួនឯងតែម្តង។ លើកលែងតែបុគ្គលនេះដែលដឹងនូវសិល្បសាស្ត្រនេះចេញ គ្មានអ្នកដទៃណាដែលទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ឡើយ ប៉ុន្តែ ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍នេះ អាស្រ័យនឹងព្រះថេរៈ ហើយបានធ្វើបុណ្យ ក៏ទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌នោះ លុះទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌នោះហើយ ក៏ពិចារណាថា 'តើអាត្មាអញមកកើតក្នុងទីនេះដោយសារកម្មអ្វី?' ដឹងតាមពិតហើយ ថ្ងៃមួយ កាលបើព្រះសង្ឃប្រជុំគ្នាដើម្បីជួសជុលរោងភត្តដែលទ្រុឌទ្រោម ក៏ក្រឡាខ្លួនជាមនុស្សមកសួរថា 'បពិត្រព្រះគុណទាំងឡាយដ៏ចម្រើន ព្រះសង្ឃប្រជុំគ្នាដើម្បីប្រយោជន៍អ្វី?' ព្រះសង្ឃឆ្លើយថា 'ដើម្បីជួសជុលរោងភត្ត'។ សួរថា 'ចុះរោងភត្តនេះ នរណាជាអ្នកកសាង?' ឆ្លើយថា 'ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកកសាង'។ សួរថា 'ចុះឥឡូវនេះ គាត់នៅឯណា?' ឆ្លើយថា 'គាត់ធ្វើមរណកាលទៅហើយ'។ សួរថា 'ចុះញាតិណាមួយរបស់គាត់នៅមានដែរឬទេ?' ឆ្លើយថា 'មានប្អូនស្រីម្នាក់'។ ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍និយាយថា 'សូមព្រះគុណទាំងឡាយហៅនាងមកចុះ'។ ភិក្ខុទាំងឡាយក៏ឲ្យគេទៅហៅនាងមក។ ឃោដមុខព្រាហ្មណ៍នោះចូលទៅជិតនាងហើយនិយាយថា 'ខ្ញុំជាបងប្រុសរបស់នាង ឈ្មោះឃោដមុខ បានកសាងរោងភត្តនេះហើយទៅកើតក្នុងឋានសួគ៌ ទ្រព្យដែលខ្ញុំកប់ទុកក្នុងកន្លែងឈ្មោះឯណោះ និងកន្លែងឈ្មោះឯណោះមាននៅឡើយ នាងចូរយកទ្រព្យនោះមកកសាងរោងភត្តនេះផង ចិញ្ចឹមកូនៗផង' លុះនិយាយយ៉ាងនេះហើយ ក៏ថ្វាយបង្គំព្រះភិក្ខុសង្ឃ ហោះឡើងទៅលើអាកាស ត្រឡប់ទៅកាន់ទេវលោកវិញ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះ បបញ្ចសូទនី Ghoṭamukhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃឃោដមុខសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 5. Caṅkīsuttavaṇṇanā ៥. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃចង្កីសូត្រ 422. Evaṃ me sutanti caṅkīsuttaṃ. Tattha devavane sālavaneti tasmiṃ kira devatānaṃ balikammaṃ karīyati, tena taṃ devavanantipi sālavanantipi vuccati. Opāsādaṃ ajjhāvasatīti opāsādanāmake brāhmaṇagāme vasati, abhibhavitvā vā āvasati, tassa sāmī hutvā yāya mariyādāya tattha vasitabbaṃ, tāya mariyādāya vasati. Upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ, tathassa anuppayogattāva sesapadesu. Tattha lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabbaṃ. Sattussadanti sattehi ussadaṃ ussannaṃ, bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ posāvaniyahatthiassamoramigādianekasattasamākiṇṇañcāti attho. Yasmā pana so gāmo bahi āvijjhitvā jātena hatthiassādīnaṃ ghāsatiṇena ceva gehacchadanatiṇena ca sampanno, tathā dārukaṭṭhehi ceva gehasambhārakaṭṭhehi ca, yasmā cassa abbhantare vaṭṭacaturassādisaṇṭhānā bahū pokkharaṇiyo, jalajakusumavicittāni ca bahi anekāni taḷākāni vā udakassa niccabharitāneva honti, tasmā satiṇakaṭṭhodakanti vuttaṃ. ៤២២. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា 'ឯវម្មេសុតំ' ឈ្មោះថា ចង្កីសូត្រ។ ក្នុងចង្កីសូត្រនោះ ត្រង់ពាក្យថា 'ទេវវនេ សាលវនេ' សេចក្តីថា ឮថា ក្នុងព្រៃរាំងនោះ ពួកមនុស្សតែងធ្វើពលិកម្មដល់ទេវតា ព្រោះហេតុនោះ ព្រៃនោះទើបហៅថា ទេវវនៈ ខ្លះ សាលវនៈ ខ្លះ។ ពាក្យថា 'ឱបាសាទំ អជ្ឈាវសតិ' សេចក្តីថា រស់នៅក្នុងភូមិព្រាហ្មណ៍ឈ្មោះ ឱបាសាទៈ ឬថា គ្របសង្កត់ហើយរស់នៅ គឺក្លាយជាម្ចាស់នៃភូមិនោះ ហើយរស់នៅតាមព្រំដែនដែលត្រូវរស់នៅក្នុងទីនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យនេះ គួរដឹងថា ឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) ប្រើក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ ហើយចំពោះបទដែលសល់ ក៏គួរដឹងថាជាឧបយោគវិភត្តិដូចគ្នា ព្រោះជាវិសេសនៈនៃបទនោះ។ លក្ខណៈក្នុងទីនោះ គប្បីស្វែងរកពីក្បួនវេយ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ)។ ពាក្យថា 'សត្តុស្សទំ' សេចក្តីថា កកកុញដោយសត្វទាំងឡាយ គឺមានមនុស្សច្រើន កុះករដោយមនុស្សផ្សេងៗ និងកុះករដោយសត្វជាច្រើន មានដំរី សេះ ក្ងោក ម្រឹគ ជាដើម ដែលគេចិញ្ចឹមទុក នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែភូមិនោះ បរិបូណ៌ដោយស្មៅសម្រាប់ជាចំណីនៃសត្វមានដំរីនិងសេះជាដើម និងស្មៅសម្រាប់ប្រក់ផ្ទះ ដែលដុះព័ទ្ធជុំវិញខាងក្រៅភូមិ ព្រមទាំងបរិបូណ៌ដោយឈើឧស និងឈើសម្រាប់គ្រឿងផ្ទះ និងព្រោះហេតុតែក្នុងភូមិនោះ មានស្រះឈូកជាច្រើន មានសណ្ឋានមូល និងសណ្ឋានបួនជ្រុងជាដើម និងមានអាងទឹកជាច្រើននៅខាងក្រៅភូមិ ដែលស្អាតត្រកាលដោយផ្កាកើតក្នុងទឹក ហើយពេញប្រៀបដោយទឹកជានិច្ច ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា 'សតិណកដ្ឋោទកំ' (ភូមិប្រកបដោយស្មៅ ឧស និងទឹក)។ Saha dhaññena sadhaññaṃ, pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ bahudhaññasannicayanti attho. Ettāvatā yasmiṃ gāme brāhmaṇo setacchattaṃ ussāpetvā rājalīlāya vasati. Tassa samiddhisampatti dīpitā hoti. Rājato laddhaṃ bhoggaṃ rājabhoggaṃ. Kena dinnanti ce, raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ. Rājadāyanti rañño dāyabhūtaṃ, dāyajjanti attho. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ, chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabbanti attho. Atha vā rājabhogganti sabbaṃ chejjabhejjaṃ anusāsantena titthapabbatādīsu suṅkaṃ [Pg.284] gaṇhantena setacchattaṃ ussāpetvā raññā hutvā bhuñjitabbaṃ. Tattha raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyanti. Ettha raññā dinnattā rājadāyaṃ, dāyakarājadīpanatthaṃ panassa ‘‘raññā pasenadinā kosalena dinna’’nti idaṃ vuttaṃ. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ, yathā dinnaṃ na puna gahetabbaṃ hoti nissaṭṭhapariccattaṃ, evaṃ dinnanti attho. ពាក្យថា 'សធញ្ញំ' សេចក្តីថា ប្រកបដោយគ្រាប់ធញ្ញជាតិ គឺមានការសន្សំទុកនូវធញ្ញជាតិជាច្រើន មានបុព្វណ្ណជាតិ និងអបរណ្ណជាតិជាដើម នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ដោយពាក្យប៉ុណ្ណេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវសិរីសម្បត្តិដ៏បរិបូណ៌របស់ចង្កីព្រាហ្មណ៍ ដែលរស់នៅក្នុងភូមិនោះ ដោយការលើកស្វេតច្ឆត្រ គ្របគ្រងដូចជាស្តេច។ ទ្រព្យសម្បត្តិដែលបានមកពីព្រះរាជា ឈ្មោះថា 'រាជភោគៈ'។ បើមានសំណួរថា 'តើនរណាប្រគល់ឲ្យ?' ឆ្លើយថា 'ព្រះបាទបសេនទិកោសលប្រគល់ឲ្យ'។ ពាក្យថា 'រាជទាយំ' សេចក្តីថា ជាទ្រព្យដែលព្រះរាជាប្រគល់ឲ្យ គឺបានដល់ មរតក នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា 'ព្រហ្មទេយ្យំ' សេចក្តីថា ការប្រគល់ឲ្យដ៏ប្រសើរ គឺការបរិភោគដោយការលើកស្វេតច្ឆត្រ តាមរបៀបរបស់ព្រះរាជា នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា 'រាជភោគ្គំ' សេចក្តីថា ទ្រព្យដែលត្រូវបរិភោគដូចជាព្រះរាជា ដោយការកាត់ក្តីកាត់ទោសទាំងពួង ការប្រមូលពន្ធដារនៅកំពង់ទឹក និងចន្លោះភ្នំជាដើម ដោយការលើកស្វេតច្ឆត្រ ធ្វើខ្លួនដូចជាស្តេច។ ក្នុងបទទាំងនោះ ត្រង់ពាក្យថា 'រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នំ រាជទាយំ' នេះ សេចក្តីថា ឈ្មោះថា រាជទាយៈ ព្រោះព្រះរាជាប្រគល់ឲ្យ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា 'រញ្ញា បសេនទិនា កោសលេន ទិន្នំ' នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញនូវព្រះរាជាដែលជាអ្នកប្រគល់ឲ្យ។ ពាក្យថា 'ព្រហ្មទេយ្យំ' សេចក្តីថា ការប្រគល់ឲ្យដ៏ប្រសើរ គឺការប្រគល់ឲ្យដែលមិនត្រូវដកហូតយកមកវិញឡើយ ជាការលះបង់ដាច់ខាត នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ 423. Bahū bahū hutvā saṃhatāti saṅghā. Ekekissā disāya saṅgho tesaṃ atthīti saṅghī. Pubbe gāmassa anto agaṇā bahi nikkhamitvā gaṇā sampannāti gaṇībhūtā. Uttarenamukhāti uttaradisābhimukhā. Khattaṃ āmantesīti khattā vuccati pucchitapañhabyākaraṇasamattho mahāmatto, taṃ āmantesi. Āgamentūti muhuttaṃ paṭimānentu, acchantūti vuttaṃ hoti. ៤២៣. ពាក្យថា 'សង្ឃា' សេចក្តីថា មកជួបជុំគ្នាជាច្រើនកុះករ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះមានពួកក្រុមមកពីទិសនីមួយៗ ហេតុនោះទើបហៅថា 'សង្ឃី' (អ្នកមានពួក)។ ពីមុន មិនទាន់រួមក្រុមគ្នានៅក្នុងភូមិទេ លុះចេញមកខាងក្រៅភូមិ ក៏រួមគ្នាជាក្រុម ហេតុនោះទើបហៅថា 'គណីភូតា' (អ្នករួមគ្នាជាក្រុម)។ ពាក្យថា 'ឧត្តរេនមុខា' សេចក្តីថា បែរមុខទៅរកទិសឧត្តរ (ទិសខាងជើង)។ ពាក្យថា 'ខត្តំ អាមន្តេសិ' សេចក្តីថា មហាមាត្យដែលសមរម្យនឹងឆ្លើយដោះស្រាយប្រស្នាដែលគេសួរ ហៅថា 'ខត្តា' ចង្កីព្រាហ្មណ៍បានហៅមហាមាត្យនោះ។ ពាក្យថា 'អាគមេន្តុ' មានន័យថា សូមឲ្យរង់ចាំមួយរំពេចសិន ឬសូមឲ្យបង្អង់សិន។ 424. Nānāverajjakānanti nānāvidhesu rajjesu aññesu kāsikosalādīsu jātā vā nivasanti vā, tato vā āgatāti nānāverajjakā, tesaṃ nānāverajjakānaṃ. Kenacidevāti aniyamitena yaññupāsanādinā kenaci kiccena. Te tassa gamanaṃ sutvā cintesuṃ – ‘‘ayaṃ, caṅkī, uggatabrāhmaṇo, yebhuyyena ca aññe brāhmaṇā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gatā, ayameva na gato. Svāyaṃ sace tattha gamissati, addhā samaṇassa gotamassa āvaṭṭaniyā māyāya āvaṭṭito saraṇaṃ gamissati. Tato etassāpi gehadvāre brāhmaṇānaṃ asannipāto bhavissati. Handassa gamanantarāyaṃ karomā’’ti sammantayitvā tattha agamaṃsu. Taṃ sandhāya ‘‘atha kho te brāhmaṇā’’tiādi vuttaṃ. ៤២៤. ពាក្យថា 'នានាវេជ្ជកានំ' សេចក្តីថា ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលកើត ឬរស់នៅក្នុងដែនផ្សេងៗ មានដែនកាសី និងដែនកោសលជាដើម ឬធ្វើដំណើរមកពីដែនផ្សេងៗទាំងនោះ ឈ្មោះថា នានាវេជ្ជកៈ, នៃពួកនានាវេជ្ជកៈទាំងនោះ។ ពាក្យថា 'Kenasideva' សេចក្តីថា ដោយកិច្ចការណាមួយដែលមិនកំណត់ មានការចូលទៅបូជាយញ្ញជាដើម។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ លុះឮដំណឹងពីការធ្វើដំណើររបស់ចង្កីព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏គិតថា 'ចង្កីព្រាហ្មណ៍នេះ ជាព្រាហ្មណ៍ដ៏ល្បីល្បាញ ពួកព្រាហ្មណ៍ដទៃទៀតភាគច្រើន បានដល់នូវព្រះសមណគោតមជាទីពឹងអស់ហើយ នៅឡើយតែចង្កីព្រាហ្មណ៍ម្នាក់នេះប៉ុណ្ណោះដែលមិនទាន់ទៅ។ ប្រសិនបើគាត់ទៅក្នុងទីនោះ ពិតណាស់ គាត់មុខជាត្រូវព្រះសមណគោតមបញ្ចុះបញ្ចូលដោយមាយាការ ហើយដល់នូវព្រះសមណគោតមជាទីពឹងជាមិនខាន។ កាលបើដូច្នោះ ការជួបជុំគ្នានៃពួកព្រាហ្មណ៍នៅមាត់ទ្វារផ្ទះរបស់គាត់ ក៏នឹងលែងមានតទៅទៀត។ បើដូច្នោះ ពួកយើងចូរធ្វើអន្តរាយដល់ការធ្វើដំណើររបស់គាត់ចុះ' គិតគ្នាយ៉ាងនេះហើយ ក៏នាំគ្នាទៅក្នុងទីនោះ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យថា 'អថ ខោ តេ ព្រាហ្មណា' ជាដើម។ Tattha ubhatoti dvīhi pakkhehi. Mātito ca pitito cāti, bhoto mātā brāhmaṇī, mātumātā brāhmaṇī, tassāpi mātā brāhmaṇī. Pitā brāhmaṇo, pitupitā brāhmaṇo, tassapi pitā brāhmaṇoti. Evaṃ bhavaṃ ubhato sujāto, mātito ca pitito ca. Saṃsuddhagahaṇikoti [Pg.285] saṃsuddhā te mātu gahaṇī, saṃsuddhā te mātu kucchīti attho. Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitu pitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ, atthato pana pitāmahova pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso, tāva saṃsuddhagahaṇiko. Atha vā akkhitto anupakuṭṭho jātivādenāti dasseti. Akkhittoti apanetha etaṃ, kiṃ imināti evaṃ akkhitto anavakkhitto. Anupakkuṭṭhoti na upakuṭṭho, na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo. Kena kāraṇenāti. Jātivādena, itipi hīnajātiko esoti evarūpena vacanenāti attho. Imināpaṅgenāti imināpi kāraṇena. ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា 'ឧភតោ' សេចក្តីថា ទាំងពីរចំណែក។ ត្រង់ពាក្យថា 'មាតិតោ ច បិតិតោ ច' សេចក្តីថា មាតារបស់លោកម្ចាស់ជាព្រាហ្មណី មាតានៃមាតាក៏ជាព្រាហ្មណី សូម្បីមាតារបស់នាងនោះក៏ជាព្រាហ្មណី។ បិតាជាព្រាហ្មណ៍ បិតានៃបិតាក៏ជាព្រាហ្មណ៍ សូម្បីបិតារបស់លោកនោះក៏ជាព្រាហ្មណ៍។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា លោកម្ចាស់ជាអ្នកមានកំណើតល្អទាំងពីរចំណែក គឺទាំងខាងមាតា ទាំងខាងបិតា។ ពាក្យថា 'សំសុទ្ធគහណិកោ' សេចក្តីថា ផ្ទៃនៃមាតារបស់អ្នកស្អាតល្អ គឺផ្ទៃនៃមាតារបស់អ្នកបរិសុទ្ធស្អាត នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ត្រង់ពាក្យថា 'យាវ សត្តមា បិតាមហយុគា' នេះ សេចក្តីថា បិតារបស់បិតា ឈ្មោះថា បិតាមហៈ (ជីតា) យុគៈរបស់ជីតា ឈ្មោះថា បិតាមហយុគៈ។ ពាក្យថា 'យុគៈ' គឺលោកសំដៅយកប្រមាណនៃអាយុ។ ពាក្យនេះគ្រាន់តែជាពាក្យហៅប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែដោយអត្ថ បានដល់ជីតាទាំងពីរប៉ុណ្ណោះជាបិតាមហយុគៈ។ ចាប់ពីជីតានោះឡើងទៅ សូម្បីបុព្វបុរសទាំងអស់ ក៏លោកប្រមូលយកដោយពាក្យថា 'បិតាមហៈ' នេះឯង។ យ៉ាងនេះ ដរាបដល់បុរសជាគម្រប់ ៧ ឈ្មោះថា ជាអ្នកមានផ្ទៃមាតាបរិសុទ្ធស្អាត។ មួយយ៉ាងទៀត លោកបង្ហាញថា ជាអ្នកដែលគេមិនបោះបង់ មិនតិះដៀល ដោយការលើកយកជាតិមកនិយាយ។ ពាក្យថា 'អក្ខិត្តោ' សេចក្តីថា មិនត្រូវគេបោះបង់ចោល ឬមិនត្រូវគេមើលងាយថា 'ចូរនាំអ្នកនេះចេញទៅ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយបុគ្គលនេះ' ឡើយ។ ពាក្យថា 'អនុបក្កុដ្ឋោ' សេចក្តីថា មិនត្រូវគេតិះដៀល គឺមិនដែលជួបប្រទះនឹងការជេរប្រមាថ ឬការនិន្ទាឡើយ។ សួរថា 'ដោយហេតុអ្វី?' ឆ្លើយថា 'ដោយការលើកយកជាតិមកនិយាយ គឺមិនដែលត្រូវគេតិះដៀលដោយពាក្យបែបនេះថា ម្នាក់នេះជាមនុស្សមានជាតិថោកទាបឡើយ' នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា 'ឥមិនាបង្គេន' សេចក្តីថា សូម្បីដោយហេតុនេះ។ Aḍḍhoti issaro. Mahaddhanoti mahatā dhanena samannāgato. Bhoto hi gehe pathaviyaṃ paṃsuvālikā viya bahu dhanaṃ, samaṇo pana gotamo adhano bhikkhāya udaraṃ pūretvā yāpetīti dassenti. Mahābhogoti pañcakāmaguṇavasena mahāupabhogo. Evaṃ yaṃ yaṃ guṇaṃ vadanti, tassa tassa paṭipakkhavasena bhagavato aguṇaṃyeva dassemāti maññamānā vadanti. ពាក្យថា 'អឌ្ឍោ' សេចក្តីថា ជាធំ (ជាអ្នកមានអំណាច)។ ពាក្យថា 'មហទ្ធនោ' សេចក្តីថា ប្រកបដោយទ្រព្យសម្បត្តិដ៏ច្រើនសន្ធឹកសន្ធាប់។ ពួកព្រាហ្មណ៍ចង់បង្ហាញថា 'ទ្រព្យសម្បត្តិនៅក្នុងផ្ទះរបស់លោកម្ចាស់ មានច្រើនដូចជាធូលីដី និងគ្រាប់ខ្សាច់នៅលើផែនដី ចំណែកឯព្រះសមណគោតមវិញ គ្មានទ្រព្យសម្បត្តិអ្វីឡើយ តែងចិញ្ចឹមជីវិតដោយការបំពេញពោះដោយអាហារបិណ្ឌបាតប៉ុណ្ណោះ'។ ពាក្យថា 'មហាលោកោ' សេចក្តីថា មានការប្រើប្រាស់គ្រឿងឧបភោគបរិភោគយ៉ាងច្រើន ដោយអំណាចនៃកាមគុណទាំង ៥។ ពួកព្រាហ្មណ៍និយាយយ៉ាងនេះ ព្រោះសំគាល់ថា 'ពួកយើងនិយាយសរសើរគុណសម្បត្តិណាមួយរបស់ចង្កីព្រាហ្មណ៍ ស្មើនឹងការបង្ហាញនូវទោសកំហុស (ការគ្មានគុណសម្បត្តិ) របស់ព្រះមានព្រះភាគ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីផ្ទុយគ្នានៃគុណសម្បត្តិនោះៗ'។ Abhirūpoti aññehi manussehi adhikarūpo. Dassanīyoti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato dassanayoggo, dassaneneva cittapasādajananato pāsādiko. Pokkharatā vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇapokkharatāya, vaṇṇasampattiyāti attho. Porāṇā pana pokkharanti sarīraṃ vadanti, vaṇṇaṃ vaṇṇameva. Tesaṃ matena vaṇṇo ca pokkharañca vaṇṇapokkharāni, tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā. Iti paramāya vaṇṇapokkharatāyāti uttamaparisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho. Brahmavaṇṇīti seṭṭhavaṇṇī, parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇeneva samannāgatoti attho. Brahmavacchasīti mahābrahmuno sarīrasadisena sarīrena samannāgato. Akhuddāvakāso dassanāyāti bhoto sarīre dassanassa okāso na khuddako mahā. Sabbāneva te aṅgapaccaṅgāni dassanīyāneva, tāni cāpi mahantānevāti dīpeti. ពាក្យថា 'អភិរូបោ' សេចក្តីថា មានរូបល្អលើសលប់ជាងមនុស្សដទៃ។ ពាក្យថា 'ទស្សនីយោ' សេចក្តីថា គួរជាទីមើល ព្រោះមិនធ្វើឲ្យឆ្អែតដល់ពួកអ្នកដែលមើលសូម្បីពេញមួយថ្ងៃ, ពាក្យថា 'បាសាទិកោ' សេចក្តីថា នាំមកនូវសេចក្តីជ្រះថ្លា ព្រោះគ្រាន់តែឃើញ ក៏ធ្វើឲ្យចិត្តជ្រះថ្លាភ្លាម។ ពាក្យថា 'បោក្ខរតា' លោកហៅថា ភាពល្អត្រកាល, ភាពល្អត្រកាលនៃសម្បុរ ឈ្មោះថា វណ្ណបោក្ខរតា, ត្រង់ពាក្យថា 'តាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ' សេចក្តីថា ដោយសារភាពល្អត្រកាលនៃសម្បុរនោះ គឺដោយសារការបរិបូណ៌ដោយសម្បុរ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ចំណែកពួកបុរាណាចារ្យ តែងហៅរូបរាងកាយថា បោក្ខរៈ ហៅសម្បុរថា វណ្ណៈ។ តាមមតិរបស់លោកទាំងនោះ សម្បុរផង រូបរាងកាយផង ឈ្មោះថា វណ្ណបោក្ខរៈ, ភាពនៃវណ្ណបោក្ខរៈទាំងនោះ ឈ្មោះថា វណ្ណបោក្ខរតា។ ដូចនេះ ត្រង់ពាក្យថា 'បរមាយ វណ្ណបោក្ខរតាយ' សេចក្តីថា ដោយសម្បុរដ៏បរិសុទ្ធខ្ពង់ខ្ពស់ផង ដោយការបរិបូណ៌នៃសណ្ឋានរាងកាយផង នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា 'ព្រហ្មវណ្ណី' សេចក្តីថា មានសម្បុរដ៏ប្រសើរ គឺប្រកបដោយសម្បុរដូចជាមាស ដែលជាសម្បុរដ៏ប្រសើរក្នុងចំណោមសម្បុរដ៏បរិសុទ្ធទាំងឡាយ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា 'ព្រហ្មវច្ឆសី' សេចក្តីថា ប្រកបដោយរាងកាយដូចជារាងកាយរបស់មហាព្រហ្ម។ ពាក្យថា 'អខុទ្ទាវកាសោ ទស្សនាយ' សេចក្តីថា ឱកាសនៃការមើលរាងកាយរបស់លោកម្ចាស់ មិនតូចចង្អៀតឡើយ គឺធំទូលាយ។ លោកបង្ហាញថា សរីរាង្គតូចធំទាំងអស់របស់លោក សុទ្ធតែគួរជាទីគយគន់ ហើយសរីរាង្គទាំងនោះ ក៏ធំមហិមាដែរ។ Sīlamassa [Pg.286] atthīti sīlavā. Vuddhaṃ vaḍḍhitaṃ sīlamassāti vuddhasīlī. Vuddhasīlenāti vuddhena vaḍḍhitena sīlena. Samannāgatoti yutto, idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanaṃ. Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti. បុគ្គលដែលមានសីល ឈ្មោះថា 'សីលវា' (អ្នកមានសីល)។ បុគ្គលដែលមានសីលចម្រើនលូតលាស់ហើយ ឈ្មោះថា 'វុទ្ធសីលី' (អ្នកមានសីលដ៏ចម្រើន)។ ពាក្យថា 'វុទ្ធសីលេន' សេចក្តីថា ដោយសីលដ៏ចម្រើនលូតលាស់ហើយ។ ពាក្យថា 'សមន្នាគតោ' សេចក្តីថា ប្រកបដោយ, ពាក្យនេះជាវេវចនៈនៃបទថា 'វុទ្ធសីលី' នោះឯង។ ពួកព្រាហ្មណ៍និយាយសរសើរទាំងអស់នេះ សំដៅយកត្រឹមតែសីល ៥ ប៉ុណ្ណោះ។ Kālyāṇavācotiādīsu kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti kalyāṇavākkaraṇo. Vākkaraṇanti udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena pure bhavāti porī. Pure vā bhavattā porī. Nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisātipi porī. Tāya poriyā. Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya, sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya. Anelagalāyāti elagalena virahitāya. Ekaccassa hi kathentassa elaṃ galati, lālā vā paggharati, kheḷaphusitāni vā nikkhamanti, tassa vācā elagalā nāma hoti. Tabbiparitāyāti attho. Atthassa viññāpaniyātiādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthāya. Sesamettha brāhmaṇavaṇṇe uttānameva. ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា 'កល្យាណវាចោ' ជាដើម នេះ សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានវាចាល្អ ពិរោះ មានបទនិងព្យញ្ជនៈមូលក្លំល្អ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា 'កល្យាណវាចោ' (អ្នកមានវាចាល្អ)។ បុគ្គលណាមានការបញ្ចេញវាចាដ៏ពិរោះផ្អែមល្ហែម បុគ្គលនោះឈ្មោះថា 'កល្យាណវាក្ករណោ' (អ្នកមានការបញ្ចេញវាចាល្អ)។ ពាក្យថា 'វាក្ករណៈ' គឺសំឡេងដែលបញ្ចេញមក។ ពាក្យថា 'បោរី' សេចក្តីថា វាចាដែលកើតមុនគេ ព្រោះភាពបរិបូណ៌ដោយគុណ ឬថា វាចាដែលកើតក្នុងក្រុង (បុរី) ឈ្មោះថា 'បោរី'។ មួយយ៉ាងទៀត វាចាដែលដូចជាវាចាដ៏ទន់ភ្លន់របស់ស្រីអ្នកក្រុង ក៏ឈ្មោះថា 'បោរី', ត្រង់ពាក្យថា 'តាយ បោរិយា' សេចក្តីថា ដោយវាចាជាអ្នកក្រុងនោះ។ ពាក្យថា 'វិស្សដ្ឋាយ' សេចក្តីថា វាចាដែលមិនរអាក់រអួល គឺវាចាដែលប្រាសចាកទោសមានការនិយាយដាច់ៗ ឬការនិយាយយឺតយ៉ាវហួសហេតុជាដើម។ ពាក្យថា 'អនេលគលាយ' សេចក្តីថា វាចាដែលប្រាសចាកការហូរស្រក់ទឹកមាត់។ ពិតណាស់ កាលបើមនុស្សខ្លះនិយាយ ទឹកមាត់តែងហូរស្រក់ ឬទឹកមាត់ក្អែលតែងហូរចេញ ឬក៏ខ្ទាតទឹកមាត់ចេញមក វាចារបស់បុគ្គលនោះឈ្មោះថា 'ឯលគលា' ត្រង់ពាក្យថា 'អនេលគលាយ' នេះ សេចក្តីថា វាចាដែលផ្ទុយពីនោះ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា 'អត្ថស្ស វិញ្ញាបនិយា' សេចក្តីថា វាចាដែលអាចធ្វើឲ្យគេយល់នូវអត្ថនៃពាក្យដែលនិយាយ ដោយធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់ទាំងខាងដើម កណ្តាល និងចុងបំផុត។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងការសរសើរគុណរបស់ព្រាហ្មណ៍ក្នុងទីនេះ ងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ 425. Evaṃ vutteti evaṃ tehi brāhmaṇehi vutte, caṅkī, ‘‘ime brāhmaṇā attano vaṇṇe vuccamāne atussanakasatto nāma natthi, vaṇṇamassa bhaṇitvā nivāressāmāti jātiādīhi mama vaṇṇaṃ vadanti, na kho pana me yuttaṃ attano vaṇṇe rajjituṃ. Handāhaṃ etesaṃ vādaṃ bhinditvā samaṇassa gotamassa mahantabhāvaṃ ñāpetvā etesaṃ tattha gamanaṃ karomī’’ti cintetvā tena hi, bho, mamāpi suṇāthātiādimāha. Tattha yepi ‘‘ubhato sujāto’’tiādayo attano guṇehi sadisā guṇā, tepi ‘‘ko cāhaṃ, ke ca samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇā’’ti attano guṇehi uttaritareyeva maññamāno, itare pana ekanteneva bhagavato mahantabhāvadīpanatthaṃ pakāseti. Mayameva arahāmāti evaṃ niyamento cettha idaṃ dīpeti – yadi guṇamahantatāya upasaṅkamitabbo nāma hoti, yathā sineruṃ upanidhāya sāsapo, mahāsamuddaṃ upanidhāya gopadakaṃ, sattasu mahāsaresu udakaṃ upanidhāya ussāvabindu paritto lāmako, evamevaṃ samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇe upanidhāya amhākaṃ guṇā [Pg.287] parittā lāmakā, tasmā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitunti. ៤២៥. ពាក្យថា Evaṃ vutte សេចក្តីថា កាលដែលពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះពោលយ៉ាងនេះហើយ ចង្កីព្រាហ្មណ៍គិតថា «ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះ កាលបើគុណរបស់ខ្លួនត្រូវបានគេពោលសរសើរហើយ ឈ្មោះថាសត្វដែលមិនត្រេកអរនោះមិនមានឡើយ។ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះគិតថា «យើងនឹងពោលសរសើរគុណរបស់ចង្កីព្រាហ្មណ៍នេះ ដើម្បីឃាត់ឃាំងការទៅកាន់សំណាក់ព្រះគោតម» ទើបពោលសរសើរគុណរបស់ខ្ញុំដោយជាតិជាដើម។ ប៉ុន្តែ ការដែលខ្ញុំនឹងត្រេកអរចំពោះគុណរបស់ខ្លួននោះ មិនសមគួរឡើយ។ បើដូច្នោះ ខ្ញុំនឹងបំផ្លាញវាទៈរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះ ហើយញ៉ាំងពួកគេឲ្យដឹងនូវភាពជាធំនៃព្រះសមណគោតម រួចធ្វើឲ្យពួកគេទៅកាន់សំណាក់ព្រះសមណគោតមនោះវិញ» គិតយ៉ាងនេះហើយ ទើបពោលពាក្យថា «បើដូច្នោះ លោកដ៏ចម្រើន សូមស្តាប់ខ្ញុំផង» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ គុណទាំងឡាយណា ទោះបីជាគុណស្មើនឹងគុណរបស់ខ្លួន មានពាក្យថា «ជាអ្នកមានជាតិល្អទាំងពីរខាង» ជាដើម ក៏ចង្កីព្រាហ្មណ៍នៅតែសម្គាល់ថា «តើខ្ញុំជាអ្វី ហើយគុណទាំងឡាយមានការបរិបូណ៌ដោយជាតិជាដើម របស់ព្រះសមណគោតម ជាអ្វី» គឺសម្គាល់ថាជាគុណដ៏ក្រៃលែងជាងគុណរបស់ខ្លួនទៅទៀត ទើបសម្តែងចេញមក។ ចំណែកឯគុណដទៃទៀត ចង្កីព្រាហ្មណ៍សម្តែងចេញមកដោយចំណែកមួយពិតប្រាកដ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាធំនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ពាក្យថា «ពួកយើងប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរ» គឺកាលដែលចង្កីព្រាហ្មណ៍កំណត់យ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ បង្ហាញនូវសេចក្តីនេះថា «ប្រសិនបើបុគ្គលដែលគួរចូលទៅរក គឺដោយសារភាពជាធំនៃគុណ កាលបើដូច្នោះ គ្រាប់ស្ពៃជាវត្ថុតូចទាប កាលបើប្រៀបធៀបនឹងភ្នំសិនេរុ យ៉ាងណាក្តី ទឹកក្នុងស្នាមជើងគោ ជាទឹកតិចតួចទាបថោក កាលបើប្រៀបធៀបនឹងមហាសមុទ្រ យ៉ាងណាក្តី ដំណក់ទឹកសន្សើម ជាដំណក់ទឹកតិចតួចទាបថោក កាលបើប្រៀបធៀបនឹងទឹកក្នុងស្រះធំទាំងប្រាំពីរ យ៉ាងណាក្តី យ៉ាងណាមិញ គុណទាំងឡាយរបស់ពួកយើង ក៏តិចតួចទាបថោក កាលបើប្រៀបធៀបនឹងគុណទាំងឡាយមានការបរិបូណ៌ដោយជាតិជាដើម របស់ព្រះសមណគោតម យ៉ាងនោះឯង ព្រោះហេតុនោះ ពួកយើងប៉ុណ្ណោះ ទើបសមគួរដើម្បីចូលទៅជិតគាល់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ»។ Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcāti ettha rājaṅgaṇe ceva uyyāne ca sudhāmaṭṭhā pokkharaṇiyo sattaratanapūriṃ katvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ dhanaṃ bhūmigataṃ nāma, pāsādaniyūhādayo pana pūretvā ṭhapitaṃ vehāsaṭṭhaṃ nāma. Evaṃ tāva kulapariyāyena āgataṃ. Tathāgatassa pana jātadivaseyeva saṅkho elo uppalo puṇḍarīkoti cattāro nidhayo upagatā. Tesu saṅkho gāvutiko, elo aḍḍhayojaniko, uppalo tigāvutiko puṇḍarīko yojanikoti. Tesupi gahitagahitaṭṭhānaṃ pūratiyeva. Iti bhagavā pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajitoti veditabbo. Daharo vātiādīni heṭṭhā vitthāritāneva. ពាក្យថា Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañca សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ ទ្រព្យដែលគេធ្វើឲ្យពេញដោយរតនៈទាំងប្រាំពីរ ក្នុងស្រះស្រង់ទាំងឡាយដែលបូកលាបដោយកំបោរ ក្នុងទីលានព្រះរាជវាំងក្តី ក្នុងសួនច្បារក្តី ហើយតម្កល់ទុកក្នុងផែនដី ឈ្មោះថា ភូមិគតទ្រព្យ (ទ្រព្យស្ថិតនៅក្នុងដី)។ ចំណែកឯទ្រព្យដែលគេធ្វើឲ្យពេញក្នុងថ្នាក់ប្រាសាទ និងចុងក្បឿងប្រាសាទជាដើម ហើយតម្កល់ទុក ឈ្មោះថា វេហាសដ្ឋទ្រព្យ (ទ្រព្យស្ថិតនៅលើអាកាស)។ នេះជាទ្រព្យដែលបានមកតាមលំដាប់ត្រកូលជាមុនសិន (ដែលព្រះអង្គលះបង់ហើយសាងផ្នួស)។ ចំណែកឯព្រះតថាគត ក្នុងថ្ងៃដែលព្រះអង្គប្រសូតនោះឯង កំណប់ទ្រព្យទាំងបួនក៏កើតឡើង គឺកំណប់ឈ្មោះសង្ខៈ កំណប់ឈ្មោះអេលៈ កំណប់ឈ្មោះឧប្បលៈ និងកំណប់ឈ្មោះបុណ្ឌរិកៈ។ ក្នុងកំណប់ទាំងនោះ កំណប់ឈ្មោះសង្ខៈ មានទំហំមួយគាវុត កំណប់ឈ្មោះអេលៈ មានទំហំកន្លះយោជន៍ កំណប់ឈ្មោះឧប្បលៈ មានទំហំបីគាវុត កំណប់ឈ្មោះបុណ្ឌរិកៈ មានទំហំមួយយោជន៍ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។ ក្នុងកំណប់ទាំងនោះ ទោះបីជាគេដកយកទ្រព្យចេញពីកន្លែងណា កន្លែងនោះក៏តែងតែពេញឡើងវិញដដែល។ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់លះបង់នូវប្រាក់និងមាសដ៏ច្រើនយ៉ាងនេះ ហើយសាងផ្នួស។ ពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា Daharo vā ជាដើម ត្រូវបានពន្យល់ពិស្តាររួចមកហើយក្នុងខាងក្រោម។ Akhuddāvakāsoti ettha bhagavati aparimāṇoyeva dassanāvakāsoti veditabbo. Tatridaṃ vatthuṃ – rājagahe kira aññataro brāhmaṇo ‘‘samaṇassa kira gotamassa pamāṇaṃ gahetuṃ na sakkā’’ti sutvā bhagavato piṇḍāya pavisanakāle saṭṭhihatthaṃ veḷuṃ gahetvā nagaradvārassa bahi ṭhatvā sampatte bhagavati veḷuṃ gahetvā samīpe aṭṭhāsi, veḷu bhagavato jāṇumattaṃ pāpuṇi. Punadivase dve veḷū ghaṭetvā samīpe aṭṭhāsi, bhagavā dvinnaṃ veḷūnaṃ upari dviveṇumattameva paññāyamāno, ‘‘brāhmaṇa, kiṃ karosī’’ti āha? Tumhākaṃ pamāṇaṃ gaṇhāmīti. ‘‘Brāhmaṇa, sacepi tvaṃ sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhitaveḷuṃ ghaṭetvā āgamissasi, neva me pamāṇaṃ gahetuṃ sakkhissasi. Na hi mayā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca tathā pāramiyo pūritā, yathā me paro pamāṇaṃ gaṇheyya, atulo brāhmaṇa, tathāgato appameyyo’’ti vatvā dhammapade gāthamāha. Gāthāpariyosāne caturāsītipāṇasahassāni amataṃ piviṃsu. ពាក្យថា Akhuddāvakāso សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា ឱកាសនៃការមើលឃើញព្រះដ៏មានព្រះភាគ គឺមិនមានប្រមាណឡើយ។ ក្នុងរឿងនោះ មានរឿងដំណាលមកថា ឮថានៅក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ មានព្រាហ្មណ៍ម្នាក់បានឮថា «ឮថា គេមិនអាចវាស់កម្ពស់របស់ព្រះសមណគោតមបានឡើយ» កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងចូលទៅបិណ្ឌបាត ព្រាហ្មណ៍នោះក៏កាន់យកដើមឫស្សីមានប្រវែងហុកសិបហត្ថ ទៅឈរចាំនៅខាងក្រៅទ្វារក្រុង កាលព្រះដ៏មានព្រះភាគយាងមកដល់ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏កាន់យកដើមឫស្សីទៅឈរវាស់នៅជិតព្រះអង្គ ស្រាប់តែដើមឫស្សីនោះទៅដល់ត្រឹមតែជង្គង់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះ។ ថ្ងៃបន្ទាប់មក ព្រាហ្មណ៍នោះបានតភ្ជាប់ដើមឫស្សីពីរដើមចូលគ្នា ហើយទៅឈរវាស់នៅជិតព្រះអង្គទៀត ព្រះដ៏មានព្រះភាគក៏ទ្រង់ប្រាកដកម្ពស់ខ្ពស់ជាងដើមឫស្សីទាំងពីរនោះទៅទៀត ទើបត្រាស់សួរថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ អ្នកកំពុងធ្វើអ្វីហ្នឹង?» ព្រាហ្មណ៍ក្រាបទូលថា «ខ្ញុំព្រះករុណាកំពុងវាស់កម្ពស់របស់ព្រះអង្គ»។ ព្រះអង្គត្រាស់ថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ប្រសិនបើអ្នកតភ្ជាប់ដើមឫស្សីឲ្យពេញផ្ទៃចក្រវាឡទាំងមូល ហើយយកមកវាស់ ក៏មិនអាចវាស់កម្ពស់របស់តថាគតបានឡើយ។ ព្រោះថាតថាគតមិនមែនបំពេញបារមីទាំងឡាយអស់បួនអសង្ខេយ្យ និងសែនកប្ប ដើម្បីឲ្យអ្នកដទៃមកវាស់កម្ពស់របស់តថាគតបាននោះឡើយ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ព្រះតថាគតជាបុគ្គលរកអ្វីប្រៀបមិនបាន រកប្រមាណមិនបានឡើយ» ទ្រង់ត្រាស់យ៉ាងនេះហើយ ទើបសម្តែងគាថាក្នុងធម្មបទ។ ក្នុងពេលបញ្ចប់គាថា សត្វទាំងប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់បានផឹកនូវទឹកអម្រឹត (សម្រេចមគ្គផល)។ Aparampi vatthu – rāhu kira asurindo cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni ucco, bāhantaramassa dvādasayojanasatāni, hatthatalapādatalānaṃ puthulatā tīṇi yojanasatāni, aṅgulipabbāni paṇṇāsayojanāni[Pg.288], bhamukantaraṃ paṇṇāsayojanaṃ, nalāṭaṃ tiyojanasataṃ, sīsaṃ navayojanasataṃ. So – ‘‘ahaṃ uccosmi, satthāraṃ onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti na gacchati. So ekadivasaṃ bhagavato vaṇṇaṃ sutvā ‘‘yathā kathañca olokessāmī’’ti āgato. Bhagavā tassa ajjhāsayaṃ viditvā ‘‘catūsu iriyāpathesu katarena dassemī’’ti cintetvā ‘‘ṭhitako nāma nīcopi ucco viya paññāyati, nipannovassa attānaṃ dassessāmī’’ti, ‘‘ānanda, gandhakuṭipariveṇe mañcakaṃ paññāpehī’’ti vatvā tattha sīhaseyyaṃ kappesi. Rāhu āgantvā nipannaṃ bhagavantaṃ gīvaṃ unnāmetvā nabhamajjhe puṇṇacandaṃ viya ulloketi. Kimidaṃ asurindāti ca vutte, bhagavā onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmīti na gacchinti. Na mayā asurinda adhomukhena pāramiyo pūritā, uddhaggaṃ me katvā dānaṃ dinnanti. Taṃdivasaṃ rāhu saraṇaṃ agamāsi. Evaṃ bhagavā akhuddāvakāso dassanāya. រឿងមួយទៀត ឮថា រាហុអសុរិន្ទ មានកម្ពស់បួនពាន់ប្រាំបីរយយោជន៍ ចន្លោះស្មារបស់អសុរិន្ទនោះមានដប់ពីររយយោជន៍ ទទឹងនៃបាតដៃនិងបាតជើងមានបីរយយោជន៍ កន្លាក់ម្រាមដៃទាំងឡាយមានហាសិបយោជន៍ ចន្លោះចិញ្ចើមមានហាសិបយោជន៍ ថ្ងាសមានបីរយយោជន៍ ក្បាលមានប្រាំបួនរយយោជន៍។ រាហុអសុរិន្ទនោះគិតថា «យើងជាអ្នកខ្ពស់ នឹងមិនអាចឱនចុះដើម្បីមើលព្រះសាស្តាបានឡើយ» ព្រោះហេតុនោះ ទើបមិនព្រមទៅកាន់សំណាក់ព្រះអង្គ។ ថ្ងៃមួយ រាហុអសុរិន្ទនោះបានឮសរសើរគុណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក៏គិតថា «ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ យើងនឹងទៅមើល» ហើយក៏បានមកដល់។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបនូវអធ្យាស្រ័យរបស់រាហុអសុរិន្ទនោះ ទ្រង់គិតថា «ក្នុងឥរិយាបថទាំងបួន តើតថាគតនឹងសម្តែងដោយឥរិយាបថណាទើបសមគួរ? ឈ្មោះថាបុគ្គលដែលឈរ ទោះបីជាទាប ក៏ប្រាកដដូចជាខ្ពស់ តថាគតនឹងសម្រាន្តលក់ហើយសម្តែងខ្លួនដល់រាហុអសុរិន្ទនោះវិញ» ទើបត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ចូរក្រាលគ្រែក្នុងបរិវេណព្រះគន្ធកុដិ» ហើយទ្រង់សម្រេចសីហសេយ្យាសន៍ក្នុងទីនោះ។ រាហុអសុរិន្ទមកដល់ហើយ ក៏ងើបកសម្លឹងមើលព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលកំពុងសម្រាន្ត ដូចជាសម្លឹងមើលព្រះចន្ទពេញវង់ក្នុងកណ្តាលអាកាស។ កាលបើព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សួរថា «ម្នាលអសុរិន្ទ នេះជាអ្វី?» រាហុអសុរិន្ទក្រាបទូលថា «ខ្ញុំព្រះករុណាមិនបានមកពីមុនមក ព្រោះគិតថា នឹងមិនអាចឱនចុះដើម្បីមើលព្រះអង្គបានឡើយ»។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលអសុរិន្ទ តថាគតមិនមែនបំពេញបារមីទាំងឡាយដោយការឱនមុខចុះក្រោមនោះឡើយ គឺតថាគតបានឲ្យទានដោយធ្វើឲ្យមានមុខផ្ងារឡើងលើ»។ ក្នុងថ្ងៃនោះ រាហុអសុរិន្ទបានដល់នូវសរណគមន៍។ យ៉ាងនេះឯង ព្រះដ៏មានព្រះភាគឈ្មោះថាជាបុគ្គលមានឱកាសមិនតូចតាចក្នុងការមើលឃើញ។ Catupārisuddhisīlena sīlavā. Taṃ pana sīlaṃ ariyaṃ uttamaṃ parisuddhaṃ, tenāha ariyasīlīti. Tadeva anavajjaṭṭhena kusalaṃ, tenāha kusalasīlīti. Kusalena sīlenāti idamassa vevacanaṃ. Bahūnaṃ ācariyapācariyoti bhagavato ekekāya dhammadesanāya caturāsītipāṇasahassāni aparimāṇāpi devamanussā maggaphalāmataṃ pivanti. Tasmā bahūnaṃ ācariyo, sāvakavineyyānaṃ pācariyoti. ពាក្យថា សីលវន្ត គឺព្រះអង្គជាអ្នកមានសីល ដោយចតុបារិសុទ្ធិសីល។ ក៏សីលនោះ ជាសីលដ៏ប្រសើរ ឧត្តម ស្អាតបរិសុទ្ធ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា Ariyasīlī (អ្នកមានសីលដ៏ប្រសើរ)។ សីលនោះឯង ឈ្មោះថាកុសល ដោយអត្ថថាគ្មានទោស ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា Kusalasīlī (អ្នកមានសីលជាកុសល)។ ពាក្យថា Kusalena sīlena នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យ Kusalasīlī នោះឯង។ ពាក្យថា Bahūnaṃ ācariyapācariyo សេចក្តីថា ក្នុងព្រះធម៌ទេសនាមួយៗរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ពួកសត្វប្រាំបីម៉ឺនបួនពាន់ក្តី ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបានក្តី តែងតែផឹកនូវទឹកអម្រឹតគឺមគ្គនិងផល។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបជាអាចារ្យរបស់ជនទាំងឡាយដ៏ច្រើន និងជាប្រអាចារ្យរបស់ពួកសាវ័កដែលគួរទូន្មាន។ Khīṇakāmarāgoti ettha kāmaṃ bhagavato sabbepi kilesā khīṇā, brāhmaṇo pana te na jānāti, attano jānanaṭṭhāneyeva guṇaṃ katheti. Vigatacāpalloti ‘‘pattamaṇḍanā cīvaramaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa…pe… kelanā paṭikelanā’’ti evaṃ vuttacāpalyavirahito. ពាក្យថា Khīṇakāmarāgo សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ ពិតមែនតែកិលេសទាំងពួងរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគអស់ហើយ ប៉ុន្តែចង្កីព្រាហ្មណ៍មិនដឹងនូវកិលេសដែលអស់ទៅទាំងនោះឡើយ ទើបពោលសរសើរគុណត្រឹមតែក្នុងទីដែលខ្លួនដឹងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Vigatacāpallo សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកភាពរាយមាយ (ភាពញាប់ញ័រ) ដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ គឺការតុបតែងសបិដ ការតុបតែងចីវរ ការតុបតែងសេនាសនៈ ការស្រឡាញ់ ការស្រឡាញ់រឿយៗនូវរាងកាយដ៏ស្អុយនេះជាដើម។ Apāpapurekkhāroti apāpe navalokuttaradhamme purato katvā vicarati. Brahmaññāya pajāyāti sāriputtamoggallānamahākassapādibhedāya brāhmaṇapajāya. (Aviruddho hi so) etissāya pajāya purekkhāro. Ayañhi pajā samaṇaṃ gotamaṃ purato katvā [Pg.289] caratīti attho. Apica apāpapurekkhāroti na pāpupurekkhāro, na pāpaṃ purato katvā carati, pāpaṃ na icchatīti attho. Kassa? Brahmaññāya pajāya attanā saddhiṃ paṭiviruddhāyapi brāhmaṇapajāya aviruddho hitasukhatthikoyevāti vuttaṃ hoti. ពាក្យថា Apāpapurekkhāro សេចក្តីថា តែងតែយាងទៅដោយធ្វើលោកុត្តរធម៌ទាំងប្រាំបួនដែលមិនមែនជាបាបទុកខាងមុខ។ ពាក្យថា Brahmaññāya pajāya សេចក្តីថា ចំពោះពួកសត្វជាព្រាហ្មណ៍ មានព្រះសារីបុត្ត ព្រះមោគ្គល្លាន និងព្រះមហាកស្សបៈជាដើម។ ព្រោះថាព្រះអង្គមិនទាស់ទែងឡើយ ទ្រង់ជាអ្នកដើរទៅខាងមុខនៃពួកសត្វទាំងនេះ។ ម៉្យាងទៀត ពួកសត្វទាំងនេះតែងតែប្រព្រឹត្តដោយធ្វើព្រះសមណគោតមទុកខាងមុខ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ មួយប្រការទៀត ពាក្យថា Apāpapurekkhāro សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកធ្វើបាបទុកខាងមុខហើយប្រព្រឹត្តឡើយ គឺមិនប្រាថ្នានូវបាប នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ចំពោះអ្នកណា? គឺចំពោះពួកសត្វជាព្រាហ្មណ៍ ទោះបីជាពួកសត្វជាព្រាហ្មណ៍ដែលទាស់ទែងនឹងព្រះអង្គក្តី ក៏ព្រះអង្គមិនទាស់ទែងឡើយ ទ្រង់ជាអ្នកប្រាថ្នានូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខដល់ពួកគេប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីដែលពោលទុកហើយ។ Tiroraṭṭhāti pararaṭṭhato. Tirojanapadāti parajanapadato. Saṃpucchituṃ āgacchantīti khattiyapaṇḍitādayo ceva brāhmaṇagandhabbādayo ca pañhe abhisaṅkharitvā pucchissāmāti āgacchanti. Tattha keci pucchāya vā dosaṃ vissajjanasampaṭicchane vā asamatthataṃ sallakkhetvā apucchitvāva tuṇhī nisīdanti, keci pucchanti, kesañci bhagavā pucchāya ussāhaṃ janetvā vissajjeti. Evaṃ sabbesampi tesaṃ vimatiyo tīraṃ patvā mahāsamuddassa ūmiyo viya bhagavantaṃ patvāva bhijjanti. Sesamettha tathāgatassa vaṇṇe uttānameva. ពាក្យថា Tiroraṭṭha សេចក្តីថា អំពីដែនដីដទៃ។ ពាក្យថា Tirojanapadā សេចក្តីថា អំពីជនបទដទៃ។ ពាក្យថា Saṃpucchituṃ āgacchanti សេចក្តីថា ពួកក្សត្រជាបណ្ឌិតជាដើមក្តី ពួកព្រាហ្មណ៍និងគន្ធព្វជាដើមក្តី តែងតែមកដោយគិតថា «យើងនឹងសួរប្រស្នាដែលបានរៀបចំតាក់តែងទុក»។ ក្នុងបណ្តាជនទាំងនោះ ជនខ្លះកាលកំណត់ដឹងនូវទោសក្នុងការសួរក្តី ឬកំណត់ដឹងនូវភាពមិនអាចក្នុងការទទួលយកការដោះស្រាយប្រស្នាក្តី ក៏មិនសួរឡើយ ហើយអង្គុយស្ងៀម ចំណែកឯជនខ្លះក៏សួរ ចំពោះជនខ្លះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការសួរឲ្យកើតឡើងហើយ ទើបទ្រង់ដោះស្រាយ។ យ៉ាងនេះឯង សេចក្តីសង្ស័យទាំងឡាយរបស់ជនទាំងនោះទាំងអស់ តែងតែវិនាសទៅ លុះតែមកដល់សំណាក់ព្រះដ៏មានព្រះភាគប៉ុណ្ណោះ ដូចជារលកនៃមហាសមុទ្រដែលបោកបក់មកដល់ច្រាំងហើយវិនាសទៅយ៉ាងនោះឯង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងការសម្តែងគុណរបស់ព្រះតថាគតក្នុងទីនេះ គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ Atithī no te hontīti te amhākaṃ āgantukā navakā pāhunakā hontīti attho. Pariyāpuṇāmīti jānāmi. Aparimāṇavaṇṇoti tathārūpeneva sabbaññunāpi appameyyavaṇṇo, pageva mādisenāti dasseti. Vuttampi cetaṃ – ពាក្យថា Atithī no te honti សេចក្តីថា ព្រះសមណគោតមទាំងនោះ តែងតែជាភ្ញៀវ ជាអ្នកថ្មី ជាអ្នកគួរដល់ការទទួលរាក់ទាក់របស់ពួកយើង នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា Pariyāpuṇāmi សេចក្តីថា ខ្ញុំដឹង។ ពាក្យថា Aparimāṇavaṇṇo សេចក្តីថា បង្ហាញថា ទោះបីជាព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធដែលមានសភាពយ៉ាងនោះក្តី ក៏មានគុណរកប្រមាណមិនបានទៅហើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីចំពោះបុគ្គលដូចជាខ្ញុំ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនេះ ព្រះអង្គក៏បានត្រាស់ទុកហើយថា៖ ‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno; Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti. «ទោះបីជាព្រះពុទ្ធ គប្បីពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះពុទ្ធផងគ្នា អស់មួយកប្បក្តី ប្រសិនបើមិនពោលនូវពាក្យដទៃឡើយ កប្បដ៏យូរអង្វែងគប្បីអស់ទៅក្នុងចន្លោះនោះ ប៉ុន្តែគុណរបស់ព្រះតថាគត មិនគប្បីអស់ឡើយ»។ Imaṃ pana guṇakathaṃ sutvā te brāhmaṇā cintayiṃsu ‘‘yathā, caṅkī, samaṇassa gotamassa vaṇṇaṃ bhāsati, anomaguṇo so bhavaṃ gotamo, evaṃ tassa guṇe jānamānena kho pana iminā aticiraṃ adhivāsitaṃ, handa naṃ anuvattāmā’’ti anuvattamānā ‘‘tena hi, bho’’tiādimāhaṃsu. ចំណែកឯពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ លុះបានឮពាក្យពោលសរសើរគុណនេះហើយ ក៏គិតគ្នាថា «ចង្កីព្រាហ្មណ៍ពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះសមណគោតមដោយប្រការណា ព្រះគោតមដ៏ចម្រើននោះ ក៏ជាអ្នកមានគុណមិនថោកទាប (មានគុណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់) ដោយប្រការនោះដែរ ចង្កីព្រាហ្មណ៍នេះកាលដឹងនូវគុណរបស់ព្រះគោតមនោះ បានសេពគប់អស់កាលដ៏យូរអង្វែងណាស់មកហើយ បើដូច្នោះ យើងទាំងឡាយនឹងប្រព្រឹត្តតាមចង្កីព្រាហ្មណ៍នោះចុះ» កាលនឹងប្រព្រឹត្តតាម ទើបពោលពាក្យថា «បើដូច្នោះ លោកដ៏ចម្រើន» ជាដើម។ 426. Opātetīti paveseti. Saṃpurekkharontīti puttamattanattamattampi samānaṃ purato katvā vicaranti. ៤២៦. ពាក្យថា Opāteti សេចក្តីថា បញ្ចូលទៅ។ ពាក្យថា Saṃpurekkharonti សេចក្តីថា តែងតែដើរទៅដោយធ្វើបុគ្គលនោះទុកខាងមុខ ទោះបីជាអ្នកស្មើនឹងកូន ឬស្មើនឹងចៅក្តី។ 427. Mantapadanti mantāyeva mantapadaṃ, vedoti attho. Itihitiha paramparāyāti evaṃ kira evaṃ kirāti paramparabhāvena āgatanti dīpeti. Piṭakasampadāyāti [Pg.290] pāvacanasaṅkhātasampattiyā. Sāvittiādīhi chandabandhehi ca vaggabandhehi ca sampādetvā āgatanti dasseti. Tattha cāti tasmiṃ mantapade. Pavattāroti pavattayitāro. Yesanti yesaṃ santakaṃ. Mantapadanti vedasaṅkhātaṃ mantameva. Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi padasampattivasena sajjhāyitaṃ. Pavuttanti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. Samihitanti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ katvā ṭhapitanti attho. Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti vādenti. Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti, idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti. Seyyathidanti te katameti attho. Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni, te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsandetvā mante ganthesuṃ, aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. ៤២៧. ពាក្យថា Mantapada សេចក្តីថា មន្តនោះឯងជាមន្តបទ សេចក្តីថា គឺគម្ពីរវេទ។ ពាក្យថា Itihitiha paramparāya សេចក្តីថា បង្ហាញថា ដែលមកតាមលំដាប់តៗគ្នា ថា «ឮថាមានយ៉ាងនេះ ឮថាមានយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា Piṭakasampadāya សេចក្តីថា ដោយការបរិបូណ៌ដែលរាប់ថាជាពុទ្ធវចនៈ បង្ហាញថា ដែលមកដោយការញ៉ាំងឲ្យសម្រេចដោយការចងក្រងជាឆន្ទៈមានសាវិត្តិឆន្ទជាដើមក្តី ដោយការចងក្រងជាវគ្គក្តី។ ពាក្យថា Tattha ca សេចក្តីថា ក្នុងមន្តបទនោះ។ ពាក្យថា Pavattāro សេចក្តីថា អ្នកញ៉ាំងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ。 ពាក្យថា Yesaṃ សេចក្តីថា ជារបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ណា។ ពាក្យថា Mantapada សេចក្តីថា គឺមន្តដែលរាប់ថាជាគម្ពីរវេទនោះឯង។ ពាក្យថា Gīta សេចក្តីថា ដែលបានស្វាធ្យាយហើយ ដោយអំណាចនៃការបរិបូណ៌នៃបទ ដោយពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងដប់នាក់ មានអដ្ឋកព្រាហ្មណ៍ជាដើម។ ពាក្យថា Pavutta សេចក្តីថា ដែលពោលហើយដល់អ្នកដទៃ សេចក្តីថា គឺបង្រៀនហើយ។ ពាក្យថា Samihita សេចក្តីថា ដែលប្រមូលផ្តុំហើយ ធ្វើឲជាគំនរ សេចក្តីថា គឺធ្វើឲ្យជាដុំក្ដាប់ហើយតម្កល់ទុក។ ពាក្យថា Tadanugāyanti សេចក្តីថា ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយតែងតែសូត្រតាម ស្វាធ្យាយតាម បង្រៀនតាម នូវមន្តបទនោះ ដែលពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះបានសូត្រហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា Tadanubhāsanti សេចក្តីថា តែងតែពោលតាមនូវមន្តបទនោះ ពាក្យនេះជាវេវចនៈនៃពាក្យមុននោះឯង (គឺពាក្យ Tadanugāyanti)។ ពាក្យថា Bhāsitamanubhāsanti សេចក្តីថា តែងតែស្វាធ្យាយតាមនូវសេចក្តីដែលស្វាធ្យាយហើយ ដែលពោលហើយដោយពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ពាក្យថា Vācitamanuvācenti សេចក្តីថា តែងតែបង្រៀនតាមនូវសេចក្តីដែលបង្រៀនហើយដោយពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះដល់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា Seyyathidaṃ សេចក្តីថា ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ តើជាអ្នកណាខ្លះ? ពាក្យថា Aṭṭhako ជាដើម ជានាមរបស់ពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ ឮថា ពួកបុរាណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ ក្រឡេកមើលដោយទិព្វចក្ខុ ដោយមិនធ្វើការបៀតបៀនអ្នកដទៃ ហើយបានចងក្រងនូវមន្តទាំងឡាយ ដោយផ្ទៀងផ្ទាត់ជាមួយព្រះពុទ្ធវចនៈរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ព្រះកស្សបសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយៗមក ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយបានដាក់បញ្ចូលនូវការសម្លាប់សត្វជាដើម ហើយបំផ្លាញត្រៃវេទ ធ្វើឲ្យផ្ទុយគ្នានឹងព្រះពុទ្ធវចនៈ។ 428. Andhaveṇīti andhapaveṇī. Ekena hi cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṃ eko andho gaṇhāti, taṃ andhaṃ añño, taṃ aññoti evaṃ paṇṇāsa saṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati. Paramparāsaṃsattāti aññamaññaṃ laggā, yaṭṭhiggāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho. Eko kira dhutto andhagaṇaṃ disvā ‘‘asukasmiṃ nāma gāme khajjabhojjaṃ sulabha’’nti ussāhetvā tehi ‘‘tattha no sāmi nehi, idaṃ nāma te demā’’ti vutte lañjaṃ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṃ gacchaṃ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā ‘‘kiñci kammaṃ atthi, gacchatha tāva tumhe’’ti vatvā palāyi. Te divasampi gantvā maggaṃ avindamānā ‘‘kahaṃ, bho, cakkhumā kahaṃ maggo’’ti paridevitvā maggaṃ avindamānā tattheva mariṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘paramparāsaṃsattā’’ti. Purimopīti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi. Majjhimopīti majjhe ācariyapācariyesu ekopi. Pacchimopīti idāni brāhmaṇesu ekopi. ៤២៨. ពាក្យថា Andhaveṇī បានដល់ ជួរនៃមនុស្សខ្វាក់ (ខ្សែស្រឡាយនៃមនុស្សខ្វាក់)។ ព្រោះថា មនុស្សខ្វាក់ម្នាក់ កាន់ចុងឈើច្រត់ដែលបុរសភ្នែកភ្លឺម្នាក់កាន់ ជនខ្វាក់ម្នាក់ទៀត ក៏កាន់ជនខ្វាក់នោះ ជនខ្វាក់ម្នាក់ទៀត ក៏កាន់ជនខ្វាក់នោះ តៗគ្នាទៅ យ៉ាងនេះ មនុស្សខ្វាក់ប្រាំសិបនាក់ ឬហុកសិបនាក់ តៗគ្នាតាមលំដាប់ ហៅថា Andhaveṇī (ជួរមនុស្សខ្វាក់)។ ពាក្យថា Paramparāsaṃsattā សេចក្តីថា តោងគ្នាទៅវិញទៅមក គឺប្រាសចាកបុរសភ្នែកភ្លឺអ្នកកាន់ឈើច្រត់ដឹកមុខ។ ឮថា មានបុរសពាលម្នាក់ ឃើញពួកមនុស្សខ្វាក់ ហើយនិយាយញ៉ាំងពួកមនុស្សខ្វាក់ឲ្យខំប្រឹងប្រែងថា «នៅក្នុងភូមិឈ្មោះឯណោះ មានខាទនីយភោជនីយាហាររកបានដោយងាយ» កាលបើពួកមនុស្សខ្វាក់ទាំងនោះនិយាយថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកជួយនាំពួកយើងខ្ញុំទៅក្នុងទីនោះផង ពួកយើងខ្ញុំនឹងជូនទ្រព្យឈ្មោះនេះដល់លោក» ក៏ទទួលយកសំណូក ហើយនាំដើរវាងចេញពីផ្លូវក្នុងកណ្តាលផ្លូវ ដើរព័ទ្ធជុំវិញគុម្ពោតព្រៃធំមួយ ឲ្យមនុស្សខ្វាក់ខាងក្រោយកាន់ចង្កេះរបស់មនុស្សខ្វាក់ខាងមុខដោយដៃ ហើយប្រាប់ថា «ខ្ញុំមានកិច្ចការបន្តិចបន្តួច ពួកអ្នកចូរដើរទៅមុនសិនចុះ» និយាយរួចក៏រត់គេចខ្លួនបាត់ទៅ។ ពួកមនុស្សខ្វាក់ទាំងនោះ ទោះបីដើរអស់ពេញមួយថ្ងៃ ក៏រកផ្លូវមិនឃើញ ក៏ក្សឹកក្សួលខ្សឹបខ្សួលយំទួញថា «នែអ្នកភ្នែកភ្លឺ ផ្លូវនៅឯណា? ផ្លូវនៅឯណា?» កាលរកផ្លូវមិនឃើញ ក៏ស្លាប់នៅក្នុងទីនោះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកពួកមនុស្សខ្វាក់ទាំងនោះ ទើបត្រាស់ថា «paramparāsaṃsattā» (ជាប់ទាក់ទងគ្នាតាមលំដាប់)។ ពាក្យថា Purimopi បានដល់ សូម្បីម្នាក់ក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ទាំងដប់នាក់ក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា Majjhimopi បានដល់ សូម្បីម្នាក់ក្នុងចំណោមអាចារ្យ និងប្រដាប់អាចារ្យ (អាចារ្យតៗគ្នា) ក្នុងកណ្តាល។ ពាក្យថា Pacchimopi បានដល់ សូម្បីម្នាក់ក្នុងចំណោមព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ Pañca [Pg.291] khoti pāḷiāgatesu dvīsu aññepi evarūpe tayo pakkhipitvā vadati. Dvedhāvipākāti bhūtavipākā vā abhūtavipākā vā. Nālametthāti, bhāradvāja, saccaṃ anurakkhissāmīti paṭipannena viññunā ‘‘yaṃ mayā gahitaṃ, idameva saccaṃ moghamañña’’nti ettha ekaṃseneva niṭṭhaṃ gantuṃ nālaṃ na yuttanti upari pucchāya maggaṃ vivaritvā ṭhapesi. ពាក្យថា Pañca kho គឺព្រះអង្គត្រាស់ដោយបញ្ចូលធម៌ ៣ យ៉ាងទៀតដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ ទៅក្នុងធម៌ ២ យ៉ាងដែលមកក្នុងបាលី។ ពាក្យថា Dvedhāvipākā បានដល់ មានផលជាពីរយ៉ាង គឺមានផលពិតប្រាកដ ឬមានផលមិនពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Nālamettha សេចក្តីថា ម្នាលភារទ្វាជៈ វិញ្ញូជនកាលប្រតិបត្តិថា «អាត្មាអញនឹងរក្សានូវសច្ចៈ» មិនគួរ មិនសមបី ដើម្បីដល់នូវការសម្រេចដោយចំណែកមួយថា «សេចក្តីនេះដែលអាត្មាអញកាន់យកហើយ នេះទើបពិត របស់ដទៃជាមោឃៈ» ក្នុងធម៌មានសទ្ធាជាដើមនេះឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់បើកផ្លូវនៃសំណួរខាងលើទុកយ៉ាងនេះ។ 430. Idha, bhāradvāja, bhikkhūti jīvakasutte (ma. ni. 2.51 ādayo) viya mahāvacchasutte (ma. ni. 2.193 ādayo) viya ca attānaññeva sandhāya vadati. Lobhanīyesu dhammesūti lobhadhammesu. Sesapadadvayepi eseva nayo. ៤៣០. ពាក្យថា Idha, bhāradvāja, bhikkhū គឺព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រះអង្គឯងត្រាស់ហៅថា ភិក្ខុ ដូចក្នុងជីវកសូត្រ និងមហាវច្ឆសូត្រដែរ។ ពាក្យថា Lobhanīyesu dhammesu បានដល់ ក្នុងធម៌ជាទីតាំងនៃលោភៈ (លោភធម៌ទាំងឡាយ)។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ 432. Saddhaṃ nivesetīti okappaniyasaddhaṃ niveseti. Upasaṅkamatīti upagacchati. Payirupāsatīti santike nisīdati. Sotanti pasādasotaṃ odahati. Dhammanti desanādhammaṃ suṇāti. Dhāretīti paguṇaṃ katvā dhāreti. Upaparikkhatīti atthato ca kāraṇato ca vīmaṃsati. Nijjhānaṃ khamantīti olokanaṃ khamanti, idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhīti evaṃ upaṭṭhahantīti attho. Chandoti kattukamyatā chando. Ussahatīti vāyamati. Tuletīti aniccādivasena tīreti. Padahatīti maggapadhānaṃ padahati. Kāyena ceva paramasaccanti sahajātanāmakāyena ca nibbānaṃ sacchikaroti, paññāya ca kilese nibbijjhitvā tadeva vibhūtaṃ pākaṭaṃ karonto passati. ៤៣២. ពាក្យថា Saddhaṃ niveseti សេចក្តីថា តម្កល់ទុកនូវសទ្ធាដែលចុះចិត្តស៊ប់។ ពាក្យថា Upasaṅkamati សេចក្តីថា ចូលទៅជិត។ ពាក្យថា Payirupāsati សេចក្តីថា អង្គុយជិត (ចូលទៅអង្គុយជិតដើម្បីបម្រើ)។ ពាក្យថា Sotaṃ សេចក្តីថា ផ្ទៀងត្រចៀកគឺសោតប្រសាទ។ ពាក្យថា Dhammaṃ សេចក្តីថា ស្តាប់នូវទេសនាធម៌។ ពាក្យថា Dhāretī សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យស្ទាត់ជំនាញហើយចាំទុក។ ពាក្យថា Upaparikkhati សេចក្តីថា ពិចារណាត្រួតពិនិត្យទាំងដោយអត្ថទាំងដោយហេតុ។ ពាក្យថា Nijjhānaṃ khamanti សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយគួរដល់ការសម្លឹងមើល គឺសេចក្តីយល់ឃើញប្រាកដឡើងយ៉ាងនេះថា ក្នុងធម៌នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សីល ក្នុងធម៌នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សមាធិ។ ពាក្យថា Chando បានដល់ សេចក្តីប្រាថ្នានឹងធ្វើ (កត្តុកម្យតាចន្ទៈ)។ ពាក្យថា Ussahati សេចក្តីថា ព្យាយាម។ ពាក្យថា Tuleti សេចក្តីថា ថ្លឹងថ្លែងកំណត់ដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម។ ពាក្យថា Padahati សេចក្តីថា តាំងសេចក្តីព្យាយាមក្នុងមគ្គ (មគ្គប្បធាន)។ ពាក្យថា Kāyena ceva paramasaccaṃ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានដោយនាមកាយដែលកើតរួមគ្នាផង ម្យ៉ាងទៀត យល់ឃើញដោយបញ្ញាធ្លុះធ្លាយនូវកិលេសទាំងឡាយ ធ្វើនូវព្រះនិព្វាននោះឯងឲ្យជាក់ច្បាស់ប្រាកដឡើង។ 433. Saccānubodhoti maggānubodho. Saccānuppattīti phalasacchikiriyā. Tesaṃyevāti heṭṭhā vuttānaṃ dvādasannaṃ, evaṃ dīghaṃ maggavādaṃ anulometi, tasmā nāyamattho. Ayaṃ panettha attho – tesaṃyevāti tesaṃ maggasampayuttadhammānaṃ. Padhānanti maggapadhānaṃ. Tañhi phalasacchikiriyasaṅkhātāya saccānuppattiyā bahukāraṃ, magge asati phalābhāvatoti. Iminā nayena sabbapadesu attho veditabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ៤៣៣. ពាក្យថា Saccānubodho បានដល់ ការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈតាមលំដាប់នៃមគ្គ។ ពាក្យថា Saccānuppatti បានដល់ ការសម្រេចផល (ផលសច្ឆិកិរិយា)។ ពាក្យថា Tesaṃyevā បានដល់ ធម៌ទាំង ១២ ប្រការដែលពោលខាងក្រោម យ៉ាងនេះ រមែងស្របតាមមគ្គវាទៈដ៏វែងឆ្ងាយ ព្រោះហេតុនោះ អត្ថនេះមិនគួរកត់សម្គាល់ឡើយ។ ប៉ុន្តែ អត្ថក្នុងទីនេះមានសេចក្តីថា – ពាក្យថា Tesaṃyevā បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបដោយមគ្គនោះ។ ពាក្យថា Padhānaṃ បានដល់ សេចក្តីព្យាយាមដែលប្រកបដោយមគ្គ។ ព្រោះថា សេចក្តីព្យាយាមនោះ មានឧបការៈច្រើនដល់ការសម្រេចនូវសច្ចៈ ពោលគឺការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវផល ព្រោះកាលបើគ្មានមគ្គ ផលក៏មិនមានឡើយ។ គួរដឹងសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួងដោយន័យនេះចុះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Caṅkīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយចង្កីសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 6. Esukārīsuttavaṇṇanā ៦. ការអធិប្បាយឯសុការីសូត្រ 437. Evaṃ [Pg.292] me sutanti esukārīsuttaṃ. Tattha bilaṃ olaggeyyunti koṭṭhāsaṃ laggāpeyyuṃ, iminā satthadhammaṃ nāma dasseti. Satthavāho kira mahākantārapaṭipanno antarāmagge goṇe mate maṃsaṃ gahetvā sabbesaṃ satthikānaṃ ‘‘idaṃ khāditvā ettakaṃ mūlaṃ dātabba’’nti koṭṭhāsaṃ olaggeti, goṇamaṃsaṃ nāma khādantāpi atthi akhādantāpi, mūlaṃ dātuṃ sakkontāpi asakkontāpi. Satthavāho yena mūlena goṇo gahito, tassa nikkhamanatthaṃ sabbesaṃ balakkārena koṭṭhāsaṃ datvā mūlaṃ gaṇhāti, ayaṃ satthadhammo. Evamevaṃ brāhmaṇāpi lokassa paṭiññaṃ aggahetvā attanova dhammatāya catasso pāricariyā paññapentīti dassetuṃ evameva khotiādimāha. Pāpiyo assāti pāpaṃ assa. Seyyo assāti hitaṃ assa. Atha vā pāpiyoti pāpako lāmako attabhāvo assa. Seyyoti seṭṭho uttamo. Seyyaṃsoti seyyo. Uccākulīnatāti uccākulīnattena seyyo. Pāpiyaṃsoti pāpiyo. Uccākulīnatā ca dvīsu kulesu vaḍḍheti khattiyakule brāhmaṇakule ca, uḷāravaṇṇatā tīsu. Vessopi hi uḷāravaṇṇo hoti. Uḷārabhogatā catūsupi. Suddopi hi antamaso caṇḍālopi uḷārabhogo hotiyeva. ៤៣៧. សូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺឯសុការីសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា bilaṃ olaggeyyuṃ សេចក្តីថា គួរព្យួរទុកនូវចំណែកសាច់ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវធម៌របស់ពួកឈ្មួញរទេះ (សត្ថធម៌) ដោយបទនេះ។ ឮថា នាយកៅទណ្ឌ (ប្រធានឈ្មួញ) កាលដើរទៅកាន់ផ្លូវលំបាកដ៏ធំ កាលបើគោស្លាប់ក្នុងកណ្តាលផ្លូវ ក៏យកសាច់គោនោះមកចែកដល់ពួកឈ្មួញរទេះទាំងអស់ ដោយប្រាប់ថា «ចូរពួកអ្នកស៊ីសាច់នេះ ហើយត្រូវសងប្រាក់ចំនួនប៉ុណ្ណេះ» រួចក៏ព្យួរចំណែកសាច់នោះទុកនៅខាងមុខរទេះ ឯសាច់គោនោះ ពួកអ្នកដែលស៊ីក៏មាន អ្នកមិនស៊ីក៏មាន ពួកអ្នកដែលអាចសងប្រាក់បានក៏មាន អ្នកមិនអាចសងបានក៏មាន។ នាយកៅទណ្ឌដើម្បីបានប្រាក់ថ្លៃទិញគោថ្មីមកវិញ ក៏បង្ខំចែកចំណែកសាច់ដល់ពួកឈ្មួញទាំងអស់ ហើយយកប្រាក់ នេះជាសត្ថធម៌ (ធម៌របស់ពួកឈ្មួញ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិថា evameva kho ដើម្បីបង្ហាញថា ពួកព្រាហ្មណ៍ក៏យ៉ាងនោះដែរ មិនបានទទួលការយល់ព្រមពីសត្វលោកឡើយ តែងតែបញ្ញត្តនូវការបម្រើ ៤ យ៉ាង ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Pāpiyo assa សេចក្តីថា គួរជាសេចក្តីអាក្រក់ខ្លាំង។ ពាក្យថា Seyyo assa សេចក្តីថា គួរជាប្រយោជន៍។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា Pāpiyo សេចក្តីថា គួរមានអត្តភាពថោកទាប អាក្រក់។ ពាក្យថា Seyyo សេចក្តីថា ប្រសើរ ឧត្តម។ ពាក្យថា Seyyaṃso សេចក្តីថា ប្រសើរជាង។ ពាក្យថា Uccākulīnatā សេចក្តីថា ប្រសើរដោយភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពស់។ ពាក្យថា Pāpiyaṃso សេចក្តីថា ថោកទាបជាង។ ភាពជាអ្នកមានត្រកូលខ្ពស់ រមែងសម្រេចក្នុងត្រកូលពីរ គឺក្សត្រិយត្រកូល និងព្រាហ្មណត្រកូល ឯភាពជាអ្នកមានសម្បុរដ៏រុងរឿង (uḷāravaṇṇatā) សម្រេចក្នុងត្រកូលបី (ក្សត្រ ព្រាហ្មណ៍ វេស្សៈ) ព្រោះថា សូម្បីតែវេស្សៈ ក៏មានសម្បុរដ៏រុងរឿងដែរ។ ចំណែកភាពជាអ្នកមានភោគៈដ៏ធំធេង (uḷārabhogatā) សម្រេចក្នុងត្រកូលទាំងបួន សូម្បីតែសូទ្រៈ ឬសូម្បីតែចណ្ឌាលដ៏ថោកទាបបំផុត ក៏គង់មានភោគៈដ៏ធំធេងបានដែរ។ 440. Bhikkhācariyanti koṭidhanenapi hi brāhmaṇena bhikkhā caritabbāva, porāṇakabrāhmaṇā asītikoṭidhanāpi ekavelaṃ bhikkhaṃ caranti. Kasmā? Duggatakāle carantānaṃ idāni bhikkhaṃ carituṃ āraddhāti garahā na bhavissatīti. Atimaññamānoti yo bhikkhācariyavaṃsaṃ haritvā sattajīvakasikammavaṇijjādīhi jīvikaṃ kappeti, ayaṃ atimaññati nāma. Gopo vāti yathā gopako attanā rakkhitabbaṃ bhaṇḍaṃ thenento akiccakārī hoti, evanti attho. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. Asitabyābhaṅginti tiṇalāyanaasitañceva kājañca. Anussaratoti yattha jāto, tasmiṃ porāṇe mātāpettike kulavaṃse anussariyamāneti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ៤៤០. ពាក្យថា Bhikkhācariyaṃ សេចក្តីថា សូម្បីព្រាហ្មណ៍ដែលមានទ្រព្យរាប់កោដិ ក៏ត្រូវតែដើរសុំទាន (ត្រាច់ទៅដើម្បីភិក្ខា) ដែរ ពួកព្រាហ្មណ៍បុរាណ សូម្បីមានទ្រព្យ ៨០ កោដិ ក៏នៅតែត្រាច់ទៅដើម្បីភិក្ខាមួយពេលដែរ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះគិតថា កាលបើពួកយើងត្រាច់ទៅក្នុងកាលដែលក្រខ្សត់ ការនិន្ទាថាមកចាប់ផ្តើមត្រាច់ទៅដើម្បីភិក្ខាក្នុងពេលឥឡូវនេះ នឹងមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Atimaññamāno សេចក្តីថា ព្រាហ្មណ៍ណា លះបង់នូវវង្សត្រកូលនៃការត្រាច់ទៅដើម្បីភិក្ខា ហើយចិញ្ចឹមជីវិតដោយការបររទេះលក់ដូរ ការធ្វើស្រែចម្ការ និងការជួញដូរជាដើម ព្រាហ្មណ៍នេះ ឈ្មោះថា មើលងាយ (វង្សត្រកូលខ្លួន)។ ពាក្យថា Gopo vā សេចក្តីថា ដូចជាអ្នករក្សាគោ លួចយកទ្រព្យដែលខ្លួនត្រូវរក្សា ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើនូវកិច្ចការដែលមិនគួរធ្វើ យ៉ាងណាមិញ អត្ថក្នុងទីនេះក៏យ៉ាងនោះដែរ។ គួរដឹងសេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួងដោយន័យនេះចុះ។ ពាក្យថា Asitabyābhaṅgiṃ បានដល់ កណ្ដៀវសម្រាប់ច្រូតស្មៅ និងឈើខ្នែក (សម្រាប់រែកស្មៅ)។ ពាក្យថា Anussarato សេចក្តីថា កាលរលឹកឃើញរឿយៗនូវវង្សត្រកូលបុរាណជាចំណែកខាងមាតាបិតា ដែលខ្លួនបានកើតក្នុងត្រកូលនោះ។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Esukārīsuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយឯសុការីសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 7. Dhanañjānisuttavaṇṇanā ៧. ការអធិប្បាយធនញ្ជានិសូត្រ 445. Evaṃ [Pg.293] me sutanti dhanañjānisuttaṃ. Tattha dakkhiṇāgirisminti girīti pabbato, rājagahaṃ parikkhipitvā ṭhitapabbatassa dakkhiṇadisābhāge janapadassetaṃ nāmaṃ. Taṇḍulapālidvārāyāti rājagahassa kira dvattiṃsamahādvārāni catusaṭṭhikhuddakadvārāni, tesu ekaṃ taṇḍulapālidvāraṃ nāma, taṃ sandhāyevamāha. Rājānaṃ nissāyāti ‘‘gaccha manusse apīḷetvā sassabhāgaṃ gaṇhāhī’’ti raññā pesito gantvā sabbameva sassaṃ gaṇhāti, ‘‘mā no, bhante, nāsehī’’ti ca vutte – ‘‘rājakule vuttaṃ mandaṃ, ahaṃ raññā āgamanakāleyeva evaṃ āṇatto, mā kanditthā’’ti evaṃ rājānaṃ nissāya brāhmaṇagahapatike vilumpati. Dhaññaṃ yebhuyyena attano gharaṃ pavesetvā appakaṃ rājakule paveseti. Kiṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ na pīḷaṃ akāsīti ca vutto – ‘‘āma, mahārāja, imasmiṃ vāre khettāni mandasassāni ahesuṃ, tasmā apīḷentassa me gaṇhato na bahuṃ jāta’’nti evaṃ brāhmaṇagahapatike nissāya rājānaṃ vilumpati. ៤៤៥. សូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺធនញ្ជានិសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា dakkhiṇāgirismiṃ ពាក្យថា girī បានដល់ ភ្នំ នេះជាឈ្មោះរបស់ជនបទដែលស្ថិតនៅភាគខាងត្បូងនៃភ្នំដែលព័ទ្ធជុំវិញក្រុងរាជគ្រឹះ។ បទថា Taṇḍulapālidvārāya សេចក្តីថា ឮថា ក្រុងរាជគ្រឹះមានទ្វារធំ ៣២ និងទ្វារတូច ៦៤ ក្នុងចំណោមទ្វារទាំងនោះ មានទ្វារមួយឈ្មោះ តណ្ឌុលបាលិទ្វារ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកទ្វារនោះ ទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ បទថា Rājānaṃ nissāya សេចក្តីថា ធនញ្ជានិព្រាហ្មណ៍ដែលព្រះរាជាទ្រង់ចាត់ទៅដោយព្រះរាជឱង្ការថា «ចូរអ្នកទៅប្រមូលយកចំណែកស្រូវដោយមិនបៀតបៀនដល់មនុស្សទាំងឡាយឡើយ» កាលទៅដល់ ក៏ប្រមូលយកស្រូវទាំងអស់ កាលបើពួកអ្នកស្រែអង្វរថា «bante សូមកុំបំផ្លាញពួកយើងខ្ញុំឡើយ» ក៏ប្រាប់ថា «ស្រូវដែលស្តុកទុកក្នុងព្រះរាជវាំងមានតិចតួចណាស់ ខ្ញុំត្រូវបានព្រះរាជាបង្គាប់មកយ៉ាងនេះតាំងពីពេលមកម៉្លេះ ពួកអ្នកកុំយំឡើយ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អាស្រ័យព្រះរាជាហើយប្លន់ (បៀតបៀន) ពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតិ។ គាត់នាំយកស្រូវភាគច្រើនទៅទុកក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន ហើយនាំយកទៅទុកក្នុងព្រះរាជវាំងតែបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើព្រះរាជាទ្រង់សួរថា «អ្នកមិនបានបៀតបៀនពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតិទេឬ?» ក៏ទូលថា «ថ្វាយបង្គំសក្ការៈព្រះមហាក្សត្រ ករុណាពិសេស ក្នុងគ្រានេះ ស្រែទាំងឡាយមានស្រូវតិចតួចណាស់ ហេតុនោះ កាលទូលបង្គំប្រមូលយកដោយមិនបៀតបៀន ទើបមិនបានស្រូវច្រើនឡើយ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា អាស្រ័យពួកព្រាហ្មណ៍ និងគហបតិហើយប្លន់ (បោកប្រាស់) ព្រះរាជា។ 446. Payo pīyatanti taruṇakhīraṃ pivatu. Tāva bhattassāti yāva khīraṃ pivitvā nisīdissatha, tāvadeva bhattassa kālo bhavissati. Idheva hi no pātarāsabhattaṃ āharissantīti dasseti. Mātāpitarotiādīsu mahallakā mātāpitaro mudukāni attharaṇapāvuraṇāni sukhumāni vatthāni madhurabhojanaṃ sugandhagandhamālādīni ca pariyesitvā posetabbā. Puttadhītānaṃ nāmakaraṇamaṅgalādīni sabbakiccāni karontena puttadāro posetabbo. Evañhi akariyamāne garahā uppajjatīti iminā nayena attho veditabbo. ៤៤៦. ពាក្យថា Payo pīyataṃ សេចក្តីថា សូមផឹកទឹកដោះស្រស់សិនចុះ។ ពាក្យថា Tāva bhattassa សេចក្តីថា ព្រះតេជព្រះគុណគង់ឆាន់ទឹកដោះអស់កាលត្រឹមណា ពេលនោះក៏នឹងល្មមដល់ពេលឆាន់ចង្ហាន់ដែរ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា ពួកយើងនឹងនាំយកចង្ហាន់ពេលព្រឹកមកថ្វាយក្នុងទីនេះឯង។ ក្នុងបទមានជាអាទិថា Mātāpitaro សេចក្តីថា កូនត្រូវស្វែងរកនូវគ្រឿងលំអាប់ទន់ៗ គ្រឿងដណ្តប់ទន់ៗ សម្លៀកបំពាក់ដ៏ល្អិតល្អ ភោជនាហារដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ និងគ្រឿងក្រអូបផ្កាកម្រងជាដើម មកចិញ្ចឹមមាតាបិតាដែលមានវ័យចាស់ជរា។ បុគ្គលកាលធ្វើនូវកិច្ចការទាំងពួង មានមង្គលការដាក់ឈ្មោះកូនជាដើម ឈ្មោះថាចិញ្ចឹមបុត្រនិងភរិយា។ ព្រោះថាកាលបើមិនធ្វើយ៉ាងនេះទេ ការនិន្ទារមែងកើតឡើង គួរដឹងសេចក្តីដោយន័យនេះចុះ។ 447. Adhammacārīti pañca dussīlyakammāni vā dasa dussīlyakammāni vā idha adhammo nāma. Upakaḍḍheyyunti pañcavidhabandhanādikammakaraṇatthaṃ taṃ taṃ nirayaṃ kaḍḍheyyuṃ. ៤៤៧. ពាក្យថា Adhammacārī សេចក្តីថា ទុច្ចរិតកម្ម ៥ យ៉ាង ឬទុច្ចរិតកម្ម ១០ យ៉ាង ក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា អធម៌។ ពាក្យថា Upakaḍḍheyyuṃ សេចក្តីថា ពួកយមបាលរមែងអូសទាញទៅកាន់នរកនោះៗ ដើម្បីធ្វើទារុណកម្មមានការចង ៥ ប្រការជាដើម។ 448. Dhammacārīti dhammikasivavijjādikammakārī. Paṭikkamantīti osaranti parihāyanti. Abhikkamantīti abhisaranti vaḍḍhanti. Seyyoti varataraṃ. Hīneti nihīne lāmake. Kālaṅkato ca sāriputtāti idaṃ [Pg.294] bhagavā ‘‘tatrassa gantvā desehī’’ti adhippāyena theramāha. Theropi taṃkhaṇaṃyeva gantvā mahābrahmuno dhammaṃ desesi, tato paṭṭhāya cātuppadikaṃ gāthaṃ kathentopi catusaccavimuttaṃ nāma na kathesīti. ៤៤៨. ពាក្យថា Dhammacārī សេចក្តីថា អ្នកធ្វើការងារប្រកបដោយធម៌ មានការធ្វើស្រែចម្ការ និងសិល្បវិជ្ជាជាដើម។ ពាក្យថា Paṭikkamanti សេចក្តីថា ថយចុះ គឺស៊ុតទ្រុឌ។ ពាក្យថា Abhikkamanti សេចក្តីថា ឈានទៅមុខ គឺចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Seyyo សេចក្តីថា ប្រសើរជាង។ ពាក្យថា Hīne សេចក្តីថា ក្នុងទីថោកទាប គឺសាបសូន្យ។ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យនេះថា Kālaṅkato ca sāriputta (ម្នាលសារីបុត្ត ធនញ្ជានិព្រាហ្មណ៍ធ្វើមរណកាលទៅហើយ) ដោយមានព្រះហឫទ័យបំណងថា «ចូរអ្នកទៅកាន់ព្រហ្មលោកនោះ ហើយសម្តែងធម៌ប្រោសគាត់ចុះ»។ ព្រះថេរៈក៏បានទៅកាន់ព្រហ្មលោកក្នុងខណៈនោះឯង ហើយសម្តែងធម៌ប្រោស មហាព្រហ្ម (ដែលជាធនញ្ជានិព្រាហ្មណ៍ទៅកើត) ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ទោះបីព្រះថេរៈសម្តែងគាថាមានបួនបាទ ក៏មិនដែលសម្តែងធម៌ដែលវៀរចាកសច្ចៈទាំងបួនឡើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Dhanañjānisuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការអធិប្បាយធនញ្ជានិសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 8. Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā ៨. ការអធិប្បាយវាសេដ្ឋសូត្រ 454. Evaṃ me sutanti vāseṭṭhasuttaṃ. Tattha icchānaṅgalavanasaṇḍeti icchānaṅgalagāmassa avidūre vanasaṇḍe. Caṅkīti ādayo pañcapi janā rañño pasenadissa kosalassa purohitā eva. Aññe ca abhiññātāti aññe ca bahū abhiññātā brāhmaṇā. Te kira chaṭṭhe chaṭṭhe māse dvīsu ṭhānesu sannipatanti. Yadā jātiṃ sodhetukāmā honti, tadā pokkharasātissa santike jātisodhanatthaṃ ukkaṭṭhāya sannipatanti. Yadā mante sodhetukāmā honti, tadā icchānaṅgale sannipatanti. Imasmiṃ kāle mantasodhanatthaṃ sannipatiṃsu. Ayamantarā kathāti yaṃ attano sahāyakabhāvānurūpaṃ kathaṃ kathentā anuvicariṃsu, tassā kathāya antarā ayamaññā kathā udapādi. Sīlavāti guṇavā. Vattasampannoti ācārasampanno. ៤៥៤. សូត្រដែលផ្តើមដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺវាសេដ្ឋសូត្រ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា icchānaṅgalavanasaṇḍe បានដល់ ក្នុងដងព្រៃមិនឆ្ងាយពីភូមិឥច្ឆានង្គលៈ។ ពួកជនទាំង ៥ នាក់ មានចង្កីព្រាហ្មណ៍ជាដើម សុទ្ធតែជាបុរោហិតរបស់ព្រះបាទបសេនទិកោសល។ បទថា Aññe ca abhiññātā បានដល់ ពួកព្រាហ្មណ៍ដទៃទៀតជាច្រើនដែលល្បីល្បាញ។ ឮថា ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ តែងតែប្រជុំគ្នាក្នុងទីពីរអន្លើ រាល់ៗ ៦ ខែម្តង។ កាលណាពួកគេប្រាថ្នានឹងជម្រះជាតិ (វង្សត្រកូល) ឲ្យស្អាត តែងតែប្រជុំគ្នាក្នុងក្រុងឧក្កដ្ឋៈ ក្នុងសំណាក់របស់បោក្ខរសាតិព្រាហ្មណ៍ ដើម្បីជម្រះជាតិ។ កាលណាពួកគេប្រាថ្នានឹងជម្រះមន្ត (វេទ) តែងតែប្រជុំគ្នាក្នុងភូមិឥច្ឆានង្គលៈ។ ក្នុងសម័យនោះ ពួកគេបានប្រជុំគ្នាក្នុងទីនោះ ដើម្បីជម្រះមន្ត។ បទថា Ayamantarā kathā បានដល់ សេចក្តីសន្ទនាដទៃនេះ កើតឡើងក្នុងចន្លោះនៃពាក្យសន្ទនាដែលពួកគេកំពុងនិយាយដើរទៅតាមសមគួរដល់ភាពជាសម្លាញ់នឹងគ្នា។ ពាក្យថា Sīlavā បានដល់ អ្នកមានគុណធម៌។ ពាក្យថា Vattasampanno បានដល់ អ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈ (មារយាទ)។ 455. Anuññātapaṭiññātāti sikkhitā tumheti evaṃ ācariyehi anuññātā, āma ācariya sikkhitamhāti evaṃ sayañca paṭiññātā. Asmāti bhavāma. Ahaṃ pokkharasātissa, tārukkhassāyaṃ māṇavoti ahaṃ pokkharasātissa jeṭṭhantevāsī aggasisso, ayaṃ tārukkhassāti dīpeti. ៤៥៥. ពាក្យថា «Anuññātapaṭiññātā» សេចក្ដីថា ពួកអាចារ្យអនុញ្ញាតហើយយ៉ាងនេះថា «ពួកអ្នករៀនសូត្រហើយ» និងខ្លួនឯងក៏បានប្ដេជ្ញាយ៉ាងនេះថា «ព្រះករុណា លោកម្ចាស់ ពួកយើងបានរៀនសូត្រហើយ»។ ពាក្យថា «Asmā» គឺ «bhavāma» (ពួកយើងជា)។ ពាក្យថា «Ahaṃ pokkharasātissa, tārukkhassāyaṃ māṇavo» បង្ហាញសេចក្ដីថា «ខ្ញុំ (វាសេដ្ឋមាណព) ជាសិស្សច្បង ជាសិស្សឆ្នើមរបស់ព្រាហ្មណ៍បោក្ខរសាតិ ចំណែកឯមាណពនេះ (ភារទ្វាជមាណព) ជាសិស្សច្បង ជាសិស្សឆ្នើមរបស់ព្រាហ្មណ៍តារុក្ខៈ»។ Tevijjānanti tivedānaṃ brāhmaṇānaṃ. Yadakkhātanti yaṃ atthato ca byañjanato ca ekaṃ padampi akkhātaṃ. Tatra kevalinosmaseti taṃ sakalaṃ jānanato tattha niṭṭhāgatamhāti attho. Idāni taṃ kevalibhāvaṃ āvikaronto padakasmātiādimāha. Tattha jappe ācariyasādisāti kathanaṭṭhāne mayaṃ ācariyasadisāyeva. ពាក្យថា «Tevijjānaṃ» សេចក្ដីថា នៃពួកព្រាហ្មណ៍អ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងត្រៃវេទ។ ពាក្យថា «Yadakkhātaṃ» សេចក្ដីថា សូម្បីតែបទមួយដែលត្រូវបានសម្ដែងហើយ ទាំងដោយអត្ថ និងដោយព្យញ្ជនៈ។ ពាក្យថា «Tatra kevalinosmase» សេចក្ដីថា ពួកយើងដល់នូវការសម្រេចក្នុងបទដែលសម្ដែងហើយនោះ ព្រោះដឹងនូវវេទទាំងអស់នោះ នេះជាអត្ថ។ ឥឡូវនេះ វាសេដ្ឋព្រាហ្មណ៍ កាលនឹងធ្វើនូវភាពជាអ្នកសម្រេចគ្រប់យ៉ាងនោះឲ្យប្រាកដ ទើបពោលពាក្យមានពាក្យថា «Padakasmā» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «Jappe ācariyasādisā» សេចក្ដីថា ក្នុងទីពោលស្វាធ្យាយ ពួកយើងស្មើគ្នាជាមួយនឹងអាចារ្យពិតប្រាកដ។ Kammunāti [Pg.295] dasakusalakammapathakammunā. Ayañhi pubbe sattavidhaṃ kāyavacīkammaṃ sandhāya ‘‘yato kho, bho, sīlavā hotī’’ti āha, tividhaṃ manokammaṃ sandhāya ‘‘vattasampanno’’ti. Tena samannāgato hi ācārasampanno hoti. Cakkhumāti pañcahi cakkhūhi cakkhumantabhāvena bhagavantaṃ ālapati. ពាក្យថា «Kammunā» សេចក្ដីថា ដោយកម្មគឺកុសលកម្មបថ ១០ ប្រការ។ ពិតមែនណាស់ មាណពនេះ (វាសេដ្ឋៈ) ក្នុងកាលមុន សំដៅយកកាយកម្ម និងវចីកម្ម ៧ ប្រការ ទើបពោលថា «Yato kho, bho, sīlavā hoti» (កាលណា បុគ្គលជាអ្នកមានសីល) សំដៅយកមនោកម្ម ៣ ប្រការ ទើបពោលថា «Vattasampanno» (អ្នកបរិបូណ៌ដោយវត្ត)។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមនោកម្មនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយអាចារៈ (សេចក្ដីប្រព្រឹត្ត)។ ពាក្យថា «Cakkhumā» គឺ វាសេដ្ឋមាណពហៅរកព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយភាពជាព្រះអង្គមានចក្ខុ ដោយចក្ខុទាំង ៥ ប្រការ។ Khayātītanti ūnabhāvaṃ atītaṃ, paripuṇṇanti attho. Peccāti upagantvā. Namassantīti namo karonti. ពាក្យថា «Khayātītaṃ» សេចក្ដីថា កន្លងហួសនូវភាពខ្វះខាត គឺបរិបូណ៌ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «Pecca» សេចក្ដីថា ចូលទៅជិតហើយ។ ពាក្យថា «Namassanti» សេចក្ដីថា ធ្វើនូវការបង្អោនកាយគោរព (ថ្វាយបង្គំ)។ Cakkhuṃ loke samuppannanti avijjandhakāre loke taṃ andhakāraṃ vidhamitvā lokassa diṭṭhadhammikādiatthadassanena cakkhu hutvā samuppannaṃ. ពាក្យថា «Cakkhuṃ loke samuppannaṃ» សេចក្ដីថា ក្នុងលោកដែលមានអវិជ្ជាជាទីងងឹត ព្រះអង្គកម្ចាត់បង់នូវងងឹតនោះហើយ កើតឡើងជាចក្ខុរបស់សត្វលោក ដោយការបង្ហាញនូវប្រយោជន៍មានប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្នជាដើម។ 456. Evaṃ vāseṭṭhena thometvā yācito bhagavā dvepi jane saṅgaṇhanto tesaṃ vo ahaṃ byakkhissantiādimāha. Tattha byakkhissanti byākarissāmi. Anupubbanti tiṭṭhatu tāva brāhmaṇacintā, tiṇarukkhakīṭapaṭaṅgato paṭṭhāya anupaṭipāṭiyā ācikkhissāmīti attho. Jātivibhaṅganti jātivitthāraṃ. Aññamaññā hi jātiyoti tesaṃ tesañhi pāṇānaṃ jātiyo aññamaññā nānappakārāti attho. ៤៥៦. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលវាសេដ្ឋមាណពសរសើរ និងអារាធនាយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងសង្គ្រោះដល់ជនទាំងពីរនាក់ ទើបត្រាស់ព្រះពុទ្ធដីកាមានពាក្យថា «Tesaṃ vo ahaṃ byakkhissaṃ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «Byakkhissaṃ» គឺ តថាគតនឹងដោះស្រាយ (នឹងសម្ដែង)។ ពាក្យថា «Anupubbaṃ» សេចក្ដីថា គំនិតរបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ចូរលើកទុកសិន ចុះ តថាគតនឹងប្រាប់តាមលំដាប់ ចាប់តាំងពីស្មៅ ដើមឈើ ដង្កូវ និងចង្រិតទៅ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «Jātivibhaṅgaṃ» សេចក្ដីថា សេចក្ដីពិស្ដារនៃជាតិ (កំណើត)។ ពាក្យថា «Aññamaññā hi jātiyo» សេចក្ដីថា ព្រោះថា ជាតិទាំងឡាយនៃសត្វមានជីវិតទាំងនោះៗ ផ្សេងៗគ្នា មានប្រការច្រើនយ៉ាង នេះជាអត្ថ។ Tiṇarukkheti anupādinnakajātiṃ katvā pacchā upādinnakajātiṃ kathessāmi, evaṃ tassa jātibhedo pākaṭo bhavissatīti imaṃ desanaṃ ārabhi. Mahāsīvatthero pana ‘‘kiṃ, bhante, anupādinnakaṃ bījanānatāya nānaṃ, upādinnaṃ kammanānatāyāti? Evaṃ vattuṃ na vaṭṭatī’’ti pucchito āma na vaṭṭati. Kammañhi yoniyaṃ khipati. Yonisiddhā ime sattā nānāvaṇṇā hontīti. Tiṇarukkheti ettha antopheggū bahisārā antamaso tālanāḷikerādayopi tiṇāneva, antosārā pana bahipheggū sabbe rukkhā nāma. Na cāpi paṭijānareti mayaṃ tiṇā mayaṃ rukkhāti vā, ahaṃ tiṇaṃ, ahaṃ rukkhoti vā evaṃ na jānanti. Liṅgaṃ jātimayanti ajānantānampi ca tesaṃ jātimayameva saṇṭhānaṃ attano mūlabhūtatiṇādisadisameva hoti. Kiṃ kāraṇā? Aññamaññā hi jātiyo. Yasmā aññā tiṇajāti, aññā rukkhajāti. Tiṇesupi aññā tālajāti, aññā nāḷikerajāti, evaṃ vitthāretabbaṃ. Iminā idaṃ dasseti – yaṃ jātivasena nānā [Pg.296] hoti, taṃ attano paṭiññaṃ paresaṃ vā upadesaṃ vināpi aññajātito visesena gayhati. Yadi ca jātiyā brāhmaṇo bhaveyya, sopi attano paṭiññaṃ paresaṃ vā upadesaṃ vinā khattiyato vessato suddato vā visesena gayheyya, na ca gayhati. Tasmā na jātiyā brāhmaṇoti. Parato pana ‘‘yathā etāsu jātīsū’’ti gāthāya etamatthaṃ vacībhedeneva āvikarissati. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ផ្ដើមនូវទេសនានេះ ដោយព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងសម្ដែងនូវអនុបាទិន្នកជាតិ (ជាតិដែលគ្មានវិញ្ញាណគ្រង) ជាមុនសិន រួចទើបសម្ដែងនូវឧបាទិន្នកជាតិ (ជាតិដែលមានវិញ្ញាណគ្រង) ជាខាងក្រោយ យ៉ាងនេះ ការបែងចែកជាតិរបស់សត្វនោះ នឹងប្រាកដច្បាស់ដល់វាសេដ្ឋមាណពនោះ»។ ចំណែកព្រះមហាសីវត្ថេរ កាលដែលគេសួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ អនុបាទិន្នកជាតិ ផ្សេងគ្នាព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃពូជ ឧបាទិន្នកជាតិ ផ្សេងគ្នាព្រោះភាពផ្សេងគ្នានៃកម្ម យ៉ាងនេះ ពោលមិនគួរទេឬ?» លោកឆ្លើយថា «អើ មិនគួរពោលទេ ព្រោះថាកម្មរមែងបោះទៅក្នុងយោនី (កំណើត) សត្វទាំងឡាយនេះដែលសម្រេចដោយយោនី រមែងមានពណ៌សម្បុរផ្សេងៗគ្នា»។ ក្នុងពាក្យថា «Tiṇarukkhe» នេះ មានសេចក្ដីពន្យល់តាមវិធីដែលនឹងពោលតទៅនេះថា៖ ពួកឈើដែលមានខ្លឹមខាងក្រៅ មានល្កិកខាងក្នុង សូម្បីតែដើមត្នោត និងដើមដូងជាដើម ដោយកំណត់យ៉ាងថោកបំផុត ក៏ឈ្មោះថា «ស្មៅ» (Tiṇa) តែម្យ៉ាង។ ចំណែកពួកឈើដែលមានខ្លឹមខាងក្នុង មានល្កិកខាងក្រៅ ទាំងអស់ឈ្មោះថា «ឈើ» (Rukkha)។ ម្យ៉ាងទៀត ស្មៅ និងឈើទាំងនោះ ក៏មិនដែលប្ដេជ្ញាខ្លួនឯងថា «ពួកយើងជាស្មៅ ពួកយើងជាឈើ» ឬថា «ខ្ញុំជាស្មៅ ខ្ញុំជាឈើ» យ៉ាងនេះឡើយ គឺពួកវាមិនដឹងខ្លួនឡើយ។ ពាក្យថា «Liṅgaṃ jātimayaṃ» សេចក្ដីថា សូម្បីតែពួកស្មៅ និងឈើទាំងនោះដែលមិនដឹងខ្លួន ក៏មានសណ្ឋានដែលសម្រេចដោយជាតិរបស់ខ្លួន ដូចគ្នានឹងស្មៅជាដើមដែលជាឫសគល់របស់ខ្លួននោះឯង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាជាតិទាំងឡាយផ្សេងៗគ្នា។ ព្រោះថា ជាតិស្មៅផ្សេង ជាតិឈើផ្សេង។ សូម្បីតែក្នុងពួកស្មៅ ជាតិដើមត្នោតផ្សេង ជាតិដើមដូងផ្សេង គប្បីពង្រីកសេចក្ដីយ៉ាងនេះចុះ។ ដោយទេសនានេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញសេចក្ដីនេះថា៖ វត្ថុណាដែលផ្សេងគ្នាដោយអំណាចនៃជាតិ វត្ថុនោះរមែងត្រូវបានគេដឹងដោយឡែកពីជាតិដទៃ សូម្បីតែគ្មានការប្ដេជ្ញាខ្លួនឯង ឬការណែនាំរបស់បុគ្គលដទៃក៏ដោយ។ ប្រសិនបើបុគ្គលជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារជាតិមែននោះ សូម្បីតែបុគ្គលនោះ ក៏គប្បីត្រូវបានគេដឹងដោយឡែកពីក្សត្រ វៃស្សៈ ឬសូទ្រៈ សូម្បីតែគ្មានការប្ដេជ្ញាខ្លួនឯង ឬការណែនាំរបស់បុគ្គលដទៃក៏ដោយ តែគេមិនអាចដឹងបានឡើយ។ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា បុគ្គលមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារជាតិឡើយ។ ប៉ុន្តែ ខាងមុខទៅ ព្រះអង្គនឹងធ្វើសេចក្ដីនេះឲ្យច្បាស់លាស់ ដោយការបំបែកព្រះវាចាផ្ទាល់ ក្នុងគាថាថា «Yathā etāsu jātīsu»។ Evaṃ anupādinnakesu jātiṃ dassetvā upādinnakesu dassento tato kīṭetiādimāha. Yāva kunthakipilliketi kunthakipillikaṃ pariyantaṃ katvāti attho. Ettha ca ye uppatitvā gacchanti, te paṭaṅgā nāma. Aññamaññā hi jātiyoti tesampi nīlarattādivaṇṇavasena jātiyo nānappakārāva honti. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញជាតិក្នុងពួកវត្ថុគ្មានវិញ្ញាណគ្រងយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងបង្ហាញជាតិក្នុងពួកសត្វមានវិញ្ញាណគ្រង ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «Tato kīṭe» ជាដើម។ ពាក្យថា «Yāva kunthakipillike» សេចក្ដីថា ធ្វើនូវសត្វល្អិត និងស្រមោចខ្មៅឲ្យជាទីបំផុត នេះជាអត្ថ។ និងក្នុងគាថានេះ សត្វទាំងឡាយណាដែលហោះហើរទៅ សត្វទាំងនោះឈ្មោះថា «ចង្រិត» (Paṭaṅga)។ ពាក្យថា «Aññamaññā hi jātiyo» សេចក្ដីថា សូម្បីតែសត្វល្អិត និងស្រមោចទាំងនោះ ក៏មានជាតិផ្សេងៗគ្នា មានប្រការច្រើនយ៉ាង ដោយអំណាចនៃពណ៌មានពណ៌ខៀវ និងពណ៌ក្រហមជាដើម។ Khuddaketi kāḷakādayo. Mahallaketi sasabiḷārādayo. ពាក្យថា «Khuddake» សេចក្ដីថា សត្វមានខ្លួនតូច មានសត្វកំប្រុកខ្មៅជាដើម។ ពាក្យថា «Mahallake» សេចក្ដីថា សត្វមានខ្លួនធំ មានទន្សាយ និងឆ្មាជាដើម។ Pādūdareti udarapāde, udaraṃyeva nesaṃ pādāti vuttaṃ hoti. Dīghapiṭṭhiketi sappānañhi sīsato yāva naṅguṭṭhā piṭṭhiyeva hoti, tena te ‘‘dīghapiṭṭhikā’’ti vuccanti. ពាក្យថា «Pādūdare» សេចក្ដីថា សត្វដែលមានពោះជាជើង គឺពោលថា ពោះរបស់សត្វទាំងនោះឯងជាជើង។ ពាក្យថា «Dīghapiṭṭhike» សេចក្ដីថា ព្រោះថា ពួកពស់រមែងមានខ្នងចាប់តាំងពីក្បាលរហូតដល់កន្ទុយ ហេតុនោះ ពួកវាទើបឈ្មោះថា «Dīghapiṭṭhikā» (សត្វមានខ្នងវែង)។ Udaketi odake, udakamhi jāte. ពាក្យថា «Udake» សេចក្ដីថា សត្វដែលកើតក្នុងទឹក គឺសត្វដែលកើតឡើងក្នុងទឹក។ Pakkhīti sakuṇe. Te hi pattehi yantīti pattayānā, vehāsaṃ gacchantīti vihaṅgamā. ពាក្យថា «Pakkhī» សេចក្ដីថា ពួកសត្វស្លាប (បក្សី)។ ព្រោះថា សត្វទាំងនោះទៅដោយស្លាប ទើបឈ្មោះថា «Pattayānā» (មានស្លាបជាយាន) ហោះទៅក្នុងអាកាស ទើបឈ្មោះថា «Vihaṅgamā» (អ្នកទៅក្នុងអាកាស)។ Evaṃ thalajalākāsagocarānaṃ pāṇānaṃ jātibhedaṃ dassetvā idāni yenādhippāyena taṃ dasseti, taṃ āvikaronto yathā etāsūti gāthamāha. Tassattho saṅkhepena vuttova. Vitthārato panettha yaṃ vattabbaṃ, taṃ sayameva dassento na kesehītiādimāha. Tatrāyaṃ yojanā – yaṃ vuttaṃ ‘‘natthi manussesu liṅgajātimayaṃ puthū’’ti, taṃ evaṃ natthīti veditabbaṃ. Seyyathidaṃ? Na kesehīti. Na hi – ‘‘brāhmaṇānaṃ edisā kesā honti, khattiyānaṃ edisā’’ti niyamo atthi yathā hatthiassamigādīnanti iminā nayena sabbaṃ yojetabbaṃ. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញការបែងចែកជាតិនៃសត្វទាំងឡាយដែលត្រេចចរលើគោក ក្នុងទឹក និងក្នុងអាកាសយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងធ្វើសេចក្ដីដែលទ្រង់បង្ហាញដោយព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាណានោះឲ្យច្បាស់លាស់ ទើបត្រាស់គាថាថា «Yathā etāsu»។ អត្ថនៃគាថានោះ តថាគតបានពោលដោយសង្ខេបហើយ។ ចំណែកសេចក្ដីពិស្ដារដែលគប្បីពោលក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គកាលនឹងបង្ហាញដោយព្រះអង្គឯង ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «Na kesehi» ជាដើម។ ក្នុងទីនោះ មានការប្រកបសេចក្ដីយ៉ាងនេះថា៖ ពាក្យដែលពោលថា «Natthi manussesu liṅgajātimayaṃ puthu» (ក្នុងពួកមនុស្ស មិនមានសណ្ឋានដែលសម្រេចដោយជាតិផ្សេងៗគ្នាឡើយ) គប្បីជ្រាបថា មិនមានយ៉ាងនេះឯង។ សួរថា មិនមានដូចម្ដេច? ឆ្លើយថា «Na kesehi» (មិនមែនផ្សេងគ្នាដោយសក់ឡើយ)។ ព្រោះថា ការកំណត់ថា «សក់របស់ពួកព្រាហ្មណ៍មានសណ្ឋានយ៉ាងនេះ សក់របស់ពួកក្សត្រមានសណ្ឋានយ៉ាងនេះ» មិនមានឡើយ ដូចជាការកំណត់ដែលមានក្នុងពួកសត្វមានដំរី សេះ និងម្រឹគជាដើមនោះ គប្បីប្រកបសេចក្ដីក្នុងបទទាំងពួងដោយវិធីនេះចុះ។ Liṅgaṃ jātimayaṃ neva, yathā aññāsu jātisūti idaṃ pana vuttassevatthassa nigamananti veditabbaṃ. Tassāyaṃ yojanā – evaṃ yasmā imehi [Pg.297] kesādīhi natthi manussesu liṅgaṃ jātimayaṃ puthu, tasmā veditabbametaṃ ‘‘brāhmaṇādibhedesu manussesu liṅgaṃ jātimayaṃ neva, yathā aññāsu jātisū’’ti. ពាក្យថា «Liṅgaṃ jātimayaṃ neva, yathā aññāsu jātīsu» នេះ គប្បីជ្រាបថា ជាការសន្និដ្ឋាននៃអត្ថដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ការប្រកបសេចក្ដីនៃពាក្យសន្និដ្ឋាននោះ យ៉ាងនេះថា៖ ព្រោះហេតុតែសណ្ឋានដែលសម្រេចដោយជាតិផ្សេងៗគ្នា មិនមានក្នុងពួកមនុស្សដោយសារសក់ជាដើមទាំងនេះយ៉ាងណា ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបនូវសេចក្ដីនេះថា «ក្នុងពួកមនុស្សដែលមានការបែងចែកជាព្រាហ្មណ៍ជាដើម មិនមានសណ្ឋានដែលសម្រេចដោយជាតិផ្សេងៗគ្នាឡើយ ដូចជាសណ្ឋានផ្សេងៗគ្នាដែលមានក្នុងជាតិដទៃនោះឡើយ»។ 457. Idāni evaṃ jātibhede asatipi ‘‘brāhmaṇo khattiyo’’ti idaṃ nānattaṃ yathā jātaṃ, taṃ dassetuṃ paccattanti gāthamāha. Tattha vokāranti nānattaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā hi tiracchānānaṃ yonisiddhameva kesādisaṇṭhānena nānattaṃ, tathā brāhmaṇādīnaṃ attano attano sarīre taṃ natthi. Evaṃ santepi yadetaṃ ‘‘brāhmaṇo khattiyo’’ti vokāraṃ, taṃ vokārañca manussesu samaññāya pavuccati, vohāramatteneva pavuccatīti. ៤៥៧. ឥឡូវនេះ កាលដែលការបែងចែកជាតិមិនមានយ៉ាងនេះក៏ដោយ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពផ្សេងគ្នាថា «ព្រាហ្មណ៍ ក្រស័ត្រ» នេះ កើតឡើងដោយប្រការដូចម្ដេច ព្រះអង្គទើបត្រាស់គាថាថា «Paccattaṃ»។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «Vokāraṃ» គឺ ភាពផ្សេងគ្នា។ ចំណែកអត្ថសង្ខេបក្នុងទីនេះ មានដូចតទៅ៖ ភាពផ្សេងគ្នាដោយសណ្ឋានមានសក់ជាដើម ដែលសម្រេចដោយយោនីរបស់ពួកសត្វតិរច្ឆាន មានយ៉ាងណា ភាពផ្សេងគ្នានោះ មិនមានក្នុងរាងកាយរបស់ខ្លួនៗ នៃពួកព្រាហ្មណ៍ជាដើមឡើយ។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ ភាពប្លែកគ្នាណាដែលថា «ព្រាហ្មណ៍ ក្រស័ត្រ» នេះ ភាពប្លែកគ្នានោះ ក្នុងពួកមនុស្ស លោកហៅថាជាការហៅតាមសន្មត គឺហៅត្រឹមតែជាវោហារប៉ុណ្ណោះ នេះជាអត្ថសង្ខេប។ Ettāvatā bhagavā bhāradvājassa vādaṃ niggaṇhitvā idāni yadi jātiyā brāhmaṇo bhaveyya, ājīvasīlācāravipannopi brāhmaṇo bhaveyya. Yasmā pana porāṇā brāhmaṇā tassa brāhmaṇabhāvaṃ na icchanti, loke ca aññepi paṇḍitamanussā, tasmā vāseṭṭhassa vādaṃ paggaṇhanto yo hi koci manussesūti aṭṭha gāthā āha. Tattha gorakkhanti khettarakkhaṃ, kasikammanti vuttaṃ hoti. Goti hi pathaviyā nāmaṃ, tasmā evamāha. Puthusippenāti tantavāyakammādinānāsippena. Vohāranti vaṇijjaṃ. Parapessenāti paresaṃ veyyāvaccakammena. Issatthanti āvudhajīvikaṃ, usuñca sattiṃ cāti vuttaṃ hoti. Porohiccenāti purohitakammena. ដោយព្រះពុទ្ធដីកាប៉ុណ្ណេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សង្កត់សង្កិននូវវាទៈរបស់ភារទ្វាជមាណពហើយ ឥឡូវនេះ ប្រសិនបើបុគ្គលជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារជាតិមែននោះ សូម្បីតែបុគ្គលដែលសាបសូន្យចាកអាជីវៈ សីល និងអាចារៈ ក៏គប្បីជាព្រាហ្មណ៍ដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែពួកព្រាហ្មណ៍បុរាណ មិនប្រាថ្នានូវភាពជាព្រាហ្មណ៍របស់បុគ្គលដែលសាបសូន្យនោះឡើយ និងពួកបណ្ឌិតដទៃទៀតក្នុងលោក ក៏មិនប្រាថ្នាដែរ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងលើកតម្កើងវាទៈរបស់វាសេដ្ឋមាណព ទើបត្រាស់គាថា ៨ គាថា មានពាក្យថា «Yo hi koci manussesu» ជាដើម។ ក្នុងគាថាទាំងនោះ ពាក្យថា «Gorakkhaṃ» សេចក្ដីថា ការរក្សាចំការ គឺការធ្វើស្រែចម្ការ។ ពាក្យថា «Go» គឺជាឈ្មោះរបស់ផែនដី ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Puthusippena» សេចក្ដីថា ដោយសិល្បៈផ្សេងៗ មានការត្បាញអំបោះជាដើម។ ពាក្យថា «Vohāraṃ» សេចក្ដីថា ការជួញដូរ (ពាណិជ្ជកម្ម)។ ពាក្យថា «Parapessena» សេចក្ដីថា ដោយការបម្រើការងាររបស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា «Issatthaṃ» សេចក្ដីថា ការចិញ្ចឹមជីវិតដោយអាវុធ គឺការប្រើធ្នូ និងលំពែងជាដើម។ ពាក្យថា «Porohiccena» សេចក្ដីថា ដោយការងារជាបុរោហិត។ Evaṃ brāhmaṇasamayena ca lokavohārena ca ājīvasīlācāravipannassa abrāhmaṇabhāvaṃ sādhetvā evaṃ sante na jātiyā brāhmaṇo, guṇehi pana brāhmaṇo hoti. Tasmā yattha katthaci kule jāto yo guṇavā, so brāhmaṇo, ayamettha ñāyoti evametaṃ ñāyaṃ atthato āpādetvā idāni naṃ vacībhedena pakāsento na cāhaṃ brāhmaṇantiādimāha. Tassattho – ahañhi yvāyaṃ catunnaṃ yonīnaṃ yattha katthaci jāto, tatrāpi visesena yo brāhmaṇassa saṃvaṇṇitāya mātari sambhūto, taṃ yonijaṃ mattisambhavaṃ, yā cāyaṃ ubhato sujātotiādinā nayena brāhmaṇehi brāhmaṇassa parisuddhauppattimaggasaṅkhātā yoni vuttā, saṃsuddhagahaṇikoti iminā [Pg.298] ca mātisampatti, tatopi jātasambhūtattā yonijo mattisambhavoti vuccati, taṃ yonijaṃ mattisambhavaṃ iminā ca yonijamattisambhavamattena na brāhmaṇaṃ brūmi. Kasmā? Yasmā, bho bhoti, vacanamattena aññehi sakiñcanehi visiṭṭhattā bhovādi nāma so hoti, sace hoti sakiñcano sapalibodho. Yo panāyaṃ yattha katthaci jātopi rāgādikiñcanābhāvena akiñcano, sabbagahaṇapaṭinissaggena anādāno, akiñcanaṃ anādānaṃ, tamahaṃ brūmi brāhmaṇaṃ. Kasmā? Yasmā bāhitapāpoti. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្រេចនូវភាពមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍របស់បុគ្គលអ្នកសាបសូន្យចាកអាជីវៈ សីល និងអាចារៈ ដោយលទ្ធិរបស់ព្រាហ្មណ៍ផង ដោយវោហាររបស់លោកផង យ៉ាងនេះហើយ កាលបើជាយ៉ាងនេះ បុគ្គលមិនមែនជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារជាតិឡើយ តែជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារគុណធម៌ទាំងឡាយវិញ។ ហេតុនោះ បុគ្គលណាដែលកើតក្នុងត្រកូលណាមួយក៏ដោយ បើជាអ្នកមានគុណធម៌ បុគ្គលនោះឯងជាព្រាហ្មណ៍ នេះជាសេចក្ដីសមហេតុផលក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្រេចនូវសេចក្ដីសមហេតុផលនេះដោយអត្ថហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងប្រកាសនូវសេចក្ដីសមហេតុផលនោះ ដោយការបំបែកព្រះវាចា ទើបត្រាស់ពាក្យមានពាក្យថា «Na cāhaṃ brāhmaṇaṃ» ជាដើម។ អត្ថនៃពាក្យនោះថា៖ តថាគតមិនហៅបុគ្គលដែលកើតក្នុងត្រកូលណាមួយក្នុងត្រកូលទាំង ៤ នោះ ឬសូម្បីតែកើតក្នុងត្រកូលនោះ ដោយឡែកគឺកើតក្នុងមាតាដែលជាព្រាហ្មណីដែលពួកព្រាហ្មណ៍សរសើរហើយ (ដោយគុណមានការកើតល្អក្នុងចំណែកទាំងពីរជាដើម) ថាជាព្រាហ្មណ៍ ព្រោះត្រឹមតែកើតអំពីយោនី ត្រឹមតែកើតអំពីមាតានោះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត យោនីណាដែលពួកព្រាហ្មណ៍ពោលថាជាផ្លូវនៃការកើតដ៏បរិសុទ្ធរបស់ព្រាហ្មណ៍ ដោយវិធីមានពាក្យថា «Ubhato sujāto» ជាដើម និងដោយពាក្យថា «Saṃsuddhagahaṇiko» ព្រោះហេតុតែការកើតសម្រេចអំពីមាតា និងការកើតសម្រេចអំពីបិតា ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «Yonijo» (កើតអំពីយោនី) ឬ «Mattisambhavo» (កើតអំពីមាត)។ តថាគតមិនហៅបុគ្គលដែលកើតអំពីយោនីនោះ ដែលកើតអំពីមាតានោះ ថាជាព្រាហ្មណ៍ ដោយសារតែហេតុត្រឹមតែកើតអំពីយោនី និងកើតអំពីមាតានោះឡើយ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បុគ្គលនោះ ប្រសិនបើជាអ្នកមានកង្វល់ (មានរាគៈជាដើម) រមែងឈ្មោះថា «Bhovādī» (អ្នកពោលពាក្យថា ភោ ភោ) ព្រោះប្លែកពីបុគ្គលមានកង្វល់ដទៃទៀត ដោយសារតែការប្រើពាក្យសម្ដីថា «ភោ ភោ» ប៉ុណ្ណោះ គឺប្រសិនបើជាអ្នកមានកង្វល់ មានគ្រឿងចាក់ស្រែះ។ ចំណែកបុគ្គលណា ទោះបីកើតក្នុងត្រកូលណាមួយក៏ដោយ តែជាអ្នកគ្មានកង្វល់ (Akiñcana) ព្រោះមិនមានកង្វល់មានរាគៈជាដើម ជាអ្នកមិនមានសេចក្ដីប្រកាន់មាំ (Anādāna) ព្រោះលះបង់នូវការប្រកាន់មាំទាំងពួង តថាគតហៅបុគ្គលដែលគ្មានកង្វល់ មិនមានសេចក្ដីប្រកាន់មាំនោះឯង ថាជាព្រាហ្មណ៍។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា បុគ្គលនោះមានបាបបន្សាត់ចោលហើយ (Bāhitapāpa)។ 458. Kiñcabhiyyo sabbasaṃyojanaṃ chetvātiādi sattavīsati gāthā. Tattha sabbasaṃyojananti dasavidhasaṃyojanaṃ. Na paritassatīti taṇhāparitassanāya na paritassati. Saṅgātiganti rāgasaṅgādayo atikkantaṃ. Visaṃyuttanti catūhi yonīhi sabbakilesehi vā visaṃyuttaṃ. ៤៥៨. ម្យ៉ាងទៀត គាថា ២៧ គាថា មានពាក្យថា «Sabbasaṃyojanaṃ chetvā» ជាដើម គប្បីជ្រាប។ ក្នុងគាថាទាំងនោះ ពាក្យថា «Sabbasaṃyojanaṃ» សេចក្ដីថា ផ្ដាច់បង់នូវសញ្ញោជនៈទាំង ១០ ប្រការទាំងអស់។ ពាក្យថា «Na paritassati» សេចក្ដីថា មិនតក់ស្លុតដោយសារការតក់ស្លុតគឺតណ្ហា។ ពាក្យថា «Saṅgātigaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកកន្លងផុតនូវគ្រឿងកៀនកោះមានរាគសង្គៈជាដើម។ ពាក្យថា «Visaṃyuttaṃ» សេចក្ដីថា មិនប្រកបដោយយោនីទាំង ៤ ឬមិនប្រកបដោយកិលេសទាំងពួង។ Naddhinti upanāhaṃ. Varattanti taṇhaṃ. Sandānanti yuttapāsaṃ, diṭṭhipariyuṭṭhānassetaṃ adhivacanaṃ. Sahanukkamanti anukkamo vuccati pāse pavesanagaṇṭhi, diṭṭhānusayassetaṃ nāmaṃ. Ukkhittapalighanti ettha palighoti avijjā. Buddhanti catusaccabuddhaṃ. Titikkhatīti khamati. ពាក្យថា «Naddhiṃ» សេចក្ដីថា គំនុំ (ឧបនាហៈ)។ ពាក្យថា «Varattaṃ» សេចក្ដីថា តណ្ហា។ ពាក្យថា «Sandānaṃ» សេចក្ដីថា ខ្សែទាក់ដែលចងទុក នេះជាឈ្មោះរបស់ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋាណៈ។ ពាក្យថា «Sahanukkamaṃ» សេចក្ដីថា ថ្នាំងដែលស៊កចូលក្នុងខ្សែទាក់ ហៅថា អនុក្រមៈ នេះជាឈ្មោះរបស់ទិដ្ឋិអនុសយៈ។ ក្នុងពាក្យថា «Ukkhittapalighaṃ» នេះ ពាក្យថា «Paligha» គឺ អវិជ្ជា។ ពាក្យថា «Buddhaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ៤។ ពាក្យថា «Titikkhati» សេចក្ដីថា អត់ធន់។ Khantibalanti adhivāsanakhantibalaṃ. Sā pana sakiṃ uppannā balānīkaṃ nāma na hoti, punappunaṃ uppannā pana hoti. Tassā atthitāya balānīkaṃ. ពាក្យថា «Khantibalaṃ» សេចក្ដីថា កម្លាំងគឺអធិវាសនខន្តី (ការអត់ធន់សង្កត់សង្កិន)។ ក៏ខន្តីនោះ កាលកើតឡើងតែម្ដង មិនឈ្មោះថា «Balānīka» (មានកម្លាំងជាសេនា) ឡើយ តែបើកើតឡើងរឿយៗ ទើបឈ្មោះថា «Balānīka»។ ព្រោះភាពមាននៃខន្តីដែលកើតឡើងរឿយៗនោះ ទើបឈ្មោះថា «Balānīka»។ Vatavantanti dhutaṅgavantaṃ. Sīlavantanti guṇavantaṃ. Anussadanti rāgādiussadavirahitaṃ. ‘‘Anussuta’’ntipi pāṭho, anavassutanti attho. Dantanti nibbisevanaṃ. ពាក្យថា «Vatavantaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកមានធុតង្គ (ឬមានវត្ត)។ ពាក្យថា «Sīlavantaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកមានគុណធម៌ (មានសីល)។ ពាក្យថា «Anussadaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកប្រាសចាកកិលេសមានរាគៈជាដើមដ៏ចម្រើន។ សូម្បីតែបទថា «Anussutaṃ» ក៏ជាបាឋៈ មានអត្ថថា មិនមានកិលេសហូរចូល យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា «Dantaṃ» សេចក្ដីថា ព្រះខីណាស្រពអ្នកទូន្មានខ្លួនហើយ គឺមិនមានសេចក្ដីរឹងរូស។ Na limpatīti na allīyati. Kāmesūti kilesakāmavatthukāmesu. ពាក្យថា «Na limpati» សេចក្ដីថា មិនជាប់ជំពាក់។ ពាក្យថា «Kāmesu» សេចក្ដីថា ក្នុងកិលេសកាម និងវត្ថុកាមទាំងឡាយ។ Dukkhassa pajānāti, idheva khayanti ettha arahattaphalaṃ dukkhakkhayoti adhippetaṃ. Pajānātīti adhigamavasena jānāti. Pannabhāranti ohitabhāraṃ, khandhakilesaabhisaṅkhārakāmaguṇabhāre otāretvā ṭhitaṃ. Visaṃyuttapadaṃ vuttatthameva. ក្នុងបទថា Dukkhassa pajānāti, idheva khayanti នេះ ពាក្យថា dukkhakkhayo (ការរលត់ទុក្ខ) សំដៅយកអរហត្តផល។ បទថា Pajānāti បានដល់ ដឹងដោយអំណាចនៃការសម្រេច (ការត្រាស់ដឹង)។ បទថា Pannabhāraṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានភារៈដាក់ចុះហើយ គឺអ្នកដែលបានដាក់ចុះនូវភារៈគឺខន្ធ ភារៈគឺកិលេស ភារៈគឺអភិសង្ខារ និងភារៈគឺកាមគុណ ហើយស្ថិតនៅ។ បទថា Visaṃyutta មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ Gambhīrapaññanti gambhīresu ārammaṇesu pavattapaññaṃ. Medhāvinti pakatipaññāya paññavantaṃ. បទថា Gambhīrapaññaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ដ៏ជ្រាលជ្រៅទាំងឡាយ។ បទថា Medhāviṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានប្រាជ្ញាដោយប្រាជ្ញាធម្មជាតិ (ប្រាជ្ញាពីកំណើត)។ Anāgārehi [Pg.299] cūbhayanti anāgārehi ca visaṃsaṭṭhaṃ ubhayañca, dvīhipi cetehi visaṃsaṭṭhamevāti attho. Anokasārinti okaṃ vuccati pañcakāmaguṇālayo, taṃ anallīyamānanti attho. Appicchanti anicchaṃ. បទថា Anāgārehi cūbhayaṃ បានដល់ មិនលាយឡំជាមួយគ្រហស្ថផង មិនលាយឡំជាមួយអនាគារិក (អ្នកមិនមានផ្ទះ គឺបព្វជិត) ទាំងពីរពួកផង សេចក្តីថា មិនលាយឡំជាមួយជនទាំងពីរពួកនេះឯង។ បទថា Anokasāriṃ មានសេចក្តីថា ពាក្យថា Oka គឺអាល័យក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ បុគ្គលដែលមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងអាល័យនោះ ឈ្មោះថា Anokasāri (អ្នកមិនមានអាល័យជាទីនៅ)។ បទថា Appicchaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នា (គ្មានតណ្ហា)។ Tasesūti sataṇhesu. Thāvaresūti nittaṇhesu. បទថា Tasesu បានដល់ ក្នុងសត្វទាំងឡាយដែលមានតណ្ហា (សត្វដែលនៅតក់ស្លុត)។ បទថា Thāvaresu បានដល់ ក្នុងសត្វទាំងឡាយដែលមិនមានតណ្ហា (សត្វដែលនឹងធឹង)។ Attadaṇḍesūti gahitadaṇḍesu. Nibbutanti kilesanibbānena nibbutaṃ. Sādānesūti saupādānesu. បទថា Attadaṇḍesu បានដល់ ក្នុងជនទាំងឡាយដែលមានអាជ្ញាកាន់យកហើយ (មានដំបងក្នុងដៃ)។ បទថា Nibbutaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលរលត់ទុក្ខហើយដោយការរលត់ទៅនៃកិលេស (កិលេសនិព្វាន)។ បទថា Sādānesu បានដល់ ក្នុងសត្វទាំងឡាយដែលមានឧបាទាន។ Ohitoti patito. បទថា Ohito បានដល់ លះបង់ហើយ។ 459. Akakkasanti niddosaṃ. Sadoso hi rukkhopi sakakkasoti vuccati. Viññāpaninti atthaviññāpanikaṃ. Saccanti avisaṃvādikaṃ. Udīrayeti bhaṇati. Yāya nābhisajjeti yāya girāya parassa sajjanaṃ vā lagganaṃ vā na karoti, tādisaṃ apharusaṃ giraṃ bhāsatīti attho. ៤៥៩. បទថា Akakkasaṃ បានដល់ វាចាដែលមិនមានទោស (មិនទ្រគោះបោះបោក)។ ព្រោះថាសូម្បីតែដើមឈើដែលមានទោស (មានសំបកគគ្រើម) ក៏ហៅថា Sakakkasa (គគ្រើម) ដែរ។ បទថា Viññāpaniṃ បានដល់ វាចាដែលធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់នូវសេចក្តី។ បទថា Saccaṃ បានដល់ វាចាដែលមិនឃ្លាតចាកការពិត (មិនពោលកុហក)។ បទថា Udīraye បានដល់ ពោល។ បទថា Yāya nābhisajjeti មានសេចក្តីថា មិនធ្វើការទើសទាក់ ឬការជំពាក់ចិត្តដល់អ្នកដទៃដោយវាចាណា ក៏ពោលនូវវាចាដែលមិនអាក្រក់ (មិនទ្រគោះបោះបោក) មានសភាពបែបនោះ។ Dīghanti suttāruḷhabhaṇḍaṃ. Rassanti vippakiṇṇabhaṇḍaṃ. Aṇunti khuddakaṃ. Thūlanti mahantaṃ. Subhāsubhanti sundarāsundaraṃ. Dīghabhaṇḍañhi appagghampi hoti mahagghampi. Rassādīsupi eseva nayo. Iti ettāvatā na sabbaṃ pariyādiṇṇaṃ, ‘‘subhāsubha’’nti iminā pana pariyādiṇṇaṃ hoti. បទថា Dīghaṃ បានដល់ ទ្រព្យដែលដោតក្រងដោយខ្សែ។ បទថា Rassaṃ បានដល់ ទ្រព្យដែលរាយប៉ាយ (មិនបានដោតក្រងដោយខ្សែ)។ បទថា Aṇuṃ បានដល់ ទ្រព្យតូចតាច។ បទថា Thūlaṃ បានដល់ ទ្រព្យធំដុំ។ បទថា Subhāsubhaṃ បានដល់ ទ្រព្យល្អនិងមិនល្អ។ ព្រោះថាទ្រព្យដែលដោតក្រងដោយខ្សែ សូម្បីមានតម្លៃតិចក៏មាន មានតម្លៃច្រើនក៏មាន។ សូម្បីក្នុងទ្រព្យមានប្រវែងខ្លីជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ មិនទាន់គ្របដណ្តប់លើទ្រព្យទាំងអស់នោះទេ ប៉ុន្តែដោយពាក្យថា "subhāsubhaṃ" នេះ ទើបគ្របដណ្តប់លើទ្រព្យទាំងអស់បាន។ Nirāsayanti nittaṇhaṃ. បទថា Nirāsayaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមិនមានតណ្ហា។ Ālayāti taṇhālayā. Aññāyāti jānitvā. Amatogadhanti amatabbhantaraṃ. Anuppattanti anupaviṭṭhaṃ. បទថា Ālayā បានដល់ អាល័យគឺតណ្ហាទាំងឡាយ (មិនមានឡើយ)។ បទថា Aññāya បានដល់ ដឹងហើយ។ បទថា Amatogadhaṃ បានដល់ ចូលទៅក្នុងផ្ទៃនៃព្រះនិព្វានដ៏មិនស្លាប់។ បទថា Anuppattaṃ បានដល់ ចូលទៅដល់ហើយ។ Ubho saṅganti ubhayampetaṃ saṅgaṃ. Puññañhi sagge laggāpeti, apuññaṃ apāye, tasmā ubhayampetaṃ saṅganti āha. Upaccagāti atīto. បទថា Ubho saṅgaṃ បានដល់ គ្រឿងកៀកកើយទាំងពីរនេះ។ ព្រោះថាបុណ្យតែងធ្វើឱ្យជាប់ជំពាក់ក្នុងសួគ៌ ចំណែកឯបាបតែងធ្វើឱ្យជាប់ជំពាក់ក្នុងអបាយ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា "ubhayampetaṃ saṅgaṃ" (គ្រឿងកៀកកើយទាំងពីរនេះ)។ បទថា Upaccagā បានដល់ កន្លងផុតទៅហើយ។ Anāvilanti āvilakaraṇakilesavirahitaṃ. Nandībhavaparikkhīṇanti parikkhīṇanandiṃ parikkhīṇabhavaṃ. បទថា Anāvilaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលប្រាសចាកកិលេសដែលធ្វើឱ្យល្អក់កករ។ បទថា Nandībhavaparikkhīṇaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីត្រេកអរអស់ហើយ មានភពអស់ហើយ។ ‘‘Yo ima’’nti gāthāya avijjāyeva visaṃvādakaṭṭhena palipatho, mahāviduggatāya duggaṃ, saṃsaraṇaṭṭhena saṃsāro, mohanaṭṭhena mohoti vutto. Tiṇṇoti caturoghatiṇṇo. Pāraṅgatoti nibbānaṃ gato. Jhāyīti ārammaṇalakkhaṇūpanijjhānavasena jhāyī. Anejoti nittaṇho. Anupādāya [Pg.300] nibbutoti kiñci gahaṇaṃ aggahetvā sabbakilesanibbānena nibbuto. ក្នុងគាថាថា "Yo imaṃ" នេះ អវិជ្ជាហ្នឹងឯង ព្រោះមានសេចក្តីថាជាគ្រឿងញ៉ាំងឱ្យឃ្លាតចាកការពិត ទើបហៅថា Palipatha (ផ្លូវវាងវៀច) ព្រោះមានសេចក្តីថាជាទីលំបាកខ្លាំង ទើបហៅថា Dugga (ផ្លូវលំបាក) ព្រោះមានសេចក្តីថាជាគ្រឿងអន្ទោលទៅ ទើបហៅថា Saṃsāra (សង្សារវដ្ត) ព្រោះមានសេចក្តីថាជាគ្រឿងវង្វេង ទើបហៅថា Moha (សេចក្តីវង្វេង)។ បទថា Tiṇṇo បានដល់ អ្នកឆ្លងផុតឱឃៈទាំងបួនហើយ។ បទថា Pāraṅgato បានដល់ ទៅដល់ត្រើយគឺព្រះនិព្វានហើយ។ បទថា Jhāyī បានដល់ អ្នកមានឈានដោយអំណាចនៃអារម្មណូបនិជ្ឈាន និងលក្ខណូបនិជ្ឈាន។ បទថា Anejo បានដល់ អ្នកមិនមានតណ្ហា។ បទថា Anupādāya nibbuto បានដល់ មិនប្រកាន់មាំនូវការប្រកាន់ណាមួយឡើយ ហើយរលត់ទុក្ខហើយដោយការរលត់ទៅនៃកិលេសទាំងពួង។ Kāmeti duvidhepi kāme. Anāgāroti anāgāro hutvā. Paribbajeti paribbajati. Kāmabhavaparikkhīṇanti khīṇakāmaṃ khīṇabhavaṃ. បទថា Kāme បានដល់ កាមទាំងពីរប្រការ (វត្ថុកាម និងកិលេសកាម)។ បទថា Anāgāro បានដល់ ជាអ្នកមិនមានផ្ទះ។ បទថា Paribbaje បានដល់ ចេញបួស (លះបង់ផ្ទះសម្បែង)។ បទថា Kāmabhavaparikkhīṇaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានកាមអស់ហើយ មានភពអស់ហើយ។ Mānusakaṃ yoganti mānusakaṃ pañcakāmaguṇayogaṃ. Dibbaṃ yoganti dibbaṃ pañcakāmaguṇayogaṃ. Sabbayogavisaṃyuttanti sabbakilesayogavisaṃyuttaṃ. បទថា Mānusakaṃ yogaṃ បានដល់ យោគៈគឺកាមគុណប្រាំជាកម្មសិទ្ធិរបស់មនុស្ស។ បទថា Dibbaṃ yogaṃ បានដល់ យោគៈគឺកាមគុណប្រាំជាទិព្វ。 បទថា Sabbayogavisaṃyuttaṃ បានដល់ បុគ្គលដែលប្រាសចាកយោគៈគឺកិលេសទាំងពួង។ Ratinti pañcakāmaguṇaratiṃ. Aratinti kusalabhāvanāya ukkaṇṭhitaṃ. Vīranti vīriyavantaṃ. បទថា Ratiṃ បានដល់ សេចក្តីត្រេកអរក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំ។ បទថា Aratiṃ បានដល់ សេចក្តីអផ្សុក (សេចក្តីមិនត្រេកអរ) ក្នុងការចម្រើនកុសលធម៌។ បទថា Vīraṃ បានដល់ បុគ្គលដែលមានព្យាយាម។ Sugatanti sundaraṃ ṭhānaṃ gataṃ, sundarāya vā paṭipattiyā gataṃ. បទថា Sugataṃ បានដល់ ទៅកាន់ស្ថានដ៏ល្អ ឬទៅដោយប្រតិបត្តិដ៏ល្អ។ Gatinti nibbattiṃ. Pureti atīte. Pacchāti anāgate. Majjheti paccuppanne. Kiñcananti kiñcanakārako kileso. បទថា Gatiṃ បានដល់ បដិសន្ធិ (ការកើតឡើង)។ បទថា Pure បានដល់ ក្នុងអតីតកាល។ បទថា Pacchā បានដល់ ក្នុងអនាគតកាល។ បទថា Majjhe បានដល់ ក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។ បទថា Kiñcanaṃ បានដល់ កិលេសដែលធ្វើឱ្យមានកង្វល់ (គ្រឿងកង្វល់)។ Mahesinti mahante guṇe pariyesanaṭṭhena mahesiṃ. Vijitāvinanti vijitavijayaṃ. បទថា Mahesiṃ បានដល់ ព្រះមហេសី (អ្នកស្វែងរកគុណដ៏ធំធេង មានសីលក្ខន្ធជាដើម)។ បទថា Vijitāvinaṃ បានដល់ អ្នកឈ្នះសង្គ្រាម (ឈ្នះមារទាំងប្រាំ) ហើយ។ 460. Evaṃ bhagavā guṇato khīṇāsavaṃyeva brāhmaṇaṃ dassetvā ye jātito brāhmaṇoti abhinivesaṃ karonti, te idaṃ ajānantā, sāva nesaṃ diṭṭhi duddiṭṭhīti dassento samaññā hesāti gāthādvayamāha. Tassattho – yadidaṃ brāhmaṇo khattiyo bhāradvājo vāseṭṭhoti nāmagottaṃ pakappitaṃ kataṃ abhisaṅkhataṃ, samaññā hesā lokasmiṃ, vohāramattanti attho. Kasmā? Yasmā samuccā samudāgataṃ samaññāya āgataṃ. Etañhi tattha tattha jātakāleyevassa ñātisālohitehi pakappitaṃ kataṃ. No ce naṃ evaṃ pakappeyyuṃ, na koci kiñci disvā ayaṃ brāhmaṇoti vā bhāradvājoti vā jāneyya. Evaṃ pakappitaṃ petaṃ dīgharattānusayitaṃ, diṭṭhigatamajānataṃ, taṃ pakappitaṃ nāmagottaṃ ‘‘nāmagottamattametaṃ, vohāratthaṃ pakappita’’nti, ajānantānaṃ sattānaṃ hadaye dīgharattaṃ diṭṭhigatamanusayitaṃ. Tassa anusayitattā taṃ nāmagottaṃ ajānantā no pabrunti, ‘‘jātiyā hoti brāhmaṇo’’ti ajānantāva evaṃ vadantīti vuttaṃ hoti. ៤៦០. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញថា ព្រះខីណាសពតែប៉ុណ្ណោះជាព្រាហ្មណ៍ដោយគុណធម៌ យ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងបង្ហាញថា "ពួកជនណាដែលប្រកាន់មាំថា ខ្លួនជាព្រាហ្សណ៍ដោយជាតិកំណើត ពួកជនទាំងនោះមិនដឹងនូវសេចក្តីនេះឡើយ ទស្សនៈរបស់ពួកគេនោះជាទិដ្ឋិដ៏អាក្រក់ (មិច្ឆាទិដ្ឋិ)" ដូច្នេះ ទើបត្រាស់គាថាពីរថា "Samaññā hesā" ជាដើម។ សេចក្តីពន្យល់នៃគាថានោះថា៖ ឈ្មោះនិងគោត្រដែលសន្មតឡើង ដូចជា ព្រាហ្មណ៍ ក្សត្រ ភារទ្វាជៈ វាសេដ្ឋៈ នេះជាឈ្មោះដែលគេកំណត់ឡើង ធ្វើឡើង និងតាក់តែងឡើង ឈ្មោះនេះគ្រាន់តែជាសមញ្ញា (ការសន្មត) ក្នុងលោក គឺគ្រាន់តែជាវោហារសន្មតប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាឈ្មោះនិងគោត្រនេះ កើតឡើងដោយការសន្មត គឺកើតឡើងតាមការហៅ។ ព្រោះថាឈ្មោះនិងគោត្រនោះ ញាតិនិងសាច់សាលោហិតតែងកំណត់និងតាក់តែងឱ្យដល់ទារកនោះក្នុងពេលកើតមកក្នុងទីនោះៗ។ ប្រសិនបើពួកគេមិនកំណត់ឈ្មោះយ៉ាងនោះទេ សូម្បីតែម្នាក់ក៏មិនអាចដឹងបានឡើយថា "អ្នកនេះជាព្រាហ្មណ៍ ឬអ្នកនេះជាភារទ្វាជៈ" ដោយគ្រាន់តែឃើញនោះឡើយ។ ឈ្មោះនិងគោត្រដែលគេកំណត់ឡើងយ៉ាងនេះ តែងដេកសម្ងំនៅក្នុងចិត្ត (ជាអនុស័យ) អស់កាលជាយូរអង្វែង ក្នុងរូបភាពជាទិដ្ឋិរបស់សត្វទាំងឡាយដែលមិនដឹងពិត ឈ្មោះនិងគោត្រដែលគេកំណត់ឡើងនោះ គ្រាន់តែជាឈ្មោះនិងគោត្រប៉ុណ្ណោះ គ្រាន់តែជាការសន្មតដែលគេកំណត់ឡើងដើម្បីជាវោហារហៅរកគ្នា តែងដេកសម្ងំនៅក្នុងចិត្តរបស់សត្វទាំងឡាយដែលមិនដឹងពិត អស់កាលជាយូរអង្វែង ក្នុងរូបភាពជាទិដ្ឋិ។ ព្រោះតែទិដ្ឋិនោះដេកសម្ងំនៅក្នុងចិត្តអស់កាលជាយូរអង្វែង ពួកព្រាហ្មណ៍ដែលមិនដឹងនូវឈ្មោះនិងគោត្រនោះ ទើបពោលថា "បុគ្គលជាព្រាហ្មណ៍ដោយជាតិកំណើត" សេចក្តីថា ពួកជនដែលមិនដឹងពិតប្រាកដ ទើបពោលយ៉ាងនេះ។ Evaṃ [Pg.301] ‘‘ye ‘jātito brāhmaṇo’ti abhinivesaṃ karonti, te idaṃ vohāramattaṃ ajānantā, sāva nesaṃ diṭṭhi duddiṭṭhī’’ti dassetvā idāni nippariyāyameva jātivādaṃ paṭikkhipanto kammavādañca patiṭṭhapento na jaccātiādimāha. Tattha ‘‘kammunā’’ti upaḍḍhagāthāya vitthāraṇatthaṃ kassako kammunātiādi vuttaṃ. Tattha kammunāti paccuppannena kasikammādinibbattakacetanākammunā. ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញថា "ពួកជនណាដែលប្រកាន់មាំថា ខ្លួនជាព្រាហ្មណ៍ដោយជាតិកំណើត ពួកជនទាំងនោះមិនដឹងនូវវោហារសន្មតនេះឡើយ ទស្សនៈរបស់ពួកគេនោះជាទិដ្ឋិដ៏អាក្រក់" យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបដិសេធជាតិវាទៈ (ការប្រកាន់ជាតិកំណើត) និងបង្កើតកម្មវាទៈ (ការប្រកាន់កម្ម) ដោយត្រង់ៗ ទើបត្រាស់ពាក្យថា "Na jaccā" (មិនមែនដោយជាតិកំណើតឡើយ) ជាដើម។ ក្នុងគាថានោះ ដើម្បីពន្យល់សេចក្តីនៃពាក់កណ្តាលគាថាថា "Kammunā" (ដោយសារកម្ម) ទើបត្រាស់ពាក្យថា "Kassako kammunā" (ជាអ្នកស្រែដោយសារកម្ម) ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា "Kammunā" បានដល់ ដោយសារចេតនាកម្មដែលកើតឡើងក្នុងបច្ចុប្បន្ន មានការធ្វើស្រែចម្ការជាដើម។ Paṭiccasamuppādadassāti iminā paccayena evaṃ hotīti evaṃ paṭiccasamuppādadassāvino. Kammavipākakovidāti sammānāvamānārahakule kammavasena uppatti hoti, aññāpi hīnapaṇītatā hīnapaṇīte kamme vipaccamāne hotīti. Evaṃ kammavipākakusalā. បទថា Paṭiccasamuppādadassā បានដល់ ពួកអ្នកដែលឃើញបដិច្ចសមុប្បាទ គឺឃើញថា "ព្រោះបច្ច័យនេះ ទើបកើតមានយ៉ាងនេះ"។ បទថា Kammavipākakovidā បានដល់ ពួកអ្នកដែលឈ្លាសវៃក្នុងផលនៃកម្ម គឺដឹងថា "ការកើតក្នុងត្រកូលដែលគួរដល់ការគោរព ឬការមើលងាយ តែងមានទៅតាមអំណាចនៃកម្ម សូម្បីតែភាពថោកទាបឬឧត្តុង្គឧត្តមដទៃទៀត ក៏កើតមានឡើងកាលដែលកម្មដ៏ថោកទាបឬឧត្តុង្គឧត្តមឱ្យផល" យ៉ាងនេះ។ Kammunā vattatīti gāthāya pana lokoti vā pajāti vā sattoti vā ekoyevattho, vacanamattabhedo. Purimapadena cettha ‘‘atthi brahmā mahābrahmā seṭṭho sajitā’’ti diṭṭhiyā paṭisedho veditabbo. Kammunā hi tāsu tāsu gatīsu vattati loko, tassa ko sajitāti. Dutiyapadena ‘‘evaṃ kammunā nibbattopi ca pavattepi atītapaccuppannabhedena kammunā vattati, sukhadukkhāni paccanubhonto hīnapaṇītādibhedañca āpajjanto pavattatī’’ti dasseti. Tatiyena tamevatthaṃ nigameti ‘‘evaṃ sabbathāpi kammanibandhanā sattā kammeneva baddhā hutvā pavattanti, na aññathā’’ti. Catutthena tametthaṃ upamāya vibhāveti. Yathā hi rathassa yāyato āṇi nibandhanaṃ hoti, na tāya anibaddho yāti, evaṃ lokassa nibbattato ca pavattato ca kammaṃ nibandhanaṃ, na tena anibaddho nibbattati na pavattati. ក្នុងគាថាថា "Kammunā vattatī" នេះ ពាក្យថា Loko (លោក) ក្តី Pajā (សត្វលោក) ក្តី Satto (សត្វ) ក្តី មានន័យតែមួយដូចគ្នា ខុសគ្នាតែព្យញ្ជនៈប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងគាថានេះ ដោយបទដំបូង គួរជ្រាបថាជាការបដិសេធនូវទិដ្ឋិថា "ព្រះព្រហ្ម ឬមហាព្រហ្មដ៏ប្រសើរ ជាអ្នកបង្កើតលោក"។ ព្រោះថាលោកតែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងគតិទាំងឡាយនោះៗ ដោយសារកម្ម តើអ្នកណានឹងជាអ្នកបង្កើតលោកនោះបាន? ដោយបទទីពីរ ទ្រង់បង្ហាញថា "សូម្បីសត្វលោកដែលកើតឡើងដោយសារកម្មយ៉ាងនេះហើយ សូម្បីក្នុងកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅ ក៏តែងប្រព្រឹត្តទៅដោយសារកម្មដែលចែកជាអតីតនិងបច្ចុប្បន្ន តែងសោយនូវសុខនិងទុក្ខ និងឈានទៅដល់ភាពថោកទាបនិងឧត្តុង្គឧត្តមជាដើម"។ ដោយបទទីបី ទ្រង់សន្និដ្ឋាននូវសេចក្តីនោះឯងថា "សត្វទាំងឡាយមានកម្មជាគ្រឿងចងក្រងយ៉ាងនេះ តែងជាប់ជំពាក់ដោយសារកម្មហ្នឹងឯង ហើយប្រព្រឹត្តទៅ មិនមែនដោយប្រការដទៃឡើយ"។ ដោយបទទីបួន ទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនោះឱ្យច្បាស់ដោយឧបមា។ ដូចជាកាលដែលរថកំពុងបរទៅ កូនគន្លឹះ (កូនចន្លាស់កង់រថ) តែងជាគ្រឿងចងភ្ជាប់ បើរថមិនបានចងភ្ជាប់ដោយកូនគន្លឹះនោះទេ ក៏មិនអាចបរទៅបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ កម្មតែងជាគ្រឿងចងភ្ជាប់របស់សត្វលោកទាំងក្នុងខណៈកើតនិងខណៈប្រព្រឹត្តទៅ បើសត្វលោកមិនបានចងភ្ជាប់ដោយកម្មនោះទេ ក៏មិនអាចកើតឡើង ឬប្រព្រឹត្តទៅបានឡើយ យ៉ាងនោះឯង។ Idāni yasmā evaṃ kammanibandhano loko, tasmā seṭṭhena kammunā seṭṭhabhāvaṃ dassento tapenāti gāthādvayamāha. Tattha tapenāti dhutaṅgatapena. Brahmacariyenāti methunaviratiyā. Saṃyamenāti sīlena. Damenāti indriyadamena. Etenāti etena seṭṭhena parisuddhena brahmabhūtena kammunā brāhmaṇo hoti. Kasmā? Yasmā etaṃ brāhmaṇamuttamaṃ, yasmā etaṃ kammaṃ uttamo brāhmaṇaguṇoti vuttaṃ hoti. ‘‘Brahmāna’’ntipi pāṭho. Ayaṃ panettha vacanattho – brahmaṃ ānetīti brahmānaṃ, brāhmaṇabhāvaṃ āvahatīti vuttaṃ hoti. ឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុថាសត្វលោកមានកម្មជាគ្រឿងចងក្រងយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងបង្ហាញនូវភាពជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរដោយសារកម្មដ៏ប្រសើរ ទើបត្រាស់គាថាពីរថា "Tapena" (ដោយសារតបៈ) ជាដើម។ ក្នុងគាថាទាំងពីរនោះ បទថា Tapena បានដល់ ដោយសារតបៈគឺធុតង្គ។ បទថា Brahmacariyena បានដល់ ដោយសារការវៀរចាកមេថុនធម្ម។ បទថា Saṃyamena បានដល់ ដោយសារសីល។ បទថា Damena បានដល់ ដោយសារការទូន្មានឥន្ទ្រិយ។ បទថា Etena បានដល់ បុគ្គលជាព្រាហ្មណ៍ដោយសារកម្មដ៏ប្រសើរ ស្អាតស្អំ និងជាព្រហ្មនេះឯង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាកម្មនេះជាគុណធម៌របស់ព្រាហ្មណ៍ដ៏ឧត្តម ហេតុនោះ ទើបហៅថាជាព្រាហ្មណ៍ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សូម្បីតែបទថា "Brahmānaṃ" ក៏ជាបាឋៈមួយដែរ។ ក្នុងបទនោះ មានវិគ្រោះថា បុគ្គលណាដែលនាំមកនូវសេចក្តីប្រសើរ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Brahmāna (អ្នកនាំមកនូវសេចក្តីប្រសើរ) សេចក្តីថា នាំមកនូវភាពជាព្រាហ្មណ៍។ Dutiyagāthāya [Pg.302] santoti santakileso. Brahmā sakkoti brahmā ca sakko ca, yo evarūpo, so na kevalaṃ brāhmaṇo, atha kho brahmā ca sakko ca so vijānataṃ paṇḍitānaṃ, evaṃ vāseṭṭha, jānāhīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ក្នុងគាថាទីពីរ បទថា Santo បានដល់ មានកិលេសរលត់ហើយ។ បទថា Brahmā sakko បានដល់ ជាព្រហ្មផង ជាសក្កៈ (ព្រះឥន្ទ្រ) ផង បុគ្គលណាដែលមានសភាពបែបនេះ បុគ្គលនោះមិនមែនគ្រាន់តែជាព្រាហ្មណ៍ប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែជាព្រហ្មផង ជាសក្កៈផង សម្រាប់ពួកបណ្ឌិតដែលដឹងច្បាស់ ម្នាលវាសេដ្ឋៈ អ្នកចូរដឹងយ៉ាងនេះចុះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងអដ្ឋកថាមជ្ឈិមនិកាយ ឈ្មោះបបញ្ចសូទនី Vāseṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវាសេដ្ឋសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។ 9. Subhasuttavaṇṇanā ៩. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃសុភសូត្រ 462. Evaṃ me sutanti subhasuttaṃ. Tattha todeyyaputtoti tudigāmavāsino todeyyabrāhmaṇassa putto. Ārādhako hotīti sampādako hoti paripūrako. Ñāyaṃ dhammanti kāraṇadhammaṃ. Kusalanti anavajjaṃ. ៤៦២. សូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា "Evaṃ me sutaṃ" នេះ ឈ្មោះថា សុភសូត្រ។ ក្នុងសុភសូត្រនោះ បទថា Todeyyaputto បានដល់ កូនប្រុសរបស់តោទេយ្យព្រាហ្មណ៍ ដែលរស់នៅក្នុងភូមិតុទិ។ បទថា Ārādhako hoti បានដល់ ជាអ្នកធ្វើឱ្យសម្រេច ជាអ្នកធ្វើឱ្យពេញបរិបូណ៌។ បទថា Ñāyaṃ dhammaṃ បានដល់ ធម៌ដែលជាហេតុដ៏សមគួរ។ បទថា Kusalaṃ បានដល់ ធម៌ដែលមិនមានទោស។ 463. Micchāpaṭipattinti aniyyānikaṃ akusalapaṭipadaṃ. Sammāpaṭipattinti niyyānikaṃ kusalapaṭipadaṃ. ៤៦៣. បទថា Micchāpaṭipattiṃ បានដល់ បដិបទាជាអកុសលដែលមិននាំឱ្យរួចចាកទុក្ខ (មិននាំចេញចាកវដ្តៈ)។ បទថា Sammāpaṭipattiṃ បានដល់ បដិបទាជាកុសលដែលនាំឱ្យរួចចាកទុក្ខ (នាំចេញចាកវដ្តៈ)។ Mahaṭṭhantiādīsu mahantehi veyyāvaccakarehi vā upakaraṇehi vā bahūhi attho etthāti mahaṭṭhaṃ. Mahantāni nāmaggahaṇamaṅgalādīni kiccāni etthāti mahākiccaṃ. Idaṃ ajja kattabbaṃ, idaṃ sveti evaṃ mahantāni adhikārasaṅkhātāni adhikaraṇāni etthāti mahādhikaraṇaṃ. Bahūnaṃ kamme yuttappayuttatāvasena pīḷāsaṅkhāto mahāsamārambho etthāti mahāsamārambhaṃ. Gharāvāsakammaṭṭhānanti gharāvāsakammaṃ. Evaṃ sabbavāresu attho veditabbo. Kasikamme cettha naṅgalakoṭiṃ ādiṃ katvā upakaraṇānaṃ pariyesanavasena mahaṭṭhatā, vaṇijjāya yathāṭhitaṃyeva bhaṇḍaṃ gahetvā parivattanavasena appaṭṭhatā veditabbā. Vipajjamānanti avuṭṭhiativuṭṭhiādīhi kasikammaṃ, maṇisuvaṇṇādīsu acchekatādīhi ca vaṇijjakammaṃ appaphalaṃ hoti, mūlacchedampi pāpuṇāti. Vipariyāyena sampajjamānaṃ mahapphalaṃ cūḷantevāsikassa viya. ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា "Mahaṭṭhaṃ" ជាដើម សេចក្តីពន្យល់តាមលំដាប់បទ គួរជ្រាបយ៉ាងនេះ៖ ក្នុងកិច្ចការរបស់គ្រហស្ថនេះ មានសេចក្តីត្រូវការ (ប្រយោជន៍) ដោយគ្រឿងឧបករណ៍ច្រើន ឬដោយអ្នកជួយធ្វើការងារច្រើន ហេតុនោះ ទើបហៅថា Mahaṭṭha (មានសេចក្តីត្រូវការច្រើន)។ ក្នុងកិច្ចការរបស់គ្រហស្ថនេះ មានកិច្ចការធំៗ មានមង្គលការដាក់ឈ្មោះជាដើម ហេតុនោះ ទើបហៅថា Mahākicca (មានកិច្ចការច្រើន)។ ក្នុងកិច្ចការរបស់គ្រហស្ថនេះ មានអធិករណ៍ (ការងារដែលត្រូវធ្វើ) ធំៗ ដែលហៅថាអធិការៈ ដូចជា "ការងារនេះត្រូវធ្វើក្នុងថ្ងៃនេះ ការងារនេះត្រូវធ្វើក្នុងថ្ងៃស្អែក" ហេតុនោះ ទើបហៅថា Mahādhikaraṇa (មានអធិករណ៍ធំ)។ ក្នុងកិច្ចការរបស់គ្រហស្ថនេះ មានការចាប់ផ្តើមដ៏ធំ ដែលហៅថាការបៀតបៀន ដោយអំណាចនៃការខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចការរបស់មនុស្សជាច្រើន ហេតុនោះ ទើបហៅថា Mahāsamārambha (មានការចាប់ផ្តើមដ៏ធំ)។ បទថា Gharāvāsakammaṭṭhānaṃ បានដល់ កិច្ចការរបស់គ្រហស្ថ។ គួរជ្រាបសេចក្តីក្នុងវារៈទាំងពួងយ៉ាងនេះឯង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងកិច្ចការទាំងនោះ ក្នុងកសិកម្ម ភាពជាកិច្ចការដែលមានសេចក្តីត្រូវការច្រើន (Mahaṭṭhatā) គួរជ្រាបដោយអំណាចនៃការស្វែងរកគ្រឿងឧបករណ៍ មានចុងនង្គ័លជាដើម ចំណែកឯក្នុងពាណិជ្ជកម្ម ភាពជាកិច្ចការដែលមានសេចក្តីត្រូវការតិច (Appaṭṭhatā) គួរជ្រាបដោយអំណាចនៃការកាន់យកទំនិញតាមដែលមានស្រាប់ ហើយធ្វើការដោះដូរ។ បទថា Vipajjamānaṃ បានដល់ កសិកម្មដែលខូចខាតទៅដោយសារការគ្មានភ្លៀង ឬភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងពេកជាដើម តែងមានផលតិច ចំណែកឯពាណិជ្ជកម្ម តែងមានផលតិចដោយសារការមិនឈ្លាសវៃក្នុងកែវមណីនិងមាសជាដើម សូម្បីតែការខាតបង់ដើមទុនក៏មាន។ ផ្ទុយទៅវិញ កាលបើសម្រេចផលបរិបូណ៌ តែងមានផលច្រើន ដូចជាការសម្រេចផលរបស់កូនសិស្សតូចម្នាក់ដូច្នោះឯង។ 464. Evameva khoti yathā kasikammaṭṭhānaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti, evaṃ gharāvāsakammaṭṭhānampi. Akatakalyāṇo hi kālaṃ katvā niraye [Pg.303] nibbattati. Mahādattasenāpati nāma kireko brāhmaṇabhatto ahosi, tassa maraṇasamaye nirayo upaṭṭhāsi. So brāhmaṇehi ‘‘kiṃ passasī’’ti vutto? Lohitagharanti āha. Brahmaloko bho esoti. Brahmaloko nāma bho kahanti? Uparīti. Mayhaṃ heṭṭhā upaṭṭhātīti. Kiñcāpi heṭṭhā upaṭṭhāti, tathāpi uparīti kālaṃ katvā niraye nibbatto. ‘‘Iminā amhākaṃ yaññe doso dinno’’ti sahassaṃ gahetvā nīharituṃ adaṃsu. Sampajjamānaṃ pana mahapphalaṃ hoti. Katakalyāṇo hi kālaṃ katvā sagge nibbattati. Sakalāya guttilavimānakathāya dīpetabbaṃ. Yathā pana taṃ vaṇijjakammaṭṭhānaṃ vipajjamānaṃ appaphalaṃ hoti, evaṃ sīlesu aparipūrakārino anesanāya yuttassa pabbajjākammaṭṭhānampi. Evarūpā hi neva jhānādisukhaṃ na saggamokkhaṃ labhati. Sampajjamānaṃ pana mahapphalaṃ hoti. Sīlāni hi pūretvā vipassanaṃ vaḍḍhento arahattampi pāpuṇāti. ៤៦៤. ពាក្យថា Evameva kho នេះ មានសេចក្តីថា កាលបើការងារគឺការធ្វើស្រែចម្ការ វិបត្តិទៅ (ខូចខាតទៅដោយសារគ្មានភ្លៀង ឬភ្លៀងធ្លាក់ខ្លាំងពេក) រមែងមានផលតិច យ៉ាងណាមិញ ការងារគឺការគ្រប់គ្រងផ្ទះ ក៏មានផលតិច យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមិនបានធ្វើបុណ្យកុសល លុះធ្វើមរណកាលទៅ រមែងទៅកើតក្នុងនរក។ ឮថា មានសេនាបតីម្នាក់ឈ្មោះ មហាទត្ត ជាអ្នកទំនុកបម្រុងពួកព្រាហ្មណ៍ ក្នុងពេលជិតស្លាប់ នរកក៏ប្រាកដដល់សេនាបតីនោះ។ សេនាបតីនោះ កាលដែលពួកព្រាហ្មណ៍សួរថា "លោកម្ចាស់ ឃើញអ្វី?" ក៏ប្រាប់ថា "ខ្ញុំឃើញផ្ទះបង្ហូរឈាម"។ ពួកព្រាហ្មណ៍និយាយថា "នែអ្នកដ៏ចម្រើន ទីនោះគឺព្រហ្មលោកទេតើ"។ សេនាបតីសួរថា "នែអ្នកដ៏ចម្រើន ចុះព្រហ្មលោកនោះនៅឯណា?" ពួកព្រាហ្មណ៍ប្រាប់ថា "នៅខាងលើ"។ សេនាបតីពោលថា "ប៉ុន្តែវាប្រាកដដល់ខ្ញុំនៅខាងក្រោមទេតើ"។ ទោះបីជាប្រាកដនៅខាងក្រោមយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏ពួកព្រាហ្មណ៍នៅតែប្រាប់ថា "នៅខាងលើ" ដដែល លុះសេនាបតីនោះធ្វើមរណកាលទៅ ក៏ទៅកើតក្នុងនរក។ ពួកព្រាហ្មណ៍និយាយគ្នាថា "សេនាបតីនេះ ធ្វើឲ្យខូចខាតដល់យញ្ញពិធីរបស់យើងហើយ" ទើបនាំគ្នាទទួលយកទ្រព្យមួយពាន់ ហើយជួលគេឲ្យសែងសពចេញទៅក្រៅផ្ទះ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើការគ្រប់គ្រងផ្ទះនោះសម្រេចទៅដោយល្អ រមែងមានផលច្រើន។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលបានធ្វើបុណ្យកុសលទុកហើយ លុះធ្វើមរណកាលទៅ រមែងទៅកើតក្នុងសួគ៌។ សេចក្តីនេះ គប្បីសម្តែងឲ្យពិស្តារដោយគុត្តិលវិមានកថាទាំងមូល។ មួយវិញទៀត ដូចជាការងារគឺការជួញដូរ កាលបើខូចខាតទៅ រមែងមានផលតិច យ៉ាងណាមិញ ការងារគឺផ្នួសរបស់ភិក្ខុអ្នកមិនបំពេញសីលឲ្យបរិបូរណ៍ ប្រកបដោយអនេសនៈ (ការស្វែងរកមិនសមគួរ) ក៏រមែងខូចខាត និងមានផលតិច យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ភិក្ខុមានសភាពបែបនោះ រមែងមិនបានទទួលសេចក្តីសុខមានឈានជាដើមឡើយ ទាំងមិនបានសួគ៌និងមោក្ខធម៌ (ព្រះនិព្វាន) ទៀតផង។ ប៉ុន្តែ កាលបើផ្នួសនោះសម្រេចទៅដោយល្អ រមែងមានផលច្រើន។ ព្រោះថា ភិក្ខុកាលបើបំពេញសីលឲ្យបរិបូរណ៍ ចម្រើនវិបស្សនា រមែងបានសម្រេចសូម្បីព្រះអរហត្ត។ Brāhmaṇā, bho gotamoti idha kiṃ pucchāmīti pucchati? Brāhmaṇā vadanti – ‘‘pabbajito ime pañca dhamme pūretuṃ samattho nāma natthi, gahaṭṭhova pūretī’’ti. Samaṇo pana gotamo – ‘‘gihissa vā ahaṃ māṇava pabbajitassa vā’’ti punappunaṃ vadati, neva pabbajitaṃ muñcati, mayhameva pucchaṃ maññe na sallakkhetīti cāgasīsena pañca dhamme pucchāmīti pucchati. Sace te agarūti sace tuyhaṃ yathā brāhmaṇā paññapenti, tathā idha bhāsituṃ bhāriyaṃ na hoti, yadi na koci aphāsukabhāvo hoti, bhāsassūti attho. Na kho me, bhoti kiṃ sandhāyāha? Paṇḍitapaṭirūpakānañhi santike kathetuṃ dukkhaṃ hoti, te pade pade akkhare akkhare dosameva vadanti. Ekantapaṇḍitā pana kathaṃ sutvā sukathitaṃ pasaṃsanti, dukkathite pāḷipadaatthabyañjanesu yaṃ yaṃ virujjhati, taṃ taṃ ujuṃ katvā denti. Bhagavatā ca sadiso ekantapaṇḍito nāma natthi, tenāha ‘‘na kho me, bho gotama, garu, yatthassu bhavanto vā nisinno bhavantarūpo vā’’ti. Saccanti vacīsaccaṃ. Tapanti tapacariyaṃ. Brahmacariyanti methunaviratiṃ. Ajjhenanti mantagahaṇaṃ. Cāganti āmisapariccāgaṃ. ពាក្យថា Brāhmaṇā, bho gotama នេះ សួរថា តើខ្ញុំគប្បីសួរអ្វីក្នុងទីនេះ? ព្រោះពួកព្រាហ្មណ៍តែងពោលថា "បុគ្គលដែលបួសហើយ ឈ្មោះថាជាអ្នកអាចបំពេញធម៌ទាំង ៥ នេះ មិនមានឡើយ មានតែគ្រហស្ថប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចបំពេញបាន"។ ចំណែកព្រះសមណគោតម តែងតែត្រាស់រឿយៗថា "ម្នាលមាណព តថាគត (ពោលសរសើរការប្រតិបត្តិត្រូវ) របស់គ្រហស្ថក្តី របស់បព្វជិតក្តី" ព្រះអង្គមិនដែលលះបង់បព្វជិតឡើយ ហាក់ដូចជាទ្រង់សួរចំពោះតែខ្ញុំម្នាក់ឯង ខ្ញុំមិនទាន់កត់សម្គាល់បានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ខ្ញុំនឹងសួរនូវធម៌ទាំង ៥ នេះ ដោយមានចាគៈជាប្រធាន។ ពាក្យថា Sace te agarū សេចក្តីថា ប្រសិនបើការដែលអ្នកពោលក្នុងទីនេះ តាមដែលពួកព្រាហ្មណ៍បញ្ញត្តទុក មិនជាទម្ងន់ (មិនជាការលំបាក) ដល់អ្នកទេ ប្រសិនបើគ្មានសេចក្តីលំបាកណាមួយទេ សូមអ្នកពោលចុះ។ ពាក្យថា Na kho me, bho សួរថា មាណពពោលសំដៅលើអ្វី? ព្រោះថា ការនិយាយក្នុងសំណាក់នៃបុគ្គលដែលធ្វើពុតជាអ្នកប្រាជ្ញ រមែងជាទុក្ខ (លំបាក) ពួកនោះតែងតែចាប់កំហុសគ្រប់បទ គ្រប់អក្សរ។ ចំណែកឯអ្នកប្រាជ្ញពិតប្រាកដ កាលបើបានស្តាប់ពាក្យសួរហើយ រមែងសរសើរចំពោះពាក្យដែលសួរល្អ កាលបើពាក្យសួរមិនល្អ ក្នុងចំណោមបទ បាលី អត្ថ និងព្យញ្ជនៈទាំងឡាយ កន្លែងណាដែលផ្ទុយគ្នា ក៏រមែងកែសម្រួលកន្លែងនោះឲ្យត្រឹមត្រូវហើយទើបឆ្លើយឲ្យ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលដែលជាអ្នកប្រាជ្ញពិតប្រាកដ ស្មើដោយព្រះដ៏មានព្រះភាគ មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ មាណពទើបពោលថា "បពិត្រព្រះគោតមដ៏ចម្រើន មិនជាទម្ងន់ដល់ខ្ញុំឡើយ ក្នុងទីណាដែលព្រះអង្គ ឬបុគ្គលដែលប្រហែលដូចជាព្រះអង្គគង់នៅ"។ ពាក្យថា Saccaṃ បានដល់ វចីសច្ចៈ (ការនិយាយពាក្យពិត)។ ពាក្យថា Tapaṃ បានដល់ តបចរិយៈ (ការសង្រួមដុតកំដៅកិលេស)។ ពាក្យថា Brahmacariyaṃ បានដល់ ការវៀរចាកមេថុនធម្ម។ ពាក្យថា Ajjhenaṃ បានដល់ ការរៀនមន្ត (វេទ)។ ពាក្យថា Cāgaṃ បានដល់ ការលះបង់អាមិសៈ (ការបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិ)។ 466. Pāpito bhavissatīti. Ajānanabhāvaṃ pāpito bhavissati. Etadavocāti bhagavatā andhaveṇūpamāya niggahito taṃ paccāharituṃ asakkonto yathā nāma dubbalasunakho migaṃ uṭṭhapetvā sāmikassa abhimukhaṃ [Pg.304] katvā sayaṃ apasakkati, evamevaṃ ācariyaṃ apadisanto evaṃ ‘‘brāhmaṇo’’tiādivacanaṃ avoca. Tattha pokkharasātīti idaṃ tassa nāmaṃ, ‘‘pokkharasāyī’’tipi vuccati. Tassa kira kāyo setapokkharasadiso devanagare ussāpitarajatatoraṇaṃ viya sobhati, sīsaṃ panassa kāḷavaṇṇaindanīlamayaṃ viya, massupi candamaṇḍale kāḷamegharāji viya khāyati, akkhīni nīluppalasadisāni, nāsā rajatapanāḷikā viya suvaṭṭitā suparisuddhā, hatthapādatalāni ceva mukhañca katalākhārasaparikammaṃ viya sobhati. Ativiya sobhaggappatto brāhmaṇassa attabhāvo. Arājake ṭhāne rājānaṃ kātuṃ yuttamimaṃ brāhmaṇaṃ, evamesa sassiriko, iti naṃ pokkharasadisattā ‘‘pokkharasātī’’ti sañjānanti, pokkhare pana so nibbatto, na mātukucchiyanti iti naṃ pokkhare sayitattā ‘‘pokkharasāyī’’tipi sañjānanti. Opamaññoti upamaññagotto. Subhagavanikoti ukkaṭṭhāya subhagavanassa issaro. Hassakaṃyevāti hasitabbakaññeva. Nāmakaṃyevāti lāmakaṃyeva. Tadeva taṃ atthābhāvena rittakaṃ. Rittakattā ca tucchakaṃ. Idāni naṃ bhagavā sācariyakaṃ niggaṇhituṃ kiṃ pana māṇavātiādimāha. ៤៦៦. ពាក្យថា Pāpito bhavissati សេចក្តីថា នឹងត្រូវនាំទៅកាន់ភាពមិនដឹង (ភាពល្ងង់ខ្លៅ)។ ពាក្យថា Etadavoca សេចក្តីថា សុភមាណព កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សង្កត់សង្កិនដោយឧបមាដោយជួរនៃមនុស្សខ្វាក់ មិនអាចនឹងដកខ្លួនរួច ប្រៀបដូចជាឆ្កែទន់ខ្សោយ (ឆ្កែស្គម) ដេញសត្វម្រឹគឲ្យរត់ទៅរកម្ចាស់របស់ខ្លួន ហើយខ្លួនឯងក៏គេចចេញទៅ យ៉ាងណាមិញ សុភមាណពក៏ចង្អុលបង្ហាញទៅកាន់អាចារ្យរបស់ខ្លួន យ៉ាងនោះឯង ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "Brāhmaṇo" ដូច្នេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Pokkharasāti នេះ ជាឈ្មោះរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ ម្យ៉ាងទៀត ហៅថា "Pokkharasāyī" ក៏បាន។ ឮថា រាងកាយរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ ដូចជាផ្កាឈូកស ស្អាតល្អដូចជាខ្លោងទ្វារប្រាក់ដែលគេលើកឡើងក្នុងទេវនគរ ក្បាលរបស់គាត់ប្រៀបដូចជាថ្មមណីពណ៌ខៀវ (ឥន្ទនីល) ពុកចង្ការរបស់គាត់ប្រាកដដូចជាជួរមេឃខ្មៅក្នុងវង់ព្រះចន្ទ ភ្នែកទាំងគូដូចជាផ្កាឈូកខៀវ ច្រមុះមូលក្លំស្អាតល្អដូចជាបំពង់ប្រាក់ បាតដៃបាតជើង និងផ្ទៃមុខ ស្អាតល្អដូចជាគេលាបលនដោយទឹកល័ក្តដ៏ល្អ។ អត្តភាពរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ ដល់នូវភាពល្អឆើតឆាយក្រៃលែង។ ព្រាហ្មណ៍នេះ គួរតែលើកតម្កើងឲ្យធ្វើជាស្តេចក្នុងប្រទេសដែលគ្មានស្តេចបាន ព្រោះគាត់មានសិរីសួស្តីយ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ព្រោះតែគាត់មានសម្បុរដូចជាផ្កាឈូក មនុស្សទាំងឡាយទើបស្គាល់គាត់ថា "Pokkharasāti"។ មួយវិញទៀត ព្រាហ្មណ៍នោះកើតក្នុងផ្កាឈូក មិនមែនកើតក្នុងផ្ទៃមាតាឡើយ ព្រោះតែគាត់ដេកនៅក្នុងផ្កាឈូក ហេតុនោះ មនុស្សទាំងឡាយទើបស្គាល់គាត់ថា "Pokkharasāyī" ដូច្នេះខ្លះ។ ពាក្យថា Opamañño គឺមានគោត្រថា ឧបមញ្ញៈ។ ពាក្យថា Subhagavaniko គឺជានាយកគ្រប់គ្រងព្រៃសុភគវ័ន ក្នុងក្រុងឧក្កដ្ឋា។ ពាក្យថា Hassakaṃyeva គឺគួរឲ្យសើចប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Nāmakaṃyeva (លាមកំយេវៈ) គឺថោកទាបប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យនោះឯង ព្រោះគ្មានអត្ថខ្លឹមសារ ទើបឈ្មោះថាជាពាក្យទទេ (rittakaṃ) ហើយព្រោះតែជាពាក្យទទេ ទើបឈ្មោះថាជាពាក្យសោះសូន្យ (tucchakaṃ)។ ក្នុងពេលនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីនឹងសង្កត់សង្កិនមាណពនោះ ព្រមទាំងអាចារ្យរបស់គេ ទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "Kiṃ pana māṇava" ដូច្នេះ។ 467. Tattha katamā nesaṃ seyyoti katamā vācā tesaṃ seyyo, pāsaṃsataroti attho. Sammuccāti sammutiyā lokavohārena. Mantāti tulayitvā pariggaṇhitvā. Paṭisaṅkhāyāti jānitvā. Atthasaṃhitanti kāraṇanissitaṃ. Evaṃ santeti lokavohāraṃ amuñcitvā tulayitvā jānitvā kāraṇanissitaṃ katvā kathitāya seyyabhāve sati. Āvutoti āvarito. Nivutoti nivārito. Ophuṭoti onaddho. Pariyonaddhoti paliveṭhito. ៤៦៧. ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា Katamā nesaṃ seyyo សេចក្តីថា តើវាចារបស់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ មួយណាប្រសើរជាង គឺគួរឲ្យសរសើរជាង នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Sammuccā គឺដោយសម្មតិ ដោយវោហារលោក។ ពាក្យថា Mantā គឺដោយការថ្លឹងថ្លែង គ្រឿងកំណត់ដឹង។ ពាក្យថា Paṭisaṅkhāya គឺដោយដឹងច្បាស់។ ពាក្យថា Atthasaṃhitaṃ គឺប្រកបដោយហេតុផល (អាស្រ័យនូវហេតុ)។ ពាក្យថា Evaṃ sante សេចក្តីថា កាលបើមិនលះបង់វោហារលោក ថ្លឹងថ្លែង ដឹងច្បាស់ ធ្វើឲ្យប្រកបដោយហេតុផល ហើយពោលវាចាដែលប្រសើរ មាននៅយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា Āvuto គឺត្រូវបិទបាំង។ ពាក្យថា Nivuto គឺត្រូវរារាំង។ ពាក្យថា Ophuṭo គឺត្រូវគ្របដណ្តប់។ ពាក្យថា Pariyonaddho គឺត្រូវព័ទ្ធជុំវិញ។ 468. Gadhitotiādīni vuttatthāneva. Sace taṃ, bho gotama, ṭhānanti sace etaṃ kāraṇamatthi. Svāssāti dhūmachārikādīnaṃ abhāvena so assa aggi accimā ca vaṇṇimā ca pabhassaro cāti. Tathūpamāhaṃ māṇavāti tappaṭibhāgaṃ ahaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yatheva hi tiṇakaṭṭhupādānaṃ paṭicca jalamāno aggi dhūmachārikaṅgārānaṃ atthitāya sadoso hoti[Pg.305], evamevaṃ pañca kāmaguṇe paṭicca uppannā pīti jātijarābyādhimaraṇasokādīnaṃ atthitāya sadosā. Yathā pana pariccattatiṇakaṭṭhupādāno dhūmādīnaṃ abhāvena parisuddho, evamevaṃ lokuttarajjhānadvayasampayuttā pīti jātiādīnaṃ abhāvena parisuddhāti attho. ៤៦៨. ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Gadhiton មានអត្ថដែលបានពោលរួចហើយ។ ពាក្យថា Sace taṃ, bho gotama, ṭhānaṃ សេចក្តីថា ប្រសិនបើហេតុនេះមានពិត។ ពាក្យថា Svāssa សេចក្តីថា ព្រោះតែមិនមានផ្សែង និងផេះជាដើម ភ្លើងនោះក៏គប្បីមានអណ្តាត មានពណ៌ និងមានពន្លឺរុងរឿង។ ពាក្យថា Tathūpamāhaṃ māṇava សេចក្តីថា តថាគតពោលធៀបនឹងភ្លើងដែលប្រាសចាកផ្សែងនិងផេះនោះ។ សេចក្តីពន្យល់មានដូចតទៅនេះ៖ ដូចជាភ្លើងដែលឆេះអាស្រ័យគ្រឿងបញ្ឆេះមានស្មៅនិងអុសជាដើម រមែងមានទោស ព្រោះតែមានផ្សែង ផេះ និងរងើកភ្លើង យ៉ាងណាមិញ បីតិដែលកើតឡើងអាស្រ័យកាមគុណទាំង ៥ ក៏រមែងមានទោស ព្រោះតែមានជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណៈ និងសោកៈជាដើម យ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ ដូចជាភ្លើងដែលលះបង់គ្រឿងបញ្ឆេះមានស្មៅនិងអុសជាដើមហើយ រមែងបរិសុទ្ធ ព្រោះតែគ្មានផ្សែងជាដើម យ៉ាងណាមិញ បីតិដែលប្រកបដោយលោកុត្តរឈានទាំងពីរ (បឋមឈាន និងទុតិយឈាន) ក៏រមែងបរិសុទ្ធ ព្រោះតែគ្មានជាតិជាដើម យ៉ាងនោះឯង នេះជាអត្ថ។ 469. Idāni ye te brāhmaṇehi cāgasīsena pañca dhammā paññattā, tepi yasmā pañceva hutvā na niccalā tiṭṭhanti, anukampājātikena saddhiṃ cha āpajjanti. Tasmā taṃ dosaṃ dassetuṃ ye te māṇavātiādimāha. Tattha anukampājātikanti anukampāsabhāvaṃ. ៤៦៩. ក្នុងពេលនេះ ធម៌ទាំង ៥ ណា ដែលពួកព្រាហ្មណ៍បានបញ្ញត្តទុកដោយមានចាគៈជាប្រធាន ធម៌ទាំងនោះ ព្រោះតែមិនមែនមានត្រឹមតែ ៥ យ៉ាងនៅនឹងថ្កល់ឡើយ កាលបើបូករួមជាមួយអនុកម្បជាតិកធម៌ (ធម៌មានសេចក្តីអនុគ្រោះជាសភាវៈ) ក៏រមែងទៅជា ៦ យ៉ាង។ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវទោសក្នុងការកាន់យកថាមានត្រឹមតែ ៥ យ៉ាងនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា "Ye te māṇava" ដូច្នេះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា Anukampājātikaṃ បានដល់ សេចក្តីអនុគ្រោះជាសភាវៈ។ Kattha bahulaṃ samanupassasīti idaṃ bhagavā yasmā – ‘‘esa ime pañca dhamme pabbajito paripūretuṃ samattho nāma natthi, gahaṭṭho paripūretī’’ti āha, tasmā – ‘‘pabbajitova ime pūreti, gahaṭṭho pūretuṃ samattho nāma natthī’’ti teneva mukhena bhaṇāpetuṃ pucchati. ពាក្យថា Kattha bahulaṃ samanupassasi នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគសួរ ព្រោះតែសុភមាណពពោលថា "បព្វជិតដែលជាអ្នកអាចបំពេញធម៌ទាំង ៥ នេះ មិនមានឡើយ មានតែគ្រហស្ថប៉ុណ្ណោះ ទើបអាចបំពេញបាន" ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គចង់ឲ្យមាណពនោះនិយាយចេញពីមាត់ខ្លួនឯងវិញថា "មានតែបព្វជិតប៉ុណ្ណោះ ទើបបំពេញធម៌ទាំងនេះបាន ចំណែកគ្រហស្ថ មិនអាចនឹងបំពេញបានឡើយ" ទើបត្រាស់សួរយ៉ាងនេះ។ Na satataṃ samitaṃ saccavādītiādīsu gahaṭṭho aññasmiṃ asati vaḷañjanakamusāvādampi karotiyeva, pabbajitā asinā sīse chijjantepi dve kathā na kathenti. Gahaṭṭho ca antotemāsamattampi sikkhāpadaṃ rakkhituṃ na sakkoti, pabbajito niccameva tapassī sīlavā tapanissitako hoti. Gahaṭṭho māsassa aṭṭhadivasamattampi uposathakammaṃ kātuṃ na sakkoti, pabbajitā yāvajīvaṃ brahmacārino honti. Gahaṭṭho ratanasuttamaṅgalasuttamattampi potthake likhitvā ṭhapeti, pabbajitā niccaṃ sajjhāyanti. Gahaṭṭho salākabhattampi akhaṇḍaṃ katvā dātuṃ na sakkoti, pabbajitā aññasmiṃ asati kākasunakhādīnampi piṇḍaṃ denti, bhaṇḍaggāhakadaharassapi patte pakkhipantevāti evamattho daṭṭhabbo. Cittassāhametenti ahaṃ ete pañca dhamme mettacittassa parivāre vadāmīti attho. ក្នុងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Na satataṃ samitaṃ saccavādī គប្បីជ្រាបអត្ថដូចតទៅនេះ៖ គ្រហស្ថ កាលបើគ្មានប្រយោជន៍ដទៃ ក៏នៅតែនិយាយពាក្យកុហកដែលធ្លាប់ប្រើប្រាស់ជាប្រចាំ ចំណែកឯបព្វជិតទាំងឡាយ សូម្បីតែត្រូវគេកាត់ក្បាលដោយដាវ ក៏មិនពោលពាក្យពីរ (ពាក្យកុហក) ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត គ្រហស្ថ សូម្បីតែក្នុងរយៈពេលត្រឹមតែបីខែក្នុងវស្សា ក៏មិនអាចរក្សាសិក្ខាបទបានដែរ ចំណែកឯបព្វជិត រមែងជាអ្នកមានតបៈ មានសីល អាស្រ័យនូវតបធម៌ជានិច្ច។ គ្រហស្ថ សូម្បីតែក្នុងមួយខែ រក្សាឧបោសថកម្មត្រឹមតែប្រាំបីថ្ងៃ ក៏មិនអាចធ្វើបាន ចំណែកឯបព្វជិតទាំងឡាយ រមែងជាអ្នកប្រព្រឹត្តព្រហ្មចរិយធម៌អស់មួយជីវិត។ គ្រហស្ថ សូម្បីតែរតនសូត្រ និងមង្គលសូត្រ ក៏គ្រាន់តែសរសេរទុកក្នុងសៀវភៅ (ស្លឹករឹត) ប៉ុណ្ណោះ ចំណែកឯបព្វជិតទាំងឡាយ រមែងសូត្រធម៌ជានិច្ច។ គ្រហស្ថ សូម្បីតែស្លាកភត្ត ក៏មិនអាចធ្វើមិនឲ្យដាច់ធ្លាយហើយប្រគេនបានឡើយ ចំណែកឯបព្វជិតទាំងឡាយ កាលបើគ្មានអ្នកទទួលទានដទៃ ក៏រមែងដាក់បាយដុំឲ្យសូម្បីតែដល់សត្វក្អែក និងសត្វឆ្កែជាដើម ទាំងដាក់ទៅក្នុងបាត្ររបស់សាមណេរតូចដែលជាអ្នកកាន់បរិក្ខារ (មានស្បង់ចីវរជាដើម) ទៀតផង គប្បីជ្រាបអត្ថយ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា Cittassāhamete សេចក្តីថា តថាគតពោលថា ធម៌ទាំង ៥ នេះ ជាបរិវារនៃមេត្តាចិត្ត នេះជាអត្ថ។ 470. Jātavaddhoti jāto ca vaḍḍhito ca. Yo hi kevalaṃ tattha jātova hoti, aññattha vaḍḍhito, tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti, tasmā jātavaddhoti āha. Jātavaddhopi hi yo ciraṃ nikkhanto, tassa na sabbaso paccakkhā honti, tasmā tāvadeva avasaṭanti āha, taṃkhaṇameva nikkhantanti attho. Dandhāyitattanti ‘‘ayaṃ [Pg.306] nu kho maggo ayaṃ na nu kho’’ti kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ. Vitthāyitattanti yathā sukhumaṃ atthajātaṃ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṃ thaddhabhāvaṃ gaṇhāti, evaṃ thaddhabhāvagahaṇaṃ. Natvevāti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṃ dasseti. Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādīnaṃ vasena siyā ñāṇassa paṭighāto, tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā, sabbaññutaññāṇaṃ pana appaṭihataṃ, na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti. ៤៧០. ពាក្យថា Jātavaḍḍho គឺកើតផង ធំធាត់ផង (ក្នុងភូមិណាមួយ)។ ព្រោះថា បុរសណាគ្រាន់តែកើតក្នុងភូមិនោះ ប៉ុន្តែទៅធំធាត់នៅកន្លែងផ្សេង ផ្លូវក្នុងភូមិនោះជុំវិញ រមែងមិនប្រាកដច្បាស់ដល់បុរសនោះដោយសព្វគ្រប់ឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "Jātavaḍḍho"។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែបុរសដែលកើតផង ធំធាត់ផងក្នុងភូមិនោះ ប៉ុន្តែបើចេញទៅបាត់អស់កាលយូរហើយ ផ្លូវទាំងឡាយក៏មិនប្រាកដច្បាស់ដល់គេដោយសព្វគ្រប់ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "Tāvadeva avasaṭaṃ" សេចក្តីថា ទើបតែនឹងចេញទៅក្នុងខណៈនោះឯង។ ពាក្យថា Dandhāyitattaṃ គឺភាពយឺតយ៉ាវដោយអំណាចនៃសេចក្តីសង្ស័យថា "ផ្លូវនេះមែនឬហ្ន៎ ឬមួយមិនមែនទេ"។ ពាក្យថា Vitthāyitattaṃ គឺការឡើងរឹងនៃរាងកាយ ដូចជារាងកាយរបស់បុគ្គលណាម្នាក់ដែលត្រូវគេសួរអត្ថដ៏ល្អិតល្អន់ភ្លាមៗ រមែងឡើងរឹង (គាំង) យ៉ាងណាមិញ ការឡើងរឹងនៃរាងកាយក៏យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Natveva ព្រះអង្គបង្ហាញនូវភាពមិនទើសទាល់នៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណដោយពាក្យនេះ។ ព្រោះថា បុរសនោះ ដោយអំណាចនៃការបង្វែររបស់មារជាដើម ជួនកាលអាចមានការរារាំងដល់ញាណ ហេតុនោះ បុរសនោះគប្បីយឺតយ៉ាវខ្លះ ឬឡើងរឹង (គាំង) ខ្លះ ចំណែកឯសព្វញ្ញុតញ្ញាណ រមែងមិនទើសទាល់ឡើយ គ្មាននរណាម្នាក់អាចធ្វើអន្តរាយដល់សព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះបានឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ Seyyathāpi māṇava balavā saṅkhadhamoti ettha balavāti balasampanno. Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Appakasirenāti akicchena adukkhena. Dubbalo hi saṅkhadhamako saṅkhaṃ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṃ, nāssa saṅkhasaddo sabbaso phari. Balavato pana vipphāriko hoti, tasmā balavāti āha. Mettāya cetovimuttiyāti ettha mettāyāti vutte upacāropi appanāpi vaṭṭati, cetovimuttiyāti vutte pana appanāva vaṭṭati. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ vuccati, appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ. Tesupi idha brahmavihārakammaññeva adhippetaṃ. Tañhi pamāṇaṃ atikkamitvā odhisakaanodhisaka disāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati. Na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ kāmāvacarakammaṃ tasmiṃ rūpārūpāvacarakamme na ohīyati na tiṭṭhati. Kiṃ vuttaṃ hoti? Kāmāvacarakammaṃ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṃ vā ṭhātuṃ vā rūpārūpāvacarakammaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā patiṭṭhātuṃ vā na sakkoti, atha kho rūpārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṃ mahogho viya parittaudakaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati, tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ក្នុងបទថា Seyyathāpi māṇava balavā saṅkhadhamo នេះ បទថា balavā បានដល់ អ្នកប្រកបដោយកម្លាំងកាយ។ បទថា saṅkhadhamo បានដល់ អ្នកផ្លុំសង្ខ។ បទថា Appakasirena បានដល់ ដោយមិនលំបាក ដោយមិនទុក្ខព្រួយ។ ព្រោះថា អ្នកផ្លុំសង្ខដែលមានកម្លាំងខ្សោយ ទោះបីផ្លុំសង្ខ ក៏មិនអាចញ៉ាំងទិសទាំង ៤ ឲ្យដឹងច្បាស់ដោយសំឡេងបានឡើយ សំឡេងសង្ខរបស់គេនោះ មិនអាចផ្សាយទៅសព្វទិសទីបានឡើយ។ ចំណែកឯ សំឡេងសង្ខរបស់អ្នកមានកម្លាំង តែងផ្សាយទៅសព្វទិសទី ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា balavā (អ្នកមានកម្លាំង)។ ក្នុងបទថា Mettāya cetovimuttiyā នេះ កាលបើត្រាស់ថា mettāya ឧបចារសមាធិ ឬអប្បនាសមាធិ តែងសមគួរ ប៉ុន្តែ កាលបើត្រាស់ថា cetovimuttiyā តែងសមគួរចំពោះតែអប្បនាសមាធិប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Yaṃ pamāṇakataṃ kammaṃ សំដៅយក កាមាវចរកម្ម ដែលហៅថា បមាណកតកម្ម (កម្មមានប្រមាណ) ចំណែកឯកម្មដែលហៅថា អប្បមាណកតកម្ម (កម្មមិនមានប្រមាណ) បានដល់ រូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្ម។ ក្នុងកម្មទាំងនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែព្រហ្មវិហារកម្មប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាកម្មនោះ កាលបើកន្លងហួសនូវប្រមាណ (កាមាវចរកម្ម) ហើយចម្រើនឡើងដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅកាន់ទិសទាំងឡាយ ដោយកំណត់ព្រំដែនខ្លះ មិនកំណត់ព្រំដែនខ្លះ ទើបហៅថា អប្បមាណកតកម្ម។ បទថា Na taṃ tatrāvasissati, na taṃ tatrāvatiṭṭhati សេចក្តីថា កាមាវចរកម្មនោះ មិនសេសសល់ មិនស្ថិតនៅក្នុងរូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្មនោះឡើយ។ តើមានសេចក្តីពន្យល់ដូចម្តេច? កាមាវចរកម្ម មិនអាចទាក់ទើរ ឬស្ថិតនៅក្នុងចន្លោះនៃរូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្មនោះ ឬមិនអាចផ្សាយទៅគ្របដណ្តប់ ធ្វើឲ្យអស់ទៅនូវអានុភាពនៃរូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្ម ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនដើម្បីតាំងនៅបានឡើយ ផ្ទុយទៅវិញ រូបាវចរកម្ម និងអរូបាវចរកម្មនោះឯង តែងផ្សាយទៅគ្របដណ្តប់ ធ្វើឲ្យអស់ទៅនូវកាមាវចរកម្ម ដូចជាជំនន់ទឹកដ៏ធំ ផ្សាយទៅគ្របដណ្តប់ទឹកបន្តិចបន្តួច ហើយកាន់យកឱកាសរបស់ខ្លួនតាំងនៅ រារាំងនូវផលនៃកាមាវចរកម្មនោះ ហើយនាំទៅកាន់ភាពជាមិត្តនឹងព្រហ្ម (ព្រហ្មលោក) ដោយខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសុភសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។ 10. Saṅgāravasuttavaṇṇanā ១០. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសង្គារវសូត្រ 473. Evaṃ [Pg.307] me sutanti saṅgāravasuttaṃ. Tattha cañcalikappeti evaṃnāmake gāme. Abhippasannāti aveccappasādavasena pasannā. Sā kira sotāpannā ariyasāvikā bhāradvājagottassa brāhmaṇassa bhariyā. So brāhmaṇo pubbe kālena kālaṃ brāhmaṇe nimantetvā tesaṃ sakkāraṃ karoti. Imaṃ pana brāhmaṇiṃ gharaṃ ānetvā abhirūpāya mahākulāya brāhmaṇiyā cittaṃ kopetuṃ asakkonto brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ kātuṃ nāsakkhi. Atha naṃ brāhmaṇā diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne – ‘‘nayidāni tvaṃ brāhmaṇaladdhiko, ekāhampi brāhmaṇānaṃ sakkāraṃ na karosī’’ti nippīḷenti. So gharaṃ āgantvā brāhmaṇiyā tamatthaṃ ārocetvā – ‘‘sace, bhoti ekadivasaṃ mukhaṃ rakkhituṃ sakkuṇeyyāsi, brāhmaṇānaṃ ekadivasaṃ bhikkhaṃ dadeyya’’nti āha. Tuyhaṃ deyyadhammaṃ ruccanakaṭṭhāne dehi, kiṃ mayhaṃ etthāti. So brāhmaṇe nimantetvā appodakaṃ pāyāsaṃ pacāpetvā gharañca sujjhāpetvā āsanāni paññāpetvā brāhmaṇe nisīdāpesi. Brāhmaṇī mahāsāṭakaṃ nivāsetvā kaṭacchuṃ gahetvā parivisantī dussakaṇṇake pakkhalitvā ‘‘brāhmaṇe parivisāmī’’ti saññampi akatvā āsevanavasena sahasā satthārameva anussaritvā udānaṃ udānesi. ៤៧៣. ព្រះសូត្រដែលផ្តើមឡើងដោយពាក្យថា Evaṃ me sutaṃ គឺសង្គារវសូត្រ។ ក្នុងសង្គារវសូត្រនោះ បទថា cañcalikappe បានដល់ ក្នុងភូមិដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ បទថា Abhippasannā បានដល់ ជ្រះថ្លាដោយអំណាចនៃអវេច្ចប្បសាទ (សេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើបញាប់ញ័រ)។ ឮថា នាងព្រាហ្មណីនោះ ជាអរិយសាវិកាថ្នាក់សោតាបន្នៈ ជាភរិយារបស់ព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ក្នុងភារទ្វាជគោត្រ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ កាលពីមុន តែងអញ្ជើញពួកព្រាហ្មណ៍មកធ្វើសក្ការៈតាមកាលវេលា។ ប៉ុន្តែ លុះនាំនាងព្រាហ្មណីនេះមកកាន់ផ្ទះហើយ មិនអាចធ្វើឲ្យចិត្តរបស់នាងព្រាហ្មណីដែលមានរូបល្អ កើតក្នុងត្រកូលខ្ពង់ខ្ពស់ ឲ្យខឹងក្រោធបានឡើយ ក៏មិនអាចធ្វើសក្ការៈដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយទៀតដែរ។ លំដាប់នោះ ពួកព្រាហ្មណ៍ដទៃទៀត ឃើញព្រាហ្មណ៍នោះក្នុងទីកន្លែងដែលខ្លួនបានឃើញ ក៏នាំគ្នាបៀតបៀនថា «ឥឡូវនេះ អ្នកមិនមែនជាអ្នកកាន់លទ្ធិព្រាហ្មណ៍ទៀតទេ សូម្បីតែមួយថ្ងៃ ក៏អ្នកមិនធ្វើសក្ការៈដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ដែរ»។ ព្រាហ្មណ៍នោះត្រឡប់មកផ្ទះវិញ ប្រាប់រឿងនោះដល់នាងព្រាហ្មណី រួចនិយាយថា «នាងដ៏ចម្រើន ប្រសិនបើអ្នកអាចរក្សាមាត់ (មិននិយាយស្តីអ្វី) ត្រឹមតែមួយថ្ងៃបាន ខ្ញុំនឹងប្រគេនចង្ហាន់ដល់ពួកព្រាហ្មណ៍ត្រឹមតែមួយថ្ងៃ»។ នាងព្រាហ្មណីតបថា «សូមអ្នកប្រគេនទេយ្យធម៌របស់អ្នកក្នុងទីកន្លែងដែលអ្នកពេញចិត្តចុះ តើមានការអ្វីពាក់ព័ន្ធនឹងខ្ញុំក្នុងរឿងនេះ?»។ ព្រាហ្មណ៍នោះក៏បានអញ្ជើញពួកព្រាហ្មណ៍មក ឲ្យគេស្លខាប់ (បាយគរុ) ដែលមានទឹកតិច ឲ្យគេសម្អាតផ្ទះ រៀបចំអាសនៈ ហើយឲ្យពួកព្រាហ្មណ៍អង្គុយ។ នាងព្រាហ្មណី ស្លៀកសំពត់ធំ កាន់វែកសម្រាប់ដួសខាប់ កាលដែលកំពុងបម្រើ ក៏ជំពប់ជាយសំពត់ នាងមិនបានធ្វើសេចក្តីសម្គាល់ថា «អាត្មាអញនឹងបម្រើពួកព្រាហ្មណ៍» ឡើយ ប៉ុន្តែដោយសារការសន្សំទុកមកជាញឹកញាប់ ក៏នឹកឃើញដល់ព្រះសាស្តាភ្លាមៗ ហើយបន្លឺឧទានឡើង។ Brāhmaṇā udānaṃ sutvā ‘‘ubhatopakkhiko esa samaṇassa gotamassa sahāyo, nāssa deyyadhammaṃ gaṇhissāmā’’ti kupitā bhojanāni chaḍḍetvā nikkhamiṃsu. Brāhmaṇo – ‘‘nanu paṭhamaṃyeva taṃ avacaṃ ‘ajjekadivasaṃ mukhaṃ rakkheyyāsī’ti, ettakaṃ te khīrañca taṇḍulādīni ca nāsitānī’’ti ativiya kopavasaṃ upagato – ‘‘evameva panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇassa vaṇṇaṃ bhāsati, idāni tyāhaṃ vasali tassa satthuno vādaṃ āropessāmī’’ti āha. Atha naṃ brāhmaṇī ‘‘gaccha tvaṃ, brāhmaṇa, gantvā vijānissasī’’ti vatvā ‘‘na khvāhaṃ taṃ, brāhmaṇa, passāmi sadevake loke…pe… vādaṃ āropeyyā’’tiādimāha. So satthāraṃ upasaṅkamitvā – ពួកព្រាហ្មណ៍បានឮឧទាននោះហើយ ក៏ខឹងក្រោធថា «ព្រាហ្មណ៍នេះជាអ្នកចូលខាងទាំងពីរ (ទាំងខាងពុទ្ធ ទាំងខាងព្រាហ្មណ៍) ជាសម្លាញ់របស់ព្រះសមណគោតម យើងមិនទទួលទេយ្យធម៌របស់គេឡើយ» រួចក៏បោះបង់អាហារចោល ហើយដើរចេញទៅ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏លុះក្នុងអំណាចនៃសេចក្តីខឹងជាខ្លាំង ហើយនិយាយថា «តើខ្ញុំមិនបានប្រាប់នាងតាំងពីដំបូងទេឬថា 'ថ្ងៃនេះ ត្រឹមតែមួយថ្ងៃ សូមនាងរក្សាមាត់ផង' ឥឡូវនេះ ទឹកដោះគោ និងអង្ករជាដើមប៉ុណ្ណេះ ត្រូវនាងធ្វើឲ្យខូចខាតអស់ហើយ» រួចនិយាយទៀតថា «នាងស្រីកាលកណ្ណីនេះ តែងតែពោលសរសើរគុណរបស់ព្រះសមណក្បាលត្រងោលនោះ ក្នុងទីកន្លែងផ្សេងៗយ៉ាងនេះឯង នាងស្រីចង្រៃ ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងទៅចោទប្រកាន់ទោសចំពោះព្រះសាស្តារបស់នាង»។ លំដាប់នោះ នាងព្រាហ្មណីបាននិយាយទៅកាន់ព្រាហ្មណ៍នោះថា «សូមអ្នកអញ្ជើញទៅចុះ ព្រាហ្មណ៍ កាលបើទៅដល់ហើយ អ្នកនឹងបានដឹង» រួចពោលពាក្យជាដើមថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ខ្ញុំមិនឃើញនរណាម្នាក់ក្នុងលោក ព្រមទាំងទេវលោក...បេ... ដែលអាចចោទប្រកាន់ទោស (ព្រះអង្គ) បានឡើយ»។ ព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះសាស្តា ហើយ... ‘‘Kiṃsu [Pg.308] chetvā sukhaṃ seti, kiṃsu chetvā na socati; Kissassu ekadhammassa, vadhaṃ rocesi gotamā’’ti. (saṃ. ni. 1.187) – «បុគ្គលកាត់អ្វីបាន ទើបដេកជាសុខ? បុគ្គលកាត់អ្វីបាន ទើបមិនសោកសៅ? ម្នាលព្រះគោតម ព្រះអង្គពេញចិត្តនឹងការសម្លាប់ធម៌តែមួយមុខណា?»។ Pañhaṃ pucchi. Satthā āha – ព្រាហ្មណ៍នោះបានសួរប្រស្នា។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា៖ ‘‘Kodhaṃ chetvā sukhaṃ seti, kodhaṃ chetvā na socati; Kodhassa visamūlassa, madhuraggassa brāhmaṇa; Vadhaṃ ariyā pasaṃsanti, tañhi chetvā na socatī’’ti. (saṃ. ni. 1.187) – «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ បុគ្គលកាត់សេចក្តីខឹងបាន ទើបដេកជាសុខ បុគ្គលកាត់សេចក្តីខឹងបាន ទើបមិនសោកសៅ ពួកព្រះអរិយបុគ្គល តែងសរសើរការសម្លាប់សេចក្តីខឹង ដែលមានឫសជាពិស មានចុងដ៏ផ្អែម ព្រោះថា បុគ្គលកាត់សេចក្តីខឹងនោះបានហើយ តែងមិនសោកសៅឡើយ»។ Pañhaṃ kathesi. So pabbajitvā arahattaṃ patto. Tasseva kaniṭṭhabhātā akkosakabhāradvājo nāma ‘‘bhātā me pabbajito’’ti sutvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā akkositvā bhagavatā vinīto pabbajitvā arahattaṃ patto. Aparo tassa kaniṭṭho sundarikabhāradvājo nāma. Sopi bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā vissajjanaṃ sutvā pabbajitvā arahattaṃ patto. Aparo tassa kaniṭṭho piṅgalabhāradvājo nāma. So pañhaṃ pucchitvā pañhabyākaraṇapariyosāne pabbajitvā arahattaṃ patto. Saṅgāravo māṇavoti ayaṃ tesaṃ sabbakaniṭṭho tasmiṃ divase brāhmaṇehi saddhiṃ ekabhattagge nisinno. Avabhūtāvāti avaḍḍhibhūtā avamaṅgalabhūtāyeva. Parabhūtāvāti vināsaṃ pattāyeva. Vijjamānānanti vijjamānesu. Sīlapaññāṇanti sīlañca ñāṇañca na jānāsi. ព្រះអង្គទ្រង់ដោះស្រាយប្រស្នាយ៉ាងនេះ។ ព្រាហ្មណ៍នោះ ក៏បានបួស ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ប្អូនប្រុសពៅរបស់ព្រាហ្មណ៍នោះ ឈ្មោះ អក្កោសកភារទ្វាជៈ បានឮថា «បងប្រុសរបស់អាត្មាអញបួសហើយ» ក៏ចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ហើយជេរប្រមាថ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទូន្មានហើយ ក៏បានបួស រួចសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ប្អូនប្រុសម្នាក់ទៀតរបស់គាត់ ឈ្មោះ សុន្ទរិកភារទ្វាជៈ។ ទ្រង់ក៏បានចូលទៅគាល់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ សួរប្រស្នា លុះឮការដោះស្រាយហើយ ក៏បានបួស រួចសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ប្អូនប្រុសម្នាក់ទៀតរបស់គាត់ ឈ្មោះ បិង្គលភារទ្វាជៈ។ គាត់បានសួរប្រស្នា លុះចប់ការដោះស្រាយប្រស្នាហើយ ក៏បានបួស រួចសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ចំណែកឯ សង្គារវមាណព នេះ ជាប្អូនពៅបង្អស់របស់បងប្អូនទាំង ៤ នាក់នោះ ក្នុងថ្ងៃនោះ គាត់បានអង្គុយជាមួយពួកព្រាហ្មណ៍ក្នុងកន្លែងឆាន់អាហារជាមួយគ្នា។ បទថា Avabhūtā បានដល់ មិនចម្រើន គឺមិនជាមង្គលនោះឯង។ បទថា Parabhūtā បានដល់ ដល់នូវសេចក្តីវិនាសនោះឯង។ បទថា Vijjamānānaṃ បានដល់ កាលបើមានប្រាកដ។ បទថា Sīlapaññāṇaṃ សេចក្តីថា អ្នកមិនស្គាល់សីល និងប្រាជ្ញាឡើយ។ 474. Diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattāti diṭṭhadhamme abhiññāte imasmiññeva attabhāve abhijānitvā vositavosānā hutvā pāramīsaṅkhātaṃ sabbadhammānaṃ pārabhūtaṃ nibbānaṃ pattā mayanti vatvā ādibrahmacariyaṃ paṭijānantīti attho. Ādibrahmacariyanti brahmacariyassa ādibhūtā uppādakā janakāti evaṃ paṭijānantīti vuttaṃ hoti. Takkīti takkagāhī. Vīmaṃsīti vīmaṃsako, paññācāraṃ carāpetvā evaṃvādī. Tesāhamasmīti tesaṃ sammāsambuddhānaṃ ahamasmi aññataro. ៤៧៤. បទថា Diṭṭhadhammābhiññāvosānapāramippattā សេចក្តីថា ពួកយើងដឹងច្បាស់ក្នុងបច្ចុប្បន្ន គឺក្នុងអត្តភាពនេះឯង ហើយមានកិលេសអស់រលីងហើយ បានដល់នូវព្រះនិព្វានដែលជាត្រើយនៃធម៌ទាំងពួង ពោលគឺបារមី រួចហើយពោលអះអាងនូវអាទិព្រហ្មចរិយៈ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា Ādibrahmacariyaṃ សេចក្តីថា ពួកយើងជាអ្នកបង្កើត ជាអ្នកញ៉ាំងធម៌ដែលជាខាងដើមនៃព្រហ្មចរិយៈឲ្យកើតឡើង ព្រះអង្គទ្រង់មានព្រះហឫទ័យសំដៅយ៉ាងនេះ ទើបត្រាស់ថា paṭijānanti (ប្តេជ្ញាខ្លួន)។ បទថា Takkī បានដល់ អ្នកត្រិះរិះ។ បទថា Vīmaṃsī បានដល់ អ្នកស៊ើបសួរ (អ្នកពិចារណា) តែងពោលយ៉ាងនេះ ដោយការញ៉ាំងប្រាជ្ញាចរិយាឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា Tesāhamasmi សេចក្តីថា ក្នុងចំណោមព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយនោះ ព្រះអង្គជាព្រះពុទ្ធមួយព្រះអង្គដែរ។ 485. Aṭṭhitavatanti aṭṭhitatapaṃ, assa padhānapadena saddhiṃ sambandho, tathā sappurisapadassa. Idañhi vuttaṃ hoti – bhoto gotamassa aṭṭhitapadhānavataṃ ahosi, sappurisapadhānavataṃ ahosīti. Atthi devāti [Pg.309] puṭṭho samānoti idaṃ māṇavo ‘‘sammāsambuddho ajānantova pakāsesī’’ti saññāya āha. Evaṃ santeti tumhākaṃ ajānanabhāve sante. Tucchaṃ musā hotīti tumhākaṃ kathā aphalā nipphalā hoti. Evaṃ māṇavo bhagavantaṃ musāvādena niggaṇhāti nāma. Viññunā purisenāti paṇḍitena manussena. Tvaṃ pana aviññutāya mayā byākatampi na jānāsīti dīpeti. Uccena sammatanti uccena saddena sammataṃ pākaṭaṃ lokasmiṃ. Adhidevāti susudārakāpi hi devā nāma honti, deviyo nāma honti devā pana adhidevā nāma, loke devo devīti laddhanāmehi manussehi adhikāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti. ៤៨៥. បទថា Aṭṭhitavataṃ បានដល់ ការតបៈដែលមិនឈប់ឈរ បទនោះត្រូវភ្ជាប់ជាមួយបទថា padhāna (ការព្យាយាម) សូម្បីតែបទថា sappurisa ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ការព្យាយាមតបៈដែលមិនឈប់ឈររបស់ព្រះគោតមដ៏ចម្រើន បានមានហើយ ការព្យាមតបៈរបស់សប្បុរស បានមានហើយ។ ពាក្យថា Atthi devāti puṭṭho samāno នេះ មាណពបានពោលឡើងដោយសេចក្តីសម្គាល់ថា «ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធមិនដឹងទេ ទើបសម្តែងចេញមក»។ បទថា Evaṃ sante សេចក្តីថា កាលបើភាពមិនដឹងរបស់ព្រះអង្គមានប្រាកដ។ បទថា Tucchaṃ musā hoti សេចក្តីថា សម្តីរបស់ព្រះអង្គ មិនមានផល មិនមានប្រយោជន៍ឡើយ។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា មាណពបានសង្កត់សង្កិនព្រះដ៏មានព្រះភាគដោយមុសាវាទ។ បទថា Viññunā purisena បានដល់ មនុស្សជាបណ្ឌិត។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញថា «ចំណែកឯអ្នកវិញ ព្រោះតែភាពមិនដឹង ទោះបីតថាគតដោះស្រាយហើយ ក៏នៅតែមិនដឹងដដែល»។ បទថា Uccena sammataṃ បានដល់ សន្មតដោយសំឡេងដ៏ខ្លាំង គឺល្បីល្បាញក្នុងលោក។ បទថា Adhidevā សេចក្តីថា សូម្បីតែក្មេងតូចៗ ក៏ហៅថា ទេវតា (ទេវបុត្រ) ខ្លះ ទេវី (ទេវធីតា) ខ្លះ ប៉ុន្តែ ពួកទេវតា (ពិតប្រាកដ) ហៅថា អធិទេវៈ ព្រោះមានគុណវិសេសជាងមនុស្សទាំងឡាយដែលបានឈ្មោះថា ទេវៈ ឬទេវី ក្នុងលោក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីដែលនៅសល់ក្នុងទីទាំងពួង គឺច្បាស់លាស់ស្រាប់ហើយ។ Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya ក្នុងបបញ្ចសូទនី អដ្ឋកថា មជ្ឈិមនិកាយ Saṅgāravasuttavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្តីនៃសង្គារវសូត្រ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។ Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā. ការពន្យល់សេចក្តីនៃបញ្ចមវគ្គ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។ Majjhimapaṇṇāsa-aṭṭhakathā niṭṭhitā. អដ្ឋកថាមជ្ឈិមបណ្ណាសកៈ ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។
한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ








मराठी








မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi