Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác.

มชฺฌิมนิกาเย

Trong Trung Bộ Kinh

มูลปณฺณาส-อฏฺฐกถา

Chú giải Năm Mươi Kinh Căn Bản

(ทุติโย ภาโค)

(Phần thứ hai)

๓. โอปมฺมวคฺโค

3. Phẩm Thí Dụ

๑. กกจูปมสุตฺตวณฺณนา

1. Phần giải về kinh Thí Dụ Cái Cưa

๒๒๒. เอวํ [Pg.1] เม สุตนฺติ กกจูปมสุตฺตํ. ตตฺถ โมฬิยผคฺคุโนติ โมฬีติ จูฬา วุจฺจติ. ยถาห –

222. Kinh Thí Dụ Cái Cưa bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ (Tôi nghe như vầy). Trong đó, về câu ‘Moḷiyaphagguna,’ ‘moḷi’ được gọi là búi tóc. Như đã được nói rằng:

‘‘เฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ,เวหายสํ อุกฺขิปิ สกฺยปุงฺคโว;

รตนจงฺโกฏวเรน วาสโว,สหสฺสเนตฺโต สิรสา ปฏิคฺคหี’’ติ.

‘Bậc Tối Thắng dòng Sakya, sau khi cắt búi tóc được ướp hương thơm hảo hạng, đã tung lên không trung; Vāsava (Đế Thích), vị có ngàn mắt, đã dùng tráp báu tuyệt vời, cung kính dùng đầu để tiếp nhận.’

สา ตสฺส คิหิกาเล มหตี อโหสิ, เตนสฺส โมฬิยผคฺคุโนติ สงฺขา อุทปาทิ. ปพฺพชิตมฺปิ นํ เตเนว นาเมน สญฺชานนฺติ. อติเวลนฺติ เวลํ อติกฺกมิตฺวา. ตตฺถ กาลเวลา, สีมเวลา, สีลเวลาติ ติวิธา เวลา. ‘‘ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสี’’ติ (ธมฺมปเท วคฺคานมุทฺทานํ, คาถานมุทฺทานํ; มหาว. ๑-๓) อยํ กาลเวลา นาม. ‘‘ฐิตธมฺโม เวลํ นาติวตฺตตี’’ติ (จูฬว. ๓๘๔; อุทา. ๔๕; อ. นิ. ๘.๑๙) อยํ สีมเวลา นาม. ‘‘เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต’’ติ (ธ. ส. ๒๙๙-๓๐๑) จ, ‘‘เวลา เจสา อวีติกฺกมนฏฺเฐนา’’ติ จ, อยํ สีลเวลา นาม. ตํ ติวิธมฺปิ โส อติกฺกมิเยว. ภิกฺขุนิโย หิ โอวทิตุํ กาโล นาม อตฺถิ, โส อตฺถงฺคเตปิ สูริเย [Pg.2] โอวทนฺโต ตํ กาลเวลมฺปิ อติกฺกมิ. ภิกฺขุนีนํ โอวาเท ปมาณํ นาม อตฺถิ สีมา มริยาทา. โส อุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาหิ โอวทนฺโต ตํ สีมเวลมฺปิ อติกฺกมิ. กเถนฺโต ปน ทวสหคตํ กตฺวา ทุฏฺฐุลฺลาปตฺติปโหนกํ กเถติ, เอวํ สีลเวลมฺปิ อติกฺกมิ.

Búi tóc ấy của vị này vào thời tại gia thì rất lớn, do đó danh xưng Moḷiyaphagguna đã khởi lên cho vị ấy. Ngay cả khi đã xuất gia, người ta vẫn biết đến vị ấy bằng chính tên gọi đó. ‘Ativelaṃ’ (quá mức) có nghĩa là đã vượt qua giới hạn (velā). Trong đó, có ba loại giới hạn: giới hạn thời gian (kālavelā), giới hạn ranh giới (sīmavelā), và giới hạn về giới (sīlavelā). Câu ‘Vào lúc ấy, ngài đã thốt lên lời cảm hứng này’ (Dhammapada, Mahāvagga 1-3) đây được gọi là giới hạn thời gian. Câu ‘Người có pháp vững vàng không vượt qua giới hạn’ (Cūḷavagga 384; Udāna 45; Aṅguttara Nikāya 8.19) đây được gọi là giới hạn ranh giới. Và câu ‘Không vượt qua giới hạn là sự phá vỡ đê điều’ (Dhammasaṅgaṇi 299-301) và ‘giới hạn này có ý nghĩa là không thể vượt qua,’ đây được gọi là giới hạn về giới. Vị ấy đã vượt qua cả ba loại giới hạn ấy. Thật vậy, có thời gian quy định để giáo huấn các vị tỳ-khưu-ni, nhưng vị ấy giáo huấn ngay cả khi mặt trời đã lặn, do đó đã vượt qua giới hạn thời gian. Trong việc giáo huấn các vị tỳ-khưu-ni, có một mức độ quy định, một ranh giới, một giới hạn. Vị ấy giáo huấn bằng sáu, bảy lời nói trở lên, do đó đã vượt qua giới hạn ranh giới. Hơn nữa, khi nói, vị ấy nói những lời đi kèm với sự trêu đùa, có thể dẫn đến tội thô, như vậy vị ấy cũng đã vượt qua giới hạn về giới.

สํสฏฺโฐติ มิสฺสีภูโต สมานสุขทุกฺโข หุตฺวา. สมฺมุขาติ ปุรโต. อวณฺณํ ภาสตีติ ตา ปน ปจนโกฏฺฏนาทีนิ กโรนฺติโย ทิสฺวา นตฺถิ อิมาสํ อนาปตฺติ นาม, อิมา ภิกฺขุนิโย อนาจารา ทุพฺพจา ปคพฺภาติ อคุณํ กเถติ. อธิกรณมฺปิ กโรตีติ อิเมสํ ภิกฺขูนํ อิมา ภิกฺขุนิโย ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย อกฺขีนิ ทยฺหนฺติ, อิมสฺมึ วิหาเร ปุปฺผปูชา วา อาสนโธวนปริภณฺฑกรณาทีนิ วา อิมาสํ วเสน วตฺตนฺติ. กุลธีตโร เอตา ลชฺชินิโย, ตุมฺเห อิมา อิทญฺจิทญฺจ วทถ, อยํ นาม ตุมฺหากํ อาปตฺติ โหติ, วินยธรานํ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา วินิจฺฉยํ เม เทถาติ อธิกรณํ อากฑฺฒติ.

‘Saṃsaṭṭho’ (thân cận) có nghĩa là đã trở nên hòa lẫn, cùng chung vui buồn. ‘Sammukhā’ (trước mặt) có nghĩa là ở phía trước. ‘Nói lời không tán dương’ có nghĩa là sau khi thấy các vị tỳ-khưu-ni ấy làm các việc như nấu nướng, giã gạo, v.v., vị ấy nói những lời chê bai rằng: ‘Các vị này không có cái gọi là vô tội, các vị tỳ-khưu-ni này không có phẩm hạnh, khó dạy, và trơ trẽn.’ ‘Cũng tạo ra sự tranh tụng’ có nghĩa là vị ấy lôi kéo vào một vụ tranh tụng rằng: ‘Các vị tỳ-khưu này, kể từ lúc thấy các vị tỳ-khưu-ni này là mắt họ đã nóng lên. Trong tu viện này, việc cúng dường hoa, hoặc việc giặt giũ chỗ ngồi, làm các vật dụng, v.v., đều diễn ra dưới sự quản lý của các vị này. Họ là những thiện nữ có lòng hổ thẹn, các ông lại nói với họ điều này điều nọ, đây chính là tội của các ông, hãy đến trước các vị trì luật để cho tôi một sự phân xử.’

โมฬิยผคฺคุนสฺส อวณฺณํ ภาสตีติ นตฺถิ อิมสฺส ภิกฺขุโน อนาปตฺติ นาม. นิจฺจกาลํ อิมสฺส ปริเวณทฺวารํ อสุญฺญํ ภิกฺขุนีหีติ อคุณํ กเถติ. อธิกรณมฺปิ กโรนฺตีติ อิเมสํ ภิกฺขูนํ โมฬิยผคฺคุนตฺเถรสฺส ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย อกฺขีนิ ทยฺหนฺติ. อิมสฺมึ วิหาเร อญฺเญสํ วสนฏฺฐานํ โอโลเกตุมฺปิ น สกฺกา. วิหารํ อาคตภิกฺขุนิโย โอวาทํ วา ปฏิสนฺถารํ วา อุทฺเทสปทํ วา เถรเมว นิสฺสาย ลภนฺติ, กุลปุตฺตโก ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก, เอวรูปํ นาม ตุมฺเห อิทญฺจิทญฺจ วทถ, เอถ วินยธรานํ สนฺติเก วินิจฺฉยํ เทถาติ อธิกรณํ อากฑฺฒนฺติ.

‘Nói lời không tán dương Moḷiyaphagguna’ có nghĩa là các vị tỳ-khưu-ni nói những lời chê bai rằng: ‘Vị tỳ-khưu này không có cái gọi là vô tội. Cổng tịnh thất của vị này lúc nào cũng không vắng bóng các tỳ-khưu-ni.’ ‘Cũng tạo ra sự tranh tụng’ có nghĩa là các vị tỳ-khưu-ni lôi kéo vào một vụ tranh tụng rằng: ‘Các vị tỳ-khưu này, kể từ lúc thấy trưởng lão Moḷiyaphagguna là mắt họ đã nóng lên. Trong tu viện này, không thể nào nhìn ngó đến chỗ ở của những người khác. Các vị tỳ-khưu-ni đến tu viện, dù là lời giáo huấn, lời thăm hỏi, hay một câu đề mục, đều nhận được nhờ nương vào vị trưởng lão. Vị ấy là một thiện nam tử có lòng hổ thẹn, có sự áy náy, vậy mà các ông lại nói về một người như thế điều này điều nọ, hãy đến trước các vị trì luật để phân xử.’

โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจาติ เนว ปิยกมฺยตาย น เภทาธิปฺปาเยน, อตฺถกามตาย อโวจ. เอกํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุสฺส เอวํ สํสฏฺฐสฺส วิหรโต อยโส อุปฺปชฺชิสฺสติ. โส สาสนสฺสาปิ อวณฺโณเยว. อญฺเญน ปน กถิโต อยํ น โอรมิสฺสติ, ภควตา ธมฺมํ เทเสตฺวา โอวทิโต โอรมิสฺสตี’’ติ ตสฺส อตฺถกามตาย ภควนฺตํ เอตํ, ‘‘อายสฺมา, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

Câu ‘Vị tỳ-khưu ấy đã bạch với Đức Thế Tôn điều này’ có nghĩa là vị ấy đã bạch không phải vì muốn được yêu mến, không phải với ý định gây chia rẽ, mà đã bạch vì lòng mong muốn điều lợi ích. Tương truyền, vị ấy đã có suy nghĩ rằng: ‘Đối với vị tỳ-khưu này, khi sống thân cận như vậy, tiếng xấu sẽ phát sinh. Điều đó cũng chính là sự tổn hại cho giáo pháp. Hơn nữa, nếu được người khác nói, vị này sẽ không từ bỏ, nhưng nếu được Đức Thế Tôn thuyết pháp và giáo huấn, vị ấy sẽ từ bỏ.’ Vì lòng mong muốn điều lợi ích cho vị ấy, vị tỳ-khưu kia đã bạch với Đức Thế Tôn những lời này, bắt đầu bằng ‘Bạch ngài, thưa Tôn giả...’

๒๒๓. อามนฺเตหีติ ชานาเปหิ. อามนฺเตตีติ ปกฺโกสติ.

223. ‘Āmantehi’ (hãy cho gọi) có nghĩa là hãy cho biết. ‘Āmanteti’ (cho gọi) có nghĩa là gọi đến.

๒๒๔. สทฺธาติ [Pg.3] สทฺธาย. ตสฺมาติ ยสฺมา ตฺวํ กุลปุตฺโต เจว สทฺธาปพฺพชิโต จ, ยสฺมา วา เต เอตาหิ สทฺธึ สํสฏฺฐสฺส วิหรโต เย ตา อกฺโกสิสฺสนฺติ วา, ปหริสฺสนฺติ วา, เตสุ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, สํสคฺเค ปหีเน นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺมา. ตตฺราติ ตสฺมึ อวณฺณภาสเน. เคหสิตาติ ปญฺจกามคุณนิสฺสิตา. ฉนฺทาติ ตณฺหาฉนฺทาปิ ปฏิฆฉนฺทาปิ. วิปริณตนฺติ รตฺตมฺปิ จิตฺตํ วิปริณตํ. ทุฏฺฐมฺปิ, มูฬฺหมฺปิ จิตฺตํ วิปริณตํ. อิธ ปน ตณฺหาฉนฺทวเสน รตฺตมฺปิ วฏฺฏติ, ปฏิฆฉนฺทวเสน ทุฏฺฐมฺปิ วฏฺฏติ. หิตานุกมฺปีติ หิเตน อนุกมฺปมาโน หิเตน ผรมาโน. น โทสนฺตโรติ น โทสจิตฺโต ภวิสฺสามิ.

224. Saddhā có nghĩa là saddhāya (do đức tin). Tasmā (do vậy) có nghĩa là: Bởi vì ngươi là thiện gia nam tử đã xuất gia do đức tin, và bởi vì trong khi ngươi trú ngụ có giao du với các vị ấy, ưu phiền sẽ sanh khởi nơi ngươi đối với những người mắng nhiếc hoặc đánh đập các vị ấy, nhưng khi sự giao du được từ bỏ thì ưu phiền sẽ không sanh khởi, do vậy. Tatrā (trong ấy) có nghĩa là trong lời nói không tán dương ấy. Gehasita (nương tựa gia đình) có nghĩa là nương tựa vào năm dục trưởng dưỡng. Chanda (dục) có nghĩa là cả tham dục lẫn sân dục. Vipariṇata (bị biến đổi) có nghĩa là tâm tham cũng là tâm bị biến đổi. Tâm sân cũng vậy, tâm si cũng là tâm bị biến đổi. Tuy nhiên, ở đây tâm tham do tham dục cũng được kể là hợp lệ, và tâm sân do sân dục cũng được kể là hợp lệ. Hitānukampī (thương tưởng đến lợi ích) có nghĩa là đang thương tưởng với lòng lợi ích, đang lan tỏa với lòng lợi ích. Na dosantaro (không có tâm sân hận) có nghĩa là tôi sẽ không có tâm sân hận.

๒๒๕. อถ โข ภควาติ กสฺมา อารภิ? ผคฺคุนสฺส กิร เอตฺตกํ โอวาทํ สุตฺวาปิ, ‘‘ภิกฺขุนิสํสคฺคโต โอรมิสฺสามิ วิรมิสฺสามี’’ติ จิตฺตมฺปิ น อุปฺปนฺนํ, ภควตา ปน สทฺธึ ปฏาณี วิย ปฏิวิรุทฺโธ อฏฺฐาสิ, อถสฺส ภควโต ยถา นาม ชิฆจฺฉิตสฺส โภชเน, ปิปาสิตสฺส ปานีเย, สีเตน ผุฏฺฐสฺส อุณฺเห ทุกฺขิตสฺส สุเข ปตฺถนา อุปฺปชฺชติ. เอวเมว อิมํ ทุพฺพจํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปฐมโพธิยํ สุพฺพจา ภิกฺขู อาปาถํ อาคมึสุ. อถ เตสํ วณฺณํ กเถตุกาโม หุตฺวา อิมํ เทสนํ อารภิ.

225. Tại sao (bài kinh) được bắt đầu bằng câu Atha kho bhagavā (Khi ấy, Thế Tôn)? Được biết, đối với ngài Phagguna, dầu đã nghe lời giáo huấn đến mức độ như thế nhưng tâm niệm rằng: “Ta sẽ dừng lại, ta sẽ từ bỏ việc giao du với các tỳ-khưu-ni” cũng đã không sanh khởi. Trái lại, vị ấy đã đứng đối nghịch, giống như là kẻ chống đối với Đức Thế Tôn. Khi ấy, đối với Đức Thế Tôn, giống như sự mong mỏi về vật thực sanh khởi cho người đói, về thức uống cho người khát, về hơi ấm cho người bị lạnh chạm phải, về sự an lạc cho người đau khổ. Cũng tương tự như thế, sau khi nhìn thấy vị tỳ-khưu khó dạy này, các vị tỳ-khưu dễ dạy ở vào thời kỳ đầu giác ngộ đã hiện ra trong tâm trí (của Ngài). Khi ấy, do có ý muốn nói lên lời tán dương các vị ấy, Ngài đã bắt đầu bài thuyết giảng này.

ตตฺถ อาราธยึสูติ คณฺหึสุ ปูรยึสุ. เอกํ สมยนฺติ เอกสฺมึ สมเย. เอกาสนโภชนนฺติ เอกํ ปุเรภตฺตโภชนํ. สูริยุคฺคมนโต หิ ยาว มชฺฌนฺหิกา สตฺตกฺขตฺตุํ ภุตฺตโภชนมฺปิ อิธ เอกาสนโภชนนฺเตว อธิปฺเปตํ. อปฺปาพาธตนฺติ นิราพาธตํ. อปฺปาตงฺกตนฺติ นิทฺทุกฺขตํ. ลหุฏฺฐานนฺติ สรีรสฺส สลฺลหุกํ อุฏฺฐานํ. พลนฺติ กายพลํ. ผาสุวิหารนฺติ กายสฺส สุขวิหารํ. อิมินา กึ กถิตํ? ทิวา วิกาลโภชนํ ปชหาปิตกาโล กถิโต. ภทฺทาลิสุตฺเต ปน รตฺตึ วิกาลโภชนํ ปชหาปิตกาโล กถิโต. อิมานิ หิ ทฺเว โภชนานิ ภควา น เอกปฺปหาเรน ปชหาเปสิ. กสฺมา? อิมาเนว หิ ทฺเว โภชนานิ วฏฺเฏ สตฺตานํ อาจิณฺณานิ. สนฺติ กุลปุตฺตา สุขุมาลา, เต เอกโต ทฺเวปิ โภชนานิ ปชหนฺตา กิลมนฺติ. ตสฺมา เอกโต อปชหาเปตฺวา เอกสฺมึ กาเล ทิวา วิกาลโภชนํ, เอกสฺมึ รตฺตึ วิกาลโภชนนฺติ วิสุํ ปชหาเปสิ. เตสุ อิธ ทิวา วิกาลโภชนํ ปชหาปิตกาโล กถิโต. ตตฺถ [Pg.4] ยสฺมา พุทฺธา น ภยํ ทสฺเสตฺวา ตชฺเชตฺวา ปชหาเปนฺติ, อานิสํสํ ปน ทสฺเสตฺวา ปชหาเปนฺติ, เอวญฺหิ สตฺตา สุเขน ปชหนฺติ. ตสฺมา อานิสํสํ ทสฺเสนฺโต อิเม ปญฺจ คุเณ ทสฺเสสิ. อนุสาสนี กรณียาติ ปุนปฺปุนํ สาสเน กตฺตพฺพํ นาโหสิ. ‘‘อิทํ กโรถ, อิทํ มา กโรถา’’ติ สตุปฺปาทกรณียมตฺตเมว อโหสิ. ตาวตฺตเกเนว เต กตฺตพฺพํ อกํสุ, ปหาตพฺพํ ปชหึสุ, ปฐมโพธิยํ, ภิกฺขเว, สุพฺพจา ภิกฺขู อเหสุํ อสฺสวา โอวาทปฏิกราติ.

Ở đây, ārādhayiṃsu (đã làm hài lòng) có nghĩa là đã chấp nhận, đã thực hành đầy đủ. Ekaṃ samayaṃ (một thời) có nghĩa là vào một dịp. Ekāsanabhojana (nhất tọa thực) có nghĩa là một bữa ăn trước ngọ. Thật vậy, ở đây việc dùng bữa ăn bảy lần từ lúc mặt trời mọc cho đến giữa trưa cũng được bao hàm ý nghĩa là nhất tọa thực. Appābādhataṃ (ít bệnh) có nghĩa là không có bệnh. Appātaṅkataṃ (ít não) có nghĩa là không có khổ. Lahuṭṭhānaṃ (nhẹ nhàng) có nghĩa là sự đứng dậy nhẹ nhàng của thân. Balaṃ (sức lực) có nghĩa là sức lực của thân. Phāsuvihāraṃ (an trú) có nghĩa là sự an trú thoải mái của thân. Điều gì được nói đến qua việc này? Thời điểm khiến từ bỏ việc ăn phi thời vào ban ngày được nói đến. Trái lại, trong bài kinh Bhaddāli, thời điểm khiến từ bỏ việc ăn phi thời vào ban đêm được nói đến. Thật vậy, Đức Thế Tôn đã không khiến từ bỏ hai bữa ăn này trong cùng một lúc. Tại sao? Bởi vì chính hai bữa ăn này là thói quen của chúng sanh trong vòng luân hồi. Có những thiện gia nam tử có thân thể mỏng manh, họ sẽ bị mệt mỏi khi từ bỏ cả hai bữa ăn cùng một lúc. Do đó, Ngài đã không khiến từ bỏ cùng một lúc mà đã khiến từ bỏ riêng rẽ: vào một thời điểm là việc ăn phi thời vào ban ngày, vào một thời điểm là việc ăn phi thời vào ban đêm. Trong số ấy, ở đây thời điểm khiến từ bỏ việc ăn phi thời vào ban ngày được nói đến. Ở đây, bởi vì các vị Phật không khiến từ bỏ bằng cách chỉ ra sự đáng sợ và hăm dọa, mà trái lại khiến từ bỏ bằng cách chỉ ra lợi ích, vì như thế chúng sanh sẽ từ bỏ một cách dễ dàng. Do đó, trong khi chỉ ra lợi ích, Ngài đã chỉ ra năm phẩm chất này. Anusāsanī karaṇīyā (cần phải giáo huấn) có nghĩa là không cần phải giáo huấn lặp đi lặp lại. Chỉ cần có sự thiết lập chánh niệm rằng: “Hãy làm điều này, đừng làm điều kia.” Chỉ với chừng ấy, họ đã làm điều cần phải làm, đã từ bỏ điều cần phải từ bỏ. Này các tỳ-khưu, vào thời kỳ đầu giác ngộ, các vị tỳ-khưu đã là những người dễ dạy, biết lắng nghe, và đáp ứng lời khuyên dạy.

อิทานิ เนสํ สุพฺพจภาวทีปิกํ อุปมํ อาหรนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ สุภูมิยนฺติ สมภูมิยํ. ‘‘สุภูมฺยํ สุเขตฺเต วิหตขาณุเก พีชานิ ปติฏฺฐเปยฺยา’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๓๘) เอตฺถ ปน มณฺฑภูมิ สุภูมีติ อาคตา. จตุมหาปเถติ ทฺวินฺนํ มหามคฺคานํ วินิวิชฺฌิตฺวา คตฏฺฐาเน. อาชญฺญรโถติ วินีตอสฺสรโถ. โอธสฺตปโตโทติ ยถา รถํ อภิรุหิตฺวา ฐิเตน สกฺกา โหติ คณฺหิตุํ, เอวํ อาลมฺพนํ นิสฺสาย ติริยโต ฐปิตปโตโท. โยคฺคาจริโยติ อสฺสาจริโย. สฺเวว อสฺสทมฺเม สาเรตีติ อสฺสทมฺมสารถิ. เยนิจฺฉกนฺติ เยน เยน มคฺเคน อิจฺฉติ. ยทิจฺฉกนฺติ ยํ ยํ คตึ อิจฺฉติ. สาเรยฺยาติ อุชุกํ ปุรโต เปเสยฺย. ปจฺจาสาเรยฺยาติ ปฏินิวตฺเตยฺย.

Bây giờ, trong khi nêu lên ví dụ để làm sáng tỏ về bản chất dễ dạy của các vị ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng seyyathāpi (ví như). Ở đây, subhūmiyaṃ (trên đất tốt) có nghĩa là trên đất bằng phẳng. Trái lại, ở câu (trích dẫn): “Người ấy nên gieo các hạt giống trên đất tốt, trong thửa ruộng tốt, đã được dọn sạch gốc rễ,” thì subhūmi (đất tốt) có nghĩa là đất màu mỡ. Catumahāpathe (ở ngã tư đường) có nghĩa là ở nơi hai con đường lớn đi qua và giao nhau. Ājaññaratho (cỗ xe ngựa thuần chủng) có nghĩa là cỗ xe ngựa đã được huấn luyện. Odhastapatodo (với roi ngựa được đặt xuống) có nghĩa là roi ngựa được đặt nằm ngang, dựa vào vật chống đỡ, theo cách mà người đã leo lên và đang đứng trên cỗ xe có thể cầm lấy được. Yoggācariyo (người huấn luyện) có nghĩa là người huấn luyện ngựa. Vị ấy chính là người điều khiển những con ngựa đã được thuần hóa nên là assadammasārathi (người đánh xe ngựa thuần hóa). Yenicchakaṃ (theo ý muốn) có nghĩa là theo con đường nào mà vị ấy muốn. Yadicchakaṃ (theo ý muốn) có nghĩa là theo tốc độ nào mà vị ấy muốn. Sāreyya (có thể điều khiển đi tới) có nghĩa là có thể cho đi thẳng về phía trước. Paccāsāreyya (có thể điều khiển đi lui) có nghĩa là có thể làm cho quay trở lại.

เอวเมว โขติ ยถา หิ โส โยคฺคาจริโย เยน เยน มคฺเคน คมนํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ อสฺสา อารุฬฺหาว โหนฺติ. ยาย ยาย จ คติยา อิจฺฉติ, สา สา คติ คหิตาว โหติ. รถํ เปเสตฺวา อสฺสา เนว วาเรตพฺพา น วิชฺฌิตพฺพา โหนฺติ. เกวลํ เตสํ สเม ภูมิภาเค ขุเรสุ นิมิตฺตํ ฐเปตฺวา คมนเมว ปสฺสิตพฺพํ โหติ. เอวํ มยฺหมฺปิ เตสุ ภิกฺขูสุ ปุนปฺปุนํ วตฺตพฺพํ นาโหสิ. อิทํ กโรถ อิทํ มา กโรถาติ สตุปฺปาทนมตฺตเมว กตฺตพฺพํ โหติ. เตหิปิ ตาวเทว กตฺตพฺพํ กตเมว โหติ, อกตฺตพฺพํ ชหิตเมว. ตสฺมาติ ยสฺมา สุพฺพจา ยุตฺตยานปฏิภาคา หุตฺวา สตุปฺปาทนมตฺเตเนว ปชหึสุ, ตสฺมา ตุมฺเหปิ ปชหถาติ อตฺโถ. เอลณฺเฑหีติ เอลณฺฑา กิร สาลทูสนา โหนฺติ, ตสฺมา เอวมาห. วิโสเธยฺยาติ เอลณฺเฑ เจว อญฺญา จ วลฺลิโย ฉินฺทิตฺวา พหิ นีหรเณน โสเธยฺย. สุชาตาติ สุสณฺฐิตา. สมฺมา ปริหเรยฺยาติ มริยาทํ พนฺธิตฺวา อุทกาสิญฺจเนนปิ กาเลนกาลํ มูลมูเล [Pg.5] ขณเนนปิ วลฺลิคุมฺพาทิจฺเฉทเนนปิ กิปิลฺลปูฏกหรเณนปิ มกฺกฏกชาลสุกฺขทณฺฑกหรเณนปิ สมฺมา วฑฺเฒตฺวา โปเสยฺย. วุทฺธิอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว.

Evameva kho (cũng tương tự như thế): Thật vậy, giống như người huấn luyện kia, vị ấy muốn đi theo con đường nào thì những con ngựa đã hướng theo con đường ấy. Và vị ấy muốn theo tốc độ nào thì tốc độ ấy đã được thực hiện. Sau khi cho cỗ xe đi, những con ngựa không cần phải được ngăn lại cũng không cần phải được thúc giục. Chỉ cần đặt dấu hiệu cho móng guốc của chúng trên vùng đất bằng phẳng rồi quan sát sự đi của chúng là được. Cũng tương tự như thế, đối với ta cũng không cần phải nói đi nói lại với các vị tỳ-khưu ấy. Chỉ cần có sự thiết lập chánh niệm rằng: “Hãy làm điều này, đừng làm điều kia.” Và đối với các vị ấy, chỉ với chừng ấy, việc cần làm đã được làm xong, việc không nên làm đã được từ bỏ. Tasmā (do đó) có nghĩa là: Bởi vì các vị ấy dễ dạy, giống như cỗ xe đã được thắng yên cương, và đã từ bỏ (việc sai trái) chỉ bằng sự thiết lập chánh niệm, do đó các ngươi cũng hãy từ bỏ. Elaṇḍehi (với các cây thầu dầu): Được biết, các cây thầu dầu là những thứ làm hư hại cây sāla, do đó ngài đã nói như vậy. Visodheyya (nên dọn sạch) có nghĩa là nên làm sạch bằng cách cắt bỏ các cây thầu dầu và các loại dây leo khác rồi mang chúng ra ngoài. Sujātā (sinh tốt) có nghĩa là có hình dáng tốt. Sammā parihareyya (nên chăm sóc đúng cách) có nghĩa là nên làm cho chúng tăng trưởng và nuôi dưỡng đúng cách bằng cách rào lại, bằng cách tưới nước, bằng cách thỉnh thoảng xới đất ở gốc, bằng cách cắt bỏ dây leo và bụi rậm, bằng cách dọn dẹp tổ kiến, bằng cách dọn dẹp mạng nhện và cành khô. Vuddhi (sự tăng trưởng), v.v... có ý nghĩa như đã được nói.

๒๒๖. อิทานิ อกฺขนฺติยา โทสํ ทสฺเสนฺโต ภูตปุพฺพนฺติอาทิมาห. ตตฺถ เวเทหิกาติ วิเทหรฏฺฐวาสิกสฺส ธีตา. อถ วา เวโทติ ปญฺญา วุจฺจติ, เวเทน อีหติ อิริยตีติ เวเทหิกา, ปณฺฑิตาติ อตฺโถ. คหปตานีติ ฆรสามินี. กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติโฆโส. โสรตาติ โสรจฺเจน สมนฺนาคตา. นิวาตาติ นิวาตวุตฺติ. อุปสนฺตาติ นิพฺพุตา. ทกฺขาติ ภตฺตปจนสยนตฺถรณทีปุชฺชลนาทิกมฺเมสุ เฉกา. อนลสาติ อุฏฺฐาหิกา, สุสํวิหิตกมฺมนฺตาติ สุฏฺฐุ สํวิหิตกมฺมนฺตา. เอกา อนลสา โหติ, ยํ ยํ ปน ภาชนํ คณฺหาติ, ตํ ตํ ภินฺทติ วา ฉิทฺทํ วา กโรติ, อยํ น ตาทิสาติ ทสฺเสติ.

226. Bây giờ, để trình bày về sự nguy hại của việc không kham nhẫn, ngài đã nói ‘bhūtapubbaṃ’ v.v... Ở đây, vedehikā có nghĩa là con gái của một người dân ở xứ Videha. Hoặc là, vedo được gọi là trí tuệ, vị ấy nỗ lực, hành xử với trí tuệ nên là vedehikā, có nghĩa là bậc hiền trí. Gahapatānī có nghĩa là bà chủ nhà. Kittisaddo là tiếng tăm danh tiếng. Soratā là người có được sự nhu hòa. Nivātā là người có hạnh khiêm tốn. Upasantā là người được an tịnh. Dakkhā là người khéo léo trong các công việc như nấu cơm, dọn giường, thắp đèn, v.v... Analasā là người siêng năng, susaṃvihitakammantā là người có công việc được sắp xếp chu đáo. Có người siêng năng, nhưng bất cứ vật dụng nào người ấy cầm lấy thì đều làm vỡ hoặc làm thủng, điều này cho thấy vị này không phải là người như vậy.

ทิวา อุฏฺฐาสีติ ปาโตว กตฺตพฺพานิ เธนุทุหนาทิกมฺมานิ อกตฺวา อุสฺสูเร อุฏฺฐิตา. เห เช กาฬีติ อเร กาฬิ. กึ เช ทิวา อุฏฺฐาสีติ กึ เต กิญฺจิ อผาสุกํ อตฺถิ, กึ ทิวา อุฏฺฐาสีติ? โน วต เร กิญฺจีติ อเร ยทิ เต น กิญฺจิ อผาสุกํ อตฺถิ, เนว สีสํ รุชฺฌติ, น ปิฏฺฐิ, อถ กสฺมา ปาปิ ทาสิ ทิวา อุฏฺฐาสีติ กุปิตา อนตฺตมนา ภากุฏิมกาสิ. ทิวาตรํ อุฏฺฐาสีติ ปุนทิวเส อุสฺสูรตรํ อุฏฺฐาสิ. อนตฺตมนวาจนฺติ อเร ปาปิ ทาสิ อตฺตโน ปมาณํ น ชานาสิ; กึ อคฺคึ สีโตติ มญฺญสิ, อิทานิ ตํ สิกฺขาเปสฺสามีติอาทีนิ วทมานา กุปิตวจนํ นิจฺฉาเรสิ.

Divā uṭṭhāsi (cô ấy đã thức dậy ban ngày) có nghĩa là đã không làm các công việc cần phải làm vào buổi sáng như vắt sữa bò, v.v... mà đã thức dậy vào lúc mặt trời đã lên cao. He je kāḷī có nghĩa là này Kāḷī. Kiṃ je divā uṭṭhāsi (tại sao ngươi lại thức dậy ban ngày?) có nghĩa là ngươi có điều gì không khỏe trong người hay sao, tại sao ngươi lại thức dậy ban ngày? No vata re kiñci (thưa không có gì) có nghĩa là này, nếu ngươi không có điều gì không khỏe, đầu cũng không đau, lưng cũng không đau, vậy tại sao con tớ gái xấu xa kia lại thức dậy ban ngày? (Bà chủ) đã nổi giận, không hài lòng, và đã cau mày. Divātaraṃ uṭṭhāsi (cô ấy đã thức dậy trễ hơn) có nghĩa là vào ngày hôm sau, cô ấy đã thức dậy vào lúc mặt trời đã lên cao hơn nữa. Anattamanavācan (lời nói không hài lòng) có nghĩa là (bà chủ) đã thốt ra lời nói giận dữ, trong khi đang nói những điều như: ‘Này con tớ gái xấu xa, ngươi không biết thân biết phận; ngươi nghĩ rằng lửa là lạnh hay sao, bây giờ ta sẽ dạy cho ngươi một bài học’ v.v...

ปฏิวิสกานนฺติ สามนฺตเคหวาสีนํ. อุชฺฌาเปสีติ อวชานาเปสิ. จณฺฑีติ อโสรตา กิพฺพิสา. อิติ ยตฺตกา คุณา, ตโต ทิคุณา โทสา อุปฺปชฺชึสุ. คุณา นาม สณิกํ สณิกํ อาคจฺฉนฺติ; โทสา เอกทิวเสเนว ปตฺถฏา โหนฺติ. โสรตโสรโตติ อติวิย โสรโต, โสตาปนฺโน นุ โข, สกทาคามี อนาคามี อรหา นุ โขติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. ผุสนฺตีติ ผุสนฺตา ฆฏฺเฏนฺตา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ.

Paṭivisakānaṃ có nghĩa là của những người láng giềng sống ở các nhà gần bên. Ujjhāpesi có nghĩa là đã khiến cho họ khinh miệt. Caṇḍī có nghĩa là không nhu hòa, có tội lỗi. Như vậy, có bao nhiêu đức tính thì đã có gấp đôi các điều xấu xa phát sanh. Các đức tính quả là đến rất chậm chạp; các điều xấu xa thì lan rộng chỉ trong một ngày. Soratasorato có nghĩa là hết sức nhu hòa, đạt đến mức độ có thể được nói rằng: ‘Vị này có phải là bậc Nhập Lưu, bậc Nhất Lai, bậc Bất Lai, hay là bậc A-la-hán chăng?’ Phusanti có nghĩa là trong khi xúc chạm, trong khi va chạm, chúng đi vào tầm (của các giác quan).

อถ [Pg.6] ภิกฺขุ โสรโตติ เวทิตพฺโพติ อถ อธิวาสนกฺขนฺติยํ ฐิโต ภิกฺขุ โสรโตติ เวทิตพฺโพ. โย จีวร…เป… ปริกฺขารเหตูติ โย เอตานิ จีวราทีนิ ปณีตปณีตานิ ลภนฺโต ปาทปริกมฺมปิฏฺฐิปริกมฺมาทีนิ เอกวจเนเนว กโรติ. อลภมาโนติ ยถา ปุพฺเพ ลภติ, เอวํ อลภนฺโต. ธมฺมญฺเญว สกฺกโรนฺโตติ ธมฺมํเยว สกฺการํ สุกตการํ กโรนฺโต. ครุํ กโรนฺโตติ ครุภาริยํ กโรนฺโต. มาเนนฺโตติ มเนน ปิยํ กโรนฺโต. ปูเชนฺโตติ ปจฺจยปูชาย ปูเชนฺโต. อปจายมาโนติ ธมฺมํเยว อปจายมาโน อปจิตึ นีจวุตฺตึ ทสฺเสนฺโต.

Atha bhikkhu sorato ti veditabbo (khi ấy, vị tỳ khưu được biết là nhu hòa) có nghĩa là khi ấy, vị tỳ khưu an trú trong sự kham nhẫn chịu đựng được biết là nhu hòa. Yo cīvara… pe… parikkhārahetu (vị nào do nhân là y phục... vật dụng) có nghĩa là vị nào trong khi nhận được các y phục, v.v... hảo hạng này, đã thực hiện các việc phục vụ như xoa bóp chân, xoa bóp lưng, v.v... chỉ với một lời nói. Alabhamāno (trong khi không nhận được) có nghĩa là trong khi không nhận được giống như đã nhận được trước đây. Dhammaññeva sakkaronto (chỉ tôn trọng Pháp) có nghĩa là chỉ thực hiện sự tôn trọng, sự làm điều tốt đẹp đối với Pháp. Garuṃ karonto (trọng thị) có nghĩa là xem là quan trọng. Māneno (quý mến) có nghĩa là làm cho thân thiết bằng ý. Pūjento (cúng dường) có nghĩa là cúng dường bằng sự cúng dường vật dụng. Apacāyamāno (tôn kính) có nghĩa là chỉ tôn kính Pháp, thể hiện sự tôn kính, thái độ khiêm hạ.

๒๒๗. เอวํ อกฺขนฺติยา โทสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เย อธิวาเสนฺติ, เต เอวํ อธิวาเสนฺตีติ ปญฺจ วจนปเถ ทสฺเสนฺโต ปญฺจิเม, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ กาเลนาติ ยุตฺตปตฺตกาเลน. ภูเตนาติ สตา วิชฺชมาเนน. สณฺเหนาติ สมฺมฏฺเฐน. อตฺถสญฺหิเตนาติ อตฺถนิสฺสิเตน การณนิสฺสิเตน. อกาเลนาติอาทีนิ เตสํเยว ปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพานิ. เมตฺตจิตฺตาติ อุปฺปนฺนเมตฺตจิตฺตา หุตฺวา. โทสนฺตราติ ทุฏฺฐจิตฺตา, อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺนโทสา หุตฺวา. ตตฺราติ เตสุ วจนปเถสุ. ผริตฺวาติ อธิมุจฺจิตฺวา. ตทารมฺมณญฺจาติ กถํ ตทารมฺมณํ สพฺพาวนฺตํ โลกํ กโรติ? ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตํ ปุคฺคลํ เมตฺตจิตฺตสฺส อารมฺมณํ กตฺวา ปุน ตสฺเสว เมตฺตจิตฺตสฺส อวเสสสตฺเต อารมฺมณํ กโรนฺโต สพฺพาวนฺตํ โลกํ ตทารมฺมณํ กโรติ นาม. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. ตทารมฺมณญฺจาติ ตสฺเสว เมตฺตจิตฺตสฺส อารมฺมณํ กตฺวา. สพฺพาวนฺตนฺติ สพฺพสตฺตวนฺตํ. โลกนฺติ สตฺตโลกํ. วิปุเลนาติ อเนกสตฺตารมฺมเณน. มหคฺคเตนาติ มหคฺคตภูมิเกน. อปฺปมาเณนาติ สุภาวิเตน. อเวเรนาติ นิทฺโทเสน. อพฺยาพชฺเฌนาติ นิทฺทุกฺเขน. ผริตฺวา วิหริสฺสามาติ เอวรูเปน เมตฺตาสหคเตน เจตสา ตญฺจ ปุคฺคลํ สพฺพญฺจ โลกํ ตสฺส จิตฺตสฺส อารมฺมณํ กตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหริสฺสาม.

227. Sau khi đã trình bày về sự nguy hại của việc không kham nhẫn như vậy, bây giờ để trình bày về việc những vị nào chịu đựng, các vị ấy chịu đựng như thế nào, ngài đã nói ‘Pañcime, bhikkhave’ v.v..., trình bày về năm lối nói. Ở đây, kālena có nghĩa là vào thời điểm thích hợp, đúng lúc. Bhūtena có nghĩa là với điều có thật, hiện hữu. Saṇhena có nghĩa là được trau chuốt. Atthasañhitena có nghĩa là có liên quan đến lợi ích, có liên quan đến lý do. Akālena, v.v... nên được hiểu theo nghĩa đối lập của các từ ấy. Mettacittā có nghĩa là sau khi có tâm từ đã được phát sanh. Dosantarā có nghĩa là có tâm bị hư hỏng, sau khi có sân hận phát sanh ở bên trong. Tatra có nghĩa là ở trong các lối nói ấy. Pharitvā có nghĩa là sau khi hướng tâm đến. Tadārammaṇañca (và có đối tượng ấy) có nghĩa là làm thế nào để biến toàn thể thế gian thành đối tượng ấy? Sau khi lấy người đã đến với năm lối nói làm đối tượng của tâm từ, rồi lại lấy các chúng sanh còn lại làm đối tượng của chính tâm từ ấy, thì được gọi là biến toàn thể thế gian thành đối tượng ấy. Ở đây, đây là ý nghĩa của từ. Tadārammaṇañca có nghĩa là sau khi lấy làm đối tượng của chính tâm từ ấy. Sabbāvantaṃ có nghĩa là có tất cả chúng sanh. Lokaṃ có nghĩa là thế gian chúng sanh. Vipulena có nghĩa là có nhiều chúng sanh làm đối tượng. Mahaggatena có nghĩa là thuộc cảnh giới cao cả. Appamāṇena có nghĩa là được tu tập tốt đẹp. Averena có nghĩa là không có sân hận. Abyābajjhena có nghĩa là không có khổ não. Pharitvā viharissāma (chúng ta sẽ an trú biến mãn) có nghĩa là với tâm tương ưng với từ như vậy, sau khi lấy người ấy và toàn thể thế gian làm đối tượng của tâm ấy, chúng ta sẽ an trú sau khi đã hướng tâm đến.

๒๒๘. อิทานิ ตทตฺถทีปิกํ อุปมํ อาหรนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ อปถวินฺติ นิปฺปถวึ กริสฺสามีติ อตฺโถ. ตตฺร ตตฺราติ [Pg.7] ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน. วิกิเรยฺยาติ ปจฺฉิยา ปํสุํ อุทฺธริตฺวา พีชานิ วิย วิกิเรยฺย. โอฏฺฐุเภยฺยาติ เขฬํ ปาเตยฺย. อปถวึ กเรยฺยาติ เอวํ กาเยน จ วาจาย จ ปโยคํ กตฺวาปิ สกฺกุเณยฺย อปถวึ กาตุนฺติ? คมฺภีราติ พหลตฺเตน ทฺวิโยชนสตสหสฺสานิ จตฺตาริ จ นหุตานิ คมฺภีรา. อปฺปเมยฺยาติ ติริยํ ปน อปริจฺฉินฺนา. เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ปถวี วิย หิ เมตฺตจิตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. กุทาลปิฏกํ คเหตฺวา อาคตปุริโส วิย ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล. ยถา โส กุทาลปิฏเกน มหาปถวึ อปถวึ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ โว ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล เมตฺตจิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ กาตุํ น สกฺขิสฺสตีติ.

228. Bây giờ, trong khi nêu lên ví dụ để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy, ngài đã nói ‘Seyyathāpi’ v.v... Ở đây, apathaviṃ có nghĩa là ‘tôi sẽ làm cho không còn là đất.’ Tatra tatra có nghĩa là ở nơi này, nơi kia. Vikireyya có nghĩa là người ấy sẽ xúc đất bằng cái giỏ rồi rải ra giống như các hạt giống. Oṭṭhubheyya có nghĩa là người ấy sẽ nhổ nước bọt. Apathaviṃ kareyya có nghĩa là sau khi đã nỗ lực bằng thân và khẩu như vậy, người ấy có thể làm cho không còn là đất được hay chăng? Gambhīrā (sâu) có nghĩa là sâu hai trăm bốn mươi ngàn do-tuần về bề dày. Appameyyā (không thể đo lường) có nghĩa là không thể xác định được về chiều ngang. Evameva kho (cũng như thế ấy), ở đây đây là sự kết nối của ví dụ: Tâm từ nên được xem là giống như đất. Người đã đến với năm lối nói là giống như người đàn ông đã đến sau khi cầm lấy cuốc và giỏ. Giống như người ấy không thể làm cho quả đất vĩ đại này không còn là đất bằng cuốc và giỏ, cũng như thế ấy người đã đến với năm lối nói sẽ không thể làm cho tâm từ trở nên khác đi được.

๒๒๙. ทุติยอุปมายํ หลิทฺทินฺติ ยํกิญฺจิ ปีตกวณฺณํ. นีลนฺติ กํสนีลํ วา ปลาสนีลํ วา. อรูปีติ อรูโป. นนุ จ, ทฺวินฺนํ กฏฺฐานํ วา ทฺวินฺนํ รุกฺขานํ วา ทฺวินฺนํ เสยฺยานํ วา ทฺวินฺนํ เสลานํ วา อนฺตรํ ปริจฺฉินฺนากาสรูปนฺติ อาคตํ, กสฺมา อิธ อรูปีติ วุตฺโตติ? สนิทสฺสนภาวปฏิกฺเขปโต. เตเนวาห ‘‘อนิทสฺสโน’’ติ. ตสฺมิญฺหิ รูปํ ลิขิตุํ, รูปปาตุภาวํ ทสฺเสตุํ น สกฺกา, ตสฺมา ‘‘อรูปี’’ติ วุตฺโต. อนิทสฺสโนติ ทสฺสนสฺส จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนาปาโถ. อุปมาสํสนฺทเน ปเนตฺถ อากาโส วิย เมตฺตจิตฺตํ. ตุลิกปญฺจมา จตฺตาโร รงฺคชาตา วิย ปญฺจ วจนปถา, ตุลิกปญฺจเม รงฺเค คเหตฺวา อาคตปุริโส วิย ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล. ยถา โส ตุลิกปญฺจเมหิ รงฺเคหิ อากาเส รูปปาตุภาวํ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ โว ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล เมตฺตจิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ กตฺวา โทสุปฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ น สกฺขิสฺสตีติ.

229. Trong ví dụ thứ hai, ‘haliddi’ (màu vàng) là bất cứ màu sắc nào có màu vàng. ‘Nīla’ (màu xanh) là màu xanh của đồng thiếc hoặc màu xanh của lá palāsa. ‘Arūpī’ (vô sắc) là không có hình sắc. Nhưng há không phải đã được nói rằng: ‘Khoảng không gian ở giữa hai khúc gỗ, hoặc hai cây, hoặc hai chiếc giường, hoặc hai tảng đá là sắc không gian có giới hạn’ hay sao? Vì sao ở đây lại được gọi là ‘vô sắc’? Do sự phủ nhận trạng thái có thể được thấy. Chính vì thế, ngài đã nói: ‘anidassano’ (không thể thấy). Thật vậy, ở trên đó không thể vẽ được hình sắc, không thể trình bày được sự hiện khởi của hình sắc, do đó được gọi là ‘vô sắc’. ‘Anidassano’ (không thể thấy) là không phải đối tượng của sự thấy, của nhãn thức. Ở đây, trong sự kết hợp ví dụ, tâm từ giống như hư không. Năm cách nói năng giống như bốn loại màu sắc với cây cọ là thứ năm. Người đến với năm cách nói năng giống như người đến với năm thứ màu sắc gồm cả cây cọ. Giống như người ấy không thể tạo ra sự hiện khởi của hình sắc trong hư không bằng năm thứ màu sắc gồm cả cây cọ, cũng vậy, người đến với năm cách nói năng sẽ không thể làm cho tâm từ trở nên khác đi và trình bày sự khởi sanh của sân hận.

๒๓๐. ตติยอุปมายํ อาทิตฺตนฺติ ปชฺชลิตํ. คมฺภีรา อปฺปเมยฺยาติ อิมิสฺสา คงฺคาย คมฺภีรฏฺฐานํ คาวุตมฺปิ อตฺถิ, อฑฺฒโยชนมฺปิ, โยชนมฺปิ. ปุถุลํ ปนสฺสา เอวรูปํเยว, ทีฆโต ปน ปญฺจโยชนสตานิ. สา กถํ คมฺภีรา อปฺปเมยฺยาติ? เอเตน ปโยเคน ปริวตฺเตตฺวา อุทฺธเน อุทกํ วิย ตาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยโต. ฐิโตทกํ ปน เกนจิ อุปาเยน องฺคุลมตฺตํ วา อฑฺฒงฺคุลมตฺตํ วา เอวํ ตาเปตุํ สกฺกา ภเวยฺย, อยํ ปน น [Pg.8] สกฺกา, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. อุปมาสํสนฺทเน ปเนตฺถ คงฺคา วิย เมตฺตจิตฺตํ, ติณุกฺกํ อาทาย อาคตปุริโส วิย ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล. ยถา โส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย คงฺคํ ตาเปตุํ น สกฺโกติ, เอวํ โว ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล เมตฺตจิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ กาตุํ น สกฺขิสฺสตีติ.

230. Trong ví dụ thứ ba, ‘āditta’ (bốc cháy) có nghĩa là đang rực cháy. ‘Gambhīrā appameyyā’ (sâu thẳm, không thể đo lường) có nghĩa là: đối với sông Hằng này, có nơi sâu một gāvuta, có nơi nửa do-tuần, có nơi một do-tuần. Bề rộng của nó cũng tương tự, còn chiều dài là năm trăm do-tuần. Vì sao nó được gọi là ‘sâu thẳm, không thể đo lường’? Bởi vì không thể dùng phương tiện này mà đảo lên để đun nóng nó như nước trong nồi. Nước tù đọng thì bằng một phương cách nào đó có thể được đun nóng chừng một lóng tay hay nửa lóng tay, nhưng sông này thì không thể, do đó đã được nói như vậy. Ở đây, trong sự kết hợp ví dụ, tâm từ giống như sông Hằng, người đến với năm cách nói năng giống như người mang theo một bó đuốc cỏ. Giống như người ấy không thể dùng bó đuốc cỏ đang cháy để đun nóng sông Hằng, cũng vậy, người đến với năm cách nói năng sẽ không thể làm cho tâm từ trở nên khác đi.

๒๓๑. จตุตฺถอุปมายํ พิฬารภสฺตาติ พิฬารจมฺมปสิพฺพกา. สุมทฺทิตาติ สุฏฺฐุ มทฺทิตา. สุปริมทฺทิตาติ อนฺโต จ พหิ จ สมนฺตโต สุปริมทฺทิตา. ตูลินีติ สิมฺพลิตูลลตาตูลสมานา. ฉินฺนสสฺสราติ ฉินฺนสสฺสรสทฺทา. ฉินฺนภพฺภราติ ฉินฺนภพฺภรสทฺทา. อุปมาสํสนฺทเน ปเนตฺถ พิฬารภสฺตา วิย เมตฺตจิตฺตํ, กฏฺฐกฐลํ อาทาย อาคตปุริโส วิย ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล. ยถา โส กฏฺเฐน วา กฐเลน วา พิฬารภสฺตํ สรสรํ ภรภรํ สทฺทํ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ โว ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล เมตฺตจิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ กตฺวา โทสานุคตภาวํ กาตุํ น สกฺขิสฺสตีติ.

231. Trong ví dụ thứ tư, ‘biḷārabhastā’ (túi da mèo) là túi làm bằng da mèo. ‘Sumadditā’ (được thuộc kỹ) là được thuộc rất kỹ. ‘Suparimadditā’ (được thuộc rất kỹ) là được thuộc rất kỹ cả trong lẫn ngoài, khắp mọi nơi. ‘Tūlinī’ (mềm như bông) là giống như bông gòn của cây gòn hoặc bông từ dây leo. ‘Chinnasassarā’ (không có tiếng sột soạt) là đã dứt tiếng sột soạt. ‘Chinnabhabbharā’ (không có tiếng sù sụ) là đã dứt tiếng sù sụ. Ở đây, trong sự kết hợp ví dụ, tâm từ giống như túi da mèo. Người đến với năm cách nói năng giống như người mang theo một khúc cây hoặc mảnh sành. Giống như người ấy không thể dùng khúc cây hay mảnh sành để làm cho túi da mèo phát ra tiếng sột soạt hay sù sụ, cũng vậy, người đến với năm cách nói năng sẽ không thể làm cho tâm từ trở nên khác đi và khiến nó đi theo sân hận.

๒๓๒. โอจรกาติ อวจรกา เหฏฺฐาจรกา, นีจกมฺมการกาติ อตฺโถ. โย มโน ปทูเสยฺยาติ โย ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา มโน ปทูเสยฺย, ตํ กกเจน โอกนฺตนํ นาธิวาเสยฺย. น เม โส เตน สาสนกโรติ โส เตน อนธิวาสเนน มยฺหํ โอวาทกโร น โหติ. อาปตฺติ ปเนตฺถ นตฺถิ.

232. ‘Ocarakā’ là những người đi lại, những người đi lại ở phía dưới, có nghĩa là những người làm công việc thấp hèn. ‘Vị nào làm ô nhiễm tâm’ có nghĩa là vị tỳ-khưu hay tỳ-khưu-ni nào làm ô nhiễm tâm, vị ấy sẽ không kham nhẫn được việc bị cưa xẻ. ‘Vị ấy không phải là người thực hành giáo huấn của ta’ có nghĩa là do sự không kham nhẫn ấy, vị ấy không phải là người làm theo lời khuyên dạy của ta. Ở đây không có tội.

๒๓๓. อณุํ วา ถูลํ วาติ อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ วา. ยํ ตุมฺเห นาธิวาเสยฺยาถาติ โย ตุมฺเหหิ อธิวาเสตพฺโพ น ภเวยฺยาติ อตฺโถ. โน เหตํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, อนธิวาเสตพฺพํ นาม วจนปถํ น ปสฺสามาติ อธิปฺปาโย. ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายาติ อิติ ภควา อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหนฺโต ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ.

233. ‘Aṇuṃ vā thūlaṃ vā’ (nhỏ hay lớn) là có lỗi ít hay có lỗi nhiều. ‘Điều mà các ngươi không kham nhẫn được’ có nghĩa là điều không nên được các ngươi kham nhẫn. ‘No hetaṃ, bhante’ (Bạch ngài, không phải vậy) có chủ ý là: ‘Bạch ngài, chúng con không thấy có cách nói năng nào tên là không thể kham nhẫn được.’ ‘Dīgharattaṃ hitāya sukhāya’ (vì lợi ích, vì hạnh phúc lâu dài) – như vậy, Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp thoại theo mạch văn, lấy quả A-la-hán làm đỉnh điểm.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

กกจูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích Kinh Ví Dụ Cái Cưa đã kết thúc.

๒. อลคทฺทูปมสุตฺตวณฺณนา

2. Phần giải thích Kinh Ví Dụ Con Rắn

๒๓๔. เอวํ [Pg.9] เม สุตนฺติ อลคทฺทูปมสุตฺตํ. ตตฺถ คทฺเธ พาธยึสูติ คทฺธพาธิโน, คทฺธพาธิโน ปุพฺพปุริสา อสฺสาติ คทฺธพาธิปุพฺโพ, ตสฺส คทฺธพาธิปุพฺพสฺส, คิชฺฌฆาตกกุลปฺปสุตสฺสาติ อตฺโถ. สคฺคโมกฺขานํ อนฺตรายํ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา. เต กมฺมกิเลสวิปากอุปวาทอาณาวีติกฺกมวเสน ปญฺจวิธา. ตตฺถ ปญฺจานนฺตริยธมฺมา กมฺมนฺตรายิกา นาม. ตถา ภิกฺขุนีทูสกกมฺมํ, ตํ ปน โมกฺขสฺเสว อนฺตรายํ กโรติ, น สคฺคสฺส. นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺมา กิเลสนฺตรายิกา นาม. ปณฺฑกติรจฺฉานคตอุภโตพฺยญฺชนกานํ ปฏิสนฺธิธมฺมา วิปากนฺตรายิกา นาม. อริยูปวาทธมฺมา อุปวาทนฺตรายิกา นาม, เต ปน ยาว อริเย น ขมาเปนฺติ, ตาวเทว, น ตโต ปรํ. สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตา สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธา อาณาวีติกฺกมนฺตรายิกา นาม. เตปิ ยาว ภิกฺขุภาวํ วา ปฏิชานาติ, น วุฏฺฐาติ วา, น เทเสติ วา, ตาวเทว, น ตโต ปรํ.

234. ‘Evaṃ me sutaṃ’ (Tôi nghe như vầy) là Kinh Ví Dụ Con Rắn. Trong đó, ‘gaddhe bādhayiṃsu’ nên có ‘gaddhabādhino’ (những người hành hạ kên kên); ‘gaddhabādhipubbo’ là người có tổ tiên là những người hành hạ kên kên; ‘tassa gaddhabādhipubbassa’ (của người có tổ tiên là những người hành hạ kên kên) có nghĩa là sanh ra trong gia tộc của những người giết kên kên. ‘Antarāyikā’ (những pháp chướng ngại) là những pháp tạo ra chướng ngại cho cõi trời và sự giải thoát. Chúng có năm loại, theo phương diện: nghiệp (kamma), phiền não (kilesa), quả (vipāka), phỉ báng (upavāda), và vi phạm điều huấn lệnh (āṇāvītikkama). Trong đó, năm pháp vô gián được gọi là chướng ngại do nghiệp. Tương tự, nghiệp xâm hại tỳ-khưu-ni, nhưng nghiệp này chỉ tạo chướng ngại cho sự giải thoát, không phải cho cõi trời. Các pháp tà kiến cố định được gọi là chướng ngại do phiền não. Các pháp tái sanh của người ái nam ái nữ, súc sanh, và người có hai giới tính được gọi là chướng ngại do quả. Các pháp phỉ báng bậc Thánh được gọi là chướng ngại do phỉ báng; chúng chỉ tồn tại cho đến khi người ấy chưa xin các bậc Thánh tha thứ, không kéo dài sau đó. Bảy nhóm tội cố ý vi phạm được gọi là chướng ngại do vi phạm điều huấn lệnh. Chúng cũng chỉ tồn tại cho đến khi vị ấy còn thừa nhận thân phận tỳ-khưu, chưa hoàn tục, hoặc chưa phát lồ, không kéo dài sau đó.

ตตฺรายํ ภิกฺขุ พหุสฺสุโต ธมฺมกถิโก เสสนฺตรายิเก ชานาติ, วินเย ปน อโกวิทตฺตา ปณฺณตฺติวีติกฺกมนฺตรายิเก น ชานาติ, ตสฺมา รโหคโต เอวํ จินฺเตสิ – อิเม อาคาริกา ปญฺจ กามคุเณ ปริภุญฺชนฺตา โสตาปนฺนาปิ สกทาคามิโนปิ อนาคามิโนปิ โหนฺติ. ภิกฺขูปิ มนาปิกานิ จกฺขุวิญฺเญยฺยานิ รูปานิ ปสฺสนฺติ…เป… กายวิญฺเญยฺเย โผฏฺฐพฺเพ ผุสนฺติ, มุทุกานิ อตฺถรณปาวุรณาทีนิ ปริภุญฺชนฺติ, เอตํ สพฺพํ วฏฺฏติ. กสฺมา อิตฺถีนํเยว รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพา น วฏฺฏนฺติ? เอเตปิ วฏฺฏนฺตีติ. เอวํ รเสน รสํ สํสนฺเทตฺวา สจฺฉนฺทราคปริโภคญฺจ นิจฺฉนฺทราคปริโภคญฺจ เอกํ กตฺวา ถูลวาเกหิ สทฺธึ อติสุขุมสุตฺตํ อุปเนนฺโต วิย, สาสเปน สทฺธึ สิเนรุํ อุปสํหรนฺโต วิย, ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปาเทตฺวา, ‘‘กึ ภควตา มหาสมุทฺทํ พนฺธนฺเตน วิย มหตา อุสฺสาเหน ปฐมปาราชิกํ ปญฺญตฺตํ, นตฺถิ เอตฺถ โทโส’’ติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ ปฏิวิรุชฺฌนฺโต เวสารชฺชญาณํ ปฏิพาหนฺโต อริยมคฺเค ขาณุกณฺฏกาทีนิ ปกฺขิปนฺโต เมถุนธมฺเม โทโส นตฺถีติ ชินสฺส อาณาจกฺเก ปหารํ อทาสิ. เตนาห – ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติอาทิ.

Vị tỳ khưu này ở trong trường hợp ấy là bậc đa văn, là vị thuyết Pháp, biết được các điều ngăn trở còn lại, nhưng do không thông thạo về Luật nên không biết được các điều ngăn trở (liên quan đến) sự vi phạm điều học đã được chế định. Do đó, trong khi ở nơi kín đáo vị ấy đã suy nghĩ như vầy: “Các người tại gia này trong khi hưởng thụ năm dục trưởng dưỡng cũng là bậc Dự Lưu, cũng là bậc Nhất Lai, cũng là bậc Bất Lai. Các vị tỳ khưu cũng nhìn thấy các sắc được nhận biết qua nhãn... (v.v)... cũng xúc chạm các đối tượng xúc được nhận biết qua thân, cũng sử dụng các vật trải và vật khoác mềm mại v.v... tất cả điều ấy là hợp thức. Tại sao các sắc, thanh, hương, vị, xúc của người nữ lại không hợp thức? Các điều này cũng là hợp thức.” Do so sánh vị này với vị kia như thế, do xem việc hưởng thụ có tham muốn và việc hưởng thụ không có tham muốn là một, giống như người đem bài kinh vô cùng vi tế đối chiếu với những lời nói thô thiển, giống như người đem hạt cải so sánh với núi Sineru, sau khi đã làm phát sanh tà kiến xấu xa (vị ấy đã) chống đối trí tuệ Toàn Giác, đã ngăn cản trí tuệ Vô Sở Úy, đã đặt để các cọc nhọn và gai góc v.v... ở trên Thánh Đạo, (và nghĩ rằng): “Tại sao đức Thế Tôn, giống như người đang trói buộc biển cả, lại chế định điều học pārājika thứ nhất với sự nỗ lực lớn lao? Ở đây không có tội lỗi,” (vị ấy) đã giáng một đòn vào vòng quay mệnh lệnh của bậc Chiến Thắng (với ý nghĩ) rằng: “Không có tội lỗi trong pháp hành dâm.” Do đó, có lời nói rằng: “Tôi hiểu được Pháp đã được đức Thế Tôn thuyết giảng là như thế v.v...”

เอวํ [Pg.10] พฺยา โขติ เอวํ วิย โข. สมนุยุญฺชนฺตีติอาทีสุ กึ ลทฺธิโก ตฺวํ, ลทฺธึ วเทหีติ ปุจฺฉมานา สมนุยุญฺชนฺติ นาม. ทิฏฺฐึ ปติฏฺฐาเปนฺตา สมนุคฺคาหนฺติ นาม. เกน การเณน เอวํ วทสีติ การณํ ปุจฺฉนฺตา สมนุภาสนฺติ นาม. อฏฺฐิกงฺกลูปมาติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๔๒-๔๘) อฏฺฐิกงฺกลูปมา อปฺปสฺสาทฏฺเฐน. มํสเปสูปมา พหุสาธารณฏฺเฐน. ติณุกฺกูปมา อนุทหนฏฺเฐน. องฺคารกาสูปมา มหาภิตาปนฏฺเฐน. สุปินกูปมา อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานฏฺเฐน. ยาจิตกูปมา ตาวกาลิกฏฺเฐน. รุกฺขผลูปมา สพฺพงฺคปจฺจงฺคปลิภญฺชนฏฺเฐน. อสิสูนูปมา อธิกุฏฺฏนฏฺเฐน. สตฺติสูลูปมา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน. สปฺปสิรูปมา สาสงฺกสปฺปฏิภยฏฺเฐน. ถามสาติ ทิฏฺฐิถาเมน. ปรามาสาติ ทิฏฺฐิปรามาเสน. อภินิวิสฺส โวหรตีติ อธิฏฺฐหิตฺวา โวหรติ ทีเปติ วา.

Evaṃ byā kho có nghĩa là evaṃ viya kho (quả là dường như vậy). Ở trong các từ samanuyuñjanti v.v... thì những người đang hỏi rằng: “Ngươi có chủ thuyết gì? Hãy nói ra chủ thuyết,” được gọi là samanuyuñjanti (gạn hỏi). Những người đang thiết lập quan điểm được gọi là samanuggāhanti (hạch hỏi). Những người đang hỏi lý do rằng: “Do nguyên nhân nào ngươi nói như vậy?” được gọi là samanubhāsanti (chất vấn). Ở trong các từ aṭṭhikaṅkalūpamā v.v... (Trung Bộ, 2.42-48) thì ví dụ về bộ xương khô là có ý nghĩa ít vị ngọt. Ví dụ về miếng thịt là có ý nghĩa chung cho nhiều người. Ví dụ về bó đuốc cỏ là có ý nghĩa thiêu đốt. Ví dụ về hố than hừng là có ý nghĩa nung nấu dữ dội. Ví dụ về giấc mộng là có ý nghĩa hiện hữu chốc lát. Ví dụ về vật mượn là có ý nghĩa tạm thời. Ví dụ về cây có quả là có ý nghĩa làm gãy vỡ tất cả các bộ phận lớn nhỏ. Ví dụ về con dao và cái thớt là có ý nghĩa chặt chém quá mức. Ví dụ về cây thương và cây nhọn là có ý nghĩa đâm xuyên. Ví dụ về đầu rắn là có ý nghĩa hiểm nghèo và đáng sợ hãi. Thāmasā là bằng sức mạnh của tà kiến. Parāmāsā là bằng sự chấp thủ tà kiến. Abhinivissa voharati có nghĩa là sau khi đã khăng khăng thì nói ra hoặc giải thích.

๒๓๕. ยโต โข เต ภิกฺขูติ ยทา เต ภิกฺขู. เอวํ พฺยา โข อหํ, ภนฺเต, ภควตาติ อิทํ เอส อตฺตโน อชฺฌาสเยน นตฺถีติ วตฺตุกาโมปิ ภควโต อานุภาเวน สมฺปฏิจฺฉติ, พุทฺธานํ กิร สมฺมุขา ทฺเว กถา กเถตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ.

235. Yato kho te bhikkhū có nghĩa là yadā te bhikkhū (khi các tỳ khưu ấy). Câu “Bạch ngài, quả là như vậy, bạch đức Thế Tôn, con...” này, vị ấy dầu muốn nói rằng: “Điều này không phải là ý muốn của con,” nhưng do oai lực của đức Thế Tôn nên đã chấp nhận. Được biết, ở trước mặt của chư Phật không có người nào có khả năng nói ra hai lời.

๒๓๖. กสฺส โข นาม ตฺวํ โมฆปุริสาติ ตฺวํ โมฆปุริส กสฺส ขตฺติยสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา เวสฺสสฺส วา สุทฺทสฺส วา คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา เทวสฺส วา มนุสฺสสฺส วา มยา เอวํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ. อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ อยํ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. อริฏฺโฐ กิร จินฺเตสิ – ‘‘ภควา มํ โมฆปุริโสติ วทติ, น โข ปน โมฆปุริสาติ วุตฺตมตฺตเกน มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย น โหติ. อุปเสนมฺปิ หิ วงฺคนฺตปุตฺตํ, ‘อติลหุํ โข ตฺวํ, โมฆปุริส, พาหุลฺลาย อาวตฺโต’ติ (มหาว. ๗๕) ภควา โมฆปุริสวาเทน โอวทิ. เถโร อปรภาเค ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ฉ อภิญฺญา สจฺฉากาสิ. อหมฺปิ ตถารูปํ วีริยํ ปคฺคณฺหิตฺวา มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตสฺสามี’’ติ. อถสฺส ภควา พนฺธนา ปวุตฺตสฺส ปณฺฑุปลาสสฺส วิย อวิรุฬฺหิภาวํ ทสฺเสนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ.

236. Kassa kho nāma tvaṃ moghapurisā có nghĩa là: Này kẻ rỗng tuếch kia, ngươi đã hiểu được Pháp được ta thuyết giảng như vậy là từ nơi người Sát-đế-lỵ nào, hoặc Bà-la-môn nào, hoặc Tỳ-xá nào, hoặc Thủ-đà nào, hoặc tại gia nào, hoặc xuất gia nào, hoặc chư thiên nào, hoặc nhân loại nào? Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi (rồi đức Thế Tôn gọi các tỳ khưu) là sự kết nối riêng biệt này. Được biết, tỳ khưu Ariṭṭha đã suy nghĩ: “Đức Thế Tôn nói ta là kẻ rỗng tuếch, tuy nhiên chỉ với việc được nói là kẻ rỗng tuếch thì không phải là không có yểm trợ cho Đạo và Quả. Vì rằng đức Thế Tôn cũng đã giáo huấn trưởng lão Upasena, con trai của (bà) Vaṅgantā, bằng lời nói ‘kẻ rỗng tuếch’ rằng: ‘Này kẻ rỗng tuếch, ngươi đã quay về với sự sung túc là quá vội vàng.’ (Đại Phẩm, 75). Về sau, vị trưởng lão trong khi nỗ lực, trong khi cố gắng đã chứng ngộ sáu thắng trí. Ta cũng sẽ khởi lên sự tinh tấn tương tự như thế rồi sẽ làm phát sanh Đạo và Quả.” Sau đó, đức Thế Tôn, trong khi trình bày về tình trạng không thể tăng trưởng của vị ấy giống như chiếc lá úa vàng đã rời khỏi cuống, đã bắt đầu bài thuyết giảng này.

อุสฺมีกโตปีติ[Pg.11], ภิกฺขเว, ตุมฺเห กินฺติ มญฺญถ, อยํ อริฏฺโฐ เอวํลทฺธิโก สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ปฏิวิรุชฺฌิตฺวา เวสารชฺชญาณํ ปฏิพาหิตฺวา ตถาคตสฺส อาณาจกฺเก ปหารํ ททมาโน อปิ นุ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อุสฺมีกโตปิ? ยถา นิพฺพุเตปิ มหนฺเต อคฺคิกฺขนฺเธ ขชฺชุปนกมตฺตาปิ อคฺคิปปฏิกา โหติเยว, ยํ นิสฺสาย ปุน มหาอคฺคิกฺขนฺโธ ภเวยฺย. กึ นุ โข เอวํ อิมสฺส อปฺปมตฺติกาปิ ญาณุสฺมา อตฺถิ, ยํ นิสฺสาย วายมนฺโต มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตยฺยาติ? โน เหตํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, เอวํลทฺธิกสฺส กุโต เอวรูปา ญาณุสฺมาติ? มคฺคผลานํ ปจฺจยสมตฺถาย ญาณุสฺมาย อุสฺมีกตภาวํ ปฏิกฺขิปนฺตา วทนฺติ. มงฺกุภูโตติ นิตฺเตชภูโต. ปตฺตกฺขนฺโธติ ปติตกฺขนฺโธ. อปฺปฏิภาโนติ กิญฺจิ ปฏิภานํ อปสฺสนฺโต ภินฺนปฏิภาโน เอวรูปมฺปิ นาม นิยฺยานิกสาสนํ ลภิตฺวา อวิรุฬฺหิธมฺโม กิรมฺหิ สมุคฺฆาติตปจฺจโย ชาโตติ อตฺตโน อภพฺพตํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ปาทงฺคุฏฺฐเกน ภูมึ ขณมาโน นิสีทิ.

Usmīkatopi có nghĩa là: Này các tỳ khưu, các ngươi nghĩ thế nào? Tỳ khưu Ariṭṭha này, người có chủ thuyết như vậy, sau khi đã chống đối trí tuệ Toàn Giác, sau khi đã ngăn cản trí tuệ Vô Sở Úy, trong khi đang giáng một đòn vào vòng quay mệnh lệnh của đấng Như Lai, phải chăng đã có được hơi ấm ở trong Pháp và Luật này? Giống như ở trong đống lửa lớn dầu đã được dập tắt vẫn còn có tàn lửa chỉ bằng con đom đóm, do nương vào đó đống lửa lớn có thể cháy lên lại. Phải chăng vị này có được hơi ấm của trí tuệ dù chỉ là một ít, do nương vào đó trong khi cố gắng vị ấy có thể làm phát sanh Đạo và Quả? No hetaṃ, bhante (bạch ngài, điều này không có) có nghĩa là: Bạch ngài, đối với người có chủ thuyết như vậy thì từ đâu có được hơi ấm của trí tuệ tương tự như thế? (Các vị ấy) nói lên (như vậy) trong khi bác bỏ tình trạng có được hơi ấm của trí tuệ có khả năng làm điều kiện cho Đạo và Quả. Maṅkubhūto là đã trở nên mất nhuệ khí. Pattakkhandho là vai rũ xuống. Appaṭibhāno là người không thấy có chút đối đáp nào, là người có sự đối đáp bị gãy vụn, (vị ấy) đã ngồi dùng ngón chân cái khẩy đất trong khi đang quán xét về sự bất tài của mình rằng: “Sau khi đã tiếp nhận được giáo Pháp có khả năng hướng thượng như vậy mà ta lại là người có pháp không tăng trưởng, đã trở thành người có điều kiện (tiến hóa) bị nhổ bật gốc.”

ปญฺญายิสฺสสิ โขติ อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. อริฏฺโฐ กิร จินฺเตสิ – ‘‘ภควา มยฺหํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย ปจฺฉินฺโนติ วทติ, น โข ปน พุทฺธา สอุปนิสฺสยานํเยว ธมฺมํ เทเสนฺติ, อนุปนิสฺสยานมฺปิ เทเสนฺติ, อหํ สตฺถุ สนฺติกา สุคโตวาทํ ลภิตฺวา อตฺตโน สมฺปตฺตูปคํ กุสลํ กริสฺสามี’’ติ. อถสฺส ภควา โอวาทํ ปฏิปสฺสมฺเภนฺโต ‘‘ปญฺญายิสฺสสี’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ, ตฺวํเยว, โมฆปุริส, อิมินา ปาปเกน ทิฏฺฐิคเตน นิรยาทีสุ ปญฺญายิสฺสสิ, มม สนฺติกา ตุยฺหํ สุคโตวาโท นาม นตฺถิ, น เม ตยา อตฺโถ, อิธาหํ ภิกฺขู ปฏิปุจฺฉิสฺสามีติ.

‘Ngươi sẽ được biết đến’ cũng là một mối liên kết riêng biệt. Nghe nói, tỳ khưu Ariṭṭha đã suy nghĩ rằng: ‘Đức Thế Tôn nói rằng duyên trợ cho đạo và quả của ta đã bị cắt đứt. Nhưng chư Phật không chỉ thuyết Pháp cho những người có duyên trợ, mà cũng thuyết Pháp cho cả những người không có duyên trợ. Ta sẽ nhận được lời khuyên dạy tốt lành từ nơi đức Đạo Sư rồi sẽ làm điều thiện để đạt đến sự thành tựu cho chính mình.’ Khi ấy, Đức Thế Tôn, trong khi dập tắt lời khuyên dạy (dành cho vị ấy), đã nói câu bắt đầu là ‘Ngươi sẽ được biết đến.’ Ý nghĩa của câu ấy là: ‘Chính ngươi, hỡi kẻ ngu si kia, với tà kiến xấu xa này, sẽ được biết đến ở trong các cõi địa ngục v.v... Từ nơi ta, không có lời khuyên dạy tốt lành nào dành cho ngươi. Ta không có việc gì với ngươi. Ở đây, ta sẽ hỏi các vị tỳ khưu.’

๒๓๗. อถ โข ภควาติ อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ภควา ปริสํ โสเธติ, อริฏฺฐํ คณโต นิสฺสาเรติ. สเจ หิ ปริสคตานํ กสฺสจิ เอวํ ภเวยฺย – ‘‘อยํ อริฏฺโฐ ภควตา อกถิตํ กเถตุํ กึ สกฺขิสฺสติ, กจฺจิ นุ โข ปริสมชฺเฌ ภควตา กถาย สมารทฺธาย สหสา กถิต’’นฺติ. เอวํ กถิตํ ปน น อริฏฺโฐว สุณาติ, อญฺเญนปิ สุตํ ภวิสฺสติ. อถาปิสฺส สิยา ‘‘ยถา สตฺถา อริฏฺฐํ นิคฺคณฺหาติ, มมฺปิ เอวํ นิคฺคณฺเหยฺยาติ สุตฺวาปิ ตุณฺหีภาวํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ. ‘‘ตํ [Pg.12] สพฺพํ น กริสฺสนฺตี’’ติ. มยาปิ น กถิตํ, อญฺเญน สุตมฺปิ นตฺถีติ ‘‘ตุมฺเหปิเม, ภิกฺขเว’’ติอาทินา ปริสาย ลทฺธึ โสเธติ. ปริสาย ปน ลทฺธิโสธเนเนว อริฏฺโฐ คณโต นิสฺสาริโต นาม โหติ.

237. ‘Khi ấy, Đức Thế Tôn’ cũng là một mối liên kết riêng biệt. Thật vậy, ở đây Đức Thế Tôn thanh lọc hội chúng, trục xuất Ariṭṭha ra khỏi tăng đoàn. Vì nếu có ai trong hội chúng có thể nghĩ rằng: ‘Ariṭṭha này làm sao có thể nói điều mà Đức Thế Tôn không nói? Hay là trong lúc Đức Thế Tôn bắt đầu bài Pháp thoại giữa hội chúng, (điều ấy) đã được nói ra một cách đột ngột?’ Hơn nữa, điều được nói ra như vậy không chỉ Ariṭṭha nghe, mà người khác cũng có thể đã nghe. Rồi vị ấy có thể nghĩ rằng: ‘Như đức Đạo Sư khiển trách Ariṭṭha, ngài cũng có thể khiển trách ta như vậy,’ và dù đã nghe cũng có thể giữ im lặng. (Nghĩ rằng) ‘Họ sẽ không làm tất cả những điều đó,’ và ‘Ta cũng không nói, và người khác cũng không nghe,’ (Đức Thế Tôn) đã thanh lọc tà kiến của hội chúng bằng câu bắt đầu là ‘Này các tỳ khưu, các ngươi...’ Hơn nữa, chính nhờ việc thanh lọc tà kiến của hội chúng mà Ariṭṭha được xem là đã bị trục xuất khỏi tăng đoàn.

อิทานิ อริฏฺฐสฺส ลทฺธึ ปกาเสนฺโต โส วต, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญตฺเรว กาเมหีติอาทีสุ โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘‘เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายา’’ติ เอวํลทฺธิโก, โส วต กิเลสกาเมหิ เจว กิเลสกามสมฺปยุตฺเตหิ สญฺญาวิตกฺเกหิ จ อญฺญตฺร, เอเต ธมฺเม ปหาย, วินา เอเตหิ ธมฺเมหิ, วตฺถุกาเม ปฏิเสวิสฺสติ, เมถุนสมาจารํ สมาจริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. อิทํ การณํ นาม นตฺถิ, อฏฺฐานเมตํ อนวกาโสติ.

Bây giờ, để làm rõ tà kiến của Ariṭṭha, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘Này các tỳ khưu, thật vậy, vị ấy...’ Ở đây, trong câu bắt đầu là ‘ngoại trừ các dục,’ (có nghĩa là): Này các tỳ khưu, vị tỳ khưu nào có tà kiến rằng ‘việc thực hành chúng không đủ để gây chướng ngại,’ thật vậy, vị ấy, ngoài các phiền não dục và các tưởng và tầm tương ưng với phiền não dục, sau khi đã từ bỏ các pháp này, không có các pháp này, lại có thể hưởng thụ các đối tượng dục, có thể thực hành hành vi dâm dục — trường hợp này không xảy ra. Nguyên nhân này không có, đây là điều không thể có, là điều không có cơ hội (xảy ra).

๒๓๘. เอวํ ภควา อยํ อริฏฺโฐ ยถา นาม รชโก สุคนฺธานิปิ ทุคฺคนฺธานิปิ ชิณฺณานิปิ นวานิปิ สุทฺธานิปิ อสุทฺธานิปิ วตฺถานิ เอกโต ภณฺฑิกํ กโรติ, เอวเมว ภิกฺขูนํ นิจฺฉนฺทราคปณีตจีวราทิปริโภคญฺจ อนิพทฺธสีลานํ คหฏฺฐานํ อนฺตรายกรํ สจฺฉนฺทราคปริโภคญฺจ นิพทฺธสีลานํ ภิกฺขูนํ อาวรณกรํ สจฺฉนฺทราคปริโภคญฺจ สพฺพํ เอกสทิสํ กโรตีติ อริฏฺฐสฺส ลทฺธึ ปกาเสตฺวา อิทานิ ทุคฺคหิตาย ปริยตฺติยา โทสํ ทสฺเสนฺโต อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺเจติอาทิมาห. ตตฺถ ปริยาปุณนฺตีติ อุคฺคณฺหนฺติ. สุตฺตนฺติอาทีสุ อุภโตวิภงฺคนิทฺเทสขนฺธกปริวารา, สุตฺตนิปาเต มงฺคลสุตฺตรตนสุตฺตนาลกสุอาตุวฏฺฏกสุตฺตานิ, อญฺญมฺปิ จ สุตฺตนามกํ ตถาคตวจนํ สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพมฺปิ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยนฺติ เวทิตพฺพํ, วิเสเสน สํยุตฺตเก สกโลปิ สคาถาวคฺโค. สกลํ อภิธมฺมปิฏกํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ, ยญฺจ อญฺญมฺปิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อสงฺคหิตํ พุทฺธวจนํ, ตํ เวยฺยากรณนฺติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมปทํ, เถรคาถา, เถริคาถา, สุตฺตนิปาเต โนสุตฺตนามิกา สุทฺธิกคาถา จ คาถาติ เวทิตพฺพา. โสมนสฺสญาณมยิกคาถาปฏิสํยุตฺตา ทฺเวอสีติสุตฺตนฺตา อุทานนฺติ เวทิตพฺพา. ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตา (อิติวุ. ๑,๒) ทสุตฺตรสตสุตฺตนฺตา อิติวุตฺตกนฺติ เวทิตพฺพา. อปณฺณกชาตกาทีนิ ปณฺณาสาธิกานิ ปญฺจชาตกสตานิ ชาตกนฺติ เวทิตพฺพานิ. ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา อานนฺเท’’ติอาทินยปฺปวตฺตา (อ. นิ. ๔.๑๒๙) สพฺเพปิ อจฺฉริยอพฺภุตธมฺมปฺปฏิสํยุตฺตา [Pg.13] สุตฺตนฺตา อพฺภุตธมฺมนฺติ เวทิตพฺพา. จูฬเวทลฺลมหาเวทลฺลสมฺมาทิฏฺฐิสกฺกปญฺหสงฺขารภาชนิยมหาปุณฺณมสุตฺตาทโย สพฺเพปิ เวทญฺจ ตุฏฺฐิญฺจ ลทฺธา ลทฺธา ปุจฺฉิตสุตฺตนฺตา เวทลฺลนฺติ เวทิตพฺพา.

238. Như vậy, sau khi đã làm rõ tà kiến của Ariṭṭha rằng: ‘Ariṭṭha này, giống như người thợ giặt gom chung các loại vải thơm và hôi, cũ và mới, sạch và bẩn thành một bó, cũng vậy, ông ta đã làm cho tất cả trở nên giống hệt nhau: cả việc thọ dụng y phục cao quý v.v... không có tham muốn và ái nhiễm của các vị tỳ khưu, cả việc thọ dụng có tham muốn và ái nhiễm gây chướng ngại cho các gia chủ không có giới hạnh, và cả việc thọ dụng có tham muốn và ái nhiễm tạo ra sự che lấp cho các vị tỳ khưu có giới hạnh,’ bây giờ, để chỉ ra lỗi lầm của việc học thuộc lòng (giáo pháp) một cách sai lạc, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘Này các tỳ khưu, ở đây, có một số người...’ Ở đây, ‘pariyāpuṇanti’ có nghĩa là học thuộc lòng. Trong các phần như ‘Sutta’ (Kinh), cần hiểu Sutta là: cả hai Phân Tích (Vibhaṅga), Niddesa, Khandhaka, Parivāra; trong Kinh Tập (Suttanipāta) là các kinh Hạnh Phúc (Maṅgalasutta), Kinh Châu Báu (Ratanasutta), Kinh Nāḷaka, Kinh Tuvaṭṭaka; và những lời dạy khác của Như Lai có tên là kinh. Cần hiểu Geyya (Phúng Tụng) là tất cả các kinh có kệ ngôn, đặc biệt là toàn bộ Phẩm Có Kệ (Sagāthāvagga) trong Tương Ưng Bộ (Saṃyuttaka). Cần hiểu Veyyākaraṇa (Ký Thuyết) là toàn bộ tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhammapiṭaka), các kinh không có kệ ngôn, và những lời Phật dạy khác không được bao gồm trong tám chi phần còn lại. Cần hiểu Gāthā (Kệ Ngôn) là Kinh Pháp Cú (Dhammapada), Trưởng Lão Tăng Kệ (Theragāthā), Trưởng Lão Ni Kệ (Therigāthā), và các kệ ngôn thuần túy không có tên kinh trong Kinh Tập (Suttanipāta). Cần hiểu Udāna (Tự Thuyết) là tám mươi hai bài kinh liên quan đến các kệ ngôn được thốt lên do hỷ và trí. Cần hiểu Itivuttaka (Như Thị Thuyết) là một trăm mười bài kinh được bắt đầu theo cách ‘Điều này đã được Đức Thế Tôn nói...’ Cần hiểu Jātaka (Bổn Sanh) là năm trăm năm mươi câu chuyện Bổn Sanh, bắt đầu từ Bổn sanh Apaṇṇaka. Cần hiểu Abbhutadhamma (Vị Tằng Hữu Pháp) là tất cả các bài kinh liên quan đến các pháp kỳ diệu, phi thường, được bắt đầu theo cách ‘Này các tỳ khưu, có bốn pháp kỳ diệu, phi thường này nơi Ānanda...’ Cần hiểu Vedalla (Phương Quảng) là tất cả các bài kinh được hỏi đáp sau khi đã đạt được sự hiểu biết và sự hoan hỷ, như Tiểu kinh Phương Quảng, Đại kinh Phương Quảng, kinh Chánh Tri Kiến, kinh Đế Thích Vấn, kinh Phân Biệt Các Hành, kinh Đại Mãn Nguyệt, v.v...

อตฺถํ น อุปปริกฺขนฺตีติ อตฺถตฺถํ การณตฺถํ น ปสฺสนฺติ น ปริคฺคณฺหนฺติ. อนุปปริกฺขตนฺติ อนุปปริกฺขนฺตานํ. น นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ น อุปฏฺฐหนฺติ น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, อิมสฺมึ ฐาเน สีลํ สมาธิ วิปสฺสนา มคฺโค ผลํ วฏฺฏํ วิวฏฺฏํ กถิตนฺติ เอวํ ชานิตุํ น สกฺกา โหนฺตีติ อตฺโถ. เต อุปารมฺภานิสํสา เจวาติ เต ปเรสํ วาเท โทสาโรปนานิสํสา หุตฺวา ปริยาปุณนฺตีติ อตฺโถ. อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสา จาติ เอวํ วาทปโมกฺขานิสํสา, ปเรหิ สกวาเท โทเส อาโรปิเต ตํ โทสํ เอวํ โมเจสฺสามาติ อิมินาว การเณน ปริยาปุณนฺตีติ อตฺโถ. ตญฺจสฺส อตฺถํ นานุโภนฺตีติ ยสฺส จ มคฺคสฺส วา ผลสฺส วา อตฺถาย กุลปุตฺตา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ, ตญฺจสฺส ธมฺมสฺส อตฺถํ เอเต ทุคฺคหิตคฺคาหิโน นานุโภนฺติ. อปิจ ปรสฺส วาเท อุปารมฺภํ อาโรเปตุํ อตฺตโน วาทํ โมเจตุํ อสกฺโกนฺตาปิ ตญฺจ อตฺถํ นานุโภนฺติเยว.

Atthaṃ na upaparikkhantīti (không thẩm xét ý nghĩa) có nghĩa là không thấy, không nắm bắt được mục đích ý nghĩa, mục đích nguyên nhân. Anupaparikkhatanti (không thẩm xét) là (dành cho) những người không thẩm xét. Na nijjhānaṃ khamantīti (không kham nhẫn sự suy xét) có nghĩa là không hiện khởi, không đi vào tầm nhận thức, ý nghĩa là không có khả năng biết được rằng: “Ở nơi này, giới, định, tuệ quán, đạo, quả, vòng luân chuyển, sự thoát khỏi vòng luân chuyển đã được thuyết giảng.” Te upārambhānisaṃsā cevāti (chỉ có lợi ích là sự chỉ trích) có nghĩa là các vị ấy học hỏi với lợi ích là sự gán ghép tội lỗi trong luận thuyết của người khác. Itivādappamokkhānisaṃsā cāti (và có lợi ích là sự giải thoát khỏi tranh luận) có nghĩa là có lợi ích là sự giải thoát khỏi tranh luận như vậy, ý nghĩa là các vị ấy học hỏi chỉ với nguyên nhân này: “Khi tội lỗi được gán ghép trong luận thuyết của mình bởi người khác, chúng ta sẽ giải trừ tội lỗi ấy như thế này.” Tañcassa atthaṃ nānubhontīti (vị ấy không thể nghiệm được ý nghĩa ấy) có nghĩa là những người có sự nắm bắt sai lầm này không thể nghiệm được ý nghĩa của Giáo pháp ấy, là ý nghĩa của đạo hoặc quả nào mà các thiện gia nam tử học hỏi Giáo pháp vì mục đích ấy. Hơn nữa, ngay cả khi không có khả năng gán ghép sự chỉ trích trong luận thuyết của người khác và giải trừ luận thuyết của mình, họ vẫn không thể nghiệm được ý nghĩa ấy.

๒๓๙. อลคทฺทตฺถิโกติ อาสิวิสอตฺถิโก. คโทติ หิ วิสสฺส นามํ, ตํ ตสฺส อลํ ปริปุณฺณํ อตฺถีติ อลคทฺโท. โภเคติ สรีเร. อิธ ปน, ภิกฺขเว, เอกจฺเจ กุลปุตฺตา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺตีติ นิตฺถรณปริยตฺติวเสน อุคฺคณฺหนฺติ. ติสฺโส หิ ปริยตฺติโย อลคทฺทปริยตฺติ นิตฺถรณปริยตฺติ ภณฺฑาคาริกปริยตฺตีติ.

239. Alagaddatthikoti (người cần con rắn nước) là người cần con rắn độc. Vì gado là tên gọi của nọc độc, nó có đầy đủ, trọn vẹn nên là alagaddo (rắn nước). Bhoge là ở trên thân. Còn ở đây, này các Tỳ khưu, một số thiện gia nam tử học hỏi Giáo pháp có nghĩa là học thuộc vì mục đích học hỏi để vượt qua. Vì có ba loại học hỏi là: học hỏi (như bắt) rắn nước, học hỏi để vượt qua, và học hỏi (như) người giữ kho.

ตตฺถ โย พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา เอวํ จีวราทีนิ วา ลภิสฺสามิ, จตุปริสมชฺเฌ วา มํ ชานิสฺสนฺตีติ ลาภสกฺการเหตุ ปริยาปุณาติ, ตสฺส สา ปริยตฺติ อลคทฺทปริยตฺติ นาม. เอวํ ปริยาปุณโต หิ พุทฺธวจนํ อปริยาปุณิตฺวา นิทฺโทกฺกมนํ วรตรํ.

Trong ấy, người nào sau khi học thuộc lời Phật dạy, học hỏi vì nguyên nhân là lợi lộc và danh vọng rằng: “Như thế này, ta sẽ nhận được các vật dụng như y v.v... hoặc họ sẽ biết đến ta ở giữa bốn hội chúng,” sự học hỏi ấy của người ấy được gọi là học hỏi (như bắt) rắn nước. Thật vậy, đối với người học hỏi như vậy, việc không học hỏi lời Phật dạy rồi ngủ còn tốt hơn.

โย ปน พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา สีลสฺส อาคตฏฺฐาเน สีลํ ปูเรตฺวา สมาธิสฺส อาคตฏฺฐาเน สมาธิคพฺภํ คณฺหาเปตฺวา วิปสฺสนาย อาคตฏฺฐาเน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา มคฺคผลานํ อาคตฏฺฐาเน มคฺคํ ภาเวสฺสามิ ผลํ [Pg.14] สจฺฉิกริสฺสามีติ อุคฺคณฺหาติ, ตสฺส สา ปริยตฺติ นิตฺถรณปริยตฺติ นาม โหติ.

Còn người nào sau khi học thuộc lời Phật dạy, học thuộc với ý nghĩ rằng: “Ở nơi có đề cập đến giới, ta sẽ làm cho viên mãn giới; ở nơi có đề cập đến định, ta sẽ làm cho thọ trì nền tảng của định; ở nơi có đề cập đến tuệ quán, ta sẽ thiết lập tuệ quán; ở nơi có đề cập đến các đạo và quả, ta sẽ tu tiến đạo và sẽ chứng ngộ quả,” sự học hỏi ấy của người ấy được gọi là học hỏi để vượt qua.

ขีณาสวสฺส ปน ปริยตฺติ ภณฺฑาคาริกปริยตฺติ นาม. ตสฺส หิ อปริญฺญาตํ อปฺปหีนํ อภาวิตํ อสจฺฉิกตํ วา นตฺถิ. โส หิ ปริญฺญาตกฺขนฺโธ ปหีนกิเลโส ภาวิตมคฺโค สจฺฉิกตผโล, ตสฺมา พุทฺธวจนํ ปริยาปุณนฺโต ตนฺติธารโก ปเวณิปาลโก วํสานุรกฺขโกว หุตฺวา อุคฺคณฺหาติ. อิติสฺส สา ปริยตฺติ ภณฺฑาคาริกปริยตฺติ นาม โหติ.

Còn sự học hỏi của bậc lậu tận được gọi là học hỏi (như) người giữ kho. Vị ấy thật không có (pháp) chưa được liễu tri, chưa được đoạn trừ, chưa được tu tiến, hoặc chưa được chứng ngộ. Vị ấy thật sự là người đã liễu tri các uẩn, đã đoạn trừ các phiền não, đã tu tiến đạo, đã chứng ngộ quả. Do đó, trong khi học hỏi lời Phật dạy, vị ấy học thuộc giống như là người gìn giữ giáo điển, người bảo vệ truyền thống, và là người bảo tồn dòng dõi. Vì vậy, sự học hỏi này của vị ấy được gọi là học hỏi (như) người giữ kho.

โย ปน ปุถุชฺชโน ฉาตภยาทีสุ คนฺถธเรสุ เอกสฺมึ ฐาเน วสิตุํ อสกฺโกนฺเตสุ สยํ ภิกฺขาจาเรน อกิลมมาโน อติมธุรํ พุทฺธวจนํ มา นสฺสตุ, ตนฺตึ ธาเรสฺสามิ, วํสํ ฐเปสฺสามิ, ปเวณึ ปาเลสฺสามีติ ปริยาปุณาติ, ตสฺส ปริยตฺติ ภณฺฑาคาริกปริยตฺติ โหติ, น โหตีติ? น โหติ. กสฺมา? น อตฺตโน ฐาเน ฐตฺวา ปริยาปุตตฺตา. ปุถุชฺชนสฺส หิ ปริยตฺติ นาม อลคทฺทา วา โหติ นิตฺถรณา วา, สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ นิตฺถรณาว, ขีณาสวสฺส ภณฺฑาคาริกปริยตฺติเยว. อิมสฺมึ ปน ฐาเน นิตฺถรณปริยตฺติ อธิปฺเปตา.

Còn vị phàm phu nào, trong khi những vị thông thuộc kinh điển không có khả năng trú ngụ ở một nơi vì các nỗi sợ hãi về nạn đói v.v..., bản thân không mệt mỏi với việc khất thực, học hỏi với ý nghĩ rằng: “Lời Phật dạy vô cùng ngọt ngào, mong rằng không bị hoại vong. Ta sẽ gìn giữ giáo điển, ta sẽ thiết lập dòng dõi, ta sẽ bảo vệ truyền thống,” sự học hỏi của vị ấy có phải là sự học hỏi (như) người giữ kho hay không? Không phải. Tại sao? Vì đã không học hỏi trong khi đứng ở vị trí của mình. Thật vậy, sự học hỏi của phàm phu được gọi là (học hỏi như bắt) rắn nước hoặc là để vượt qua. (Sự học hỏi) của bảy bậc hữu học chỉ là để vượt qua. (Sự học hỏi) của bậc lậu tận chính là sự học hỏi (như) người giữ kho. Còn ở nơi này, sự học hỏi để vượt qua được chủ trương.

นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ สีลาทีนํ อาคตฏฺฐาเนสุ อิธ สีลํ กถิตํ, อิธ สมาธิ, อิธ วิปสฺสนา, อิธ มคฺโค, อิธ ผลํ, อิธ วฏฺฏํ, อิธ วิวฏฺฏนฺติ อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ. ตญฺจสฺส อตฺถํ อนุโภนฺตีติ เยสํ มคฺคผลานํ อตฺถาย ปริยาปุณนฺติ. สุคฺคหิตปริยตฺตึ นิสฺสาย มคฺคํ ภาเวตฺวา ผลํ สจฺฉิกโรนฺตา ตญฺจสฺส ธมฺมสฺส อตฺถํ อนุภวนฺติ. ปรวาเท อุปารมฺภํ อาโรเปตุํ สกฺโกนฺตาปิ สกวาเท อาโรปิตํ โทสํ อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ คเหตฺวา โมเจตุํ สกฺโกนฺตาปิ อนุโภนฺติเยว. ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺตีติ สีลาทีนํ อาคตฏฺฐาเน สีลาทีนิ ปูเรนฺตานมฺปิ, ปเรสํ วาเท สหธมฺเมน อุปารมฺภํ อาโรเปนฺตานมฺปิ, สกวาทโต โทสํ หรนฺตานมฺปิ, อรหตฺตํ ปตฺวา ปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสตฺวา ธมฺมเทสนาย ปสนฺเนหิ อุปนีเต จตฺตาโร ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺตานมฺปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ.

Nijjhānaṃ khamantīti (kham nhẫn sự suy xét) có nghĩa là ở những nơi có đề cập đến giới v.v..., các vị ấy đi vào tầm nhận thức rằng: “Ở đây, giới được thuyết giảng; ở đây, là định; ở đây, là tuệ quán; ở đây, là đạo; ở đây, là quả; ở đây, là vòng luân chuyển; ở đây, là sự thoát khỏi vòng luân chuyển.” Tañcassa atthaṃ anubhontīti (vị ấy thể nghiệm được ý nghĩa ấy) là (ý nghĩa của) các đạo và quả nào mà các vị ấy học hỏi vì mục đích ấy. Nương vào sự học hỏi đã được khéo nắm bắt, sau khi đã tu tiến đạo và chứng ngộ quả, các vị ấy thể nghiệm được ý nghĩa của Giáo pháp ấy. Ngay cả khi có khả năng gán ghép sự chỉ trích trong luận thuyết của người khác, và ngay cả khi có khả năng giải trừ tội lỗi đã được gán ghép trong luận thuyết của mình bằng cách nắm lấy điểm mong muốn, các vị ấy vẫn thể nghiệm được. Dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantīti (đưa đến sự lợi ích, sự an lạc lâu dài) có nghĩa là đưa đến sự lợi ích, sự an lạc lâu dài cho cả những vị làm cho viên mãn giới v.v... ở nơi có đề cập đến giới v.v...; cho cả những vị gán ghép sự chỉ trích một cách hợp pháp trong luận thuyết của người khác; cho cả những vị loại bỏ tội lỗi khỏi luận thuyết của mình; và cho cả những vị, sau khi đã đắc A-la-hán, thuyết giảng Giáo pháp ở giữa hội chúng và thọ dụng bốn món vật dụng được dâng cúng bởi những người có tâm tín thành do bài thuyết Pháp.

เอวํ [Pg.15] สุคฺคหิเต พุทฺธวจเน อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตตฺเถว นิโยเชนฺโต ตสฺมา ติห, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา ทุคฺคหิตปริยตฺติ ทุคฺคหิตอลคทฺโท วิย ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตติ, สุคฺคหิตปริยตฺติ สุคฺคหิตอลคทฺโท วิย ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตติ, ตสฺมาติ อตฺโถ. ตถา นํ ธาเรยฺยาถาติ ตเถว นํ ธาเรยฺยาถ, เตเนว อตฺเถน คณฺเหยฺยาถ. เย วา ปนาสฺสุ วิยตฺตา ภิกฺขูติ เย วา ปน อญฺเญ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานมหากสฺสปมหากจฺจานาทิกา พฺยตฺตา ปณฺฑิตา ภิกฺขู อสฺสุ, เต ปุจฺฉิตพฺพา. อริฏฺเฐน วิย ปน มม สาสเน น กลลํ วา กจวรํ วา ปกฺขิปิตพฺพํ.

Sau khi đã chỉ ra lợi ích về lời Phật dạy được khéo nắm bắt như vậy, bây giờ, trong khi khuyến khích về chính điều ấy, ngài đã nói: “Tasmā tiha, bhikkhave (Do vậy, này các Tỳ khưu)” v.v... Trong ấy, tasmā (do vậy) có nghĩa là: vì rằng sự học hỏi đã bị nắm bắt sai lầm, giống như con rắn nước đã bị bắt sai, đưa đến sự không lợi ích, sự đau khổ lâu dài; và sự học hỏi đã được khéo nắm bắt, giống như con rắn nước đã được bắt đúng, đưa đến sự lợi ích, sự an lạc lâu dài, do vậy. Tathā naṃ dhāreyyāthāti (các ông nên ghi nhớ điều ấy như vậy) có nghĩa là các ông nên ghi nhớ điều ấy đúng như vậy, các ông nên nắm bắt với chính ý nghĩa ấy. Ye vā panāssu viyattā bhikkhūti (hoặc những Tỳ khưu nào là bậc thông thái) có nghĩa là hoặc những vị Tỳ khưu nào khác là bậc thông thái, bậc hiền trí như là các ngài Sāriputta, Moggallāna, Mahākassapa, Mahākaccāna v.v..., các vị ấy cần được hỏi. Còn nữa, không nên ném bùn hoặc rác rưởi vào trong giáo pháp của ta giống như trường hợp của Ariṭṭha.

๒๔๐. กุลฺลูปมนฺติ กุลฺลสทิสํ. นิตฺถรณตฺถายาติ จตุโรฆนิตฺถรณตฺถาย. อุทกณฺณวนฺติ ยญฺหิ อุทกํ คมฺภีรํ น ปุถุลํ. ปุถุลํ วา ปน น คมฺภีรํ, น ตํ อณฺณโวติ วุจฺจติ. ยํ ปน คมฺภีรญฺเจว ปุถุลญฺจ, ตํ อณฺณโวติ วุจฺจติ. ตสฺมา มหนฺตํ อุทกณฺณวนฺติ มหนฺตํ ปุถุลํ คมฺภีรํ อุทกนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สาสงฺกํ นาม ยตฺถ โจรานํ นิวุตฺโถกาโส ทิสฺสติ. ฐิโตกาโส, นิสินฺโนกาโส, นิปนฺโนกาโส ทิสฺสติ. สปฺปฏิภยํ นาม ยตฺถ โจเรหิ มนุสฺสา หตา ทิสฺสนฺติ, วิลุตฺตา ทิสฺสนฺติ, อาโกฏิตา ทิสฺสนฺติ. อุตฺตรเสตูติ อุทกณฺณวสฺส อุปริ พทฺโธ เสตุ. กุลฺลํ พนฺธิตฺวาติ กุลฺโล นาม ตรณตฺถาย กลาปํ กตฺวา พทฺโธ. ปตฺถริตฺวา พทฺธา ปน ปทรจาฏิอาทโย อุฬุมฺโปติ วุจฺจนฺติ. อุจฺจาเรตฺวาติ ฐเปตฺวา. กิจฺจการีติ ปตฺตการี ยุตฺตการี, ปติรูปการีติ อตฺโถ. ธมฺมาปิ โว ปหาตพฺพาติ เอตฺถ ธมฺมาติ สมถวิปสฺสนา. ภควา หิ สมเถปิ ฉนฺทราคํ ปชหาเปสิ, วิปสฺสนายปิ. สมเถ ฉนฺทราคํ กตฺถ ปชหาเปสิ? ‘‘อิติ โข, อุทายิ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺสปิ ปหานํ วทามิ, ปสฺสสิ โน ตฺวํ, อุทายิ, ตํ สํโยชนํ อณุํ วา ถูลํ วา, ยสฺสาหํ โน ปหานํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๕๖) เอตฺถ สมเถ ฉนฺทราคํ ปชหาเปสิ. ‘‘อิมํ เจ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐึ เอวํ ปริสุทฺธํ เอวํ ปริโยทาตํ น อลฺลีเยถ น เกลาเยถ น ธนาเยถา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๑) เอตฺถ วิปสฺสนาย ฉนฺทราคํ ปชหาเปสิ[Pg.16]. อิธ ปน อุภยตฺถ ปชหาเปนฺโต ‘‘ธมฺมาปิ โว ปหาตพฺพา, ปเคว อธมฺมา’’ติ อาห.

240. Kullūpamanti có nghĩa là tương tự như chiếc bè. Nittharaṇatthāyāti có nghĩa là với mục đích vượt qua bốn loại bộc lưu. Udakaṇṇavanti có nghĩa là vùng nước nào sâu mà không rộng, hoặc rộng mà không sâu, thì không được gọi là biển cả. Vùng nước nào vừa sâu vừa rộng, thì được gọi là biển cả. Do đó, mahantaṃ udakaṇṇavanti ở đây có nghĩa là vùng nước lớn, rộng, và sâu. Sāsaṅkaṃ là nơi có thể thấy dấu vết trú ngụ của kẻ trộm, có thể thấy nơi đứng, nơi ngồi, nơi nằm. Sappaṭibhayaṃ là nơi có thể thấy người bị kẻ trộm giết, bị cướp bóc, bị đánh đập. Uttarasetūti là cây cầu được bắc qua biển nước. Kullaṃ bandhitvāti là chiếc bè được kết lại thành một bó để vượt qua. Còn những thứ như tấm ván, bình gốm được trải ra và kết lại thì được gọi là uḷumpo. Uccāretvāti có nghĩa là đặt lên. Kiccakārīti có nghĩa là người làm việc đã đến lúc, người làm việc thích hợp, người làm việc tương xứng. Trong câu Dhammāpi vo pahātabbāti, dhammā ở đây là chỉ và quán. Đức Thế Tôn đã khiến từ bỏ dục tham ngay cả trong chỉ, và cả trong quán. Ngài đã khiến từ bỏ dục tham trong chỉ ở đâu? Trong câu: “Này Udāyi, Như Lai nói rằng ngay cả phi tưởng phi phi tưởng xứ cũng cần phải từ bỏ. Này Udāyi, ngươi có thấy bất kỳ kiết sử nào, dù vi tế hay thô thiển, mà Như Lai không nói rằng cần phải từ bỏ không?” (M. ii. 156), ở đây Ngài đã khiến từ bỏ dục tham trong chỉ. Trong câu: “Này các Tỳ khưu, nếu các ông không bám víu, không ham thích, không xem như của cải đối với tri kiến thanh tịnh, trong sạch như thế này” (M. i. 401), ở đây Ngài đã khiến từ bỏ dục tham trong quán. Nhưng ở đây, khi khiến từ bỏ ở cả hai, Ngài đã nói: “Ngay cả các pháp cũng phải được các ông từ bỏ, huống chi là phi pháp.”

ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – ภิกฺขเว, อหํ เอวรูเปสุ สนฺตปฺปณีเตสุ ธมฺเมสุ ฉนฺทราคปฺปหานํ วทามิ, กึ ปน อิมสฺมึ อสทฺธมฺเม คามธมฺเม วสลธมฺเม ทุฏฺฐุลฺเล โอทกนฺติเก, ยตฺถ อยํ อริฏฺโฐ โมฆปุริโส นิทฺโทสสญฺญี ปญฺจสุ กามคุเณสุ ฉนฺทราคํ นาลํ อนฺตรายายาติ วทติ. อริฏฺเฐน วิย น ตุมฺเหหิ มยฺหํ สาสเน กลลํ วา กจวรํ วา ปกฺขิปิตพฺพนฺติ เอวํ ภควา อิมินาปิ โอวาเทน อริฏฺฐํเยว นิคฺคณฺหาติ.

Ý nghĩa ở đây là như vầy: Này các Tỳ khưu, Ta nói rằng cần phải từ bỏ dục tham ngay cả trong những pháp an tịnh và vi diệu như vậy, huống chi là trong pháp bất thiện, pháp của kẻ quê mùa, pháp của kẻ hạ tiện, thô tục, gần gũi với nước này, nơi mà kẻ ngu si Ariṭṭha này, với nhận thức rằng không có tội lỗi, lại nói rằng dục tham trong năm dục trưởng dưỡng không đủ để gây chướng ngại. Các ông không nên giống như Ariṭṭha mà ném bùn lầy hay rác rưởi vào giáo pháp của Ta. Như vậy, Đức Thế Tôn cũng bằng lời giáo huấn này mà khiển trách chính Ariṭṭha.

๒๔๑. อิทานิ โย ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ติวิธคฺคาหวเสน อหํ มมนฺติ คณฺหาติ, โส มยฺหํ สาสเน อยํ อริฏฺโฐ วิย กลลํ กจวรํ ปกฺขิปตีติ ทสฺเสนฺโต ฉยิมานิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐิฏฺฐานานีติ ทิฏฺฐิปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิยา อารมฺมณมฺปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิยา ปจฺจโยปิ. รูปํ เอตํ มมาติอาทีสุ เอตํ มมาติ ตณฺหาคฺคาโห. เอโสหมสฺมีติ มานคฺคาโห. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิคฺคาโห. เอวํ รูปารมฺมณา ตณฺหามานทิฏฺฐิโย กถิตา โหนฺติ. รูปํ ปน อตฺตาติ น วตฺตพฺพํ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. ทิฏฺฐํ รูปายตนํ, สุตํ สทฺทายตนํ, มุตํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ, ตญฺหิ ปตฺวา คเหตพฺพโต มุตนฺติ วุตฺตํ. อวเสสานิ สตฺตายตนานิ วิญฺญาตํ นาม. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. โลกสฺมิญฺหิ ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา โนปตฺตมฺปิ. อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา โนปตฺตมฺปิ. ตตฺถ ปริเยสิตฺวา ปตฺตํ ปตฺตํ นาม. ปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ ปริเยสิตํ นาม. อปริเยสิตฺวา ปตฺตญฺจ, อปริเยสิตฺวา โนปตฺตญฺจ มนสานุวิจริตํ นาม.

241. Bây giờ, để chỉ ra rằng người nào do ba cách chấp thủ mà nắm giữ ‘tôi’, ‘của tôi’ trong năm uẩn, người đó giống như Ariṭṭha này ném bùn lầy, rác rưởi vào giáo pháp của Ta, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, có sáu điều này...” v.v... Trong đó, diṭṭhiṭṭhānāni (sở cứ của tà kiến) là: tà kiến cũng là sở cứ của tà kiến, đối tượng của tà kiến cũng là sở cứ của tà kiến, và nhân duyên của tà kiến cũng vậy. Trong các câu như Rūpaṃ etaṃ mama (Sắc này là của tôi), etaṃ mama (cái này là của tôi) là sự chấp thủ do tham ái. Esohamasmi (Cái này là tôi) là sự chấp thủ do ngã mạn. Eso me attā (Cái này là tự ngã của tôi) là sự chấp thủ do tà kiến. Như vậy, tham ái, ngã mạn, và tà kiến với đối tượng là sắc đã được nói đến. Nhưng không nên nói rằng sắc là tự ngã. Đối với thọ v.v... cũng theo cách tương tự. Diṭṭhaṃ (cái được thấy) là sắc xứ. Sutaṃ (cái được nghe) là thanh xứ. Mutaṃ (cái được cảm nhận) là hương xứ, vị xứ, xúc xứ; vì chúng được gọi là mutaṃ do phải được tiếp xúc mới nắm bắt được. Bảy xứ còn lại được gọi là viññātaṃ (cái được nhận biết). Pattanti (cái đạt được) là cái đạt được dù có tìm kiếm hay không tìm kiếm. Pariyesitanti (cái được tìm kiếm) là cái được tìm kiếm dù đạt được hay không đạt được. Anuvicaritaṃ manasāti (cái được tâm ý suy xét) là cái được tâm theo dõi. Thật vậy, trên đời có cái đạt được do tìm kiếm, và có cái không đạt được do tìm kiếm. Có cái đạt được không do tìm kiếm, và có cái không đạt được không do tìm kiếm. Trong đó, cái đạt được do tìm kiếm được gọi là pattaṃ (cái đạt được). Cái không đạt được do tìm kiếm được gọi là pariyesitaṃ (cái được tìm kiếm). Cả cái đạt được không do tìm kiếm và cái không đạt được không do tìm kiếm được gọi là manasānuvicaritaṃ (cái được tâm ý suy xét).

อถ วา ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ ปตฺตฏฺเฐน ปตฺตํ นาม. ปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ ปริเยสิตํ นาม. อปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ มนสานุวิจริตํ นาม. สพฺพํ วา เอตํ มนสา อนุวิจริตตฺตา มนสานุวิจริตํ นาม. อิมินา วิญฺญาณารมฺมณา ตณฺหามานทิฏฺฐิโย กถิตา, เทสนาวิลาเสน เหฏฺฐา ทิฏฺฐาทิอารมฺมณวเสน วิญฺญาณํ ทสฺสิตํ[Pg.17]. ยมฺปิ ตํ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ยมฺปิ เอตํ โส โลโกติอาทินา นเยน ปวตฺตํ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ.

Hoặc là, cả cái đạt được do tìm kiếm và cái đạt được không do tìm kiếm, theo nghĩa là đã đạt được, được gọi là pattaṃ (cái đạt được). Cái không đạt được do tìm kiếm được gọi là pariyesitaṃ (cái được tìm kiếm). Cái không đạt được không do tìm kiếm được gọi là manasānuvicaritaṃ (cái được tâm ý suy xét). Hoặc tất cả những điều này, vì được tâm ý suy xét, nên được gọi là manasānuvicaritaṃ. Bằng cách này, tham ái, ngã mạn, và tà kiến với đối tượng là thức đã được nói đến; bằng sự khéo léo trong thuyết giảng, thức đã được trình bày ở dưới theo cách của các đối tượng như cái được thấy v.v... Yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ (Và sở cứ của tà kiến nào) có nghĩa là sở cứ của tà kiến nào đã khởi lên theo cách thức “đó là thế giới...” v.v...

โส โลโก โส อตฺตาติ ยา เอสา ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตา ทิฏฺฐิ โลโก จ อตฺตา จาติ คณฺหาติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. โส เปจฺจ ภวิสฺสามีติ โส อหํ ปรโลกํ คนฺตฺวา นิจฺโจ ภวิสฺสามิ, ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม ภวิสฺสามิ, สิเนรุมหาปถวีมหาสมุทฺทาทีหิ สสฺสตีหิ สมํ ตเถว ฐสฺสามิ. ตมฺปิ เอตํ มมาติ ตมฺปิ ทสฺสนํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ สมนุปสฺสติ. อิมินา ทิฏฺฐารมฺมณา ตณฺหามานทิฏฺฐิโย กถิตา. วิปสฺสนาย ปฏิวิปสฺสนากาเล วิย ปจฺฉิมทิฏฺฐิยา ปุริมทิฏฺฐิคฺคหณกาเล เอวํ โหติ.

“Đó là thế giới, đó là tự ngã” là tà kiến khởi lên theo cách thức “quán sát sắc là tự ngã” v.v..., và chấp rằng thế giới và tự ngã (là một). Điều này được nói đến với ý nghĩa đó. So pecca bhavissāmi (Sau khi chết, ta sẽ trở thành như vậy) có nghĩa là: sau khi đi đến thế giới bên kia, ta sẽ trở nên thường hằng, bền vững, vĩnh cửu, không có bản chất biến đổi; ta sẽ tồn tại y như vậy, giống như núi Sineru, đại địa, đại dương v.v... là những thứ vĩnh cửu. Tampi etaṃ mama (Cả cái đó cũng là của tôi) có nghĩa là: người ấy quán sát cả quan điểm đó rằng “cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”. Bằng cách này, tham ái, ngã mạn, và tà kiến với đối tượng là tà kiến đã được nói đến. Điều này xảy ra vào lúc tà kiến sau này nắm bắt tà kiến trước đó, giống như trong thiền quán vào lúc phản quán.

สุกฺกปกฺเข รูปํ เนตํ มมาติ รูเป ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหา ปฏิกฺขิตฺตา. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. สมนุปสฺสตีติ อิมสฺส ปน ปทสฺส ตณฺหาสมนุปสฺสนา มานสมนุปสฺสนา ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา ญาณสมนุปสฺสนาติ จตสฺโส สมนุปสฺสนาติ อตฺโถ. ตา กณฺหปกฺเข ติสฺสนฺนํ สมนุปสฺสนานํ, สุกฺกปกฺเข ญาณสมนุปสฺสนาย วเสน เวทิตพฺพา. อสติ น ปริตสฺสตีติ อวิชฺชมาเน ภยปริตสฺสนาย ตณฺหาปริตสฺสนาย วา น ปริตสฺสติ. อิมินา ภควา อชฺฌตฺตกฺขนฺธวินาเส อปริตสฺสมานํ ขีณาสวํ ทสฺเสนฺโต เทสนํ มตฺถกํ ปาเปสิ.

Ở bạch phần, do câu “sắc này không phải của tôi” nên sự chấp thủ về tham, mạn, và tà kiến ở sắc được loại bỏ. Đối với thọ v.v... cũng theo phương pháp này. Còn đối với từ “samanupassati” (quán sát), có nghĩa là bốn sự quán sát: quán sát tham, quán sát mạn, quán sát tà kiến, và quán sát trí. Những điều ấy nên được hiểu theo cách của ba sự quán sát ở hắc phần, và theo cách của sự quán sát trí ở bạch phần. “Khi không có thì không lo lắng” có nghĩa là khi không hiện hữu thì không lo lắng bởi sự lo lắng do sợ hãi hay sự lo lắng do tham ái. Bằng cách này, Đức Thế Tôn, trong khi chỉ ra vị lậu tận không lo lắng khi các uẩn nội tại bị hủy diệt, đã đưa bài pháp đến đỉnh điểm.

๒๔๒. เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขูติ เอวํ ภควตา วุตฺเต อญฺญตโร อนุสนฺธิกุสโล ภิกฺขุ – ‘‘ภควตา อชฺฌตฺตกฺขนฺธวินาเส อปริตสฺสนฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสตฺวา เทสนา นิฏฺฐาปิตา, อชฺฌตฺตํ อปริตสฺสนฺเต โข ปน สติ อชฺฌตฺตํ ปริตสฺสเกน พหิทฺธา ปริกฺขารวินาเส ปริตสฺสเกน อปริตสฺสเกน จาปิ ภวิตพฺพํ. อิติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ อยํ ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ’’ติ จินฺเตตฺวา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ภควนฺตํ เอตทโวจ. พหิทฺธา อสตีติ พหิทฺธา ปริกฺขารวินาเส. อหุ วต เมติ อโหสิ วต เม ภทฺทกํ ยานํ วาหนํ หิรญฺญํ สุวณฺณนฺติ อตฺโถ. ตํ วต เม นตฺถีติ ตํ วต อิทานิ มยฺหํ นตฺถิ, ราชูหิ วา โจเรหิ วา หฏํ, อคฺคินา วา ทฑฺฒํ, อุทเกน วา วุฬฺหํ, ปริโภเคน [Pg.18] วา ชิณฺณํ. สิยา วต เมติ ภเวยฺย วต มยฺหํ ยานํ วาหนํ หิรญฺญํ สุวณฺณํ สาลิ วีหิ ยโว โคธุโม. ตํ วตาหํ น ลภามีติ ตมหํ อลภมาโน ตทนุจฺฉวิกํ กมฺมํ อกตฺวา นิสินฺนตฺตา อิทานิ น ลภามีติ โสจติ, อยํ อคาริยโสจนา, อนคาริยสฺส ปตฺตจีวราทีนํ วเสน เวทิตพฺพา.

242. “Khi được nói như vậy, một vị tỳ khưu nào đó” có nghĩa là khi Đức Thế Tôn nói như vậy, một vị tỳ khưu nào đó khéo léo trong việc kết nối ý nghĩa đã suy nghĩ rằng: “Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp bằng cách chỉ ra vị lậu tận không lo lắng khi các uẩn nội tại bị hủy diệt. Tuy nhiên, khi có người không lo lắng về nội tại, thì cũng phải có người lo lắng về nội tại, người lo lắng khi các vật dụng bên ngoài bị hủy hoại, và người không lo lắng. Vì bốn lý do này, câu hỏi này nên được đặt ra.” Sau khi suy nghĩ như vậy, vị ấy đắp y một bên vai, chắp tay cung kính và bạch với Đức Thế Tôn điều này. “Khi không có ở bên ngoài” có nghĩa là khi các vật dụng bên ngoài bị hủy hoại. “Than ôi, tôi đã có” có nghĩa là: than ôi, tôi đã có xe cộ tốt, phương tiện đi lại, vàng, bạc. “Than ôi, tôi không có nó” có nghĩa là: than ôi, bây giờ tôi không có nó; nó đã bị vua chúa hoặc trộm cướp lấy đi, hoặc bị lửa thiêu, hoặc bị nước cuốn trôi, hoặc bị hư mòn do sử dụng. “Than ôi, giá như tôi có” có nghĩa là: giá như tôi có được xe cộ, phương tiện đi lại, vàng, bạc, gạo, lúa, lúa mạch, lúa mì. “Than ôi, tôi không có được nó” có nghĩa là: vì không có được nó, do ngồi yên mà không làm công việc thích hợp để có được, nên sầu muộn rằng “bây giờ tôi không có được”. Đây là sự sầu muộn của người tại gia; đối với người xuất gia, cần được hiểu theo phương diện y bát v.v...

อปริตสฺสนาวาเร น เอวํ โหตีติ เยหิ กิเลเสหิ เอวํ ภเวยฺย, เตสํ ปหีนตฺตา น เอวํ โหติ. ทิฏฺฐิฏฺฐานาธิฏฺฐานปริยุฏฺฐานาภินิเวสานุสยานนฺติ ทิฏฺฐีนญฺจ ทิฏฺฐิฏฺฐานานญฺจ ทิฏฺฐาธิฏฺฐานานญฺจ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานญฺจ อภินิเวสานุสยานญฺจ. สพฺพสงฺขารสมถายาติ นิพฺพานตฺถาย. นิพฺพานญฺหิ อาคมฺม สพฺพสงฺขาราอิญฺชิตานิ, สพฺพสงฺขารจลนานิ สพฺพสงฺขารวิปฺผนฺทิตานิ สมฺมนฺติ วูปสมฺมนฺติ, ตสฺมา ตํ, ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติ วุจฺจติ. ตเทว จ อาคมฺม ขนฺธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสงฺขารูปธิ, ปญฺจกามคุณูปธีติ อิเม อุปธโย ปฏินิสฺสชฺชิยนฺติ, ตณฺหา ขียติ วิรชฺชติ นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ, ‘‘สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหากฺขโย วิราโค นิโรโธ’’ติ วุจฺจติ. นิพฺพานายาติ อยํ ปนสฺส สรูปนิทฺเทโส, อิติ สพฺเพเหว อิเมหิ ปเทหิ นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยตฺถาย ธมฺมํ เทเสนฺตสฺสาติ อยมตฺโถ ทีปิโต. ตสฺเสวํ โหตีติ ตสฺส ทิฏฺฐิคติกสฺส อุจฺฉิชฺชิสฺสามิ นามสฺสุ, วินสฺสิสฺสามิ นามสฺสุ, นาสฺสุ นาม ภวิสฺสามีติ เอวํ โหติ. ทิฏฺฐิคติกสฺส หิ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตํ กตฺวา เทสิยมานํ ธมฺมํ สุณนฺตสฺส ตาโส อุปฺปชฺชติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตาโส เหโส, ภิกฺขเว, อสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕๕).

Trong trường hợp không lo lắng, “không phải như vậy” có nghĩa là: vì những phiền não mà do chúng sự việc có thể xảy ra như vậy đã được đoạn trừ, nên nó không phải như vậy. “Của các trú xứ, quyết định, ám ảnh, chấp thủ và tùy miên của tà kiến” có nghĩa là: của các tà kiến, của các trú xứ của tà kiến, của các quyết định của tà kiến, của các ám ảnh của tà kiến, và của các chấp thủ và tùy miên. “Vì sự tịch tịnh của tất cả các hành” có nghĩa là vì mục đích Niết-bàn. Thật vậy, do nương vào Niết-bàn mà tất cả các sự dao động của các hành, tất cả các sự chuyển động của các hành, tất cả các sự rung động của các hành đều được lắng dịu, được an tịnh. Do đó, nó được gọi là “sự tịch tịnh của tất cả các hành”. Và cũng do nương vào chính điều đó mà các sanh y này — uẩn y, phiền não y, hành y, năm dục trưởng dưỡng y — được từ bỏ; tham ái được đoạn tận, ly tham, chấm dứt. Do đó, nó được gọi là “sự từ bỏ tất cả sanh y, sự đoạn tận tham ái, sự ly tham, sự chấm dứt”. “Vì Niết-bàn” — đây là sự chỉ rõ về bản chất của nó. Như vậy, qua tất cả các từ này, ý nghĩa được làm sáng tỏ là: đối với người thuyết giảng Chánh pháp vì mục đích chứng ngộ Niết-bàn. “Đối với người ấy, sự việc là như vậy” có nghĩa là đối với người có tà kiến, sự việc là như vầy: “Ta sẽ bị đoạn diệt, ta sẽ bị hủy hoại, ta sẽ không tồn tại”. Thật vậy, khi người có tà kiến nghe Chánh pháp được giảng dạy, áp dụng tam tướng và liên hệ đến tánh không, sự kinh hãi khởi lên. Và điều này đã được nói: “Này các Tỳ khưu, đây là sự kinh hãi đối với kẻ phàm phu vô văn: ‘Ta sẽ không tồn tại, sẽ không có gì cho ta.’” (Tương Ưng Bộ 3.55).

๒๔๓. เอตฺตาวตา พหิทฺธาปริกฺขารวินาเส ตสฺสนกสฺส จ โนตสฺสนกสฺส จ อชฺฌตฺตกฺขนฺธวินาเส ตสฺสนกสฺส จ โนตสฺสนกสฺส จาติ อิเมสํ วเสน จตุกฺโกฏิกา สุญฺญตา กถิตา. อิทานิ พหิทฺธา ปริกฺขารํ ปริคฺคหํ นาม กตฺวา, วีสติวตฺถุกํ สกฺกายทิฏฺฐึ อตฺตวาทุปาทานํ นาม กตฺวา, สกฺกายทิฏฺฐิปมุขา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐินิสฺสยํ นาม กตฺวา ติโกฏิกํ สุญฺญตํ ทสฺเสตุํ ตํ, ภิกฺขเว, ปริคฺคหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปริคฺคหนฺติ พหิทฺธา ปริกฺขารํ. ปริคฺคณฺเหยฺยาถาติ ยถา วิญฺญู มนุสฺโส ปริคฺคณฺเหยฺย[Pg.19]. อหมฺปิ โข ตํ, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, ตุมฺเหปิ น ปสฺสถ, อหมฺปิ น ปสฺสามิ, อิติ เอวรูโป ปริคฺคโห นตฺถีติ ทสฺเสติ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

243. Cho đến đây, tánh không bốn phương diện đã được nói đến qua những trường hợp này: người kinh hãi và người không kinh hãi khi các vật dụng bên ngoài bị hủy hoại, và người kinh hãi và người không kinh hãi khi các uẩn nội tại bị hủy diệt. Bây giờ, để chỉ ra tánh không ba phương diện — bằng cách gọi các vật dụng bên ngoài là “sự sở hữu”, gọi thân kiến hai mươi loại là “sự chấp thủ vào ngã luận”, và gọi sáu mươi hai tà kiến đứng đầu là thân kiến là “sự nương tựa vào tà kiến” — Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, sự sở hữu ấy” v.v... Trong đó, “sự sở hữu” có nghĩa là các vật dụng bên ngoài. “Các ngươi có thể sở hữu” có nghĩa là: như một người có trí có thể sở hữu. “Này các Tỳ khưu, Ta cũng vậy” có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, các ngươi cũng không thấy, và Ta cũng không thấy. Như vậy, Ngài chỉ ra rằng một sự sở hữu như thế không tồn tại. Ý nghĩa nên được hiểu như vậy ở mọi nơi.

๒๔๔. เอวํ ติโกฏิกํ สุญฺญตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อชฺฌตฺตกฺขนฺเธ อตฺตาติ พหิทฺธา ปริกฺขาเร อตฺตนิยนฺติ กตฺวา ทฺวิโกฏิกํ ทสฺเสนฺโต อตฺตนิ วา, ภิกฺขเว, สตีติอาทิมาห. ตตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ, ภิกฺขเว, อตฺตนิ วา สติ อิทํ เม ปริกฺขารชาตํ อตฺตนิยนฺติ อสฺส, อตฺตนิเยว วา ปริกฺขาเร สติ อยํ เม อตฺตา อิมสฺส ปริกฺขารสฺส สามีติ, เอวํ อหนฺติ. สติ มมาติ, มมาติ สติ อหนฺติ ยุตฺตํ ภเวยฺย. สจฺจโตติ ภูตโต, เถตโตติ ตถโต ถิรโต วา.

244. Sau khi đã chỉ ra tánh không ba phương diện như vậy, bây giờ, để chỉ ra tánh không hai phương diện — bằng cách xem các uẩn nội tại là “tự ngã” và các vật dụng bên ngoài là “của tự ngã” — Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, khi có tự ngã” v.v... Trong đó, đây là ý nghĩa tóm tắt: Này các Tỳ khưu, khi có tự ngã, thì sẽ có ý niệm “tập hợp các vật dụng này là của ta”. Hoặc, khi có các vật dụng thuộc về tự ngã, thì sẽ có ý niệm “đây là tự ngã của ta, là chủ nhân của các vật dụng này”. Như vậy, [có ý niệm] “ta là”. “Khi có ‘của ta’” có nghĩa là: khi có ‘của ta’, thì ‘ta là’ sẽ hợp lý. “Một cách chân thật” có nghĩa là một cách thực sự. “Một cách chắc chắn” có nghĩa là một cách như vậy hoặc một cách vững chắc.

อิทานิ อิเม ปญฺจกฺขนฺเธ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ เอวํ ติปริวฏฺฏวเสน อคฺคณฺหนฺโต อยํ อริฏฺโฐ วิย มยฺหํ สาสเน กลลํ กจวรํ ปกฺขิปตีติ ทสฺเสนฺโต ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วาติอาทิมาห. ตตฺถ อนิจฺจํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, ยสฺมา หุตฺวา น โหติ, ตสฺมา อนิจฺจํ. อุปฺปาทวยวตฺติโต วิปริณามตาวกาลิกนิจฺจปฏิกฺเขปฏฺเฐน วาติ จตูหิ การเณหิ อนิจฺจํ. ทุกฺขํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, ปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขํ, สนฺตาปทุกฺขมทุกฺขวตฺถุกสุขปฏิกฺเขปฏฺเฐน วาติ จตูหิ การเณหิ ทุกฺขํ. วิปริณามธมฺมนฺติ ภวสงฺกนฺติอุปคมนสภาวํ ปกติภาววิชหนสภาวํ. กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ ยุตฺตํ นุ โข ตํ อิเมสํ ติณฺณํ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหานํ วเสน อหํ มมาติ เอวํ คเหตุํ. โน เหตํ, ภนฺเตติ อิมินา เต ภิกฺขู อวสวตฺตนากาเรน รูปํ, ภนฺเต, อนตฺตาติ ปฏิชานนฺติ. สุญฺญอสฺสามิกอนิสฺสรอตฺตปฏิกฺเขปฏฺเฐน วาติ จตูหิ การเณหิ อนตฺตา.

Bây giờ, để chỉ rõ rằng: ‘Vị này, do không nắm bắt năm uẩn này là vô thường, khổ, vô ngã theo cách tam chuyển như vậy, giống như Ariṭṭha, đang gieo rắc bùn nhơ và rác rưởi vào trong giáo pháp của ta,’ ngài đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, sắc là thường hay...’ và các câu tương tự. Trong ấy, (câu) ‘Bạch ngài, là vô thường’ (có nghĩa là): Bạch ngài, bởi vì đã có rồi không có, cho nên là vô thường. Hoặc là vô thường do bốn lý do: vì phải chịu sanh diệt, vì có sự biến hoại, vì là tạm thời, và theo ý nghĩa phủ định cái thường. (Câu) ‘Bạch ngài, là khổ’ (có nghĩa là): Bạch ngài, là khổ theo phương diện bức bách. Hoặc là khổ do bốn lý do: vì có sự thiêu đốt, vì là nền tảng cho khổ (vốn) không phải khổ, và theo ý nghĩa phủ định cái lạc. ‘Có pháp biến hoại’ có nghĩa là có tự tánh đi đến sự chuyển tiếp trong hữu, có tự tánh từ bỏ trạng thái tự nhiên. ‘Có hợp lý để xem xét rằng: Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi chăng?’ (có nghĩa là): Có thích đáng để chấp thủ như vậy là ‘tôi,’ là ‘của tôi’ bằng ba sự nắm giữ là tham ái, ngã mạn, và tà kiến này chăng? (Câu) ‘Bạch ngài, không phải vậy’ – bằng lời này, các vị Tỳ khưu ấy thừa nhận rằng: ‘Bạch ngài, sắc là vô ngã’ theo phương diện không có quyền làm chủ. Hoặc là vô ngã do bốn lý do: theo ý nghĩa là không, không có chủ, không có quyền năng, và theo ý nghĩa phủ định tự ngã.

ภควา หิ กตฺถจิ อนิจฺจวเสน อนตฺตตฺตํ ทสฺเสติ, กตฺถจิ ทุกฺขวเสน, กตฺถจิ อุภยวเสน. ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย, ตํ น อุปปชฺชติ, จกฺขุสฺส อุปฺปาโทปิ วโยปิ ปญฺญายติ. ยสฺส โข ปน อุปฺปาโทปิ วโยปิ ปญฺญายติ, อตฺตา เม อุปฺปชฺชติ จ เวติ จาติ อิจฺจสฺส เอวมาคตํ โหติ, ตสฺมา ตํ น อุปปชฺชติ จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย, อิติ จกฺขุ อนตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๒๒) อิมสฺมิญฺหิ ฉฉกฺกสุตฺเต อนิจฺจวเสน อนตฺตตํ ทสฺเสติ. ‘‘รูปญฺจ หิทํ, ภิกฺขเว[Pg.20], อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ รูปํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺย, ลพฺเภถ จ รูเป ‘เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, รูปํ อนตฺตา, ตสฺมา รูปํ อาพาธาย สํวตฺตติ, น จ ลพฺภติ รูเป ‘เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’’’ติ (มหาว. ๒๐; สํ. นิ. ๓.๕๙) อิมสฺมึ อนตฺตลกฺขณสุตฺเต ทุกฺขวเสน อนตฺตตํ ทสฺเสติ. ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา, ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๗๖) อิมสฺมึ อรหตฺตสุตฺเต อุภยวเสน อนตฺตตํ ทสฺเสติ. กสฺมา? อนิจฺจํ ทุกฺขญฺจ ปากฏํ. อนตฺตาติ น ปากฏํ.

Thật vậy, có nơi đức Thế Tôn chỉ dạy tính vô ngã bằng phương diện vô thường, có nơi bằng phương diện khổ, có nơi bằng cả hai phương diện. Trong kinh Sáu Sáu (Chachakkasutta) này (ma. ni. 3.422), ngài chỉ dạy tính vô ngã bằng phương diện vô thường: ‘Ai nói rằng con mắt là tự ngã, điều ấy không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của con mắt được biết đến. Và đối với cái gì mà sự sanh và sự diệt được biết đến, thì sẽ đi đến kết luận rằng: “Tự ngã của ta sanh lên và diệt đi.” Do đó, ai nói rằng con mắt là tự ngã, điều ấy không hợp lý. Như vậy, con mắt là vô ngã.’ Trong kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇasutta) này (mahāva. 20; saṃ. ni. 3.59), ngài chỉ dạy tính vô ngã bằng phương diện khổ: ‘Này các Tỳ khưu, nếu sắc này là tự ngã, sắc này đã không dẫn đến khổ não, và người ta có thể có được (quyền) đối với sắc rằng: “Mong rằng sắc của ta hãy như thế này, mong rằng sắc của ta đừng như thế kia.” Và này các Tỳ khưu, chính vì sắc là vô ngã, cho nên sắc dẫn đến khổ não, và người ta không có được (quyền) đối với sắc rằng: “Mong rằng sắc của ta hãy như thế này, mong rằng sắc của ta đừng như thế kia.”’ Trong kinh A-la-hán (Arahattasutta) này (saṃ. ni. 3.76), ngài chỉ dạy tính vô ngã bằng cả hai phương diện: ‘Này các Tỳ khưu, sắc là vô thường. Cái gì vô thường là khổ. Cái gì khổ là vô ngã. Cái gì vô ngã, cần phải được thấy đúng như thật bằng chánh trí tuệ rằng: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.”’ Vì sao? Vô thường và khổ thì rõ ràng. Vô ngã thì không rõ ràng.

ปริโภคภาชนาทีสุ หิ ภินฺเนสุ อโห อนิจฺจนฺติ วทนฺติ, อโห อนตฺตาติ วตฺตา นาม นตฺถิ. สรีเร คณฺฑปิฬกาทีสุ วา อุฏฺฐิตาสุ กณฺฏเกน วา วิทฺธา อโห ทุกฺขนฺติ วทนฺติ, อโห อนตฺตาติ ปน วตฺตา นาม นตฺถิ. กสฺมา? อิทญฺหิ อนตฺตลกฺขณํ นาม อวิภูตํ ทุทฺทสํ ทุปฺปญฺญาปนํ. เตน ตํ ภควา อนิจฺจวเสน วา ทุกฺขวเสน วา อุภยวเสน วา ทสฺเสติ. ตยิทํ อิมสฺมิมฺปิ เตปริวฏฺเฏ อนิจฺจทุกฺขวเสเนว ทสฺสิตํ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย.

Thật vậy, khi các vật dụng như đồ dùng, chén bát bị bể, người ta nói: ‘Ôi, vô thường!’ chứ không có ai nói: ‘Ôi, vô ngã!’ Hoặc khi trên thân sanh khởi các thứ như mụn nhọt, ung bướu, hoặc bị gai đâm, người ta nói: ‘Ôi, khổ quá!’ nhưng cũng không có ai nói: ‘Ôi, vô ngã!’ Vì sao? Vì đặc tính vô ngã này quả thật không rõ ràng, khó thấy, khó trình bày. Do đó, đức Thế Tôn chỉ dạy về nó bằng phương diện vô thường, hoặc bằng phương diện khổ, hoặc bằng cả hai phương diện. Và điều này, trong (kinh) tam chuyển này, cũng đã được chỉ dạy bằng phương diện vô thường và khổ. Đối với thọ và các uẩn khác cũng theo phương pháp này.

ตสฺมา ติห, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, ยสฺมา เอตรหิ อญฺญทาปิ รูปํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา, ตสฺมาติ อตฺโถ. ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค ขนฺธนิทฺเทเส วิตฺถาริตาเนว.

(Câu) ‘Này các Tỳ khưu, do đó’ có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, bởi vì hiện tại và cả trong các thời khác, sắc là vô thường, khổ, vô ngã, do đó... (Các câu) bắt đầu bằng ‘Bất cứ sắc nào...’ đã được giải thích chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần giải về các uẩn.

๒๔๕. นิพฺพินฺทตีติ อุกฺกณฺฐติ. เอตฺถ จ นิพฺพิทาติ วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนา อธิปฺเปตา. วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนาย หิ พหูนิ นามานิ. เอสา หิ กตฺถจิ สญฺญคฺคนฺติ วุตฺตา. กตฺถจิ ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ. กตฺถจิ ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคนฺติ. กตฺถจิ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ. กตฺถจิ ตมฺมยตาปริยาทานนฺติ. กตฺถจิ ตีหิ นาเมหิ. กตฺถจิ ทฺวีหีติ.

245. ‘Nhàm chán’ (nibbindati) có nghĩa là chán ngán. Và ở đây, ‘sự nhàm chán’ (nibbidā) được hiểu là tuệ quán dẫn đến xuất khởi (vuṭṭhānagāminīvipassanā). Thật vậy, tuệ quán dẫn đến xuất khởi có nhiều tên gọi. Có nơi nó được gọi là ‘đỉnh cao của tưởng’ (saññagga). Có nơi là ‘trí về sự trụ của các pháp’ (dhammaṭṭhitiñāṇa). Có nơi là ‘chi phần của tinh tấn vì sự trong sạch’ (pārisuddhipadhāniyaṅga). Có nơi là ‘sự thanh tịnh của tri kiến về đạo’ (paṭipadāñāṇadassanavisuddhi). Có nơi là ‘sự khắc phục việc đồng hóa’ (tammayatāpariyādāna). Có nơi (được gọi) bằng ba tên, có nơi bằng hai tên.

ตตฺถ โปฏฺฐปาทสุตฺเต ตาว ‘‘สญฺญา โข, โปฏฺฐปาท, ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา ญาณ’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๔๑๖) เอวํ สญฺญคฺคนฺติ วุตฺตา. สุสิมสุตฺเต ‘‘ปุพฺเพ โข, สุสิม, ธมฺมฏฺฐิติญาณํ[Pg.21], ปจฺฉา นิพฺพาเน ญาณ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๗๐) เอวํ ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ วุตฺตา. ทสุตฺตรสุตฺเต ‘‘ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิปธานิยงฺค’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๕๙) เอวํ ปาริสุทฺธิปทานิยงฺคนฺติ วุตฺตา. รถวินีเต ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๕๗) เอวํ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ วุตฺตา. สฬายตนวิภงฺเค ‘‘อตมฺมยตํ, ภิกฺขเว, นิสฺสาย อตมฺมยตํ อาคมฺม ยายํ อุเปกฺขา นานตฺตา นานตฺตสิตา, ตํ อภินิวชฺเชตฺวา ยายํ อุเปกฺขา เอกตฺตา เอกตฺตสิตา, ตํ นิสฺสาย ตํ อาคมฺม เอวเมติสฺสา ปหานํ โหติ, เอวเมติสฺสา สมติกฺกโม โหตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๐) เอวํ ตมฺมยตาปริยาทานนฺติ วุตฺตา. ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘ยา จ มุญฺจิตุกมฺยตา, ยา จ ปฏิสงฺขานุปสฺสนา, ยา จ สงฺขารุเปกฺขา, อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๔) เอวํ ตีหิ นาเมหิ วุตฺตา. ปฏฺฐาเน ‘‘อนุโลมํ โคตฺรภุสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, อนุโลมํ โวทานสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) เอวํ ทฺวีหิ นาเมหิ วุตฺตา. อิมสฺมึ ปน อลคทฺทสุตฺเต นิพฺพินฺทตีติ นิพฺพิทานาเมน อาคตา.

Trong ấy, trước tiên ở kinh Poṭṭhapāda, (tuệ này) được nói đến là ‘sự tột đỉnh của tưởng’ như vầy: ‘Này Poṭṭhapāda, tưởng sanh khởi trước, sau đó là trí.’ Ở kinh Susima, được nói đến là ‘trí về sự an trú của các pháp’ như vầy: ‘Này Susima, trước là trí về sự an trú của các pháp, sau là trí về Níp-bàn.’ Ở kinh Dasuttara, được nói đến là ‘chi phần nỗ lực cho sự trong sạch’ như vầy: ‘chi phần nỗ lực cho tri kiến thanh tịnh về con đường.’ Ở kinh Rathavinīta, được nói đến là ‘sự thanh tịnh của tri kiến về con đường’ như vầy: ‘Thưa hiền giả, có phải phạm hạnh được sống dưới sự hướng dẫn của đức Thế Tôn là vì mục đích thanh tịnh tri kiến về con đường không?’ Ở kinh Phân Biệt Sáu Xứ, được nói đến là ‘sự chấm dứt hoàn toàn trạng thái đồng nhất’ như vầy: ‘Này các tỳ khưu, do nương vào, do y cứ vào trạng thái không đồng nhất ấy, sau khi đã tránh xa tâm xả này vốn đa dạng, y cứ vào sự đa dạng; do nương vào, do y cứ vào tâm xả này vốn đơn nhất, y cứ vào sự đơn nhất, sự đoạn trừ tâm xả kia được thành tựu như vậy, sự vượt qua tâm xả kia được thành tựu như vậy.’ Ở bộ Vô Ngại Giải Đạo, được nói đến với ba tên gọi như vầy: ‘Ước muốn giải thoát, sự quán xét lại, và sự xả đối với các hành, các pháp này có cùng một ý nghĩa, chỉ khác nhau về văn tự.’ Ở bộ Vị Trí, được nói đến với hai tên gọi như vầy: ‘Thuận thứ là duyên cho chuyển tộc với vô gián duyên, thuận thứ là duyên cho xuất tịnh với vô gián duyên.’ Còn trong kinh Con Rắn Nước này, (tuệ ấy) đã đến với tên gọi là sự nhàm chán do (hành động) nhàm chán.

นิพฺพิทา วิรชฺชตีติ เอตฺถ วิราโคติ มคฺโค วิราคา วิมุจฺจตีติ เอตฺถ วิราเคน มคฺเคน วิมุจฺจตีติ ผลํ กถิตํ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตีติ อิธ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา.

Ở đây, trong câu ‘Do nhàm chán nên ly tham,’ sự ly tham chính là Đạo. Ở đây, trong câu ‘Do ly tham nên giải thoát,’ sự giải thoát nhờ Đạo ly tham được nói đến chính là Quả. Ở đây, trong câu ‘Nơi vị đã giải thoát, có trí khởi lên rằng: “Đã được giải thoát,”’ sự quán xét lại được nói đến.

เอวํ วิมุตฺตจิตฺตํ มหาขีณาสวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส ยถาภูเตหิ ปญฺจหิ การเณหิ นามํ คณฺหนฺโต อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. อวิชฺชาติ วฏฺฏมูลิกา อวิชฺชา. อยญฺหิ ทุรุกฺขิปนฏฺเฐน ปลิโฆติ วุจฺจติ. เตเนส ตสฺส อุกฺขิตฺตตฺตา อุกฺขิตฺตปลิโฆติ วุตฺโต. ตาลาวตฺถุกตาติ สีสจฺฉินฺนตาโล วิย กตา, สมูลํ วา ตาลํ อุทฺธริตฺวา ตาลสฺส วตฺถุ วิย กตา, ยถา ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปุน โส ตาโล น ปญฺญายติ, เอวํ ปุน อปญฺญตฺติภาวํ นีตาติ อตฺโถ. โปโนพฺภวิโกติ ปุนพฺภวทายโก. ชาติสํสาโรติอาทีสุ ชายนวเสน เจว สํสรณวเสน จ เอวํ ลทฺธนามานํ ปุนพฺภวขนฺธานํ ปจฺจโย กมฺมาภิสงฺขาโร. โส หิ ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติกรณวเสน ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตตฺตา ปริกฺขาติ วุจฺจติ, เตเนส ตสฺสา สํกิณฺณตฺตา วิกิณฺณตฺตา สํกิณฺณปริกฺโขติ [Pg.22] วุตฺโต. ตณฺหาติ วฏฺฏมูลิกา ตณฺหา. อยญฺหิ คมฺภีรานุคตฏฺเฐน เอสิกาติ วุจฺจติ. เตเนส ตสฺสา อพฺพูฬฺหตฺตา ลุญฺจิตฺวา ฉฑฺฑิตตฺตา อพฺพูฬฺเหสิโกติ วุตฺโต. โอรมฺภาคิยานีติ โอรํ ภชนกานิ กามภเว อุปปตฺติปจฺจยานิ. เอตานิ หิ กวาฏํ วิย นครทฺวารํ จิตฺตํ ปิทหิตฺวา ฐิตตฺตา อคฺคฬาติ วุจฺจนฺติ. เตเนส เตสํ นิรากตตฺตา ภินฺนตฺตา นิรคฺคโฬติ วุตฺโต. อริโยติ นิกฺกิเลโส ปริสุทฺโธ. ปนฺนทฺธโชติ ปติตมานทฺธโช. ปนฺนภาโรติ ขนฺธภารกิเลสภารอภิสงฺขารภารปญฺจกามคุณภารา ปนฺนา โอโรหิตา อสฺสาติ ปนฺนภาโร. อปิจ อิธ มานภารสฺเสว โอโรปิตตฺตา ปนฺนภาโรติ อธิปฺเปโต. วิสํยุตฺโตติ จตูหิ โยเคหิ สพฺพกิเลเสหิ จ วิสํยุตฺโต. อิธ ปน มานสํโยเคเนว วิสํยุตฺตตฺตา วิสํยุตฺโตติ อธิปฺเปโต. อสฺมิมาโนติ รูเป อสฺมีติ มาโน, เวทนาย… สญฺญาย… สงฺขาเรสุ… วิญฺญาเณ อสฺมีติ มาโน.

Sau khi đã trình bày về bậc Đại Lậu Tận có tâm giải thoát như vậy, bây giờ, trong khi nêu lên danh hiệu của vị ấy với năm lý do đúng theo thực thể, ngài đã nói: ‘Này các tỳ khưu, vị này được gọi là,’ v.v… Vô minh là vô minh làm gốc rễ của vòng luân hồi. Vô minh này được gọi là then cài vì có ý nghĩa là khó nhấc lên. Do đó, vì then cài ấy đã được vị này nhấc lên nên vị ấy được gọi là người đã nhấc then cài. Được làm cho giống như thân cây thốt nốt có nghĩa là được làm cho giống như cây thốt nốt bị chặt ngọn, hoặc được làm cho giống như nền đất của cây thốt nốt sau khi đã nhổ cây thốt nốt lên cả gốc rễ. Giống như cây thốt nốt ấy không còn được nhận biết ở nền đất ấy nữa, tương tự như thế, ý nghĩa là đã được đưa đến tình trạng không còn được quy định trở lại. Có tính tái sanh có nghĩa là tác nhân tạo ra sự tái sanh. Ở các câu ‘sanh tử luân hồi,’ v.v… nghiệp hành là duyên cho các uẩn của sự tái sanh, vốn đã có được tên gọi như vậy do bởi sự sanh và do bởi sự luân chuyển. Nghiệp hành ấy được gọi là hào sâu vì đã tồn tại bao bọc xung quanh do bởi việc tạo ra sự sanh khởi lập đi lập lại. Do đó, vì hào sâu ấy đã được vị này lấp đầy, san bằng nên vị này được gọi là người đã lấp đầy hào sâu. Ái dục là ái dục làm gốc rễ của vòng luân hồi. Ái dục này được gọi là cột trụ vì có ý nghĩa là đi sâu vào bên trong. Do đó, vì cột trụ ấy đã được vị này nhổ lên, đã được nhổ lên và vứt bỏ nên vị này được gọi là người đã nhổ cột trụ. Các hạ phần kiết sử là các pháp thuộc về phần dưới, là các duyên cho sự sanh khởi trong cõi Dục. Các pháp này được gọi là các chốt cửa vì đã tồn tại đóng kín tâm giống như cánh cửa đóng kín cổng thành. Do đó, vì các chốt cửa ấy đã được vị này loại bỏ, đã được phá vỡ nên vị này được gọi là người không còn chốt cửa. Bậc Thánh là bậc không còn phiền não, là bậc trong sạch. Người đã hạ cờ là người có lá cờ ngã mạn đã bị rơi xuống. Người đã đặt gánh nặng xuống là người có các gánh nặng là uẩn, gánh nặng là phiền não, gánh nặng là các hành, gánh nặng là năm dục trưởng dưỡng đã được đặt xuống, đã được hạ xuống. Hơn nữa, ở đây, người đã đặt gánh nặng xuống được chủ trương là do đã hạ xuống gánh nặng ngã mạn. Người không còn bị ràng buộc là người không còn bị ràng buộc bởi bốn loại bộc phát và bởi tất cả các phiền não. Tuy nhiên, ở đây, người không còn bị ràng buộc được chủ trương là do không còn bị ràng buộc bởi sự ràng buộc của ngã mạn. Ngã mạn ‘tôi là’ là ngã mạn ‘tôi là’ ở nơi sắc, ở nơi thọ… ở nơi tưởng… ở nơi các hành… ở nơi thức.

เอตฺตาวตา ภควตา มคฺเคน กิเลเส เขเปตฺวา นิโรธสยนวรคตสฺส นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา วิหรโต ขีณาสวสฺส กาโล ทสฺสิโต. ยถา หิ ทฺเว นครานิ เอกํ โจรนครํ, เอกํ เขมนครํ. อถ เอกสฺส มหาโยธสฺส เอวํ ภเวยฺย – ‘‘ยาวิมํ โจรนครํ ติฏฺฐติ, ตาว เขมนครํ ภยโต น มุจฺจติ, โจรนครํ อนครํ กริสฺสามี’’ติ สนฺนาหํ กตฺวา ขคฺคํ คเหตฺวา โจรนครํ อุปสงฺกมิตฺวา นครทฺวาเร อุสฺสาปิเต เอสิกตฺถมฺเภ ขคฺเคน ฉินฺทิตฺวา สทฺวารพาหกํ กวาฏํ ฉินฺทิตฺวา ปลิฆํ อุกฺขิปิตฺวา ปาการํ ภินฺทนฺโต ปริกฺขํ สํกิริตฺวา นครโสภนตฺถาย อุสฺสิเต ธเช ปาเตตฺวา นครํ อคฺคินา ฌาเปตฺวา เขมนครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทํ อภิรุยฺห ญาติคณปริวุโต สุรสโภชนํ ภุญฺเชยฺย, เอวํ โจรนครํ วิย สกฺกาโย, เขมนครํ วิย นิพฺพานํ, มหาโยโธ วิย โยคาวจโร. ตสฺเสวํ โหติ, ‘‘ยาว สกฺกายวฏฺฏํ วตฺตติ, ตาว ทฺวตฺตึสกมฺมการณอฏฺฐนวุติโรคปญฺจวีสติมหาภเยหิ ปริมุจฺจนํ นตฺถี’’ติ. โส มหาโยโธ วิย สนฺนาหํ สีลสนฺนาหํ กตฺวา, ปญฺญาขคฺคํ คเหตฺวา ขคฺเคน เอสิกตฺถมฺเภ วิย อรหตฺตมคฺเคน ตณฺเหสิกํ ลุญฺจิตฺวา, โส โยโธ สทฺวารพาหกํ นครกวาฏํ วิย ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนคฺคฬํ อุคฺฆาเฏตฺวา, โส โยโธ ปลิฆํ วิย, อวิชฺชาปลิฆํ อุกฺขิปิตฺวา, โส โยโธ ปาการํ ภินฺทนฺโต ปริกฺขํ วิย กมฺมาภิสงฺขารํ [Pg.23] ภินฺทนฺโต ชาติสํสารปริกฺขํ สํกิริตฺวา, โส โยโธ นครโสภนตฺถาย อุสฺสาปิเต ธเช วิย มานทฺธเช ปาเตตฺวา สกฺกายนครํ ฌาเปตฺวา, โส โยโธ เขมนคเร อุปริปาสาเท สุรสโภชนํ วิย กิเลสนิพฺพานํ นครํ ปวิสิตฺวา อมตนิโรธารมฺมณํ ผลสมาปตฺติสุขํ อนุภวมาโน กาลํ วีตินาเมติ.

Cho đến đây, thời gian của vị Lậu Tận A-la-hán đã được trình bày, là vị đã diệt trừ các phiền não bằng đạo lộ, đã đạt đến trạng thái an nghỉ tối thượng của sự diệt tận, và an trú sau khi đã chứng nhập quả định với Niết-bàn làm đối tượng. Ví như có hai thành phố, một là thành phố của bọn cướp, một là thành phố an ổn. Bấy giờ, một vị đại dũng sĩ có thể suy nghĩ như sau: “Chừng nào thành phố của bọn cướp này còn tồn tại, chừng đó thành phố an ổn vẫn chưa thoát khỏi hiểm nguy, ta sẽ biến thành phố của bọn cướp thành nơi không có thành trì.” Sau khi mặc áo giáp, cầm lấy thanh gươm, vị ấy tiến đến thành phố của bọn cướp, dùng gươm chặt đứt các cột trụ cổng được dựng lên ở cửa thành, chặt đứt cánh cổng cùng với các trụ cửa, nhấc thanh then cài lên, phá vỡ tường thành và lấp đầy hào nước, hạ xuống các lá cờ được treo lên để làm đẹp cho thành phố, dùng lửa thiêu rụi thành phố, rồi đi vào thành phố an ổn, leo lên lầu đài, được quyến thuộc vây quanh và thưởng thức bữa ăn mỹ vị. Tương tự như vậy, thân kiến ví như thành phố của bọn cướp, Niết-bàn ví như thành phố an ổn, và hành giả ví như vị đại dũng sĩ. Vị ấy suy nghĩ như sau: “Chừng nào vòng luân hồi của thân kiến còn tiếp diễn, chừng đó vẫn chưa có sự giải thoát khỏi ba mươi hai nghiệp quả, chín mươi tám thứ bệnh, và hai mươi lăm nỗi sợ hãi lớn.” Vị ấy, giống như vị đại dũng sĩ, mặc áo giáp là giới hạnh, cầm lấy thanh gươm trí tuệ, dùng đạo quả A-la-hán chặt đứt cột trụ ái dục như dùng gươm chặt cột trụ cổng; vị dũng sĩ ấy mở toang then cài năm hạ phần kiết sử như mở cánh cổng thành cùng với trụ cửa; vị dũng sĩ ấy nhấc lên thanh then cài vô minh như nhấc thanh then cài; vị dũng sĩ ấy phá vỡ các hành nghiệp và lấp đầy hào luân hồi sinh tử như phá tường thành và lấp hào nước; vị dũng sĩ ấy hạ xuống ngọn cờ ngã mạn như hạ những lá cờ được treo lên để làm đẹp thành phố; sau khi thiêu rụi thành phố thân kiến, vị dũng sĩ ấy đi vào thành phố Niết-bàn phiền não, trải qua thời gian trong khi hưởng thụ lạc thú của quả định với sự diệt tận bất tử làm đối tượng, giống như vị dũng sĩ thưởng thức bữa ăn mỹ vị trên lầu cao trong thành phố an ổn.

๒๔๖. อิทานิ เอวํ วิมุตฺตจิตฺตสฺส ขีณาสวสฺส ปเรหิ อนธิคมนียวิญฺญาณตํ ทสฺเสนฺโต เอวํ วิมุตฺตจิตฺตํ โขติอาทิมาห. ตตฺถ อนฺเวสนฺติ อนฺเวสนฺตา คเวสนฺตา. อิทํ นิสฺสิตนฺติ อิทํ นาม นิสฺสิตํ. ตถาคตสฺสาติ เอตฺถ สตฺโตปิ ตถาคโตติ อธิปฺเปโต, อุตฺตมปุคฺคโล ขีณาสโวปิ. อนนุวิชฺโชติ อสํวิชฺชมาโน วา อวินฺเทยฺโย วา. ตถาคโตติ หิ สตฺเต คหิเต อสํวิชฺชมาโนติ อตฺโถ วฏฺฏติ, ขีณาสเว คหิเต อวินฺเทยฺโยติ อตฺโถ วฏฺฏติ.

246. Bây giờ, để trình bày về tính chất không thể truy tìm được thức của vị Lậu Tận A-la-hán có tâm giải thoát như vậy bởi những người khác, ngài đã nói: “với tâm giải thoát như vậy...” và các câu tiếp theo. Ở đây, ‘anvesanti’ có nghĩa là tìm kiếm, truy tầm. ‘Idaṃ nissitaṃ’ có nghĩa là ‘nương vào cái này.’ Trong câu ‘Tathāgatassa,’ ở đây ‘Như Lai’ được hiểu là cả chúng sanh và bậc tối thượng, tức là vị Lậu Tận A-la-hán. ‘Ananuvijjo’ có nghĩa là không hiện hữu hoặc không thể tìm thấy. Bởi vì, khi ‘Như Lai’ được hiểu là một chúng sanh, ý nghĩa ‘không hiện hữu’ là phù hợp. Khi được hiểu là một vị Lậu Tận A-la-hán, ý nghĩa ‘không thể tìm thấy’ là phù hợp.

ตตฺถ ปุริมนเย อยมธิปฺปาโย – ภิกฺขเว, อหํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ธรมานกํเยว ขีณาสวํ ตถาคโต สตฺโต ปุคฺคโลติ น ปญฺญเปมิ. อปฺปฏิสนฺธิกํ ปน ปรินิพฺพุตํ ขีณาสวํ สตฺโตติ วา ปุคฺคโลติ วา กึ ปญฺญเปสฺสามิ? อนนุวิชฺโช ตถาคโต. น หิ ปรมตฺถโต สตฺโต นาม โกจิ อตฺถิ, ตสฺส อวิชฺชมานสฺส อิทํ นิสฺสิตํ วิญฺญาณนฺติ อนฺเวสนฺตาปิ กึ อธิคจฺฉิสฺสนฺติ? กถํ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ทุติยนเย อยมธิปฺปาโย – ภิกฺขเว, อหํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ธรมานกํเยว ขีณาสวํ วิญฺญาณวเสน อินฺทาทีหิ อวินฺทิยํ วทามิ. น หิ สอินฺทา เทวา สพฺรหฺมกา สปชาปติกา อนฺเวสนฺตาปิ ขีณาสวสฺส วิปสฺสนาจิตฺตํ วา มคฺคจิตฺตํ วา ผลจิตฺตํ วา, อิทํ นาม อารมฺมณํ นิสฺสาย วตฺตตีติ ชานิตุํ สกฺโกนฺติ. เต อปฺปฏิสนฺธิกสฺส ปรินิพฺพุตสฺส กึ ชานิสฺสนฺตีติ?

Trong đó, theo cách giải thích thứ nhất, ý nghĩa là như vầy: “Này các Tỷ-kheo, ngay trong hiện tại, Ta không tuyên bố một vị Lậu Tận A-la-hán đang còn sống là Như Lai, là chúng sanh, hay là một cá nhân. Huống nữa là một vị Lậu Tận A-la-hán đã viên tịch, không còn tái sanh, Ta sẽ tuyên bố là chúng sanh hay cá nhân như thế nào? Như Lai là không thể tìm thấy. Vì theo chân đế, không có bất cứ ai gọi là chúng sanh; vì nó không hiện hữu, nên dù có tìm kiếm ‘thức nương vào cái này,’ họ sẽ đạt được điều gì? Ý nghĩa là: Làm sao họ có thể tìm thấy được?” Theo cách giải thích thứ hai, ý nghĩa là như vầy: “Này các Tỷ-kheo, ngay trong hiện tại, Ta nói rằng một vị Lậu Tận A-la-hán đang còn sống là không thể tìm thấy bởi trời Đế-thích và các vị khác về phương diện thức. Vì chư thiên cùng với trời Đế-thích, Phạm thiên, và Prajāpati, dù có tìm kiếm cũng không thể biết được tâm minh sát, tâm đạo, hay tâm quả của vị Lậu Tận A-la-hán rằng ‘nó đang diễn tiến nương vào đối tượng này.’ Họ sẽ biết được gì về một vị đã viên tịch, không còn tái sanh?”

อสตาติ อสนฺเตน. ตุจฺฉาติ ตุจฺฉเกน. มุสาติ มุสาวาเทน. อภูเตนาติ ยํ นตฺถิ, เตน. อพฺภาจิกฺขนฺตีติ อภิอาจิกฺขนฺติ, อภิภวิตฺวา วทนฺติ. เวนยิโกติ วินยติ วินาเสตีติ วินโย, โส เอว เวนยิโก, สตฺตวินาสโกติ อธิปฺปาโย. ยถา จาหํ น, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, เยน วากาเรน อหํ น สตฺตวินาสโก. ยถา จาหํ น วทามีติ เยน วา การเณน อหํ สตฺตวินาสํ น ปญฺญเปมิ[Pg.24]. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถาหํ น สตฺตวินาสโก, ยถา จ น สตฺตวินาสํ ปญฺญเปมิ, ตถา มํ เต โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา ‘‘เวนยิโก สมโณ โคตโม’’ติ วทนฺตา สตฺตวินาสโก สมโณ โคตโมติ จ, ‘‘สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปตี’’ติ วทนฺตา สตฺตวินาสํ ปญฺญเปตีติ จ อสตา ตุจฺฉา มุสา อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺตีติ.

‘Asatā’ có nghĩa là bằng điều không thật. ‘Tucchā’ có nghĩa là bằng điều trống rỗng. ‘Musā’ có nghĩa là bằng lời dối trá. ‘Abhūtena’ có nghĩa là bằng điều không có thật. ‘Abbhācikkhanti’ có nghĩa là họ vu khống, họ nói một cách áp đảo. ‘Venayiko’ có nghĩa là ‘vinayo’ là người dẫn đi, hủy diệt; người như vậy là ‘venayiko,’ ý muốn nói là người chủ trương hủy diệt chúng sanh. ‘Yathā cāhaṃ na, bhikkhave’ có nghĩa là: “Này các Tỷ-kheo, theo cách mà Ta không phải là người hủy diệt chúng sanh.” ‘Yathā cāhaṃ na vadāmi’ có nghĩa là: “Hoặc theo lý do mà Ta không thuyết giảng về sự hủy diệt chúng sanh.” Điều này được nói ra có nghĩa là: “Theo cách mà Ta không phải là người hủy diệt chúng sanh, và theo cách mà Ta không thuyết giảng về sự hủy diệt chúng sanh, thì cũng theo cách đó, các vị Sa-môn và Bà-la-môn kia, khi nói rằng ‘Sa-môn Gotama là người theo thuyết đoạn diệt (venayiko),’ đã vu khống Ta bằng điều không thật, trống rỗng, dối trá, không có thật, khi cho rằng ‘Sa-môn Gotama là người hủy diệt chúng sanh’ và ‘vị ấy thuyết giảng sự đoạn tuyệt, sự hủy diệt, sự không tồn tại của một chúng sanh đang hiện hữu.’”

ปุพฺเพ จาติ ปุพฺเพ มหาโพธิมณฺฑมฺหิเยว จ. เอตรหิ จาติ เอตรหิ ธมฺมเทสนายญฺจ. ทุกฺขญฺเจว ปญฺญเปมิ, ทุกฺขสฺส จ นิโรธนฺติ ธมฺมจกฺกํ อปฺปวตฺเตตฺวา โพธิมณฺเฑ วิหรนฺโตปิ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนโต ปฏฺฐาย ธมฺมํ เทเสนฺโตปิ จตุสจฺจเมว ปญฺญเปมีติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ ทุกฺขคฺคหเณน ตสฺส มูลภูโต สมุทโย, นิโรธคฺคหเณน ตํสมฺปาปโก มคฺโค คหิโตว โหตีติ เวทิตพฺโพ. ตตฺร เจติ ตสฺมึ จตุสจฺจปฺปกาสเน. ปเรติ สจฺจานิ อาชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสมตฺถปุคฺคลา. อกฺโกสนฺตีติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺติ. ปริภาสนฺตีติ วาจาย ปริภาสนฺติ. โรเสนฺติ วิเหเสนฺตีติ โรเสสฺสาม วิเหเสสฺสามาติ อธิปฺปาเยน ฆฏฺเฏนฺติ ทุกฺขาเปนฺติ. ตตฺราติ เตสุ อกฺโกสาทีสุ, เตสุ วา ปรปุคฺคเลสุ. อาฆาโตติ โกโป. อปฺปจฺจโยติ โทมนสฺสํ. อนภิรทฺธีติ อตุฏฺฐิ.

Pubbe cāti có nghĩa là trước đây, chính là tại cội Bồ-đề vĩ đại. Etarahi cāti có nghĩa là bây giờ, chính là trong lúc thuyết Pháp. Dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodhanti có nghĩa là: Ta chỉ chế định khổ và sự diệt khổ, nghĩa là ngay cả khi đang ngự tại cội Bồ-đề chưa chuyển Pháp luân, và kể từ khi chuyển Pháp luân trở đi trong lúc thuyết Pháp, Ta cũng chỉ chế định Tứ đế mà thôi. Ở đây, cần phải hiểu rằng, do việc đề cập đến khổ, nhân sanh là nền tảng của khổ cũng được bao hàm; do việc đề cập đến diệt, đạo lộ đưa đến sự chứng đạt ấy cũng được bao hàm. Tatra ceti có nghĩa là trong sự tuyên thuyết Tứ đế ấy. Pareti là những người khác, là những cá nhân không có khả năng liễu tri, chứng ngộ các chân lý. Akkosantīti là họ mắng nhiếc, tức là mắng nhiếc bằng mười điều mắng nhiếc. Paribhāsantīti là họ phỉ báng, tức là phỉ báng bằng lời nói. Rosenti vihesentīti là họ làm cho tức giận, làm cho phiền não, tức là họ xúc phạm, làm cho đau khổ với ý định rằng: “Chúng ta sẽ làm cho tức giận, chúng ta sẽ làm cho phiền não.” Tatrāti là trong những sự mắng nhiếc ấy, hoặc đối với những người khác ấy. Āghātoti là sự phẫn nộ. Appaccayoti là sự ưu phiền. Anabhiraddhīti là sự không hài lòng.

ตตฺร เจติ จตุสจฺจปฺปกาสเนเยว. ปเรติ จตุสจฺจปฺปกาสนํ อาชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถปุคฺคลา. อานนฺโทติ อานนฺทปีติ. อุปฺปิลาวิตตฺตนฺติ อุปฺปิลาปนปีติ. ตตฺร เจติ จตุสจฺจปฺปกาสนมฺหิเยว. ตตฺราติ สกฺการาทีสุ. ยํ โข อิทํ ปุพฺเพ ปริญฺญาตนฺติ อิทํ ขนฺธปญฺจกํ ปุพฺเพ โพธิมณฺเฑ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาตํ. ตตฺถเมติ ตสฺมึ ขนฺธปญฺจเก อิเม. กึ วุตฺตํ โหติ? ตตฺราปิ ตถาคตสฺส อิเม สกฺการา มยิ กรียนฺตีติ วา อหํ เอเต อนุภวามีติ วา น โหติ. ปุพฺเพ ปริญฺญาตกฺขนฺธปญฺจกํเยว เอเต สกฺกาเร อนุโภตีติ เอตฺตกเมว โหตีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสมตฺถา ตถาคตมฺปิ อกฺโกสนฺติ, ตสฺมา. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

Tatra ceti chính là trong sự tuyên thuyết Tứ đế. Pareti là những người khác, là những cá nhân có khả năng liễu tri, chứng ngộ sự tuyên thuyết Tứ đế. Ānandoti là niềm hoan hỷ. Uppilāvitattanti là sự hân hoan phấn khởi. Tatra ceti chính là trong sự tuyên thuyết Tứ đế. Tatrāti là trong những sự cúng dường v.v... Yaṃ kho idaṃ pubbe pariññātanti có nghĩa là năm uẩn này đã được liễu tri trước đây tại cội Bồ-đề bằng ba loại liễu tri. Tatthameti có nghĩa là trong năm uẩn ấy, có những điều này. Điều được nói đến là gì? Ngay cả trong trường hợp ấy, đối với Như Lai cũng không có ý nghĩ rằng: “Những sự cúng dường này được thực hiện cho ta” hay “Ta đang thọ hưởng những thứ này.” Chỉ có chừng ấy rằng: “Chính năm uẩn đã được liễu tri từ trước đang thọ hưởng những sự cúng dường này.” Tasmāti là vì rằng những người không có khả năng chứng ngộ các chân lý cũng mắng nhiếc cả Như Lai, do đó. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày.

๒๔๗. ตสฺมา ติห[Pg.25], ภิกฺขเว, ยํ น ตุมฺหากนฺติ ยสฺมา อตฺตนิเยปิ ฉนฺทราคปฺปหานํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตติ, ตสฺมา ยํ น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถาติ อตฺโถ. ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺยาติ ยถา ยถา อิจฺเฉยฺย ตถา ตถา กเรยฺย. น หิ โน เอตํ, ภนฺเต, อตฺตา วาติ, ภนฺเต, เอตํ ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ อมฺหากํ เนว อตฺตา น อมฺหากํ รูปํ น วิญฺญาณนฺติ วทนฺติ. อตฺตนิยํ วาติ อมฺหากํ จีวราทิปริกฺขาโรปิ น โหตีติ อตฺโถ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยํ น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถาติ ภควา, ขนฺธปญฺจกํเยว น ตุมฺหากนฺติ ทสฺเสตฺวา ปชหาเปติ, ตญฺจ โข น อุปฺปาเฏตฺวา, ลุญฺจิตฺวา วา. ฉนฺทราควินเยน ปเนตํ ปชหาเปติ.

247. Tasmā tiha, bhikkhave, yaṃ na tumhākanti có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, vì rằng việc từ bỏ tham ái ngay cả đối với vật sở hữu của mình cũng đưa đến lợi ích, hạnh phúc trong một thời gian dài, do đó, cái gì không phải của các ngươi, các ngươi hãy từ bỏ nó. Yathāpaccayaṃ vā kareyyāti có nghĩa là họ sẽ làm theo như ý muốn. Na hi no etaṃ, bhante, attā vāti, họ nói rằng: “Bạch ngài, cỏ, cây, cành, lá này không phải là tự ngã của chúng con, không phải là sắc của chúng con, không phải là thức của chúng con.” Attaniyaṃ vāti có nghĩa là cũng không phải là vật sở hữu của chúng con như y phục v.v... Evameva kho, bhikkhave, yaṃ na tumhākaṃ taṃ pajahathāti, Đức Thế Tôn, sau khi chỉ ra rằng chính năm uẩn không phải là của các ngươi, đã khiến họ từ bỏ. Và điều ấy không phải bằng cách nhổ bật lên hay bứt ra. Nhưng Ngài khiến họ từ bỏ bằng cách loại trừ tham ái.

๒๔๘. เอวํ สฺวากฺขาโตติ เอตฺถ ติปริวฏฺฏโต ปฏฺฐาย ยาว อิมํ ฐานํ อาหริตุมฺปิ วฏฺฏติ, ปฏิโลเมน เปมมตฺตเกน สคฺคปรายณโต ปฏฺฐาย ยาว อิมํ ฐานํ อาหริตุมฺปิ วฏฺฏติ. สฺวากฺขาโตติ สุกถิโต. สุกถิตตฺตา เอว อุตฺตาโน วิวโฏ ปกาสิโต. ฉินฺนปิโลติโกติ ปิโลติกา วุจฺจติ ฉินฺนํ ภินฺนํ ตตฺถ ตตฺถ สิพฺพิตํ คณฺฐิกตํ ชิณฺณํ วตฺถํ, ตํ ยสฺส นตฺถิ, อฏฺฐหตฺถํ วา นวหตฺถํ วา อหตสาฏกํ นิวตฺโถ, โส ฉินฺนปิโลติโก นาม. อยมฺปิ ธมฺโม ตาทิโส, น เหตฺถ โกหญฺญาทิวเสน ฉินฺนภินฺนสิพฺพิตคณฺฐิกตภาโว อตฺถิ. อปิจ กจวโร ปิโลติโกติ วุจฺจติ. อิมสฺมิญฺจ สาสเน สมณกจวรํ นาม ปติฏฺฐาตุํ น ลภติ. เตเนวาห –

248. Evaṃ svākkhātoti, ở đây, cũng hợp lý khi dẫn đến đoạn này bắt đầu từ ba chuyển, hoặc theo thứ tự ngược lại, cũng hợp lý khi dẫn đến đoạn này bắt đầu từ việc sanh về cõi trời chỉ bằng lòng mến mộ. Svākkhātoti là được khéo thuyết. Chính vì được khéo thuyết nên nó minh bạch, rộng mở, được tuyên bố rõ ràng. Chinnapilotikoti, pilotikā được gọi là tấm vải cũ bị rách, bị thủng, được vá víu đây đó, được thắt nút. Người nào không có tấm vải như vậy, mà mặc một tấm vải mới dài tám hoặc chín khuỷu tay, người đó được gọi là chinnapilotiko (người không có vải vá). Giáo pháp này cũng tương tự như vậy, ở đây không có tình trạng bị rách, bị thủng, bị vá víu, bị thắt nút do sự lừa dối v.v... Hơn nữa, rác rưởi được gọi là pilotika. Và trong giáo pháp này, cái gọi là rác rưởi của sa-môn không thể tồn tại được. Do đó, có lời dạy rằng –

‘‘การณฺฑวํ นิทฺธมถ, กสมฺพุญฺจาปกสฺสถ;

ตโต ปลาเป วาเหถ, อสฺสมเณ สมณมานิเน.

“Hãy sàng lọc loài vịt trời, hãy loại bỏ rác rưởi; Rồi hãy quét sạch trấu lép, những kẻ không phải sa-môn mà tự cho là sa-môn.

นิทฺธมิตฺวาน ปาปิจฺเฉ, ปาปอาจารโคจเร;

สุทฺธา สุทฺเธหิ สํวาสํ, กปฺปยวฺโห ปติสฺสตา;

ตโต สมคฺคา นิปกา, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสถา’’ติ. (สุ. นิ. ๒๘๓-๒๘๕);

Sau khi đã sàng lọc những kẻ có ước muốn xấu xa, có hành vi và cảnh giới xấu ác; Hỡi những bậc thanh tịnh, hãy chánh niệm mà chung sống với những bậc thanh tịnh; Rồi khi hòa hợp và trí tuệ, các vị sẽ chấm dứt khổ đau.” (Sutta Nipāta, 283-285);

อิติ สมณกจวรสฺส ฉินฺนตฺตาปิ อยํ ธมฺโม ฉินฺนปิโลติโก นาม โหติ. วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนายาติ เตสํ วฏฺฏํ อปญฺญตฺติภาวํ คตํ นิปฺปญฺญตฺติกํ ชาตํ. เอวรูโป มหาขีณาสโว เอวํ สฺวากฺขาเต สาสเนเยว อุปฺปชฺชติ. ยถา จ ขีณาสโว, เอวํ อนาคามิอาทโยปิ.

Như vậy, do đã cắt bỏ rác rưởi của sa-môn, giáo pháp này được gọi là chinnapilotiko (không có vá víu). Vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyāti có nghĩa là vòng luân hồi của các vị ấy đã đi đến trạng thái không còn được chế định, đã trở thành vô chế định. Bậc Đại lậu tận như vậy chỉ sanh khởi trong một giáo pháp được khéo thuyết dường ấy. Và cũng như bậc lậu tận, các bậc Bất lai v.v... cũng vậy.

ตตฺถ [Pg.26] ธมฺมานุสาริโน สทฺธานุสาริโนติ อิเม ทฺเว โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐา โหนฺติ. ยถาห – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี, ผเล ฐิโต ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สทฺธานุสารี, ผเล ฐิโต สทฺธาวิมุตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๓๐). เยสํ มยิ สทฺธามตฺตํ เปมมตฺตนฺติ อิมินา เยสํ อญฺโญ อริยธมฺโม นตฺถิ, ตถาคเต ปน สทฺธามตฺตํ เปมมตฺตเมว โหติ. เต วิปสฺสกปุคฺคลา อธิปฺเปตา. วิปสฺสกภิกฺขูนญฺหิ เอวํ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺนานํ ทสพเล เอกา สทฺธา เอกํ เปมํ อุปฺปชฺชติ. ตาย สทฺธาย เตน เปเมน หตฺเถ คเหตฺวา สคฺเค ฐปิตา วิย โหนฺติ, นิยตคติกา กิร เอเต. โปราณกตฺเถรา ปน เอวรูปํ ภิกฺขุํ จูฬโสตาปนฺโนติ วทนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

Ở đây, vị Tùy Pháp Hành và vị Tùy Tín Hành, hai vị này là những người đang ở trong đạo Tu-đà-hoàn. Như đã được nói: ‘Và thế nào là hạng người Tùy Pháp Hành? Hạng người nào đang thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn, có tuệ quyền vượt trội, tu tập Thánh đạo với tuệ dẫn dắt, với tuệ đi trước. Hạng người này được gọi là Tùy Pháp Hành. Hạng người đang thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn là Tùy Pháp Hành, khi đã an trú trong quả vị thì là bậc Kiến Đáo. Và thế nào là hạng người Tùy Tín Hành? Hạng người nào đang thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn, có tín quyền vượt trội, tu tập Thánh đạo với tín dẫn dắt, với tín đi trước. Hạng người này được gọi là Tùy Tín Hành. Hạng người đang thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn là Tùy Tín Hành, khi đã an trú trong quả vị thì là bậc Tín Giải Thoát.’ (Pu. Pa. 30). Bằng câu ‘Những ai có đức tin vừa đủ, có lòng thương mến vừa đủ đối với ta,’ điều này có nghĩa là những người không có Thánh pháp nào khác, nhưng chỉ có đức tin vừa đủ, lòng thương mến vừa đủ đối với Như Lai. Những vị ấy được hiểu là những hạng người tu tập minh sát. Vì rằng đối với các vị tỳ khưu tu tập minh sát, khi đã thiết lập minh sát và ngồi xuống như vậy, một đức tin, một lòng thương mến đối với bậc Thập Lực sanh khởi. Do đức tin ấy, do lòng thương mến ấy, họ giống như được nắm tay dẫn đến và đặt vào cõi trời, quả thật những vị này có cảnh giới chắc chắn. Tuy nhiên, các vị Trưởng lão thời xưa gọi vị tỳ khưu như vậy là bậc Tiểu Tu-đà-hoàn. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

อลคทฺทูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Kinh Ví Dụ Con Rắn đã kết thúc.

๓. วมฺมิกสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải Kinh Gò Mối

๒๔๙. เอวํ เม สุตนฺติ วมฺมิกสุตฺตํ. ตตฺถ อายสฺมาติ ปิยวจนเมตํ. กุมารกสฺสโปติ ตสฺส นามํ. กุมารกาเล ปพฺพชิตตฺตา ปน ภควตา, ‘‘กสฺสปํ ปกฺโกสถ, อิทํ ผลํ วา ขาทนียํ วา กสฺสปสฺส เทถา’’ติ วุตฺเต, กตรสฺส กสฺสปสฺสาติ กุมารกสฺสปสฺสาติ เอวํ คหิตนามตฺตา ตโต ปฏฺฐาย วุฑฺฒกาเลปิ ‘‘กุมารกสฺสโป’’ ตฺเวว วุจฺจติ. อปิจ รญฺญา โปสาวนิกปุตฺตตฺตาปิ ตํ ‘‘กุมารกสฺสโป’’ติ สญฺชานึสุ. อยํ ปนสฺส ปุพฺพโยคโต ปฏฺฐาย อาวิภาวกถา –

249. Kinh Gò Mối (bắt đầu bằng) ‘Tôi nghe như vầy.’ Ở đây, ‘Āyasmā’ (Hiền giả) là một lời nói thân ái. ‘Kumārakassapa’ là tên của vị ấy. Hơn nữa, do đã xuất gia vào lúc còn là một cậu bé, khi đức Thế Tôn nói: ‘Hãy gọi Kassapa, hãy cho Kassapa trái cây này hoặc vật thực này,’ (người ta) hỏi: ‘Kassapa nào?’ (và được trả lời) ‘Kumārakassapa,’ do được nhận tên như vậy, kể từ đó về sau, ngay cả khi đã lớn tuổi, vị ấy vẫn được gọi là ‘Kumārakassapa.’ Hơn nữa, do là con nuôi của đức vua, người ta cũng biết đến vị ấy với tên gọi ‘Kumārakassapa.’ Và đây là câu chuyện về sự xuất hiện của vị ấy, bắt đầu từ duyên nghiệp quá khứ –

เถโร [Pg.27] กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล เสฏฺฐิปุตฺโต อโหสิ. อเถกทิวสํ ภควนฺตํ จิตฺรกถึ เอกํ อตฺตโน สาวกํ ฐานนฺตเร ฐเปนฺตํ ทิสฺวา ภควโต สตฺตาหํ ทานํ ทตฺวา, ‘‘อหมฺปิ ภควา อนาคเต เอกสฺส พุทฺธสฺส อยํ เถโร วิย จิตฺรกถี สาวโก ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ กตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ.

Tương truyền, vào thời đức Thế Tôn Padumuttara, vị Trưởng lão là con trai của một vị trưởng giả. Rồi một hôm, sau khi thấy đức Thế Tôn đặt một vị đệ tử của ngài, một người có tài thuyết giảng đặc sắc, vào một địa vị (cao nhất), vị ấy đã cúng dường đến đức Thế Tôn trong bảy ngày và đã phát nguyện rằng: ‘Bạch Thế Tôn, trong tương lai, con cũng mong trở thành một vị đệ tử có tài thuyết giảng đặc sắc của một vị Phật, giống như vị Trưởng lão này.’ Sau khi đã phát nguyện và tiếp tục làm các công đức, vị ấy đã xuất gia trong giáo pháp của đức Thế Tôn Kassapa nhưng đã không thể thành tựu được sự chứng đắc đặc biệt nào.

ตทา กิร ปรินิพฺพุตสฺส ภควโต สาสเน โอสกฺกนฺเต ปญฺจ ภิกฺขู นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา ปพฺพตํ อภิรุยฺห สมณธมฺมํ อกํสุ. สงฺฆตฺเถโร ตติยทิวเส อรหตฺตํ ปตฺโต. อนุเถโร จตุตฺถทิวเส อนาคามี อโหสิ. อิตเร ตโย วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา เทวโลเก นิพฺพตฺตึสุ. เตสํ เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สมฺปตฺตึ อนุโภนฺตานํ เอโก ตกฺกสิลายํ ราชกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ปุกฺกุสาติ นาม ราชา หุตฺวา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตฺวา ราชคหํ คจฺฉนฺโต กุมฺภการสาลายํ ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อนาคามิผลํ ปตฺโต. เอโก เอกสฺมึ สมุทฺทปฏฺฏเน กุลฆเร นิพฺพตฺติตฺวา นาวํ อารุยฺห ภินฺนนาโว ทารุจีรานิ นิวาเสตฺวา ลาภสมฺปตฺตึ ปตฺโต, ‘‘อหํ อรหา’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา, ‘‘น ตฺวํ อรหา, คจฺฉ สตฺถารํ ปญฺหํ ปุจฺฉา’’ติ อตฺถกามาย เทวตาย โจทิโต ตถา กตฺวา อรหตฺตผลํ ปตฺโต.

Tương truyền, vào lúc bấy giờ, khi giáo pháp của đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn đang trên đà suy thoái, có năm vị tỳ khưu đã buộc thang, trèo lên một ngọn núi và thực hành Sa-môn pháp. Vị Trưởng lão Tăng đã đắc quả A-la-hán vào ngày thứ ba. Vị kế vị Trưởng lão đã trở thành bậc A-na-hàm vào ngày thứ tư. Ba vị còn lại, do không thể thành tựu được sự chứng đắc đặc biệt nào, đã tái sanh vào cõi trời. Trong số họ, sau khi hưởng thụ sự sung túc ở cõi trời và cõi người trong một Phật kỳ, một vị đã tái sanh vào hoàng tộc ở Takkasilā, trở thành vị vua tên là Pukkusāti, đã xuất gia vì đức Thế Tôn, và trong khi đi đến Rājagaha, đã nghe pháp thoại của đức Thế Tôn trong nhà của người thợ gốm và đã đắc quả A-na-hàm. Một vị đã tái sanh trong một gia đình ở một thành phố cảng, đã lên tàu, bị đắm tàu, đã mặc vỏ cây và đã đạt được sự sung túc về tài lợi. Vị ấy đã khởi lên ý nghĩ: ‘Ta là bậc A-la-hán,’ nhưng được một vị thiên có lòng mong cầu lợi ích thúc giục: ‘Ngươi không phải là A-la-hán, hãy đi hỏi Bậc Đạo Sư một câu hỏi,’ vị ấy đã làm như vậy và đã đắc quả A-la-hán.

เอโก ราชคเห เอกิสฺสา กุลทาริกาย กุจฺฉิมฺหิ อุปฺปนฺโน. สา จ ปฐมํ มาตาปิตโร ยาจิตฺวา ปพฺพชฺชํ อลภมานา กุลฆรํ คตา คพฺภสณฺฐิตมฺปิ อชานนฺตี สามิกํ อาราเธตฺวา เตน อนุญฺญาตา ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตา. ตสฺสา คพฺภินินิมิตฺตํ ทิสฺวา ภิกฺขุนิโย เทวทตฺตํ ปุจฺฉึสุ, โส ‘‘อสฺสมณี’’ติ อาห. ทสพลํ ปุจฺฉึสุ, สตฺถา อุปาลิตฺเถรํ ปฏิจฺฉาเปสิ. เถโร สาวตฺถินครวาสีนิ กุลานิ วิสาขญฺจ อุปาสิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา โสเธนฺโต, – ‘‘ปุเร ลทฺโธ คพฺโภ, ปพฺพชฺชา อโรคา’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘สุวินิจฺฉิตํ อธิกรณ’’นฺติ เถรสฺส สาธุการํ อทาสิ. สา ภิกฺขุนี สุวณฺณพิมฺพสทิสํ ปุตฺตํ วิชายิ, ตํ คเหตฺวา ราชา ปเสนทิ โกสโล โปสาเปสิ. ‘‘กสฺสโป’’ติ จสฺส นามํ กตฺวา อปรภาเค อลงฺกริตฺวา [Pg.28] สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา ปพฺพาเชสิ. อิติ รญฺโญ โปสาวนิกปุตฺตตฺตาปิ ตํ ‘‘กุมารกสฺสโป’’ติ สญฺชานึสูติ.

Một vị đã sanh vào trong bụng của một thiếu nữ con nhà gia thế ở Rājagaha. Vị thiếu nữ ấy, lúc đầu đã xin cha mẹ xuất gia nhưng không được, đã về nhà chồng, cũng không biết mình đã mang thai, đã làm hài lòng chồng và được người ấy cho phép, đã xuất gia trong ni chúng. Sau khi thấy dấu hiệu mang thai của vị ấy, các vị tỳ-khưu-ni đã hỏi Devadatta, ông ta đã nói: ‘Không phải là Sa-môn nữ.’ Họ đã hỏi bậc Thập Lực, Bậc Đạo Sư đã giao phó (vụ việc) cho Trưởng lão Upāli. Vị Trưởng lão đã cho gọi các gia đình cư sĩ ở thành Sāvatthī và nữ cư sĩ Visākhā đến và trong khi thanh lọc (vấn đề), đã nói: ‘Cái thai đã được thọ nhận từ trước, sự xuất gia là không có tỳ vết.’ Bậc Đạo Sư đã tán dương vị Trưởng lão rằng: ‘Vụ việc đã được xét xử rất tốt.’ Vị tỳ-khưu-ni ấy đã sanh ra một người con trai giống như pho tượng vàng, vua Pasenadi của xứ Kosala đã nhận lấy và cho nuôi dưỡng. Vị ấy đã được đặt tên là ‘Kassapa,’ và về sau, sau khi được trang điểm, đã được (vua) đưa đến Bậc Đạo Sư và cho xuất gia. Do đó, vì là con nuôi của đức vua, người ta cũng biết đến vị ấy với tên gọi ‘Kumārakassapa.’

อนฺธวเนติ เอวํนามเก วเน. ตํ กิร วนํ ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ กาเล อวิชหิตนามํ อนฺธวนํตฺเวว ปญฺญายติ. ตตฺรายํ ปญฺญตฺติวิภาวนา – อปฺปายุกพุทฺธานญฺหิ สรีรธาตุ น เอกคฺฆนา โหติ. อธิฏฺฐานานุภาเวน วิปฺปกิริยติ. เตเนว อมฺหากมฺปิ ภควา, – ‘‘อหํ น จิรฏฺฐิติโก, อปฺปเกหิ สตฺเตหิ อหํ ทิฏฺโฐ, เยหิ น ทิฏฺโฐ, เตว พหุตรา, เต เม ธาตุโย อาทาย ตตฺถ ตตฺถ ปูเชนฺตา สคฺคปรายณา ภวิสฺสนฺตี’’ติ ปรินิพฺพานกาเล, ‘‘อตฺตโน สรีรํ วิปฺปกิริยตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. ทีฆายุกพุทฺธานํ ปน สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย เอกคฺฆนํ ธาตุสรีรํ ติฏฺฐติ.

Trong khu rừng có tên là Andhavana. Tương truyền rằng khu rừng ấy, vào thời của hai vị Phật, được biết đến với cái tên không thay đổi là Andhavana. Ở đây, sự giải thích về khái niệm này là như vầy: Xá-lợi thân của các vị Phật có tuổi thọ ngắn thì không phải là một khối đồng nhất. Do năng lực của sự quyết nguyện, xá-lợi ấy được phân tán ra. Chính vì thế, đức Thế Tôn của chúng ta, vào lúc sắp nhập Niết-bàn, đã quyết nguyện rằng: ‘Ta không tồn tại lâu dài, ta được ít chúng sanh nhìn thấy, những người chưa nhìn thấy ta thì lại nhiều hơn, họ sẽ lấy xá-lợi của ta mà cúng dường ở nơi này nơi kia rồi được sanh về cõi trời,’ và ngài đã quyết nguyện: ‘Nguyện cho thân của ta được phân tán ra.’ Còn đối với các vị Phật có tuổi thọ dài, xá-lợi thân của các ngài tồn tại như một khối đồng nhất, giống như một khối vàng vậy.

กสฺสปสฺสาปิ ภควโต ตเถว อฏฺฐาสิ. ตโต มหาชนา สนฺนิปติตฺวา, ‘‘ธาตุโย เอกคฺฆนา น สกฺกา วิโยเชตุํ, กึ กริสฺสามา’’ติ สมฺมนฺตยิตฺวา เอกคฺฆนเมว เจติยํ กริสฺสาม, กิตฺตกํ ปน โหตุ ตนฺติ อาหํสุ. เอเก สตฺตโยชนิยนฺติ อาหํสุ. เอตํ อติมหนฺตํ, อนาคเต ชคฺคิตุํ น สกฺกา, ฉโยชนํ โหตุ, ปญฺจโยชนํ… จตุโยชนํ… ติโยชนํ… ทฺวิโยชนํ… เอกโยชนํ โหตูติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อิฏฺฐกา กีทิสา โหนฺตูติ พาหิรนฺเต อิฏฺฐกา รตฺตสุวณฺณมยา เอกคฺฆนา สตสหสฺสคฺฆนิกา โหนฺตุ, อพฺภนฺตริมนฺเต ปญฺญาสสหสฺสคฺฆนิกา. หริตาลมโนสิลาหิ มตฺติกากิจฺจํ กยิรตุ, เตเลน อุทกกิจฺจนฺติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา จตฺตาริ มุขานิ จตุธา วิภชึสุ. ราชา เอกํ มุขํ คณฺหิ, ราชปุตฺโต ปถวินฺทรกุมาโร เอกํ, อมจฺจานํ เชฏฺฐโก หุตฺวา เสนาปติ เอกํ, ชนปทานํ เชฏฺฐโก หุตฺวา เสฏฺฐิ เอกํ.

Đối với đức Thế Tôn Ca-diếp cũng đã tồn tại như thế ấy. Do đó, đại chúng đã tụ họp lại, sau khi bàn bạc rằng: ‘Xá-lợi là một khối đồng nhất, không thể tách rời được, chúng ta sẽ làm gì đây?’, họ đã nói: ‘Chúng ta sẽ làm một bảo tháp đồng nhất, nhưng nó nên lớn chừng nào?’ Một số người nói: ‘Bảy do-tuần.’ ‘Như thế là quá lớn, trong tương lai không thể bảo trì được, hãy là sáu do-tuần, năm do-tuần… bốn do-tuần… ba do-tuần… hai do-tuần… hãy là một do-tuần.’ Sau khi đã quyết định như vậy, (họ hỏi): ‘Gạch nên như thế nào?’ ‘Ở phía ngoài, gạch hãy làm bằng vàng ròng nguyên khối, trị giá một trăm ngàn; ở phía trong, trị giá năm mươi ngàn. Việc vữa hồ hãy được làm bằng hùng hoàng và thư hoàng, việc dùng nước hãy được thay bằng dầu.’ Sau khi đã quyết định xong, họ đã chia bốn mặt ra làm bốn phần. Vua nhận một mặt, hoàng tử Pathavindara nhận một mặt, vị tướng quân là người đứng đầu các vị quan đại thần nhận một mặt, và vị trưởng giả là người đứng đầu dân chúng trong xứ nhận một mặt.

ตตฺถ ธนสมฺปนฺนตาย ราชาปิ สุวณฺณํ นีหราเปตฺวา อตฺตนา คหิตมุเข กมฺมํ อารภิ, อุปราชาปิ, เสนาปติปิ. เสฏฺฐินา คหิตมุเข ปน กมฺมํ โอลียติ. ตโต ยโสรโต นาม เอโก อุปาสโก เตปิฏโก ภาณโก อนาคามี อริยสาวโก, โส กมฺมํ โอลียตีติ ญตฺวา ปญฺจ สกฏสตานิ โยชาเปตฺวา ชนปทํ คนฺตฺวา ‘‘กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺโธ [Pg.29] วีสติวสฺสสหสฺสานิ ฐตฺวา ปรินิพฺพุโต. ตสฺส โยชนิกํ รตนเจติยํ กยิรติ, โย ยํ ทาตุํ อุสฺสหติ สุวณฺณํ วา หิรญฺญํ วา สตฺตรตนํ วา หริตาลํ วา มโนสิลํ วา, โส ตํ เทตู’’ติ สมาทเปสิ. มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน ถาเมน หิรญฺญสุวณฺณาทีนิ อทํสุ. อสกฺโกนฺตา เตลตณฺฑุลาทีนิ เทนฺติเยว. อุปาสโก เตลตณฺฑุลาทีนิ กมฺมการานํ ภตฺตเวตนตฺถํ ปหิณาติ, อวเสเสหิ สุวณฺณํ เจตาเปตฺวา ปหิณาติ, เอวํ สกลชมฺพุทีปํ อจริ.

Ở đó, do có tài sản dồi dào, đức vua đã cho mang vàng ra và bắt đầu công việc ở mặt mà mình đã nhận, vị thái tử cũng vậy, vị tướng quân cũng vậy. Nhưng ở mặt do vị trưởng giả nhận thì công việc bị đình trệ. Bấy giờ, có một vị cận sự nam tên là Yasorata, là người tụng đọc Tam Tạng, một vị A-na-hàm, một bậc Thánh đệ tử. Vị ấy, khi biết rằng công việc bị đình trệ, đã cho chuẩn bị năm trăm cỗ xe rồi đi đến các miền quê và khuyến khích rằng: ‘Đức Chánh Đẳng Giác Ca-diếp, sau khi trụ thế hai mươi ngàn năm, đã nhập Niết-bàn. Một bảo tháp bằng châu báu cao một do-tuần đang được xây dựng cho ngài. Ai có khả năng cúng dường vàng, hay bạc, hay bảy loại báu vật, hay hùng hoàng, hay thư hoàng, thì hãy cúng dường thứ ấy.’ Dân chúng đã cúng dường vàng bạc v.v… tùy theo khả năng của mình. Những người không có khả năng thì cúng dường dầu, gạo, v.v… Vị cận sự nam gửi dầu, gạo, v.v… để làm thực phẩm và tiền công cho các công nhân, còn với phần còn lại, ông cho mua vàng rồi gửi đi. Cứ như thế, ông đã đi khắp toàn cõi Diêm-phù-đề.

เจติเย กมฺมํ นิฏฺฐิตนฺติ เจติยฏฺฐานโต ปณฺณํ ปหิณึสุ – ‘‘นิฏฺฐิตํ กมฺมํ อาจริโย อาคนฺตฺวา เจติยํ วนฺทตู’’ติ. โสปิ ปณฺณํ ปหิณิ – ‘‘มยา สกลชมฺพุทีโป สมาทปิโต, ยํ อตฺถิ, ตํ คเหตฺวา กมฺมํ นิฏฺฐาเปนฺตู’’ติ. ทฺเวปิ ปณฺณานิ อนฺตรามคฺเค สมาคมึสุ. อาจริยสฺส ปณฺณโต ปน เจติยฏฺฐานโต ปณฺณํ ปฐมตรํ อาจริยสฺส หตฺถํ อคมาสิ. โส ปณฺณํ วาเจตฺวา เจติยํ วนฺทิสฺสามีติ เอกโกว นิกฺขมิ. อนฺตรามคฺเค อฏวิยํ ปญฺจ โจรสตานิ อุฏฺฐหึสุ. ตตฺเรกจฺเจ ตํ ทิสฺวา อิมินา สกลชมฺพุทีปโต หิรญฺญสุวณฺณํ สมฺปิณฺฑิตํ, นิธิกุมฺภี โน ปวฏฺฏมานา อาคตาติ อวเสสานํ อาโรเจตฺวา ตํ อคฺคเหสุํ. กสฺมา ตาตา, มํ คณฺหถาติ? ตยา สกลชมฺพุทีปโต สพฺพํ หิรญฺญสุวณฺณํ สมฺปิณฺฑิตํ, อมฺหากมฺปิ โถกํ โถกํ เทหีติ. กึ ตุมฺเห น ชานาถ, กสฺสโป ภควา ปรินิพฺพุโต, ตสฺส โยชนิกํ รตนเจติยํ กยิรติ, ตทตฺถาย มยา สมาทปิตํ, โน อตฺตโน อตฺถาย. ตํ ตํ ลทฺธลทฺธฏฺฐานโต ตตฺเถว เปสิตํ, มยฺหํ ปน นิวตฺถสาฏกมตฺตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ วิตฺตํ กากณิกมฺปิ นตฺถีติ.

Từ nơi bảo tháp, họ đã gửi một lá thư rằng: ‘Công việc ở bảo tháp đã hoàn tất.’ (Nội dung là): ‘Công việc đã hoàn tất, xin thầy hãy đến và đảnh lễ bảo tháp.’ Vị ấy cũng gửi một lá thư: ‘Ta đã khuyến khích toàn cõi Diêm-phù-đề, có được bao nhiêu, hãy lấy bấy nhiêu mà hoàn tất công việc.’ Cả hai lá thư đã gặp nhau giữa đường. Nhưng lá thư từ nơi bảo tháp đã đến tay vị thầy trước lá thư của vị thầy (được gửi đi). Vị ấy sau khi đọc thư, nghĩ rằng: ‘Ta sẽ đi đảnh lễ bảo tháp,’ rồi đã ra đi một mình. Giữa đường, trong một khu rừng, năm trăm tên cướp đã nổi lên. Trong số đó, một số tên khi thấy ông đã báo cho những tên còn lại rằng: ‘Người này đã quyên góp vàng bạc từ khắp cõi Diêm-phù-đề, một hũ chôn châu báu di động đã đến với chúng ta,’ rồi chúng đã bắt lấy ông. ‘Này các con, tại sao các con lại bắt ta?’ ‘Ông đã quyên góp tất cả vàng bạc từ khắp cõi Diêm-phù-đề, hãy cho chúng tôi một ít đi.’ ‘Các con không biết sao, đức Thế Tôn Ca-diếp đã nhập Niết-bàn, một bảo tháp bằng châu báu cao một do-tuần đang được xây dựng cho ngài, ta đã khuyến khích vì mục đích ấy, chứ không phải vì lợi ích của bản thân. Những gì nhận được ở nơi nào thì đã được gửi đến ngay nơi đó. Còn ta, ngoài tấm y đang mặc, ta không có một chút tài sản nào, dù chỉ là một đồng tiền nhỏ.’

เอเก, ‘‘เอวเมตํ วิสฺสเชถ อาจริย’’นฺติ อาหํสุ. เอเก, ‘‘อยํ ราชปูชิโต อมจฺจปูชิโต, อมฺเหสุ กญฺจิเทว นครวีถิยํ ทิสฺวา ราชราชมหามตฺตาทีนํ อาโรเจตฺวา อนยวฺยสนํ ปาปุณาเปยฺยา’’ติ อาหํสุ. อุปาสโก, ‘‘ตาตา, นาหํ เอวํ กริสฺสามี’’ติ อาห. ตญฺจ โข เตสุ การุญฺเญน, น อตฺตโน ชีวิตนิกนฺติยา. อถ เตสุ คเหตพฺโพ วิสฺสชฺเชตพฺโพติ วิวทนฺเตสุ คเหตพฺโพติ ลทฺธิกา เอว พหุตรา หุตฺวา ชีวิตา โวโรปยึสุ.

Một số tên nói: ‘Sự việc là như vậy, hãy thả vị thầy ra.’ Một số khác nói: ‘Người này được vua và các quan đại thần kính trọng, nếu ông ta thấy bất kỳ ai trong chúng ta trên đường phố, ông ta có thể báo cho vua, các vị đại thần của vua, v.v… và sẽ khiến chúng ta gặp phải tai họa và bất hạnh.’ Vị cận sự nam nói: ‘Này các con, ta sẽ không làm như vậy đâu.’ Và điều này (ông nói) là do lòng bi mẫn đối với họ, chứ không phải do sự ham sống của bản thân. Bấy giờ, trong khi họ đang tranh cãi, những người theo phe ‘nên thả ra’ và những người theo phe ‘nên bắt giữ’, thì phe chủ trương (giết ông) đã trở nên đông hơn và đã tước đoạt mạng sống của ông.

เตสํ [Pg.30] พลวคุเณ อริยสาวเก อปราเธน นิพฺพุตทีปสิขา วิย อกฺขีนิ อนฺตรธายึสุ. เต, ‘‘กหํ โภ จกฺขุ, กหํ โภ จกฺขู’’ติ วิปฺปลปนฺตา เอกจฺเจ ญาตเกหิ เคหํ นีตา. เอกจฺเจ โนญาตกา อนาถาติ ตตฺเถว อฏวิยํ รุกฺขมูเล ปณฺณสาลายํ วสึสุ. อฏวึ อาคตมนุสฺสา การุญฺเญน เตสํ ตณฺฑุลํ วา ปุฏภตฺตํ วา ปริพฺพยํ วา เทนฺติ. ทารุปณฺณาทีนํ อตฺถาย คนฺตฺวา อาคตา มนุสฺสา กุหึ คตตฺถาติ วุตฺเต อนฺธวนํ คตมฺหาติ วทนฺติ. เอวํ ทฺวินฺนมฺปิ พุทฺธานํ กาเล ตํ วนํ อนฺธวนํตฺเวว ปญฺญายติ. กสฺสปพุทฺธกาเล ปเนตํ ฉฑฺฑิตชนปเท อฏวิ อโหสิ. อมฺหากํ ภควโต กาเล สาวตฺถิยา อวิทูเร เชตวนสฺส ปิฏฺฐิภาเค ปวิเวกกามานํ กุลปุตฺตานํ วสนฏฺฐานํ ปธานฆรํ อโหสิ, ตตฺถ อายสฺมา กุมารกสฺสโป เตน สมเยน เสขปฏิปทํ ปูรยมาโน วิหรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนฺธวเน วิหรตี’’ติ.

Do sự xúc phạm đến các vị Thánh đệ tử là những bậc có đức hạnh hùng mạnh, mắt của họ đã biến mất giống như ngọn lửa của cây đèn đã tắt. Họ than khóc rằng: “Này, mắt đâu rồi? Này, mắt đâu rồi?” Một số người được thân quyến đưa về nhà. Một số người không có thân quyến, không nơi nương tựa, đã sống ngay tại đó trong khu rừng, dưới gốc cây, trong một túp lều lá. Những người đến khu rừng, do lòng bi mẫn, đã cho họ gạo, hoặc cơm gói trong lá, hoặc vật dụng. Khi những người đi lấy củi, lá, v.v... trở về và được hỏi: “Quý vị đã đi đâu?” họ trả lời rằng: “Chúng tôi đã đến khu rừng của những người mù.” Như vậy, trong thời của cả hai vị Phật, khu rừng ấy được biết đến chính là Andhavana (khu rừng của người mù). Tuy nhiên, vào thời của Đức Phật Kassapa, nơi đây là một khu rừng trong một vùng đất bị bỏ hoang. Vào thời của Đức Thế Tôn chúng ta, không xa thành Sāvatthī, ở phía sau Jetavana, nơi đây đã trở thành một trú xứ, một ngôi nhà chính yếu cho các thiện gia nam tử ưa thích sống độc cư. Vào thời điểm ấy, Tôn giả Kumārakassapa đang trú tại đó, thực hành trọn vẹn con đường của bậc hữu học. Do đó, có lời nói rằng: “vị ấy trú tại Andhavana.”

อญฺญตรา เทวตาติ นามโคตฺตวเสน อปากฏา เอกา เทวตาติ อตฺโถ. ‘‘อภิชานาติ โน, ภนฺเต, ภควา อหุญาตญฺญตรสฺส มเหสกฺขสฺส สํขิตฺเตน ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตึ ภาสิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๖๕) เอตฺถ ปน อภิญฺญาโต สกฺโกปิ เทวราชา อญฺญตโรติ วุตฺโต. เทวตาติ จ อิทํ เทวานมฺปิ เทวธีตานมฺปิ สาธารณวจนํ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ เทโว อธิปฺเปโต. อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ – ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๐) ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) เอวมาทีสุ สุนฺทเร.

Cụm từ aññatarā devatā (một vị chư thiên nào đó) có nghĩa là một vị chư thiên không được nêu rõ về danh tánh và dòng tộc. Tuy nhiên, trong đoạn kinh (M.i.365): “Bạch Thế Tôn, Thế Tôn có nhớ đã từng giảng dạy vắn tắt về sự giải thoát do đoạn tận ái cho một vị trời có đại thần lực, nổi tiếng nào đó không?” thì ngay cả vua trời Sakka nổi tiếng cũng được gọi là aññatara (vị nào đó). Và từ devatā này là một thuật ngữ chung cho cả thiên nam (deva) và thiên nữ (devadhītā). Nhưng trong ngữ cảnh này, một vị thiên nam được ám chỉ. Trong cụm từ abhikkantāya rattiyā (khi đêm đã mãn), từ abhikkanta được thấy trong các ý nghĩa như là đã trôi qua, tốt đẹp, đáng ưa thích, tán thành, v.v... Trong đó, ở những đoạn như (A.iv.20): “Bạch Thế Tôn, đêm đã trôi qua, canh đầu đã mãn, chúng Tỳ khưu đã ngồi lâu. Bạch Thế Tôn, mong Thế Tôn hãy đọc Pātimokkha cho các Tỳ khưu,” từ này được thấy với ý nghĩa là đã trôi qua (khaye). Trong những đoạn như (A.ii.100): “Vị này là ưu việt hơn (abhikkantataro) và cao thượng hơn bốn hạng người này,” từ này có ý nghĩa là tốt đẹp (sundare).

‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗) –

“Ai đang đảnh lễ chân ta, vị rực rỡ với thần lực và danh tiếng; với dung sắc xinh đẹp, tỏa sáng khắp mọi phương trời?” (Vv. 857) –

เอวมาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน ขเย. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ ปริกฺขีณาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถายํ เทวปุตฺโต มชฺฌิมยามสมนนฺตเร อาคโตติ [Pg.31] เวทิตพฺโพ. อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อิธ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป. วณฺณสทฺโท ปน ฉวิ-ถุติ-กุลวคฺคการณ-สณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ, ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ เอวมาทีสุ ฉวิยา. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ (ม. นิ. ๒.๗๗) เอวมาทีสุ ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕) กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยํ ทฏฺฐพฺโพ. เตน อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปฉวิอิฏฺฐวณฺณา, มนาปวณฺณาติ วุตฺตํ โหติ. เทวตา หิ มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉมานา ปกติวณฺณํ ปกติอิทฺธึ ปชหิตฺวา โอฬาริกํ อตฺตภาวํ กตฺวา อติเรกวณฺณํ อติเรกอิทฺธึ มาเปตฺวา นฏสมชฺชาทีนิ คจฺฉนฺตา มนุสฺสา วิย อภิสงฺขเตน กาเยน อาคจฺฉนฺติ. อยมฺปิ เทวปุตฺโต ตเถว อาคโต. เตน วุตฺตํ ‘‘อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติ.

Trong những đoạn như vậy, nó có nghĩa là đáng ưa thích. Trong những đoạn như (Pārā. 15): “Thật vi diệu, thưa Tôn giả Gotama!”, nó có nghĩa là tán thành. Tuy nhiên, ở đây nó có nghĩa là đã trôi qua. Do đó, abhikkantāya rattiyā có nghĩa là parikkhīṇāya rattiyā (khi đêm đã tàn). Ở đây, nên hiểu rằng vị thiên tử này đã đến ngay sau canh giữa. Trong cụm từ abhikkantavaṇṇā (có dung sắc xinh đẹp), ở đây từ abhikkanta có nghĩa là đáng ưa thích. Còn từ vaṇṇa được thấy trong các ý nghĩa như là màu da, sự tán thán, giai cấp, lý do, hình dáng, kích cỡ, sắc trần, v.v... Trong đó, ở những đoạn như: “Đức Thế Tôn có màu da vàng ròng,” nó có nghĩa là màu da. Ở những đoạn như (M.ii.77): “Này gia chủ, những lời tán thán Sa-môn Gotama này đã được ông soạn ra khi nào?”, nó có nghĩa là sự tán thán. Ở những đoạn như (D.iii.81): “Thưa Tôn giả Gotama, có bốn giai cấp này,” nó có nghĩa là giai cấp. Ở những đoạn như (S.i.201): “Vậy do lý do nào mà được gọi là ‘gandhatthena’?”, nó có nghĩa là lý do. Ở những đoạn như (S.i.122): “sau khi hóa hiện thành hình dáng của một con voi chúa to lớn,” nó có nghĩa là hình dáng. Ở những đoạn như (Pārā. 602): “ba kích cỡ của bình bát,” nó có nghĩa là kích cỡ. Ở những đoạn như: “sắc, hương, vị, dưỡng chất,” nó có nghĩa là sắc trần. Ở đây, nó nên được hiểu là màu da. Do đó, abhikkantavaṇṇā có nghĩa là có màu da đáng ưa thích, màu da đáng mong muốn, màu da đẹp đẽ. Thật vậy, khi các vị chư thiên đến cõi người, họ từ bỏ dung sắc tự nhiên và thần lực tự nhiên, tạo ra một thân thể thô thiển, hóa hiện một dung sắc siêu việt và một thần lực siêu việt, và đến với một thân thể được cấu tác, giống như con người đi đến các lễ hội, v.v... Vị thiên tử này cũng đã đến theo cách như vậy. Do đó, có lời nói rằng: abhikkantavaṇṇā.

เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสส-เยภูยฺย-อพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถ-วิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส, ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ (ปารา. ๑) เอวมาทีสุ อนวเสสตฺตมตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทีสุ เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ (วิภ. ๒๒๕) เอวมาทีสุ อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ (มหาว. ๒๔๔) เอวมาทีสุ อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) เอวมาทีสุ ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕๗) เอวมาทีสุ วิสํโยโค. อิธ ปนสฺส อนวเสสตฺตมตฺโถติ อธิปฺเปโต.

Trong cụm từ kevalakappaṃ (toàn bộ), từ kevala có nhiều ý nghĩa như là không còn sót lại (toàn bộ), phần lớn, không pha trộn, không hơn, vững chắc, tách biệt, v.v... Chẳng hạn, trong những đoạn như (Pārā. 1): “phạm hạnh hoàn toàn đầy đủ, trong sạch,” nó có ý nghĩa là không còn sót lại. Trong những đoạn như: “Hầu hết toàn xứ Aṅga và Magadhā sẽ đến, mang theo nhiều vật thực cứng và mềm,” nó có nghĩa là phần lớn. Trong những đoạn như (Vibh. 225): “là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ này,” nó có nghĩa là không pha trộn. Trong những đoạn như (Mahāva. 244): “Vị tôn giả này chắc chắn không có gì hơn ngoài đức tin,” nó có nghĩa là không hơn. Trong những đoạn như (A.iv.243): “Bāhiya, vị đệ tử cùng trú của Tôn giả Anuruddha, đã kiên quyết đứng về phía chia rẽ Tăng chúng,” nó có nghĩa là vững chắc. Trong những đoạn như (S.iii.69): “Bậc toàn thiện, đã sống xong phạm hạnh, được gọi là bậc tối thượng,” nó có nghĩa là tách biệt (hoàn bị). Tuy nhiên, ở đây, ý nghĩa được nhắm đến là không còn sót lại (toàn bộ).

กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหน-โวหาร-กาล-ปญฺญตฺติ- เฉทน-วิกปฺป-เลส-สมนฺตภาวาทิ-อเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส, ‘‘โอกปฺปนิยเมตํ โภโต [Pg.32] โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) เอวมาทีสุ อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๕๐) เอวมาทีสุ โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๒๔) เอวมาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกตา กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๖๕) เอวมาทีสุ เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ (จูฬว. ๔๔๖) เอวมาทีสุ วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๐) เอวมาทีสุ เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙๔) เอวมาทีสุ สมนฺตภาโว. อิธ ปนสฺส สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ตสฺมา เกวลกปฺปํ อนฺธวนนฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต อนฺธวนนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

Từ ‘kappa’ này có nhiều nghĩa như là: sự tin tưởng, sự thực hành, thời gian, sự chế định, sự cắt, sự sắp đặt (vikappa), lý do, và sự trọn vẹn. Thật vậy, trong các câu như: ‘Điều này đáng tin tưởng nơi Tôn giả Gotama, như là vị A-la-hán, Chánh Đẳng Giác’ (ma. ni. 1.387), nó có nghĩa là sự tin tưởng. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, Ta cho phép thọ dụng trái cây theo năm cách thức của sa-môn’ (cūḷava. 250), nó có nghĩa là sự thực hành. Trong các câu như: ‘Do đó, tôi thường xuyên an trú’ (ma. ni. 1.387), nó có nghĩa là thời gian. Trong các câu như: ‘Như vậy là Trưởng lão Kappa’ (saṃ. ni. 3.124), nó có nghĩa là sự chế định. Trong các câu như: ‘Được trang điểm, với tóc và râu được cắt tỉa’ (saṃ. ni. 4.365), nó có nghĩa là sự cắt. Trong các câu như: ‘Phép vikappa hai ngón tay là hợp lệ’ (cūḷava. 446), nó có nghĩa là sự sắp đặt (vikappa). Trong các câu như: ‘Có lý do để nằm xuống’ (a. ni. 8.80), nó có nghĩa là lý do. Trong các câu như: ‘Làm cho toàn bộ Trúc Lâm tỏa sáng’ (saṃ. ni. 1.94), nó có nghĩa là sự trọn vẹn. Ở đây, ý nghĩa được nhắm đến là sự trọn vẹn. Do đó, trong câu ‘toàn bộ khu rừng Andhavana’, ý nghĩa cần được hiểu là ‘khu rừng Andhavana một cách không còn sót lại, một cách trọn vẹn’.

โอภาเสตฺวาติ วตฺถาลงฺการสรีรสมุฏฺฐิตาย อาภาย ผริตฺวา, จนฺทิมา วิย จ สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กริตฺวาติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ อฏฺฐาสีติ เอกสฺมึ อนฺเต, เอกสฺมึ โอกาเส อฏฺฐาสิ. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขู’’ติอาทิวจนมโวจ. กสฺมา ปนายํ อวนฺทิตฺวา สมณโวหาเรเนว กเถตีติ? สมณสญฺญาสมุทาจาเรเนว. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ อนฺตรา กามาวจเร วสิ. อหํ ปน อสฺมิ ตโต กาลโต ปฏฺฐาย พฺรหฺมจารี’’ติ สมณสญฺญาวสฺส สมุทาจรติ, ตสฺมา อวนฺทิตฺวา สมณโวหาเรเนว กเถติ. ปุพฺพสหาโย กิเรโส เทวปุตฺโต เถรสฺส. กุโต ปฏฺฐายาติ? กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย. โย หิ ปุพฺพโยเค อาคเตสุ ปญฺจสุ สหาเยสุ อนุเถโร จตุตฺถทิวเส อนาคามี อโหสีติ วุตฺโต, อยํ โส. ตทา กิร เตสุ สงฺฆตฺเถรสฺส อรหตฺเตเนว สทฺธึ อภิญฺญา อาคมึสุ. โส, ‘‘มยฺหํ กิจฺจํ มตฺถกํ ปตฺต’’นฺติ เวหาสํ อุปฺปติตฺวา อโนตตฺตทเห มุขํ โธวิตฺวา อุตฺตรกุรุโต ปิณฺฑปาตํ อาทาย อาคนฺตฺวา, ‘‘อิมํ, อาวุโส, ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตฺวา อปฺปมตฺตา สมณธมฺมํ กโรถา’’ติ อาห. อิตเร อาหํสุ – ‘‘น, อาวุโส, อมฺหากํ เอวํ กติกา อตฺถิ – ‘โย ปฐมํ วิเสสํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปิณฺฑปาตํ อาหรติ, เตนาภตํ ภุญฺชิตฺวา เสเสหิ สมณธมฺโม กาตพฺโพ’ติ. ตุมฺเห อตฺตโน [Pg.33] อุปนิสฺสเยน กิจฺจํ มตฺถกํ ปาปยิตฺถ. มยมฺปิ สเจ โน อุปนิสฺสโย ภวิสฺสติ, กิจฺจํ มตฺถกํ ปาเปสฺสาม. ปปญฺโจ เอส อมฺหากํ, คจฺฉถ ตุมฺเห’’ติ. โส ยถาผาสุกํ คนฺตฺวา อายุปริโยสาเน ปรินิพฺพายิ.

‘Làm cho tỏa sáng’ nghĩa là làm cho lan tỏa ánh sáng phát ra từ y phục, đồ trang sức, và thân thể, làm thành một luồng ánh sáng, một ngọn đuốc duy nhất như mặt trăng và mặt trời. ‘Đứng một bên’ nghĩa là đứng ở một góc, ở một nơi. ‘Nói lời này’ nghĩa là nói những lời bắt đầu bằng ‘Này Tỳ khưu, này Tỳ khưu’. Tại sao vị này không đảnh lễ mà lại nói chuyện bằng cách xưng hô của sa-môn? Chính là do cách hành xử theo tưởng của sa-môn. Được biết, vị ấy đã nghĩ rằng: ‘Vị này đã sống trong cõi Dục một thời gian. Còn ta, từ thời điểm đó, ta đã là người sống đời phạm hạnh.’ Do tưởng mình là sa-môn nên vị ấy đã hành xử như vậy, vì thế đã không đảnh lễ mà nói chuyện bằng cách xưng hô của sa-môn. Được biết, vị thiên tử ấy là bạn cũ của vị trưởng lão. Từ khi nào? Từ thời Đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa. Vị được nói là vị kế trưởng trong năm người bạn đồng tu trước đây, đã trở thành bậc Bất Lai vào ngày thứ tư, chính là vị này. Được biết, khi ấy, trong số họ, vị Tăng trưởng lão đã chứng đắc A-la-hán cùng với các thắng trí. Vị ấy nghĩ: ‘Nhiệm vụ của ta đã hoàn tất,’ rồi bay lên không trung, rửa mặt ở hồ Anotatta, lấy vật thực từ xứ Uttarakuru, trở về và nói: ‘Thưa chư hiền, hãy dùng vật thực này và không phóng dật thực hành sa-môn pháp.’ Những người khác nói: ‘Thưa hiền giả, chúng tôi không có giao ước rằng: ‘Người nào chứng đắc pháp đặc biệt trước tiên và mang về vật thực, những người còn lại sẽ dùng vật thực do người ấy mang về rồi mới thực hành sa-môn pháp.’ Chư hiền đã hoàn thành nhiệm vụ nhờ vào duyên trợ của mình. Chúng tôi cũng vậy, nếu có duyên trợ, chúng tôi sẽ hoàn thành nhiệm vụ. Điều này là sự trễ nải đối với chúng tôi, xin chư hiền hãy đi.’ Vị ấy đã đi đến nơi thuận tiện và vào lúc cuối đời đã nhập Vô Dư Niết-bàn.

ปุนทิวเส อนุเถโร อนาคามิผลํ สจฺฉกาสิ, ตสฺส อภิญฺญาโย อาคมึสุ. โสปิ ตเถว ปิณฺฑปาตํ อาหริตฺวา เตหิ ปฏิกฺขิตฺโต ยถาผาสุกํ คนฺตฺวา อายุปริโยสาเน สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺติ. โส สุทฺธาวาเส ฐตฺวา เต สหาเย โอโลเกนฺโต, เอโก ตทาว ปรินิพฺพุโต, เอโก อธุนา ภควโต สนฺติเก อริยภูมึ ปตฺโต, เอโก ลาภสกฺการํ นิสฺสาย, ‘‘อหํ อรหา’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา สุปฺปารกปฏฺฏเน วสตีติ ทิสฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘น ตฺวํ อรหา, น อรหตฺตมคฺคํ ปฏิปนฺโน, คจฺฉ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุณาหี’’ติ อุยฺโยเชสิ. โสปิ อนฺตรฆเร ภควนฺตํ โอวาทํ ยาจิตฺวา, ‘‘ตสฺมา ติห เต พาหิย เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ โหตู’’ติ (อุทา. ๑๐) ภควตา สํขิตฺเตน โอวทิโต อริยภูมึ สมฺปาปุณิ.

Vào ngày hôm sau, vị kế trưởng đã chứng đắc quả vị Bất Lai, và các thắng trí đã đến với vị ấy. Vị ấy cũng mang vật thực đến như vậy, bị họ từ chối, đã đi đến nơi thuận tiện và vào lúc cuối đời đã tái sanh ở cõi Tịnh Cư. Vị ấy, khi đang ở cõi Tịnh Cư, nhìn đến những người bạn của mình, thấy rằng: một người đã nhập Vô Dư Niết-bàn ngay lúc đó, một người hiện nay đã đạt đến thánh địa ở gần Đức Thế Tôn, một người do nương vào lợi lộc và danh vọng, đã khởi lên tâm niệm ‘ta là A-la-hán’ và đang sống ở thương cảng Suppāraka. Thấy vậy, vị ấy đã đến gần người đó và khuyến khích rằng: ‘Bạn không phải là A-la-hán, cũng không phải đang thực hành đạo lộ A-la-hán, hãy đi đến gặp Đức Thế Tôn và lắng nghe Chánh pháp.’ Vị ấy cũng đã xin Đức Thế Tôn lời giáo huấn khi Ngài đang đi khất thực, và được Đức Thế Tôn giáo huấn vắn tắt rằng: ‘Này Bāhiya, do đó, ông phải học tập như vầy: trong cái thấy, sẽ chỉ là cái thấy…’ (udā. 10), và đã đạt đến thánh địa.

ตโต อญฺโญ เอโก อตฺถิ, โส กุหินฺติ โอโลเกนฺโต อนฺธวเน เสกฺขปฏิปทํ ปูรยมาโน วิหรตีติ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘สหายกสฺส สนฺติเก คมิสฺสามีติ, คจฺฉนฺเตน ปน ตุจฺฉหตฺเถน อคนฺตฺวา กิญฺจิ ปณฺณาการํ คเหตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏติ, สหาโย โข ปน เม นิรามิโส ปพฺพตมตฺถเก วสนฺโต มยา อากาเส ฐตฺวา ทินฺนํ ปิณฺฑปาตมฺปิ อปริภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ, อิทานิ อามิสปณฺณาการํ กึ คณฺหิสฺสติ? ธมฺมปณฺณาการํ คเหตฺวา คมิสฺสามี’’ติ พฺรหฺมโลเก ฐิโตว รตนาวฬึ คนฺเถนฺโต วิย ปนฺนรส ปญฺเห วิภชิตฺวา ตํ ธมฺมปณฺณาการํ อาทาย อาคนฺตฺวา สหายสฺส อวิทูเร ฐตฺวา อตฺตโน สมณสญฺญาสมุทาจารวเสน ตํ อนภิวาเทตฺวาว, ‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขู’’ติ อาลปิตฺวา อยํ วมฺมิโกติอาทิมาห. ตตฺถ ตุริตาลปนวเสน ภิกฺขุ ภิกฺขูติ อาเมฑิตํ เวทิตพฺพํ. ยถา วา เอกเนว ติลเกน นลาฏํ น โสภติ, ตํ ปริวาเรตฺวา อญฺเญสุปิ ทินฺเนสุ ผุลฺลิตมณฺฑิตํ วิย โสภติ, เอวํ เอเกเนว ปเทน วจนํ น โสภติ, ปริวาริกปเทน สทฺธึ [Pg.34] ผุลฺลิตมณฺฑิตํ วิย โสภตีติ ตํ ปริวาริกปทวเสน วจนํ ผุลฺลิตมณฺฑิตํ วิย กโรนฺโตปิ เอวมาห.

Sau đó, còn một người nữa. Khi nhìn xem ‘vị ấy ở đâu?’, vị thiên tử thấy người bạn đang sống ở rừng Andhavana, thực hành đạo lộ của bậc hữu học, và suy nghĩ: ‘Ta sẽ đến thăm bạn của ta. Nhưng khi đi, không nên đi tay không, nên mang theo một món quà nào đó. Bạn của ta là người vô nhiễm, sống trên đỉnh núi, ngay cả vật thực ta đứng trên không trung dâng cúng cũng không thọ dụng mà thực hành sa-môn pháp, vậy bây giờ vị ấy sẽ nhận món quà vật chất nào đây? Ta sẽ mang theo một món quà Pháp.’ Ngay khi còn ở cõi Phạm thiên, như thể đang xâu một chuỗi ngọc, vị ấy đã phân tích mười lăm câu hỏi, rồi mang món quà Pháp ấy đến, đứng không xa người bạn của mình. Do cách hành xử theo tưởng của sa-môn, vị ấy đã không đảnh lễ mà gọi rằng: ‘Này Tỳ khưu, này Tỳ khưu,’ rồi nói: ‘Gò mối này…’ v.v. Ở đây, cần hiểu rằng sự lặp lại ‘Này Tỳ khưu, này Tỳ khưu’ là do cách gọi vội vã. Hoặc ví như vầng trán không đẹp chỉ với một dấu chấm, nhưng khi được bao quanh bởi những dấu khác, nó sẽ tỏa sáng như được trang điểm bằng hoa. Tương tự, lời nói không hay chỉ với một từ, nhưng cùng với từ đi kèm, nó sẽ tỏa sáng như được trang điểm bằng hoa. Vì vậy, vị ấy đã nói như vậy, làm cho lời nói trở nên đẹp đẽ cùng với từ đi kèm.

อยํ วมฺมิโกติ ปุรโต ฐิโต วมฺมิโก นาม นตฺถิ, เทสนาวเสน ปน ปุรโต ฐิตํ ทสฺเสนฺโต วิย อยนฺติ อาห. ลงฺคินฺติ สตฺถํ อาทาย ขณนฺโต ปลิฆํ อทฺทส. อุกฺขิป ลงฺคึ อภิกฺขณ สุเมธาติ ตาต, ปณฺฑิต, ลงฺคี นาม รตฺตึ ธูมายติ ทิวา ปชฺชลติ. อุกฺขิเปต ปรํ ปรโต ขณาติ. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุทฺธุมายิกนฺติ มณฺฑูกํ. จงฺกวารนฺติ ขารปริสฺสาวนํ. กุมฺมนฺติ กจฺฉปํ. อสิสูนนฺติ มํสจฺเฉทกํ อสิญฺเจว อธิกุฏฺฏนญฺจ. มํสเปสินฺติ นิสทโปตปฺปมาณํ อลฺลมํสปิณฺฑํ. นาคนฺติ สุมนปุปฺผกลาปสทิสํ มหาผณํ ติวิธโสวตฺถิกปริกฺขิตฺตํ อหินาคํ อทฺทส. มา นาคํ ฆฏฺเฏสีติ ทณฺฑกโกฏิยา วา วลฺลิโกฏิยา วา ปํสุจุณฺณํ วา ปน ขิปมาโน มา นาคํ ฆฏฺฏยิ. นโม กโรหิ นาคสฺสาติ อุปริวาตโต อปคมฺม สุทฺธวตฺถํ นิวาเสตฺวา นาคสฺส นมกฺการํ กโรหิ. นาเคน อธิสยิตํ ธนํ นาม ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา ขาทโต น ขียติ, นาโค เต อธิสยิตํ ธนํ ทสฺสติ, ตสฺมา นโม กโรหิ นาคสฺสาติ. อิโต วา ปน สุตฺวาติ ยถา ทุกฺขกฺขนฺเธ อิโตติ สาสเน นิสฺสกํ, น ตถา อิธ. อิธ ปน เทวปุตฺเต นิสฺสกฺกํ, ตสฺมา อิโต วา ปนาติ มม วา ปน สนฺติกา สุตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

“Ayaṃ vammikoti” (Đây là gò mối): Không có gò mối nào tên là gò mối đang đứng ở phía trước, nhưng về phương diện thuyết giảng, Ngài nói “ayaṃ” (đây) như thể đang chỉ vào vật đang đứng ở phía trước. “Laṅgiṃ” (cái then): Trong khi lấy dụng cụ đào, đã thấy cái chốt cửa. “Ukkhipa laṅgiṃ abhikkhaṇa sumedhāti” (Này người trí tuệ, hãy nhấc cái then lên, hãy tiếp tục đào): Này con, này người có trí, cái then ấy ban đêm thì bốc khói, ban ngày thì bốc cháy. “Ukkhipeta paraṃ parato khaṇāti” (Hãy nhấc nó lên, hãy đào sâu hơn nữa). Nghĩa nên được hiểu như vậy trong tất cả các đoạn. “Uddhumāyikaṃ” (vật phồng lên) là con ếch. “Caṅkavāraṃ” (cái ngã ba) là cái lọc tro kiềm. “Kummaṃ” (con rùa) là con rùa cạn. “Asisūnaṃ” (dao và thớt) là con dao cắt thịt và cái thớt. “Maṃsapesiṃ” (miếng thịt) là một tảng thịt tươi cỡ bằng hòn đá mài. “Nāgaṃ” (con rắn Naga): đã thấy một con rắn chúa có mang lớn giống như một vòng hoa lài, được bao quanh bởi ba dấu chữ vạn. “Mā nāgaṃ ghaṭṭesīti” (Đừng làm hại con rắn Naga): Đừng làm hại con rắn Naga bằng cách ném đầu gậy, đầu dây leo, hay bụi đất. “Namo karohi nāgassāti” (Hãy đảnh lễ con rắn Naga): hãy đi đến chỗ cuối gió, mặc y phục sạch sẽ, và thực hiện việc đảnh lễ con rắn Naga. Kho tàng được con rắn Naga canh giữ sẽ không cạn kiệt dù cho bảy đời trong gia tộc tiêu dùng; con rắn Naga sẽ chỉ cho ngươi kho tàng được canh giữ ấy, vì thế hãy đảnh lễ con rắn Naga. “Ito vā pana sutvāti” (Hoặc đã nghe từ đây): Giống như trong trường hợp khối khổ, “ito” (từ đây) có nghĩa là không liên quan đến giáo pháp, ở đây thì không phải vậy. Ở đây, nó không liên quan đến vị thiên tử, do đó “ito vā panāti” (hoặc đã nghe từ đây) có nghĩa là “hoặc đã nghe từ nơi ta”. Đây là ý nghĩa ở đây.

๒๕๑. จาตุมฺมหาภูติกสฺสาติ จตุมหาภูตมยสฺส. กายสฺเสตํ อธิวจนนฺติ สรีรสฺส นามํ. ยเถว หิ พาหิรโก วมฺมิโก, วมตีติ วนฺตโกติ วนฺตุสฺสโยติ วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธติ จตูหิ การเณหิ วมฺมิโกติ วุจฺจติ. โส หิ อหิมงฺคุสอุนฺทูรฆรโคฬิกาทโย นานปฺปกาเร ปาณเก วมตีติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตโกติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วมิตฺวา มุขตุณฺฑเกน อุกฺขิตฺตปํสุจุณฺเณน กฏิปฺปมาเณนปิ โปริสปฺปมาเณนปิ อุสฺสิโตติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตเขฬสิเนเหน อาพทฺธตาย สตฺตสตฺตาหํ เทเว วสฺสนฺเตปิ น วิปฺปกิริยติ, นิทาเฆปิ ตโต ปํสุมุฏฺฐึ คเหตฺวา ตสฺมึ มุฏฺฐินา ปีฬิยมาเน สิเนโห นิกฺขมติ, เอวํ วนฺตสิเนเหน สมฺพทฺโธติ วมฺมิโก. เอวมยํ กาโยปิ, ‘‘อกฺขิมฺหา [Pg.35] อกฺขิคูถโก’’ติอาทินา นเยน นานปฺปการกํ อสุจิกลิมลํ วมตีติ วมฺมิโก. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา อิมสฺมึ อตฺตภาเว นิกนฺติปริยาทาเนน อตฺตภาวํ ฉฑฺเฑตฺวา คตาติ อริเยหิ วนฺตโกติปิ วมฺมิโก. เยหิ จายํ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ อุสฺสิโต นฺหารุสมฺพทฺโธ มํสาวเลปโน อลฺลจมฺมปริโยนทฺโธ ฉวิรญฺชิโต สตฺเต วญฺเจติ, ตํ สพฺพํ อริเยหิ วนฺตเมวาติ วนฺตุสฺสโยติปิ วมฺมิโก. ‘‘ตณฺหา ชเนติ ปุริสํ, จิตฺตมสฺส วิธาวตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๕๕) เอวํ ตณฺหาย ชนิตตฺตา อริเยหิ วนฺเตเนว ตณฺหาสิเนเหน สมฺพทฺโธ อยนฺติ วนฺตสิเนเหน สมฺพทฺโธติปิ วมฺมิโก. ยถา จ วมฺมิกสฺส อนฺโต นานปฺปการา ปาณกา ตตฺเถว ชายนฺติ, อุจฺจารปสฺสาวํ กโรนฺติ, คิลานา สยนฺติ, มตา ปตนฺติ. อิติ โส เตสํ สูติฆรํ วจฺจกุฏิ คิลานสาลา สุสานญฺจ โหติ. เอวํ ขตฺติยมหาสาลาทีนมฺปิ กาโย อยํ โคปิตรกฺขิโต มณฺฑิตปฺปสาธิโต มหานุภาวานํ กาโยติ อจินฺเตตฺวา ฉวินิสฺสิตา ปาณา จมฺมนิสฺสิตา ปาณา มํสนิสฺสิตา ปาณา นฺหารุนิสฺสิตา ปาณา อฏฺฐินิสฺสิตา ปาณา อฏฺฐิมิญฺชนิสฺสิตา ปาณาติ เอวํ กุลคณนาย อสีติมตฺตานิ กิมิกุลสหสฺสานิ อนฺโตกายสฺมึเยว ชายนฺติ, อุจฺจารปสฺสาวํ กโรนฺติ, เคลญฺเญน อาตุริตานิ สยนฺติ, มตานิ ปตนฺติ, อิติ อยมฺปิ เตสํ ปาณานํ สูติฆรํ วจฺจกุฏิ คิลานสาลา สุสานญฺจ โหตีติ ‘‘วมฺมิโก’’ ตฺเวว สงฺขํ คโต. เตนาห ภควา – ‘‘วมฺมิโกติ โข, ภิกฺขุ, อิมสฺส จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ.

251. “Cātummahābhūtikassāti” (Của thân tứ đại) có nghĩa là: của thân được làm bằng bốn đại. “Kāyassetaṃ adhivacananti” (Đây là tên gọi của thân thể) có nghĩa là: là tên của thân xác. Giống như gò mối bên ngoài, nó được gọi là “vammika” (gò mối) vì bốn lý do: vì nó phun ra (vamatīti), vì nó được phun ra (vantako), vì nó là đống được vun lên từ vật được phun ra (vantussayo), và vì nó được kết dính bởi chất nhờn được phun ra (vantasinehasambandho). Nó phun ra nhiều loại sinh vật khác nhau như rắn, cầy mangut, thằn lằn, tắc kè, v.v., nên gọi là gò mối. Nó được mối phun ra, nên gọi là gò mối. Nó được mối phun ra rồi dùng miệng mỏ vun lên bằng bụi đất mịn, cao bằng hông hoặc bằng một người, nên gọi là gò mối. Do được kết dính bởi nước bọt và chất nhờn do mối phun ra, nên dù trời mưa bảy tuần cũng không bị phân tán, và vào mùa nóng, nếu lấy một nắm đất từ đó và bóp trong tay, chất nhờn sẽ chảy ra, do đó nó được kết dính bởi chất nhờn được phun ra, nên gọi là gò mối. Tương tự như vậy, thân này cũng phun ra nhiều loại chất bẩn, cặn bã, ô uế theo cách nói “từ mắt có ghèn mắt”, v.v., nên gọi là gò mối. Các vị Phật, Phật Độc Giác, và A-la-hán đã từ bỏ thân này trong kiếp sống này bằng cách đoạn trừ ái luyến, nên nó được các bậc Thánh phun ra, cũng gọi là gò mối. Thân này được vun lên bởi ba trăm khúc xương, kết nối bằng gân, trát bằng thịt, bao bọc bởi da tươi, tô điểm bởi màu da, lừa dối chúng sanh; tất cả những thứ đó đều bị các bậc Thánh từ bỏ, nên nó là đống được vun lên từ vật được phun ra, cũng gọi là gò mối. “Ái dục sanh ra con người, tâm của nó chạy rong” (Tương Ưng Bộ 1.55), vì được sanh ra bởi ái dục, nó được kết dính bởi chất nhờn của ái dục vốn đã bị các bậc Thánh từ bỏ, nên nó được kết dính bởi chất nhờn được phun ra, cũng gọi là gò mối. Và giống như bên trong gò mối, nhiều loại sinh vật khác nhau được sanh ra, đại tiện, tiểu tiện, nằm bệnh, và chết ở đó. Vì vậy, nó là nhà hộ sinh, nhà vệ sinh, bệnh xá, và nghĩa địa của chúng. Tương tự như vậy, thân của các vị Sát-đế-lỵ đại phú, v.v., được chăm sóc, bảo vệ, trang điểm, tô điểm, không nên nghĩ rằng đó là thân của những người có đại oai lực, mà các sinh vật sống nương vào da, nương vào biểu bì, nương vào thịt, nương vào gân, nương vào xương, nương vào tủy xương, như vậy có khoảng tám mươi ngàn họ giun sán được sanh ra ngay bên trong thân, chúng đại tiện, tiểu tiện, nằm bệnh tật, và chết đi. Vì vậy, thân này cũng là nhà hộ sinh, nhà vệ sinh, bệnh xá, và nghĩa địa của các sinh vật đó, nên nó được gọi là “gò mối”. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này Tỳ khưu, ‘gò mối’ chính là tên gọi của thân tứ đại này”.

มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺสาติ มาติโต จ ปิติโต จ นิพฺพตฺเตน มาตาเปตฺติเกน สุกฺกโสณิเตน สมฺภูตสฺส. โอทนกุมฺมาสูปจยสฺสาติ โอทเนน เจว กุมฺมาเสน จ อุปจิตสฺส วฑฺฒิตสฺส. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ เอตฺถ อยํ กาโย หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจธมฺโม. ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถาย ตนุวิเลปเนน อุจฺฉาทนธมฺโม. องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถาย ขุทฺทกสมฺพาหเนน ปริมทฺทนธมฺโม. ทหรกาเล วา อูรูสุ สยาเปตฺวา คพฺภวาเสน ทุสฺสณฺฐิตานํ เตสํ เตสํ องฺคานํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ อญฺฉนปีฬนาทิวเสน ปริมทฺทนธมฺโม. เอวํ ปริหรโตปิ จ เภทนวิทฺธํสนธมฺโม ภิชฺชติ เจว วิกิรติ จ, เอวํ สภาโวติ อตฺโถ. ตตฺถ [Pg.36] มาตาเปตฺติกสมฺภวโอทนกุมฺมาสูปจยอุจฺฉาทนปริมทฺทนปเทหิ สมุทโย กถิโต, อนิจฺจเภทวิทฺธํสนปเทหิ อตฺถงฺคโม. เอวํ สตฺตหิปิ ปเทหิ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อุจฺจาวจภาโว วฑฺฒิปริหานิ สมุทยตฺถงฺคโม กถิโตติ เวทิตพฺโพ.

“Mātāpettikasambhavassāti” (Do cha mẹ sanh ra) có nghĩa là: được sanh ra từ tinh cha huyết mẹ, được tạo thành từ cha và mẹ. “Odanakummāsūpacayassāti” (Được nuôi lớn bằng cơm cháo) có nghĩa là: được vun bồi, được tăng trưởng bởi cơm và cháo. “Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassāti” (Có bản chất vô thường, cần xoa bóp, đấm bóp, bị tan rã, bị hủy hoại): Ở đây, thân này có bản chất vô thường theo nghĩa là sau khi hiện hữu rồi lại không hiện hữu. Có bản chất cần xoa ướp bằng hương liệu thoa thân để khử mùi hôi. Có bản chất cần đấm bóp nhẹ nhàng để xua tan bệnh tật ở các chi phần lớn nhỏ. Hoặc vào lúc còn nhỏ, để tạo hình cho các bộ phận bị méo mó do nằm trong bụng mẹ, nó có bản chất cần được đấm bóp bằng cách kéo, nắn, v.v., trong khi được đặt nằm trên đùi. Dù được chăm sóc như vậy, nó vẫn có bản chất tan rã và hủy hoại, nghĩa là nó bị vỡ ra và bị phân tán, đó là bản chất của nó. Trong đó, với các từ “do cha mẹ sanh ra”, “được nuôi lớn bằng cơm cháo”, “xoa ướp”, “đấm bóp”, sự sanh khởi được nói đến. Với các từ “vô thường”, “tan rã”, “hủy hoại”, sự hoại diệt được nói đến. Như vậy, cần phải hiểu rằng với bảy từ này, trạng thái thăng trầm, sự tăng trưởng và suy tàn, sự sanh khởi và hoại diệt của thân tứ đại này đã được nói đến.

ทิวา กมฺมนฺเตติ ทิวา กตฺตพฺพกมฺมนฺเต. ธูมายนาติ เอตฺถ อยํ ธูมสทฺโท โกเธ ตณฺหาย วิตกฺเก ปญฺจสุ กามคุเณสุ ธมฺมเทสนาย ปกติธูเมติ อิเมสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. ‘‘โกโธ ธูโม ภสฺมนิโมสวชฺช’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๖๕) เอตฺถ หิ โกเธ วตฺตติ. ‘‘อิจฺฉาธูมายิตา สตฺตา’’ติ เอตฺถ ตณฺหาย. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควโต อวิทูเร ธูมายนฺโต นิสินฺโน โหตี’’ติ เอตฺถ วิตกฺเก.

‘Divā kammante’ có nghĩa là những công việc phải làm vào ban ngày. Trong câu ‘dhūmāyanā’, từ ‘dhūma’ (khói) này được dùng với các ý nghĩa sau: sân hận, ái dục, tầm suy, năm dục trưởng dưỡng, thuyết pháp, và khói thông thường. Trong câu: “Sân là khói, lời dối trá là tro bụi” (Tương Ưng Bộ 1.165), từ này được dùng với nghĩa là sân hận. Trong câu: “Chúng sanh bị bốc khói bởi tham muốn”, từ này được dùng với nghĩa là ái dục. Trong câu: “Vào lúc bấy giờ, có một vị tỳ khưu đang ngồi suy tư không xa đức Thế Tôn”, từ này được dùng với nghĩa là tầm suy.

‘‘ปงฺโก จ กามา ปลิโป จ กามา,ภยญฺจ เมตํ ติมูลํ ปวุตฺตํ;

รโช จ ธูโม จ มยา ปกาสิตา;

หิตฺวา ตุวํ ปพฺพช พฺรหฺมทตฺตา’’ติ. (ชา. ๑.๖.๑๔) –

“Dục là bùn, dục là vũng lầy, Điều này được gọi là sự đáng sợ, là gốc rễ của sự ướt át; Bụi và khói đã được ta tuyên thuyết; Này Brahmadatta, hãy từ bỏ mà xuất gia.” (Chuyện Tiền Thân 1.6.14) –

เอตฺถ ปญฺจกามคุเณสุ. ‘‘ธูมํ กตฺตา โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๔๙) เอตฺถ ธมฺมเทสนาย. ‘‘ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ, ธูโม ปญฺญาณมคฺคิโน’’ติ (สํ. นิ. ๑.๗๒) เอตฺถ ปกติธูเม. อิธ ปนายํ วิตกฺเก อธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘อยํ รตฺตึ ธูมายนา’’ติ.

Ở đây, nó có nghĩa là năm dục trưởng dưỡng. Trong câu: “Trở thành người tạo ra khói” (Trung Bộ 1.349), nó có nghĩa là thuyết pháp. Trong câu: “Cờ là dấu hiệu của cỗ xe, khói là dấu hiệu của lửa” (Tương Ưng Bộ 1.72), nó có nghĩa là khói thông thường. Còn ở đây, nó được hiểu với nghĩa là tầm suy. Do đó, Ngài nói: “Đây là sự bốc khói vào ban đêm”.

ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ตถาคโต หิ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ นาม. ยถาห – ‘‘สตฺตนฺนํ โข, ภิกฺขุ, ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ. กตเมสํ สตฺตนฺนํ? ราโค พาหิโต โหติ, โทโส… โมโห… มาโน… สกฺกายทิฏฺฐิ… วิจิกิจฺฉา… สีลพฺพตปรามาโส พาหิโต โหติ. อิเมสํ ภิกฺขุ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ’’ติ (จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๘). สุเมโธติ สุนฺทรปญฺโญ. เสกฺขสฺสาติ เอตฺถ สิกฺขตีติ เสกฺโข. ยถาห – ‘‘สิกฺขตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ. กิญฺจ สิกฺขติ? อธิสีลมฺปิ สิกฺขติ, อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺขติ, อธิปญฺญมฺปิ สิกฺขตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๖).

‘Đây là danh xưng của Như Lai’ có nghĩa là: vì đã loại trừ bảy pháp nên Như Lai được gọi là Bà-la-môn. Như đã nói: “Này Tỳ khưu, vì đã loại trừ bảy pháp nên được gọi là Bà-la-môn. Bảy pháp nào? Tham đã được loại trừ, sân… si… mạn… thân kiến… hoài nghi… giới cấm thủ đã được loại trừ. Này Tỳ khưu, vì đã loại trừ bảy pháp này nên được gọi là Bà-la-môn” (Tiểu Xiển Minh, Mettagūmāṇavapucchāniddesa 28). ‘Sumedha’ có nghĩa là người có trí tuệ tốt đẹp. Trong từ ‘sekkhassa’, ‘sekkha’ là người đang học. Như đã nói: “Này Tỳ khưu, vì đang học nên được gọi là hữu học. Học những gì? Học về tăng thượng giới, học về tăng thượng tâm, và học về tăng thượng tuệ” (Tăng Chi Bộ 3.86).

ปญฺญาย [Pg.37] อธิวจนนฺติ โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย เอตํ อธิวจนํ, น อาวุธสตฺถสฺส. วีริยารมฺภสฺสาติ กายิกเจตสิกวีริยสฺส. ตํ ปญฺญาคติกเมว โหติ. โลกิยาย ปญฺญาย โลกิยํ, โลกุตฺตราย ปญฺญาย โลกุตฺตรํ. เอตฺถ ปนายํ อตฺถทีปนา –

‘Danh xưng của trí tuệ’ có nghĩa là: đây là danh xưng của trí tuệ thế gian và siêu thế, không phải của vũ khí gươm đao. ‘Sự tinh tấn’ có nghĩa là sự tinh tấn thuộc thân và thuộc tâm. Điều đó có trí tuệ làm nơi đến. Với trí tuệ thế gian thì (tinh tấn) là thế gian, với trí tuệ siêu thế thì (tinh tấn) là siêu thế. Ở đây, đây là phần giải thích ý nghĩa –

เอโก กิร ชานปโท พฺราหฺมโณ ปาโตว มาณวเกหิ สทฺธึ คามโต นิกฺขมฺม ทิวสํ อรญฺเญ มนฺเต วาเจตฺวา สายํ คามํ อาคจฺฉติ. อนฺตรามคฺเค จ เอโก วมฺมิโก อตฺถิ. โส รตฺตึ ธูมายติ, ทิวา ปชฺชลติ. พฺราหฺมโณ อนฺเตวาสึ สุเมธํ มาณวํ อาห – ‘‘ตาต, อยํ วมฺมิโก รตฺตึ ธูมายติ, ทิวา ปชฺชลติ, วิการมสฺส ปสฺสิสฺสาม, ภินฺทิตฺวา นํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กตฺวา ขิปาหี’’ติ. โส สาธูติ กุทาลํ คเหตฺวา สเมหิ ปาเทหิ ปถวิยํ ปติฏฺฐาย ตถา อกาสิ. ตตฺร อาจริยพฺราหฺมโณ วิย ภควา. สุเมธมาณวโก วิย เสกฺโข ภิกฺขุ. วมฺมิโก วิย กาโย. ‘‘ตาต, อยํ วมฺมิโก รตฺตึ ธูมายติ, ทิวา ปชฺชลติ, วิการมสฺส ปสฺสิสฺสาม, ภินฺทิตฺวา นํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กตฺวา ขิปาหี’’ติ พฺราหฺมเณน วุตฺตกาโล วิย, ‘‘ภิกฺขุ จาตุมหาภูติกํ กายํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กตฺวา ปริคฺคณฺหาหี’’ติ ภควตา วุตฺตกาโล. ตสฺส สาธูติ กุทาลํ คเหตฺวา ตถากรณํ วิย เสกฺขสฺส ภิกฺขุโน, ‘‘โย วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธภาโว, อยํ ปถวีธาตุ. โย ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ อาพนฺธนภาโว, อยํ อาโปธาตุ. โย จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนภาโว, อยํ เตโชธาตุ. โย ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนภาโว, อยํ วาโยธาตู’’ติ เอวํ จตุธาตุววตฺถานวเสน กายปริคฺคโห เวทิตพฺโพ.

Tương truyền, có một vị Bà-la-môn ở vùng quê, vào buổi sáng sớm cùng với các thanh niên đi ra khỏi làng, ban ngày đọc tụng các câu chú trong rừng, rồi buổi chiều trở về làng. Trên đường đi có một gò mối. Gò mối ấy ban đêm bốc khói, ban ngày bốc cháy. Vị Bà-la-môn nói với người đệ tử, thanh niên Sumedha: “Này con, gò mối này ban đêm bốc khói, ban ngày bốc cháy, chúng ta sẽ xem sự biến đổi của nó, hãy đập vỡ nó ra, chia làm bốn phần rồi vứt đi.” Người ấy vâng lời, cầm lấy cái cuốc, đứng vững hai chân trên mặt đất và đã làm như vậy. Ở đây, vị thầy Bà-la-môn ví như đức Thế Tôn. Thanh niên Sumedha ví như vị tỳ khưu hữu học. Gò mối ví như thân này. Thời điểm vị Bà-la-môn nói: “Này con, gò mối này ban đêm bốc khói, ban ngày bốc cháy, chúng ta sẽ xem sự biến đổi của nó, hãy đập vỡ nó ra, chia làm bốn phần rồi vứt đi” ví như thời điểm đức Thế Tôn nói: “Này Tỳ khưu, hãy nắm bắt thân tứ đại này bằng cách chia làm bốn phần.” Việc người ấy vâng lời, cầm lấy cái cuốc và làm như vậy ví như việc vị tỳ khưu hữu học nắm bắt thân này bằng cách phân định bốn đại như sau: “Trạng thái cứng rắn trong hai mươi thể trược, đây là địa đại. Trạng thái kết dính trong mười hai thể trược, đây là thủy đại. Trạng thái tiêu hóa trong bốn thể trược, đây là hỏa đại. Trạng thái nâng đỡ trong sáu thể trược, đây là phong đại”, cần phải được hiểu như vậy.

ลงฺคีติ โข, ภิกฺขูติ กสฺมา ภควา อวิชฺชํ ลงฺคีติ กตฺวา ทสฺเสสีติ? ยถา หิ นครสฺส ทฺวารํ ปิธาย ปลิเฆ โยชิเต มหาชนสฺส คมนํ ปจฺฉิชฺชติ, เย นครสฺส อนฺโต, เต อนฺโตเยว โหนฺติ. เย พหิ, เต พหิเยว. เอวเมว ยสฺส ญาณมุเข อวิชฺชาลงฺคี ปตติ, ตสฺส นิพฺพานสมฺปาปกํ ญาณคมนํ ปจฺฉิชฺชติ, ตสฺมา อวิชฺชํ ลงฺคีติ กตฺวา ทสฺเสสิ. ปชห อวิชฺชนฺติ เอตฺถ กมฺมฏฺฐานอุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน อวิชฺชาปหานํ กถิตํ.

“Này các Tỳ khưu, cái then cài”, tại sao đức Thế Tôn lại chỉ dạy vô minh là cái then cài? Ví như khi cổng thành bị đóng lại và then cài được gài vào, sự đi lại của dân chúng bị cắt đứt, những ai ở trong thành thì vẫn ở bên trong. Những ai ở ngoài thì vẫn ở bên ngoài. Cũng vậy, khi cái then cài vô minh rơi xuống ở cửa ngõ của trí tuệ của người nào, sự đi đến của trí tuệ dẫn đến Niết-bàn của người ấy bị cắt đứt. Do đó, Ngài đã chỉ dạy vô minh là cái then cài. Trong câu “Hãy từ bỏ vô minh”, sự từ bỏ vô minh được nói đến thông qua việc thọ trì và tra hỏi về đề mục thiền định.

อุทฺธุมายิกาติ [Pg.38] โข, ภิกฺขูติ เอตฺถ อุทฺธุมายิกมณฺฑูโก นาม โน มหนฺโต, นขปิฏฺฐิปฺปมาโณ โหติ, ปุราณปณฺณนฺตเร วา คจฺฉนฺตเร วา วลฺลิอนฺตเร วา วสติ. โส ทณฺฑโกฏิยา วา วลฺลิโกฏิยา วา ปํสุจุณฺณเกน วา ฆฏฺฏิโต อายมิตฺวา มหนฺโต ปริมณฺฑโล เพลุวปกฺกปฺปมาโณ หุตฺวา จตฺตาโร ปาเท อากาสคเต กตฺวา ปจฺฉินฺนคมโน หุตฺวา อมิตฺตวสํ ยาติ, กากกุลลาทิภตฺตเมว โหติ. เอวเมว อยํ โกโธ ปฐมํ อุปฺปชฺชนฺโต จิตฺตาวิลมตฺตโกว โหติ. ตสฺมึ ขเณ อนิคฺคหิโต วฑฺฒิตฺวา มุขวิกุลนํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต หนุสญฺโจปนํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต ผรุสวาจานิจฺฉารณํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต ทิสาวิโลกนํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต อากฑฺฒนปริกฑฺฒนํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต ปาณินา เลฑฺฑุทณฺฑสตฺถปรามสนํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต ทณฺฑสตฺถาภินิปาตํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต ปรฆาตนมฺปิ อตฺตฆาตนมฺปิ ปาเปติ. วุตฺตมฺปิ เหตํ – ‘‘ยโต อยํ โกโธ ปรํ ฆาเตตฺวา อตฺตานํ ฆาเตติ, เอตฺตาวตายํ โกโธ ปรมุสฺสทคโต โหติ ปรมเวปุลฺลปฺปตฺโต’’ติ. ตตฺถ ยถา อุทฺธุมายิกาย จตูสุ ปาเทสุ อากาสคเตสุ คมนํ ปจฺฉิชฺชติ, อุทฺธุมายิกา อมิตฺตวสํ คนฺตฺวา กากาทิภตฺตํ โหติ, เอวเมว โกธสมงฺคีปุคฺคโล กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ, อมิตฺตวสํ ยาติ, สพฺเพสํ มารานํ ยถากามกรณีโย โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘อุทฺธุมายิกาติ โข, ภิกฺขุ, โกธูปายาสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. ตตฺถ พลวปฺปตฺโต โกโธว โกธูปายาโส. ปชห โกธูปายาสนฺติ เอตฺถ ปฏิสงฺขานปฺปหานํ กถิตํ.

Này các Tỳ khưu, trong câu ‘con cóc phồng’, có loài cóc phồng không lớn lắm, chỉ bằng móng tay, sống ở giữa những chiếc lá cũ, bụi cây, hay dây leo. Khi bị đầu gậy, đầu dây leo, hay bụi đất chạm vào, nó phồng lên, trở nên to lớn, tròn trịa, to bằng quả Bael chín, bốn chân giơ lên trời, không di chuyển được nữa, rơi vào tay kẻ thù, và trở thành thức ăn cho quạ, diều hâu, v.v. Cũng vậy, cơn sân này khi mới khởi lên chỉ là sự khuấy động tâm. Vào lúc ấy, nếu không được chế ngự, nó sẽ tăng trưởng và dẫn đến méo mặt. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến nghiến răng. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến thốt ra lời thô ác. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến liếc nhìn xung quanh. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến xô đẩy, lôi kéo. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến tay cầm lấy cục đất, gậy gộc, vũ khí. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến việc tấn công bằng gậy gộc, vũ khí. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến việc giết người và cả tự sát. Điều này đã được nói: ‘Khi cơn sân này giết người khác rồi giết chính mình, đến mức độ đó, cơn sân này đã đạt đến tột đỉnh, đã đạt đến mức độ cao nhất’. Ở đây, cũng như con cóc phồng khi bốn chân giơ lên trời thì không thể di chuyển, rơi vào tay kẻ thù và trở thành thức ăn cho quạ, v.v., cũng vậy, người có tâm sân hận không thể tu tập đề mục thiền định, rơi vào tay kẻ thù, và trở thành đối tượng mặc tình sai khiến của tất cả các loài ma. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, con cóc phồng là tên gọi khác của sự phẫn nộ và phiền muộn’. Ở đây, sự phẫn nộ và phiền muộn chính là cơn sân đã trở nên mạnh mẽ. Trong câu ‘Hãy từ bỏ sự phẫn nộ và phiền muộn’, sự từ bỏ bằng cách thẩm xét đã được nói đến.

ทฺวิธาปโถติ เอตฺถ, ยถา ปุริโส สธโน สโภโค กนฺตารทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน ทฺเวธาปถํ ปตฺวา, ‘‘อิมินา นุ โข คนฺตพฺพํ, อิมินา คนฺตพฺพ’’นฺติ นิจฺเฉตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺเถว ติฏฺฐติ, อถ นํ โจรา อุฏฺฐหิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปนฺติ, เอวเมว โข มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา นิสินฺโน ภิกฺขุ พุทฺธาทีสุ กงฺขาย อุปฺปนฺนาย กมฺมฏฺฐานํ วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ, อถ นํ กิเลสมาราทโย สพฺเพ มารา อนยพฺยสนํ ปาเปนฺติ, อิติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวธาปถสมา โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘ทฺวิธาปโถติ โข, ภิกฺขุ, วิจิกิจฺฉาเยตํ [Pg.39] อธิวจน’’นฺติ. ปชห วิจิกิจฺฉนฺติ เอตฺถ กมฺมฏฺฐานอุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน วิจิกิจฺฉาปหานํ กถิตํ.

Trong câu ‘ngã hai đường’, cũng như một người giàu có, nhiều của cải, đi trên con đường xuyên qua hoang địa, khi đến ngã hai đường, không thể quyết định ‘nên đi đường này hay đi đường kia’, liền đứng yên tại chỗ. Bấy giờ, bọn cướp nổi lên và gây ra tai họa cho người ấy. Cũng vậy, một vị Tỳ khưu đã thọ nhận đề mục thiền định căn bản rồi ngồi xuống, nhưng khi nghi ngờ về Đức Phật, v.v. khởi lên, vị ấy không thể phát triển đề mục thiền định. Bấy giờ, tất cả các loài ma, như phiền não ma, v.v., gây ra tai họa cho vị ấy. Do đó, sự hoài nghi cũng giống như ngã hai đường. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, ngã hai đường là tên gọi khác của sự hoài nghi’. Trong câu ‘Hãy từ bỏ hoài nghi’, sự từ bỏ hoài nghi bằng cách học hỏi và tra vấn về đề mục thiền định đã được nói đến.

จงฺควารนฺติ เอตฺถ, ยถา รชเกหิ ขารปริสฺสาวนมฺหิ อุทเก ปกฺขิตฺเต เอโก อุทกฆโฏ ทฺเวปิ ทสปิ วีสติปิ ฆฏสตมฺปิ ปคฺฆรติเยว, ปสฏมตฺตมฺปิ อุทกํ น ติฏฺฐติ, เอวเมว นีวรณสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส อพฺภนฺตเร กุสลธมฺโม น ติฏฺฐติ. เตนาห ภควา – ‘‘จงฺควารนฺติ โข, ภิกฺขุ, ปญฺจนฺเนตํ นีวรณานํ อธิวจน’’นฺติ. ปชห ปญฺจนีวรเณติ เอตฺถ วิกฺขมฺภนตทงฺควเสน นีวรณปฺปหานํ กถิตํ.

Trong câu ‘cái giỏ lọc’, cũng như khi những người thợ giặt đổ nước vào cái lọc tro, dù một gàu nước, hai, mười, hai mươi, hay cả trăm gàu, nước cũng đều chảy đi hết, không một giọt nước nào đọng lại. Cũng vậy, trong nội tâm của người bị các triền cái chi phối, thiện pháp không thể tồn tại. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, cái giỏ lọc là tên gọi khác của năm triền cái này’. Trong câu ‘Hãy từ bỏ năm triền cái’, sự từ bỏ triền cái bằng cách đè nén và thay thế bằng chi đối lập đã được nói đến.

กุมฺโมติ เอตฺถ, ยถา กจฺฉปสฺส จตฺตาโร ปาทา สีสนฺติ ปญฺเจว องฺคานิ โหนฺติ, เอวเมว สพฺเพปิ สงฺขตา ธมฺมา คยฺหมานา ปญฺเจว ขนฺธา ภวนฺติ. เตนาห ภควา – ‘‘กุมฺโมติ โข, ภิกฺขุ, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจน’’นฺติ. ปชห ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธติ เอตฺถ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ฉนฺทราคปฺปหานํ กถิตํ.

Trong câu ‘con rùa’, cũng như con rùa có bốn chân và cái đầu là năm chi phần, cũng vậy, tất cả các pháp hữu vi khi được nắm giữ cũng chỉ là năm uẩn. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, con rùa là tên gọi khác của năm thủ uẩn này’. Trong câu ‘Hãy từ bỏ năm thủ uẩn’, sự từ bỏ dục tham đối với năm uẩn đã được nói đến.

อสิสูนาติ เอตฺถ, ยถา สูนาย อุปริ มํสํ ฐเปตฺวา อสินา โกฏฺเฏนฺติ, เอวมิเม สตฺตา วตฺถุกามตฺถาย กิเลสกาเมหิ ฆาตยมานา วตฺถุกามานํ อุปริ กตฺวา กิเลสกาเมหิ กนฺติตา โกฏฺฏิตา จ โหนฺติ. เตนาห ภควา – ‘‘อสิสูนาติ โข, ภิกฺขุ, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจน’’นฺติ. ปชห ปญฺจ กามคุเณติ เอตฺถ ปญฺจสุ กามคุเณสุ ฉนฺทราคปฺปหานํ กถิตํ.

Trong câu ‘dao và thớt’, cũng như ở lò mổ, người ta đặt thịt lên trên thớt rồi dùng dao để chặt. Cũng vậy, các chúng sanh này, vì dục đối tượng, bị các dục phiền não hành hạ, bị các dục phiền não cắt và chặt trên nền tảng của các dục đối tượng. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, dao và thớt là tên gọi khác của năm dục trưởng dưỡng này’. Trong câu ‘Hãy từ bỏ năm dục trưởng dưỡng’, sự từ bỏ dục tham đối với năm dục trưởng dưỡng đã được nói đến.

มํสเปสีติ โข, ภิกฺขูติ เอตฺถ อยํ มํสเปสิ นาม พหุชนปตฺถิตา ขตฺติยาทโย มนุสฺสาปิ นํ ปตฺเถนฺติ กากาทโย ติรจฺฉานาปิ. อิเม หิ สตฺตา อวิชฺชาย สมฺมตฺตา นนฺทิราคํ อุปคมฺม วฏฺฏํ วฑฺเฒนฺติ. ยถา วา มํสเปสิ ฐปิตฐปิตฏฺฐาเน ลคฺคติ, เอวมิเม สตฺตา นนฺทิราคพทฺธา วฏฺเฏ ลคฺคนฺติ, ทุกฺขํ ปตฺวาปิ น อุกฺกณฺฐนฺติ, อิติ นนฺทิราโค มํสเปสิสทิโส โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘มํสเปสีติ โข, ภิกฺขุ, นนฺทิราคสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. ปชห นนฺทีราคนฺติ เอตฺถ จตุตฺถมคฺเคน นนฺทีราคปฺปหานํ กถิตํ.

Này các Tỳ khưu, trong câu ‘miếng thịt’, miếng thịt này được nhiều người mong muốn, cả những người thuộc giai cấp Sát-đế-lỵ, v.v., và cả các loài bàng sanh như quạ, v.v., cũng mong muốn nó. Các chúng sanh này, say sưa trong vô minh, đi đến hỷ tham và làm tăng trưởng vòng luân hồi. Hoặc, cũng như miếng thịt dính vào bất cứ nơi nào nó được đặt, cũng vậy, các chúng sanh này, bị trói buộc bởi hỷ tham, dính mắc vào vòng luân hồi. Dù gặp phải đau khổ, họ cũng không chán ngán. Do đó, hỷ tham giống như miếng thịt. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, miếng thịt là tên gọi khác của hỷ tham’. Trong câu ‘Hãy từ bỏ hỷ tham’, sự từ bỏ hỷ tham bằng đạo thứ tư đã được nói đến.

นาโคติ โข, ภิกฺขุ, ขีณาสวสฺเสตํ ภิกฺขุโน อธิวจนนฺติ เอตฺถ เยนตฺเถน ขีณาสโว นาโคติ วุจฺจติ, โส อนงฺคณสุตฺเต (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๓) ปกาสิโต เอว. นโม กโรหิ นาคสฺสาติ ขีณาสวสฺส พุทฺธนาคสฺส, ‘‘พุทฺโธ [Pg.40] โส ภควา โพธาย ธมฺมํ เทเสติ, ทนฺโต โส ภควา ทมถาย ธมฺมํ เทเสติ, สนฺโต โส ภควา สมถาย ธมฺมํ เทเสติ, ติณฺโณ โส ภควา ตรณาย ธมฺมํ เทเสติ, ปรินิพฺพุโต โส ภควา ปรินิพฺพานาย ธมฺมํ เทเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๖๑) เอวํ นมกฺการํ กโรหีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. อิติ อิทํ สุตฺตํ เถรสฺส กมฺมฏฺฐานํ อโหสิ. เถโรปิ อิทเมว สุตฺตํ กมฺมฏฺฐานํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. อยเมตสฺส อตฺโถติ อยํ เอตสฺส ปญฺหสฺส อตฺโถ. อิติ ภควา รตนราสิมฺหิ มณิกูฏํ คณฺหนฺโต วิย ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ.

Này bhikkhu, nāga là danh xưng của vị tỳ khưu lậu tận. Ở đây, ý nghĩa mà vị lậu tận được gọi là nāga đã được trình bày trong kinh Anaṅgaṇa (chú giải Trung Bộ, 1.63). ‘Hãy đảnh lễ bậc nāga’ có nghĩa là bậc nāga Phật, vị lậu tận, ‘Đức Thế Tôn là bậc giác ngộ, Ngài thuyết pháp vì sự giác ngộ; Đức Thế Tôn là bậc đã được điều phục, Ngài thuyết pháp vì sự điều phục; Đức Thế Tôn là bậc tịch tịnh, Ngài thuyết pháp vì sự tịch tịnh; Đức Thế Tôn là bậc đã vượt qua, Ngài thuyết pháp vì sự vượt qua; Đức Thế Tôn là bậc đã tịch diệt, Ngài thuyết pháp vì sự tịch diệt’ (Trung Bộ, 1.361), hãy thực hiện sự đảnh lễ như vậy, đây là ý nghĩa ở đây. Như vậy, bài kinh này đã trở thành đề mục thiền của vị trưởng lão. Vị trưởng lão cũng đã lấy chính bài kinh này làm đề mục thiền, phát triển tuệ quán và đắc quả A-la-hán. ‘Đây là ý nghĩa của điều này’ có nghĩa là đây là ý nghĩa của câu hỏi này. Như vậy, Đức Thế Tôn, giống như người lấy đỉnh ngọc trên đống châu báu, đã kết thúc bài pháp theo đúng trình tự.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Thuộc Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

วมฺมิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Gò Mối đã kết thúc.

๔. รถวินีตสุตฺตวณฺณนา

4. Phần giải thích kinh Trạm Xe

๒๕๒. เอวํ เม สุตนฺติ รถวินีตสุตฺตํ. ตตฺถ ราชคเหติ เอวํนามเก นคเร, ตญฺหิ มนฺธาตุมหาโควินฺทาทีหิ ปริคฺคหิตตฺตา ราชคหนฺติ วุจฺจติ. อญฺเญเปตฺถ ปกาเร วณฺณยนฺติ. กึ เตหิ? นามเมตํ ตสฺส นครสฺส. ตํ ปเนตํ พุทฺธกาเล จ จกฺกวตฺติกาเล จ นครํ โหติ, เสสกาเล สุญฺญํ โหติ ยกฺขปริคฺคหิตํ, เตสํ วสนฺตวนํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเปติ เวฬุวนนฺติ ตสฺส อุยฺยานสฺส นามํ, ตํ กิร เวฬูหิ ปริกฺขิตฺตํ อโหสิ อฏฺฐารสหตฺเถน จ ปากาเรน, โคปุรฏฺฏาลกยุตฺตํ นีโลภาสํ มโนรมํ, เตน เวฬุวนนฺติ วุจฺจติ. กลนฺทกานญฺเจตฺถ นิวาปํ อทํสุ, เตน กลนฺทกนิวาโปติ วุจฺจติ.

252. ‘Tôi nghe như vầy’ là kinh Trạm Xe. Trong đó, ‘tại thành Rājagaha’ là tại thành phố có tên như vậy. Nơi ấy được gọi là Rājagaha (Vương Xá) vì đã được các vị vua như Mandhātu, Mahāgovinda, v.v... cai quản. Những người khác giải thích theo các cách khác. Cần gì đến chúng? Đây là tên của thành phố ấy. Thành phố này chỉ tồn tại vào thời Đức Phật và thời chuyển luân vương, vào các thời khác thì hoang vắng, bị dạ-xoa chiếm giữ, trở thành khu rừng trú ngụ của chúng. ‘Tại Veḷuvana, nơi nuôi dưỡng các con sóc.’ ‘Veḷuvana’ (Trúc Lâm) là tên của khu vườn ấy. Được biết, nơi ấy được bao quanh bởi các lùm tre và một bức tường thành cao mười tám hắc-tay, có cổng tháp và vọng lâu, có màu xanh biếc, đẹp đẽ. Do đó, nó được gọi là Veḷuvana. Và ở đây, người ta đã cho các con sóc (kalandaka) thức ăn, do đó nó được gọi là Kalandakanivāpa (Nơi nuôi dưỡng sóc).

ปุพฺเพ กิร อญฺญตโร ราชา ตตฺถ อุยฺยานกีฬนตฺถํ อาคโต สุรามเทน มตฺโต ทิวาเสยฺยํ อุปคโต สุปิ. ปริชโนปิสฺส, ‘‘สุตฺโต ราชา’’ติ ปุปฺผผลาทีหิ ปโลภิยมาโน อิโต จิโต จ ปกฺกามิ, อถ สุราคนฺเธน อญฺญตรสฺมา สุสิรรุกฺขา กณฺหสปฺโป นิกฺขมิตฺวา รญฺญาภิมุโข อาคจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา รุกฺขเทวตา, ‘‘รญฺโญ ชีวิตํ ทมฺมี’’ติ กาฬกเวเสน อาคนฺตฺวา กณฺณมูเล สทฺทมกาสิ. ราชา ปฏิพุชฺฌิ, กณฺหสปฺโป [Pg.41] นิวตฺโต. โส ตํ ทิสฺวา, ‘‘อิมาย มม ชีวิตํ ทินฺน’’นฺติ กาฬกานํ ตตฺถ นิวาปํ ปฏฺฐเปสิ, อภยโฆสนญฺจ โฆสาเปสิ. ตสฺมา ตํ ตโต ปภุติ กลนฺทกนิวาปนฺติ สงฺขฺยํ คตํ. กลนฺทกาติ กาฬกานํ นามํ.

Tương truyền, thuở xưa có một vị vua đến đó để du ngoạn trong vườn, say sưa vì men rượu, đã nằm nghỉ ban ngày và ngủ thiếp đi. Đoàn tùy tùng của ông, nghĩ rằng ‘nhà vua đã ngủ,’ bị lôi cuốn bởi hoa quả, v.v... đã đi tản ra đây đó. Bấy giờ, do mùi rượu, một con rắn đen từ một cây có hốc bò ra và tiến về phía nhà vua. Thấy vậy, vị thần cây nghĩ rằng ‘ta sẽ ban mạng sống cho nhà vua,’ đã hiện ra dưới hình dạng một con sóc (kāḷaka) và kêu lên bên tai vua. Nhà vua tỉnh giấc, con rắn đen quay đi. Ông thấy vậy, nghĩ rằng ‘nhờ con vật này mà mạng sống của ta được ban cho,’ đã thiết lập nơi nuôi dưỡng các con sóc (kāḷaka) ở đó, và cho ban bố lệnh cấm săn bắt. Vì thế, kể từ đó, nơi ấy được biết đến với tên gọi Kalandakanivāpa (Nơi nuôi dưỡng sóc). Kalandaka là tên gọi của loài sóc (kāḷaka).

ชาติภูมิกาติ ชาติภูมิวาสิโน. ตตฺถ ชาติภูมีติ ชาตฏฺฐานํ. ตํ โข ปเนตํ เนว โกสลมหาราชาทีนํ น จงฺกีพฺราหมณาทีนํ น สกฺกสุยามสนฺตุสิตาทีนํ น อสีติมหาสาวกาทีนํ น อญฺเญสํ สตฺตานํ ชาตฏฺฐานํ ‘‘ชาติภูมี’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส ปน ชาตทิวเส ทสสหสฺสิโลกธาตุ เอกทฺธชมาลาวิปฺปกิณฺณกุสุมวาสจุณฺณคนฺธสุคนฺธา สพฺพปาลิผุลฺลมิว นนฺทนวนํ วิโรจมานา ปทุมินิปณฺเณ อุทกพินฺทุ วิย อกมฺปิตฺถ, ชจฺจนฺธาทีนญฺจ รูปทสฺสนาทีนิ อเนกานิ ปาฏิหาริยานิ ปวตฺตึสุ, ตสฺส สพฺพญฺญุโพธิสตฺตสฺส ชาตฏฺฐานสากิยชนปโท กปิลวตฺถาหาโร, สา ‘‘ชาติภูมี’’ติ วุจฺจติ.

‘Jātibhūmikā’ (những người từ quê hương) có nghĩa là những người cư ngụ ở quê hương. Trong đó, ‘jātibhūmi’ (quê hương) có nghĩa là nơi sinh. Nơi sinh của vua Kosala, v.v..., của Bà-la-môn Caṅkī, v.v..., của các vị trời Sakka, Suyāma, Santusita, v.v..., của tám mươi vị đại thinh văn, v.v..., hay của các chúng sanh khác, không được gọi là ‘quê hương.’ Nhưng vào ngày đản sanh của vị nào mà mười ngàn thế giới đã rung chuyển như giọt nước trên lá sen, rực rỡ như vườn Nandanavana nở rộ tất cả các loài hoa, thơm ngát hương hoa, hương bột, hương liệu được tung vãi, với những tràng phan đồng nhất, và nhiều phép lạ đã xảy ra như người mù từ lúc sinh được thấy sắc, v.v...; nơi sinh của vị Bồ-tát Toàn Giác ấy, là xứ Sākya, thuộc vùng Kapilavatthu, nơi đó được gọi là ‘quê hương.’

ธมฺมครุภาววณฺณนา

Phần giải thích về trạng thái tôn trọng Pháp

วสฺสํวุฏฺฐาติ เตมาสํ วสฺสํวุฏฺฐา ปวาริตปวารณา หุตฺวา. ภควา เอตทโวจาติ ‘‘กจฺจิ, ภิกฺขเว, ขมนีย’’นฺติอาทีหิ วจเนหิ อาคนฺตุกปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอตํ, ‘‘โก นุ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทิวจนมโวจ. เต กิร ภิกฺขุ, – ‘‘กจฺจิ, ภิกฺขเว, ขมนียํ กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิตฺถ อปฺปกิลมเถน อทฺธานํ อาคตา, น จ ปิณฺฑเกน กิลมิตฺถ, กุโต จ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อาคจฺฉถา’’ติ ปฏิสนฺถารวเสน ปุจฺฉิตา – ‘‘ภควา สากิยชนปเท กปิลวตฺถาหารโต ชาติภูมิโต อาคจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. อถ ภควา เนว สุทฺโธทนมหาราชสฺส, น สกฺโกทนสฺส, น สุกฺโกทนสฺส, น โธโตทนสฺส, น อมิโตทนสฺส, น อมิตฺตาย เทวิยา, น มหาปชาปติยา, น สกลสฺส สากิยมณฺฑลสฺส อาโรคฺยํ ปุจฺฉิ. อถ โข อตฺตนา จ ทสกถาวตฺถุลาภึ ปรญฺจ ตตฺถ สมาทเปตารํ ปฏิปตฺติสมฺปนฺนํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉนฺโต อิทํ – ‘‘โก นุ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

‘Sau khi an cư mùa mưa’ có nghĩa là sau khi đã an cư ba tháng và đã làm lễ pavāraṇā (tự tứ). ‘Đức Thế Tôn đã nói điều này’ có nghĩa là sau khi đã thăm hỏi các vị khách mới đến bằng những lời như ‘Này các bhikkhu, các ông có kham nhẫn được không?,’ v.v..., Ngài đã nói lời này: ‘Này các bhikkhu, vậy ai...’ Được biết, các vị tỳ khưu ấy, khi được hỏi thăm rằng: ‘Này các bhikkhu, các ông có kham nhẫn được không, có sống được không? Các ông có đi đường xa đến đây mà ít mệt nhọc không? Các ông có bị mệt vì việc đi khất thực không? Và này các bhikkhu, các ông từ đâu đến?’ đã trả lời rằng: ‘Bạch Thế Tôn, chúng con từ quê hương, từ vùng Kapilavatthu trong xứ Sākya đến.’ Khi ấy, Đức Thế Tôn đã không hỏi thăm sức khỏe của vua Suddhodana, của Sakkodana, của Sukkodana, của Dhotodana, của Amitodana, của công chúa Amitā, của Mahāpajāpatī, hay của toàn thể dòng họ Sākya. Thay vào đó, Ngài đã hỏi về một vị tỳ khưu, người đã thành tựu trong thực hành, người tự mình chứng đắc mười đề tài luận và cũng khuyến khích người khác trong đó, và Ngài đã nói lời này: ‘Này các bhikkhu, vậy ai...’

กสฺมา [Pg.42] ปน ภควา สุทฺโธทนาทีนํ อาโรคฺยํ อปุจฺฉิตฺวา เอวรูปํ ภิกฺขุเมว ปุจฺฉติ? ปิยตาย. พุทฺธานญฺหิ ปฏิปนฺนกา ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย อุปาสกา อุปาสิกาโย จ ปิยา โหนฺติ มนาปา. กึ การณา? ธมฺมครุตาย. ธมฺมครุโน หิ ตถาคตา, โส จ เนสํ ธมฺมครุภาโว, ‘‘ทุกฺขํ โข อคารโว วิหรติ, อปฺปติสฺโส’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๑) อิมินา อชปาลนิคฺโรธมูเล อุปฺปนฺนชฺฌาสเยน เวทิตพฺโพ. ธมฺมครุตาเยว หิ ภควา มหากสฺสปตฺเถรสฺส อภินิกฺขมนทิวเส ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺโต ติคาวุตํ มคฺคํ อคมาสิ. อติเรกติโยชนสตํ มคฺคํ คนฺตฺวา คงฺคาตีเร ธมฺมํ เทเสตฺวา มหากปฺปินํ สปริสํ อรหตฺเต ปติฏฺฐเปสิ. เอกสฺมึ ปจฺฉาภตฺเต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ มคฺคํ คนฺตฺวา กุมฺภการสฺส นิเวสเน ติยามรตฺตึ ธมฺมกถํ กตฺวา ปุกฺกุสาติกุลปุตฺตํ อนาคามิผเล ปติฏฺฐเปสิ. วีสโยชนสตํ คนฺตฺวา วนวาสิสามเณรสฺส อนุคฺคหํ อกาสิ. สฏฺฐิโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ขทิรวนิยตฺเถรสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. อนุรุทฺธตฺเถโร ปาจีนวํสทาเย นิสินฺโน มหาปุริสวิตกฺกํ วิตกฺเกตีติ ญตฺวา ตตฺถ อากาเสน คนฺตฺวา เถรสฺส ปุรโต โอรุยฺห สาธุการมทาสิ. โกฏิกณฺณโสณตฺเถรสฺส เอกคนฺธกุฏิยํ เสนาสนํ ปญฺญปาเปตฺวา ปจฺจูสกาเล ธมฺมเทสนํ อชฺเฌสิตฺวา สรภญฺญปริโยสาเน สาธุการมทาสิ. ติคาวุตํ มคฺคํ คนฺตฺวา ติณฺณํ กุลปุตฺตานํ วสนฏฺฐาเน โคสิงฺคสาลวเน สามคฺคิรสานิสํสํ กเถสิ. กสฺสโปปิ ภควา – ‘‘อนาคามิผเล ปติฏฺฐิโต อริยสาวโก อย’’นฺติ วิสฺสาสํ อุปฺปาเทตฺวา ฆฏิการสฺส กุมฺภการสฺส นิเวสนํ คนฺตฺวา สหตฺถา อามิสํ คเหตฺวา ปริภุญฺชิ.

Nhưng tại sao đức Thế Tôn không hỏi thăm sức khỏe của vua Suddhodana và những người khác mà chỉ hỏi vị tỳ khưu như vậy? Vì lòng thương mến. Đối với các đức Phật, các vị tỳ khưu, tỳ khưu ni, cận sự nam, cận sự nữ thực hành đúng Chánh Pháp là những người thân yêu, những người khả ái. Vì lý do gì? Vì sự tôn trọng Pháp. Quả thật, các đấng Như Lai tôn trọng Pháp. Và sự tôn trọng Pháp của các ngài cần được hiểu qua ý hướng đã khởi lên dưới cội cây Ajapāla Nigrodha này: “Sống không tôn trọng, không nương tựa quả là khổ” (A. Ni. 4.21). Chính vì tôn trọng Pháp mà đức Thế Tôn đã đi quãng đường ba gāvuta để đón rước trưởng lão Mahākassapa vào ngày ngài xuất gia. Ngài đã đi quãng đường hơn một trăm do tuần, thuyết Pháp ở bờ sông Gaṅgā, và đã an lập Mahākappina cùng với đoàn tùy tùng vào quả A-la-hán. Trong một lần sau bữa ăn, ngài đã đi quãng đường bốn mươi lăm do tuần, thuyết Pháp suốt ba canh đêm tại nhà của người thợ gốm, và đã an lập thiện gia nam tử Pukkusāti vào quả Bất Lai. Ngài đã đi hai mươi do tuần để ban ân huệ cho vị sa di Vanavāsi. Ngài đã đi quãng đường sáu mươi do tuần để thuyết Pháp cho trưởng lão Khadiravaniya. Khi biết rằng trưởng lão Anuruddha đang ngồi ở Pācīnavaṃsadāya và suy tư về những suy tầm của bậc đại nhân, ngài đã đi đến đó bằng hư không, đáp xuống trước mặt trưởng lão và tán thán. Ngài đã cho dọn dẹp chỗ ở trong cùng một hương thất cho trưởng lão Koṭikaṇṇa Soṇa, vào lúc rạng đông đã thỉnh cầu thuyết Pháp, và sau khi kết thúc phần tụng đọc đã tán thán. Ngài đã đi quãng đường ba gāvuta đến khu rừng Gosiṅgasāla, nơi ở của ba vị thiện gia nam tử, và đã nói về lợi ích của sự hòa hợp. Cả đức Phật Kassapa cũng vậy – sau khi đã khởi lên niềm tin rằng: “Vị thánh đệ tử này đã an trú trong quả Bất Lai,” ngài đã đi đến nhà của người thợ gốm Ghaṭikāra, tự tay nhận lấy vật thực và dùng.

อมฺหากํเยว ภควา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย เชตวนโต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ นิกฺขมิ. โกสลมหาราชอนาถปิณฺฑิกาทโย นิวตฺเตตุํ นาสกฺขึสุ. อนาถปิณฺฑิโก ฆรํ อาคนฺตฺวา โทมนสฺสปฺปตฺโต นิสีทิ. อถ นํ ปุณฺณา นาม ทาสี โทมนสฺสปฺปตฺโตสิ สามีติ อาห. ‘‘อาม เช, สตฺถารํ นิวตฺเตตุํ นาสกฺขึ, อถ เม อิมํ เตมาสํ ธมฺมํ วา โสตุํ, ยถาธิปฺปายํ วา ทานํ ทาตุํ น ลภิสฺสามี’’ติ จินฺตา อุปฺปนฺนาติ. อหมฺปิ สามิ สตฺถารํ นิวตฺเตสฺสามีติ. สเจ นิวตฺเตตุํ สกฺโกสิ, ภุชิสฺสาเยว ตฺวนฺติ. สา คนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘นิวตฺตถ ภควา’’ติ อาห. ปุณฺเณ ตฺวํ ปรปฏิพทฺธชีวิกา กึ เม กริสฺสสีติ. ภควา [Pg.43] มยฺหํ เทยฺยธมฺโม นตฺถีติ ตุมฺเหปิ ชานาถ, ตุมฺหากํ นิวตฺตนปจฺจยา ปนาหํ ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐหิสฺสามีติ. ภควา สาธุ สาธุ ปุณฺเณติ สาธุการํ กตฺวา นิวตฺเตตฺวา เชตวนเมว ปวิฏฺโฐ. อยํ กถา ปากฏา อโหสิ. เสฏฺฐิ สุตฺวา ปุณฺณาย กิร ภควา นิวตฺติโตติ ตํ ภุชิสฺสํ กตฺวา ธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชิ, ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิ. อถสฺสา สตฺถา อารทฺธวิปสฺสกภาวํ ญตฺวา อิมํ โอภาสคาถํ วิสฺสชฺเชสิ –

Chính đức Thế Tôn của chúng ta, khi mùa an cư sắp đến, đã cùng đoàn tỳ khưu tăng rời khỏi Jetavana để du hành. Vua xứ Kosala, Anāthapiṇḍika, và những người khác đã không thể thỉnh ngài quay trở lại. Anāthapiṇḍika trở về nhà, ngồi xuống với lòng sầu muộn. Bấy giờ, một nữ tỳ tên là Puṇṇā nói với ông: “Thưa ngài, ngài đang sầu muộn sao?” “Phải, này cô, ta đã không thể thỉnh đức Đạo Sư quay trở lại, và giờ đây ta nghĩ rằng: ‘Trong ba tháng này, ta sẽ không được nghe Pháp, cũng không được cúng dường theo ý muốn.’” “Thưa ngài, con cũng sẽ đi thỉnh đức Đạo Sư quay trở lại.” “Nếu cô có thể làm cho ngài quay trở lại, cô sẽ được tự do.” Cô ấy đi đến, đảnh lễ dưới chân đức Thập Lực và nói: “Bạch đức Thế Tôn, xin ngài hãy quay trở lại.” “Này Puṇṇā, cô sống phụ thuộc vào người khác, cô có thể làm gì cho ta?” “Bạch đức Thế Tôn, ngài cũng biết rằng con không có vật gì để cúng dường, nhưng nhờ nhân duyên ngài quay trở lại, con sẽ an trú trong Tam Quy và Ngũ Giới.” Đức Thế Tôn tán thán: “Lành thay, lành thay, Puṇṇā!” rồi quay trở lại và đi vào Jetavana. Câu chuyện này đã trở nên nổi tiếng. Vị trưởng giả nghe rằng đức Thế Tôn đã quay trở lại vì Puṇṇā, liền giải thoát cho cô và xem cô như con gái. Cô đã xin xuất gia và được xuất gia. Sau khi xuất gia, cô bắt đầu thực hành thiền minh sát. Bấy giờ, đức Đạo Sư, biết rằng cô đã bắt đầu thực hành thiền minh sát, đã nói lên bài kệ quang minh này –

‘‘ปุณฺเณ ปูเรสิ สทฺธมฺมํ, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา;

ปริปุณฺณาย ปญฺญาย, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสสี’’ติ. (เถรีคา. ๓);

“Này Puṇṇā, hãy làm viên mãn Chánh Pháp, như mặt trăng vào ngày rằm; với trí tuệ viên mãn, con sẽ chấm dứt khổ đau.” (Therīgā. 3);

คาถาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปตฺวา อภิญฺญาตา สาวิกา อโหสีติ. เอวํ ธมฺมครุโน ตถาคตา.

Khi bài kệ kết thúc, bà đã đắc quả A-la-hán và trở thành một nữ đệ tử nổi danh. Như vậy, các đấng Như Lai tôn trọng Pháp.

นนฺทกตฺเถเร อุปฏฺฐานสาลายํ ธมฺมํ เทเสนฺเตปิ ภควา อนหาโตว คนฺตฺวา ติยามรตฺตึ ฐิตโกว ธมฺมกถํ สุตฺวา เทสนาปริโยสาเน สาธุการมทาสิ. เถโร อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘กาย เวลาย, ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ตยา สุตฺตนฺเต อารทฺธมตฺเตติ. ทุกฺกรํ กริตฺถ, ภนฺเต, พุทฺธสุขุมาลา ตุมฺเหติ. สเจ ตฺวํ, นนฺท, กปฺปํ เทเสตุํ สกฺกุเณยฺยาสิ, กปฺปมตฺตมฺปาหํ ฐิตโกว สุเณยฺยนฺติ ภควา อโวจ. เอวํ ธมฺมครุโน ตถาคตา. เตสํ ธมฺมครุตาย ปฏิปนฺนกา ปิยา โหนฺติ, ตสฺมา ปฏิปนฺนเก ปุจฺฉิ. ปฏิปนฺนโก จ นาม อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โน ปรหิตาย, ปรหิตาย ปฏิปนฺโน โน อตฺตหิตาย, โน อตฺตหิตาย จ ปฏิปนฺโน โน ปรหิตาย จ, อตฺตหิตาย จ ปฏิปนฺโน ปรหิตาย จาติ จตุพฺพิโธ โหติ.

Ngay cả khi trưởng lão Nandaka đang thuyết Pháp trong giảng đường, đức Thế Tôn, dù chưa tắm, đã đi đến và đứng nghe pháp thoại suốt ba canh đêm, và sau khi bài giảng kết thúc, ngài đã tán thán. Vị trưởng lão đến đảnh lễ và hỏi: “Bạch ngài, ngài đã đến vào lúc nào?” “Ngay khi ông bắt đầu bài kinh.” “Bạch ngài, ngài đã làm một việc khó làm, ngài là một vị Phật tinh tế.” Đức Thế Tôn nói: “Này Nanda, nếu ông có thể thuyết giảng trong một kiếp, ta cũng sẽ đứng nghe trong suốt một kiếp.” Như vậy, các đấng Như Lai tôn trọng Pháp. Vì sự tôn trọng Pháp của các ngài, những người thực hành đúng Chánh Pháp trở nên thân yêu, do đó ngài đã hỏi những người thực hành đúng Chánh Pháp. Và người thực hành đúng Chánh Pháp có bốn loại: người thực hành vì lợi ích của bản thân chứ không vì lợi ích của người khác, người thực hành vì lợi ích của người khác chứ không vì lợi ích của bản thân, người thực hành không vì lợi ích của bản thân cũng không vì lợi ích của người khác, và người thực hành vì lợi ích của cả bản thân và người khác.

ตตฺถ โย สยํ ทสนฺนํ กถาวตฺถูนํ ลาภี โหติ, ปรํ ตตฺถ น โอวทติ น อนุสาสติ อายสฺมา พากุโล วิย. อยํ อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน นาม โน ปรหิตาย ปฏิปนฺโน, เอวรูปํ ภิกฺขุํ ภควา น ปุจฺฉติ. กสฺมา? น มยฺหํ สาสนสฺส วฑฺฒิปกฺเข ฐิโตติ.

Trong số đó, người tự mình thành tựu mười đề tài luận đàm, nhưng không khuyên dạy, không chỉ bảo người khác về những điều đó, giống như tôn giả Bākula. Đây được gọi là người thực hành vì lợi ích của bản thân chứ không vì lợi ích của người khác. Đức Thế Tôn không hỏi một vị tỳ khưu như vậy. Tại sao? Vì người ấy không đứng về phía phát triển giáo pháp của ta.

โย ปน ทสนฺนํ กถาวตฺถูนํ อลาภี, ปรํ เตหิ โอวทติ เตน กตวตฺตสาทิยนตฺถํ อุปนนฺโท สกฺยปุตฺโต วิย, อยํ ปรหิตาย ปฏิปนฺโน [Pg.44] นาม โน อตฺตหิตาย, เอวรูปมฺปิ น ปุจฺฉติ. กสฺมา? อสฺส ตณฺหา มหาปจฺฉิ วิย อปฺปหีนาติ.

Còn người không thành tựu mười đề tài luận đàm, nhưng lại dùng chúng để khuyên dạy người khác nhằm mục đích để người khác thực hiện các bổn phận đối với mình, giống như Upananda, người con trai của dòng họ Sakya. Đây được gọi là người thực hành vì lợi ích của người khác chứ không vì lợi ích của bản thân. Ngài cũng không hỏi một người như vậy. Tại sao? Vì ái dục của người ấy chưa được đoạn trừ, giống như một cái giỏ lớn.

โย อตฺตนาปิ ทสนฺนํ กถาวตฺถูนํ อลาภี, ปรมฺปิ เตหิ น โอวทติ, ลาฬุทายี วิย, อยํ เนว อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน น ปรหิตาย, เอวรูปมฺปิ น ปุจฺฉติ. กสฺมา? อสฺส อนฺโต กิเลสา ผรสุเฉชฺชา วิย มหนฺตาติ.

Vị nào tự mình không thành tựu mười đề tài câu chuyện, cũng không dùng các đề tài ấy để khuyên dạy người khác, giống như ngài Lāḷudāyī, vị này không thực hành vì lợi ích cho mình, cũng không vì lợi ích cho người. (Đức Phật) cũng không hỏi vị như vậy. Tại sao? Vì các phiền não bên trong của vị ấy to lớn như cây khó chặt bằng búa.

โย ปน สยํ ทสนฺนํ กถาวตฺถูนํ ลาภี, ปรมฺปิ เตหิ โอวทติ, อยํ อตฺตหิตาย เจว ปรหิตาย จ ปฏิปนฺโน นาม สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทโย อสีติมหาเถรา วิย, เอวรูปํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉติ. กสฺมา? มยฺหํ สาสนสฺส วุฑฺฒิปกฺเข ฐิโตติ. อิธาปิ เอวรูปเมว ปุจฺฉนฺโต – ‘‘โก นุ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห.

Còn vị nào tự mình thành tựu mười đề tài câu chuyện, cũng dùng các đề tài ấy để khuyên dạy người khác, vị này được gọi là người thực hành vì lợi ích cho mình và vì lợi ích cho người, giống như tám mươi vị đại trưởng lão, đứng đầu là các ngài Sāriputta, Moggallāna, Mahākassapa. (Đức Phật) hỏi vị tỳ khưu như vậy. Tại sao? Vì (vị ấy) đứng về phía làm cho giáo pháp của ta được hưng thịnh. Ở đây cũng vậy, trong khi hỏi về một vị như thế, Ngài đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, có ai chăng...’ và các câu tương tự.

เอวํ ภควตา ปุฏฺฐานํ ปน เตสํ ภิกฺขูนํ ภควา อตฺตโน ชาติภูมิยํ อุภยหิตาย ปฏิปนฺนํ ทสกถาวตฺถุลาภึ ภิกฺขุํ ปุจฺฉติ, โก นุ โข ตตฺถ เอวรูโปติ น อญฺญมญฺญํ จินฺตนา วา สมนฺตนา วา อโหสิ. กสฺมา? อายสฺมา หิ มนฺตาณิปุตฺโต ตสฺมึ ชนปเท อากาสมชฺเฌ ฐิโต จนฺโท วิย สูริโย วิย จ ปากโฏ ปญฺญาโต. ตสฺมา เต ภิกฺขู เมฆสทฺทํ สุตฺวา เอกชฺฌํ สนฺนิปติตโมรฆฏา วิย ฆนสชฺฌายํ กาตุํ, อารทฺธภิกฺขู วิย จ อตฺตโน อาจริยํ ปุณฺณตฺเถรํ ภควโต อาโรเจนฺตา เถรสฺส จ คุณํ ภาสิตุํ อปฺปโหนฺเตหิ มุเขหิ เอกปฺปหาเรเนว ปุณฺโณ นาม, ภนฺเต, อายสฺมาติอาทิมาหํสุ. ตตฺถ ปุณฺโณติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. มนฺตาณิยา ปน โส ปุตฺโต, ตสฺมา มนฺตาณิปุตฺโตติ วุจฺจติ. สมฺภาวิโตติ คุณสมฺภาวนาย สมฺภาวิโต.

Và khi các vị tỳ khưu ấy được Đức Thế Tôn hỏi như vậy, rằng Đức Thế Tôn đang hỏi về một vị tỳ khưu ở quê hương của các vị ấy, người thực hành vì lợi ích cho cả hai và đã thành tựu mười đề tài câu chuyện, rằng ‘có ai như vậy ở đó chăng?’, họ đã không có sự suy nghĩ hay bàn bạc với nhau. Tại sao? Bởi vì Tôn giả Mantāṇiputta ở xứ ấy đã nổi tiếng và được biết đến như mặt trăng hay mặt trời đứng giữa bầu trời. Do đó, các vị tỳ khưu ấy, giống như bầy công tụ tập lại một chỗ khi nghe tiếng sấm để cùng nhau cất tiếng hót vang, và giống như các vị tỳ khưu mới tu tập, trong khi trình bày về vị thầy của mình là trưởng lão Puṇṇa lên Đức Thế Tôn, và với những cái miệng không đủ khả năng để nói lên đức hạnh của vị trưởng lão, đã đồng thanh nói một lượt rằng: ‘Bạch Thế Tôn, có Tôn giả tên là Puṇṇa...’ và các câu tương tự. Ở đây, Puṇṇa là tên của vị trưởng lão ấy. Và ngài là con trai của bà Mantāṇī, do đó được gọi là Mantāṇiputta. ‘Được tôn kính’ (sambhāvito) có nghĩa là được tôn kính do sự thành tựu các đức hạnh.

อปฺปิจฺฉตาทิวณฺณนา

Giải thích về sự ít ham muốn và các đức hạnh khác

อปฺปิจฺโฉติ อิจฺฉาวิรหิโต นิอิจฺโฉ นิตฺตณฺโห. เอตฺถ หิ พฺยญฺชนํ สาวเสสํ วิย, อตฺโถ ปน นิรวเสโส. น หิ ตสฺส อนฺโต อณุมตฺตาปิ ปาปิกา อิจฺฉา นาม อตฺถิ. ขีณาสโว เหส สพฺพโส ปหีนตณฺโห. อปิเจตฺถ อตฺริจฺฉตา ปาปิจฺฉตา มหิจฺฉตา อปฺปิจฺฉตาติ อยํ เภโท เวทิตพฺโพ.

‘Ít ham muốn’ (appiccho) có nghĩa là người không có ham muốn, không có ước muốn, không có ái dục. Ở đây, văn tự dường như có giới hạn, nhưng ý nghĩa thì không có giới hạn. Bởi vì bên trong vị ấy không có một ham muốn xấu xa nào dù chỉ là nhỏ như nguyên tử. Vị này là bậc lậu tận, đã đoạn trừ hoàn toàn ái dục. Hơn nữa, ở đây cần phải hiểu sự phân biệt này: ham muốn quá độ, ham muốn xấu xa, ham muốn lớn, và ít ham muốn.

ตตฺถ [Pg.45] สกลาเภ อติตฺตสฺส ปรลาเภ ปตฺถนา อตฺริจฺฉตา นาม. ตาย สมนฺนาคตสฺส เอกภาเชน ปกฺกปูโวปิ อตฺตโน ปตฺเต ปติโต น สุปกฺโก วิย ขุทฺทโก วิย จ ขายติ. สฺเวว ปรสฺส ปตฺเต ปกฺขิตฺโต สุปกฺโก วิย มหนฺโต วิย จ ขายติ. อสนฺตคุณสมฺภาวนตา ปน ปฏิคฺคหเณ จ อมตฺตญฺญุตา ปาปิจฺฉตา นาม, สา, ‘‘อิเธกจฺโจ อสฺสทฺโธ สมาโน สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม อาคตาเยว, ตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล โกหญฺเญ ปติฏฺฐาติ. สนฺตคุณสมฺภาวนา ปน ปฏิคฺคหเณ จ อมตฺตญฺญุตา มหิจฺฉตา นาม. สาปิ, ‘‘อิเธกจฺโจ สทฺโธ สมาโน สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตูติ อิจฺฉติ, สีลวา สมาโน สีลวาติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ (วิภ. ๘๕๑) อิมินา นเยน อาคตาเยว, ตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ทุสฺสนฺตปฺปโย โหติ, วิชาตมาตาปิสฺส จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

Trong đó, sự không thỏa mãn với những gì mình có được và mong cầu những gì người khác có được được gọi là ham muốn quá độ. Đối với người có tính này, ngay cả một cái bánh nướng được chia một phần rơi vào bát của mình cũng có vẻ như chưa chín kỹ và như nhỏ bé. Chính cái bánh đó khi được đặt vào bát của người khác lại có vẻ như đã chín kỹ và như to lớn. Còn sự phô trương những đức hạnh không có và sự không biết đủ trong việc nhận lãnh được gọi là ham muốn xấu xa. Điều này đã được đề cập trong A-tỳ-đàm theo phương pháp: ‘Ở đây, có người không có đức tin nhưng muốn người ta biết mình là người có đức tin...’ và các câu tương tự. Người có tính này thì an trú trong sự lừa dối. Còn sự phô trương những đức hạnh có thật và sự không biết đủ trong việc nhận lãnh được gọi là ham muốn lớn. Điều này cũng đã được đề cập theo phương pháp: ‘Ở đây, có người có đức tin nhưng muốn người ta biết mình là người có đức tin; là người có giới hạnh nhưng muốn người ta biết mình là người có giới hạnh...’ (Vibha. 851). Người có tính này thì khó làm cho hài lòng. Ngay cả người mẹ đã sinh ra cũng không thể nắm bắt được tâm của người ấy. Do đó, điều này được nói rằng –

‘‘อคฺคิกฺขนฺโธ สมุทฺโท จ, มหิจฺโฉ จาปิ ปุคฺคโล;

สกเฏน ปจฺจยํ เทตุ, ตโยเปเต อตปฺปยา’’ติ.

‘Một khối lửa, biển cả, và cả người có ham muốn lớn; Dù cho vật dụng bằng cả xe, cả ba điều này đều không thể làm cho thỏa mãn.’

สนฺตคุณนิคูหนตา ปน ปฏิคฺคหเณ จ มตฺตญฺญุตา อปฺปิจฺฉตา นาม, ตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล อตฺตนิ วิชฺชมานมฺปิ คุณํ ปฏิจฺฉาเทตุกามตาย, ‘‘สทฺโธ สมาโน สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตูติ น อิจฺฉติ. สีลวา, ปวิวิตฺโต, พหุสฺสุโต, อารทฺธวีริโย, สมาธิสมฺปนฺโน, ปญฺญวา, ขีณาสโว สมาโน ขีณาสโวติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ น อิจฺฉติ, เสยฺยถาปิ มชฺฌนฺติกตฺเถโร.

Còn sự che giấu những đức hạnh có thật và sự biết đủ trong việc nhận lãnh được gọi là ít ham muốn. Người có tính này, do muốn che giấu đức hạnh hiện có nơi mình, là người có đức tin nhưng không muốn người ta biết mình là người có đức tin. Là người có giới hạnh, sống viễn ly, đa văn, tinh tấn, thành tựu thiền định, có trí tuệ, là bậc lậu tận nhưng không muốn người ta biết mình là bậc lậu tận, giống như trưởng lão Majjhantika.

เถโร กิร มหาขีณาสโว อโหสิ, ปตฺตจีวรํ ปนสฺส ปาทมตฺตเมว อคฺฆติ, โส อโสกสฺส ธมฺมรญฺโญ วิหารมหทิวเส สงฺฆตฺเถโร อโหสิ. อถสฺส อติลูขภาวํ ทิสฺวา มนุสฺสา, ‘‘ภนฺเต, โถกํ พหิ โหถา’’ติ อาหํสุ. เถโร, ‘‘มาทิเส ขีณาสเว รญฺโญ สงฺคหํ อกโรนฺเต อญฺโญ โก กริสฺสตี’’ติ ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา สงฺฆตฺเถรสฺส อุกฺขิตฺตปิณฺฑํ คณฺหนฺโตเยว อุมฺมุชฺชิ. เอวํ ขีณาสโว สมาโน, ‘‘ขีณาสโวติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ น อิจฺฉติ. เอวํ อปฺปิจฺโฉ ปน ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนํ ลาภํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนํ ลาภํ ถาวรํ กโรติ, ทายกานํ [Pg.46] จิตฺตํ อาราเธติ, ยถา ยถา หิ โส อตฺตโน อปฺปิจฺฉตาย อปฺปํ คณฺหาติ, ตถา ตถา ตสฺส วตฺเต ปสนฺนา มนุสฺสา พหู เทนฺติ.

Tương truyền, vị trưởng lão là một bậc đại lậu tận, nhưng y bát của ngài chỉ đáng giá một pāda. Ngài là vị trưởng lão Tăng đoàn vào ngày đại lễ cúng dường tu viện của Pháp vương Asoka. Khi ấy, thấy vẻ ngoài quá thô sơ của ngài, người ta đã nói: ‘Bạch ngài, xin ngài hãy lui ra ngoài một chút.’ Vị trưởng lão, (nghĩ rằng) ‘Nếu một bậc lậu tận như ta không nhận sự cúng dường của đức vua thì ai khác sẽ làm?’, đã lặn xuống đất và trồi lên ngay lúc nhận lấy vật thực khất thực được dâng lên vị trưởng lão Tăng đoàn. Như vậy, dù là bậc lậu tận, ngài không muốn ‘người ta biết mình là bậc lậu tận’. Và vị tỳ khưu ít ham muốn như vậy làm cho lợi lộc chưa sanh được sanh khởi, làm cho lợi lộc đã sanh được bền vững, làm cho tâm của các thí chủ được hoan hỷ. Bởi vì, khi ngài nhận lấy ít do sự ít ham muốn của mình, thì người ta, do hoan hỷ với hạnh của ngài, lại cúng dường nhiều.

อปโรปิ จตุพฺพิโธ อปฺปิจฺโฉ – ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ อธิคมอปฺปิจฺโฉติ. ตตฺถ จตูสุ ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ นาม, โส ทายกสฺส วสํ ชานาติ, เทยฺยธมฺมสฺส วสํ ชานาติ, อตฺตโน ถามํ ชานาติ. ยทิ หิ เทยฺยธมฺโม พหุ โหติ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, ทายกสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโม อปฺโป, ทายโก พหุํ ทาตุกาโม, เทยฺยธมฺมสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโมปิ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, อตฺตโน ถามํ ญตฺวา ปมาเณเนว คณฺหาติ.

Lại nữa, có bốn loại người ít ham muốn: người ít ham muốn về vật dụng, người ít ham muốn về hạnh đầu đà, người ít ham muốn về pháp học, và người ít ham muốn về sự chứng đắc. Trong đó, người ít ham muốn về bốn vật dụng được gọi là người ít ham muốn về vật dụng. Vị ấy biết khả năng của thí chủ, biết tình trạng của vật cúng dường, và biết sức của mình. Nếu vật cúng dường nhiều, nhưng thí chủ muốn cúng ít, vị ấy nhận ít theo ý của thí chủ. Vật cúng dường ít, nhưng thí chủ muốn cúng nhiều, vị ấy nhận ít theo tình trạng của vật cúng dường. Vật cúng dường cũng nhiều, thí chủ cũng muốn cúng nhiều, vị ấy biết sức của mình và chỉ nhận một cách vừa phải.

ธุตงฺคสมาทานสฺส อตฺตนิ อตฺถิภาวํ นชานาเปตุกาโม ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ นาม. ตสฺส วิภาวนตฺถํ อิมานิ วตฺถูนิ – โสสานิกมหาสุมนตฺเถโร กิร สฏฺฐิ วสฺสานิ สุสาเน วสิ, อญฺโญ เอกภิกฺขุปิ น อญฺญาสิ, เตเนวาห –

Vị không muốn cho biết về sự kiện mình có thọ trì các hạnh đầu-đà được gọi là người thiểu dục về hạnh đầu-đà. Để làm sáng tỏ điều này, có những câu chuyện sau đây: Tương truyền, trưởng lão Mahāsumana, vị ở nghĩa địa, đã sống trong nghĩa địa suốt sáu mươi năm, không một vị tỳ khưu nào khác hay biết. Do đó, ngài đã nói rằng:

‘‘สุสาเน สฏฺฐิ วสฺสานิ, อพฺโพกิณฺณํ วสามหํ;

ทุติโย มํ น ชาเนยฺย, อโห โสสานิกุตฺตโม’’ติ.

“Ta đã sống sáu mươi năm, không gián đoạn tại nghĩa địa; không một người thứ hai nào hay biết về ta. Ôi, thật là một vị ở nghĩa địa tối thượng!”

เจติยปพฺพเต ทฺเวภาติยตฺเถรา วสึสุ. เตสุ กนิฏฺโฐ อุปฏฺฐาเกน เปสิตา อุจฺฉุขณฺฑิกา คเหตฺวา เชฏฺฐสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ปริโภคํ, ภนฺเต, กโรถาติ. เถรสฺส จ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา มุขํ วิกฺขาลนกาโล อโหสิ. โส อลํ, อาวุโสติ อาห. กจฺจิ, ภนฺเต, เอกาสนิกตฺถาติ. อาหราวุโส, อุจฺฉุขณฺฑิกาติ ปญฺญาส วสฺสานิ เอกาสนิโก สมาโนปิ ธุตงฺคํ นิคูหมาโน ปริโภคํ กตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา ปุน ธุตงฺคํ อธิฏฺฐาย คโต.

Tại núi Cetiya, có hai vị trưởng lão là anh em cùng sống. Trong hai vị, người em nhận được một khúc mía do một người thị giả gởi đến, bèn cầm lấy đi đến chỗ người anh. (Và nói:) “Kính bạch Đại đức, xin ngài hãy dùng.” Lúc ấy, vị trưởng lão đã dùng bữa xong và đang là lúc súc miệng. Vị ấy nói: “Thôi đủ rồi, hiền giả.” (Người em hỏi:) “Kính bạch Đại đức, có phải ngài đang thực hành hạnh nhất tọa thực chăng?” (Vị trưởng lão đáp:) “Hiền giả, hãy mang khúc mía lại đây.” Mặc dù đã là người thực hành hạnh nhất tọa thực suốt năm mươi năm, nhưng vì muốn che giấu hạnh đầu-đà của mình, ngài đã dùng (khúc mía), súc miệng, rồi sau đó đi đến nơi khác và phát nguyện lại hạnh đầu-đà.

โย ปน สาเกตกติสฺสตฺเถโร วิย พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ นาม. เถโร กิร ขโณ นตฺถีติ อุทฺเทสปริปุจฺฉาสุ โอกาสํ อกโรนฺโต มรณกฺขยํ, ภนฺเต, ลภิสฺสถาติ โจทิโต คณํ วิสฺสชฺเชตฺวา กณิการวาลิกสมุทฺทวิหารํ คโต. ตตฺถ อนฺโตวสฺสํ เถรนวมชฺฌิมานํ อุปกาโร หุตฺวา [Pg.47] มหาปวารณาย อุโปสถทิวเส ธมฺมกถาย ชนตํ โขเภตฺวา คโต.

Vị nào không muốn cho biết về sự đa văn của mình, giống như trưởng lão Tissa ở Sāketa, vị ấy được gọi là người thiểu dục về phương diện học tập (pháp học). Tương truyền, vị trưởng lão ấy đã không dành thời gian cho việc trùng tụng và vấn đáp, với lý do là “không có thời giờ.” Khi bị sách tấn rằng: “Kính bạch Đại đức, ngài sẽ đi đến chỗ mệnh chung (mà không dạy dỗ),” ngài đã giải tán tăng chúng và đi đến tu viện Kaṇikāravālika Samudda. Tại đó, trong mùa an cư, ngài đã giúp đỡ các vị trưởng lão, tân tỳ và trung tỳ, rồi vào ngày Bố-tát của lễ Đại Tự Tứ, ngài đã làm quần chúng xúc động bằng một bài pháp thoại, sau đó ngài đã ra đi.

โย ปน โสตาปนฺนาทีสุ อญฺญตโร หุตฺวา โสตาปนฺนาทิภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อธิคมอปฺปิจฺโฉ นาม, ตโย กุลปุตฺตา วิย ฆฏิการกุมฺภกาโร วิย จ.

Vị nào đã là một trong các bậc như Tu-đà-hoàn v.v... mà không muốn cho biết về trạng thái Tu-đà-hoàn v.v... của mình, vị ấy được gọi là người thiểu dục về phương diện chứng đắc, giống như ba vị thiện gia nam tử và giống như người thợ gốm Ghaṭikāra.

อายสฺมา ปน ปุณฺโณ อตฺริจฺฉตํ ปาปิจฺฉตํ มหิจฺฉตญฺจ ปหาย สพฺพโส อิจฺฉาปฏิปกฺขภูตาย อโลภสงฺขาตาย ปริสุทฺธาย อปฺปิจฺฉตาย สมนฺนาคตตฺตา อปฺปิจฺโฉ นาม อโหสิ. ภิกฺขูนมฺปิ, ‘‘อาวุโส, อตฺริจฺฉตา ปาปิจฺฉตา มหิจฺฉตาติ อิเม ธมฺมา ปหาตพฺพา’’ติ เตสุ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา เอวรูปํ อปฺปิจฺฉตํ สมาทาย วตฺติตพฺพนฺติ อปฺปิจฺฉกถํ กเถสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺตนา จ อปฺปิจฺโฉ อปฺปิจฺฉกถญฺจ ภิกฺขูนํ กตฺตา’’ติ.

Còn Tôn giả Puṇṇa, do đã từ bỏ lòng tham quá độ, lòng tham xấu xa, và lòng tham lớn, và do đã thành tựu đức tính thiểu dục trong sạch, được gọi là vô tham, là trạng thái hoàn toàn đối nghịch với lòng ham muốn, nên ngài được gọi là người thiểu dục. Ngài cũng đã thuyết một bài pháp về sự thiểu dục cho các vị tỳ khưu, chỉ ra sự nguy hại trong các điều ấy (và nói rằng): “Chư hiền, các pháp này là lòng tham quá độ, lòng tham xấu xa, và lòng tham lớn, cần phải được từ bỏ,” và rằng nên sống bằng cách thực hành đức tính thiểu dục như vậy. Do đó, có lời nói rằng: “Tự thân ngài thiểu dục và cũng là người nói về sự thiểu dục cho các tỳ khưu.”

ทฺวาทสวิธสนฺโตสวณฺณนา

Giải thích về mười hai loại tri túc

อิทานิ อตฺตนา จ สนฺตุฏฺโฐติอาทีสุ วิเสสตฺถเมว ทีปยิสฺสาม. โยชนา ปน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. สนฺตุฏฺโฐติ อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต. โส ปเนส สนฺโตโส ทฺวาทสวิโธ โหติ. เสยฺยถิทํ, จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถสารุปฺปสนฺโตโสติ ติวิโธ, เอวํ ปิณฺฑปาตาทีสุ. ตสฺสายํ ปเภทสํวณฺณนา.

Bây giờ, đối với các câu như “tự thân ngài tri túc” v.v..., chúng tôi sẽ chỉ làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt. Còn về sự liên kết (cú pháp), nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến. “Tri túc” có nghĩa là người đã thành tựu sự tri túc đối với các vật dụng bất kỳ. Sự tri túc này có mười hai loại. Đó là: đối với y phục, có ba loại là tri túc với những gì nhận được, tri túc tùy theo sức lực, và tri túc tùy theo sự thích hợp. Tương tự như vậy đối với vật thực khất thực v.v... Sau đây là phần giải thích chi tiết về các sự phân chia ấy.

อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา. โส เตเนว ยาเปติ อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ โย ปกติทุพฺพโล วา โหติ อาพาธชราภิภูโต วา, ครุจีวรํ ปารุปนฺโต กิลมติ, โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ปณีตปจฺจยลาภี โหติ, โส ปฏฺฏจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆจีวรํ พหูนิ วา ปน จีวรานิ ลภิตฺวา อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ อิทํ พหุสฺสุตานํ อนุรูปํ, อิทํ คิลานานํ อิทํ อปฺปลาภานํ โหตูติ ทตฺวา เตสํ ปุราณจีวรํ วา [Pg.48] สงฺการกูฏาทิโต วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา เตหิ สงฺฆาฏึ กตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

Ở đây, vị tỳ khưu nhận được y phục, dù tốt hay xấu. Vị ấy sống với y phục đó, không mong cầu y phục khác, và dù có nhận được cũng không lấy. Đây là sự tri túc của vị ấy về y phục với những gì nhận được. Lại nữa, vị nào có thể chất yếu ớt, hoặc bị bệnh tật, già nua chi phối, cảm thấy mệt mỏi khi đắp y nặng, vị ấy đổi y đó với một vị tỳ khưu đồng phạm hạnh, rồi sống với chiếc y nhẹ hơn mà vẫn tri túc. Đây là sự tri túc của vị ấy về y phục tùy theo sức lực. Một vị khác là người nhận được các vật dụng quý giá. Vị ấy, sau khi nhận được một chiếc y đắt tiền như y lụa v.v... hoặc nhiều y phục, bèn đem cho đi (và nghĩ rằng): “Y này hãy dành cho các vị trưởng lão, các vị xuất gia lâu năm, y này thích hợp cho các bậc đa văn, y này hãy dành cho các bệnh nhân, cho những người ít lợi lộc.” Rồi vị ấy lấy y cũ của họ, hoặc nhặt các mảnh giẻ từ đống rác v.v..., may thành y tăng-già-lê và đắp lên mình mà vẫn tri túc. Đây là sự tri túc của vị ấy về y phục tùy theo sự thích hợp.

อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา ปิณฺฑปาตํ ลภติ, เยนสฺส ปริภุตฺเตน อผาสุ โหติ, โส สภาคสฺส ภิกฺขุโน ตํ ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปายโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร พหุํ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ, โส ตํ จีวรํ วิย จิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภิคิลานานํ ทตฺวา เตสํ วา เสสกํ ปิณฺฑาย วา จริตฺวา มิสฺสกาหารํ ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

Lại nữa, ở đây, vị tỳ khưu nhận được vật thực khất thực, dù thô sơ hay mỹ vị. Vị ấy sống với vật thực đó, không mong cầu vật thực khác, và dù có nhận được cũng không lấy. Đây là sự tri túc của vị ấy về vật thực khất thực với những gì nhận được. Vị nào nhận được vật thực khất thực không hợp với thể tạng hoặc không hợp với bệnh tình của mình, mà khi dùng vào sẽ cảm thấy không thoải mái, vị ấy đem cho một vị tỳ khưu đồng phạm hạnh, rồi nhận lấy và dùng món ăn thích hợp từ tay vị ấy để thực hành sa-môn pháp mà vẫn tri túc. Đây là sự tri túc của vị ấy về vật thực khất thực tùy theo sức lực. Một vị khác nhận được nhiều vật thực khất thực mỹ vị. Vị ấy, cũng giống như trường hợp y phục, đem cho các vị xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, những người ít lợi lộc, và các bệnh nhân, rồi dùng phần còn lại của họ, hoặc đi khất thực rồi dùng món ăn hỗn hợp mà vẫn tri túc. Đây là sự tri túc của vị ấy về vật thực khất thực tùy theo sự thích hợp.

อิธ ปน ภิกฺขุ เสนาสนํ ลภติ มนาปํ วา อมนาปํ วา, โส เตน เนว โสมนสฺสํ น ปฏิฆํ อุปฺปาเทติ, อนฺตมโส ติณสนฺถารเกนาปิ ยถาลทฺเธเนว ตุสฺสติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา เสนาสนํ ลภติ, ยตฺถสฺส วสโต อผาสุ โหติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส สนฺตเก สปฺปายเสนาสเน วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส. อปโร มหาปุญฺโญ เลณมณฺฑปกูฏาคาราทีนิ พหูนิ ปณีตเสนาสนานิ ลภติ, โส ตานิ จีวราทีนิ วิย จิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภิคิลานานํ ทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. โยปิ, ‘‘อุตฺตมเสนาสนํ นาม ปมาทฏฺฐานํ, ตตฺถ นิสินฺนสฺส ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, นิทฺทาภิภูตสฺส ปุน ปฏิพุชฺฌโต ปาปวิตกฺกา ปาตุภวนฺตี’’ติ ปฏิสญฺจิกฺขิตฺวา ตาทิสํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ, โส ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อพฺโภกาสรุกฺขมูลาทีสุ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมฺปิสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được chỗ ở thích ý hay không thích ý, vị ấy không do đó mà sanh khởi hân hoan hay phiền muộn, cho đến dù chỉ là tấm trải bằng cỏ cũng hài lòng với những gì nhận được. Đây là sự tri túc tùy theo sở đắc về chỗ ở của vị ấy. Còn vị nào nhận được chỗ ở trái với thể tạng hoặc trái với bệnh trạng của mình, nơi mà khi trú ngụ vị ấy cảm thấy không thoải mái, vị ấy trao chỗ ở ấy cho vị tỳ khưu đồng phạm hạnh rồi trú ngụ tại chỗ ở thích hợp thuộc sở hữu của vị kia thì cũng vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực về chỗ ở của vị ấy. Vị khác có phước lớn, nhận được nhiều chỗ ở cao cấp như hang động, đình tạ, nhà có nóc nhọn, v.v... Vị ấy, cũng giống như đối với y phục, v.v..., trao những thứ ấy cho các vị đã xuất gia lâu năm, đa văn, ít tài lợi, hoặc bệnh hoạn, rồi trú ngụ ở bất cứ nơi đâu cũng vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về chỗ ở của vị ấy. Lại nữa, vị nào sau khi suy xét rằng: ‘Chỗ ở thượng hạng là nơi chốn của sự dễ duôi, hôn trầm thụy miên xâm chiếm người ngồi ở đó, và khi người bị giấc ngủ chi phối tỉnh dậy trở lại thì các ác tầm sanh khởi,’ vị ấy dù đã đạt được chỗ ở như vậy cũng không chấp nhận, vị ấy sau khi từ khước chỗ ở ấy rồi trú ngụ ở ngoài trời, dưới gốc cây, v.v... cũng vẫn là người tri túc. Đây cũng là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về chỗ ở của vị ấy.

อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส ยํ ลภติ, เตเนว สนฺตุสฺสติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน เตเลน อตฺถิโก ผาณิตํ [Pg.49] ลภติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตลํ คเหตฺวา อญฺญเทว วา ปริเยสิตฺวา เตหิ เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส. อปโร มหาปุญฺโญ พหุํ เตลมธุผาณิตาทิปณีตเภสชฺชํ ลภติ, โส ตํ จีวรํ วิย จิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภิคิลานานํ ทตฺวา เตสํ อาภตเกน เยน เกนจิ ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. โย ปน เอกสฺมึ ภาชเน มุตฺตหรีตกํ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ จตุมธุรํ, ‘‘คณฺห, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน สจสฺส เตสุ อญฺญตเรนปิ โรโค วูปสมฺมติ, อถ มุตฺตหรีตกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิตนฺติ จตุมธุรํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มุตฺตหรีตเกเนว เภสชฺชํ กโรนฺโต ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส.

Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được dược phẩm thô sơ hay cao cấp, vị ấy hài lòng với những gì mình nhận được, không mong cầu thứ khác, dù nhận được cũng không thọ lãnh. Đây là sự tri túc tùy theo sở đắc về dược phẩm trị bệnh của vị ấy. Còn vị nào cần dùng dầu mà lại nhận được đường phèn, vị ấy trao đường phèn cho vị tỳ khưu đồng phạm hạnh rồi nhận lấy dầu từ tay vị kia, hoặc tìm kiếm ở nơi khác, rồi dùng những thứ ấy để làm thuốc thì cũng vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực về dược phẩm trị bệnh của vị ấy. Vị khác có phước lớn, nhận được nhiều dược phẩm cao cấp như dầu, mật ong, đường phèn, v.v... Vị ấy, cũng giống như đối với y phục, trao những thứ ấy cho các vị đã xuất gia lâu năm, đa văn, ít tài lợi, hoặc bệnh hoạn, rồi sống qua ngày bằng bất cứ thứ gì do các vị ấy mang đến thì cũng vẫn là người tri túc. Còn vị nào, khi được dâng một bát đựng nước tiểu ngâm trái harītaka và một bát đựng bốn thứ ngọt, và được thỉnh rằng: ‘Bạch ngài, xin hãy nhận lấy thứ ngài muốn,’ nếu bệnh của vị ấy có thể thuyên giảm bằng một trong hai thứ ấy, nhưng vì nước tiểu ngâm trái harītaka đã được chư Phật v.v... tán thán, vị ấy từ khước bốn thứ ngọt rồi chỉ làm thuốc bằng nước tiểu ngâm trái harītaka thì vẫn là người vô cùng tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về dược phẩm trị bệnh của vị ấy.

อิเมสํ ปน ปจฺเจกํ ปจฺจเยสุ ติณฺณํ ติณฺณํ สนฺโตสานํ ยถาสารุปฺปสนฺโตโสว อคฺโค. อายสฺมา ปุณฺโณ เอเกกสฺมึ ปจฺจเย อิเมหิ ตีหิ สนฺโตเสหิ สนฺตุฏฺโฐ อโหสิ. สนฺตุฏฺฐิกถญฺจาติ ภิกฺขูนมฺปิ จ อิมํ สนฺตุฏฺฐิกถํ กตฺตาว อโหสิ.

Trong ba loại tri túc đối với mỗi loại vật dụng này, sự tri túc tùy theo sự thích hợp là cao thượng nhất. Tôn giả Puṇṇa đã là người tri túc với ba loại tri túc này đối với mỗi loại vật dụng. Và (cụm từ) ‘câu chuyện về sự tri túc’ (nghĩa là) ngài cũng đã là người nói câu chuyện về sự tri túc này cho các vị tỳ khưu.

ติวิธปวิเวกวณฺณนา

Giải Thích Về Ba Loại Độc Cư

ปวิวิตฺโตติ กายปวิเวโก จิตฺตปวิเวโก อุปธิปวิเวโกติ อิเมหิ ตีหิ ปวิเวเกหิ สมนฺนาคโต. ตตฺถ เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก จงฺกมมธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ, เอโก วิหรตีติ อยํ กายปวิเวโก นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปน จิตฺตปวิเวโก นาม. นิพฺพานํ อุปธิปวิเวโก นาม. วุตฺตมฺปิ เหตํ – ‘‘กายปวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ. จิตฺตปวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ. อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๕๗). ปวิเวกกถนฺติ ภิกฺขูนมฺปิ จ อิมํ ปวิเวกกถํ กตฺตา.

‘Là người độc cư’ (pavivitto) có nghĩa là người thành tựu ba loại độc cư này: thân độc cư, tâm độc cư, và phiền não độc cư. Trong ấy, ‘đi một mình, đứng một mình, ngồi một mình, nằm một mình, đi vào làng để khất thực một mình, trở về một mình, kinh hành một mình, đi lại một mình, trú ngụ một mình,’ đây được gọi là thân độc cư. Còn tám bậc thiền chứng được gọi là tâm độc cư. Niết Bàn được gọi là phiền não độc cư. Điều này cũng đã được nói rằng: ‘Thân độc cư dành cho những người có thân viễn ly, ưa thích sự xuất ly. Tâm độc cư dành cho những người có tâm thanh tịnh, đã đạt đến sự trong sạch tối thượng. Phiền não độc cư dành cho những bậc không còn phiền não, đã đi đến chỗ vô hành.’ (Mahāni. 57). (Cụm từ) ‘câu chuyện về sự độc cư’ (nghĩa là) ngài cũng là người nói câu chuyện về sự độc cư này cho các vị tỳ khưu.

ปญฺจวิธสํสคฺควณฺณนา

Giải Thích Về Năm Loại Giao Thiệp

อสํสฏฺโฐติ [Pg.50] ปญฺจวิเธน สํสคฺเคน วิรหิโต. สวนสํสคฺโค ทสฺสนสํสคฺโค สมุลฺลปนสํสคฺโค สมฺโภคสํสคฺโค กายสํสคฺโคติ ปญฺจวิโธ สํสคฺโค. เตสุ อิธ ภิกฺขุ สุณาติ, ‘‘อสุกสฺมึ คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา กุมาริกา วา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา’’ติ. โส ตํ สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวา หีนายาวตฺตตีติ เอวํ ปเรหิ วา กถียมานํ รูปาทิสมฺปตฺตึ อตฺตนา วา หสิตลปิตคีตสทฺทํ สุณนฺตสฺส โสตวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค สวนสํสคฺโค นาม. โส อนิตฺถิคนฺธปจฺเจกโพธิสตฺตสฺส จ ปญฺจคฺคฬเลณวาสีติสฺสทหรสฺส จ วเสน เวทิตพฺโพ –

‘Không giao thiệp’ (asaṃsaṭṭho) có nghĩa là không có năm loại giao thiệp. Có năm loại giao thiệp là: giao thiệp qua sự nghe, giao thiệp qua sự thấy, giao thiệp qua sự trò chuyện, giao thiệp qua sự thụ hưởng, và giao thiệp qua sự tiếp xúc thân thể. Trong các loại ấy, ở đây vị tỳ khưu nghe rằng: ‘Tại ngôi làng hoặc thị trấn kia có người phụ nữ hoặc thiếu nữ xinh đẹp, đáng nhìn, duyên dáng, có được vẻ đẹp tuyệt vời.’ Vị ấy sau khi nghe điều đó liền trở nên chán nản, thất vọng, không thể duy trì đời sống phạm hạnh, không bộc lộ sự yếu kém trong học giới mà quay về đời sống thấp kém. Như vậy, lòng tham ái sanh khởi qua tiến trình của nhĩ thức khi nghe người khác nói về sự toàn hảo của sắc tướng v.v..., hoặc khi tự mình nghe âm thanh của tiếng cười, tiếng nói, tiếng hát, được gọi là sự giao thiệp qua sự nghe. Điều này cần được hiểu thông qua trường hợp của vị Bồ-tát Độc Giác Anitthigandha và vị sa di Tissa, người trú trong hang Pañcaggaḷa.

ทหโร กิร อากาเสน คจฺฉนฺโต คิริคามวาสิกมฺมารธีตาย ปญฺจหิ กุมารีหิ สทฺธึ ปทุมสรํ คนฺตฺวา นฺหตฺวา ปทุมานิ จ ปิลนฺธิตฺวา มธุรสฺสเรน คายนฺติยา สทฺทํ สุตฺวา กามราเคน วิทฺโธ วิเสสา ปริหายิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาปุณิ. อิธ ภิกฺขุ น เหว โข สุณาติ, อปิจ โข สามํ ปสฺสติ อิตฺถึ วา กุมารึ วา อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตํ. โส ตํ ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวา หีนายาวตฺตตีติ เอวํ วิสภาครูปํ โอโลเกนฺตสฺส ปน จกฺขุวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺนราโค ทสฺสนสํสคฺโค นาม. โส เอวํ เวทิตพฺโพ –

Tương truyền, một thanh niên đang đi trên hư không, khi nghe tiếng hát với âm điệu ngọt ngào của con gái người thợ rèn ở làng Girigāma đang cùng với năm thiếu nữ đi đến hồ sen, tắm rửa, trang điểm hoa sen, đã bị mũi tên ái dục bắn trúng, bị lui sụt khỏi các pháp thù thắng, và đã gặp phải tai họa bất hạnh. Ở đây, vị tỳ khưu không chỉ nghe, mà còn tự mình nhìn thấy người nữ hay thiếu nữ xinh đẹp, dễ nhìn, đáng ưa, có được vẻ đẹp tuyệt vời. Vị ấy sau khi thấy người ấy liền chán nản, thất vọng, không thể duy trì phạm hạnh, không bộc lộ sự yếu kém trong học giới mà quay về đời sống thấp hèn. Như vậy, lòng tham ái sanh khởi qua lộ trình nhãn thức của người đang nhìn đối tượng không thích hợp được gọi là sự tiếp xúc qua cái thấy. Điều ấy nên được hiểu như sau –

เอโก กิร ทหโร กาลทีฆวาปิทฺวารวิหารํ อุทฺเทสตฺถาย คโต. อาจริโย ตสฺส อนฺตรายํ ทิสฺวา โอกาสํ น กโรติ. โส ปุนปฺปุนฺนํ อนุพนฺธติ. อาจริโย สเจ อนฺโตคาเม น จริสฺสสิ. ทสฺสามิ เต อุทฺเทสนฺติ อาห. โส สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อุทฺเทเส นิฏฺฐิเต อาจริยํ วนฺทิตฺวา คจฺฉนฺโต อาจริโย เม อิมสฺมึ คาเม จริตุํ น เทติ, กึ นุ โข การณนฺติ จีวรํ ปารุปิตฺวา คามํ ปาวิสิ, เอกา กุลธีตา ปีตกวตฺถํ นิวาเสตฺวา เคเห ฐิตา ทหรํ ทิสฺวา สญฺชาตราคา อุฬุงฺเกน ยาคุํ อาหริตฺวา ตสฺส ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา นิวตฺติตฺวา มญฺจเก นิปชฺชิ. อถ นํ มาตาปิตโร [Pg.51] กึ อมฺมาติ ปุจฺฉึสุ, ทฺวาเรน คตํ ทหรํ ลภมานา ชีวิสฺสามิ, อลภมานา มริสฺสามีติ. มาตาปิตโร เวเคน คนฺตฺวา คามทฺวาเร ทหรํ ปตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘นิวตฺตถ, ภนฺเต, ภิกฺขํ คณฺหาหี’’ติ อาหํสุ. ทหโร อลํ คจฺฉามีติ. เต, ‘‘อิทํ นาม, ภนฺเต, การณ’’นฺติ ยาจิตฺวา – ‘‘อมฺหากํ, ภนฺเต, เคเห เอตฺตกํ นาม ธนํ อตฺถิ, เอกาเยว โน ธีตา, ตฺวํ โน เชฏฺฐปุตฺตฏฺฐาเน ฐสฺสสิ, สุเขน สกฺกา ชีวิตุ’’นฺติ อาหํสุ. ทหโร, ‘‘น มยฺหํ อิมินา ปลิโพเธน อตฺโถ’’ติ อนาทิยิตฺวาว ปกฺกนฺโต.

Tương truyền, một thanh niên đã đi đến tu viện Kāladīghavāpidvāra để xin học thuộc lòng. Vị thầy thấy được sự nguy hiểm cho vị ấy nên không cho cơ hội. Vị ấy cứ đeo đuổi mãi. Vị thầy nói: ‘Nếu con không đi vào trong làng, ta sẽ dạy cho con.’ Vị ấy vâng lời, sau khi học xong, đảnh lễ thầy rồi ra đi, (nghĩ rằng) ‘Thầy ta không cho phép đi vào làng này, lý do là gì nhỉ?’ rồi đắp y đi vào làng. Một thiếu nữ con nhà gia thế, mặc y phục màu vàng, đang đứng trong nhà, khi thấy vị thanh niên liền sanh lòng tham ái, dùng muỗng múc cháo mang đến, đổ vào bát của vị ấy, rồi quay về nằm trên giường. Cha mẹ hỏi cô: ‘Con ơi, có chuyện gì vậy?’ (Cô đáp): ‘Nếu được vị thanh niên đã đi qua cửa, con sẽ sống, nếu không được, con sẽ chết.’ Cha mẹ vội vã đi đến cổng làng, gặp vị thanh niên, đảnh lễ và nói: ‘Bạch ngài, xin hãy quay lại nhận vật thực.’ Vị thanh niên nói: ‘Thôi đủ rồi, tôi đi đây.’ Họ van xin: ‘Bạch ngài, sự việc là thế này,’ – ‘Bạch ngài, nhà chúng con có chừng này của cải, chúng con chỉ có một người con gái, ngài sẽ ở địa vị con trai trưởng của chúng con, có thể sống một cách an lạc.’ Vị thanh niên nói: ‘Tôi không cần sự ràng buộc này,’ rồi không chấp nhận và bỏ đi.

มาตาปิตโร คนฺตฺวา, ‘‘อมฺม, นาสกฺขิมฺหา ทหรํ นิวตฺเตตุํ, ยํ อญฺญํ สามิกํ อิจฺฉสิ, ตํ ลภิสฺสสิ, อุฏฺเฐหิ ขาท จ ปิว จา’’ติ อาหํสุ. สา อนิจฺฉนฺตี สตฺตาหํ นิราหารา หุตฺวา กาลมกาสิ. มาตาปิตโร ตสฺสา สรีรกิจฺจํ กตฺวา ตํ ปีตกวตฺถํ ธุรวิหาเร ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทํสุ, ภิกฺขู วตฺถํ ขณฺฑาขณฺฑํ กตฺวา ภาชยึสุ. เอโก มหลฺลโก อตฺตโน โกฏฺฐาสํ คเหตฺวา กลฺยาณีวิหารํ อาคโต. โสปิ ทหโร เจติยํ วนฺทิสฺสามีติ ตตฺเถว คนฺตฺวา ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิ. มหลฺลโก ตํ วตฺถขณฺฑํ คเหตฺวา, ‘‘อิมินา เม ปริสฺสาวนํ วิจาเรถา’’ติ ทหรํ อโวจ. ทหโร มหาเถร ‘‘กุหึ ลทฺธ’’นฺติ อาห. โส สพฺพํ ปวตฺตึ กเถสิ. โส ตํ สุตฺวาว, ‘‘เอวรูปาย นาม สทฺธึ สํวาสํ นาลตฺถ’’นฺติ ราคคฺคินา ทฑฺโฒ ตตฺเถว กาลมกาสิ.

Cha mẹ về nói: ‘Con ơi, chúng ta không thể mời vị thanh niên ấy quay lại được. Con muốn người chồng nào khác, con sẽ được người ấy. Hãy dậy ăn uống đi.’ Cô gái không muốn, đã nhịn ăn bảy ngày rồi qua đời. Cha mẹ làm lễ hỏa táng cho cô, rồi đem tấm y phục màu vàng ấy cúng dường cho chư Tăng ở tu viện chính. Chư Tỳ khưu cắt tấm vải thành từng mảnh và chia nhau. Một vị trưởng lão lấy phần của mình rồi đến tu viện Kalyāṇī. Vị thanh niên kia cũng đến đó với ý định đảnh lễ bảo tháp và ngồi ở nơi nghỉ ban ngày. Vị trưởng lão cầm mảnh vải ấy và nói với vị thanh niên: ‘Xin hãy tìm cho tôi một cái lọc nước bằng cái này.’ Vị thanh niên hỏi: ‘Bạch Đại đức, ngài nhận được ở đâu vậy?’ Vị ấy kể lại toàn bộ câu chuyện. Vừa nghe xong, vị thanh niên (nghĩ rằng): ‘Ta đã không được chung sống với một người như thế này,’ liền bị ngọn lửa tham ái thiêu đốt và qua đời ngay tại đó.

อญฺญมญฺญํ อาลาปสลฺลาปวเสน อุปฺปนฺนราโค ปน สมุลฺลปนสํสคฺโค นาม. ภิกฺขุโน ภิกฺขุนิยา สนฺตกํ, ภิกฺขุนิยา วา ภิกฺขุสฺส สนฺตกํ คเหตฺวา ปริโภคกรณวเสน อุปฺปนฺนราโค สมฺโภคสํสคฺโค นาม. โส เอวํ เวทิตพฺโพ – มริจวฏฺฏิวิหารมเห กิร ภิกฺขูนํ สตสหสฺสํ ภิกฺขุนีนํ นวุติสหสฺสานิ เอว อเหสุํ. เอโก สามเณโร อุณฺหยาคุํ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต สกึ จีวรกณฺเณ ฐเปสิ, สกึ ภูมิยํ. เอกา สามเณรี ทิสฺวา เอตฺถ ปตฺตํ ฐเปตฺวา ยาหีติ ถาลกํ อทาสิ. เต อปรภาเค เอกสฺมึ ภเย อุปฺปนฺเน ปรสมุทฺทํ อคมํสุ. เตสุ ภิกฺขุนี ปุเรตรํ อคมาสิ. สา, ‘‘เอโก กิร สีหฬภิกฺขุ อาคโต’’ติ สุตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา นิสินฺนา, – ‘‘ภนฺเต, มริจวฏฺฏิวิหารมหกาเล ตุมฺเห กติวสฺสา’’ติ ปุจฺฉิ. ตทาหํ สตฺตวสฺสิกสามเณโร. ตฺวํ ปน กติวสฺสาติ? อหํ สตฺตวสฺสิกสามเณรีเยว เอกสฺส [Pg.52] สามเณรสฺส อุณฺหยาคุํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตสฺส ปตฺตฐปนตฺถํ ถาลกมทาสินฺติ. เถโร, ‘‘อหํ โส’’ติ วตฺวา ถาลกํ นีหริตฺวา ทสฺเสสิ. เต เอตฺตเกเนว สํสคฺเคน พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตา ทฺเวปิ สฏฺฐิวสฺสกาเล วิพฺภมึสุ.

Lòng tham ái sanh khởi do việc nói chuyện, trò chuyện với nhau được gọi là sự tiếp xúc qua lời nói. Lòng tham ái sanh khởi do việc vị tỳ khưu lấy vật sở hữu của tỳ khưu ni, hoặc tỳ khưu ni lấy vật sở hữu của tỳ khưu để dùng, được gọi là sự tiếp xúc qua sự thụ hưởng. Điều ấy nên được hiểu như sau – Tương truyền, trong lễ hội ở tu viện Maricavaṭṭi, có một trăm ngàn vị tỳ khưu và chín mươi ngàn vị tỳ khưu ni. Một vị sa di mang cháo nóng đi, lúc thì đặt trên góc y, lúc thì đặt dưới đất. Một vị sa di ni thấy vậy liền đưa cho một cái giá đỡ và nói: ‘Hãy đặt bát ở đây rồi đi.’ Về sau, khi có một sự nguy hiểm xảy ra, họ đã đi sang bờ biển bên kia. Trong số họ, vị tỳ khưu ni đã đi trước. Vị ấy nghe tin ‘Có một vị tỳ khưu người Sīhaḷa đã đến,’ liền đi đến gặp vị trưởng lão, sau khi thăm hỏi và ngồi xuống, đã hỏi: ‘Bạch ngài, vào thời lễ hội ở tu viện Maricavaṭṭi, ngài bao nhiêu tuổi?’ ‘Lúc đó tôi là sa di bảy tuổi. Còn cô bao nhiêu tuổi?’ ‘Tôi cũng là sa di ni bảy tuổi, đã đưa một cái giá đỡ cho một vị sa di đang mang cháo nóng đi để đặt bát.’ Vị trưởng lão nói: ‘Tôi chính là người đó,’ rồi lấy cái giá đỡ ra cho xem. Chỉ với sự tiếp xúc chừng ấy, cả hai đã không thể duy trì phạm hạnh, và cả hai đã hoàn tục vào lúc sáu mươi tuổi.

หตฺถคาหาทิวเสน ปน อุปฺปนฺนราโค กายสํสคฺโค นาม. ตตฺริทํ วตฺถุ – มหาเจติยงฺคเณ กิร ทหรภิกฺขู สชฺฌายํ คณฺหนฺติ. เตสํ ปิฏฺฐิปสฺเส ทหรภิกฺขุนิโย ธมฺมํ สุณนฺติ. ตตฺเรโก ทหโร หตฺถํ ปสาเรนฺโต เอกิสฺสา ทหรภิกฺขุนิยา กายํ ฉุปิ. สา ตํ หตฺถํ คเหตฺวา อตฺตโน อุรสฺมึ ฐเปสิ, เอตฺตเกน สํสคฺเคน ทฺเวปิ วิพฺภมิตฺวา คิหิภาวํ ปตฺตา.

Lòng tham ái sanh khởi do việc nắm tay v.v... được gọi là sự tiếp xúc qua thân. Câu chuyện ở đây là – Tương truyền, tại sân Đại Bảo Tháp, các vị tỳ khưu trẻ đang tụng đọc. Phía sau lưng họ, các vị tỳ khưu ni trẻ đang nghe Pháp. Trong số đó, một vị tỳ khưu trẻ duỗi tay ra đã chạm vào thân của một vị tỳ khưu ni trẻ. Vị ni ấy nắm lấy tay vị ấy và đặt lên ngực mình. Chỉ với sự tiếp xúc chừng ấy, cả hai đã hoàn tục và trở về đời sống thế tục.

คาหคาหกาทิวณฺณนา

Phần giải về sự nắm giữ, người nắm giữ, v.v...

อิเมสุ ปน ปญฺจสุ สํสคฺเคสุ ภิกฺขุโน ภิกฺขูหิ สทฺธึ สวนทสฺสนสมุลฺลปนสมฺโภคกายปรามาสา นิจฺจมฺปิ โหนฺติเยว, ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ ฐเปตฺวา กายสํสคฺคํ เสสา กาเลน กาลํ โหนฺติ; ตถา อุปาสกอุปาสิกาหิ สทฺธึ สพฺเพปิ กาเลน กาลํ โหนฺติ. เตสุ หิ กิเลสุปฺปตฺติโต จิตฺตํ รกฺขิตพฺพํ. เอโก หิ ภิกฺขุ คาหคาหโก โหติ, เอโก คาหมุตฺตโก, เอโก มุตฺตคาหโก, เอโก มุตฺตมุตฺตโก.

Tuy nhiên, trong năm sự giao thiệp này, đối với vị tỳ khưu, việc nghe, thấy, trò chuyện, cùng thọ dụng, và đụng chạm thân thể với các vị tỳ khưu khác thì luôn luôn xảy ra. Với các vị tỳ khưu ni, ngoại trừ sự giao thiệp về thân thể, các việc còn lại thỉnh thoảng xảy ra. Tương tự, với các nam cư sĩ và nữ cư sĩ, tất cả các việc ấy cũng thỉnh thoảng xảy ra. Trong những sự giao thiệp ấy, tâm cần được phòng hộ khỏi sự sanh khởi của phiền não. Vì có vị tỳ khưu là người nắm giữ và bị nắm giữ, có vị bị nắm giữ nhưng đã giải thoát, có vị đã giải thoát nhưng lại nắm giữ, và có vị đã giải thoát và không bị nắm giữ.

ตตฺถ ยํ ภิกฺขุํ มนุสฺสาปิ อามิเสน อุปลาเปตฺวา คหณวเสน อุปสงฺกมนฺติ, ภิกฺขุปิ ปุปฺผผลาทีหิ อุปลาเปตฺวา คหณวเสน อุปสงฺกมติ, อยํ คาหคาหโก นาม. ยํ ปน มนุสฺสา วุตฺตนเยน อุปสงฺกมนฺติ, ภิกฺขุ ทกฺขิเณยฺยวเสน อุปสงฺกมติ, อยํ คาหมุตฺตโก นาม. ยสฺส มนุสฺสา ทกฺขิเณยฺยวเสน จตฺตาโร ปจฺจเย เทนฺติ, ภิกฺขุ ปุปฺผผลาทีหิ อุปลาเปตฺวา คหณวเสน อุปสงฺกมติ, อยํ มุตฺตคาหโก นาม. ยสฺส มนุสฺสาปิ ทกฺขิเณยฺยวเสน จตฺตาโร ปจฺจเย เทนฺติ, ภิกฺขุปิ จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร วิย ทกฺขิเณยฺยวเสน ปริภุญฺชติ, อยํ มุตฺตมุตฺตโก นาม.

Trong đó, vị tỳ khưu nào mà hàng tại gia cũng đến gần với ý muốn nắm giữ, dụ dỗ bằng vật chất, và vị tỳ khưu cũng đến gần với ý muốn nắm giữ, dụ dỗ bằng hoa, quả, v.v..., vị này được gọi là người nắm giữ và bị nắm giữ. Vị nào mà hàng tại gia đến gần theo cách đã nói, còn vị tỳ khưu đến gần với tư cách là bậc đáng cúng dường, vị này được gọi là người bị nắm giữ nhưng đã giải thoát. Vị nào mà hàng tại gia dâng cúng bốn món vật dụng với tư cách cúng dường bậc đáng cúng dường, còn vị tỳ khưu lại đến gần với ý muốn nắm giữ, dụ dỗ bằng hoa, quả, v.v..., vị này được gọi là người đã giải thoát nhưng lại nắm giữ. Vị nào mà hàng tại gia cũng dâng cúng bốn món vật dụng với tư cách cúng dường bậc đáng cúng dường, và vị tỳ khưu cũng thọ dụng với tư cách là bậc đáng cúng dường, giống như trưởng lão Cūḷapiṇḍapātiya Tissa, vị này được gọi là người đã giải thoát và không bị nắm giữ.

เถรํ กิร เอกา อุปาสิกา ทฺวาทส วสฺสานิ อุปฏฺฐหิ. เอกทิวสํ ตสฺมึ คาเม อคฺคิ อุฏฺฐหิตฺวา เคหานิ ฌาเปสิ. อญฺเญสํ กุลูปกภิกฺขู อาคนฺตฺวา [Pg.53] – ‘‘กึ อุปาสิเก, อปิ กิญฺจิ ภณฺฑกํ อโรคํ กาตุํ อสกฺขิตฺถา’’ติ ปฏิสนฺถารํ อกํสุ. มนุสฺสา, ‘‘อมฺหากํ มาตุ กุลูปกตฺเถโร ภุญฺชนเวลายเมว อาคมิสฺสตี’’ติ อาหํสุ. เถโรปิ ปุนทิวเส ภิกฺขาจารเวลํ สลฺลกฺเขตฺวาว อาคโต. อุปาสิกา โกฏฺฐจฺฉายาย นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ สมฺปาเทตฺวา อทาสิ. เถเร ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปกฺกนฺเต มนุสฺสา อาหํสุ – ‘‘อมฺหากํ มาตุ กุลูปกตฺเถโร ภุญฺชนเวลายเมว อาคโต’’ติ. อุปาสิกา, ‘‘ตุมฺหากํ กุลูปกา ตุมฺหากํเยว อนุจฺฉวิกา, มยฺหํ เถโร มยฺเหว อนุจฺฉวิโก’’ติ อาห. อายสฺมา ปน มนฺตาณิปุตฺโต อิเมหิ ปญฺจหิ สํสคฺเคหิ จตูหิปิ ปริสาหิ สทฺธึ อสํสฏฺโฐ คาหมุตฺตโก เจว มุตฺตมุตฺตโก จ อโหสิ. ยถา จ สยํ อสํสฏฺโฐ, เอวํ ภิกฺขูนมฺปิ ตํ อสํสคฺคกถํ กตฺตา อโหสิ.

Tương truyền, có một nữ cư sĩ đã hộ độ một vị trưởng lão trong mười hai năm. Một hôm, trong làng ấy, lửa bốc lên và thiêu rụi các ngôi nhà. Các vị tỳ khưu khác thường lui tới các gia đình đã đến và thăm hỏi: ‘Này nữ cư sĩ, bà có thể giữ lại được chút tài sản nào không bị hư hại không?’ Mọi người nói: ‘Vị trưởng lão thường lui tới gia đình của mẹ chúng ta sẽ chỉ đến vào giờ ăn mà thôi.’ Vị trưởng lão ấy, vào ngày hôm sau, sau khi nhận thấy đã đến giờ đi khất thực mới đến. Nữ cư sĩ mời ngài ngồi dưới bóng vựa lúa, chuẩn bị vật thực rồi dâng cúng. Sau khi trưởng lão dùng bữa xong và rời đi, mọi người lại nói: ‘Vị trưởng lão thường lui tới gia đình của mẹ chúng ta chỉ đến vào giờ ăn mà thôi.’ Nữ cư sĩ đáp: ‘Các vị thường lui tới gia đình của quý vị thì thích hợp với quý vị, trưởng lão của tôi thì thích hợp với tôi.’ Còn Tôn giả Mantāṇiputta, ngài không giao thiệp trong năm sự giao thiệp này với cả bốn hội chúng, ngài vừa là người bị nắm giữ nhưng đã giải thoát, vừa là người đã giải thoát và không bị nắm giữ. Và như chính ngài không giao thiệp, ngài cũng là người nói về việc không giao thiệp ấy cho các vị tỳ khưu.

อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตวีริโย, ปริปุณฺณกายิกเจตสิกวีริโยติ อตฺโถ. โย หิ ภิกฺขุ คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ ฐานํ ปาปุณิตุํ น เทติ, ฐาเน อุปฺปนฺนกิเลสํ นิสชฺชํ, นิสชฺชาย อุปฺปนฺนกิเลสํ สยนํ ปาปุณิตุํ น เทติ, มนฺเตน กณฺหสปฺปํ อุปฺปีเฬตฺวา คณฺหนฺโต วิย, อมิตฺตํ คีวาย อกฺกมนฺโต วิย จ วิจรติ, อยํ อารทฺธวีริโย นาม. เถโร จ ตาทิโส อโหสิ. ภิกฺขูนมฺปิ ตเถว วีริยารมฺภกถํ กตฺตา อโหสิ.

‘Tinh cần tinh tấn’ có nghĩa là người đã nỗ lực tinh tấn, nghĩa là người có sự tinh tấn về thân và tâm được viên mãn. Vị tỳ khưu nào không để cho phiền não sanh khởi trong lúc đi đạt đến tư thế đứng, không để cho phiền não sanh khởi trong lúc đứng đạt đến tư thế ngồi, không để cho phiền não sanh khởi trong lúc ngồi đạt đến tư thế nằm, vị ấy sống như người dùng thần chú chế ngự và bắt lấy con rắn hổ mang, và như người đạp lên cổ kẻ thù, vị này được gọi là người tinh cần tinh tấn. Vị trưởng lão đã là người như vậy. Ngài cũng là người nói về việc khởi sự tinh tấn như thế ấy cho các vị tỳ khưu.

สีลสมฺปนฺโนติอาทีสุ สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สมาธีติ วิปสฺสนาปาทกา อฏฺฐ สมาปตฺติโย. ปญฺญาติ โลกิยโลกุตฺตรญาณํ. วิมุตฺตีติ อริยผลํ. วิมุตฺติญาณทสฺสนนฺติ เอกูนวีสติวิธํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. เถโร สยมฺปิ สีลาทีหิ สมฺปนฺโน อโหสิ ภิกฺขูนมฺปิ สีลาทิกถํ กตฺตา. สฺวายํ ทสหิ กถาวตฺถูหิ โอวทตีติ โอวาทโก. ยถา ปน เอโก โอวทติเยว, สุขุมํ อตฺถํ ปริวตฺเตตฺวา ชานาเปตุํ น สกฺโกติ. น เอวํ เถโร. เถโร ปน ตานิ ทส กถาวตฺถูนิ วิญฺญาเปตีติ วิญฺญาปโก. เอโก วิญฺญาเปตุํ สกฺโกติ, การณํ ทสฺเสตุํ น สกฺโกติ. เถโร การณมฺปิ สนฺทสฺเสตีติ สนฺทสฺสโก. เอโก วิชฺชมานํ การณํ ทสฺเสติ, คาเหตุํ ปน น สกฺโกติ. เถโร คาเหตุมฺปิ สกฺโกตีติ สมาทปโก. เอวํ สมาทเปตฺวา [Pg.54] ปน เตสุ กถาวตฺถูสุ อุสฺสาหชนนวเสน ภิกฺขู สมุตฺเตเชตีติ สมุตฺเตชโก. อุสฺสาหชาเต วณฺณํ วตฺวา สมฺปหํเสตีติ สมฺปหํสโก.

Trong các câu ‘vị đầy đủ giới hạnh’, v.v..., ‘giới’ là bốn loại giới thanh tịnh. ‘Định’ là tám bậc thiền chứng làm nền tảng cho tuệ quán. ‘Tuệ’ là trí thế gian và siêu thế. ‘Giải thoát’ là Thánh quả. ‘Giải thoát tri kiến’ là mười chín loại trí phản khán. Vị trưởng lão tự thân ngài cũng đầy đủ giới, v.v... và ngài cũng là người nói về giới, v.v... cho các vị tỳ khưu. Vị này giáo huấn bằng mười đề tài câu chuyện nên là người giáo huấn. Tuy nhiên, có người chỉ giáo huấn mà không thể xoay chuyển để làm cho biết được ý nghĩa vi tế. Vị trưởng lão không phải như vậy. Vị trưởng lão còn làm cho hiểu rõ mười đề tài câu chuyện ấy nên là người làm cho hiểu rõ. Có người có thể làm cho hiểu rõ nhưng không thể chỉ ra lý do. Vị trưởng lão cũng chỉ rõ cả lý do nên là người chỉ rõ. Có người chỉ ra lý do hiện hữu nhưng lại không thể làm cho người khác tiếp nhận. Vị trưởng lão cũng có thể làm cho tiếp nhận nên là người làm cho tiếp nhận. Sau khi đã làm cho tiếp nhận như vậy, ngài khích lệ các vị tỳ khưu bằng cách làm phát sanh lòng hăng hái trong các đề tài câu chuyện ấy nên là người khích lệ. Khi lòng hăng hái đã phát sanh, ngài nói lời tán dương để làm cho họ phấn khởi nên là người làm cho phấn khởi.

ปญฺจลาภวณฺณนา

Giải Thích Về Năm Lợi Ích

๒๕๓. สุลทฺธลาภาติ อญฺเญสมฺปิ มนุสฺสตฺตภาวปพฺพชฺชาทิคุณลาภา นาม โหนฺติ. อายสฺมโต ปน ปุณฺณสฺส สุลทฺธลาภา เอเต, ยสฺส สตฺถุ สมฺมุขา เอวํ วณฺโณ อพฺภุคฺคโตติ อตฺโถ. อปิจ อปณฺฑิเตหิ วณฺณกถนํ นาม น ตถา ลาโภ, ปณฺฑิเตหิ วณฺณกถนํ ปน ลาโภ. คิหี หิ วา วณฺณกถนํ น ตถา ลาโภ, คิหี หิ ‘‘วณฺณํ กเถสฺสามี’’ติ, ‘‘อมฺหากํ อยฺโย สณฺโห สขิโล สุขสมฺภาโส, วิหารํ อาคตานํ ยาคุภตฺตผาณิตาทีหิ สงฺคหํ กโรตี’’ติ กเถนฺโต อวณฺณเมว กเถติ. ‘‘อวณฺณํ กเถสฺสามี’’ติ ‘‘อยํ เถโร มนฺทมนฺโท วิย อพลพโล วิย ภากุฏิกภากุฏิโก วิย นตฺถิ อิมินา สทฺธึ วิสฺสาโส’’ติ กเถนฺโต วณฺณเมว กเถติ. สพฺรหฺมจารีหิปิ สตฺถุ ปรมฺมุขา วณฺณกถนํ น ตถา ลาโภ, สตฺถุ สมฺมุขา ปน อติลาโภติ อิมมฺปิ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ ‘‘สุลทฺธลาภา’’ติ อาห. อนุมสฺส อนุมสฺสาติ ทส กถาวตฺถูนิ อนุปวิสิตฺวา อนุปวิสิตฺวา. ตญฺจ สตฺถา อพฺภนุโมทตีติ ตญฺจสฺส วณฺณํ เอวเมตํ อปฺปิจฺโฉ จ โส ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ จ โส ภิกฺขูติ อนุโมทติ. อิติ วิญฺญูหิ วณฺณภาสนํ เอโก ลาโภ, สพฺรหฺมจารีหิ เอโก, สตฺถุ สมฺมุขา เอโก, อนุมสฺส อนุมสฺส เอโก, สตฺถารา อพฺภนุโมทนํ เอโกติ อิเม ปญฺจ ลาเภ สนฺธาย ‘‘สุลทฺธลาภา’’ติ อาห. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิเทว กาเล. กรหจีติ ตสฺเสว เววจนํ. อปฺเปว นาม สิยา โกจิเทว กถาสลฺลาโปติ อปิ นาม โกจิ กถาสมุทาจาโรปิ ภเวยฺย. เถเรน กิร อายสฺมา ปุณฺโณ เนว ทิฏฺฐปุพฺโพ, นสฺส ธมฺมกถา สุตปุพฺพา. อิติ โส ตสฺส ทสฺสนมฺปิ ธมฺมกถมฺปิ ปตฺถยมาโน เอวมาห.

253. Suladdhalābhā (thật là lợi ích lớn lao): Những lợi ích về các phẩm hạnh như thân người, sự xuất gia, v.v... của những người khác cũng được gọi là có. Tuy nhiên, đối với trưởng lão Puṇṇa, những điều này là lợi ích lớn lao, có nghĩa là phẩm hạnh của ngài đã được tán dương ngay trước mặt đức Đạo Sư như vậy. Hơn nữa, việc tán dương bởi người không có trí tuệ không phải là lợi ích như vậy, nhưng việc tán dương bởi người có trí tuệ mới là lợi ích. Việc tán dương bởi người tại gia cũng không phải là lợi ích như vậy, vì người tại gia khi nói: “Tôi sẽ tán dương,” thì lại nói: “Vị tôn giả của chúng ta hiền hòa, thân thiện, dễ nói chuyện, ngài giúp đỡ những người đến tu viện bằng cháo, cơm, mật đường, v.v...” thì lại thành ra nói lời không tán dương. Khi nói: “Tôi sẽ nói lời không tán dương,” thì lại nói: “Vị trưởng lão này có vẻ chậm chạp, có vẻ yếu ớt, có vẻ cau có, không có sự tin cậy nơi vị này,” thì lại thành ra nói lời tán dương. Việc tán dương bởi các vị đồng phạm hạnh sau lưng đức Đạo Sư cũng không phải là lợi ích như vậy, nhưng trước mặt đức Đạo Sư thì lại là lợi ích lớn lao. Dựa vào ý nghĩa này mà nói “suladdhalābhā.” Anumassa anumassa (sau khi suy xét kỹ lưỡng): Sau khi đi sâu vào, đi sâu vào mười đề tài thảo luận. Tañca satthā abbhanumodati (và đức Đạo Sư đã tùy hỷ điều ấy): Ngài tùy hỷ lời tán dương ấy rằng: “Đúng vậy, vị tỳ khưu ấy thiểu dục, vị tỳ khưu ấy tri túc.” Như vậy, việc được người có trí tuệ tán dương là một lợi ích, được các vị đồng phạm hạnh (tán dương) là một, (được tán dương) trước mặt đức Đạo Sư là một, (được tán dương) sau khi suy xét kỹ lưỡng là một, được đức Đạo Sư tùy hỷ là một. Dựa vào năm lợi ích này mà nói “suladdhalābhā.” Kadāci (đôi khi): Vào một lúc nào đó. Karahaci (thỉnh thoảng): Là đồng nghĩa của từ ấy. Appeva nāma siyā kocideva kathāsallāpo (mong rằng sẽ có cuộc trò chuyện nào đó): Mong rằng sẽ có một cuộc đối thoại nào đó. Nghe nói, trưởng lão (Sāriputta) chưa từng thấy trưởng lão Puṇṇa trước đây, cũng chưa từng nghe pháp thoại của ngài. Vì vậy, ngài mong muốn được gặp và nghe pháp thoại của vị ấy nên đã nói như vậy.

จาริกาทิวณฺณนา

Giải thích về việc du hành, v.v...

๒๕๔. ยถาภิรนฺตนฺติ ยถาอชฺฌาสยํ วิหริตฺวา. พุทฺธานญฺหิ เอกสฺมึ ฐาเน วสนฺตานํ ฉายูทกาทิวิปตฺตึ วา อปฺผาสุกเสนาสนํ วา, มนุสฺสานํ อสฺสทฺธาทิภาวํ [Pg.55] วา อาคมฺม อนภิรติ นาม นตฺถิ. เตสํ สมฺปตฺติยา ‘‘อิธ ผาสุ วิหรามา’’ติ อภิรมิตฺวา จิรวิหาโรปิ นตฺถิ. ยตฺถ ปน ตถาคเต วิหรนฺเต สตฺตา สรเณสุ วา ปติฏฺฐหนฺติ, สีลานิ วา สมาทิยนฺติ, ปพฺพชนฺติ วา, ตโต โสตาปตฺติมคฺคาทีนํ วา ปน เตสํ อุปนิสฺสโย โหติ. ตตฺถ พุทฺธา สตฺเต ตาสุ สมฺปตฺตีสุ ปติฏฺฐาปนอชฺฌาสเยน วสนฺติ; ตาสํ อภาเว ปกฺกมนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยถาอชฺฌาสยํ วิหริตฺวา’’ติ. จาริกํ จรมาโนติ อทฺธานคมนํ คจฺฉนฺโต. จาริกา จ นาเมสา ภควโต ทุวิธา โหติ ตุริตจาริกา จ, อตุริตจาริกา จ.

254. Yathābhirantaṃ (tùy nghi): Sau khi an trú tùy theo ý nguyện. Đối với các đức Phật, khi đang trú ở một nơi, không có sự không ưa thích nào phát sinh do sự thiếu thốn bóng mát, nước, v.v..., hoặc do chỗ ở không thoải mái, hoặc do tình trạng không có đức tin của con người. Cũng không có việc an trú lâu dài vì ưa thích rằng: “Chúng ta hãy an trú thoải mái ở đây” do sự đầy đủ của những thứ ấy. Nhưng ở nơi nào, khi đức Như Lai an trú, chúng sanh an lập trong các nơi nương tựa, hoặc thọ trì các giới, hoặc xuất gia, hoặc có duyên lành cho các đạo quả như Dự lưu, v.v... thì ở đó, các đức Phật an trú với ý nguyện an lập chúng sanh trong những thành tựu ấy; khi không có những điều ấy thì các ngài ra đi. Do đó, đã được nói: “Sau khi an trú tùy theo ý nguyện.” Cārikaṃ caramāno (đang du hành): Đang đi trên đường. Việc du hành này của đức Thế Tôn có hai loại: du hành nhanh và du hành không nhanh.

ตตฺถ ทูเรปิ โพธเนยฺยปุคฺคลํ ทิสฺวา ตสฺส โพธนตฺถาย สหสา คมนํ ตุริตจาริกา นาม. สา มหากสฺสปปจฺจุคฺคมนาทีสุ ทฏฺฐพฺพา. ภควา หิ มหากสฺสปํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺโต มุหุตฺเตน ติคาวุตํ มคฺคํ อคมาสิ, อาฬวกสฺสตฺถาย ตึสโยชนํ, ตถา องฺคุลิมาลสฺส. ปุกฺกุสาติสฺส ปน ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ, มหากปฺปินสฺส วีสโยชนสตํ, ขทิรวนิยสฺสตฺถาย สตฺต โยชนสตานิ อคมาสิ; ธมฺมเสนาปติโน สทฺธิวิหาริกสฺส วนวาสีติสฺสสามเณรสฺส ติคาวุตาธิกํ วีสโยชนสตํ.

Trong đó, việc đi nhanh chóng để giáo hóa một người có khả năng được giáo hóa, dù thấy ở xa, được gọi là du hành nhanh. Điều này nên được thấy trong các trường hợp như đi đón ngài Mahākassapa, v.v... Thật vậy, đức Thế Tôn khi đi đón ngài Mahākassapa đã đi một quãng đường ba gāvuta trong một khoảnh khắc, ba mươi do tuần vì lợi ích của Āḷavaka, cũng như của Aṅgulimāla. Còn vì Pukkusāti, ngài đã đi bốn mươi lăm do tuần, vì Mahākappina một trăm hai mươi do tuần, vì Khadiravaniya bảy trăm do tuần; vì sa-di Vanavāsītissa, đệ tử của vị Tướng quân Chánh pháp, ngài đã đi một trăm hai mươi do tuần và hơn ba gāvuta.

เอกทิวสํ กิร เถโร, ‘‘ติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ, ภนฺเต, คจฺฉามี’’ติ อาห. ภควา, ‘‘อหมฺปิ คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ – ‘‘อานนฺท, วีสติสหสฺสานํ ฉฬภิญฺญานํ อาโรเจหิ – ‘ภควา วนวาสีติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ คมิสฺสตี’’’ติ. ตโต ทุติยทิวเส วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต อากาเส อุปฺปติตฺวา วีสโยชนสตมตฺถเก ตสฺส โคจรคามทฺวาเร โอตริตฺวา จีวรํ ปารุปิ. กมฺมนฺตํ คจฺฉมานา มนุสฺสา ทิสฺวา, ‘‘สตฺถา, โภ, อาคโต, มา กมฺมนฺตํ อคมิตฺถา’’ติ วตฺวา อาสนานิ ปญฺญเปตฺวา ยาคุํ ทตฺวา ปานวตฺตํ กโรนฺตา, ‘‘กุหึ, ภนฺเต, ภควา คจฺฉตี’’ติ ทหรภิกฺขู ปุจฺฉึสุ. อุปาสกา, น ภควา อญฺญตฺถ คจฺฉติ, อิเธว ติสฺสสามเณรสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคโตติ. เต ‘‘อมฺหากํ กิร กุลูปกตฺเถรสฺส ทสฺสนตฺถาย สตฺถา อาคโต, โน วต โน เถโร โอรมตฺตโก’’ติ โสมนสฺสชาตา อเหสุํ.

Nghe nói, một hôm, vị trưởng lão (Sāriputta) nói: “Bạch đức Thế Tôn, con sẽ đi đến chỗ sa-di Tissa.” Đức Thế Tôn nói: “Ta cũng sẽ đi,” rồi gọi tôn giả Ānanda: “Này Ānanda, hãy báo cho hai mươi ngàn vị có sáu thắng trí biết rằng: ‘Đức Thế Tôn sẽ đi đến chỗ sa-di Vanavāsītissa.’” Sau đó, vào ngày thứ hai, được hai mươi ngàn vị lậu tận vây quanh, ngài bay lên không trung, đáp xuống ở cổng làng khất thực của vị ấy, cách một trăm hai mươi do tuần, rồi đắp y. Những người đang đi làm việc thấy vậy, nói: “Này các bạn, đức Đạo Sư đã đến, đừng đi làm nữa,” rồi họ dọn chỗ ngồi, dâng cháo, làm nước uống, và hỏi các vị tỳ khưu trẻ: “Bạch các ngài, đức Thế Tôn đi đâu vậy?” (Các vị tỳ khưu trả lời:) “Này các cư sĩ, đức Thế Tôn không đi nơi nào khác, ngài đến đây chỉ để gặp sa-di Tissa.” Họ vui mừng nghĩ rằng: “Hóa ra đức Đạo Sư đã đến để gặp vị trưởng lão thân cận của gia đình chúng ta, vị trưởng lão của chúng ta thật không phải là người tầm thường.”

อถ [Pg.56] ภควโต ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สามเณโร คามํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ‘‘อุปาสกา มหา ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติ ปุจฺฉิ. อถสฺส เต, ‘‘สตฺถา, ภนฺเต, อาคโต’’ติ อาโรเจสุํ, โส ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปิณฺฑปาเตน อาปุจฺฉิ. สตฺถา ตสฺส ปตฺตํ หตฺเถน คเหตฺวา, ‘‘อลํ, ติสฺส, นิฏฺฐิตํ ภตฺตกิจฺจ’’นฺติ อาห. ตโต อุปชฺฌายํ อาปุจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจมกาสิ. อถสฺส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สตฺถา มงฺคลํ วตฺวา นิกฺขมิตฺวา คามทฺวาเร ฐตฺวา, ‘‘กตโร เต, ติสฺส, วสนฏฺฐานํ คมนมคฺโค’’ติ อาห. ‘‘อยํ ภควา’’ติ. มคฺคํ เทสยมาโน ปุรโต ยาหิ ติสฺสาติ. ภควา กิร สเทวกสฺส โลกสฺส มคฺคเทสโก สมาโนปิ ‘‘สกลติคาวุเต มคฺเค สามเณรํ ทฏฺฐุํ ลจฺฉามี’’ติ ตํ มคฺคเทสกมกาสิ.

Sau khi Thế Tôn dùng bữa xong, vị sa-di đi vào làng khất thực và hỏi: “Này các vị ưu-bà-tắc, đại chúng Tỳ-khưu đâu?” Khi ấy, họ thưa với vị ấy rằng: “Thưa ngài, đức Đạo Sư đã đến.” Vị ấy đến hầu Thế Tôn và mời Ngài dùng vật thực khất thực được. Đức Đạo Sư cầm lấy bát của vị ấy bằng tay và nói: “Thôi đủ rồi, Tissa, việc ăn đã xong.” Sau đó, sau khi xin phép thầy tế độ, vị ấy ngồi vào chỗ của mình và dùng bữa. Sau khi vị ấy dùng bữa xong, đức Đạo Sư nói lời chúc phúc rồi đi ra, đứng ở cổng làng và hỏi: “Này Tissa, con đường nào dẫn đến nơi ở của con?” (Vị ấy đáp:) “Dạ, con đường này, thưa Thế Tôn.” (Đức Phật nói:) “Này Tissa, con hãy đi trước chỉ đường.” Nghe nói, Thế Tôn, dù là người chỉ đường cho thế gian cùng với chư thiên, đã để cho vị ấy làm người chỉ đường vì nghĩ rằng: “Ta sẽ có dịp thấy vị sa-di trên suốt con đường dài ba do-tuần.”

โส อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภควโต วตฺตมกาสิ. อถ นํ ภควา, ‘‘กตโร เต, ติสฺส, จงฺกโม’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา สามเณรสฺส นิสีทนปาสาเณ นิสีทิตฺวา, ‘‘ติสฺส, อิมสฺมึ ฐาเน สุขํ วสสี’’ติ ปุจฺฉิ. โส อาห – ‘‘อาม, ภนฺเต, อิมสฺมึ เม ฐาเน วสนฺตสฺส สีหพฺยคฺฆหตฺถิมิคโมราทีนํ สทฺทํ สุณโต อรญฺญสญฺญา อุปฺปชฺชติ, ตาย สุขํ วสามี’’ติ. อถ นํ ภควา, ‘‘ติสฺส, ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาเตหิ, พุทฺธทายชฺชํ เต ทสฺสามี’’ติ วตฺวา สนฺนิปติเต ภิกฺขุสงฺเฆ อุปสมฺปาเทตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว อคมาสีติ. อยํ ตุริตจาริกา นาม.

Vị ấy đi đến nơi ở của mình và làm phận sự đối với Thế Tôn. Khi ấy, Thế Tôn hỏi vị ấy: “Này Tissa, nơi kinh hành của con ở đâu?” rồi đi đến đó, ngồi trên phiến đá ngồi của vị sa-di và hỏi: “Này Tissa, con sống an lạc ở nơi này chứ?” Vị ấy thưa: “Vâng, thưa ngài, khi con sống ở nơi này, nghe tiếng của sư tử, cọp, voi, nai, công, v.v., tưởng về rừng khởi lên. Nhờ đó, con sống an lạc.” Khi ấy, Thế Tôn bảo vị ấy: “Này Tissa, con hãy triệu tập chúng Tỳ-khưu, Ta sẽ ban cho con tài sản thừa tự của chư Phật.” Sau khi chúng Tỳ-khưu đã tụ họp, Ngài đã làm lễ xuất gia cụ túc cho vị ấy rồi trở về nơi ở của chính mình. Đây được gọi là cuộc du hành khẩn cấp.

ยํ ปน คามนิคมปฏิปาฏิยา เทวสิกํ โยชนฑฺฒโยชนวเสน ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ โลกํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส คมนํ, อยํ อตุริตจาริกา นาม. อิมํ ปน จาริกํ จรนฺโต ภควา มหามณฺฑลํ มชฺฌิมมณฺฑลํ อนฺติมมณฺฑลนฺติ อิเมสํ ติณฺณํ มณฺฑลานํ อญฺญตรสฺมึ จรติ. ตตฺถ มหามณฺฑลํ นวโยชนสติกํ, มชฺฌิมมณฺฑลํ ฉโยชนสติกํ, อนฺติมมณฺฑลํ ติโยชนสติกํ. ยทา มหามณฺฑเล จาริกํ จริตุกาโม โหติ, มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา ปาฏิปททิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมติ. สมนฺตา โยชนสตํ เอกโกลาหลํ อโหสิ, ปุริมํ ปุริมํ อาคตา นิมนฺเตตุํ ลภนฺติ; อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร มหามณฺฑเล โอสรติ. ตตฺร ภควา เตสุ เตสุ คามนิคเมสุ เอกาหํ ทฺวีหํ วสนฺโต มหาชนํ อามิสปฏิคฺคเหน อนุคฺคณฺหนฺโต ธมฺมทาเนน จสฺส วิวฏฺฏูปนิสฺสิตํ [Pg.57] กุสลํ วฑฺเฒนฺโต นวหิ มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ.

Còn việc đi lại để tế độ thế gian bằng cách đi khất thực, v.v., mỗi ngày khoảng nửa do-tuần hoặc một do-tuần, theo thứ tự các làng và thị trấn, đây được gọi là cuộc du hành không khẩn cấp. Khi thực hiện cuộc du hành này, Thế Tôn du hành trong một trong ba khu vực này: đại khu, trung khu, và tiểu khu. Trong đó, đại khu rộng chín trăm do-tuần, trung khu rộng sáu trăm do-tuần, tiểu khu rộng ba trăm do-tuần. Khi Ngài muốn du hành trong đại khu, sau khi làm lễ Tự tứ lớn, vào ngày mồng một, Ngài ra đi cùng với đại chúng Tỳ-khưu. Một tiếng vang lớn đồng loạt khởi lên trong vòng một trăm do-tuần xung quanh, những người đến trước được cơ hội thỉnh mời; sự cúng dường ở hai khu vực kia dồn về đại khu. Ở đó, Thế Tôn lưu lại một hoặc hai ngày tại các làng và thị trấn ấy, tế độ quần chúng bằng cách nhận vật thực và làm tăng trưởng thiện pháp là nhân duyên cho sự giải thoát của họ bằng pháp thí, Ngài kết thúc cuộc du hành trong chín tháng.

สเจ ปน อนฺโตวสฺเส ภิกฺขูนํ สมถวิปสฺสนา ตรุณา โหติ, มหาปวารณาย อปวาเรตฺวา ปวารณาสงฺคหํ ทตฺวา กตฺติกปุณฺณมาย ปวาเรตฺวา มิคสิรสฺส ปฐมทิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมิตฺวา มชฺฌิมมณฺฑลํ โอสรติ. อญฺเญนปิ การเณน มชฺฌิมมณฺฑเล จาริกํ จริตุกาโม จตุมาสํ วสิตฺวาว นิกฺขมติ. วุตฺตนเยเนว อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร มชฺฌิมมณฺฑเล โอสรติ. ภควา ปุริมนเยเนว โลกํ อนุคฺคณฺหนฺโต อฏฺฐหิ มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ.

Nhưng nếu trong mùa an cư, pháp hành chỉ và quán của các Tỳ-khưu còn non yếu, Ngài không làm lễ Tự tứ lớn mà ban cho sự chấp thuận Tự tứ, rồi làm lễ Tự tứ vào ngày rằm tháng Kattika. Vào ngày đầu của tháng Migasira, Ngài ra đi cùng với đại chúng Tỳ-khưu và đi vào trung khu. Vì một lý do khác, khi muốn du hành trong trung khu, Ngài ra đi sau khi đã ở lại bốn tháng. Theo cách đã nói, sự cúng dường ở hai khu vực kia dồn về trung khu. Thế Tôn tế độ thế gian theo cách trước đó và kết thúc cuộc du hành trong tám tháng.

สเจ ปน จตุมาสํ วุฏฺฐวสฺสสฺสาปิ ภควโต เวเนยฺยสตฺตา อปริปกฺกินฺทฺริยา โหนฺติ, เตสํ อินฺทฺริยปริปากํ อาคมยมาโน อปรมฺปิ เอกํ มาสํ วา ทฺวิติจตุมาสํ วา ตตฺเถว วสิตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมติ. วุตฺตนเยเนว อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร อนฺโตมณฺฑเล โอสรติ. ภควา ปุริมนเยเนว โลกํ อนุคฺคณฺหนฺโต สตฺตหิ วา ฉหิ วา ปญฺจหิ วา จตูหิ วา มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ. อิติ อิเมสุ ตีสุ มณฺฑเลสุ ยตฺถ กตฺถจิ จาริกํ จรนฺโต น จีวราทิเหตุ จรติ. อถ โข เย ทุคฺคตา พาลา ชิณฺณา พฺยาธิตา, เต กทา ตถาคตํ อาคนฺตฺวา ปสฺสิสฺสนฺติ? มยิ ปน จาริกํ จรนฺเต มหาชโน ตถาคตทสฺสนํ ลภิสฺสติ, ตตฺถ เกจิ จิตฺตานิ ปสาเทสฺสนฺติ, เกจิ มาลาทีหิ ปูเชสฺสนฺติ, เกจิ กฏจฺฉุภิกฺขํ ทสฺสนฺติ, เกจิ มิจฺฉาทสฺสนํ ปหาย สมฺมาทิฏฺฐิกา ภวิสฺสนฺติ, ตํ เตสํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายาติ เอวํ โลกานุกมฺปาย จาริกํ จรติ.

Nhưng nếu ngay cả sau khi Thế Tôn đã an cư bốn tháng, các căn của những chúng sanh cần được giáo hóa vẫn chưa thuần thục, Ngài chờ đợi cho các căn của họ thuần thục, ở lại đó thêm một tháng hoặc hai, ba, bốn tháng nữa rồi ra đi cùng với đại chúng Tỳ-khưu. Theo cách đã nói, sự cúng dường ở hai khu vực kia dồn về tiểu khu. Thế Tôn tế độ thế gian theo cách trước đó và kết thúc cuộc du hành trong bảy, hoặc sáu, hoặc năm, hoặc bốn tháng. Như vậy, khi du hành bất cứ nơi đâu trong ba khu vực này, Ngài không du hành vì lý do y phục, v.v. Mà là (vì nghĩ rằng): “Những người khốn khổ, ngu dốt, già yếu, bệnh tật, khi nào họ mới có thể đến gặp Như Lai? Nhưng khi Ta du hành, quần chúng sẽ có cơ hội diện kiến Như Lai. Ở đó, một số người sẽ làm cho tâm tịnh tín, một số sẽ cúng dường bằng vòng hoa, v.v., một số sẽ dâng một muỗng vật thực, một số sẽ từ bỏ tà kiến và trở thành người có chánh kiến. Điều đó sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc lâu dài cho họ.” Như vậy, Ngài du hành vì lòng bi mẫn đối với thế gian.

อปิจ จตูหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – ชงฺฆาวิหารวเสน สรีรผาสุกตฺถาย, อตฺถุปฺปตฺติกาลํ อภิกงฺขนตฺถาย, ภิขูนํ สิกฺขาปทํ ปญฺญาปนตฺถาย, ตตฺถ ตตฺถ ปริปากคตินฺทฺริเย โพธเนยฺยสตฺเต โพธนตฺถายาติ. อปเรหิปิ จตูหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – พุทฺธํ สรณํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ วา, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ วา, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ วา, มหตา ธมฺมวสฺเสน จตสฺโส ปริสา สนฺตปฺเปสฺสามีติ วาติ. อปเรหิ ปญฺจหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ [Pg.58] – ปาณาติปาตา วิรมิสฺสนฺตีติ วา, อทินฺนาทานา… กาเมสุมิจฺฉาจารา… มุสาวาทา… สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา วิรมิสฺสนฺตีติ วาติ. อปเรหิ อฏฺฐหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – ปฐมชฺฌานํ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ วา, ทุติยํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ วาติ. อปเรหิ อฏฺฐหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – โสตาปตฺติมคฺคํ อธิคมิสฺสนฺตีติ วา, โสตาปตฺติผลํ…เป… อรหตฺตผลํ สจฺฉิกริสฺสนฺตีติ วาติ. อยํ อตุริตจาริกา, สา อิธ อธิปฺเปตา. สา ปเนสา ทุวิธา โหติ นิพทฺธจาริกา, อนิพทฺธจาริกา จ. ตตฺถ ยํ เอกสฺเสว โพธเนยฺยสตฺตสฺส อตฺถาย คจฺฉติ, อยํ นิพทฺธจาริกา นาม. ยํ ปน คามนิคมนครปฏิปาฏิวเสน จรติ, อยํ อนิพทฺธจาริกา นาม. เอสา อิธ อธิปฺเปตา.

Lại nữa, các đức Phật, các đấng Thế Tôn du hành vì bốn lý do: vì sự an lạc của thân thể qua việc đi bộ, vì mong đợi thời điểm phát sinh sự việc, vì việc chế định học giới cho các vị tỳ khưu, và vì việc giác ngộ cho các chúng sanh cần được tế độ có các căn đã thuần thục ở nơi này nơi kia. Các đức Phật, các đấng Thế Tôn cũng du hành vì bốn lý do khác: hoặc là (với ý nghĩ rằng) ‘Họ sẽ quy y Phật,’ hoặc là ‘Họ sẽ quy y Pháp,’ hoặc là ‘Họ sẽ quy y Tăng,’ hoặc là ‘Ta sẽ làm cho bốn chúng được thỏa mãn bằng cơn mưa Pháp lớn.’ Các đức Phật, các đấng Thế Tôn cũng du hành vì năm lý do khác: hoặc là (với ý nghĩ rằng) ‘Họ sẽ từ bỏ sát sanh,’ hoặc là ‘… từ bỏ lấy của không cho… tà dâm trong các dục… nói dối… từ bỏ việc uống rượu men, rượu nấu, các chất say là cơ sở của sự dễ duôi.’ Các đức Phật, các đấng Thế Tôn cũng du hành vì tám lý do khác: hoặc là (với ý nghĩ rằng) ‘Họ sẽ đắc được sơ thiền,’ hoặc là ‘… nhị thiền… cho đến… đắc được phi tưởng phi phi tưởng xứ định.’ Các đức Phật, các đấng Thế Tôn cũng du hành vì tám lý do khác: hoặc là (với ý nghĩ rằng) ‘Họ sẽ chứng ngộ Dự lưu đạo,’ hoặc là ‘… Dự lưu quả… cho đến… chứng ngộ A-la-hán quả.’ Đây là cuộc du hành không vội vã, và nó được đề cập ở đây. Và cuộc du hành này có hai loại: du hành có mục đích nhất định và du hành không có mục đích nhất định. Trong đó, việc đi vì lợi ích của chỉ một chúng sanh cần được tế độ, đây được gọi là du hành có mục đích nhất định. Còn việc đi theo thứ tự làng mạc, thị trấn, thành phố, đây được gọi là du hành không có mục đích nhất định. Đây là điều được đề cập ở đây.

เสนาสนํ สํสาเมตฺวาติ เสนาสนํ ปฏิสาเมตฺวา. ตํ ปน ปฏิสาเมนฺโต เถโร น จูฬปตฺตมหาปตฺต-จูฬถาลกมหาถาลก-ปฏฺฏุณฺณจีวร-ทุกูลจีวราทีนํ ภณฺฑิกํ กตฺวา สปฺปิเตลาทีนํ วา ปน ฆเฏ ปูราเปตฺวา คพฺเภ นิทหิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย กุญฺจิกมุทฺทิกาทีนิ โยชาเปสิ. ‘‘สเจ น โหติ ภิกฺขุ วา สามเณโร วา อารามิโก วา อุปาสโก วา, จตูสุ ปาสาเณสุ มญฺเจ มญฺจํ อาโรเปตฺวา ปีเฐ ปีฐํ อาโรเปตฺวา จีวรวํเส วา จีวรรชฺชุยา วา อุปริ ปุญฺชํ กตฺวา ทฺวารวาตปานํ ถเกตฺวา ปกฺกมิตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๓๖๑) วจนโต ปน เนวาสิกํ ภิกฺขุํ อาปุจฺฉนมตฺตเกเนว ปฏิสาเมสิ.

Câu ‘Sau khi đã dọn dẹp sàng tọa’ có nghĩa là sau khi đã sắp xếp sàng tọa. Khi sắp xếp như vậy, vị trưởng lão đã không gói ghém các vật dụng như bát nhỏ, bát lớn, đĩa nhỏ, đĩa lớn, y len, y lụa, v.v., cũng không cho đổ đầy các hũ bơ, dầu, v.v., rồi cất vào trong phòng, đóng cửa lại, và dùng chìa khóa, niêm phong, v.v. Trái lại, ngài chỉ sắp xếp bằng cách hỏi ý kiến vị tỳ khưu thường trú, theo như (lời dạy): ‘Nếu không có tỳ khưu, sa-di, người giữ vườn, hay cận sự nam, thì nên đặt giường lên trên giường trên bốn tảng đá, đặt ghế lên trên ghế, chất thành đống ở trên sào phơi y hoặc dây phơi y, đóng cửa chính và cửa sổ rồi ra đi’ (Cūḷavagga, 361).

เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามีติ สตฺถุ ทสฺสนกาโม หุตฺวา เยน ทิสาภาเคน สาวตฺถิ เตน ปกฺกามิ. ปกฺกมนฺโต จ น สุทฺโธทนมหาราชสฺส อาโรจาเปตฺวา สปฺปิเตลมธุผาณิตาทีนิ คาหาเปตฺวา ปกฺกนฺโต. ยูถํ ปหาย นิกฺขนฺโต ปน มตฺตหตฺถี วิย, อสหายกิจฺโจ สีโห วิย, ปตฺตจีวรมตฺตํ อาทาย เอกโกว ปกฺกามิ. กสฺมา ปเนส ปญฺจสเตหิ อตฺตโน อนฺเตวาสิเกหิ สทฺธึ ราชคหํ อคนฺตฺวา อิทานิ นิกฺขนฺโตติ? ราชคหํ กปิลวตฺถุโต ทูรํ สฏฺฐิโยชนานิ, สาวตฺถิ ปน ปญฺจทส. สตฺถา ราชคหโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ อาคนฺตฺวา สาวตฺถิยํ วิหรติ, อิทานิ อาสนฺโน ชาโตติ สุตฺวา นิกฺขมีติ อการณเมตํ. พุทฺธานํ สนฺติกํ คจฺฉนฺโต หิ เอส โยชนสหสฺสมฺปิ คจฺเฉยฺย, ตทา ปน [Pg.59] กายวิเวโก น สกฺกา ลทฺธุนฺติ. พหูหิ สทฺธึ คมนกาเล หิ เอกสฺมึ คจฺฉามาติ วทนฺเต เอโก อิเธว วสามาติ วทติ. เอกสฺมึ วสามาติ วทนฺเต เอโก คจฺฉามาติ วทติ. ตสฺมา อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิตุํ วา ผาสุกเสนาสเน กายวิเวกํ ลทฺธุํ วา น สกฺกา โหติ, เอกกสฺส ปน ตํ สพฺพํ สุลภํ โหตีติ ตทา อคนฺตฺวา อิทานิ ปกฺกามิ.

Câu ‘Đã du hành đến nơi có thành Sāvatthī’ có nghĩa là, với mong muốn được gặp đức Đạo Sư, ngài đã ra đi về hướng có thành Sāvatthī. Và khi ra đi, ngài đã không cho người báo với vua Suddhodana để được cấp cho bơ, dầu, mật ong, đường phèn, v.v., rồi mới lên đường. Trái lại, ngài đã ra đi một mình, chỉ mang theo y và bát, giống như con voi say rời bỏ đàn, giống như con sư tử không cần bạn đồng hành. Tại sao vị này không đi đến Rājagaha cùng với năm trăm vị đệ tử của mình mà bây giờ mới ra đi? Rājagaha cách Kapilavatthu sáu mươi do-tuần, còn Sāvatthī thì mười lăm. (Nói rằng) ‘Nghe tin đức Đạo Sư đã đi bốn mươi lăm do-tuần từ Rājagaha và đang trú tại Sāvatthī, bây giờ đã gần hơn nên mới ra đi,’ đây không phải là lý do. Bởi vì người này, khi đi đến gần các đức Phật, có thể đi cả ngàn do-tuần. Nhưng lúc đó, không thể có được sự độc cư về thân. Thật vậy, khi đi cùng với nhiều người, lúc một người nói ‘Chúng ta hãy đi,’ thì người khác lại nói ‘Chúng ta hãy ở lại đây.’ Khi một người nói ‘Chúng ta hãy ở lại,’ thì người khác lại nói ‘Chúng ta hãy đi.’ Vì vậy, không thể nhập định vào lúc mong muốn, hoặc không thể có được sự độc cư về thân tại một sàng tọa thoải mái. Nhưng đối với người đi một mình, tất cả những điều đó đều dễ dàng có được. Vì thế, lúc đó ngài đã không đi mà bây giờ mới ra đi.

จาริกํ จรมาโนติ เอตฺถ กิญฺจาปิ อยํ จาริกา นาม มหาชนสงฺคหตฺถํ พุทฺธานํเยว ลพฺภติ, พุทฺเธ อุปาทาย ปน รุฬฺหีสทฺเทน สาวกานมฺปิ วุจฺจติ กิลญฺชาทีหิ กตํ พีชนมฺปิ ตาลวณฺฏํ วิย. เยน ภควาติ สาวตฺถิยา อวิทูเร เอกสฺมึ คามเก ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ เชตวนํ ปวิสิตฺวา สาริปุตฺตตฺเถรสฺส วา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส วา วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปาเท โธวิตฺวา มกฺเขตฺวา ปานียํ วา ปานกํ วา ปิวิตฺวา โถกํ วิสฺสมิตฺวา สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามีติ จิตฺตมฺปิ อนุปฺปาเทตฺวา อุชุกํ คนฺธกุฏิปริเวณเมว อคมาสิ. เถรสฺส หิ สตฺถารํ ทฏฺฐุกามสฺส อญฺเญน ภิกฺขุนา กิจฺจํ นตฺถิ. ตสฺมา ราหุลํ วา อานนฺทํ วา คเหตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามีติ เอวมฺปิ จิตฺตํ น อุปฺปาเทสิ.

Ở đây, trong câu ‘Đang du hành,’ mặc dù từ ‘du hành’ này chỉ được dùng cho các đức Phật vì mục đích nhiếp phục đại chúng, nhưng do liên quan đến các đức Phật, nó cũng được dùng cho các vị thinh văn theo nghĩa thông thường, giống như chiếc quạt làm bằng chiếu, v.v., cũng được gọi là quạt lá cọ. Câu ‘Đến nơi có đức Thế Tôn’ (có nghĩa là): Sau khi đã đi khất thực ở một ngôi làng không xa thành Sāvatthī và đã thọ thực xong, ngài đi vào Jetavana, và đã không khởi lên ý nghĩ rằng: ‘Ta sẽ đến nơi ở của trưởng lão Sāriputta hoặc trưởng lão Mahāmoggallāna, rửa chân, xoa dầu, uống nước hoặc nước trái cây, nghỉ ngơi một chút rồi sẽ đi gặp đức Đạo Sư.’ Thay vào đó, ngài đã đi thẳng đến khu tịnh xá Hương Phòng. Bởi vì đối với vị trưởng lão mong muốn được gặp đức Đạo Sư, không có việc gì với vị tỳ khưu nào khác. Vì vậy, ngài cũng không khởi lên ý nghĩ rằng: ‘Ta sẽ đi cùng Rāhula hoặc Ānanda, xin phép rồi sẽ gặp đức Đạo Sư.’

เถโร หิ สยเมว พุทฺธสาสเน วลฺลโภ รญฺโญ สงฺคามวิชยมหาโยโธ วิย. ยถา หิ ตาทิสสฺส โยธสฺส ราชานํ ทฏฺฐุกามสฺส อญฺญํ เสวิตฺวา ทสฺสนกมฺมํ นาม นตฺถิ; วลฺลภตาย สยเมว ปสฺสติ. เอวํ เถโรปิ พุทฺธสาสเน วลฺลโภ, ตสฺส อญฺญํ เสวิตฺวา สตฺถุทสฺสนกิจฺจํ นตฺถีติ ปาเท โธวิตฺวา ปาทปุญฺฉนมฺหิ ปุญฺฉิตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. ภควาปิ ‘‘ปจฺจูสกาเลเยว มนฺตาณิปุตฺโต อาคมิสฺสตี’’ติ อทฺทส. ตสฺมา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สูจิฆฏิกํ อทตฺวาว ทรถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา อุฏฺฐาย นิสีทิ. เถโร กวาฏํ ปณาเมตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ธมฺมิยา กถายาติ ภควา ธมฺมึ กถํ กเถนฺโต จูฬโคสิงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๒๕ อาทโย) ติณฺณํ กุลปุตฺตานํ สามคฺคิรสานิสํสํ กเถสิ; เสกฺขสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๒๒ อาทโย) อาวสถานิสํสํ, ฆฏิการสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๒๘๒ อาทโย) สติปฏิลาภิกํ ปุพฺเพนิวาสปฺปฏิสํยุตฺตกถํ; รฏฺฐปาลสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๐๔) จตฺตาโร [Pg.60] ธมฺมุทฺเทเส, เสลสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๙๖ อาทโย) ปานกานิสํสกถํ, อุปกฺกิเลสสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๒๓๖ อาทโย) ภคุตฺเถรสฺส ธมฺมกถํ กเถนฺโต เอกีภาเว อานิสํสํ กเถสิ. อิมสฺมึ ปน รถวินีเต อายสฺมโต ปุณฺณสฺส กเถนฺโต ทสกถาวตฺถุนิสฺสยํ อนนฺตนยํ นาม ทสฺเสสิ ปุณฺณ, อยมฺปิ อปฺปิจฺฉกถาเยว สนฺโตสกถาเยวาติ. ปฏิสมฺภิทาปตฺตสฺส สาวกสฺส เวลนฺเต ฐตฺวา มหาสมุทฺเท หตฺถปฺปสารณํ วิย อโหสิ.

Vị Trưởng lão quả thật là người được yêu mến trong giáo pháp của đức Phật, giống như vị đại dũng sĩ chiến thắng trong trận mạc của đức vua. Quả vậy, giống như vị dũng sĩ như thế, khi muốn yết kiến đức vua, không có việc yết kiến nào bằng cách phục vụ người khác; vị ấy yết kiến được là do sự yêu mến. Cũng vậy, vị Trưởng lão là người được yêu mến trong giáo pháp của đức Phật, đối với vị ấy không có phận sự yết kiến Bậc Đạo Sư bằng cách phục vụ người khác. Sau khi rửa chân, lau khô bằng khăn lau chân, vị ấy đã đi đến nơi đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn cũng đã thấy rằng: ‘Vào lúc rạng đông, Mantāṇiputta sẽ đến.’ Vì thế, sau khi đi vào hương thất, không cài then cửa, làm cho sự mệt mỏi lắng dịu, Ngài đã đứng dậy và ngồi xuống. Vị Trưởng lão, sau khi đẩy cửa, đi vào hương thất, đảnh lễ đức Thế Tôn, rồi ngồi xuống một bên. Bằng pháp thoại: Đức Thế Tôn, trong khi thuyết pháp thoại, đã nói về lợi ích của sự hòa hợp của ba vị thiện gia nam tử trong kinh Cūḷagosiṅga (Trung Bộ 1.325); trong kinh Sekkha (Trung Bộ 2.22), nói về lợi ích của trú xứ; trong kinh Ghaṭikāra (Trung Bộ 2.282), nói về câu chuyện liên quan đến túc mạng thông, sự thành tựu niệm; trong kinh Raṭṭhapāla (Trung Bộ 2.304), nói về bốn đề mục pháp; trong kinh Sela (Trung Bộ 2.396), nói về câu chuyện lợi ích của thức uống; trong kinh Upakkilesa (Trung Bộ 3.236), trong khi thuyết pháp thoại cho Trưởng lão Bhagu, Ngài đã nói về lợi ích của sự độc cư. Còn trong kinh Rathavinīta này, trong khi nói với Tôn giả Puṇṇa, Ngài đã chỉ ra phương pháp vô tận nương vào mười đề tài câu chuyện: ‘Này Puṇṇa, đây cũng chính là câu chuyện về thiểu dục, cũng chính là câu chuyện về tri túc.’ Đối với vị thinh văn đã đắc Tuệ Phân Tích, việc này giống như đứng ở bờ biển mà đưa tay ra giữa đại dương.

เยน อนฺธวนนฺติ ตทา กิร ปจฺฉาภตฺเต เชตวนํ อากิณฺณํ โหติ, พหู ขตฺติยพฺราหฺมณาทโย เชตวนํ โอสรนฺติ; รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส ขนฺธาวารฏฺฐานํ วิย โหติ, น สกฺกา ปวิเวกํ ลภิตุํ. อนฺธวนํ ปน ปธานฆรสทิสํ ปวิวิตฺตํ, ตสฺมา เยนนฺธวนํ เตนุปสงฺกมิ. กสฺมา ปน มหาเถเร น อทฺทส? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สายนฺหสมเย อาคนฺตฺวา มหาเถเร ทิสฺวา ปุน ทสพลํ ปสฺสิสฺสามิ, เอวํ มหาเถรานํ เอกํ อุปฏฺฐานํ ภวิสฺสติ, สตฺถุ ทฺเว ภวิสฺสนฺติ, ตโต สตฺถารํ วนฺทิตฺวา มม วสนฏฺฐานเมว คมิสฺสามี’’ติ.

Đến khu rừng Andhavana: Nghe nói, vào lúc bấy giờ, sau buổi ăn, tu viện Jetavana trở nên đông đúc, nhiều vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, v.v... đổ về tu viện Jetavana; nơi ấy giống như nơi đóng quân của vị vua Chuyển Luân, không thể có được sự thanh vắng. Còn khu rừng Andhavana thì thanh vắng, giống như một ngôi nhà để hành thiền, vì thế vị ấy đã đi đến khu rừng Andhavana. Nhưng tại sao vị ấy đã không gặp các vị Đại Trưởng lão? Nghe nói, vị ấy đã nghĩ như vầy: ‘Vào buổi chiều, sau khi đến gặp các vị Đại Trưởng lão, ta sẽ lại yết kiến Bậc Thập Lực. Như vậy, sẽ có một lần hầu hạ các vị Đại Trưởng lão, và sẽ có hai lần hầu hạ Bậc Đạo Sư. Sau đó, đảnh lễ Bậc Đạo Sư xong, ta sẽ đi về chính nơi ở của mình.’

สตฺตวิสุทฺธิปญฺหวณฺณนา

Luận giải về vấn đề bảy pháp thanh tịnh

๒๕๖. อภิณฺหํ กิตฺตยมาโน อโหสีติ ปุนปฺปุนํ วณฺณํ กิตฺตยมาโน วิหาสิ. เถโร กิร ตโต ปฏฺฐาย ทิวเส ทิวเส สงฺฆมชฺเฌ ‘‘ปุณฺโณ กิร นาม มนฺตาณิปุตฺโต จตูหิ ปริสาหิ สทฺธึ อสํสฏฺโฐ, โส ทสพลสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคมิสฺสติ; กจฺจิ นุ โข มํ อทิสฺวาว คมิสฺสตี’’ติ เถรนวมชฺฌิมานํ สติกรณตฺถํ อายสฺมโต ปุณฺณสฺส คุณํ ภาสติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มหลฺลกภิกฺขู นาม น สพฺพกาลํ อนฺโตวิหาเร โหนฺติ; คุณกถาย ปนสฺส กถิตาย โย จ นํ ภิกฺขุํ ปสฺสิสฺสติ; โส อาคนฺตฺวา อาโรเจสฺสตี’’ติ. อถายํ เถรสฺเสว สทฺธิวิหาริโก ตํ อายสฺมนฺตํ มนฺตาณิปุตฺตํ ปตฺตจีวรมาทาย คนฺธกุฏึ ปวิสนฺตํ อทฺทส. กถํ ปน นํ เอส อญฺญาสีติ? ปุณฺณ, ปุณฺณาติ วตฺวา กเถนฺตสฺส ภควโต ธมฺมกถาย อญฺญาสิ – ‘‘อยํ โส เถโร, ยสฺส เม อุปชฺฌาโย อภิณฺหํ กิตฺตยมาโน โหตี’’ติ. อิติ โส อาคนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ. นิสีทนํ อาทายาติ นิสีทนํ นาม สทสํ วุจฺจติ อวายิมํ. เถโร ปน จมฺมขณฺฑํ คเหตฺวา อคมาสิ. ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโตติ [Pg.61] ปจฺฉโต ปจฺฉโต. สีสานุโลกีติ โย อุนฺนตฏฺฐาเน ปิฏฺฐึ ปสฺสนฺโต นินฺนฏฺฐาเน สีสํ ปสฺสนฺโต คจฺฉติ, อยมฺปิ สีสานุโลกีติ วุจฺจติ. ตาทิโส หุตฺวา อนุพนฺธิ. เถโร หิ กิญฺจาปิ สํยตปทสทฺทตาย อจฺจาสนฺโน หุตฺวา คจฺฉนฺโตปิ ปทสทฺเทน น พาธติ, ‘‘นายํ สมฺโมทนกาโล’’ติ ญตฺวา ปน น อจฺจาสนฺโน, อนฺธวนํ นาม มหนฺตํ, เอกสฺมึ ฐาเน นิลีนํ อปสฺสนฺเตน, อาวุโส ปุณฺณ, ปุณฺณาติ อผาสุกสทฺโท กาตพฺโพ โหตีติ นิสินฺนฏฺฐานชานนตฺถํ นาติทูเร หุตฺวา สีสานุโลกี อคมาสิ. ทิวาวิหารํ นิสีทีติ ทิวาวิหารตฺถาย นิสีทิ.

256. Thường xuyên tán dương: (Vị ấy) đã sống, thường xuyên tán dương phẩm hạnh. Nghe nói, kể từ đó, vị Trưởng lão mỗi ngày ở giữa Tăng chúng, vì mục đích nhắc nhở các vị trưởng lão, trung niên, và tân tỳ khưu, đã nói lên phẩm hạnh của Tôn giả Puṇṇa rằng: ‘Nghe nói, vị tên là Puṇṇa Mantāṇiputta không giao du với bốn chúng, vị ấy sẽ đến để yết kiến Bậc Thập Lực; không biết liệu vị ấy có ra đi mà không gặp ta chăng?’ Nghe nói, vị ấy đã nghĩ như vầy: ‘Các vị tỳ khưu lớn tuổi không phải lúc nào cũng ở trong tu viện; nhưng khi câu chuyện về phẩm hạnh của vị ấy được nói lên, vị tỳ khưu nào thấy vị ấy, vị đó sẽ đến và báo tin.’ Khi ấy, vị đồng trú của chính vị Trưởng lão đã thấy Tôn giả Mantāṇiputta ấy đang mang y bát đi vào hương thất. Nhưng làm sao vị này nhận ra ngài ấy? Nhờ pháp thoại của đức Thế Tôn, khi Ngài nói bằng cách gọi: ‘Này Puṇṇa, này Puṇṇa,’ vị ấy đã nhận ra: ‘Đây chính là vị Trưởng lão mà thầy Bổn sư của ta thường xuyên tán dương.’ Do đó, vị ấy đã đến và báo cho vị Trưởng lão. Lấy tọa cụ: Tọa cụ được gọi là sadasa, không dệt. Còn vị Trưởng lão đã lấy một miếng da và đi. Ngay phía sau: (nghĩa là) ở phía sau. Theo dõi đầu: Người đi mà thấy lưng ở chỗ cao và thấy đầu ở chỗ thấp, người này cũng được gọi là người theo dõi đầu. Trở thành người như vậy, vị ấy đã đi theo sau. Quả vậy, vị Trưởng lão, mặc dù đi rất gần với tiếng bước chân được thu thúc, cũng không làm phiền bởi tiếng bước chân, nhưng vì biết rằng: ‘Đây không phải là lúc để chào hỏi,’ nên vị ấy đã không đi quá gần. Khu rừng Andhavana thì rộng lớn, nếu không thấy người đang ẩn mình ở một nơi, sẽ phải tạo ra tiếng động không thoải mái: ‘Này hiền giả Puṇṇa, này Puṇṇa,’ vì thế, để biết được nơi ngồi, vị ấy đã đi không quá xa, theo dõi đầu. Ngồi để nghỉ ban ngày: (nghĩa là) ngồi vì mục đích nghỉ ban ngày.

ตตฺถ อายสฺมาปิ ปุณฺโณ อุทิจฺจพฺราหฺมณชจฺโจ, สาริปุตฺตตฺเถโรปิ. ปุณฺณตฺเถโรปิ สุวณฺณวณฺโณ, สาริปุตฺตตฺเถโรปิ. ปุณฺณตฺเถโรปิ อรหตฺตผลสมาปตฺติสมาปนฺโน, สาริปุตฺตตฺเถโรปิ. ปุณฺณตฺเถโรปิ กปฺปสตสหสฺสํ อภินีหารสมฺปนฺโน, สาริปุตฺตตฺเถโรปิ กปฺปสตสหสฺสาธิกํ เอกมสงฺขฺเยยฺยํ. ปุณฺณตฺเถโรปิ ปฏิสมฺภิทาปตฺโต มหาขีณาสโว, สาริปุตฺตตฺเถโรปิ. อิติ เอกํ กนกคุหํ ปวิฏฺฐา ทฺเว สีหา วิย, เอกํ วิชมฺภนภูมึ โอติณฺณา ทฺเว พฺยคฺฆา วิย, เอกํ สุปุปฺผิตสาลวนํ ปวิฏฺฐา ทฺเว ฉทฺทนฺตนาคราชาโน วิย, เอกํ สิมฺพลิวนํ ปวิฏฺฐา ทฺเว สุปณฺณราชาโน วิย, เอกํ นรวาหนยานํ อภิรุฬฺหา ทฺเว เวสฺสวณา วิย, เอกํ ปณฺฑุกมฺพลสิลํ อภินิสินฺนา ทฺเว สกฺกา วิย, เอกวิมานพฺภนฺตรคตา ทฺเว หาริตมหาพฺรหฺมาโน วิย จ เต ทฺเวปิ พฺราหฺมณชจฺจา ทฺเวปิ สุวณฺณวณฺณา ทฺเวปิ สมาปตฺติลาภิโน ทฺเวปิ อภินีหารสมฺปนฺนา ทฺเวปิ ปฏิสมฺภิทาปตฺตา มหาขีณาสวา เอกํ วนสณฺฑํ อนุปวิฏฺฐา ตํ วนฏฺฐานํ โสภยึสุ.

Ở đây, Tôn giả Puṇṇa cũng là người thuộc dòng dõi Bà-la-môn phương bắc, và Trưởng lão Sāriputta cũng vậy. Trưởng lão Puṇṇa cũng có màu da vàng óng, và Trưởng lão Sāriputta cũng vậy. Trưởng lão Puṇṇa cũng là người đã nhập định A-la-hán quả, và Trưởng lão Sāriputta cũng vậy. Trưởng lão Puṇṇa cũng là người đã thành tựu sự phát nguyện trong một trăm ngàn kiếp, và Trưởng lão Sāriputta thì trong một a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn kiếp. Trưởng lão Puṇṇa cũng là bậc đại lậu tận đã chứng đắc các tuệ phân tích, và Trưởng lão Sāriputta cũng vậy. Như vậy, giống như hai con sư tử đã đi vào một hang vàng, như hai con cọp đã đi xuống một vùng đất vươn mình, như hai vị long vương Chaddanta đã đi vào một khu rừng sāla nở rộ hoa, như hai vị kim sí điểu vương đã đi vào một khu rừng gòn, như hai vị Vessavaṇa đã leo lên một cỗ xe do người kéo, như hai vị Sakka đã ngồi trên phiến đá Paṇḍukambala, và như hai vị đại Phạm thiên Hārita đã đi vào bên trong một thiên cung, cả hai vị ấy, đều thuộc dòng dõi Bà-la-môn, đều có màu da vàng óng, đều là người chứng đắc thiền định, đều đã thành tựu sự phát nguyện, đều là bậc đại lậu tận đã chứng đắc các tuệ phân tích, khi đi vào một khu rừng rậm đã làm cho nơi rừng ấy được rực rỡ.

ภควติ โน, อาวุโส, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ, อาวุโส, กึ อมฺหากํ ภควโต สนฺติเก อายสฺมตา พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ? อิทํ อายสฺมา สาริปุตฺโต ตสฺส ภควติ พฺรหฺมจริยวาสํ ชานนฺโตปิ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉิ. ปุริมกถาย หิ อปฺปติฏฺฐิตาย ปจฺฉิมกถา น ชายติ, ตสฺมา เอวํ ปุจฺฉิ. เถโร อนุชานนฺโต ‘‘เอวมาวุโส’’ติ อาห. อถสฺส ปญฺหวิสฺสชฺชนํ โสตุกาโม อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘กึ นุ โข อาวุโส สีลวิสุทฺธตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ ปฏิปาฏิยา สตฺต วิสุทฺธิโย ปุจฺฉิ. ตาสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. อายสฺมา ปน ปุณฺโณ [Pg.62] ยสฺมา จตุปาริสุทฺธิสีลาทีสุ ฐิตสฺสาปิ พฺรหฺมจริยวาโส มตฺถกํ น ปาปุณาติ, ตสฺมา, ‘‘โน หิทํ, อาวุโส’’ติ สพฺพํ ปฏิกฺขิปิ.

“Thưa hiền giả, phạm hạnh của chúng ta được sống dưới Đức Thế Tôn.” “Thưa hiền giả, có phải phạm hạnh được Tôn giả sống dưới Đức Thế Tôn của chúng ta không?” Tôn giả Sāriputta, mặc dù biết rằng vị ấy sống phạm hạnh dưới Đức Thế Tôn, đã hỏi điều này nhằm mục đích khơi mào cuộc nói chuyện. Vì rằng khi câu chuyện trước chưa được xác lập thì câu chuyện sau không thể khởi sanh, do đó ngài đã hỏi như vậy. Vị Trưởng lão, trong khi chấp thuận, đã nói: “Đúng vậy, thưa hiền giả.” Khi ấy, Tôn giả Sāriputta, với mong muốn được nghe câu trả lời cho câu hỏi, đã hỏi tuần tự về bảy thanh tịnh: “Thưa hiền giả, có phải phạm hạnh được sống dưới Đức Thế Tôn là vì mục đích giới thanh tịnh chăng?” Phần luận giải chi tiết về các điều ấy đã được nói đến trong bộ Visuddhimagga. Còn Tôn giả Puṇṇa, vì rằng ngay cả đối với người đã an trú trong bốn giới thanh tịnh v.v... thì đời sống phạm hạnh vẫn chưa đạt đến đỉnh cao, do đó, ngài đã bác bỏ tất cả bằng câu: “Không phải vậy, thưa hiền giả.”

กิมตฺถํ จรหาวุโสติ ยทิ สีลวิสุทฺธิอาทีนํ อตฺถาย พฺรหฺมจริยํ น วุสฺสติ, อถ กิมตฺถํ วุสฺสตีติ ปุจฺฉิ. อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถํ โข, อาวุโสติ เอตฺถ อนุปาทาปรินิพฺพานํ นาม อปฺปจฺจยปรินิพฺพานํ. ทฺเวธา อุปาทานานิ คหณูปาทานญฺจ ปจฺจยูปาทานญฺจ. คหณูปาทานํ นาม กามุปาทานาทิกํ จตุพฺพิธํ, ปจฺจยูปาทานํ นาม อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ เอวํ วุตฺตปจฺจยา. ตตฺถ คหณูปาทานวาทิโน อาจริยา อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ จตูสุ อุปาทาเนสุ อญฺญตเรนาปิ กญฺจิ ธมฺมํ อคฺคเหตฺวา ปวตฺตํ อรหตฺตผลํ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ กเถนฺติ. ตญฺหิ น จ อุปาทานสมฺปยุตฺตํ หุตฺวา กญฺจิ ธมฺมํ อุปาทิยติ, กิเลสานญฺจ ปรินิพฺพุตนฺเต ชาตตฺตา ปรินิพฺพานนฺติ วุจฺจติ. ปจฺจยูปาทานวาทิโน ปน อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ อปฺปจฺจยปรินิพฺพานํ. ปจฺจยวเสน อนุปฺปนฺนํ อสงฺขตํ อมตธาตุเมว อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ กเถนฺติ. อยํ อนฺโต, อยํ โกฏิ, อยํ นิฏฺฐา. อปฺปจฺจยปรินิพฺพานํ ปตฺตสฺส หิ พฺรหฺมจริยวาโส มตฺถกํ ปตฺโต นาม โหติ, ตสฺมา เถโร ‘‘อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถ’’นฺติ อาห. อถ นํ อนุยุญฺชนฺโต อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, สีลวิสุทฺธิ อนุปาทาปรินิพฺพาน’’นฺติ ปุน ปุจฺฉํ อารภิ.

“Vậy thì vì mục đích gì, thưa hiền giả?” có nghĩa là: “Nếu phạm hạnh không được sống vì mục đích giới thanh tịnh v.v..., vậy thì nó được sống vì mục đích gì?” ngài đã hỏi. “Thưa hiền giả, vì mục đích vô thủ trước Niết-bàn.” Ở đây, vô thủ trước Niết-bàn (anupādāparinibbāna) có nghĩa là Niết-bàn vô duyên (appaccayaparinibbāna). Thủ (upādāna) có hai loại: thủ do nắm giữ (gahaṇūpādāna) và thủ do duyên (paccayūpādāna). Thủ do nắm giữ là bốn loại, bắt đầu với dục thủ. Thủ do duyên là các duyên được nói đến như: “do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi.” Trong đó, các vị luận sư theo thuyết thủ do nắm giữ giải thích rằng vô thủ trước Niết-bàn là quả A-la-hán đã diễn tiến mà không nắm giữ bất cứ pháp nào bằng bất cứ thủ nào trong bốn thủ. Thật vậy, quả ấy không chấp thủ bất cứ pháp nào bằng cách tương ưng với thủ, và được gọi là Niết-bàn vì nó sanh khởi khi các phiền não đã tịch diệt. Còn các vị luận sư theo thuyết thủ do duyên thì giải thích rằng vô thủ trước Niết-bàn là Niết-bàn vô duyên. Họ giải thích rằng chính yếu tố bất tử, vô vi, không sanh khởi do duyên là vô thủ trước Niết-bàn. Đây là điểm kết thúc, đây là đỉnh cao, đây là sự hoàn tất. Thật vậy, đối với người đã đạt đến Niết-bàn vô duyên, đời sống phạm hạnh được gọi là đã đạt đến đỉnh cao. Do đó, vị Trưởng lão đã nói: “vì mục đích vô thủ trước Niết-bàn.” Khi ấy, Tôn giả Sāriputta, trong khi gạn hỏi ngài, đã bắt đầu hỏi lại: “Thưa hiền giả, vậy giới thanh tịnh có phải là vô thủ trước Niết-bàn chăng?”

๒๕๘. เถโรปิ สพฺพปริวตฺเตสุ ตเถว ปฏิกฺขิปิตฺวา ปริโยสาเน โทสํ ทสฺเสนฺโต สีลวิสุทฺธึ เจ, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ ปญฺญเปยฺยาติ ยทิ ปญฺญเปยฺย. สอุปาทานํเยว สมานํ อนุปาทาปรินิพฺพานํ ปญฺญเปยฺยาติ สงฺคหณธมฺมเมว นิคฺคหณธมฺมํ สปฺปจฺจยธมฺมเมว อปฺปจฺจยธมฺมํ สงฺขตธมฺมเมว อสงฺขตธมฺมนฺติ ปญฺญเปยฺยาติ อตฺโถ. ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยํ ปน สปฺปจฺจยธมฺมเมว อปฺปจฺจยธมฺมํ สงฺขตธมฺมเมว อสงฺขตธมฺมนฺติ ปญฺญเปยฺยาติ อยเมว อตฺโถ คเหตพฺโพ. ปุถุชฺชโน หิ, อาวุโสติ เอตฺถ วฏฺฏานุคโต โลกิยพาลปุถุชฺชโน ทฏฺฐพฺโพ. โส หิ จตุปาริสุทฺธิสีลมตฺตสฺสาปิ อภาวโต สพฺพโส อญฺญตฺร อิเมหิ ธมฺเมหิ. เตน หีติ เยน การเณน เอกจฺเจ ปณฺฑิตา อุปมาย อตฺถํ ชานนฺติ, เตน การเณน อุปมํ เต กริสฺสามีติ อตฺโถ.

258. Vị Trưởng lão cũng đã bác bỏ như thế trong tất cả các vòng hỏi, và vào lúc cuối, trong khi chỉ ra lỗi, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Thưa hiền giả, nếu giới thanh tịnh...” Ở đây, “sẽ quy định” (paññapeyya) có nghĩa là “nếu người ấy quy định.” “Sẽ quy định chính cái còn thủ trước là vô thủ trước Niết-bàn” có nghĩa là: “sẽ quy định chính pháp cần nắm giữ là pháp cần từ bỏ, chính pháp hữu duyên là pháp vô duyên, chính pháp hữu vi là pháp vô vi.” Còn đối với tri kiến thanh tịnh, cũng chính ý nghĩa này cần được hiểu: “sẽ quy định chính pháp hữu duyên là pháp vô duyên, chính pháp hữu vi là pháp vô vi.” “Thưa hiền giả, vì kẻ phàm phu...” ở đây, cần được hiểu là kẻ phàm phu ngu dốt thuộc thế gian, người còn đi theo vòng luân hồi. Vị ấy, do không có ngay cả bốn giới thanh tịnh, nên hoàn toàn khác biệt với các pháp này. “Vậy thì” (Tena hi) có nghĩa là: “Vì lý do mà một số người có trí hiểu được ý nghĩa qua ví dụ, vì lý do đó, tôi sẽ đưa ra một ví dụ cho hiền giả.”

สตฺตรถวินีตวณฺณนา

Luận giải về Bảy Cỗ Xe Trạm

๒๕๙. สตฺต [Pg.63] รถวินีตานีติ วินีตอสฺสาชานิยยุตฺเต สตฺต รเถ. ยาวเทว, จิตฺตวิสุทฺธตฺถาติ, อาวุโส, อยํ สีลวิสุทฺธิ นาม, ยาวเทว, จิตฺตวิสุทฺธตฺถา. จิตฺตวิสุทฺธตฺถาติ นิสฺสกฺกวจนเมตํ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ, ยาวเทว, จิตฺตวิสุทฺธิสงฺขาตา อตฺถา, ตาว อยํ สีลวิสุทฺธิ นาม อิจฺฉิตพฺพา. ยา ปน อยํ จิตฺตวิสุทฺธิ, เอสา สีลวิสุทฺธิยา อตฺโถ, อยํ โกฏิ, อิทํ ปริโยสานํ, จิตฺตวิสุทฺธิยํ ฐิตสฺส หิ สีลวิสุทฺธิกิจฺจํ กตํ นาม โหตีติ. เอส นโย สพฺพปเทสุ.

259. “Bảy cỗ xe trạm” (Satta rathavinītāni) có nghĩa là bảy cỗ xe được thắng những con ngựa thuần chủng đã được huấn luyện. “Chỉ đến mức vì mục đích tâm thanh tịnh.” “Thưa hiền giả, giới thanh tịnh này, chỉ đến mức vì mục đích tâm thanh tịnh.” “Vì mục đích tâm thanh tịnh” (Cittavisuddhatthā) đây là một cách nói về sự từ bỏ. Ý nghĩa ở đây là thế này: giới thanh tịnh này chỉ nên được mong muốn cho đến chừng nào có mục đích được gọi là tâm thanh tịnh. Còn tâm thanh tịnh này, đó là mục đích của giới thanh tịnh, đây là đỉnh cao, đây là sự kết thúc. Thật vậy, đối với người đã an trú trong tâm thanh tịnh, phận sự của giới thanh tịnh được gọi là đã được hoàn thành. Phương pháp này cũng áp dụng cho tất cả các trường hợp.

อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ราชา ปเสนทิ โกสโล วิย หิ ชรามรณภีรุโก โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ. สาวตฺถินครํ วิย สกฺกายนครํ, สาเกตนครํ วิย นิพฺพานนครํ, รญฺโญ สาเกเต วฑฺฒิอาวหสฺส สีฆํ คนฺตฺวา ปาปุณิตพฺพสฺส อจฺจายิกสฺส กิจฺจสฺส อุปฺปาทกาโล วิย โยคิโน อนภิสเมตานํ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อภิสมยกิจฺจสฺส อุปฺปาทกาโล. สตฺต รถวินีตานิ วิย สตฺต วิสุทฺธิโย, ปฐมํ รถวินีตํ อารุฬฺหกาโล วิย สีลวิสุทฺธิยํ ฐิตกาโล, ปฐมรถวินีตาทีหิ ทุติยาทีนิ อารุฬฺหกาโล วิย สีลวิสุทฺธิอาทีหิ จิตฺตวิสุทฺธิอาทีสุ ฐิตกาโล. สตฺตเมน รถวินีเตน สาเกเต อนฺเตปุรทฺวาเร โอรุยฺห อุปริปาสาเท ญาติมิตฺตคณปริวุตสฺส สุรสโภชนปริโภคกาโล วิย โยคิโน ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยา สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา ธมฺมวรปาสาทํ อารุยฺห ปโรปณฺณาสกุสลธมฺมปริวารสฺส นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิโรธสยเน นิสินฺนสฺส โลกุตฺตรสุขานุภวนกาโล ทฏฺฐพฺโพ.

Đây là sự so sánh ví dụ: Vị hành giả sợ hãi sự già và sự chết nên được xem như là vua Pasenadi xứ Kosala. Thân ngũ uẩn (sakkāyanagaraṃ) nên được xem như là thành Sāvatthī. Niết Bàn nên được xem như là thành Sāketa. Thời điểm phát sanh phận sự chứng ngộ bốn Thánh đế chưa được chứng ngộ của vị hành giả nên được xem như là thời điểm phát sanh phận sự khẩn cấp của đức vua cần phải đi nhanh chóng và đến nơi để mang lại sự tăng trưởng ở Sāketa. Bảy thanh tịnh nên được xem như là bảy cỗ xe trạm. Thời điểm an trú trong giới thanh tịnh nên được xem như là thời điểm lên cỗ xe trạm thứ nhất. Thời điểm an trú trong tâm thanh tịnh và các thanh tịnh khác nhờ vào giới thanh tịnh và các thanh tịnh khác nên được xem như là thời điểm lên các cỗ xe thứ nhì và các cỗ xe khác nhờ vào cỗ xe trạm thứ nhất và các cỗ xe khác. Thời điểm vị hành giả trải nghiệm sự an lạc siêu thế, sau khi đã làm cạn kiệt tất cả các phiền não bằng tuệ kiến thanh tịnh, đã leo lên cung điện Pháp tối thượng, đã an tọa trên giường diệt tận, đã nhập vào quả định có Niết Bàn làm đối tượng, với đoàn tùy tùng là hơn năm mươi thiện pháp, nên được xem như là thời điểm đức vua xuống khỏi cỗ xe trạm thứ bảy ở cổng nội cung tại Sāketa, được vây quanh bởi nhóm thân bằng quyến thuộc, và thọ hưởng bữa ăn ngon lành ở lầu đài phía trên.

อิติ อายสฺมนฺตํ ปุณฺณํ ทสกถาวตฺถุลาภึ ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร สตฺต วิสุทฺธิโย ปุจฺฉิ. อายสฺมา ปุณฺโณ ทส กถาวตฺถูนิ วิสฺสชฺเชสิ. เอวํ ปุจฺฉนฺโต ปน ธมฺมเสนาปติ กึ ชานิตฺวา ปุจฺฉิ, อุทาหุ อชานิตฺวา? ติตฺถกุสโล วา ปน หุตฺวา วิสยสฺมึ ปุจฺฉิ, อุทาหุ อติตฺถกุสโล หุตฺวา อวิสยสฺมึ? ปุณฺณตฺเถโรปิ จ กึ ชานิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ, อุทาหุ อชานิตฺวา? ติตฺถกุสโล วา ปน หุตฺวา วิสยสฺมึ วิสฺสชฺเชสิ, อุทาหุ อติตฺถกุสโล หุตฺวา อวิสเยติ? ชานิตฺวา ติตฺถกุสโล หุตฺวา วิสเย ปุจฺฉีติ หิ วทมาโน ธมฺมเสนาปตึเยว วเทยฺย. ชานิตฺวา ติตฺถกุสโล หุตฺวา วิสเย วิสฺสชฺเชสีติ วทมาโน ปุณฺณตฺเถรํเยว [Pg.64] วเทยฺย. ยญฺหิ วิสุทฺธีสุ สํขิตฺตํ, ตํ กถาวตฺถูสุ วิตฺถิณฺณํ. ยํ กถาวตฺถูสุ สํขิตฺตํ, ตํ วิสุทฺธีสุ วิตฺถิณฺณํ. ตทมินา นเยน เวทิตพฺพํ.

Như vậy, Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta đã hỏi về bảy thanh tịnh đến Tôn giả Puṇṇa, người đã chứng đắc mười đề tài luận. Tôn giả Puṇṇa đã trả lời về mười đề tài luận. Nhưng khi hỏi như vậy, Tướng quân Chánh pháp đã hỏi do biết hay do không biết? Đã hỏi trong phạm vi (của mình) sau khi đã là người thiện xảo về bến nước, hay đã hỏi ngoài phạm vi sau khi đã là người không thiện xảo về bến nước? Và Trưởng lão Puṇṇa đã trả lời do biết hay do không biết? Đã trả lời trong phạm vi sau khi đã là người thiện xảo về bến nước, hay đã trả lời ngoài phạm vi sau khi đã là người không thiện xảo về bến nước? Thật vậy, người nói rằng: “Ngài đã hỏi trong phạm vi sau khi đã biết, sau khi đã là người thiện xảo về bến nước” là đang nói về chính Tướng quân Chánh pháp. Người nói rằng: “Ngài đã trả lời trong phạm vi sau khi đã biết, sau khi đã là người thiện xảo về bến nước” là đang nói về chính Trưởng lão Puṇṇa. Điều gì được tóm tắt ở các thanh tịnh thì được trình bày chi tiết ở các đề tài luận. Điều gì được tóm tắt ở các đề tài luận thì được trình bày chi tiết ở các thanh tịnh. Điều ấy nên được hiểu theo phương pháp này.

วิสุทฺธีสุ หิ เอกา สีลวิสุทฺธิ จตฺตาริ กถาวตฺถูนิ หุตฺวา อาคตา อปฺปิจฺฉกถา สนฺตุฏฺฐิกถา อสํสคฺคกถา, สีลกถาติ. เอกา จิตฺตวิสุทฺธิ ตีณิ กถาวตฺถูนิ หุตฺวา อาคตา – ปวิเวกกถา, วีริยารมฺภกถา, สมาธิกถาติ, เอวํ ตาว ยํ วิสุทฺธีสุ สํขิตฺตํ, ตํ กถาวตฺถูสุ วิตฺถิณฺณํ. กถาวตฺถูสุ ปน เอกา ปญฺญากถา ปญฺจ วิสุทฺธิโย หุตฺวา อาคตา – ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ, กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ, มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ, เอวํ ยํ กถาวตฺถูสุ สํขิตฺตํ, ตํ วิสุทฺธีสุ วิตฺถิณฺณํ. ตสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร สตฺต วิสุทฺธิโย ปุจฺฉนฺโต น อญฺญํ ปุจฺฉิ, ทส กถาวตฺถูนิเยว ปุจฺฉิ. ปุณฺณตฺเถโรปิ สตฺต วิสุทฺธิโย วิสฺสชฺเชนฺโต น อญฺญํ วิสฺสชฺเชสิ, ทส กถาวตฺถูนิเยว วิสฺสชฺเชสีติ. อิติ อุโภเปเต ชานิตฺวา ติตฺถกุสลา หุตฺวา วิสเยว ปญฺหํ ปุจฺฉึสุ เจว วิสฺสชฺเชสุํ จาติ เวทิตพฺโพ.

Thật vậy, trong các thanh tịnh, một giới thanh tịnh đã trở thành bốn đề tài luận: thiểu dục luận, tri túc luận, viễn ly luận, và giới luận. Một tâm thanh tịnh đã trở thành ba đề tài luận: độc cư luận, tinh tấn luận, và định luận. Như vậy, điều gì được tóm tắt ở các thanh tịnh thì được trình bày chi tiết ở các đề tài luận. Còn trong các đề tài luận, một tuệ luận đã trở thành năm thanh tịnh: kiến thanh tịnh, đoạn nghi thanh tịnh, đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh, hành đạo tri kiến thanh tịnh, và tri kiến thanh tịnh. Như vậy, điều gì được tóm tắt ở các đề tài luận thì được trình bày chi tiết ở các thanh tịnh. Do đó, khi hỏi về bảy thanh tịnh, Trưởng lão Sāriputta đã không hỏi điều gì khác, ngài đã hỏi chính mười đề tài luận. Và khi trả lời về bảy thanh tịnh, Trưởng lão Puṇṇa đã không trả lời điều gì khác, ngài đã trả lời chính mười đề tài luận. Như vậy, nên hiểu rằng cả hai vị này, sau khi đã biết, sau khi đã là những người thiện xảo về bến nước, đã hỏi và đã trả lời câu hỏi trong chính phạm vi (của mình).

๒๖๐. โก นาโม อายสฺมาติ น เถโร ตสฺส นามํ น ชานาติ. ชานนฺโตเยว ปน สมฺโมทิตุํ ลภิสฺสามีติ ปุจฺฉิ. กถญฺจ ปนายสฺมนฺตนฺติ อิทํ ปน เถโร สมฺโมทมาโน อาห. มนฺตาณิปุตฺโตติ มนฺตาณิยา พฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. ยถา ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ, ยถา สุตวตา สาวเกน พฺยากาตพฺพา, เอวเมว พฺยากตาติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. อนุมสฺส อนุมสฺสาติ ทส กถาวตฺถูนิ โอคาเหตฺวา อนุปวิสิตฺวา. เจลณฺฑุปเกนาติ เอตฺถ เจลํ วุจฺจติ วตฺถํ, อณฺฑุปกํ จุมฺพฏกํ. วตฺถจุมฺพฏกํ สีเส กตฺวา อายสฺมนฺตํ ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา ปริหรนฺตาปิ สพฺรหฺมจารี ทสฺสนาย ลเภยฺยุํ, เอวํ ลทฺธทสฺสนมฺปิ เตสํ ลาภาเยวาติ อฏฺฐานปริกปฺเปน อภิณฺหทสฺสนสฺส อุปายํ ทสฺเสสิ. เอวํ อปริหรนฺเตน หิ ปญฺหํ วา ปุจฺฉิตุกาเมน ธมฺมํ วา โสตุกาเมน ‘‘เถโร กตฺถ ฐิโต กตฺถ นิสินฺโน’’ติ ปริเยสนฺเตน จริตพฺพํ โหติ. เอวํ ปริหรนฺตา ปน อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณเยว สีสโต โอโรเปตฺวา มหารเห อาสเน นิสีทาเปตฺวา สกฺกา โหนฺติ ปญฺหํ วา ปุจฺฉิตุํ ธมฺมํ วา โสตุํ. อิติ อฏฺฐานปริกปฺเปน อภิณฺหทสฺสนสฺส อุปายํ ทสฺเสสิ.

260. (Khi hỏi:) “Tôn giả tên là gì?” không phải là Trưởng lão không biết tên của vị ấy. Nhưng ngài đã hỏi (với ý nghĩ): “Ta sẽ có thể chào hỏi.” Còn câu này: “Thưa Tôn giả, bằng cách nào?” thì Trưởng lão đã nói trong khi chào hỏi. Mantāṇiputta có nghĩa là con trai của bà-la-môn Mantāṇī. Trong câu “Yathā tanti”, “tanti” ở đây chỉ là một tiểu từ. Ý nghĩa tóm tắt ở đây là: “Đã được giải thích đúng như cách một vị thinh văn có học thức nên giải thích.” “Anumassa anumassa” có nghĩa là sau khi đã đi vào, sau khi đã thâm nhập mười đề tài luận. Trong câu “Celaṇḍupakena”, “celaṃ” được gọi là tấm vải, “aṇḍupakaṃ” là cái vòng đệm. Sau khi làm một cái vòng đệm bằng vải đội lên đầu, cho Tôn giả ngồi ở đó, rồi mang đi, các vị đồng phạm hạnh cũng có thể được gặp gỡ. Việc được gặp gỡ như vậy cũng chính là lợi ích cho họ. Bằng cách giả định một điều không thể xảy ra, ngài đã chỉ ra phương tiện để được gặp gỡ thường xuyên. Thật vậy, nếu không mang đi như vậy, người muốn hỏi một câu hỏi hoặc muốn nghe Pháp sẽ phải đi tìm kiếm: “Trưởng lão đang đứng ở đâu, đang ngồi ở đâu?” Nhưng khi mang đi như vậy, ngay tại khoảnh khắc mong muốn, họ có thể hạ ngài xuống khỏi đầu, cho ngài ngồi trên một chỗ ngồi cao quý, rồi có thể hỏi một câu hỏi hoặc nghe Pháp. Như vậy, bằng cách giả định một điều không thể xảy ra, ngài đã chỉ ra phương tiện để được gặp gỡ thường xuyên.

สาริปุตฺโตติ จ ปน มนฺติ สาริยา พฺราหฺมณิยา ปุตฺโตติ จ ปน เอวํ มํ สพฺรหฺมจารี ชานนฺติ. สตฺถุกปฺเปนาติ สตฺถุสทิเสน. อิติ เอกปเทเนว อายสฺมา [Pg.65] ปุณฺโณ สาริปุตฺตตฺเถรํ จนฺทมณฺฑลํ อาหจฺจ ฐเปนฺโต วิย อุกฺขิปิ. เถรสฺส หิ อิมสฺมึ ฐาเน เอกนฺตธมฺมกถิกภาโว ปากโฏ อโหสิ. อมจฺจญฺหิ ปุโรหิตํ มหนฺโตติ วทมาโน ราชสทิโสติ วเทยฺย, โคณํ หตฺถิปฺปมาโณติ, วาปึ สมุทฺทปฺปมาโณติ, อาโลกํ จนฺทิมสูริยาโลกปฺปมาโณติ, อิโต ปรํ เอเตสํ มหนฺตภาวกถา นาม นตฺถิ. สาวกมฺปิ มหาติ วทนฺโต สตฺถุปฏิภาโคติ วเทยฺย, อิโต ปรํ ตสฺส มหนฺตภาวกถา นาม นตฺถิ. อิจฺจายสฺมา ปุณฺโณ เอกปเทเนว เถรํ จนฺทมณฺฑลํ อาหจฺจ ฐเปนฺโต วิย อุกฺขิปิ.

Sāriputtoti ca pana manti sāriyā brāhmaṇiyā puttoti ca pana evaṃ maṃ sabrahmacārī jānanti có nghĩa là: Và này hiền giả, các vị đồng phạm hạnh biết tôi như vầy: ‘Là Sāriputta, là con trai của nữ Bà-la-môn Sārī.’ Satthukappenāti có nghĩa là tương đương với bậc Đạo Sư. Như vậy, chỉ với một từ, Tôn giả Puṇṇa đã tán dương trưởng lão Sāriputta giống như đặt lên trên mặt nguyệt luân. Vì rằng ở nơi này, vai trò là vị thuyết pháp chuyên nhất của trưởng lão đã được biểu hiện rõ ràng. Thật vậy, khi nói rằng vị đại thần hay vị tế sư là vĩ đại, người ấy nên nói là tương đương với đức vua; khi nói con bò là to lớn, nên nói là to bằng con voi; khi nói cái hồ là lớn, nên nói là lớn bằng biển cả; khi nói ánh sáng là rực rỡ, nên nói là rực rỡ như ánh sáng của mặt trăng mặt trời; ngoài những điều này ra, không có lời nói nào khác về sự vĩ đại của chúng. Tương tự, khi nói một vị Thinh văn là vĩ đại, người ấy nên nói là ngang bằng với bậc Đạo Sư; ngoài điều này ra, không có lời nói nào khác về sự vĩ đại của vị ấy. Do đó, Tôn giả Puṇṇa chỉ với một từ đã tán dương trưởng lão giống như đặt lên trên mặt nguyệt luân.

เอตฺตกมฺปิ โน นปฺปฏิภาเสยฺยาติ ปฏิสมฺภิทาปตฺตสฺส อปฺปฏิภานํ นาม นตฺถิ. ยา ปนายํ อุปมา อาหฏา, ตํ น อาหเรยฺยาม, อตฺถเมว กเถยฺยาม. อุปมา หิ อชานนฺตานํ อาหรียตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถายํ ปน อิทมฺปิ ปฏิกฺขิปิตฺวา อุปมา นาม พุทฺธานมฺปิ สนฺติเก อาหรียติ, เถรํ ปเนส อปจายมาโน เอวมาหาติ.

Ettakampi no nappaṭibhāseyyāti có nghĩa là: Đối với người đã đắc Tuệ Phân Tích, không có việc gọi là không ứng đối được. Tuy nhiên, ví dụ này đã được đưa ra, chúng tôi sẽ không đưa ra ví dụ ấy, chúng tôi sẽ chỉ nói về ý nghĩa. Vì rằng ví dụ được đưa ra cho những người không biết, đây là chủ ý ở đây. Tuy nhiên, trong Chú giải, điều này cũng bị bác bỏ và nói rằng: Ví dụ cũng được đưa ra ngay cả trước sự hiện diện của các đức Phật, nhưng vị này nói như vậy là vì tôn kính trưởng lão.

อนุมสฺส อนุมสฺส ปุจฺฉิตาติ ทส กถาวตฺถูนิ โอคาเหตฺวา โอคาเหตฺวา ปุจฺฉิตา. กึ ปน ปญฺหสฺส ปุจฺฉนํ ภาริยํ, อุทาหุ วิสฺสชฺชนนฺติ? อุคฺคเหตฺวา ปุจฺฉนํ โน ภาริยํ, วิสฺสชฺชนํ ปน ภาริยํ. สเหตุกํ วา สการณํ กตฺวา ปุจฺฉนมฺปิ วิสฺสชฺชนมฺปิ ภาริยเมว. สมนุโมทึสูติ สมจิตฺตา หุตฺวา อนุโมทึสุ. อิติ ยถานุสนฺธินาว เทสนา นิฏฺฐิตาติ.

Anumassa anumassa pucchitāti có nghĩa là đã hỏi đi hỏi lại, đi sâu vào mười đề tài thảo luận. Vậy thì, việc đặt câu hỏi là khó, hay việc trả lời là khó? Việc nêu lên câu hỏi không khó, nhưng việc trả lời thì khó. Hoặc là, việc hỏi và cả việc trả lời có kèm theo lý do, có kèm theo nguyên nhân đều là khó cả. Samanumodiṃsūti có nghĩa là đã cùng nhau hoan hỷ với tâm đồng nhất. Như vậy, bài thuyết giảng đã kết thúc theo đúng trình tự liên kết.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

(Thuộc) Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

รถวินีตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Xe Cộ Tuần Tự đã kết thúc.

๕. นิวาปสุตฺตวณฺณนา

5. Phần giải thích kinh Mồi Nhử

๒๖๑. เอวํ เม สุตนฺติ นิวาปสุตฺตํ. ตตฺถ เนวาปิโกติ โย มิคานํ คหณตฺถาย อรญฺเญ ติณพีชานิ วปติ ‘‘อิทํ ติณํ ขาทิตุํ อาคเต มิเค สุขํ คณฺหิสฺสามี’’ติ. นิวาปนฺติ วปฺปํ. นิวุตฺตนฺติ วปิตํ. มิคชาตาติ มิคฆฏา. อนุปขชฺชาติ อนุปวิสิตฺวา. มุจฺฉิตาติ ตณฺหามุจฺฉนาย มุจฺฉิตา, ตณฺหาย หทยํ ปวิสิตฺวา มุจฺฉนาการํ ปาปิตาติ [Pg.66] อตฺโถ. มทํ อาปชฺชิสฺสนฺตีติ มานมทํ อาปชฺชิสฺสนฺติ. ปมาทนฺติ วิสฺสฏฺฐสติภาวํ. ยถากามกรณียา ภวิสฺสนฺตีติ ยถา อิจฺฉิสฺสาม, ตถา กาตพฺพา ภวิสฺสนฺติ. อิมสฺมึ นิวาเปติ อิมสฺมึ นิวาปฏฺฐาเน. เอกํ กิร นิวาปติณํ นาม อตฺถิ นิทาฆภทฺทกํ, ตํ ยถา ยถา นิทาโฆ โหติ, ตถา ตถา นีวารวนํ วิย เมฆมาลา วิย จ เอกคฺฆนํ โหติ, ตํ ลุทฺทกา เอกสฺมึ อุทกผาสุกฏฺฐาเน กสิตฺวา วปิตฺวา วตึ กตฺวา ทฺวารํ โยเชตฺวา รกฺขนฺติ. อถ ยทา มหานิทาเฆ สพฺพติณานิ สุกฺขานิ โหนฺติ, ชิวฺหาเตมนมตฺตมฺปิ อุทกํ ทุลฺลภํ โหติ, ตทา มิคชาตา สุกฺขติณานิ เจว ปุราณปณฺณานิ จ ขาทนฺตา กมฺปมานา วิย วิจรนฺตา นิวาปติณสฺส คนฺธํ ฆายิตฺวา วธพนฺธนาทีนิ อคณยิตฺวา วตึ อชฺโฌตฺถรนฺตา ปวิสนฺติ. เตสญฺหิ นิวาปติณํ อติวิย ปิยํ โหติ มนาปํ. เนวาปิโก เต ทิสฺวา ทฺเว ตีณิ ทิวสานิ ปมตฺโต วิย โหติ, ทฺวารํ วิวริตฺวา ติฏฺฐติ. อนฺโตนิวาปฏฺฐาเน ตหึ ตหึ อุทกอาวาฏกาปิ โหนฺติ, มิคา วิวฏทฺวาเรน ปวิสิตฺวา ขาทิตมตฺตกํ ปิวิตมตฺตกเมว กตฺวา ปกฺกมนฺติ, ปุนทิวเส กิญฺจิ น กโรนฺตีติ กณฺเณ จาลยมานา ขาทิตฺวา ปิวิตฺวา อตรมานา คจฺฉนฺติ, ปุนทิวเส โกจิ กิญฺจิ กตฺตา นตฺถีติ ยาวทตฺถํ ขาทิตฺวา ปิวิตฺวา มณฺฑลคุมฺพํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชนฺติ. ลุทฺทกา เตสํ ปมตฺตภาวํ ชานิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย สมฺปริวาเรตฺวา โกฏิโต ปฏฺฐาย โกฏฺเฏตฺวา คจฺฉนฺติ, เอวํ เต ตสฺมึ นิวาเป เนวาปิกสฺส ยถากามกรณียา ภวนฺติ.

261. Evaṃ me sutaṃ là kinh Mồi Nhử. Ở đây, nevāpiko là người gieo hạt cỏ trong rừng để bắt các loài nai với ý nghĩ: “Ta sẽ dễ dàng bắt được những con nai đến ăn đám cỏ này.” Nivāpaṃ là việc gieo. Nivuttaṃ là đã được gieo. Migajātā là bầy nai. Anupakhajjā là sau khi đi vào. Mucchitā là bị mê đắm bởi sự mê đắm của ái dục; có nghĩa là ái dục đã đi vào tâm và khiến cho rơi vào trạng thái mê đắm. Madaṃ āpajjissanti là chúng sẽ rơi vào sự kiêu mạn. Pamādaṃ là trạng thái buông lỏng chánh niệm. Yathākāmakaraṇīyā bhavissanti là chúng sẽ trở thành đối tượng bị làm theo ý muốn, (nghĩa là) chúng ta muốn thế nào thì sẽ được làm như thế ấy. Imasmiṃ nivāpe là ở tại nơi có mồi nhử này. Tương truyền, có một loại cỏ mồi nhử gọi là nidāghabhaddaka (tốt tươi trong mùa hạn). Khi mùa hạn đến, nó trở nên rậm rạp như một khu rừng lúa hoang hay như một dải mây. Những người thợ săn cày xới, gieo trồng nó ở một nơi có nước thuận tiện, rồi làm hàng rào, đặt cửa và canh giữ. Rồi khi vào mùa đại hạn, tất cả các loại cỏ đều khô héo, nước uống dù chỉ đủ làm ướt lưỡi cũng trở nên khan hiếm, lúc bấy giờ các bầy nai ăn cỏ khô và lá cũ, đi lang thang như run rẩy, ngửi thấy mùi cỏ mồi nhử, không màng đến việc bị giết, bị trói buộc, chúng nhảy qua hàng rào và đi vào. Đối với chúng, cỏ mồi nhử quả thật vô cùng đáng yêu và thích ý. Người gieo mồi nhử thấy chúng, trong hai ba ngày, giả vờ như lơ là, để cửa mở. Bên trong khu vực mồi nhử, đây đó cũng có những hố nước. Các con nai đi vào qua cửa mở, chỉ ăn một ít, uống một ít rồi bỏ đi. Ngày hôm sau, nghĩ rằng không có ai làm gì, chúng vừa vẫy tai vừa ăn uống rồi đi một cách không vội vã. Ngày tiếp theo, nghĩ rằng không có ai làm gì cả, chúng ăn uống thỏa thích, rồi vào bụi rậm nằm nghỉ. Những người thợ săn biết được tình trạng lơ là của chúng, liền đóng cửa lại, bao vây xung quanh, rồi đi vào đánh đập từ đầu này đến đầu kia. Như vậy, tại nơi có mồi nhử ấy, chúng trở thành đối tượng bị người gieo mồi nhử làm theo ý muốn.

๒๖๒. ตตฺร, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, เตสุ มิคชาเตสุ. ปฐมา มิคชาตาติ, มิคชาตา ปฐมทุติยา นาม นตฺถิ. ภควา ปน อาคตปฏิปาฏิวเสน กปฺเปตฺวา ปฐมา, ทุติยา, ตติยา, จตุตฺถาติ นามํ อาโรเปตฺวา ทสฺเสสิ. อิทฺธานุภาวาติ ยถากามํ กตฺตพฺพภาวโต; วสีภาโวเยว หิ เอตฺถ อิทฺธีติ จ อานุภาโวติ จ อธิปฺเปโต.

262. Tatra, bhikkhave có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, trong số các bầy nai ấy. Paṭhamā migajātā (bầy nai thứ nhất): Vốn không có cái gọi là bầy nai thứ nhất, thứ hai. Tuy nhiên, Đức Thế Tôn đã sắp đặt theo trình tự xuất hiện và đặt tên là thứ nhất, thứ hai, thứ ba, thứ tư để chỉ dạy. Iddhānubhāvā là do trạng thái có thể bị làm theo ý muốn; vì rằng chính trạng thái làm chủ ở đây được chủ ý là iddhi (thần thông) và ānubhāva (uy lực).

๒๖๓. ภยโภคาติ ภเยน โภคโต. พลวีริยนฺติ อปราปรํ สญฺจรณวาโยธาตุ, สา ปริหายีติ อตฺโถ.

263. Bhayabhogā là do sợ hãi mà bị cong oằn. Balavīriyaṃ là phong đại tố dùng để di chuyển tới lui, có nghĩa là nó đã bị suy giảm.

๒๖๔. อุปนิสฺสาย อาสยํ กปฺเปยฺยามาติ อนฺโต นิปชฺชิตฺวา ขาทนฺตานมฺปิ ภยเมว, พาหิรโต อาคนฺตฺวา ขาทนฺตานมฺปิ ภยเมว, มยํ ปน อมุํ นิวาปฏฺฐานํ นิสฺสาย เอกมนฺเต อาสยํ กปฺเปยฺยามาติ จินฺตยึสุ. อุปนิสฺสาย [Pg.67] อาสยํ กปฺปยึสูติ ลุทฺทกา นาม น สพฺพกาลํ อปฺปมตฺตา โหนฺติ. มยํ ตตฺถ ตตฺถ มณฺฑลคุมฺเพสุ เจว วติปาเทสุ จ นิปชฺชิตฺวา เอเตสุ มุขโธวนตฺถํ วา อาหารกิจฺจกรณตฺถํ วา ปกฺกนฺเตสุ นิวาปวตฺถุํ ปวิสิตฺวา ขาทิตมตฺตํ กตฺวา อมฺหากํ วสนฏฺฐานํ ปวิสิสฺสามาติ นิวาปวตฺถุํ อุปนิสฺสาย คหเนสุ คุมฺพวติปาทาทีสุ อาสยํ กปฺปยึสุ. ภุญฺชึสูติ วุตฺตนเยน ลุทฺทกานํ ปมาทกาลํ ญตฺวา สีฆํ สีฆํ ปวิสิตฺวา ภุญฺชึสุ. เกตพิโนติ สิกฺขิตเกราฏิกา. อิทฺธิมนฺตาติ อิทฺธิมนฺโต วิย. ปรชนาติ ยกฺขา. อิเม น มิคชาตาติ. อาคตึ วา คตึ วาติ อิมินา นาม ฐาเนน อาคจฺฉนฺติ, อมุตฺร คจฺฉนฺตีติ อิทํ เนสํ น ชานาม. ทณฺฑวากราหีติ ทณฺฑวากรชาเลหิ. สมนฺตา สปฺปเทสํ อนุปริวาเรสุนฺติ อติมายาวิโน เอเต, น ทูรํ คมิสฺสนฺติ, สนฺติเกเยว นิปนฺนา ภวิสฺสนฺตีติ นิวาปกฺเขตฺตสฺส สมนฺตา สปฺปเทสํ มหนฺตํ โอกาสํ อนุปริวาเรสุํ. อทฺทสํสูติ เอวํ ปริวาเรตฺวา วากรชาลํ สมนฺตโต จาเลตฺวา โอโลเกนฺตา อทฺทสํสุ. ยตฺถ เตติ ยสฺมึ ฐาเน เต คาหํ อคมํสุ, ตํ ฐานํ อทฺทสํสูติ อตฺโถ.

264. Upanissāya āsayaṃ kappeyyāmāti (chúng ta nên làm một nơi trú ẩn gần đó) có nghĩa là chúng đã suy nghĩ rằng: ‘Việc nằm ở bên trong để ăn cũng có sự nguy hiểm, việc từ bên ngoài đi đến để ăn cũng có sự nguy hiểm. Vậy chúng ta nên nương nhờ vào nơi gieo mồi này để làm một nơi trú ẩn ở một nơi vắng vẻ.’ Upanissāya āsayaṃ kappayiṃsu (đã làm một nơi trú ẩn gần đó) có nghĩa là: Những người thợ săn không phải lúc nào cũng không lơ là. Chúng ta sẽ nằm trong các bụi cây tròn và dưới chân hàng rào ở đây đó, và khi họ đi rửa mặt hoặc ăn uống, chúng ta sẽ vào khu vực gieo mồi, ăn một chút rồi quay về nơi ở của mình. (Nghĩ vậy nên) chúng đã làm nơi trú ẩn ở trong các bụi rậm, bụi cây, và dưới chân hàng rào gần khu vực gieo mồi. Bhuñjiṃsu (chúng đã ăn) có nghĩa là theo cách đã nói, biết được lúc người thợ săn lơ là, chúng đã nhanh chóng vào ăn. Ketubino có nghĩa là những kẻ lừa đảo đã được huấn luyện. Iddhimantā có nghĩa là giống như những người có thần thông. Parajanā có nghĩa là dạ xoa. Ime na migajāta (đây không phải là loài nai). Āgatiṃ vā gatiṃ vā (sự đến hoặc sự đi) có nghĩa là chúng ta không biết chúng đến từ nơi nào, đi về nơi đâu. Daṇḍavākarāhi có nghĩa là bằng những tấm lưới có gậy. Samantā sappadesaṃ anuparivāresun (họ đã bao vây khắp nơi xung quanh) có nghĩa là (họ nghĩ): ‘Những con này rất xảo quyệt, chúng sẽ không đi xa, chúng chắc chắn đang nằm ở gần đây.’ (Nghĩ vậy nên) họ đã bao vây một khu vực rộng lớn xung quanh cánh đồng gieo mồi. Addasaṃsu (họ đã thấy) có nghĩa là sau khi bao vây như vậy, họ kéo tấm lưới có gậy đi khắp nơi và nhìn thì đã thấy chúng. Yattha te (nơi mà chúng) có nghĩa là họ đã thấy nơi mà chúng bị bắt.

๒๖๕. ยํนูน มยํ ยตฺถ อคตีติ เต กิร เอวํ จินฺตยึสุ – ‘‘อนฺโต นิปชฺชิตฺวา อนฺโต ขาทนฺตานมฺปิ ภยเมว, พาหิรโต อาคนฺตฺวา ขาทนฺตานมฺปิ สนฺติเก วสิตฺวา ขาทนฺตานมฺปิ ภยเมว, เตปิ หิ วากรชาเลน ปริกฺขิปิตฺวา คหิตาเยวา’’ติ, เตน เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘ยํนูน มยํ ยตฺถ เนวาปิกสฺส จ เนวาปิกปริสาย จ อคติ อวิสโย, ตตฺถ ตตฺถ เสยฺยํ กปฺเปยฺยามา’’ติ. อญฺเญ ฆฏฺเฏสฺสนฺตีติ ตโต ตโต ทูรตรวาสิโน อญฺเญ ฆฏฺเฏสฺสนฺติ. เต ฆฏฺฏิตา อญฺเญติ เตปิ ฆฏฺฏิตา อญฺเญ ตโต ทูรตรวาสิโน ฆฏฺเฏสฺสนฺติ. เอวํ อิมํ นิวาปํ นิวุตฺตํ สพฺพโส มิคชาตา ปริมุจฺจิสฺสนฺตีติ เอวํ อิมํ อมฺเหหิ นิวุตฺตํ นิวาปํ สพฺเพ มิคฆฏา มิคสงฺฆา วิสฺสชฺเชสฺสนฺติ ปริจฺจชิสฺสนฺติ. อชฺฌุเปกฺเขยฺยามาติ เตสํ คหเณ อพฺยาวฏา ภเวยฺยามาติ; ยถา ตถา อาคจฺฉนฺเตสุ หิ ตรุณโปตโก วา มหลฺลโก วา ทุพฺพโล วา ยูถปริหีโน วา สกฺกา โหนฺติ ลทฺธุํ, อนาคจฺฉนฺเตสุ กิญฺจิ นตฺถิ. อชฺฌุเปกฺขึสุ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ จินฺเตตฺวา อพฺยาวฏาว อเหสุํ.

265. Yaṃnūna mayaṃ yattha agati (hay là chúng ta đến nơi không thể đến được) có nghĩa là chúng đã suy nghĩ như vầy: ‘Việc nằm ở bên trong để ăn cũng có sự nguy hiểm, việc từ bên ngoài đi đến để ăn cũng có sự nguy hiểm, việc sống ở gần để ăn cũng có sự nguy hiểm, vì chúng cũng bị bao vây bằng lưới và bị bắt.’ Do đó, chúng đã nghĩ rằng: ‘Hay là chúng ta nên làm nơi ở tại những nơi mà người gieo mồi và đoàn tùy tùng của người gieo mồi không thể đến được, không phải là đối tượng (của họ).’ Aññe ghaṭṭessanti (những con khác sẽ va chạm) có nghĩa là những con khác sống xa hơn sẽ va chạm. Te ghaṭṭitā aññe (những con bị va chạm đó lại va chạm những con khác) có nghĩa là những con bị va chạm đó lại va chạm những con khác sống xa hơn nữa. Evaṃ imaṃ nivāpaṃ nivuttaṃ sabbaso migajātā parimuccissanti (như vậy, tất cả các loài nai sẽ được giải thoát khỏi mồi đã được gieo này) có nghĩa là như vậy, tất cả các đàn nai, các bầy nai sẽ từ bỏ, sẽ rời bỏ mồi mà chúng ta đã gieo này. Ajjhupekkheyyāma (chúng ta nên xả bỏ) có nghĩa là chúng ta nên không bận tâm đến việc bắt chúng; bởi vì khi chúng đến, có thể bắt được con non, con già, con yếu, hoặc con bị lạc bầy, còn khi chúng không đến thì chẳng có gì cả. Ajjhupekkhiṃsu kho, bhikkhave (này các Tỳ khưu, họ đã xả bỏ) có nghĩa là sau khi suy nghĩ như vậy, họ đã không bận tâm.

๒๖๗. อมุํ [Pg.68] นิวาปํ นิวุตฺตํ มารสฺส อมูนิ จ โลกามิสานีติ เอตฺถ นิวาโปติ วา โลกามิสานีติ วา วฏฺฏามิสภูตานํ ปญฺจนฺนํ กามคุณานเมตํ อธิวจนํ. มาโร น จ พีชานิ วิย กามคุเณ วเปนฺโต อาหิณฺฑติ, กามคุณคิทฺธานํ ปน อุปริ วสํ วตฺเตติ, ตสฺมา กามคุณา มารสฺส นิวาปา นาม โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อมุํ นิวาปํ นิวุตฺตํ มารสฺสา’’ติ. น ปริมุจฺจึสุ มารสฺส อิทฺธานุภาวาติ มารสฺส วสํ คตา อเหสุํ, ยถากามกรณียา. อยํ สปุตฺตภริยปพฺพชฺชาย อาคตอุปมา.

267. Trong câu Amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni (mồi này được gieo bởi Ma vương và những mồi thế gian này), ở đây, nivāpa (mồi) hay lokāmisāni (mồi thế gian) là tên gọi cho năm dục trưởng dưỡng, vốn là mồi của luân hồi. Ma vương không đi lang thang gieo rắc các dục trưởng dưỡng như gieo hạt giống, nhưng lại thực thi quyền lực đối với những người tham đắm các dục trưởng dưỡng. Do đó, các dục trưởng dưỡng được gọi là mồi của Ma vương. Vì thế, đã được nói rằng: ‘Mồi này được gieo bởi Ma vương.’ Na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā (họ đã không thoát khỏi quyền năng và ảnh hưởng của Ma vương) có nghĩa là họ đã rơi vào quyền lực của Ma vương, trở thành đối tượng bị chi phối theo ý muốn. Đây là ví dụ được đưa ra cho trường hợp xuất gia cùng với con cái và vợ.

๒๖๘. เจโตวิมุตฺติ ปริหายีติ เอตฺถ เจโตวิมุตฺติ นาม อรญฺเญ วสิสฺสามาติ อุปฺปนฺนอชฺฌาสโย; โส ปริหายีติ อตฺโถ. ตถูปเม อหํ อิเม ทุติเยติ อยํ พฺราหฺมณธมฺมิกปพฺพชฺชาย อุปมา. พฺราหฺมณา หิ อฏฺฐจตฺตาลีสวสฺสานิ โกมารพฺรหฺมจริยํ จริตฺวา วฏฺฏุปจฺเฉทภเยน ปเวณึ ฆฏยิสฺสามาติ ธนํ ปริเยสิตฺวา ภริยํ คเหตฺวา อคารมชฺเฌ วสนฺตา เอกสฺมึ ปุตฺเต ชาเต ‘‘อมฺหากํ ปุตฺโต ชาโต วฏฺฏํ น อุจฺฉินฺนํ ปเวณิ ฆฏิตา’’ติ ปุน นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชนฺติ วา ตเมว วา ส’กลตฺตวาสํ วสนฺติ.

268. Trong câu Cetovimutti parihāyi (tâm giải thoát đã bị suy giảm), ở đây, cetovimutti (tâm giải thoát) là khuynh hướng đã khởi lên rằng: ‘Ta sẽ sống trong rừng;’ so parihāyi có nghĩa là khuynh hướng ấy đã bị suy giảm. Tathūpame ahaṃ ime dutiye (ta nói rằng những người thứ hai này cũng tương tự như vậy) là ví dụ về sự xuất gia theo pháp của Bà-la-môn. Thật vậy, các vị Bà-la-môn sau khi thực hành phạm hạnh của người trẻ trong bốn mươi tám năm, vì sợ dòng dõi bị gián đoạn, họ nghĩ rằng: ‘Chúng ta sẽ nối tiếp dòng dõi,’ rồi tìm kiếm tài sản, lấy vợ, và sống đời sống gia đình. Khi một người con trai được sinh ra, họ nghĩ: ‘Con trai của chúng ta đã ra đời, dòng dõi không bị cắt đứt, truyền thống đã được nối tiếp,’ rồi họ lại ra đi xuất gia, hoặc tiếp tục sống cuộc sống đó cùng với vợ.

๒๖๙. เอวญฺหิ เต, ภิกฺขเว, ตติยาปิ สมณพฺราหฺมณา น ปริมุจฺจึสูติ ปุริมา วิย เตปิ มารสฺส อิทฺธานุภาวา น มุจฺจึสุ; ยถากามกรณียาว อเหสุํ. กึ ปน เต อกํสูติ? คามนิคมราชธานิโย โอสริตฺวา เตสุ เตสุ อารามอุยฺยานฏฺฐาเนสุ อสฺสมํ มาเปตฺวา นิวสนฺตา กุลทารเก หตฺถิอสฺสรถสิปฺปาทีนิ นานปฺปการานิ สิปฺปานิ สิกฺขาเปสุํ. อิติ เต วากรชาเลน ตติยา มิคชาตา วิย มารสฺส ปาปิมโต ทิฏฺฐิชาเลน ปริกฺขิปิตฺวา ยถากามกรณียา อเหสุํ.

269. Evañhi te, bhikkhave, tatiyāpi samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu (này các Tỳ khưu, như vậy, nhóm Sa-môn và Bà-la-môn thứ ba cũng không được giải thoát) có nghĩa là giống như những nhóm trước, họ cũng không thoát khỏi quyền năng và ảnh hưởng của Ma vương; họ đã trở thành đối tượng bị chi phối theo ý muốn. Vậy họ đã làm gì? Họ đã đi xuống các làng, thị trấn, và kinh thành, cho xây dựng các am thất ở những nơi có tu viện và vườn tược, rồi sống ở đó và dạy cho con cháu của các gia đình danh giá nhiều loại kỹ năng khác nhau như kỹ năng về voi, ngựa, xe, v.v. Như vậy, giống như loài nai thứ ba (bị vướng) vào lưới có gậy, họ đã bị bao vây bởi lưới tà kiến của Ác ma Ma vương và trở thành đối tượng bị chi phối theo ý muốn.

๒๗๐. ตถูปเม อหํ อิเม จตุตฺเถติ อยํ อิมสฺส สาสนสฺส อุปมา อาหฏา.

270. Tathūpame ahaṃ ime catutthe (ta nói rằng những người thứ tư này cũng tương tự như vậy) có nghĩa là đây là ví dụ được đưa ra cho giáo pháp này.

๒๗๑. อนฺธมกาสิ มารนฺติ น มารสฺส อกฺขีนิ ภินฺทิ. วิปสฺสนาปาทกชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส ปน ภิกฺขุโน อิมํ นาม อารมฺมณํ นิสฺสาย จิตฺตํ วตฺตตีติ มาโร ปสฺสิตุํ น สกฺโกติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนฺธมกาสิ มาร’’นฺติ. อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุนฺติ เตเนว ปริยาเยน ยถา มารสฺส จกฺขุ อปทํ [Pg.69] โหติ นิปฺปทํ, อปฺปติฏฺฐํ, นิรารมฺมณํ, เอวํ วธิตฺวาติ อตฺโถ. อทสฺสนํ คโต ปาปิมโตติ เตเนว ปริยาเยน มารสฺส ปาปิมโต อทสฺสนํ คโต. น หิ โส อตฺตโน มํสจกฺขุนา ตสฺส วิปสฺสนาปาทกชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส ภิกฺขุโน ญาณสรีรํ ทฏฺฐุํ สกฺโกติ. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ มคฺคปญฺญาย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ทิสฺวา จตฺตาโร อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. ติณฺโณ โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก สตฺตวิสตฺตภาเวน วิสตฺติกาติ เอวํ สงฺขํ คตํ. อถ วา ‘‘วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา? วิสตาติ วิสตฺติกา วิสฏาติ วิสตฺติกา, วิปุลาติ วิสตฺติกา, วิสาลาติ วิสตฺติกา, วิสมาติ วิสตฺติกา, วิสกฺกตีติ วิสตฺติกา, วิสํ หรตีติ วิสตฺติกา, วิสํวาทิกาติ วิสตฺติกา, วิสมูลาติ วิสตฺติกา, วิสผลาติ วิสตฺติกา, วิสปริโภคาติ วิสตฺติกา, วิสาลา วา ปน สา ตณฺหา รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ’’ติ (มหานิ. ๓; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๒, ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๔) วิสตฺติกา. เอวํ วิสตฺติกาติ สงฺขํ คตํ ตณฺหํ ติณฺโณ นิตฺติณฺโณ อุตฺติณฺโณ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ติณฺโณ โลเก วิสตฺติก’’นฺติ.

271. “Đã làm cho Ma vương bị mù” không có nghĩa là đã làm cho mắt của Ma vương bị hư hoại. Nhưng Ma vương không thể thấy được rằng tâm của vị tỳ khưu đã nhập thiền có tuệ quán làm nền tảng đang diễn tiến nương vào đối tượng này. Do đó, được nói rằng: “Đã làm cho Ma vương bị mù.” “Sau khi đã hủy diệt con mắt của Ma vương không còn dấu vết” có nghĩa là, theo cách thức ấy, sau khi đã hủy diệt con mắt của Ma vương để nó trở nên không dấu vết, không chỗ đứng, không nơi nương tựa, không đối tượng. “Đã đi đến chỗ Ác ma không thấy được” có nghĩa là, theo cách thức ấy, đã đi đến chỗ Ác ma không thấy được. Thật vậy, kẻ ấy (Ma vương) không thể dùng mắt thịt của mình để thấy được thân trí tuệ của vị tỳ khưu đã nhập thiền có tuệ quán làm nền tảng. “Và sau khi đã thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận” có nghĩa là sau khi đã thấy bốn Thánh đế bằng đạo tuệ, bốn lậu hoặc được đoạn tận. “Đã vượt qua sự dính mắc ở đời” có nghĩa là đã vượt qua (ái) được gọi là sự dính mắc do bản chất bám víu, dính chặt ở đời. Hoặc là, “sự dính mắc” (visattikā), theo nghĩa nào là sự dính mắc? Là sự dính mắc vì nó lan tràn (visata), là sự dính mắc vì nó bám chặt (visaṭa), là sự dính mắc vì nó rộng lớn (vipula), là sự dính mắc vì nó bao la (visāla), là sự dính mắc vì nó không đồng đều (visama), là sự dính mắc vì nó bám víu (visakkata), là sự dính mắc vì nó mang chất độc (visaṃ harati), là sự dính mắc vì nó lừa dối (visaṃvādika), là sự dính mắc vì nó có gốc rễ độc hại (visamūla), là sự dính mắc vì nó có quả độc hại (visaphala), là sự dính mắc vì nó có sự hưởng thụ độc hại (visaparibhoga), hoặc là sự tham ái ấy rộng lớn ở trong sắc, thanh, hương, vị, xúc (trích Mahāniddesa 3; Cūḷaniddesa, Mettagūmāṇavapucchāniddesa 22, Khaggavisāṇasuttaniddesa 124). Đã vượt qua, đã hoàn toàn vượt qua, đã vượt lên trên tham ái được gọi là sự dính mắc như vậy. Do đó, được nói rằng: “Đã vượt qua sự dính mắc ở đời.”

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

นิวาปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về Kinh Mồi đã chấm dứt.

๖. ปาสราสิสุตฺตวณฺณนา

271. Giải Thích Kinh Bẫy Mồi

๒๗๒. เอวํ เม สุตนฺติ ปาสราสิสุตฺตํ. ตตฺถ สาธุ มยํ, อาวุโสติ อายาจนฺตา ภณนฺติ. เอเต กิร ปญฺจสตา ภิกฺขู ชนปทวาสิโน ‘‘ทสพลํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สาวตฺถึ อนุปฺปตฺตา. สตฺถุทสฺสนํ ปน เอเตหิ ลทฺธํ, ธมฺมึ กถํ น ตาว สุณนฺติ. เต สตฺถุคารเวน ‘‘อมฺหากํ, ภนฺเต, ธมฺมกถํ กเถถา’’ติ วตฺตุํ น สกฺโกนฺติ. พุทฺธา หิ ครู โหนฺติ, เอกจาริโก สีโห มิคราชา วิย, ปภินฺนกุญฺชโร วิย, ผณกตอาสีวิโส วิย, มหาอคฺคิกฺขนฺโธ วิย จ ทุราสทา วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Kinh Bẫy Mồi bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’. Ở đây, các vị ấy nói ‘Lành thay, thưa chư hiền, chúng tôi’ là đang thỉnh cầu. Tương truyền, năm trăm vị tỳ khưu này là những vị sống ở miền quê, đã đến Sāvatthī với ý nghĩ: ‘Chúng ta sẽ yết kiến bậc Thập Lực.’ Tuy nhiên, các vị ấy đã được yết kiến đức Đạo Sư, nhưng vẫn chưa được nghe pháp thoại. Do lòng tôn kính đối với đức Đạo Sư, các vị ấy không thể nói rằng: ‘Bạch ngài, xin hãy thuyết pháp cho chúng con.’ Quả thật, các đức Phật là bậc đáng tôn kính, khó tiếp cận, giống như con sư tử, vua của các loài thú, đi một mình; như con voi chúa đang trong kỳ động dục; như con rắn độc đang phùng mang; và như một khối lửa lớn. Và điều này cũng đã được nói đến:

‘‘อาสีวิโส ยถา โฆโร, มิคราชาว เกสรี;

นาโคว กุญฺชโร ทนฺตี, เอวํ พุทฺธา ทุราสทา’’ติ.

‘Như rắn độc đáng sợ, như sư tử, vua loài thú; Như voi chúa có ngà, các đức Phật cũng khó tiếp cận như vậy.’

เอวํ [Pg.70] ทุราสทํ สตฺถารํ เต ภิกฺขู สยํ ยาจิตุํ อสกฺโกนฺตา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ยาจมานา ‘‘สาธุ มยํ, อาวุโส’’ติ อาหํสุ.

6. Không thể tự mình thỉnh cầu đức Đạo Sư, là bậc khó tiếp cận như vậy, các vị tỳ khưu ấy, trong khi muốn thỉnh cầu trưởng lão Ānanda, đã nói: ‘Lành thay, thưa chư hiền, chúng tôi.’

อปฺเปว นามาติ อปิ นาม ลเภยฺยาถ. กสฺมา ปน เถโร เต ภิกฺขู ‘‘รมฺมกสฺส พฺราหฺมณสฺส อสฺสมํ อุปสงฺกเมยฺยาถา’’ติ อาห? ปากฏกิริยตาย. ทสพลสฺส หิ กิริยา เถรสฺส ปากฏา โหติ; ชานาติ เถโร, ‘‘อชฺช สตฺถา เชตวเน วสิตฺวา ปุพฺพาราเม ทิวาวิหารํ กริสฺสติ; อชฺช ปุพฺพาราเม วสิตฺวา เชตวเน ทิวาวิหารํ กริสฺสติ; อชฺช เอกโกว ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสติ; อชฺช ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อิมสฺมึ กาเล ชนปทจาริกํ นิกฺขมิสฺสตี’’ติ. กึ ปนสฺส เอวํ ชานนตฺถํ เจโตปริยญาณํ อตฺถีติ? นตฺถิ. อนุมานพุทฺธิยา ปน กตกิริยาย นยคฺคาเหน ชานาติ. ยญฺหิ ทิวสํ ภควา เชตวเน วสิตฺวา ปุพฺพาราเม ทิวาวิหารํ กาตุกาโม โหติ, ตทา เสนาสนปริกฺขารภณฺฑานํ ปฏิสามนาการํ ทสฺเสติ, เถโร สมฺมชฺชนิสงฺการฉฑฺฑนกาทีนิ ปฏิสาเมติ. ปุพฺพาราเม วสิตฺวา เชตวนํ ทิวาวิหาราย อาคมนกาเลปิ เอเสว นโย.

272. ‘Appeva nāma’ có nghĩa là ‘mong rằng chúng tôi có thể nhận được.’ Nhưng tại sao trưởng lão lại nói với các vị tỳ khưu ấy: ‘Các vị hãy đi đến tu viện của Bà-la-môn Rammaka’? Ấy là do hành vi biểu hiện rõ ràng. Quả thật, hành vi của bậc Thập Lực là điều rõ ràng đối với trưởng lão; trưởng lão biết rằng: ‘Hôm nay, đức Đạo Sư, sau khi ở tại Jetavana, sẽ an trú ban ngày tại Pubbārāma; hôm nay, sau khi ở tại Pubbārāma, ngài sẽ an trú ban ngày tại Jetavana; hôm nay, ngài sẽ một mình đi khất thực; hôm nay, được Tăng chúng vây quanh, vào giờ này, ngài sẽ khởi hành đi du hành trong xứ.’ Nhưng phải chăng ngài có tha tâm thông để biết được như vậy? Không có. Nhưng ngài biết bằng trí suy luận, bằng cách nắm bắt phương pháp từ hành vi đã được thực hiện. Quả thật, vào ngày nào đức Thế Tôn, sau khi ở tại Jetavana, muốn an trú ban ngày tại Pubbārāma, khi ấy ngài biểu hiện hành vi dọn dẹp các vật dụng và đồ đạc của chỗ ở, trưởng lão bèn cất dọn chổi, đồ hốt rác, v.v. Khi ngài từ Pubbārāma đến Jetavana để an trú ban ngày sau khi đã ở đó, phương pháp cũng tương tự như vậy.

ยทา ปน เอกโก ปิณฺฑาย ปวิสิตุกาโม โหติ, ตทา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทติ. เถโร ‘‘อชฺช ภควา โพธเนยฺยพนฺธวํ ทิสฺวา นิสินฺโน’’ติ ตาย สญฺญาย ญตฺวา ‘‘อชฺช, อาวุโส, ภควา เอกโก ปวิสิตุกาโม, ตุมฺเห ภิกฺขาจารสชฺชา โหถา’’ติ ภิกฺขูนํ สญฺญํ เทติ. ยทา ปน ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ปวิสิตุกาโม โหติ, ตทา คนฺธกุฏิทฺวารํ อุปฑฺฒปิทหิตํ กตฺวา ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทติ, เถโร ตาย สญฺญาย ญตฺวา ปตฺตจีวรคฺคหณตฺถาย ภิกฺขูนํ สญฺญํ เทติ. ยทา ชนปทจาริกํ นิกฺขมิตุกาโม โหติ, ตทา เอกํ ทฺเว อาโลเป อติเรกํ ภุญฺชติ, สพฺพกาลํ จงฺกมนญฺจารุยฺห อปราปรํ จงฺกมติ, เถโร ตาย สญฺญาย ญตฺวา ‘‘ภควา, อาวุโส, ชนปทจาริกํ จริตุกาโม, ตุมฺหากํ กตฺตพฺพํ กโรถา’’ติ ภิกฺขูนํ สญฺญํ เทติ.

Còn khi ngài muốn một mình đi khất thực, khi ấy, vào lúc sáng sớm, sau khi làm vệ sinh thân thể, ngài đi vào hương thất, đóng cửa lại, nhập quả định và ngồi. Trưởng lão, biết được qua dấu hiệu ấy rằng: ‘Hôm nay, đức Thế Tôn, sau khi thấy được người thân quyến có thể giác ngộ, đã ngồi xuống,’ bèn ra hiệu cho các vị tỳ khưu: ‘Thưa chư hiền, hôm nay đức Thế Tôn muốn đi một mình, các vị hãy chuẩn bị đi khất thực.’ Còn khi ngài muốn đi vào thành có Tăng chúng vây quanh, khi ấy, ngài khép hờ cửa hương thất, nhập quả định và ngồi. Trưởng lão, biết được qua dấu hiệu ấy, bèn ra hiệu cho các vị tỳ khưu để lấy y bát. Khi ngài muốn khởi hành đi du hành trong xứ, khi ấy, ngài dùng thêm một hoặc hai miếng cơm, và sau khi lên đường kinh hành, ngài đi tới đi lui suốt. Trưởng lão, biết được qua dấu hiệu ấy, bèn ra hiệu cho các vị tỳ khưu: ‘Thưa chư hiền, đức Thế Tôn muốn đi du hành trong xứ, các vị hãy làm những gì cần làm.’

ภควา ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ อนิพทฺธวาโส อโหสิ, ปจฺฉา ปญฺจวีสติ วสฺสานิ อพฺโพกิณฺณํ สาวตฺถึเยว อุปนิสฺสาย วสนฺโต เอกทิวเส [Pg.71] ทฺเว ฐานานิ ปริภุญฺชติ. เชตวเน รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ปุพฺพาราเม ทิวาวิหารํ กโรติ. ปุพฺพาราเม รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ปาจีนทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวเน ทิวาวิหารํ กโรติ. กสฺมา? ทฺวินฺนํ กุลานํ อนุกมฺปาย. มนุสฺสตฺตภาเว ฐิเตน หิ อนาถปิณฺฑิเกน วิย อญฺเญน เกนจิ, มาตุคามตฺตภาเว ฐิตาย จ วิสาขาย วิย อญฺญาย อิตฺถิยา ตถาคตํ อุทฺทิสฺส ธนปริจฺจาโค กโต นาม นตฺถิ, ตสฺมา ภควา เตสํ อนุกมฺปาย เอกทิวเส อิมานิ ทฺเว ฐานานิ ปริภุญฺชติ. ตสฺมึ ปน ทิวเส เชตวเน วสิ, ตสฺมา เถโร – ‘‘อชฺช ภควา สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา สายนฺหกาเล คตฺตานิ ปริสิญฺจนตฺถาย ปุพฺพโกฏฺฐกํ คมิสฺสติ; อถาหํ คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา ฐิตํ ภควนฺตํ ยาจิตฺวา รมฺมกสฺส พฺราหฺมณสฺส อสฺสมํ คเหตฺวา คมิสฺสามิ. เอวมิเม ภิกฺขู ภควโต สมฺมุขา ลภิสฺสนฺติ ธมฺมกถํ สวนายา’’ติ จินฺเตตฺวา เต ภิกฺขู เอวมาห.

Đức Thế Tôn trong hai mươi năm đầu sau khi giác ngộ đã không có nơi ở cố định, sau đó trong hai mươi lăm năm, Ngài chỉ nương vào thành Sāvatthī mà an cư, không xen lẫn nơi nào khác, và trong một ngày Ngài sử dụng cả hai nơi. Sau khi ở đêm tại Jetavana, ngày hôm sau, được Tăng chúng vây quanh, Ngài đi vào thành Sāvatthī để khất thực qua cửa phía nam, rồi đi ra qua cửa phía đông và an trú ban ngày tại Pubbārāma. Sau khi ở đêm tại Pubbārāma, ngày hôm sau, Ngài đi vào thành Sāvatthī để khất thực qua cửa phía đông, rồi đi ra qua cửa phía nam và an trú ban ngày tại Jetavana. Vì sao vậy? Vì lòng bi mẫn đối với hai gia tộc. Thật vậy, trong kiếp người, không có một người đàn ông nào khác như ông Anāthapiṇḍika, và trong kiếp phụ nữ, không có một người phụ nữ nào khác như bà Visākhā đã cúng dường tài sản cho Như Lai. Vì thế, do lòng bi mẫn đối với họ, Đức Thế Tôn trong một ngày đã sử dụng cả hai nơi này. Vào ngày hôm ấy, Ngài đã ở tại Jetavana, do đó, vị Trưởng lão đã suy nghĩ: 'Hôm nay, sau khi đi khất thực ở Sāvatthī, vào buổi chiều, Đức Thế Tôn sẽ đi đến Pubbakoṭṭhaka để tắm rửa thân thể; sau đó, ta sẽ thỉnh cầu Đức Thế Tôn khi Ngài đã tắm xong và đang đứng, rồi đưa Ngài đến am thất của bà-la-môn Rammaka. Như vậy, các vị tỳ-khưu này sẽ có cơ hội được nghe pháp thoại trực tiếp từ Đức Thế Tôn.' Suy nghĩ như vậy, ngài đã nói với các vị tỳ-khưu ấy như sau.

มิคารมาตุปาสาโทติ วิสาขาย ปาสาโท. สา หิ มิคาเรน เสฏฺฐินา มาตุฏฺฐาเน ฐปิตตฺตา มิคารมาตาติ วุจฺจติ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ตสฺมึ กิร ปาสาเท ทฺวินฺนํ มหาสาวกานํ สิริคพฺภานํ มชฺเฌ ภควโต สิริคพฺโภ อโหสิ. เถโร ทฺวารํ วิวริตฺวา อนฺโตคพฺภํ สมฺมชฺชิตฺวา มาลากจวรํ นีหริตฺวา มญฺจปีฐํ ปญฺญเปตฺวา สตฺถุ สญฺญํ อทาสิ. สตฺถา สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน สีหเสยฺยํ อุปคมฺม ทรถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา อุฏฺฐาย ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิตฺวา สายนฺหสมเย ตโต วุฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต’’ติ.

Migāramātupāsāda là lâu đài của bà Visākhā. Thật vậy, bà được gọi là Migāramātā (mẹ của Migāra) vì đã được trưởng giả Migāra đặt vào vị trí của người mẹ. 'Sau khi xả thiền' (Paṭisallānā vuṭṭhito) có nghĩa là: được biết, trong lâu đài ấy, giữa các hương phòng của hai vị đại thinh văn, có hương phòng của Đức Thế Tôn. Vị Trưởng lão đã mở cửa, quét dọn bên trong hương phòng, dọn dẹp rác hoa, sắp đặt giường ghế, rồi ra hiệu cho Bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư đi vào hương phòng, nằm xuống trong tư thế con sư tử, nghiêng về bên phải, chánh niệm và tỉnh giác, làm cho sự mệt mỏi lắng dịu, rồi Ngài ngồi dậy, nhập quả định, và vào buổi chiều, Ngài đã xả thiền. Nói 'sau khi xả thiền' là để chỉ việc này.

ปริสิญฺจิตุนฺติ โย หิ จุณฺณมตฺติกาทีหิ คตฺตานิ อุพฺพฏฺเฏนฺโต มลฺลกมุฏฺฐาทีหิ วา ฆํสนฺโต นฺหายติ, โส นฺหายตีติ วุจฺจติ. โย ตถา อกตฺวา ปกติยาว นฺหายติ, โส ปริสิญฺจตีติ วุจฺจติ. ภควโตปิ สรีเร ตถา หริตพฺพํ รโชชลฺลํ นาม น อุปลิมฺปติ, อุตุคฺคหณตฺถํ ปน ภควา เกวลํ อุทกํ โอตรติ. เตนาห – ‘‘คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุ’’นฺติ. ปุพฺพโกฏฺฐโกติ ปาจีนโกฏฺฐโก.

Về từ 'parisiñcituṃ' (để tắm gội): Thật vậy, người nào tắm bằng cách chà xát thân thể với bột thơm, đất sét, v.v., hoặc kỳ cọ bằng xơ mướp, v.v., thì được gọi là 'nhāyati' (tắm). Người nào không làm như vậy mà chỉ tắm một cách tự nhiên, thì được gọi là 'parisiñcati' (tắm gội, xối nước). Trên thân của Đức Thế Tôn cũng không có bụi bẩn nào cần phải được tẩy trừ như vậy; tuy nhiên, Đức Thế Tôn chỉ xuống nước đơn thuần là để cho thân thể được khoan khoái. Do đó, ngài nói: 'gattāni parisiñcituṃ' (để tắm gội thân thể). 'Pubbakoṭṭhaka' có nghĩa là cổng thành phía đông.

สาวตฺถิยํ [Pg.72] กิร วิหาโร กทาจิ มหา โหติ กทาจิ ขุทฺทโก. ตถา หิ โส วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล โยชนิโก อโหสิ, สิขิสฺส ติคาวุโต, เวสฺสภุสฺส อฑฺฒโยชนิโก, กกุสนฺธสฺส คาวุตปฺปมาโณ, โกณาคมนสฺส อฑฺฒคาวุตปฺปมาโณ, กสฺสปสฺส วีสติอุสภปฺปมาโณ, อมฺหากํ ภควโต กาเล อฏฺฐกรีสปฺปมาโณ ชาโต. ตมฺปิ นครํ ตสฺส วิหารสฺส กทาจิ ปาจีนโต โหติ, กทาจิ ทกฺขิณโต, กทาจิ ปจฺฉิมโต, กทาจิ อุตฺตรโต. เชตวเน คนฺธกุฏิยํ ปน จตุนฺนํ มญฺจปาทานํ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อจลเมว.

Được biết, ngôi tịnh xá ở Sāvatthī có lúc lớn, có lúc nhỏ. Thật vậy, vào thời Đức Phật Vipassī, tịnh xá ấy rộng một do-tuần; thời Đức Phật Sikhī, rộng ba gāvuta; thời Đức Phật Vessabhū, rộng nửa do-tuần; thời Đức Phật Kakusandha, rộng một gāvuta; thời Đức Phật Koṇāgamana, rộng nửa gāvuta; thời Đức Phật Kassapa, rộng hai mươi usabha; vào thời Đức Thế Tôn của chúng ta, nó rộng tám karīsa. Thành phố ấy cũng có lúc ở về phía đông của tịnh xá, có lúc ở phía nam, có lúc ở phía tây, có lúc ở phía bắc. Tuy nhiên, tại Gandhakuti (Hương thất) trong tu viện Jetavana, nơi đặt bốn chân giường thì bất động.

จตฺตาริ หิ อจลเจติยฏฺฐานานิ นาม มหาโพธิปลฺลงฺกฏฺฐานํ อิสิปตเน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนฏฺฐานํ สงฺกสฺสนครทฺวาเร เทโวโรหณกาเล โสปานสฺส ปติฏฺฐฏฺฐานํ มญฺจปาทฏฺฐานนฺติ. อยํ ปน ปุพฺพโกฏฺฐโก กสฺสปทสพลสฺส วีสติอุสภวิหารกาเล ปาจีนทฺวาเร โกฏฺฐโก อโหสิ. โส อิทานิปิ ปุพฺพโกฏฺฐโกตฺเวว ปญฺญายติ. กสฺสปทสพลสฺส กาเล อจิรวตี นครํ ปริกฺขิปิตฺวา สนฺทมานา ปุพฺพโกฏฺฐกํ ปตฺวา อุทเกน ภินฺทิตฺวา มหนฺตํ อุทกรหทํ มาเปสิ สมติตฺถํ อนุปุพฺพคมฺภีรํ. ตตฺถ เอกํ รญฺโญ นฺหานติตฺถํ, เอกํ นาครานํ, เอกํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส, เอกํ พุทฺธานนฺติ เอวํ ปาฏิเยกฺกานิ นฺหานติตฺถานิ โหนฺติ รมณียานิ วิปฺปกิณฺณรชตปฏฺฏสทิสวาลิกานิ. อิติ ภควา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ เยน อยํ เอวรูโป ปุพฺพโกฏฺฐโก เตนุปสงฺกมิ คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุํ. อถายสฺมา อานนฺโท อุทกสาฏิกํ อุปเนสิ. ภควา รตฺตทุปฏฺฏํ อปเนตฺวา อุทกสาฏิกํ นิวาเสสิ. เถโร ทุปฏฺเฏน สทฺธึ มหาจีวรํ อตฺตโน หตฺถคตมกาสิ. ภควา อุทกํ โอตริ. สโหตรเณเนวสฺส อุทเก มจฺฉกจฺฉปา สพฺเพ สุวณฺณวณฺณา อเหสุํ. ยนฺตนาลิกาหิ สุวณฺณรสธารานิสิญฺจมานกาโล วิย สุวณฺณปฏปสารณกาโล วิย จ อโหสิ. อถ ภควโต นฺหานวตฺตํ ทสฺเสตฺวา นฺหตฺวา ปจฺจุตฺติณฺณสฺส เถโร รตฺตทุปฏฺฏํ อุปเนสิ. ภควา ตํ นิวาเสตฺวา วิชฺชุลตาสทิสํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา มหาจีวรํ อนฺตนฺเตน สํหริตฺวา ปทุมคพฺภสทิสํ กตฺวา อุปนีตํ ทฺวีสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปุพฺพโกฏฺฐเก คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เอกจีวโร อฏฺฐาสี’’ติ.

Thật vậy, có bốn nơi gọi là thánh tích bất động: nơi có ngai vàng Đại Bồ-đề, nơi chuyển Pháp luân tại Isipatana, và nơi đặt chân giường (của Đức Phật) khi Ngài từ cõi trời giáng thế tại cổng thành Saṅkassa. Còn Pubbakoṭṭhaka này, vào thời Đức Phật Kassapa Thập Lực, khi tịnh xá rộng hai mươi usabha, đã là cổng thành ở cửa phía đông. Ngay cả bây giờ, nó vẫn được biết đến là Pubbakoṭṭhaka. Vào thời Đức Phật Kassapa Thập Lực, sông Aciravatī chảy quanh thành phố, khi đến Pubbakoṭṭhaka, dòng nước đã phá vỡ nó và tạo thành một hồ nước lớn, có bến bằng phẳng và sâu dần vào trong. Tại đó, có một bến tắm cho vua, một cho dân chúng, một cho Tăng chúng, và một cho các vị Phật. Như vậy, các bến tắm này được phân chia riêng biệt, trông rất đẹp mắt, với cát mịn như những tấm bạc được rải ra. Do đó, Đức Thế Tôn cùng với Tôn giả Ānanda đã đi đến Pubbakoṭṭhaka cóลักษณะ như vậy để tắm gội thân thể. Bấy giờ, Tôn giả Ānanda dâng lên y tắm. Đức Thế Tôn cởi tấm y hai lớp màu đỏ và mặc vào y tắm. Vị Trưởng lão cầm lấy tấm y hai lớp cùng với đại y. Đức Thế Tôn bước xuống nước. Ngay khi Ngài bước xuống, tất cả cá và rùa trong nước đều biến thành màu vàng. Cảnh tượng giống như những dòng vàng lỏng được rót ra từ các ống máy, và cũng giống như một tấm vải vàng được trải ra. Sau khi Đức Thế Tôn đã thực hiện xong việc tắm rửa và bước lên bờ, vị Trưởng lão dâng lên tấm y hai lớp màu đỏ. Đức Thế Tôn mặc y vào, thắt dây lưng giống như một tia chớp, rồi gấp đại y lại từ hai đầu, làm cho nó giống như một đài sen, rồi cầm lấy tấm y đã được dâng lên ở hai góc và đứng lại. Do đó, có lời nói rằng: 'Tại Pubbakoṭṭhaka, sau khi tắm gội thân thể và bước lên bờ, Ngài đứng lại chỉ với một y'.

เอวํ [Pg.73] ฐิตสฺส ปน ภควโต สรีรํ วิกสิตกมลุปฺปลสรํ สพฺพปาลิผุลฺลํ ปาริจฺฉตฺตกํ ตารามรีจิวิกสิตํ จ คคนตลํ สิริยา อวหสมานํ วิย วิโรจิตฺถ. พฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิลาสินี จสฺส ทฺวตฺตึสวรลกฺขณมาลา คนฺเถตฺวา ฐปิตา ทฺวตฺตึสจนฺทมาลา วิย, ทฺวตฺตึสสูริยมาลา วิย, ปฏิปาฏิยา ฐปิตา ทฺวตฺตึสจกฺกวตฺติ ทฺวตฺตึสเทวราชา ทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมาโน วิย จ อติวิย วิโรจิตฺถ, วณฺณภูมินาเมสา. เอวรูเปสุ ฐาเนสุ พุทฺธานํ สรีรวณฺณํ วา คุณวณฺณํ วา จุณฺณิยปเทหิ วา คาถาหิ วา อตฺถญฺจ อุปมาโย จ การณานิ จ อาหริตฺวา ปฏิพเลน ธมฺมกถิเกน ปูเรตฺวา กเถตุํ วฏฺฏตีติ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ ธมฺมกถิกสฺส ถาโม เวทิตพฺโพ.

Thân của đức Thế Tôn đang đứng như vậy tỏa sáng rực rỡ, như thể đang chế nhạo vẻ đẹp của một hồ sen và súng đang nở rộ, của một cây san hô hoàn toàn trổ hoa, và của bầu trời rực rỡ với ánh sáng của các vì sao. Và vòng hoa ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, được trang điểm bởi vòng hào quang một tầm bao quanh, tỏa sáng vô cùng rực rỡ như ba mươi hai vòng hoa mặt trăng được kết lại và đặt để, như ba mươi hai vòng hoa mặt trời, như ba mươi hai vị Chuyển luân vương, ba mươi hai vị Thiên chủ, và ba mươi hai vị Đại Phạm thiên được sắp đặt theo thứ tự. Đây gọi là phần mô tả. Ở những chỗ như vậy, một vị pháp sư có khả năng nên đưa ra ý nghĩa, các ví dụ, và các lý do để làm cho đầy đủ và thuyết giảng về vẻ đẹp thân thể hoặc vẻ đẹp đức hạnh của chư Phật, bằng văn xuôi hoặc bằng kệ ngôn. Như vậy, ở những chỗ như thế này, năng lực của vị pháp sư cần được biết đến.

๒๗๓. คตฺตานิ ปุพฺพาปยมาโนติ ปกติภาวํ คมยมาโน นิรุทกานิ กุรุมาโน, สุกฺขาปยมาโนติ อตฺโถ. โสทเกน คตฺเตน จีวรํ ปารุปนฺตสฺส หิ จีวเร กณฺณิกา อุฏฺฐหนฺติ, ปริกฺขารภณฺฑํ ทุสฺสติ. พุทฺธานํ ปน สรีเร รโชชลฺลํ น อุปลิมฺปติ; ปทุมปตฺเต ปกฺขิตฺตอุทกพินฺทุ วิย อุทกํ วินิวตฺเตตฺวา คจฺฉติ, เอวํ สนฺเตปิ สิกฺขาคารวตาย ภควา, ‘‘ปพฺพชิตวตฺตํ นาเมต’’นฺติ มหาจีวรํ อุโภสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา ปุรโต กายํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ เถโร จินฺเตสิ – ‘‘ภควา มหาจีวรํ ปารุปิตฺวา มิคารมาตุปาสาทํ อารพฺภ คมนาภิหารโต ปฏฺฐาย ทุนฺนิวตฺติโย ภวิสฺสติ; พุทฺธานญฺหิ อธิปฺปายโกปนํ นาม เอกจาริกสีหสฺส คหณตฺถํ หตฺถปฺปสารณํ วิย; ปภินฺนวรวารณสฺส โสณฺฑาย ปรามสนํ วิย; อุคฺคเตชสฺส อาสีวิสสฺส คีวาย คหณํ วิย จ ภาริยํ โหติ. อิเธว รมฺมกสฺส พฺราหฺมณสฺส อสฺสมสฺส วณฺณํ กเถตฺวา ตตฺถ คมนตฺถาย ภควนฺตํ ยาจิสฺสามี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อายสฺมา อานนฺโท…เป… อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ.

273. ‘Làm cho các chi phần khô ráo’ nghĩa là làm cho trở lại trạng thái bình thường, làm cho không còn nước, làm cho khô. Vì rằng, đối với người đắp y với thân mình còn ướt, nấm mốc sẽ nổi lên trên y, vật dụng tùy thân bị hư hỏng. Nhưng trên thân của chư Phật, bụi bẩn không bám vào; nước cũng lăn đi như giọt nước được đặt trên lá sen. Dù là như vậy, do lòng tôn kính đối với học giới, đức Thế Tôn, (nghĩ rằng) ‘Đây là phận sự của bậc xuất gia,’ đã cầm lấy đại y ở hai góc, che thân mình phía trước rồi đứng lại. Vào lúc ấy, vị trưởng lão suy nghĩ: ‘Đức Thế Tôn, sau khi đã đắp đại y và bắt đầu khởi hành hướng đến giảng đường của mẹ Migāra, sẽ khó mà đổi ý. Quả thật, việc làm trái ý của chư Phật là việc nặng nề, giống như việc đưa tay ra để bắt một con sư tử chúa thường đi một mình; giống như việc vuốt vòi của một con voi đực hung dữ đang trong thời kỳ động dục; và giống như việc nắm cổ của một con rắn độc có nọc cực mạnh. Ngay tại đây, ta sẽ tán thán vẻ đẹp của am thất của Bà-la-môn Rammaka và sẽ thỉnh cầu đức Thế Tôn đi đến đó.’ Vị ấy đã làm như vậy. Do đó, đã được nói rằng: ‘Bấy giờ, Tôn giả Ānanda... vì lòng bi mẫn.’

ตตฺถ อนุกมฺปํ อุปาทายาติ ภควโต สมฺมุขา ธมฺมึ กถํ โสสฺสามาติ ตํ อสฺสมํ คตานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อนุกมฺปํ ปฏิจฺจ, เตสุ การุญฺญํ กตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมิยา กถายาติ ทสสุ ปารมิตาสุ อญฺญตราย [Pg.74] ปารมิยา เจว มหาภินิกฺขมนสฺส จ วณฺณํ กถยมานา สนฺนิสินฺนา โหนฺติ. อาคมยมาโนติ โอโลกยมาโน. อหํ พุทฺโธติ สหสา อปฺปวิสิตฺวา ยาว สา กถา นิฏฺฐาติ, ตาว อฏฺฐาสีติ อตฺโถ. อคฺคฬํ อาโกเฏสีติ อคฺคนเขน กวาเฏ สญฺญํ อทาสิ. วิวรึสูติ โสตํ โอทหิตฺวาว นิสินฺนตฺตา ตงฺขณํเยว อาคนฺตฺวา วิวรึสุ.

Trong đó, ‘vì lòng bi mẫn’ có nghĩa là: do lòng bi mẫn đối với năm trăm vị tỳ-khưu đã đi đến am thất ấy (với ý nghĩ) ‘chúng ta sẽ được nghe pháp thoại từ chính kim khẩu của đức Thế Tôn,’ nghĩa là đã khởi lòng thương xót đối với họ. ‘Pháp thoại’ có nghĩa là: họ đang ngồi lại với nhau, tán thán về một trong mười ba-la-mật và về cuộc đại xuất gia. ‘Chờ đợi’ nghĩa là đang quan sát. Nghĩa là: (Ngài) không vội vàng đi vào (với ý nghĩ) ‘Ta là Phật,’ Ngài đã đứng lại cho đến khi cuộc nói chuyện ấy kết thúc. ‘Gõ vào thanh cài’ nghĩa là Ngài đã dùng đầu móng tay ra hiệu trên cánh cửa. ‘Họ đã mở cửa’ nghĩa là vì họ đang ngồi lắng tai nghe, nên ngay lập tức họ đã đến và mở cửa.

ปญฺญตฺเต อาสเนติ พุทฺธกาเล กิร ยตฺถ ยตฺถ เอโกปิ ภิกฺขุ วิหรติ, สพฺพตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ. กสฺมา? ภควา กิร อตฺตโน สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน วิหรนฺเต มนสิ กโรติ ‘‘อสุโก มยฺหํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คโต, สกฺขิสฺสติ นุ โข วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ โน วา’’ติ. อถ นํ ปสฺสติ กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา อกุสลวิตกฺเก วิตกฺกยมานํ, ตโต ‘‘กถญฺหิ นาม มาทิสสฺส สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหรนฺตํ อิมํ กุลปุตฺตํ อกุสลวิตกฺกา อภิภวิตฺวา อนมตคฺเค วฏฺฏทุกฺเข สํสาเรสฺสนฺตี’’ติ ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ ตตฺเถว อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา ตํ กุลปุตฺตํ โอวทิตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา ปุน อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คจฺฉติ. อเถวํ โอวทิยมานา เต ภิกฺขู จินฺตยึสุ – ‘‘สตฺถา อมฺหากํ มนํ ชานิตฺวา อาคนฺตฺวา อมฺหากํ สมีเป ฐิตํเยว อตฺตานํ ทสฺเสติ; ตสฺมึ ขเณ, ‘ภนฺเต, อิธ นิสีทถ, อิธ นิสีทถา’ติ อาสนปริเยสนํ นาม ภาโร’’ติ. เต อาสนํ ปญฺญเปตฺวาว วิหรนฺติ. ยสฺส ปีฐํ อตฺถิ, โส ตํ ปญฺญเปติ. ยสฺส นตฺถิ, โส มญฺจํ วา ผลกํ วา กฏฺฐํ วา ปาสาณํ วา วาลิกปุญฺชํ วา ปญฺญเปติ. ตํ อลภมานา ปุราณปณฺณานิปิ สงฺกฑฺฒิตฺวา ตตฺถ ปํสุกูลํ ปตฺถริตฺวา ฐเปนฺติ. อิธ ปน ปกติปญฺญตฺตเมว อาสนํ อโหสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ.

‘Trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn’: Tương truyền, vào thời đức Phật, bất cứ nơi nào dù chỉ có một vị tỳ-khưu trú ngụ, ở khắp nơi đó, chỗ ngồi dành cho đức Phật đều đã được soạn sẵn. Tại sao? Tương truyền, đức Thế Tôn thường tác ý đến các vị tỳ-khưu đang trú ngụ ở nơi thanh vắng sau khi đã nhận đề mục thiền từ nơi Ngài, (Ngài tác ý rằng:) ‘Vị tỳ-khưu tên là... đã nhận đề mục thiền từ nơi ta rồi ra đi, liệu vị ấy có thể chứng đắc pháp thượng nhân hay không?’ Rồi Ngài thấy vị ấy đã từ bỏ đề mục thiền và đang khởi lên những tầm bất thiện. Do đó, (Ngài nghĩ:) ‘Làm sao mà các tầm bất thiện lại có thể áp đảo và làm chìm đắm thiện nam tử này, người đang trú ngụ sau khi đã nhận đề mục thiền từ nơi một bậc Đạo sư như ta, vào trong khổ đau của vòng luân hồi vô thủy?’ Vì lòng bi mẫn đối với vị ấy, Ngài hiện thân ngay tại đó, giáo huấn vị thiện nam tử ấy, rồi bay lên hư không và trở về lại nơi trú ngụ của mình. Khi được giáo huấn như vậy, các vị tỳ-khưu ấy suy nghĩ: ‘Bậc Đạo sư, biết được tâm của chúng ta, đã đến và hiện thân ngay bên cạnh chúng ta; vào lúc đó, việc tìm kiếm chỗ ngồi (và nói) “Bạch ngài, xin hãy ngồi đây, xin hãy ngồi đây” thật là một gánh nặng.’ Họ trú ngụ sau khi đã soạn sẵn chỗ ngồi. Ai có ghế đẩu thì soạn ghế đẩu. Ai không có thì soạn giường, tấm ván, khúc gỗ, tảng đá, hoặc đống cát. Không tìm được những thứ đó, họ gom cả lá khô lại, trải y phấn tảo lên trên và để đó. Nhưng ở đây, đã có một chỗ ngồi được soạn sẵn như thường lệ. Đề cập đến điều đó, đã được nói rằng: ‘Ngài đã ngồi xuống trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn.’

กาย นุตฺถาติ กตมาย นุ กถาย สนฺนิสินฺนา ภวถาติ อตฺโถ. ‘‘กาย เนตฺถา’’ติปิ ปาฬิ, ตสฺสา กตมาย นุ เอตฺถาติ อตฺโถ. ‘‘กาย โนตฺถา’’ติปิ ปาฬิ, ตสฺสาปิ ปุริโมเยว อตฺโถ. อนฺตรา กถาติ กมฺมฏฺฐานมนสิการอุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนํ อนฺตรา อญฺญา เอกา กถา. วิปฺปกตาติ มม อาคมนปจฺจยา อปรินิฏฺฐิตา สิขํ อปฺปตฺตา. อถ ภควา อนุปฺปตฺโตติ [Pg.75] อถ เอตสฺมึ กาเล ภควา อาคโต. ธมฺมี วา กถาติ ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตา วา ธมฺมี กถา. อริโย วา ตุณฺหีภาโวติ เอตฺถ ปน ทุติยชฺฌานมฺปิ อริโย ตุณฺหีภาโว มูลกมฺมฏฺฐานมฺปิ. ตสฺมา ตํ ฌานํ อปฺเปตฺวา นิสินฺโนปิ, มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา นิสินฺโนปิ ภิกฺขุ อริเยน ตุณฺหีภาเวน นิสินฺโนติ เวทิตพฺโพ.

‘Này các tỳ-khưu, các ông đang ngồi hội họp với câu chuyện gì?’ có nghĩa là: ‘Các ông đang ngồi hội họp với câu chuyện nào?’ Cũng có bản Pāli là ‘kāya nettha,’ nghĩa của nó là: ‘Với câu chuyện nào ở đây?’ Cũng có bản Pāli là ‘kāya nottha,’ nghĩa của nó cũng giống như trước. ‘Câu chuyện đang dang dở’ là một câu chuyện khác xen vào giữa việc tác ý đề mục thiền, học thuộc, hỏi đáp, v.v. ‘Bị gián đoạn’ là câu chuyện chưa được kết thúc, chưa đi đến đỉnh điểm, do sự quang lâm của ta. ‘Bấy giờ, đức Thế Tôn đã đến’ nghĩa là bấy giờ, vào lúc này, đức Thế Tôn đã đến. ‘Pháp thoại’ là pháp thoại dựa trên mười đề tài câu chuyện. Còn ‘sự im lặng của bậc Thánh’ ở đây, thiền thứ hai cũng được gọi là sự im lặng của bậc Thánh, đề mục thiền căn bản cũng vậy. Do đó, một vị tỳ-khưu ngồi nhập vào thiền ấy, hoặc một vị tỳ-khưu ngồi với đề mục thiền căn bản, cần được hiểu là đang ngồi trong sự im lặng của bậc Thánh.

๒๗๔. ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริเยสนาติ โก อนุสนฺธิ? เต ภิกฺขู สมฺมุขา ธมฺมึ กถํ โสสฺสามาติ เถรสฺส ภารํ อกํสุ, เถโร เตสํ อสฺสมคมนมกาสิ. เต ตตฺถ นิสีทิตฺวา อติรจฺฉานกถิกา หุตฺวา ธมฺมิยา กถาย นิสีทึสุ. อถ ภควา ‘‘อยํ ตุมฺหากํ ปริเยสนา อริยปริเยสนา นามา’’ติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ กตมา จ, ภิกฺขเว, อนริยปริเยสนาติ เอตฺถ ยถา มคฺคกุสโล ปุริโส ปฐมํ วชฺเชตพฺพํ อปายมคฺคํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คณฺหา’’ติ วทติ. เอวํ ภควา เทสนากุสลตาย ปฐมํ วชฺเชตพฺพํ อนริยปริเยสนํ อาจิกฺขิตฺวา ปจฺฉา อิตรํ อาจิกฺขิสฺสามีติ อุทฺเทสานุกฺกมํ ภินฺทิตฺวา เอวมาห. ชาติธมฺโมติ ชายนสภาโว. ชราธมฺโมติ ชีรณสภาโว. พฺยาธิธมฺโมติ พฺยาธิสภาโว. มรณธมฺโมติ มรณสภาโว. โสกธมฺโมติ โสจนกสภาโว. สํกิเลสธมฺโมติ สํกิลิสฺสนสภาโว.

274. “Này các tỳ khưu, có hai sự tìm cầu” -- mối liên hệ là gì? Các vị tỳ khưu ấy đã giao phó trách nhiệm cho vị trưởng lão với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ nghe pháp thoại trực tiếp.” Vị trưởng lão đã đi đến am thất của họ. Các vị ấy, sau khi ngồi xuống ở nơi ấy, không nói chuyện vô ích, đã ngồi đàm luận về pháp. Khi ấy, đức Thế Tôn, để chỉ ra rằng: “Sự tìm cầu này của các ngươi được gọi là sự tìm cầu của bậc Thánh,” đã bắt đầu bài pháp này. Trong đó, ở đoạn “Và này các tỳ khưu, thế nào là sự tìm cầu không của bậc Thánh?”, cũng giống như người rành đường, khi chỉ ra con đường nguy hiểm cần phải tránh trước tiên, đã nói rằng: “Hãy bỏ con đường bên trái mà đi con đường bên phải.” Tương tự như vậy, đức Thế Tôn, do sự thiện xảo trong thuyết pháp, sau khi chỉ ra sự tìm cầu không của bậc Thánh cần phải tránh trước tiên, với ý nghĩ “sau đó ta sẽ chỉ ra sự tìm cầu kia,” đã phá vỡ thứ tự đề mục và nói như vầy. Có sanh là pháp tức là có bản chất sanh. Có già là pháp tức là có bản chất già. Có bệnh là pháp tức là có bản chất bệnh. Có chết là pháp tức là có bản chất chết. Có sầu là pháp tức là có bản chất sầu muộn. Có ô nhiễm là pháp tức là có bản chất ô nhiễm.

ปุตฺตภริยนฺติ ปุตฺตา จ ภริยา จ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ชาตรูปรชตนฺติ เอตฺถ ปน ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ ยํกิญฺจิ โวหารูปคํ โลหมาสกาทิ. ชาติธมฺมา เหเต, ภิกฺขเว, อุปธโยติ เอเต ปญฺจกามคุณูปธโย นาม โหนฺติ, เต สพฺเพปิ ชาติธมฺมาติ ทสฺเสติ. พฺยาธิธมฺมวาราทีสุ ชาตรูปรชตํ น คหิตํ, น เหตสฺส สีสโรคาทโย พฺยาธโย นาม โหนฺติ, น สตฺตานํ วิย จุติสงฺขาตํ มรณํ, น โสโก อุปฺปชฺชติ. อยาทีหิ ปน สํกิเลเสหิ สํกิลิสฺสตีติ สํกิเลสธมฺมวาเร คหิตํ. ตถา อุตุสมุฏฺฐานตฺตา ชาติธมฺมวาเร. มลํ คเหตฺวา ชีรณโต ชราธมฺมวาเร จ.

Vợ con (puttabhariyaṃ) là con trai và vợ. Phương pháp này áp dụng cho tất cả mọi nơi. Còn ở đây, trong cụm từ “vàng bạc” (jātarūparajataṃ), “vàng” (jātarūpaṃ) là vàng ròng. “Bạc” (rajataṃ) là bất cứ thứ gì được dùng trong giao dịch như đồng, tiền xu, v.v. “Này các tỳ khưu, những thứ này là các sanh y có sanh là pháp” có nghĩa là: những thứ này được gọi là các sanh y thuộc năm dục trưởng dưỡng, và Ngài chỉ ra rằng tất cả chúng đều có sanh là pháp. Trong các đoạn về có bệnh là pháp, v.v., vàng bạc không được đề cập, vì chúng không có các bệnh như đau đầu, v.v., không có cái chết được gọi là sự chấm dứt như đối với chúng sanh, và sầu không khởi sanh. Tuy nhiên, vì nó bị ô nhiễm bởi các phiền não như gỉ sét, v.v., nên nó được đề cập trong đoạn về có ô nhiễm là pháp. Tương tự, vì nó được tạo ra bởi thời tiết, nên nó được đề cập trong đoạn về có sanh là pháp. Và vì nó bị hao mòn do bám bẩn, nên nó được đề cập trong đoạn về có già là pháp.

๒๗๕. อยํ [Pg.76], ภิกฺขเว, อริยา ปริเยสนาติ, ภิกฺขเว, อยํ นิทฺโทสตายปิ อริเยหิ ปริเยสิตพฺพตายปิ อริยปริเยสนาติ เวทิตพฺพา.

275. “Này các tỳ khưu, đây là sự tìm cầu của bậc Thánh” có nghĩa là: Này các tỳ khưu, sự tìm cầu này cần được hiểu là “sự tìm cầu của bậc Thánh” vì nó không có lỗi lầm và vì nó là điều mà các bậc Thánh nên tìm cầu.

๒๗๖. อหมฺปิ สุทํ, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารภิ? มูลโต ปฏฺฐาย มหาภินิกฺขมนํ ทสฺเสตุํ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ภิกฺขเว, อหมฺปิ ปุพฺเพ อนริยปริเยสนํ ปริเยสึ. สฺวาหํ ตํ ปหาย อริยปริเยสนํ ปริเยสิตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต. ปญฺจวคฺคิยาปิ อนริยปริเยสนํ ปริเยสึสุ. เต ตํ ปหาย อริยปริเยสนํ ปริเยสิตฺวา ขีณาสวภูมึ ปตฺตา. ตุมฺเหปิ มม เจว ปญฺจวคฺคิยานญฺจ มคฺคํ อารุฬฺหา. อริยปริเยสนา ตุมฺหากํ ปริเยสนา’’ติ มูลโต ปฏฺฐาย อตฺตโน มหาภินิกฺขมนํ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ.

276. Tại sao Ngài bắt đầu (bài pháp) với câu “Này các tỳ khưu, chính Ta cũng vậy”? Để chỉ ra cuộc đại xuất gia ngay từ đầu. Dường như Ngài đã có ý nghĩ như sau: “Này các tỳ khưu, chính Ta xưa kia cũng đã tìm cầu sự tìm cầu không của bậc Thánh. Ta, người ấy, sau khi từ bỏ điều đó, đã tìm cầu sự tìm cầu của bậc Thánh và đã đạt đến bậc Toàn Giác. Nhóm năm vị cũng đã tìm cầu sự tìm cầu không của bậc Thánh. Họ, sau khi từ bỏ điều đó, đã tìm cầu sự tìm cầu của bậc Thánh và đã đạt đến cảnh giới lậu tận. Các ngươi cũng đã bước lên con đường của Ta và của nhóm năm vị. Sự tìm cầu của các ngươi là sự tìm cầu của bậc Thánh.” Để chỉ ra cuộc đại xuất gia của chính mình ngay từ đầu, Ngài đã bắt đầu bài pháp này.

๒๗๗. ตตฺถ ทหโรว สมาโนติ ตรุโณว สมาโน. สุสุกาฬเกโสติ สุฏฺฐุ กาฬเกโส, อญฺชนวณฺณเกโสว หุตฺวาติ อตฺโถ. ภทฺเรนาติ ภทฺทเกน. ปฐเมน วยสาติ ติณฺณํ วยานํ ปฐมวเยน. อกามกานนฺติ อนิจฺฉมานานํ, อนาทรตฺเถ สามิวจนํ. อสฺสูนิ มุเข เอเตสนฺติ อสฺสุมุขา; เตสํ อสฺสุมุขานํ, อสฺสุกิลินฺนมุขานนฺติ อตฺโถ. รุทนฺตานนฺติ กนฺทิตฺวา โรทมานานํ. กึ กุสลคเวสีติ กึ กุสลนฺติ คเวสมาโน. อนุตฺตรํ สนฺติวรปทนฺติ อุตฺตมํ สนฺติสงฺขาตํ วรปทํ, นิพฺพานํ ปริเยสมาโนติ อตฺโถ. เยน อาฬาโร กาลาโมติ เอตฺถ อาฬาโรติ ตสฺส นามํ, ทีฆปิงฺคโล กิเรโส. เตนสฺส อาฬาโรติ นามํ อโหสิ. กาลาโมติ โคตฺตํ. วิหรตายสฺมาติ วิหรตุ อายสฺมา. ยตฺถ วิญฺญู ปุริโสติ ยสฺมึ ธมฺเม ปณฺฑิโต ปุริโส. สกํ อาจริยกนฺติ อตฺตโน อาจริยสมยํ. อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺยาติ ปฏิลภิตฺวา วิหเรยฺย. เอตฺตาวตา เตน โอกาโส กโต โหติ. ตํ ธมฺมนฺติ ตํ เตสํ สมยํ ตนฺตึ. ปริยาปุณินฺติ สุตฺวาว อุคฺคณฺหึ.

277. Trong đó, “khi còn trẻ” (daharova samāno) nghĩa là khi còn là thanh niên. “Tóc đen nhánh” (susukāḷakeso) có nghĩa là có mái tóc rất đen, có mái tóc màu như thuốc vẽ mắt. “Tốt đẹp” (bhadrena) nghĩa là tốt lành. “Tuổi thanh xuân” (paṭhamena vayasā) nghĩa là giai đoạn đầu trong ba giai đoạn của cuộc đời. “Khi (cha mẹ) không mong muốn” (akāmakānaṃ) nghĩa là khi họ không muốn, đây là sở hữu cách mang ý nghĩa bất chấp. “Nước mắt trên mặt họ” (assūni mukhe etesaṃ) nên gọi là “mặt đẫm lệ” (assumukhā); “của những người mặt đẫm lệ” (tesaṃ assumukhānaṃ) có nghĩa là mặt ướt đẫm nước mắt. “Đang khóc lóc” (rudantānaṃ) nghĩa là đang than khóc và khóc lóc. “Tìm cầu điều thiện” (kiṃ kusalagavesī) nghĩa là tìm kiếm “thiện là gì?”. “Trạng thái an tịnh, cao quý, vô thượng” (anuttaraṃ santivarapadaṃ) có nghĩa là tìm cầu trạng thái cao quý được gọi là sự an tịnh tối thượng, tức là Niết-bàn. Ở đoạn “nơi có Āḷāra Kālāma”, “Āḷāra” là tên của vị ấy, dường như vị ấy cao và mắt có màu vàng nhạt. Do đó, vị ấy có tên là Āḷāra. “Kālāma” là dòng họ. “Mong hiền giả hãy ở lại” (viharatāyasmā) nghĩa là mong hiền giả hãy ở lại. “Nơi mà người có trí” (yattha viññū puriso) nghĩa là trong pháp nào mà người có trí tuệ. “Giáo lý của thầy mình” (sakaṃ ācariyakaṃ) nghĩa là học thuyết của thầy mình. “Sau khi đạt được, có thể an trú” (upasampajja vihareyya) nghĩa là sau khi chứng đắc, có thể an trú. Bằng chừng ấy lời, vị ấy đã tạo cơ hội. “Pháp ấy” (taṃ dhammaṃ) nghĩa là học thuyết, kinh điển của họ. “Đã học thuộc” (pariyāpuṇiṃ) nghĩa là vừa nghe đã học được.

โอฏฺฐปหตมตฺเตนาติ เตน วุตฺตสฺส ปฏิคฺคหณตฺถํ โอฏฺฐปหรณมตฺเตน; อปราปรํ กตฺวา โอฏฺฐสญฺจรณมตฺตเกนาติ อตฺโถ. ลปิตลาปนมตฺเตนาติ เตน ลปิตสฺส ปฏิลาปนมตฺตเกน. ญาณวาทนฺติ ชานามีติ วาทํ[Pg.77]. เถรวาทนฺติ ถิรภาววาทํ, เถโร อหเมตฺถาติ เอตํ วจนํ. อหญฺเจว อญฺเญ จาติ น เกวลํ อหํ, อญฺเญปิ พหู เอวํ วทนฺติ. เกวลํ สทฺธามตฺตเกนาติ ปญฺญาย อสจฺฉิกตฺวา สุทฺเธน สทฺธามตฺตเกเนว. โพธิสตฺโต กิร วาจาย ธมฺมํ อุคฺคณฺหนฺโตเยว, ‘‘น กาลามสฺส วาจาย ปริยตฺติมตฺตเมว อสฺมึ ธมฺเม, อทฺธา เอส สตฺตนฺนํ สมาปตฺตีนํ ลาภี’’ติ อญฺญาสิ, เตนสฺส เอตทโหสิ.

“Chỉ bằng cử động môi” (oṭṭhapahatamattena) có nghĩa là chỉ bằng việc cử động môi để tiếp nhận những gì vị ấy nói; nghĩa là chỉ bằng việc mấp máy môi lặp đi lặp lại. “Chỉ bằng việc nói lặp lại” (lapitalāpanamattena) nghĩa là chỉ bằng việc lặp lại những gì vị ấy đã nói. “Lời nói của người có trí” (ñāṇavādaṃ) là lời nói “tôi biết”. “Lời nói của bậc trưởng lão” (theravādaṃ) là lời nói về sự vững chắc, là lời nói “tôi là bậc trưởng lão ở đây”. “Không chỉ tôi mà cả những người khác” (ahañceva aññe ca) nghĩa là không chỉ một mình tôi, mà nhiều người khác cũng nói như vậy. “Chỉ bằng đức tin suông” (kevalaṃ saddhāmattakena) nghĩa là không chứng ngộ bằng trí tuệ, mà chỉ bằng đức tin đơn thuần. Dường như Bồ-tát, ngay khi đang học pháp qua lời nói, đã biết rằng: “Đối với pháp này, Kālāma không chỉ có sự học thuộc qua lời nói, chắc chắn vị này là người đã chứng đắc bảy tầng thiền định,” do đó Ngài đã có ý nghĩ như vậy.

อากิญฺจญฺญายตนํ ปเวเทสีติ อากิญฺจญฺญายตนปริโยสานา สตฺต สมาปตฺติโย มํ ชานาเปสิ. สทฺธาติ อิมาสํ สตฺตนฺนํ สมาปตฺตีนํ นิพฺพตฺตนตฺถาย สทฺธา. วีริยาทีสุปิ เอเสว นโย. ปทเหยฺยนฺติ ปโยคํ กเรยฺยํ. นจิรสฺเสว ตํ ธมฺมํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสินฺติ โพธิสตฺโต กิร วีริยํ ปคฺคเหตฺวา กติปาหญฺเญว สตฺต สุวณฺณนิสฺเสณิโย ปสาเรนฺโต วิย สตฺต สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตสิ; ตสฺมา เอวมาห.

“Đã tuyên bố Vô Sở Hữu Xứ” (ākiñcaññāyatanaṃ pavedesi) nghĩa là đã cho tôi biết bảy tầng thiền định kết thúc ở Vô Sở Hữu Xứ. “Đức tin” (saddhā) là đức tin để thành tựu bảy tầng thiền định này. Đối với tinh tấn, v.v., cũng theo phương pháp tương tự. “Nên tinh cần” (padaheyyaṃ) nghĩa là nên nỗ lực. “Chẳng bao lâu, sau khi tự mình chứng ngộ pháp ấy bằng thắng trí, ta đã đạt được và an trú,” (câu này được nói) vì dường như Bồ-tát, sau khi nỗ lực tinh tấn, chỉ trong vài ngày đã thành tựu bảy tầng thiền định giống như đang trải ra bảy chiếc thang vàng; do đó Ngài đã nói như vậy.

ลาภา โน, อาวุโสติ อนุสูยโก กิเรส กาลาโม. ตสฺมา ‘‘อยํ อธุนาคโต, กินฺติ กตฺวา อิมํ ธมฺมํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ อุสูยํ อกตฺวา ปสนฺโน ปสาทํ ปเวเทนฺโต เอวมาห. อุโภว สนฺตา อิมํ คณํ ปริหรามาติ ‘‘มหา อยํ คโณ, ทฺเวปิ ชนา ปริหรามา’’ติ วตฺวา คณสฺส สญฺญํ อทาสิ, ‘‘อหมฺปิ สตฺตนฺนํ สมาปตฺตีนํ ลาภี, มหาปุริโสปิ สตฺตนฺนเมว, เอตฺตกา ชนา มหาปุริสสฺส สนฺติเก ปริกมฺมํ อุคฺคณฺหถ, เอตฺตกา มยฺห’’นฺติ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา อทาสิ. อุฬารายาติ อุตฺตมาย. ปูชายาติ กาลามสฺส กิร อุปฏฺฐากา อิตฺถิโยปิ ปุริสาปิ คนฺธมาลาทีนิ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ. กาลาโม – ‘‘คจฺฉถ, มหาปุริสํ ปูเชถา’’ติ วทติ. เต ตํ ปูเชตฺวา ยํ อวสิฏฺฐํ โหติ, เตน กาลามํ ปูเชนฺติ. มหคฺฆานิ มญฺจปีฐานิ อาหรนฺติ; ตานิปิ มหาปุริสสฺส ทาเปตฺวา ยทิ อวสิฏฺฐํ โหติ, อตฺตนา คณฺหาติ. คตคตฏฺฐาเน วรเสนาสนํ โพธิสตฺตสฺส ชคฺคาเปตฺวา เสสกํ อตฺตนา คณฺหาติ. เอวํ อุฬาราย ปูชาย ปูเชสิ. นายํ ธมฺโม นิพฺพิทายาติอาทีสุ อยํ สตฺตสมาปตฺติธมฺโม เนว วฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถาย, น วิรชฺชนตฺถาย, น ราคาทินิโรธตฺถาย, น [Pg.78] อุปสมตฺถาย, น อภิญฺเญยฺยธมฺมํ อภิชานนตฺถาย, น จตุมคฺคสมฺโพธาย, น นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตตีติ อตฺโถ.

Lābhā no, āvuso (Thật là lợi ích cho chúng ta, thưa hiền hữu) có nghĩa là: Vị Kālāma này được cho là người không ganh tỵ. Do đó, không khởi lên lòng ganh tỵ rằng: “Vị này mới đến, làm thế nào mà đã chứng đắc được pháp này?”, ông ta hoan hỷ, bày tỏ sự hoan hỷ và nói như vầy. Ubhova santā imaṃ gaṇaṃ pariharāma (Cả hai chúng ta cùng nhau quản lý hội chúng này) có nghĩa là: “Hội chúng này đông đảo, cả hai chúng ta hãy cùng quản lý”, nói vậy rồi ông ta đã ra hiệu cho hội chúng, đã chia đôi ở giữa và giao phó rằng: “Ta cũng là người chứng đắc bảy thiền chứng, vị Đại nhân cũng chứng đắc bảy thiền chứng, bấy nhiêu người hãy học pháp hành sơ khởi nơi vị Đại nhân, bấy nhiêu người hãy học nơi ta”. Uḷārāya có nghĩa là cao thượng. Pūjāya có nghĩa là: Được biết, các thí chủ của Kālāma, cả nam và nữ, mang theo hương hoa v.v... đến. Kālāma nói: “Hãy đi, hãy cúng dường vị Đại nhân”. Họ sau khi cúng dường vị ấy, phần còn lại thì dùng để cúng dường Kālāma. Họ mang đến những giường ghế quý giá; những thứ ấy cũng được dâng cúng cho vị Đại nhân, nếu có còn lại thì ông ta tự mình nhận lấy. Ở những nơi đã đi qua, ông ta cho dọn dẹp chỗ ở tốt nhất cho Bồ-tát, phần còn lại thì tự mình nhận lấy. Như vậy, ông ta đã cúng dường bằng sự cúng dường cao thượng. Trong các câu Nāyaṃ dhammo nibbidāya v.v..., ý nghĩa là: Pháp bảy thiền chứng này không đưa đến sự nhàm chán trong vòng luân hồi, không đưa đến sự ly tham, không đưa đến sự đoạn diệt tham ái v.v..., không đưa đến sự an tịnh, không đưa đến sự thắng tri pháp cần thắng tri, không đưa đến sự giác ngộ bốn đạo, không đưa đến sự chứng ngộ Niết-bàn.

ยาวเทว อากิญฺจญฺญายตนูปปตฺติยาติ ยาว สฏฺฐิกปฺปสหสฺสายุปริมาเณ อากิญฺจญฺญายตนภเว อุปปตฺติ, ตาวเทว สํวตฺตติ, น ตโต อุทฺธํ. เอวมยํ ปุนราวตฺตนธมฺโมเยว; ยญฺจ ฐานํ ปาเปติ, ตํ ชาติชรามรเณหิ อปริมุตฺตเมว มจฺจุปาสปริกฺขิตฺตเมวาติ. ตโต ปฏฺฐาย จ ปน มหาสตฺโต ยถา นาม ฉาตชฺฌตฺตปุริโส มนุญฺญโภชนํ ลภิตฺวา สมฺปิยายมาโนปิ ภุญฺชิตฺวา ปิตฺตวเสน วา เสมฺหวเสน วา มกฺขิกาวเสน วา ฉฑฺเฑตฺวา ปุน เอกํ ปิณฺฑมฺปิ ภุญฺชิสฺสามีติ มนํ น อุปฺปาเทติ; เอวเมว อิมา สตฺต สมาปตฺติโย มหนฺเตน อุสฺสาเหน นิพฺพตฺเตตฺวาปิ, ตาสุ อิมํ ปุนราวตฺติกาทิเภทํ อาทีนวํ ทิสฺวา, ปุน อิมํ ธมฺมํ อาวชฺชิสฺสามิ วา สมาปชฺชิสฺสามิ วา อธิฏฺฐหิสฺสามิ วา วุฏฺฐหิสฺสามิ วา ปจฺจเวกฺขิสฺสามิ วาติ จิตฺตเมว น อุปฺปาเทสิ. อนลงฺกริตฺวาติ อลํ อิมินา, อลํ อิมินาติ ปุนปฺปุนํ อลงฺกริตฺวา. นิพฺพิชฺชาติ นิพฺพินฺทิตฺวา. อปกฺกมินฺติ อคมาสึ.

Yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyā có nghĩa là: Chỉ đưa đến sự tái sanh trong cõi Vô sở hữu xứ, nơi có tuổi thọ sáu mươi ngàn đại kiếp, chứ không vượt xa hơn thế. Như vậy, pháp này vẫn có bản chất quay trở lại; và nơi mà nó đưa đến vẫn chưa giải thoát khỏi sanh, già, chết, vẫn bị bao vây bởi cạm bẫy của tử thần. Kể từ đó, vị Đại sĩ, cũng giống như một người bị đói cồn cào, sau khi nhận được món ăn ngon, dù rất thích thú nhưng sau khi ăn xong, do mật, do đàm, hoặc do ruồi nhặng mà nôn ra, rồi không còn khởi lên ý nghĩ rằng: “Ta sẽ ăn lại dù chỉ một miếng”; cũng vậy, sau khi đã nỗ lực lớn lao để chứng đắc bảy thiền chứng này, nhưng khi thấy được sự nguy hại của chúng, với các loại như bản chất quay trở lại, ngài đã không còn khởi lên một ý nghĩ nào rằng: “Ta sẽ hướng tâm đến pháp này, hay sẽ nhập vào, hay sẽ quyết định, hay sẽ xuất ra, hay sẽ quán xét lại”. Analaṅkaritvā có nghĩa là: Không trang hoàng nhiều lần rằng: “Thế là đủ với pháp này, thế là đủ với pháp này”. Nibbijja có nghĩa là nhàm chán. Apakkamiṃ có nghĩa là đã ra đi.

๒๗๘. น โข ราโม อิมํ ธมฺมนฺติ อิธาปิ โพธิสตฺโต ตํ ธมฺมํ อุคฺคณฺหนฺโตเยว อญฺญาสิ – ‘‘นายํ อฏฺฐสมาปตฺติธมฺโม อุทกสฺส วาจาย อุคฺคหิตมตฺโตว, อทฺธา ปเนส อฏฺฐสมาปตฺติลาภี’’ติ. เตนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘น โข ราโม…เป… ชานํ ปสฺสํ วิหาสี’’ติ. เสสเมตฺถ ปุริมวาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

278. Na kho rāmo imaṃ dhammaṃ (Chắc chắn Rāma không... pháp này): Ở đây cũng vậy, Bồ-tát ngay khi đang học pháp ấy đã biết rằng: “Pháp tám thiền chứng này không phải chỉ là điều Udaka học thuộc lòng qua lời nói, chắc chắn vị này là người đã chứng đắc tám thiền chứng”. Do đó, ngài đã khởi lên ý nghĩ này: “Chắc chắn Rāma... đã không sống với sự biết và thấy (pháp này)”. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo cách đã nói ở đoạn trước.

๒๗๙. เยน อุรุเวลา เสนานิคโมติ เอตฺถ อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ. อถ วา อุรูติ วาลิกา วุจฺจติ; เวลาติ มริยาทา, เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ทสสหสฺสา กุลปุตฺตา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา เอกทิวสํ สนฺนิปติตฺวา กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘กายกมฺมวจีกมฺมานิ นาม ปเรสมฺปิ ปากฏานิ โหนฺติ, มโนกมฺมํ ปน อปากฏํ. ตสฺมา โย กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ วา วิหึสาวิตกฺกํ วา วิตกฺเกติ, ตสฺส อญฺโญ โจทโก [Pg.79] นาม นตฺถิ; โส อตฺตนาว อตฺตานํ โจเทตฺวา ปตฺตปุเฏน วาลิกํ อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน อากิรตุ, อิทมสฺส ทณฺฑกมฺม’’นฺติ. ตโต ปฏฺฐาย โย ตาทิสํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, โส ตตฺถ ปตฺตปุเฏน วาลิกํ อากิรติ, เอวํ ตตฺถ อนุกฺกเมน มหาวาลิกราสิ ชาโต. ตโต ตํ ปจฺฉิมา ชนตา ปริกฺขิปิตฺวา เจติยฏฺฐานมกาสิ; ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ’’ติ. ตเมว สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อถ วา อุรูติ วาลิกา วุจฺจติ, เวลาติ มริยาทา. เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

279. Yena uruvelā senānigamo (Nơi có thị trấn quân đội Uruvelā): Ở đây, Uruvelā có nghĩa là bãi cát lớn, đống cát lớn. Hoặc, uru được gọi là cát; velā là ranh giới, Uruvelā là cát được mang đến do vượt qua ranh giới; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Tương truyền, trong quá khứ, khi Đức Phật chưa xuất hiện, mười ngàn thiện gia nam tử đã xuất gia làm đạo sĩ, sống ở vùng đó. Một hôm, họ tụ tập lại và lập ra một quy ước: “Thân nghiệp và khẩu nghiệp thì người khác cũng có thể thấy rõ, nhưng ý nghiệp thì không rõ ràng. Do đó, người nào khởi lên dục tầm, sân tầm, hoặc hại tầm, thì không có ai khác khiển trách người ấy; người ấy hãy tự mình khiển trách mình, dùng lá cây gói cát mang đến rải ở nơi này, đây là hình phạt cho người ấy”. Kể từ đó, người nào khởi lên những tầm như vậy, người ấy liền dùng lá cây gói cát rải ở đó. Cứ như thế, dần dần một đống cát lớn đã hình thành ở đó. Sau đó, thế hệ sau đã bao quanh nó và làm thành một nơi thờ tự; liên quan đến điều đó, có câu nói: “Uruvelā có nghĩa là bãi cát lớn, đống cát lớn”. Cũng liên quan đến điều đó, có câu nói: “Hoặc, uru được gọi là cát; velā là ranh giới. Uruvelā là cát được mang đến do vượt qua ranh giới; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy”.

เสนานิคโมติ เสนาย นิคโม. ปฐมกปฺปิกานํ กิร ตสฺมึ ฐาเน เสนานิเวโส อโหสิ; ตสฺมา โส ปเทโส เสนานิคโมติ วุจฺจติ. ‘‘เสนานิ-คาโม’’ติปิ ปาโฐ. เสนานี นาม สุชาตาย ปิตา, ตสฺส คาโมติ อตฺโถ. ตทวสรินฺติ ตตฺถ โอสรึ. รมณียํ ภูมิภาคนฺติ สุปุปฺผิตนานปฺปการชลชถลชปุปฺผวิจิตฺตํ มโนรมฺมํ ภูมิภาคํ. ปาสาทิกญฺจ วนสณฺฑนฺติ โมรปิญฺฉกลาปสทิสํ ปสาทชนนวนสณฺฑญฺจ อทฺทสํ. นทิญฺจ สนฺทนฺตินฺติ สนฺทมานญฺจ มณิกฺขนฺธสทิสํ วิมลนีลสีตลสลิลํ เนรญฺชรํ นทึ อทฺทสํ. เสตกนฺติ ปริสุทฺธํ นิกฺกทฺทมํ. สุปติตฺถนฺติ อนุปุพฺพคมฺภีเรหิ สุนฺทเรหิ ติตฺเถหิ อุเปตํ. รมณียนฺติ รชตปฏฺฏสทิสํ วิปฺปกิณฺณวาลิกํ ปหูตมจฺฉกจฺฉปํ อภิรามทสฺสนํ. สมนฺตา จ โคจรคามนฺติ ตสฺส ปเทสสฺส สมนฺตา อวิทูเร คมนาคมนสมฺปนฺนํ สมฺปตฺตปพฺพชิตานํ สุลภปิณฺฑํ โคจรคามญฺจ อทฺทสํ. อลํ วตาติ สมตฺถํ วต. ตตฺเถว นิสีทินฺติ โพธิปลฺลงฺเก นิสชฺชํ สนฺธายาห. อุปริสุตฺตสฺมิญฺหิ ตตฺเถวาติ ทุกฺกรการิกฏฺฐานํ อธิปฺเปตํ, อิธ ปน โพธิปลฺลงฺโก. เตนาห – ‘‘ตตฺเถว นิสีทิ’’นฺติ. อลมิทํ ปธานายาติ อิทํ ฐานํ ปธานตฺถาย สมตฺถนฺติ เอวํ จินฺเตตฺวา นิสีทินฺติ อตฺโถ.

Senānigamoti có nghĩa là nigamo (thị trấn) của senāya (đoàn quân). Kira (nghe nói rằng) ở nơi ấy, senāniveso (doanh trại quân đội) của paṭhamakappikānaṃ (những người ở đầu kiếp) ahosi (đã có); tasmā (do đó) nơi ấy được gọi là senānigamo. Cũng có bài đọc là ‘‘Senāni-gāmo’’. Senānī là tên của người cha của nàng Sujātā, có nghĩa là ngôi làng của ông ấy. Tadavasarinti có nghĩa là ta đã đi đến nơi ấy. Ramaṇīyaṃ bhūmibhāganti có nghĩa là vùng đất khả ái, được trang điểm bởi nhiều loại hoa nở đẹp mọc dưới nước và trên cạn, làm vui thích tâm hồn. Pāsādikañca vanasaṇḍanti có nghĩa là ta đã thấy lùm cây gây thích thú, giống như chùm lông đuôi công. Nadiñca sandantinti có nghĩa là ta đã thấy dòng sông Nerañjarā đang chảy, có nước trong xanh mát lạnh, không tỳ vết, giống như khối ngọc maṇi. Setakanti có nghĩa là trong sạch, không có bùn. Supatitthanti có nghĩa là có những bến nước tốt đẹp, sâu dần theo thứ tự. Ramaṇīyanti có nghĩa là có cát rải rác giống như tấm bạc, có nhiều cá và rùa, cảnh vật đáng ưa thích. Samantā ca gocaragāmanti có nghĩa là ta đã thấy một ngôi làng để khất thực, ở không xa xung quanh nơi ấy, thuận tiện cho việc đi lại, dễ dàng kiếm được vật thực cho các vị xuất gia đã đến. Alaṃ vatāti có nghĩa là thật là thích hợp. Tattheva nisīdinti, ngài nói điều này ám chỉ việc ngồi trên bồ đoàn. Vì trong kinh ở trên, tattheva ám chỉ nơi thực hành khổ hạnh, còn ở đây là bồ đoàn. Do đó, ngài nói: ‘‘tattheva nisīdi’’. Alamidaṃ padhānāyāti có nghĩa là nơi này thích hợp cho sự tinh tấn, sau khi suy nghĩ như vậy, ngài đã ngồi xuống.

๒๘๐. อชฺฌคมนฺติ อธิคจฺฉึ ปฏิลภึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนนฺติ สพฺพธมฺมทสฺสนสมตฺถญฺจ เม สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อุทปาทิ. อกุปฺปา เม วิมุตฺตีติ มยฺหํ อรหตฺตผลวิมุตฺติ อกุปฺปตาย จ อกุปฺปารมฺมณตาย จ อกุปฺปา, สา หิ ราคาทีหิ น กุปฺปตีติ อกุปฺปตายปิ อกุปฺปา, อกุปฺปํ นิพฺพานมสฺสารมฺมณนฺติปิ อกุปฺปา. อยมนฺติมา ชาตีติ อยํ สพฺพปจฺฉิมา ชาติ. นตฺถิ [Pg.80] ทานิ ปุนพฺภโวติ อิทานิ เม ปุน ปฏิสนฺธิ นาม นตฺถีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ เม อุปฺปนฺนนฺติ ทสฺเสติ.

280. Ajjhagamanti có nghĩa là ta đã đạt được, đã chứng đắc. Ñāṇañca pana me dassananti có nghĩa là sabbaññutaññāṇaṃ (toàn giác trí) có khả năng thấy tất cả các pháp đã khởi lên cho ta. Akuppā me vimuttīti có nghĩa là sự giải thoát quả A-la-hán của ta là bất động (akuppā) do bởi bản chất không bị lay động (akuppatāya) và do có đối tượng không bị lay động (akuppārammaṇatāya); vì rằng nó không bị lay động bởi tham ái v.v..., nên nó là bất động do bản chất không bị lay động; và vì nó có đối tượng là Níp-bàn bất động, nên nó cũng là bất động. Ayamantimā jātīti có nghĩa là đây là kiếp sống cuối cùng. Natthi dāni punabbhavoti có nghĩa là nay không còn tái sanh cho ta nữa, điều này cho thấy rằng trí tuệ quán xét (paccavekkhaṇañāṇa) cũng đã khởi lên cho ta.

๒๘๑. อธิคโตติ ปฏิวิทฺโธ. ธมฺโมติ จตุสจฺจธมฺโม. คมฺภีโรติ อุตฺตานภาวปฏิกฺเขปวจนเมตํ. ทุทฺทโสติ คมฺภีรตฺตาว ทุทฺทโส ทุกฺเขน ทฏฺฐพฺโพ, น สกฺกา สุเขน ทฏฺฐุํ. ทุทฺทสตฺตาว ทุรนุโพโธ, ทุกฺเขน อวพุชฺฌิตพฺโพ, น สกฺกา สุเขน อวพุชฺฌิตุํ. สนฺโตติ นิพฺพุโต. ปณีโตติ อตปฺปโก. อิทํ ทฺวยํ โลกุตฺตรเมว สนฺธาย วุตฺตํ. อตกฺกาวจโรติ ตกฺเกน อวจริตพฺโพ โอคาหิตพฺโพ น โหติ, ญาเณเนว อวจริตพฺโพ. นิปุโณติ สณฺโห. ปณฺฑิตเวทนีโยติ สมฺมาปฏิปทํ ปฏิปนฺเนหิ ปณฺฑิเตหิ เวทิตพฺโพ. อาลยรามาติ สตฺตา ปญฺจสุ กามคุเณสุ อลฺลียนฺติ. ตสฺมา เต อาลยาติ วุจฺจนฺติ. อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตานิ อาลยนฺติ, ตสฺมา อาลยาติ วุจฺจนฺติ. เตหิ อาลเยหิ รมนฺตีติ อาลยรามา. อาลเยสุ รตาติ อาลยรตา. อาลเยสุ สุฏฺฐุ มุทิตาติ อาลยสมฺมุทิตา. ยเถว หิ สุสชฺชิตํ ปุปฺผผลภริตรุกฺขาทิสมฺปนฺนํ อุยฺยานํ ปวิฏฺโฐ ราชา ตาย ตาย สมฺปตฺติยา รมติ, สมฺมุทิโต อาโมทิตปโมทิโต โหติ, น อุกฺกณฺฐติ, สายมฺปิ นิกฺขมิตุํ น อิจฺฉติ; เอวมิเมหิปิ กามาลยตณฺหาลเยหิ สตฺตา รมนฺติ, สํสารวฏฺเฏ สมฺมุทิตา อนุกฺกณฺฐิตา วสนฺติ. เตน เนสํ ภควา ทุวิธมฺปิ อาลยํ อุยฺยานภูมึ วิย ทสฺเสนฺโต ‘‘อาลยรามา’’ติอาทิมาห.

281. Adhigatoti có nghĩa là đã thâm nhập. Dhammoti có nghĩa là pháp Tứ đế. Gambhīroti, từ này có nghĩa là phủ định trạng thái nông cạn. Duddasoti có nghĩa là khó thấy chính vì sự sâu xa của nó, phải thấy một cách khó khăn, không thể thấy một cách dễ dàng. Chính vì khó thấy nên duranubodho, khó thấu hiểu, phải thấu hiểu một cách khó khăn, không thể thấu hiểu một cách dễ dàng. Santoti có nghĩa là tịch tịnh. Paṇītoti có nghĩa là cao siêu. Hai từ này được nói ám chỉ đến pháp siêu thế. Atakkāvacaroti có nghĩa là không phải là đối tượng có thể thâm nhập bằng lý luận, chỉ có thể thâm nhập bằng trí tuệ. Nipuṇoti có nghĩa là vi tế. Paṇḍitavedanīyoti có nghĩa là được biết bởi những người có trí đã thực hành chánh đạo. Ālayarāmāti, chúng sanh allīyanti (bám víu) vào năm dục trưởng dưỡng. Do đó, chúng được gọi là ālaya (nơi nương náu). Một trăm lẻ tám hành tướng của ái dục được gọi là ālaya, do đó chúng được gọi là ālaya. Họ vui thích trong những ālaya ấy, nên gọi là ālayarāmā. Vui thích trong những ālaya, nên gọi là ālayaratā. Hoan hỷ trong những ālaya, nên gọi là ālayasammuditā. Giống như một vị vua đi vào khu vườn được trang hoàng đẹp đẽ, đầy đủ cây cối trĩu nặng hoa quả, vị ấy vui thích với sự sung túc đó, hoan hỷ, vui mừng, không chán nản, ngay cả đến chiều tối cũng không muốn rời đi; cũng vậy, chúng sanh vui thích trong những nơi nương náu của dục và ái này, họ sống trong vòng luân hồi với sự hoan hỷ, không chán nản. Do đó, để chỉ cho họ hai loại ālaya giống như khu vườn, Đức Thế Tôn đã nói ‘‘ālayarāmā’’ v.v...

ยทิทนฺติ นิปาโต, ตสฺส ฐานํ สนฺธาย ‘‘ยํ อิท’’นฺติ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สนฺธาย ‘‘โย อย’’นฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา; อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตา; อิทปฺปจฺจยตา จ สา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท จาติ อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโท. สงฺขาราทิปจฺจยานเมตํ อธิวจนํ. สพฺพสงฺขารสมโถติอาทิ สพฺพํ นิพฺพานเมว. ยสฺมา หิ ตํ อาคมฺม สพฺพสงฺขารวิปฺผนฺทิตานิ สมฺมนฺติ วูปสมฺมนฺติ, ตสฺมา สพฺพสงฺขารสมโถติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ ตํ อาคมฺม สพฺเพ อุปธโย ปฏินิสฺสฏฺฐา โหนฺติ, สพฺพา ตณฺหา ขียนฺติ, สพฺเพ กิเลสราคา วิรชฺชนฺติ, สพฺพํ ทุกฺขํ นิรุชฺฌติ; ตสฺมา สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหากฺขโย วิราโค นิโรโธติ วุจฺจติ. สา ปเนสา ตณฺหา ภเวน ภวํ, ผเลน วา สทฺธึ กมฺมํ วินติ สํสิพฺพตีติ [Pg.81] กตฺวา วานนฺติ วุจฺจติ, ตโต นิกฺขนฺตํ วานโตติ นิพฺพานํ. โส มมสฺส กิลมโถติ ยา อชานนฺตานํ เทสนา นาม, โส มม กิลมโถ อสฺส, สา มม วิเหสา อสฺสาติ อตฺโถ. กายกิลมโถ เจว กายวิเหสา จ อสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺเต ปน อุภยมฺเปตํ พุทฺธานํ นตฺถิ. อปิสฺสูติ อนุพฺรูหนตฺเถ นิปาโต, โส ‘‘น เกวลํ เอตทโหสิ, อิมาปิ คาถา ปฏิภํสู’’ติ ทีเปติ. มนฺติ มม. อนจฺฉริยาติ อนุอจฺฉริยา. ปฏิภํสูติ ปฏิภานสงฺขาตสฺส ญาณสฺส โคจรา อเหสุํ; ปริวิตกฺกยิตพฺพตํ ปาปุณึสุ.

Yadidanti là một bất biến từ, nên hiểu ý nghĩa của nó là ‘‘yaṃ ida’’ khi ám chỉ đến nơi chốn, và ‘‘yo ayaṃ’’ khi ám chỉ đến lý duyên khởi. Idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti, các duyên của những pháp này là idappaccayā; chính idappaccayā là idappaccayatā; và idappaccayatā ấy cũng là paṭiccasamuppādo, do đó gọi là idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Đây là tên gọi cho các duyên như hành, v.v... Sabbasaṅkhārasamathotiādi, tất cả đều là tên gọi của Níp-bàn. Vì khi đạt đến đó, tất cả các sự dao động của các hành đều được lắng dịu, dập tắt, nên được gọi là sự lắng dịu tất cả các hành. Và vì khi đạt đến đó, tất cả các chấp thủ đều được từ bỏ, tất cả ái dục đều được đoạn tận, tất cả các phiền não tham ái đều được ly tham, tất cả khổ đau đều được chấm dứt; do đó được gọi là sự từ bỏ tất cả chấp thủ, sự đoạn tận ái dục, sự ly tham, sự chấm dứt. Ái dục này được gọi là vāna vì nó vinati (dệt), saṃsibbati (khâu vá) kiếp sống này với kiếp sống khác, hoặc nghiệp với quả của nó; nibbānaṃ là sự thoát ra khỏi (nikkhantaṃ) vāna ấy. So mamassa kilamathoti có nghĩa là việc thuyết pháp cho những người không biết sẽ là sự mệt nhọc cho ta, sẽ là sự phiền não cho ta. Điều này có nghĩa là sẽ có sự mệt nhọc về thân và sự phiền não về thân. Nhưng trong tâm của các vị Phật, cả hai điều này đều không có. Apissūti là một bất biến từ có nghĩa là tăng cường, nó cho thấy rằng ‘‘không chỉ có điều này xảy ra, mà cả những câu kệ này cũng hiện ra’’. Manti có nghĩa là của ta. Anacchariyāti có nghĩa là chưa từng có. Paṭibhaṃsūti có nghĩa là chúng đã trở thành đối tượng của trí tuệ được gọi là trí ứng đối; chúng đã đạt đến trạng thái cần được suy xét.

กิจฺเฉนาติ ทุกฺเขน, น ทุกฺขาย ปฏิปทาย. พุทฺธานญฺหิ จตฺตาโรปิ มคฺคา สุขปฺปฏิปทาว โหนฺติ. ปารมีปูรณกาเล ปน สราคสโทสสโมหสฺเสว สโต อาคตาคตานํ ยาจกานํ, อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ สีสํ กนฺติตฺวา, คลโลหิตํ นีหริตฺวา, สุอญฺชิตานิ อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา, กุลวํสปฺปทีปํ ปุตฺตํ มนาปจารินึ ภริยนฺติ เอวมาทีนิ เทนฺตสฺส, อญฺญานิ จ ขนฺติวาทิสทิเสสุ อตฺตภาเวสุ เฉชฺชเภชฺชาทีนิ ปาปุณนฺตสฺส อาคมนิยปฏิปทํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. หลนฺติ เอตฺถ ห-กาโร นิปาตมตฺโต, อลนฺติ อตฺโถ. ปกาสิตุนฺติ เทสิตุํ, เอวํ กิจฺเฉน อธิคตสฺส ธมฺมสฺส อลํ เทสิตุํ, ปริยตฺตํ เทสิตุํ, โก อตฺโถ เทสิเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ราคโทสปเรเตหีติ ราคโทสปริผุฏฺเฐหิ ราคโทสานุคเตหิ วา.

“Kicchena” có nghĩa là một cách khó khăn, chứ không phải là do pháp hành khổ. Quả thật, cả bốn đạo của các đức Phật đều là pháp hành lạc. Tuy nhiên, trong thời gian thực hành viên mãn các pháp ba-la-mật, đối với vị Bồ-tát còn có tham, sân, si, trong khi cho đi những thứ như là cái đầu đã được trang điểm kỹ lưỡng cho những người ăn xin cứ đến đi đến lại, sau khi đã cắt ra; lấy máu ở cổ ra; móc đôi mắt đã được trang điểm kỹ; người con trai là ngọn đèn của dòng dõi; người vợ có hạnh kiểm đáng ưa thích; và trong khi đạt đến sự cắt, sự chặt v.v... trong các thân hữu khác như là đạo sĩ Khantivādī, điều này được nói ra nhắm đến pháp hành đưa đến đạo quả. Ở đây, trong từ “halaṃ”, chữ “ha” chỉ là một bất biến từ, ý nghĩa là “alaṃ” (đừng, đủ rồi). “Pakāsituṃ” có nghĩa là để thuyết giảng. Có nghĩa là: “Đối với pháp đã được chứng ngộ một cách khó khăn như vậy, đừng nên thuyết giảng, đừng nên thuyết giảng pháp đã học, có lợi ích gì do việc thuyết giảng?”. “Bị tham và sân chi phối” có nghĩa là bị tham và sân chạm đến, hoặc bị tham và sân đi theo.

ปฏิโสตคามินฺติ นิจฺจาทีนํ ปฏิโสตํ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา อสุภนฺติ เอวํ คตํ จตุสจฺจธมฺมํ. ราครตฺตาติ กามราเคน ภวราเคน ทิฏฺฐิราเคน จ รตฺตา. น ทกฺขนฺตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา อสุภนฺติ อิมินา สภาเวน น ปสฺสิสฺสนฺติ, เต อปสฺสนฺเต โก สกฺขิสฺสติ เอวํ คาหาเปตุํ. ตโมขนฺเธน อาวุฏาติ อวิชฺชาราสินา อชฺโฌตฺถตา.

“Ngược dòng” có nghĩa là pháp Tứ đế đi ngược dòng với (quan niệm) thường v.v..., tức là (bản chất) vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh. “Bị ái nhiễm” có nghĩa là bị nhuộm bởi dục ái, hữu ái, và kiến ái. “Sẽ không thấy” có nghĩa là họ sẽ không thấy với bản chất này là vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh. Ai có thể làm cho những chúng sanh không thấy ấy chấp nhận như vậy? “Bị khối u ám che phủ” có nghĩa là bị khối vô minh bao phủ.

๒๘๒. อปฺโปสฺสุกฺกตายาติ นิรุสฺสุกฺกภาเวน, อเทเสตุกามตายาติ อตฺโถ. กสฺมา ปนสฺส เอวํ จิตฺตํ นมิ, นนุ เอส มุตฺโต โมเจสฺสามิ, ติณฺโณ ตาเรสฺสามิ.

282. “Hướng đến sự không bận tâm” có nghĩa là do trạng thái không bận tâm, do trạng thái không muốn thuyết giảng. Nhưng tại sao tâm của Ngài lại hướng đến như vậy? Chẳng phải Ngài (đã nghĩ): “Ta đã được giải thoát, ta sẽ giải thoát (chúng sanh); ta đã vượt qua, ta sẽ giúp (chúng sanh) vượt qua” hay sao?

‘‘กึ เม อญฺญาตเวเสน, ธมฺมํ สจฺฉิกเตนิธ;

สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, ตารยิสฺสํ สเทวก’’นฺติ. (พุ. วํ. ๒.๕๖) –

“Có ích gì cho ta ở đây với việc chứng ngộ pháp trong hình thức của một người vô danh? Sau khi đạt được Nhất thiết trí, ta sẽ cứu độ thế giới cùng với chư thiên.”

ปตฺถนํ [Pg.82] กตฺวา ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโตติ. สจฺจเมตํ, ตเทวํ ปจฺจเวกฺขณานุภาเวน ปนสฺส เอวํ จิตฺตํ นมิ. ตสฺส หิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา สตฺตานํ กิเลสคหนตํ, ธมฺมสฺส จ คมฺภีรตํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส สตฺตานํ กิเลสคหนตา จ ธมฺมคมฺภีรตา จ สพฺพากาเรน ปากฏา ชาตา. อถสฺส ‘‘อิเม สตฺตา กญฺชิกปุณฺณา ลาพุ วิย, ตกฺกภริตา จาฏิ วิย, วสาเตลปีตปิโลติกา วิย, อญฺชนมกฺขิตหตฺโถ วิย จ กิเลสภริตา อติสํกิลิฏฺฐา ราครตฺตา โทสทุฏฺฐา โมหมูฬฺหา, เต กึ นาม ปฏิวิชฺฌิสฺสนฺตี’’ติ จินฺตยโต กิเลสคหนปจฺจเวกฺขณานุภาเวนาปิ เอวํ จิตฺตํ นมิ.

(Câu hỏi là:) “Chẳng phải Ngài đã đạt được Nhất thiết trí sau khi đã lập nguyện và hoàn thiện các pháp ba-la-mật hay sao?”. (Trả lời:) “Điều này là thật. Tuy nhiên, tâm của Ngài đã hướng đến như vậy là do oai lực của việc quán xét chính điều đó. Quả thật, đối với Ngài, sau khi đã đạt được Nhất thiết trí và đang quán xét sự bám chấp phiền não của chúng sanh và sự sâu xa của giáo pháp, thì sự bám chấp phiền não của chúng sanh và sự sâu xa của giáo pháp đã trở nên hiển nhiên về mọi phương diện. Khi ấy, trong khi Ngài suy tư rằng: ‘Những chúng sanh này đầy dẫy phiền não, vô cùng ô uế, bị ái nhiễm, bị sân hận làm hư hỏng, bị si mê làm cho ngu muội, giống như quả bầu chứa đầy nước cháo chua, như cái hũ chứa đầy sữa bơ, như miếng giẻ đã dùng để lau mỡ và dầu, và như bàn tay bị dính thuốc nhỏ mắt. Làm sao họ có thể thấu hiểu được?’, tâm của Ngài cũng đã hướng đến như vậy do oai lực của việc quán xét sự bám chấp phiền não.”

‘‘อยญฺจ ธมฺโม ปถวีสนฺธารกอุทกกฺขนฺโธ วิย คมฺภีโร, ปพฺพเตน ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐปิโต สาสโป วิย ทุทฺทโส, สตธา ภินฺนสฺส วาลสฺส โกฏิยา โกฏิปฏิปาทนํ วิย ทุรนุโพโธ. นนุ มยา หิ อิมํ ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ วายมนฺเตน อทินฺนํ ทานํ นาม นตฺถิ, อรกฺขิตํ สีลํ นาม นตฺถิ, อปริปูริตา กาจิ ปารมี นาม นตฺถิ? ตสฺส เม นิรุสฺสาหํ วิย มารพลํ วิธมนฺตสฺสาปิ ปถวี น กมฺปิตฺถ, ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺตสฺสาปิ น กมฺปิตฺถ, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ โสเธนฺตสฺสาปิ น กมฺปิตฺถ, ปจฺฉิมยาเม ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปฏิวิชฺฌนฺตสฺเสว เม ทสสหสฺสิโลกธาตุ กมฺปิตฺถ. อิติ มาทิเสนาปิ ติกฺขญาเณน กิจฺเฉเนวายํ ธมฺโม ปฏิวิทฺโธ, ตํ โลกิยมหาชนา กถํ ปฏิวิชฺฌิสฺสนฺตี’’ติ ธมฺมคมฺภีรตาปจฺจเวกฺขณานุภาเวนาปิ เอวํ จิตฺตํ นมีติ เวทิตพฺพํ.

“Và pháp này sâu thẳm như khối nước nâng đỡ trái đất, khó thấy như hạt cải được đặt dưới một ngọn núi che phủ, khó hiểu như việc nối đầu ngọn của một sợi lông đã được chẻ ra một trăm lần. Chẳng phải ta, trong khi nỗ lực để thấu hiểu pháp này, không có sự bố thí nào mà chưa cho, không có giới nào mà chưa giữ, không có ba-la-mật nào mà chưa hoàn thiện hay sao? Đối với ta, ngay cả khi đang phá tan ma quân như thể không cần nỗ lực, trái đất cũng không rung chuyển; trong canh đầu, ngay cả khi đang nhớ lại các kiếp quá khứ, nó cũng không rung chuyển; trong canh giữa, ngay cả khi đang thanh lọc thiên nhãn, nó cũng không rung chuyển. Nhưng trong canh cuối, chỉ khi ta đang thấu hiểu Lý Duyên Khởi, mười ngàn thế giới đã rung chuyển. Như vậy, pháp này đã được thấu hiểu một cách khó khăn ngay cả bởi một người có trí tuệ sắc bén như ta. Làm sao đại chúng phàm phu có thể thấu hiểu được nó?’ Nên hiểu rằng, tâm của Ngài cũng đã hướng đến như vậy do oai lực của việc quán xét sự sâu xa của giáo pháp.”

อปิจ พฺรหฺมุนา ยาจิเต เทเสตุกามตายปิสฺส เอวํ จิตฺตํ นมิ. ชานาติ หิ ภควา – ‘‘มม อปฺโปสฺสุกฺกตาย จิตฺเต นมมาเน มํ มหาพฺรหฺมา ธมฺมเทสนํ ยาจิสฺสติ, อิเม จ สตฺตา พฺรหฺมครุกา, เต ‘สตฺถา กิร ธมฺมํ น เทเสตุกาโม อโหสิ, อถ นํ มหาพฺรหฺมา ยาจิตฺวา เทสาเปสิ, สนฺโต วต, โภ, ธมฺโม ปณีโต วต, โภ, ธมฺโม’ติ มญฺญมานา สุสฺสูสิสฺสนฺตี’’ติ. อิทมฺปิสฺส การณํ ปฏิจฺจ อปฺโปสฺสุกฺกตาย จิตฺตํ นมิ, โน ธมฺมเทสนายาติ เวทิตพฺพํ.

Hơn nữa, tâm của Ngài đã hướng đến như vậy cũng vì muốn thuyết giảng khi được Phạm thiên thỉnh cầu. Quả thật, Đức Thế Tôn biết rằng: “Khi tâm ta hướng đến sự không bận tâm, Đại Phạm thiên sẽ thỉnh cầu ta thuyết pháp. Và những chúng sanh này tôn kính Phạm thiên, họ, khi nghĩ rằng: ‘Nghe nói, bậc Đạo sư đã không muốn thuyết pháp, rồi Đại Phạm thiên đã thỉnh cầu và làm cho Ngài thuyết giảng. Ôi, pháp thật là tịch tịnh! Ôi, pháp thật là cao thượng!’, sẽ muốn lắng nghe.” Nên hiểu rằng, do duyên cớ này, tâm của Ngài đã hướng đến sự không bận tâm, chứ không phải là (hướng đến việc) không thuyết pháp.

สหมฺปติสฺสาติ โส กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน สหโก นาม เถโร ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปฐมชฺฌานภูมิยํ กปฺปายุกพฺรหฺมา หุตฺวา นิพฺพตฺโต. ตตฺร นํ สหมฺปติพฺรหฺมาติ ปฏิสญฺชานนฺติ, ตํ สนฺธายาห – ‘‘พฺรหฺมุโน [Pg.83] สหมฺปติสฺสา’’ติ. นสฺสติ วต, โภติ โส กิร อิมํ สทฺทํ ตถา นิจฺฉาเรสิ, ยถา ทสสหสฺสิโลกธาตุพฺรหฺมาโน สุตฺวา สพฺเพ สนฺนิปตึสุ. ยตฺร หิ นามาติ ยสฺมึ นาม โลเก. ปุรโต ปาตุรโหสีติ เตหิ ทสหิ พฺรหฺมสหสฺเสหิ สทฺธึ ปาตุรโหสิ. อปฺปรชกฺขชาติกาติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ อปฺปํ ปริตฺตํ ราคโทสโมหรชํ เอเตสํ, เอวํสภาวาติ อปฺปรชกฺขชาติกา. อสฺสวนตาติ อสฺสวนตาย. ภวิสฺสนฺตีติ ปุริมพุทฺเธสุ ทสปุญฺญกิริยวเสน กตาธิการา ปริปากคตปทุมานิ วิย สูริยรสฺมิสมฺผสฺสํ, ธมฺมเทสนํเยว อากงฺขมานา จตุปฺปทิกคาถาวสาเน อริยภูมึ โอกฺกมนารหา น เอโก, น ทฺเว, อเนกสตสหสฺสา ธมฺมสฺส อญฺญาตาโร ภวิสฺสนฺตีติ ทสฺเสติ.

“Của Phạm thiên Sahampati”: Nghe nói, vị ấy trong giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa là một trưởng lão tên là Sahaka, sau khi đã làm phát sinh sơ thiền, đã tái sanh làm một vị Phạm thiên có tuổi thọ một kiếp ở cõi sơ thiền. Ở đó, họ nhận biết vị ấy là Phạm thiên Sahampati. Nhắm đến vị ấy, Ngài đã nói: “của Phạm thiên Sahampati”. “Thế giới sắp bị hủy diệt”: Nghe nói, vị ấy đã phát ra âm thanh này theo cách mà các vị Phạm thiên ở mười ngàn thế giới sau khi nghe đã tụ hội lại tất cả. “Ở nơi nào” có nghĩa là trong thế giới nào. “Đã xuất hiện trước mặt” có nghĩa là đã xuất hiện cùng với mười ngàn vị Phạm thiên ấy. “Hạng người ít bụi trong mắt” có nghĩa là: trong con mắt trí tuệ của họ, bụi tham, sân, si là ít ỏi, nhỏ nhoi; vì có bản chất như vậy nên họ được gọi là hạng người ít bụi trong mắt. “Do không được nghe”: do không được nghe. “Sẽ có những người hiểu biết” cho thấy rằng: những người đã tạo phước duyên dưới thời các đức Phật quá khứ bằng mười thiện nghiệp, đang mong mỏi được nghe thuyết pháp giống như những đóa sen đã chín muồi mong chờ ánh sáng mặt trời, những người xứng đáng bước vào thánh địa vào cuối một bài kệ bốn câu, sẽ không phải là một, không phải là hai, mà là nhiều trăm ngàn người hiểu biết giáo pháp sẽ có mặt.

ปาตุรโหสีติ ปาตุภวิ. สมเลหิ จินฺติโตติ สมเลหิ ฉหิ สตฺถาเรหิ จินฺติโต. เต หิ ปุเรตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา สกลชมฺพุทีเป กณฺฏเก ปตฺถรมานา วิย, วิสํ สิญฺจมานา วิย จ สมลํ มิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺมํ เทสยึสุ. อปาปุเรตนฺติ วิวร เอตํ. อมตสฺส ทฺวารนฺติ อมตสฺส นิพฺพานสฺส ทฺวารภูตํ อริยมคฺคํ. สุณนฺตุ ธมฺมํ วิมเลนานุพุทฺธนฺติ อิเม สตฺตา ราคาทิมลานํ อภาวโต วิมเลน สมฺมาสมฺพุทฺเธน อนุพุทฺธํ จตุสจฺจธมฺมํ สุณนฺตุ ตาว ภควาติ ยาจติ.

Pāturahosi có nghĩa là pātubhavi (đã xuất hiện, đã hiển lộ). Samalehi cintito có nghĩa là: được tư duy bởi sáu vị thầy có cấu uế. Quả vậy, các vị ấy đã sanh lên trước, giống như đang rải gai góc khắp toàn cõi Diêm-phù-đề, và giống như đang tưới chất độc, đã thuyết giảng tà kiến pháp có cấu uế. Apāpuretaṃ có nghĩa là: xin hãy mở ra cánh cửa này. Amatassa dvāraṃ có nghĩa là: Thánh đạo vốn là cánh cửa của bất tử, tức là Niết-bàn. Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhaṃ có nghĩa là: vị ấy thỉnh cầu rằng: "Kính bạch Đức Thế Tôn, mong rằng các chúng sanh này hãy lắng nghe Tứ đế pháp đã được chứng ngộ bởi bậc Chánh Đẳng Giác, là đấng vô nhiễm do không có các cấu uế như tham ái v.v...".

เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโตติ เสลมเย เอกคฺฆเน ปพฺพตมุทฺธนิ ยถา ฐิโตว. น หิ ตสฺส ฐิตสฺส ทสฺสนตฺถํ คีวุกฺขิปนปสารณาทิกิจฺจํ อตฺถิ. ตถูปมนฺติ ตปฺปฏิภาคํ เสลปพฺพตูปมํ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา เสลปพฺพตมุทฺธนิ ฐิโตว จกฺขุมา ปุริโส สมนฺตโต ชนตํ ปสฺเสยฺย, ตถา ตฺวมฺปิ, สุเมธ, สุนฺทรปญฺญ-สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สมนฺตจกฺขุ ภควา ธมฺมมยํ ปาสาทมารุยฺห สยํ อเปตโสโก โสกาวติณฺณํ ชาติชราภิภูตํ ชนตํ อเวกฺขสฺสุ อุปธารย อุปปริกฺข. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ยถา หิ ปพฺพตปาเท สมนฺตา มหนฺตํ เขตฺตํ กตฺวา ตตฺถ เกทารปาฬีสุ กุฏิกาโย กตฺวา รตฺตึ อคฺคึ ชาเลยฺยุํ. จตุรงฺคสมนฺนาคตญฺจ อนฺธการํ อสฺส, อถ ตสฺส ปพฺพตสฺส มตฺถเก ฐตฺวา จกฺขุมโต ปุริสสฺส ภูมึ โอโลกยโต เนว เขตฺตํ, น เกทารปาฬิโย, น กุฏิโย, น ตตฺถ สยิตมนุสฺสา ปญฺญาเยยฺยุํ. กุฏิกาสุ ปน [Pg.84] อคฺคิชาลามตฺตกเมว ปญฺญาเยยฺย. เอวํ ธมฺมปาสาทํ อารุยฺห สตฺตนิกายํ โอโลกยโต ตถาคตสฺส, เย เต อกตกลฺยาณา สตฺตา, เต เอกวิหาเร ทกฺขิณชาณุปสฺเส นิสินฺนาปิ พุทฺธจกฺขุสฺส อาปาถํ นาคจฺฉนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา สรา วิย โหนฺติ. เย ปน กตกลฺยาณา เวเนยฺยปุคฺคลา, เต เอวสฺส ทูเรปิ ฐิตา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, โส อคฺคิ วิย หิมวนฺตปพฺพโต วิย จ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito có nghĩa là: giống như người đứng trên đỉnh núi bằng đá, nguyên khối. Quả vậy, đối với người đang đứng ấy, không có việc phải làm như ngẩng cổ, duỗi cổ v.v... để nhìn thấy. Tathūpamaṃ có nghĩa là: ví dụ tương tự, ví dụ về ngọn núi đá. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Giống như người có mắt đứng trên đỉnh núi đá có thể nhìn thấy chúng sanh khắp bốn phương, cũng vậy, Ngài cũng vậy, hỡi bậc Thiện Tuệ, hỡi Đức Thế Tôn, bậc Toàn Nhãn với trí tuệ tốt đẹp, với Nhất thiết chủng trí, sau khi đã lên tòa lầu Pháp, tự thân không còn sầu muộn, xin hãy nhìn xuống, hãy xem xét, hãy quán sát chúng sanh đang chìm trong sầu muộn, bị sanh và già chinh phục. Đây là chủ ý ở đây: Quả vậy, ví như người ta làm một cánh đồng lớn xung quanh chân núi, rồi ở đó làm những cái chòi trên các bờ ruộng, và vào ban đêm họ đốt lửa. Và bóng tối có thể dày đặc bốn phần. Bấy giờ, đối với người có mắt đứng trên đỉnh của ngọn núi ấy nhìn xuống mặt đất, thì cánh đồng không hiện ra, các bờ ruộng không hiện ra, các cái chòi không hiện ra, những người đang ngủ ở đó cũng không hiện ra. Tuy nhiên, trong các cái chòi, chỉ có ngọn lửa là hiện ra. Cũng vậy, đối với Đức Như Lai đã lên tòa lầu Pháp và nhìn xuống chúng sanh, những chúng sanh nào chưa làm điều lành, thì những chúng sanh ấy, dù cho đang ngồi trong cùng một tu viện, bên cạnh đầu gối phải, cũng không đi vào tầm nhìn của Phật nhãn, họ giống như những mũi tên được bắn trong đêm. Còn những chúng sanh có thể giáo hóa đã làm điều lành, thì chính những vị ấy, dù ở xa, cũng đi vào tầm nhìn của Ngài, vị ấy giống như ngọn lửa và giống như núi Hy-mã-lạp. Và điều này cũng đã được nói:

‘‘ทูเร สนฺโต ปกาเสนฺติ, หิมวนฺโตว ปพฺพโต;

อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๔);

“Bậc thiện nhân ở xa vẫn sáng ngời, như núi Hy-mã-lạp; Kẻ bất thiện ở đây không được thấy, như tên bắn trong đêm.”

อุฏฺเฐหีติ ภควโต ธมฺมเทสนตฺถํ จาริกจรณํ ยาจนฺโต ภณติ. วีราติอาทีสุ ภควา วีริยวนฺตตาย วีโร. เทวปุตฺตมจฺจุกิเลสมารานํ วิชิตตฺตา วิชิตสงฺคาโม. ชาติกนฺตาราทินิตฺถรณตฺถาย เวเนยฺยสตฺถวาหนสมตฺถตาย สตฺถวาโห. กามจฺฉนฺทอิณสฺส อภาวโต อณโณติ เวทิตพฺโพ.

Uṭṭhehi (xin hãy đứng lên): vị ấy nói lời này để thỉnh cầu Đức Thế Tôn du hành để thuyết Pháp. Trong các từ vīra v.v..., Đức Thế Tôn là bậc Dũng mãnh vì có tinh tấn. Ngài là bậc Chiến thắng sa trường vì đã chiến thắng Thiên tử ma, Tử ma, và Phiền não ma. Ngài là bậc Thương chủ vì có khả năng dẫn dắt đoàn lữ hành là các chúng sanh có thể giáo hóa để vượt thoát khỏi vùng hoang địa sanh tử v.v... Cần phải hiểu rằng Ngài là bậc Vô nợ vì không có món nợ dục tham.

๒๘๓. อชฺเฌสนนฺติ ยาจนํ. พุทฺธจกฺขุนาติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาเณน จ อาสยานุสยญาเณน จ. อิเมสญฺหิ ทฺวินฺนํ ญาณานํ พุทฺธจกฺขูติ นามํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สมนฺตจกฺขูติ, ติณฺณํ มคฺคญาณานํ ธมฺมจกฺขูติ. อปฺปรชกฺเขติอาทีสุ เยสํ วุตฺตนเยเนว ปญฺญาจกฺขุมฺหิ ราคาทิรชํ อปฺปํ, เต อปฺปรชกฺขา. เยสํ ตํ มหนฺตํ, เต มหารชกฺขา. เยสํ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ ติกฺขานิ, เต ติกฺขินฺทฺริยา. เยสํ ตานิ มุทูนิ, เต มุทินฺทฺริยา. เยสํ เตเยว สทฺธาทโย อาการา สุนฺทรา, เต สฺวาการา. เย กถิตการณํ สลฺลกฺเขนฺติ, สุเขน สกฺกา โหนฺติ วิญฺญาเปตุํ, เต สุวิญฺญาปยา. เย ปรโลกญฺเจว วชฺชญฺจ ภยโต ปสฺสนฺติ, เต ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน นาม.

283. Ajjhesanaṃ có nghĩa là sự thỉnh cầu. Buddhacakkhu (Phật nhãn) là do có Indriyaparopariyattiñāṇa (Trí biết căn tánh chúng sanh) và Āsayānusayañāṇa (Trí biết tâm ý và phiền não ngầm). Quả vậy, tên gọi Phật nhãn là của hai trí này, tên gọi Toàn nhãn là của Nhất thiết chủng trí, tên gọi Pháp nhãn là của ba đạo trí. Trong các từ apparajakkha v.v..., những chúng sanh nào mà trong tuệ nhãn có ít bụi bặm tham ái v.v... theo cách đã nói, họ là những người ít bụi trong mắt. Những chúng sanh nào mà bụi bặm ấy nhiều, họ là những người nhiều bụi trong mắt. Những chúng sanh nào có các căn như tín v.v... sắc bén, họ là những người có căn sắc bén. Những chúng sanh nào có các căn ấy mềm yếu, họ là những người có căn mềm yếu. Những chúng sanh nào có chính những trạng thái như tín v.v... ấy tốt đẹp, họ là những người có trạng thái tốt đẹp. Những chúng sanh nào nhận biết được nguyên nhân được nói đến, có thể được làm cho hiểu một cách dễ dàng, họ là những người dễ được giáo hóa. Những chúng sanh nào thấy thế giới bên kia và lỗi lầm là điều đáng sợ, họ được gọi là những người thấy sự đáng sợ của thế giới bên kia và lỗi lầm.

อยํ ปเนตฺถ ปาฬิ – ‘‘สทฺโธ ปุคฺคโล อปฺปรชกฺโข, อสฺสทฺโธ ปุคฺคโล มหารชกฺโข. อารทฺธวีริโย…, กุสิโต…, อุปฏฺฐิตสฺสติ…, มุฏฺฐสฺสติ…, สมาหิโต…, อสมาหิโต…, ปญฺญวา…, ทุปฺปญฺโญ ปุคฺคโล มหารชกฺโข. ตถา สทฺโธ ปุคฺคโล ติกฺขินฺทฺริโย…เป… ปญฺญวา ปุคฺคโล ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวี, ทุปฺปญฺโญ ปุคฺคโล น ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวี. โลโกติ [Pg.85] ขนฺธโลโก, อายตนโลโก, ธาตุโลโก, สมฺปตฺติภวโลโก, สมฺปตฺติสมฺภวโลโก, วิปตฺติภวโลโก, วิปตฺติสมฺภวโลโก, เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. ทฺเว โลกา – นามญฺจ รูปญฺจ. ตโย โลกา – ติสฺโส เวทนา. จตฺตาโร โลกา – จตฺตาโร อาหารา. ปญฺจ โลกา – ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ฉ โลกา – ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ. สตฺต โลกา – สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย. อฏฺฐ โลกา – อฏฺฐ โลกธมฺมา. นว โลกา – นว สตฺตาวาสา. ทส โลกา – ทสายตนานิ. ทฺวาทส โลกา – ทฺวาทสายตนานิ. อฏฺฐารส โลกา – อฏฺฐารสฺส ธาตุโย. วชฺชนฺติ สพฺเพ กิเลสา วชฺชา, สพฺเพ ทุจฺจริตา วชฺชา, สพฺเพ อภิสงฺขารา วชฺชา, สพฺเพ ภวคามิกมฺมา วชฺชา. อิติ อิมสฺมิญฺจ โลเก อิมสฺมิญฺจ วชฺเช ติพฺพา ภยสญฺญา ปจฺจุปฏฺฐิตา โหติ, เสยฺยถาปิ อุกฺขิตฺตาสิเก วธเก. อิเมหิ ปญฺญาสาย อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ชานาติ ปสฺสติ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. อิทํ ตถาคตสฺส อินฺทฺริยปโรปริยตฺเต ญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒).

Đây là đoạn Pāli ở đây: “Người có đức tin là người ít bụi trong mắt, người không có đức tin là người nhiều bụi trong mắt. Người tinh tấn..., người lười biếng..., người có niệm an trú..., người thất niệm..., người có tâm định tĩnh..., người không có tâm định tĩnh..., người có trí tuệ..., người không có trí tuệ là người nhiều bụi trong mắt. Tương tự, người có đức tin là người có căn sắc bén...v.v... người có trí tuệ là người thấy sự đáng sợ của thế giới bên kia và lỗi lầm, người không có trí tuệ không phải là người thấy sự đáng sợ của thế giới bên kia và lỗi lầm. Loko (thế giới) là: uẩn thế giới, xứ thế giới, giới thế giới, thế giới hữu phước, thế giới sanh hữu phước, thế giới hữu vô phước, thế giới sanh hữu vô phước. Một thế giới là: tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực. Hai thế giới là: danh và sắc. Ba thế giới là: ba thọ. Bốn thế giới là: bốn vật thực. Năm thế giới là: năm thủ uẩn. Sáu thế giới là: sáu nội xứ. Bảy thế giới là: bảy thức trú. Tám thế giới là: tám pháp thế gian. Chín thế giới là: chín chúng sanh trú. Mười thế giới là: mười xứ. Mười hai thế giới là: mười hai xứ. Mười tám thế giới là: mười tám giới. Vajja (lỗi lầm) là: tất cả phiền não là lỗi lầm, tất cả ác hạnh là lỗi lầm, tất cả hành là lỗi lầm, tất cả nghiệp dẫn đến tái sanh là lỗi lầm. Như vậy, trong thế giới này và trong lỗi lầm này, tưởng về sự đáng sợ một cách mãnh liệt hiện khởi, giống như (tưởng về sự đáng sợ) đối với người đao phủ đang giương gươm. Với năm mươi phương diện này, Ngài biết, thấy, đã hiểu rõ, đã thâm nhập năm căn này. Đây là trí của Như Lai về sự hơn kém của các căn.”

อุปฺปลินิยนฺติ อุปฺปลวเน. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อนฺโตนิมุคฺคโปสีนีติ ยานิ อนฺโต นิมุคฺคาเนว โปสิยนฺติ. อุทกํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตานีติ อุทกํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตานิ. ตตฺถ ยานิ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตานิ, ตานิ สูริยรสฺมิสมฺผสฺสํ อาคมยมานานิ ฐิตานิ อชฺช ปุปฺผนกานิ. ยานิ สโมทกํ ฐิตานิ, ตานิ สฺเว ปุปฺผนกานิ. ยานิ อุทกานุคฺคตานิ อนฺโตนิมุคฺคโปสีนิ, ตานิ ตติยทิวเส ปุปฺผนกานิ. อุทกา ปน อนุคฺคตานิ อญฺญานิปิ สโรคอุปฺปลาทีนิ นาม อตฺถิ, ยานิ เนว ปุปฺผิสฺสนฺติ, มจฺฉกจฺฉปภกฺขาเนว ภวิสฺสนฺติ. ตานิ ปาฬึ นารุฬฺหานิ. อาหริตฺวา ปน ทีเปตพฺพานีติ ทีปิตานิ.

Uppaliniyanti là trong hồ sen. Đối với các trường hợp khác cũng theo phương pháp này. Antonimuggaposīni có nghĩa là những hoa sen nào được nuôi dưỡng trong khi vẫn còn chìm ngập bên trong nước. Udakaṃ accuggamma ṭhitāni có nghĩa là những hoa sen đứng sau khi đã vượt qua mặt nước. Trong số ấy, những hoa sen nào đứng vươn lên khỏi mặt nước, chúng đứng chờ đợi sự tiếp xúc của ánh nắng mặt trời và sẽ nở trong hôm nay. Những hoa sen nào đứng ngang bằng mặt nước, chúng sẽ nở vào ngày mai. Những hoa sen nào còn ở dưới nước, được nuôi dưỡng trong khi còn chìm ngập, chúng sẽ nở vào ngày thứ ba. Ngoài ra, còn có những loại khác không vươn lên khỏi mặt nước, được gọi là hoa sen bị bệnh v.v..., chúng sẽ không bao giờ nở, mà sẽ trở thành thức ăn cho cá và rùa. Những loại ấy không được đề cập đến trong Pāli. Tuy nhiên, sau khi được nêu ra, chúng cần được giải thích, vì vậy đã được giải thích.

ยเถว หิ ตานิ จตุพฺพิธานิ ปุปฺผานิ, เอวเมว อุคฺฆฏิตญฺญู วิปญฺจิตญฺญู เนยฺโย ปทปรโมติ จตฺตาโร ปุคฺคลา. ตตฺถ ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู. ยสฺส ปุคฺคลสฺส สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโส มนสิกโรโต กลฺยาณมิตฺเต [Pg.86] เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เนยฺโย. ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต พหุมฺปิ ภณโต พหุมฺปิ ธารยโต พหุมฺปิ วาจยโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปทปรโม’’ (ปุ. ป. ๑๕๑). ตตฺถ ภควา อุปฺปลวนาทิสทิสํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอโลเกนฺโต ‘‘อชฺช ปุปฺผนกานิ วิย อุคฺฆฏิตญฺญู, สฺเว ปุปฺผนกานิ วิย วิปญฺจิตญฺญู, ตติยทิวเส ปุปฺผนกานิ วิย เนยฺโย, มจฺฉกจฺฉปภกฺขานิ ปุปฺผานิ วิย ปทปรโม’’ติ อทฺทส. ปสฺสนฺโต จ ‘‘เอตฺตกา อปฺปรชกฺขา, เอตฺตกา มหารชกฺขา, ตตฺราปิ เอตฺตกา อุคฺฆฏิตญฺญู’’ติ เอวํ สพฺพาการโตว อทฺทส.

Thật vậy, cũng như có bốn loại hoa ấy, cũng thế ấy, có bốn hạng người là: hạng người có trí tuệ khai phát, hạng người có trí tuệ quảng diễn, hạng người có thể được hướng dẫn, và hạng người chỉ có văn tự làm tối đa. Trong đó: 'Đối với hạng người nào mà sự chứng ngộ Chánh pháp xảy ra đồng thời với lúc được nêu lên vắn tắt, hạng người này được gọi là người có trí tuệ khai phát. Đối với hạng người nào mà sự chứng ngộ Chánh pháp xảy ra khi ý nghĩa của điều được nói vắn tắt được phân tích một cách rộng rãi, hạng người này được gọi là người có trí tuệ quảng diễn. Đối với hạng người nào mà sự chứng ngộ Chánh pháp xảy ra một cách tuần tự nhờ vào việc học đề mục, hỏi han, tác ý như lý, gần gũi, thân cận, và phục vụ bạn lành, hạng người này được gọi là người có thể được hướng dẫn. Đối với hạng người nào mà sự chứng ngộ Chánh pháp không xảy ra trong kiếp sống ấy, dù đã nghe nhiều, tụng đọc nhiều, ghi nhớ nhiều, và giảng dạy nhiều, hạng người này được gọi là người chỉ có văn tự làm tối đa'. Trong đó, đức Thế Tôn, khi quán xét mười ngàn thế giới tương tự như hồ sen, đã thấy rằng: 'Hạng ugghaṭitaññū giống như những hoa sen sẽ nở hôm nay, hạng vipañcitaññū giống như những hoa sen sẽ nở ngày mai, hạng neyyo giống như những hoa sen sẽ nở vào ngày thứ ba, và hạng padaparamo giống như những hoa sen là thức ăn cho cá và rùa'. Và khi thấy, Ngài đã thấy về mọi phương diện như sau: 'Có bao nhiêu đây chúng sanh ít bụi trong mắt, có bao nhiêu đây chúng sanh nhiều bụi trong mắt, và trong số đó, có bao nhiêu đây là hạng ugghaṭitaññū'.

ตตฺถ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ภควโต ธมฺมเทสนา อตฺถํ สาเธติ. ปทปรมานํ อนาคเต วาสนตฺถาย โหติ. อถ ภควา อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อตฺถาวหํ ธมฺมเทสนํ วิทิตฺวา เทเสตุกมฺยตํ อุปฺปาเทตฺวา ปุน สพฺเพปิ ตีสุ ภเวสุ สตฺเต ภพฺพาภพฺพวเสน ทฺเว โกฏฺฐาเส อกาสิ. เย สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘กตเม เต สตฺตา อภพฺพา, เย เต สตฺตา กมฺมาวรเณน สมนฺนาคตา กิเลสาวรเณน สมนฺนาคตา วิปากาวรเณน สมนฺนาคตา อสฺสทฺธา อจฺฉนฺทิกา ทุปฺปญฺญา อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ, อิเม เต สตฺตา อภพฺพา. กตเม เต สตฺตา ภพฺพา? เย เต สตฺตา น กมฺมาวรเณน…เป… อิเม เต สตฺตา ภพฺพา’’ติ (วิภ. ๘๒๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๑๕). ตตฺถ สพฺเพปิ อภพฺพปุคฺคเล ปหาย ภพฺพปุคฺคเลเยว ญาเณน ปริคฺคเหตฺวา ‘‘เอตฺตกา ราคจริตา, เอตฺตกา โทสโมหจริตา วิตกฺกสทฺธาพุทฺธิจริตา’’ติ ฉ โกฏฺฐาเส อกาสิ; เอวํ กตฺวา ธมฺมํ เทสิสฺสามีติ จินฺเตสิ.

Trong đó, đối với ba hạng người, bài thuyết pháp của đức Thế Tôn thành tựu được mục đích ngay trong chính kiếp sống này. Đối với hạng padaparama, (bài thuyết pháp) là để tạo duyên trong tương lai. Khi ấy, đức Thế Tôn, sau khi biết rõ bài thuyết pháp mang lại lợi ích cho bốn hạng người này và khởi lên ý muốn thuyết giảng, Ngài lại phân chia tất cả chúng sanh trong ba cõi thành hai nhóm theo khả năng và không có khả năng (chứng ngộ). Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: 'Thế nào là những chúng sanh không có khả năng? ... Đây là những chúng sanh có khả năng'. Trong đó, sau khi loại bỏ tất cả những người không có khả năng, Ngài chỉ dùng trí tuệ bao quát những người có khả năng rồi phân thành sáu nhóm: 'Bao nhiêu đây là hạng người có tánh tham, bao nhiêu đây là hạng người có tánh sân, si, hạng người có tánh tầm, tín, giác'. Sau khi làm như vậy, Ngài suy nghĩ: 'Ta sẽ thuyết pháp'.

ปจฺจภาสินฺติ ปติอภาสึ. อปารุตาติ วิวฏา. อมตสฺส ทฺวาราติ อริยมคฺโค. โส หิ อมตสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส ทฺวารํ, โส มยา วิวริตฺวา ฐปิโตติ ทสฺเสติ. ปมุญฺจนฺตุ สทฺธนฺติ สพฺเพ อตฺตโน สทฺธํ ปมุญฺจนฺตุ, วิสฺสชฺเชนฺตุ. ปจฺฉิมปททฺวเย อยมตฺโถ, อหญฺหิ อตฺตโน ปคุณํ สุปฺปวตฺติตมฺปิ อิมํ ปณีตํ อุตฺตมํ ธมฺมํ กายวาจากิลมถสญฺญี หุตฺวา น ภาสึ[Pg.87]. อิทานิ ปน สพฺโพ ชโน สทฺธาภาชนํ อุปเนตุ, ปูเรสฺสามิ เนสํ สงฺกปฺปนฺติ.

Paccabhāsinti là Ta đã đáp lời. Apārutā là đã được mở ra. Amatassa dvārā (cánh cửa bất tử) là Thánh đạo. Điều này cho thấy rằng: 'Thật vậy, Thánh đạo ấy là cánh cửa của Nibbāna, được gọi là bất tử, và cánh cửa ấy đã được Ta mở ra và thiết lập'. Pamuñcantu saddhaṃ có nghĩa là tất cả hãy buông thả, hãy phóng xuất niềm tin của mình. Trong hai câu cuối, ý nghĩa là thế này: 'Thật vậy, Ta, vì nghĩ rằng sẽ mệt nhọc cho thân và lời nói, đã không thuyết giảng pháp cao thượng, vi diệu này, dù pháp ấy đã được Ta thực hành thuần thục và khéo vận hành. Nhưng bây giờ, tất cả mọi người hãy mang đến vật chứa là niềm tin, Ta sẽ làm viên mãn ý nguyện của họ'.

๒๘๔. ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสีติ เอตํ อโหสิ – กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺยนฺติ อยํ ธมฺมเทสนาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อุทปาทีติ อตฺโถ. กทา ปเนส อุทปาทีติ? พุทฺธภูตสฺส อฏฺฐเม สตฺตาเห.

284. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, điều này đã xảy ra với Ta. Kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ (Ta nên thuyết pháp cho ai trước tiên?). Ý nghĩa là: tầm liên quan đến việc thuyết pháp này đã khởi lên. Vậy tầm này đã khởi lên khi nào? (Tầm này đã khởi lên) vào tuần lễ thứ tám sau khi thành Phật.

ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – โพธิสตฺโต กิร มหาภินิกฺขมนทิวเส วิวฏํ อิตฺถาคารํ ทิสฺวา สํวิคฺคหทโย, ‘‘กณฺฑกํ อาหรา’’ติ ฉนฺนํ อามนฺเตตฺวา ฉนฺนสหาโย อสฺสราชปิฏฺฐิคโต นครโต นิกฺขมิตฺวา กณฺฑกนิวตฺตนเจติยฏฺฐานํ นาม ทสฺเสตฺวา ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมฺม อโนมานทีตีเร ปพฺพชิตฺวา อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวปพฺพเต นิสินฺโน มคธิสฺสเรน รญฺญา นามโคตฺตํ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมํ รชฺชํ สมฺปฏิจฺฉาหี’’ติ วุตฺโต, ‘‘อลํ มหาราช, น มยฺหํ รชฺเชน อตฺโถ, อหํ รชฺชํ ปหาย โลกหิตตฺถาย ปธานํ อนุยุญฺชิตฺวา โลเก วิวฏจฺฉโท ภวิสฺสามีติ นิกฺขนฺโต’’ติ วตฺวา, ‘‘เตน หิ พุทฺโธ หุตฺวา ปฐมํ มยฺหํ วิชิตํ โอสเรยฺยาสี’’ติ ปฏิญฺญํ คหิโต กาลามญฺจ อุทกญฺจ อุปสงฺกมิตฺวา เตสํ ธมฺมเทสนาย สารํ อวินฺทนฺโต ตโต ปกฺกมิตฺวา อุรุเวฬาย ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ กโรนฺโตปิ อมตํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺโต โอฬาริกาหารปฏิเสวเนน กายํ สนฺตปฺเปสิ.

Ở đây, đây là câu chuyện tuần tự: Tương truyền, Bồ-tát, vào ngày Đại Xuất Gia, sau khi nhìn thấy cảnh các cung nữ nằm ngổn ngang liền sanh lòng nhàm chán, đã gọi Xa-nặc và bảo: 'Hãy đem ngựa Kiền-trắc đến'. Với Xa-nặc làm bạn đồng hành, Ngài ngồi trên lưng con tuấn mã, ra khỏi thành, chỉ cho nơi gọi là bảo tháp Kiền-trắc quay về, vượt qua ba vương quốc, xuất gia bên bờ sông Anomā. Sau đó, Ngài tuần tự du hành, đi khất thực ở thành Rājagaha, rồi ngồi trên núi Paṇḍava. Khi được vua, chúa tể xứ Magadha, hỏi tên họ và được nói rằng: 'Xin hãy nhận lấy vương quốc này', Ngài đã trả lời: 'Tâu Đại vương, đủ rồi, tôi không cần vương quốc. Tôi đã từ bỏ vương quốc và ra đi để nỗ lực tinh tấn vì lợi ích của thế gian, để trở thành người vén mở màn che trong thế gian'. Sau khi nhận lời hứa: 'Nếu vậy, sau khi thành Phật, xin Ngài hãy đến lãnh địa của tôi trước tiên', Ngài đã đến gặp Kālāma và Udaka. Không tìm thấy cốt tủy trong giáo pháp của họ, Ngài rời khỏi nơi đó, đến Uruvelā. Dù đã thực hành khổ hạnh trong sáu năm, Ngài vẫn không thể chứng ngộ pháp bất tử, nên đã nuôi dưỡng thân thể bằng cách dùng vật thực thô.

ตทา จ อุรุเวลคาเม สุชาตา นาม กุฏุมฺพิยธีตา เอกสฺมึ นิคฺโรธรุกฺเข ปตฺถนมกาสิ – ‘‘สจาหํ สมานชาติกํ กุลฆรํ คนฺตฺวา ปฐมคพฺเภ ปุตฺตํ ลภิสฺสามิ, พลิกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ. ตสฺสา สา ปตฺถนา สมิชฺฌิ. สา วิสาขปุณฺณมทิวเส ปาโตว พลิกมฺมํ กริสฺสามีติ รตฺติยา ปจฺจูสสมเย เอว ปายสํ ปฏิยาเทสิ. ตสฺมึ ปายเส ปจฺจมาเน มหนฺตมหนฺตา ปุปฺผุฬา อุฏฺฐหิตฺวา ทกฺขิณาวฏฺฏา หุตฺวา สญฺจรนฺติ. เอกผุสิตมฺปิ พหิ น คจฺฉติ. มหาพฺรหฺมา ฉตฺตํ ธาเรสิ. จตฺตาโร โลกปาลา ขคฺคหตฺถา อารกฺขํ คณฺหึสุ. สกฺโก อลาตานิ สมาเนนฺโต อคฺคึ ชาเลสิ. เทวตา จตูสุ ทีเปสุ โอชํ สํหริตฺวา [Pg.88] ตตฺถ ปกฺขิปึสุ. โพธิสตฺโต ภิกฺขาจารกาลํ อาคมยมาโน ปาโตว คนฺตฺวา รุกฺขมูเล นิสีทิ. รุกฺขมูเล โสธนตฺถาย คตา ธาตี อาคนฺตฺวา สุชาตาย อาโรเจสิ – ‘‘เทวตา รุกฺขมูเล นิสินฺนา’’ติ. สุชาตา, สพฺพํ ปสาธนํ ปสาเธตฺวา สตสหสฺสคฺฆนิเก สุวณฺณถาเล ปายสํ วฑฺเฒตฺวา อปราย สุวณฺณปาติยา ปิทหิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา คตา มหาปุริสํ ทิสฺวา สเหว ปาติยา หตฺเถ ฐเปตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ยถา มยฺหํ มโนรโถ นิปฺผนฺโน, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ นิปฺผชฺชตู’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ.

Khi ấy, tại làng Uruvelā, con gái của một gia chủ tên là Sujātā đã phát nguyện tại một cây đa rằng: “Nếu con, sau khi về nhà chồng cùng giai cấp, sinh được con trai trong lần mang thai đầu lòng, con sẽ làm lễ cúng dường.” Lời nguyện ấy của nàng đã thành tựu. Vào ngày rằm tháng Vesākha, với ý định “Ta sẽ làm lễ cúng dường vào sáng sớm”, nàng đã chuẩn bị món cháo sữa vào lúc rạng đông. Khi món cháo sữa ấy đang được nấu, những bọt lớn nổi lên, xoay theo chiều bên phải rồi di chuyển. Không một giọt nào văng ra ngoài. Đại Phạm Thiên che lọng. Bốn vị Hộ Thế Vương tay cầm gươm báu đứng hộ vệ. Vua Sakka nhóm lửa. Chư thiên từ bốn châu thu thập vật thực tinh túy bỏ vào đó. Bồ-tát, trong khi chờ đợi đến giờ đi khất thực, đã đi từ sáng sớm và ngồi dưới gốc cây. Người nữ tỳ đến để dọn dẹp gốc cây, đã đến và báo cho nàng Sujātā rằng: “Vị thiên thần đang ngồi dưới gốc cây.” Nàng Sujātā, sau khi trang điểm tất cả trang sức, múc cháo sữa vào một cái bát vàng trị giá một trăm ngàn, đậy lại bằng một cái bát vàng khác, đội lên đầu và đi đến. Khi thấy vị Đại nhân, nàng đặt cả cái bát vào tay ngài, đảnh lễ và nói rằng: “Như tâm nguyện của con đã được thành tựu, cũng vậy, mong rằng tâm nguyện của ngài cũng được thành tựu,” rồi ra về.

โพธิสตฺโต เนรญฺชราย ตีรํ คนฺตฺวา สุวณฺณถาลํ ตีเร ฐเปตฺวา นฺหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เอกูนปณฺณาสปิณฺเฑ กโรนฺโต ปายสํ ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สจาหํ อชฺช พุทฺโธ ภวามิ, ถาลํ ปฏิโสตํ คจฺฉตู’’ติ ขิปิ. ถาลํ ปฏิโสตํ คนฺตฺวา โถกํ ฐตฺวา กาลนาคราชสฺส ภวนํ ปวิสิตฺวา ติณฺณํ พุทฺธานํ ถาลานิ อุกฺขิปิตฺวา อฏฺฐาสิ.

Bồ-tát đi đến bờ sông Nerañjarā, đặt cái bát vàng trên bờ, tắm xong rồi lên lại bờ. Ngài vo món cháo sữa thành bốn mươi chín vắt, thọ dụng xong rồi phát nguyện: “Nếu hôm nay ta thành Phật, mong rằng cái bát này sẽ trôi ngược dòng,” rồi ném đi. Cái bát trôi ngược dòng một đoạn, rồi chìm xuống, đi vào cung điện của Long vương Kāla, và dừng lại bên dưới những cái bát của ba vị Phật quá khứ.

มหาสตฺโต วนสณฺเฑ ทิวาวิหารํ กตฺวา สายนฺหสมเย โสตฺติเยน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห ทกฺขิณทิสาภาเค อฏฺฐาสิ. โส ปเทโส ปทุมินิปตฺเต อุทกพินฺทุ วิย อกมฺปิตฺถ. มหาสตฺโต, ‘‘อยํ มม คุณํ ธาเรตุํ น สกฺโกตี’’ติ ปจฺฉิมทิสาภาคํ อคมาสิ, โสปิ ตเถว อกมฺปิตฺถ. อุตฺตรทิสาภาคํ อคมาสิ, โสปิ ตเถว อกมฺปิตฺถ. ปุรตฺถิมทิสาภาคํ อคมาสิ, ตตฺถ ปลฺลงฺกปฺปมาณํ ฐานํ สุนิขาตอินฺทขิโล วิย นิจฺจลมโหสิ. มหาสตฺโต ‘‘อิทํ ฐานํ สพฺพพุทฺธานํ กิเลสภญฺชนวิทฺธํสนฏฺฐาน’’นฺติ ตานิ ติณานิ อคฺเค คเหตฺวา จาเลสิ. ตานิ จิตฺตกาเรน ตูลิกคฺเคน ปริจฺฉินฺนานิ วิย อเหสุํ. โพธิสตฺโต, ‘‘โพธึ อปฺปตฺวา อิมํ ปลฺลงฺกํ น ภินฺทิสฺสามี’’ติ จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐหิตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ.

Vị Đại Sĩ, sau khi an trú ban ngày trong một lùm cây, vào buổi chiều, ngài nhận lấy tám bó cỏ do người cắt cỏ Sotthiya dâng cúng, rồi đi lên Bồ-đề đoàn và đứng ở phía nam. Nơi ấy rung động như giọt nước trên lá sen. Vị Đại Sĩ nghĩ rằng: “Nơi này không thể chịu đựng được đức hạnh của ta,” rồi đi đến phía tây, nơi đó cũng rung động như vậy. Ngài đi đến phía bắc, nơi đó cũng rung động như vậy. Ngài đi đến phía đông, ở đó, một nơi vừa đủ cho một tòa ngồi, trở nên vững chắc như cột trụ được chôn sâu. Vị Đại Sĩ nghĩ rằng: “Đây là nơi mà tất cả các vị Phật đã phá tan và hủy diệt phiền não,” rồi cầm lấy những ngọn cỏ ấy ở đầu ngọn và rải ra. Những ngọn cỏ ấy trở nên (được sắp xếp) như thể được họa sĩ phân định bằng đầu bút lông. Bồ-tát phát nguyện tinh tấn gồm bốn yếu tố: “Chừng nào chưa chứng đắc Bồ-đề, ta sẽ không rời khỏi tòa ngồi này,” rồi ngồi kiết già.

ตงฺขณญฺเญว มาโร พาหุสหสฺสํ มาเปตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติกํ คิริเมขลํ นาม หตฺถึ อารุยฺห นวโยชนํ มารพลํ คเหตฺวา อทฺธกฺขิเกน โอโลกยมาโน ปพฺพโต วิย อชฺโฌตฺถรนฺโต อุปสงฺกมิ. มหาสตฺโต, ‘‘มยฺหํ ทส ปารมิโย ปูเรนฺตสฺส อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ [Pg.89] วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา สกฺขิ นตฺถิ, เวสฺสนฺตรตฺตภาเว ปน มยฺหํ สตฺตสุ วาเรสุ มหาปถวี สกฺขิ อโหสิ; อิทานิปิ เม อยเมว อเจตนา กฏฺฐกลิงฺครูปมา มหาปถวี สกฺขี’’ติ หตฺถํ ปสาเรติ. มหาปถวี ตาวเทว อยทณฺเฑน ปหตํ กํสถาลํ วิย รวสตํ รวสหสฺสํ มุญฺจมานา วิรวิตฺวา ปริวตฺตมานา มารพลํ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ มุญฺจนมกาสิ. มหาสตฺโต สูริเย ธรมาเนเยว มารพลํ วิธมิตฺวา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ญาณํ โอตาเรตฺวา วฏฺฏวิวฏฺฏํ สมฺมสิตฺวา อรุโณทเย พุทฺโธ หุตฺวา, ‘‘มยา อเนกกปฺปโกฏิสตสหสฺสํ อทฺธานํ อิมสฺส ปลฺลงฺกสฺส อตฺถาย วายาโม กโต’’ติ สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสีทิ. อเถกจฺจานํ เทวตานํ, ‘‘กึ นุ โข อญฺเญปิ พุทฺธตฺตกรา ธมฺมา อตฺถี’’ติ กงฺขา อุทปาทิ.

Ngay trong khoảnh khắc ấy, Ma vương hóa hiện ra một ngàn cánh tay, cưỡi con voi tên Girimekhala cao một trăm năm mươi do tuần, dẫn theo ma quân dài chín do tuần, tiến đến, bao trùm như một ngọn núi. Vị Đại Sĩ nghĩ rằng: “Đối với ta, người đã viên mãn mười Ba-la-mật, không có một Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, ma vương, hay Phạm thiên nào khác làm chứng. Tuy nhiên, trong kiếp Vessantara, đại địa đã làm chứng cho ta bảy lần; ngay cả bây giờ, chính đại địa này, vốn vô tri như một khúc gỗ, sẽ là chứng nhân cho ta,” rồi ngài duỗi tay ra. Ngay lúc đó, đại địa, như một cái mâm đồng bị đánh bằng gậy sắt, phát ra hàng trăm, hàng ngàn tiếng gầm vang, xoay chuyển, và đã khiến ma quân tan tác đến tận biên giới vũ trụ. Vị Đại Sĩ, sau khi đánh tan ma quân ngay khi mặt trời còn đang chiếu sáng, trong canh đầu đã thanh lọc Túc Mạng Minh, trong canh giữa đã thanh lọc Thiên Nhãn Minh, trong canh cuối đã hướng trí tuệ vào Thập Nhị Nhân Duyên, quán xét các chân lý về luân hồi và giải thoát, và vào lúc rạng đông, đã thành Phật. Ngài nghĩ rằng: “Ta đã nỗ lực trong vô số trăm ngàn ức kiếp vì mục đích của tòa ngồi này,” rồi ngài ngồi trên một tòa ngồi suốt bảy ngày. Khi ấy, đối với một số chư thiên, sự nghi ngờ khởi lên rằng: “Phải chăng vẫn còn có những pháp khác tạo nên Phật quả?”

อถ ภควา อฏฺฐเม ทิวเส สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เทวตานํ กงฺขํ ญตฺวา กงฺขาวิธมนตฺถํ อากาเส อุปฺปติตฺวา ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา ตาสํ กงฺขํ วิธมิตฺวา ปลฺลงฺกโต อีสกํ ปาจีนนิสฺสิเต อุตฺตรทิสาภาเค ฐตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปูริตานํ ปารมีนํ ผลาธิคมฏฺฐานํ ปลฺลงฺกญฺเจว โพธิรุกฺขญฺจ อนิมิเสหิ อกฺขีหิ โอโลกยมาโน สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ อนิมิสเจติยํ นาม ชาตํ.

Khi ấy, vào ngày thứ tám, Đức Thế Tôn xuất khỏi thiền định, biết được sự nghi ngờ của chư thiên, và để xua tan sự nghi ngờ ấy, ngài bay lên không trung và thể hiện Song Thông. Sau khi đã xua tan sự nghi ngờ của họ, ngài đứng ở phía đông bắc, cách tòa ngồi một khoảng không xa, và trong suốt bảy ngày, ngài nhìn không chớp mắt vào tòa ngồi và cây Bồ-đề, nơi ngài đã chứng đắc quả vị của các Ba-la-mật đã được viên mãn trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Nơi đó được gọi là Animisacetiya.

อถ ปลฺลงฺกสฺส จ ฐิตฏฺฐานสฺส จ อนฺตรา ปุรตฺถิมปจฺฉิมโต อายเต รตนจงฺกเม จงฺกมนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ รตนจงฺกมเจติยํ นาม ชาตํ. ตโต ปจฺฉิมทิสาภาเค เทวตา รตนฆรํ มาปยึสุ, ตตฺถ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา อภิธมฺมปิฏกํ วิเสสโต เจตฺถ อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานํ วิจินนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ รตนฆรเจติยํ นาม ชาตํ. เอวํ โพธิสมีเปเยว จตฺตาริ สตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา ปญฺจเม สตฺตาเห โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมิ, ตตฺราปิ ธมฺมํ วิจินนฺโตเยว วิมุตฺติสุขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ, ธมฺมํ วิจินนฺโต เจตฺถ เอวํ อภิธมฺเม นยมคฺคํ สมฺมสิ – ปฐมํ ธมฺมสงฺคณีปกรณํ นาม, ตโต วิภงฺคปกรณํ, ธาตุกถาปกรณํ, ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณํ, กถาวตฺถุ นาม ปกรณํ, ยมกํ นาม ปกรณํ, ตโต มหาปกรณํ ปฏฺฐานํ นามาติ.

Bấy giờ, Ngài trải qua tuần lễ thứ ba bằng cách đi kinh hành trên con đường kinh hành bằng châu báu, trải dài từ đông sang tây, ở khoảng giữa tòa Bồ-đoàn và nơi Ngài đã đứng. Nơi ấy được gọi là Ratanacaṅkamacetiya (Bảo kinh hành điện). Kế đó, về phía tây, chư thiên đã hóa hiện một ngôi nhà bằng châu báu. Tại đấy, Ngài ngồi kiết-già và trải qua tuần lễ thứ tư trong khi quán xét tạng Vô tỷ pháp, đặc biệt là bộ Vị trí với vô số phương pháp và toàn diện. Nơi ấy được gọi là Ratanagharacetiya (Bảo các điện). Như vậy, sau khi trải qua bốn tuần lễ gần cội Bồ-đề, vào tuần lễ thứ năm, Ngài đi từ gốc cây Bồ-đề đến cây đa Ajapāla (cây đa của người chăn dê). Tại đó, Ngài cũng ngự tọa, vừa quán xét giáo pháp, vừa hưởng quả vị giải thoát. Trong khi quán xét giáo pháp, Ngài đã suy xét về hệ thống phương pháp trong Vô tỷ pháp như sau: trước tiên là bộ Pháp tụ, kế đó là bộ Phân tích, bộ Chất ngữ, bộ Nhân định, bộ Ngữ tông, bộ Song đối, và sau đó là bộ Vị trí, tức là Đại bộ.

ตตฺถสฺส [Pg.90] สณฺหสุขุมปฏฺฐานมฺหิ จิตฺเต โอติณฺเณ ปีติ อุปฺปชฺชิ; ปีติยา อุปฺปนฺนาย โลหิตํ ปสีทิ, โลหิเต ปสนฺเน ฉวิ ปสีทิ. ฉวิยา ปสนฺนาย ปุรตฺถิมกายโต กูฏาคาราทิปฺปมาณา รสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อากาเส ปกฺขนฺทฉทฺทนฺตนาคกุลํ วิย ปาจีนทิสาย อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ ปกฺขนฺทา, ปจฺฉิมกายโต อุฏฺฐหิตฺวา ปจฺฉิมทิสาย, ทกฺขิณํสกูฏโต อุฏฺฐหิตฺวา ทกฺขิณทิสาย, วามํสกูฏโต อุฏฺฐหิตฺวา อุตฺตรทิสาย อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ ปกฺขนฺทา, ปาทตเลหิ ปวาฬงฺกุรวณฺณา รสฺมิโย นิกฺขมิตฺวา มหาปถวึ วินิวิชฺฌิตฺวา อุทกํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา วาตกฺขนฺธํ ปทาเลตฺวา อชฏากาสํ ปกฺขนฺทา, สีสโต สมฺปริวตฺติยมานํ มณิทามํ วิย นีลวณฺณา รสฺมิวฏฺฏิ อุฏฺฐหิตฺวา ฉ เทวโลเก วินิวิชฺฌิตฺวา นว พฺรหฺมโลเก เวหปฺผเล ปญฺจ สุทฺธาวาเส จ วินิวิชฺฌิตฺวา จตฺตาโร อารุปฺเป อติกฺกมฺม อชฏากาสํ ปกฺขนฺทา. ตสฺมึ ทิวเส อปริมาเณสุ จกฺกวาเฬสุ อปริมาณา สตฺตา สพฺเพ สุวณฺณวณฺณาว อเหสุํ. ตํ ทิวสญฺจ ปน ภควโต สรีรา นิกฺขนฺตา ยาวชฺชทิวสาปิ ตา รสฺมิโย อนนฺตา โลกธาตุโย คจฺฉนฺติเยว.

Tại đó, khi tâm Ngài thâm nhập vào bộ Vị trí vi tế và sâu sắc, hỷ lạc khởi lên. Khi hỷ lạc khởi lên, huyết trở nên trong sạch; khi huyết trong sạch, da trở nên sáng trong. Khi da sáng trong, từ kim thân phía trước, các luồng hào quang có kích thước bằng một ngôi lầu có nóc nhọn v.v... phát ra, bay vút vào không trung như một đàn voi Chaddanta, rồi bay đến vô số thế giới ở phương đông. Từ kim thân phía sau phát ra, bay đến phương tây. Từ vai phải phát ra, bay đến phương nam. Từ vai trái phát ra, bay đến phương bắc, đến vô số thế giới. Từ lòng bàn chân, các luồng hào quang màu san hô non phát ra, xuyên qua đại địa, xuyên qua nước làm nước rẽ hai, xuyên qua khối gió, rồi bay vào hư không bên dưới. Từ đỉnh đầu, một vòng hào quang màu xanh dương, giống như một tràng hoa bằng ngọc đang xoay tròn, phát ra, xuyên qua sáu cõi trời dục giới, xuyên qua chín cõi trời Phạm thiên, cõi Quảng quả và năm cõi Tịnh cư, vượt qua bốn cõi vô sắc, rồi bay vào hư không bên trên. Vào ngày ấy, trong vô số thế giới, vô số chúng sanh đều có màu da vàng óng. Và những luồng hào quang phát ra từ kim thân của Đức Thế Tôn vào ngày ấy, cho đến tận ngày nay, vẫn tiếp tục đi đến vô số thế giới.

เอวํ ภควา อชปาลนิคฺโรเธ สตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา ตโต อปรํ สตฺตาหํ มุจลินฺเท นิสีทิ, นิสินฺนมตฺตสฺเสว จสฺส สกลํ จกฺกวาฬคพฺภํ ปูเรนฺโต มหาอกาลเมโฆ อุทปาทิ. เอวรูโป กิร มหาเมโฆ ทฺวีสุเยว กาเลสุ วสฺสติ จกฺกวตฺติมฺหิ วา อุปฺปนฺเน พุทฺเธ วา. อิธ พุทฺธกาเล อุทปาทิ. ตสฺมึ ปน อุปฺปนฺเน มุจลินฺโท นาคราชา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ เมโฆ สตฺถริ มยฺหํ ภวนํ ปวิฏฺฐมตฺเตว อุปฺปนฺโน, วาสาคารมสฺส ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส สตฺตรตนมยํ ปาสาทํ นิมฺมินิตุํ สกฺโกนฺโตปิ เอวํ กเต มยฺหํ มหปฺผลํ น ภวิสฺสติ, ทสพลสฺส กายเวยฺยาวจฺจํ กริสฺสามีติ มหนฺตํ อตฺตภาวํ กตฺวา สตฺถารํ สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริ ผณํ ธาเรสิ. ปริกฺเขปสฺส อนฺโต โอกาโส เหฏฺฐา โลหปาสาทปฺปมาโณ อโหสิ. อิจฺฉิติจฺฉิเตน อิริยาปเถน สตฺถา วิหริสฺสตีติ นาคราชสฺส อชฺฌาสโย อโหสิ. ตสฺมา เอวํ มหนฺตํ โอกาสํ ปริกฺขิปิ. มชฺเฌ รตนปลฺลงฺโก ปญฺญตฺโต โหติ, อุปริ สุวณฺณตารกวิจิตฺตํ สโมสริตคนฺธทามกุสุมทามเจลวิตานํ อโหสิ. จตูสุ โกเณสุ คนฺธเตเลน ทีปา ชลิตา, จตูสุ ทิสาสุ วิวริตฺวา จนฺทนกรณฺฑกา [Pg.91] ฐปิตา. เอวํ ภควา ตํ สตฺตาหํ ตตฺถ วีตินาเมตฺวา ตโต อปรํ สตฺตาหํ ราชายตเน นิสีทิ.

Như vậy, sau khi trải qua một tuần lễ tại cây đa Ajapāla, Đức Thế Tôn ngự đến ngồi tại cây Mucalinda trong một tuần lễ khác. Vừa khi Ngài ngự tọa, một trận mưa lớn trái mùa nổi lên, bao trùm toàn bộ không gian của thế giới. Tương truyền rằng, trận mưa lớn như vậy chỉ xảy ra vào hai thời điểm: khi một vị Chuyển luân vương xuất hiện, hoặc khi một vị Phật xuất hiện. Ở đây, nó đã xảy ra vào thời của Đức Phật. Khi trận mưa ấy nổi lên, Mucalinda long vương suy nghĩ: “Trận mưa này nổi lên ngay khi Bậc Đạo Sư vừa vào trú xứ của ta, nên cúng dường Ngài một nơi trú ngụ.” Vị ấy, dù có khả năng hóa hiện một cung điện bằng bảy báu, nhưng lại nghĩ rằng: “Nếu làm như vậy, ta sẽ không có được quả báu lớn. Ta sẽ tự thân phục vụ Bậc Thập Lực.” Nghĩ vậy, vị ấy hiện ra một thân hình to lớn, dùng thân mình quấn quanh Bậc Đạo Sư bảy vòng, và xoè mang che phía trên. Không gian bên trong vòng quấn có kích thước bằng tầng dưới của Lâu đài Đồng. Ý định của long vương là: “Bậc Đạo Sư sẽ an trú với bất kỳ oai nghi nào Ngài muốn.” Vì thế, vị ấy đã bao bọc một không gian rộng lớn như vậy. Ở giữa, một tòa ngồi bằng châu báu được sắp đặt sẵn. Phía trên có một tấm lọng bằng vải, trang trí bằng những ngôi sao vàng và những tràng hoa, vòng hoa thơm được sắp đặt hài hòa. Ở bốn góc, những ngọn đèn dầu thơm được thắp sáng. Ở bốn hướng, những hộp gỗ chiên-đàn được mở ra và đặt sẵn. Như vậy, Đức Thế Tôn trải qua tuần lễ ấy tại đó, rồi sau đó Ngài ngự đến ngồi tại cây Rājāyatana trong một tuần lễ khác.

อฏฺฐเม สตฺตาเห สกฺเกน เทวานมินฺเทน อาภตํ ทนฺตกฏฺฐญฺจ โอสธหรีตกญฺจ ขาทิตฺวา มุขํ โธวิตฺวา จตูหิ โลกปาเลหิ อุปนีเต ปจฺจคฺเฆ เสลมเย ปตฺเต ตปุสฺสภลฺลิกานํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา ปุน ปจฺจาคนฺตฺวา อชปาลนิคฺโรเธ นิสินฺนสฺส สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺโณ อยํ วิตกฺโก อุทปาทิ.

Vào tuần lễ thứ tám, sau khi dùng tăm xỉa răng và quả myrobalan dược liệu do Sakka, vua chư thiên, dâng lên, và súc miệng, Ngài đã thọ dụng vật thực của hai anh em Tapussa và Bhallika trong chiếc bát bằng đá mới tinh do Tứ đại thiên vương dâng cúng. Sau đó, Ngài quay trở lại và ngự tọa dưới cây đa Ajapāla. Khi ấy, một tư duy vốn là thông lệ của tất cả các vị Phật đã khởi lên trong tâm Ngài.

ตตฺถ ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. วิยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต. อปฺปรชกฺขชาติโกติ สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภิตตฺตา นิกฺกิเลสชาติโก วิสุทฺธสตฺโต. อาชานิสฺสตีติ สลฺลกฺเขสฺสติ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ. ญาณญฺจ ปน เมติ มยฺหมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ. ภควา กิร เทวตาย กถิเตเนว นิฏฺฐํ อคนฺตฺวา สยมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน โอโลเกนฺโต อิโต สตฺตมทิวสมตฺถเก กาลํ กตฺวา อากิญฺจญฺญายตเน นิพฺพตฺโตติ อทฺทส. ตํ สนฺธายาห – ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาที’’ติ. มหาชานิโยติ สตฺตทิวสพฺภนฺตเร ปตฺตพฺพมคฺคผลโต ปริหีนตฺตา มหตี ชานิ อสฺสาติ มหาชานิโย. อกฺขเณ นิพฺพตฺตตฺตา คนฺตฺวา เทสิยมานํ ธมฺมมฺปิสฺส โสตุํ โสตปฺปสาโท นตฺถิ, อิธ ธมฺมเทสนฏฺฐานํ อาคมนปาทาปิ นตฺถิ, เอวํ มหาชานิโย ชาโตติ ทสฺเสติ. อภิโทสกาลงฺกโตติ อฑฺฒรตฺเต กาลงฺกโต. ญาณญฺจ ปน เมติ มยฺหมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อุทปาทิ. อิธาปิ กิร ภควา เทวตาย วจเนน สนฺนิฏฺฐานํ อกตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน โอโลเกนฺโต ‘‘หิยฺโย อฑฺฒรตฺเต กาลงฺกตฺวา อุทโก รามปุตฺโต เนวสญฺญานาสญฺญายตเน นิพฺพตฺโต’’ติ อทฺทส. ตสฺมา เอวมาห. เสสํ ปุริมนยสทิสเมว. พหุการาติ พหูปการา. ปธานปหิตตฺตํ อุปฏฺฐหึสูติ ปธานตฺถาย เปสิตตฺตภาวํ วสนฏฺฐาเน ปริเวณสมฺมชฺชเนน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อนุพนฺธเนน มุโขทกทนฺตกฏฺฐทานาทินา จ อุปฏฺฐหึสุ. เก ปน เต ปญฺจวคฺคิยา นาม? เยเต –

Ở đây, paṇḍito (bậc trí tuệ) là người có đầy đủ sự thông thái. Viyatto (bậc biện tài) là người có đầy đủ sự lanh lợi. Medhāvī (bậc mẫn tiệp) là người có đầy đủ trí tuệ biết rõ các duyên sự. Apparajakkhajātiko (người có ít bụi trong mắt) là người có bản tánh không phiền não, là chúng sanh thanh tịnh do đã chế ngự (phiền não) bằng thiền chứng. Ājānissati (sẽ biết rõ) là sẽ ghi nhận, sẽ thâm nhập. Ñāṇañca pana me (và tuệ đã sanh khởi nơi ta) là tuệ toàn giác cũng đã sanh khởi nơi ta. Được biết, Đức Thế Tôn đã không đi đến kết luận chỉ bằng lời nói của vị chư thiên, mà chính Ngài khi đang quán xét bằng tuệ toàn giác đã thấy rằng: “Vị ấy đã mệnh chung vào ngày thứ bảy kể từ hôm nay và đã tái sanh ở cõi Vô Sở Hữu Xứ.” Ngài đã nói câu – “ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi” (và tri kiến đã sanh khởi nơi ta) – là để ám chỉ điều ấy. Mahājāniyo (người bị thiệt hại lớn) là người có sự thiệt hại lớn lao do đã bị vuột mất đạo và quả đáng lẽ có thể đạt được trong vòng bảy ngày. Ngài chỉ ra rằng: “Do đã tái sanh vào phi thời, dù có đi đến thuyết pháp, vị ấy cũng không có nhĩ căn thanh tịnh để nghe, và ở đây (cõi người) cũng không có chân để đi đến nơi thuyết pháp, như vậy đã trở thành người bị thiệt hại lớn.” Abhidosakālaṅkato (đã mệnh chung vào đêm khuya) là đã mệnh chung vào lúc nửa đêm. Ñāṇañca pana me (và tuệ đã sanh khởi nơi ta) là tuệ toàn giác cũng đã sanh khởi nơi ta. Được biết, ở đây cũng vậy, Đức Thế Tôn đã không đưa ra kết luận bằng lời nói của vị chư thiên, mà khi đang quán xét bằng tuệ toàn giác, Ngài đã thấy rằng: “Hôm qua, vào lúc nửa đêm, Udaka con trai của Rāma đã mệnh chung và tái sanh ở cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ.” Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Phần còn lại cũng tương tự như phương pháp trước. Bahukārā (những người giúp đỡ nhiều) là những người có nhiều sự hỗ trợ. Padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsu (họ đã phục vụ người có tâm đã được hướng đến sự tinh tấn) là họ đã phục vụ (vị Bồ-tát) có tâm đã được sai đi vì mục đích tinh cần, bằng cách quét dọn khuôn viên nơi trú ngụ, bằng cách cầm lấy y bát và đi theo sau, và bằng cách dâng nước rửa mặt, tăm xỉa răng, v.v... Vậy, nhóm năm vị ấy là những ai? Chính là những vị này –

ราโม [Pg.92] ธโช ลกฺขโณ โชติมนฺติ,ยญฺโญ สุโภโช สุยาโม สุทตฺโต;

เอเต ตทา อฏฺฐ อเหสุํ พฺราหฺมณา,ฉฬงฺควา มนฺตํ วิยากรึสูติ.

Rāma, Dhaja, Lakkhaṇa, và Jotimantī, Yañña, Subhoja, Suyāma, và Sudatta; khi ấy, tám vị Bà-la-môn này, là những người thông thạo sáu chi phần (của Vệ-đà), đã giải thích thánh điển.

โพธิสตฺตสฺส ชาตกาเล สุปินปฏิคฺคาหกา เจว ลกฺขณปฏิคฺคาหกา จ อฏฺฐ พฺราหฺมณา. เตสุ ตโย ทฺเวธา พฺยากรึสุ – ‘‘อิเมหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต อคารํ อชฺฌาวสมาโน ราชา โหติ จกฺกวตฺตี, ปพฺพชมาโน พุทฺโธ’’ติ. ปญฺจ พฺราหฺมณา เอกํสพฺยากรณา อเหสุํ – ‘‘อิเมหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต อคาเร น ติฏฺฐติ, พุทฺโธว โหตี’’ติ. เตสุ ปุริมา ตโย ยถามนฺตปทํ คตา, อิเม ปน ปญฺจ มนฺตปทํ อติกฺกนฺตา. เต อตฺตนา ลทฺธํ ปุณฺณปตฺตํ ญาตกานํ วิสฺสชฺเชตฺวา ‘‘อยํ มหาปุริโส อคารํ น อชฺฌาวสิสฺสติ, เอกนฺเตน พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ นิพฺพิตกฺกา โพธิสตฺตํ อุทฺทิสฺส สมณปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา. เตสํ ปุตฺตาติปิ วทนฺติ. ตํ อฏฺฐกถาย ปฏิกฺขิตฺตํ.

Vào lúc Bồ-tát đản sanh, có tám vị Bà-la-môn vừa là người đoán mộng, vừa là người xem tướng. Trong số ấy, ba vị đã giải đoán theo hai cách: “Người có đầy đủ các tướng này, nếu sống tại gia sẽ là vua Chuyển Luân, nếu xuất gia sẽ là một vị Phật.” Năm vị Bà-la-môn đã đưa ra lời tiên tri chắc chắn: “Người có đầy đủ các tướng này sẽ không ở lại nhà, chắc chắn sẽ trở thành một vị Phật.” Trong số họ, ba vị đầu tiên đã đi theo lời của thánh điển, còn năm vị này đã vượt qua lời của thánh điển. Họ đã từ bỏ các vật phẩm cúng dường mà mình nhận được cho quyến thuộc, rồi không còn do dự nghĩ rằng: “Vị đại nhân này sẽ không sống tại gia, chắc chắn sẽ thành Phật,” họ đã xuất gia làm sa-môn vì Bồ-tát. Cũng có người nói rằng họ là con của các vị ấy. Điều đó đã bị bác bỏ trong Chú giải.

เอเต กิร ทหรกาเลเยว พหู มนฺเต ชานึสุ, ตสฺมา เต พฺราหฺมณา อาจริยฏฺฐาเน ฐปยึสุ. เต ปจฺฉา อมฺเหหิ ปุตฺตทารชฏํ ฉฑฺเฑตฺวา น สกฺกา ภวิสฺสติ ปพฺพชิตุนฺติ ทหรกาเลเยว ปพฺพชิตฺวา รมณียานิ เสนาสนานิ ปริภุญฺชนฺตา วิจรึสุ. กาเลน กาลํ ปน ‘‘กึ, โภ, มหาปุริโส มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺโต’’ติ ปุจฺฉนฺติ. มนุสฺสา, ‘‘กุหึ ตุมฺเห มหาปุริสํ ปสฺสิสฺสถ, ตีสุ ปาสาเทสุ ติวิธนาฏกมชฺเฌ เทโว วิย สมฺปตฺตึ อนุโภตี’’ติ วทนฺติ. เต สุตฺวา, ‘‘น ตาว มหาปุริสสฺส ญาณํ ปริปากํ คจฺฉตี’’ติ อปฺโปสฺสุกฺกา วิหรึสุเยว. กสฺมา ปเนตฺถ ภควา, ‘‘พหุการา โข อิเม ปญฺจวคฺคิยา’’ติ อาห? กึ อุปการกานํเยว เอส ธมฺมํ เทเสติ, อนุปการกานํ น เทเสตีติ? โน น เทเสติ. ปริจยวเสน เหส อาฬารญฺเจว กาลามํ อุทกญฺจ รามปุตฺตํ โอโลเกสิ. เอตสฺมึ ปน พุทฺธกฺเขตฺเต ฐเปตฺวา อญฺญาสิโกณฺฑญฺญํ ปฐมํ ธมฺมํ สจฺฉิกาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. กสฺมา? ตถาวิธอุปนิสฺสยตฺตา.

Được biết, những vị này ngay từ khi còn trẻ đã biết nhiều câu thần chú, do đó các vị Bà-la-môn đã đặt họ vào vị trí của các bậc thầy. Về sau, họ nghĩ rằng: “Sau này, khi đã vướng bận vợ con, chúng ta sẽ không thể xuất gia được,” nên đã xuất gia ngay từ khi còn trẻ, và sống lang thang, hưởng dụng các trú xứ khả ái. Tuy nhiên, thỉnh thoảng họ lại hỏi: “Này quý vị, vị đại nhân đã thực hiện cuộc đại xuất gia chưa?” Người đời nói: “Các ngài sẽ thấy vị đại nhân ở đâu được? Ngài đang hưởng thụ tài sản như một vị trời giữa ba loại vũ nữ trong ba tòa lâu đài.” Nghe vậy, họ nghĩ rằng: “Trí tuệ của vị đại nhân vẫn chưa chín muồi,” rồi họ cứ sống không bận tâm. Tại sao ở đây Đức Thế Tôn lại nói: “Nhóm năm vị này quả đã giúp đỡ ta nhiều”? Phải chăng Ngài chỉ thuyết pháp cho những người đã giúp đỡ mình, chứ không thuyết cho những người không giúp đỡ? Không phải là không thuyết. Chính vì sự quen biết mà Ngài đã tìm đến Āḷāra Kālāma và Udaka con trai của Rāma. Tuy nhiên, trong cõi Phật này, ngoài ngài Aññāsikoṇḍañña, không có ai có khả năng chứng ngộ Chánh pháp đầu tiên. Tại sao vậy? Vì có được duyên yểm trợ như thế.

ปุพฺเพ [Pg.93] กิร ปุญฺญกรณกาเล ทฺเว ภาตโร อเหสุํ. เต เอกโตว สสฺสํ อกํสุ. ตตฺถ เชฏฺฐกสฺส ‘‘เอกสฺมึ สสฺเส นววาเร อคฺคสสฺสทานํ มยา ทาตพฺพ’’นฺติ อโหสิ. โส วปฺปกาเล พีชคฺคํ นาม ทตฺวา คพฺภกาเล กนิฏฺเฐน สทฺธึ มนฺเตสิ – ‘‘คพฺภกาเล คพฺภํ ผาเลตฺวา ทสฺสามา’’ติ. กนิฏฺโฐ ‘‘ตรุณสสฺสํ นาเสตุกาโมสี’’ติ อาห. เชฏฺโฐ กนิฏฺฐสฺส อนนุวตฺตนภาวํ ญตฺวา เขตฺตํ วิภชิตฺวา อตฺตโน โกฏฺฐาสโต คพฺภํ ผาเลตฺวา ขีรํ นีหริตฺวา สปฺปิผาณิเตหิ โยเชตฺวา อทาสิ, ปุถุกกาเล ปุถุกํ กาเรตฺวา อทาสิ, ลายเน ลายนคฺคํ เวณิกรเณ เวณคฺคํ กลาปาทีสุ กลาปคฺคํ ขฬคฺคํ ภณฺฑคฺคํ โกฏฺฐคฺคนฺติ เอวํ เอกสสฺเส นววาเร อคฺคทานํ อทาสิ. กนิฏฺโฐ ปนสฺส อุทฺธริตฺวา อทาสิ, เตสุ เชฏฺโฐ อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถโร ชาโต, กนิฏฺโฐ สุภทฺทปริพฺพาชโก. อิติ เอกสฺมึ สสฺเส นวนฺนํ อคฺคทานานํ ทินฺนตฺตา ฐเปตฺวา เถรํ อญฺโญ ปฐมํ ธมฺมํ สจฺฉิกาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ‘‘พหุการา โข อิเม ปญฺจวคฺคิยา’’ติ อิทํ ปน อุปการานุสฺสรณมตฺตเกเนว วุตฺตํ.

Được biết, thuở xưa, vào thời làm phước, có hai anh em. Họ cùng nhau trồng trọt. Trong đó, người anh có ý nghĩ rằng: “Trong một vụ mùa, ta phải cúng dường phẩm vật đầu mùa chín lần.” Vào mùa gieo hạt, vị ấy đã cúng dường phần hạt giống đầu tiên, rồi vào lúc lúa trổ đòng, vị ấy đã bàn với người em: “Vào lúc lúa trổ đòng, chúng ta hãy tách đòng ra để cúng dường.” Người em nói: “Anh muốn phá hoại lúa non sao.” Người anh biết em mình không thuận theo, nên đã chia ruộng ra, rồi từ phần của mình, tách đòng lúa, vắt lấy sữa, trộn với bơ và đường mật rồi cúng dường. Vào lúc làm cốm, vị ấy đã cho làm cốm rồi cúng dường; vào lúc gặt, (cúng dường) phần gặt đầu tiên; lúc bó lúa, phần bó đầu tiên; lúc gom thành bó, phần bó đầu tiên; phần (lúa) ở sân đập; phần (lúa) ở kho; phần (lúa) ở vựa. Như vậy, trong một vụ mùa, vị ấy đã cúng dường phẩm vật đầu mùa chín lần. Còn người em của vị ấy thì chỉ cúng dường sau khi đã thu hoạch. Trong hai người đó, người anh đã sanh làm trưởng lão Aññāsikoṇḍañña, người em sanh làm du sĩ Subhadda. Do đã cúng dường chín phẩm vật đầu mùa trong một vụ lúa như vậy, nên ngoài vị trưởng lão ra, không có ai khác có khả năng chứng ngộ Chánh pháp đầu tiên. Còn câu nói này: “Bahukārā kho ime pañcavaggiyā” (Nhóm năm vị này quả đã giúp đỡ ta nhiều) chỉ được nói đơn thuần do sự tưởng nhớ đến sự giúp đỡ của họ.

อิสิปตเน มิคทาเยติ ตสฺมึ กิร ปเทเส อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ปจฺเจกสมฺพุทฺธา คนฺธมาทนปพฺพเต สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺติยา วีตินาเมตฺวา นิโรธา วุฏฺฐาย นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อโนตตฺตทเห มุขํ โธวิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อากาเสน อาคนฺตฺวา นิปตนฺติ. ตตฺถ จีวรํ ปารุปิตฺวา นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺจา คมนกาเลปิ ตโตเยว อุปฺปติตฺวา คจฺฉนฺติ. อิติ อิสโย เอตฺถ นิปตนฺติ อุปฺปตนฺติ จาติ ตํ ฐานํ อิสิปตนนฺติ สงฺขํ คตํ. มิคานํ ปน อภยตฺถาย ทินฺนตฺตา มิคทาโยติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิสิปตเน มิคทาเย’’ติ.

Isipatane migadāye (tại Isipatana, ở Migadāya). Tương truyền rằng, tại địa điểm ấy, vào lúc đức Phật chưa xuất hiện, các vị Phật Độc Giác sau khi trải qua bảy ngày trong diệt tận định ở núi Gandhamādana, đã xuất định, dùng tăm xỉa răng làm bằng dây leo nāgalatā, rửa mặt ở hồ Anotatta, rồi mang y bát đi đến bằng hư không và đáp xuống. Tại nơi ấy, các vị đắp y, đi khất thực trong thành phố, sau khi đã thọ thực xong, lúc ra về các vị cũng bay lên từ chính nơi ấy mà đi. Do vì các vị ẩn sĩ (isayo) đáp xuống (nipatanti) và bay lên (uppatanti) ở nơi này (ettha), nên địa điểm ấy được gọi là Isipatana (Nơi các vị ẩn sĩ đáp xuống). Lại nữa, do được ban cho các loài nai (migānaṃ) sự an ổn (abhayatthāya), nên được gọi là Migadāya (Vườn Lộc Uyển). Vì thế, đã được nói rằng: “tại Isipatana, ở Migadāya”.

๒๘๕. อนฺตรา จ คยํ อนฺตรา จ โพธินฺติ คยาย จ โพธิสฺส จ วิวเร ติคาวุตนฺตเร ฐาเน. โพธิมณฺฑโต หิ คยา ตีณิ คาวุตานิ. พาราณสี อฏฺฐารส โยชนานิ. อุปโก โพธิมณฺฑสฺส จ คยาย จ อนฺตเร ภควนฺตํ อทฺทส. อนฺตราสทฺเทน ปน ยุตฺตตฺตา อุปโยควจนํ กตํ. อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ อกฺขรจินฺตกา ‘‘อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาตี’’ติ เอวํ เอกเมว อนฺตราสทฺทํ ปยุชฺชนฺติ. โส ทุติยปเทนปิ โยเชตพฺโพ โหติ[Pg.94]. อโยชิยมาเน อุปโยควจนํ น ปาปุณาติ. อิธ ปน โยเชตฺวา เอว วุตฺโตติ. อทฺธานมคฺคปฏิปนฺนนฺติ อทฺธานสงฺขาตํ มคฺคํ ปฏิปนฺนํ, ทีฆมคฺคปฏิปนฺนนฺติ อตฺโถ. อทฺธานมคฺคคมนสมยสฺส หิ วิภงฺเค ‘‘อทฺธโยชนํ คจฺฉิสฺสามีติ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติอาทิวจนโต (ปาจิ. ๒๑๘) อทฺธโยชนมฺปิ อทฺธานมคฺโค โหติ. โพธิมณฺฑโต ปน คยา ติคาวุตํ.

285. Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhiṃ (giữa Gayā và Bồ Đề) có nghĩa là tại một nơi ở khoảng giữa Gayā và Bồ Đề, cách nhau ba gāvuta. Thật vậy, từ Bồ Đề Đạo Tràng đến Gayā là ba gāvuta. Bārāṇasī là mười tám do tuần. Upaka đã gặp Đức Thế Tôn ở giữa Bồ Đề Đạo Tràng và Gayā. Do được kết hợp với từ “antarā” (giữa), nên đối cách (upayogavacanaṃ) đã được sử dụng. Và trong những trường hợp như vậy, các nhà ngữ pháp học (akkharacintakā) sử dụng chỉ một từ “antarā” như trong câu “antarā gāmañca nadiñca yāti” (đi giữa làng và sông). Từ ấy cũng phải được kết hợp với từ thứ hai. Nếu không được kết hợp, đối cách sẽ không đạt được. Nhưng ở đây, đã được nói là đã kết hợp rồi. Addhānamaggapaṭipannaṃ (đang đi trên đường dài) có nghĩa là đang đi trên con đường được gọi là đường dài, tức là đang đi trên một con đường xa. Thật vậy, trong sách Phân Tích (Vibhaṅga), vào lúc đi trên đường dài, do có lời dạy rằng: “Nên ăn với ý nghĩ rằng ‘tôi sẽ đi nửa do tuần’” v.v..., nên ngay cả nửa do tuần cũng là đường dài (addhānamaggo). Nhưng từ Bồ Đề Đạo Tràng đến Gayā là ba gāvuta.

สพฺพาภิภูติ สพฺพํ เตภูมกธมฺมํ อภิภวิตฺวา ฐิโต. สพฺพวิทูติ สพฺพํ จตุภูมกธมฺมํ อเวทึ อญฺญาสึ. สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนุปลิตฺโตติ สพฺเพสุ เตภูมกธมฺเมสุ กิเลสเลปเนน อนุปลิตฺโต. สพฺพํ ชโหติ สพฺพํ เตภูมกธมฺมํ ชหิตฺวา ฐิโต. ตณฺหากฺขเย วิมุตฺโตติ ตณฺหากฺขเย นิพฺพาเน อารมฺมณโต วิมุตฺโต. สยํ อภิญฺญายาติ สพฺพํ จตุภูมกธมฺมํ อตฺตนาว ชานิตฺวา. กมุทฺทิเสยฺยนฺติ กํ อญฺญํ ‘‘อยํ เม อาจริโย’’ติ อุทฺทิเสยฺยํ.

Sabbābhibhū (Bậc Chinh Phục Tất Cả) có nghĩa là đã đứng vững sau khi chinh phục tất cả các pháp trong ba cõi. Sabbavidū (Bậc Toàn Tri) có nghĩa là Ta đã biết, đã thấu hiểu tất cả các pháp trong bốn cõi. Sabbesu dhammesu anupalitto (Không bị ô nhiễm bởi các pháp) có nghĩa là không bị ô nhiễm bởi sự bôi bẩn của phiền não trong tất cả các pháp thuộc ba cõi. Sabbaṃ jaho (Bậc Từ Bỏ Tất Cả) có nghĩa là đã đứng vững sau khi từ bỏ tất cả các pháp trong ba cõi. Taṇhākkhaye vimutto (Giải thoát trong sự đoạn tận ái) có nghĩa là giải thoát trong Niết Bàn, nơi đoạn tận ái, bằng cách lấy đó làm đối tượng. Sayaṃ abhiññāya (sau khi tự mình thắng tri) có nghĩa là sau khi tự mình biết tất cả các pháp trong bốn cõi. Kamuddiseyyaṃ (Ta nên chỉ định ai?) có nghĩa là Ta nên chỉ định người nào khác rằng: “Vị này là thầy của ta”?

น เม อาจริโย อตฺถีติ โลกุตฺตรธมฺเม มยฺหํ อาจริโย นาม นตฺถิ. นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโลติ มยฺหํ ปฏิภาคปุคฺคโล นาม นตฺถิ. สมฺมาสมฺพุทฺโธติ สเหตุนา นเยน จตฺตาริ สจฺจานิ สยํ พุทฺโธ. สีติภูโตติ สพฺพกิเลสคฺคินิพฺพาปเนน สีติภูโต. กิเลสานํเยว นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต. กาสินํ ปุรนฺติ กาสิรฏฺเฐ นครํ. อาหญฺฉํ อมตทุนฺทุภินฺติ ธมฺมจกฺกปฏิลาภาย อมตเภรึ ปหริสฺสามีติ คจฺฉามิ. อรหสิ อนนฺตชิโนติ อนนฺตชิโนติ ภวิตุํ ยุตฺโต. หุเปยฺย ปาวุโสติ, อาวุโส, เอวมฺปิ นาม ภเวยฺย. ปกฺกามีติ วงฺกหารชนปทํ นาม อคมาสิ.

Na me ācariyo atthi (Ta không có thầy) có nghĩa là đối với pháp siêu thế, ta không có ai gọi là thầy. Natthi me paṭipuggalo (Không có ai sánh bằng ta) có nghĩa là không có người nào gọi là đối thủ của ta. Sammāsambuddho (Bậc Chánh Đẳng Giác) có nghĩa là đã tự mình giác ngộ bốn chân lý theo phương pháp hợp lý. Sītibhūto (đã trở nên thanh lương) có nghĩa là đã trở nên thanh lương do dập tắt tất cả ngọn lửa phiền não. Kilesānaṃyeva nibbutattā nibbuto (đã tịch tịnh) là do chính các phiền não đã được dập tắt. Kāsinaṃ puraṃ (thành phố của xứ Kāsī) có nghĩa là thành phố (Bārāṇasī) trong xứ Kāsī. Āhañchaṃ amatadundubhiṃ (Ta sẽ đánh trống bất tử) có nghĩa là: Ta đi để đánh trống bất tử hầu mong thành tựu Pháp nhãn. Arahasi anantajino (Ngài xứng đáng là Bậc Vô Thượng Chiến Thắng) có nghĩa là Ngài xứng đáng là Bậc Vô Thượng Chiến Thắng. Hupeyya pāvuso (Có thể như vậy, này hiền hữu) có nghĩa là: Này hiền hữu, danh xưng ấy cũng có thể có. Pakkāmi (đã ra đi) có nghĩa là đã đi đến xứ sở tên là Vaṅkahāra.

ตตฺเถกํ มิคลุทฺทกคามกํ นิสฺสาย วาสํ กปฺเปสิ. เชฏฺฐกลุทฺทโก ตํ อุปฏฺฐาสิ. ตสฺมิญฺจ ชนปเท จณฺฑา มกฺขิกา โหนฺติ. อถ นํ เอกาย จาฏิยา วสาเปสุํ, มิคลุทฺทโก ทูเร มิควํ คจฺฉนฺโต ‘‘อมฺหากํ อรหนฺเต มา ปมชฺชี’’ติ ฉาวํ นาม ธีตรํ อาณาเปตฺวา อคมาสิ สทฺธึ ปุตฺตภาตุเกหิ. สา จสฺส ธีตา ทสฺสนียา โหติ โกฏฺฐาสสมฺปนฺนา. ทุติยทิวเส อุปโก ฆรํ อาคโต ตํ ทาริกํ สพฺพํ อุปจารํ กตฺวา ปริวิสิตุํ [Pg.95] อุปคตํ ทิสฺวา ราเคน อภิภูโต ภุญฺชิตุมฺปิ อสกฺโกนฺโต ภาชเนน ภตฺตํ อาทาย วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภตฺตํ เอกมนฺเต นิกฺขิปิตฺวา สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, มรามีติ นิราหาโร สยิ. สตฺตเม ทิวเส มาควิโก อาคนฺตฺวา ธีตรํ อุปกสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. สา ‘‘เอกทิวสเมว อาคนฺตฺวา ปุน นาคตปุพฺโพ’’ติ อาห. มาควิโก อาคตเวเสเนว นํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามีติ ตํขณํเยว คนฺตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, อปฺผาสุก’’นฺติ ปาเท ปรามสนฺโต ปุจฺฉิ. อุปโก นิตฺถุนนฺโต ปริวตฺตติเยว. โส ‘‘วทถ ภนฺเต, ยํ มยา สกฺกา กาตุํ, ตํ สพฺพํ กริสฺสามี’’ติ อาห. อุปโก, ‘‘สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, อิเธว มรณํ เสยฺโย’’ติ อาห. ชานาสิ ปน, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺปนฺติ. น ชานามีติ. น, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺปํ อชานนฺเตน สกฺกา ฆราวาสํ อธิฏฺฐาตุนฺติ.

Tại đó, vị ấy đã cư ngụ nương nhờ một ngôi làng của thợ săn nai. Người thợ săn lớn tuổi đã hầu hạ vị ấy. Và trong xứ sở ấy có những con ruồi hung dữ. Do đó, họ đã cho vị ấy ở trong một cái lu lớn. Khi người thợ săn nai đi săn xa, ông đã ra lệnh cho người con gái tên Chāvā rằng: “Con đừng lơ là với vị A-la-hán của chúng ta”, rồi cùng với các con trai và em trai ra đi. Người con gái của ông ta trông rất ưa nhìn, thân thể cân đối. Vào ngày thứ hai, Upaka trở về nhà, thấy cô gái đã chuẩn bị mọi thứ và đến gần để phục vụ, ông bị dục vọng xâm chiếm, không thể ăn uống được, bèn lấy bát cơm, đi đến chỗ ở, đặt bát cơm sang một bên rồi nằm xuống, không ăn uống gì, nghĩ rằng: “Nếu ta được Chāvā, ta sẽ sống, nếu không, ta sẽ chết”. Vào ngày thứ bảy, người thợ săn trở về và hỏi con gái về tình hình của Upaka. Cô nói: “Ngài ấy chỉ đến một ngày rồi không đến nữa”. Người thợ săn nghĩ: “Ta sẽ đến hỏi thăm ngài ấy trong bộ dạng vừa đi săn về”, rồi đi ngay đến, vừa xoa bóp chân ngài vừa hỏi: “Thưa ngài, có điều gì không khỏe ạ?”. Upaka chỉ rên rỉ và trở mình. Ông ta nói: “Xin ngài hãy nói, bất cứ điều gì con có thể làm, con sẽ làm tất cả”. Upaka nói: “Nếu ta được Chāvā, ta sẽ sống, nếu không, chết ngay tại đây còn hơn”. “Thưa ngài, ngài có biết nghề gì không ạ?”. “Không biết”. “Thưa ngài, người không biết nghề gì thì không thể gánh vác đời sống gia đình được”.

โส อาห – ‘‘นาหํ กิญฺจิ สิปฺปํ ชานามิ, อปิจ ตุมฺหากํ มํสหารโก ภวิสฺสามิ, มํสญฺจ วิกฺกีณิสฺสามี’’ติ. มาควิโก, ‘‘อมฺหากมฺปิ เอตเทว รุจฺจตี’’ติ อุตฺตรสาฏกํ ทตฺวา ฆรํ อาเนตฺวา ธีตรํ อทาสิ. เตสํ สํวาสมนฺวาย ปุตฺโต วิชายิ. สุภทฺโทติสฺส นามํ อกํสุ. ฉาวา ตสฺส โรทนกาเล ‘‘มํสหารกสฺส ปุตฺต, มิคลุทฺทกสฺส ปุตฺต มา โรที’’ติอาทีนิ วทมานา ปุตฺตโตสนคีเตน อุปกํ อุปฺปณฺเฑสิ. ภทฺเท ตฺวํ มํ อนาโถติ มญฺญสิ. อตฺถิ เม อนนฺตชิโน นาม สหาโย. ตสฺสาหํ สนฺติเก คมิสฺสามีติ อาห. ฉาวา เอวมยํ อฏฺฏียตีติ ญตฺวา ปุนปฺปุนํ กเถติ. โส เอกทิวสํ อนาโรเจตฺวาว มชฺฌิมเทสาภิมุโข ปกฺกามิ.

Vị ấy nói: “Ta không biết nghề gì, tuy nhiên ta sẽ làm người mang thịt và bán thịt cho các người”. Người thợ săn nói: “Chúng tôi cũng thích điều đó”, rồi đưa cho một tấm áo choàng, dẫn về nhà và gả con gái cho. Do sự chung sống của họ, một người con trai đã ra đời. Họ đặt tên cho đứa bé là Subhadda. Khi đứa bé khóc, Chāvā vừa nói những lời như: “Này con của người gánh thịt, đừng khóc! Này con của thợ săn nai, đừng khóc!”, vừa chế nhạo Upaka bằng bài hát ru con. (Upaka nói:) “Này nàng, nàng nghĩ ta là kẻ không nơi nương tựa sao? Ta có một người bạn tên là Anantajina (Bậc Vô Thượng Chiến Thắng). Ta sẽ đi đến chỗ vị ấy”. Chāvā biết rằng: “Như vậy là ông này đã chán ngán”, nên cứ nói đi nói lại như thế. Một hôm, vị ấy không báo trước mà ra đi, hướng về trung thổ.

ภควา จ เตน สมเยน สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน มหาวิหาเร. อถ โข ภควา ปฏิกจฺเจว ภิกฺขู อาณาเปสิ – ‘‘โย, ภิกฺขเว, ‘อนนฺตชิโน’ติ ปุจฺฉมาโน อาคจฺฉติ, ตสฺส มํ ทสฺเสยฺยาถา’’ติ. อุปโกปิ โข ‘‘กุหึ อนนฺตชิโน วสตี’’ติ ปุจฺฉนฺโต อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ อาคนฺตฺวา วิหารมชฺเฌ ฐตฺวา กุหึ อนนฺตชิโนติ ปุจฺฉิ. ตํ ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ นยึสุ. โส ภควนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘สญฺชานาถ มํ ภควา’’ติ อาห. อาม, อุปก, สญฺชานามิ, กุหึ ปน ตฺวํ วสิตฺถาติ. วงฺกหารชนปเท, ภนฺเตติ. อุปก, มหลฺลโกสิ ชาโต ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสีติ. ปพฺพชิสฺสามิ, ภนฺเตติ. ภควา ปพฺพาเชตฺวา ตสฺส กมฺมฏฺฐานํ อทาสิ. โส กมฺมฏฺฐาเน กมฺมํ กโรนฺโต อนาคามิผเล ปติฏฺฐาย กาลํ กตฺวา อวิเหสุ [Pg.96] นิพฺพตฺโต. นิพฺพตฺตกฺขเณเยว อรหตฺตํ ปาปุณีติ. อวิเหสุ นิพฺพตฺตมตฺตา หิ สตฺต ชนา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, เตสํ โส อญฺญตโร.

Và vào lúc ấy, Đức Thế Tôn đang ngự tại đại tịnh xá Jetavana ở Sāvatthī. Khi ấy, Đức Thế Tôn đã ra lệnh cho các Tỳ-khưu từ trước rằng: "Này các Tỳ-khưu, người nào đến hỏi 'Vị Vô Thượng Sĩ ở đâu?', các con hãy chỉ ta cho người ấy." Và Upaka, vừa đi vừa hỏi "Vị Vô Thượng Sĩ ở đâu?", đã lần lượt đi đến Sāvatthī, đứng giữa tịnh xá và hỏi: "Vị Vô Thượng Sĩ ở đâu?". Các Tỳ-khưu đã dẫn ông ấy đến chỗ Đức Thế Tôn. Ông ấy thấy Đức Thế Tôn liền nói: "Bạch Đức Thế Tôn, Ngài có nhận ra con không?". "Này Upaka, Ta nhận ra. Nhưng ông đã sống ở đâu?". "Bạch Thế Tôn, ở xứ Vaṅkahāra." "Này Upaka, ông đã già rồi, có thể xuất gia được không?". "Bạch Thế Tôn, con sẽ xuất gia." Đức Thế Tôn đã cho ông xuất gia và ban cho ông một đề mục thiền định. Ông ấy thực hành đề mục thiền định, an trú trong quả Bất Lai, rồi mệnh chung và tái sanh vào cõi Vô Phiền (Aviha). Ngay trong khoảnh khắc tái sanh, ông đã chứng đắc quả A-la-hán. Thật vậy, có bảy vị vừa tái sanh vào cõi Vô Phiền đã chứng đắc quả A-la-hán, và ông là một trong số đó.

วุตฺตญฺเหตํ –

Điều này đã được nói rằng –

‘‘อวิหํ อุปปนฺนาเส, วิมุตฺตา สตฺต ภิกฺขโว;

ราคโทสปริกฺขีณา, ติณฺณา โลเก วิสตฺติกํ.

“Bảy vị Tỳ-khưu vừa sanh lên cõi Vô Phiền, đã được giải thoát; đã đoạn tận tham và sân, đã vượt qua ái nhiễm trong đời.

อุปโก ปลคณฺโฑ จ, ปุกฺกุสาติ จ เต ตโย;

ภทฺทิโย ขณฺฑเทโว จ, พหุรคฺคิ จ สงฺคิโย;

เต หิตฺวา มานุสํ เทหํ, ทิพฺพโยคํ อุปชฺฌคุ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๑๐๕);

Upaka, Palagaṇḍa, và Pukkusāti, ba vị ấy; Bhaddiya, Khaṇḍadeva, Bahuraggi, và Saṅgiya; các vị ấy, sau khi từ bỏ thân người, đã đạt đến cảnh giới chư thiên.”

๒๘๖. สณฺฐเปสุนฺติ กติกํ อกํสุ. พาหุลฺลิโกติ จีวรพาหุลฺลาทีนํ อตฺถาย ปฏิปนฺโน. ปธานวิพฺภนฺโตติ ปธานโต วิพฺภนฺโต ภฏฺโฐ ปริหีโน. อาวตฺโต พาหุลฺลายาติ จีวราทีนํ พหุลภาวตฺถาย อาวตฺโต. อปิจ โข อาสนํ ฐเปตพฺพนฺติ อปิจ โข ปนสฺส อุจฺจกุเล นิพฺพตฺตสฺส อาสนมตฺตํ ฐเปตพฺพนฺติ วทึสุ. นาสกฺขึสูติ พุทฺธานุภาเวน พุทฺธเตชสา อภิภูตา อตฺตโน กติกาย ฐาตุํ นาสกฺขึสุ. นาเมน จ อาวุโสวาเทน จ สมุทาจรนฺตีติ โคตมาติ, อาวุโสติ จ วทนฺติ. อาวุโส โคตม, มยํ อุรุเวลายํ ปธานกาเล ตุยฺหํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิจริมฺหา, มุโขทกํ ทนฺตกฏฺฐํ อทมฺหา, วุตฺถปริเวณํ สมฺมชฺชิมฺหา, ปจฺฉา โก เต วตฺตปฺปฏิปตฺติมกาสิ, กจฺจิ อมฺเหสุ ปกฺกนฺเตสุ น จินฺตยิตฺถาติ เอวรูปึ กถํ กเถนฺตีติ อตฺโถ. อิริยายาติ ทุกฺกรอิริยาย. ปฏิปทายาติ ทุกฺกรปฏิปตฺติยา. ทุกฺกรการิกายาติ ปสตปสต-มุคฺคยูสาทิอาหรกรณาทินา ทุกฺกรกรเณน. อภิชานาถ เม โนติ อภิชานาถ นุ มม. เอวรูปํ ปภาวิตเมตนฺติ เอตํ เอวรูปํ วากฺยเภทนฺติ อตฺโถ. อปิ นุ อหํ อุรุเวลาย ปธาเน ตุมฺหากํ สงฺคณฺหนตฺถํ อนุกฺกณฺฐนตฺถํ รตฺตึ วา ทิวา วา อาคนฺตฺวา, – ‘‘อาวุโส, มา วิตกฺกยิตฺถ, มยฺหํ โอภาโส วา นิมิตฺตํ วา ปญฺญายตี’’ติ เอวรูปํ กญฺจิ วจนเภทํ อกาสินฺติ อธิปฺปาโย. เต เอกปเทเนว สตึ ลภิตฺวา อุปฺปนฺนคารวา, ‘‘หนฺท อทฺธา เอส พุทฺโธ ชาโต’’ติ สทฺทหิตฺวา โน เหตํ, ภนฺเตติ อาหํสุ. อสกฺขึ โข อหํ, ภิกฺขเว, ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู สญฺญาเปตุนฺติ อหํ[Pg.97], ภิกฺขเว, ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู พุทฺโธ อหนฺติ ชานาเปตุํ อสกฺขึ. ตทา ปน ภควา อุโปสถทิวเสเยว อาคจฺฉิ. อตฺตโน พุทฺธภาวํ ชานาเปตฺวา โกณฺฑญฺญตฺเถรํ กายสกฺขึ กตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตํ กเถสิ. สุตฺตปริโยสาเน เถโร อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. สูริเย ธรมาเนเยว เทสนา นิฏฺฐาสิ. ภควา ตตฺเถว วสฺสํ อุปคจฺฉิ.

286. Saṇṭhapesunti nghĩa là họ đã lập giao ước. Bāhullikoti nghĩa là vị ấy đã thực hành vì lợi ích của việc có nhiều y áo v.v... Padhānavibbhantoti nghĩa là vị ấy đã từ bỏ, đã trệch hướng, đã suy thoái khỏi sự tinh tấn. Āvatto bāhullāyāti nghĩa là vị ấy đã quay trở lại tình trạng có nhiều y áo v.v... Apica kho āsanaṃ ṭhapetabbanti, hơn nữa, họ đã nói: "Tuy nhiên, nên sắp đặt một chỗ ngồi cho vị ấy, người sanh ra trong dòng dõi cao quý." Nāsakkhiṃsūti, bị uy lực của Đức Phật, oai đức của Đức Phật áp đảo, họ đã không thể giữ vững giao ước của mình. Nāmena ca āvusovādena ca samudācarantīti, họ đã xưng hô bằng tên và bằng từ 'āvuso' (hiền giả), tức là họ gọi là 'Gotama' và 'hiền giả'. Nghĩa là họ nói những lời như sau: "Này hiền giả Gotama, trong thời gian tinh cần ở Uruvelā, chúng tôi đã đi đây đó cầm y bát cho ngài, chúng tôi đã dâng nước rửa mặt và tăm xỉa răng, chúng tôi đã quét dọn nơi ở. Sau này, ai đã làm phận sự hầu hạ ngài? Phải chăng khi chúng tôi đã bỏ đi, ngài đã không suy nghĩ gì?". Iriyāyāti, bằng oai nghi khó làm. Paṭipadāyāti, bằng pháp hành khổ hạnh. Dukkarakārikāyāti, bằng việc làm khó khăn như ăn nước cháo đậu v.v... từng muỗng một. Abhijānātha me noti, các ông có biết không? Evarūpaṃ pabhāvitametanti, nghĩa là, đây là một cách nói đặc biệt như vậy. Ý nghĩa là: "Hơn nữa, trong thời gian tinh cần ở Uruvelā, để hỗ trợ, để nâng đỡ các ông, Ta có bao giờ đến vào ban đêm hay ban ngày và nói một lời đặc biệt nào như: 'Này các hiền giả, đừng suy tầm, ánh sáng hay tướng lạ đang hiện ra cho ta' không?". Họ chỉ bằng một lời nói đã lấy lại được chánh niệm, sanh lòng kính trọng, và tin rằng: "Thôi nào, chắc chắn vị này đã thành Phật," rồi họ thưa: "Bạch Thế Tôn, không phải vậy." Asakkhiṃ kho ahaṃ, bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū saññāpetunti, "Này các Tỳ-khưu, Ta đã có thể làm cho nhóm năm vị Tỳ-khưu hiểu được," nghĩa là: "Này các Tỳ-khưu, Ta đã có thể làm cho nhóm năm vị Tỳ-khưu biết rằng 'Ta là Phật'." Khi ấy, Đức Thế Tôn đã đến đúng vào ngày lễ Uposatha. Sau khi cho họ biết về Phật quả của mình, Ngài đã thuyết kinh Chuyển Pháp Luân, với trưởng lão Koṇḍañña làm nhân chứng. Khi kết thúc bài kinh, vị trưởng lão cùng với mười tám koṭi vị Phạm thiên đã an trú trong quả Dự Lưu. Bài pháp kết thúc khi mặt trời vẫn còn. Đức Thế Tôn đã an cư mùa mưa tại chính nơi đó.

ทฺเวปิ สุทํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู โอวทามีติอาทิ ปาฏิปททิวสโต ปฏฺฐาย ปิณฺฑปาตตฺถายปิ คามํ อปฺปวิสนทีปนตฺถํ วุตฺตํ. เตสญฺหิ ภิกฺขูนํ กมฺมฏฺฐาเนสุ อุปฺปนฺนมลวิโสธนตฺถํ ภควา อนฺโตวิหาเรเยว อโหสิ. อุปฺปนฺเน อุปฺปนฺเน กมฺมฏฺฐานมเล เตปิ ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉนฺติ. ภควาปิ เตสํ นิสินฺนฏฺฐานํ คนฺตฺวา มลํ วิโนเทติ. อถ เนสํ ภควตา เอวํ นีหฏภตฺเตน โอวทิยมานานํ วปฺปตฺเถโร ปาฏิปททิวเส โสตาปนฺโน อโหสิ. ภทฺทิยตฺเถโร ทุติยายํ, มหานามตฺเถโร ตติยายํ, อสฺสชิตฺเถโร จตุตฺถิยํ. ปกฺขสฺส ปน ปญฺจมิยํ สพฺเพว เต เอกโต สนฺนิปาเตตฺวา อนตฺตลกฺขณสุตฺตํ กเถสิ, สุตฺตปริโยสาเน สพฺเพปิ อรหตฺตผเล ปติฏฺฐหึสุ. เตนาห – ‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจวคฺคิยา ภิกฺขู มยา เอวํ โอวทิยมานา…เป… อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ นิพฺพานํ อชฺฌคมํสุ…เป… นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. เอตฺตกํ กถามคฺคํ ภควา ยํ ปุพฺเพ อวจ – ‘‘ตุมฺเหปิ มมญฺเจว ปญฺจวคฺคิยานญฺจ มคฺคํ อารุฬฺหา, อริยปริเยสนา ตุมฺหากํ ปริเยสนา’’ติ อิมํ เอกเมว อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต อาหริ.

Đoạn "Này các Tỳ-khưu, Ta giáo huấn hai vị Tỳ-khưu..." v.v... được nói ra để chỉ rõ rằng kể từ ngày mồng một (sau rằm), Ngài đã không vào làng ngay cả để khất thực. Thật vậy, để thanh lọc những cấu uế phát sanh trong các đề mục thiền định của các vị Tỳ-khưu ấy, Đức Thế Tôn đã ở lại ngay trong tịnh xá. Mỗi khi cấu uế của đề mục thiền định phát sanh, các vị Tỳ-khưu ấy cũng đến chỗ Đức Thế Tôn và hỏi. Đức Thế Tôn cũng đến chỗ ngồi của họ và loại trừ cấu uế. Khi ấy, trong số họ được Đức Thế Tôn giáo huấn như vậy với vật thực do các Tỳ-khưu mang về, trưởng lão Vappa đã trở thành bậc Dự Lưu vào ngày mồng một. Trưởng lão Bhaddiya vào ngày thứ hai, trưởng lão Mahānāma vào ngày thứ ba, trưởng lão Assaji vào ngày thứ tư. Vào ngày mồng năm của nửa tháng, Ngài đã tập hợp tất cả họ lại và thuyết kinh Vô Ngã Tướng, và khi kết thúc bài kinh, tất cả đều an trú trong quả A-la-hán. Do đó, Ngài đã nói: "Khi ấy, này các Tỳ-khưu, nhóm năm vị Tỳ-khưu được Ta giáo huấn như vậy... đã đạt đến Níp-bàn, sự an ổn vô thượng khỏi các ách phược... nay không còn tái sanh nữa." Đức Thế Tôn đã dẫn ra toàn bộ đoạn văn này để chỉ ra một mối liên kết duy nhất với điều Ngài đã nói trước đây: "Các ông cũng đã bước lên con đường của Ta và của nhóm năm vị, sự tìm cầu của các ông là sự tìm cầu của bậc Thánh."

๒๘๗. อิทานิ ยสฺมา น อคาริยานํเยว ปญฺจกามคุณปริเยสนา โหติ, อนคาริยานมฺปิ จตฺตาโร ปจฺจเย อปฺปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนฺตานํ ปญฺจกามคุณวเสน อนริยปริเยสนา โหติ, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณาติอาทิมาห. ตตฺถ นวรตฺเตสุ ปตฺตจีวราทีสุ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปาติอาทโย จตฺตาโร กามคุณา ลพฺภนฺติ. รโส ปเนตฺถ ปริโภครโส โหติ. มนุญฺเญ ปิณฺฑปาเต เภสชฺเช จ ปญฺจปิ ลพฺภนฺติ. เสนาสนมฺหิ จีวเร วิย จตฺตาโร. รโส ปน เอตฺถาปิ ปริโภครโสว. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารภิ? เอวํ ปญฺจ กามคุเณ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เย เอวํ วเทยฺยุํ, ‘‘ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย อนริยปริเยสนา นาม กุโต, อริยปริเยสนาว ปพฺพชิตาน’’นฺติ, เตสํ ปฏิเสธนตฺถาย ‘‘ปพฺพชิตานมฺปิ จตูสุ ปจฺจเยสุ อปฺปจฺจเวกฺขณปริโภโค อนริยปริเยสนา [Pg.98] เอวา’’ติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ คธิตาติ ตณฺหาเคเธน คธิตา. มุจฺฉิตาติ ตณฺหามุจฺฉาย มุจฺฉิตา. อชฺโฌปนฺนาติ ตณฺหาย อชฺโฌคาฬฺหา. อนาทีนวทสฺสาวิโนติ อาทีนวํ อปสฺสนฺตา. อนิสฺสรณปญฺญาติ นิสฺสรณํ วุจฺจติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. เต เตน วิรหิตา.

287. Bây giờ, vì rằng sự tìm cầu năm dục trưởng dưỡng không chỉ có ở hàng tại gia, mà ngay cả đối với hàng xuất gia, khi thọ dụng bốn món vật dụng mà không quán xét, thì sự tìm cầu không xứng bậc Thánh cũng khởi lên do năng lực của năm dục trưởng dưỡng. Do đó, để chỉ rõ điều ấy, Ngài đã thuyết giảng câu bắt đầu bằng: ‘Này các Tỳ khưu, có năm dục trưởng dưỡng này’. Trong đó, đối với các vật dụng như y bát mới nhuộm, có thể tìm thấy bốn dục trưởng dưỡng bắt đầu bằng các sắc pháp do nhãn thức nhận biết. Vị ở đây là vị do sự thọ dụng. Trong vật thực khất thực và dược phẩm vừa ý, cả năm dục trưởng dưỡng đều có thể tìm thấy. Trong trú xứ, cũng giống như trong y, có bốn dục trưởng dưỡng. Vị ở đây cũng chính là vị do sự thọ dụng. Vì sao lại bắt đầu bằng câu: ‘Này các Tỳ khưu, những ai...’? Sau khi đã chỉ ra năm dục trưởng dưỡng như vậy, bây giờ, để phủ nhận những người có thể nói rằng: ‘Kể từ khi xuất gia, làm gì có sự tìm cầu không xứng bậc Thánh, hàng xuất gia chỉ có sự tìm cầu xứng bậc Thánh mà thôi’, Ngài đã bắt đầu bài pháp này để chỉ ra rằng: ‘Ngay cả đối với hàng xuất gia, việc thọ dụng bốn món vật dụng mà không quán xét cũng chính là sự tìm cầu không xứng bậc Thánh’. Trong đó, ‘tham đắm’ (gadhitā) là tham đắm bởi sự tham lam của ái. ‘Say mê’ (mucchitā) là say mê bởi sự mê muội của ái. ‘Chìm đắm’ (ajjhopannā) là bị ái nhấn chìm. ‘Không thấy sự nguy hại’ (anādīnavadassāvino) là không thấy được sự nguy hại. ‘Không có trí tuệ thoát ly’ (anissaraṇapaññā) là: sự thoát ly được gọi là trí quán xét (paccavekkhaṇañāṇa). Họ là những người thiếu trí tuệ ấy.

อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส สาธกํ อุปมํ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺเรวํ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – อารญฺญกมโค วิย หิ สมณพฺราหฺมณา, ลุทฺทเกน อรญฺเญ ฐปิตปาโส วิย จตฺตาโร ปจฺจยา, ตสฺส ลุทฺทสฺส ปาสราสึ อชฺโฌตฺถริตฺวา สยนกาโล วิย เตสํ จตฺตาโร ปจฺจเย อปฺปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริโภคกาโล. ลุทฺทเก อาคจฺฉนฺเต มคสฺส เยน กามํ อคมนกาโล วิย สมณพฺราหฺมณานํ มารสฺส ยถากามกรณียกาโล, มารวสํ อุปคตภาโวติ อตฺโถ. มคสฺส ปน อพทฺธสฺส ปาสราสึ อธิสยิตกาโล วิย สมณพฺราหฺมณานํ จตูสุ ปจฺจเยสุ ปจฺจเวกฺขณปริโภโค, ลุทฺทเก อาคจฺฉนฺเต มคสฺส เยน กามํ คมนํ วิย สมณพฺราหฺมณานํ มารวสํ อนุปคมนํ เวทิตพฺพํ. วิสฺสตฺโถติ นิพฺภโย นิราสงฺโก. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

Bây giờ, để trình bày ví dụ làm sáng tỏ ý nghĩa ấy, Ngài đã thuyết giảng câu bắt đầu bằng: ‘Này các Tỳ khưu, ví như...’. Ở đây, sự tương ứng của ví dụ cần được hiểu như sau: Sa-môn, Bà-la-môn ví như con nai rừng. Bốn món vật dụng ví như bẫy do người thợ săn đặt trong rừng. Thời điểm các vị ấy thọ dụng bốn món vật dụng mà không quán xét ví như thời điểm con nai nằm ngủ đè lên đống bẫy của người thợ săn ấy. Thời điểm các Sa-môn, Bà-la-môn bị Ma vương tùy ý định đoạt ví như thời điểm con nai không thể đi đến nơi nó muốn khi người thợ săn đến; ý nghĩa là, đã rơi vào quyền lực của Ma vương. Trái lại, việc các Sa-môn, Bà-la-môn thọ dụng bốn món vật dụng có quán xét ví như thời điểm con nai không bị trói buộc nằm ngủ trên đống bẫy. Việc các Sa-môn, Bà-la-môn không rơi vào quyền lực của Ma vương cần được hiểu là ví như việc con nai có thể đi đến nơi nó muốn khi người thợ săn đến. ‘An ổn’ (vissattho) nghĩa là không sợ hãi, không lo lắng. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

ปาสราสิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Kinh Đống Bẫy đã kết thúc.

อริยปริเยสนาติปิ เอตสฺเสว นามํ.

Kinh Tìm Cầu Cao Quý cũng là tên của kinh này.

๗. จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải Kinh Tiểu Dụ Dấu Chân Voi

๒๘๘. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพเสเตน วฬวาภิรเถนาติ, ‘‘เสตา สุทํ อสฺสา ยุตฺตา โหนฺติ เสตาลงฺการา. เสโต รโถ เสตาลงฺกาโร เสตปริวาโร, เสตา รสฺมิโย, เสตา ปโตทลฏฺฐิ, เสตํ ฉตฺตํ, เสตํ อุณฺหีสํ, เสตานิ วตฺถานิ, เสตา อุปาหนา, เสตาย สุทํ วาลพีชนิยา พีชิยตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔) เอวํ วุตฺเตน สกลเสเตน จตูหิ วฬวาหิ ยุตฺตรเถน.

288. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là Kinh Tiểu Dụ Dấu Chân Voi. Trong đó, câu ‘bằng cỗ xe ngựa cái toàn màu trắng’ có nghĩa là: bằng cỗ xe được kéo bởi bốn con ngựa cái toàn màu trắng, như đã được nói đến (trong Tương Ưng Bộ): ‘Những con ngựa cái được thắng vào xe quả thật là màu trắng, đồ trang sức cũng màu trắng. Cỗ xe màu trắng, đồ trang sức màu trắng, đoàn tùy tùng màu trắng, dây cương màu trắng, roi ngựa màu trắng, lọng màu trắng, khăn vành màu trắng, y phục màu trắng, giày dép màu trắng, và quả thật được quạt bằng phất trần màu trắng’.

รโถ [Pg.99] จ นาเมโส ทุวิโธ โหติ – โยธรโถ, อลงฺการรโถติ. ตตฺถ โยธรโถ จตุรสฺสสณฺฐาโน โหติ นาติมหา, ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ชนานํ คหณสมตฺโถ. อลงฺการรโถ มหา โหติ, ทีฆโต ทีโฆ, ปุถุลโต ปุถุโล. ตตฺถ ฉตฺตคฺคาหโก วาลพีชนิคฺคาหโก ตาลวณฺฏคฺคาหโกติ เอวํ อฏฺฐ วา ทส วา สุเขน ฐาตุํ วา นิสีทิตุํ วา นิปชฺชิตุํ วา สกฺโกนฺติ, อยมฺปิ อลงฺการรโถเยว. โส สพฺโพ สจกฺกปญฺชรกุพฺพโร รชตปริกฺขิตฺโต อโหสิ. วฬวา ปกติยา เสตวณฺณาว. ปสาธนมฺปิ ตาทิสํ รชตมยํ อโหสิ. รสฺมิโยปิ รชตปนาฬิ สุปริกฺขิตฺตา. ปโตทลฏฺฐิปิ รชตปริกฺขิตฺตา. พฺราหฺมโณปิ เสตวตฺถํ นิวาเสตฺวา เสตํเยว อุตฺตราสงฺคมกาสิ, เสตวิเลปนํ วิลิมฺปิ, เสตมาลํ ปิลนฺธิ, ทสสุ องฺคุลีสุ องฺคุลิมุทฺทิกา, กณฺเณสุ กุณฺฑลานีติ เอวมาทิอลงฺกาโรปิสฺส รชตมโยว อโหสิ. ปริวารพฺราหฺมณาปิสฺส ทสสหสฺสมตฺตา ตเถว เสตวตฺถวิเลปนมาลาลงฺการา อเหสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพเสเตน วฬวาภิรเถนา’’ติ.

Cỗ xe này có hai loại: xe chiến đấu và xe trang hoàng. Trong đó, xe chiến đấu có hình vuông, không quá lớn, có thể chứa được hai hoặc ba người. Xe trang hoàng thì lớn, dài về chiều dài, rộng về chiều rộng. Trên đó, người cầm lọng, người cầm phất trần, người cầm quạt lá cọ, v.v..., tám hoặc mười người có thể đứng, ngồi, hoặc nằm một cách thoải mái. Cỗ xe này cũng chính là xe trang hoàng. Toàn bộ cỗ xe ấy, bao gồm bánh xe, thùng xe, và càng xe, đều được bọc bạc. Những con ngựa cái vốn tự nhiên đã có màu trắng. Đồ trang sức cho chúng cũng tương tự, được làm bằng bạc. Dây cương cũng được bọc kỹ bằng những sợi bạc. Roi ngựa cũng được bọc bạc. Vị Bà-la-môn cũng mặc y phục màu trắng, choàng thượng y cũng màu trắng, thoa phấn thơm màu trắng, đeo vòng hoa màu trắng. Các đồ trang sức của vị ấy như nhẫn trên mười ngón tay, hoa tai ở tai, v.v... cũng đều làm bằng bạc. Khoảng mười ngàn vị Bà-la-môn tùy tùng của vị ấy cũng tương tự, có y phục, phấn thơm, vòng hoa, và đồ trang sức màu trắng. Do đó, mới nói là ‘bằng cỗ xe ngựa cái toàn màu trắng’.

สาวตฺถิยา นิยฺยาตีติ โส กิร ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานํ เอกวารํ นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ. อิโต เอตฺตเกหิ ทิวเสหิ นครํ ปทกฺขิณํ กริสฺสตีติ ปุเรตรเมว โฆสนา กรียติ; ตํ สุตฺวา เย นครโต น ปกฺกนฺตา, เต น ปกฺกมนฺติ. เย ปกฺกนฺตา, เตปิ, ‘‘ปุญฺญวโต สิริสมฺปตฺตึ ปสฺสิสฺสามา’’ติ อาคจฺฉนฺติ. ยํ ทิวสํ พฺราหฺมโณ นครํ อนุวิจรติ, ตทา ปาโตว นครวีถิโย สมฺมชฺชิตฺวา วาลิกํ โอกิริตฺวา ลาชปญฺจเมหิ ปุปฺเผหิ อภิปฺปกิริตฺวา ปุณฺณฆเฏ ฐเปตฺวา กทลิโย จ ธเช จ อุสฺสาเปตฺวา สกลนครํ ธูปิตวาสิตํ กโรนฺติ. พฺราหฺมโณ ปาโตว สีสํ นฺหายิตฺวา ปุเรภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วุตฺตนเยเนว เสตวตฺถาทีหิ อตฺตานํ อลงฺกริตฺวา ปาสาทา โอรุยฺห รถํ อภิรุหติ. อถ นํ เต พฺราหฺมณา สพฺพเสตวตฺถวิเลปนมาลาลงฺการา เสตจฺฉตฺตานิ คเหตฺวา ปริวาเรนฺติ; ตโต มหาชนสฺส สนฺนิปาตนตฺถํ ปฐมํเยว ตรุณทารกานํ ผลาผลานิ วิกิริตฺวา ตทนนฺตรํ มาสกรูปานิ; ตทนนฺตรํ กหาปเณ วิกิรนฺติ; มหาชนา สนฺนิปตนฺติ. อุกฺกุฏฺฐิโย เจว เจลุกฺเขปา จ ปวตฺตนฺติ. อถ พฺราหฺมโณ มงฺคลิกโสวตฺถิกาทีสุ มงฺคลานิ เจว สุวตฺถิโย [Pg.100] จ กโรนฺเตสุ มหาสมฺปตฺติยา นครํ อนุวิจรติ. ปุญฺญวนฺตา มนุสฺสา เอกภูมกาทิปาสาเท อารุยฺห สุกปตฺตสทิสานิ วาตปานกวาฏานิ วิวริตฺวา โอโลเกนฺติ. พฺราหฺมโณปิ อตฺตโน ยสสิริสมฺปตฺติยา นครํ อชฺโฌตฺถรนฺโต วิย ทกฺขิณทฺวาราภิมุโข โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สาวตฺถิยา นิยฺยาตี’’ติ.

Về câu: Ra khỏi Sāvatthī, được biết rằng vị ấy (bà-la-môn Jāṇussoṇi) cứ mỗi sáu tháng lại đi nhiễu quanh thành phố một lần. Việc thông báo được thực hiện trước rằng: ‘Sau bấy nhiêu ngày nữa, vị ấy sẽ đi nhiễu quanh thành phố.’ Nghe vậy, những người chưa rời khỏi thành phố thì không đi đâu cả. Những người đã đi rồi cũng quay trở về với ý nghĩ: ‘Chúng ta sẽ được chiêm ngưỡng sự huy hoàng của bậc có phước.’ Vào ngày vị bà-la-môn đi tuần du trong thành phố, ngay từ sáng sớm, người ta quét dọn các con đường, rải cát, tung rắc các loại hoa mà cốm là thứ năm, đặt các bình nước đầy, dựng lên các cây chuối và cờ phướn, và làm cho cả thành phố được xông ướp hương thơm. Vị bà-la-môn, ngay từ sáng sớm, sau khi gội đầu tắm rửa, dùng bữa sáng, trang điểm bản thân bằng y phục trắng v.v... theo cách đã nói, rồi từ lầu cao đi xuống và lên xe. Khi ấy, các vị bà-la-môn khác, với y phục, hương thoa, vòng hoa, và đồ trang sức toàn màu trắng, cầm những chiếc lọng trắng đi theo hầu cận vị ấy. Sau đó, để tập hợp quần chúng, trước hết họ tung rắc các loại trái cây lớn nhỏ cho trẻ con, tiếp theo là các đồng māsaka, rồi sau đó là các đồng kahāpaṇa. Quần chúng đông đảo tụ tập lại. Những tiếng reo hò và việc tung vẫy khăn diễn ra. Khi ấy, trong khi những người nói lời cát tường và chúc phúc v.v... đang thực hiện các lời cát tường và chúc phúc, vị bà-la-môn đi tuần du trong thành phố với sự huy hoàng vĩ đại. Những người có phước lên các lầu đài một tầng v.v..., mở các cánh cửa sổ có màu sắc giống như cánh vẹt và nhìn xem. Vị bà-la-môn cũng với sự huy hoàng danh vọng của mình, giống như đang bao trùm cả thành phố, hướng về phía cổng thành phía nam. Vì thế, có lời nói rằng: ‘đi ra khỏi Sāvatthī’.

ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา, มชฺฌนฺหกาเลติ อตฺโถ. ปิโลติกํ ปริพฺพาชกนฺติ ปิโลติกาติ เอวํ อิตฺถิลิงฺคโวหารวเสน ลทฺธนามํ ปริพฺพาชกํ. โส กิร ปริพฺพาชโก ทหโร ปฐมวเย ฐิโต สุวณฺณวณฺโณ พุทฺธุปฏฺฐาโก, ปาโตว ตถาคตสฺส เจว มหาเถรานญฺจ อุปฏฺฐานํ กตฺวา ติทณฺฑกุณฺฑิกาทิปริกฺขารํ อาทาย เชตวนา นิกฺขมิตฺวา นคราภิมุโข ปายาสิ. ตํ เอส ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ อทฺทส. เอตทโวจาติ อนุกฺกเมน สนฺติกํ อาคตํ สญฺชานิตฺวา เอตํ, ‘‘หนฺท กุโต นุ ภวํ วจฺฉายโน อาคจฺฉตี’’ติ โคตฺตํ กิตฺเตนฺโต วจนํ อโวจ. ปณฺฑิโต มญฺเญติ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปณฺฑิโตติ มญฺญติ, อุทาหุ โนติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

Về câu: Giữa ban ngày, nghĩa là vào giữa ngày, vào lúc giữa trưa. Về câu: du sĩ Pilotika, là vị du sĩ có tên được đặt theo cách gọi của nữ tính là Pilotikā. Được biết, vị du sĩ ấy còn trẻ, đang ở tuổi thanh xuân, có màu da vàng óng, là người hầu cận đức Phật. Ngay từ sáng sớm, sau khi đã hầu hạ đức Như Lai và các vị đại trưởng lão, vị ấy mang theo các vật dụng như gậy ba trắc, bình nước v.v..., rời khỏi Jetavana và đi về hướng thành phố. Vị này (Jāṇussoṇi) đã nhìn thấy vị ấy (Pilotika) đang đi đến từ xa. Về câu: đã nói lời này, (nghĩa là) sau khi nhận ra vị ấy đang tuần tự đến gần, ông đã nói lời này, nêu rõ dòng họ: ‘Này, ngài Vacchāyana, ngài đi từ đâu đến vậy?’ Về câu: cho là bậc hiền trí, nghĩa ở đây là: ‘Ngài Vacchāyana có cho rằng Sa-môn Gotama là bậc hiền trí hay không?’

โก จาหํ, โภติ, โภ, สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชานเน อหํ โก นาม? โก จ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชานิสฺสามีติ กุโต จาหํ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชานิสฺสามิ, เกน การเณน ชานิสฺสามีติ? เอวํ สพฺพถาปิ อตฺตโน อชานนภาวํ ทีเปติ. โสปิ นูนสฺส ตาทิโสวาติ โย สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชาเนยฺย, โสปิ นูน ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ตาทิโส พุทฺโธเยว ภเวยฺย. สิเนรุํ วา หิมวนฺตํ วา ปถวึ วา อากาสํ วา ปเมตุกาเมน ตปฺปมาโณว ทณฺโฑ วา รชฺชุ วา ลทฺธุํ วฏฺฏติ. สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญํ ชานนฺเตนปิ ตสฺส ญาณสทิสเมว สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ ทีเปติ. อาทรวเสน ปเนตฺถ อาเมฑิตํ กตํ. อุฬารายาติ อุตฺตราย เสฏฺฐาย. โก จาหํ, โภติ, โภ, อหํ สมณสฺส โคตมสฺส ปสํสเน โก นาม? โก จ สมณํ โคตมํ ปสํสิสฺสามีติ เกน การเณน ปสํสิสฺสามิ? ปสตฺถปสตฺโถติ สพฺพคุณานํ อุตฺตริตเรหิ สพฺพโลกปสตฺเถหิ อตฺตโน คุเณเหว ปสตฺโถ, น ตสฺส อญฺเญหิ ปสํสนกิจฺจํ อตฺถิ. ยถา หิ จมฺปกปุปฺผํ วา นีลุปฺปลํ วา ปทุมํ วา โลหิตจนฺทนํ วา อตฺตโน วณฺณคนฺธสิริยาว [Pg.101] ปาสาทิกญฺเจว สุคนฺธญฺจ, น ตสฺส อาคนฺตุเกหิ วณฺณคนฺเธหิ โถมนกิจฺจํ อตฺถิ. ยถา จ มณิรตนํ วา จนฺทมณฺฑลํ วา อตฺตโน อาโลเกเนว โอภาสติ, น ตสฺส อญฺเญน โอภาสนกิจฺจํ อตฺถิ. เอวํ สมโณ โคตโม สพฺพโลกปสตฺเถหิ อตฺตโน คุเณเหว ปสตฺโถ โถมิโต สพฺพโลกสฺส เสฏฺฐตํ ปาปิโต, น ตสฺส อญฺเญน ปสํสนกิจฺจํ อตฺถิ. ปสตฺเถหิ วา ปสตฺโถติปิ ปสตฺถปสตฺโถ.

Về câu: Này ông, tôi là ai, nghĩa là: Này ông, tôi là ai mà có thể biết được sự thông tuệ của Sa-môn Gotama? Về câu: Và ai có thể biết được sự thông tuệ của Sa-môn Gotama, nghĩa là: Làm sao tôi có thể biết được sự thông tuệ của Sa-môn Gotama, do nguyên nhân nào mà tôi có thể biết được? Như vậy, vị ấy cho thấy sự không biết của mình về mọi phương diện. Về câu: Người ấy chắc chắn phải là một vị như vậy, nghĩa là: Người nào có thể biết được sự thông tuệ của Sa-môn Gotama, người ấy chắc chắn phải là một vị Phật như vậy, đã viên mãn mười ba-la-mật và chứng đắc nhất thiết trí. Để đo núi Sineru, núi Himavanta, trái đất hay hư không, người muốn đo cần phải có một cây gậy hay sợi dây có cùng kích thước. Vị ấy cho thấy rằng, người muốn biết trí tuệ của Sa-môn Gotama cũng cần phải có được nhất thiết trí tuệ tương đương với trí tuệ của ngài. Ở đây, sự lặp lại được thực hiện do lòng tôn kính. Về câu: Với lời tán thán cao thượng, nghĩa là: với lời tán thán ưu việt, tốt đẹp nhất. Về câu: Này ông, tôi là ai, nghĩa là: Này ông, tôi là ai mà có thể tán thán Sa-môn Gotama? Về câu: Và ai có thể tán thán Sa-môn Gotama, nghĩa là: Do nguyên nhân nào mà tôi có thể tán thán? Về câu: Được tán thán bởi những bậc đáng tán thán, nghĩa là: ngài được tán thán bởi chính những đức hạnh của mình, vốn vượt trội hơn những bậc được cả thế gian tán thán; ngài không cần sự tán thán từ người khác. Giống như hoa campaka, hoa sen xanh, hoa sen hồng, hay gỗ chiên-đàn đỏ, tự chúng đã khả ái và thơm ngát bởi màu sắc, hương thơm và vẻ đẹp của riêng mình, chúng không cần được ca ngợi bằng màu sắc hay hương thơm từ bên ngoài. Và giống như ngọc báu hay vầng trăng, tự chúng tỏa sáng bằng ánh sáng của riêng mình, chúng không cần được chiếu sáng bởi ánh sáng khác. Cũng vậy, Sa-môn Gotama được tán thán, được ca ngợi, được đưa đến địa vị tối thượng trong toàn thể thế gian bởi chính những đức hạnh của ngài, vốn được cả thế gian tán thán; ngài không cần sự tán thán từ người khác. Hoặc, được tán thán bởi những bậc đáng tán thán, nên gọi là pasatthapasattho.

เก ปสตฺถา นาม? ราชา ปเสนทิ โกสโล กาสิโกสลวาสิเกหิ ปสตฺโถ, พิมฺพิสาโร องฺคมคธวาสีหิ. เวสาลิกา ลิจฺฉวี วชฺชิรฏฺฐวาสีหิ ปสตฺถา. ปาเวยฺยกา มลฺลา, โกสินารกา มลฺลา, อญฺเญปิ เต เต ขตฺติยา เตหิ เตหิ ชานปเทหิ ปสตฺถา. จงฺกีอาทโย พฺราหฺมณา พฺราหฺมณคเณหิ, อนาถปิณฺฑิกาทโย อุปาสกา อเนกสเตหิ อุปาสกคเณหิ, วิสาขาทโย อุปาสิกา อเนกสตาหิ อุปาสิกาหิ, สกุลุทายิอาทโย ปริพฺพาชกา อเนเกหิ ปริพฺพาชกสเตหิ, อุปฺปลวณฺณาเถริอาทิกา มหาสาวิกา อเนเกหิ ภิกฺขุนิสเตหิ, สาริปุตฺตตฺเถราทโย มหาสาวกา อเนกสเตหิ ภิกฺขูหิ, สกฺกาทโย เทวา อเนกสหสฺเสหิ เทเวหิ, มหาพฺรหฺมาทโย พฺรหฺมาโน อเนกสหสฺเสหิ พฺรหฺเมหิ ปสตฺถา. เต สพฺเพปิ ทสพลํ โถเมนฺติ วณฺเณนฺติ, ปสํสนฺตีติ ภควา ‘‘ปสตฺถปสตฺโถ’’ติ วุจฺจติ.

Ai là những người được tán thán? Vua Pasenadi xứ Kosala được tán thán bởi dân chúng xứ Kāsi và Kosala, vua Bimbisāra được tán thán bởi dân chúng xứ Aṅga và Magadha. Các vị vua Licchavī ở Vesālī được tán thán bởi dân chúng xứ Vajji. Các vị vua Mallā ở Pāvā, các vị vua Mallā ở Kusinārā, và các vị Sát-đế-lỵ khác ở các xứ sở khác nhau cũng được tán thán bởi dân chúng ở các xứ sở ấy. Các vị Bà-la-môn như Caṅkī được tán thán bởi các nhóm Bà-la-môn, các nam cư sĩ như Anāthapiṇḍika được tán thán bởi hàng trăm nhóm nam cư sĩ, các nữ cư sĩ như Visākhā được tán thán bởi hàng trăm nữ cư sĩ, các du sĩ ngoại đạo như Sakuludāyi được tán thán bởi hàng trăm du sĩ ngoại đạo, các vị đại nữ thinh văn như trưởng lão ni Uppalavaṇṇā được tán thán bởi hàng trăm tỳ-khưu-ni, các vị đại thinh văn như trưởng lão Sāriputta được tán thán bởi hàng trăm tỳ-khưu, các vị trời như Sakka được tán thán bởi hàng ngàn vị trời, các vị Phạm thiên như Mahābrahmā được tán thán bởi hàng ngàn vị Phạm thiên. Tất cả những vị ấy đều ca ngợi, tán dương, tán thán bậc Thập Lực. Vì thế, Đức Thế Tôn được gọi là ‘bậc được tán thán bởi những người được tán thán’.

อตฺถวสนฺติ อตฺถานิสํสํ. อถสฺส ปริพฺพาชโก อตฺตโน ปสาทการณํ อาจิกฺขนฺโต เสยฺยถาปิ, โภ, กุสโล นาควนิโกติอาทิมาห. ตตฺถ นาควนิโกติ นาควนวาสิโก อนุคฺคหิตสิปฺโป ปุริโส. ปรโต ปน อุคฺคหิตสิปฺโป ปุริโส นาควนิโกติ อาคโต. จตฺตาริ ปทานีติ จตฺตาริ ญาณปทานิ ญาณวลญฺชานิ, ญาเณน อกฺกนฺตฏฺฐานานีติ อตฺโถ.

Cụm từ atthavasaṃ có nghĩa là lợi ích, quả báu. Khi ấy, vị du sĩ ngoại đạo, trong khi trình bày lý do về sự tín tâm của mình, đã nói câu bắt đầu bằng: 'Ví như, thưa ngài, người thợ săn voi thiện xảo...'. Ở đây, nāgavanika có nghĩa là người sống trong rừng voi, một người chưa học nghề. Nhưng về sau, nāgavanika lại được dùng để chỉ người đã học nghề. Cụm từ cattāri padāni có nghĩa là bốn dấu chân của trí tuệ, những vết tích của trí tuệ, những nơi đã được trí tuệ giẫm lên; đó là ý nghĩa.

๒๘๙. ขตฺติยปณฺฑิเตติอาทีสุ ปณฺฑิเตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคเต. นิปุเณติ สณฺเห สุขุมพุทฺธิโน, สุขุมอตฺถนฺตรปฏิวิชฺฌนสมตฺเถ. กตปรปฺปวาเทติ วิญฺญาตปรปฺปวาเท เจว ปเรหิ สทฺธึ กตวาทปริจเย จ. วาลเวธิรูเปติ วาลเวธิธนุคฺคหสทิเส. เต ภินฺทนฺตา มญฺเญ จรนฺตีติ วาลเวธิ [Pg.102] วิย วาลํ สุขุมานิปิ ปเรสํ ทิฏฺฐิคตานิ อตฺตโน ปญฺญาคเตน ภินฺทนฺตา วิย จรนฺตีติ อตฺโถ. ปญฺหํ อภิสงฺขโรนฺตีติ ทุปทมฺปิ ติปทมฺปิ จตุปฺปทมฺปิ ปญฺหํ กโรนฺติ. วาทํ อาโรเปสฺสามาติ โทสํ อาโรเปสฺสาม. น เจว สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตีติ; กสฺมา น ปุจฺฉนฺติ? ภควา กิร ปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสนฺโต ปริสาย อชฺฌาสยํ โอโลเกติ, ตโต ปสฺสติ – ‘‘อิเม ขตฺติยปณฺฑิตา คุฬฺหํ รหสฺสํ ปญฺหํ โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อาคตา’’ติ. โส เตหิ อปุฏฺโฐเยว เอวรูเป ปญฺเห ปุจฺฉาย เอตฺตกา โทสา, วิสฺสชฺชเน เอตฺตกา, อตฺเถ ปเท อกฺขเร เอตฺตกาติ อิเม ปญฺเห ปุจฺฉนฺโต เอวํ ปุจฺเฉยฺย, วิสฺสชฺเชนฺโต เอวํ วิสฺสชฺเชยฺยาติ, อิติ โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อานีเต ปญฺเห ธมฺมกถาย อนฺตเร ปกฺขิปิตฺวา วิทฺธํเสติ. ขตฺติยปณฺฑิตา ‘‘เสยฺโย วต โน, เย มยํ อิเม ปญฺเห น ปุจฺฉิมฺหา, สเจ หิ มยํ ปุจฺเฉยฺยาม, อปฺปติฏฺเฐว โน กตฺวา สมโณ โคตโม ขิเปยฺยา’’ติ อตฺตมนา ภวนฺติ.

289. Trong các đoạn kinh bắt đầu bằng khattiyapaṇḍite, paṇḍite có nghĩa là người có trí tuệ. Nipuṇe có nghĩa là người tinh tế, có trí tuệ vi diệu, có khả năng thấu triệt ý nghĩa sâu xa. Kataparappavāde có nghĩa là người đã biết rõ các học thuyết của người khác và đã thực hành việc tranh luận với người khác. Vālavedhirūpe có nghĩa là giống như người bắn cung có thể bắn xuyên qua sợi lông. Câu te bhindantā maññe caranti có nghĩa là họ đi đây đó, dường như dùng sức mạnh trí tuệ của mình để phá vỡ những tà kiến vi tế của người khác, giống như người bắn cung bắn xuyên qua sợi lông. Pañhaṃ abhisaṅkharonti có nghĩa là họ soạn ra những câu hỏi có hai, ba, hoặc bốn vế. Vādaṃ āropessāma có nghĩa là chúng ta sẽ chỉ ra lỗi lầm. 'Nhưng họ không hỏi Sa-môn Gotama câu hỏi nào'; tại sao họ không hỏi? Nghe nói, khi Đức Thế Tôn thuyết pháp giữa hội chúng, Ngài nhìn vào tâm tư của hội chúng, rồi Ngài thấy: 'Những học giả Sát-đế-lỵ này đã đến đây, mang theo những câu hỏi sâu kín, bí mật, được cất giữ như của báu trong túi áo.' Ngài, dù chưa được họ hỏi, đã chỉ ra rằng: 'Trong những câu hỏi như thế này, có bao nhiêu lỗi trong câu hỏi, bao nhiêu lỗi trong câu trả lời, bao nhiêu lỗi trong ý nghĩa, trong từ ngữ, trong văn tự. Khi hỏi những câu hỏi này, nên hỏi như thế này; khi trả lời, nên trả lời như thế này.' Như vậy, Ngài đã đưa những câu hỏi mà họ mang theo, được cất giữ như của báu trong túi áo, vào giữa bài pháp thoại và phá vỡ chúng. Các học giả Sát-đế-lỵ trở nên hoan hỷ, (nghĩ rằng): 'Thật tốt cho chúng ta, vì chúng ta đã không hỏi những câu hỏi này. Nếu chúng ta đã hỏi, Sa-môn Gotama chắc chắn sẽ làm cho chúng ta không còn chỗ đứng và bác bỏ chúng ta.'

อปิจ พุทฺธา นาม ธมฺมํ เทเสนฺตา ปริสํ เมตฺตาย ผรนฺติ, เมตฺตาผรเณน ทสพเล มหาชนสฺส จิตฺตํ ปสีทติ, พุทฺธา จ นาม รูปคฺคปฺปตฺตา โหนฺติ ทสฺสนสมฺปนฺนา มธุรสฺสรา มุทุชิวฺหา สุผุสิตทนฺตาวรณา อมเตน หทยํ สิญฺจนฺตา วิย ธมฺมํ กเถนฺติ. ตตฺร เนสํ เมตฺตาผรเณน ปสนฺนจิตฺตานํ เอวํ โหติ – ‘‘เอวรูปํ อทฺเวชฺฌกถํ อโมฆกถํ นิยฺยานิกกถํ กเถนฺเตน ภควตา สทฺธึ น สกฺขิสฺสาม ปจฺจนีกคฺคาหํ คณฺหิตุ’’นฺติ อตฺตโน ปสนฺนภาเวเนว น ปุจฺฉนฺติ.

Lại nữa, các vị Phật khi thuyết pháp thường rải tâm từ đến hội chúng. Do sự rải tâm từ, tâm của đại chúng trở nên trong sạch đối với bậc Thập Lực. Và các vị Phật là những bậc đã đạt đến sắc tướng tuyệt hảo, có ngoại hình toàn hảo, giọng nói ngọt ngào, lưỡi mềm mại, môi chạm vào nhau một cách hoàn hảo, thuyết pháp như thể đang tưới tẩm trái tim bằng nước cam lồ. Khi ấy, tâm của những người có tâm trong sạch do được rải tâm từ trở nên như thế này: 'Với Đức Thế Tôn, người đang nói những lời không hai nghĩa, những lời không vô ích, những lời hướng đến giải thoát, chúng ta sẽ không thể nào có thái độ chống đối được.' Vì vậy, chính vì trạng thái tâm trong sạch của mình mà họ không hỏi.

อญฺญทตฺถูติ เอกํเสน. สาวกา สมฺปชฺชนฺตีติ สรณคมนวเสน สาวกา โหนฺติ. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานภูตํ อรหตฺตผลํ, ตทตฺถาย หิ เต ปพฺพชนฺติ. มนํ วต, โภ, อนสฺสามาติ, โภ, สเจ มยํ น อุปสงฺกเมยฺยาม, อิมินา โถเกน อนุปสงฺกมนมตฺเตน อปยิรุปาสนมตฺเตเนว นฏฺฐา ภเวยฺยาม. อุปสงฺกมนมตฺตเกน ปนมฺหา น นฏฺฐาติ อตฺโถ. ทุติยปทํ ปุริมสฺเสว เววจนํ. อสฺสมณาว สมานาติอาทีสุ ปาปานํ อสมิตตฺตา อสฺสมณาว. อพาหิตตฺตา จ ปน อพฺราหฺมณาว. กิเลสารีนํ อหตตฺตา อนรหนฺโตเยว สมานาติ อตฺโถ.

Aññadatthu có nghĩa là chắc chắn. Sāvakā sampajjanti có nghĩa là họ trở thành đệ tử qua việc quy y Tam Bảo. Tadanuttaraṃ có nghĩa là cái đó là vô thượng. Brahmacariyapariyosānaṃ có nghĩa là quả A-la-hán, là sự kết thúc của phạm hạnh thuộc về đạo; thật vậy, chính vì lợi ích ấy mà họ xuất gia. Manaṃ vata, bho, anassāma có nghĩa là: 'Này các bạn, nếu chúng ta đã không đến gần, chỉ vì một chút không đến gần, không thân cận này, chúng ta đã bị hủy diệt rồi. Nhưng chỉ nhờ việc đến gần mà chúng ta đã không bị hủy diệt.' Vế thứ hai chỉ là một từ đồng nghĩa của vế trước. Trong các đoạn kinh bắt đầu bằng assamaṇāva samānā, (có nghĩa là) vì không làm lắng dịu các điều ác, nên họ không phải là Sa-môn. Và vì không loại trừ các điều ác, nên họ không phải là Bà-la-môn. Vì không tiêu diệt kẻ thù là phiền não, nên họ không phải là bậc A-la-hán; đó là ý nghĩa.

๒๙๐. อุทานํ อุทาเนสีติ อุทาหารํ อุทาหริ. ยถา หิ ยํ เตลํ มานํ คเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ อวเสโกติ วุจฺจติ, ยญฺจ [Pg.103] ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ, ตํ โอโฆติ วุจฺจติ. เอวเมว ยํ ปีติมยํ วจนํ หทยํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อธิกํ หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา พหิ นิกฺขมติ, ตํ อุทานนฺติ วุจฺจติ. เอวรูปํ ปีติมยํ วจนํ นิจฺฉาเรสีติ อตฺโถ. หตฺถิปโทปโมติ หตฺถิปทํ อุปมา อสฺส ธมฺมสฺสาติ หตฺถิปโทปโม. โส น เอตฺตาวตา วิตฺถาเรน ปริปูโร โหตีติ ทสฺเสติ. นาควนิโกติ อุคฺคหิตหตฺถิสิปฺโป หตฺถิวนจาริโก. อถ กสฺมา อิธ กุสโลติ น วุตฺโตติ? ปรโต ‘‘โย โหติ กุสโล’’ติ วิภาคทสฺสนโต. โย หิ โกจิ ปวิสติ, โย ปน กุสโล โหติ, โส เนว ตาว นิฏฺฐํ คจฺฉติ. ตสฺมา อิธ กุสโลติ อวตฺวา ปรโต วุตฺโต.

290. Udānaṃ udānesi có nghĩa là đã thốt lên lời cảm hứng. Thật vậy, cũng như dầu không thể chứa trong đấu đo lường, chảy tràn ra ngoài, được gọi là dầu tràn (avaseka); và cũng như nước không thể chứa trong hồ, tràn ngập ra ngoài, được gọi là dòng lũ (ogha). Cũng vậy, lời nói phát sinh từ hỷ lạc không thể chứa trong tâm, trở nên dư thừa, không thể ở yên bên trong mà tuôn ra ngoài, lời nói đó được gọi là lời cảm hứng (udāna). (Câu này) có nghĩa là đã thốt ra lời nói phát sinh từ hỷ lạc như vậy; đó là ý nghĩa. Hatthipadopamo có nghĩa là: dấu chân voi là ví dụ cho pháp này, vì thế pháp này được gọi là hatthipadopamo. (Đức Phật) chỉ ra rằng pháp ấy chưa được viên mãn một cách chi tiết chỉ với chừng ấy. Nāgavaniko có nghĩa là người đã học nghề săn voi, người đi trong rừng voi. Vậy tại sao ở đây không nói là 'thiện xảo' (kusalo)? Vì ở phần sau có sự phân biệt 'người thiện xảo'. Bất kỳ ai cũng có thể đi vào, nhưng người thiện xảo thì chưa đi đến kết luận ngay. Vì thế, ở đây không nói 'thiện xảo' mà nói ở phần sau.

๒๙๑. วามนิกาติ รสฺสา อายามโตปิ น ทีฆา มหากุจฺฉิหตฺถินิโย. อุจฺจา จ นิเสวิตนฺติ สตฺตฏฺฐรตนุพฺเพเธ วฏรุกฺขาทีนํ ขนฺธปฺปเทเส ฆํสิตฏฺฐานํ. อุจฺจา กาฬาริกาติ อุจฺจา จ ยฏฺฐิสทิสปาทา หุตฺวา, กาฬาริกา จ ทนฺตานํ กฬารตาย. ตาสํ กิร เอโก ทนฺโต อุนฺนโต โหติ, เอโก โอนโต. อุโภปิ จ วิรฬา โหนฺติ, น อาสนฺนา. อุจฺจา จ ทนฺเตหิ อารญฺชิตานีติ สตฺตฏฺฐรตนุพฺเพเธ วฏรุกฺขาทีนํ ขนฺธปฺปเทเส ผรสุนา ปหตฏฺฐานํ วิย ทาฏฺฐาหิ ฉินฺนฏฺฐานํ. อุจฺจา กเณรุกา นามาติ อุจฺจา จ ยฏฺฐิสทิสทีฆปาทา หุตฺวา, กเณรุกา จ ทนฺตานํ กเณรุตาย, ตา กิร มกุฬทาฐา โหนฺติ. ตสฺมา กเณรุกาติ วุจฺจนฺติ. โส นิฏฺฐํ คจฺฉตีติ โส นาควนิโก ยสฺส วตาหํ นาคสฺส อนุปทํ อาคโต, อยเมว โส, น อญฺโญ. ยญฺหิ อหํ ปฐมํ ปทํ ทิสฺวา วามนิกานํ ปทํ อิทํ ภวิสฺสตีติ นิฏฺฐํ น คโต, ยมฺปิ ตโต โอรภาเค ทิสฺวา กาฬาริกานํ ภวิสฺสติ, กเณรุกานํ ภวิสฺสตีติ นิฏฺฐํ น คโต, สพฺพํ ตํ อิมสฺเสว มหาหตฺถิโน ปทนฺติ มหาหตฺถึ ทิสฺวาว นิฏฺฐํ คจฺฉติ.

291. `Vāmanikāti` là những con voi cái lùn, không dài về chiều dài, bụng to. `Uccā ca nisevitanti` là nơi cọ xát ở thân cây đa v.v... ở độ cao bảy tám ratana. `Uccā kāḷārikāti` là những con voi cái cao, có chân giống như cây gậy, và `kāḷārikā` là do ngà của chúng chìa ra. Nghe nói một ngà của chúng hướng lên, một ngà hướng xuống. Cả hai đều chìa ra, không gần nhau. `Uccā ca dantehi ārañjitānīti` là nơi bị cắt bằng ngà giống như nơi bị rìu chặt ở thân cây đa v.v... ở độ cao bảy tám ratana. `Uccā kaṇerukā nāmāti` là những con voi cái cao, có chân dài giống như cây gậy, và `kaṇerukā` là do ngà của chúng giống như nụ hoa. Nghe nói chúng có ngà giống như nụ hoa. Vì thế chúng được gọi là `kaṇerukā`. `So niṭṭhaṃ gacchatīti` (người ấy đi đến kết luận) có nghĩa là: người đi rừng săn voi đó [nghĩ rằng]: "Con voi mà ta đã theo dấu chân chính là con này, không phải con khác. Thật vậy, khi ta thấy dấu chân đầu tiên, ta đã không đi đến kết luận rằng 'dấu chân này hẳn là của voi cái lùn'. Và khi thấy dấu chân ở phía bên này, ta cũng đã không đi đến kết luận rằng 'hẳn là của voi cái kāḷārikā, hẳn là của voi cái kaṇerukā'. Tất cả đều là dấu chân của chính con voi lớn này'. Chỉ sau khi thấy con voi lớn, người ấy mới đi đến kết luận.

เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – นาควนํ วิย หิ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว นีวรณปฺปหานา ธมฺมเทสนา เวทิตพฺพา. กุสโล นาควนิโก วิย โยคาวจโร; มหานาโค วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ; มหนฺตํ หตฺถิปทํ วิย ฌานาภิญฺญา. นาควนิกสฺส ตตฺถ ตตฺถ หตฺถิปทํ ทิสฺวาปิ วามนิกานํ ปทํ ภวิสฺสติ, กาฬาริกานํ กเณรุกานํ ปทํ ภวิสฺสตีติ อนิฏฺฐงฺคตภาโว วิย โยคิโน, อิมา ฌานาภิญฺญา นาม พาหิรกปริพฺพาชกานมฺปิ [Pg.104] สนฺตีติ อนิฏฺฐงฺคตภาโว. นาควนิกสฺส, ตตฺถ ตตฺถ มยา ทิฏฺฐํ ปทํ อิมสฺเสว มหาหตฺถิโน, น อญฺญสฺสาติ มหาหตฺถึ ทิสฺวา นิฏฺฐงฺคมนํ วิย อริยสาวกสฺส อรหตฺตํ ปตฺวาว นิฏฺฐงฺคมนํ. อิทญฺจ ปน โอปมฺมสํสนฺทนํ มตฺถเก ฐตฺวาปิ กาตุํ วฏฺฏติ. อิมสฺมิมฺปิ ฐาเน วฏฺฏติเยว. อนุกฺกมาคตํ ปน ปาฬิปทํ คเหตฺวา อิเธว กตํ. ตตฺถ อิธาติ เทสาปเทเส นิปาโต. สฺวายํ กตฺถจิ โลกํ อุปาทาย วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๗๙). กตฺถจิ สาสนํ. ยถาห – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๑). กตฺถจิ โอกาสํ. ยถาห –

`Evameva kho` (cũng vậy), ở đây sự so sánh ví dụ này nên được hiểu như sau: Thật vậy, bài thuyết pháp từ đầu cho đến khi đoạn trừ các triền cái nên được hiểu giống như khu rừng voi. Hành giả giống như người đi rừng săn voi thiện xảo; bậc Chánh Đẳng Giác giống như con voi lớn; các thiền và thắng trí giống như dấu chân voi lớn. Giống như việc người đi rừng săn voi, dù đã thấy dấu chân voi đây đó, vẫn chưa đi đến kết luận rằng "hẳn là dấu chân của voi cái lùn, của voi cái kāḷārikā, của voi cái kaṇerukā", thì cũng vậy, việc hành giả chưa đi đến kết luận rằng "các thiền và thắng trí này cũng có nơi các du sĩ ngoại đạo". Giống như việc người đi rừng săn voi, sau khi thấy con voi lớn, đi đến kết luận rằng "dấu chân ta thấy đây đó là của chính con voi lớn này, không phải của con khác", thì cũng vậy, việc vị Thánh đệ tử chỉ sau khi đạt đến A-la-hán quả mới đi đến kết luận. Và sự so sánh ví dụ này cũng có thể được thực hiện ở phần cuối. Ở chỗ này cũng thích hợp. Tuy nhiên, lấy đoạn Pāḷi theo thứ tự, nó đã được thực hiện ngay tại đây. Trong đó, `idhā` là một tiểu từ chỉ nơi chốn. Đôi khi nó được nói liên quan đến thế gian. Như đã nói: "Ở đây, Như Lai xuất hiện trong thế gian". Đôi khi (liên quan đến) giáo pháp. Như đã nói: "Này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có sa-môn, ở đây có sa-môn thứ hai". Đôi khi (liên quan đến) một nơi chốn. Như đã nói:

‘‘อิเธว ติฏฺฐมานสฺส, เทวภูตสฺส เม สโต;

ปุนรายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริสา’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๖๙;

ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐);

"Khi tôi, đã trở thành một vị trời, đang đứng ngay tại đây, thưa bạn hiền; tuổi thọ mới đã được tôi đạt được, xin hãy biết như vậy."

กตฺถจิ ปทปูรณมตฺตเมว. ยถาห – ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, ภุตฺตาวี อสฺสํ ปวาริโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐). อิธ ปน โลกํ อุปาทาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘พฺราหฺมณ อิมสฺมึ โลเก ตถาคโต อุปฺปชฺชติ อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควา’’ติ.

Đôi khi chỉ để điền đầy câu. Như đã nói: "Này các Tỳ khưu, ở đây ta đã ăn xong và đã được mời thêm". Nhưng ở đây, nên hiểu rằng nó được nói liên quan đến thế gian. Điều này đã được nói: "Này Bà-la-môn, trong thế gian này, Như Lai xuất hiện, là bậc A-la-hán... cho đến... là bậc Phật, Thế Tôn".

ตตฺถ ตถาคตสทฺโท มูลปริยาเย, อรหนฺติอาทโย วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตา. โลเก อุปฺปชฺชตีติ เอตฺถ ปน โลโกติ โอกาสโลโก สตฺตโลโก สงฺขารโลโกติ ติวิโธ. อิธ ปน สตฺตโลโก อธิปฺเปโต. สตฺตโลเก อุปฺปชฺชมาโนปิ จ ตถาคโต น เทวโลเก, น พฺรหฺมโลเก, มนุสฺสโลเกเยว อุปฺปชฺชติ. มนุสฺสโลเกปิ น อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ, อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ. ตตฺราปิ น สพฺพฏฺฐาเนสุ, ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสาย คชงฺคลํ นาม นิคโม. ตสฺสาปเรน มหาสาโล, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ปุรตฺถิมทกฺขิณาย ทิสาย สลฺลวตี นาม นที, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ทกฺขิณาย ทิสาย เสตกณฺณิกํ นาม นิคโม, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ปจฺฉิมาย ทิสาย ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. อุตฺตราย [Pg.105] ทิสาย อุสิรทฺธโช นาม ปพฺพโต, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ’’ติ (มหาว. ๒๕๙) เอวํ ปริจฺฉินฺเน อายามโต ติโยชนสเต วิตฺถารโต อฑฺฒเตยฺยโยชนสเต ปริกฺเขปโต นวโยชนสเต มชฺฌิมปเทเส อุปฺปชฺชติ. น เกวลญฺจ ตถาคโตว, ปจฺเจกพุทฺธา อคฺคสาวกา อสีติ มหาเถรา พุทฺธมาตา พุทฺธปิตา จกฺกวตฺตี ราชา อญฺเญ จ สารปฺปตฺตา พฺราหฺมณคหปติกา เอตฺเถว อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ ตถาคโต สุชาตาย ทินฺนมธุปายสโภชนโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺโค, ตาว อุปฺปชฺชติ นาม. อรหตฺตผเล อุปฺปนฺโน นาม. มหาภินิกฺขมนโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค. ตุสิตภวนโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค. ทีปงฺกรปาทมูลโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค, ตาว อุปฺปชฺชติ นาม. อรหตฺตผเล อุปฺปนฺโน นาม. อิธ สพฺพปฐมํ อุปฺปนฺนภาวํ สนฺธาย อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ, ตถาคโต โลเก อุปฺปนฺโน โหตีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ.

Trong đó, từ `tathāgata` đã được giải thích chi tiết trong kinh Mūlapariyāya, các từ `arahaṃ` v.v... đã được giải thích chi tiết trong Visuddhimagga. Ở đây, trong câu `loke uppajjati` (xuất hiện trong thế gian), `loka` (thế gian) có ba loại: thế giới không gian, thế giới chúng sanh, và thế giới các hành. Nhưng ở đây, thế giới chúng sanh được ngụ ý. Và dù xuất hiện trong thế giới chúng sanh, Như Lai không xuất hiện ở cõi trời, không xuất hiện ở cõi Phạm thiên, mà chỉ xuất hiện ở cõi người. Ngay cả trong cõi người, Ngài không xuất hiện ở một thế giới khác, mà chỉ ở thế giới này. Ngay cả ở đó, Ngài không xuất hiện ở mọi nơi, mà xuất hiện ở Trung Ấn được xác định như sau: "Về phía đông có một thị trấn tên là Gajaṅgala. Bên ngoài đó là một cây sāla lớn, xa hơn nữa là các xứ biên địa, bên trong là Trung Ấn. Về phía đông nam có một con sông tên là Sallavatī, xa hơn nữa là các xứ biên địa, bên trong là Trung Ấn. Về phía nam có một thị trấn tên là Setakaṇṇika, xa hơn nữa là các xứ biên địa, bên trong là Trung Ấn. Về phía tây có một làng Bà-la-môn tên là Thūṇa, xa hơn nữa là các xứ biên địa, bên trong là Trung Ấn. Về phía bắc có một ngọn núi tên là Usiraddhaja, xa hơn nữa là các xứ biên địa, bên trong là Trung Ấn", có chiều dài ba trăm do-tuần, chiều rộng hai trăm năm mươi do-tuần, và chu vi chín trăm do-tuần. Không chỉ Như Lai, mà các vị Phật Độc Giác, các vị Thượng thủ Thinh văn, tám mươi vị Đại Trưởng lão, mẹ của Đức Phật, cha của Đức Phật, vua Chuyển luân, và các Bà-la-môn và gia chủ giàu có khác cũng xuất hiện ngay tại đây. Trong đó, Như Lai được gọi là "đang xuất hiện" kể từ khi thọ dụng món cơm sữa mật ong do Sujātā dâng cúng cho đến khi có đạo A-la-hán. Ngài được gọi là "đã xuất hiện" khi ở quả A-la-hán. Hoặc, từ lúc xuất gia vĩ đại cho đến khi có đạo A-la-hán. Hoặc, từ lúc ở cõi trời Tusita cho đến khi có đạo A-la-hán. Hoặc, từ dưới chân Đức Phật Dīpaṅkara cho đến khi có đạo A-la-hán, Ngài được gọi là "đang xuất hiện". Ngài được gọi là "đã xuất hiện" khi ở quả A-la-hán. Ở đây, `uppajjati` được nói với ý nghĩa là trạng thái đã xuất hiện đầu tiên. Ý nghĩa ở đây là: Như Lai đã xuất hiện trong thế gian.

โส อิมํ โลกนฺติ โส ภควา อิมํ โลกํ, อิทานิ วตฺตพฺพํ นิทสฺเสติ. สเทวกนฺติ สห เทเวหิ สเทวกํ. เอวํ สห มาเรน สมารกํ. สห พฺรหฺมุนา สพฺรหฺมกํ. สห สมณพฺราหฺมเณหิ สสฺสมณพฺราหฺมณึ. ปชาตตฺตา ปชา, ตํ ปชํ. สห เทวมนุสฺเสหิ สเทวมนุสฺสํ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ. สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ. สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนสฺส ปจฺจตฺถิปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ. ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ. สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโกว คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

"So imaṃ lokanti" (Thế giới này): Đức Thế Tôn ấy chỉ ra thế giới này, sẽ được nói đến bây giờ. "Sadevakanti" (cùng với chư thiên): "sadevakaṃ" là cùng với chư thiên. Tương tự, "samārakaṃ" là cùng với Ma vương. "Sabrahmakaṃ" là cùng với Phạm thiên. "Sassamaṇabrāhmaṇiṃ" là cùng với Sa-môn, Bà-la-môn. "Pajā" là do trạng thái sinh sản, (chỉ) chúng sanh ấy. "Sadevamanussaṃ" là cùng với chư thiên và loài người. Ở đây, nên hiểu rằng: bằng từ "sadevaka", sự bao gồm năm cõi trời Dục giới được đề cập. Bằng từ "samāraka", sự bao gồm cõi trời Dục giới thứ sáu được đề cập. Bằng từ "sabrahmaka", sự bao gồm các Phạm thiên như Phạm Chúng thiên, v.v. được đề cập. Bằng từ "sassamaṇabrāhmaṇi", sự bao gồm các Sa-môn, Bà-la-môn là kẻ thù, đối nghịch với giáo pháp, và cả sự bao gồm các Sa-môn đã làm lắng dịu điều ác, các Bà-la-môn đã loại trừ điều ác được đề cập. Bằng từ "pajā", sự bao gồm chúng sanh giới được đề cập. Bằng từ "sadevamanussa", sự bao gồm các vị vua (chế định thiên) và những người còn lại được đề cập. Như vậy, ở đây nên hiểu rằng: bằng ba từ (đầu), chúng sanh giới cùng với thế giới không gian được bao gồm; bằng hai từ (sau), chỉ có chúng sanh giới được bao gồm theo nghĩa chúng sanh.

อปโร นโย – สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรเทวโลโก คหิโต. สมารกคฺคหเณน ฉกามาวจรเทวโลโก. สพฺรหฺมกคฺคหเณน รูปี พฺรหฺมโลโก. สสฺสมณพฺราหฺมณาทิคฺคหเณน จตุปริสวเสน สมฺมุติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก อวเสสสพฺพสตฺตโลโก วา.

Một phương pháp khác – bằng sự bao gồm của "sadevaka", cõi trời Vô sắc giới được bao gồm. Bằng sự bao gồm của "samāraka", sáu cõi trời Dục giới được bao gồm. Bằng sự bao gồm của "sabrahmaka", cõi Phạm thiên Sắc giới được bao gồm. Bằng sự bao gồm của "sassamaṇabrāhmaṇa" v.v., cõi người cùng với các vị vua (chế định thiên) theo nghĩa bốn chúng, hoặc toàn bộ chúng sanh giới còn lại được bao gồm.

อปิเจตฺถ [Pg.106] สเทวกวจเนน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพสฺส โลกสฺส สจฺฉิกตภาวมาห. ตโต เยสํ อโหสิ – ‘‘มาโร มหานุภาโว ฉกามาวจริสฺสโร วสวตฺตี. กึ โสปิ เอเตน สจฺฉิกโต’’ติ? เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต สมารกนฺติ อาห. เยสํ ปน อโหสิ – ‘‘พฺรหฺมา มหานุภาโว, เอกงฺคุลิยา เอกสฺมึ จกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ ผรติ, ทฺวีหิ…เป… ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลกํ ผรติ, อนุตฺตรญฺจ ฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ. กึ โสปิ สจฺฉิกโต’’ติ? เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต สพฺรหฺมกนฺติ อาห. ตโต เย จินฺเตสุํ – ‘‘ปุถู สมณพฺราหฺมณา สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกา, กึ เตปิ สจฺฉิกตา’’ติ? เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชนฺติ อาห. เอวํ อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐานํ สจฺฉิกตภาวํ ปกาเสตฺวา อถ สมฺมุติเทเว อวเสสมนุสฺเส จ อุปาทาย อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน เสสสตฺตโลกสฺส สจฺฉิกตภาวํ ปกาเสนฺโต สเทวมนุสฺสนฺติ อาห. อยเมตฺถ ภาวานุกฺกโม. โปราณา ปนาหุ – สเทวกนฺติ เทวตาหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. สมารกนฺติ มาเรน สทฺธึ อวเสสโลกํ. สพฺรหฺมกนฺติ พฺรหฺเมหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. เอวํ สพฺเพปิ ติภวูปเค สตฺเต ตีหากาเรหิ ตีสุ ปเทสุ ปกฺขิเปตฺวา ปุน ทฺวีหิ ปเทหิ ปริยาทิยนฺโต ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺส’’นฺติ อาห. เอวํ ปญฺจหิ ปเทหิ เตน เตนากาเรน เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนนฺติ.

Hơn nữa, ở đây, bằng từ "sadevaka", Ngài nói lên trạng thái đã chứng ngộ toàn thể thế giới bằng cách phân định những gì cao tột nhất. Sau đó, đối với những ai có ý nghĩ: "Ma vương có đại thần lực, là chúa tể của sáu cõi trời Dục giới, có quyền tự tại. Phải chăng vị ấy cũng đã được vị này (Gotama) chứng ngộ?" – để xua tan sự nghi ngờ của họ, Ngài nói "samārakaṃ". Lại nữa, đối với những ai có ý nghĩ: "Phạm thiên có đại thần lực, bằng một ngón tay có thể tỏa ánh sáng khắp một ngàn thế giới, bằng hai... bằng mười ngón tay có thể tỏa ánh sáng khắp mười ngàn thế giới, và cảm thọ lạc thiền định vô thượng. Phải chăng vị ấy cũng đã được chứng ngộ?" – để xua tan sự nghi ngờ của họ, Ngài nói "sabrahmakaṃ". Sau đó, những ai suy nghĩ: "Có nhiều Sa-môn, Bà-la-môn là kẻ thù của giáo pháp, phải chăng họ cũng đã được chứng ngộ?" – để xua tan sự nghi ngờ của họ, Ngài nói "sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ". Như vậy, sau khi tuyên bố trạng thái đã chứng ngộ những bậc cao tột nhất, rồi để tuyên bố trạng thái đã chứng ngộ phần còn lại của chúng sanh giới bằng cách phân định những gì cao tột nhất, bao gồm các vị vua (chế định thiên) và những người còn lại, Ngài nói "sadevamanussaṃ". Đây là trình tự ý nghĩa ở đây. Còn các vị xưa thì nói: "sadevakaṃ" là thế giới còn lại cùng với chư thiên. "Samārakaṃ" là thế giới còn lại cùng với Ma vương. "Sabrahmakaṃ" là thế giới còn lại cùng với các Phạm thiên. Như vậy, sau khi gộp tất cả chúng sanh trong ba cõi theo ba cách trong ba từ, rồi lại tóm thâu bằng hai từ, Ngài nói "sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ". Như vậy, bằng năm từ, theo cách này hay cách khác, chính ba giới (Dục, Sắc, Vô sắc) đã được bao gồm.

สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตีติ สยนฺติ สามํ อปรเนยฺโย หุตฺวา. อภิญฺญาติ อภิญฺญาย, อธิเกน ญาเณน ญตฺวาติ อตฺโถ. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา. เอเตน อนุมานาทิปฏิกฺเขโป กโต โหติ. ปเวเทตีติ โพเธติ วิญฺญาเปติ ปกาเสติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริโยสานกลฺยาณนฺติ โส ภควา สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ เทเสติ. ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว เทเสติ. อาทิมฺหิปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสติ. มชฺเฌปิ… ปริโยสาเนปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสตีติ วุตฺตํ โหติ.

Trong câu "Tự mình với thắng trí, sau khi chứng ngộ, Ngài tuyên thuyết", "sayaṃ" nghĩa là tự mình, không bị người khác dẫn dắt. "Abhiññā" nghĩa là với thắng trí, tức là biết với trí tuệ siêu việt. "Sacchikatvā" nghĩa là sau khi làm cho hiển nhiên, trực nhận. Bằng từ này, sự bác bỏ các phương pháp như suy luận, v.v. được thực hiện. "Pavedeti" nghĩa là làm cho biết, làm cho hiểu, tuyên bố. Trong câu "Ngài thuyết pháp toàn thiện ở phần đầu... toàn thiện ở phần cuối", Đức Thế Tôn ấy, do lòng bi mẫn đối với chúng sanh, dù đã từ bỏ lạc viễn ly vô thượng, vẫn thuyết pháp. Và khi thuyết pháp ấy, dù ít hay nhiều, Ngài chỉ thuyết theo cách toàn thiện ở phần đầu, v.v. Ngài thuyết pháp, làm cho nó tốt đẹp, thiện lành, không có lỗi lầm ngay cả ở phần đầu. Ngay cả ở phần giữa... ngay cả ở phần cuối, Ngài thuyết pháp, làm cho nó tốt đẹp, thiện lành, không có lỗi lầm. Đó là điều được nói đến.

ตตฺถ [Pg.107] อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ, อตฺถิ สาสนสฺส. เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปฐมปาโท อาทิ นาม, ตโต ทฺเว มชฺฌํ นาม, อนฺเต เอโก ปริโยสานํ นาม. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานมาทิ, อิทมโวจาติ ปริโยสานํ, อุภินฺนํ อนฺตรา มชฺฌํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส ปฐมานุสนฺธิ อาทิ, อนฺเต อนุสนฺธิ ปริโยสานํ, มชฺเฌ เอโก วา ทฺเว วา พหู วา มชฺฌเมว. สาสนสฺส ปน สีลสมาธิวิปสฺสนา อาทิ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ, ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙). ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ วุตฺโต ปน อริยมคฺโค มชฺฌํ นาม, ผลญฺเจว นิพฺพานญฺจ ปริโยสานํ นาม. ‘‘เอตทตฺถมิทํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยเมตํ สารํ, เอตํ ปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๓๒๔) หิ เอตฺถ ผลํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. ‘‘นิพฺพาโนคธญฺหิ, อาวุโส วิสาข, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ นิพฺพานปรายณํ นิพฺพานปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๖๖) เอตฺถ นิพฺพานํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. อิธ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ อธิปฺเปตํ. ภควา หิ ธมฺมํ เทเสนฺโต อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ มคฺคํ ปริโยสาเน นิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณ’’นฺติ. ตสฺมา อญฺโญปิ ธมฺมกถิโก ธมฺมํ กเถนฺโต –

Ở đây, có phần đầu, phần giữa, phần cuối của bài thuyết pháp, và có phần đầu, phần giữa, phần cuối của giáo pháp. Trước hết, đối với bài thuyết pháp, ngay cả trong một bài kệ bốn câu, câu đầu tiên được gọi là phần đầu, hai câu sau được gọi là phần giữa, và câu cuối cùng được gọi là phần cuối. Đối với một kinh có một mạch văn, phần duyên khởi là phần đầu, câu "Idamavoca" là phần cuối, phần ở giữa cả hai là phần giữa. Đối với một kinh có nhiều mạch văn, mạch văn đầu tiên là phần đầu, mạch văn cuối cùng là phần cuối, còn một, hai, hay nhiều mạch văn ở giữa chính là phần giữa. Còn đối với giáo pháp, giới, định, và tuệ được gọi là phần đầu. Điều này cũng đã được nói: "Cái gì là khởi đầu của các thiện pháp? Chính là giới thanh tịnh và tri kiến ngay thẳng." Còn Thánh đạo, được nói đến như sau: "Này các Tỳ khưu, có con đường trung đạo đã được Như Lai chứng ngộ", được gọi là phần giữa. Quả và Niết-bàn được gọi là phần cuối. Thật vậy, ở đây trong câu "Này Bà-la-môn, phạm hạnh này vì mục đích ấy, đây là cốt lõi, đây là cùng tận", quả được gọi là phần cuối. Ở đây trong câu "Này hiền giả Visākha, phạm hạnh được sống để thể nhập Niết-bàn, hướng đến Niết-bàn, cùng tận là Niết-bàn", Niết-bàn được gọi là phần cuối. Ở đây (trong đoạn kinh đang bàn), phần đầu, phần giữa, và phần cuối của bài thuyết pháp được nhắm đến. Vì rằng, khi thuyết pháp, Đức Thế Tôn chỉ dạy giới ở phần đầu, đạo ở phần giữa, và Niết-bàn ở phần cuối. Do đó, đã được nói rằng: "Ngài thuyết pháp toàn thiện ở phần đầu, toàn thiện ở phần giữa, toàn thiện ở phần cuối". Vì vậy, một vị pháp sư khác khi thuyết pháp –

‘‘อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสยฺย, มชฺเฌ มคฺคํ วิภาวเย;

ปริโยสานมฺหิ นิพฺพานํ, เอสา กถิกสณฺฐิตี’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐);

“Lúc ban đầu, nên chỉ dạy về giới; ở giữa, nên làm sáng tỏ về đạo; lúc cuối cùng, nên làm sáng tỏ về Niết-bàn. Đây là trình tự của người thuyết pháp.”

สาตฺถํ สพฺยญฺชนนฺติ ยสฺส หิ ยาคุภตฺตอิตฺถิปุริสาทิวณฺณนา นิสฺสิตา เทสนา โหติ, น โส สาตฺถํ เทเสติ. ภควา ปน ตถารูปํ เทสนํ ปหาย จตุสติปฏฺฐานาทินิสฺสิตํ เทสนํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สาตฺถํ เทเสตี’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส ปน เทสนา เอกพฺยญฺชนาทิยุตฺตา วา สพฺพนิโรฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพวิสฺสฏฺฐสพฺพนิคฺคหีตพฺยญฺชนา วา, ตสฺส ทมิฬกิราสวราทิมิลกฺขูนํ ภาสา วิย พฺยญฺชนปาริปูริยา อภาวโต อพฺยญฺชนา นาม เทสนา โหติ. ภควา ปน –

(Giải thích) “Có ý nghĩa, có văn cú” (sātthaṃ sabyañjananti): Vị nào có bài thuyết pháp dựa vào việc tán thán cháo, cơm, phụ nữ, đàn ông v.v..., vị ấy không thuyết pháp có ý nghĩa. Còn Đức Thế Tôn, sau khi từ bỏ loại thuyết pháp như vậy, Ngài thuyết giảng bài pháp dựa vào Tứ Niệm Xứ v.v... Do đó, được gọi là “Ngài thuyết pháp có ý nghĩa”. Lại nữa, vị nào có bài thuyết pháp hoặc chỉ dùng một loại văn cú, hoặc dùng toàn văn cú không mím môi, hoặc dùng toàn văn cú thả lỏng hay toàn văn cú nhấn giọng, bài thuyết pháp của vị ấy được gọi là không có văn cú do thiếu sự đầy đủ về văn cú, giống như ngôn ngữ của các dân tộc man di như Damiḷa, Kirāta, Savara v.v... Còn Đức Thế Tôn thì –

‘‘สิถิลํ [Pg.108] ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ครุกํ ลหุกญฺจ นิคฺคหีตํ;

สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐) –

“Âm nhẹ và âm bật hơi, âm dài và âm ngắn, âm nặng và âm nhẹ, âm mũi, âm liên kết, âm phân định, và âm buông; như vậy có mười cách phân biệt để hiểu rõ văn cú.”

เอวํ วุตฺตํ ทสวิธํ พฺยญฺชนํ อมกฺเขตฺวา ปริปุณฺณพฺยญฺชนเมว กตฺวา ธมฺมํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สพฺยญฺชนํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ วุจฺจติ.

Ngài thuyết Pháp bằng cách làm cho văn cú được trọn vẹn, không làm sai lệch mười loại văn cú đã được nói đến như vậy. Do đó, được gọi là “Ngài thuyết giảng Pháp có văn cú”.

เกวลปริปุณฺณนฺติ เอตฺถ เกวลนฺติ สกลาธิวจนํ. ปริปุณฺณนฺติ อนูนาธิกวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘สกลปริปุณฺณเมว เทเสติ, เอกเทสนาปิ อปริปุณฺณา นตฺถี’’ติ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. โย หิ อิทํ ธมฺมเทสนํ นิสฺสาย ลาภํ วา สกฺการํ วา ลภิสฺสามีติ เทเสติ, ตสฺส อปริสุทฺธา เทสนา โหติ. ภควา ปน โลกามิสนิรเปกฺโข หิตผรเณน เมตฺตาภาวนาย มุทุหทโย อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตน จิตฺเตน เทเสติ. ตสฺมา ‘‘ปริสุทฺธํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ วุจฺจติ. พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอตฺถ พฺรหฺมจริยนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลสาสนํ. ตสฺมา พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริสุทฺธํ, เอวํ เทเสนฺโต จ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลสาสนํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูตํ จริยํ. พฺรหฺมภูตานํ วา พุทฺธาทีนํ จริยนฺติ วุตฺตํ โหติ.

(Giải thích) “Toàn vẹn, đầy đủ” (kevalaparipuṇṇaṃ): Ở đây, “toàn vẹn” (kevalaṃ) là từ đồng nghĩa với “toàn thể” (sakala). “Đầy đủ” (paripuṇṇaṃ) là từ chỉ sự không thiếu không thừa. Điều được nói đến là: “Ngài chỉ thuyết giảng những gì toàn vẹn và đầy đủ, không có một bài pháp nào là không đầy đủ”. (Giải thích) “Thanh tịnh” (parisuddhaṃ) nghĩa là không có phiền não. Vị nào thuyết pháp dựa vào bài thuyết pháp này với ý nghĩ “ta sẽ nhận được lợi lộc hay danh vọng”, bài thuyết pháp của vị ấy là không thanh tịnh. Còn Đức Thế Tôn, Ngài không màng đến lợi lộc thế gian, với tâm từ hòa do sự lan tỏa lợi ích và tu tập tâm từ, Ngài thuyết pháp với tâm ý vững vàng trong bản chất cứu vớt (chúng sanh). Do đó, được gọi là “Ngài thuyết giảng Pháp thanh tịnh”. (Giải thích) “Làm sáng tỏ đời sống phạm hạnh” (brahmacariyaṃ pakāseti): Ở đây, “đời sống phạm hạnh” (brahmacariyaṃ) là toàn bộ giáo pháp được bao gồm trong tam học. Do đó, khi nói “làm sáng tỏ đời sống phạm hạnh”, ý nghĩa cần được hiểu ở đây là: Ngài thuyết giảng Pháp toàn thiện ở đoạn đầu... thanh tịnh, và khi thuyết giảng như vậy, Ngài làm sáng tỏ đời sống phạm hạnh, tức là toàn bộ giáo pháp được bao gồm trong tam học. “Đời sống phạm hạnh” (brahmacariyaṃ) có nghĩa là hạnh kiểm cao thượng (brahmabhūtaṃ) theo nghĩa là tối thắng (seṭṭhaṭṭhena). Hoặc được nói là hạnh kiểm của các bậc cao thượng (brahmabhūtānaṃ) như chư Phật (buddhādīnaṃ).

ตํ ธมฺมนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการสมฺปทํ ธมฺมํ. สุณาติ คหปติ วาติ กสฺมา ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสตีติ? นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ. เยภุยฺเยน หิ ขตฺติยกุลโต ปพฺพชิตา ชาตึ นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. พฺราหฺมณกุลา ปพฺพชิตา มนฺเต นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. หีนชจฺจกุลา ปพฺพชิตา อตฺตโน วิชาติตาย ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. คหปติทารกา ปน กจฺเฉหิ เสทํ มุญฺจนฺเตหิ ปิฏฺฐิยา โลณํ ปุปฺผมานาย ภูมึ กสิตฺวา นิหตมานทปฺปา โหนฺติ. เต ปพฺพชิตฺวา มานํ วา ทปฺปํ วา อกตฺวา ยถาพลํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตา สกฺโกนฺติ อรหตฺเต ปติฏฺฐาตุํ. อิตเรหิ จ กุเลหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา นาม น พหุกา, คหปติกาว พหุกา, อิติ นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสตีติ.

(Giải thích) “Pháp ấy” (taṃ dhammaṃ) nghĩa là Pháp ấy được viên mãn với các loại đã được nói đến. (Giải thích) “Vị gia chủ nghe” (suṇāti gahapati vā): Tại sao vị gia chủ được chỉ đến đầu tiên? Do đã dẹp bỏ ngã mạn và do số lượng đông đảo. Thật vậy, phần lớn những người xuất gia từ dòng dõi Sát-đế-lỵ thường kiêu mạn dựa vào dòng dõi. Những người xuất gia từ dòng dõi Bà-la-môn thường kiêu mạn dựa vào các câu thần chú (mante). Những người xuất gia từ dòng dõi hạ tiện không thể đứng vững (trong giáo pháp) do dòng dõi thấp kém của mình. Còn con cái của các gia chủ, sau khi cày bừa ruộng đất, mồ hôi chảy từ nách, muối đóng thành vệt trên lưng, họ là những người đã dẹp bỏ ngã mạn và kiêu căng. Sau khi xuất gia, họ không kiêu mạn hay kiêu căng, học hỏi lời Phật dạy tùy theo sức mình, thực hành công phu thiền quán và có thể đứng vững trong quả vị A-la-hán. Hơn nữa, những người xuất gia từ các dòng dõi khác thì không nhiều, chỉ có những người thuộc giai cấp gia chủ là đông đảo. Vì vậy, do đã dẹp bỏ ngã mạn và do số lượng đông đảo, vị gia chủ được chỉ đến đầu tiên.

อญฺญตรสฺมึ วาติ อิตเรสํ วา กุลานํ อญฺญตรสฺมึ. ปจฺจาชาโตติ ปติชาโต. ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภตีติ ปริสุทฺธํ ธมฺมํ สุตฺวา [Pg.109] ธมฺมสฺสามิมฺหิ ตถาคเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต ภควา’’ติ สทฺธํ ปฏิลภติ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. สมฺพาโธ ฆราวาโสติ สเจปิ สฏฺฐิหตฺเถ ฆเร โยชนสตนฺตเรปิ วา ทฺเว ชายมฺปติกา วสนฺติ, ตถาปิ เนสํ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน ฆราวาโส สมฺพาโธเยว. รโชปโถติ ราครชาทีนํ อุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อาคมนปโถติปิ วฏฺฏติ. อลคฺคนฏฺเฐน อพฺโภกาโส วิยาติ อพฺโภกาโส. ปพฺพชิโต หิ กูฏาคารรตนปาสาทเทววิมานาทีสุ ปิหิตทฺวารวาตปาเนสุ ปฏิจฺฉนฺเนสุ วสนฺโตปิ เนว ลคฺคติ น สชฺชติ น พชฺฌติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา’’ติ. อปิจ สมฺพาโธ ฆราวาโส กุสลกิริยาย โอกาสาภาวโต. รโชปโถ อสํวุตสงฺการฏฺฐานํ วิย รชานํ กิเลสรชานํ สนฺนิปาตฏฺฐานโต. อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสสพฺภาวโต.

(Giải thích) “Hoặc trong một dòng dõi nào đó” (aññatarasmiṃ vā) nghĩa là trong một dòng dõi nào đó trong số các dòng dõi khác. “Được sanh sau” (paccājāto) nghĩa là được sanh sau (về thời gian). “Người ấy có được đức tin nơi Như Lai” (tathāgate saddhaṃ paṭilabhati) nghĩa là sau khi nghe chánh pháp thanh tịnh, người ấy có được đức tin nơi Như Lai, bậc chủ nhân của Pháp, rằng: “Ôi, Đức Thế Tôn thật là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác!”. “Người ấy suy xét như vầy” (iti paṭisañcikkhati) nghĩa là người ấy quán xét như vậy. “Đời sống tại gia là tù túng” (sambādho gharāvāso): Dù cho hai vợ chồng sống trong một ngôi nhà sáu mươi hắc tay hay thậm chí cách nhau một trăm do-tuần, đời sống tại gia vẫn là tù túng vì bản chất của nó là có những điều bận tâm và chướng ngại. “Là con đường của bụi bặm” (rajopatho): Trong Đại Chú Giải (Mahāaṭṭhakathā) có nói rằng đó là nơi phát sinh của bụi bặm tham ái v.v... Cũng có thể nói là con đường đến của chúng. “Giống như khoảng trời quang” (abbhokāso viya) nên gọi là “khoảng trời quang” (abbhokāso) vì ý nghĩa không dính mắc. Thật vậy, người xuất gia dù sống ở những nơi che kín, có cửa ra vào và cửa sổ đóng kín, như trong các ngôi nhà có mái nhọn, cung điện bằng châu báu, hay thiên cung v.v..., vẫn không bám víu, không dính mắc, không bị trói buộc. Do đó, có lời dạy rằng: “Đời sống xuất gia là khoảng trời quang”. Hơn nữa, đời sống tại gia là tù túng vì không có cơ hội để làm các việc thiện. Là con đường của bụi bặm vì là nơi tụ tập của bụi phiền não, giống như đống rác không được che đậy là nơi tụ tập của bụi bẩn. Đời sống xuất gia là khoảng trời quang vì có cơ hội để làm các việc thiện theo ý muốn.

นยิทํ สุกรํ…เป… ปพฺพเชยฺยนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปกถา – ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกมฺปิ ทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ. เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลินํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ, สงฺขลิขิตํ ลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ จริตพฺพํ, อิทํ น สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ. ยํนูนาหํ เกเส จ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา กาสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา ปริทหิตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺยนฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อคารสฺส หิตํ กสิวาณิชฺชาทิกมฺมํ อคาริยนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ปพฺพชฺชาย นตฺถิ. ตสฺมา ปพฺพชฺชา อนคาริยาติ ญาตพฺพา, ตํ อนคาริยํ. ปพฺพเชยฺยนฺติ ปฏิปชฺเชยฺยํ. อปฺปํ วาติ สหสฺสโต เหฏฺฐา โภคกฺขนฺโธ อปฺโป นาม โหติ, สหสฺสโต ปฏฺฐาย มหา. อาพนฺธนฏฺเฐน ญาติ เอว ปริวฏฺโฏ ญาติปริวฏฺโฏ. โส วีสติยา เหฏฺฐา อปฺโป โหติ, วีสติยา ปฏฺฐาย มหา.

Ở đây, trong câu “Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyyaṃ”, đây là lời nói tóm tắt: Phạm hạnh tam học này, vì phải được thực hành không gián đoạn dù chỉ một ngày cho đến khi đạt được tâm cuối cùng, nên được gọi là hoàn toàn viên mãn. Và vì phải được thực hành không bị ô uế bởi cấu uế phiền não dù chỉ một ngày cho đến khi đạt được tâm cuối cùng, nên được gọi là hoàn toàn thanh tịnh, phải được thực hành như vỏ ốc xà cừ đã được mài giũa, tương tự như vỏ ốc xà cừ đã được rửa sạch. Phạm hạnh này không dễ dàng để người sống tại gia, người ở giữa nhà, thực hành một cách hoàn toàn viên mãn... Vậy, nếu ta cạo bỏ râu tóc, mặc và đắp y phục màu cà-sa do đã thấm vị thuốc nhuộm, là y phục thích hợp cho những người thực hành phạm hạnh, từ bỏ gia đình, xuất gia vào đời sống không gia đình thì thật tốt thay. Và ở đây, vì công việc lợi ích của người tại gia như cày cấy, buôn bán v.v... được gọi là `agāriyaṃ` (việc tại gia), và điều đó không có trong đời sống xuất gia. Do đó, đời sống xuất gia nên được biết là `anagāriya` (không gia đình), là đời sống không gia đình ấy. `Pabbajeyyaṃ` có nghĩa là tôi sẽ thực hành. `Appaṃ vā` (hoặc ít) có nghĩa là: khối tài sản dưới một ngàn được gọi là ít, từ một ngàn trở lên là nhiều. Theo nghĩa ràng buộc, quyến thuộc chính là sự ràng buộc, là sự ràng buộc quyến thuộc. Sự ràng buộc đó, dưới hai mươi người là ít, từ hai mươi người trở lên là nhiều.

๒๙๒. ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโนติ ยา ภิกฺขูนํ อธิสีลสงฺขาตา สิกฺขา, ตญฺจ, ยตฺถ เจเต สห ชีวนฺติ เอกชีวิกา สภาควุตฺติโน [Pg.110] โหนฺติ, ตํ ภควตา ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสงฺขาตํ สาชีวญฺจ ตตฺถ สิกฺขนภาเวน สมาปนฺโนติ ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน. สมาปนฺโนติ สิกฺขํ ปริปูเรนฺโต, สาชีวญฺจ อวีติกฺกมนฺโต หุตฺวา ตทุภยํ อุปคโตติ อตฺโถ. ปาณาติปาตํ ปหายาติอาทีสุ ปาณาติปาตาทิกถา เหฏฺฐา วิตฺถาริตา เอว. ปหายาติ อิมํ ปาณาติปาตเจตนาสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ ปชหิตฺวา. ปฏิวิรโต โหตีติ ปหีนกาลโต ปฏฺฐาย ตโต ทุสฺสีลฺยโต โอรโต วิรโตว โหติ. นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถติ ปรูปฆาตตฺถาย ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อาทาย อวตฺตนโต นิกฺขิตฺตทณฺโฑ เจว นิกฺขิตฺตสตฺโถ จาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา ทณฺฑํ สพฺพมฺปิ อวเสสํ อุปกรณํ สตฺตานํ วิหึสนภาวโต สตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ยํ ปน ภิกฺขู กตฺตรทณฺฑํ วา ทนฺตกฏฺฐวาสึ วา ปิปฺผลกํ วา คเหตฺวา วิจรนฺติ, น ตํ ปรูปฆาตตฺถาย. ตสฺมา นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. ลชฺชีติ ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมนฺนาคโต. ทยาปนฺโนติ ทยํ เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโน. สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ สพฺเพ ปาณภูเต หิเตน อนุกมฺปโก. ตาย ทยาปนฺนตาย สพฺเพสํ ปาณภูตานํ หิตจิตฺตโกติ อตฺโถ. วิหรตีติ อิริยติ ปาเลติ.

292. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno có nghĩa là: học giới nào của các vị Tỳ-khưu được gọi là tăng thượng giới, và trong đó các vị này cùng nhau sinh sống, có cùng một đời sống, có cùng một cách hành xử, và mạng sống chung ấy được gọi là học giới do Đức Thế Tôn chế định, vị ấy đã thành tựu trong đó bằng cách thực hành, do đó được gọi là bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno (người đã thành tựu học giới và mạng sống chung của các Tỳ-khưu). Samāpanno có nghĩa là: người làm viên mãn học giới, và không vi phạm mạng sống chung, đã đạt đến cả hai điều ấy. Trong các câu bắt đầu bằng Pāṇātipātaṃ pahāya (từ bỏ sát sanh), lời nói về sát sanh v.v... đã được giải rộng ở dưới. Pahāya có nghĩa là từ bỏ ác giới này, được gọi là tác ý sát sanh. Paṭivirato hoti (trở thành người từ bỏ) có nghĩa là: kể từ khi đã từ bỏ, vị ấy tránh xa, từ bỏ ác giới ấy. Nihitadaṇḍo nihitasattho (người đã bỏ gậy, bỏ khí giới) có nghĩa là: vì không cầm gậy hay khí giới để làm hại người khác, nên có nghĩa là người đã bỏ gậy xuống, người đã bỏ khí giới xuống. Ở đây, ngoài gậy ra, tất cả các dụng cụ còn lại, vì có tính chất làm hại chúng sanh, nên được biết là “khí giới” (satthaṃ). Còn như các vị Tỳ-khưu đi lại mang theo gậy chống, dao cạo que xỉa răng, hoặc dao nhỏ, những thứ đó không phải để làm hại người khác. Do đó, các vị ấy được gọi là “những người đã bỏ gậy, bỏ khí giới”. Lajjī (người có lòng hổ thẹn) có nghĩa là: người có lòng hổ thẹn, với đặc tính ghê tởm điều ác. Dayāpanno (người có lòng bi) có nghĩa là: vị ấy đã đạt đến lòng bi, tâm từ. Sabbapāṇabhūtahitānukampī (người thương xót vì lợi ích của tất cả chúng sanh) có nghĩa là: người thương xót tất cả chúng sanh với lòng mong cầu lợi ích. Do lòng bi mẫn ấy, vị ấy có tâm mong cầu lợi ích cho tất cả chúng sanh, đây là ý nghĩa. Viharati (sống, trú) có nghĩa là: duy trì oai nghi, giữ gìn.

ทินฺนเมว อาทิยตีติ ทินฺนาทายี. จิตฺเตนปิ ทินฺนเมว ปฏิกงฺขตีติ ทินฺนปาฏิกงฺขี. เถเนตีติ เถโน. น เถเนน อเถเนน. อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน. อตฺตนาติ อตฺตภาเวน, อเถนํ สุจิภูตํ อตฺตภาวํ กตฺวา วิหรตีติ วุตฺตํ โหติ.

Vị ấy chỉ nhận lấy vật đã được cho, do đó là dinnādāyī (người nhận vật đã cho). Vị ấy cũng chỉ mong muốn vật đã được cho bằng tâm, do đó là dinnapāṭikaṅkhī (người mong đợi vật đã cho). Thena (bằng cách trộm cắp) có nghĩa là kẻ trộm. Không phải bằng cách trộm cắp, mà bằng cách không trộm cắp. Chỉ bằng cách không trộm cắp, trở nên trong sạch. Attanā (với tự thân) có nghĩa là bằng tự thân (attabhāva); có nghĩa là, vị ấy sống bằng cách làm cho tự thân trở nên không trộm cắp, trong sạch.

อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ. พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ อาจารํ จรตีติ พฺรหฺมจารี. อาราจารีติ อพฺรหฺมจริยโต ทูรจารี. เมถุนาติ ราคปริยุฏฺฐานวเสน สทิสตฺตา เมถุนกาติ ลทฺธโวหาเรหิ ปฏิเสวิตพฺพโต เมถุนาติ สงฺขํ คตา อสทฺธมฺมา. คามธมฺมาติ คามวาสีนํ ธมฺมา.

Abrahmacariyaṃ có nghĩa là hạnh không cao thượng. Người thực hành hạnh cao thượng, ưu việt là brahmacārī (người sống phạm hạnh). Ārācārī (người có hạnh xa lìa) là người có hạnh xa lìa phi phạm hạnh. Methunā (hành dâm) là những pháp bất thiện được gọi như vậy vì chúng được thực hành bởi những người (nam và nữ) có tên gọi là methunaka do sự tương đồng về việc bị tham ái chi phối. Gāmadhammā (pháp của dân làng) có nghĩa là pháp của những người sống trong làng.

สจฺจํ วทตีติ สจฺจวาที. สจฺเจน สจฺจํ สนฺทหติ ฆเฏตีติ สจฺจสนฺโธ, น อนฺตรนฺตรา มุสา วทตีติ อตฺโถ. โย หิ ปุริโส กทาจิ มุสา วทติ, กทาจิ สจฺจํ, ตสฺส มุสาวาเทน อนฺตริตตฺตา สจฺจํ สจฺเจน น ฆฏียติ[Pg.111]. ตสฺมา น โส สจฺจสนฺโธ, อยํ ปน น ตาทิโส, ชีวิตเหตุปิ มุสาวาทํ อวตฺวา สจฺเจน สจฺจํ สนฺทหติเยวาติ สจฺจสนฺโธ. เถโตติ ถิโร, ถิรกโถติ อตฺโถ. เอโก หิ ปุคฺคโล หลิทฺทิราโค วิย, ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย, อสฺสปิฏฺเฐ ฐปิตกุมฺภณฺฑมิว จ น ถิรกโถ โหติ. เอโก ปาสาณเลขา วิย อินฺทขิโล วิย จ ถิรกโถ โหติ; อสินา สีเส ฉิชฺชนฺเตปิ ทฺเว กถา น กเถติ; อยํ วุจฺจติ เถโต. ปจฺจยิโกติ ปตฺติยายิตพฺพโก, สทฺธายิโกติ อตฺโถ. เอกจฺโจ หิ ปุคฺคโล น ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘มา ตสฺส วจนํ สทฺทหถา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เอโก ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ยทิ เตน วุตฺตํ, อิทเมว ปมาณํ, อิทานิ อุปปริกฺขิตพฺพํ นตฺถิ, เอวเมว อิท’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ปจฺจยิโก. อวิสํวาทโก โลกสฺสาติ ตาย สจฺจวาทิตาย โลกํ น วิสํวาเทตีติ อตฺโถ.

Vị ấy nói lời chân thật, do đó là saccavādī (người nói thật). Vị ấy dùng lời thật để kết nối với lời thật, do đó là saccasandho (người nối kết sự thật), có nghĩa là không nói dối xen kẽ. Thật vậy, người nào có khi nói dối, có khi nói thật, do bị lời nói dối xen vào, nên lời thật của người ấy không kết nối với lời thật. Do đó, người ấy không phải là saccasandho. Nhưng người này thì không như vậy; dù vì mạng sống cũng không nói dối, chỉ dùng lời thật để kết nối với lời thật, do đó là saccasandho. Theto (kiên định) có nghĩa là vững chắc, có lời nói vững chắc. Thật vậy, có người có lời nói không vững chắc, giống như màu nhuộm nghệ, như cọc cây mục cắm trong đống trấu, và như quả bí đặt trên yên ngựa. Có người có lời nói vững chắc như đường vạch trên đá, như cột trụ của Indra; dù bị chém vào đầu bằng gươm cũng không nói hai lời; người này được gọi là theto. Paccayiko (đáng tin cậy) có nghĩa là người đáng tin cậy, người đáng tin tưởng. Thật vậy, có người không đáng tin cậy; khi được hỏi “Lời này do ai nói?”, và trả lời “Do người kia nói”, thì phải nói rằng “Đừng tin lời của người đó”. Có người đáng tin cậy; khi được hỏi “Lời này do ai nói?”, và trả lời “Do người kia nói”, thì phải nói rằng “Nếu người đó đã nói, thì đây chính là chuẩn mực, bây giờ không cần phải xem xét lại nữa, việc này đúng là như vậy”; người này được gọi là paccayiko. Avisaṃvādako lokassa (người không lừa dối thế gian) có nghĩa là: do nói lời chân thật ấy, vị ấy không lừa dối thế gian.

อิเมสํ เภทายาติ เยสํ อิโต สุตฺวาติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ, เตสํ เภทาย. ภินฺนานํ วา สนฺธาตาติ ทฺวินฺนมฺปิ มิตฺตานํ วา สมานุปชฺฌายกาทีนํ วา เกนจิเทว การเณน ภินฺนานํ เอกเมกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อีทิเส กุเล ชาตานํ เอวํ พหุสฺสุตานํ อิทํ น ยุตฺต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา สนฺธานํ กตฺตา. อนุปฺปทาตาติ สนฺธานานุปฺปทาตา, ทฺเว ชเน สมคฺเค ทิสฺวา, ‘‘ตุมฺหากํ เอวรูเป กุเล ชาตานํ เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตานํ อนุจฺฉวิกเมต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ทฬฺหีกมฺมํ กตฺตาติ อตฺโถ. สมคฺโค อาราโม อสฺสาติ สมคฺคาราโม. ยตฺถ สมคฺคา นตฺถิ, ตตฺถ วสิตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘สมคฺคราโม’’ติปิ ปาฬิ, อยเมเวตฺถ อตฺโถ. สมคฺครโตติ สมคฺเคสุ รโต, เต ปหาย อญฺญตฺร คนฺตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺเค ทิสฺวาปิ สุตฺวาปิ นนฺทตีติ สมคฺคนนฺที. สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตาติ ยา วาจา สตฺเต สมคฺเคเยว กโรติ, ตํ สามคฺคิคุณปริทีปกเมว วาจํ ภาสติ, น อิตรนฺติ.

"Imesaṃ bhedāyāti" có nghĩa là: Nghe từ nơi này, tức là nghe được điều gì ở gần những người nào đã được nói đến, (nói lại) để chia rẽ những người ấy. "Bhinnānaṃ vā sandhātāti" có nghĩa là: Hoặc là người hàn gắn những kẻ đã chia rẽ. Khi hai người bạn hoặc những người cùng thầy v.v... vì một lý do nào đó mà đã chia rẽ, vị ấy đến gần từng người một, nói những lời như: "Đối với các vị, những người sinh ra trong gia đình như thế này, những người học rộng như thế này, điều này không thích hợp", và trở thành người hàn gắn. "Anuppadātāti" có nghĩa là người củng cố sự hàn gắn. Thấy hai người hòa hợp, vị ấy nói những lời như: "Điều này thích hợp với các vị, những người sinh ra trong gia đình như thế này, những người có những đức tính như thế này", và làm cho sự hòa hợp được vững chắc. Đó là ý nghĩa. "Samaggārāmo" là người có sự hòa hợp làm khu vườn vui thú. Nghĩa là, nơi nào không có sự hòa hợp, vị ấy cũng không muốn ở. Cũng có bản Pāḷi là "samaggarāmo", ý nghĩa cũng như vậy. "Samaggarato" là người ưa thích những người hòa hợp, không muốn từ bỏ họ để đi nơi khác. Đó là ý nghĩa. "Samagganandī" là người hoan hỷ khi thấy hoặc nghe những người hòa hợp. "Nói lời tạo sự hòa hợp" có nghĩa là: Lời nói nào làm cho chúng sanh hòa hợp, vị ấy chỉ nói lời ấy, lời làm sáng tỏ đức tính của sự hòa hợp, chứ không nói lời khác.

เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺสา เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ เอตฺถ วุตฺตเนลํ วิย. กณฺณสุขาติ [Pg.112] พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ, อปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี, ปุเร สํวทฺธนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี, ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี, นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ, ปิติมตฺตํ ปิตาติ, มาติมตฺตํ มาตาติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุโน ชนสฺส มนาปา จิตฺตวุทฺธิกราติ พหุชนมนาปา.

"Nelā" có nghĩa là: "Elaṃ" được gọi là lỗi lầm; lời nói ấy không có lỗi lầm ("na assā elaṃ"), nên gọi là "nelā", nghĩa là không có lỗi lầm. Giống như từ "nela" đã được nói trong câu "Nelaṅgo setapacchādo". "Kaṇṇasukhā" (dễ nghe) là vì âm thanh ngọt ngào nên làm cho tai dễ chịu, không gây đau tai như bị kim châm. "Pemanīyā" (đáng yêu) là vì ý nghĩa ngọt ngào, không gây ra sự tức giận trong toàn thân mà chỉ sinh ra tình thương. "Hadayaṅgamā" (đi vào lòng người) là vì đi vào trái tim, không bị cản trở, dễ dàng đi vào tâm trí. "Porī" (tao nhã, lịch sự) là vì đầy đủ đức tính nên là lời nói của người xưa ("pure bhavā"); cũng có nghĩa là tinh tế như một thiếu nữ khuê các được nuôi dưỡng trong thành phố; cũng là "purassa esā" (lời nói của người thành thị), nghĩa là lời nói của người dân thành thị. Quả thật, người dân thành thị có lời nói thích hợp, họ gọi người đáng tuổi cha là "cha", người đáng tuổi mẹ là "mẹ", người đáng tuổi anh là "anh". Lời nói như vậy được nhiều người yêu mến, nên gọi là "bahujanakantā" (được nhiều người yêu mến). Chính vì được yêu mến nên làm cho nhiều người hài lòng, làm cho tâm trí phát triển, nên gọi là "bahujanamanāpā" (làm đẹp lòng nhiều người).

กาเลน วทตีติ กาลวาที, วตฺตพฺพยุตฺตกาลํ สลฺลกฺเขตฺวา วทตีติ อตฺโถ. ภูตํ ตจฺฉํ สภาวเมว วทตีติ ภูตวาที. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺถสนฺนิสฺสิตเมว กตฺวา วทตีติ อตฺถวาที. นวโลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ ธมฺมวาที. สํวรวินยปหานวินยสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ วินยวาที. นิธานํ วุจฺจติ ฐปโนกาโส, นิธานมสฺสา อตฺถีติ นิธานวตี, หทเย นิธาตพฺพ ยุตฺตวาจํ ภาสิตาติ อตฺโถ. กาเลนาติ เอวรูปึ ภาสมาโนปิ จ ‘‘อหํ นิธานวตึ วาจํ ภาสิสฺสามี’’ติ น อกาเลน ภาสติ, ยุตฺตกาลํ ปน อเวกฺขิตฺวา ภาสตีติ อตฺโถ. สาปเทสนฺติ สอุปมํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ปริยนฺตวตินฺติ ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา ยถาสฺสา ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ, เอวํ ภาสตีติ อตฺโถ. อตฺถสํหิตนฺติ อเนเกหิปิ นเยหิ วิภชนฺเตน ปริยาทาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อตฺถสมฺปนฺนํ, ยํ วา โส อตฺถวาที อตฺถํ วทติ, เตน อตฺเถน สํหิตตฺตา อตฺถสํหิตํ วาจํ ภาสติ, น อญฺญํ นิกฺขิปิตฺวา อญฺญํ ภาสตีติ วุตฺตํ โหติ.

"Kālavādī" (người nói đúng lúc) là người nói đúng lúc; nghĩa là, ghi nhận thời điểm thích hợp để nói rồi mới nói. "Bhūtavādī" (người nói thật) là người chỉ nói điều có thật, đúng đắn, đúng bản chất. "Atthavādī" (người nói lời hữu ích) là người chỉ nói những điều liên quan đến lợi ích trong hiện tại và tương lai. "Dhammavādī" (người nói Pháp) là người nói những điều liên quan đến chín Pháp siêu thế. "Vinayavādī" (người nói Luật) là người nói những điều liên quan đến Luật phòng hộ và Luật đoạn trừ. "Nidhānavatī" (lời nói có cơ sở) là: Nơi để đặt được gọi là "nidhāna"; lời nói ấy có nơi để đặt ("nidhānaṃ assā atthi"), nên gọi là "nidhānavatī"; nghĩa là nói lời thích hợp để ghi nhớ trong lòng. "Kālena" (đúng lúc) có nghĩa là: Dù nói lời như vậy, vị ấy cũng không nói sai lúc với ý nghĩ "Ta sẽ nói lời có cơ sở", mà chỉ nói sau khi đã xem xét thời điểm thích hợp. "Sāpadesaṃ" (có dẫn chứng) nghĩa là có ví dụ, có lý do. "Pariyantavatī" (có giới hạn) nghĩa là: nói bằng cách chỉ ra giới hạn, để giới hạn của lời nói ấy được nhận biết. "Atthasaṃhitaṃ" (liên quan đến lợi ích) nghĩa là: lời nói đầy đủ ý nghĩa do không thể thấu triệt hết bằng cách phân tích theo nhiều phương pháp. Hoặc, người nói lời hữu ích (atthavādī) nói về lợi ích nào, thì lời nói ấy được gọi là "atthasaṃhitaṃ" vì nó bao hàm lợi ích đó. Điều này có nghĩa là vị ấy không bỏ qua một điều để nói một điều khác.

๒๙๓. พีชคามภูตคามสมารมฺภาติ มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชนฺติ ปญฺจวิธสฺส พีชคามสฺส เจว ยสฺส กสฺสจิ นีลติณรุกฺขาทิกสฺส ภูตคามสฺส จ สมารมฺภา, เฉทนเภทนปจนาทิภาเวน วิโกปนา ปฏิวิรโตติ อตฺโถ. เอกภตฺติโกติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ. เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโตอรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมาโนปิ [Pg.113] เอกภตฺติโกว โหติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกภตฺติโก’’ติ. รตฺติยา โภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรโตติ รตฺตูปรโต. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถํคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม. ตโต วิรตตฺตา วิรโต วิกาลโภชนา. สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา วิสูกํ ปฏาณีภูตํ ทสฺสนนฺติ วิสูกทสฺสนํ. อตฺตนา นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสน นจฺจา จ คีตา จ วาทิตา จ, อนฺตมโส มยูรนจฺจนาทิวเสนาปิ ปวตฺตานํ นจฺจาทีนํ วิสูกภูตา ทสฺสนา จาติ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. นจฺจาทีนิ หิ อตฺตนา ปโยเชตุํ วา ปเรหิ ปโยชาเปตุํ วา ปยุตฺตานิ ปสฺสิตุํ วา เนว ภิกฺขูนํ น ภิกฺขุนีนํ วฏฺฏนฺติ. มาลาทีสุ มาลาติ ยํกิญฺจิ ปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํกิญฺจิ คนฺธชาตํ. วิเลปนนฺติ ฉวิราคกรณํ. ตตฺถ ปิฬนฺธนฺโต ธาเรติ นาม. อูนฏฺฐานํ ปูเรนฺโต มณฺเฑติ นาม. คนฺธวเสน ฉวิราควเสน จ สาทิยนฺโต วิภูเสติ นาม. ฐานํ วุจฺจติ การณํ. ตสฺมา ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย ตานิ มาลาธารณาทีนิ มหาชโน กโรติ, ตโต ปฏิวิรโตติ อตฺโถ.

293. "Bījagāmabhūtagāmasamārambhā" có nghĩa là: từ bỏ việc phá hoại, tức là làm hư hại bằng cách chặt, đập, nấu nướng v.v... đối với năm loại hạt giống là hạt giống từ rễ, hạt giống từ thân, hạt giống từ đốt, hạt giống từ ngọn, và hạt giống từ hạt; và đối với các loại cây cối đã mọc như cỏ xanh, cây cối v.v... bất kỳ loại nào. Đó là ý nghĩa. "Ekabhattiko" (người ăn một bữa) có nghĩa là: Có hai bữa ăn là bữa ăn sáng và bữa ăn tối. Trong đó, bữa ăn sáng được giới hạn trong khoảng thời gian trước giữa trưa, bữa còn lại được giới hạn từ sau giữa trưa đến trước lúc rạng đông. Do đó, dù ăn mười lần trong khoảng thời gian trước giữa trưa, vị ấy vẫn là người ăn một bữa. Do đó, được nói là "người ăn một bữa". Ăn vào ban đêm là "ratti"; người từ bỏ việc đó là "rattūparato" (người từ bỏ ăn đêm). Ăn từ sau giữa trưa cho đến khi mặt trời lặn được gọi là ăn phi thời ("vikālabhojanaṃ"). Vì từ bỏ việc đó, nên gọi là người từ bỏ việc ăn phi thời. "Visūkadassanaṃ" (xem các buổi trình diễn) là: Vì không phù hợp với giáo pháp, việc xem là một cái gai, một chướng ngại. Tự mình múa, hát, chơi nhạc cụ, hoặc sai người khác làm; hoặc xem các buổi trình diễn như múa hát, chơi nhạc cụ, cho đến cả việc xem múa công v.v... đã được tổ chức, những việc xem này là chướng ngại. Tất cả những điều này được gọi là "naccagītavāditavisūkadassanā" (từ bỏ việc xem múa, hát, chơi nhạc cụ, và các buổi trình diễn). Quả thật, đối với các vị tỳ-khưu và tỳ-khưu-ni, việc tự mình tổ chức các buổi múa hát v.v..., hoặc sai người khác tổ chức, hoặc xem các buổi đã được tổ chức đều không thích hợp. Trong các từ "mālā" (vòng hoa) v.v..., "mālā" là bất kỳ loại hoa nào. "Gandha" là bất kỳ loại hương liệu nào. "Vilepana" là việc làm cho da có màu sắc. Trong đó, người đeo thì gọi là "mang" (dhāreti). Người lấp đầy chỗ khuyết thì gọi là "trang điểm" (maṇḍeti). Người thưởng thức bằng mùi hương và màu sắc da thì gọi là "trang hoàng" (vibhūseti). Nguyên nhân được gọi là "ṭhāna". Do đó, vị ấy từ bỏ những việc như đeo vòng hoa v.v... mà người đời thường làm với tâm bất thiện. Đó là ý nghĩa.

อุจฺจาสยนํ วุจฺจติ ปมาณาติกฺกนฺตํ. มหาสยนํ อกปฺปิยตฺถรณํ. ตโต ปฏิวิรโตติ อตฺโถ. ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ โลหมาสโก ชตุมาสโก ทารุมาสโกติ เย โวหารํ คจฺฉนฺติ, ตสฺส อุภยสฺสปิ ปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต, เนว นํ อุคฺคณฺหาติ, น อุคฺคณฺหาเปติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยตีติ อตฺโถ. อามกธญฺญปฏิคฺคหณาติ สาลิวีหิยวโคธูมกงฺคุวรกกุทฺรูสกสงฺขาตสฺส สตฺตวิธสฺสาปิ อามกธญฺญสฺส ปฏิคฺคหณา. น เกวลญฺจ เอเตสํ ปฏิคฺคหณเมว, อามสนมฺปิ ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติเยว. อามกมํสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อญฺญตฺร โอทิสฺส อนุญฺญาตา อามกมํสมจฺฉานํ ปฏิคฺคหณเมว ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติ, โน อามสนํ.

Giường nằm vượt quá kích thước được gọi là giường cao. Vật trải không thích hợp được gọi là giường lớn. Từ bỏ điều đó, đây là ý nghĩa. Jātarūpa là vàng. Rajata là kahāpaṇa, đồng māsa, māsa bằng nhựa cây, māsa bằng gỗ, những thứ được dùng trong giao dịch; từ bỏ việc nhận cả hai thứ đó, không tự mình nhận, không bảo người khác nhận, không vui thích với vật được đặt gần, đây là ý nghĩa. 'Từ bỏ việc nhận ngũ cốc sống' là từ bỏ việc nhận bảy loại ngũ cốc sống được gọi là lúa sāli, lúa vīhi, lúa mạch, lúa mì, kê kaṅgu, kê varaka, và lúa kudrūsaka. Và không chỉ việc nhận chúng, mà ngay cả việc chạm vào cũng không được phép đối với các tỳ khưu. Trong câu 'từ bỏ việc nhận thịt sống', ngoại trừ trường hợp được cho phép đối với thịt được làm riêng, chỉ việc nhận thịt sống và cá sống là không được phép đối với các tỳ khưu, chứ không phải việc chạm vào.

อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อิตฺถีติ ปุริสนฺตรคตา, อิตรา กุมาริกา นาม. ตาสํ ปฏิคฺคหณมฺปิ อามสนมฺปิ อกปฺปิยเมว. ทาสิทาสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ ทาสิทาสวเสเนว เตสํ ปฏิคฺคหณํ น วฏฺฏติ, ‘‘กปฺปิยการกํ ทมฺมิ, อารามิกํ ทมฺมี’’ติ เอวํ วุตฺเต ปน วฏฺฏติ. อเชฬกาทีสุ เขตฺตวตฺถุปริโยสาเนสุ [Pg.114] กปฺปิยากปฺปิยนโย วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตตฺถ เขตฺตํ นาม ยสฺมึ ปุพฺพณฺณํ รุหติ. วตฺถุ นาม ยสฺมึ อปรณฺณํ รุหติ. ยตฺถ วา อุภยมฺปิ รุหติ, ตํ เขตฺตํ. ตทตฺถาย อกตภูมิภาโค วตฺถุ. เขตฺตวตฺถุสีเสน เจตฺถ วาปิตฬากาทีนิปิ สงฺคหิตาเนว. ทูเตยฺยํ วุจฺจติ ทูตกมฺมํ, คิหีนํ ปณฺณํ วา สาสนํ วา คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ปหิณคมนํ วุจฺจติ ฆรา ฆรํ เปสิตสฺส ขุทฺทกคมนํ. อนุโยโค นาม ตทุภยกรณํ, ตสฺมา ทูเตยฺยปหิณคมนานํ อนุโยคาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Trong câu 'nhận phụ nữ và thiếu nữ', itthī là người phụ nữ đã từng quan hệ với đàn ông, người còn lại gọi là kumārikā. Việc nhận và cả việc chạm vào họ đều không thích hợp. Trong câu 'nhận nữ tỳ và nam tỳ', việc nhận họ với tư cách là nữ tỳ và nam tỳ là không được phép, nhưng nếu nói: 'Tôi cúng dường người làm công việc thích hợp (kappiyakāraka), tôi cúng dường người phục vụ trong tu viện (ārāmika)' thì được phép. Đối với dê, cừu, v.v., cho đến ruộng và đất, phương pháp về những gì thích hợp và không thích hợp nên được xem xét theo Luật tạng. Ở đây, khetta là nơi ngũ cốc (pubbaṇṇa) mọc lên. Vatthu là nơi các loại đậu (aparaṇṇa) mọc lên. Hoặc nơi cả hai mọc lên, đó là khetta. Phần đất chưa được chuẩn bị cho mục đích đó là vatthu. Và ở đây, dưới tiêu đề ruộng và đất, các hồ chứa, ao, v.v., cũng được bao gồm. Dūteyya được gọi là công việc của người đưa tin, tức là nhận quà hoặc tin nhắn của người tại gia và đi đến những nơi khác nhau. Pahiṇagamana được gọi là việc đi lại lặt vặt của người được sai đi từ nhà này sang nhà khác. Anuyoga là việc làm cả hai điều đó, do đó, 'anuyoga của dūteyya và pahiṇagamana' nên được hiểu theo nghĩa này ở đây.

กยวิกฺกยาติ กยา จ วิกฺกยา จ. ตุลากูฏาทีสุ กูฏนฺติ วญฺจนํ. ตตฺถ ตุลากูฏํ ตาว รูปกูฏํ องฺคกูฏํ คหณกูฏํ ปฏิจฺฉนฺนกูฏนฺติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ รูปกูฏํ นาม ทฺเว ตุลา สรูปา กตฺวา คณฺหนฺโต มหติยา คณฺหาติ, ททนฺโต ขุทฺทิกาย เทติ. องฺคกูฏํ นาม คณฺหนฺโต ปจฺฉาภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ, ททนฺโต ปุพฺพภาเค. คหณกูฏํ นาม คณฺหนฺโต มูเล รชฺชุํ คณฺหาติ, ททนฺโต อคฺเค. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ นาม ตุลํ สุสิรํ กตฺวา อนฺโต อยจุณฺณํ ปกฺขิปิตฺวา คณฺหนฺโต ตํ ปจฺฉาภาเค กโรติ, ททนฺโต อคฺคภาเค. กํโส วุจฺจติ สุวณฺณปาติ, ตาย วญฺจนํ กํสกูฏํ. กถํ? เอกํ สุวณฺณปาตึ กตฺวา อญฺญา ทฺเว ติสฺโส โลหปาติโย สุวณฺณวณฺณา กโรติ, ตโต ชนปทํ คนฺตฺวา กิญฺจิเทว อทฺธกุลํ ปวิสิตฺวา, ‘‘สุวณฺณภาชนานิ กิณถา’’ติ วตฺวา อคฺเฆ ปุจฺฉิเต สมคฺฆตรํ ทาตุกามา โหนฺติ. ตโต เตหิ ‘‘กถํ อิเมสํ สุวณฺณภาโว ชานิตพฺโพ’’ติ วุตฺเต – ‘‘วีมํสิตฺวา คณฺหถา’’ติ สุวณฺณปาตึ ปาสาเณ ฆํสิตฺวา สพฺพา ปาติโย ทตฺวา คจฺฉติ.

Kayavikkaya là mua và bán. Trong tulākūṭa, v.v., kūṭa có nghĩa là gian lận. Ở đây, trước hết, gian lận bằng cân (tulākūṭa) có bốn loại: gian lận về hình dạng (rūpakūṭa), gian lận về bộ phận (aṅgakūṭa), gian lận về cách cầm (gahaṇakūṭa), và gian lận che giấu (paṭicchannakūṭa). Ở đây, rūpakūṭa là làm hai cái cân có hình dạng giống nhau; khi nhận thì dùng cái cân lớn, khi đưa thì dùng cái cân nhỏ. Aṅgakūṭa là khi nhận thì dùng tay ấn vào phần sau của đòn cân, khi đưa thì ấn vào phần trước. Gahaṇakūṭa là khi nhận thì cầm dây ở gốc, khi đưa thì cầm ở ngọn. Paṭicchannakūṭa là làm cho đòn cân rỗng ruột, bỏ bột sắt vào bên trong; khi nhận thì làm cho bột sắt dồn về phía sau, khi đưa thì làm cho nó dồn về phía trước. Kaṃsa được gọi là cái bát bằng vàng; gian lận bằng nó là kaṃsakūṭa. Bằng cách nào? Người ta làm một cái bát bằng vàng và hai ba cái bát bằng đồng khác có màu vàng. Sau đó, đi đến một vùng quê, vào một gia đình giàu có nào đó và nói: 'Hãy mua những chiếc bát vàng này'. Khi được hỏi giá, họ tỏ ra muốn bán với giá rất phải chăng. Sau đó, khi những người kia hỏi: 'Làm thế nào để biết được những cái này là vàng?', họ trả lời: 'Hãy kiểm tra rồi lấy'. Họ mài chiếc bát vàng trên đá thử, rồi đưa tất cả các bát và bỏ đi.

มานกูฏํ นาม หทยเภทสิขาเภทรชฺชุเภทวเสน ติวิธํ โหติ. ตตฺถ หทยเภโท สปฺปิเตลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต เหฏฺฐา ฉิทฺเทน มาเนน, ‘‘สณิกํ อาสิญฺจา’’ติ วตฺวา อนฺโตภาชเน พหุํ ปคฺฆราเปตฺวา คณฺหาติ; ททนฺโต ฉิทฺทํ ปิธาย สีฆํ ปูเรตฺวา เทติ. สิขาเภโท ติลตณฺฑุลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต สณิกํ สิขํ อุสฺสาเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต เวเคน ปูเรตฺวา สิขํ ฉินฺทนฺโต เทติ. รชฺชุเภโท เขตฺตวตฺถุมินนกาเล ลพฺภติ. ลญฺชํ อลภนฺตา หิ เขตฺตํ อมหนฺตมฺปิ มหนฺตํ กตฺวา มินนฺติ.

Gian lận bằng dụng cụ đo lường (mānakūṭa) có ba loại: hadayabheda, sikhābheda, và rajjubheda. Trong đó, hadayabheda xảy ra khi đo lường bơ sữa, dầu, v.v. Thật vậy, khi nhận những thứ đó, người ta dùng một dụng cụ đo có lỗ ở dưới, nói: 'Hãy rót từ từ', và làm cho một lượng lớn chảy vào thùng chứa của mình rồi nhận lấy; khi đưa, người ta bịt lỗ lại, đổ đầy nhanh chóng và đưa đi. Sikhābheda xảy ra khi đo lường vừng, gạo, v.v. Thật vậy, khi nhận những thứ đó, người ta vun ngọn lên từ từ rồi nhận lấy; khi đưa, người ta đổ đầy nhanh chóng và gạt ngọn đi rồi đưa. Rajjubheda xảy ra khi đo lường ruộng và đất. Thật vậy, khi không nhận được hối lộ, họ đo một thửa ruộng không lớn thành lớn.

อุกฺโกฏนาทีสุ [Pg.115] อุกฺโกฏนนฺติ สามิเก อสฺสามิเก กาตุํ ลญฺชคฺคหณํ. วญฺจนนฺติ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ ปเรสํ วญฺจนํ. ตตฺริทเมกํ วตฺถุ – เอโก กิร ลุทฺทโก มิคญฺจ มิคโปตกญฺจ คเหตฺวา อาคจฺฉติ. ตเมโก ธุตฺโต, ‘‘กึ, โภ, มิโค อคฺฆติ, กึ มิคโปตโก’’ติ อาห. ‘‘มิโค ทฺเว กหาปเณ มิคโปตโก เอก’’นฺติ จ วุตฺเต กหาปณํ ทตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺโต, ‘‘น เม, โภ, มิคโปตเกน อตฺโถ, มิคํ เม เทหี’’ติ อาห. เตน หิ ‘‘ทฺเว กหาปเณ เทหี’’ติ. โส อาห – ‘‘นนุ เต, โภ, มยา ปฐมํ เอโก กหาปโณ ทินฺโน’’ติ. อาม ทินฺโนติ. ‘‘อิมมฺปิ มิคโปตกํ คณฺห, เอวํ โส จ กหาปโณ อยญฺจ กหาปณคฺฆนโก มิคโปตโกติ ทฺเว กหาปณา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. โส การณํ วทตีติ สลฺลกฺเขตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา มิคํ อทาสีติ.

Trong ukkoṭana, v.v., ukkoṭana là nhận hối lộ để biến chủ sở hữu thành không phải chủ sở hữu. Vañcana là lừa dối người khác bằng những mưu kế này hay mưu kế khác. Đây là một câu chuyện về điều đó: Tương truyền, một người thợ săn bắt được một con nai và một con nai con rồi đi đến. Một kẻ lừa đảo hỏi anh ta: 'Này bạn, con nai giá bao nhiêu, con nai con giá bao nhiêu?'. Khi được trả lời: 'Con nai hai kahāpaṇa, con nai con một', hắn đưa một kahāpaṇa, lấy con nai con, đi một đoạn rồi quay lại và nói: 'Này bạn, tôi không cần con nai con, hãy đưa cho tôi con nai lớn'. (Người thợ săn nói:) 'Vậy thì hãy đưa hai kahāpaṇa'. Hắn nói: 'Này bạn, chẳng phải tôi đã đưa cho bạn một kahāpaṇa rồi sao?'. (Người thợ săn nói:) 'Phải, đã đưa rồi'. (Kẻ lừa đảo nói:) 'Hãy nhận lại cả con nai con này nữa. Như vậy, đồng kahāpaṇa đó và con nai con này trị giá một kahāpaṇa, sẽ là hai kahāpaṇa'. Người thợ săn, nhận thấy rằng anh ta nói có lý, đã lấy lại con nai con và đưa con nai lớn.

นิกตีติ โยควเสน วา มายาวเสน วา อปามงฺคํ ปามงฺคนฺติ, อมณึ มณินฺติ, อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ กตฺวา ปฏิรูปเกน วญฺจนํ. สาจิโยโคติ กุฏิลโยโค, เอเตสํเยว อุกฺโกฏนาทีนเมตํ นามํ, ตสฺมา อุกฺโกฏนสาจิโยโค วญฺจนสาจิโยโค นิกติสาจิโยโคติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกจิ อญฺญํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺส ปริวตฺตนํ สาจิโยโคติ วทนฺติ. ตํ ปน วญฺจเนเนว สงฺคหิตํ. เฉทนาทีสุ เฉทนนฺติ หตฺถจฺเฉทนาทิ. วโธติ มารณํ. พนฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ พนฺธนํ. วิปราโมโสติ หิมวิปราโมโส คุมฺพวิปราโมโสติ ทุวิโธ. ยํ หิมปาตสมเย หิเมน ปฏิจฺฉนฺนา หุตฺวา มคฺคปฏิปนฺนํ ชนํ มุสนฺติ, อยํ หิมวิปราโมโส. ยํ คุมฺพาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนา มุสนฺติ, อยํ คุมฺพวิปราโมโส. อาโลโป วุจฺจติ คามนิคมาทีนํ วิโลปกรณํ. สหสากาโรติ สาหสิกกิริยา, เคหํ ปวิสิตฺวา มนุสฺสานํ อุเร สตฺถํ ฐเปตฺวา อิจฺฉิตภณฺฑคฺคหณํ. เอวเมตสฺมา เฉทน…เป… สหสาการา ปฏิวิรโต โหติ.

Nikatī có nghĩa là sự lừa dối bằng vật giả, bằng cách làm cho cái không phải là cúi đầu thành là cúi đầu, cái không phải là ngọc thành là ngọc, cái không phải là vàng thành là vàng, hoặc do sức mạnh của phép thuật hoặc do sức mạnh của ảo thuật. Sāciyogo là hành vi quanh co; đây chính là tên gọi của những điều như ukkoṭana (bóp méo sự thật). Do đó, ở đây ý nghĩa cần được hiểu là: ukkoṭanasāciyogo (hành vi quanh co bằng cách bóp méo sự thật), vañcanasāciyogo (hành vi quanh co bằng cách lừa dối), nikatisāciyogo (hành vi quanh co bằng cách gian xảo). Một số người nói rằng sāciyogo là việc tráo đổi vật này với vật khác sau khi cho xem một vật. Nhưng điều đó đã được bao gồm trong sự lừa dối (vañcana). Trong các điều như chedana (chặt, cắt), chedana có nghĩa là chặt tay, v.v. Vadha có nghĩa là giết. Bandha có nghĩa là trói buộc bằng dây thừng, v.v. Viparāmosa có hai loại: himaviparāmosa (cướp trong sương mù) và gumbaviparāmosa (cướp trong bụi rậm). Việc những kẻ cướp ẩn mình trong sương mù vào lúc sương rơi và cướp bóc người đi đường, đây là himaviparāmosa. Việc chúng ẩn mình trong bụi rậm, v.v. và cướp bóc, đây là gumbaviparāmosa. Ālopo được gọi là hành động cướp phá làng mạc, thị trấn, v.v. Sahasākāro là hành động bạo lực, là việc xông vào nhà, dí vũ khí vào ngực người ta và lấy đi tài sản mong muốn. Như vậy, vị ấy từ bỏ việc chặt (tay chân)... cho đến hành động bạo lực.

๒๙๔. โส สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ สฺวายํ ภิกฺขุ เหฏฺฐา วุตฺเตน จตูสุ ปจฺจเยสุ ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต โหติ. อิมินา ปน ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน อฏฺฐ ปริกฺขารา วฏฺฏนฺติ ตีณิ จีวรานิ ปตฺโต ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนวาสิ เอกา สูจิ กายพนฺธนํ ปริสฺสาวนนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

294. Vị ấy là người tri túc có nghĩa là: Vị Tỳ khưu này có đầy đủ sự tri túc với bất cứ vật dụng nào có được theo mười hai cách trong bốn món vật dụng đã được nói ở dưới. Đối với vị Tỳ khưu có đầy đủ sự tri túc với bất cứ vật dụng nào có được theo mười hai cách này, tám vật dụng là thích hợp, đó là: ba y, bình bát, dao nhỏ để cắt tăm xỉa răng, một cây kim, dây thắt lưng, và đồ lọc nước. Và điều này cũng đã được nói rằng –

‘‘ติจีวรญฺจ [Pg.116] ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ;

ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ.

Ba y và bình bát, dao nhỏ, kim và dây thắt lưng; cùng với đồ lọc nước, tám vật dụng này là (thích hợp) cho vị Tỳ khưu chuyên tâm thực hành.

เต สพฺเพปิ กายปริหาริกาปิ โหนฺติ กุจฺฉิปริหาริกาปิ. กถํ? ติจีวรํ ตาว นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา จ วิจรณกาเล กายํ ปริหรติ โปเสตีติ กายปริหาริกํ โหติ, จีวรกณฺเณน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ปิวนกาเล ขาทิตพฺพผลาผลคฺคหณกาเล จ กุจฺฉึ ปริหรติ โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํ โหติ. ปตฺโตปิ เตน อุทกํ อุทฺธริตฺวา นหานกาเล กุฏิปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริโก โหติ, อาหารํ คเหตฺวา ภุญฺชนกาเล กุจฺฉิปริหาริโก โหติ. วาสิปิ ตาย ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนกาเล มญฺจปีฐานํ องฺคปาทจีวรกุฏิทณฺฑกสชฺชนกาเล จ กายปริหาริกา โหติ, อุจฺฉุจฺเฉทนนาฬิเกราทิตจฺฉนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. สูจิปิ จีวรสิพฺพนกาเล กายปริหาริกา โหติ, ปูวํ วา ผลํ วา วิชฺฌิตฺวา ขาทนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา วิจรณกาเล กายปริหาริกํ, อุจฺฉุอาทีนิ พนฺธิตฺวา คหณกาเล กุจฺฉิปริหาริกํ. ปริสฺสาวนํ เตน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา นหานกาเล, เสนาสนปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริกํ, ปานียปริสฺสาวนกาเล เตเนว ติลตณฺฑุลปุถุกาทีนิ คเหตฺวา ขาทนกาเล จ กุจฺฉิปริหาริกํ. อยํ ตาว อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส ปริกฺขารมตฺตา.

Tất cả những vật dụng ấy vừa là vật để bảo hộ thân, vừa là vật để bảo hộ bụng. Như thế nào? Trước hết, ba y, do được dùng để mặc và đắp khi đi lại, nó bảo hộ, nuôi dưỡng thân, nên là vật bảo hộ thân; do dùng góc y để lọc nước khi uống và khi nhận các loại trái cây có thể ăn, nó bảo hộ, nuôi dưỡng bụng, nên là vật bảo hộ bụng. Bình bát cũng vậy, do dùng nó để múc nước khi tắm và khi sửa sang cốc liêu, nó là vật bảo hộ thân; khi nhận vật thực và dùng, nó là vật bảo hộ bụng. Dao nhỏ cũng vậy, do dùng nó khi cắt tăm xỉa răng và khi sửa soạn các bộ phận, chân của giường, ghế, y, cốc, gậy, nó là vật bảo hộ thân; khi cắt mía, dừa, v.v., nó là vật bảo hộ bụng. Kim cũng vậy, khi may y, nó là vật bảo hộ thân; khi xiên bánh hoặc trái cây để ăn, nó là vật bảo hộ bụng. Dây thắt lưng, khi thắt lại và đi lại, nó là vật bảo hộ thân; khi buộc mía, v.v. để mang đi, nó là vật bảo hộ bụng. Đồ lọc nước, do dùng nó để lọc nước khi tắm và khi sửa sang chỗ ở, nó là vật bảo hộ thân; khi lọc nước uống và khi dùng chính nó để lấy mè, gạo, cốm, v.v. để ăn, nó là vật bảo hộ bụng. Đây là mức độ vật dụng của vị Tỳ khưu có tám vật dụng.

นวปริกฺขาริกสฺส ปน เสยฺยํ ปวิสนฺตสฺส ตตฺรฏฺฐกปจฺจตฺถรณํ วา กุญฺจิกา วา วฏฺฏติ. ทสปริกฺขาริกสฺส นิสีทนํ วา จมฺมขณฺฑํ วา วฏฺฏติ. เอกาทสปริกฺขาริกสฺส กตฺตรยฏฺฐิ วา เตลนาฬิกา วา วฏฺฏติ. ทฺวาทสปริกฺขาริกสฺส ฉตฺตํ วา อุปาหนา วา วฏฺฏติ. เอเตสุ จ อฏฺฐปริกฺขาริโกว สนฺตุฏฺโฐ, อิตเร อสนฺตุฏฺฐา, มหิจฺฉา มหาภาราติ น วตฺตพฺพา. เอเตปิ หิ อปฺปิจฺฉาว สนฺตุฏฺฐาว สุภราว สลฺลหุกวุตฺติโนว. ภควา ปน นยิมํ สุตฺตํ เตสํ วเสน กเถสิ, อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส วเสน กเถสิ. โส หิ ขุทฺทกวาสิญฺจ สูจิญฺจ ปริสฺสาวเน ปกฺขิปิตฺวา ปตฺตสฺส อนฺโต ฐเปตฺวา ปตฺตํ อํสกูเฏ ลคฺเคตฺวา ติจีวรํ กายปฏิพทฺธํ กตฺวา เยนิจฺฉกํ สุขํ ปกฺกมติ. ปฏินิวตฺเตตฺวา คเหตพฺพํ นามสฺส น โหติ, อิติ [Pg.117] อิมสฺส ภิกฺขุโน สลฺลหุกวุตฺติตํ ทสฺเสนฺโต ภควา, สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรนาติอาทิมาห.

Còn đối với vị Tỳ khưu có chín vật dụng, khi vào chỗ ngủ, tấm trải giường hoặc chìa khóa là thích hợp. Đối với vị có mười vật dụng, tọa cụ hoặc một mảnh da là thích hợp. Đối với vị có mười một vật dụng, gậy chống hoặc ống dầu là thích hợp. Đối với vị có mười hai vật dụng, dù hoặc giày dép là thích hợp. Và trong số này, không nên nói rằng: ‘Chỉ vị Tỳ khưu có tám vật dụng là tri túc, những vị khác không tri túc, nhiều ham muốn, gánh nặng.’ Vì những vị này cũng là người ít ham muốn, tri túc, dễ nuôi, sống nhẹ nhàng. Nhưng Đức Thế Tôn đã không thuyết bài kinh này theo phương diện của họ, mà Ngài đã thuyết theo phương diện của vị Tỳ khưu có tám vật dụng. Vị ấy bỏ dao nhỏ và kim vào trong đồ lọc nước, đặt vào trong bình bát, treo bình bát lên vai, quấn ba y quanh thân, rồi đi đến bất cứ nơi nào mình muốn một cách thoải mái. Vị ấy không có thứ gì gọi là phải quay lại để lấy. Như vậy, để chỉ ra đời sống nhẹ nhàng của vị Tỳ khưu này, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Vị ấy tri túc với y phục để bảo hộ thân...’ v.v.

ตตฺถ กายปริหาริเกนาติ กายปริหรณมตฺตเกน. กุจฺฉิปริหาริเกนาติ กุจฺฉิปริหรณมตฺตเกน. สมาทาเยว ปกฺกมตีติ ตํ อฏฺฐปริกฺขารมตฺตกํ สพฺพํ คเหตฺวา กายปฏิพทฺธํ กตฺวาว คจฺฉติ, ‘‘มม วิหาโร ปริเวณํ อุปฏฺฐาโก’’ติสฺส สงฺโค วา พทฺโธ วา น โหติ, โส ชิยา มุตฺโต สโร วิย, ยูถา อปกฺกนฺโต มตฺตหตฺถี วิย อิจฺฉิติจฺฉิตํ เสนาสนํ วนสณฺฑํ รุกฺขมูลํ วนปพฺภารํ ปริภุญฺชนฺโต เอโกว ติฏฺฐติ, เอโกว นิสีทติ, สพฺพิริยาปเถสุ เอโกว อทุติโย.

Trong đó, kāyaparihārikena có nghĩa là chỉ vừa đủ để bảo hộ thân. Kucchiparihārikena có nghĩa là chỉ vừa đủ để bảo hộ bụng. Samādāyeva pakkamati có nghĩa là vị ấy mang theo tất cả tám vật dụng ấy, gắn liền với thân rồi đi; vị ấy không có sự dính mắc hay ràng buộc rằng: ‘Tịnh xá của ta, khuôn viên của ta, người hộ độ của ta.’ Vị ấy giống như mũi tên được bắn ra từ dây cung, giống như con voi chúa say lìa đàn, sử dụng chỗ ở, lùm cây trong rừng, gốc cây, khe núi trong rừng tùy theo ý muốn, đứng một mình, ngồi một mình, trong tất cả oai nghi, chỉ một mình, không có người thứ hai.

‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน;

ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี,เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. (สุ. นิ. ๔๒);

Đi khắp bốn phương không bị ngăn ngại, tri túc với bất cứ thứ gì có được; chịu đựng được các hiểm nguy, không run sợ, hãy sống một mình như sừng tê giác.

เอวํ วณฺณิตํ ขคฺควิสาณกปฺปตํ อาปชฺชติ.

Vị ấy đạt đến trạng thái giống như sừng tê giác đã được tán thán như vậy.

อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ ปกฺขี สกุโณติ ปกฺขยุตฺโต สกุโณ. เฑตีติ อุปฺปตติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – สกุณา นาม ‘‘อสุกสฺมึ ปเทเส รุกฺโข ปริปกฺกผโล’’ติ ญตฺวา นานาทิสาหิ อาคนฺตฺวา นขปกฺขตุณฺฑาทีหิ ตสฺส ผลานิ วิชฺฌนฺตา วิธุนนฺตา ขาทนฺติ. ‘‘อิทํ อชฺชตนาย อิทํ สฺวาตนาย ภวิสฺสตี’’ติ เนสํ น โหติ. ผเล ปน ขีเณ เนว รุกฺขสฺส อารกฺขํ ฐเปนฺติ, น ตตฺถ ปตฺตํ วา นขํ วา ตุณฺฑํ วา ฐเปนฺติ, อถ โข ตสฺมึ รุกฺเข อนเปกฺโข หุตฺวา โย ยํ ทิสาภาคํ อิจฺฉติ, โส เตน สปตฺตภาโรว – อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. เอวเมว อยํ ภิกฺขุ นิสฺสงฺโค นิรเปกฺโขเยว ปกฺกมติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมาทาเยว ปกฺกมตี’’ติ. อริเยนาติ นิทฺโทเสน. อชฺฌตฺตนฺติ สเก อตฺตภาเว. อนวชฺชสุขนฺติ นิทฺโทสสุขํ.

Bây giờ, trong khi làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng ví dụ, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘seyyathāpi’. Ở đây, ‘pakkhī sakuṇo’ (chim có cánh) là con chim có cánh. ‘Ḍeti’ (bay đi) là bay lên. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Loài chim, sau khi biết rằng: “Ở vùng kia có cây trái chín,” liền từ nhiều phương hướng khác nhau bay đến, dùng móng, cánh, mỏ, v.v... của nó mà mổ, lắc và ăn các trái cây. Chúng không có ý nghĩ rằng: “Cái này cho hôm nay, cái này sẽ cho ngày mai.” Hơn nữa, khi trái cây đã hết, chúng không hề đặt người canh gác cho cây, cũng không để lại ở đó một chiếc lông, một cái móng, hay một cái mỏ. Trái lại, sau khi không còn luyến tiếc gì cây ấy, con chim nào muốn đi về phương hướng nào thì nó bay đi về hướng đó, chỉ với gánh nặng là đôi cánh của chính nó. Cũng giống như thế, vị tỳ khưu này ra đi không vướng mắc, không luyến tiếc. Do đó, đã được nói rằng: “Ra đi chỉ với việc mang theo (y bát).” ‘Ariyena’ (bởi bậc Thánh) là không có lỗi lầm. ‘Ajjhattaṃ’ (bên trong) là trong tự thân của mình. ‘Anavajjasukhaṃ’ (an lạc không bị chê trách) là sự an lạc không có lỗi lầm.

๒๙๕. โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ปสฺสิตฺวาติ อตฺโถ. เสสปเทสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. อพฺยาเสกสุขนฺติ กิเลเสหิ [Pg.118] อนวสิตฺตสุขํ, อวิกิณฺณสุขนฺติปิ วุตฺตํ. อินฺทฺริยสํวรสุขญฺหิ ทิฏฺฐาทีสุ ทิฏฺฐมตฺตาทิวเสน ปวตฺตตาย อวิกิณฺณํ โหติ. โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติ โส มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ สํวเรน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อิเมสุ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สติสมฺปชญฺญวเสน สมฺปชานการี โหติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สติปฏฺฐาเน วุตฺตเมว.

295. ‘So cakkhunā rūpaṃ disvā’ (vị ấy sau khi thấy sắc bằng mắt) có nghĩa là: Vị tỳ khưu ấy, người đã thành tựu uẩn giới cao quý này, sau khi thấy sắc bằng nhãn thức. Những gì cần phải nói ở các câu còn lại, tất cả những điều đó đã được nói trong bộ Visuddhimagga. ‘Abyāsekasukhaṃ’ (an lạc không bị vấy bẩn) là sự an lạc không bị thấm đẫm bởi các phiền não; cũng được gọi là ‘avikiṇṇasukhaṃ’ (an lạc không bị pha trộn). Thật vậy, sự an lạc của việc phòng hộ các căn, do diễn tiến theo cách chỉ là thấy trong những gì được thấy, v.v., nên không bị pha trộn (với phiền não). ‘So abhikkante paṭikkante’ (vị ấy khi đi tới, khi đi lui) có nghĩa là: Vị tỳ khưu ấy, người đã thành tựu sự phòng hộ các căn với ý là thứ sáu, là người hành động với sự tỉnh giác trong bảy trường hợp này là đi tới, đi lui, v.v., nhờ vào chánh niệm và tỉnh giác. Ở đây, những gì cần phải nói, tất cả những điều đó đã được nói trong bài kinh Satipaṭṭhāna.

๒๙๖. โส อิมินา จาติอาทินา กึ ทสฺเสติ? อรญฺญวาสสฺส ปจฺจยสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ยสฺส หิ อิเม จตฺตาโร ปจฺจยา นตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส น อิชฺฌติ, ติรจฺฉานคเตหิ วา วนจรเกหิ วา สทฺธึ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา, ‘‘กึ เอวรูปสฺส ปาปภิกฺขุโน อรญฺญวาเสนา’’ติ เภรวสทฺทํ สาเวนฺติ, หตฺเถหิ สีสํ ปหริตฺวา ปลายนาการํ กโรนฺติ. ‘‘อสุโก ภิกฺขุ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปาปกมฺมํ อกาสี’’ติ อยโส ปตฺถรติ. ยสฺส ปเนเต จตฺตาโร ปจฺจยา อตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส อิชฺฌติ, โส หิ อตฺตโน สีลํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กิญฺจิ กาฬกํ วา ติลกํ วา อปสฺสนฺโต ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ขยโต วยโต สมฺมสนฺโต อริยภูมึ โอกฺกมติ, อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา อตฺตมนา วณฺณํ ภาสนฺติ, อิติสฺส อุทเก ปกฺขิตฺตเตลพินฺทุ วิย ยโส วิตฺถาริโก โหติ.

296. Bằng câu bắt đầu là ‘so iminā ca’, ngài chỉ ra điều gì? Ngài chỉ ra sự thành tựu các duyên của việc sống trong rừng. Thật vậy, vị nào không có bốn duyên này, việc sống trong rừng của vị ấy không thành tựu; vị ấy rơi vào tình trạng phải sống chung với các loài bàng sanh hoặc với những người đi rừng. Các vị trời ngụ trong rừng làm cho nghe thấy những âm thanh ghê rợn, (nói rằng): “Việc sống trong rừng có ích gì cho một ác tỳ khưu như vậy?”, họ dùng tay đập vào đầu và làm ra vẻ khiến (vị ấy) bỏ chạy. Tiếng xấu lan truyền rằng: “Tỳ khưu tên là... sau khi vào rừng đã làm điều ác này, điều ác nọ.” Nhưng vị nào có bốn duyên này, việc sống trong rừng của vị ấy được thành tựu. Thật vậy, vị ấy, trong khi quán xét giới của mình, không thấy có chút gì đen đúa hay tỳ vết, liền làm phát sinh hỷ, và trong khi quán xét hỷ ấy theo phương diện tiêu hoại và biến mất, vị ấy bước vào Thánh địa. Các vị trời ngụ trong rừng, với tâm hoan hỷ, tán dương (vị ấy). Do đó, danh tiếng của vị ấy được lan rộng như giọt dầu được nhỏ vào nước.

ตตฺถ วิวิตฺตนฺติ สุญฺญํ อปฺปสทฺทํ, อปฺปนิคฺโฆสนฺติ อตฺโถ. เอตเทว หิ สนฺธาย วิภงฺเค, ‘‘วิวิตฺตนฺติ สนฺติเก เจปิ เสนาสนํ โหติ, ตญฺจ อนากิณฺณํ คหฏฺเฐหิ ปพฺพชิเตหิ, เตน ตํ วิวิตฺต’’นฺติ (วิภ. ๕๒๖) วุตฺตํ. เสติ เจว อาสติ จ เอตฺถาติ เสนาสนํ, มญฺจปีฐาทีนเมตํ อธิวจนํ. เตนาห – ‘‘เสนาสนนฺติ มญฺโจปิ เสนาสนํ, ปีฐมฺปิ ภิสิปิ พิมฺโพหนมฺปิ, วิหาโรปิ อฑฺฒโยโคปิ, ปาสาโทปิ, หมฺมิยมฺปิ, คุหาปิ, อฏฺโฏปิ, มาโฬปิ, เลณมฺปิ, เวฬุคุมฺโพปิ, รุกฺขมูลมฺปิ, มณฺฑโปปิ เสนาสนํ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺติ, สพฺพเมตํ เสนาสน’’นฺติ. อปิจ ‘‘วิหาโร อฑฺฒโยโค ปาสาโท หมฺมิยํ คุหา’’ติ อิทํ วิหารเสนาสนํ นาม. ‘‘มญฺโจ ปีฐํ, ภิสิ พิมฺโพหน’’นฺติ อิทํ มญฺจปีฐเสนาสนํ นาม. ‘‘จิมิลิกา, จมฺมขณฺโฑ, ติณสนฺถาโร, ปณฺณสนฺถาโร’’ติ อิทํ สนฺถตเสนาสนํ นาม. ‘‘ยตฺถ [Pg.119] วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตี’’ติ อิทํ โอกาสเสนาสนํ นามาติ เอวํ จตุพฺพิธํ เสนาสนํ โหติ, ตํ สพฺพมฺปิ เสนาสนคฺคหเณน คหิตเมว. อิมสฺส ปน สกุณสทิสสฺส จาตุทฺทิสสฺส ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกํ ทสฺเสนฺโต อรญฺญํ รุกฺขมูลนฺติอาทิมาห.

Ở đây, ‘vivittaṃ’ (tách biệt) có nghĩa là trống không, ít tiếng động, ít huyên náo. Thật vậy, nhắm đến chính điều này mà trong bộ Vibhaṅga đã nói: “‘Vivittaṃ’ là, cho dù sàng tọa ở gần, nhưng nơi ấy không đông đúc bởi tại gia và xuất gia, do đó nó được gọi là ‘tách biệt’.” ‘Senāsanaṃ’ (sàng tọa) là nơi người ta nằm (seti) và ngồi (āsati); đây là tên gọi cho giường, ghế, v.v... Do đó, ngài nói: “‘Senāsanaṃ’ là, giường cũng là sàng tọa, ghế cũng vậy, nệm bông gòn cũng vậy, gối cũng vậy, tịnh xá cũng vậy, nhà một mái cũng vậy, lầu đài cũng vậy, nhà có gác thượng cũng vậy, hang động cũng vậy, tháp canh cũng vậy, nhà có mái che cũng vậy, sơn động cũng vậy, bụi tre cũng vậy, gốc cây cũng vậy, lều cũng vậy là sàng tọa; hoặc bất cứ nơi nào các tỳ khưu lui tới, tất cả những thứ đó đều là sàng tọa.” Hơn nữa, “tịnh xá, nhà một mái, lầu đài, nhà có gác thượng, hang động,” đây được gọi là sàng tọa loại tịnh xá. “Giường, ghế, nệm bông gòn, gối,” đây được gọi là sàng tọa loại giường ghế. “Thảm lót, mảnh da, thảm cỏ, thảm lá,” đây được gọi là sàng tọa loại trải rộng. “Hoặc bất cứ nơi nào các tỳ khưu lui tới,” đây được gọi là sàng tọa loại không gian. Như vậy, sàng tọa có bốn loại, và tất cả chúng đều được bao hàm bởi từ ‘senāsana’. Hơn nữa, trong khi chỉ ra (nơi ở) thích hợp cho vị tỳ khưu này, người giống như con chim và đi đến bốn phương, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘araññaṃ rukkhamūlaṃ’ (rừng, gốc cây).

ตตฺถ อรญฺญนฺติ ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา, สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ อิทํ ภิกฺขุนีนํ วเสน อาคตํ อรญฺญํ. ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อิทํ ปน อิมสฺส ภิกฺขุโน อนุรูปํ, ตสฺส ลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค ธุตงฺคนิทฺเทเส วุตฺตํ. รุกฺขมูลนฺติ ยํกิญฺจิ สนฺทจฺฉายํ วิวิตฺตํ รกฺขมูลํ. ปพฺพตนฺติ เสลํ. ตตฺถ หิ อุทกโสณฺฑีสุ อุทกกิจฺจํ กตฺวา สีตาย รุกฺขจฺฉายาย นิสินฺนสฺส นานาทิสาสุ ขายมานาสุ สีเตน วาเตน วีชิยมานสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. กนฺทรนฺติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน ทาริตํ, อุทเกน ภินฺนํ ปพฺพตปฺปเทสํ, ยํ นทีตุมฺพนฺติปิ นทีกุญฺชนฺติปิ วทนฺติ. ตตฺถ หิ รชตปฏฺฏสทิสา วาลิกา โหนฺติ, มตฺถเก มณิวิตานํ วิย วนคหนํ, มณิกฺขนฺธสทิสํ อุทกํ สนฺทติ. เอวรูปํ กนฺทรํ โอรุยฺห ปานียํ ปิวิตฺวา คตฺตานิ สีตานิ กตฺวา วาลิกํ อุสฺสาเปตฺวา ปํสุกูลจีวรํ ปญฺญาเปตฺวา นิสินฺนสฺส สมณธมฺมํ กโรโต จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. คิริคุหนฺติ ทฺวินฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตรา, เอกสฺมึเยว วา อุมงฺคสทิสํ มหาวิวรํ. สุสานลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. วนปตฺถนฺติ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสนฺติ น วปนฺติ. เตเนวาห – ‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจน’’นฺติอาทิ (วิภ. ๕๓๑). อพฺโภกาสนฺติ อจฺฉนฺนํ, อากงฺขมาโน ปเนตฺถ จีวรกุฏึ กตฺวา วสติ. ปลาลปุญฺชนฺติ ปลาลราสึ. มหาปลาลปุญฺชโต หิ ปลาลํ นิกฺกฑฺฒิตฺวา ปพฺภารเลณสทิเส อาลเย กโรนฺติ, คจฺฉคุมฺพาทีนมฺปิ อุปริ ปลาลํ ปกฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา นิสินฺนา สมณธมฺมํ กโรนฺติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

Ở đây, araññaṃ (khu rừng) là: “Sau khi đi ra ngoài cột trụ cổng, tất cả nơi ấy là khu rừng.” Đây là khu rừng được đề cập theo trường hợp của các vị tỳ-khưu-ni. “Trú xứ trong rừng là nơi tối thiểu cách năm trăm cung.” (pārā. 654) Đây là khu rừng thích hợp cho vị tỳ-khưu này. Đặc điểm của nó đã được nói trong phần giải về hạnh đầu-đà của bộ Visuddhimagga. Rukkhamūlaṃ (gốc cây) là bất kỳ gốc cây nào có bóng râm, vắng vẻ. Pabbataṃ (núi) là núi đá. Thật vậy, ở đó, sau khi làm các việc liên quan đến nước trong các hồ nước, khi ngồi dưới bóng cây mát mẻ, trong khi các phương trời hiện rõ, được làn gió mát thổi, tâm trở nên nhất tâm. Kandaraṃ (khe núi): kaṃ được gọi là nước, nơi bị nước ấy xẻ ra, là vùng núi bị nước phá vỡ, mà người ta gọi là khe suối hay khúc quanh của sông. Thật vậy, ở đó có những bãi cát giống như tấm bạc, trên cao là lùm cây rậm rạp như tán ngọc, và dòng nước chảy tựa như khối ngọc. Khi đi xuống khe núi như vậy, uống nước, làm cho thân thể mát mẻ, vun cát lên, trải y phấn tảo và ngồi thực hành sa-môn pháp, tâm trở nên nhất tâm. Giriguhaṃ (hang núi) là khoảng giữa hai ngọn núi, hoặc là một khe hở lớn giống như đường hầm trong một ngọn núi. Đặc điểm của nghĩa địa đã được nói trong bộ Visuddhimagga. Vanapatthaṃ (rừng sâu) là nơi vượt ra ngoài phạm vi của con người, nơi họ không cày cấy, không gieo trồng. Do đó, Ngài đã nói: “‘Vanapatthaṃ’ là tên gọi cho các trú xứ xa xôi,” v.v... (Vibh. 531). Abbhokāsaṃ (trời quang) là nơi không có mái che. Nếu muốn, vị ấy có thể làm một cái lều bằng y và ở đó. Palālapuñjaṃ (đống rơm) là đống rơm. Thật vậy, họ rút rơm từ một đống rơm lớn và làm những nơi trú ngụ giống như hang động sườn núi; hoặc họ chất rơm lên trên các bụi cây, bụi gai, v.v., và ngồi bên dưới thực hành sa-môn pháp. Điều này được nói đến để chỉ về nơi đó.

ปจฺฉาภตฺตนฺติ ภตฺตสฺส ปจฺฉโต. ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ ปิณฺฑปาตปริเยสนโต ปฏิกฺกนฺโต. ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมํ สรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา อฏฺฐารส [Pg.120] ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสินฺนสฺส จมฺมมํสนหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ อนุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธึ ผาตึ อุปคจฺฉติ. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา, มุขสมีเป วา กตฺวาติ อตฺโถ. เตเนว วิภงฺเค วุตฺตํ – ‘‘อยํ สติ อุปฏฺฐิตา โหติ สูปฏฺฐิตา นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา, เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (วิภ. ๕๓๗). อถ วา ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ, มุขนฺติ นิยฺยานตฺโถ, สตีติ อุปฏฺฐานตฺโถ, เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สติ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔) เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตนเยนเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขโป ‘‘ปริคฺคหิตนิยฺยานสตึ กตฺวา’’ติ.

Pacchābhattaṃ là sau bữa ăn. Piṇḍapātapaṭikkanto là đã trở về từ việc tìm kiếm vật thực khất thực. Pallaṅkaṃ là tư thế ngồi với hai đùi bắt chéo hoàn toàn. Ābhujitvā là sau khi bắt chéo. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya là sau khi giữ thân trên thẳng, làm cho mười tám đốt xương sống nối tiếp nhau từ đầu đến cuối. Thật vậy, khi ngồi như vậy, da, thịt và gân của vị ấy không bị cong. Khi ấy, những cảm thọ nào có thể khởi lên trong từng khoảnh khắc do sự cong của chúng, thì chúng không khởi lên. Khi chúng không khởi lên, tâm trở nên nhất tâm, đề mục thiền không bị suy giảm, mà đạt đến sự tăng trưởng và phát triển. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā có nghĩa là sau khi đặt niệm hướng về đề mục thiền, hoặc sau khi đặt nó gần miệng. Do đó, trong bộ Vibhaṅga có nói: “Niệm này được an lập, được an lập vững chắc tại chóp mũi hoặc tại tướng của miệng, do đó được gọi là ‘sau khi an lập niệm trước mặt’.” (Vibh. 537). Hoặc là, “pari có nghĩa là bao quát, mukhaṃ có nghĩa là lối thoát, sati có nghĩa là an lập; do đó được gọi là parimukhaṃ sati.” (Paṭi. Ma. 1.164). Theo cách đã được nói trong bộ Paṭisambhidāmagga, ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Ở đây, tóm tắt là: “sau khi tạo ra niệm bao quát lối thoát.”

อภิชฺฌํ โลเกติ เอตฺถ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา โลโก, ตสฺมา ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ ราคํ ปหาย กามจฺฉนฺทํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. วิคตาภิชฺเฌนาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนตฺตา วิคตาภิชฺเฌน, น จกฺขุวิญฺญาณสทิเสนาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธตีติ อภิชฺฌาโต จิตฺตํ ปริโมเจติ. ยถา นํ สา มุญฺจติ เจว, มุญฺจิตฺวา จ น ปุน คณฺหาติ, เอวํ กโรตีติ อตฺโถ. พฺยาปาทปโทสํ ปหายาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. พฺยาปชฺชติ อิมินา จิตฺตํ ปูติกมฺมาสาทโย วิย ปุริมปกตึ ปชหตีติ พฺยาปาโท. วิการาปตฺติยา ปทุสฺสติ, ปรํ วา ปทูเสติ วินาเสตีติ ปโทโส. อุภยเมตํ โกธสฺเสวาธิวจนํ. ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ. มิทฺธํ เจตสิกเคลญฺญํ. ถินญฺจ มิทฺธญฺจ ถินมิทฺธํ. อาโลกสญฺญีติ รตฺติมฺปิ ทิวา ทิฏฺฐอาโลกสญฺชานนสมตฺถตาย วิคตนีวรณาย ปริสุทฺธาย สญฺญาย สมนฺนาคโต. สโต สมฺปชาโนติ สติยา จ ญาเณน จ สมนฺนาคโต. อิทํ อุภยํ อาโลกสญฺญาย อุปการตฺตา วุตฺตํ. อุทฺธจฺจญฺจ กุกฺกุจฺจญฺจ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ. ติณฺณวิจิกิจฺโฉติ วิจิกิจฺฉํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. ‘‘กถมิทํ กถมิท’’นฺติ เอวํ นปฺปวตฺตตีติ อกถํกถี. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อนวชฺเชสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อิเม นุ โข กุสลา, กถมิเม กุสลา’’ติ เอวํ น วิจิกิจฺฉติ น กงฺขตีติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, อิเมสุ ปน นีวรเณสุ [Pg.121] วจนตฺถลกฺขณาทิเภทโต ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ.

Trong câu abhijjhāṃ loke, ở đây, do có ý nghĩa là bị tan rã và hoại diệt, năm uẩn thủ được gọi là loka (thế gian). Do đó, ý nghĩa ở đây là: sau khi từ bỏ tham ái trong năm uẩn thủ, chế ngự tham dục. Vigatābhijjhena có nghĩa là: với tâm đã từ bỏ tham ái, do đã được từ bỏ bằng cách chế ngự, chứ không phải (với tâm) giống như nhãn thức. Abhijjhāya cittaṃ parisodheti (gột sạch tâm khỏi tham ái) có nghĩa là: làm cho tâm được giải thoát khỏi tham ái. Nghĩa là, vị ấy làm sao cho tham ái ấy vừa buông bỏ tâm, và sau khi buông bỏ, nó không nắm giữ lại nữa. Trong các câu như byāpādapadosaṃ pahāya (sau khi từ bỏ sân hận và ác ý), phương pháp cũng tương tự. Byāpāda (sân hận) là vì tâm bị nó làm cho hư hoại, từ bỏ trạng thái tự nhiên ban đầu, giống như cháo bị ôi thiu. Padosa (ác ý) là vì nó làm ô uế do đạt đến trạng thái biến chất, hoặc nó làm ô uế và hủy hoại người khác. Cả hai đều là tên gọi khác của sân (kodha). Thina (hôn trầm) là sự bệnh hoạn của tâm. Middha (thụy miên) là sự bệnh hoạn của các tâm sở. Thina và middha là thina-middha (hôn trầm-thụy miên). Ālokasaññī (người có tưởng về ánh sáng) là người có được tưởng thanh tịnh, không còn triền cái, có khả năng nhận biết ánh sáng đã thấy cả ngày lẫn đêm. Sato sampajāno (chánh niệm tỉnh giác) là người có được niệm và trí tuệ. Cả hai điều này được nói đến vì chúng hỗ trợ cho tưởng về ánh sáng. Uddhacca (trạo cử) và kukkucca (hối quá) là uddhacca-kukkucca (trạo hối). Tiṇṇavicikiccho (người đã vượt qua hoài nghi) là người đứng vững sau khi đã vượt qua, đã đi qua hoài nghi. Vị ấy không còn phân vân “Cái này là thế nào? Cái kia là thế nào?”, do đó được gọi là akathaṃkathī (người không còn thắc mắc). Kusalesu dhammesu (đối với các pháp thiện) là đối với các pháp không có tội lỗi. Ý nghĩa là: vị ấy không hoài nghi, không do dự rằng: “Những pháp này có phải là thiện không? Những pháp này thiện như thế nào?” Đây là phần tóm tắt ở đây. Tuy nhiên, bất cứ điều gì cần nói về năm triền cái này, về mặt phân tích từ nguyên, đặc tính, v.v., tất cả đã được nói trong bộ Visuddhimagga.

๒๙๗. ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณติ อิเม ปญฺจ นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนา อปิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ วา อภิญฺญา อุจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตนฺติ; ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตถาคตปทํ อิติปีติ อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ญาณปทํ ญาณวฬญฺชํ ญาเณน อกฺกนฺตฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. ตถาคตนิเสวิตนฺติ ตถาคตสฺส ญาณผาสุกาย นิฆํสิตฏฺฐานํ. ตถาคตารญฺชิตนฺติ ตถาคตสฺส ญาณทาฐาย อารญฺชิตฏฺฐานํ.

297. ‘Làm cho trí tuệ suy yếu’ có nghĩa là: Năm triền cái này khi sanh khởi, chúng không cho phép trí tuệ hiệp thế và siêu thế chưa sanh được sanh khởi, và chúng cắt đứt và làm rơi rụng tám thiền chứng hoặc năm thắng trí đã sanh; do đó, chúng được gọi là ‘những pháp làm cho trí tuệ suy yếu’. Cụm từ ‘dấu chân của Như Lai’ cũng vậy, điều này được gọi là dấu chân trí tuệ của Như Lai, là vết tích trí tuệ, là nơi đã được dẫm lên bởi trí tuệ. ‘Được Như Lai thường dùng’ có nghĩa là nơi đã được cọ xát bởi xương sườn trí tuệ của Như Lai. ‘Được Như Lai thẩm định’ có nghĩa là nơi đã được thẩm định bởi răng nanh trí tuệ của Như Lai.

๒๙๙. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ยถาสภาวํ ปชานาติ. นตฺเวว ตาว อริยสาวโก นิฏฺฐํ คโต โหตีติ อิมา ฌานาภิญฺญา พาหิรเกหิปิ สาธารณาติ น ตาว นิฏฺฐํ คโต โหติ. มคฺคกฺขเณปิ อปริโยสิตกิจฺจตาย น ตาว นิฏฺฐํ คโต โหติ. อปิจ โข นิฏฺฐํ คจฺฉตีติ อปิจ โข ปน มคฺคกฺขเณ มหาหตฺถึ ปสฺสนฺโต นาควนิโก วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควาติ อิมินา อากาเรน ตีสุ รตเนสุ นิฏฺฐํ คจฺฉติ. นิฏฺฐํ คโต โหตีติ เอวํ มคฺคกฺขเณ นิฏฺฐํ คจฺฉนฺโต อรหตฺตผลกฺขเณ ปริโยสิตสพฺพกิจฺจตาย สพฺพากาเรน ตีสุ รตเนสุ นิฏฺฐํ คโต โหติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

299. ‘Biết như thật’ có nghĩa là biết đúng theo tự tánh. ‘Vị Thánh đệ tử vẫn chưa đi đến kết luận’ có nghĩa là: vì các thiền và thắng trí này cũng là chung với những người ngoại đạo, nên vị ấy vẫn chưa đi đến kết luận. Ngay cả trong sát-na đạo, vì phận sự chưa được hoàn tất, nên vị ấy vẫn chưa đi đến kết luận. ‘Tuy nhiên, vị ấy đi đến kết luận’ có nghĩa là: tuy nhiên, trong sát-na đạo, giống như người thợ săn trong rừng voi khi thấy con voi lớn, vị ấy đang đi đến kết luận về Tam Bảo qua phương diện rằng ‘Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác’. ‘Đã đi đến kết luận’ có nghĩa là: như vậy, trong khi đang đi đến kết luận ở sát-na đạo, thì trong sát-na quả A-la-hán, do tất cả phận sự đã được hoàn tất, vị ấy đã đi đến kết luận về Tam Bảo về mọi phương diện. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Kinh Tiểu Dụ Dấu Chân Voi đã kết thúc.

๘. มหาหตฺถิปโทปมสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải Kinh Đại Dụ Dấu Chân Voi

๓๐๐. เอวํ เม สุตนฺติ มหาหตฺถิปโทปมสุตฺตํ. ตตฺถ ชงฺคลานนฺติ ปถวีตลจารีนํ. ปาณานนฺติ สปาทกปาณานํ. ปทชาตานีติ ปทานิ. สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ โอธานํ ปกฺเขปํ คจฺฉนฺติ. อคฺคมกฺขายตีติ เสฏฺฐํ อกฺขายติ. ยทิทํ มหนฺตตฺเตนาติ มหนฺตภาเวน อคฺคํ อกฺขายติ, น คุณวเสนาติ อตฺโถ. เย เกจิ กุสลา ธมฺมาติ เย เกจิ โลกิยา [Pg.122] วา โลกุตฺตรา วา กุสลา ธมฺมา. สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ เอตฺถ จตุพฺพิโธ สงฺคโห – สชาติสงฺคโห, สญฺชาติสงฺคโห, กิริยสงฺคโห, คณนสงฺคโหติ. ตตฺถ ‘‘สพฺเพ ขตฺติยา อาคจฺฉนฺตุ สพฺเพ พฺราหฺมณา’’ติ เอวํ สมานชาติวเสน สงฺคโห สชาติสงฺคโห นาม. ‘‘สพฺเพ โกสลกา สพฺเพ มาคธกา’’ติ เอวํ สญฺชาติเทสวเสน สงฺคโห สญฺชาติสงฺคโห นาม. ‘‘สพฺเพ รถิกา สพฺเพ ธนุคฺคหา’’ติ เอวํ กิริยวเสน สงฺคโห กิริยสงฺคโห นาม. ‘‘จกฺขายตนํ กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ. หญฺจิ จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิต’’นฺติ (กถา. ๔๗๑), อยํ คณนสงฺคโห นาม. อิมสฺมิมฺปิ ฐาเน อยเมว อธิปฺเปโต.

300. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là Kinh Đại Dụ Dấu Chân Voi. Trong đó, ‘của các loài di động’ có nghĩa là của các loài đi trên mặt đất. ‘Của các chúng sanh’ có nghĩa là của các chúng sanh có chân. ‘Các loại dấu chân’ có nghĩa là các dấu chân. ‘Đi đến sự bao gồm’ có nghĩa là đi đến sự thâu nhiếp, sự gộp vào. ‘Được gọi là tối thượng’ có nghĩa là được gọi là cao tột. ‘Tức là do sự to lớn’ có nghĩa là được gọi là tối thượng do sự to lớn, chứ không phải do phẩm chất. ‘Bất cứ thiện pháp nào’ có nghĩa là bất cứ thiện pháp nào, dù là hiệp thế hay siêu thế. Ở đây, trong câu ‘được bao gồm’, có bốn loại bao gồm: bao gồm theo cùng chủng loại, bao gồm theo cùng nơi sanh, bao gồm theo cùng hành động, và bao gồm theo cách tính. Trong đó, sự bao gồm theo cùng chủng loại, chẳng hạn như ‘tất cả các vị Sát-đế-lỵ hãy đến, tất cả các vị Bà-la-môn hãy đến’, được gọi là bao gồm theo cùng chủng loại. Sự bao gồm theo cùng nơi sanh, chẳng hạn như ‘tất cả người xứ Kosala, tất cả người xứ Māgadha hãy đến’, được gọi là bao gồm theo cùng nơi sanh. Sự bao gồm theo cùng hành động, chẳng hạn như ‘tất cả các chiến sĩ xa, tất cả các cung thủ hãy đến’, được gọi là bao gồm theo cùng hành động. ‘Nhãn xứ được tính vào uẩn nào? Nhãn xứ được tính vào sắc uẩn. Này bạn, nếu nhãn xứ được tính vào sắc uẩn, thì bạn phải nói rằng nhãn xứ được bao gồm bởi sắc uẩn’, đây được gọi là bao gồm theo cách tính. Ở đây, chính loại bao gồm này được chủ ý đến.

นนุ จ ‘‘จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ กติ กุสลา กติ อกุสลา กติ อพฺยากตาติ ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชเน สมุทยสจฺจํ อกุสลํ, มคฺคสจฺจํ กุสลํ, นิโรธสจฺจํ อพฺยากตํ, ทุกฺขสจฺจํ สิยา กุสลํ, สิยา อกุสลํ, สิยา อพฺยากต’’นฺติ (วิภ. ๒๑๖-๒๑๗) อาคตตฺตา จตุภูมกมฺปิ กุสลํ ทิยฑฺฒเมว สจฺจํ ภชติ. อถ กสฺมา มหาเถโร จตูสุ อริยสจฺเจสุ คณนํ คจฺฉตีติ อาหาติ? สจฺจานํ อนฺโตคธตฺตา. ยถา หิ ‘‘สาธิกมิทํ, ภิกฺขเว, ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ อนฺวทฺธมาสํ อุทฺเทสํ อาคจฺฉติ, ยตฺถ อตฺตกามา กุลปุตฺตา สิกฺขนฺติ. ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, สิกฺขา อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๘) เอตฺถ สาธิกมิทํ ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ เอกา อธิสีลสิกฺขาว โหติ, ตํ สิกฺขนฺโตปิ ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขตีติ ทสฺสิโต, สิกฺขานํ อนฺโตคธตฺตา. ยถา จ เอกสฺส หตฺถิปทสฺส จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส โอติณฺณานิปิ ทฺวีสุ ตีสุ จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ โอติณฺณานิปิ สิงฺคาลสสมิคาทีนํ ปาทานิ หตฺถิปเท สโมธานํ คตาเนว โหนฺติ. หตฺถิปทโต อมุจฺจิตฺวา ตสฺเสว อนฺโตคธตฺตา. เอวเมว เอกสฺมิมฺปิ ทฺวีสุปิ ตีสุปิ จตูสุปิ สจฺเจสุ คณนํ คตา ธมฺมา จตูสุ สจฺเจสุ คณนํ คตาว โหนฺติ; สจฺจานํ อนฺโตคธตฺตาติ ทิยฑฺฒสจฺจคณนํ คเตปิ กุสลธมฺเม ‘‘สพฺเพ เต จตูสุ อริยสจฺเจสุ สงฺคหํ คจฺฉนฺตี’’ติ อาห. ‘‘ทุกฺเข อริยสจฺเจ’’ติอาทีสุ อุทฺเทสปเทสุ เจว ชาติปิ ทุกฺขาติอาทีสุ นิทฺเทสปเทสุ จ ยํ [Pg.123] วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. เกวลํ ปเนตฺถ เทสนานุกฺกโมว เวทิตพฺโพ.

Chẳng phải là, vì đã có nói trong phần giải đáp câu hỏi ‘Trong bốn Thánh đế, có bao nhiêu là thiện, bao nhiêu là bất thiện, bao nhiêu là vô ký?’ rằng ‘Tập đế là bất thiện, Đạo đế là thiện, Diệt đế là vô ký, Khổ đế có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký’, nên pháp thiện thuộc bốn cõi chỉ thuộc về một đế rưỡi thôi sao? Vậy tại sao Trưởng lão lại nói rằng chúng ‘được tính vào trong bốn Thánh đế’? (Đáp:) Vì chúng được bao hàm bên trong các đế. Ví như, trong đoạn kinh ‘Này các Tỳ khưu, hơn một trăm năm mươi học giới này được tụng đọc mỗi nửa tháng, nơi các thiện gia nam tử có lòng cầu lợi ích tu học. Này các Tỳ khưu, có ba học giới này: tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học’, ở đây, hơn một trăm năm mươi học giới này chỉ là một tăng thượng giới học mà thôi, nhưng người tu học giới ấy cũng được chỉ ra là đang tu học ba học giới, vì (các học giới kia) được bao hàm bên trong các học giới (này). Và ví như, dấu chân của các loài như chó rừng, thỏ, nai... dù dẫm vào một phần, hai, ba, hay bốn phần trong bốn phần của một dấu chân voi, thì chúng đều được xem là đã được bao gồm trong dấu chân voi. Vì chúng không thoát ra khỏi dấu chân voi mà được bao hàm bên trong chính dấu chân ấy. Cũng vậy, các pháp được tính vào một đế, hai, ba, hay bốn đế, đều được xem là đã được tính vào trong bốn đế; vì chúng được bao hàm bên trong các đế. Do đó, mặc dù các thiện pháp được tính vào một đế rưỡi, ngài vẫn nói rằng ‘Tất cả chúng đều được bao gồm trong bốn Thánh đế’. Những gì cần nói trong các đề mục như ‘Trong Khổ Thánh đế’ và trong các phần diễn giải như ‘Sanh cũng là khổ’ thì đã được nói trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Ở đây, chỉ cần biết tuần tự của bài pháp mà thôi.

๓๐๑. ยถา หิ เฉโก วิลีวกาโร สุชาตํ เวฬุํ ลภิตฺวา จตุธา เฉตฺวา ตโต ตโย โกฏฺฐาเส ฐเปตฺวา เอกํ คณฺหิตฺวา ปญฺจธา ภินฺเทยฺย, ตโตปิ จตฺตาโร ฐเปตฺวา เอกํ คณฺหิตฺวา ผาเลนฺโต ปญฺจ เปสิโย กเรยฺย, ตโต จตสฺโส ฐเปตฺวา เอกํ คณฺหิตฺวา กุจฺฉิภาคํ ปิฏฺฐิภาคนฺติ ทฺวิธา ผาเลตฺวา ปิฏฺฐิภาคํ ฐเปตฺวา กุจฺฉิภาคํ อาทาย ตโต สมุคฺคพีชนิตาลวณฺฏาทินานปฺปการํ เวฬุวิกตึ กเรยฺย, โส ปิฏฺฐิภาคญฺจ อิตรา จ จตสฺโส เปสิโย อิตเร จ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส อิตเร จ ตโย โกฏฺฐาเส กมฺมาย น อุปเนสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. เอกปฺปหาเรน ปน อุปเนตุํ น สกฺกา, อนุปุพฺเพน อุปเนสฺสติ. เอวเมว อยํ มหาเถโรปิ วิลีวกาโร สุชาตํ เวฬุํ ลภิตฺวา จตฺตาโร โกฏฺฐาเส วิย, อิมํ มหนฺตํ สุตฺตนฺตํ อารภิตฺวา จตุอริยสจฺจวเสน มาติกํ ฐเปสิ. วิลีวการสฺส ตโย โกฏฺฐาเส ฐเปตฺวา เอกํ คเหตฺวา ตสฺส ปญฺจธา กรณํ วิย เถรสฺส ตีณิ อริยสจฺจานิ ฐเปตฺวา เอกํ ทุกฺขสจฺจํ คเหตฺวา ภาเชนฺตสฺส ขนฺธวเสน ปญฺจธา กรณํ. ตโต ยถา โส วิลีวกาโร จตฺตาโร โกฏฺฐาเส ฐเปตฺวา เอกํ ภาคํ คเหตฺวา ปญฺจธา ผาเลสิ, เอวํ เถโร จตฺตาโร อรูปกฺขนฺเธ ฐเปตฺวา รูปกฺขนฺธํ วิภชนฺโต จตฺตาริ จ มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปนฺติ ปญฺจธา อกาสิ. ตโต ยถา โส วิลีวกาโร จตสฺโส เปสิโย ฐเปตฺวา เอกํ คเหตฺวา กุจฺฉิภาคํ ปิฏฺฐิภาคนฺติ ทฺวิธา ผาเลสิ, เอวํ เถโร อุปาทาย รูปญฺจ ติสฺโส จ ธาตุโย ฐเปตฺวา เอกํ ปถวีธาตุํ วิภชนฺโต อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน ทฺวิธา ทสฺเสสิ. ยถา โส วิลีวกาโร ปิฏฺฐิภาคํ ฐเปตฺวา กุจฺฉิภาคํ อาทาย นานปฺปการํ วิลีววิกตึ อกาสิ, เอวํ เถโร พาหิรํ ปถวีธาตุํ ฐเปตฺวา อชฺฌตฺติกํ ปถวีธาตุํ วีสติยา อากาเรหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตูติอาทิมาห.

301. Ví như người thợ đan tre khéo léo, sau khi có được cây tre tốt, chặt làm bốn đoạn, từ đó để lại ba phần, lấy một phần rồi chẻ ra làm năm; từ đó cũng để lại bốn, lấy một, trong khi chẻ làm thành năm nan tre; từ đó để lại bốn, lấy một, chẻ làm hai là phần ruột và phần cật, để lại phần cật, lấy phần ruột, từ đó làm ra các loại đồ dùng bằng tre khác nhau như hộp, quạt lá cọ, v.v. Không thể nói rằng người ấy sẽ không dùng phần cật, bốn nan tre kia, bốn đoạn kia, và ba phần kia cho công việc. Tuy nhiên, không thể dùng trong một lần, mà sẽ dùng tuần tự. Cũng vậy, vị Đại Trưởng Lão này, giống như người thợ đan tre có được cây tre tốt (chẻ ra) làm bốn phần, sau khi bắt đầu bài kinh lớn này, đã thiết lập đề mục theo bốn Thánh Đế. Giống như việc người thợ đan tre để lại ba phần, lấy một phần rồi làm thành năm phần, là việc của vị Trưởng Lão, sau khi đã để lại ba Thánh Đế, lấy một Khổ Đế, trong khi phân chia, làm thành năm phần theo uẩn. Kế đó, cũng như người thợ đan tre ấy để lại bốn phần, lấy một phần rồi chẻ ra làm năm, cũng vậy, vị Trưởng Lão, sau khi đã để lại bốn vô sắc uẩn, trong khi phân tích sắc uẩn, đã làm thành năm phần là bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành. Kế đó, cũng như người thợ đan tre ấy để lại bốn nan tre, lấy một, chẻ làm hai là phần ruột và phần cật, cũng vậy, vị Trưởng Lão, sau khi đã để lại sắc y sinh và ba giới, trong khi phân tích một địa giới, đã trình bày làm hai theo cách nội phần và ngoại phần. Cũng như người thợ đan tre ấy để lại phần cật, lấy phần ruột, đã làm ra các loại đồ dùng bằng tre khác nhau, cũng vậy, vị Trưởng Lão, sau khi đã để lại địa giới ngoại phần, để trình bày sau khi đã phân tích địa giới nội phần theo hai mươi thể cách, đã nói câu bắt đầu là: “Này chư hiền, địa giới nội phần là gì?”

ยถา ปน วิลีวกาโร ปิฏฺฐิภาคญฺจ อิตรา จ จตฺตสฺโส เปสิโย อิตเร จ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส อิตเร จ ตโย โกฏฺฐาเส อนุปุพฺเพน [Pg.124] กมฺมาย อุปเนสฺสติ, น หิ สกฺกา เอกปฺปหาเรน อุปเนตุํ, เอวํ เถโรปิ พาหิรญฺจ ปถวีธาตุํ อิตรา จ ติสฺโส ธาตุโย อุปาทารูปญฺจ อิตเร จ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺเธ อิตรานิ จ ตีณิ อริยสจฺจานิ อนุปุพฺเพน วิภชิตฺวา ทสฺเสสฺสติ, น หิ สกฺกา เอกปฺปหาเรน ทสฺเสตุํ. อปิจ ราชปุตฺตูปมายปิ อยํ กโม วิภาเวตพฺโพ –

Và cũng như người thợ đan tre sẽ tuần tự dùng cho công việc phần cật, bốn nan tre kia, bốn đoạn kia, và ba phần kia, vì không thể dùng trong một lần, cũng vậy, vị Trưởng Lão cũng sẽ trình bày sau khi đã tuần tự phân tích địa giới ngoại phần, ba giới kia, sắc y sinh, bốn vô sắc uẩn kia, và ba Thánh Đế kia, vì không thể trình bày trong một lần. Hơn nữa, trình tự này cũng nên được làm cho rõ ràng bằng ví dụ về hoàng tử –

เอโก กิร มหาราชา, ตสฺส ปโรสหสฺสํ ปุตฺตา. โส เตสํ ปิฬนฺธนปริกฺขารํ จตูสุ เปฬาสุ ฐเปตฺวา เชฏฺฐปุตฺตสฺส อปฺเปสิ – ‘‘อิทํ เต, ตาต, ภาติกานํ ปิฬนฺธนภณฺฑํ ตถารูเป ฉเณ สมฺปตฺเต ปิฬนฺธนํ โน เทหีติ ยาจนฺตานํ ทเทยฺยาสี’’ติ. โส ‘‘สาธุ เทวา’’ติ สารคพฺเภ ปฏิสาเมสิ, ตถารูเป ฉณทิวเส ราชปุตฺตา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ปิฬนฺธนํ โน, ตาต, เทถ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ อาหํสุ. ตาตา, เชฏฺฐภาติกสฺส โว หตฺเถ มยา ปิฬนฺธนํ ฐปิตํ, ตํ อาหราเปตฺวา ปิฬนฺธถาติ. เต สาธูติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ตุมฺหากํ กิร โน หตฺเถ ปิฬนฺธนภณฺฑํ, ตํ เทถา’’ติ อาหํสุ. โส เอวํ กริสฺสามีติ คพฺภํ วิวริตฺวา, จตสฺโส เปฬาโย นีหริตฺวา ติสฺโส ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา, ตโต ปญฺจ สมุคฺเค นีหริตฺวา จตฺตาโร ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา, ตโต ปญฺจสุ กรณฺเฑสุ นีหริเตสุ จตฺตาโร ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา ปิธานํ ปสฺเส ฐเปตฺวา ตโต หตฺถูปคปาทูปคาทีนิ นานปฺปการานิ ปิฬนฺธนานิ นีหริตฺวา อทาสิ. โส กิญฺจาปิ อิตเรหิ จตูหิ กรณฺเฑหิ อิตเรหิ จตูหิ สมุคฺเคหิ อิตราหิ ตีหิ เปฬาหิ น ตาว ภาเชตฺวา เทติ, อนุปุพฺเพน ปน ทสฺสติ, น หิ สกฺกา เอกปฺปหาเรน ทาตุํ.

Nghe nói có một vị đại vương, vị ấy có hơn một ngàn người con trai. Vị ấy, sau khi đặt đồ trang sức và vật dụng của họ vào bốn cái tráp, đã giao cho người con cả: “Này con, đây là đồ trang sức của các em con. Khi đến dịp lễ hội như thế, con hãy trao cho những người em đến xin rằng: ‘Xin hãy trao cho chúng tôi đồ trang sức.’” Vị ấy nói: “Tâu đức vua, tốt lắm” rồi cất giữ trong kho báu. Vào ngày lễ hội như thế, các hoàng tử đi đến chỗ đức vua và thưa rằng: “Tâu phụ hoàng, xin hãy ban cho chúng con đồ trang sức, chúng con sẽ vui chơi lễ hội.” (Đức vua phán): “Này các con, ta đã đặt đồ trang sức trong tay anh cả của các con, hãy bảo anh mang ra rồi đeo vào.” Họ vâng lời: “Tốt lắm” rồi đi đến chỗ vị ấy và thưa rằng: “Nghe nói đồ trang sức của chúng tôi ở trong tay huynh trưởng, xin hãy trao cho chúng tôi.” Vị ấy nói: “Ta sẽ làm như vậy” rồi mở kho, lấy ra bốn cái tráp, để lại ba, mở một cái; từ đó lấy ra năm cái hộp, để lại bốn, mở một cái; từ đó, sau khi lấy ra năm cái giỏ, để lại bốn, mở một cái, để nắp sang một bên, từ đó lấy ra các loại trang sức khác nhau như vòng tay, vòng chân, v.v. rồi trao cho. Mặc dù vị ấy chưa phân phát từ bốn cái giỏ kia, bốn cái hộp kia, và ba cái tráp kia, nhưng sẽ trao tuần tự, vì không thể trao trong một lần.

ตตฺถ มหาราชา วิย ภควา ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ราชาหมสฺมิ เสลาติ ภควา, ธมฺมราชา อนุตฺตโร’’ติ (สุ. นิ. ๕๕๙). เชฏฺฐปุตฺโต วิย สาริปุตฺตตฺเถโร, วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ยํ โข ตํ, ภิกฺขเว, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย, ‘ภควโต ปุตฺโต โอรโส มุขโต ชาโต ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต ธมฺมทายาโท, โน อามิสทายาโท’ติ สาริปุตฺตเมว ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย, ภควโต ปุตฺโต…เป… โน อามิสทายาโท’’ติ (ม. นิ. ๓.๙๗). ปโรสหสฺสราชปุตฺตา วิย ภิกฺขุสงฺโฆ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

Ở đây, nên xem Đức Thế Tôn giống như vị đại vương. Và điều này cũng đã được nói: “Này Sela, Ta là vua, Đức Thế Tôn, vị Pháp Vương vô thượng.” Nên xem Trưởng lão Sāriputta giống như người con cả, và điều này cũng đã được nói: “Này các Tỳ khưu, người nói một cách chân chánh nên nói rằng: ‘Là người con của Đức Thế Tôn, sinh ra từ lòng ngực, sinh ra từ miệng, sinh từ Pháp, do Pháp tạo thành, là người thừa tự Pháp, không phải người thừa tự tài vật,’ người ấy khi nói một cách chân chánh nên nói chính là về Sāriputta, là người con của Đức Thế Tôn... không phải người thừa tự tài vật.” Nên xem Tăng chúng giống như hơn một ngàn vị hoàng tử. Và điều này cũng đã được nói –

‘‘ปโรสหสฺสํ [Pg.125] ภิกฺขูนํ, สุคตํ ปยิรุปาสติ;

เทเสนฺตํ วิรชํ ธมฺมํ, นิพฺพานํ อกุโตภย’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๖);

“Hơn một ngàn vị Tỳ khưu, hầu cận Đức Thiện Thệ; (Vị đang) thuyết giảng Pháp không nhiễm ô, Niết Bàn, nơi không còn sợ hãi từ bất cứ đâu.”

รญฺโญ เตสํ ปุตฺตานํ ปิฬนฺธนํ จตูสุ เปฬาสุ ปกฺขิปิตฺวา เชฏฺฐปุตฺตสฺส หตฺเถ ฐปิตกาโล วิย ภควโต ธมฺมเสนาปติสฺส หตฺเถ จตุสจฺจปฺปกาสนาย ฐปิตกาโล, เตเนวาห – ‘‘สาริปุตฺโต, ภิกฺขเว, ปโหติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ วิตฺถาเรน อาจิกฺขิตุํ เทเสตุํ ปญฺญาเปตุํ ปฏฺฐเปตุํ วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๗๑). ตถารูเป ขเณ เตสํ ราชปุตฺตานํ ตํ ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปิฬนฺธนํ ยาจนกาโล วิย ภิกฺขุสงฺฆสฺส วสฺสูปนายิกสมเย อาคนฺตฺวา ธมฺมเทสนาย ยาจิตกาโล. อุปกฏฺฐาย กิร วสฺสูปนายิกาย อิทํ สุตฺตํ เทสิตํ. รญฺโญ, ‘‘ตาตา, เชฏฺฐภาติกสฺส โว หตฺเถ มยา ปิฬนฺธนํ ฐปิตํ ตํ อาหราเปตฺวา ปิฬนฺธถา’’ติ วุตฺตกาโล วิย สมฺพุทฺเธนาปิ, ‘‘เสเวถ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน, ภชถ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน. ปณฺฑิตา ภิกฺขู อนุคฺคาหกา สพฺรหฺมจารีน’’นฺติ เอวํ ธมฺมเสนาปติโน สนฺติเก ภิกฺขูนํ เปสิตกาโล.

Giống như thời điểm đức vua, sau khi đặt các món trang sức của các vị hoàng tử ấy vào trong bốn chiếc tráp, đã trao vào tay của vị hoàng tử trưởng; (nên hiểu là) thời điểm (giáo pháp) được đức Thế Tôn trao vào tay của vị Tướng quân Chánh pháp để công bố Bốn sự thật, chính vì thế ngài đã dạy rằng: ‘Này các tỳ khưu, Sāriputta có khả năng giảng dạy, thuyết giảng, công bố, thiết lập, khai mở, phân tích, và làm cho sáng tỏ Bốn Thánh đế một cách rộng rãi.’ Vào một dịp như vậy, giống như thời điểm các vị hoàng tử ấy đến gần đức vua ấy và thỉnh cầu các món trang sức; (nên hiểu là) thời điểm Tăng chúng, vào mùa an cư kiết hạ, đã đến và thỉnh cầu một bài pháp thoại. Tương truyền rằng, bài kinh này đã được thuyết giảng khi mùa an cư kiết hạ sắp đến. Giống như thời điểm đức vua nói rằng: ‘Này các con, ta đã đặt các món trang sức của các con vào tay của người anh cả. Hãy bảo người mang đến rồi trang điểm đi;’ cũng vậy, (nên hiểu là) thời điểm đức Chánh Đẳng Giác đã gửi các vị tỳ khưu đến nơi vị Tướng quân Chánh pháp, nói rằng: ‘Này các tỳ khưu, hãy thân cận Sāriputta và Moggallāna. Này các tỳ khưu, hãy gần gũi Sāriputta và Moggallāna. Các tỳ khưu Sāriputta và Moggallāna là những bậc hiền trí, là những người hỗ trợ cho các vị đồng phạm hạnh.’

ราชปุตฺเตหิ รญฺโญ กถํ สุตฺวา เชฏฺฐภาติกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปิฬนฺธนํ ยาจิตกาโล วิย ภิกฺขูหิ สตฺถุกถํ สุตฺวา ธมฺมเสนาปตึ อุปสงฺกมฺม ธมฺมเทสนํ อายาจิตกาโล. เชฏฺฐภาติกสฺส คพฺภํ วิวริตฺวา จตสฺโส เปฬาโย นีหริตฺวา ฐปนํ วิย ธมฺมเสนาปติสฺส อิมํ สุตฺตนฺตํ อารภิตฺวา จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ วเสน มาติกาย ฐปนํ. ติสฺโส เปฬาโย ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา ตโต ปญฺจสมุคฺคนีหรณํ วิย ตีณิ อริยสจฺจานิ ฐเปตฺวา ทุกฺขํ อริยสจฺจํ วิภชนฺตสฺส ปญฺจกฺขนฺธทสฺสนํ. จตฺตาโร สมุคฺเค ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา ตโต ปญฺจกรณฺฑนีหรณํ วิย จตฺตาโร อรูปกฺขนฺเธ ฐเปตฺวา เอกํ รูปกฺขนฺธํ วิภชนฺตสฺส จตุมหาภูตอุปาทารูปวเสน ปญฺจโกฏฺฐาสทสฺสนํ.

Giống như thời điểm các vị hoàng tử, sau khi nghe lời của đức vua, đã đi đến nơi người anh cả và xin các món trang sức; (nên hiểu là) thời điểm các vị tỳ khưu, sau khi nghe lời của bậc Đạo Sư, đã đến gần vị Tướng quân Chánh pháp và thỉnh cầu pháp thoại. Giống như việc mở phòng của người anh cả, lấy ra bốn chiếc tráp và đặt xuống; (nên hiểu là) việc vị Tướng quân Chánh pháp bắt đầu bài kinh này và thiết lập đề mục theo Bốn Thánh đế. Giống như việc để qua một bên ba chiếc tráp, mở một chiếc, rồi từ đó lấy ra năm hộp nhỏ; (nên hiểu là) việc vị ấy, sau khi để qua một bên ba Thánh đế, đã trình bày năm uẩn khi phân tích Thánh đế về Khổ. Giống như việc để qua một bên bốn hộp nhỏ, mở một hộp, rồi từ đó lấy ra năm giỏ nhỏ; (nên hiểu là) việc vị ấy, sau khi để qua một bên bốn vô sắc uẩn, đã trình bày năm phần theo bốn đại chủng và sắc do nương sanh khi phân tích một sắc uẩn.

๓๐๒. จตฺตาโร กรณฺเฑ ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา ปิธานํ ปสฺเส ฐเปตฺวา หตฺถูปคปาทูปคาทิปิฬนฺธนทานํ วิย ตีณิ มหาภูตานิ อุปาทารูปญฺจ ฐเปตฺวา เอกํ ปถวีธาตุํ วิภชนฺตสฺส พาหิรํ ตาว ปิธานํ วิย ฐเปตฺวา อชฺฌตฺติกาย [Pg.126] ปถวีธาตุยา นานาสภาวโต วีสติยา อากาเรหิ ทสฺสนตฺถํ ‘‘กตมา จาวุโส อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตู’’ติอาทิวจนํ.

302. Giống như việc để qua một bên bốn giỏ nhỏ, mở một giỏ, đặt cái nắp sang một bên, rồi trao các món trang sức cho tay, cho chân, v.v...; (nên hiểu là) việc vị ấy, sau khi để qua một bên ba đại chủng và sắc do nương sanh, đã phân tích một địa đại, trước hết đặt phần bên ngoài qua một bên như cái nắp, rồi dùng lời nói bắt đầu bằng ‘Này chư hiền, thế nào là nội địa đại?’ để trình bày nội địa đại theo hai mươi phương diện dựa trên các đặc tính khác nhau của nó.

ตสฺส ปน ราชปุตฺตสฺส เตหิ จตูหิ กรณฺเฑหิ จตูหิ สมุคฺเคหิ ตีหิ จ เปฬาหิ ปจฺฉา อนุปุพฺเพน นีหริตฺวา ปิฬนฺธนทานํ วิย เถรสฺสาปิ อิตเรสญฺจ ติณฺณํ มหาภูตานํ อุปาทารูปานญฺจ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานญฺจ ติณฺณํ อริยสจฺจานญฺจ ปจฺฉา อนุปุพฺเพน ภาเชตฺวา ทสฺสนํ เวทิตพฺพํ. ยํ ปเนตํ ‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตนฺติ อุภยมฺเปตํ นิยกาธิวจนเมว. กกฺขฬนฺติ ถทฺธํ. ขริคตนฺติ ผรุสํ. อุปาทินฺนนฺติ น กมฺมสมุฏฺฐานเมว, อวิเสเสน ปน สรีรฏฺฐกสฺเสตํ คหณํ. สรีรฏฺฐกญฺหิ อุปาทินฺนํ วา โหตุ, อนุปาทินฺนํ วา, อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐวเสน สพฺพํ อุปาทินฺนเมว นาม. เสยฺยถิทํ – เกสา โลมา…เป… อุทริยํ กรีสนฺติ อิทํ ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส กุลปุตฺตสฺส อชฺฌตฺติกปถวีธาตุวเสน ตาว กมฺมฏฺฐานํ วิภตฺตํ. เอตฺถ ปน มนสิการํ อารภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คเหตุกาเมน ยํ กาตพฺพํ, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. มตฺถลุงฺคํ ปน น อิธ ปาฬิอารุฬฺหํ. ตมฺปิ อาหริตฺวา, วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว วณฺณสณฺฐานาทิวเสน ววตฺถเปตฺวา, ‘‘อยมฺปิ อเจตนา อพฺยากตา สุญฺญา ถทฺธา ปถวีธาตุ เอวา’’ติ มนสิ กาตพฺพํ. ยํ วา ปนญฺญมฺปีติ อิทํ อิตเรสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ อนุคตาย ปถวีธาตุยา คหณตฺถํ วุตฺตํ. ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตูติ ยา จ อยํ วุตฺตปฺปการา อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ. ยา จ พาหิราติ ยา จ วิภงฺเค, ‘‘อโย โลหํ ติปุ สีส’’นฺติอาทินา (วิภ. ๑๗๓) นเยน อาคตา พาหิรา ปถวีธาตุ.

Giống như việc vị hoàng tử ấy sau đó tuần tự lấy ra và trao các món trang sức từ bốn giỏ nhỏ, bốn hộp nhỏ, và ba chiếc tráp ấy; cũng vậy, cần phải biết rằng vị Trưởng lão sau đó cũng tuần tự phân tích và trình bày ba đại chủng còn lại, sắc do nương sanh, bốn vô sắc uẩn, và ba Thánh đế. Về điều đã được nói, bắt đầu bằng ‘Này chư hiền, thế nào là nội địa đại?’ Ở đây, cả hai từ ‘ajjhattaṃ’ và ‘paccattaṃ’ đều là những thuật ngữ chỉ về ‘của riêng mình.’ ‘Kakkhaḷaṃ’ nghĩa là cứng. ‘Kharigataṃ’ nghĩa là thô. ‘Upādinnaṃ’ (được chấp thủ) không chỉ là (sắc) do nghiệp sanh, mà nói chung, đó là sự nắm giữ những gì thuộc về thân thể. Vì rằng, những gì thuộc về thân thể, dù được chấp thủ hay không được chấp thủ, tất cả đều được gọi là ‘được chấp thủ’ theo nghĩa là được nắm giữ, bám víu, và chấp chặt bởi ái và kiến. Nghĩa là: ‘tóc, lông… (cho đến)… đồ ăn trong dạ dày, phân’ – đây là đề mục thiền được phân tích cho một thiện nam tử thực hành thiền về các đại, xét theo phương diện nội địa đại. Ở đây, bất cứ điều gì cần phải làm bởi người muốn chứng đắc A-la-hán bằng cách thực hành sự tác ý, phát triển tuệ quán, tất cả đều đã được giải thích chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga). Tuy nhiên, não (matthaluṅgaṃ) không được đưa vào bản Pāli ở đây. Sau khi đưa cả phần đó vào, và xác định nó theo màu sắc, hình dạng, v.v., theo phương pháp đã nêu trong Thanh Tịnh Đạo, vị ấy nên tác ý rằng: ‘Cái này cũng vô tri, vô ký, trống không, cứng, chỉ là địa đại mà thôi.’ Câu ‘Hay bất cứ thứ gì khác…’ được nói với mục đích bao gồm cả địa đại có mặt trong ba phần còn lại. ‘Bất cứ nội địa đại nào’ có nghĩa là bất cứ nội địa đại nào thuộc loại đã được mô tả. ‘Và bất cứ ngoại (đại) nào’ có nghĩa là bất cứ ngoại địa đại nào được đề cập trong sách Phân Tích (Vibhaṅga) theo cách bắt đầu bằng ‘sắt, đồng, thiếc, chì…’

เอตฺตาวตา เถเรน อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ นานาสภาวโต วีสติยา อากาเรหิ วิตฺถาเรน ทสฺสิตา, พาหิรา สงฺเขเปน. กสฺมา? ยสฺมิญฺหิ ฐาเน สตฺตานํ อาลโย นิกนฺติ ปตฺถนา ปริยุฏฺฐานํ คหณํ ปรามาโส พลวา โหติ, ตตฺถ เตสํ อาลยาทีนํ อุทฺธรณตฺถํ พุทฺธา วา พุทฺธสาวกา วา วิตฺถารกถํ กเถนฺติ. ยตฺถ ปน น พลวา, ตตฺถ กตฺตพฺพกิจฺจาภาวโต สงฺเขเปน กเถนฺติ. ยถา หิ กสฺสโก เขตฺตํ กสมาโน ยตฺถ มูลสนฺตานกานํ พลวตาย นงฺคลํ ลคฺคติ, ตตฺถ โคเณ ฐเปตฺวา ปํสุํ วิยูหิตฺวา มูลสนฺตานกานิ เฉตฺวา เฉตฺวา [Pg.127] อุทฺธรนฺโต พหุํ วายามํ กโรติ. ยตฺถ ตานิ นตฺถิ, ตตฺถ พลวํ ปโยคํ กตฺวา โคเณ ปิฏฺฐิยํ ปหรมาโน กสติเยว, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ.

Với chừng ấy, vị Trưởng lão đã trình bày nội địa đại một cách chi tiết theo hai mươi phương diện dựa trên các đặc tính khác nhau của nó, và (trình bày) ngoại (địa đại) một cách tóm tắt. Tại sao vậy? Bởi vì ở nơi nào mà sự quyến luyến, ham muốn, mong cầu, ám ảnh, nắm giữ, và chấp thủ của chúng sanh là mạnh mẽ, thì ở nơi đó, để nhổ bật gốc những sự quyến luyến ấy, v.v., chư Phật hoặc các vị đệ tử của Phật sẽ thuyết một bài pháp chi tiết. Còn ở nơi nào (những thứ ấy) không mạnh mẽ, thì các ngài nói một cách tóm tắt vì không có việc gì cần phải làm. Ví như một người nông dân, khi đang cày ruộng, ở nơi nào lưỡi cày bị mắc lại do rễ cây quá chắc, người ấy sẽ dừng bò lại, đào đất lên, chặt đứt các rễ cây, và nỗ lực rất nhiều để nhổ chúng ra. Ở nơi nào không có chúng, người ấy không cần nỗ lực nhiều, chỉ việc thúc bò đi tới và tiếp tục cày. Sự tương đồng này nên được hiểu như vậy.

ปถวีธาตุเรเวสาติ ทุวิธาเปสา ถทฺธฏฺเฐน กกฺขฬฏฺเฐน ผรุสฏฺเฐน เอกลกฺขณา ปถวีธาตุเยว, อาวุโสติ อชฺฌตฺติกํ พาหิราย สทฺธึ โยเชตฺวา ทสฺเสติ. ยสฺมา พาหิราย ปถวีธาตุยา อเจตนาภาโว ปากโฏ, น อชฺฌตฺติกาย, ตสฺมา สา พาหิราย สทฺธึ เอกสทิสา อเจตนาเยวาติ คณฺหนฺตสฺส สุขปริคฺคโห โหติ. ยถา กึ? ยถา ทนฺเตน โคเณน สทฺธึ โยชิโต อทนฺโต กติปาหเมว วิสูกายติ วิปฺผนฺทติ, อถ น จิรสฺเสว ทมถํ อุเปติ. เอวํ อชฺฌตฺติกาปิ พาหิราย สทฺธึ เอกสทิสาติ คณฺหนฺตสฺส กติปาหเมว อเจตนาภาโว น อุปฏฺฐาติ, อถ น จิเรเนวสฺสา อเจตนาภาโว ปากโฏ โหติ. ตํ เนตํ มมาติ ตํ อุภยมฺปิ น เอตํ มม, น เอโสหมสฺมิ, น เอโส เม อตฺตาติ เอวํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. ยถาภูตนฺติ ยถาสภาวํ, ตญฺหิ อนิจฺจาทิสภาวํ, ตสฺมา อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ เอวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ อตฺโถ.

“Pathavīdhāturevesā” có nghĩa là: Này hiền giả, địa đại này dù có hai loại (bên trong và bên ngoài), nhưng có cùng một đặc tính là cứng, thô ráp, nên nó chỉ là địa đại. (Đức Phật) trình bày bằng cách liên kết (địa đại) bên trong với (địa đại) bên ngoài. Bởi vì trạng thái vô tri của địa đại bên ngoài thì rõ ràng, còn của địa đại bên trong thì không, do đó, đối với người nắm bắt rằng “nó (địa đại bên trong) cũng giống như địa đại bên ngoài, chỉ là vô tri”, việc thấu hiểu trở nên dễ dàng. Ví như thế nào? Giống như con bò chưa được thuần hóa, khi được att vào cùng ách với con bò đã được thuần hóa, chỉ chống cự và giãy giụa trong vài ngày, sau đó không lâu nó trở nên thuần thục. Cũng vậy, đối với người quán xét rằng “địa đại bên trong cũng giống như địa đại bên ngoài”, chỉ trong vài ngày, trạng thái vô tri không hiện khởi, sau đó không lâu, trạng thái vô tri của nó trở nên rõ ràng. “Taṃ netaṃ mama” có nghĩa là: Cả hai (địa đại) này không phải là của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải là tự ngã của tôi. Cần phải thấy như vậy, đúng như thật, bằng chánh trí tuệ. “Yathābhūtaṃ” nghĩa là đúng với tự tánh của nó. Bởi vì nó có tự tánh là vô thường, v.v., do đó, cần phải thấy rằng “nó là vô thường, khổ, vô ngã”. Đó là ý nghĩa.

โหติ โข โส, อาวุโสติ กสฺมา อารภิ? พาหิรอาโปธาตุวเสน พาหิราย ปถวีธาตุยา วินาสํ ทสฺเสตฺวา ตโต วิเสสตเรน อุปาทินฺนาย สรีรฏฺฐกปถวีธาตุยา วินาสทสฺสนตฺถํ. ปกุปฺปตีติ อาโปสํวฏฺฏวเสน วฑฺฒมานา กุปฺปติ. อนฺตรหิตา ตสฺมึ สมเย พาหิรา ปถวีธาตุ โหตีติ ตสฺมึ สมเย โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬ ขาโรทเกน วิลียมานา อุทกานุคตา หุตฺวา สพฺพา ปพฺพตาทิวเสน สณฺฐิตา ปถวีธาตุ อนฺตรหิตา โหติ. วิลียิตฺวา อุทกเมว โหติ. ตาว มหลฺลิกายาติ ตาว มหนฺตาย.

Tại sao (Đức Phật) bắt đầu bài thuyết giảng “Hoti kho so, āvuso” (Này hiền giả, có khi...)? Để sau khi chỉ ra sự hủy diệt của địa đại bên ngoài do thủy đại bên ngoài, Ngài sẽ chỉ ra một cách đặc biệt hơn sự hủy diệt của địa đại thuộc về thân thể, là pháp hữu chấp thủ. “Pakuppati” (bị khuấy động) nghĩa là nó bị hủy diệt khi (thủy đại) tăng trưởng do kiếp hoại bởi nước. “Antarahitā tasmiṃ samaye bāhirā pathavīdhātu hoti” (Vào lúc đó, địa đại bên ngoài biến mất) nghĩa là: Vào lúc đó, trong một trăm ngàn triệu thế giới, địa đại vốn tồn tại dưới dạng núi non, v.v., bị tan rã bởi nước mặn, hòa vào trong nước rồi biến mất. Sau khi tan rã, chỉ còn lại nước. “Tāva mahallikāya” nghĩa là to lớn đến dường ấy.

ทุเว สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ นหุตานิ จ;

เอตฺตกํ พหลตฺเตน, สงฺขาตายํ วสุนฺธราติ. –

“Hai trăm ngàn và bốn vạn (do tuần); Trái đất này được tính là có bề dày chừng ấy.”

เอวํ พหลตฺเตเนว มหนฺตาย, วิตฺถารโต ปน โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปฺปมาณาย. อนิจฺจตาติ หุตฺวา อภาวตา. ขยธมฺมตาติ ขยํ คมนสภาวตา[Pg.128]. วยธมฺมตาติ วยํ คมนสภาวตา. วิปริณามธมฺมตาติ ปกติวิชหนสภาวตา, อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณเมว วุตฺตํ. ยํ ปน อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตํ อนตฺตาติ ตีณิปิ ลกฺขณานิ อาคตาเนว โหนฺติ. มตฺตฏฺฐกสฺสาติ ปริตฺตฏฺฐิติกสฺส, ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ อิมสฺส กายสฺส ปริตฺตฏฺฐิติตา เวทิตพฺพา ฐิติปริตฺตตาย จ สรสปริตฺตตาย จ. อยญฺหิ อตีเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิตฺถ, น ชีวติ, น ชีวิสฺสติ. อนาคเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิสฺสติ, น ชีวติ, น ชีวิตฺถ. ปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺตกฺขเณ ชีวติ, น ชีวิตฺถ, น ชีวิสฺสตีติ วุจฺจติ.

(Địa đại) to lớn như vậy chỉ về bề dày, còn về chiều rộng thì có kích thước của một trăm ngàn triệu thế giới. “Aniccatā” (tính vô thường) là trạng thái không còn sau khi đã có. “Khayadhammatā” (có tính hủy hoại) là có bản chất đi đến sự tiêu vong. “Vayadhammatā” (có tính biến hoại) là có bản chất đi đến sự tan rã. “Vipariṇāmadhammatā” (có tính biến đổi) là có bản chất từ bỏ trạng thái tự nhiên. Như vậy, với tất cả các từ này, chỉ có đặc tính vô thường được nói đến. Hơn nữa, cái gì vô thường, cái đó là khổ; cái gì khổ, cái đó là vô ngã. Như vậy, cả ba đặc tính đều đã được đề cập đến. “Mattaṭṭhakassa” (của thân nhỏ bé này) nghĩa là của thân có sự tồn tại ngắn ngủi. Ở đây, sự tồn tại ngắn ngủi của thân này cần được hiểu theo hai phương diện: sự ngắn ngủi về thời gian tồn tại và sự ngắn ngủi về kích thước. Thật vậy, thân này đã sống trong sát-na tâm quá khứ, không đang sống, sẽ không sống. Nó sẽ sống trong sát-na tâm vị lai, không đang sống, đã không sống. Nó đang sống trong sát-na tâm hiện tại, đã không sống, sẽ không sống. Như vậy được nói.

‘‘ชีวิตํ อตฺตภาโว จ, สุขทุกฺขา จ เกวลา;

เอกจิตฺตสมายุตฺตา, ลหุ โส วตฺตเต ขโณ’’ติ. –

“Mạng sống và thân thể, cùng các cảm thọ lạc khổ thuần túy; (Tất cả) các pháp này tương ưng với một sát-na tâm, sát-na ấy diễn ra nhanh chóng.”

อิทํ เอตสฺเสว ปริตฺตฏฺฐิติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เอวํ ฐิติปริตฺตตาย ปริตฺตฏฺฐิติตา เวทิตพฺพา.

(Câu kệ) này được nói ra để chỉ rõ sự tồn tại ngắn ngủi của chính thân này. Như vậy, sự tồn tại ngắn ngủi cần được hiểu qua sự ngắn ngủi về thời gian tồn tại.

อสฺสาสปสฺสาสูปนิพทฺธาทิภาเวน ปนสฺส สรสปริตฺตตา เวทิตพฺพา. สตฺตานญฺหิ อสฺสาสูปนิพทฺธํ ชีวิตํ, ปสฺสาสูปนิพทฺธํ ชีวิตํ, อสฺสาสปสฺสาสูปนิพทฺธํ ชีวิตํ, มหาภูตูปนิพทฺธํ ชีวิตํ, กพฬีการาหารูปนิพทฺธํ ชีวิตํ, วิญฺญาณูปนิพทฺธํ ชีวิตนฺติ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตํ.

Hơn nữa, sự ngắn ngủi về kích thước (sự nhỏ bé) của thân này cần được hiểu qua sự phụ thuộc vào hơi thở ra, hơi thở vào, v.v. Thật vậy, mạng sống của chúng sinh phụ thuộc vào hơi thở ra, mạng sống phụ thuộc vào hơi thở vào, mạng sống phụ thuộc vào hơi thở ra và hơi thở vào, mạng sống phụ thuộc vào bốn đại, mạng sống phụ thuộc vào đoàn thực, mạng sống phụ thuộc vào thức. Như vậy đã được giải rộng trong sách Thanh Tịnh Đạo.

ตณฺหุปาทินฺนสฺสาติ ตณฺหาย อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐสฺส อหนฺติ วา มมนฺติ วา อสฺมีติ วา. อถ ขฺวาสฺส โนเตเวตฺถ โหตีติ อถ โข อสฺส ภิกฺขุโน เอวํ ตีณิ ลกฺขณานิ อาโรเปตฺวา ปสฺสนฺตสฺส เอตฺถ อชฺฌตฺติกาย ปถวีธาตุยา อหนฺติ วาติอาทิ ติวิโธ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาโห โนเตว โหติ, น โหติเยวาติ อตฺโถ. ยถา จ อาโปธาตุวเสน, เอวํ เตโชธาตุวาโยธาตุวเสนปิ พาหิราย ปถวีธาตุยา อนฺตรธานํ โหติ. อิธ ปน เอกํเยว อาคตํ. อิตรานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานิ.

“Taṇhupādinnassa” (bị tham ái chấp thủ) nghĩa là bị tham ái nắm giữ, bám víu, và xem xét một cách sai lạc là “tôi”, “của tôi”, hay “là tôi”. “Atha khvāssa notevettha hoti” (Nhưng đối với vị ấy, điều đó không xảy ra ở đây) có nghĩa là: Nhưng đối với vị tỳ khưu thấy được (các pháp) sau khi áp dụng ba tướng như vậy, sự chấp thủ ba loại là tham, mạn, kiến, bắt đầu bằng “đây là tôi”, đối với địa đại bên trong này, đã không còn xảy ra nữa. Và giống như sự biến mất xảy ra do thủy đại, cũng vậy, sự biến mất của địa đại bên ngoài cũng xảy ra do hỏa đại và phong đại. Nhưng ở đây, chỉ có một trường hợp được đề cập. Các trường hợp khác cũng cần được hiểu theo ý nghĩa.

ตญฺเจ, อาวุโสติ อิธ ตสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส ภิกฺขุโน โสตทฺวาเร ปริคฺคหํ ปฏฺฐเปนฺโต พลํ ทสฺเสติ. อกฺโกสนฺตีติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺติ. ปริภาสนฺตีติ ตยา อิทญฺจิทญฺจ กตํ, เอวญฺจ เอวญฺจ ตํ กริสฺสามาติ วาจาย ปริภาสนฺติ. โรเสนฺตีติ ฆฏฺเฏนฺติ. วิเหเสนฺตีติ ทุกฺขาเปนฺติ, สพฺพํ วาจาย ฆฏฺฏนเมว วุตฺตํ. โส เอวนฺติ โส ธาตุกมฺมฏฺฐานิโก [Pg.129] เอวํ สมฺปชานาติ. อุปฺปนฺนา โข เม อยนฺติ สมฺปติวตฺตมานุปฺปนฺนภาเวน จ สมุทาจารุปฺปนฺนภาเวน จ อุปฺปนฺนา. โสตสมฺผสฺสชาติ อุปนิสฺสยวเสน โสตสมฺผสฺสโต ชาตา โสตทฺวารชวนเวทนา, ผสฺโส อนิจฺโจติ โสตสมฺผสฺโส หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺโจติ ปสฺสติ. เวทนาทโยปิ โสตสมฺผสฺสสมฺปยุตฺตาว เวทิตพฺพา. ธาตารมฺมณเมวาติ ธาตุสงฺขาตเมว อารมฺมณํ. ปกฺขนฺทตีติ โอตรติ. ปสีทตีติ ตสฺมึ อารมฺมเณ ปสีทติ, ภุมฺมวจนเมว วา เอตํ. พฺยญฺชนสนฺธิวเสน ‘‘ธาตารมฺมณเมวา’’ติ วุตฺตํ, ธาตารมฺมเณเยวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. อธิมุจฺจตีติ ธาตุวเสน เอวนฺติ อธิโมกฺขํ ลภติ, น รชฺชติ, น ทุสฺสติ. อยญฺหิ โสตทฺวารมฺหิ อารมฺมเณ อาปาถคเต มูลปริญฺญาอาคนฺตุกตาวกาลิกวเสน ปริคฺคหํ กโรติ, ตสฺส วิตฺถารกถา สติปฏฺฐาเน สติสมฺปชญฺญปพฺเพ วุตฺตา. สา ปน ตตฺถ จกฺขุทฺวารวเสน วุตฺตา, อิธ โสตทฺวารวเสน เวทิตพฺพา.

Ở đây, trong câu: “Này chư hiền, nếu có những người…” (tañce, āvuso), (chú giải) đang trình bày về năng lực của vị tỳ khưu thực hành đề mục về các giới bằng cách thiết lập sự liễu tri ở nhĩ môn. (Họ) mắng nhiếc (akkosanti) là (họ) mắng nhiếc bằng mười sự mắng nhiếc. (Họ) sĩ vả (paribhāsanti) là (họ) sĩ vả bằng lời nói rằng: “Ông đã làm điều này điều này, chúng tôi sẽ làm điều này điều này với ông.” (Họ) làm cho tức giận (rosenti) là (họ) xúc phạm. (Họ) làm cho phiền não (vihesenti) là (họ) làm cho khổ não; tất cả đã được nói đến chỉ là sự xúc phạm bằng lời nói. Vị ấy như vầy (so evaṃ) là vị ấy, người thực hành đề mục về các giới, tuệ tri như vầy. Này, cái này đã sanh khởi đến ta (uppannā kho me ayaṃ) là đã sanh khởi do bởi sự sanh khởi trong hiện tại và do bởi sự sanh khởi qua biểu hiện. Sanh từ nhĩ xúc (sotasamphassajā) là thọ ở tốc hành tâm nhĩ môn đã được sanh ra từ nhĩ xúc do nương vào duyên y chỉ; xúc là vô thường (phasso anicco) là vị ấy thấy rằng: “Nhĩ xúc, sau khi có, là vô thường theo ý nghĩa không có.” Các pháp như thọ v.v… cũng nên được biết là chỉ tương ưng với nhĩ xúc. Chỉ có đối tượng là các giới (dhātārammaṇam eva) là đối tượng chỉ được gọi là các giới. Lao vào (pakkhandati) là đi vào. Tịnh tín (pasīdati) là tịnh tín ở đối tượng ấy; hoặc đây chỉ là cách nói ở địa vị cách. Do bởi sự nối âm phụ âm nên đã được nói là “dhātārammaṇam eva.” Ở đây, ý nghĩa này là: “Chỉ ở trong đối tượng là các giới.” Quyết đoán (adhimuccati) là có được sự quyết đoán rằng: “Như vầy, do nương vào các giới,” (vị ấy) không tham ái, không sân hận. Vị này thực hiện sự liễu tri ở nhĩ môn khi đối tượng đi vào tầm hoạt động do nương vào sự biến tri về căn nguyên, tính cách ngoại lai, và tính cách tạm thời. Lời giải thích chi tiết về điều ấy đã được nói ở trong phẩm Tỉnh Giác của kinh Niệm Xứ. Và điều ấy ở nơi ấy đã được nói do nương vào nhãn môn, ở đây nên được hiểu do nương vào nhĩ môn.

เอวํ กตปริคฺคหสฺส หิ ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส พลววิปสฺสกสฺส สเจปิ จกฺขุทฺวาราทีสุ อารมฺมเณ อาปาถคเต อโยนิโส อาวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ, โวฏฺฐพฺพนํ ปตฺวา เอกํ ทฺเว วาเร อาเสวนํ ลภิตฺวา จิตฺตํ ภวงฺคเมว โอตรติ, น ราคาทิวเสน อุปฺปชฺชติ, อยํ โกฏิปฺปตฺโต ติกฺขวิปสฺสโก. อปรสฺส ราคาทิวเสน เอกํ วารํ ชวนํ ชวติ, ชวนปริโยสาเน ปน ราคาทิวเสน เอวํ เม ชวนํ ชวิตนฺติ อาวชฺชโต อารมฺมณํ ปริคฺคหิตเมว โหติ, ปุน วารํ ตถา น ชวติ. อปรสฺส เอกวารํ เอวํ อาวชฺชโต ปุน ทุติยวารํ ราคาทิวเสน ชวนํ ชวติเยว, ทุติยวาราวสาเน ปน เอวํ เม ชวนํ ชวิตนฺติ อาวชฺชโต อารมฺมณํ ปริคฺคหิตเมว โหติ, ตติยวาเร ตถา น อุปฺปชฺชติ. เอตฺถ ปน ปฐโม อติติกฺโข, ตติโย อติมนฺโท, ทุติยสฺส ปน วเสน อิมสฺมึ สุตฺเต, ลฏุกิโกปเม, อินฺทฺริยภาวเน จ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Thật vậy, đối với người thực hành đề mục về các giới, là người có tuệ quán mạnh mẽ, đã thực hiện sự liễu tri như vậy, nếu tâm hướng không như lý sanh khởi khi đối tượng đi vào tầm hoạt động ở nhãn môn v.v…, sau khi đến giai đoạn đoán định và có được sự lập lại một hoặc hai lần, tâm chỉ đi vào dòng hữu phần, không sanh khởi do nương vào tham ái v.v… Vị này là người có tuệ quán sắc bén, đã đạt đến đỉnh cao. Đối với người khác, tốc hành tâm sanh khởi một lần do nương vào tham ái v.v… Tuy nhiên, vào lúc cuối của tốc hành tâm, do hướng tâm rằng: “Tốc hành tâm đã sanh khởi đến ta như vầy do nương vào tham ái v.v…,” đối tượng chỉ được liễu tri, không sanh khởi như thế lần nữa. Đối với người khác, trong khi hướng tâm như vậy một lần, tốc hành tâm lại sanh khởi lần thứ hai do nương vào tham ái v.v… Tuy nhiên, vào lúc cuối của lần thứ hai, do hướng tâm rằng: “Tốc hành tâm đã sanh khởi đến ta như vầy,” đối tượng chỉ được liễu tri, không sanh khởi như thế vào lần thứ ba. Và ở đây, vị thứ nhất là rất sắc bén, vị thứ ba là rất chậm lụt. Và do nương vào vị thứ hai, ý nghĩa này nên được hiểu ở trong bài kinh này, trong ví dụ về chim cút, và trong sự tu tập các căn.

เอวํ โสตทฺวาเร ปริคฺคหิตวเสน ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส พลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กายทฺวาเร ทีเปนฺโต ตญฺเจ, อาวุโสติอาทิมาห. อนิฏฺฐารมฺมณญฺหิ ปตฺวา ทฺวีสุ วาเรสุ กิลมติ โสตทฺวาเร จ กายทฺวาเร จ. ตสฺมา ยถา นาม เขตฺตสฺสามี ปุริโส กุทาลํ คเหตฺวา เขตฺตํ [Pg.130] อนุสญฺจรนฺโต ยตฺถ วา ตตฺถ วา มตฺติกปิณฺฑํ อทตฺวา ทุพฺพลฏฺฐาเนสุเยว กุทาเลน ภูมึ ภินฺทิตฺวา สติณมตฺติกปิณฺฑํ เทติ. เอวเมว มหาเถโร อนาคเต สิกฺขากามา ปธานกมฺมิกา กุลปุตฺตา อิเมสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ปฏฺฐเปตฺวา ขิปฺปเมว ชาติชรามรณสฺส อนฺตํ กริสฺสนฺตีติ อิเมสุเยว ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ คาฬฺหํ กตฺวา สํวรํ เทเสนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ.

Sau khi đã trình bày năng lực của người thực hành đề mục về các giới do nương vào sự liễu tri ở nhĩ môn như vậy, bây giờ trong khi giải thích ở thân môn, ngài đã nói câu bắt đầu là: “Này chư hiền, nếu có những người…” (tañce, āvuso). Thật vậy, sau khi gặp đối tượng không khả ý, người ta bị mệt mỏi ở hai trường hợp: ở nhĩ môn và ở thân môn. Do đó, ví như người chủ ruộng cầm cái cuốc đi quanh thửa ruộng, không đắp một cục đất ở chỗ này hay chỗ kia, mà chỉ dùng cuốc xới đất ở những chỗ yếu và đắp cục đất có cỏ. Cũng giống như thế, vị Đại Trưởng Lão đã bắt đầu bài thuyết giảng này trong khi giảng dạy về sự phòng hộ bằng cách làm cho vững chắc chỉ ở hai môn này, (với suy nghĩ rằng): “Trong tương lai, các thiện gia nam tử có mong muốn học tập, là những người thực hành tinh tấn, sau khi đã thiết lập sự phòng hộ ở hai môn này, sẽ nhanh chóng chấm dứt sanh, già, và chết.”

ตตฺถ สมุทาจรนฺตีติ อุปกฺกมนฺติ. ปาณิสมฺผสฺเสนาติ ปาณิปฺปหาเรน, อิตเรสุปิ เอเสว นโย. ตถาภูโตติ ตถาสภาโว. ยถาภูตสฺมินฺติ ยถาสภาเว. กมนฺตีติ ปวตฺตนฺติ. เอวํ พุทฺธํ อนุสฺสรโตติอาทีสุ อิติปิ โส ภควาติอาทินา นเยน อนุสฺสรนฺโตปิ พุทฺธํ อนุสฺสรติ, วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตาติ อนุสฺสรนฺโตปิ อนุสฺสรติเยว. สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโมติอาทินา นเยน อนุสฺสรนฺโตปิ ธมฺมํ อนุสฺสรติ, กกจูปโมวาทํ อนุสฺสรนฺโตปิ อนุสฺสรติเยว. สุปฺปฏิปนฺโนติอาทินา นเยน อนุสฺสรนฺโตปิ สงฺฆํ อนุสฺสรติ, กกโจกนฺตนํ อธิวาสยมานสฺส ภิกฺขุโน คุณํ อนุสฺสรมาโนปิ อนุสฺสรติเยว.

Ở đây, (họ) đối xử (samudācaranti) là (họ) cố gắng. Bằng sự xúc chạm của bàn tay (pāṇisamphassena) là bằng sự đánh đập của bàn tay; ở những trường hợp khác cũng có phương pháp tương tự. Có thực tính như vậy (tathābhūto) là có bản chất như vậy. Trong thực tính (yathābhūtasmim) là trong bản chất thật sự. (Chúng) đi đến (kamanti) là (chúng) diễn tiến. Trong các câu bắt đầu là: “Tùy niệm về Đức Phật như vầy,” người tùy niệm theo phương pháp bắt đầu là: “Đức Thế Tôn là như vầy…” (itipi so bhagavā) là tùy niệm về Đức Phật; người tùy niệm rằng: “Điều này đã được Đức Thế Tôn nói đến” cũng chỉ là tùy niệm. Người tùy niệm theo phương pháp bắt đầu là: “Pháp đã được Đức Thế Tôn khéo thuyết giảng…” (svākkhāto bhagavatā dhammo) là tùy niệm về Pháp; người tùy niệm về lời giáo huấn trong ví dụ cái cưa cũng chỉ là tùy niệm. Người tùy niệm theo phương pháp bắt đầu là: “Chúng Tăng đã khéo hành trì…” (suppaṭipanno) là tùy niệm về chúng Tăng; người tùy niệm về đức hạnh của vị tỳ khưu đang kham nhẫn việc bị cưa xẻ cũng chỉ là tùy niệm.

อุเปกฺขา กุสลนิสฺสิตา น สณฺฐาตีติ อิธ วิปสฺสนุเปกฺขา อธิปฺเปตา. อุเปกฺขา กุสลนิสฺสิตา สณฺฐาตีติ อิธ ฉฬงฺคุเปกฺขา, สา ปเนสา กิญฺจาปิ ขีณาสวสฺส อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อารมฺมเณสุ อรชฺชนาทิวเสน ปวตฺตติ, อยํ ปน ภิกฺขุ วีริยพเลน ภาวนาสิทฺธิยา อตฺตโน วิปสฺสนํ ขีณาสวสฺส ฉฬงฺคุเปกฺขาฐาเน ฐเปตีติ วิปสฺสนาว ฉฬงฺคุเปกฺขา นาม ชาตา.

Ở đây, trong câu: “Tâm xả nương vào điều thiện không được an lập,” tuệ xả được chủ trương. Ở đây, trong câu: “Tâm xả nương vào điều thiện được an lập,” tâm xả gồm sáu chi phần được chủ trương. Và mặc dù tâm xả này diễn tiến nơi vị đã tận trừ các lậu hoặc do nương vào sự không tham ái v.v… đối với các đối tượng khả ý và không khả ý, nhưng vị tỳ khưu này, bằng năng lực của sự tinh tấn và sự thành tựu của việc tu tập, đã đặt tuệ quán của mình vào vị trí của tâm xả gồm sáu chi phần của vị đã tận trừ các lậu hoặc. Do đó, chính tuệ quán đã trở thành tên gọi là tâm xả gồm sáu chi phần.

๓๐๓. อาโปธาตุนิทฺเทเส อาโปคตนฺติ สพฺพอาเปสุ คตํ อลฺลยูสภาวลกฺขณํ. ปิตฺตํ เสมฺหนฺติอาทีสุ ปน ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ สทฺธึ ภาวนานเยน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. ปกุปฺปตีติ โอฆวเสน วฑฺฒติ, สมุทฺทโต วา อุทกํ อุตฺตรติ, อยมสฺส ปากติโก ปโกโป, อาโปสํวฏฺฏกาเล ปน โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬํ อุทกปูรเมว โหติ. โอคจฺฉนฺตีติ เหฏฺฐา คจฺฉนฺติ, อุทฺธเน อาโรปิตอุทกํ วิย ขยํ วินาสํ ปาปุณนฺติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

303. Trong phần giải thích về thủy đại, thuộc về nước (āpogataṃ) là đã đi vào trong tất cả các loại nước, có đặc tính là bản chất ẩm ướt và kết dính. Và trong các câu bắt đầu là: “Mật, đờm…,” điều gì nên được nói, tất cả điều ấy đã được nói ở trong Thanh Tịnh Đạo cùng với phương pháp tu tập. Bị dao động (pakuppati) là tăng trưởng do nương vào dòng chảy, hoặc nước tràn ra từ đại dương; đây là sự dao động tự nhiên của nó. Và vào thời điểm hoại kiếp do nước, nước chỉ làm ngập đầy một trăm ngàn ức thế giới. (Chúng) đi xuống (ogacchanti) là (chúng) đi xuống dưới, (chúng) đi đến sự cạn kiệt, sự hủy hoại giống như nước được đặt trên lò sưởi. Phần còn lại nên được hiểu chỉ theo phương pháp đã nói trước.

๓๐๔. เตโชธาตุนิทฺเทเส [Pg.131] เตโชคตนฺติ สพฺพเตเชสุ คตํ อุณฺหตฺตลกฺขณํ. เตโช เอว วา เตโชภาวํ คตนฺติ เตโชคตํ. ปุริเม อาโปคเตปิ ปจฺฉิเม วาโยคเตปิ เอเสว นโย. เยน จาติ เยน เตโชคเตน. ตสฺมึ กุปฺปิเต อยํ กาโย สนฺตปฺปติ, เอกาหิกชราทิภาเวน อุสุมชาโต โหติ. เยน จ ชีรียตีติ เยน อยํ กาโย ชีรติ, อินฺทฺริยเวกลฺลตฺตํ พลปริกฺขยํ วลิปลิตาทิภาวญฺจ ปาปุณาติ. เยน จ ปริฑยฺหตีติ เยน กุปฺปิเตน อยํ กาโย ทยฺหติ, โส จ ปุคฺคโล ทยฺหามิ ทยฺหามีติ กนฺทนฺโต สตโธตสปฺปิโคสีตจนฺทนาทิเลปญฺจ ตาลวณฺฏวาตญฺจ ปจฺจาสีสติ. เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉตีติ เยน ตํ อสิตํ วา โอทนาทิ, ปีตํ วา ปานกาทิ, ขายิตํ วา ปิฏฺฐขชฺชกาทิ, สายิตํ วา อมฺพปกฺกมธุผาณิตาทิ สมฺมา ปริปากํ คจฺฉติ, รสาทิภาเวน วิเวกํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ สทฺธึ ภาวนานเยน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ.

304. Trong phần giải về hỏa đại, (cụm từ) tejogaṃ (thuộc về lửa) là đặc tính nóng có trong tất cả các loại lửa. Hoặc, chính lửa đã đi đến trạng thái của lửa, nên gọi là tejogaṃ. Phương pháp này cũng tương tự đối với āpogata (thuộc về nước) ở trước và vāyogata (thuộc về gió) ở sau. Yena ca (do cái nào) tức là do hỏa đại nào. Khi hỏa đại ấy bị xáo trộn, thân này bị thiêu đốt, trở nên nóng bức do bị sốt một ngày v.v... Yena ca jīriyati (do cái nào mà già đi) là do (hỏa đại) nào mà thân này già đi, đi đến tình trạng các căn bị hư hỏng, sức lực bị suy giảm, và tình trạng có nếp nhăn, tóc bạc v.v... Yena ca pariḍayhati (do cái nào mà bị thiêu đốt) là do hỏa đại bị xáo trộn nào mà thân này bị cháy bỏng, và người ấy than khóc rằng: “Tôi đang cháy, tôi đang cháy”, rồi mong mỏi được thoa các thứ như bơ đã lọc trăm lần, gỗ đàn hương gosīta v.v... và mong mỏi làn gió từ quạt lá cọ. Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati (do cái nào mà vật đã ăn, uống, nhai, nếm được tiêu hóa tốt đẹp) có nghĩa là do (hỏa đại) nào mà vật đã ăn như cơm v.v..., vật đã uống như các loại nước giải khát v.v..., vật đã nhai như bánh bột v.v..., vật đã nếm như xoài chín, mật ong, đường mật v.v... được tiêu hóa tốt đẹp, được phân tách thành các chất dinh dưỡng v.v... Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, bất cứ điều gì cần phải nói, tất cả những điều đó đã được trình bày trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) cùng với phương pháp tu tập thiền định.

หริตนฺตนฺติ หริตเมว. อลฺลติณาทึ อาคมฺม นิพฺพายตีติ อตฺโถ. ปนฺถนฺตนฺติ มหามคฺคเมว. เสลนฺตนฺติ ปพฺพตํ. อุทกนฺตนฺติ อุทกํ. รมณียํ วา ภูมิภาคนฺติ ติณคุมฺพาทิรหิตํ, วิวิตฺตํ อพฺโภกาสํ ภูมิภาคํ. อนาหาราติ นิราหารา นิรุปาทานา, อยมฺปิ ปกติยาว เตโชวิกาโร วุตฺโต, เตโชสํวฏฺฏกาเล ปน โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬํ ฌาเปตฺวา ฉาริกามตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ. นฺหารุททฺทุเลนาติ จมฺมนิลฺเลขเนน. อคฺคึ คเวสนฺตีติ เอวรูปํ สุขุมํ อุปาทานํ คเหตฺวา อคฺคึ ปริเยสนฺติ, ยํ อปฺปมตฺตกมฺปิ อุสุมํ ลภิตฺวา ปชฺชลติ, เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

Haritantaṃ (nơi có cây cỏ xanh) có nghĩa là chính nơi cây cỏ xanh tươi. Nghĩa là (lửa) tắt đi khi lan đến đám cỏ ướt v.v... Panthantaṃ (con đường) có nghĩa là chính con đường lớn. Selantaṃ (núi đá) có nghĩa là ngọn núi. Udakantaṃ (vùng nước) có nghĩa là nước. Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgaṃ (hay một vùng đất khả ái) có nghĩa là một vùng đất không có cỏ, bụi rậm v.v..., một nơi vắng vẻ, trống trải. Anāhārā (không có vật thực) có nghĩa là không có vật thực, không có nhiên liệu. Điều này cũng được gọi là sự biến dị tự nhiên của hỏa đại. Tuy nhiên, trong thời kỳ thế giới bị hủy diệt bởi lửa, sau khi thiêu rụi một trăm ngàn ức thế giới, ngay cả một chút tro tàn cũng không còn lại. Nhārudaddulena (bằng miếng da gân) có nghĩa là bằng miếng da đã được cạo sạch. Aggiṃ gavesanti (họ tìm lửa) có nghĩa là họ lấy một loại nhiên liệu tinh vi như vậy và tìm kiếm lửa, loại nhiên liệu mà chỉ cần nhận được một chút hơi nóng cũng sẽ bùng cháy. Phần còn lại ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp đã trình bày trước đó.

๓๐๕. วาโยธาตุนิทฺเทเส อุทฺธงฺคมา วาตาติ อุคฺคารหิกฺการาทิปวตฺตกา อุทฺธํ อาโรหนวาตา. อโธคมา วาตาติ อุจฺจารปสฺสาวาทินีหรณกา อโธ โอโรหนวาตา. กุจฺฉิสยา วาตาติ อนฺตานํ พหิวาตา. โกฏฺฐาสยา วาตาติ อนฺตานํ อนฺโตวาตา. องฺคมงฺคานุสาริโนติ ธมนีชาลานุสาเรน สกลสรีเร องฺคมงฺคานิ อนุสฏา สมิญฺชนปสารณาทินิพฺพตฺตกวาตา. อสฺสาโสติ อนฺโตปวิสนนาสิกวาโต[Pg.132]. ปสฺสาโสติ พหินิกฺขมนนาสิกวาโต. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ สทฺธึ ภาวนานเยน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ.

305. Trong phần giải về phong đại, uddhaṅgamā vātā (các loại gió đi lên) là các loại gió đi lên trên, gây ra ợ, nấc v.v... Adhogamā vātā (các loại gió đi xuống) là các loại gió đi xuống dưới, có chức năng tống xuất phân, nước tiểu v.v... Kucchisayā vātā (các loại gió trong bụng) là các loại gió ở bên ngoài ruột. Koṭṭhāsayā vātā (các loại gió trong khoang bụng) là các loại gió ở bên trong ruột. Aṅgamaṅgānusārino (các loại gió lưu chuyển khắp châu thân) là các loại gió lan tỏa khắp các chi lớn nhỏ trong toàn thân theo mạng lưới các mạch máu, tạo ra sự co, duỗi v.v... Assāso (hơi thở vào) là gió qua mũi đi vào trong. Passāso (hơi thở ra) là gió qua mũi đi ra ngoài. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, bất cứ điều gì cần phải nói, tất cả những điều đó đã được trình bày trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) cùng với phương pháp tu tập thiền định.

คามมฺปิ วหตีติ สกลคามมฺปิ จุณฺณวิจุณฺณํ กุรุมานา อาทาย คจฺฉติ, นิคมาทีสุปิ เอเสว นโย. อิธ วาโยสํวฏฺฏกาเล โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬวิทฺธํสนวเสน วาโยธาตุวิกาโร ทสฺสิโต. วิธูปเนนาติ อคฺคิพีชนเกน. โอสฺสวเนติ ฉทนคฺเค, เตน หิ อุทกํ สวติ, ตสฺมา ตํ ‘‘โอสฺสวน’’นฺติ วุจฺจติ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ.

Gāmampi vahati (cuốn đi cả làng) có nghĩa là (gió) cuốn đi, làm cho cả ngôi làng tan thành bột mịn. Phương pháp này cũng tương tự đối với các thị trấn v.v... Ở đây, sự biến dị của phong đại được chỉ ra qua việc phá hủy một trăm ngàn ức thế giới trong thời kỳ thế giới bị hủy diệt bởi gió. Vidhūpanena (bằng cái quạt) có nghĩa là bằng cái quạt lửa (ống bễ). Ossavane (nơi mái hiên) có nghĩa là ở mép mái nhà; vì nhờ đó mà nước chảy xuống, nên nó được gọi là ossavana (mái hiên). Phần còn lại ở đây cũng nên được liên kết theo phương pháp đã trình bày trước đó.

๓๐๖. เสยฺยถาปิ, อาวุโสติ อิธ กึ ทสฺเสติ? เหฏฺฐา กถิตานํ มหาภูตานํ นิสฺสตฺตภาวํ. กฏฺฐนฺติ ทพฺพสมฺภารํ. วลฺลินฺติ อาพนฺธนวลฺลึ. ติณนฺติ ฉทนติณํ. มตฺติกนฺติ อนุเลปมตฺติกํ. อากาโส ปริวาริโตติ เอตานิ กฏฺฐาทีนิ อนฺโต จ พหิ จ ปริวาเรตฺวา อากาโส ฐิโตติ อตฺโถ. อคารํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตีติ อคารนฺติ ปณฺณตฺติมตฺตํ โหติ. กฏฺฐาทีสุ ปน วิสุํ วิสุํ ราสิกเตสุ กฏฺฐราสิวลฺลิราสีตฺเวว วุจฺจติ. เอวเมว โขติ เอวเมว อฏฺฐิอาทีนิ อนฺโต จ พหิ จ ปริวาเรตฺวา ฐิโต อากาโส, ตาเนว อฏฺฐิอาทีนิ ปฏิจฺจ รูปํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ, สรีรนฺติ โวหารํ คจฺฉติ. ยถา กฏฺฐาทีนิ ปฏิจฺจ เคหนฺติ สงฺขํ คตํ อคารํ ขตฺติยเคหํ พฺราหฺมณเคหนฺติ วุจฺจติ, เอวมิทมฺปิ ขตฺติยสรีรํ พฺราหฺมณสรีรนฺติ วุจฺจติ, น เหตฺถ โกจิ สตฺโต วา ชีโว วา วิชฺชติ.

306. Trong câu Seyyathāpi, āvuso (Này chư hiền, ví như), ở đây chỉ ra điều gì? (Chỉ ra) tính chất vô ngã của các đại hiển đã được nói đến ở dưới. Kaṭṭhaṃ (gỗ) là các vật liệu xây dựng. Valliṃ (dây leo) là dây leo dùng để buộc. Tiṇaṃ (cỏ) là cỏ tranh để lợp nhà. Mattikaṃ (đất sét) là đất để trát. Ākāso parivārito (không gian được bao bọc) có nghĩa là không gian tồn tại, bao bọc những vật liệu như gỗ v.v... cả bên trong lẫn bên ngoài. Agāraṃtveva saṅkhaṃ gacchati (được gọi là ngôi nhà) có nghĩa là "ngôi nhà" chỉ là một sự chế định. Nhưng khi gỗ v.v... được chất thành từng đống riêng biệt, chúng chỉ được gọi là đống gỗ, đống dây leo. Evameva kho (cũng vậy) có nghĩa là cũng vậy, không gian tồn tại, bao bọc xương v.v... cả bên trong lẫn bên ngoài; và duyên vào chính những xương v.v... ấy mà được gọi là "sắc", được gọi là "thân". Giống như một ngôi nhà, được gọi là "nhà" do duyên vào gỗ v.v..., được gọi là nhà của Sát-đế-lỵ, nhà của Bà-la-môn; cũng vậy, thân này được gọi là thân của Sát-đế-lỵ, thân của Bà-la-môn, chứ ở đây không có một chúng sanh hay sinh mạng nào tồn tại.

อชฺฌตฺติกญฺเจว, อาวุโส, จกฺขูติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? เหฏฺฐา อุปาทารูปํ จตฺตาโร จ อรูปิโน ขนฺธา ตีณิ จ อริยสจฺจานิ น กถิตานิ, อิทานิ ตานิ กเถตุํ อยํ เทสนา อารทฺธาติ. ตตฺถ จกฺขุํ อปริภินฺนนฺติ จกฺขุปสาเท นิรุทฺเธปิ อุปหเตปิ ปิตฺตเสมฺหโลหิเตหิ ปลิพุทฺเธปิ จกฺขุ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, ปริภินฺนเมว โหติ, จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปน ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถํ อปริภินฺนํ นาม. พาหิรา จ รูปาติ พาหิรา จตุสมุฏฺฐานิกรูปา. ตชฺโช สมนฺนาหาโรติ ตํ จกฺขุญฺจ รูเป จ ปฏิจฺจ ภวงฺคํ อาวฏฺเฏตฺวา อุปฺปชฺชนมนสิกาโร, ภวงฺคาวฏฺฏนสมตฺถํ จกฺขุทฺวาเร [Pg.133] กิริยมโนธาตุจิตฺตนฺติ อตฺโถ. ตํ รูปานํ อนาปาถคตตฺตาปิ อญฺญาวิหิตสฺสปิ น โหติ, ตชฺชสฺสาติ ตทนุรูปสฺส. วิญฺญาณภาคสฺสาติ วิญฺญาณโกฏฺฐาสสฺส.

(Câu hỏi:) Tại sao bài pháp Ajjhattikañceva, āvuso, cakkhu (Này chư hiền, nội phần là con mắt) này được bắt đầu? (Trả lời:) Vì ở dưới, sắc y sinh (upādārūpa), bốn uẩn vô sắc, và ba Thánh đế chưa được giảng dạy; bây giờ, bài pháp này được bắt đầu để thuyết giảng những điều đó. Trong đó, cakkhuṃ aparibhinnaṃ (con mắt không bị hư hỏng) có nghĩa là: khi nhãn căn (cakkhupasāda) bị hoại diệt, bị tổn thương, hoặc bị che lấp bởi đàm, mật, máu, thì con mắt không thể làm duyên cho nhãn thức được; nó đã bị hư hỏng. Còn (nhãn căn) có khả năng làm duyên cho nhãn thức thì được gọi là không bị hư hỏng. Bāhirā ca rūpā (và các sắc bên ngoài) là các sắc do bốn nguyên nhân sinh ở bên ngoài. Tajjo samannāhāro (sự hướng tâm tương ứng) là sự tác ý (manasikāra) khởi lên sau khi làm rung động dòng hữu phần (bhavaṅga), do duyên vào con mắt và các sắc ấy. Nghĩa là, đó là tâm thuộc hành vi giới, thuộc ý giới (kiriyamanodhātucitta) ở nhãn môn, có khả năng làm rung động dòng hữu phần. Sự hướng tâm ấy không khởi lên khi các sắc không đi vào tầm nhận biết, hoặc đối với người có tâm hướng đến đối tượng khác. Tajjassa có nghĩa là của cái tương ứng với nó. Viññāṇabhāgassa có nghĩa là của phần thức.

ยํ ตถาภูตสฺสาติอาทีสุ ทฺวารวเสน จตฺตาริ สจฺจานิ ทสฺเสติ. ตตฺถ ตถาภูตสฺสาติ จกฺขุวิญฺญาเณน สหภูตสฺส, จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคิโนติ อตฺโถ. รูปนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น รูปชนกตฺตา จกฺขุวิญฺญาณกฺขเณ ติสมุฏฺฐานรูปํ, ตทนนฺตรจิตฺตกฺขเณ จตุสมุฏฺฐานมฺปิ ลพฺภติ. สงฺคหํ คจฺฉตีติ คณนํ คจฺฉติ. เวทนาทโย จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาว. วิญฺญาณมฺปิ จกฺขุวิญฺญาณเมว. เอตฺถ จ สงฺขาราติ เจตนาว วุตฺตา. สงฺคโหติ เอกโต สงฺคโห. สนฺนิปาโตติ สมาคโม. สมวาโยติ ราสิ. โย ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปสฺสตีติ โย ปจฺจเย ปสฺสติ. โส ธมฺมํ ปสฺสตีติ โส ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺเม ปสฺสติ, ฉนฺโทติอาทิ สพฺพํ ตณฺหาเววจนเมว, ตณฺหา หิ ฉนฺทกรณวเสน ฉนฺโท. อาลยกรณวเสน อาลโย. อนุนยกรณวเสน อนุนโย. อชฺโฌคาหิตฺวา คิลิตฺวา คหนวเสน อชฺโฌสานนฺติ วุจฺจติ. ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ นิพฺพานสฺเสว เววจนํ, อิติ ตีณิ สจฺจานิ ปาฬิยํ อาคตาเนว มคฺคสจฺจํ อาหริตฺวา คเหตพฺพํ, ยา อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิ สงฺกปฺโป วาจา กมฺมนฺโต อาชีโว วายาโม สติ สมาธิ ภาวนาปฏิเวโธ, อยํ มคฺโคติ. พหุกตํ โหตีติ เอตฺตาวตาปิ พหุํ ภควโต สาสนํ กตํ โหติ, อชฺฌตฺติกญฺเจว, อาวุโส, โสตนฺติอาทิวาเรสุปิ เอเสว นโย.

Trong các câu bắt đầu bằng ‘Yaṃ tathābhūtassa’, ngài Sāriputta trình bày bốn Thánh Đế theo phương diện của các căn môn. Ở đây, ‘tathābhūtassa’ có nghĩa là ‘của người có nhãn thức đồng sanh, của người có đầy đủ nhãn thức’. ‘Rūpa’ (sắc) là vì nhãn thức không phải là cái tạo ra sắc, nên vào sát-na của nhãn thức, sắc do ba nguồn sanh (tam sanh) được tiếp nhận, và vào sát-na của tâm kế liền sau đó, sắc do bốn nguồn sanh (tứ sanh) cũng được tiếp nhận. ‘Saṅgahaṃ gacchati’ có nghĩa là ‘được bao gồm, được tính đến’. ‘Vedanādayo’ (thọ, v.v.) là những pháp tương ưng với nhãn thức. ‘Viññāṇa’ (thức) cũng chính là nhãn thức. Và ở đây, ‘saṅkhārā’ (hành) được nói đến chính là ‘cetanā’ (tư). ‘Saṅgaho’ là sự gộp chung lại. ‘Sannipāto’ là sự hội tụ. ‘Samavāyo’ là sự tập hợp. ‘Yo paṭiccasamuppādaṃ passati’ (vị nào thấy lý duyên khởi) có nghĩa là vị nào thấy các duyên. ‘So dhammaṃ passati’ (vị ấy thấy Pháp) có nghĩa là vị ấy thấy các pháp do duyên sanh. Tất cả các từ như ‘chando’ (dục) v.v. đều là đồng nghĩa của ‘taṇhā’ (ái). Vì rằng ái, do có tác dụng tạo ra sự mong muốn, nên được gọi là ‘chando’. Do có tác dụng tạo ra sự quyến luyến, nên được gọi là ‘ālayo’. Do có tác dụng tạo ra sự lôi cuốn, nên được gọi là ‘anunayo’. Do có tác-dụng bao trùm, nuốt chửng, và nắm giữ, nên được gọi là ‘ajjhosāna’. ‘Chandarāgavinayo chandarāgappahānanti’ (sự loại bỏ tham dục, sự từ bỏ tham dục) là đồng nghĩa của chính Nibbāna. Như vậy, ba Thánh Đế đã được đề cập trong bản văn Pāli, còn Đạo Đế cần được suy ra và nắm bắt. Trong ba trường hợp này, chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định, sự tu tập và sự chứng ngộ, đây chính là Đạo. ‘Bahukataṃ hoti’ (đã làm được nhiều) có nghĩa là, chỉ với chừng ấy thôi, giáo pháp của Đức Thế Tôn đã được thực hành rất nhiều. Trong các đoạn bắt đầu bằng ‘ajjhattikañceva, āvuso, sotaṃ’ (này chư hiền, nội nhĩ...), phương pháp cũng tương tự như vậy.

มโนทฺวาเร ปน อชฺฌตฺติโก มโน นาม ภวงฺคจิตฺตํ. ตํ นิรุทฺธมฺปิ อาวชฺชนจิตฺตสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ อสมตฺถํ มนฺทถามคตเมว ปวตฺตมานมฺปิ ปริภินฺนํ นาม โหติ. อาวชฺชนสฺส ปน ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถํ อปริภินฺนํ นาม. พาหิรา จ ธมฺมาติ ธมฺมารมฺมณํ. เนว ตาว ตชฺชสฺสาติ อิทํ ภวงฺคสมเยเนว กถิตํ. ทุติยวาโร ปคุณชฺฌานปจฺจเวกฺขเณน วา, ปคุณกมฺมฏฺฐานมนสิกาเรน วา, ปคุณพุทฺธวจนสชฺฌายกรณาทินา วา, อญฺญวิหิตกํ สนฺธาย วุตฺโต. อิมสฺมึ วาเร รูปนฺติ จตุสมุฏฺฐานมฺปิ ลพฺภติ. มโนวิญฺญาณญฺหิ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ, เวทนาทโย มโนวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา, วิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณเมว. สงฺขารา ปเนตฺถ ผสฺสเจตนาวเสเนว [Pg.134] คหิตา. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิติ มหาเถโร เหฏฺฐา เอกเทสเมว สมฺมสนฺโต อาคนฺตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน ฐตฺวา เหฏฺฐา ปริหีนเทสนํ สพฺพํ ตํตํทฺวารวเสน ภาเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ยถานุสนฺธินาว สุตฺตนฺตํ นิฏฺฐเปสีติ.

Còn trong ý môn, nội ý (ajjhattiko mano) chính là tâm hữu phần (bhavaṅgacitta). Tâm ấy dù đã diệt cũng không thể làm duyên cho tâm hướng môn (āvajjanacitta); dù đang diễn tiến với năng lực yếu ớt, nó cũng được gọi là đã bị phá vỡ (paribhinna). Còn tâm hữu phần có khả năng làm duyên cho tâm hướng môn thì được gọi là chưa bị phá vỡ (aparibhinna). ‘Bāhirā ca dhammā’ (và các pháp bên ngoài) có nghĩa là pháp cảnh (dhammārammaṇa). Câu ‘neva tāva tajjassa’ (không phải là đối tượng của thức đó) được nói chỉ liên quan đến thời điểm của tâm hữu phần. Đoạn thứ hai được nói đến với ý chỉ một sự sắp đặt khác, hoặc do sự quán xét lại một tầng thiền đã thuần thục, hoặc do sự tác ý đến một đề mục thiền đã thuần thục, hoặc do việc tụng đọc lời Phật đã thuần thục, v.v. Trong đoạn này, ‘rūpa’ (sắc) cũng được hiểu là sắc do bốn nguồn sanh. Vì ý thức làm sanh khởi sắc pháp, thọ v.v. là những pháp tương ưng với ý thức, và thức ở đây chính là ý thức. Các hành (saṅkhārā) ở đây được lấy theo nghĩa của xúc và tư. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày. Như vậy, vị Đại Trưởng Lão, sau khi chỉ xem xét một phần ở dưới, đã đến và đứng tại nơi này, rồi chỉ ra phần thuyết giảng còn thiếu sót ở dưới, phân chia và trình bày tất cả những điều đó theo từng căn môn tương ứng, và đã kết thúc bài kinh theo đúng trình tự của nó.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

(Trích) từ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

มหาหตฺถิปโทปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Kinh Đại Dụ Dấu Chân Voi đến đây là kết thúc.

๙. มหาสาโรปมสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải Kinh Đại Dụ Lõi Cây

๓๐๗. เอวํ เม สุตนฺติ มหาสาโรปมสุตฺตํ. ตตฺถ อจิรปกฺกนฺเตติ สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา รุหิรุปฺปาทกมฺมํ กตฺวา นจิรปกฺกนฺเต สลิงฺเคเนว ปาฏิเยกฺเก ชาเต.

307. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là Kinh Đại Dụ Lõi Cây. Trong đó, ‘acirapakkante’ (vừa mới ra đi) có nghĩa là khi Devadatta, sau khi gây chia rẽ Tăng đoàn và làm chảy máu (Phật), đã ra đi chưa được bao lâu, và sự chia rẽ đã xảy ra khi ông ta vẫn còn trong hình tướng của một vị tỳ-khưu.

อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ กุลปุตฺโตติ กิญฺจาปิ อสุกกุลปุตฺโตติ น นิยามิโต, เทวทตฺตํเยว ปน สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. โส หิ อสมฺภินฺนาย มหาสมฺมตปเวณิยา โอกฺกากวํเส ชาตตฺตา ชาติกุลปุตฺโต. โอติณฺโณติ ยสฺส ชาติ อนฺโต อนุปวิฏฺฐา, โส ชาติยา โอติณฺโณ นาม. ชราทีสุปิ เอเสว นโย. ลาภสกฺการาทีสุปิ ลาโภติ จตฺตาโร ปจฺจยา. สกฺกาโรติ เตสํเยว สุกตภาโว. สิโลโกติ วณฺณภณนํ. อภินิพฺพตฺเตตีติ อุปฺปาเทติ. อปญฺญาตาติ ทฺวินฺนํ ชนานํ ฐิตฏฺฐาเน น ปญฺญายนฺติ, ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ น ลภนฺติ. อปฺเปสกฺขาติ อปฺปปริวารา, ปุรโต วา ปจฺฉโต วา คจฺฉนฺตํ น ลภนฺติ.

‘Idha, bhikkhave, ekacco kulaputto’ (Này các Tỳ-khưu, ở đây, có thiện gia nam tử), mặc dù không chỉ định rõ là ‘thiện gia nam tử này hay nọ’, nhưng cần phải hiểu rằng điều này được nói đến chính là Devadatta. Vì vị ấy sanh ra trong dòng dõi Okkāka, thuộc dòng truyền thừa không gián đoạn của vua Mahāsammata, nên là một thiện gia nam tử về mặt dòng dõi (jātikulaputto). ‘Otiṇṇo’ (bị nhận chìm) có nghĩa là người nào mà sự sanh đã đi vào bên trong, người đó được gọi là bị nhận chìm bởi sự sanh. Đối với sự già, v.v. cũng theo phương pháp tương tự. Trong các từ ‘lợi dưỡng, cung kính, v.v.’, ‘lợi dưỡng’ (lābha) là bốn món vật dụng. ‘Cung kính’ (sakkāra) là tình trạng được chuẩn bị tốt đẹp của chính những vật dụng ấy. ‘Tiếng tăm’ (siloka) là lời tán dương. ‘Abhinibbatteti’ có nghĩa là ‘làm cho sanh khởi’. ‘Apaññātā’ (không được biết đến) có nghĩa là họ không được biết đến ở nơi có hai người đứng; họ cũng không nhận được đủ vật thực và y phục. ‘Appesakkhā’ (ít có ảnh hưởng) có nghĩa là có ít người tùy tùng; họ không có ai đi trước hoặc đi sau.

สาเรน สารกรณียนฺติ รุกฺขสาเรน กตฺตพฺพํ อกฺขจกฺกยุคนงฺคลาทิกํ ยํกิญฺจิ. สาขาปลาสํ อคฺคเหสิ พฺรหฺมจริยสฺสาติ มคฺคผลสารสฺส สาสนพฺรหฺมจริยสฺส จตฺตาโร ปจฺจยา สาขาปลาสํ นาม, ตํ อคฺคเหสิ. เตน จ โวสานํ อาปาทีติ เตเนว จ อลเมตฺตาวตา สาโร เม ปตฺโตติ โวสานํ อาปนฺโน.

‘Sārena sārakaraṇīyaṃ’ (việc cần làm với lõi cây) có nghĩa là bất cứ thứ gì cần được làm bằng lõi cây, như trục xe, bánh xe, ách, lưỡi cày, v.v. ‘Sākhāpalāsaṃ aggahesi brahmacariyassa’ (đã lấy cành lá của phạm hạnh) có nghĩa là: đối với phạm hạnh trong giáo pháp, vốn có lõi cây là Đạo và Quả, thì bốn món vật dụng được gọi là cành lá; vị ấy đã lấy những thứ đó. ‘Tena ca vosānaṃ āpādi’ (và với điều đó, vị ấy đã đi đến chỗ kết thúc) có nghĩa là: chỉ với việc đạt được bốn món vật dụng ấy, vị ấy đã đi đến chỗ kết thúc, nghĩ rằng: ‘Chừng này là đủ cho ta rồi, ta đã đạt được lõi cây rồi’.

๓๑๐. ญาณทสฺสนํ อาราเธตีติ เทวทตฺโต ปญฺจาภิญฺโญ, ทิพฺพจกฺขุ จ ปญฺจนฺนํ อภิญฺญานํ มตฺถเก ฐิตํ, ตํ อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘ญาณทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ[Pg.135]. อชานํ อปสฺสํ วิหรนฺตีติ กิญฺจิ สุขุมํ รูปํ อชานนฺตา อนฺตมโส ปํสุปิสาจกมฺปิ อปสฺสนฺตา วิหรนฺติ.

310. ‘Ñāṇadassanaṃ ārādheti’ (thành tựu được tri kiến) có nghĩa là: Devadatta có năm loại thắng trí (pañcābhiñño), và thiên nhãn thông (dibbacakkhu) đứng đầu trong năm loại thắng trí ấy; trong kinh này, chính thiên nhãn thông được gọi là ‘tri kiến’ (ñāṇadassana). ‘Ajānaṃ apassaṃ viharanti’ (họ sống không biết, không thấy) có nghĩa là họ sống không biết đến bất kỳ sắc pháp vi tế nào, và không thấy được ngay cả một con quỷ bụi (paṃsupisācaka) nhỏ nhất.

๓๑๑. อสมยวิโมกฺขํ อาราเธตีติ, ‘‘กตโม อสมยวิโมกฺโข? จตฺตาโร จ อริยมคฺคา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ, อยํ อสมยวิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๓) เอวํ วุตฺเต นวโลกุตฺตรธมฺเม อาราเธติ สมฺปาเทติ ปฏิลภติ. โลกิยสมาปตฺติโย หิ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณเยว ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุจฺจนฺติ, ตสฺมา, ‘‘กตโม สมยวิโมกฺโข? จตฺตาริ จ ฌานานิ จตสฺโส จ อรูปาวจรสมาปตฺติโย, อยํ สมยวิโมกฺโข’’ติ เอวํ สมยวิโมกฺโขติ วุตฺตา. โลกุตฺตรธมฺมา ปน กาเลน กาลํ วิมุจฺจนฺติ, สกึ วิมุตฺตานิ หิ มคฺคผลานิ วิมุตฺตาเนว โหนฺติ. นิพฺพานํ สพฺพกิเลเสหิ อจฺจนฺตํ วิมุตฺตเมวาติ อิเม นว ธมฺมา อสมยวิโมกฺโขติ วุตฺตา.

311. ‘Asamayavimokkhaṃ ārādheti’ (thành tựu được giải thoát phi thời gian), có nghĩa là vị ấy thành tựu, hoàn tất, và chứng đắc được chín pháp siêu thế đã được nói đến như sau: ‘Thế nào là giải thoát phi thời gian (asamayavimokkha)? Bốn Thánh Đạo, bốn Sa-môn Quả, và Nibbāna, đây là giải thoát phi thời gian’. Vì rằng các thiền chứng hiệp thế (lokiyasamāpatti) chỉ được giải thoát khỏi các pháp đối nghịch ngay trong sát-na nhập định, do đó chúng được gọi là giải thoát theo thời gian (samayavimokkha) như sau: ‘Thế nào là giải thoát theo thời gian? Bốn thiền và bốn thiền chứng vô sắc, đây là giải thoát theo thời gian’. Còn các pháp siêu thế thì không phải chỉ được giải thoát trong một thời gian nhất định; vì rằng Đạo và Quả một khi đã được giải thoát thì chúng được giải thoát vĩnh viễn. Nibbāna thì hoàn toàn giải thoát khỏi tất cả các phiền não. Vì vậy, chín pháp này được gọi là giải thoát phi thời gian.

อกุปฺปา เจโตวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ. อยมตฺโถ เอตสฺสาติ เอตทตฺถํ, อรหตฺตผลตฺถมิทํ พฺรหฺมจริยํ. อยํ เอตสฺส อตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. เอตํ สารนฺติ เอตํ อรหตฺตผลํ พฺรหฺมจริยสฺส สารํ. เอตํ ปริโยสานนฺติ เอตํ อรหตฺตผลํ พฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานํ, เอสา โกฏิ, น อิโต ปรํ ปตฺตพฺพํ อตฺถีติ ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ.

"Tâm giải thoát bất động" là sự giải thoát của quả A-la-hán. "Ayamattho etassāti etadatthaṃ" (Vì mục đích ấy) có nghĩa là: Phạm hạnh này có mục đích là quả A-la-hán. Điều được nói là: "Đây là mục đích của phạm hạnh ấy." "Etaṃ sāraṃ" (Đây là lõi cây) nghĩa là quả A-la-hán này là lõi cây của phạm hạnh. "Etaṃ pariyosānaṃ" (Đây là sự kết thúc) nghĩa là quả A-la-hán này là sự kết thúc của phạm hạnh, đây là đỉnh cao, không có gì cao hơn cần phải đạt được nữa. (Ngài) đã kết thúc bài pháp theo đúng mạch văn.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

มหาสาโรปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Đại Dụ Lõi Cây đã kết thúc.

๑๐. จูฬสาโรปมสุตฺตวณฺณนา

10. Giải thích kinh Tiểu Dụ Lõi Cây

๓๑๒. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬสาโรปมสุตฺตํ. ตตฺถ ปิงฺคลโกจฺโฉติ โส พฺราหฺมโณ ปิงฺคลธาตุโก. โกจฺโฉติ ปนสฺส นามํ, ตสฺมา ‘‘ปิงฺคลโกจฺโฉ’’ติ วุจฺจติ. สงฺฆิโนติอาทีสุ ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต สงฺโฆ เอเตสํ อตฺถีติ สงฺฆิโน. สฺเวว คโณ เอเตสํ อตฺถีติ คณิโน. อาจารสิกฺขาปนวเสน ตสฺส คณสฺส อาจริยาติ คณาจริยา. ญาตาติ ปญฺญาตา ปากฏา. ‘‘อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา, อปฺปิจฺฉตาย [Pg.136] วตฺถมฺปิ น นิวาเสนฺตี’’ติอาทินา นเยน สมุคฺคโต ยโส เอเตสํ อตฺถีติ ยสสฺสิโน. ติตฺถกราติ ลทฺธิกรา. สาธุสมฺมตาติ อิเม สาธุ สุนฺทรา สปฺปุริสาติ เอวํ สมฺมตา. พหุชนสฺสาติ อสฺสุตวโต อนฺธพาลปุถุชฺชนสฺส. อิทานิ เต ทสฺเสนฺโต เสยฺยถิทํ ปูรโณติอาทิมาห. ตตฺถ ปูรโณติ ตสฺส สตฺถุปฏิญฺญสฺส นามํ. กสฺสโปติ โคตฺตํ. โส กิร อญฺญตรสฺส กุลสฺส เอกูนทาสสตํ ปูรยมาโน ชาโต, เตนสฺส ‘‘ปูรโณ’’ติ นามํ อกํสุ. มงฺคลทาสตฺตา จสฺส ‘‘ทุกฺกฏ’’นฺติ วตฺตา นตฺถิ, อกตํ วา น กตนฺติ. ‘‘โส กิมหเมตฺถ วสามี’’ติ ปลายิ. อถสฺส โจรา วตฺถานิ อจฺฉินฺทึสุ. โส ปณฺเณน วา ติเณน วา ปฏิจฺฉาเทตุมฺปิ อชานนฺโต ชาตรูเปเนว เอกํ คามํ ปาวิสิ. มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ สมโณ อรหา อปฺปิจฺโฉ, นตฺถิ อิมินา สทิโส’’ติ ปูวภตฺตาทีนิ คเหตฺวา อุปสงฺกมนฺติ. โส ‘‘มยฺหํ สาฏกํ อนิวตฺถภาเวน อิทํ อุปฺปนฺน’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย สาฏกํ ลภิตฺวาปิ น นิวาเสสิ, ตเทว ปพฺพชฺชํ อคฺคเหสิ. ตสฺส สนฺติเก อญฺเญปิ ปญฺจสตา มนุสฺสา ปพฺพชึสุ, ตํ สนฺธายาห ‘‘ปูรโณ กสฺสโป’’ติ.

312. Kinh bắt đầu bằng "Evaṃ me sutaṃ" là kinh Tiểu Dụ Lõi Cây. Trong đó, "Piṅgalakoccha" là do vị Bà-la-môn ấy có nước da màu nâu vàng. Tên của vị ấy là Koccha, do đó được gọi là "Piṅgalakoccha". Trong các từ "saṅghino" v.v..., "saṅghino" là vì họ có một tăng chúng được gọi là tập hợp các vị xuất gia. "Gaṇino" là vì họ có một giáo phái của riêng mình. "Gaṇācariyā" là các vị thầy của giáo phái ấy, theo nghĩa là người dạy về giới hạnh. "Ñātā" nghĩa là được biết đến, nổi tiếng. "Yasassino" là vì họ có danh tiếng vang xa theo cách như: "ít ham muốn, biết đủ, do ít ham muốn nên ngay cả y phục cũng không mặc." "Titthakarā" là những người tạo ra tà kiến. "Sādhusammatā" là được xem là: "Những vị này là người tốt, thiện hảo, bậc chân nhân." "Bahujanassa" là của đám đông phàm phu mù quáng, ngu dốt, không được nghe (giáo pháp). Bây giờ, để chỉ ra họ, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng "seyyathidaṃ pūraṇo". Trong đó, "Pūraṇa" là tên của người tự xưng là đạo sư ấy. "Kassapa" là họ. Nghe nói, vị ấy được sinh ra để làm tròn con số một trăm trừ một người nô lệ của một gia tộc nào đó, do đó người ta đặt tên cho vị ấy là "Pūraṇa". Và vì là một người nô lệ tốt lành, không có ai nói với vị ấy là "làm sai", hoặc "chưa làm" đối với việc chưa được làm. Vị ấy đã bỏ trốn, (nghĩ rằng): "Ta sống ở đây để làm gì?" Rồi bọn cướp đã giật lấy y phục của vị ấy. Vị ấy không biết che thân bằng lá cây hay cỏ, đã đi vào một ngôi làng trong tình trạng lõa thể. Dân chúng thấy vị ấy, (nghĩ rằng): "Vị Sa-môn này là bậc A-la-hán, ít ham muốn, không ai sánh bằng vị này," rồi mang bánh, cơm... đến cúng dường. Vị ấy (nghĩ rằng): "Những thứ này phát sinh cho ta là do ta không mặc y," từ đó về sau, dù nhận được y, vị ấy cũng không mặc, và đã chấp nhận đời sống xuất gia (lõa thể) ấy. Năm trăm người khác cũng đã xuất gia theo vị ấy. Nhắm đến vị ấy, Ngài đã nói: "Pūraṇa Kassapa".

มกฺขลีติ ตสฺส นามํ. โคสาลาย ชาตตฺตา โคสาโลติ ทุติยํ นามํ. ตํ กิร สกทฺทมาย ภูมิยา เตลฆฏํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตํ, ‘‘ตาต, มา ขลี’’ติ สามิโก อาห. โส ปมาเทน ขลิตฺวา ปติตฺวา สามิกสฺส ภเยน ปลายิตุํ อารทฺโธ. สามิโก อุปธาวิตฺวา สาฏกกณฺเณ อคฺคเหสิ. โสปิ สาฏกํ ฉฑฺเฑตฺวา อเจลโก หุตฺวา ปลายิ, เสสํ ปูรณสทิสเมว.

"Makkhali" là tên của vị ấy. Vì sinh ra trong chuồng bò, tên thứ hai là "Gosāla". Nghe nói, khi vị ấy đang mang một bình dầu đi trên nền đất lầy lội, người chủ đã nói: "Này con, đừng trượt." Do bất cẩn, vị ấy bị trượt ngã, và vì sợ người chủ nên đã bắt đầu bỏ chạy. Người chủ chạy đuổi theo và nắm lấy vạt áo của vị ấy. Vị ấy cũng đã vứt bỏ áo, trở thành người lõa thể và bỏ chạy. Phần còn lại tương tự như trường hợp của Pūraṇa.

อชิโตติ ตสฺส นามํ. เกสกมฺพลํ ธาเรตีติ เกสกมฺพโล. อิติ นามทฺวยํ สํสนฺทิตฺวา ‘‘อชิโต เกสกมฺพโล’’ติ วุจฺจติ. ตตฺถ เกสกมฺพโล นาม มนุสฺสเกเสหิ กตกมฺพโล, ตโต ปฏิกิฏฺฐตรํ วตฺถํ นาม นตฺถิ. ยถาห – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ, เกสกมฺพโล เตสํ ปฏิกิฏฺโฐ อกฺขายติ, เกสกมฺพโล, ภิกฺขเว, สีเต สีโต อุณฺเห อุณฺโห ทุพฺพณฺโณ ทุคฺคนฺโธ ทุกฺขสมฺผสฺโส’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๓๘).

"Ajita" là tên của vị ấy. Vì mặc tấm chăn bằng tóc người, nên (gọi là) "Kesakambala". Kết hợp hai tên này lại, vị ấy được gọi là "Ajita Kesakambala". Trong đó, "kesakambala" là tấm chăn làm bằng tóc người; không có loại y phục nào đáng ghê tởm hơn thế. Như Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, trong tất cả các loại y phục được dệt bằng sợi, tấm chăn bằng tóc người được xem là thấp kém nhất. Này các Tỳ khưu, tấm chăn bằng tóc người lạnh khi trời lạnh, nóng khi trời nóng, màu sắc xấu, mùi hôi, và xúc chạm khó chịu." (A. Ni. 3.138).

ปกุโธติ [Pg.137] ตสฺส นามํ. กจฺจายโนติ โคตฺตํ. อิติ นามโคตฺตํ สํสนฺทิตฺวา, ‘‘ปกุโธ กจฺจายโน’’ติ วุจฺจติ. สีตุทกปฏิกฺขิตฺตโก เอส, วจฺจํ กตฺวาปิ อุทกกิจฺจํ น กโรติ, อุณฺโหทกํ วา กญฺชิยํ วา ลภิตฺวา กโรติ, นทึ วา มคฺโคทกํ วา อติกฺกมฺม, ‘‘สีลํ เม ภินฺน’’นฺติ วาลิกถูปํ กตฺวา สีลํ อธิฏฺฐาย คจฺฉติ, เอวรูโป นิสฺสิริกลทฺธิโก เอส.

"Pakudha" là tên của vị ấy. "Kaccāyana" là họ. Kết hợp tên và họ lại, vị ấy được gọi là "Pakudha Kaccāyana". Vị này từ chối nước lạnh. Ngay cả sau khi đi đại tiện, vị ấy cũng không làm việc vệ sinh bằng nước; khi nhận được nước nóng hoặc nước cháo, vị ấy mới làm. Khi đi qua một con sông hoặc vũng nước trên đường, (nghĩ rằng) "giới của ta đã bị phá vỡ," vị ấy làm một bảo tháp bằng cát, phát nguyện giữ giới rồi mới đi tiếp. Vị này có tà kiến vô vị như vậy.

สญฺชโยติ ตสฺส นามํ. เพลฏฺฐสฺส ปุตฺโตติ เพลฏฺฐปุตฺโต. อมฺหากํ คณฺฐนกิเลโส ปลิพุชฺฌนกิเลโส นตฺถิ, กิเลสคณฺฐรหิตา มยนฺติ เอวํ วาทิตาย ลทฺธนามวเสน นิคณฺโฐ. นาฏสฺส ปุตฺโตติ นาฏปุตฺโต. อพฺภญฺญํสูติ ยถา เตสํ ปฏิญฺญา, ตเถว ชานึสุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ เนสํ สา ปฏิญฺญา นิยฺยานิกา สพฺเพ อพฺภญฺญํสุ. โน เจ, น อพฺภญฺญํสุ. ตสฺมา กึ เตสํ ปฏิญฺญา นิยฺยานิกา น นิยฺยานิกาติ, อยเมตสฺส ปญฺหสฺส อตฺโถ. อถ ภควา เนสํ อนิยฺยานิกภาวกถเนน อตฺถาภาวโต อลนฺติ ปฏิกฺขิปิตฺวา อุปมาย อตฺถํ ปเวเทนฺโต ธมฺมเมว เทเสตุํ, ธมฺมํ, เต พฺราหฺมณ, เทเสสฺสามีติ อาห.

"Sañjaya" là tên của vị ấy. Là con trai của Belaṭṭha, nên gọi là "Belaṭṭhaputta". "Nigaṇṭha" là tên được đặt do chủ trương rằng: "Chúng ta không có phiền não trói buộc, phiền não chướng ngại; chúng ta thoát khỏi sự trói buộc của phiền não." Là con trai của Nāṭa, nên gọi là "Nāṭaputta". "Abbhaññaṃsu" nghĩa là họ đã biết đúng như lời họ tuyên bố. Điều này được nói là: Nếu lời tuyên bố của họ có khả năng đưa đến giải thoát, thì tất cả họ đều đã biết (như đã tuyên bố). Nếu không, thì họ đã không biết. Do đó, lời tuyên bố của họ có khả năng đưa đến giải thoát hay không? (Câu trả lời là) không có khả năng đưa đến giải thoát. Đây là ý nghĩa của câu hỏi này. Bấy giờ, Đức Thế Tôn, vì thấy không có lợi ích trong việc nói về tính chất không đưa đến giải thoát của họ, đã bác bỏ bằng câu "Thôi đủ rồi," và để làm rõ ý nghĩa bằng một ví dụ, Ngài đã nói: "Này Bà-la-môn, Ta sẽ thuyết Pháp cho ông," để thuyết giảng chính Pháp.

๓๒๐. ตตฺถ สจฺฉิกิริยายาติ สจฺฉิกรณตฺถํ. น ฉนฺทํ ชเนตีติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ น ชนยติ. น วายมตีติ วายามํ ปรกฺกมํ น กโรติ. โอลีนวุตฺติโก จ โหตีติ ลีนชฺฌาสโย โหติ. สาถลิโกติ สิถิลคฺคาหี, สาสนํ สิถิลํ กตฺวา คณฺหาติ, ทฬฺหํ น คณฺหาติ.

320. Trong đó, "sacchikiriyāya" có nghĩa là để chứng ngộ. "Na chandaṃ janeti" nghĩa là không làm phát sinh ý muốn thực hành. "Na vāyamati" nghĩa là không nỗ lực, không tinh tấn. "Olīnavuttiko ca hoti" nghĩa là có khuynh hướng co rút, thụ động. "Sāthaliko" là người nắm giữ một cách lỏng lẻo; người ấy tiếp nhận giáo pháp một cách lỏng lẻo, không nắm giữ một cách vững chắc.

๓๒๓. อิธ, พฺราหฺมณ ภิกฺขุ, วิวิจฺเจว กาเมหีติ กถํ อิเม ปฐมชฺฌานาทิธมฺมา ญาณทสฺสเนน อุตฺตริตรา ชาตาติ? นิโรธปาทกตฺตา. เหฏฺฐา ปฐมชฺฌานาทิธมฺมา หิ วิปสฺสนาปาทกา, อิธ นิโรธปาทกา, ตสฺมา อุตฺตริตรา ชาตาติ เวทิตพฺพา. อิติ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ ยถานุสนฺธินาว นิฏฺฐเปสิ. เทสนาวสาเน พฺราหฺมโณ สรเณสุ ปติฏฺฐิโตติ.

323. Này Bà la môn, ở đây vị tỳ khưu ly dục... (câu hỏi là:) 'Làm thế nào các pháp này, bắt đầu là sơ thiền, lại trở nên cao thượng hơn trí tuệ thấy biết?' (Câu trả lời là:) 'Do là nền tảng cho sự diệt tận.' Quả vậy, các pháp ở dưới, bắt đầu là sơ thiền, là nền tảng cho minh sát; (còn các pháp) ở đây là nền tảng cho sự diệt tận. Do đó, nên biết là (các pháp ấy) đã trở nên cao thượng hơn. Như vậy, đức Thế Tôn đã kết thúc bài kinh này đúng theo trình tự. Vào lúc cuối bài pháp thoại, vị Bà la môn đã an trú trong các pháp quy y.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong bộ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

จูฬสาโรปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Tiểu Dụ Lõi Cây đã kết thúc.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Phẩm Thứ Ba đã kết thúc.

๔. มหายมกวคฺโค

4. Phẩm Song Đôi Lớn

๑. จูฬโคสิงฺคสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Tiểu Gosiṅga

๓๒๕. เอวํ [Pg.138] เม สุตนฺติ จูฬโคสิงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ นาติเก วิหรตีติ นาติกา นาม เอกํ ตฬากํ นิสฺสาย ทฺวินฺนํ จูฬปิติมหาปิติปุตฺตานํ ทฺเว คามา, เตสุ เอกสฺมึ คาเม. คิญฺชกาวสเถติ อิฏฺฐกามเย อาวสเถ. เอกสฺมึ กิร สมเย ภควา มหาชนสงฺคหํ กโรนฺโต วชฺชิรฏฺเฐ จาริกํ จรมาโน นาติกํ อนุปฺปตฺโต. นาติกวาสิโน มนุสฺสา ภควโต มหาทานํ ทตฺวา ธมฺมกถํ สุตฺวา ปสนฺนหทยา, ‘‘สตฺถุ วสนฏฺฐานํ กริสฺสามา’’ติ มนฺเตตฺวา อิฏฺฐกาเหว ภิตฺติโสปานตฺถมฺเภ วาฬรูปาทีนิ ทสฺเสนฺโต ปาสาทํ กตฺวา สุธาย ลิมฺปิตฺวา มาลากมฺมลตากมฺมาทีนิ นิฏฺฐาเปตฺวา ภุมฺมตฺถรณมญฺจปีฐาทีนิ ปญฺญเปตฺวา สตฺถุ นิยฺยาเตสุํ. อปราปรํ ปเนตฺถ มนุสฺสา ภิกฺขุสงฺฆสฺส รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานมณฺฑปจงฺกมาทีนิ การยึสุ. อิติ โส วิหาโร มหา อโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘คิญฺชกาวสเถ’’ติ.

325. “Tôi nghe như vầy” là kinh Tiểu Gosiṅga. Trong đó, câu “đang trú ở Nātika” (có nghĩa là): Nātika là tên của hai ngôi làng của con cháu hai người chú bác, nương vào một cái hồ; (đức Thế Tôn trú) tại một trong hai làng ấy. Câu “tại Giñjakāvasatha” (nghĩa là) tại một trú xứ làm bằng gạch. Tương truyền, vào một thời, đức Thế Tôn, trong khi thực hiện việc nhiếp độ đại chúng, đang du hành ở xứ Vajjī, đã đi đến Nātika. Dân chúng ở Nātika, sau khi cúng dường đại thí đến đức Thế Tôn, nghe pháp thoại, tâm sanh hoan hỷ, đã bàn bạc với nhau rằng: “Chúng ta sẽ làm một nơi trú ngụ cho đức Bổn Sư,” rồi chỉ dùng gạch để xây dựng một ngôi lầu có tường, cầu thang, cột trụ, và các hình thú dữ..., sau khi trát vữa, hoàn tất các công việc trang trí hoa lá dây leo..., trải các loại thảm, giường, ghế..., họ đã dâng cúng lên đức Bổn Sư. Về sau, dân chúng ở đây đã cho làm các nơi ở ban đêm, nơi ở ban ngày, các nhà मंडप (maṇḍapa), các nơi kinh hành... cho chư Tăng. Như vậy, ngôi tự viện ấy đã trở nên to lớn. Đề cập đến điều ấy, (kinh) đã nói “tại Giñjakāvasatha”.

โคสิงฺคสาลวนทาเยติ ตตฺถ เอกสฺส เชฏฺฐกรุกฺขสฺส ขนฺธโต โคสิงฺคสณฺฐานํ หุตฺวา วิฏปํ อุฏฺฐหิ, ตํ รุกฺขํ อุปาทาย สพฺพมฺปิ ตํ วนํ โคสิงฺคสาลวนนฺติ สงฺขํ คตํ. ทาโยติ อวิเสเสน อรญฺญสฺเสตํ นามํ. ตสฺมา โคสิงฺคสาลวนทาเยติ โคสิงฺคสาลวนอรญฺเญติ อตฺโถ. วิหรนฺตีติ สามคฺคิรสํ อนุภวมานา วิหรนฺติ. อิเมสญฺหิ กุลปุตฺตานํ อุปริปณฺณาสเก ปุถุชฺชนกาโล กถิโต, อิธ ขีณาสวกาโล. ตทา หิ เต ลทฺธสฺสาทา ลทฺธปติฏฺฐา อธิคตปฏิสมฺภิทา ขีณาสวา หุตฺวา สามคฺคิรสํ อนุภวมานา ตตฺถ วิหรึสุ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

Về câu “tại khu rừng Sāla Gosiṅga”: Ở đó, từ thân của một cây chúa, một nhánh cây đã mọc lên có hình dạng như sừng bò. Dựa vào cây đó, toàn bộ khu rừng ấy được gọi là rừng Sāla Gosiṅga. “Dāya” là tên gọi chung cho khu rừng. Do đó, “Gosiṅgasālavanadāya” có nghĩa là “trong khu rừng Sāla Gosiṅga”. Câu “đang trú” (nghĩa là) các vị đang trú, đang hưởng vị ngọt của sự hòa hợp. Quả vậy, thời kỳ phàm phu của các thiện gia nam tử này đã được nói đến trong Uparipaṇṇāsaka (Năm mươi kinh sau), còn ở đây là thời kỳ lậu tận. Khi ấy, các vị ấy, đã đạt được vị ngọt (của quả A-la-hán), đã có được chỗ đứng vững chắc, đã chứng đắc các tuệ phân tích, đã trở thành bậc lậu tận, đang hưởng vị ngọt của sự hòa hợp, đã trú tại nơi ấy. Đề cập đến điều ấy, câu này đã được nói.

เยน โคสิงฺคสาลวนทาโย เตนุปสงฺกมีติ ธมฺมเสนาปติมหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรสุ วา อสีติมหาสาวเกสุ วา, อนฺตมโส ธมฺมภณฺฑาคาริกอานนฺทตฺเถรมฺปิ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา สยเมว ปตฺตจีวรํ อาทาย อนีกา นิสฺสโฏ หตฺถี วิย, ยูถา นิสฺสโฏ กาฬสีโห วิย[Pg.139], วาตจฺฉินฺโน วลาหโก วิย เอกโกว อุปสงฺกมิ. กสฺมา ปเนตฺถ ภควา สยํ อคมาสีติ? ตโย กุลปุตฺตา สามคฺคิรสํ อนุภวนฺตา วิหรนฺติ, เตสํ ปคฺคณฺหนโต, ปจฺฉิมชนตํ อนุกมฺปนโต ธมฺมครุภาวโต จ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ อิเม กุลปุตฺเต ปคฺคณฺหิตฺวา อุกฺกํสิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ธมฺมํ เนสํ เทเสสฺสามี’’ติ. เอวํ ตาว ปคฺคณฺหนโต อคมาสิ. อปรมฺปิสฺส อโหสิ – ‘‘อนาคเต กุลปุตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺโธ สมคฺควาสํ วสนฺตานํ สนฺติกํ สยํ คนฺตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ธมฺมํ กเถตฺวา ตโย กุลปุตฺเต ปคฺคณฺหิ, โก นาม สมคฺควาสํ น วเสยฺยาติ สมคฺควาสํ วสิตพฺพํ มญฺญมานา ขิปฺปเมว ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ. เอวํ ปจฺฉิมชนตํ อนุกมฺปนโตปิ อคมาสิ. พุทฺธา จ นาม ธมฺมครุโน โหนฺติ, โส จ เนสํ ธมฺมครุภาโว รถวินีเต อาวิกโตว. อิติ อิมสฺมา ธมฺมครุภาวโตปิ ธมฺมํ ปคฺคณฺหิสฺสามีติ อคมาสิ.

Về câu “đã đi đến khu rừng Sāla Gosiṅga”: Không gọi một ai, dù là các trưởng lão Tướng quân Chánh pháp (Sāriputta) và Mahāmoggallāna, hay tám mươi vị đại thinh văn, hay ít nhất là trưởng lão Ānanda, người giữ kho tàng Pháp, tự mình mang y bát, Ngài đã đi đến một mình, như con voi chúa rời khỏi đàn, như con sư tử dũng mãnh rời khỏi bầy, như đám mây bị gió cắt đứt. Vì sao đức Thế Tôn lại tự mình đi đến đây? (Vì) ba vị thiện gia nam tử đang trú, hưởng vị ngọt của sự hòa hợp; (và vì) để nâng đỡ các vị ấy, vì lòng bi mẫn đối với thế hệ sau, và vì sự tôn trọng Pháp. Tương truyền, Ngài đã khởi ý như vầy: “Ta sẽ nâng đỡ, tán dương các thiện gia nam tử này, thăm hỏi các vị ấy, rồi thuyết pháp cho họ.” Như vậy, trước hết, Ngài đã đi đến vì muốn nâng đỡ. Lại nữa, Ngài khởi ý rằng: “Trong tương lai, các thiện gia nam tử (sẽ nghĩ rằng): ‘Đức Chánh Đẳng Giác đã tự mình đi đến nơi ở của những vị sống hòa hợp, đã thăm hỏi, thuyết pháp và nâng đỡ ba vị thiện gia nam tử. Ai mà lại không sống hòa hợp chứ?’ Nghĩ rằng nên sống hòa hợp, họ sẽ nhanh chóng chấm dứt khổ đau.” Như vậy, Ngài cũng đã đi đến vì lòng bi mẫn đối với thế hệ sau. Chư Phật vốn tôn trọng Pháp, và sự tôn trọng Pháp ấy của các Ngài đã được hiển bày trong kinh Rathavinīta. Như vậy, cũng vì sự tôn trọng Pháp này, với ý nghĩ “Ta sẽ nâng đỡ Pháp”, Ngài đã đi đến.

ทายปาโลติ อรญฺญปาโล. โส ตํ อรญฺญํ ยถา อิจฺฉิติจฺฉิตปฺปเทเสน มนุสฺสา ปวิสิตฺวา ตตฺถ ปุปฺผํ วา ผลํ วา นิยฺยาสํ วา ทพฺพสมฺภารํ วา น หรนฺติ, เอวํ วติยา ปริกฺขิตฺตสฺส ตสฺส อรญฺญสฺส โยชิเต ทฺวาเร นิสีทิตฺวา ตํ อรญฺญํ รกฺขติ, ปาเลติ. ตสฺมา ‘‘ทายปาโล’’ติ วุตฺโต. อตฺตกามรูปาติ อตฺตโน หิตํ กามยมานสภาวา หุตฺวา วิหรนฺติ. โย หิ อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวาปิ เวชฺชกมฺมทูตกมฺมปหิณคมนาทีนํ วเสน เอกวีสติอเนสนาหิ ชีวิกํ กปฺเปติ, อยํ น อตฺตกามรูโป นาม. โย ปน อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา เอกวีสติอเนสนํ ปหาย จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาย พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา สปฺปายธุตงฺคํ อธิฏฺฐาย อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ จิตฺตรุจิยํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คามนฺตํ ปหาย อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กุรุมาโน วิหรติ, อยํ อตฺตกาโม นาม. เตปิ ตโย กุลปุตฺตา เอวรูปา อเหสุํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตฺตกามรูปา วิหรนฺตี’’ติ.

“Dāyapālo” là người giữ rừng. Người ấy ngồi ở cổng đã được dựng lên của khu rừng được rào quanh, để người ta không thể vào bất cứ nơi nào họ muốn rồi lấy đi hoa, quả, nhựa cây, hay vật liệu xây dựng; người ấy canh giữ, bảo vệ khu rừng ấy như vậy. Do đó, được gọi là “dāyapālo”. “Attakāmarūpā” (nghĩa là) các vị trú với bản chất mong muốn lợi ích cho bản thân. Quả vậy, vị tỳ khưu nào, dù đã xuất gia trong giáo pháp này, mà lại mưu sinh bằng hai mươi mốt cách tìm kiếm không chơn chánh, qua việc làm thầy thuốc, làm người đưa tin, làm người truyền lệnh..., vị này không được gọi là người mong muốn lợi ích cho bản thân. Còn vị tỳ khưu nào, sau khi xuất gia trong giáo pháp này, từ bỏ hai mươi mốt cách tìm kiếm không chơn chánh, an trú trong bốn giới thanh tịnh, học thuộc lời Phật dạy, thọ trì hạnh đầu đà thích hợp, lấy một đề mục thiền định hợp với tâm ý trong ba mươi tám đề mục, rời bỏ vùng ven làng, đi vào rừng, làm phát sanh các tầng thiền, và thực hành công phu thiền quán, vị này được gọi là người mong muốn lợi ích (cho bản thân). Ba vị thiện gia nam tử ấy cũng là những người như vậy. Do đó, đã được nói rằng: “các vị trú với lòng mong muốn lợi ích (cho bản thân)”.

มา เตสํ อผาสุมกาสีติ เตสํ มา อผาสุกํ อกาสีติ ภควนฺตํ วาเรสิ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อิเม กุลปุตฺตา สมคฺคา วิหรนฺติ, เอกจฺจสฺส จ คตฏฺฐาเน ภณฺฑนกลหวิวาทา วตฺตนฺติ, ติขิณสิงฺโค จณฺฑโคโณ วิย โอวิชฺฌนฺโต วิจรติ, อเถกมคฺเคน ทฺวินฺนํ คมนํ น [Pg.140] โหติ, กทาจิ อยมฺปิ เอวํ กโรนฺโต อิเมสํ กุลปุตฺตานํ สมคฺควาสํ ภินฺเทยฺย. ปาสาทิโก จ ปเนส สุวณฺณวณฺโณ สุรสคิทฺโธ มญฺเญ, คตกาลโต ปฏฺฐาย ปณีตทายกานํ อตฺตโน อุปฏฺฐากานญฺจ วณฺณกถนาทีหิ อิเมสํ กุลปุตฺตานํ อปฺปมาทวิหารํ ภินฺเทยฺย. วสนฏฺฐานานิ จาปิ เอเตสํ กุลปุตฺตานํ นิพทฺธานิ ปริจฺฉินฺนานิ ติสฺโส จ ปณฺณสาลา ตโย จงฺกมา ตีณิ ทิวาฏฺฐานานิ ตีณิ มญฺจปีฐานิ. อยํ ปน สมโณ มหากาโย วุฑฺฒตโร มญฺเญ ภวิสฺสติ. โส อกาเล อิเม กุลปุตฺเต เสนาสนา วุฏฺฐาเปสฺสติ. เอวํ สพฺพถาปิ เอเตสํ อผาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. ตํ อนิจฺฉนฺโต, ‘‘มา เตสํ อผาสุกมกาสี’’ติ ภควนฺตํ วาเรสิ.

“Mā tesaṃ aphāsumakāsīti” có nghĩa là “xin ngài đừng gây ra sự bất tiện cho họ,” (người giữ rừng) đã ngăn cản đức Thế Tôn. Tương truyền, ý nghĩ của người ấy đã khởi lên như sau: “Những thiện nam tử này đang sống hòa hợp. Ở nơi một số người khác đến, thường xảy ra cãi vã, tranh chấp, xung đột. Vị ấy đi lại húc tới như con bò hung dữ có sừng nhọn, rồi thì không có lối đi chung cho hai người trên một con đường. Có lẽ vị này cũng sẽ làm như vậy, phá vỡ sự sống hòa hợp của các thiện nam tử này. Vả lại, vị này trông khả ái, sắc vàng, nhưng ta nghĩ là tham đắm mỹ vị. Kể từ khi đến, vị ấy có thể sẽ phá vỡ nếp sống không dể duôi của các thiện nam tử này bằng cách tán dương các thí chủ dâng cúng vật thực hảo hạng và các người hộ độ của mình. Hơn nữa, nơi ở của các thiện nam tử này đã được quy định và phân chia rõ ràng: ba cốc lá, ba đường kinh hành, ba nơi nghỉ ban ngày, ba giường ghế. Vị Sa-môn này lại có thân hình to lớn, ta nghĩ chắc là lớn tuổi hơn. Vị ấy sẽ khiến các thiện nam tử này phải rời khỏi chỗ ở vào lúc không phải thời. Như vậy, về mọi mặt, sẽ có sự bất tiện cho họ.” Không muốn điều đó, (người giữ rừng) đã ngăn cản đức Thế Tôn rằng: “Xin ngài đừng gây ra sự bất tiện cho họ.”

กึ ปเนส ชานนฺโต วาเรสิ, อชานนฺโตติ? อชานนฺโต. กิญฺจาปิ หิ ตถาคตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย ทสสหสฺสจกฺกวาฬกมฺปนาทีนิ ปาฏิหาริยานิ ปวตฺตึสุ, อรญฺญวาสิโน ปน ทุพฺพลมนุสฺสา สกมฺมปฺปสุตา ตานิ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺโกนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ จ นาม ยทา อเนกภิกฺขุสหสฺสปริวาโร พฺยามปฺปภาย อสีติอนุพฺยญฺชเนหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสิริยา จ พุทฺธานุภาวํ ทสฺเสนฺโต วิจรติ, ตทา โก เอโสติ อปุจฺฉิตฺวาว ชานิตพฺโพ โหติ. ตทา ปน ภควา สพฺพมฺปิ ตํ พุทฺธานุภาวํ จีวรคพฺเภน ปฏิจฺฉาเทตฺวา วลาหกคพฺเภน ปฏิจฺฉนฺโน ปุณฺณจนฺโท วิย สยเมว ปตฺตจีวรมาทาย อญฺญาตกเวเสน อคมาสิ. อิติ นํ อชานนฺโตว ทายปาโล นิวาเรสิ.

Vậy người này ngăn cản vì biết hay không biết? (Đáp:) Vì không biết. Thật vậy, mặc dù từ lúc đức Như Lai nhập thai, các điềm lạ như mười ngàn thế giới chuyển động v.v... đã xảy ra, nhưng những người yếu kém sống trong rừng, mải mê với công việc của mình, không thể nhận biết được những điều ấy. Và bậc Chánh Đẳng Giác, khi Ngài đi lại, có hàng ngàn vị Tỳ-khưu đi theo, với hào quang một tầm, tám mươi vẻ đẹp phụ, và vẻ uy nghiêm của ba mươi hai tướng đại nhân, biểu hiện oai lực của một vị Phật, thì lúc ấy không cần hỏi cũng biết được “Vị này là ai?”. Nhưng lúc bấy giờ, đức Thế Tôn đã che giấu tất cả oai lực của một vị Phật ấy trong y của mình, giống như mặt trăng tròn bị mây che khuất, tự mình mang y bát, đi đến với dáng vẻ của một người không ai biết. Vì vậy, người giữ rừng đã ngăn cản Ngài do không biết.

เอตทโวจาติ เถโร กิร มา สมณาติ ทายปาลสฺส กถํ สุตฺวาว จินฺเตสิ – ‘‘มยํ ตโย ชนา อิธ วิหราม, อญฺเญ ปพฺพชิตา นาม นตฺถิ, อยญฺจ ทายปาโล ปพฺพชิเตน วิย สทฺธึ กเถติ, โก นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ ทิวาฏฺฐานโต วุฏฺฐาย ทฺวาเร ฐตฺวา มคฺคํ โอโลเกนฺโต ภควนฺตํ อทฺทส. ภควาปิ เถรสฺส สห ทสฺสเนเนว สรีโรภาสํ มุญฺจิ, อสีติอนุพฺยญฺชนวิราชิตา พฺยามปฺปภา ปสาริตสุวณฺณปโฏ วิย วิโรจิตฺถ. เถโร, ‘‘อยํ ทายปาโล ผณกตํ อาสิวิสํ คีวาย คเหตุํ หตฺถํ ปสาเรนฺโต วิย โลเก อคฺคปุคฺคเลน สทฺธึ กเถนฺโตว น ชานาติ, อญฺญตรภิกฺขุนา วิย สทฺธึ กเถตี’’ติ นิวาเรนฺโต เอตํ, ‘‘มา, อาวุโส ทายปาลา’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

“Etadavoca” (Ngài đã nói điều này): Tương truyền, Trưởng lão (Anuruddha), vừa nghe lời của người giữ rừng “Này Sa-môn, đừng,” liền suy nghĩ: “Chúng ta có ba người sống ở đây, không có vị xuất gia nào khác. Người giữ rừng này lại đang nói chuyện với một vị xuất gia. Vậy đó có thể là ai nhỉ?” Nghĩ vậy, ngài đứng dậy từ chỗ nghỉ ban ngày, đứng ở cửa nhìn ra đường và thấy đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn cũng vừa thấy Trưởng lão liền phóng quang minh từ thân. Hào quang một tầm, rực rỡ với tám mươi vẻ đẹp phụ, tỏa sáng như tấm vải vàng được trải ra. Trưởng lão (nghĩ): “Người giữ rừng này không biết rằng mình đang nói chuyện với bậc Tối Thượng trong đời, giống như người đưa tay ra để nắm cổ con rắn độc đang phồng mang. Ông ta nói chuyện như thể đang nói với một vị Tỳ-khưu nào đó.” Muốn ngăn cản, ngài đã nói lời này: “Này hiền hữu giữ rừng, đừng...”

เตนุปสงฺกมีติ [Pg.141] กสฺมา ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ อกตฺวา อุปสงฺกมิ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มยํ ตโย ชนา สมคฺควาสํ วสาม, สจาหํ เอกโกว ปจฺจุคฺคมนํ กริสฺสามิ, สมคฺควาโส นาม น ภวิสฺสตี’’ติ ปิยมิตฺเต คเหตฺวาว ปจฺจุคฺคมนํ กริสฺสามิ. ยถา จ ภควา มยฺหํ ปิโย, เอวํ สหายานมฺปิ เม ปิโยติ, เตหิ สทฺธึ ปจฺจุคฺคมนํ กาตุกาโม สยํ อกตฺวาว อุปสงฺกมิ. เกจิ ปน เตสํ เถรานํ ปณฺณสาลทฺวาเร จงฺกมนโกฏิยา ภควโต อาคมนมคฺโค โหติ, ตสฺมา เถโร เตสํ สญฺญํ ททมาโนว คโตติ. อภิกฺกมถาติ อิโต อาคจฺฉถ. ปาเท ปกฺขาเลสีติ วิกสิตปทุมสนฺนิเภหิ ชาลหตฺเถหิ มณิวณฺณํ อุทกํ คเหตฺวา สุวณฺณวณฺเณสุ ปิฏฺฐิปาเทสุ อุทกมภิสิญฺจิตฺวา ปาเทน ปาทํ ฆํสนฺโต ปกฺขาเลสิ. พุทฺธานํ กาเย รโชชลฺลํ นาม น อุปลิมฺปติ, กสฺมา ปกฺขาเลสีติ? สรีรสฺส อุตุคฺคหณตฺถํ, เตสญฺจ จิตฺตสมฺปหํสนตฺถํ. อมฺเหหิ อภิหเฏน อุทเกน ภควา ปาเท ปกฺขาเลสิ, ปริโภคํ อกาสีติ เตสํ ภิกฺขูนํ พลวโสมนสฺสวเสน จิตฺตํ ปีณิตํ โหติ, ตสฺมา ปกฺขาเลสิ. อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ ภควา เอตทโวจาติ โส กิร เตสํ วุฑฺฒตโร.

“Tenupasaṅkami” (đến gần vị ấy): Tại sao ngài đến gần mà không ra đón đức Thế Tôn? Tương truyền, ý nghĩ của ngài đã khởi lên như sau: “Chúng ta ba người đang sống hòa hợp. Nếu một mình ta ra đón, thì sự sống hòa hợp sẽ không còn nữa.” (Nghĩ rằng:) “Ta sẽ cùng các bạn thân ra đón. Đức Thế Tôn đối với ta là người thân yêu thế nào, mong rằng Ngài cũng là người thân yêu đối với các bạn của ta như vậy.” Vì muốn cùng họ ra đón, ngài đã không tự mình đi mà đến gần (các vị kia). Tuy nhiên, một số vị cho rằng con đường đức Thế Tôn đi đến là ngang qua cửa cốc lá và đầu đường kinh hành của các vị Trưởng lão ấy, do đó Trưởng lão đã đi và ra hiệu cho họ. “Abhikkamatha” nghĩa là hãy lại đây. “Pāde pakkhālesi” (rửa chân): Ngài dùng đôi tay có màng lưới, tựa như hoa sen nở, múc nước trong như ngọc, rưới lên mu bàn chân sắc vàng, rồi dùng chân này cọ chân kia mà rửa. Thân của các đức Phật không hề dính bụi bẩn, vậy tại sao Ngài lại rửa chân? (Đáp:) Ngài rửa để điều hòa thân thể, và cũng để làm cho tâm của các vị kia phấn khởi. (Khi họ nghĩ:) “Đức Thế Tôn đã rửa chân bằng nước do chúng ta mang đến, Ngài đã thọ dụng,” tâm của các vị Tỳ-khưu ấy được hoan hỷ nhờ hỷ lạc mạnh mẽ. Vì vậy, Ngài đã rửa chân. “Āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhagavā etadavoca” (Đức Thế Tôn nói điều này với Tôn giả Anuruddha): Tương truyền, vị ấy là người lớn tuổi nhất trong ba vị.

๓๒๖. ตสฺส สงฺคเห กเต เสสานํ กโตว โหตีติ เถรญฺเญว เอตํ กจฺจิ โว อนุรุทฺธาติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ กจฺจีติ ปุจฺฉนตฺเถ นิปาโต. โวติ สามิวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กจฺจิ อนุรุทฺธา ตุมฺหากํ ขมนียํ, อิริยาปโถ โว ขมติ? กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โว ชีวิตํ ยาเปติ ฆฏิยติ? กจฺจิ ปิณฺฑเกน น กิลมถ, กจฺจิ ตุมฺหากํ สุลภปิณฺฑํ, สมฺปตฺเต โว ทิสฺวา มนุสฺสา อุฬุงฺกยาคุํ วา กฏจฺฉุภิกฺขํ วา ทาตพฺพํ มญฺญนฺตีติ ภิกฺขาจารวตฺตํ ปุจฺฉติ. กสฺมา? ปจฺจเยน อกิลมนฺเตน หิ สกฺกา สมณธมฺโม กาตุํ, วตฺตเมว วา เอตํ ปพฺพชิตานํ. อถ เตน ปฏิวจเน ทินฺเน, ‘‘อนุรุทฺธา, ตุมฺเห ราชปพฺพชิตา มหาปุญฺญา, มนุสฺสา ตุมฺหากํ อรญฺเญ วสนฺตานํ อทตฺวา กสฺส อญฺญสฺส ทาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, ตุมฺเห ปน เอตํ ภุญฺชิตฺวา กึ นุ โข มิคโปตกา วิย อญฺญมญฺญํ สงฺฆฏฺเฏนฺตา วิหรถ, อุทาหุ สามคฺคิภาโว โว อตฺถี’’ติ สามคฺคิรสํ ปุจฺฉนฺโต, กจฺจิ ปน โว, อนุรุทฺธา, สมคฺคาติอาทิมาห.

326. Khi đã nhiếp phục vị ấy thì cũng như đã nhiếp phục các vị còn lại, vì thế (Đức Phật) đã nói lời này, bắt đầu bằng "Này Anuruddha, các ông có được..." chỉ với vị trưởng lão ấy. Trong ấy, `kacci` là một tiểu từ có nghĩa là hỏi. `Vo` là một từ chỉ sở hữu cách. Điều này được nói ra có nghĩa là: "Này các Anuruddha, các ông có kham nhẫn được không, oai nghi của các ông có chịu đựng được không? Có nuôi mạng được không, mạng sống của các ông có được duy trì, có được tiếp diễn không? Có bị mệt nhọc vì vật thực khất thực không, các ông có dễ dàng nhận được vật thực khất thực không, khi thấy các ông đến, người ta có nghĩ rằng nên cúng dường cháo bằng ống tre hay một muỗng vật thực không?" - (Ngài) hỏi về phận sự khất thực như vậy. Vì sao? Vì rằng người không mệt nhọc vì các vật dụng mới có thể thực hành sa-môn pháp, hoặc đây chính là phận sự của các bậc xuất gia. Khi vị ấy đã trả lời, (Ngài hỏi tiếp): "Này các Anuruddha, các ông là những người xuất thân từ dòng dõi vua chúa, có phước lớn, người ta không cúng dường cho các ông đang sống trong rừng thì họ sẽ nghĩ rằng nên cúng dường cho ai khác đây? Còn các ông, sau khi thọ dụng vật thực ấy, có phải các ông sống va chạm lẫn nhau như những con nai con không, hay là các ông có được sự hòa hợp?" - hỏi về hương vị của sự hòa hợp, (Ngài) đã nói những lời bắt đầu bằng "Này các Anuruddha, các ông có hòa hợp không...".

ตตฺถ ขีโรทกีภูตาติ ยถา ขีรญฺจ อุทกญฺจ อญฺญมญฺญํ สํสนฺทติ, วิสุํ น โหติ, เอกตฺตํ วิย อุเปติ, กจฺจิ เอวํ สามคฺคิวเสน เอกตฺตูปคตจิตฺตุปฺปาทา [Pg.142] วิหรถาติ ปุจฺฉติ. ปิยจกฺขูหีติ เมตฺตจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา โอโลกนจกฺขูนิ ปิยจกฺขูนิ นาม. กจฺจิ ตถารูเปหิ จกฺขูหิ อญฺญมญฺญํ สมฺปสฺสนฺตา วิหรถาติ ปุจฺฉติ. ตคฺฆาติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. เอกํเสน มยํ, ภนฺเตติ วุตฺตํ โหติ. ยถา กถํ ปนาติ เอตฺถ ยถาติ นิปาตมตฺตํ. กถนฺติ การณปุจฺฉา. กถํ ปน ตุมฺเห เอวํ วิหรถ, เกน การเณน วิหรถ, ตํ เม การณํ พฺรูถาติ วุตฺตํ โหติ. เมตฺตํ กายกมฺมนฺติ เมตฺตจิตฺตวเสน ปวตฺตํ กายกมฺมํ. อาวิ เจว รโห จาติ สมฺมุขา เจว ปรมฺมุขา จ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย.

Trong ấy, `khīrodakībhūtā` (hòa hợp như sữa với nước) có nghĩa là: Giống như sữa và nước hòa quyện vào nhau, không tách rời, trở thành như một, (Ngài) hỏi: "Có phải các ông sống với những tâm sanh khởi đã đạt đến sự đồng nhất nhờ vào sự hòa hợp như vậy không?" `Piyacakkhūhi` (với ánh mắt thân ái) có nghĩa là: Ánh mắt nhìn sau khi đã an trú tâm từ được gọi là ánh mắt thân ái. (Ngài) hỏi: "Có phải các ông sống nhìn nhau với những ánh mắt như vậy không?" `Taggha` là một tiểu từ có nghĩa là chắc chắn. Điều này có nghĩa là: "Bạch Thế Tôn, chúng con chắc chắn là như vậy." Trong câu `yathā kathaṃ pana`, `yathā` chỉ là một tiểu từ. `Kathaṃ` là câu hỏi về nguyên nhân. Điều này có nghĩa là: "Vậy các ông đã sống như thế nào, vì nguyên nhân gì mà các ông sống (như vậy), hãy nói cho Ta biết nguyên nhân ấy." `Mettaṃ kāyakammaṃ` (thân nghiệp từ hòa) là thân nghiệp được thực hiện do tâm từ. `Āvi ceva raho ca` (cả lúc công khai và lúc kín đáo) có nghĩa là cả trước mặt và sau lưng. Đối với các trường hợp khác cũng theo phương pháp này.

ตตฺถ สมฺมุขา กายวจีกมฺมานิ สหวาเส ลพฺภนฺติ, อิตรานิ วิปฺปวาเส. มโนกมฺมํ สพฺพตฺถ ลพฺภติ. ยญฺหิ สหวสนฺเตสุ เอเกน มญฺจปีฐํ วา ทารุภณฺฑํ วา มตฺติกาภณฺฑํ วา พหิ ทุนฺนิกฺขิตฺตํ โหติ, ตํ ทิสฺวา เกนิทํ วฬญฺชิตนฺติ อวญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตํ วิย คเหตฺวา ปฏิสาเมนฺตสฺส ปฏิชคฺคิตพฺพยุตฺตํ วา ปน ฐานํ ปฏิชคฺคนฺตสฺส สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม โหติ. เอกสฺมึ ปกฺกนฺเต เตน ทุนฺนิกฺขิตฺตํ เสนาสนปริกฺขารํ ตเถว นิกฺขิปนฺตสฺส ปฏิชคฺคิตพฺพยุตฺตฏฺฐานํ วา ปน ปฏิชคฺคนฺตสฺส ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม โหติ. สหวสนฺตสฺส ปน เตหิ สทฺธึ มธุรํ สมฺโมทนียํ กถํ ปฏิสนฺถารกถํ สารณียกถํ ธมฺมีกถํ สรภญฺญํ สากจฺฉํ ปญฺหปุจฺฉนํ ปญฺหวิสฺสชฺชนนฺติ เอวมาทิกรเณ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม โหติ. เถเรสุ ปน ปกฺกนฺเตสุ มยฺหํ ปิยสหาโย นนฺทิยตฺเถโร กิมิลตฺเถโร เอวํ สีลสมฺปนฺโน, เอวํ อาจารสมฺปนฺโนติอาทิคุณกถนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม โหติ. มยฺหํ ปิยมิตฺโต นนฺทิยตฺเถโร กิมิลตฺเถโร อเวโร โหตุ, อพฺยาปชฺโช สุขี โหตูติ เอวํ สมนฺนาหรโต ปน สมฺมุขาปิ ปรมฺมุขาปิ เมตฺตํ มโนกมฺมํ โหติเยว.

Trong đó, thân nghiệp và khẩu nghiệp (từ hòa) trước mặt có được khi sống chung, các nghiệp khác (sau lưng) có được khi sống riêng. Ý nghiệp có được ở mọi nơi. Thật vậy, khi một vị trong số những người sống chung để giường ghế, đồ gỗ, hay đồ đất sét bừa bãi bên ngoài, thấy vậy, không khinh thường mà hỏi "Ai đã dùng cái này?", mà tự mình lấy cất đi như thể chính mình đã để bừa bãi, hoặc dọn dẹp nơi cần được dọn dẹp, thì đó được gọi là thân nghiệp từ hòa trước mặt. Khi một vị đã đi, việc cất dọn đồ dùng trú xứ mà vị ấy để bừa bãi, hoặc dọn dẹp nơi cần được dọn dẹp, thì đó được gọi là thân nghiệp từ hòa sau lưng. Còn đối với người sống chung, việc nói những lời ngọt ngào, hoan hỷ, những lời thăm hỏi, những lời đáng ghi nhớ, pháp thoại, tụng đọc, thảo luận, hỏi đáp vấn đề... với họ, được gọi là khẩu nghiệp từ hòa trước mặt. Còn khi các trưởng lão đã đi, việc nói về các phẩm hạnh như "Người bạn thân của tôi, trưởng lão Nandiya, trưởng lão Kimila, có giới hạnh như vậy, có आचार như vậy..." được gọi là khẩu nghiệp từ hòa sau lưng. Còn việc tác ý rằng "Mong cho người bạn thân của tôi, trưởng lão Nandiya, trưởng lão Kimila, được vô oán, vô sân, được an lạc", thì dù trước mặt hay sau lưng, đó cũng chính là ý nghiệp từ hòa.

นานา หิ โข โน, ภนฺเต, กายาติ กายญฺหิ ปิฏฺฐํ วิย มตฺติกา วิย จ โอมทฺทิตฺวา เอกโต กาตุํ น สกฺกา. เอกญฺจ ปน มญฺเญ จิตฺตนฺติ จิตฺตํ ปน โน หิตฏฺเฐน นิรนฺตรฏฺเฐน อวิคฺคหฏฺเฐน สมคฺคฏฺเฐน เอกเมวาติ ทสฺเสติ. กถํ ปเนตํ สกํ จิตฺตํ นิกฺขิปิตฺวา อิตเรสํ จิตฺตวเสน วตฺตึสูติ? เอกสฺส ปตฺเต มลํ อุฏฺฐหติ, เอกสฺส จีวรํ กิลิฏฺฐํ โหติ, เอกสฺส ปริภณฺฑกมฺมํ โหติ. ตตฺถ ยสฺส ปตฺเต มลํ อุฏฺฐิตํ, เตน มมาวุโส, ปตฺเต มลํ อุฏฺฐิตํ ปจิตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺเต อิตเร มยฺหํ จีวรํ กิลิฏฺฐํ [Pg.143] โธวิตพฺพํ, มยฺหํ ปริภณฺฑํ กาตพฺพนฺติ อวตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ทารูนิ อาหริตฺวา ฉินฺทิตฺวา ปตฺตกฏาเห ปริภณฺฑํ กตฺวา ตโต ปรํ จีวรํ วา โธวนฺติ, ปริภณฺฑํ วา กโรนฺติ. มมาวุโส, จีวรํ กิลิฏฺฐํ โธวิตุํ วฏฺฏติ, มม ปณฺณสาลา อุกฺลาปา ปริภณฺฑํ กาตุํ วฏฺฏตีติ ปฐมตรํ อาโรจิเตปิ เอเสว นโย.

"Bạch Thế Tôn, thân của chúng con quả thật khác nhau" có nghĩa là: Thật vậy, không thể nhào nặn thân này để làm thành một như bột hay đất sét. "Nhưng con nghĩ rằng tâm là một" có nghĩa là: Tâm của chúng con chỉ là một theo nghĩa là có lợi ích, theo nghĩa là không gián đoạn (bởi sân), theo nghĩa là không chống đối, theo nghĩa là hòa hợp. Nhưng làm thế nào mà các vị ấy đã đặt tâm của mình xuống và hành động theo ý của những người khác? Bình bát của một vị bị dơ, y của một vị bị bẩn, một vị có việc trét đất (cho am thất). Trong đó, khi vị có bình bát bị dơ nói: "Này hiền hữu, bình bát của tôi bị dơ, cần phải nung", những vị khác không nói: "Y của tôi bị bẩn, cần phải giặt", "Tôi cần phải trét đất", mà họ vào rừng, mang củi về, chẻ ra, trét đất sét vào nồi nung bát, rồi nung bát. Sau đó, họ mới giặt y hoặc làm công việc trét đất. Ngay cả khi có người báo trước rằng: "Này hiền hữu, y của tôi bị bẩn, cần phải giặt", "Am lá của tôi có rác, cần phải trét đất", thì cũng theo phương pháp này.

๓๒๗. สาธุ สาธุ, อนุรุทฺธาติ ภควา เหฏฺฐา น จ มยํ, ภนฺเต, ปิณฺฑเกน กิลมิมฺหาติ วุตฺเต น สาธุการมทาสิ. กสฺมา? อยญฺหิ กพฬีกาโร อาหาโร นาม อิเมสํ สตฺตานํ อปายโลเกปิ เทวมนุสฺสโลเกปิ อาจิณฺณสมาจิณฺโณว. อยํ ปน โลกสนฺนิวาโส เยภุยฺเยน วิวาทปกฺขนฺโท, อปายโลเก เทวมนุสฺสโลเกปิ อิเม สตฺตา ปฏิวิรุทฺธา เอว, เอเตสํ สามคฺคิกาโล ทุลฺลโภ, กทาจิเทว โหตีติ สมคฺควาสสฺส ทุลฺลภตฺตา อิธ ภควา สาธุการมทาสิ. อิทานิ เตสํ อปฺปมาทลกฺขณํ ปุจฺฉนฺโต กจฺจิ ปน โว, อนุรุทฺธาติอาทิมาห. ตตฺถ โวติ นิปาตมตฺตํ ปจฺจตฺตวจนํ วา, กจฺจิ ตุมฺเหติ อตฺโถ. อมฺหากนฺติ อมฺเหสุ ตีสุ ชเนสุ. ปิณฺฑาย ปฏิกฺกมตีติ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺจาคจฺฉติ. อวกฺการปาตินฺติ อติเรกปิณฺฑปาตํ อปเนตฺวา ฐปนตฺถาย เอกํ สมุคฺคปาตึ โธวิตฺวา ฐเปติ.

327. “Lành thay, lành thay, này Anuruddha.” Đức Thế Tôn đã không ban lời tán thán khi được nghe câu nói: “Bạch ngài, chúng con không mệt mỏi vì vật thực.” Tại sao? Vì đoàn thực này đối với các chúng sanh, ở cõi khổ cũng như ở cõi trời người, là điều đã quen thuộc, đã thực hành. Còn thế gian này phần lớn thiên về tranh cãi; ở cõi khổ cũng như ở cõi trời người, các chúng sanh này thường chống đối nhau, thời gian hòa hợp của họ thật khó có được, chỉ thỉnh thoảng mới có. Vì sự khó có được của việc sống hòa hợp, ở đây Đức Thế Tôn đã ban lời tán thán. Bây giờ, khi hỏi về đặc điểm của sự không dể duôi của họ, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: “Này Anuruddha, có phải các ông...”. Ở đây, “vo” chỉ là một tiểu từ, hoặc là một đại danh từ nhân xưng, có nghĩa là “các ông”. “Amhākaṃ” có nghĩa là “trong ba người chúng tôi”. “Piṇḍāya paṭikkamati” có nghĩa là đi vào làng khất thực rồi trở về. “Avakkārapātiṃ” có nghĩa là rửa sạch một cái bát nhỏ để đặt vật thực dư thừa sau khi đã lấy ra.

โย ปจฺฉาติ เต กิร เถรา น เอกโตว ภิกฺขาจารํ ปวิสนฺติ, ผลสมาปตฺติรตา เหเต. ปาโตว สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา วตฺตปฺปฏิปตฺตึ ปูเรตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทนฺติ. เตสุ โย ปฐมตรํ นิสินฺโน อตฺตโน กาลปริจฺเฉทวเสน ปฐมตรํ อุฏฺฐาติ; โส ปิณฺฑาย จริตฺวา ปฏินิวตฺโต ภตฺตกิจฺจฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ชานาติ – ‘‘ทฺเว ภิกฺขู ปจฺฉา, อหํ ปฐมตรํ อาคโต’’ติ. อถ ปตฺตํ ปิทหิตฺวา อาสนปญฺญาปนาทีนิ กตฺวา ยทิ ปตฺเต ปฏิวิสมตฺตเมว โหติ, นิสีทิตฺวา ภุญฺชติ. ยทิ อติเรกํ โหติ, อวกฺการปาติยํ ปกฺขิปิตฺวา ปาตึ ปิธาย ภุญฺชติ. กตภตฺตกิจฺโจ ปตฺตํ โธวิตฺวา โวทกํ กตฺวา ถวิกาย โอสาเปตฺวา ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปวิสติ. ทุติโยปิ อาคนฺตฺวาว ชานาติ – ‘‘เอโก ปฐมํ อาคโต, เอโก ปจฺฉโต’’ติ. โส สเจ ปตฺเต ภตฺตํ ปมาณเมว โหติ, ภุญฺชติ. สเจ มนฺทํ, อวกฺการปาติโต คเหตฺวา ภุญฺชติ. สเจ อติเรกํ [Pg.144] โหติ, อวกฺการปาติยํ ปกฺขิปิตฺวา ปมาณเมว ภุญฺชิตฺวา ปุริมตฺเถโร วิย วสนฏฺฐานํ ปวิสติ. ตติโยปิ อาคนฺตฺวาว ชานาติ – ‘‘ทฺเว ปฐมํ อาคตา, อหํ ปจฺฉโต’’ติ. โสปิ ทุติยตฺเถโร วิย ภุญฺชิตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ ปตฺตํ โธวิตฺวา โวทกํ กตฺวา ถวิกาย โอสาเปตฺวา อาสนานิ อุกฺขิปิตฺวา ปฏิสาเมติ; ปานียฆเฏ วา ปริโภชนียฆเฏ วา อวเสสํ อุทกํ ฉฑฺเฑตฺวา ฆเฏ นิกุชฺชิตฺวา อวกฺการปาติยํ สเจ อวเสสภตฺตํ โหติ, ตํ วุตฺตนเยน ชหิตฺวา ปาตึ โธวิตฺวา ปฏิสาเมติ; ภตฺตคฺคํ สมฺมชฺชติ. ตโต กจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา สมฺมชฺชนึ อุกฺขิปิตฺวา อุปจิกาหิ มุตฺตฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย วสนฏฺฐานํ ปวิสติ. อิทํ เถรานํ พหิวิหาเร อรญฺเญ ภตฺตกิจฺจกรณฏฺฐาเน โภชนสาลายํ วตฺตํ. อิทํ สนฺธาย, ‘‘โย ปจฺฉา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

Về câu “Người nào (trở về) sau cùng”: nghe nói các vị trưởng lão ấy không cùng nhau đi khất thực, vì các vị ấy ưa thích nhập quả định. Sáng sớm, sau khi làm vệ sinh thân thể, hoàn thành các phận sự, các vị ấy vào trú xứ, quy định thời gian, rồi nhập quả định và ngồi. Trong số họ, vị nào ngồi trước, theo thời gian đã quy định của mình, vị ấy dậy trước; vị ấy đi khất thực, trở về, đến nơi dùng bữa và biết rằng: “Hai vị tỳ khưu (về) sau, ta đã về trước nhất.” Rồi, sau khi đậy bát lại, chuẩn bị chỗ ngồi v.v., nếu trong bát chỉ có vừa đủ vật thực, vị ấy ngồi xuống và dùng. Nếu có dư, vị ấy cho vào bát đựng phần dư, đậy bát lại và dùng. Sau khi dùng bữa xong, vị ấy rửa bát, làm cho ráo nước, cất vào túi, lấy y bát rồi đi vào trú xứ của mình. Vị thứ hai khi về cũng biết: “Một vị đã về trước, một vị (về) sau.” Nếu vật thực trong bát của vị ấy vừa đủ, vị ấy dùng. Nếu ít, vị ấy lấy từ bát đựng phần dư và dùng. Nếu có dư, vị ấy cho vào bát đựng phần dư, chỉ dùng phần vừa đủ, rồi đi vào trú xứ như vị trưởng lão trước. Vị thứ ba khi về cũng biết: “Hai vị đã về trước, ta (về) sau.” Vị ấy cũng dùng bữa như vị trưởng lão thứ hai, sau khi dùng bữa xong, rửa bát, làm ráo nước, cất vào túi, rồi dọn dẹp và cất gọn chỗ ngồi; vị ấy đổ phần nước còn lại trong bình nước uống hoặc bình nước dùng, úp các bình xuống, và nếu có vật thực còn lại trong bát đựng phần dư, vị ấy bỏ đi theo cách đã nói, rửa bát và cất đi; vị ấy quét dọn nhà ăn. Sau đó, vị ấy đổ rác, đặt chổi ở nơi không có mối mọt, rồi lấy y bát và đi vào trú xứ. Đây là phận sự của các vị trưởng lão tại nhà ăn, nơi dùng bữa, trong rừng, bên ngoài tu viện. Đề cập đến điều này, câu bắt đầu bằng “người nào (trở về) sau cùng” đã được nói.

โย ปสฺสตีติอาทิ ปน เนสํ อนฺโตวิหาเร วตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ วจฺจฆฏนฺติ อาจมนกุมฺภึ. ริตฺตนฺติ ริตฺตกํ. ตุจฺฉนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อวิสยฺหนฺติ อุกฺขิปิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ, อติภาริยํ. หตฺถวิกาเรนาติ หตฺถสญฺญาย. เต กิร ปานียฆฏาทีสุ ยํกิญฺจิ ตุจฺฉกํ คเหตฺวา โปกฺขรณึ คนฺตฺวา อนฺโต จ พหิ จ โธวิตฺวา อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ตีเร ฐเปตฺวา อญฺญํ ภิกฺขุํ หตฺถวิกาเรน อามนฺเตนฺติ, โอทิสฺส วา อโนทิสฺส วา สทฺทํ น กโรนฺติ. กสฺมา โอทิสฺส สทฺทํ น กโรนฺติ? ตํ ภิกฺขุํ สทฺโท พาเธยฺยาติ. กสฺมา อโนทิสฺส สทฺทํ น กโรนฺติ? อโนทิสฺส สทฺเท ทินฺเน, ‘‘อหํ ปุเร, อหํ ปุเร’’ติ ทฺเวปิ นิกฺขเมยฺยุํ, ตโต ทฺวีหิ กตฺตพฺพกมฺเม ตติยสฺส กมฺมจฺเฉโท ภเวยฺย. สํยตปทสทฺโท ปน หุตฺวา อปรสฺส ภิกฺขุโน ทิวาฏฺฐานสนฺติกํ คนฺตฺวา เตน ทิฏฺฐภาวํ ญตฺวา หตฺถสญฺญํ กโรติ, ตาย สญฺญาย อิตโร อาคจฺฉติ, ตโต ทฺเว ชนา หตฺเถน หตฺถํ สํสิพฺพนฺตา ทฺวีสุ หตฺเถสุ ฐเปตฺวา อุปฏฺฐเปนฺติ. ตํ สนฺธายาห – ‘‘หตฺถวิกาเรน ทุติยํ อามนฺเตตฺวา หตฺถวิลงฺฆเกน อุปฏฺฐเปมา’’ติ.

Còn câu bắt đầu bằng “Người nào thấy...” nên được hiểu là phận sự của họ ở bên trong tu viện. Ở đây, “vaccaghaṭaṃ” là bình nước rửa tay. “Rittaṃ” là trống rỗng. “Tucchaṃ” là một từ đồng nghĩa của nó. “Avisayhaṃ” là không thể nâng lên được, rất nặng. “Hatthavikārena” là bằng dấu hiệu tay. Nghe nói, khi các vị ấy lấy bất kỳ bình nước uống nào v.v. bị rỗng, các vị ấy đi đến hồ, rửa trong và ngoài, lọc nước, đặt ở trên bờ, rồi ra hiệu bằng tay gọi một vị tỳ khưu khác; các vị ấy không gây ra tiếng động, dù là có chủ đích hay không có chủ đích. Tại sao không gây tiếng động có chủ đích? Vì tiếng động có thể làm phiền vị tỳ khưu ấy. Tại sao không gây tiếng động không có chủ đích? Nếu gây tiếng động không chủ đích, cả hai vị có thể cùng ra ngoài, (mỗi người) nghĩ “ta trước, ta trước”, và do đó, công việc cần làm bởi hai người sẽ làm gián đoạn công việc của vị thứ ba. Thay vào đó, vị ấy đi với bước chân im lặng đến gần nơi ở ban ngày của vị tỳ khưu kia, và khi biết mình đã được thấy, vị ấy ra hiệu bằng tay. Vị kia đến bằng dấu hiệu đó. Sau đó, hai người đan tay vào nhau, đặt (bình nước) trên hai tay và khiêng đi. Đề cập đến điều này, (Ngài) đã nói: “ra hiệu bằng tay gọi người thứ hai rồi chúng tôi khiêng đi bằng cách đan tay vào nhau.”

ปญฺจาหิกํ โข ปนาติ จาตุทฺทเส ปนฺนรเส อฏฺฐมิยนฺติ อิทํ ตาว ปกติธมฺมสฺสวนเมว, ตํ อขณฺฑํ กตฺวา ปญฺจเม ปญฺจเม ทิวเส ทฺเว เถรา นาติวิกาเล นฺหายิตฺวา อนุรุทฺธตฺเถรสฺส วสนฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ ตโยปิ นิสีทิตฺวา ติณฺณํ ปิฏกานํ อญฺญตรสฺมึ อญฺญมญฺญํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ[Pg.145], อญฺญมญฺญํ วิสฺสชฺเชนฺติ, เตสํ เอวํ กโรนฺตานํเยว อรุณํ อุคฺคจฺฉติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เอตฺตาวตา เถเรน ภควตา อปฺปมาทลกฺขณํ ปุจฺฉิเตน ปมาทฏฺฐาเนสุเยว อปฺปมาทลกฺขณํ วิสฺสชฺชิตํ โหติ. อญฺเญสญฺหิ ภิกฺขูนํ ภิกฺขาจารํ ปวิสนกาโล, นิกฺขมนกาโล, นิวาสนปริวตฺตนํ, จีวรปารุปนํ, อนฺโตคาเม ปิณฺฑาย จรณํ ธมฺมกถนํ, อนุโมทนํ, คามโต นิกฺขมิตฺวา ภตฺตกิจฺจกรณํ, ปตฺตโธวนํ, ปตฺตโอสาปนํ, ปตฺตจีวรปฏิสามนนฺติ ปปญฺจกรณฏฺฐานานิ เอตานิ. ตสฺมา เถโร อมฺหากํ เอตฺตกํ ฐานํ มุญฺจิตฺวา ปมาทกาโล นาม นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ปมาทฏฺฐาเนสุเยว อปฺปมาทลกฺขณํ วิสฺสชฺเชสิ.

Về câu "năm ngày một lần", (có nghĩa là) vào ngày mười bốn, ngày rằm, và ngày mùng tám, đây trước hết là những ngày nghe pháp thông thường. Không làm gián đoạn việc ấy, cứ mỗi năm ngày, hai vị trưởng lão tắm rửa vào lúc chưa quá muộn rồi đi đến trú xứ của trưởng lão Anuruddha. Ở đó, cả ba vị ngồi xuống, rồi trong ba tạng, các vị hỏi nhau các câu hỏi và trả lời cho nhau. Trong khi các vị ấy đang làm như vậy thì rạng đông ló dạng. Nhắm đến điều đó mà câu này được nói. Với chừng ấy lời, khi được Đức Thế Tôn hỏi về đặc điểm của sự không dể duôi, vị trưởng lão đã trả lời về đặc điểm của sự không dể duôi ngay trong những trường hợp (có thể) dể duôi. Thật vậy, đối với các vị tỳ khưu khác, thời gian đi vào nơi khất thực, thời gian đi ra, việc thay y nội, việc đắp y, việc đi khất thực trong làng, việc thuyết pháp, việc tùy hỷ, việc đi ra khỏi làng rồi làm phận sự về vật thực, việc rửa bát, việc làm khô bát, việc cất dọn y bát, những điều này là những trường hợp tạo ra sự trễ lụt. Vì vậy, khi muốn chỉ ra rằng: "Đối với chúng tôi, ngoài chừng ấy trường hợp ra, không có cái gọi là thời gian dể duôi", vị trưởng lão đã trả lời về đặc điểm của sự không dể duôi ngay trong những trường hợp (có thể) dể duôi.

๓๒๘. อถสฺส ภควา สาธุการํ ทตฺวา ปฐมชฺฌานํ ปุจฺฉนฺโต ปุน อตฺถิ ปน โวติอาทิมาห. ตตฺถ อุตฺตริ มนุสฺสธมฺมาติ มนุสฺสธมฺมโต อุตฺตริ. อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ อริยภาวกรณสมตฺโถ ญาณวิเสโส. กิญฺหิ โน สิยา, ภนฺเตติ กสฺมา, ภนฺเต, นาธิคโต ภวิสฺสติ, อธิคโตเยวาติ. ยาว เทวาติ ยาว เอว.

328. Bấy giờ, Đức Thế Tôn tán thán vị ấy, và khi muốn hỏi về sơ thiền, Ngài lại nói câu bắt đầu bằng "Này các ông, có hay không...". Trong đó, "pháp siêu nhân" là pháp vượt trên pháp của con người. "Tri kiến thù thắng của bậc Thánh" là tri kiến thù thắng có khả năng làm cho trở thành bậc Thánh. Câu "Bạch ngài, tại sao lại không chứng đắc được chứ?" có nghĩa là: "Tại sao lại là chưa chứng đắc? Đã chứng đắc rồi vậy". Về câu "yāvadeva", có nghĩa là "chừng nào mà".

๓๒๙. เอวํ ปฐมชฺฌานาธิคเม พฺยากเต ทุติยชฺฌานาทีนิ ปุจฺฉนฺโต เอตสฺส ปน โวติอาทิมาห. ตตฺถ สมติกฺกมายาติ สมติกฺกมตฺถาย. ปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺถาย. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ปจฺฉิมปญฺเห ปน โลกุตฺตรญาณทสฺสนวเสน อธิคตํ นิโรธสมาปตฺตึ ปุจฺฉนฺโต อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ อาห. เถโรปิ ปุจฺฉานุรูเปเนว พฺยากาสิ. ตตฺถ ยสฺมา เวทยิตสุขโต อเวทยิตสุขํ สนฺตตรํ ปณีตตรํ โหติ, ตสฺมา อญฺญํ ผาสุวิหารํ อุตฺตริตรํ วา ปณีตตรํ วา น สมนุปสฺสามาติ อาห.

329. Khi việc chứng đắc sơ thiền được trả lời như vậy, lúc muốn hỏi về nhị thiền v.v., Ngài nói câu bắt đầu bằng "Này các ông, đối với điều này...". Trong đó, "samatikkamāya" có nghĩa là "để vượt qua". "Paṭippassaddhiyā" có nghĩa là "để làm cho an tịnh". Phần còn lại ở tất cả mọi nơi nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Còn trong câu hỏi cuối cùng, khi muốn hỏi về diệt thọ tưởng định đã được chứng đắc bằng tri kiến siêu thế, Ngài nói "tri kiến thù thắng của bậc Thánh". Vị trưởng lão cũng đã trả lời tương ứng với câu hỏi. Trong đó, vì lạc không có thọ thì an tịnh hơn và vi diệu hơn lạc có thọ, vì vậy ngài nói: "tôi không thấy có sự an trú thoải mái nào khác cao thượng hơn hay vi diệu hơn".

๓๓๐. ธมฺมิยา กถายาติ สามคฺคิรสานิสํสปฺปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย. สพฺเพปิ เต จตูสุ สจฺเจสุ ปรินิฏฺฐิตกิจฺจา, เตน เตสํ ปฏิเวธตฺถาย กิญฺจิ กเถตพฺพํ นตฺถิ. สามคฺคิรเสน ปน อยญฺจ อยญฺจ อานิสํโสติ สามคฺคิรสานิสํสเมว เนสํ ภควา กเถสิ. ภควนฺตํ อนุสํยายิตฺวาติ อนุคนฺตฺวา. เต กิร ภควโต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา โถกํ [Pg.146] อคมํสุ, อถ ภควา วิหารสฺส ปริเวณปริยนฺตํ คตกาเล, ‘‘อาหรถ เม ปตฺตจีวรํ, ตุมฺเห อิเธว ติฏฺฐถา’’ติ ปกฺกามิ. ตโต ปฏินิวตฺติตฺวาติ ตโต ฐิตฏฺฐานโต นิวตฺติตฺวา. กึ นุ โข มยํ อายสฺมโตติ ภควนฺตํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชาทีนิ อธิคนฺตฺวาปิ อตฺตโน คุณกถาย อฏฺฏิยมานา อธิคมปฺปิจฺฉตาย อาหํสุ. อิมาสญฺจ อิมาสญฺจาติ ปฐมชฺฌานาทีนํ โลกิยโลกุตฺตรานํ. เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโตติ อชฺช เม อายสฺมนฺโต โลกิยสมาปตฺติยา วีตินาเมสุํ, อชฺช โลกุตฺตรายาติ เอวํ จิตฺเตน จิตฺตํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา วิทิตํ. เทวตาปิ เมติ, ภนฺเต อนุรุทฺธ, อชฺช อยฺโย นนฺทิยตฺเถโร, อชฺช อยฺโย กิมิลตฺเถโร อิมาย จ อิมาย จ สมาปตฺติยา วีตินาเมสีติ เอวมาโรเจสุนฺติ อตฺโถ. ปญฺหาภิปุฏฺเฐนาติ ตมฺปิ มยา สยํ วิทิตนฺติ วา เทวตาหิ อาโรจิตนฺติ วา เอตฺตเกเนว มุขํ เม สชฺชนฺติ กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อปุฏฺเฐเนว เม น กถิตํ. ภควตา ปน ปญฺหาภิปุฏฺเฐน ปญฺหํ อภิปุจฺฉิเตน สตา พฺยากตํ, ตตฺร เม กึ น โรจถาติ อาห.

330. Về câu "bằng pháp thoại", (có nghĩa là) bằng pháp thoại liên quan đến lợi ích của hương vị hòa hợp. Tất cả các vị ấy đều đã hoàn thành phận sự trong bốn sự thật, do đó, không có gì cần phải nói để các vị ấy liễu ngộ. Nhưng Đức Thế Tôn đã nói cho các vị ấy chính là về lợi ích của hương vị hòa hợp rằng: "Hương vị hòa hợp có lợi ích này và lợi ích này". Về câu "đi theo tiễn Đức Thế Tôn", (có nghĩa là) đi theo sau. Nghe nói các vị ấy đã cầm y bát của Đức Thế Tôn và đi một đoạn ngắn, bấy giờ khi Đức Thế Tôn đi đến cuối khuôn viên của tu viện, Ngài nói: "Hãy mang y bát của ta lại đây, các ông hãy đứng lại đây", rồi Ngài ra đi. Về câu "quay trở lại từ đó", (có nghĩa là) quay lại từ nơi đã đứng đó. Về câu "Thưa các hiền giả, chúng ta...", (có nghĩa là) dù đã nhờ Đức Thế Tôn mà chứng đắc xuất gia v.v., nhưng do cảm thấy khó chịu với việc nói về đức hạnh của mình và do ít ham muốn về sự chứng đắc, các vị ấy đã nói như vậy. Về câu "những điều này và những điều này", (có nghĩa là) về các pháp hiệp thế và siêu thế như sơ thiền v.v. Về câu "biết được tâm bằng tâm của mình", (có nghĩa là) "Hôm nay các vị hiền giả này đã trải qua bằng thiền chứng hiệp thế, hôm nay bằng thiền chứng siêu thế", biết được bằng cách dùng tâm của mình để phân định tâm của các vị ấy như vậy. Về câu "chư thiên cũng nói với tôi", ý nghĩa là: "Bạch ngài Anuruddha, hôm nay trưởng lão Nandiya, hôm nay trưởng lão Kimila đã trải qua bằng thiền chứng này và thiền chứng này", các vị ấy đã báo cáo như vậy. Về câu "khi được hỏi câu hỏi", (có nghĩa là) "Điều đó cũng đã được tôi tự mình biết" hoặc "đã được chư thiên báo cáo", chỉ với chừng ấy, miệng tôi đã sẵn sàng, nhưng tôi đã không nói nếu không được hỏi, sau khi khởi lên lời nói. Nhưng khi được Đức Thế Tôn hỏi, khi câu hỏi được nêu ra, tôi đã trả lời một cách chân thật. Trong đó, có điều gì không làm tôi hài lòng chứ? - ngài đã nói như vậy.

๓๓๑. ทีโฆติ ‘‘มณิ มาณิวโร ทีโฆ, อโถ เสรีสโก สหา’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๙๓) เอวํ อาคโต อฏฺฐวีสติยา ยกฺขเสนาปตีนํ อพฺภนฺตโร เอโก เทวราชา. ปรชโนติ ตสฺเสว ยกฺขสฺส นามํ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ โส กิร เวสฺสวเณน เปสิโต เอตํ ฐานํ คจฺฉนฺโต ภควนฺตํ สยํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา คิญฺชกาวสถโต โคสิงฺคสาลวนสฺส อนฺตเร ทิสฺวา ภควา อตฺตนา ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา โคสิงฺคสาลวเน ติณฺณํ กุลปุตฺตานํ สนฺติกํ คจฺฉติ. อชฺช มหตี ธมฺมเทสนา ภวิสฺสติ. มยาปิ ตสฺสา เทสนาย ภาคินา ภวิตพฺพนฺติ อทิสฺสมาเนน กาเยน สตฺถุ ปทานุปทิโก คนฺตฺวา อวิทูเร ฐตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา สตฺถริ คจฺฉนฺเตปิ น คโต, – ‘‘อิเม เถรา กึ กริสฺสนฺตี’’ติ ทสฺสนตฺถํ ปน ตตฺเถว ฐิโต. อถ เต ทฺเว เถเร อนุรุทฺธตฺเถรํ ปลิเวเฐนฺเต ทิสฺวา, – ‘‘อิเม เถรา ภควนฺตํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชาทโย สพฺพคุเณ อธิคนฺตฺวาปิ ภควโตว มจฺฉรายนฺติ, น สหนฺติ, อติวิย นิลียนฺติ ปฏิจฺฉาเทนฺติ, น ทานิ เตสํ ปฏิจฺฉาเทตุํ ทสฺสามิ, ปถวิโต ยาว [Pg.147] พฺรหฺมโลกา เอเตสํ คุเณ ปกาเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ.

331. Về Dīgha, đó là một vị thiên vương trong số hai mươi tám vị tướng dạ xoa đã được đề cập đến trong câu: "Maṇi, Māṇivara, Dīgha, và cả Serīsaka". Parajana là tên của chính vị dạ xoa đó. Về câu "đến nơi Đức Thế Tôn ở", (có nghĩa là) nghe nói vị ấy được vua Vessavaṇa phái đi đến một nơi, trong khi đi, vị ấy thấy Đức Thế Tôn tự mình mang y bát đi giữa Lò Gạch và rừng Gosiṅgasāla, (vị ấy nghĩ rằng): "Đức Thế Tôn mang y bát đi đến chỗ ba vị thiện gia nam tử ở rừng Gosiṅgasāla. Hôm nay sẽ có một buổi thuyết pháp trọng đại. Ta cũng phải là người được chia phần trong buổi thuyết pháp đó". Nghĩ vậy, với thân hình vô hình, vị ấy đi theo dấu chân của Bậc Đạo Sư, đứng ở một nơi không xa và nghe pháp. Dù Bậc Đạo Sư đã đi, vị ấy vẫn không đi, nhưng đứng lại đó để xem "các vị trưởng lão này sẽ làm gì?". Bấy giờ, khi thấy hai vị trưởng lão kia vây quanh trưởng lão Anuruddha, (vị ấy nghĩ rằng): "Các vị trưởng lão này, dù đã nhờ Đức Thế Tôn mà chứng đắc tất cả các đức hạnh như xuất gia v.v., lại bỏn xẻn, không chịu đựng, che giấu và che đậy quá mức đối với chính Đức Thế Tôn. Bây giờ ta sẽ không để cho họ che giấu nữa. Ta sẽ công bố các đức hạnh của họ từ mặt đất cho đến cõi Phạm thiên". Suy nghĩ như vậy rồi vị ấy đến nơi Đức Thế Tôn ở.

ลาภา วต, ภนฺเตติ เย, ภนฺเต, วชฺชิรฏฺฐวาสิโน ภควนฺตญฺจ อิเม จ ตโย กุลปุตฺเต ปสฺสิตุํ ลภนฺติ, วนฺทิตุํ ลภนฺติ, เทยฺยธมฺมํ ทาตุํ ลภนฺติ, ธมฺมํ โสตุํ ลภนฺติ, เตสํ ลาภา, ภนฺเต, วชฺชีนนฺติ อตฺโถ. สทฺทํ สุตฺวาติ โส กิร อตฺตโน ยกฺขานุภาเวน มหนฺตํ สทฺทํ กตฺวา สกลํ วชฺชิรฏฺฐํ อชฺโฌตฺถรนฺโต ตํ วาจํ นิจฺฉาเรสิ. เตน จสฺส เตสุ รุกฺขปพฺพตาทีสุ อธิวตฺถา ภุมฺมา เทวตา สทฺทํ อสฺโสสุํ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สทฺทํ สุตฺวา’’ติ. อนุสฺสาเวสุนฺติ มหนฺตํ สทฺทํ สุตฺวา สาเวสุํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ยาว พฺรหฺมโลกาติ ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกา. ตญฺเจปิ กุลนฺติ, ‘‘อมฺหากํ กุลโต นิกฺขมิตฺวา อิเม กุลปุตฺตา ปพฺพชิตา เอวํ สีลวนฺโต คุณวนฺโต อาจารสมฺปนฺนา กลฺยาณธมฺมา’’ติ เอวํ ตญฺเจปิ กุลํ เอเต ตโย กุลปุตฺเต ปสนฺนจิตฺตํ อนุสฺสเรยฺยาติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิติ ภควา ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ.

Lābhā vata, bhanteti (bạch ngài, thật là lợi ích thay!) có nghĩa là: Bạch ngài, những người dân xứ Vajji nào được thấy đức Thế Tôn và ba vị thiện gia nam tử này, được đảnh lễ, được dâng cúng vật phẩm, được nghe Pháp, bạch ngài, thật là lợi ích cho những người dân Vajji ấy. Saddaṃ sutvāti (nghe tiếng) có nghĩa là: Vị trời ấy đã dùng oai lực dạ-xoa của mình tạo ra âm thanh lớn lao bao trùm toàn xứ Vajji và thốt lên lời nói ấy. Do đó, các vị địa thần trú ngụ ở các nơi cây cối, núi non... đã nghe được âm thanh ấy. Nhắm đến điều đó nên mới nói là ‘saddaṃ sutvā’. Anussāvesunti (họ đã loan truyền) có nghĩa là sau khi nghe âm thanh lớn lao, họ đã loan báo. Phương pháp này (áp dụng) ở tất cả mọi nơi. Yāva brahmalokāti (cho đến cõi Phạm thiên) có nghĩa là cho đến cõi Phạm thiên Akaniṭṭha (Sắc Cứu Cánh). Tañcepi kulanti (và cả gia tộc ấy) có nghĩa là: ‘Những thiện gia nam tử này đã từ gia tộc của chúng ta xuất gia, có giới hạnh như vậy, có đức hạnh như vậy, có đầy đủ hạnh kiểm, có thiện pháp như vậy.’ Như thế, nếu gia tộc ấy với tâm hoan hỷ tùy niệm về ba vị thiện gia nam tử này... ý nghĩa này nên được hiểu ở tất cả mọi nơi. Iti bhagavā yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti (Như vậy, đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp theo đúng mạch văn).

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

จูฬโคสิงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Tiểu Gosiṅga đã kết thúc.

๒. มหาโคสิงฺคสุตฺตวณฺณนา

2. Giải thích kinh Đại Gosiṅga

๓๓๒. เอวํ เม สุตนฺติ มหาโคสิงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ โคสิงฺคสาลวนทาเยติ อิทํ วสนฏฺฐานทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อญฺเญสุ หิ สุตฺเตสุ, ‘‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ เอวํ ปฐมํ โคจรคามํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา วสนฏฺฐานํ ทสฺเสติ. อิมสฺมึ ปน มหาโคสิงฺคสุตฺเต ภควโต โคจรคาโม อนิพนฺโธ, โกจิเทว โคจรคาโม ภวิสฺสติ. ตสฺมา วสนฏฺฐานเมว ปริทีปิตํ. อรญฺญนิทานกํ นาเมตํ สุตฺตนฺติ. สมฺพหุเลหีติ พหุเกหิ. อภิญฺญาเตหิ อภิญฺญาเตหีติ สพฺพตฺถ วิสฺสุเตหิ ปากเฏหิ. เถเรหิ สาวเกหิ สทฺธินฺติ ปาติโมกฺขสํวราทีหิ ถิรการเกเหว ธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา เถเรหิ, สวนนฺเต ชาตตฺตา สาวเกหิ สทฺธึ เอกโต. อิทานิ เต เถเร [Pg.148] สรูปโต ทสฺเสนฺโต, อายสฺมตา จ สาริปุตฺเตนาติอาทิมาห. ตตฺถายสฺมา สาริปุตฺโต อตฺตโน สีลาทีหิ คุเณหิ พุทฺธสาสเน อภิญฺญาโต. จกฺขุมนฺตานํ คคนมชฺเฌ ฐิโต สูริโย วิย จนฺโท วิย, สมุทฺทตีเร ฐิตานํ สาคโร วิย จ ปากโฏ ปญฺญาโต. น เกวลญฺจสฺส อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุณวเสเนว มหนฺตตา เวทิตพฺพา, อิโต อญฺเญสํ ธมฺมทายาทสุตฺตํ อนงฺคณสุตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺตํ สีหนาทสุตฺตํ รถวินีตํ มหาหตฺถิปโทปมํ มหาเวทลฺลํ จาตุมสุตฺตํ ทีฆนขํ อนุปทสุตฺตํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตํ สจฺจวิภงฺคสุตฺตํ ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิ สมฺปสาทนียํ สงฺคีติสุตฺตํ ทสุตฺตรสุตฺตํ ปวารณาสุตฺตํ (สํ. นิ. ๑.๒๑๕ อาทโย) สุสิมสุตฺตํ เถรปญฺหสุตฺตํ มหานิทฺเทโส ปฏิสมฺภิทามคฺโค เถรสีหนาทสุตฺตํ อภินิกฺขมนํ เอตทคฺคนฺติ อิเมสมฺปิ สุตฺตานํ วเสน เถรสฺส มหนฺตตา เวทิตพฺพา. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘-๑๘๙) วุตฺตํ.

332. Evaṃ me sutanti (Tôi nghe như vầy) là kinh Đại Gosiṅga. Trong đó, câu gosiṅgasālavanadāyeti (tại rừng Sāla Gosiṅga) được nói để chỉ nơi ở. Vì trong các kinh khác, (câu) ‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’ (trú tại Sāvatthī, ở Jetavana, khu vườn của ông Anāthapiṇḍika) như vậy, trước tiên chỉ ra làng khất thực, sau đó mới chỉ ra nơi ở. Nhưng trong kinh Đại Gosiṅga này, làng khất thực của đức Thế Tôn không cố định, có thể là bất kỳ làng khất thực nào. Do đó, chỉ nơi ở mới được làm rõ. Kinh này được gọi là có khởi nguồn từ rừng. Sambahulehīti (với nhiều vị) là với nhiều vị. Abhiññātehi abhiññātehīti (những vị nổi danh) là những vị nổi danh, trứ danh khắp nơi. Therehi sāvakehi saddhinti (cùng với các vị trưởng lão thinh văn) là: therehi (trưởng lão) vì các ngài đã thành tựu các pháp làm cho vững chắc như phòng hộ Pātimokkha v.v...; sāvakehi (thinh văn) vì các ngài đã trở thành (thinh văn) sau khi nghe (pháp); saddhiṃ là cùng nhau. Bây giờ, để chỉ rõ các vị trưởng lão ấy, ngài (chú giải) nói āyasmatā ca sāriputtenātiādimāha (bắt đầu bằng tôn giả Sāriputta). Trong đó, tôn giả Sāriputta nổi danh trong giáo pháp của đức Phật nhờ các đức hạnh như giới v.v... Ngài trứ danh và được biết đến như mặt trời, mặt trăng ở giữa bầu trời đối với người có mắt, như biển cả đối với người đứng trên bờ biển. Sự vĩ đại của trưởng lão không chỉ nên được biết đến qua các đức hạnh được đề cập trong kinh này, mà sự vĩ đại của trưởng lão còn nên được biết đến qua các kinh khác như: kinh Thừa Tự Pháp (Dhammadāyāda), kinh Vô Uế (Anaṅgaṇa), kinh Chánh Tri Kiến (Sammādiṭṭhi), kinh Sư Tử Hống (Sīhanāda), kinh Trạm Xe (Rathavinīta), kinh Đại Dụ Dấu Chân Voi (Mahāhatthipadopama), kinh Đại Mạn Đàm (Mahāvedalla), kinh Cātuma, kinh Dīghanakha, kinh Tùy Pháp (Anupada), kinh Pháp Nên Thực Hành và Không Nên Thực Hành (Sevitabbāsevitabba), kinh Phân Biệt Sự Thật (Saccavibhaṅga), kinh Thanh Tịnh Vật Thực Khất Thực (Piṇḍapātapārisuddhi), kinh Tịnh Tín (Sampasādanīya), kinh Phúng Tụng (Saṅgīti), kinh Thập Thượng (Dasuttara), kinh Tự Tứ (Pavāraṇā), kinh Susima, kinh Trưởng Lão Vấn (Therapañha), Đại Diễn Giải (Mahāniddesa), Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga), kinh Trưởng Lão Sư Tử Hống (Therasīhanāda), kinh Xuất Ly (Abhinikkhamana), và chương Tối Thắng (Etadagga). Vì trong chương Tối Thắng, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ-kheo, trong số các đệ tử Tỳ-kheo của ta, bậc có trí tuệ lớn, đứng đầu là Sāriputta.’

มหาโมคฺคลฺลาโนปิ สีลาทิคุเณหิ เจว อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุเณหิ จ เถโร วิย อภิญฺญาโต ปากโฏ มหา. อปิจสฺส อนุมานสุตฺตํ, จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺตํ มารตชฺชนิยสุตฺตํ ปาสาทกมฺปนํ สกลํ อิทฺธิปาทสํยุตฺตํ นนฺโทปนนฺททมนํ ยมกปาฏิหาริยกาเล เทวโลกคมนํ วิมานวตฺถุ เปตวตฺถุ เถรสฺส อภินิกฺขมนํ เอตทคฺคนฺติ อิเมสมฺปิ วเสน มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๐) วุตฺตํ.

Ngài Mahāmoggallāna cũng vậy, ngài nổi danh, trứ danh, và vĩ đại như vị trưởng lão (Sāriputta) nhờ các đức hạnh như giới v.v... và các đức hạnh được đề cập trong kinh này. Hơn nữa, sự vĩ đại của ngài cũng nên được biết đến qua: kinh Suy Đoán (Anumāna), kinh Tiểu Đoạn Tận Ái (Cūḷataṇhāsaṅkhaya), kinh Khiển Trách Ma Vương (Māratajjanīya), việc làm rung chuyển cung điện, toàn bộ Tương Ưng Thần Túc (Iddhipādasaṃyutta), việc nhiếp phục rồng Nandopananda, việc đi đến cõi trời trong lúc thực hiện song thông, Thiên Cung Sự (Vimānavatthu), Ngạ Quỷ Sự (Petavatthu), sự xuất ly của trưởng lão, và chương Tối Thắng. Vì trong chương Tối Thắng, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ-kheo, trong số các đệ tử Tỳ-kheo của ta, bậc có thần thông, đứng đầu là Mahāmoggallāna.’

มหากสฺสโปปิ สีลาทิคุเณหิ เจว อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุเณหิ จ เถโร วิย อภิญฺญาโต ปากโฏ มหา. อปิจสฺส จีวรปริวตฺตนสุตฺตํ ชิณฺณจีวรสุตฺตํ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔ อาทโย) จนฺโทปมํ สกลํ กสฺสปสํยุตฺตํ มหาอริยวํสสุตฺตํ เถรสฺส อภินิกฺขมนํ เอตทคฺคนฺติ อิเมสมฺปิ วเสน มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธุตวาทานํ ยทิทํ มหากสฺสโป’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๑) วุตฺตํ.

Ngài Mahākassapa cũng vậy, ngài nổi danh, trứ danh, và vĩ đại như vị trưởng lão (Sāriputta) nhờ các đức hạnh như giới v.v... và các đức hạnh được đề cập trong kinh này. Hơn nữa, sự vĩ đại của ngài cũng nên được biết đến qua: kinh Đổi Y (Cīvaraparivattana), kinh Y Cũ (Jiṇṇacīvara), kinh Ví Dụ Mặt Trăng (Candopama), toàn bộ Tương Ưng Kassapa (Kassapasaṃyutta), kinh Đại Thánh Chủng (Mahāariyavaṃsa), sự xuất ly của trưởng lão, và chương Tối Thắng. Vì trong chương Tối Thắng, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ-kheo, trong số các đệ tử Tỳ-kheo của ta, bậc nói về hạnh đầu-đà, đứng đầu là Mahākassapa.’

อนุรุทฺธตฺเถโรปิ [Pg.149] สีลาทิคุเณหิ เจว อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุเณหิ จ เถโร วิย อภิญฺญาโต ปากโฏ มหา. อปิจสฺส จูฬโคสิงฺคสุตฺตํ นฬกปานสุตฺตํ อนุตฺตริยสุตฺตํ อุปกฺกิเลสสุตฺตํ อนุรุทฺธสํยุตฺตํ มหาปุริสวิตกฺกสุตฺตํ เถรสฺส อภินิกฺขมนํ เอตทคฺคนฺติ อิเมสมฺปิ วเสน มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ทิพฺพจกฺขุกานํ ยทิทํ อนุรุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๒) วุตฺตํ.

Trưởng lão Anuruddha cũng vậy, ngài nổi danh, trứ danh, và vĩ đại như vị trưởng lão (Sāriputta) nhờ các đức hạnh như giới v.v... và các đức hạnh được đề cập trong kinh này. Hơn nữa, sự vĩ đại của ngài cũng nên được biết đến qua: kinh Tiểu Gosiṅga (Cūḷagosiṅga), kinh Naḷakapāna, kinh Vô Thượng (Anuttariya), kinh Tùy Phiền Não (Upakkilesa), Tương Ưng Anuruddha (Anuruddhasaṃyutta), kinh Đại Nhân Tầm (Mahāpurisavitakka), sự xuất ly của trưởng lão, và chương Tối Thắng. Vì trong chương Tối Thắng, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ-kheo, trong số các đệ tử Tỳ-kheo của ta, bậc có thiên nhãn, đứng đầu là Anuruddha.’

อายสฺมตา จ เรวเตนาติ เอตฺถ ปน ทฺเว เรวตา ขทิรวนิยเรวโต จ กงฺขาเรวโต จ. ตตฺถ ขทิรวนิยเรวโต ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส กนิฏฺฐภาติโก, น โส อิธ อธิปฺเปโต. ‘‘อกปฺปิโย คุโฬ, อกปฺปิยา มุคฺคา’’ติ (มหาว. ๒๗๒) เอวํ กงฺขาพหุโล ปน เถโร อิธ เรวโตติ อธิปฺเปโต. โสปิ สีลาทิคุเณหิ เจว อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุเณหิ จ เถโร วิย อภิญฺญาโต ปากโฏ มหา. อปิจสฺส อภินิกฺขมเนนปิ เอตทคฺเคนปิ มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ฌายีนํ ยทิทํ กงฺขาเรวโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๐๔) วุตฺตํ.

“Và bởi trưởng lão Revata”: Ở đây, có hai vị Revata là trưởng lão Khadiravaniya-Revata (Revata Rừng Keo) và trưởng lão Kaṅkhā-Revata (Revata hay do dự). Trong ấy, trưởng lão Khadiravaniya-Revata là em trai của vị trưởng lão Thống Lãnh Chánh Pháp, vị ấy không phải là người được nói đến ở đây. Vị trưởng lão có nhiều do dự như: “Đường mật không thích hợp, các loại đậu không thích hợp” mới là vị Revata được đề cập ở đây. Vị ấy cũng nổi tiếng, trứ danh, và vĩ đại giống như vị trưởng lão (Anuruddha) nhờ vào các phẩm hạnh như giới đức và các phẩm hạnh được đề cập trong bài kinh này. Hơn nữa, sự vĩ đại của vị ấy cần được hiểu qua việc xuất gia và qua danh hiệu Tối Thắng. Thật vậy, về danh hiệu Tối Thắng, đã được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là những người Thiền định, tối thắng là Kaṅkhā-Revata.”

อานนฺทตฺเถโรปิ สีลาทิคุเณหิ เจว อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุเณหิ จ เถโร วิย อภิญฺญาโต ปากโฏ มหา. อปิจสฺส เสกฺขสุตฺตํ พาหิติกสุตฺตํ อาเนญฺชสปฺปายํ โคปกโมคฺคลฺลานํ พหุธาตุกํ จูฬสุญฺญตํ มหาสุญฺญตํ อจฺฉริยพฺภุตสุตฺตํ ภทฺเทกรตฺตํ มหานิทานํ มหาปรินิพฺพานํ สุภสุตฺตํ จูฬนิยโลกธาตุสุตฺตํ อภินิกฺขมนํ เอตทคฺคนฺติ อิเมสมฺปิ วเสน มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓) วุตฺตํ.

Trưởng lão Ānanda cũng nổi tiếng, trứ danh, và vĩ đại giống như vị trưởng lão (Revata) nhờ vào các phẩm hạnh như giới đức và các phẩm hạnh được đề cập trong bài kinh này. Hơn nữa, sự vĩ đại của vị ấy cần được hiểu qua các bài kinh như: kinh Sekkha, kinh Bāhitika, kinh Āneñjasappāya, kinh Gopakamoggallāna, kinh Bahudhātuka, kinh Cūḷasuññata, kinh Mahāsuññata, kinh Acchariyabbhuta, kinh Bhaddekaratta, kinh Mahānidāna, kinh Mahāparinibbāna, kinh Subha, kinh Cūḷaniyalokadhātu, cùng với việc xuất gia và danh hiệu Tối Thắng. Thật vậy, về danh hiệu Tối Thắng, đã được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là những người đa văn, tối thắng là Ānanda.”

อญฺเญหิ จ อภิญฺญาเตหิ อภิญฺญาเตหีติ น เกวลญฺจ เอเตเหว, อญฺเญหิ จ มหาคุณตาย ปากเฏหิ อภิญฺญาเตหิ พหูหิ เถเรหิ สาวเกหิ สทฺธึ ภควา โคสิงฺคสาลวนทาเย วิหรตีติ อตฺโถ. อายสฺมา หิ สาริปุตฺโต สยํ มหาปญฺโญ อญฺเญปิ พหู มหาปญฺเญ ภิกฺขู คเหตฺวา ตทา ทสพลํ ปริวาเรตฺวา วิหาสิ. อายสฺมา [Pg.150] มหาโมคฺคลฺลาโน สยํ อิทฺธิมา, อายสฺมา มหากสฺสโป สยํ ธุตวาโท, อายสฺมา อนุรุทฺโธ สยํ ทิพฺพจกฺขุโก, อายสฺมา เรวโต สยํ ฌานาภิรโต, อายสฺมา อานนฺโท สยํ พหุสฺสุโต อญฺเญปิ พหู พหุสฺสุเต ภิกฺขู คเหตฺวา ตทา ทสพลํ ปริวาเรตฺวา วิหาสิ, เอวํ ตทา เอเต จ อญฺเญ จ อภิญฺญาตา มหาเถรา ตึสสหสฺสมตฺตา ภิกฺขู ทสพลํ ปริวาเรตฺวา วิหรึสูติ เวทิตพฺพา.

“Và cùng với những vị khác đã nổi tiếng, đã trứ danh”: Ý nghĩa là, Thế Tôn trú tại rừng Sāla Gosiṅga không chỉ cùng với các vị này, mà còn cùng với nhiều vị trưởng lão đệ tử khác, những người nổi tiếng, trứ danh vì có phẩm hạnh vĩ đại. Thật vậy, khi ấy trưởng lão Sāriputta, tự thân là bậc đại trí tuệ, đã cùng với nhiều Tỳ khưu đại trí tuệ khác vây quanh và trú gần bậc Thập Lực. Trưởng lão Mahāmoggallāna tự thân là bậc có thần thông, trưởng lão Mahākassapa tự thân là bậc thuyết về hạnh đầu đà, trưởng lão Anuruddha tự thân là bậc có thiên nhãn, trưởng lão Revata tự thân là bậc ưa thích thiền định, trưởng lão Ānanda tự thân là bậc đa văn, đã cùng với nhiều Tỳ khưu đa văn khác vây quanh và trú gần bậc Thập Lực. Cần phải hiểu rằng, khi ấy, các vị này và các vị đại trưởng lão nổi tiếng khác, khoảng ba mươi ngàn Tỳ khưu, đã vây quanh và trú gần bậc Thập Lực.

ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติวิเวกโต วุฏฺฐิโต. เยนายสฺมา มหากสฺสโป เตนุปสงฺกมีติ เถโร กิร ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ปจฺฉิมโลกธาตุํ โอโลเกนฺโต วนนฺเต กีฬนฺตสฺส มตฺตขตฺติยสฺส กณฺณโต ปตมานํ กุณฺฑลํ วิย, สํหริตฺวา สมุคฺเค ปกฺขิปมานํ รตฺตกมฺพลํ วิย, มณินาคทนฺตโต ปตมานํ สตสหสฺสคฺฆนิกํ สุวณฺณปาตึ วิย จ อตฺถํ คจฺฉมานํ ปริปุณฺณปณฺณาสโยชนํ สูริยมณฺฑลํ อทฺทส. ตทนนฺตรํ ปาจีนโลกธาตุํ โอโลเกนฺโต เนมิยํ คเหตฺวา ปริวตฺตยมานํ รชตจกฺกํ วิย, รชตกูฏโต นิกฺขมนฺตํ ขีรธารามณฺฑํ วิย, สปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา คคนตเล ปกฺขนฺทมานํ เสตหํสํ วิย จ เมฆวณฺณาย สมุทฺทกุจฺฉิโต อุคฺคนฺตฺวา ปาจีนจกฺกวาฬปพฺพตมตฺถเก สสลกฺขณปฺปฏิมณฺฑิตํ เอกูนปณฺณาสโยชนํ จนฺทมณฺฑลํ อทฺทส. ตโต สาลวนํ โอโลเกสิ. ตสฺมิญฺหิ สมเย สาลรุกฺขา มูลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคา สพฺพปาลิผุลฺลา ทุกูลปารุตา วิย, มุตฺตากลาปวินทฺธา วิย จ วิโรจึสุ. ภูมิตลํ ปุปฺผสนฺถรปูชาย ปฏิมณฺฑิตํ วิย, ตตฺถ ตตฺถ นิปตนฺเตน ปุปฺผเรณุนา ลาขารเสน สิญฺจมานํ วิย จ อโหสิ. ภมรมธุกรคณา กุสุมเรณุมทมตฺตา อุปคายมานา วิย วนนฺตเรสุ วิจรนฺติ. ตทา จ อุโปสถทิวโสว โหติ. อถ เถโร, ‘‘กาย นุ โข อชฺช รติยา วีตินาเมสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ, อริยสาวกา จ นาม ปิยธมฺมสฺสวนา โหนฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อชฺช มยฺหํ เชฏฺฐภาติกสฺส ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ธมฺมรติยา วีตินาเมสฺสามี’’ติ. คจฺฉนฺโต ปน เอกโกว อคนฺตฺวา ‘‘มยฺหํ ปิยสหายํ มหากสฺสปตฺเถรํ คเหตฺวา คมิสฺสามี’’ติ นิสินฺนฏฺฐานโต วุฏฺฐาย จมฺมขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา เยนายสฺมา มหากสฺสโป เตนุปสงฺกมิ.

“Sau khi xuất khỏi nơi độc cư”: tức là sau khi xuất khỏi sự tĩnh lặng của quả thiền chứng. “Đi đến chỗ trưởng lão Mahākassapa”: Tương truyền, vị trưởng lão sau khi xuất khỏi nơi độc cư, nhìn về phương tây, ngài thấy mặt trời có đường kính năm mươi do tuần viên mãn đang lặn, giống như chiếc bông tai rơi khỏi tai của một vị vua kiêu hãnh đang vui chơi ở bìa rừng, giống như tấm chăn len màu đỏ được gấp lại và cất vào tráp, và giống như chiếc bát vàng trị giá một trăm ngàn rơi khỏi ngà voi bằng ngọc. Ngay sau đó, nhìn về phương đông, ngài thấy mặt trăng có đường kính bốn mươi chín do tuần, được trang điểm bởi hình con thỏ, mọc lên từ lòng đại dương màu mây và vượt qua đỉnh núi Cakkavāḷa phía đông, giống như bánh xe bằng bạc được quay tròn khi nắm lấy vành, giống như dòng sữa chảy ra từ đỉnh núi bạc, và giống như con thiên nga trắng vỗ cánh bay lên không trung. Sau đó, ngài nhìn vào rừng Sāla. Vào lúc ấy, các cây Sāla từ gốc đến ngọn đều nở hoa, rực rỡ như được phủ bằng vải dukūla, như được kết bằng những chuỗi ngọc trai. Mặt đất như được trang hoàng bởi sự cúng dường của một thảm hoa, và như được tưới bằng nhựa cánh kiến bởi phấn hoa rơi đây đó. Đàn ong và bầy ong mật, say sưa với mật và phấn hoa, bay lượn trong rừng như đang ca hát. Và khi ấy chính là ngày Uposatha. Bấy giờ, vị trưởng lão suy nghĩ: “Hôm nay ta sẽ trải qua ngày với niềm vui nào đây?”. Và các vị Thánh đệ tử vốn ưa thích nghe Pháp. Rồi ngài nghĩ thế này: “Hôm nay, ta sẽ đến chỗ vị trưởng huynh, vị Thống Lãnh Chánh Pháp, và trải qua ngày với niềm vui trong Pháp.” Tuy nhiên, không đi một mình, ngài nghĩ: “Ta sẽ đi cùng với người bạn thân là trưởng lão Mahākassapa.” Nghĩ vậy, ngài đứng dậy khỏi chỗ ngồi, giũ tấm da, rồi đi đến chỗ trưởng lão Mahākassapa.

เอวมาวุโสติ [Pg.151] โข อายสฺมา มหากสฺสโปติ เถโรปิ ยสฺมา ปิยธมฺมสฺสวโนว อริยสาวโก, ตสฺมา ตสฺส วจนํ สุตฺวา คจฺฉาวุโส, ตฺวํ, มยฺหํ สีสํ วา รุชฺชติ ปิฏฺฐิ วาติ กิญฺจิ เลสาปเทสํ อกตฺวา ตุฏฺฐหทโยว, ‘‘เอวมาวุโส’’ติอาทิมาห. ปฏิสฺสุตฺวา จ นิสินฺนฏฺฐานโต วุฏฺฐาย จมฺมขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา มหาโมคฺคลฺลานํ อนุพนฺธิ. ตสฺมึ สมเย ทฺเว มหาเถรา ปฏิปาฏิยา ฐิตานิ ทฺเว จนฺทมณฺฑลานิ วิย, ทฺเว สูริยมณฺฑลานิ วิย, ทฺเว ฉทฺทนฺตนาคราชาโน วิย, ทฺเว สีหา วิย, ทฺเว พฺยคฺฆา วิย จ วิโรจึสุ. อนุรุทฺธตฺเถโรปิ ตสฺมึ สมเย ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺโน ทฺเว มหาเถเร สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ คจฺฉนฺเต ทิสฺวา ปจฺฉิมโลกธาตุํ โอโลเกนฺโต สูริยํ วนนฺตํ ปวิสนฺตํ วิย, ปาจีนโลกธาตุํ โอโลเกนฺโต จนฺทํ วนนฺตโต อุคฺคจฺฉนฺตํ วิย, สาลวนํ โอโลเกนฺโต สพฺพปาลิผุลฺลเมว สาลวนญฺจ ทิสฺวา อชฺช อุโปสถทิวโส, อิเม จ เม เชฏฺฐภาติกา ธมฺมเสนาปติสฺส สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, มหนฺเตน ธมฺมสฺสวเนน ภวิตพฺพํ, อหมฺปิ ธมฺมสฺสวนสฺส ภาคี ภวิสฺสามีติ นิสินฺนฏฺฐานโต วุฏฺฐาย จมฺมขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา มหาเถรานํ ปทานุปทิโก หุตฺวา นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อายสฺมา จ มหาโมคฺคลฺลาโน อายสฺมา จ มหากสฺสโป อายสฺมา จ อนุรุทฺโธ เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมึสู’’ติ. อุปสงฺกมึสูติ. ปฏิปาฏิยา ฐิตา ตโย จนฺทา วิย, สูริยา วิย, สีหา วิย จ วิโรจมานา อุปสงฺกมึสุ.

Về câu "Evamāvuso'ti kho āyasmā mahākassapo", vì Trưởng lão cũng là vị Thánh đệ tử ưa thích việc nghe Pháp, do đó, sau khi nghe lời của vị ấy, ngài không đưa ra bất cứ lý do thoái thác nào như: "Này hiền giả, hiền giả hãy đi đi, tôi bị đau đầu hay đau lưng", mà với tâm hoan hỷ, ngài đã nói lời bắt đầu bằng "Thưa hiền giả, xin vâng". Và sau khi chấp thuận, ngài đứng dậy từ chỗ ngồi, giũ tấm da thú rồi đi theo ngài Mahāmoggallāna. Vào lúc ấy, hai vị Đại Trưởng lão tỏa sáng rực rỡ như hai vầng trăng, như hai vầng mặt trời, như hai voi chúa Chaddanta, như hai con sư tử, như hai con cọp đang đứng theo thứ tự. Trưởng lão Anuruddha cũng vậy, vào lúc ấy đang ngồi ở nơi nghỉ ban ngày, thấy hai vị Đại Trưởng lão đang đi đến chỗ Trưởng lão Sāriputta, khi nhìn về phương tây thì thấy mặt trời như đang đi vào bìa rừng, khi nhìn về phương đông thì thấy mặt trăng như đang mọc lên từ bìa rừng, khi nhìn vào rừng Sāla thì thấy cả khu rừng Sāla đang trổ hoa khắp cành, (ngài suy nghĩ rằng:) "Hôm nay là ngày Bố-tát, các vị huynh trưởng của ta đang đi đến chỗ vị Tướng quân Chánh pháp, chắc chắn sẽ có một buổi nghe pháp trọng đại, ta cũng sẽ có phần trong buổi nghe pháp ấy". (Nghĩ vậy rồi) ngài đứng dậy từ chỗ ngồi, giũ tấm da thú, và đi theo dấu chân của các vị Đại Trưởng lão. Do đó, có lời được nói rằng: "Rồi Tôn giả Mahāmoggallāna, Tôn giả Mahākassapa, và Tôn giả Anuruddha đã đi đến chỗ Tôn giả Sāriputta". "Đã đi đến" (có nghĩa là): Các ngài đã đi đến, tỏa sáng rực rỡ như ba vầng trăng, như ba vầng mặt trời, như ba con sư tử đang đứng theo thứ tự.

๓๓๓. เอวํ อุปสงฺกมนฺเต ปน เต มหาเถเร อายสฺมา อานนฺโท อตฺตโน ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺโนเยว ทิสฺวา, ‘‘อชฺช มหนฺตํ ธมฺมสฺสวนํ ภวิสฺสติ, มยาปิ ตสฺส ภาคินา ภวิตพฺพํ, น โข ปน เอกโกว คมิสฺสามิ, มยฺหํ ปิยสหายมฺปิ เรวตตฺเถรํ คเหตฺวา คมิสฺสามี’’ติ สพฺพํ มหาโมคฺคลฺลานสฺส มหากสฺสปสฺส อนุรุทฺธสฺส อุปสงฺกมเน วุตฺตนเยเนว วิตฺถารโต เวทิตพฺพํ. อิติ เต ทฺเว ชนา ปฏิปาฏิยา ฐิตา ทฺเว จนฺทา วิย, สูริยา วิย, สีหา วิย จ วิโรจมานา อุปสงฺกมึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อทฺทสา โข อายสฺมา สาริปุตฺโต’’ติอาทิ. ทิสฺวาน อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจาติ ทูรโตว ทิสฺวา อนุกฺกเมน กถาอุปจารํ สมฺปตฺตเมตํ, ‘‘เอตุ โข อายสฺมา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. รมณียํ, อาวุโสติ เอตฺถ ทุวิธํ รามเณยฺยกํ วนรามเณยฺยกํ ปุคฺคลรามเณยฺยกญฺจ. ตตฺถ วนํ นาม นาคสลฬสาลจมฺปกาทีหิ [Pg.152] สญฺฉนฺนํ โหติ พหลจฺฉายํ ปุปฺผผลูปคํ วิวิธรุกฺขํ อุทกสมฺปนฺนํ คามโต นิสฺสฏํ, อิทํ วนรามเณยฺยกํ นาม. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

333. Khi các vị Đại Trưởng lão ấy đang đi đến như vậy, Tôn giả Ānanda đang ngồi tại nơi nghỉ ban ngày của mình đã thấy và suy nghĩ rằng: "Hôm nay sẽ có một buổi nghe pháp trọng đại, ta cũng phải có phần trong đó. Nhưng ta sẽ không đi một mình, ta sẽ đi cùng với người bạn thân của ta là Trưởng lão Revata". Toàn bộ sự việc nên được hiểu một cách chi tiết theo phương thức đã được nói về việc đi đến của ngài Mahāmoggallāna, ngài Mahākassapa, và ngài Anuruddha. Như vậy, hai vị ấy đã đi đến, tỏa sáng rực rỡ như hai vầng trăng, như hai vầng mặt trời, như hai con sư tử đang đứng theo thứ tự. Do đó, có lời được nói bắt đầu bằng: "Tôn giả Sāriputta đã thấy". Về câu "Thấy Tôn giả Ānanda, ngài đã nói lời này", (có nghĩa là) thấy từ xa, khi Tôn giả Ānanda theo thứ tự đi đến nơi có thể nghe được lời nói, ngài đã nói lời này, bắt đầu bằng "Mong Tôn giả hãy đến". Trong câu "Này hiền giả, khả ái thay", có hai loại khả ái: sự khả ái của khu rừng và sự khả ái của con người. Trong đó, khu rừng được gọi là (khả ái) khi được bao phủ bởi các loại cây như thiết mộc, thông, sala, champaka, v.v., có bóng râm dày đặc, có hoa và quả, có nhiều loại cây khác nhau, đầy đủ nước, và tách biệt khỏi làng mạc. Đây được gọi là sự khả ái của khu rừng. Để nói về điều này, có lời được nói rằng:

‘‘รมณียานิ อรญฺญานิ, ยตฺถ น รมตี ชโน;

วีตราคา รมิสฺสนฺติ, น เต กามคเวสิโน’’ติ. (ธ. ป. ๙๙);

"Những khu rừng thật khả ái, nơi kẻ phàm phu không ưa thích; Các bậc đã ly tham sẽ ưa thích, (vì) các vị ấy không phải là những người tìm cầu dục lạc."

วนํ ปน สเจปิ อุชฺชงฺคเล โหติ นิรุทกํ วิรลจฺฉายํ กณฺฏกสมากิณฺณํ, พุทฺธาทโยเปตฺถ อริยา วิหรนฺติ, อิทํ ปุคฺคลรามเณยฺยกํ นาม. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

Nhưng nếu khu rừng là nơi hoang vu, không có nước, bóng râm thưa thớt, đầy gai góc, (nhưng) ở nơi đó, các bậc Thánh như chư Phật trú ngụ, thì đây được gọi là sự khả ái của con người. Để nói về điều này, có lời được nói rằng:

‘‘คาเม วา ยทิ วารญฺเญ, นินฺเน วา ยทิ วา ถเล;

ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยก’’นฺติ. (ธ. ป. ๙๘);

"Dù ở trong làng hay trong rừng, dù ở vùng trũng hay trên vùng đất cao; nơi nào các bậc A-la-hán trú ngụ, nơi ấy là mảnh đất khả ái."

อิธ ปน ตํ ทุวิธมฺปิ ลพฺภติ. ตทา หิ โคสิงฺคสาลวนํ สพฺพปาลิผุลฺลํ โหติ กุสุมคนฺธสุคนฺธํ, สเทวเก เจตฺถ โลเก อคฺคปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตึสสหสฺสมตฺเตหิ อภิญฺญาตภิกฺขูหิ สทฺธึ วิหรติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘รมณียํ, อาวุโส อานนฺท, โคสิงฺคสาลวน’’นฺติ.

Nhưng ở đây (tại rừng Gosiṅgasālavana), cả hai loại khả ái này đều có được. Vì khi ấy, rừng Gosiṅgasālavana đang trổ hoa khắp cành, tỏa hương thơm ngát của hoa, và ở nơi đây, bậc Tối thắng trong thế gian cùng với chư Thiên, là đức Chánh Đẳng Giác, đang trú ngụ cùng với khoảng ba mươi ngàn vị Tỳ-khưu danh tiếng. Để nói về khu rừng ấy, có lời được nói rằng: "Này hiền giả Ānanda, rừng Gosiṅgasālavana khả ái thay".

โทสินาติ โทสาปคตา, อพฺภํ มหิกา ธูโม รโช ราหูติ อิเมหิ ปญฺจหิ อุปกฺกิเลเสหิ วิรหิตาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพปาลิผุลฺลาติ สพฺพตฺถ ปาลิผุลฺลา, มูลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคา อปุปฺผิตฏฺฐานํ นาม นตฺถิ. ทิพฺพา มญฺเญ คนฺธา สมฺปวนฺตีติ ทิพฺพา มนฺทารปุปฺผโกวิฬารปาริจฺฉตฺตกจนฺทนจุณฺณคนฺธา วิย สมนฺตา ปวายนฺติ, สกฺกสุยาสนฺตุสิตนิมฺมานรติปรนิมฺมิตมหาพฺรหฺมานํ โอติณฺณฏฺฐานํ วิย วายนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

"Dosinā" (đêm trăng sáng) có nghĩa là đã thoát khỏi các khuyết điểm. Có nghĩa là không có năm loại cấu uế này: mây, sương mù, khói, bụi, và Rāhu. "Sabbapāliphullā" (trổ hoa khắp cành) có nghĩa là trổ hoa ở khắp mọi nơi; từ gốc cho đến ngọn, không có nơi nào gọi là không trổ hoa. Về câu "Dường như các hương thơm chư thiên đang lan tỏa", (có nghĩa là) các hương thơm của chư thiên như hương hoa mandārava, hoa koviḷāra, hoa pāricchattaka, và bột chiên-đàn đang lan tỏa khắp nơi; có nghĩa là hương thơm lan tỏa như thể là nơi hạ xuống của Sakka, Suyāma, Santussita, Nimmānarati, Paranimmitavasavatti, và Mahābrahmā.

กถํรูเปน, อาวุโส อานนฺทาติ อานนฺทตฺเถโร เตสํ ปญฺจนฺนํ เถรานํ สงฺฆนวโกว. กสฺมา เถโร ตํเยว ปฐมํ ปุจฺฉตีติ? มมายิตตฺตา. เต หิ ทฺเว เถรา อญฺญมญฺญํ มมายึสุ. สาริปุตฺตตฺเถโร, ‘‘มยา กตฺตพฺพํ สตฺถุ อุปฏฺฐานํ กโรตี’’ติ อานนฺทตฺเถรํ มมายิ. อานนฺทตฺเถโร ภควโต สาวกานํ อคฺโคติ สาริปุตฺตตฺเถรํ มมายิ, กุลทารเก ปพฺพาเชตฺวา สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติเก อุปชฺฌํ คณฺหาเปสิ. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ตเถว อกาสิ. เอวํ เอกเมเกน อตฺตโน ปตฺตจีวรํ [Pg.153] ทตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อุปชฺฌํ คณฺหาปิตานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อเหสุํ. อายสฺมา อานนฺโท ปณีตานิ จีวราทีนิปิ ลภิตฺวา เถรสฺเสว เทติ.

Về câu "Này hiền giả Ānanda, với hạng Tỳ-khưu nào...", Trưởng lão Ānanda là vị trẻ nhất trong Tăng chúng so với năm vị Trưởng lão ấy. Tại sao Trưởng lão (Sāriputta) lại hỏi vị ấy trước tiên? Do sự quý mến. Vì hai vị Trưởng lão ấy quý mến lẫn nhau. Trưởng lão Sāriputta quý mến Trưởng lão Ānanda vì (nghĩ rằng): "Vị ấy làm công việc hầu hạ đức Bổn Sư mà lẽ ra ta phải làm". Trưởng lão Ānanda quý mến Trưởng lão Sāriputta vì (nghĩ rằng): "Vị ấy là bậc tối thắng trong hàng đệ tử của đức Thế Tôn", (ngài Ānanda) sau khi cho các thiện gia nam tử xuất gia, đã cho họ thọ giới với Trưởng lão Sāriputta làm thầy tế độ. Trưởng lão Sāriputta cũng làm như vậy. Như vậy, đã có năm trăm vị Tỳ-khưu được mỗi vị (trong hai ngài) cho xuất gia bằng cách trao y bát của mình và cho thọ giới với vị kia làm thầy tế độ. Tôn giả Ānanda, khi nhận được y phục cao quý v.v., cũng dâng cúng cho Trưởng lão (Sāriputta).

เอโก กิร พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธรตนสฺส จ สงฺฆรตนสฺส จ ปูชา ปญฺญายติ, กถํ นุ โข ธมฺมรตนํ ปูชิตํ นาม โหตี’’ติ? โส ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปุจฺฉิ. ภควา อาห – ‘‘สเจสิ, พฺราหฺมณ, ธมฺมรตนํ ปูชิตุกาโม, เอกํ พหุสฺสุตํ ปูเชหี’’ติ พหุสฺสุตํ, ภนฺเต, อาจิกฺขถาติ ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉติ. โส ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา พหุสฺสุตํ, ภนฺเต, อาจิกฺขถาติ อาห. อานนฺทตฺเถโร พฺราหฺมณาติ. พฺราหฺมโณ เถรํ สหสฺสคฺฆนิเกน จีวเรน ปูเชสิ. เถโร ตํ คเหตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ภควา ‘‘กุโต, อานนฺท, ลทฺธ’’นฺติ อาห. เอเกน, ภนฺเต, พฺราหฺมเณน ทินฺนํ, อิทํ ปนาหํ อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ทาตุกาโมติ. เทหิ, อานนฺทาติ. จาริกํ ปกฺกนฺโต, ภนฺเตติ. อาคตกาเล เทหีติ. สิกฺขาปทํ, ภนฺเต, ปญฺญตฺตนฺติ. กทา ปน สาริปุตฺโต อาคมิสฺสตีติ? ทสาหมตฺเตน, ภนฺเตติ. ‘‘อนุชานามิ, อานนฺท, ทสาหปรมํ อติเรกจีวรํ นิกฺขิปิตุ’’นฺติ (ปารา. ๔๖๑; มหาว. ๓๔๗) สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ตเถว ยํกิญฺจิ มนาปํ ลภติ, ตํ อานนฺทตฺเถรสฺส เทติ. เอวํ เต เถรา อญฺญมญฺญํ มมายึสุ, อิติ มมายิตตฺตา ปฐมํ ปุจฺฉิ.

Tương truyền, một người Bà-la-môn suy nghĩ: “Việc cúng dường Phật bảo và Tăng bảo thì đã rõ, nhưng làm thế nào để được gọi là cúng dường Pháp bảo?” Vị ấy đến hầu Đức Thế Tôn và hỏi về ý nghĩa đó. Đức Thế Tôn dạy: “Này Bà-la-môn, nếu ông muốn cúng dường Pháp bảo, hãy cúng dường một vị đa văn.” (Vị Bà-la-môn thưa:) “Bạch Thế Tôn, xin Ngài chỉ cho con vị đa văn.” (Đức Phật dạy:) “Hãy hỏi chúng Tỳ-khưu.” Vị ấy đến gặp chúng Tỳ-khưu và thưa: “Bạch chư Tôn giả, xin các ngài chỉ cho con vị đa văn.” (Chư Tăng đáp:) “Này Bà-la-môn, đó là Trưởng lão Ānanda.” Vị Bà-la-môn bèn cúng dường Trưởng lão một tấm y trị giá một ngàn. Trưởng lão nhận y xong, đến hầu Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn hỏi: “Này Ānanda, con nhận được (y này) từ đâu?” (Trưởng lão thưa:) “Bạch Thế Tôn, do một vị Bà-la-môn dâng cúng. Con muốn dâng tấm y này lên Tôn giả Sāriputta.” (Đức Phật dạy:) “Này Ānanda, hãy dâng đi.” (Trưởng lão thưa:) “Bạch Thế Tôn, ngài đã đi du hành rồi.” (Đức Phật dạy:) “Khi nào ngài về thì hãy dâng.” (Trưởng lão thưa:) “Bạch Thế Tôn, học giới đã được chế định.” (Đức Phật hỏi:) “Khi nào Sāriputta sẽ trở về?” (Trưởng lão thưa:) “Bạch Thế Tôn, khoảng mười ngày nữa.” (Đức Phật dạy:) “Này Ānanda, Ta cho phép giữ y dư trong vòng tối đa mười ngày,” và Ngài đã chế định học giới. Trưởng lão Sāriputta cũng vậy, khi nhận được bất cứ vật gì vừa ý, ngài đều dâng lại cho Trưởng lão Ānanda. Cứ như thế, hai vị Trưởng lão quý mến lẫn nhau, vì quý mến nhau như vậy nên (Trưởng lão Sāriputta) đã hỏi (Trưởng lão Ānanda) trước tiên.

อปิจ อนุมติปุจฺฉา นาเมสา ขุทฺทกโต ปฏฺฐาย ปุจฺฉิตพฺพา โหติ. ตสฺมา เถโร จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ปฐมํ อานนฺทํ ปุจฺฉิสฺสามิ, อานนฺโท อตฺตโน ปฏิภานํ พฺยากริสฺสติ. ตโต เรวตํ, อนุรุทฺธํ, มหากสฺสปํ, มหาโมคฺคลฺลานํ ปุจฺฉิสฺสามิ. มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตโน ปฏิภานํ พฺยากริสฺสติ. ตโต ปญฺจปิ เถรา มํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, อหมฺปิ อตฺตโน ปฏิภานํ พฺยากริสฺสามี’’ติ. เอตฺตาวตาปิ อยํ ธมฺมเทสนา สิขาปฺปตฺตา เวปุลฺลปฺปตฺตา น ภวิสฺสติ, อถ มยํ สพฺเพปิ ทสพลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสาม, สตฺถา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน พฺยากริสฺสติ. เอตฺตาวตา อยํ ธมฺมเทสนา สิขาปฺปตฺตา เวปุลฺลปฺปตฺตา ภวิสฺสติ. ยถา หิ ชนปทมฺหิ อุปฺปนฺโน อฏฺโฏ คามโภชกํ ปาปุณาติ, ตสฺมึ นิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺเต ชนปทโภชกํ ปาปุณาติ, ตสฺมึ อสกฺโกนฺเต มหาวินิจฺฉยอมจฺจํ, ตสฺมึ อสกฺโกนฺเต [Pg.154] เสนาปตึ, ตสฺมึ อสกฺโกนฺเต อุปราชํ, ตสฺมึ วินิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺเต ราชานํ ปาปุณาติ, รญฺญา วินิจฺฉิตกาลโต ปฏฺฐาย อฏฺโฏ อปราปรํ น สญฺจรติ, ราชวจเนเนว ฉิชฺชติ. เอวเมวํ อหญฺหิ ปฐมํ อานนฺทํ ปุจฺฉิสฺสามิ…เป… อถ มยํ สพฺเพปิ ทสพลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสาม, สตฺถา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน พฺยากริสฺสติ. เอตฺตาวตา อยํ ธมฺมเทสนา สิขาปฺปตฺตา เวปุลฺลปฺปตฺตา ภวิสฺสติ. เอวํ อนุมติปุจฺฉํ ปุจฺฉนฺโต เถโร ปฐมํ อานนฺทตฺเถรํ ปุจฺฉิ.

Lại nữa, câu hỏi tuần tự (anumatipucchā) này nên được hỏi bắt đầu từ vị nhỏ tuổi hạ nhất. Do đó, Trưởng lão suy nghĩ: “Trước tiên ta sẽ hỏi Ānanda, Ānanda sẽ trả lời theo sở kiến của mình. Sau đó, ta sẽ hỏi Revata, Anuruddha, Mahākassapa, Mahāmoggallāna. Mahāmoggallāna sẽ trả lời theo sở kiến của mình. Kế đó, cả năm vị Trưởng lão sẽ hỏi ta, và ta cũng sẽ trả lời theo sở kiến của mình. Nhưng chỉ với chừng ấy, bài pháp này sẽ không thể đạt đến đỉnh cao và trở nên sâu rộng. Vậy thì tất cả chúng ta sẽ đến hầu bậc Thập Lực và thỉnh vấn, Đạo Sư sẽ giải đáp bằng Nhất thiết trí của Ngài. Nhờ vậy, bài pháp này sẽ đạt đến đỉnh cao và trở nên sâu rộng. Ví như một vụ kiện tụng phát sinh ở địa phương, trước hết được đưa đến vị trưởng làng. Khi vị ấy không thể phân xử, vụ việc được đưa đến vị quận trưởng. Khi vị ấy không thể, vụ việc được đưa đến vị đại thần tư pháp. Khi vị ấy không thể, vụ việc được đưa đến vị tướng quân. Khi vị ấy không thể, vụ việc được đưa đến vị thái tử. Khi vị ấy không thể phân xử, vụ việc được đưa đến nhà vua. Kể từ khi được nhà vua phán quyết, vụ kiện không còn được đưa đi đâu nữa, mà được định đoạt chỉ bằng lời của vua. Cũng vậy, trước tiên ta sẽ hỏi Ānanda... (v.v.)... rồi tất cả chúng ta sẽ đến hầu bậc Thập Lực và thỉnh vấn, Đạo Sư sẽ giải đáp bằng Nhất thiết trí của Ngài. Nhờ vậy, bài pháp này sẽ đạt đến đỉnh cao và trở nên sâu rộng.” Do muốn hỏi theo thứ tự như vậy, Trưởng lão đã hỏi Trưởng lão Ānanda trước tiên.

พหุสฺสุโต โหตีติ พหุ อสฺส สุตํ โหติ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ ปาฬิอนุสนฺธิปุพฺพาปรวเสน อุคฺคหิตํ โหตีติ อตฺโถ. สุตธโรติ สุตสฺส อาธารภูโต. ยสฺส หิ อิโต คหิตํ อิโต ปลายติ, ฉิทฺทฆเฏ อุทกํ วิย น ติฏฺฐติ, ปริสมชฺเฌ เอกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถตุํ วา วาเจตุํ วา น สกฺโกติ, อยํ น สุตธโร นาม. ยสฺส ปน อุคฺคหิตํ พุทฺธวจนํ อุคฺคหิตกาลสทิสเมว โหติ, ทสปิ วีสติปิ วสฺสานิ สชฺฌายํ อกโรนฺตสฺส น นสฺสติ, อยํ สุตธโร นาม. สุตสนฺนิจโยติ สุตสฺส สนฺนิจยภูโต. ยถา หิ สุตํ หทยมญฺชูสาย สนฺนิจิตํ สิลายํ เลขา วิย, สุวณฺณฆเฏ ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย จ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, อยํ สุตสนฺนิจโย นาม. ธาตาติ ฐิตา ปคุณา. เอกจฺจสฺส หิ อุคฺคหิตํ พุทฺธวจนํ ธาตํ ปคุณํ นิจฺจลิตํ น โหติ, อสุกสุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหีติ วุตฺเต สชฺฌายิตฺวา สํสนฺทิตฺวา สมนุคฺคาหิตฺวา ชานิสฺสามีติ วทติ. เอกจฺจสฺส ธาตํ ปคุณํ ภวงฺคโสตสทิสํ โหติ, อสุกสุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหีติ วุตฺเต อุทฺธริตฺวา ตเมว กเถติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ธาตา’’ติ.

“Là bậc đa văn” (bahussuto hoti) nghĩa là vị ấy đã nghe nhiều, đã học thuộc Cửu phần giáo pháp của Đạo Sư theo thứ tự trước sau của văn bản và các mối liên kết Pāli. “Là người thọ trì sở văn” (sutadharo) nghĩa là người làm nền tảng cho những điều đã nghe. Thật vậy, người nào học chỗ này thì quên chỗ kia, (kiến thức) không lưu lại, giống như nước trong một cái bình bị thủng; giữa hội chúng không thể thuyết hay đọc lại một bài kinh hoặc một chuyện bổn sinh, người như vậy không được gọi là người thọ trì sở văn. Trái lại, người nào mà lời Phật dạy đã học thuộc vẫn còn y như lúc mới học, dù không tụng đọc trong mười hay hai mươi năm cũng không bị mai một, người như vậy được gọi là người thọ trì sở văn. “Là người tích lũy sở văn” (sutasannicayo) nghĩa là người đã tích tập những điều đã nghe. Thật vậy, người nào mà sở văn đã được tích tập trong tâm như (hạt giống) được cất giữ trong rương, khắc sâu như chữ viết trên đá, và thấm nhuần như mỡ sư tử được đổ vào bình vàng, người như vậy được gọi là người tích lũy sở văn. “Đã ghi nhớ” (dhātā) nghĩa là đã vững chắc, đã thuần thục. Thật vậy, có người tuy đã học thuộc lời Phật dạy nhưng chưa ghi nhớ, chưa thuần thục, chưa vững vàng; khi được yêu cầu thuyết một bài kinh hay một chuyện bổn sinh nào đó, vị ấy nói: “Để tôi tụng lại, đối chiếu, ôn lại rồi sẽ biết.” Lại có người, (sở học) đã được ghi nhớ, thuần thục, giống như dòng hữu phần (bhavaṅgasota); khi được yêu cầu thuyết một bài kinh hay một chuyện bổn sinh nào đó, vị ấy liền lấy ra và thuyết ngay bài kinh ấy. Chính nhắm đến hạng người này mà nói là “đã ghi nhớ”.

วจสา ปริจิตาติ สุตฺตทสก-วคฺคทสก-ปณฺณาสทสกานํ วเสน วาจาย สชฺฌายิตา. มนสานุเปกฺขิตาติ จิตฺเตน อนุเปกฺขิตา, ยสฺส วาจาย สชฺฌายิตํ พุทฺธวจนํ มนสา จินฺเตนฺตสฺส ตตฺถ ตตฺถ ปากฏํ โหติ. มหาทีปํ ชาเลตฺวา ฐิตสฺส รูปคตํ วิย ปญฺญายติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘วจสา ปริจิตา มนสานุเปกฺขิตา’’ติ. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ ปญฺญาย สุปฺปฏิวิทฺธา. ปริมณฺฑเลหิ [Pg.155] ปทพฺยญฺชเนหีติ เอตฺถ ปทเมว อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต ปทพฺยญฺชนํ, ตํ อกฺขรปาริปูรึ กตฺวา ทสวิธพฺยญฺชนพุทฺธิโย อปริหาเปตฺวา วุตฺตํ ปริมณฺฑลํ นาม โหติ, เอวรูเปหิ ปทพฺยญฺชเนหีติ อตฺโถ. อปิจ โย ภิกฺขุ ปริสติ ธมฺมํ เทเสนฺโต สุตฺตํ วา ชาตกํ วา นิกฺขปิตฺวา อญฺญํ อุปารมฺภกรํ สุตฺตํ อาหรติ, ตสฺส อุปมํ กเถติ, ตทตฺถํ โอหาเรติ, เอวมิทํ คเหตฺวา เอตฺถ ขิปนฺโต เอกปสฺเสเนว ปริหรนฺโต กาลํ ญตฺวา วุฏฺฐหติ. นิกฺขิตฺตสุตฺตํ ปน นิกฺขตฺตมตฺตเมว โหติ, ตสฺส กถา อปริมณฺฑลา นาม โหติ. โย ปน สุตฺตํ วา ชาตกํ วา นิกฺขิปิตฺวา พหิ เอกปทมฺปิ อคนฺตฺวา ปาฬิยา อนุสนฺธิญฺจ ปุพฺพาปรญฺจ อมกฺเขนฺโต อาจริเยหิ ทินฺนนเย ฐตฺวา ตุลิกาย ปริจฺฉินฺทนฺโต วิย, คมฺภีรมาติกาย อุทกํ เปเสนฺโต วิย, ปทํ โกฏฺเฏนฺโต สินฺธวาชานีโย วิย คจฺฉติ, ตสฺส กถา ปริมณฺฑลา นาม โหติ. เอวรูปึ กถํ สนฺธาย – ‘‘ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหี’’ติ วุตฺตํ.

“Quen thuộc bằng lời nói” (vacasā paricitā) là được tụng đọc bằng lời nói theo cách thức của các phẩm mười kinh, các phẩm mười phẩm, các phẩm mười năm mươi. “Được quán xét bằng ý” (manasānupekkhitā) là được quán xét bằng tâm; đối với vị nào mà lời Phật dạy đã được tụng đọc bằng lời nói, khi suy ngẫm bằng ý thì ở chỗ này chỗ kia trở nên rõ ràng. Giống như đối với người đã thắp ngọn đèn lớn đứng yên, sắc trần hiện rõ. Nhắm đến điều đó mà nói rằng: “quen thuộc bằng lời nói, được quán xét bằng ý.” “Được khéo thông đạt bằng tri kiến” (diṭṭhiyā suppaṭividdhā) là được khéo thông đạt bằng trí tuệ cả về nghĩa lý lẫn nguyên nhân. Ở đây, trong cụm từ “bằng những câu văn tròn trịa” (parimaṇḍalehi padabyañjanehi), chính câu cú (pada) vì làm rõ (byañjanato) nghĩa lý nên gọi là câu văn (padabyañjanaṃ). Điều đó, sau khi làm cho đầy đủ các mẫu tự, không làm suy giảm mười loại tăng trưởng của văn cú, được nói ra thì gọi là tròn trịa (parimaṇḍalaṃ). Nghĩa là: bằng những câu văn như vậy. Hơn nữa, vị tỳ khưu nào khi thuyết pháp giữa hội chúng, sau khi gác lại một bài kinh hay một câu chuyện bổn sanh, lại đưa ra một bài kinh khác có tính chất khiển trách, vị ấy nói lên ví dụ của bài kinh đó, áp dụng cho ý nghĩa đó, cứ như thế, sau khi lấy cái này đặt vào chỗ kia, chỉ xử lý một bên, biết thời gian rồi đứng dậy. Bài kinh đã được gác lại thì chỉ là gác lại mà thôi, bài pháp thoại của vị ấy được gọi là không tròn trịa. Còn vị nào, sau khi gác lại một bài kinh hay một câu chuyện bổn sanh, không đi ra ngoài dù chỉ một câu, không làm lu mờ sự liên kết và trước sau của văn Pāli, đứng vững trong phương pháp do các vị thầy đã trao, đi tới giống như người phân định bằng cây bút lông, giống như người dẫn nước vào con mương sâu, giống như con ngựa thuần chủng xứ Sindh đang phân tích từng câu chữ, bài pháp thoại của vị ấy được gọi là tròn trịa. Nhắm đến bài pháp thoại như vậy mà nói rằng: “bằng những câu văn tròn trịa.”

อนุปฺปพนฺเธหีติ เอตฺถ โย ภิกฺขุ ธมฺมํ กเถนฺโต สุตฺตํ วา ชาตกํ วา อารภิตฺวา อารทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ตุริตตุริโต อรณึ มนฺเถนฺโต วิย, อุณฺหขาทนียํ ขาทนฺโต วิย, ปาฬิยา อนุสนฺธิปุพฺพาปเรสุ คหิตํ คหิตเมว อคฺคหิตํ อคฺคหิตเมว จ กตฺวา ปุราณปณฺณนฺตเรสุ จรมานํ โคธํ อุฏฺฐเปนฺโต วิย ตตฺถ ตตฺถ ปหรนฺโต โอสาเปนฺโต โอหาย คจฺฉติ. โยปิ ธมฺมํ กเถนฺโต กาเลน สีฆํ กาเลน ทนฺธํ กาเลน มหาสทฺทํ กาเลน ขุทฺทกสทฺทํ กโรติ. ยถา เปตคฺคิ กาเลน ชลติ, กาเลน นิพฺพายติ, เอวเมว อิธ เปตคฺคิธมฺมกถิโก นาม โหติ, ปริสาย อุฏฺฐาตุกามาย ปุนปฺปุนํ อารภติ. โยปิ กเถนฺโต ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถายติ, นิตฺถุนนฺโต กนฺทนฺโต วิย กเถติ, อิเมสํ สพฺเพสมฺปิ กถา อปฺปพนฺธา นาม โหติ. โย ปน สุตฺตํ อารภิตฺวา อาจริเยหิ ทินฺนนเย ฐิโต อจฺฉินฺนธารํ กตฺวา นทีโสตํ วิย ปวตฺเตติ, อากาสคงฺคโต ภสฺสมานํ อุทกํ วิย นิรนฺตรํ กถํ ปวตฺเตติ, ตสฺส กถา อนุปฺปพนฺธา โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ [Pg.156] ‘‘อนุปฺปพนฺเธหี’’ติ. อนุสยสมุคฺฆาตายาติ สตฺตนฺนํ อนุสยานํ สมุคฺฆาตตฺถาย. เอวรูเปนาติ เอวรูเปน พหุสฺสุเตน ภิกฺขุนา ตถารูเปเนว ภิกฺขุสเตน ภิกฺขุสหสฺเสน วา สงฺฆาฏิกณฺเณน วา สงฺฆาฏิกณฺณํ, ปลฺลงฺเกน วา ปลฺลงฺกํ อาหจฺจ นิสินฺเนน โคสิงฺคสาลวนํ โสเภยฺย. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Ở đây, trong cụm từ “liên tục” (anuppabandhehi), vị tỳ khưu nào khi nói pháp, sau khi bắt đầu một bài kinh hay một câu chuyện bổn sanh, kể từ lúc bắt đầu, nói rất vội vã giống như người đang quay cây cọ lửa, giống như người đang ăn món ăn nóng, trong sự liên kết trước sau của văn Pāli, cái đã nắm bắt thì chỉ nắm bắt, cái chưa nắm bắt thì chỉ là chưa nắm bắt, rồi bỏ đi, kết thúc bằng cách đập vào chỗ này chỗ kia giống như người đang xua con kỳ đà đi lại giữa những chiếc lá cũ. Vị nào khi nói pháp, có lúc nói nhanh, có lúc nói chậm, có lúc nói lớn tiếng, có lúc nói nhỏ tiếng. Giống như ngọn lửa ngạ quỷ có lúc bùng cháy, có lúc tắt lịm, cũng vậy, ở đây vị ấy được gọi là người thuyết pháp như lửa ngạ quỷ. Khi hội chúng muốn đứng dậy, vị ấy lại bắt đầu nói đi nói lại. Vị nào khi nói, lại lan man ở chỗ này chỗ kia, nói như đang rên rỉ, như đang khóc lóc. Bài pháp thoại của tất cả những vị này được gọi là không liên tục. Còn vị nào, sau khi bắt đầu bài kinh, đứng vững trong phương pháp do các vị thầy đã trao, làm cho thành một dòng chảy không gián đoạn, diễn tiến giống như dòng sông, diễn tiến bài pháp thoại liên tục giống như nước rơi từ sông Hằng trên không trung, bài pháp thoại của vị ấy là liên tục. Nhắm đến điều đó mà nói rằng “liên tục.” “Để nhổ bật các tùy miên” (anusayasamugghātāya) là vì mục đích nhổ bật bảy loại tùy miên. “Bởi người như vậy” (evarūpena) là: Rừng cây sāla Gosiṅga sẽ được làm cho huy hoàng bởi một vị tỳ khưu đa văn như vậy, hoặc bởi một trăm vị tỳ khưu, hoặc một ngàn vị tỳ khưu cũng có phẩm chất như vậy, ngồi chạm góc y tăng-già-lê vào góc y tăng-già-lê, hoặc kiết-già chạm vào kiết-già. Theo phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu trong tất cả các trường hợp.

๓๓๔. ปฏิสลฺลานํ อสฺส อาราโมติ ปฏิสลฺลานาราโม. ปฏิสลฺลาเน รโตติ ปฏิสลฺลานรโต.

334. Vị ấy có sự độc cư là khu vườn (ārāmo), vì vậy gọi là người có độc cư là khu vườn (paṭisallānārāmo). Thích thú trong sự độc cư, vì vậy gọi là người thích thú độc cư (paṭisallānarato).

๓๓๕. สหสฺสํ โลกานนฺติ สหสฺสํ โลกธาตูนํ. เอตฺตกญฺหิ เถรสฺส ธุวเสวนํ อาวชฺชนปฏิพทฺธํ, อากงฺขมาโน ปน เถโร อเนกานิปิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ โวโลเกติเยว. อุปริปาสาทวรคโตติ สตฺตภูมกสฺส วา นวภูมกสฺส วา ปาสาทวรสฺส อุปริ คโต. สหสฺสํ เนมิมณฺฑลานํ โวโลเกยฺยาติ ปาสาทปริเวเณ นาภิยา ปติฏฺฐิตานํ เนมิวฏฺฏิยา เนมิวฏฺฏึ อาหจฺจ ฐิตานํ เนมิมณฺฑลานํ สหสฺสํ วาตปานํ วิวริตฺวา โอโลเกยฺย, ตสฺส นาภิโยปิ ปากฏา โหนฺติ, อราปิ อรนฺตรานิปิ เนมิโยปิ. เอวเมว โข, อาวุโสติ, อาวุโส, เอวํ อยมฺปิ ทิพฺพจกฺขุโก ภิกฺขุ ทิพฺเพน จกฺขุนา อติกฺกนฺตมานุสเกน สหสฺสํ โลกานํ โวโลเกติ. ตสฺส ปาสาเท ฐิตปุริสสฺส จกฺกนาภิโย วิย จกฺกวาฬสหสฺเส สิเนรุสหสฺสํ ปากฏํ โหติ. อรา วิย ทีปา ปากฏา โหนฺติ. อรนฺตรานิ วิย ทีปฏฺฐิตมนุสฺสา ปากฏา โหนฺติ. เนมิโย วิย จกฺกวาฬปพฺพตา ปากฏา โหนฺติ.

335. “Một ngàn thế giới” (sahassaṃ lokānaṃ) là một ngàn thế giới hệ. Quả vậy, chừng ấy là phạm vi thường xuyên của vị trưởng lão, gắn liền với sự hướng tâm. Tuy nhiên, nếu muốn, vị trưởng lão có thể nhìn thấy cả nhiều ngàn thế giới hệ. “Đã đi lên lầu đài cao quý” (uparipāsādavaragato) là đã đi lên trên một lầu đài cao quý có bảy tầng hoặc chín tầng. “Có thể nhìn thấy một ngàn vành bánh xe” (sahassaṃ nemimaṇḍalānaṃ volokeyya) là có thể nhìn thấy, sau khi mở một ngàn cửa sổ, một ngàn vành bánh xe được đặt trên trục ở khuôn viên lầu đài, đứng chạm vành này vào vành kia. Cả trục xe của chúng cũng hiện rõ, cả căm xe, khoảng giữa các căm xe, và cả vành xe cũng hiện rõ. “Này chư hiền, cũng vậy” (evameva kho, āvuso), này chư hiền, cũng vậy, vị tỳ khưu có thiên nhãn này, với thiên nhãn vượt khỏi mắt người thường, nhìn thấy một ngàn thế giới. Đối với vị ấy, một ngàn núi Sineru trong một ngàn thế giới hệ hiện rõ như trục bánh xe đối với người đứng trên lầu đài. Các châu lục hiện rõ như các căm xe. Con người ở các châu lục hiện rõ như khoảng giữa các căm xe. Các dãy núi Cakkavāḷa hiện rõ như các vành xe.

๓๓๖. อารญฺญิโกติ สมาทิณฺณอรญฺญธุตงฺโค. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

336. “Vị ở rừng” (āraññiko) là vị đã thọ trì hạnh đầu-đà ở rừng. Trong các câu còn lại cũng theo phương pháp này.

๓๓๗. โน จ สํสาเทนฺตีติ น โอสาเทนฺติ. สเหตุกญฺหิ สการณํ กตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ วิสฺสชฺชิตุมฺปิ อสกฺโกนฺโต สํสาเทติ นาม. เอวํ น กโรนฺตีติ อตฺโถ. ปวตฺตินี โหตีติ นทีโสโตทกํ วิย ปวตฺตติ.

337. “Không làm cho đình trệ” (no ca saṃsādenti) là không làm cho chìm xuống. Quả vậy, người không có khả năng hỏi hoặc trả lời một câu hỏi có nguyên nhân, có lý do, được gọi là làm cho đình trệ. Nghĩa là không làm như vậy. “Trở nên lưu chuyển” (pavattinī hoti) là diễn tiến như dòng nước sông.

๓๓๘. ยาย [Pg.157] วิหารสมาปตฺติยาติ ยาย โลกิยาย วิหารสมาปตฺติยา, ยาย โลกุตฺตราย วิหารสมาปตฺติยา.

338. “Với sự trú trong thiền chứng nào” (yāya vihārasamāpattiyā) là với sự trú trong thiền chứng thuộc thế gian nào, hoặc với sự trú trong thiền chứng thuộc siêu thế nào.

๓๓๙. สาธุ สาธุ สาริปุตฺตาติ อยํ สาธุกาโร อานนฺทตฺเถรสฺส ทินฺโน. สาริปุตฺตตฺเถเรน ปน สทฺธึ ภควา อาลปติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ยถา ตํ อานนฺโทวาติ ยถา อานนฺโทว สมฺมา พฺยากรณมาโน พฺยากเรยฺย, เอวํ พฺยากตํ อานนฺเทน อตฺตโน อนุจฺฉวิกเมว, อชฺฌาสยานุรูปเมว พฺยากตนฺติ อตฺโถ. อานนฺทตฺเถโร หิ อตฺตนาปิ พหุสฺสุโต, อชฺฌาสโยปิสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สาสเน สพฺรหฺมจารี พหุสฺสุตา ภเวยฺยุ’’นฺติ. กสฺมา? พหุสฺสุตสฺส หิ กปฺปิยากปฺปิยํ สาวชฺชานวชฺชํ, ครุกลหุกํ สเตกิจฺฉาเตกิจฺฉํ ปากฏํ โหติ. พหุสฺสุโต อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ อาวชฺชิตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน สีลํ กถิตํ, อิมสฺมึ สมาธิ, อิมสฺมึ วิปสฺสนา, อิมสฺมึ มคฺคผลนิพฺพานานีติ สีลสฺส อาคตฏฺฐาเน สีลํ ปูเรตฺวา, สมาธิสฺส อาคตฏฺฐาเน สมาธึ ปูเรตฺวา วิปสฺสนาย อาคตฏฺฐาเน วิปสฺสนาคพฺภํ คณฺหาเปตฺวา มคฺคํ ภาเวตฺวา ผลํ สจฺฉิกโรติ. ตสฺมา เถรสฺส เอวํ อชฺฌาสโย โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี เอกํ วา ทฺเว วา ตโย วา จตฺตาโร วา ปญฺจ วา นิกาเย อุคฺคเหตฺวา อาวชฺชนฺตา สีลาทีนํ อาคตฏฺฐาเนสุ สีลาทีนิ ปริปูเรตฺวา อนุกฺกเมน มคฺคผลนิพฺพานานิ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย.

339. “Lành thay, lành thay, này Sāriputta” – lời tán thán này được ban cho trưởng lão Ānanda. Nhưng Đức Thế Tôn nói chuyện cùng với trưởng lão Sāriputta. Phương pháp này (áp dụng) ở mọi nơi. “Như vậy đó, này Ānanda” có nghĩa là: như trưởng lão Ānanda, khi trả lời đúng đắn, đã trả lời như thế nào, thì cũng như vậy, trưởng lão Ānanda đã trả lời điều thích hợp với mình, phù hợp với ý hướng của mình. Vì trưởng lão Ānanda tự mình là bậc đa văn, và ý hướng của ngài là như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh trong giáo pháp này sẽ trở thành những bậc đa văn!” Tại sao? Vì đối với bậc đa văn, điều thích hợp và không thích hợp, điều có lỗi và không có lỗi, điều (phạm tội) nặng và nhẹ, điều có thể trị và không thể trị, đều trở nên rõ ràng. Bậc đa văn, sau khi suy xét lời Phật dạy đã học thuộc, (biết rằng) 'ở chỗ này giới được nói đến, ở chỗ này định được nói đến, ở chỗ này tuệ được nói đến, ở chỗ này đạo, quả và Niết-bàn được nói đến', rồi ở chỗ giới được đề cập, ngài viên mãn giới; ở chỗ định được đề cập, ngài viên mãn định; ở chỗ tuệ được đề cập, ngài làm cho thai tuệ được thọ trì, rồi tu tập đạo và chứng ngộ quả. Do đó, trưởng lão có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, sau khi học thuộc một, hai, ba, bốn, hoặc năm bộ Nikāya, khi suy xét, sẽ viên mãn giới, định, tuệ ở những nơi chúng được đề cập, và tuần tự chứng ngộ đạo, quả và Niết-bàn!” Trong các trường hợp còn lại, phương pháp cũng như vậy.

๓๔๐. อายสฺมา หิ เรวโต ฌานชฺฌาสโย ฌานาภิรโต, ตสฺมาสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี เอกิกา นิสีทิตฺวา กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ.

340. Vì Tôn giả Revata có ý hướng về thiền, ưa thích thiền, do đó ngài có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, sau khi ngồi một mình, thực hành các công việc chuẩn bị cho kasina, làm phát sinh tám bậc thiền chứng, phát triển tuệ quán có thiền làm nền tảng, sẽ chứng ngộ được pháp siêu thế!” Do đó, ngài đã trả lời như vậy.

๓๔๑. อายสฺมา อนุรุทฺโธ ทิพฺพจกฺขุโก, ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺเพน จกฺขุนา อเนเกสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ จวมาเน จ อุปปชฺชมาเน จ สตฺเต ทิสฺวา วฏฺฏภเยน จิตฺตํ สํเวเชตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ.

341. Tôn giả Anuruddha có thiên nhãn, ngài có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, sau khi phát triển ánh sáng (kasina), với thiên nhãn thấy được các chúng sanh đang chết và đang sanh trong vô số ngàn thế giới, làm cho tâm kinh cảm trước sự nguy hiểm của vòng luân hồi, phát triển tuệ quán, sẽ chứng ngộ được pháp siêu thế!” Do đó, ngài đã trả lời như vậy.

๓๔๒. อายสฺมา มหากสฺสโป ธุตวาโท, ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี ธุตวาทา หุตฺวา ธุตงฺคานุภาเวน ปจฺจยตณฺหํ มิลาเปตฺวา อปเรปิ นานปฺปกาเร กิเลเส ธุนิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ.

342. Tôn giả Mahākassapa là người tán thán hạnh đầu đà, ngài có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, trở thành những người tán thán hạnh đầu đà, nhờ oai lực của các pháp đầu đà làm cho ái trong các vật dụng bị khô héo, rũ bỏ các loại phiền não khác, phát triển tuệ quán, sẽ chứng ngộ được pháp siêu thế!” Do đó, ngài đã trả lời như vậy.

๓๔๓. อายสฺมา [Pg.158] มหาโมคฺคลฺลาโน สมาธิปารมิยา มตฺถกํ ปตฺโต, สุขุมํ ปน จิตฺตนฺตรํ ขนฺธนฺตรํ ธาตฺวนฺตรํ อายตนนฺตรํ ฌาโนกฺกนฺติกํ อารมฺมโณกฺกนฺติกํ องฺคววตฺถานํ อารมฺมณววตฺถานํ องฺคสงฺกนฺติ อารมฺมณสงฺกนฺติ เอกโตวฑฺฒนํ อุภโตวฑฺฒนนฺติ อาภิธมฺมิกธมฺมกถิกสฺเสว ปากฏํ. อนาภิธมฺมิโก หิ ธมฺมํ กเถนฺโต – ‘‘อยํ สกวาโท อยํ ปรวาโท’’ติ น ชานาติ. สกวาทํ ทีเปสฺสามีติ ปรวาทํ ทีเปติ, ปรวาทํ ทีเปสฺสามีติ สกวาทํ ทีเปติ, ธมฺมนฺตรํ วิสํวาเทติ. อาภิธมฺมิโก สกวาทํ สกวาทนิยาเมเนว, ปรวาทํ ปรวาทนิยาเมเนว ทีเปติ, ธมฺมนฺตรํ น วิสํวาเทติ. ตสฺมา เถรสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี อาภิธมฺมิกา หุตฺวา สุขุเมสุ ฐาเนสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ.

343. Tôn giả Mahāmoggallāna đã đạt đến đỉnh cao của định ba-la-mật. Tuy nhiên, sự khác biệt vi tế của tâm, uẩn, giới, xứ; sự nhập thiền nhảy bậc, sự nhập đối tượng nhảy bậc; sự xác định các chi thiền, sự xác định đối tượng; sự chuyển đổi chi thiền, sự chuyển đổi đối tượng; sự tăng trưởng một phía, sự tăng trưởng cả hai phía – (tất cả những điều này) chỉ rõ ràng đối với một vị pháp sư A-tỳ-đàm. Vì người không phải là nhà A-tỳ-đàm, khi thuyết pháp, không biết “đây là chủ thuyết của mình, đây là chủ thuyết của người khác”. (Nghĩ rằng) “Ta sẽ trình bày chủ thuyết của mình”, lại trình bày chủ thuyết của người khác; (nghĩ rằng) “Ta sẽ trình bày chủ thuyết của người khác”, lại trình bày chủ thuyết của mình; làm sai lệch các pháp khác nhau. Nhà A-tỳ-đàm trình bày chủ thuyết của mình theo đúng quy tắc của chủ thuyết mình, trình bày chủ thuyết của người khác theo đúng quy tắc của chủ thuyết người khác, không làm sai lệch các pháp khác nhau. Do đó, trưởng lão có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, trở thành những nhà A-tỳ-đàm, đưa trí tuệ vào những điểm vi tế, phát triển tuệ quán, sẽ chứng ngộ được pháp siêu thế!” Do đó, ngài đã trả lời như vậy.

๓๔๔. อายสฺมา สาริปุตฺโต ปญฺญาปารมิยา มตฺถกํ ปตฺโต, ปญฺญวาเยว จ จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตตุํ สกฺโกติ, น ทุปฺปญฺโญ. ทุปฺปญฺโญ หิ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตสฺส วเส วตฺเตตฺวา อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทิตฺวาปิ กติปาเหเนว คิหิภาวํ ปตฺวา อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ. ตสฺมา เถรสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี อจิตฺตวสิกา หุตฺวา จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตตฺวา สพฺพานสฺส วิเสวิตวิปฺผนฺทิตานิ ภญฺชิตฺวา อีสกมฺปิ พหิ นิกฺขมิตุํ อเทนฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ.

344. Tôn giả Sāriputta đã đạt đến đỉnh cao của tuệ ba-la-mật, và chỉ người có trí tuệ mới có thể khiến tâm tuân theo sự kiểm soát của mình, người không có trí tuệ thì không thể. Vì người không có trí tuệ, thuận theo sự kiểm soát của tâm đã khởi lên, dao động đây đó, chỉ sau vài ngày đã trở về đời sống tại gia, gặp phải tai họa và bất hạnh. Do đó, trưởng lão có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, không bị tâm kiểm soát, khiến tâm tuân theo sự kiểm soát của mình, phá vỡ tất cả những sự dao động xấu xa của nó, không cho nó thoát ra ngoài dù chỉ một chút, phát triển tuệ quán, sẽ chứng ngộ được pháp siêu thế!” Do đó, ngài đã trả lời như vậy.

๓๔๕. สพฺเพสํ โว, สาริปุตฺต, สุภาสิตํ ปริยาเยนาติ สาริปุตฺต, ยสฺมา สงฺฆารามสฺส นาม พหุสฺสุตภิกฺขูหิปิ โสภนการณํ อตฺถิ, ฌานาภิรเตหิปิ, ทิพฺพจกฺขุเกหิปิ, ธุตวาเทหิปิ, อาภิธมฺมิเกหิปิ, อจิตฺตวสิเกหิปิ โสภนการณํ อตฺถิ. ตสฺมา สพฺเพสํ [Pg.159] โว สุภาสิตํ ปริยาเยน, เตน เตน การเณน สุภาสิตเมว, โน ทุพฺภาสิตํ. อปิจ มมปิ สุณาถาติ อปิจ มมปิ วจนํ สุณาถ. น ตาวาหํ อิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามีติ น ตาว อหํ อิมํ จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย อาภุชิตํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามิ, น โมเจสฺสามีติ อตฺโถ. อิทํ กิร ภควา ปริปากคเต ญาเณ รชฺชสิรึ ปหาย กตาภินิกฺขมโน อนุปุพฺเพน โพธิมณฺฑํ อารุยฺห จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย อปราชิตปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา ทฬฺหสมาทาโน หุตฺวา นิสินฺโน ติณฺณํ มารานํ มตฺถกํ ภินฺทิตฺวา ปจฺจูสสมเย ทสสหสฺสิโลกธาตุํ อุนฺนาเทนฺโต สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิ, ตํ อตฺตโน มหาโพธิปลฺลงฺกํ สนฺธาย เอวมาห. อปิจ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาโนปิ ปฏิปตฺติสารํ ปุถุชฺชนกลฺยาณกํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ปสฺสติ หิ ภควา – ‘‘อนาคเต เอวํ อชฺฌาสยา กุลปุตฺตา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิสฺสนฺติ, ‘ภควา มหาโคสิงฺคสุตฺตํ กเถนฺโต อิธ, สาริปุตฺต, ภิกฺขุ ปจฺฉาภตฺตํ…เป… เอวรูเปน โข, สาริปุตฺต, ภิกฺขุนา โคสิงฺคสาลวนํ โสเภยฺยาติ อาห, มยํ ภควโต อชฺฌาสยํ คณฺหิสฺสามา’ติ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย ทฬฺหสมาทานา หุตฺวา ‘อรหตฺตํ อปฺปตฺวา อิมํ ปลฺลงฺกํ น ภินฺทิสฺสามา’ติ สมณธมฺมํ กาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, เต เอวํ ปฏิปนฺนา กติปาเหเนว ชาติชรามรณสฺส อนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ, อิมํ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาโน ปฏิปตฺติสารํ ปุถุชฺชนกลฺยาณกํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. เอวรูเปน โข, สาริปุตฺต, ภิกฺขุนา โคสิงฺคสาลวนํ โสเภยฺยาติ, สาริปุตฺต, เอวรูเปน ภิกฺขุนา นิปฺปริยาเยเนว โคสิงฺคสาลวนํ โสเภยฺยาติ ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ.

345. Này Sāriputta, lời nói của tất cả các ông đều là thiện thuyết theo phương diện. Này Sāriputta, vì rằng trú xứ của chư Tăng được xem là vẻ vang là do có các vị tỳ khưu đa văn, do có các vị ưa thích thiền định, do có các vị có thiên nhãn, do có các vị thuyết về hạnh đầu đà, do có các vị thông suốt A-tỳ-đàm, do có các vị không bị tâm dẫn dắt. Vì thế, lời nói của tất cả các ông đều là thiện thuyết theo phương diện, do bởi lý do này hay lý do khác ấy, (lời nói ấy) chính là thiện thuyết, không phải là ác thuyết. Và này, các ông cũng hãy lắng nghe lời của ta. Câu 'Ta sẽ chưa phá vỡ thế ngồi kiết-già này' có nghĩa là: Ta sẽ chưa phá vỡ, sẽ chưa buông bỏ thế ngồi kiết-già này vốn đã được ngồi xuống với sự quyết tâm về tinh tấn bốn thành phần. Được biết, đức Thế Tôn đã nói như vậy khi đề cập đến thế ngồi đại Bồ-đề của chính Ngài, (thế ngồi mà) sau khi trí tuệ đã chín muồi, Ngài đã từ bỏ vương vị, thực hiện cuộc xuất gia, tuần tự đi đến cội Bồ-đề, quyết tâm tinh tấn bốn thành phần, ngồi xuống kiết-già trong thế bất bại, trở thành người có sự quyết tâm vững chắc, đã phá tan đỉnh đầu của ba loại ma, và vào lúc rạng đông, trong khi làm rung động mười ngàn thế giới, Ngài đã chứng ngộ Toàn Giác Trí. Lại nữa, Ngài đã nói như vậy khi chỉ dạy về hạng phàm phu thiện lành có pháp hành làm cốt lõi, cũng là vì lòng bi mẫn đối với thế hệ về sau. Vì rằng đức Thế Tôn thấy rõ rằng: 'Trong tương lai, các thiện gia nam tử có khuynh hướng như vầy sẽ suy xét rằng: 'Khi thuyết giảng kinh Đại Gosiṅga, đức Thế Tôn đã dạy rằng: 'Này Sāriputta, ở đây, vị tỳ khưu sau buổi ăn ... (v.v.) ... Này Sāriputta, khu rừng Sāla ở Gosiṅga nên được làm cho vẻ vang bởi vị tỳ khưu như thế.' Chúng ta sẽ nắm bắt ý định của đức Thế Tôn.' Sau buổi ăn, sau khi đi khất thực về, họ sẽ quyết tâm tinh tấn bốn thành phần, trở thành người có sự quyết tâm vững chắc, và sẽ nghĩ rằng phận sự sa-môn cần phải được thực hiện rằng: 'Chưa chứng đắc A-la-hán, chúng ta sẽ không phá vỡ thế ngồi kiết-già này.' Những vị ấy, khi đã thực hành như vậy, chỉ trong vài ngày sẽ đặt dấu chấm hết cho sanh, già, và chết.' Vì lòng bi mẫn đối với thế hệ về sau này, khi chỉ dạy về hạng phàm phu thiện lành có pháp hành làm cốt lõi, Ngài đã nói như vậy. Câu 'Này Sāriputta, khu rừng Sāla ở Gosiṅga nên được làm cho vẻ vang bởi vị tỳ khưu như thế' có nghĩa là: Này Sāriputta, khu rừng Sāla ở Gosiṅga nên được làm cho vẻ vang bởi vị tỳ khưu như thế một cách không có phương diện khác. (Đức Thế Tôn) đã kết thúc bài pháp thoại đúng theo mạch văn như vậy.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

มหาโคสิงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Đại Gosiṅga đã chấm dứt.

๓. มหาโคปาลกสุตฺตวณฺณนา

3. Phần giải thích kinh Đại Gopālaka

๓๔๖. เอวํ เม สุตนฺติ มหาโคปาลกสุตฺตํ. ตตฺถ ติสฺโส กถา เอกนาฬิกา, จตุรสฺสา, นิสินฺนวตฺติกาติ. ตตฺถ ปาฬึ วตฺวา เอเกกปทสฺส อตฺถกถนํ เอกนาฬิกา นาม. อปณฺฑิตํ โคปาลกํ ทสฺเสตฺวา, อปณฺฑิตํ [Pg.160] ภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา, ปณฺฑิตํ โคปาลกํ ทสฺเสตฺวา, ปณฺฑิตํ ภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวาติ จตุกฺกํ พนฺธิตฺวา กถนํ จตุรสฺสา นาม. อปณฺฑิตํ โคปาลกํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, อปณฺฑิตํ ภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, ปณฺฑิตํ โคปาลกํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, ปณฺฑิตํ ภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนนฺติ อยํ นิสินฺนวตฺติกา นาม. อยํ อิธ สพฺพาจริยานํ อาจิณฺณา.

346. (Bài kinh bắt đầu bằng) 'Evaṃ me sutaṃ' là kinh Đại Gopālaka. Ở đó, có ba cách trình bày: ekanāḷikā, caturassā, và nisinnavattikā. Trong đó, việc nêu lên Pāḷi rồi giải thích từng từ một được gọi là ekanāḷikā. Việc trình bày bằng cách kết hợp thành một bộ bốn: chỉ ra người chăn bò không sáng suốt, chỉ ra vị tỳ khưu không sáng suốt, chỉ ra người chăn bò sáng suốt, và chỉ ra vị tỳ khưu sáng suốt, được gọi là caturassā. Việc chỉ ra người chăn bò không sáng suốt rồi đi đến kết luận, chỉ ra vị tỳ khưu không sáng suốt rồi đi đến kết luận, chỉ ra người chăn bò sáng suốt rồi đi đến kết luận, và chỉ ra vị tỳ khưu sáng suốt rồi đi đến kết luận, đây được gọi là nisinnavattikā. Đây là thông lệ của tất cả các vị A-xà-lê ở đây.

เอกาทสหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหีติ เอกาทสหิ อคุณโกฏฺฐาเสหิ. โคคณนฺติ โคมณฺฑลํ. ปริหริตุนฺติ ปริคฺคเหตฺวา วิจริตุํ. ผาตึ กาตุนฺติ วฑฺฒึ อาปาเทตุํ. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. น รูปญฺญู โหตีติ คณนโต วา วณฺณโต วา รูปํ น ชานาติ. คณนโต น ชานาติ นาม อตฺตโน คุนฺนํ สตํ วา สหสฺสํ วาติ สงฺขฺยํ น ชานาติ. โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา โคคณํ คเณตฺวา, อชฺช เอตฺติกา น ทิสฺสนฺตีติ ทฺเว ตีณิ คามนฺตรานิ วา อฏวึ วา วิจรนฺโต น ปริเยสติ, อญฺเญสํ คาวีสุ อตฺตโน โคคณํ ปวิฏฺฐาสุปิ โคคณํ คเณตฺวา, ‘‘อิมา เอตฺติกา คาโว น อมฺหาก’’นฺติ ยฏฺฐิยา โปเถตฺวา น นีหรติ, ตสฺส นฏฺฐา คาวิโย นฏฺฐาว โหนฺติ. ปรคาวิโย คเหตฺวา วิจรนฺตํ โคสามิกา ทิสฺวา, ‘‘อยํ เอตฺตกํ กาลํ อมฺหากํ เธนุํ คณฺหาตี’’ติ ตชฺเชตฺวา อตฺตโน คาวิโย คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. ตสฺส โคคโณปิ ปริหายติ, ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ. วณฺณโต น ชานาติ นาม – ‘‘เอตฺติกา คาโว เสตา, เอตฺติกา รตฺตา, เอตฺติกา กาฬา, เอตฺติกา กพรา เอตฺติกา นีลา’’ติ น ชานาติ, โส คาวีสุ หฏาสุ วา…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

Này các tỳ khưu, (câu) 'bởi mười một chi phần' có nghĩa là bởi mười một phần bất thiện. 'Gogaṇaṃ' là đàn bò. 'Pariharituṃ' là nắm giữ rồi đi lại. 'Phātiṃ kātuṃ' là làm cho tăng trưởng. 'Idha' là ở trong đời này. (Câu) 'không biết rõ các hình sắc' có nghĩa là không biết hình sắc về phương diện số lượng hoặc về phương diện màu sắc. Được gọi là không biết về phương diện số lượng là không biết số lượng bò của mình là một trăm hay một ngàn. Khi đàn bò bị bắt đi hoặc chạy trốn, người ấy không đếm đàn bò rồi đi lang thang tìm kiếm trong hai ba làng hoặc trong rừng, (nghĩ rằng): 'Hôm nay không thấy bấy nhiêu con.' Ngay cả khi đàn bò của mình đi lẫn vào đàn bò của người khác, người ấy cũng không đếm đàn bò rồi dùng gậy đánh đuổi ra, (nghĩ rằng): 'Bấy nhiêu con bò này không phải của chúng ta.' Những con bò bị mất của người ấy xem như mất hẳn. Khi thấy người ấy dắt bò của người khác đi lang thang, những người chủ bò nói rằng: 'Người này đã bắt bò sữa của chúng ta bấy lâu nay,' rồi đe dọa, bắt lại bò của mình và bỏ đi. Đàn bò của người ấy cũng bị suy giảm, và người ấy cũng bị loại ra khỏi việc hưởng dụng năm loại sản phẩm từ sữa bò. Được gọi là không biết về phương diện màu sắc là không biết rằng: 'Bấy nhiêu con bò màu trắng, bấy nhiêu con màu đỏ, bấy nhiêu con màu đen, bấy nhiêu con màu đốm, bấy nhiêu con màu xanh.' Khi đàn bò bị bắt đi hoặc ... (v.v.) ... người ấy cũng bị loại ra khỏi việc hưởng dụng năm loại sản phẩm từ sữa bò.

น ลกฺขณกุสโล โหตีติ คาวีนํ สรีเร กตํ ธนุสตฺติสูลาทิเภทํ ลกฺขณํ น ชานาติ, โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา อชฺช อสุกลกฺขณา จ อสุกลกฺขณา จ คาโว น ทิสฺสนฺติ…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

(Câu) 'không khéo léo về các dấu hiệu' có nghĩa là không biết các dấu hiệu được làm trên thân của những con bò, có nhiều loại khác nhau như dấu cung, dấu giáo, dấu đinh ba, v.v. Khi đàn bò bị bắt đi hoặc chạy trốn, người ấy (không biết rằng): 'Hôm nay không thấy những con bò có dấu hiệu này và dấu hiệu kia.' ... (v.v.) ... người ấy cũng bị loại ra khỏi việc hưởng dụng năm loại sản phẩm từ sữa bò.

น อาสาฏิกํ หาเรตาติ คุนฺนํ ขาณุกณฺฏกาทีหิ ปหฏฏฺฐาเนสุ วโณ โหติ. ตตฺถ นีลมกฺขิกา อณฺฑกานิ ปาเตนฺติ, เตสํ อาสาฏิกาติ นาม. ตานิ ทณฺเฑน อปเนตฺวา เภสชฺชํ ทาตพฺพํ โหติ. พาโล [Pg.161] โคปาลโก ตถา น กโรติ, เตน วุตฺตํ – ‘‘น อาสาฏิกํ หาเรตา โหตี’’ติ. ตสฺส คุนฺนํ วณา วฑฺฒนฺติ, คมฺภีรา โหนฺติ, ปาณกา กุจฺฉึ ปวิสนฺติ, คาโว เคลญฺญาภิภูตา เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ, น ปานียํ ปาตุํ สกฺโกนฺติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ, โคณานํ ชโว หายติ, อุภเยสํ ชีวิตนฺตราโย โหติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ, ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

“Không loại bỏ trứng dòi” có nghĩa là: Ở những chỗ bị cọc cây, gai nhọn, v.v... đâm phải, đàn bò bị thương tích. Tại đó, ruồi xanh đẻ trứng, những trứng ấy được gọi là āsāṭika (gây khó chịu). Cần phải dùng que gạt bỏ những trứng ấy rồi đắp thuốc. Người chăn bò ngu dốt không làm như vậy, do đó được nói là: “không loại bỏ trứng dòi.” Các vết thương của đàn bò của người ấy trở nên trầm trọng hơn, sâu hơn, dòi bọ chui vào bụng, đàn bò bị bệnh tật hành hạ nên không thể ăn cỏ thỏa thích, không thể uống nước. Do đó, sữa của đàn bò bị mất đi, sức lực của bò đực bị suy giảm, cả hai đều gặp nguy hiểm đến tính mạng. Như vậy, đàn bò của người ấy bị suy giảm, và người ấy cũng bị loại ra khỏi (việc hưởng) năm loại sản phẩm từ sữa.

น วณํ ปฏิจฺฉาเทตา โหตีติ คุนฺนํ วุตฺตนเยเนว สญฺชาโต วโณ เภสชฺชํ ทตฺวา วาเกน วา จีรเกน วา พนฺธิตฺวา ปฏิจฺฉาเทตพฺโพ โหติ. พาโล โคปาลโก ตถา น กโรติ, อถสฺส คุนฺนํ วเณหิ ยูสา ปคฺฆรนฺติ, ตา อญฺญมญฺญํ นิฆํเสนฺติ, เตน อญฺเญสมฺปิ วณา ชายนฺติ. เอวํ คาโว เคลญฺญาภิภูตา เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

“Không băng bó vết thương” có nghĩa là: Khi đàn bò có vết thương phát sinh theo cách đã nói, cần phải đắp thuốc rồi dùng vỏ cây hoặc vải thô băng bó lại. Người chăn bò ngu dốt không làm như vậy, rồi từ các vết thương của đàn bò của người ấy, mủ chảy ra, chúng cọ xát vào nhau, do đó các con bò khác cũng bị lây bệnh. Như vậy, đàn bò bị bệnh tật hành hạ nên không thể ăn cỏ thỏa thích... v.v... bị loại ra khỏi (việc hưởng).

น ธูมํ กตฺตา โหตีติ อนฺโตวสฺเส ฑํสมกสาทีนํ อุสฺสนฺนกาเล โคคเณ วชํ ปวิฏฺเฐ ตตฺถ ตตฺถ ธูโม กาตพฺโพ โหติ, อปณฺฑิโต โคปาลโก ตํ น กโรติ. โคคโณ สพฺพรตฺตึ ฑํสาทีหิ อุปทฺทุโต นิทฺทํ อลภิตฺวา ปุนทิวเส อรญฺเญ ตตฺถ ตตฺถ รุกฺขมูลาทีสุ นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายติ, เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

“Không xông khói” có nghĩa là: Vào mùa mưa, khi ruồi, muỗi, v.v... sinh sôi nảy nở, lúc đàn bò vào chuồng, cần phải đốt khói ở chỗ này chỗ kia. Người chăn bò thiếu trí tuệ không làm việc đó. Đàn bò suốt đêm bị ruồi muỗi, v.v... quấy nhiễu, không ngủ được, ngày hôm sau vào rừng nằm ngủ ở chỗ này chỗ kia dưới gốc cây, v.v..., nên không thể ăn cỏ thỏa thích... v.v... bị loại ra khỏi việc hưởng dụng năm loại sản phẩm từ sữa.

น ติตฺถํ ชานาตีติ ติตฺถํ สมนฺติ วา วิสมนฺติ วา สคาหนฺติ วา นิคฺคาหนฺติ วา น ชานาติ, โส อติตฺเถน คาวิโย โอตาเรติ. ตาสํ วิสมติตฺเถ ปาสาณาทีนิ อกฺกมนฺตีนํ ปาทา ภิชฺชนฺติ, สคาหํ คมฺภีรํ ติตฺถํ โอติณฺณา กุมฺภีลาทโย คาหา คณฺหนฺติ. อชฺช เอตฺติกา คาโว นฏฺฐา, อชฺช เอตฺติกาติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ, ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

“Không biết bến nước” có nghĩa là: Không biết bến nước bằng phẳng hay không bằng phẳng, có nguy hiểm hay không có nguy hiểm. Người ấy lùa bò xuống ở chỗ không phải bến nước. Khi chúng đi trên bến nước không bằng phẳng, dẫm phải đá, v.v..., chân bị gãy. Khi xuống bến nước sâu và có nguy hiểm, chúng bị cá sấu, v.v... bắt lấy. Người ấy đi đến chỗ bị nói rằng: “Hôm nay mất bao nhiêu con bò, hôm nay mất bao nhiêu con.” Như vậy, đàn bò của người ấy bị suy giảm, và người ấy cũng bị loại ra khỏi (việc hưởng) năm loại sản phẩm từ sữa.

น ปีตํ ชานาตีติ ปีตมฺปิ อปีตมฺปิ น ชานาติ. โคปาลเกน หิ ‘‘อิมาย คาวิยา ปีตํ, อิมาย น ปีตํ, อิมาย ปานียติตฺเถ โอกาโส ลทฺโธ, อิมาย น ลทฺโธ’’ติ เอวํ ปีตาปีตํ ชานิตพฺพํ โหติ. อยํ ปน ทิวสภาคํ อรญฺเญ โคคณํ รกฺขิตฺวา ปานียํ ปาเยสฺสามีติ นทึ วา [Pg.162] ตฬากํ วา คเหตฺวา คจฺฉติ. ตตฺถ มหาอุสภา จ อนุอุสภา จ พลวคาวิโย จ ทุพฺพลานิ เจว มหลฺลกานิ จ โครูปานิ สิงฺเคหิ วา ผาสุกาหิ วา ปหริตฺวา อตฺตโน โอกาสํ กตฺวา อูรุปฺปมาณํ อุทกํ ปวิสิตฺวา ยถากามํ ปิวนฺติ. อวเสสา โอกาสํ อลภมานา ตีเร ฐตฺวา กลลมิสฺสกํ อุทกํ ปิวนฺติ, อปีตา เอว วา โหนฺติ. อถ เน โคปาลโก ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา ปุน อรญฺญํ ปเวเสติ, ตตฺถ อปีตคาวิโย ปิปาสาย สุกฺขมานา ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ น สกฺโกนฺติ, ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ, โคณานํ ชโว หายติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

“Không biết con nào đã uống nước” có nghĩa là: Không biết con nào đã uống và con nào chưa uống. Người chăn bò đáng lẽ phải biết con nào đã uống, con nào chưa uống, con nào đã có cơ hội ở bến nước, con nào chưa có cơ hội. Nhưng người này, sau khi chăn dắt đàn bò trong rừng cả ngày, nghĩ rằng: “Ta sẽ cho chúng uống nước,” rồi dẫn chúng đến sông hoặc hồ. Tại đó, những con bò đực lớn, những con bò đực nhỏ, những con bò cái khỏe mạnh húc những con bò yếu và già bằng sừng hoặc sườn, tạo ra chỗ cho mình, rồi lội vào nước sâu đến đùi và uống thỏa thích. Những con còn lại không có cơ hội, đứng trên bờ uống nước lẫn bùn, hoặc không được uống gì cả. Sau đó, người chăn bò đánh vào lưng chúng rồi lùa lại vào rừng. Ở đó, những con bò chưa được uống nước bị khô héo vì khát, không thể ăn cỏ thỏa thích, do đó sữa của đàn bò bị mất đi, sức lực của bò đực bị suy giảm... v.v... bị loại ra khỏi (việc hưởng).

น วีถึ ชานาตีติ ‘‘อยํ มคฺโค สโม เขโม, อยํ วิสโม สาสงฺโก สปฺปฏิภโย’’ติ น ชานาติ. โส สมํ เขมํ มคฺคํ วชฺเชตฺวา โคคณํ อิตรํ มคฺคํ ปฏิปาเทติ, ตตฺถ คาโว สีหพฺยคฺฆาทีนํ คนฺเธน โจรปริสฺสเยน วา อภิภูตา ภนฺตมิคสปฺปฏิภาคา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทนฺติ, น ปานียํ ปิวนฺติ, ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

“Không biết đường đi” có nghĩa là: Không biết “con đường này bằng phẳng, an toàn; con đường này không bằng phẳng, đáng ngờ, có hiểm nguy.” Người ấy tránh con đường bằng phẳng, an toàn, lại dẫn đàn bò đi vào con đường khác (nguy hiểm). Ở đó, đàn bò bị áp đảo bởi mùi của sư tử, cọp, v.v... hoặc bởi nguy hiểm từ kẻ trộm, chúng đứng yên, ngẩng cổ lên, giống như những con nai hoảng sợ, không ăn cỏ thỏa thích, không uống nước. Do đó, sữa của đàn bò bị mất đi... v.v... bị loại ra khỏi (việc hưởng).

น โคจรกุสโล โหตีติ โคปาลเกน หิ โคจรกุสเลน ภวิตพฺพํ, ปญฺจาหิกวาโร วา สตฺตาหิกวาโร วา ชานิตพฺโพ, เอกทิสาย โคคณํ จาเรตฺวา ปุนทิวเส ตตฺถ น จาเรตพฺโพ. มหตา หิ โคคเณน จิณฺณฏฺฐานํ เภริตลํ วิย สุทฺธํ โหติ นิตฺติณํ, อุทกมฺปิ อาลุฬียติ. ตสฺมา ปญฺจเม วา สตฺตเม วา ทิวเส ปุน ตตฺถ จาเรตุํ วฏฺฏติ, เอตฺตเกน หิ ติณมฺปิ ปฏิวิรุหติ, อุทกมฺปิ ปสีทติ. อยํ ปน อิมํ ปญฺจาหิกวารํ วา สตฺตาหิกวารํ วา น ชานาติ, ทิวเส ทิวเส รกฺขิตฏฺฐาเนเยว รกฺขติ. อถสฺส โคคโณ หริตติณํ น ลภติ, สุกฺขติณํ ขาทนฺโต กลลมิสฺสกํ อุทกํ ปิวติ, ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

“Không khéo léo về đồng cỏ” có nghĩa là: Người chăn bò đáng lẽ phải khéo léo về đồng cỏ, phải biết cách luân phiên năm ngày hoặc bảy ngày. Sau khi cho đàn bò ăn ở một khu vực, ngày hôm sau không nên cho ăn ở đó nữa. Vì nơi mà một đàn bò lớn đã ăn đi ăn lại sẽ trở nên sạch trơn như mặt trống, không còn cỏ, nước cũng bị vẩn đục. Do đó, vào ngày thứ năm hoặc thứ bảy mới nên cho ăn lại ở đó, vì trong khoảng thời gian đó, cỏ cũng mọc lại, nước cũng trong lại. Nhưng người này không biết cách luân phiên năm ngày hay bảy ngày này, ngày nào cũng chăn ở nơi đã chăn. Do đó, đàn bò của người ấy không có cỏ tươi để ăn, phải ăn cỏ khô và uống nước lẫn bùn. Do đó, sữa của đàn bò bị mất đi... v.v... bị loại ra khỏi (việc hưởng).

อนวเสสโทหี จ โหตีติ ปณฺฑิตโคปาลเกน ยาว วจฺฉกสฺส มํสโลหิตํ สณฺฐาติ, ตาว เอกํ ทฺเว ถเน ฐเปตฺวา สาวเสสโทหินา ภวิตพฺพํ. อยํ วจฺฉกสฺส กิญฺจิ อนวเสเสตฺวา ทุหติ, ขีรปโก วจฺโฉ ขีรปิปาสาย สุกฺขติ, สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต กมฺปมาโน [Pg.163] มาตุ ปุรโต ปติตฺวา กาลงฺกโรติ. มาตา ปุตฺตกํ ทิสฺวา, ‘‘มยฺหํ ปุตฺตโก อตฺตโน มาตุขีรํ ปาตุมฺปิ น ลภตี’’ติ ปุตฺตโสเกน น ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ, น ปานียํ ปาตุํ สกฺโกติ, ถเนสุ ขีรํ ฉิชฺชติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ, ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ.

“Và là người vắt sữa không chừa lại” có nghĩa là: Người chăn bò có trí tuệ, để cho thịt và máu của con bê được hình thành, đáng lẽ phải chừa lại một hoặc hai vú, là người vắt sữa có chừa lại. Người này vắt sữa không chừa lại chút nào cho con bê. Con bê sống nhờ sữa bị khô héo vì khát sữa, không thể đứng vững, run rẩy ngã xuống trước mặt mẹ rồi chết. Con bò mẹ thấy con mình, vì đau buồn vì con: “Con của ta ngay cả sữa mẹ mình cũng không được uống,” nên không thể ăn cỏ thỏa thích, không thể uống nước, sữa trong vú cũng cạn kiệt. Như vậy, đàn bò của người ấy bị suy giảm, và người ấy cũng bị loại ra khỏi (việc hưởng) năm loại sản phẩm từ sữa.

คุนฺนํ ปิตุฏฺฐานํ กโรนฺตีติ โคปิตโร. คาโว ปริณยนฺติ ยถารุจึ คเหตฺวา คจฺฉนฺตีติ โคปริณายกา. น อติเรกปูชายาติ ปณฺฑิโต หิ โคปาลโก เอวรูเป อุสเภ อติเรกปูชาย ปูเชติ, ปณีตํ โคภตฺตํ เทติ, คนฺธปญฺจงฺคุลิเกหิ มณฺเฑติ, มาลํ ปิลนฺเธติ, สิงฺเค สุวณฺณรชตโกสเก จ ธาเรติ, รตฺตึ ทีปํ ชาเลตฺวา เจลวิตานสฺส เหฏฺฐา สยาเปติ. อยํ ปน ตโต เอกสกฺการมฺปิ น กโรติ, อุสภา อติเรกปูชํ อลภมานา โคคณํ น รกฺขนฺติ, ปริสฺสยํ น วาเรนฺติ. เอวมสฺส โคคโณ ปริหายติ, ปญฺจโครสโต ปริพาหิโร โหติ.

Chúng làm công việc của người cha đối với đàn bò, nên gọi là gopitara (cha của đàn bò). Chúng dẫn dắt đàn bò, bắt và đi đến nơi tùy thích, nên gọi là gopariṇāyaka (người dẫn dắt đàn bò). Không có sự tôn kính đặc biệt có nghĩa là: Người chăn bò có trí tuệ sẽ tôn kính con bò đực đầu đàn như thế này với sự tôn kính đặc biệt, cho nó thức ăn ngon của bò, trang điểm cho nó bằng năm dấu tay thơm, đeo vòng hoa cho nó, gắn những cái bọc bằng vàng và bạc trên sừng, ban đêm thắp đèn và cho nó ngủ dưới tấm màn che bằng vải. Nhưng người này không làm một sự tôn kính nào như vậy; những con bò đực đầu đàn không nhận được sự tôn kính đặc biệt sẽ không bảo vệ đàn bò, không ngăn ngừa nguy hiểm. Như vậy, đàn bò của người ấy bị suy giảm, và người ấy bị loại ra khỏi năm loại sản phẩm từ sữa bò.

๓๔๗. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. น รูปญฺญู โหตีติ, ‘‘จตฺตาริ มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูป’’นฺติ เอวํ วุตฺตรูปํ ทฺวีหากาเรหิ น ชานาติ คณนโต วา สมุฏฺฐานโต วา. คณนโต น ชานาติ นาม, ‘‘จกฺขายตนํ, โสต-ฆาน-ชิวฺหา-กายายตนํ, รูป-สทฺท-คนฺธ-รส-โผฏฺฐพฺพายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยํ, กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺติ, อากาสธาตุ, อาโปธาตุ, รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา, กมฺมญฺญตา, อุปจโย, สนฺตติ, ชรตา, รูปสฺส อนิจฺจตา, กพฬีกาโร อาหาโร’’ติ เอวํ ปาฬิยํ อาคตา ปญฺจวีสติ รูปโกฏฺฐาสาติ น ชานาติ. เสยฺยถาปิ โส โคปาลโก คณนโต คุนฺนํ รูปํ น ชานาติ, ตถูปโม อยํ ภิกฺขุ. โส คณนโต รูปํ อชานนฺโต รูปํ ปริคฺคเหตฺวา อรูปํ ววตฺถเปตฺวา รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา ปจฺจยํ สลฺลกฺเขตฺวา ลกฺขณํ อาโรเปตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มตฺถกํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน สีลสมาธิวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพาเนหิ น วฑฺฒติ, ยถา จ โส โคปาลโก ปญฺจหิ โครเสหิ ปริพาหิโร โหติ, เอวํ อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน, อเสกฺเขน สมาธิ, ปญฺญา, วิมุตฺติ, วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธนาติ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิโร โหติ.

347. Ở đây có nghĩa là trong giáo pháp này. Không biết rõ về sắc có nghĩa là: không biết sắc đã được nói đến như là ‘bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành’ theo hai phương diện: về mặt số lượng hoặc về mặt nguồn gốc. Không biết về mặt số lượng có nghĩa là: không biết rằng có hai mươi lăm phần của sắc được đề cập trong kinh điển như sau: ‘nhãn xứ, nhĩ-tỷ-thiệt-thân xứ, sắc-thanh-hương-vị-xúc xứ, nữ căn, nam căn, mạng căn, thân biểu tri, ngữ biểu tri, không giới, thủy giới, sự nhẹ nhàng của sắc, sự mềm mại, sự thích ứng, sự tích lũy, sự tương tục, sự già nua, sự vô thường của sắc, đoàn thực.’ Vị tỳ khưu này cũng giống như người chăn bò kia không biết số lượng hình sắc của đàn bò. Vị ấy không biết sắc về mặt số lượng, không thể nắm bắt sắc, phân biệt danh, nắm bắt danh sắc, nhận biết duyên, đặt lên tam tướng, và đưa đề mục thiền đến đỉnh cao. Giống như đàn bò của người chăn bò kia không tăng trưởng, vị ấy cũng không tăng trưởng trong giáo pháp này về giới, định, tuệ, đạo, quả, và Niết-bàn. Và giống như người chăn bò kia bị loại ra khỏi năm loại sản phẩm từ sữa bò, vị ấy cũng bị loại ra khỏi năm pháp uẩn: giới uẩn vô học, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, và giải thoát tri kiến uẩn vô học.

สมุฏฺฐานโต [Pg.164] น ชานาติ นาม, ‘‘เอตฺตกํ รูปํ เอกสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ ทฺวิสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ ติสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ จตุสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ น กุโตจิสมุฏฺฐาตี’’ติ น ชานาติ. เสยฺยถาปิ โส โคปาลโก วณฺณโต คุนฺนํ รูปํ น ชานาติ, ตถูปโม อยํ ภิกฺขุ. โส สมุฏฺฐานโต รูปํ อชานนฺโต รูปํ ปริคฺคเหตฺวา อรูปํ ววตฺถเปตฺวา…เป… ปริพาหิโร โหติ.

Không biết về mặt nguồn gốc có nghĩa là: không biết rằng ‘chừng này sắc có một nguồn gốc, chừng này có hai nguồn gốc, chừng này có ba nguồn gốc, chừng này có bốn nguồn gốc, chừng này không từ đâu sinh khởi.’ Vị tỳ khưu này cũng giống như người chăn bò kia không biết hình sắc của đàn bò qua màu sắc. Vị ấy không biết sắc về mặt nguồn gốc, không thể nắm bắt sắc, phân biệt danh… (v.v.)… bị loại ra ngoài.

น ลกฺขณกุสโล โหตีติ กมฺมลกฺขโณ พาโล, กมฺมลกฺขโณ ปณฺฑิโตติ เอวํ วุตฺตํ กุสลากุสลํ กมฺมํ ปณฺฑิตพาลลกฺขณนฺติ น ชานาติ. โส เอวํ อชานนฺโต พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต น เสวติ, พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต อเสวนฺโต กปฺปิยากปฺปิยํ กุสลากุสลํ สาวชฺชานวชฺชํ ครุกลหุกํ สเตกิจฺฉอเตกิจฺฉํ การณาการณํ น ชานาติ; ตํ อชานนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน ยถาวุตฺเตหิ สีลาทีหิ น วฑฺฒติ, โคปาลโก วิย จ ปญฺจหิ โครเสหิ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิโร โหติ.

Không thiện xảo về đặc tướng có nghĩa là: không biết rằng nghiệp thiện và bất thiện đã được nói đến là đặc tướng của người trí và kẻ ngu, rằng ‘kẻ ngu có nghiệp làm đặc tướng, người trí có nghiệp làm đặc tướng.’ Vị ấy không biết như vậy, không tránh xa kẻ ngu và không gần gũi người trí. Không tránh xa kẻ ngu và không gần gũi người trí, vị ấy không biết điều gì thích hợp và không thích hợp, thiện và bất thiện, có tội và không có tội, nặng và nhẹ, có thể cứu chữa và không thể cứu chữa, là nguyên nhân và không phải là nguyên nhân. Không biết tất cả những điều đó, vị ấy không thể nhận đề mục thiền và phát triển nó. Giống như đàn bò của người chăn bò kia không tăng trưởng, vị ấy cũng không tăng trưởng trong giáo pháp này về giới, v.v., như đã nói. Và giống như người chăn bò, vị ấy bị loại ra khỏi năm loại sản phẩm từ sữa bò và năm pháp uẩn.

น อาสาฏิกํ หาเรตา โหตีติ อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกนฺติ เอวํ วุตฺเต กามวิตกฺกาทิเก น วิโนเทติ, โส อิมํ อกุสลวิตกฺกํ อาสาฏิกํ อหาเรตฺวา วิตกฺกวสิโก หุตฺวา วิจรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ, โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส…เป… ปริพาหิโร โหติ.

Không phải là người loại bỏ ruồi có nghĩa là: không xua tan các tầm về dục, v.v., đã được nói đến như là ‘tầm về dục đã khởi lên.’ Vị ấy không loại bỏ tầm bất thiện khó chịu này, trở nên bị tầm chi phối, và trong khi đi lại như vậy, không thể nhận đề mục thiền và phát triển nó. Vị ấy, giống như người chăn bò kia… (v.v.)… bị loại ra ngoài.

น วณํ ปฏิจฺฉาเทตา โหตีติ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหตีติอาทินา นเยน สพฺพารมฺมเณสุ นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ยถา โส โคปาลโก วณํ น ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ สํวรํ น สมฺปาเทติ. โส วิวฏทฺวาโร วิจรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

Không phải là người che đậy vết thương có nghĩa là: khi nắm bắt tướng chung trong tất cả các đối tượng theo phương pháp bắt đầu bằng ‘sau khi thấy sắc bằng mắt, vị ấy nắm bắt tướng chung,’ giống như người chăn bò kia không che đậy vết thương, vị ấy cũng không hoàn thiện sự thu thúc. Vị ấy đi lại với các căn môn để mở, không thể nhận đề mục thiền và phát triển nó… (v.v.)… bị loại ra ngoài.

น ธูมํ กตฺตา โหตีติ โส โคปาลโก ธูมํ วิย ธมฺมเทสนาธูมํ น กโรติ, ธมฺมกถํ วา สรภญฺญํ วา อุปนิสินฺนกถํ วา อนุโมทนํ วา น กโรติ. ตโต นํ มนุสฺสา พหุสฺสุโต คุณวาติ น ชานนฺติ, เต คุณาคุณํ อชานนฺตา จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคหํ น กโรนฺติ. โส ปจฺจเยหิ [Pg.165] กิลมมาโน พุทฺธวจนํ สชฺฌายํ กาตุํ วตฺตปฏิปตฺตึ ปูเรตุํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

Không phải là người tạo ra khói có nghĩa là: giống như người chăn bò kia không tạo ra khói, vị ấy không tạo ra khói của việc thuyết pháp; vị ấy không thuyết pháp, không tụng đọc, không nói chuyện với người ngồi gần, không tùy hỷ. Do đó, mọi người không biết vị ấy là người đa văn, có đức hạnh. Họ không biết đức hạnh và không đức hạnh, không hỗ trợ vị ấy bằng bốn món vật dụng. Vị ấy bị mệt mỏi vì thiếu vật dụng, không thể tụng đọc lời Phật dạy, không thể hoàn thành các phận sự, không thể nhận đề mục thiền và phát triển nó… (v.v.)… bị loại ra ngoài.

น ติตฺถํ ชานาตีติ ติตฺถภูเต พหุสฺสุตภิกฺขู น อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต, ‘‘อิทํ, ภนฺเต, พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพํ, อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถ, อิมสฺมึ ฐาเน ปาฬิ กึ วเทติ, อิมสฺมึ ฐาเน อตฺโถ กึ ทีเปตี’’ติ เอวํ น ปริปุจฺฉติ น ปริปญฺหติ, น ชานาเปตีติ อตฺโถ. ตสฺส เต เอวํ อปริปุจฺฉโต อวิวฏญฺเจว น วิวรนฺติ, ภาเชตฺวา น ทสฺเสนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ น อุตฺตานีกโรนฺติ, อปากฏํ น ปากฏํ กโรนฺติ. อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสูติ อเนกวิธาสุ กงฺขาสุ เอกํ กงฺขมฺปิ น ปฏิวิโนเทนฺติ. กงฺขา เอว หิ กงฺขาฐานิยา ธมฺมา นาม. ตตฺถ เอกํ กงฺขมฺปิ น นีหรนฺตีติ อตฺโถ. โส เอวํ พหุสฺสุตติตฺถํ อนุปสงฺกมิตฺวา สกงฺโข กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. ยถา จ โส โคปาลโก ติตฺถํ น ชานาติ, เอวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ ธมฺมติตฺถํ น ชานาติ, อชานนฺโต อวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อภิธมฺมิกํ อุปสงฺกมิตฺวา กปฺปิยากปฺปิยํ ปุจฺฉติ, วินยธรํ อุปสงฺกมิตฺวา รูปารูปปริจฺเฉทํ ปุจฺฉติ. เต อวิสเย ปุฏฺฐา กเถตุํ น สกฺโกนฺติ, โส อตฺตนา สกงฺโข กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

Không biết bến nước có nghĩa là: Vị ấy không đến gần các vị tỳ khưu đa văn, là những người giống như bến nước. Dù có đến gần, vị ấy cũng không hỏi han, không dò hỏi, không trình bày rằng: ‘Thưa ngài, từ ngữ này nên được hiểu như thế nào? Ý nghĩa của lời dạy này là gì? Ở chỗ này, Pāḷi nói lên điều gì? Ở chỗ này, ý nghĩa được trình bày ra sao?’ Đó là ý nghĩa. Do vị ấy không hỏi han như vậy, các vị kia không mở ra điều chưa được mở, không phân tích và chỉ dạy, không làm cho rõ ràng điều chưa được làm cho rõ ràng, không làm cho hiển lộ điều chưa được hiển lộ. Và trong các pháp là nơi sanh khởi sự hoài nghi có nhiều loại có nghĩa là các vị ấy không xua tan được dù chỉ một sự hoài nghi trong các sự hoài nghi có nhiều loại. Quả thật, chính sự hoài nghi được gọi là các pháp là nơi sanh khởi sự hoài nghi. Ở đây, ý nghĩa là các vị ấy không loại trừ được dù chỉ một sự hoài nghi. Vị ấy, do không đến gần bến nước đa văn như vậy, còn mang lòng hoài nghi, sau khi đã thọ trì đề mục thiền định, không thể làm cho phát triển được. Và giống như người chăn bò kia không biết bến nước, cũng vậy, vị tỳ khưu này không biết bến nước Chánh pháp. Do không biết, vị ấy hỏi vấn đề không đúng lĩnh vực: đến gần vị thông thạo Abhidhamma rồi hỏi về điều thích hợp và không thích hợp, đến gần vị thông thạo Vinaya rồi hỏi về sự phân định danh và sắc. Các vị kia, do được hỏi không đúng lĩnh vực, không thể trình bày được. Vị ấy, tự mình còn mang lòng hoài nghi, sau khi đã thọ trì đề mục thiền định, không thể làm cho phát triển được... v.v... bị loại ra ngoài.

น ปีตํ ชานาตีติ ยถา โส โคปาลโก ปีตาปีตํ น ชานาติ, เอวํ ธมฺมูปสญฺหิตํ ปาโมชฺชํ น ชานาติ น ลภติ, สวนมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุํ นิสฺสาย อานิสํสํ น วินฺทติ, ธมฺมสฺสวนคฺคํ คนฺตฺวา สกฺกจฺจํ น สุณาติ, นิสินฺโน นิทฺทายติ, กถํ กเถติ, อญฺญวิหิตโก โหติ, โส สกฺกจฺจํ ธมฺมํ อสุณนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

Không biết (đàn bò) đã uống nước có nghĩa là: Giống như người chăn bò kia không biết (con nào) đã uống nước, (con nào) chưa uống nước, cũng vậy, vị ấy không biết, không thành tựu được niềm hân hoan liên hệ đến Chánh pháp, không nhận được quả báu nhờ vào phước sự hành căn bản là việc nghe pháp. Sau khi đã đi đến nơi nghe pháp, vị ấy không chú tâm lắng nghe, ngồi ngủ gật, nói chuyện, có tâm hướng đến việc khác. Vị ấy, do không chú tâm lắng nghe Chánh pháp, sau khi đã thọ trì đề mục thiền định, không thể làm cho phát triển được... v.v... bị loại ra ngoài.

น วีถึ ชานาตีติ โส โคปาลโก มคฺคามคฺคํ วิย, – ‘‘อยํ โลกิโย อยํ โลกุตฺตโร’’ติ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ยถาภูตํ น ปชานาติ. อชานนฺโต โลกิยมคฺเค อภินิวิสิตฺวา โลกุตฺตรํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

Không biết con đường có nghĩa là: Giống như người chăn bò kia (không biết) con đường (nên đi) và không phải con đường (nên đi), (cũng vậy, vị ấy) không biết rõ đúng như thật về Thánh đạo Tám ngành rằng: ‘Đây là (đạo) hiệp thế, đây là (đạo) siêu thế.’ Do không biết, vị ấy chú tâm vào đạo hiệp thế rồi không thể làm cho sanh khởi (đạo) siêu thế... v.v... bị loại ra ngoài.

น โคจรกุสโล โหตีติ โส โคปาลโก ปญฺจาหิกวาเร สตฺตาหิกวาเร วิย จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน, ‘‘อิเม โลกิยา อิเม โลกุตฺตรา’’ติ ยถาภูตํ น ปชานาติ. อชานนฺโต สุขุมฏฺฐาเนสุ อตฺตโน [Pg.166] ญาณํ จราเปตฺวา โลกิยสติปฏฺฐาเน อภินิวิสิตฺวา โลกุตฺตรํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

Không thiện xảo về bãi ăn có nghĩa là: Giống như người chăn bò kia (không biết) về các phiên (chăn thả) năm ngày, bảy ngày, (cũng vậy, vị ấy) không biết rõ đúng như thật về bốn niệm xứ rằng: ‘Đây là (niệm xứ) hiệp thế, đây là (niệm xứ) siêu thế.’ Do không biết, vị ấy không thể làm cho trí tuệ của mình du hành trong các cảnh giới vi tế, rồi chú tâm vào niệm xứ hiệp thế và làm cho sanh khởi (niệm xứ) siêu thế... v.v... bị loại ra ngoài.

อนวเสสโทหี จ โหตีติ ปฏิคฺคหเณ มตฺตํ อชานนฺโต อนวเสสํ ทุหติ. นิทฺเทสวาเร ปนสฺส อภิหฏฺฐุํ ปวาเรนฺตีติ อภิหริตฺวา ปวาเรนฺติ. เอตฺถ ทฺเว อภิหารา วาจาภิหาโร จ ปจฺจยาภิหาโร จ. วาจาภิหาโร นาม มนุสฺสา ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘วเทยฺยาถ, ภนฺเต, เยนตฺโถ’’ติ ปวาเรนฺติ. ปจฺจยาภิหาโร นาม วตฺถาทีนิ วา เตลผาณิตาทีนิ วา คเหตฺวา ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยาวตเกน อตฺโถ’’ติ วทนฺติ. ตตฺร ภิกฺขุ มตฺตํ น ชานาตีติ ภิกฺขุ เตสุ ปจฺจเยสุ ปมาณํ น ชานาติ, – ‘‘ทายกสฺส วโส เวทิตพฺโพ, เทยฺยธมฺมสฺส วโส เวทิตพฺโพ, อตฺตโน ถาโม เวทิตพฺโพ’’ติ รถวินีเต วุตฺตนเยน ปมาณยุตฺตํ อคฺคเหตฺวา ยํ อาหรนฺติ, ตํ สพฺพํ คณฺหาตีติ อตฺโถ. มนุสฺสา วิปฺปฏิสาริโน น ปุน อภิหริตฺวา ปวาเรนฺติ. โส ปจฺจเยหิ กิลมนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ.

Và là người vắt sữa không chừa lại có nghĩa là: Do không biết chừng mực trong việc thọ nhận, vị ấy vắt không chừa lại. Còn trong phần giải thích về điều này, (câu) ‘họ thỉnh mời với sự mang đến’ có nghĩa là họ mang đến rồi thỉnh mời. Ở đây, có hai sự mang đến là sự mang đến bằng lời nói và sự mang đến bằng vật dụng. Sự mang đến bằng lời nói là việc những người gia chủ đi đến gần vị tỳ khưu rồi thỉnh mời rằng: ‘Thưa ngài, ngài có cần dùng vật gì, xin hãy nói ra.’ Sự mang đến bằng vật dụng là việc (họ) cầm lấy y phục v.v... hoặc dầu, đường phèn v.v... rồi đi đến gần vị tỳ khưu và nói rằng: ‘Thưa ngài, ngài cần dùng bao nhiêu, xin hãy thọ nhận bấy nhiêu.’ Ở đây, (câu) ‘vị tỳ khưu không biết chừng mực’ có nghĩa là vị tỳ khưu không biết sự đo lường đối với các vật dụng ấy. Theo phương thức đã được nói trong kinh Rathavinīta rằng: ‘Nên biết ý muốn của người thí chủ, nên biết tình trạng của vật cúng dường, nên biết sức lực của bản thân,’ vị ấy không thọ nhận vật thích hợp với sự đo lường mà hễ họ mang đến vật dụng nào thì vị ấy thọ nhận tất cả. Đó là ý nghĩa. Những người gia chủ sanh lòng bất mãn, không mang đến và thỉnh mời lần nữa. Vị tỳ khưu ấy, do mệt nhọc vì các vật dụng, sau khi đã thọ trì đề mục thiền định, không thể làm cho phát triển được... v.v... bị loại ra ngoài.

เต น อติเรกปูชาย ปูเชตา โหตีติ โส โคปาลโก มหาอุสเภ วิย เต เถเร ภิกฺขู อิมาย อาวิ เจว รโห จ เมตฺตาย กายกมฺมาทิกาย อติเรกปูชาย น ปูเชติ. ตโต เถรา, – ‘‘อิเม อมฺเหสุ ครุจิตฺตีการํ น กโรนฺตี’’ติ นวเก ภิกฺขู ทฺวีหิ สงฺคเหหิ น สงฺคณฺหนฺติ, น อามิสสงฺคเหน จีวเรน วา ปตฺเตน วา ปตฺตปริยาปนฺเนน วา วสนฏฺฐาเนน วา. กิลมนฺเต มิลายนฺเตปิ นปฺปฏิชคฺคนฺติ. ปาฬึ วา อฏฺฐกถํ วา ธมฺมกถาพนฺธํ วา คุยฺหคนฺถํ วา น สิกฺขาเปนฺติ. นวกา เถรานํ สนฺติกา สพฺพโส อิเม ทฺเว สงฺคเห อลภมานา อิมสฺมึ สาสเน ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ สีลาทีนิ น วฑฺฒนฺติ. ยถา จ โส โคปาลโก ปญฺจหิ โครเสหิ ปริพาหิโร โหติ, เอวํ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิรา โหนฺติ. สุกฺกปกฺโข กณฺหปกฺเข วุตฺตวิปลฺลาสวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺโพติ.

Vị ấy không phải là người tôn kính bằng sự tôn kính đặc biệt có nghĩa là: Giống như người chăn bò kia (không tôn kính) các con bò đực đầu đàn, (cũng vậy) vị ấy không tôn kính các vị tỳ khưu trưởng lão bằng sự tôn kính đặc biệt này là (thân) nghiệp v.v... có lòng từ, cả lúc ở trước mặt lẫn lúc ở nơi kín đáo. Do đó, các vị trưởng lão (nghĩ rằng): ‘Những vị này không có lòng tôn trọng đối với chúng ta,’ rồi không nhiếp hộ các vị tỳ khưu trẻ bằng hai sự nhiếp hộ, không nhiếp hộ bằng sự nhiếp hộ tài vật là y, hoặc bát, hoặc vật thực trong bát, hoặc trú xứ. Các vị ấy cũng không chăm sóc (các vị tỳ khưu trẻ) đang mệt nhọc, đang héo hắt. Các vị ấy không dạy cho Pāḷi, hoặc Chú giải, hoặc sự trình bày pháp thoại, hoặc bộ luận khó hiểu. Các vị tỳ khưu trẻ, do từ nơi các vị trưởng lão mà hoàn toàn không nhận được hai sự nhiếp hộ này, không thể đứng vững trong giáo pháp này. Giống như đàn bò của người chăn bò kia không tăng trưởng, cũng vậy, giới v.v... không tăng trưởng. Và giống như người chăn bò kia bị loại ra ngoài năm thứ chế phẩm từ sữa bò, cũng vậy, (các vị tỳ khưu) bị loại ra ngoài năm pháp uẩn. Phần thiện nên được hiểu bằng cách liên kết với phần bất thiện theo cách trái ngược với điều đã được nói.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong bộ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

มหาโคปาลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Đại Người Chăn Bò đến đây là kết thúc.

๔. จูฬโคปาลกสุตฺตวณฺณนา

4. Phần giải về kinh Tiểu Người Chăn Bò

๓๕๐. เอวํ [Pg.167] เม สุตนฺติ จูฬโคปาลกสุตฺตํ. ตตฺถ อุกฺกเจลายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตสฺมึ กิร มาปิยมาเน รตฺตึ คงฺคาโสตโต มจฺโฉ ถลํ ปตฺโต. มนุสฺสา เจลานิ เตลปาติยํ เตเมตฺวา อุกฺกา กตฺวา มจฺฉํ คณฺหึสุ. นคเร นิฏฺฐิเต ตสฺส นามํ กโรนฺเต อมฺเหหิ นครฏฺฐานสฺส คหิตทิวเส เจลุกฺกาหิ มจฺโฉ คหิโตติ อุกฺกเจลา-ตฺเววสฺส นามํ อกํสุ. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ยสฺมึ ฐาเน นิสินฺนสฺส สพฺพา คงฺคา ปากฏา หุตฺวา ปญฺญายติ, ตาทิเส วาลิกุสฺสเท คงฺคาติตฺเถ สายนฺหสมเย มหาภิกฺขุสงฺฆปริวุโต นิสีทิตฺวา มหาคงฺคํ ปริปุณฺณํ สนฺทมานํ โอโลเกนฺโต, – ‘‘อตฺถิ นุ โข อิมํ คงฺคํ นิสฺสาย โกจิ ปุพฺเพ วฑฺฒิปริหานึ ปตฺโต’’ติ อาวชฺชิตฺวา, ปุพฺเพ เอกํ พาลโคปาลกํ นิสฺสาย อเนกสตสหสฺสา โคคณา อิมิสฺสา คงฺคาย อาวฏฺเฏ ปติตฺวา สมุทฺทเมว ปวิฏฺฐา, อปรํ ปน ปณฺฑิตโคปาลกํ นิสฺสาย อเนกสตสหสฺสโคคณสฺส โสตฺถิ ชาตา วฑฺฒิ ชาตา อาโรคฺยํ ชาตนฺติ อทฺทส. ทิสฺวา อิมํ การณํ นิสฺสาย ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ.

350. “Evaṃ me sutaṃ” là bài kinh Cūḷagopālaka. Trong đó, “Ukkacelāyaṃ” là tại một thành phố có tên như vậy. Tương truyền, khi thành phố ấy đang được xây dựng, vào ban đêm, cá từ dòng sông Gaṅgā đã nhảy lên bờ. Người ta nhúng những mảnh vải vào chậu dầu, làm thành đuốc rồi bắt cá. Khi thành phố được xây xong, những người đặt tên cho nó đã nói: “Vào ngày chúng ta chiếm được địa điểm xây thành, cá đã được bắt bằng những ngọn đuốc vải,” và họ đã đặt tên cho nó là Ukkacelā. “Bhikkhū āmantesi” có nghĩa là: tại một nơi mà khi ngồi, toàn bộ sông Gaṅgā hiện ra rõ ràng, tại một bến sông Gaṅgā có nhiều đụn cát như vậy, vào buổi chiều, được đại chúng Tỳ khưu vây quanh, Ngài ngồi nhìn dòng sông Gaṅgā lớn đang đầy nước và chảy xiết, rồi suy xét rằng: “Xưa kia, có ai nhân duyên với sông Gaṅgā này mà được thịnh suy hay không?” Ngài thấy rằng: xưa kia, do một người chăn bò ngu dốt, nhiều trăm ngàn đàn bò đã rơi vào xoáy nước của sông Gaṅgā này và trôi cả ra biển; nhưng lại do một người chăn bò thông thái khác, nhiều trăm ngàn đàn bò đã được an toàn, được tăng trưởng, được khỏe mạnh. Thấy vậy, Ngài suy nghĩ: “Ta sẽ nhân sự kiện này mà thuyết pháp cho các Tỳ khưu,” rồi gọi các Tỳ khưu.

มาคธโกติ มคธรฏฺฐวาสี. ทุปฺปญฺญชาติโกติ นิปฺปญฺญสภาโว ทนฺโธ มหาชโฬ. อสมเวกฺขิตฺวาติ อสลฺลกฺเขตฺวา อนุปธาเรตฺวา. ปตาเรสีติ ตาเรตุํ อารภิ. อุตฺตรํ ตีรํ สุวิเทหานนฺติ คงฺคาย โอริเม ตีเร มคธรฏฺฐํ, ปาริเม ตีเร วิเทหรฏฺฐํ, คาโว มคธรฏฺฐโต วิเทหรฏฺฐํ เนตฺวา รกฺขิสฺสามีติ อุตฺตรํ ตีรํ ปตาเรสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อุตฺตรํ ตีรํ สุวิเทหาน’’นฺติ. อามณฺฑลิกํ กริตฺวาติ มณฺฑลิกํ กตฺวา. อนยพฺยสนํ อาปชฺชึสูติ อวฑฺฒึ วินาสํ ปาปุณึสุ, มหาสมุทฺทเมว ปวิสึสุ. เตน หิ โคปาลเกน คาโว โอตาเรนฺเตน คงฺคาย โอริมตีเร สมติตฺถญฺจ วิสมติตฺถญฺจ โอโลเกตพฺพํ อสฺส, มชฺเฌ คงฺคาย คุนฺนํ วิสฺสมฏฺฐานตฺถํ ทฺเว ตีณิ วาลิกตฺถลานิ สลฺลกฺเขตพฺพานิ อสฺสุ. ตถา ปาริมตีเร ตีณิ จตฺตาริ ติตฺถานิ, อิมสฺมา ติตฺถา ภฏฺฐา อิมํ ติตฺถํ คณฺหิสฺสนฺติ, อิมสฺมา ภฏฺฐา อิมนฺติ. อยํ ปน พาลโคปาลโก โอริมตีเร คุนฺนํ โอตรณติตฺถํ สมํ วา วิสมํ วา อโนโลเกตฺวาว มชฺเฌ [Pg.168] คงฺคาย คุนฺนํ วิสฺสมฏฺฐานตฺถํ ทฺเว ตีณิ วาลิกตฺถลานิปิ อสลฺลกฺเขตฺวาว ปรตีเร จตฺตาริ ปญฺจ อุตฺตรณติตฺถานิ อสมเวกฺขิตฺวาว อติตฺเถเนว คาโว โอตาเรสิ. อถสฺส มหาอุสโภ ชวนสมฺปนฺนตาย เจว ถามสมฺปนฺนตาย จ ติริยํ คงฺคาย โสตํ เฉตฺวา ปาริมํ ตีรํ ปตฺวา ฉินฺนตฏญฺเจว กณฺฏกคุมฺพคหนญฺจ ทิสฺวา, ‘‘ทุพฺพินิวิฏฺฐเมต’’นฺติ ญตฺวา ธุรคฺค-ปติฏฺฐาโนกาสมฺปิ อลภิตฺวา ปฏินิวตฺติ. คาโว มหาอุสโภ นิวตฺโต มยมฺปิ นิวตฺติสฺสามาติ นิวตฺตา. มหโต โคคณสฺส นิวตฺตฏฺฐาเน อุทกํ ฉิชฺชิตฺวา มชฺเฌ คงฺคาย อาวฏฺฏํ อุฏฺฐเปสิ. โคคโณ อาวฏฺฏํ ปวิสิตฺวา สมุทฺทเมว ปตฺโต. เอโกปิ โคโณ อโรโค นาม นาโหสิ. เตนาห – ‘‘ตตฺเถว อนยพฺยสนํ อาปชฺชึสู’’ติ.

“Māgadho” là người sống ở xứ Magadha. “Duppaññajātiko” là người có bản chất ít trí tuệ, đần độn, ngu si. “Asamavekkhitvā” là không ghi nhận, không xem xét. “Patāresi” là bắt đầu cho qua sông. “Uttaraṃ tīraṃ suvidehānaṃ” có nghĩa là: ở bờ bên này sông Gaṅgā là xứ Magadha, ở bờ bên kia là xứ Videha; anh ta đã cho đàn bò qua bờ phía bắc với ý định “ta sẽ dắt bò từ xứ Magadha đến xứ Videha để chăn dắt.” Nhắm đến điều đó mà nói: “bờ phía bắc của xứ Videha.” “Āmaṇḍalikaṃ karitvā” là làm cho xoay vòng. “Anayabyasanaṃ āpajjiṃsu” là chúng đã gặp phải sự không tăng trưởng, sự hủy diệt, chúng đã trôi cả ra biển lớn. Bởi vì người chăn bò ấy, khi lùa bò xuống sông, lẽ ra phải quan sát bến sông bằng phẳng và bến sông không bằng phẳng ở bờ bên này của sông Gaṅgā, lẽ ra phải ghi nhận hai ba cồn cát ở giữa sông Gaṅgā để đàn bò nghỉ ngơi. Tương tự, ở bờ bên kia, lẽ ra phải ghi nhận ba bốn bến sông, rằng: “nếu trượt khỏi bến này, chúng sẽ đến bến kia, nếu trượt khỏi bến này, chúng sẽ đến bến nọ.” Nhưng người chăn bò ngu dốt này, ở bờ bên này, đã không quan sát bến xuống cho đàn bò là bằng phẳng hay không bằng phẳng, cũng không ghi nhận hai ba cồn cát ở giữa sông Gaṅgā để đàn bò nghỉ ngơi, và ở bờ bên kia, cũng không xem xét bốn năm bến lên bờ, mà đã lùa bò xuống ở nơi không phải là bến. Bấy giờ, con bò đầu đàn của anh ta, do có tốc độ và sức mạnh, đã bơi ngang qua dòng sông Gaṅgā, đến bờ bên kia, thấy bờ sông bị sạt lở và bụi gai rậm rạp, biết rằng: “nơi này khó vào,” và không tìm được chỗ để đặt móng chân, nó đã quay trở lại. Đàn bò nghĩ: “Con bò đầu đàn đã quay lại, chúng ta cũng sẽ quay lại,” và chúng đã quay lại. Tại nơi đàn bò lớn quay lại, nước bị khuấy động và tạo thành một xoáy nước ở giữa sông Gaṅgā. Đàn bò đi vào xoáy nước và trôi cả ra biển. Không một con bò nào được khỏe mạnh. Vì thế, Ngài nói: “chúng đã gặp phải tai họa và bất hạnh ngay tại đó.”

อกุสลา อิมสฺส โลกสฺสาติ อิธ โลเก ขนฺธธาตายตเนสุ อกุสลา อเฉกา, ปรโลเกปิ เอเสว นโย. มารเธยฺยํ วุจฺจติ เตภูมกธมฺมา. อมารเธยฺยํ นว โลกุตฺตรธมฺมา. มจฺจุเธยฺยมฺปิ เตภูมกธมฺมาว. อมจฺจุเธยฺยํ นว โลกุตฺตรธมฺมา. ตตฺถ อกุสลา อเฉกา. วจนตฺถโต ปน มารสฺส เธยฺยํ มารเธยฺยํ. เธยฺยนฺติ ฐานํ วตฺถุ นิวาโส โคจโร. มจฺจุเธยฺเยปิ เอเสว นโย. เตสนฺติ เตสํ เอวรูปานํ สมณพฺราหฺมณานํ, อิมินา ฉ สตฺถาโร ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา.

“Akusalā imassa lokassa” có nghĩa là: không thiện xảo, không khéo léo về các uẩn, giới, và xứ trong đời này; ở đời sau cũng tương tự như vậy. “Māradheyyaṃ” được gọi là các pháp trong ba cõi. “Amāradheyyaṃ” là chín pháp siêu thế. “Maccudheyyaṃ” cũng chính là các pháp trong ba cõi. “Amaccudheyyaṃ” là chín pháp siêu thế. Về những điều đó, họ không thiện xảo, không khéo léo. Về mặt từ nguyên, “māradheyyaṃ” là “dheyya” của Māra (Ma vương). “Dheyyaṃ” có nghĩa là nơi chốn, nền tảng, nơi ở, đối tượng. Đối với “maccudheyyaṃ” cũng tương tự như vậy. “Tesaṃ” có nghĩa là của những Sa-môn và Bà-la-môn như vậy; cần phải hiểu rằng qua từ này, sáu vị đạo sư (tà kiến) được chỉ đến.

๓๕๑. เอวํ กณฺหปกฺขํ นิฏฺฐเปตฺวา สุกฺกปกฺขํ ทสฺเสนฺโต ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ พลวคาโวติ ทนฺตโคเณ เจว เธนุโย จ. ทมฺมคาโวติ ทเมตพฺพโคเณ เจว อวิชาตคาโว จ. วจฺฉตเรติ วจฺฉภาวํ ตริตฺวา ฐิเต พลววจฺเฉ. วจฺฉเกติ เธนุปเก ตรุณวจฺฉเก. กิสาพลเกติ อปฺปมํสโลหิเต มนฺทถาเม. ตาวเทว ชาตโกติ ตํทิวเส ชาตโก. มาตุโครวเกน วุยฺหมาโนติ มาตา ปุรโต ปุรโต หุํหุนฺติ โครวํ กตฺวา สญฺญํ ททมานา อุเรน อุทกํ ฉินฺทมานา คจฺฉติ, วจฺฉโก ตาย โครวสญฺญาย เธนุยา วา อุเรน ฉินฺโนทเกน คจฺฉมาโน ‘‘มาตุโครวเกน วุยฺหมาโน’’ติ วุจฺจติ.

351. Như vậy, sau khi kết thúc phần hắc ám (kaṇhapakkha), để trình bày phần bạch tịnh (sukkapakkha), Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng “bhūtapubbaṃ, bhikkhave.” Trong đó, “balavagāvo” là những con bò đực đã được thuần hóa và những con bò cái. “Dammagāvo” là những con bò đực cần được thuần hóa và những con bò cái tơ chưa sinh sản. “Vacchatare” là những con bê khỏe mạnh đã qua giai đoạn bê con. “Vacchake” là những con bê non còn theo mẹ. “Kisābalake” là những con gầy yếu, ít thịt máu, ít sức lực. “Tāvadeva jātako” là con bê được sinh ra trong ngày hôm đó. “Mātugoravakena vuyhamāno” có nghĩa là: con mẹ đi trước, kêu “ụm bò” để ra hiệu, dùng ngực rẽ nước mà đi; con bê nhờ tín hiệu tiếng kêu đó và dòng nước được con mẹ rẽ ra bằng ngực mà đi theo, nên được gọi là “được tiếng kêu của mẹ dẫn đi.”

๓๕๒. มารสฺส [Pg.169] โสตํ เฉตฺวาติ อรหตฺตมคฺเคน มารสฺส ตณฺหาโสตํ เฉตฺวา. ปารํ คตาติ มหาอุสภา นทีปารํ วิย สํสารปารํ นิพฺพานํ คตา. ปารํ อคมํสูติ มหาอุสภานํ ปารงฺคตกฺขเณ คงฺคาย โสตสฺส ตโย โกฏฺฐาเส อติกฺกมฺม ฐิตา มหาอุสเภ ปารํ ปตฺเต ทิสฺวา เตสํ คตมคฺคํ ปฏิปชฺชิตฺวา ปารํ อคมํสุ. ปารํ คมิสฺสนฺตีติ จตุมคฺควชฺฌานํ กิเลสานํ ตโย โกฏฺฐาเส เขเปตฺวา ฐิตา อิทานิ อรหตฺตมคฺเคน อวเสสํ ตณฺหาโสตํ เฉตฺวา พลวคาโว วิย นทีปารํ สํสารปารํ นิพฺพานํ คมิสฺสนฺตีติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ธมฺมานุสาริโน, สทฺธานุสาริโนติ อิเม ทฺเว ปฐมมคฺคสมงฺคิโน.

352. Mārassa sotaṃ chetvāti (đã cắt đứt dòng chảy của Ma vương) có nghĩa là: đã cắt đứt dòng ái dục của Ma vương bằng A-la-hán đạo. Pāraṃ gatāti (đã đến bờ bên kia) có nghĩa là: đã đến Niết-bàn, bờ bên kia của luân hồi, giống như những con bò đực đầu đàn đến bờ bên kia sông. Pāraṃ agamaṃsūti (đã đến bờ bên kia) có nghĩa là: trong khoảnh khắc những con bò đực đầu đàn đến bờ bên kia, những con bò đã vượt qua ba phần dòng chảy của sông Hằng và đang đứng vững, khi thấy những con bò đực đầu đàn đã đến bờ bên kia, chúng đã đi theo con đường của chúng và đã đến bờ bên kia. Pāraṃ gamissantīti (sẽ đến bờ bên kia) có nghĩa là: những vị đã đoạn trừ ba phần phiền não vốn bị diệt bởi bốn đạo và đang đứng vững, bây giờ sẽ cắt đứt dòng ái dục còn lại bằng A-la-hán đạo và sẽ đến Niết-bàn, bờ bên kia của luân hồi, giống như những con bò mạnh mẽ đến bờ bên kia sông. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong tất cả các trường hợp nên được hiểu. Dhammānusārino, saddhānusārino (Pháp hành, Tín hành) có nghĩa là: hai vị này là những người thành tựu Sơ đạo.

ชานตาติ สพฺพธมฺเม ชานนฺเตน พุทฺเธน. สุปฺปกาสิโตติ สุกถิโต. วิวฏนฺติ วิวริตํ. อมตทฺวารนฺติ อริยมคฺโค. นิพฺพานปตฺติยาติ ตทตฺถาย วิวฏํ. วินฬีกตนฺติ วิคตมานนฬํ กตํ. เขมํ ปตฺเถถาติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺเทน อรหตฺตํ ปตฺเถถ, กตฺตุกามา นิพฺพตฺเตตุกามา โหถาติ อตฺโถ. ‘‘ปตฺต’ตฺถา’’ติปิ ปาโฐ. เอวรูปํ สตฺถารํ ลภิตฺวา ตุมฺเห ปตฺตาเยว นามาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ภควา ปน ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ.

Jānatāti (bởi bậc biết) có nghĩa là: bởi đức Phật, bậc biết tất cả các pháp. Suppakāsitoti (được khéo công bố) có nghĩa là: sukathito (được khéo thuyết). Vivaṭanti (được mở ra) có nghĩa là: vivaritaṃ (được mở ra). Amatadvāranti (cánh cửa bất tử) có nghĩa là: Thánh đạo. Nibbānapattiyāti (để đạt đến Niết-bàn) có nghĩa là: tadatthāya vivaṭaṃ (được mở ra vì mục đích ấy). Vinaḷīkatanti (đã được làm cho không còn cây sậy) có nghĩa là: vigatamānanaḷaṃ kataṃ (đã được làm cho không còn cây sậy mạn). Khemaṃ patthethāti (hãy mong cầu sự an ổn) có nghĩa là: hãy mong cầu quả A-la-hán với ước muốn thực hành; ý nghĩa là: hãy có ý muốn thực hành, hãy có ý muốn thành tựu. Cũng có bản đọc là ‘Patta’tthā’. Ý nghĩa là: đã gặp được bậc Đạo sư như vậy, các ngươi quả thật là những người đã đạt được. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. Còn đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp theo đúng mạch văn.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

(Trích) trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

จูฬโคปาลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Tiểu Mục Ngưu đã kết thúc.

๕. จูฬสจฺจกสุตฺตวณฺณนา

5. Chú giải kinh Tiểu Saccaka

๓๕๓. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬสจฺจกสุตฺตํ. ตตฺถ มหาวเน กูฏาคารสาลายนฺติ มหาวนํ นาม สยํชาตํ อโรปิมํ สปริจฺเฉทํ มหนฺตํ วนํ. กปิลวตฺถุสามนฺตา ปน มหาวนํ หิมวนฺเตน สห เอกาพทฺธํ อปริจฺเฉทํ หุตฺวา มหาสมุทฺทํ อาหจฺจ ฐิตํ. อิทํ ตาทิสํ น โหติ. สปริจฺเฉทํ มหนฺตํ วนนฺติ มหาวนํ. กูฏาคารสาลา ปน มหาวนํ นิสฺสาย กเต อาราเม กูฏาคารํ อนฺโตกตฺวา หํสวฏฺฏกจฺฉนฺเนน กตา สพฺพาการสมฺปนฺนา พุทฺธสฺส ภควโต คนฺธกุฏิ เวทิตพฺพา.

353. Evaṃ me sutanti (Như vầy tôi nghe) là kinh Tiểu Saccaka. Trong ấy, mahāvane kūṭāgārasālāyanti (tại giảng đường có nóc nhọn ở Đại Lâm), gọi là Đại Lâm là khu rừng lớn, có ranh giới, tự mọc, không do trồng. Còn Đại Lâm ở gần thành Ca-tỳ-la-vệ thì nối liền với Hy-mã-lạp sơn, không có ranh giới, trải dài chạm đến đại dương. (Đại Lâm) này không phải như vậy. Vì là khu rừng lớn có ranh giới, nên gọi là Đại Lâm. Còn giảng đường có nóc nhọn nên được hiểu là hương thất của đức Phật, đức Thế Tôn, được xây dựng trong ngôi tự viện gần Đại Lâm, có một giảng đường nóc nhọn bên trong, được lợp mái cong như cổ ngỗng, và đầy đủ mọi tiện nghi.

สจฺจโก [Pg.170] นิคณฺฐปุตฺโตติ ปุพฺเพ กิร เอโก นิคณฺโฐ จ นิคณฺฐี จ ปญฺจ ปญฺจ วาทสตานิ อุคฺคเหตฺวา, วาทํ อาโรเปสฺสามาติ ชมฺพุทีเป วิจรนฺตา เวสาลิยํ สมาคตา. ลิจฺฉวิราชาโน ทิสฺวา, – ‘‘ตฺวํ โก, ตฺวํ กา’’ติ ปุจฺฉึสุ. นิคณฺโฐ – ‘‘อหํ วาทํ อาโรเปสฺสามีติ ชมฺพุทีเป วิจรามี’’ติ อาห. นิคณฺฐีปิ ตถา อาห. ลิจฺฉวิโน, ‘‘อิเธว อญฺญมญฺญํ วาทํ อาโรเปถา’’ติ อาหํสุ. นิคณฺฐี อตฺตนา อุคฺคหิตานิ ปญฺจวาทสตานิ ปุจฺฉิ, นิคณฺโฐ กเถสิ. นิคณฺเฐน ปุจฺฉิเตปิ นิคณฺฐี กเถสิเยว. เอกสฺสปิ น ชโย, น ปราชโย, อุโภ สมสมาว อเหสุํ. ลิจฺฉวิโน, – ‘‘ตุมฺเห อุโภปิ สมสมา อาหิณฺฑิตฺวา กึ กริสฺสถ, อิเธว วสถา’’ติ เคหํ ทตฺวา พลึ ปฏฺฐเปสุํ. เตสํ สํวาสมนฺวาย จตสฺโส ธีตโร ชาตา, – เอกา สจฺจา นาม, เอกา โลลา นาม, เอกา ปฏาจารา นาม, เอกา อาจารวตี นาม. ตาปิ ปณฺฑิตาว อเหสุํ, มาตาปิตูหิ อุคฺคหิตานิ ปญฺจ ปญฺจ วาทสตานิ อุคฺคเหสุํ. ตา วยปตฺตา มาตาปิตโร อโวจุํ – ‘‘อมฺหากํ อมฺมา กุเล ทาริกา นาม หิรญฺญสุวณฺณาทีนิ ทตฺวา กุลฆรํ เปสิตปุพฺพา นาม นตฺถิ. โย ปน อคาริโก ตาสํ วาทํ มทฺทิตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ปาทปริจาริกา โหนฺติ. โย ปพฺพชิโต ตาสํ มทฺทิตุํ สกฺโกติ, ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชนฺติ. ตุมฺเห กึ กริสฺสถา’’ติ? มยมฺปิ เอวเมว กริสฺสามาติ. จตสฺโสปิ ปริพฺพาชิกเวสํ คเหตฺวา, ‘‘อยํ ชมฺพุทีโป นาม ชมฺพุยา ปญฺญายตี’’ติ ชมฺพุสาขํ คเหตฺวา จาริกํ ปกฺกมึสุ. ยํ คามํ ปาปุณนฺติ, ตสฺส ทฺวาเร ปํสุปุญฺเช วา วาลิกปุญฺเช วา ชมฺพุธชํ ฐเปตฺวา, – ‘‘โย วาทํ อาโรเปตุํ สกฺโกติ, โส อิมํ มทฺทตู’’ติ วตฺวา คามํ ปวิสนฺติ. เอวํ คาเมน คามํ วิจรนฺติโย สาวตฺถึ ปาปุณิตฺวา ตเถว คามทฺวาเร ชมฺพุธชํ ฐเปตฺวา สมฺปตฺตมนุสฺสานํ อาโรเจตฺวา อนฺโตนครํ ปวิฏฺฐา.

Saccako nigaṇṭhaputtoti (Saccaka, con của Nigaṇṭha) có nghĩa là: nghe nói thuở xưa, có một nam lõa thể và một nữ lõa thể, sau khi mỗi người học năm trăm học thuyết, với ý định “chúng ta sẽ thiết lập luận thuyết,” đã đi chu du khắp cõi Diêm-phù-đề và gặp nhau ở Vesālī. Các vị vua Licchavi thấy vậy, đã hỏi: “Ngươi là ai (nam)? Ngươi là ai (nữ)?” Nam lõa thể nói: “Ta đi chu du khắp cõi Diêm-phù-đề để thiết lập luận thuyết.” Nữ lõa thể cũng nói như vậy. Các vị Licchavi nói: “Vậy hãy thiết lập luận thuyết với nhau ngay tại đây.” Nữ lõa thể đã hỏi năm trăm học thuyết mà mình đã học, nam lõa thể đã trả lời. Khi nam lõa thể hỏi, nữ lõa thể cũng đã trả lời. Không ai thắng, không ai bại, cả hai đều ngang tài. Các vị Licchavi nói: “Cả hai ngươi đều ngang tài, đi chu du để làm gì? Hãy ở lại đây.” rồi cho họ một ngôi nhà và cung cấp vật dụng. Do sự chung sống của họ, bốn người con gái đã được sinh ra: một người tên Saccā, một người tên Lolā, một người tên Paṭācārā, một người tên Ācāravatī. Họ cũng là những người có trí tuệ, đã học mỗi người năm trăm học thuyết mà cha mẹ đã học. Khi họ đến tuổi trưởng thành, cha mẹ đã nói: “Này các con, trong dòng tộc của chúng ta, chưa từng có tiền lệ gả con gái về nhà chồng bằng cách cho vàng bạc v.v... Nếu người tại gia nào có thể bác bỏ luận thuyết của họ, họ sẽ trở thành người hầu của người đó. Nếu người xuất gia nào có thể bác bỏ (luận thuyết của họ), họ sẽ xuất gia nơi vị ấy. Các con sẽ làm gì?” (Họ đáp): “Chúng con cũng sẽ làm như vậy.” Cả bốn người đã mang hình tướng của nữ du sĩ, với ý nghĩ “Cõi Diêm-phù-đề này được biết đến nhờ cây diêm-phù,” đã cầm một cành diêm-phù và lên đường du hành. Khi đến làng nào, tại cổng làng ấy, trên một đống bụi hoặc đống cát, họ dựng cành diêm-phù làm cờ hiệu và nói rằng: “Ai có thể thiết lập luận thuyết, hãy giẫm lên cành này,” rồi đi vào làng. Cứ như thế, đi từ làng này sang làng khác, họ đã đến thành Sāvatthī, cũng như vậy, họ dựng cờ hiệu diêm-phù ở cổng làng, thông báo cho những người đến, rồi đi vào trong thành.

เตน สมเยน ภควา สาวตฺถึ นิสฺสาย เชตวเน วิหรติ. อถายสฺมา สาริปุตฺโต คิลาเน ปุจฺฉนฺโต อชคฺคิตฏฺฐานํ ชคฺคนฺโต อตฺตโน กิจฺจมหนฺตตาย อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ ทิวาตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺโต คามทฺวาเร ชมฺพุธชํ ทิสฺวา, – ‘‘กิมิท’’นฺติ ทารเก ปุจฺฉิ. เต ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. เตน หิ มทฺทถาติ. น สกฺโกม, ภนฺเต, ภายามาติ. ‘‘กุมารา [Pg.171] มา ภายถ, ‘เกน อมฺหากํ ชมฺพุธโช มทฺทาปิโต’ติ วุตฺเต, พุทฺธสาวเกน สาริปุตฺตตฺเถเรน มทฺทาปิโต, วาทํ อาโรเปตุกามา เชตวเน เถรสฺส สนฺติกํ คจฺฉถาติ วเทยฺยาถา’’ติ อาห. เต เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ชมฺพุธชํ มทฺทิตฺวา ฉฑฺเฑสุํ. เถโร ปิณฺฑาย จริตฺวา วิหารํ คโต. ปริพฺพาชิกาปิ คามโต นิกฺขมิตฺวา, ‘‘อมฺหากํ ธโช เกน มทฺทาปิโต’’ติ ปุจฺฉึสุ. ทารกา ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ปริพฺพาชิกา ปุน คามํ ปวิสิตฺวา เอเกกํ วีถึ คเหตฺวา, – ‘‘พุทฺธสาวโก กิร สาริปุตฺโต นาม อมฺเหหิ สทฺธึ วาทํ กริสฺสติ, โสตุกามา นิกฺขมถา’’ติ อาโรเจสุํ. มหาชโน นิกฺขมิ, เตน สทฺธึ ปริพฺพาชิกา เชตวนํ อคมึสุ.

Vào lúc ấy, Đức Thế Tôn, nương vào thành Sāvatthī, trú tại tu viện Jetavana. Khi ấy, Tôn giả Sāriputta, trong khi hỏi thăm các vị tỳ khưu bệnh, trong khi quét dọn nơi chưa được quét dọn, do có nhiều phận sự nên đã đi vào làng để khất thực muộn hơn các vị tỳ khưu khác, và khi ở cổng làng, sau khi nhìn thấy lá cờ bằng cành trâm, đã hỏi bọn trẻ rằng: “Cái này là gì?”. Bọn chúng đã trình bày sự việc ấy. “Nếu vậy, các con hãy giẫm đạp nó đi”. “Bạch ngài, chúng con không thể, chúng con sợ”. Ngài đã nói: “Này các cậu bé, đừng sợ. Khi được hỏi: ‘Lá cờ trâm của chúng ta đã bị ai xui giẫm đạp?’, các con hãy nói rằng: ‘Đã bị Trưởng lão Sāriputta, một vị đệ tử của đức Phật, xui giẫm đạp. Nếu muốn tranh luận, hãy đến tu viện Jetavana, đến gặp Trưởng lão’”. Bọn chúng sau khi nghe lời của Trưởng lão, đã giẫm đạp và vứt bỏ lá cờ trâm. Trưởng lão sau khi đi khất thực đã trở về tu viện. Các nữ du sĩ cũng đi ra khỏi làng và đã hỏi rằng: “Lá cờ của chúng ta đã bị ai xui giẫm đạp?”. Bọn trẻ đã trình bày sự việc ấy. Các nữ du sĩ lại đi vào làng, đi qua từng con đường và loan báo rằng: “Nghe nói, vị đệ tử của đức Phật tên là Sāriputta sẽ tranh luận với chúng ta. Những ai muốn nghe, hãy đi ra”. Đám đông đã đi ra, cùng với đám đông ấy, các nữ du sĩ đã đi đến tu viện Jetavana.

เถโร – ‘‘อมฺหากํ วสนฏฺฐาเน มาตุคามสฺส อาคมนํ นาม อผาสุก’’นฺติ วิหารมชฺเฌ นิสีทิ. ปริพฺพาชิกาโย คนฺตฺวา เถรํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตุมฺเหหิ อมฺหากํ ธโช มทฺทาปิโต’’ติ? อาม, มยา มทฺทาปิโตติ. มยํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ วาทํ กริสฺสามาติ. สาธุ กโรถ, กสฺส ปุจฺฉา กสฺส วิสฺสชฺชนํ โหตูติ? ปุจฺฉา นาม อมฺหากํ ปตฺตา, ตุมฺเห ปน มาตุคามา นาม ปฐมํ ปุจฺฉถาติ อาห. ตา จตสฺโสปิ จตูสุ ทิสาสุ ฐตฺวา มาตาปิตูนํ สนฺติเก อุคฺคหิตํ วาทสหสฺสํ ปุจฺฉึสุ. เถโร ขคฺเคน กุมุทนาฬํ ฉินฺทนฺโต วิย ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ นิชฺชฏํ นิคฺคณฺฐึ กตฺวา กเถสิ, กเถตฺวา ปุน ปุจฺฉถาติ อาห. เอตฺตกเมว, ภนฺเต, มยํ ชานามาติ. เถโร อาห – ‘‘ตุมฺเหหิ วาทสหสฺสํ ปุจฺฉิตํ มยา กถิตํ, อหํ ปน เอกํ เยว ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามิ, ตํ ตุมฺเห กเถถา’’ติ. ตา เถรสฺส วิสยํ ทิสฺวา, ‘‘ปุจฺฉถ, ภนฺเต, พฺยากริสฺสามา’’ติ วตฺตุํ นาสกฺขึสุ. ‘‘วท, ภนฺเต, ชานมานา พฺยากริสฺสามา’’ติ ปุน อาหํสุ.

Vị Trưởng lão, nghĩ rằng: “Việc người nữ đến nơi ở của chúng ta là điều không thoải mái”, đã ngồi ở giữa tu viện. Các nữ du sĩ sau khi đến đã hỏi Trưởng lão rằng: “Có phải ngài đã xui giẫm đạp lá cờ của chúng tôi không?”. “Đúng vậy, do tôi xui giẫm đạp”. “Chúng tôi sẽ tranh luận với ngài”. “Tốt lắm, hãy làm đi. Ai sẽ là người hỏi, ai sẽ là người trả lời?”. Ngài nói: “Việc hỏi đã đến lượt chúng tôi, tuy nhiên, các vị là nữ nhân, hãy hỏi trước đi”. Bốn vị nữ du sĩ ấy đứng ở bốn hướng, đã hỏi một ngàn luận điểm đã học được từ cha mẹ. Vị Trưởng lão, giống như người dùng gươm cắt thân sen súng, đã giải đáp từng câu hỏi được hỏi, làm cho chúng không còn rối rắm, không còn khúc mắc. Sau khi giải đáp, ngài nói: “Hãy hỏi nữa đi”. “Bạch ngài, chúng con chỉ biết chừng ấy thôi”. Vị Trưởng lão nói: “Các vị đã hỏi một ngàn luận điểm, tôi đã giải đáp. Còn tôi, tôi sẽ chỉ hỏi một câu hỏi thôi, các vị hãy trả lời câu hỏi ấy”. Các vị ấy sau khi thấy được phạm vi (trí tuệ) của Trưởng lão, đã không thể nói rằng: “Bạch ngài, xin hãy hỏi, chúng con sẽ trả lời”. Họ lại nói rằng: “Bạch ngài, xin hãy nói. Nếu biết, chúng con sẽ trả lời”.

เถโร อยํ ปน กุลปุตฺเต ปพฺพาเชตฺวา ปฐมํ สิกฺขาเปตพฺพปญฺโหติ วตฺวา, – ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ ปุจฺฉิ. ตา เนว อนฺตํ, น โกฏึ อทฺทสํสุ. เถโร กเถถาติ อาห. น ปสฺสาม, ภนฺเตติ. ตุมฺเหหิ วาทสหสฺสํ ปุจฺฉิตํ มยา กถิตํ, มยฺหํ ตุมฺเห เอกํ ปญฺหมฺปิ กเถตุํ น สกฺโกถ, เอวํ สนฺเต กสฺส ชโย กสฺส ปราชโยติ? ตุมฺหากํ, ภนฺเต, ชโย, อมฺหากํ ปราชโยติ. อิทานิ กึ กริสฺสถาติ? ตา มาตาปิตูหิ วุตฺตวจนํ อาโรเจตฺวา, ‘‘ตุมฺหากํ สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามา’’ติ อาหํสุ. ตุมฺเห มาตุคามา นาม อมฺหากํ สนฺติเก ปพฺพชิตุํ น วฏฺฏติ, อมฺหากํ ปน สาสนํ คเหตฺวา [Pg.172] ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชถาติ. ตา สาธูติ เถรสฺส สาสนํ คเหตฺวา ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตา จ ปน อปฺปมตฺตา อาตาปินิโย หุตฺวา นจิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.

Vị Trưởng lão, sau khi nói rằng: “Đây là câu hỏi nên được dạy trước tiên sau khi cho các thiện nam tử xuất gia”, đã hỏi: “Cái gì gọi là một?”. Các vị ấy đã không thấy được điểm cuối, không thấy được điểm đầu. Vị Trưởng lão nói: “Hãy trả lời đi”. “Bạch ngài, chúng con không thấy”. “Các vị đã hỏi một ngàn luận điểm, tôi đã giải đáp. Các vị không thể trả lời dù chỉ một câu hỏi của tôi. Khi như vậy, ai là người thắng, ai là người thua?”. “Bạch ngài, ngài là người thắng, chúng con là người thua”. “Bây giờ các vị sẽ làm gì?”. Các vị ấy sau khi trình bày lại lời đã được cha mẹ nói, đã thưa rằng: “Chúng con sẽ xuất gia nơi ngài”. “Các vị là nữ nhân, không thích hợp để xuất gia nơi chúng tôi. Tuy nhiên, hãy mang theo lời nhắn của chúng tôi, đến trú xứ của các tỳ khưu ni và xuất gia”. Các vị ấy, “Lành thay”, sau khi nhận lấy lời nhắn của Trưởng lão, đã đến nơi chúng tỳ khưu ni và xuất gia. Và sau khi xuất gia, trở thành những người không dể duôi, có sự tinh cần, không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán quả.

อยํ สจฺจโก ตาสํ จตุนฺนมฺปิ กนิฏฺฐภาติโก. ตาหิ จตูหิปิ อุตฺตริตรปญฺโญ, มาตาปิตูนมฺปิ สนฺติกา วาทสหสฺสํ, ตโต พหุตรญฺจ พาหิรสมยํ อุคฺคเหตฺวา กตฺถจิ อคนฺตฺวา ราชทารเก สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺโต ตตฺเถว เวสาลิยํ วสติ, ปญฺญาย อติปูริตตฺตา กุจฺฉิ เม ภิชฺเชยฺยาติ ภีโต อยปฏฺเฏน กุจฺฉึ ปริกฺขิปิตฺวา จรติ, อิมํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต’’ติ.

Saccaka này là em trai út của bốn vị nữ ấy. Y có trí tuệ vượt trội hơn cả bốn vị nữ ấy, đã học một ngàn luận điểm từ nơi cha mẹ, và nhiều ngoại giáo hơn thế nữa, không đi đến nơi nào khác, sống ngay tại Vesālī ấy trong khi dạy nghề cho các hoàng tử. Do trí tuệ quá sung mãn, y sợ rằng: “Bụng của ta sẽ vỡ”, nên đi lại với một tấm sắt quấn quanh bụng. Liên quan đến điều này, đã được nói là “Saccaka, con của Nigaṇṭha”.

ภสฺสปฺปวาทโกติ ภสฺสํ วุจฺจติ กถามคฺโค, ตํ ปวทติ กเถตีติ ภสฺสปฺปวาทโก. ปณฺฑิตวาโทติ อหํ ปณฺฑิโตติ เอวํ วาโท. สาธุสมฺมโต พหุชนสฺสาติ ยํ ยํ นกฺขตฺตจาเรน อาทิสติ, ตํ ตํ เยภุยฺเยน ตเถว โหติ, ตสฺมา อยํ สาธุลทฺธิโก ภทฺทโกติ เอวํ สมฺมโต มหาชนสฺส. วาเทน วาทํ สมารทฺโธติ กถามคฺเคน โทสํ อาโรปิโต. อายสฺมา อสฺสชีติ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส อาจริโย อสฺสชิตฺเถโร. ชงฺฆาวิหารํ อนุจงฺกมมาโนติ ตโต ตโต ลิจฺฉวิราชเคหโต ตํ ตํ เคหํ คมนตฺถาย อนุจงฺกมมาโน. เยนายสฺมา อสฺสชิ เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? สมยชานนตฺถํ.

Về “bhassappavādako”: “Bhassa” được gọi là dòng chảy của cuộc nói chuyện; người nói, người trình bày điều đó được gọi là “bhassappavādako”. Về “paṇḍitavādo”: có chủ trương rằng: “Ta là bậc trí”. Về “sādhusammato bahujanassa”: Bất cứ điều gì y tiên đoán bằng sự chuyển động của các vì sao, điều đó phần lớn xảy ra đúng như vậy; do đó, y được đám đông công nhận rằng: “Người này có quan điểm tốt, là người tốt”. Về “vādena vādaṃ samāraddho”: đã bị quy lỗi qua dòng chảy của cuộc nói chuyện. Về “Tôn giả Assaji”: là Trưởng lão Assaji, thầy của Trưởng lão Sāriputta. Về “jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno”: đi kinh hành từ nhà của vị vua Licchavi này đến nhà của vị vua Licchavi kia để đi đến đó. Về “đã đi đến gặp Tôn giả Assaji”: Tại sao lại đến gặp? Với mục đích để biết giáo lý.

เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ ‘สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ อาโรเปสฺสามี’ติ อาหิณฺฑามิ, ‘สมยํ ปนสฺส น ชานามี’ติ น อาโรเปสึ. ปรสฺส หิ สมยํ ญตฺวา อาโรปิโต วาโท สฺวาโรปิโต นาม โหติ. อยํ ปน สมณสฺส โคตมสฺส สาวโก ปญฺญายติ อสฺสชิตฺเถโร; โส อตฺตโน สตฺถุ สมเย โกวิโท, เอตาหํ ปุจฺฉิตฺวา กถํ ปติฏฺฐาเปตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ. ตสฺมา อุปสงฺกมิ. วิเนตีติ กถํ วิเนติ, กถํ สิกฺขาเปตีติ ปุจฺฉติ. เถโร ปน ยสฺมา ทุกฺขนฺติ วุตฺเต อุปารมฺภสฺส โอกาโส โหติ, มคฺคผลานิปิ ปริยาเยน ทุกฺขนฺติ อาคตานิ, อยญฺจ ทุกฺขนฺติ วุตฺเต เถรํ ปุจฺเฉยฺย – ‘‘โภ อสฺสชิ, กิมตฺถํ ตุมฺเห ปพฺพชิตา’’ติ. ตโต ‘‘มคฺคผลตฺถายา’’ติ วุตฺเต, – ‘‘นยิทํ, โภ อสฺสชิ, ตุมฺหากํ สาสนํ นาม, มหาอาฆาตนํ นาเมตํ, นิรยุสฺสโท นาเมส, นตฺถิ ตุมฺหากํ สุขาสา, อุฏฺฐายุฏฺฐาย ทุกฺขเมว ชิราเปนฺตา อาหิณฺฑถา’’ติ โทสํ อาโรเปยฺย, ตสฺมา [Pg.173] ปรวาทิสฺส ปริยายกถํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ยถา เอส อปฺปติฏฺโฐ โหติ, เอวมสฺส นิปฺปริยายกถํ กเถสฺสามีติ จินฺเตตฺวา, ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจ’’นฺติ อิมํ อนิจฺจานตฺตวเสเนว กถํ กเถติ. ทุสฺสุตนฺติ โสตุํ อยุตฺตํ.

Dường như vị ấy đã khởi lên ý nghĩ như vầy: “Ta đi loanh quanh với ý định ‘ta sẽ chất vấn giáo lý của sa-môn Gotama,’ nhưng ta đã không chất vấn vì nghĩ rằng ‘ta không biết giáo lý của vị ấy.’ Thật vậy, sự chất vấn được thực hiện sau khi đã biết giáo lý của người khác mới được gọi là sự chất vấn đúng đắn. Vị này, trưởng lão Assaji, được biết là đệ tử của sa-môn Gotama; vị ấy thông thạo giáo lý của bậc đạo sư của mình. Sau khi hỏi vị này và xác lập lời nói, ta sẽ chất vấn giáo lý của sa-môn Gotama.” Do đó, vị ấy đã đi đến. (Câu) ‘vineti’ có nghĩa là hỏi rằng: “Vị ấy rèn luyện như thế nào, vị ấy chỉ dạy như thế nào?” Vị trưởng lão, vì khi nói đến ‘khổ,’ sẽ có cơ hội để chỉ trích, và ngay cả đạo và quả cũng được nói là khổ theo nghĩa bóng, và vị này, khi nghe nói đến ‘khổ,’ có thể hỏi vị trưởng lão: “Thưa ngài Assaji, các ngài xuất gia vì mục đích gì?” Sau đó, khi được trả lời: “Vì mục đích đạo và quả,” (vị ấy có thể nói): “Thưa ngài Assaji, đây không phải là giáo pháp của các ngài, đây là một lò sát sinh lớn, đây là nguồn gốc của địa ngục, các ngài không có hy vọng vào hạnh phúc, các ngài đi lang thang, nỗ lực và gắng sức chỉ để làm hao mòn khổ đau,” và có thể quy tội. Do đó, không nên nói chuyện một cách ẩn dụ với người có khuynh hướng chỉ trích. Nghĩ rằng: “Ta sẽ nói một cách trực tiếp để vị này không có chỗ đứng,” vị ấy đã nói bài pháp này về ‘sắc, này các tỳ-khưu, là vô thường’ chỉ theo khía cạnh vô thường và vô ngã. ‘Dussutaṃ’ có nghĩa là không thích hợp để nghe.

๓๕๔. สนฺถาคาเรติ ราชกุลานํ อตฺถานุสาสนสนฺถาคารสาลายํ. เยน เต ลิจฺฉวี เตนุปสงฺกมีติ เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ ปุพฺเพ สมยํ อชานนภาเวน สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ น อาโรเปสึ, อิทานิ ปนสฺส มหาสาวเกน กถิตํ สมยํ ชานามิ, อิเม จ มม อนฺเตวาสิกา ปญฺจสตา ลิจฺฉวี สนฺนิปติตา. เอเตหิ สทฺธึ คนฺตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ ตสฺมา อุปสงฺกมิ. ญาตญฺญตเรนาติ ญาเตสุ อภิญฺญาเตสุ ปญฺจวคฺคิยตฺเถเรสุ อญฺญตเรน. ปติฏฺฐิตนฺติ ยถา เตน ปติฏฺฐิตํ. สเจ เอวํ ปติฏฺฐิสฺสติ, อถ ปน อญฺญเทว วกฺขติ, ตตฺร มยา กึ สกฺกา กาตุนฺติ อิทาเนว ปิฏฺฐึ ปริวตฺเตนฺโต อาห. อากฑฺเฒยฺยาติ อตฺตโน อภิมุขํ กฑฺเฒยฺย. ปริกฑฺเฒยฺยาติ ปุรโต ปฏิปณาเมยฺย. สมฺปริกฑฺเฒยฺยาติ กาเลน อากฑฺเฒยฺย, กาเลน ปริกฑฺเฒยฺย. โสณฺฑิกากิลญฺชนฺติ สุราฆเร ปิฏฺฐกิลญฺชํ. โสณฺฑิกาธุตฺโตติ สุราธุตฺโต. วาลํ กณฺเณ คเหตฺวาติ สุราปริสฺสาวนตฺถวิกํ โธวิตุกาโม กสฏนิธุนนตฺถํ อุโภสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา. โอธุเนยฺยาติ อโธมุขํ กตฺวา ธุเนยฺย. นิทฺธุเนยฺยาติ อุทฺธํมุขํ กตฺวา ธุเนยฺย. นิปฺโผเฏยฺยาติ ปุนปฺปุนํ ปปฺโผเฏยฺย. สาณโธวิกํ นามาติ เอตฺถ มนุสฺสา สาณสาฏกกรณตฺถํ สาณวาเก คเหตฺวา มุฏฺฐึ มุฏฺฐึ พนฺธิตฺวา อุทเก ปกฺขิปนฺติ. เต ตติยทิวเส สุฏฺฐุ กิลินฺนา โหนฺติ. อถ มนุสฺสา อมฺพิลยาคุสุราทีนิ อาทาย ตตฺถ คนฺตฺวา สาณมุฏฺฐึ คเหตฺวา, ทกฺขิณโต วามโต สมฺมุขา จาติ ตีสุ ผลเกสุ สกึ ทกฺขิณผลเก, สกึ วามผลเก, สกึ สมฺมุขผลเก ปหรนฺตา อมฺพิลยาคุสุราทีนิ ภุญฺชนฺตา ปิวนฺตา ขาทนฺตา โธวนฺติ. มหนฺตา กีฬา โหติ. รญฺโญ นาโค ตํ กีฬํ ทิสฺวา คมฺภีรํ อุทกํ อนุปวิสิตฺวา โสณฺฑาย อุทกํ คเหตฺวา สกึ กุมฺเภ สกึ ปิฏฺฐิยํ สกึ อุโภสุ ปสฺเสสุ สกึ อนฺตรสตฺถิยํ ปกฺขิปนฺโต กีฬิตฺถ. ตทุปาทาย ตํ กีฬิตชาตํ สาณโธวิกํ นาม วุจฺจติ[Pg.174], ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สาณโธวิกํ นาม กีฬิตชาตํ กีฬตี’’ติ. กึ โส ภวมาโน สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต, โย ภควโต วาทํ อาโรเปสฺสตีติ โย สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต ภควโต วาทํ อาโรเปสฺสติ, โส กึ ภวมาโน กึ ยกฺโข ภวมาโน อุทาหุ อินฺโท, อุทาหุ พฺรหฺมา ภวมาโน ภควโต วาทํ อาโรเปสฺสติ? น หิ สกฺกา ปกติมนุสฺเสน ภควโต วาทํ อาโรเปตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย.

354. ‘Santhāgāra’ có nghĩa là trong hội trường nghị sự để quản lý công việc của các dòng dõi hoàng tộc. (Câu) ‘Yena te licchavī tenupasaṅkami’ có nghĩa là dường như vị ấy đã khởi lên ý nghĩ như vầy: “Trước đây, do không biết giáo lý, ta đã không chất vấn giáo lý của sa-môn Gotama. Nhưng bây giờ, ta đã biết giáo lý do vị đại đệ tử của ngài thuyết giảng, và năm trăm vị Licchavi này, là đệ tử của ta, cũng đã tụ họp. Ta sẽ cùng họ đi đến và chất vấn giáo lý của sa-môn Gotama.” Do đó, vị ấy đã đi đến. ‘Ñātaññatarena’ có nghĩa là bởi một vị trong số năm vị trưởng lão nổi tiếng, lừng danh. ‘Patiṭṭhitaṃ’ có nghĩa là như đã được vị ấy xác lập. (Câu) ‘Sace evaṃ patiṭṭhissati, atha pana aññadeva vakkhati, tatra mayā kiṃ sakkā kātuṃ’ có nghĩa là (nghĩ rằng): “Nếu ngài xác lập như vậy, nhưng nếu ngài nói điều gì khác, thì ta có thể làm gì được đây?” và nói như vậy trong khi đã quay lưng lại. ‘Ākaḍḍheyya’ có nghĩa là kéo về phía mình. ‘Parikaḍḍheyya’ có nghĩa là đẩy về phía trước. ‘Samparikaḍḍheyya’ có nghĩa là lúc thì kéo, lúc thì đẩy. ‘Soṇḍikākilañjaṃ’ có nghĩa là bánh bột trong lò rượu. ‘Soṇḍikādhutto’ có nghĩa là kẻ nghiện rượu. ‘Vālaṃ kaṇṇe gahetvā’ có nghĩa là một kẻ nghiện rượu muốn giặt tấm lọc rượu, cầm lấy hai đầu để giũ sạch cặn. ‘Odhuneyya’ có nghĩa là giũ xuống, chúc đầu xuống. ‘Niddhuneyya’ có nghĩa là giũ lên, ngửa đầu lên. ‘Nipphoṭeyya’ có nghĩa là đập đi đập lại. ‘Sāṇadhovikaṃ nāma’ có nghĩa là ở đây, người ta lấy thân cây gai để làm vải gai, bó lại từng bó rồi ngâm trong nước. Đến ngày thứ ba, chúng đã mềm nhũn. Bấy giờ, người ta mang cháo chua, rượu, v.v., đến đó, lấy một bó gai, và giặt bằng cách đập lên ba tấm ván – một lần lên tấm ván bên phải, một lần lên tấm ván bên trái, một lần lên tấm ván phía trước – trong khi ăn, uống, nhai cháo chua, v.v. Đó là một trò vui lớn. Con voi của vua thấy trò vui đó, liền đi xuống vùng nước sâu, dùng vòi lấy nước, lúc thì phun lên đầu, lúc thì lên lưng, lúc thì lên hai bên hông, lúc thì vào giữa hai đùi, và vui đùa. Dựa vào đó, loại trò chơi đó được gọi là ‘giặt gai.’ Liên quan đến điều đó, có câu nói: “Chơi trò chơi gọi là giặt gai.” (Câu) ‘Kiṃ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo bhagavato vādaṃ āropessatīti’ có nghĩa là: Saccaka, con trai của Nigaṇṭha, người sẽ chất vấn giáo lý của Đức Thế Tôn, là hạng chúng sanh nào vậy? Phải chăng y là một dạ-xoa, hay là Đế-thích, hay là Phạm-thiên mà lại có thể chất vấn giáo lý của Đức Thế Tôn? Một người phàm không thể nào chất vấn giáo lý của Đức Thế Tôn được. Đây là ý nghĩa ở đây.

๓๕๕. เตน โข ปน สมเยนาติ ยสฺมึ สมเย สจฺจโก อารามํ ปาวิสิ, ตสฺมึ. กิสฺมึ ปน สมเย ปาวิสีติ? มหามชฺฌนฺหิกสมเย. กสฺมา ปน ตสฺมึ สมเย จงฺกมนฺตีติ? ปณีตโภชนปจฺจยสฺส ถินมิทฺธสฺส วิโนทนตฺถํ. ทิวาปธานิกา วา เต. ตาทิสานญฺหิ ปจฺฉาภตฺตํ จงฺกมิตฺวา นฺหตฺวา สรีรํ อุตุํ คณฺหาเปตฺวา นิสชฺช สมณธมฺมํ กโรนฺตานํ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. เยน เต ภิกฺขูติ โส กิร กุหึ สมโณ โคตโมติ ปริเวณโต ปริเวณํ คนฺตฺวา ปุจฺฉิตฺวา ปวิสิสฺสามีติ วิโลเกนฺโต อรญฺเญ หตฺถี วิย จงฺกเม จงฺกมมาเน ปํสุกูลิกภิกฺขู ทิสฺวา เตสํ สนฺติกํ อคมาสิ. ตํ สนฺธาย, ‘‘เยน เต ภิกฺขู’’ติอาทิ วุตฺตํ. กหํ นุ โข, โภติ กตรสฺมึ อาวาเส วา มณฺฑเป วาติ อตฺโถ. เอส, อคฺคิเวสฺสน, ภควาติ ตทา กิร ภควา ปจฺจูสกาเล มหากรุณา สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ สพฺพญฺญุตญฺญาณชาลํ ปตฺถริตฺวา โพธเนยฺยสตฺตํ โอโลเกนฺโต อทฺทส – ‘‘สฺเว สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต มหตึ ลิจฺฉวิปริสํ คเหตฺวา มม วาทํ อาโรเปตุกาโม อาคมิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร เวสาลิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต มหาปริสาย นิสีทิตุํ สุขฏฺฐาเน นิสีทิสฺสามีติ คนฺธกุฏึ อปวิสิตฺวา มหาวเน อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสีทิ. เต ภิกฺขู ภควโต วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อาคตา, สจฺจเกน ปุฏฺฐา ทูเร นิสินฺนํ ภควนฺตํ ทสฺเสนฺตา, ‘‘เอส อคฺคิเวสฺสน ภควา’’ติ อาหํสุ.

355. Vào lúc ấy có nghĩa là vào lúc mà Saccaka đi vào ngôi tịnh xá. Vào lúc nào? Vào lúc giữa trưa. Tại sao (các vị tỳ khưu) lại đi kinh hành vào lúc ấy? Để xua tan cơn buồn ngủ dã dượi do dùng vật thực ngon. Hoặc các vị ấy là những người tinh cần vào ban ngày. Thật vậy, đối với những vị như thế, sau bữa ăn, sau khi đi kinh hành, tắm rửa, làm cho thân thể ấm áp, rồi ngồi xuống thực hành sa-môn pháp, tâm trở nên nhất tâm. Về câu ‘nơi các vị tỳ khưu ấy,’ nghe nói rằng Saccaka, trong khi tìm kiếm ‘Sa-môn Gotama ở đâu?’ đi từ tịnh xá này đến tịnh xá khác, hỏi han, và nghĩ ‘ta sẽ đi vào,’ đã thấy các vị tỳ khưu mặc y phấn tảo đang đi kinh hành trên đường kinh hành giống như voi trong rừng, và đã đi đến gần các vị ấy. Nhắm đến điều đó, câu ‘nơi các vị tỳ khưu ấy’ v.v... đã được nói. Thưa ngài, ở đâu vậy? có nghĩa là ở trú xứ nào hay ở giảng đường nào. Này Aggivessana, đây là Đức Thế Tôn. Nghe nói, vào lúc ấy, Đức Thế Tôn vào lúc rạng đông, sau khi nhập đại bi định, đã rải lưới toàn tri trí trong mười ngàn thế giới, và trong khi tìm kiếm chúng sanh đáng được giác ngộ, đã thấy: ‘Ngày mai, Saccaka, con của Nigaṇṭha, dẫn theo một hội chúng đông đảo người Licchavi, sẽ đến với ý muốn áp đặt quan điểm của mình lên ta.’ Vì vậy, từ sáng sớm, sau khi chăm sóc thân thể, cùng với Tăng chúng tỳ khưu đi khất thực ở Vesālī, sau khi trở về từ chuyến khất thực, với ý nghĩ ‘ta sẽ ngồi ở một nơi thoải mái để hội chúng đông đảo ngồi,’ ngài đã không vào hương thất mà ngồi an trú ban ngày dưới một gốc cây trong Đại Lâm. Các vị tỳ khưu ấy, sau khi đã thực hiện phận sự đối với Đức Thế Tôn và trở về, khi được Saccaka hỏi, đã chỉ Đức Thế Tôn đang ngồi ở xa và nói: ‘Này Aggivessana, đây là Đức Thế Tôn.’

มหติยา ลิจฺฉวิปริสาย สทฺธินฺติ เหฏฺฐา ปญฺจมตฺเตหิ ลิจฺฉวิสเตหิ ปริวุโตติ วุตฺตํ. เต เอตสฺส อนฺเตวาสิกาเยว, อนฺโตเวสาลิยํ ปน สจฺจโก ปญฺจมตฺตานิ ลิจฺฉวิราชสตานิ คเหตฺวา, ‘‘วาทตฺถิโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺโต’’ติ สุตฺวา ทฺวินฺนํ ปณฺฑิตานํ กถาสลฺลาปํ โสสฺสามาติ [Pg.175] เยภุยฺเยน มนุสฺสา นิกฺขนฺตา, เอวํ สา ปริสา มหตี อปริจฺฉินฺนคณนา อโหสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อญฺชลึ ปณาเมตฺวาติ เอเต อุภโตปกฺขิกา, เต เอวํ จินฺเตสุํ – ‘‘สเจ โน มิจฺฉาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ, ‘กสฺมา ตุมฺเห สมณํ โคตมํ วนฺทิตฺถา’ติ, เตสํ, ‘กึ อญฺชลิมตฺตกรเณนปิ วนฺทิตํ โหตี’ติ วกฺขาม. สเจ โน สมฺมาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ, ‘กสฺมา ภควนฺตํ น วนฺทิตฺถา’ติ, ‘กึ สีเสน ภูมึ ปหรนฺเตเนว วนฺทิตํ โหติ, นนุ อญฺชลิกมฺมมฺปิ วนฺทนา เอวา’ติ วกฺขามา’’ติ. นาม โคตฺตนฺติ, โภ โคตม, อหํ อสุกสฺส ปุตฺโต ทตฺโต นาม มิตฺโต นาม อิธ อาคโตติ วทนฺตา นามํ สาเวนฺติ นาม. โภ โคตม, อหํ วาสิฏฺโฐ นาม กจฺจาโน นาม อิธ อาคโตติ วทนฺตา โคตฺตํ สาเวนฺติ นาม. เอเต กิร ทลิทฺทา ชิณฺณกุลปุตฺตา ปริสมชฺเฌ นามโคตฺตวเสน ปากฏา ภวิสฺสามาติ เอวํ อกํสุ. เย ปน ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ, เต เกราฏิกา เจว อนฺธพาลา จ. ตตฺถ เกราฏิกา, ‘‘เอกํ ทฺเว กถาสลฺลาเป กโรนฺโต วิสฺสาสิโก โหติ, อถ วิสฺสาเส สติ เอกํ ทฺเว ภิกฺขา อทาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ ตโต อตฺตานํ โมเจนฺตา ตุณฺหี นิสีทนฺติ. อนฺธพาลา อญฺญาณตาเยว อวกฺขิตฺตมตฺติกาปิณฺโฑ วิย ยตฺถ กตฺถจิ ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ.

Cùng với hội chúng đông đảo người Licchavi: Trước đây đã nói rằng ông được vây quanh bởi khoảng năm trăm người Licchavi. Những người này chính là đệ tử của ông ta. Nhưng ở trong thành Vesālī, khi nghe tin ‘Saccaka, dẫn theo khoảng năm trăm vị vương tử Licchavi, đang đến gần Đức Thế Tôn để tranh luận,’ phần lớn dân chúng đã đi ra với ý nghĩ ‘chúng ta sẽ nghe cuộc đàm luận của hai vị học giả.’ Như vậy, hội chúng ấy đã trở nên đông đảo, không thể đếm xuể. Nhắm đến điều đó, câu này đã được nói. Về việc chắp tay: Những người này thuộc cả hai phe. Họ đã suy nghĩ như vầy: ‘Nếu những người tà kiến chất vấn chúng ta: “Tại sao các ông lại đảnh lễ Sa-môn Gotama?”, chúng ta sẽ nói với họ: “Chẳng lẽ chỉ chắp tay thôi cũng gọi là đảnh lễ sao?” Nếu những người chánh kiến chất vấn chúng ta: “Tại sao các ông không đảnh lễ Đức Thế Tôn?”, chúng ta sẽ nói: “Chẳng lẽ chỉ có cúi đầu chạm đất mới là đảnh lễ sao? Chẳng phải hành động chắp tay cũng là đảnh lễ hay sao?”’ Về tên và họ: Những người nói: ‘Thưa ngài Gotama, tôi là con của người tên là..., tên là Datta, tên là Mitta, đã đến đây’ được gọi là đang xưng tên. Những người nói: ‘Thưa ngài Gotama, tôi thuộc dòng Vāsiṭṭha, tôi thuộc dòng Kaccāna, đã đến đây’ được gọi là đang xưng họ. Nghe nói rằng những người này là những thiện nam tử nghèo khó, già cả, đã làm như vậy với ý nghĩ ‘chúng ta sẽ được biết đến giữa hội chúng qua tên và họ.’ Còn những người ngồi im lặng, họ là những kẻ xảo quyệt và những kẻ ngu si mù quáng. Trong số đó, những kẻ xảo quyệt ngồi im lặng, tự giải thoát mình khỏi (nghĩa vụ) đó, với ý nghĩ: ‘Khi trò chuyện một hai lần, người ta trở nên thân quen, và khi đã thân quen, không cúng dường một hai phần vật thực là không phải lẽ.’ Những kẻ ngu si mù quáng, do sự vô minh, ngồi im lặng bất cứ đâu như một cục đất sét bị ném đi.

๓๕๖. กิญฺจิเทว เทสนฺติ กญฺจิ โอกาสํ กิญฺจิ การณํ, อถสฺส ภควา ปญฺหปุจฺฉเน อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห – ปุจฺฉ, อคฺคิเวสฺสน, ยทากงฺขสีติ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘ปุจฺฉ ยทิ อากงฺขสิ, น เม ปญฺหวิสฺสชฺชเน ภาโร อตฺถิ’’. อถ วา ‘‘ปุจฺฉ ยํ อากงฺขสิ, สพฺพํ เต วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ อสาธารณํ ปจฺเจกพุทฺธอคฺคสาวมหาสาวเกหิ. เต หิ ยทากงฺขสีติ น วทนฺติ, สุตฺวา เวทิสฺสามาติ วทนฺติ. พุทฺธา ปน ‘‘ปุจฺฉาวุโส, ยทากงฺขสี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๗) วา, ‘‘ปุจฺฉ, มหาราช, ยทากงฺขสี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๒) วา,

356. Một vài nơi nào đó có nghĩa là một cơ hội nào đó, một lý do nào đó. Khi ấy, Đức Thế Tôn, muốn khuyến khích ông ta trong việc đặt câu hỏi, đã nói: ‘Này Aggivessana, hãy hỏi bất cứ điều gì ông muốn.’ Ý nghĩa của câu đó là: ‘Hãy hỏi nếu ông muốn, đối với ta không có gánh nặng nào trong việc trả lời câu hỏi.’ Hoặc là: ‘Hãy hỏi điều gì ông mong muốn, ta sẽ trả lời tất cả cho ông.’ Như vậy, Ngài đã đưa ra lời mời với toàn tri trí, một điều không chung với các vị Phật Độc Giác, Thượng thủ Thinh văn và Đại Thinh văn. Thật vậy, các vị ấy không nói ‘hãy hỏi bất cứ điều gì ông muốn,’ mà nói ‘sau khi nghe, chúng tôi sẽ biết.’ Còn các vị Phật thì nói ‘Này hiền giả, hãy hỏi bất cứ điều gì ông muốn’ hoặc ‘Này Đại vương, hãy hỏi bất cứ điều gì ngài muốn,’

‘‘ปุจฺฉ วาสว มํ ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสิ;

ตสฺส ตสฺเสว ปญฺหสฺส, อหํ อนฺตํ กโรมิ เต’’ อิติ. (ที. นิ. ๒.๓๕๖) วา,

hoặc: ‘Này Vāsava, hãy hỏi ta câu hỏi, Bất cứ điều gì trong tâm ông mong muốn; Đối với mỗi câu hỏi ấy, Ta sẽ giải quyết rốt ráo cho ông.’

‘‘เตน หิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉ ยทากงฺขสี’’ติ (ม. นิ. ๓.๘๕) วา,

hoặc: ‘Vậy thì, này tỳ khưu, ông hãy ngồi vào chỗ của mình rồi hỏi bất cứ điều gì ông muốn,’

‘‘พาวริสฺส [Pg.176] จ ตุยฺหํ วา, สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ;

กตาวกาสา ปุจฺฉวฺโห, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉถา’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๓๖) วา,

hoặc: ‘Của Bāvari và của các ông, Tất cả mọi nghi ngờ của tất cả mọi người; Đã được cho phép, các ông hãy hỏi, Bất cứ điều gì trong tâm các ông mong muốn,’

‘‘ปุจฺฉ มํ สภิย ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสิ;

ตสฺส ตสฺเสว ปญฺหสฺส, อหํ อนฺตํ กโรมิ เต’’ อิติ. (สุ. นิ. ๕๑๗) วา –

hoặc: ‘Này Sabhiya, hãy hỏi ta câu hỏi, Bất cứ điều gì trong tâm ông mong muốn; Đối với mỗi câu hỏi ấy, Ta sẽ giải quyết rốt ráo cho ông.’

เตสํ เตสํ ยกฺขนรินฺทเทวสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกานํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรนฺติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ ภควา พุทฺธภูมึ ปตฺวา เอตํ ปวารณํ ปวาเรยฺย. โย โพธิสตฺตภูมิยํ ปเทสญาเณปิ ฐิโต

đã đưa ra lời mời với toàn tri trí cho các vị dạ-xoa, vua người, thiên nhân, sa-môn, bà-la-môn, du sĩ này hay kia. Và điều này không có gì đáng ngạc nhiên, khi Đức Thế Tôn, đã đạt đến Phật địa, lại đưa ra lời mời này. Vị nào, ngay cả khi đang ở trong Bồ-tát địa và chỉ có trí tuệ cục bộ,

‘‘โกณฺฑญฺญ ปญฺหานิ วิยากโรหิ,ยาจนฺติ ตํ อิสโย สาธุรูปา;

โกณฺฑญฺญ เอโส มนุเชสุ ธมฺโม,ยํ วุทฺธมาคจฺฉติ เอส ภาโร’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๐) –

‘Này Koṇḍañña, hãy giải đáp các câu hỏi, Các vị ẩn sĩ thiện lành đang thỉnh cầu ngài; Này Koṇḍañña, đây là quy luật giữa loài người, Rằng gánh nặng này đến với người trưởng thượng.’

เอวํ สกฺกาทีนํ อตฺถาย อิสีหิ ยาจิโต

Như vậy, được các vị ẩn sĩ thỉnh cầu vì lợi ích của chư vị như Sakka.

‘‘กตาวกาสา ปุจฺฉนฺตุ โภนฺโต,ยํ กิญฺจิ ปญฺหํ มนสาภิปตฺถิตํ;

อหญฺหิ ตํ ตํ โว วิยากริสฺสํ,ญตฺวา สยํ โลกมิมํ ปรญฺจา’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๑);

“Chư hiền đã được cho phép, hãy hỏi bất cứ câu hỏi nào được mong mỏi trong tâm. Quả thật, sau khi tự mình biết rõ đời này và đời sau, ta sẽ giải đáp câu hỏi ấy cho các vị.”

เอวํ สรภงฺคกาเล, สมฺภวชาตเก จ สกลชมฺพุทีปํ ติกฺขตฺตุํ วิจริตฺวา ปญฺหานํ อนฺตกรํ อทิสฺวา สุจิรเตน พฺราหฺมเณน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ โอกาเส การิเต, ชาติยา สตฺตวสฺโส รถิกายํ ปํสุํ กีฬนฺโต ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อนฺตรวีถิยํ นิสินฺโนว –

Như vậy, vào thời Sarabhaṅga và trong bổn sanh Sambhava, sau khi bà-la-môn tên Sucirata đi khắp toàn cõi Diêm-phù-đề ba lần mà không tìm thấy người có thể giải quyết rốt ráo các câu hỏi, khi được vị ấy hỏi và cơ hội được tạo ra, (vị Bồ-tát) lúc ấy mới bảy tuổi, đang chơi với bụi đất trên đường, đã khoanh chân kiết-già và ngồi ngay giữa đường –

‘‘ตคฺฆ เต อหมกฺขิสฺสํ, ยถาปิ กุสโล ตถา;

ราชา จ โข ตํ ชานาติ, ยทิ กาหติ วา น วา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๑๗๒) –

“Chắc chắn ta sẽ nói cho ngài, giống như một người thiện xảo vậy. Và chắc chắn đức vua biết điều đó, dù ngài sẽ làm hay không.” –

สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ.

Ngài đã thỉnh mời bằng sự thỉnh mời của bậc Toàn Giác.

เอวํ ภควตา สพฺพญฺญุปวารณาย ปวาริตาย อตฺตมโน ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต, ‘‘กถํ ปน, โภ โคตมา’’ติอาทิมาห.

Như vậy, khi được Đức Thế Tôn thỉnh mời bằng sự thỉnh mời của bậc Toàn Giác, (Saccaka) với tâm hoan hỷ, muốn hỏi câu hỏi, đã nói những lời bắt đầu bằng: “Thưa Tôn giả Gotama, thế nào?”.

อถสฺส [Pg.177] ภควา, ‘‘ปสฺสถ, โภ, อญฺญํ สาวเกน กถิตํ, อญฺญํ สตฺถา กเถติ, นนุ มยา ปฏิกจฺเจว วุตฺตํ, ‘สเจ ตถา ปติฏฺฐิสฺสติ, ยถาสฺส สาวเกน ปติฏฺฐิตํ, เอวาหํ วาทํ อาโรเปสฺสามี’ติ. อยํ ปน อญฺญเมว กเถติ, ตตฺถ กึ มยา สกฺกา กาตุ’’นฺติ เอวํ นิคณฺฐสฺส วจโนกาโส มา โหตูติ เหฏฺฐา อสฺสชิตฺเถเรน กถิตนิยาเมเนว กเถนฺโต, เอวํ โข อหํ, อคฺคิเวสฺสนาติอาทิมาห. อุปมา มํ, โภ โคตม, ปฏิภาตีติ, โภ โคตม, มยฺหํ เอกา อุปมา อุปฏฺฐาติ, อาหรามิ ตํ อุปมนฺติ วทติ. ปฏิภาตุ ตํ, อคฺคิเวสฺสนาติ อุปฏฺฐาตุ เต, อคฺคิเวสฺสน, อาหร ตํ อุปมํ วิสตฺโถติ ภควา อโวจ. พลกรณียาติ พาหุพเลน กตฺตพฺพา กสิวาณิชฺชาทิกา กมฺมนฺตา. รูปตฺตายํ ปุริสปุคฺคโลติ รูปํ อตฺตา อสฺสาติ รูปตฺตา, รูปํ อตฺตาติ คเหตฺวา ฐิตปุคฺคลํ ทีเปติ. รูเป ปติฏฺฐายาติ ตสฺมึ อตฺตาติ คหิตรูเป ปติฏฺฐหิตฺวา. ปุญฺญํ วา อปุญฺญํ วา ปสวตีติ กุสลํ วา อกุสลํ วา ปฏิลภติ. เวทนตฺตาทีสุปิ เอเสว นโย. อิมินา กึ ทีเปติ? อิเม ปญฺจกฺขนฺธา อิเมสํ สตฺตานํ ปถวี วิย ปติฏฺฐา, เต อิเมสุ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปติฏฺฐาย กุสลากุสลกมฺมํ นาม อายูหนฺติ. ตุมฺเห เอวรูปํ วิชฺชมานเมว อตฺตานํ ปฏิเสเธนฺโต ปญฺจกฺขนฺธา อนตฺตาติ ทีเปถาติ อติวิย สการณํ กตฺวา อุปมํ อาหริ. อิมินา จ นิคณฺเฐน อาหฏโอปมฺมํ นิยตเมว, สพฺพญฺญุพุทฺธโต อญฺโญ ตสฺส กถํ ฉินฺทิตฺวา วาเท โทสํ ทาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ทุวิธา หิ ปุคฺคลา พุทฺธเวเนยฺยา จ สาวกเวเนยฺยา จ. สาวกเวเนยฺเย สาวกาปิ วิเนนฺติ พุทฺธาปิ. พุทฺธเวเนยฺเย ปน สาวกา วิเนตุํ น สกฺโกนฺติ, พุทฺธาว วิเนนฺติ. อยมฺปิ นิคณฺโฐ พุทฺธเวเนยฺโย, ตสฺมา เอตสฺส วาทํ ฉินฺทิตฺวา อญฺโญ โทสํ ทาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. เตนสฺส ภควา สยเมว วาเท โทสทสฺสนตฺถํ นนุ ตฺวํ, อคฺคิเวสฺสนาติอาทิมาห.

Khi ấy, Đức Thế Tôn (nghĩ rằng): ‘Này chư hiền, hãy xem, điều được vị đệ tử nói là một đằng, điều vị đạo sư nói là một nẻo. Chẳng phải ta đã nói ngay từ đầu rằng: «Nếu ông ta xác lập đúng như điều đã được vị đệ tử của ông ta xác lập, như vậy ta sẽ nêu lên luận điểm» hay sao? Nhưng vị này lại nói một điều khác hẳn. Trong trường hợp đó, ta có thể làm được gì?’ — để không cho Nigaṇṭha có cơ hội nói như vậy, Ngài đã nói theo đúng cách thức đã được trưởng lão Assaji trình bày trước đây, và nói những lời bắt đầu bằng: ‘Này Aggivessana, quả thật Ta (dạy) như vầy.’ (Saccaka nói:) ‘Thưa Tôn giả Gotama, một ví dụ đến với con,’ có nghĩa là: ‘Thưa Tôn giả Gotama, một ví dụ khởi lên trong con, con sẽ đưa ra ví dụ đó.’ (Đức Phật đáp:) ‘Này Aggivessana, hãy để nó khởi lên,’ có nghĩa là Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này Aggivessana, hãy để nó khởi lên trong ông, hãy cứ tự nhiên đưa ra ví dụ đó.’ (Saccaka nói:) ‘Balakaraṇīyā’ là những công việc cần làm bằng sức mạnh của cánh tay như cày cấy, buôn bán. ‘Rūpattāyaṃ purisapuggalo’ (người có sắc là tự ngã) là ‘rūpattā’ vì ‘rūpaṃ attā assa’ (sắc là tự ngã của người ấy); câu này chỉ người đứng vững trong quan điểm chấp thủ sắc là tự ngã. ‘Rūpe patiṭṭhāya’ (an trú trong sắc) là an trú trong sắc đã được chấp thủ là tự ngã ấy. ‘Puññaṃ vā apuññaṃ vā pasavati’ (sinh ra phước hoặc phi phước) là đạt được thiện hoặc bất thiện. Trong các trường hợp ‘vedanattā’ (thọ là tự ngã) v.v... cũng theo phương pháp này. Qua đây, (Saccaka) trình bày điều gì? Năm uẩn này là nền tảng cho các chúng sanh này giống như đất liền. Họ an trú trên năm uẩn này và nỗ lực làm các nghiệp thiện và bất thiện. (Ý của Saccaka là:) ‘Các ngài phủ nhận một tự ngã hiện hữu rõ ràng như vậy và trình bày rằng năm uẩn là vô ngã hay sao?’ — (Saccaka) đã đưa ra ví dụ sau khi tạo ra một lý do rất vững chắc như vậy. Và ví dụ được Nigaṇṭha này đưa ra quả thật rất chắc chắn. Ngoài Đức Phật Toàn Giác, không có ai có khả năng bẻ gãy lời nói của ông ta và chỉ ra lỗi lầm trong luận điểm. Quả thật, có hai loại người: những người có thể được chư Phật giáo hóa (buddhaveneyya) và những người có thể được chư Thanh văn giáo hóa (sāvakaveneyya). Những người có thể được chư Thanh văn giáo hóa thì cả chư Thanh văn và chư Phật đều có thể giáo hóa. Nhưng những người chỉ có thể được chư Phật giáo hóa thì chư Thanh văn không thể giáo hóa, chỉ có chư Phật mới giáo hóa được. Nigaṇṭha này cũng là người chỉ có thể được chư Phật giáo hóa. Do đó, không có ai khác có khả năng bẻ gãy luận điểm của ông ta và chỉ ra lỗi lầm. Vì vậy, chính Đức Thế Tôn, để chỉ ra lỗi lầm trong luận điểm của ông ta, đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Này Aggivessana, chẳng phải ông...’

อถ นิคณฺโฐ จินฺเตสิ – ‘‘อติวิย สมโณ โคตโม มม วาทํ ปติฏฺฐเปติ, สเจ อุปริ โกจิ โทโส ภวิสฺสติ, มมํ เอกกํเยว นิคฺคณฺหิสฺสติ. หนฺทาหํ อิมํ วาทํ มหาชนสฺสาปิ มตฺถเก ปกฺขิปามี’’ติ, ตสฺมา เอวมาห – อหมฺปิ, โภ โคตม, เอวํ วทามิ รูปํ เม อตฺตา…เป… วิญฺญาณํ เม อตฺตาติ, อยญฺจ มหตี ชนตาติ. ภควา ปน นิคณฺฐโต สตคุเณนปิ [Pg.178] สหสฺสคุเณนปิ สตสหสฺสคุเณนปิ วาทีวรตโร, ตสฺมา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ นิคณฺโฐ อตฺตานํ โมเจตฺวา มหาชนสฺส มตฺถเก วาทํ ปกฺขิปติ, นาสฺส อตฺตานํ โมเจตุํ ทสฺสามิ, มหาชนโต นิวตฺเตตฺวา เอกกํเยว นํ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ. อถ นํ กิญฺหิ เต, อคฺคิเวสฺสนาติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – นายํ ชนตา มม วาทํ อาโรเปตุํ อาคตา, ตฺวํเยว สกลํ เวสาลึ สํวฏฺฏิตฺวา มม วาทํ อาโรเปตุํ อาคโต, ตสฺมา ตฺวํ สกเมว วาทํ นิเวเฐหิ, มา มหาชนสฺส มตฺถเก ปกฺขิปสีติ. โส ปฏิชานนฺโต อหญฺหิ, โภ โคตมาติอาทิมาห.

Khi ấy, Nigaṇṭha (Saccaka) suy nghĩ: ‘Sa-môn Gotama đang xác lập luận điểm của ta một cách quá chắc chắn. Nếu sau này có lỗi lầm nào phát sinh, ngài sẽ chỉ khiển trách một mình ta mà thôi. Thôi được, ta sẽ đặt luận điểm này lên đầu cả đại chúng nữa.’ Do đó, ông ta đã nói như vầy: ‘Thưa Tôn giả Gotama, con cũng nói như vầy: «Sắc là tự ngã của tôi... cho đến... thức là tự ngã của tôi,» và cả đại chúng đông đảo này (cũng vậy).’ Nhưng Đức Thế Tôn là bậc tranh luận cao tột hơn Nigaṇṭha cả trăm lần, ngàn lần, trăm ngàn lần. Do đó, Ngài suy nghĩ: ‘Nigaṇṭha này, sau khi tự giải thoát cho mình, lại đổ luận điểm lên đầu đại chúng. Ta sẽ không để cho ông ta tự giải thoát. Ta sẽ khiến ông ta quay lại từ đại chúng và sẽ chỉ khiển trách một mình ông ta mà thôi.’ Khi ấy, Ngài đã nói với ông ta những lời bắt đầu bằng: ‘Này Aggivessana, đại chúng này có liên quan gì đến ông?’ Ý nghĩa của câu đó là: ‘Đại chúng này không đến đây để áp đặt luận điểm lên ta. Chính ông, sau khi tập hợp toàn thể dân chúng Vesālī, đã đến để áp đặt luận điểm lên ta. Do đó, ông hãy tự mình giải quyết luận điểm của chính mình, đừng đổ nó lên đầu đại chúng.’ (Saccaka) khi thừa nhận, đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Thưa Tôn giả Gotama, quả thật chính con...’

๓๕๗. อิติ ภควา นิคณฺฐสฺส วาทํ ปติฏฺฐเปตฺวา, เตน หิ, อคฺคิเวสฺสนาติ ปุจฺฉํ อารภิ. ตตฺถ เตน หีติ การณตฺเถ นิปาโต. ยสฺมา ตฺวํ ปญฺจกฺขนฺเธ อตฺตโต ปฏิชานาสิ, ตสฺมาติ อตฺโถ. สกสฺมึ วิชิเตติ อตฺตโน รฏฺเฐ. ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุนฺติ ฆาตารหํ ฆาเตตพฺพยุตฺตกํ ฆาเตตุํ. ชาเปตายํ วา ชาเปตุนฺติ ธนชานิรหํ ชาเปตพฺพยุตฺตํ ชาเปตุํ ชิณฺณธนํ กาตุํ. ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุนฺติ สกรฏฺฐโต ปพฺพาชนารหํ ปพฺพาเชตุํ, นีหริตุํ. วตฺติตุญฺจ อรหตีติ วตฺตติ เจว วตฺติตุญฺจ อรหติ. วตฺติตุํ ยุตฺโตติ ทีเปติ. อิติ นิคณฺโฐ อตฺตโน วาทเภทนตฺถํ อาหฏการณเมว อตฺตโน มารณตฺถาย อาวุธํ ติขิณํ กโรนฺโต วิย วิเสเสตฺวา ทีเปติ, ยถา ตํ พาโล. เอวํ เม รูปํ โหตูติ มม รูปํ เอวํวิธํ โหตุ, ปาสาทิกํ อภิรูปํ อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ สุวณฺณโตรณํ วิย สุสชฺชิตจิตฺตปโฏ วิย จ มนาปทสฺสนนฺติ. เอวํ เม รูปํ มา อโหสีติ มม รูปํ เอวํวิธํ มา โหตุ, ทุพฺพณฺณํ ทุสฺสณฺฐิตํ วลิตปลิตํ ติลกสมากิณฺณนฺติ.

357. Như vậy, sau khi khiến cho Nigantha phải thừa nhận luận điểm, đức Thế Tôn đã bắt đầu câu hỏi: “Này Aggivessana, vậy thì.” Ở đây, tena hi là một bất biến từ mang ý nghĩa nguyên nhân. Bởi vì ngươi thừa nhận năm uẩn là tự ngã, cho nên có ý nghĩa như vậy. Sakasmiṃ vijite có nghĩa là trong xứ sở của mình. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ có nghĩa là để xử tử người đáng bị xử tử, người thích hợp để bị xử tử. Jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ có nghĩa là để phạt tiền người đáng bị phạt tiền, người thích hợp để bị phạt tiền, để làm cho tài sản bị hao tổn. Pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ có nghĩa là để trục xuất, để đuổi ra khỏi xứ sở của mình người đáng bị trục xuất. Vattituñca arahati có nghĩa là quyền lực có hiệu lực và có thể có hiệu lực. Nó cho thấy rằng điều đó là thích hợp để có hiệu lực. Như vậy, Nigantha, giống như một kẻ ngu si đang mài sắc vũ khí để tự hủy hoại mình, đã trình bày chi tiết chính lý do được đưa ra để phá vỡ luận điểm của mình. Evaṃ me rūpaṃ hotu có nghĩa là: “Mong rằng sắc của ta được như thế này, khả ái, xinh đẹp, được trang hoàng sửa soạn, đáng ưa nhìn giống như cổng chào bằng vàng và giống như tấm vải được dệt may khéo léo.” Evaṃ me rūpaṃ mā ahosi có nghĩa là: “Mong rằng sắc của ta đừng như thế này, xấu xí, hình dạng không ưa nhìn, da nhăn tóc bạc, đầy những nốt ruồi.”

ตุณฺหี อโหสีติ นิคณฺโฐ อิมสฺมึ ฐาเน วิรทฺธภาวํ ญตฺวา, ‘‘สมโณ โคตโม มม วาทํ ภินฺทนตฺถาย การณํ อาหริ, อหํ พาลตาย ตเมว วิเสเสตฺวา ทีเปสึ, อิทานิ นฏฺโฐมฺหิ, สเจ วตฺตตีติ วกฺขามิ, อิเม ราชาโน อุฏฺฐหิตฺวา, ‘อคฺคิเวสฺสน, ตฺวํ มม รูเป วโส วตฺตตีติ วทสิ, ยทิ เต รูเป วโส วตฺตติ, กสฺมา ตฺวํ ยถา อิเม ลิจฺฉวิราชาโน [Pg.179] ตาวตึสเทวสทิเสหิ อตฺตภาเวหิ วิโรจนฺติ อภิรูปา ปาสาทิกา, เอวํ น วิโรจสี’ติ. สเจ น วตฺตตีติ วกฺขามิ, สมโณ โคตโม อุฏฺฐหิตฺวา, ‘อคฺคิเวสฺสน, ตฺวํ ปุพฺเพ วตฺตติ เม รูปสฺมึ วโสติ วตฺวา อิทานิ ปฏิกฺขิปสี’ติ วาทํ อาโรเปสฺสติ. อิติ วตฺตตีติ วุตฺเตปิ เอโก โทโส, น วตฺตตีติ วุตฺเตปิ เอโก โทโส’’ติ ตุณฺหี อโหสิ. ทุติยมฺปิ ภควา ปุจฺฉิ, ทุติยมฺปิ ตุณฺหี อโหสิ. ยสฺมา ปน ยาวตติยํ ภควตา ปุจฺฉิเต อพฺยากโรนฺตสฺส สตฺตธา มุทฺธา ผลติ, พุทฺธา จ นาม สตฺตานํเยว อตฺถาย กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมีนํ ปูริตตฺตา สตฺเตสุ พลวอนุทฺทยา โหนฺติ. ตสฺมา ยาวตติยํ อปุจฺฉิตฺวา อถ โข ภควา สจฺจกํ นิคณฺฐปุตฺตํ เอตทโวจ – เอตํ ‘‘พฺยากโรหี ทานี’’ติอาทิวจนํ อโวจ.

Tuṇhī ahosi có nghĩa là Nigantha, khi biết được sự mâu thuẫn ở điểm này, đã im lặng vì nghĩ rằng: “Sa-môn Gotama đã đưa ra lý do để phá vỡ luận điểm của ta, còn ta vì ngu si nên đã trình bày chi tiết chính lý do ấy, bây giờ ta đã bị thất bại. Nếu ta nói rằng: ‘Quyền lực có hiệu lực,’ những vị vua này sẽ đứng dậy và nói: ‘Này Aggivessana, ngươi nói rằng quyền lực có hiệu lực đối với sắc của ta, nếu quyền lực có hiệu lực đối với sắc của ngươi, tại sao ngươi không rực rỡ, xinh đẹp, khả ái giống như các vị vua Licchavi này đang rực rỡ với thân thể giống như chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba?’ Nếu ta nói rằng: ‘Quyền lực không có hiệu lực,’ Sa-môn Gotama sẽ đứng dậy và quy tội rằng: ‘Này Aggivessana, trước đây ngươi đã nói: “Quyền lực của ta có hiệu lực đối với sắc,” bây giờ lại phủ nhận.’ Như vậy, nói rằng ‘có hiệu lực’ cũng có một lỗi, mà nói rằng ‘không có hiệu lực’ cũng có một lỗi.” Đức Thế Tôn hỏi lần thứ hai, ông ta cũng im lặng lần thứ hai. Bởi vì khi được đức Thế Tôn hỏi đến lần thứ ba mà không trả lời thì đầu sẽ bị vỡ ra làm bảy mảnh, và chư Phật, do đã hoàn thiện các pháp ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp chỉ vì lợi ích của chúng sanh, nên các ngài có lòng bi mẫn mạnh mẽ đối với chúng sanh. Do đó, không hỏi đến lần thứ ba, lúc bấy giờ đức Thế Tôn đã nói với Saccaka con trai của Nigantha lời này, tức là ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: “Bây giờ, hãy trả lời đi.”

ตตฺถ สหธมฺมิกนฺติ สเหตุกํ สการณํ. วชิรํ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ วชิรปาณิ. ยกฺโขติ น โย วา โส วา ยกฺโข, สกฺโก เทวราชาติ เวทิตพฺโพ. อาทิตฺตนฺติ อคฺคิวณฺณํ. สมฺปชฺชลิตนฺติ สุฏฺฐุ ปชฺชลิตํ. สโชติภูตนฺติ สมนฺตโต โชติภูตํ, เอกคฺคิชาลภูตนฺติ อตฺโถ. ฐิโต โหตีติ มหนฺตํ สีสํ, กนฺทลมกุลสทิสา ทาฐา, ภยานกานิ อกฺขินาสาทีนีติ เอวํ วิรูปรูปํ มาเปตฺวา ฐิโต. กสฺมา ปเนส อาคโตติ? ทิฏฺฐิวิสฺสชฺชาปนตฺถํ. อปิจ, ‘‘อหญฺเจว โข ปน ธมฺมํ เทเสยฺยํ, ปเร จ เม น อาชาเนยฺยุ’’นฺติ เอวํ ธมฺมเทสนาย อปฺโปสฺสุกฺกภาวํ อาปนฺเน ภควติ สกฺโก มหาพฺรหฺมุนา สทฺธึ อาคนฺตฺวา, ‘‘ภควา ธมฺมํ เทเสถ, ตุมฺหากํ อาณาย อวตฺตมาเน มยํ วตฺตาเปสฺสาม, ตุมฺหากํ ธมฺมจกฺกํ โหตุ, อมฺหากํ อาณาจกฺก’’นฺติ ปฏิญฺญมกาสิ. ตสฺมา ‘‘อชฺช สจฺจกํ ตาเสตฺวา ปญฺหํ วิสฺสชฺชาเปสฺสามี’’ติ อาคโต.

Ở đây, sahadhammikaṃ có nghĩa là có nguyên nhân, có lý do. Vajirapāṇi là người có kim cang chử ở trong tay. Yakkho không phải là một dạ-xoa bất kỳ nào đó, nên hiểu là vua trời Sakka. Ādittaṃ có nghĩa là có màu sắc như lửa. Sampajjalitaṃ có nghĩa là bốc cháy dữ dội. Sajotibhūtaṃ có nghĩa là trở thành ngọn lửa rực sáng khắp nơi, trở thành một khối lửa duy nhất. Ṭhito hoti có nghĩa là đứng đó sau khi đã hóa hiện ra hình dạng dị thường như vầy: đầu to lớn, răng nanh giống như nụ chuối, mắt mũi v.v… trông đáng sợ. Tại sao vị ấy lại đến? Để làm cho tà kiến được từ bỏ. Hơn nữa, khi đức Thế Tôn đạt đến trạng thái ít quan tâm đến việc thuyết pháp, nghĩ rằng: “Ta sẽ thuyết pháp, nhưng những người khác sẽ không hiểu được ta,” Sakka cùng với đại phạm thiên đã đến và thực hiện lời hứa: “Bạch đức Thế Tôn, xin ngài hãy thuyết pháp. Những ai không tuân theo quyền uy của ngài, chúng con sẽ khiến họ phải tuân theo. Bánh xe Pháp hãy thuộc về ngài, bánh xe quyền uy hãy thuộc về chúng con.” Do đó, vị ấy đã đến với ý nghĩ: “Hôm nay, ta sẽ dọa Saccaka và khiến hắn trả lời câu hỏi.”

ภควา เจว ปสฺสติ, สจฺจโก จ นิคณฺฐปุตฺโตติ ยทิ หิ ตํ อญฺเญปิ ปสฺเสยฺยุํ. ตํ การณํ อครุ อสฺส, ‘‘สมโณ โคตโม สจฺจกํ อตฺตโน วาเท อโนตรนฺตํ ญตฺวา ยกฺขํ อาวาเหตฺวา ทสฺเสสิ, ตโต สจฺจโก ภเยน กเถสี’’ติ วเทยฺยุํ. ตสฺมา ภควา เจว ปสฺสติ สจฺจโก จ. ตสฺส ตํ ทิสฺวาว สกลสรีรโต เสทา มุจฺจึสุ, อนฺโตกุจฺฉิ วิปริวตฺตมานา มหารวํ รวิ. โส ‘‘อญฺเญปิ นุ โข ปสฺสนฺตี’’ติ โอโลเกนฺโต [Pg.180] กสฺสจิ โลมหํสมตฺตมฺปิ น อทฺทส. ตโต – ‘‘อิทํ ภยํ มเมว อุปฺปนฺนํ. สจาหํ ยกฺโขติ วกฺขามิ, ‘กึ ตุยฺหเมว อกฺขีนิ อตฺถิ, ตฺวเมว ยกฺขํ ปสฺสสิ, ปฐมํ ยกฺขํ อทิสฺวา สมเณน โคตเมน วาทสงฺฆาเฏ ขิตฺโตว ยกฺขํ ปสฺสสี’ติ วเทยฺยุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา – ‘‘น ทานิ เม อิธ อญฺญํ ปฏิสรณํ อตฺถิ, อญฺญตฺร สมณา โคตมา’’ติ มญฺญมาโน, อถ โข สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ. ตาณํ คเวสีติ ตาณนฺติ คเวสมาโน. เลณํ คเวสีติ เลณนฺติ คเวสมาโน. สรณํ คเวสีติ สรณนฺติ คเวสมาโน. เอตฺถ จ ตายติ รกฺขตีติ ตาณํ. นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลณํ. สรตีติ สรณํ, ภยํ หึสติ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ.

Bhagavā ceva passati, saccako ca nigaṇṭhaputto có nghĩa là: Nếu những người khác cũng nhìn thấy vị ấy, lý do đó sẽ không có trọng lượng, họ sẽ nói rằng: “Sa-môn Gotama, khi biết Saccaka không chấp nhận luận điểm của mình, đã gọi một dạ-xoa đến và cho thấy, do đó Saccaka đã nói vì sợ hãi.” Vì vậy, chỉ có đức Thế Tôn và Saccaka nhìn thấy. Vừa nhìn thấy vị ấy, mồ hôi đã tuôn ra từ khắp cơ thể của ông ta, trong bụng ông ta quặn lên và kêu lên một tiếng lớn. Khi ông ta nhìn quanh với ý nghĩ: “Liệu những người khác có nhìn thấy không?” thì không thấy một ai dù chỉ dựng tóc gáy. Sau đó, ông ta suy nghĩ: “Nỗi sợ hãi này chỉ phát sinh nơi ta. Nếu ta nói: ‘Đó là dạ-xoa,’ họ sẽ nói: ‘Chỉ có ngươi mới có mắt sao? Chỉ có ngươi mới thấy dạ-xoa sao? Trước đó không thấy dạ-xoa, vừa mới bị Sa-môn Gotama dồn vào thế bí trong cuộc tranh luận liền thấy dạ-xoa sao?’” và nghĩ rằng: “Bây giờ, ở đây, ta không có nơi nương tựa nào khác ngoài Sa-môn Gotama,” lúc bấy giờ Saccaka con trai của Nigantha… đã nói với đức Thế Tôn lời này. Tāṇaṃ gavesī có nghĩa là tìm kiếm sự bảo vệ. Leṇaṃ gavesī có nghĩa là tìm kiếm nơi ẩn náu. Saraṇaṃ gavesī có nghĩa là tìm kiếm nơi nương tựa. Và ở đây, tāṇaṃ là vì nó bảo vệ, che chở. Leṇaṃ là vì người ta ẩn náu ở đó. Saraṇaṃ là vì nó diệt trừ, phá hủy nỗi sợ hãi.

๓๕๘. มนสิ กริตฺวาติ มนมฺหิ กตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุปธาเรตฺวา. เอวํ เม เวทนา โหตูติ กุสลาว โหตุ, สุขาว โหตุ. เอวํ เม สญฺญา โหตูติ กุสลาว โหตุ, สุขาว โหตุ, โสมนสฺสสมฺปยุตฺตาว โหตูติ. สงฺขารวิญฺญาเณสุปิ เอเสว นโย. มา อโหสีติ เอตฺถ ปน วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กลฺลํ นูติ ยุตฺตํ นุ. สมนุปสฺสิตุนฺติ ‘‘เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตา’’ติ เอวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน ปสฺสิตุํ. โน หิทํ, โภ โคตมาติ น ยุตฺตเมตํ, โภ โคตม. อิติ ภควา ยถา นาม เฉโก อหิตุณฺฑิโก สปฺปทฏฺฐวิสํ เตเนว สปฺเปน ปุน ฑํสาเปตฺวา อุพฺพาเหยฺย, เอวํ ตสฺสํเยว ปริสติ สจฺจกํ นิคณฺฐปุตฺตํ เตเนว มุเขน ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตาติ วทาเปสิ. ทุกฺขํ อลฺลีโนติ อิมํ ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขํ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อลฺลีโน. อุปคโต อชฺโฌสิโตติปิ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสเนว เวทิตพฺโพ. ทุกฺขํ เอตํ มมาติอาทีสุ ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขํ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน สมนุปสฺสตีติ อตฺโถ. ปริชาเนยฺยาติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ตีรณปริญฺญาย ปริโต ชาเนยฺย. ปริกฺเขเปตฺวาติ ขยํ วยํ อนุปฺปาทํ อุปเนตฺวา.

358. Manasi karitvāti có nghĩa là: đã tác ý trong tâm, đã xem xét, đã suy xét. Evaṃ me vedanā hotūti có nghĩa là: mong rằng chỉ có thiện, mong rằng chỉ có lạc. Evaṃ me saññā hotūti có nghĩa là: mong rằng chỉ có thiện, mong rằng chỉ có lạc, mong rằng chỉ có tương ưng với thọ hỷ. Ở các hành và thức cũng theo phương pháp này. Còn ở đây, Mā ahosīti nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với điều đã được nói. Kallaṃ nūti có nghĩa là: có thích hợp chăng? Samanupassitunti có nghĩa là: để thấy theo cách của ái, mạn, và tà kiến như vầy: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.” No hidaṃ, bho gotamāti có nghĩa là: Thưa ngài Gotama, điều này không thích hợp. Như vậy, đức Thế Tôn đã khiến cho Saccaka, con của Nigaṇṭha, nói ra bằng chính miệng của y ngay trong hội chúng ấy rằng: “Năm uẩn là vô thường, khổ, vô ngã,” giống như người bắt rắn khéo léo, sau khi bị rắn cắn, có thể lấy nọc độc ra bằng cách cho chính con rắn ấy cắn lại lần nữa. Dukkhaṃ allīnoti có nghĩa là: đã bám víu vào nỗi khổ năm uẩn này bằng ái và tà kiến. Upagato và ajjhositotipi cũng nên được hiểu theo cách của ái và tà kiến. Dukkhaṃ etaṃ mamātiādīsu có nghĩa là: thấy nỗi khổ năm uẩn theo cách của ái, mạn, và tà kiến. Parijāneyyāti có nghĩa là: nên biết một cách trọn vẹn bằng thẩm sát biến tri rằng (chúng) là vô thường, khổ, vô ngã. Parikkhepetvāti có nghĩa là: sau khi đã đưa đến sự tiêu diệt, sự hoại diệt, sự không sanh khởi.

๓๕๙. นวนฺติ ตรุณํ. อกุกฺกุกชาตนฺติ ปุปฺผคฺคหณกาเล อนฺโต องฺคุฏฺฐปฺปมาโณ เอโก ฆนทณฺฑโก นิพฺพตฺตติ, เตน วิรหิตนฺติ อตฺโถ. ริตฺโตติ สุญฺโญ อนฺโตสารวิรหิโต. ริตฺตตฺตาว ตุจฺโฉ. อปรทฺโธติ ปราชิโต. ภาสิตา โข ปน เตติ อิทํ ภควา ตสฺส มุขรภาวํ [Pg.181] ปกาเสตฺวา นิคฺคณฺหนฺโต อาห. โส กิร ปุพฺเพ ปูรณาทโย ฉ สตฺถาโร อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉติ. เต วิสฺสชฺเชตุํ น สกฺโกนฺติ. อถ เนสํ ปริสมชฺเฌ มหนฺตํ วิปฺปการํ อาโรเปตฺวา อุฏฺฐาย ชยํ ปเวเทนฺโต คจฺฉติ. โส สมฺมาสมฺพุทฺธมฺปิ ตเถว วิเหเฐสฺสามีติ สญฺญาย อุปสงฺกมิตฺวา –

359. Navanti có nghĩa là: non trẻ. Akukkukajātanti có nghĩa là: vào lúc lấy hoa, ở bên trong có sanh khởi một lõi cây đặc cứng, có kích thước bằng ngón tay cái; (cây ấy) không có lõi cây đó. Rittoti có nghĩa là: trống rỗng, không có lõi ở bên trong. Rittattāva có nghĩa là: chính vì trống rỗng nên rỗng tuếch. Aparaddhoti có nghĩa là: đã bị đánh bại. Đức Thế Tôn đã nói lời này: “Bhāsitā kho pana te” trong khi khiển trách, sau khi đã chỉ ra sự thô lỗ của y. Tương truyền rằng, trước đây y đã đi đến sáu vị đạo sư là Pūraṇa v.v... và hỏi câu hỏi. Các vị ấy không thể trả lời được. Sau đó, y đã đứng dậy và ra đi, trong khi tuyên bố chiến thắng, sau khi đã quy cho các vị ấy sự sai lầm lớn lao ở giữa hội chúng. Y đã đi đến với ý nghĩ rằng: “Ta sẽ quấy nhiễu bậc Chánh Đẳng Giác cũng giống như thế.”

‘‘อมฺโภ โก นาม ยํ รุกฺโข, สินฺนปตฺโต สกณฺฏโก;

ยตฺถ เอกปฺปหาเรน, อุตฺตมงฺคํ วิภิชฺชิต’’นฺติ.

“Này bạn, cây gì tên là, có lá rũ và có gai; nơi mà chỉ với một cú mổ, cái đầu đã bị vỡ tan.”

อยํ ขทิรํ อาหจฺจ อสารกรุกฺขปริจิโต มุทุตุณฺฑสกุโณ วิย สพฺพญฺญุตญฺญาณสารํ อาหจฺจ ญาณตุณฺฑเภทํ ปตฺโต สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ถทฺธภาวํ อญฺญาสิ. ตทสฺส ปริสมชฺเฌ ปกาเสนฺโต ภาสิตา โข ปน เตติอาทิมาห. นตฺถิ เอตรหีติ อุปาทินฺนกสรีเร เสโท นาม นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, เอตรหิ ปน นตฺถีติ วทติ. สุวณฺณวณฺณํ กายํ วิวรีติ น สพฺพํ กายํ วิวริ. พุทฺธา นาม คณฺฐิกํ ปฏิมุญฺจิตฺวา ปฏิจฺฉนฺนสรีรา ปริสติ ธมฺมํ เทเสนฺติ. อถ ภควา คลวาฏกสมฺมุขฏฺฐาเน จีวรํ คเหตฺวา จตุรงฺคุลมตฺตํ โอตาเรสิ. โอตาริตมตฺเต ปน ตสฺมึ สุวณฺณวณฺณา รสฺมิโย ปุญฺชปุญฺชา หุตฺวา สุวณฺณฆฏโต รตฺตสุวณฺณรสธารา วิย, รตฺตวณฺณวลาหกโต วิชฺชุลตา วิย จ นิกฺขมิตฺวา สุวณฺณมุรชสทิสํ มหาขนฺธํ อุตฺตมสิรํ ปทกฺขิณํ กุรุมานา อากาเส ปกฺขนฺทึสุ. กสฺมา ปน ภควา เอวมกาสีติ? มหาชนสฺส กงฺขาวิโนทนตฺถํ. มหาชโน หิ สมโณ โคตโม มยฺหํ เสโท นตฺถีติ วทติ, สจฺจกสฺส ตาว นิคณฺฐปุตฺตสฺส ยนฺตารุฬฺหสฺส วิย เสทา ปคฺฆรนฺติ. สมโณ ปน โคตโม ฆนทุปฏฺฏจีวรํ ปารุปิตฺวา นิสินฺโน, อนฺโต เสทสฺส อตฺถิตา วา นตฺถิตา วา กถํ สกฺกา ญาตุนฺติ กงฺขํ กเรยฺย, ตสฺส กงฺขาวิโนทนตฺถํ เอวมกาสิ. มงฺกุภูโตติ นิตฺเตชภูโต. ปตฺตกฺขนฺโธติ ปติตกฺขนฺโธ. อปฺปฏิภาโนติ อุตฺตริ อปฺปสฺสนฺโต. นิสีทีติ ปาทงฺคุฏฺฐเกน ภูมึ กสมาโน นิสีทิ.

Người này, sau khi đã mổ vào cây keo, giống như con chim có mỏ mềm vốn quen thuộc với các loại cây không có lõi, đã đạt đến sự gãy vỡ của cái mỏ trí tuệ sau khi đã mổ vào lõi cây là trí tuệ nhất thiết trí, và đã biết được sự cứng rắn của trí tuệ nhất thiết trí. Trong khi tuyên bố điều ấy của y ở giữa hội chúng, ngài đã nói: “Bhāsitā kho pana te” v.v... Natthi etarahīti có nghĩa là: không nên nói rằng mồ hôi không có ở trong thân thể được cấu thành do thủ, nhưng ngài nói rằng: “Bây giờ thì không có.” Suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyaṃ vivarīti có nghĩa là: ngài đã không vén mở toàn bộ thân. Các vị Phật thường thuyết pháp trong hội chúng trong khi thân được che đậy, sau khi đã cài nút thắt. Sau đó, đức Thế Tôn đã cầm lấy y ở nơi đối diện với cổ họng và kéo xuống khoảng bốn ngón tay. Ngay khi vừa được kéo xuống ở nơi ấy, các tia sáng có màu vàng ròng, sau khi đã trở thành từng chùm từng chùm, đã phát ra giống như những dòng vàng lỏng màu đỏ từ bình vàng, và giống như những tia chớp từ đám mây có màu đỏ, rồi đã bay vút vào hư không trong khi đi vòng quanh theo chiều bên phải cái cổ lớn giống như trống nhỏ bằng vàng và cái đầu cao quý. Vì sao đức Thế Tôn lại làm như vậy? Để loại bỏ sự nghi ngờ của đại chúng. Bởi vì đại chúng có thể nghi ngờ rằng: “Sa-môn Gotama nói rằng: ‘Ta không có mồ hôi,’ trong khi mồ hôi của Saccaka, con của Nigaṇṭha, tuôn chảy giống như của người bị đặt lên máy tra tấn. Còn Sa-môn Gotama thì ngồi đắp y hai lớp dày dặn. Làm sao có thể biết được là có hay không có mồ hôi ở bên trong?” Ngài đã làm như vậy để loại bỏ sự nghi ngờ của họ. Maṅkubhūtoti có nghĩa là: đã trở nên mất hết uy lực. Pattakkhandhoti có nghĩa là: có vai rũ xuống. Appaṭibhānoti có nghĩa là: không thấy được (lời) để nói thêm nữa. Nisīdīti có nghĩa là: đã ngồi xuống trong khi cào đất bằng ngón chân cái.

๓๖๐. ทุมฺมุโขติ น วิรูปมุโข, อภิรูโป หิ โส ปาสาทิโก. นามํ ปนสฺส เอตํ. อภพฺโพ ตํ โปกฺขรณึ ปุน โอตริตุนฺติ สพฺเพสํ อฬานํ [Pg.182] ภคฺคตฺตา ปจฺฉินฺนคมโน โอตริตุํ อภพฺโพ, ตตฺเถว กากกุลลาทีนํ ภตฺตํ โหตีติ ทสฺเสติ. วิสูกายิกานีติ ทิฏฺฐิวิสูกานิ. วิเสวิตานีติ ทิฏฺฐิสญฺจริตานิ. วิปฺผนฺทิตานีติ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตานิ. ยทิทํ วาทาธิปฺปาโยติ เอตฺถ ยทิทนฺติ นิปาตมตฺตํ; วาทาธิปฺปาโย หุตฺวา วาทํ อาโรเปสฺสามีติ อชฺฌาสเยน อุปสงฺกมิตุํ อภพฺโพ; ธมฺมสฺสวนาย ปน อุปสงฺกเมยฺยาติ ทสฺเสติ. ทุมฺมุขํ ลิจฺฉวิปุตฺตํ เอตทโวจาติ กสฺมา อโวจ? ทุมฺมุขสฺส กิรสฺส อุปมาหรณกาเล เสส ลิจฺฉวิกุมาราปิ จินฺเตสุํ – ‘‘อิมินา นิคณฺเฐน อมฺหากํ สิปฺปุคฺคหณฏฺฐาเน จิรํ อวมาโน กโต, อยํ ทานิ อมิตฺตสฺส ปิฏฺฐึ ปสฺสิตุํ กาโล. มยมฺปิ เอเกกํ อุปมํ อาหริตฺวา ปาณิปฺปหาเรน ปติตํ มุคฺคเรน โปเถนฺโต วิย ตถา นํ กริสฺสาม, ยถา น ปุน ปริสมชฺเฌ สีสํ อุกฺขิปิตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ, เต โอปมฺมานิ กริตฺวา ทุมฺมุขสฺส กถาปริโยสานํ อาคมยมานา นิสีทึสุ. สจฺจโก เตสํ อธิปฺปายํ ญตฺวา, อิเม สพฺเพว คีวํ อุกฺขิปิตฺวา โอฏฺเฐหิ จลมาเนหิ ฐิตา; สเจ ปจฺเจกา อุปมา หริตุํ ลภิสฺสนฺติ, ปุน มยา ปริสมชฺเฌ สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺกา ภวิสฺสติ, หนฺทาหํ ทุมฺมุขํ อปสาเทตฺวา ยถา อญฺญสฺส โอกาโส น โหติ, เอวํ กถาวารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ตสฺมา เอตทโวจ. ตตฺถ อาคเมหีติ ติฏฺฐ, มา ปุน ภณาหีติ อตฺโถ.

360. "Dummukha" không có nghĩa là người có gương mặt xấu xí; thật vậy, vị ấy có dung sắc xinh đẹp, ưa nhìn. Nhưng tên của vị ấy là như vậy. "Không thể xuống lại hồ sen ấy" có nghĩa là: do tất cả các cọc đã bị gãy, con cua bị cắt đứt đường đi nên không thể xuống lại, (câu ấy) chỉ ra rằng: nó trở thành thức ăn cho quạ, diều hâu, v.v... ngay tại nơi đó. "Visūkāyikāni" là những cái gai của tà kiến. "Visevitāni" là những hành vi của tà kiến. "Vipphanditāni" là những sự rung động của tà kiến. Trong câu ‘yadidaṃ vādādhippāyo’, ‘yadidaṃ’ chỉ là một tiểu từ; (anh ta) không thể đến gần với ý định rằng: ‘Ta có chủ ý tranh luận, ta sẽ đưa ra lời tranh luận;’ (câu ấy) chỉ ra rằng: nhưng nên đến gần để nghe pháp. (Câu) "đã nói điều này với Dummukha, con trai của Licchavi": tại sao (Saccaka) lại nói vậy? Tương truyền, vào lúc Dummukha đưa ra ví dụ, các vương tử Licchavi còn lại cũng đã suy nghĩ: "Nigaṇṭha này đã khinh thường chúng ta từ lâu ở nơi học nghề. Bây giờ là lúc để thấy lưng của kẻ thù. Chúng ta cũng sẽ, mỗi người đưa ra một ví dụ, làm cho hắn giống như người đã ngã do bị tát bằng bàn tay lại còn bị đánh bằng búa, để hắn không thể ngẩng đầu lên giữa hội chúng được nữa." (Nghĩ) như vậy, họ chuẩn bị các ví dụ và ngồi chờ đợi Dummukha kết thúc lời nói. Saccaka, biết được ý định của họ, (đã nghĩ): "Tất cả những người này đang đứng đó, ngẩng cổ và mấp máy môi. Nếu mỗi người có cơ hội đưa ra ví dụ, ta sẽ không thể ngẩng đầu lên giữa hội chúng được nữa. Thôi, ta sẽ gạt Dummukha sang một bên, cắt ngang cuộc tranh luận để không ai khác có cơ hội, và sẽ hỏi một câu hỏi với Sa-môn Gotama." Vì vậy, ông ta đã nói lời này. Trong đó, ‘āgamehi’ có nghĩa là: ‘Hãy dừng lại, đừng nói nữa.’

๓๖๑. ติฏฺฐเตสา, โภ โคตมาติ, โภ โคตม, เอสา อมฺหากญฺเจว อญฺเญสญฺจ ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ วาจา ติฏฺฐตุ. วิลาปํ วิลปิตํ มญฺเญติ เอตญฺหิ วจนํ วิลปิตํ วิย โหติ, วิปฺปลปิตมตฺตํ โหตีติ อตฺโถ. อถ วา ติฏฺฐเตสาติ เอตฺถ กถาติ อาหริตฺวา วตฺตพฺพา. วาจาวิลาปํ วิลปิตํ มญฺเญติ เอตฺถ ปนิทํ วาจานิจฺฉารณํ วิลปิตมตฺตํ มญฺเญ โหตีติ อตฺโถ.

361. (Câu) "Thưa ngài Gotama, hãy để yên lời nói ấy" có nghĩa là: Thưa ngài Gotama, hãy để yên lời nói ấy của chúng tôi và của nhiều Sa-môn, Bà-la-môn khác. (Câu) "Tôi cho rằng đó là lời than vãn, lời rên rỉ" có nghĩa là: lời nói này giống như lời than vãn, chỉ là lời rên rỉ. Hoặc là, trong câu "tiṭṭhatesā", nên thêm vào từ "kathā" (câu chuyện). Còn trong câu "vācāvilāpaṃ vilapitaṃ maññe", có nghĩa là: tôi cho rằng việc phát ra lời nói này chỉ là sự than vãn.

อิทานิ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต กิตฺตาวตาติอาทิมาห. ตตฺถ เวสารชฺชปตฺโตติ ญาณปตฺโต. อปรปฺปจฺจโยติ อปรปฺปตฺติโย. อถสฺส ภควา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต อิธ, อคฺคิเวสฺสนาติอาทิมาห, ตํ อุตฺตานตฺถเมว. ยสฺมา ปเนตฺถ ปสฺสตีติ วุตฺตตฺตา เสกฺขภูมิ ทสฺสิตา. ตสฺมา อุตฺตริ อเสกฺขภูมึ ปุจฺฉนฺโต ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ตมฺปิสฺส ภควา พฺยากาสิ. ตตฺถ [Pg.183] ทสฺสนานุตฺตริเยนาติอาทีสุ ทสฺสนานุตฺตริยนฺติ โลกิยโลกุตฺตรา ปญฺญา. ปฏิปทานุตฺตริยนฺติ โลกิยโลกุตฺตรา ปฏิปทา. วิมุตฺตานุตฺตริยนฺติ โลกิยโลกุตฺตรา วิมุตฺติ. สุทฺธโลกุตฺตรเมว วา คเหตฺวา ทสฺสนานุตฺตริยนฺติ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. ปฏิปทานุตฺตริยนฺติ เสสานิ มคฺคงฺคานิ. วิมุตฺตานุตฺตริยนฺติ อคฺคผลวิมุตฺติ. ขีณาสวสฺส วา นิพฺพานทสฺสนํ ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม. มคฺคงฺคานิ ปฏิปทานุตฺตริยํ. อคฺคผลํ วิมุตฺตานุตฺตริยนฺติ เวทิตพฺพํ. พุทฺโธ โส ภควาติ โส ภควา สยมฺปิ จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺโธ. โพธายาติ ปเรสมฺปิ จตุสจฺจโพธาย ธมฺมํ เทเสติ. ทนฺโตติอาทีสุ ทนฺโตติ นิพฺพิเสวโน. ทมถายาติ นิพฺพิเสวนตฺถาย. สนฺโตติ สพฺพกิเลสวูปสเมน สนฺโต. สมถายาติ กิเลสวูปสมาย. ติณฺโณติ จตุโรฆติณฺโณ. ตรณายาติ จตุโรฆตรณาย. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. ปรินิพฺพานายาติ กิเลสปรินิพฺพานตฺถาย.

Bây giờ, muốn hỏi một câu hỏi, ông ta đã nói (câu) bắt đầu bằng "kittāvatā". Trong đó, "vesārajjapatto" có nghĩa là đã đạt đến trí tuệ dũng mãnh. "Aparappaccayo" có nghĩa là không tin tưởng vào ai khác (ngoài Tam Bảo). Khi ấy, Đức Thế Tôn, muốn trả lời câu hỏi của ông ta, đã nói (câu) bắt đầu bằng "idha, aggivessana", lời nói ấy có ý nghĩa rõ ràng. Vì ở đây, do có nói "passati" (thấy), nên cảnh giới của bậc hữu học được chỉ ra. Do đó, muốn hỏi thêm về cảnh giới của bậc vô học, ông ta đã hỏi câu hỏi thứ hai, Đức Thế Tôn cũng đã trả lời câu hỏi ấy cho ông ta. Trong đó, ở những (câu) bắt đầu bằng "dassanānuttariyena", "dassanānuttariyaṃ" là trí tuệ thế gian và siêu thế. "Paṭipadānuttariyaṃ" là con đường thực hành thế gian và siêu thế. "Vimuttānuttariyaṃ" là sự giải thoát thế gian và siêu thế. Hoặc, chỉ lấy nghĩa siêu thế thuần túy, "dassanānuttariyaṃ" là chánh kiến của đạo A-la-hán. "Paṭipadānuttariyaṃ" là các chi đạo còn lại. "Vimuttānuttariyaṃ" là sự giải thoát của quả cao nhất. Hoặc, đối với bậc lậu tận, sự thấy biết Niết-bàn được gọi là "dassanānuttariyaṃ". Các chi đạo được gọi là "paṭipadānuttariyaṃ". Quả cao nhất được gọi là "vimuttānuttariyaṃ". Nên biết như vậy. (Câu) "Đức Thế Tôn ấy là bậc Giác Ngộ" có nghĩa là: Đức Thế Tôn ấy tự mình đã giác ngộ bốn sự thật. "Bodhāya" có nghĩa là: Ngài thuyết pháp để những người khác cũng giác ngộ bốn sự thật. Trong những (câu) bắt đầu bằng "danto", "danto" có nghĩa là không có nọc độc (của phiền não). "Damathāya" có nghĩa là để không có nọc độc (của phiền não). "Santo" có nghĩa là tịch tịnh do sự lắng dịu của tất cả phiền não. "Samathāya" có nghĩa là để làm lắng dịu phiền não. "Tiṇṇo" có nghĩa là đã vượt qua bốn dòng bộc lưu. "Taraṇāya" có nghĩa là để vượt qua bốn dòng bộc lưu. "Parinibbuto" có nghĩa là đã tịch diệt với sự tịch diệt của phiền não. "Parinibbānāya" có nghĩa là vì mục đích tịch diệt phiền não.

๓๖๒. ธํสีติ คุณธํสกา. ปคพฺพาติ วาจาปาคพฺพิเยน สมนฺนาคตา. อาสาเทตพฺพนฺติ ฆฏฺเฏตพฺพํ. อาสชฺชาติ ฆฏฺเฏตฺวา. นตฺเวว ภวนฺตํ โคตมนฺติ ภวนฺตํ โคตมํ อาสชฺช กสฺสจิ อตฺตโน วาทํ อนุปหตํ สกลํ อาทาย ปกฺกมิตุํ ถาโม นตฺถีติ ทสฺเสติ. น หิ ภควา หตฺถิอาทโย วิย กสฺสจิ ชีวิตนฺตรายํ กโรติ. อยํ ปน นิคณฺโฐ อิมา ติสฺโส อุปมา น ภควโต อุกฺกํสนตฺถํ อาหริ, อตฺตุกฺกํสนตฺถเมว อาหริ. ยถา หิ ราชา กญฺจิ ปจฺจตฺถิกํ ฆาเตตฺวา เอวํ นาม สูโร เอวํ ถามสมฺปนฺโน ปุริโส ภวิสฺสตีติ ปจฺจตฺถิกํ โถเมนฺโตปิ อตฺตานเมว โถเมติ. เอวเมว โสปิ สิยา หิ, โภ โคตม, หตฺถึ ปภินฺนนฺติอาทีหิ ภควนฺตํ อุกฺกํเสนฺโตปิ มยเมว สูรา มยํ ปณฺฑิตา มยํ พหุสฺสุตาเยว เอวํ ปภินฺนหตฺถึ วิย, ชลิตอคฺคิกฺขนฺธํ วิย, ผณกตอาสีวิสํ วิย จ วาทตฺถิกา สมฺมาสมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมิมฺหาติ อตฺตานํเยว อุกฺกํเสติ. เอวํ อตฺตานํ อุกฺกํเสตฺวา ภควนฺตํ นิมนฺตยมาโน อธิวาเสตุ เมติอาทิมาห. ตตฺถ อธิวาเสตูติ สมฺปฏิจฺฉตุ. สฺวาตนายาติ ยํ เม ตุมฺเหสุ การํ กโรโต สฺเว ภวิสฺสติ ปุญฺญญฺจ ปีติปาโมชฺชญฺจ, ตทตฺถาย. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวนาติ ภควา [Pg.184] กายงฺคํ วา วาจงฺคํ วา อโจเปตฺวา อพฺภนฺตเรเยว ขนฺตึ ธาเรนฺโต ตุณฺหีภาเวน อธิวาเสสิ. สจฺจกสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ มนสาว สมฺปฏิจฺฉีติ วุตฺตํ โหติ.

362. Dhaṃsīti là những kẻ phá hoại đức hạnh. Pagabbāti là những người có lời nói thô lỗ. Āsādetabban'ti là nên được công kích. Āsajjā'ti là sau khi công kích. Natveva bhavantaṃ gotaman'ti cho thấy rằng: "Không có sức mạnh nào cho bất cứ ai, sau khi công kích Tôn giả Gotama, có thể ra đi mà mang theo toàn bộ luận thuyết của mình không bị tổn hại." Quả thật, Đức Thế Tôn không làm hại đến mạng sống của bất cứ ai như voi, v.v. Nhưng Nigaṇṭha này đã không đưa ra ba ví dụ này để tán thán Đức Thế Tôn, mà chỉ đưa ra để tự tán thán mình. Ví như một vị vua, sau khi giết chết một kẻ thù nào đó, dù tán dương kẻ thù rằng: "Ồ, thật là một người dũng cảm, thật là một người đầy sức mạnh," thì cũng chính là tự tán dương mình. Cũng vậy, vị ấy (Saccaka) dù tán thán Đức Thế Tôn bằng những lời như: "Thưa Tôn giả Gotama, có thể có con voi điên..." v.v., nhưng cũng chính là tự tán thán mình rằng: "Chính chúng tôi là những người dũng cảm, chúng tôi là những bậc trí tuệ, chúng tôi là những người đa văn, và như voi điên, như khối lửa cháy rực, như rắn hổ mang phồng mang, chúng tôi, những người muốn tranh luận, đã đến gần bậc Chánh Đẳng Chánh Giác." Sau khi tự tán thán mình như vậy, trong khi thỉnh mời Đức Thế Tôn, ông ta đã nói những lời bắt đầu bằng adhivāsetu me. Trong đó, adhivāsetū'ti có nghĩa là xin hãy chấp nhận. Svātanāyā'ti là vì lợi ích của ngày mai, khi mà phước báu và hỷ lạc sẽ phát sinh cho tôi, người thực hiện sự cúng dường đến các ngài. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenā'ti có nghĩa là Đức Thế Tôn, không cử động thân phần hay khẩu phần, giữ sự kham nhẫn ở bên trong, đã im lặng chấp nhận. Được nói rằng Ngài đã chấp nhận chỉ bằng ý nghĩ để thể hiện sự ưu ái đối với Saccaka.

๓๖๓. ยมสฺส ปติรูปํ มญฺเญยฺยาถาติ เต กิร ลิจฺฉวี ตสฺส ปญฺจถาลิปากสตานิ นิจฺจภตฺตํ อาหรนฺติ. ตเทว สนฺธาย เอส สฺเว ตุมฺเห ยํ อสฺส สมณสฺส โคตมสฺส ปติรูปํ กปฺปิยนฺติ มญฺเญยฺยาถ, ตํ อาหเรยฺยาถ; สมณสฺส หิ โคตมสฺส ตุมฺเห ปริจารกา กปฺปิยากปฺปิยํ ยุตฺตายุตฺตํ ชานาถาติ วทติ. ภตฺตาภิหารํ อภิหรึสูติ อภิหริตพฺพํ ภตฺตํ อภิหรึสุ. ปณีเตนาติ อุตฺตเมน. สหตฺถาติ สหตฺเถน. สนฺตปฺเปตฺวาติ สุฏฺฐุ ตปฺเปตฺวา, ปริปุณฺณํ สุหิตํ ยาวทตฺถํ กตฺวา. สมฺปวาเรตฺวาติ สุฏฺฐุ ปวาเรตฺวา, อลํ อลนฺติ หตฺถสญฺญาย ปฏิกฺขิปาเปตฺวา. ภุตฺตาวินฺติ ภุตฺตวนฺตํ. โอนีตปตฺตปาณินฺติ ปตฺตโต โอนีตปาณึ, อปนีตหตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โอนิตฺตปตฺตปาณิ’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ, โอนิตฺตํ นานาภูตํ ปตฺตํ ปาณิโต อสฺสาติ โอนิตฺตปตฺตปาณี. ตํ โอนิตฺตปตฺตปาณึ, หตฺเถ จ ปตฺตญฺจ โธวิตฺวา เอกมนฺเต ปตฺตํ นิกฺขิปิตฺวา นิสินฺนนฺติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ นิสีทีติ ภควนฺตํ เอวํภูตํ ญตฺวา เอกสฺมึ โอกาเส นิสีทีติ อตฺโถ. ปุญฺญญฺจาติ ยํ อิมสฺมึ ทาเน ปุญฺญํ, อายตึ วิปากกฺขนฺธาติ อตฺโถ. ปุญฺญมหีติ วิปากกฺขนฺธานํเยว ปริวาโร. ตํ ทายกานํ สุขาย โหตูติ ตํ อิเมสํ ลิจฺฉวีนํ สุขตฺถาย โหตุ. อิทํ กิร โส อหํ ปพฺพชิโต นาม, ปพฺพชิเตน จ น ยุตฺตํ อตฺตโน ทานํ นิยฺยาเตตุนฺติ เตสํ นิยฺยาเตนฺโต เอวมาห. อถ ภควา ยสฺมา ลิจฺฉวีหิ สจฺจกสฺส ทินฺนํ, น ภควโต. สจฺจเกน ปน ภควโต ทินฺนํ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทีเปนฺโต ยํ โข, อคฺคิเวสฺสนาติอาทิมาห. อิติ ภควา นิคณฺฐสฺส มเตน วินาเยว อตฺตโน ทินฺนํ ทกฺขิณํ นิคณฺฐสฺส นิยฺยาเตสิ, สา จสฺส อนาคเต วาสนา ภวิสฺสตีติ.

363. Yamassa patirūpaṃ maññeyyāthā'ti: Nghe nói rằng những người Licchavī ấy thường mang đến cho ông ta năm trăm nồi cơm như là vật thực thường xuyên. Nhắm đến điều đó, ông ta nói: "Ngày mai, các vị hãy mang đến bất cứ thứ gì mà các vị nghĩ là thích hợp, là hợp lệ cho Sa-môn Gotama ấy; vì các vị là những người phục vụ Sa-môn Gotama, các vị biết điều gì là hợp lệ, không hợp lệ, điều gì là đúng, không đúng." Bhattābhihāraṃ abhihariṃsū'ti có nghĩa là họ đã mang đến vật thực cần được mang đến. Paṇītenā'ti là thượng hạng. Sahatthā'ti là bằng chính tay mình. Santappetvā'ti là sau khi làm cho thỏa mãn một cách tốt đẹp, tức là làm cho đầy đủ, no đủ, theo ý muốn. Sampavāretvā'ti là sau khi mời mọc một cách tốt đẹp, tức là làm cho từ chối bằng dấu hiệu tay "đủ rồi, đủ rồi". Bhuttāvin'ti là người đã dùng bữa xong. Onītapattapāṇin'ti là người có tay đã rời khỏi bát, được nói là tay đã được lấy ra khỏi bát. Cũng có bản đọc là "Onittapattapāṇiṃ", nghĩa của nó là: người có cái bát đã được rửa sạch, tách rời khỏi tay, nên gọi là onittapattapāṇī. Taṃ onittapattapāṇiṃ, có nghĩa là vị ấy, sau khi rửa tay và bát, đặt bát sang một bên và ngồi xuống. Ekamantaṃ nisīdī'ti có nghĩa là biết Đức Thế Tôn đã như vậy, ông ta ngồi xuống một nơi thích hợp. Puññañcā'ti là phước báu trong sự bố thí này, nghĩa là các uẩn quả trong tương lai. Puññamahī'ti là đoàn tùy tùng của chính các uẩn quả. Taṃ dāyakānaṃ sukhāya hotū'ti có nghĩa là mong rằng điều đó sẽ mang lại hạnh phúc cho những người Licchavī này. Nghe nói, ông ta đã nói như vậy trong khi hồi hướng cho họ, nghĩ rằng: "Ta là một người xuất gia, và không thích hợp cho một người xuất gia hồi hướng sự bố thí cho chính mình." Bấy giờ, Đức Thế Tôn, vì vật thí được các Licchavī dâng cho Saccaka, không phải cho Đức Thế Tôn, nhưng Saccaka lại dâng cho Đức Thế Tôn, do đó, để làm rõ ý nghĩa đó, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng yaṃ kho, aggivessana. Như vậy, Đức Thế Tôn, không theo ý của Nigaṇṭha, đã hồi hướng vật cúng dường được dâng cho chính Ngài đến Nigaṇṭha, và điều đó sẽ trở thành một thói quen (vāsanā) cho ông ta trong tương lai.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

จูฬสจฺจกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Tiểu Saccaka đã kết thúc.

๖. มหาสจฺจกสุตฺตวณฺณนา

6. Phần giải thích kinh Đại Saccaka

๓๖๔. เอวํ [Pg.185] เม สุตนฺติ มหาสจฺจกสุตฺตํ. ตตฺถ เอกํ สมยนฺติ จ เตน โข ปน สมเยนาติ จ ปุพฺพณฺหสมยนฺติ จ ตีหิ ปเทหิ เอโกว สมโย วุตฺโต. ภิกฺขูนญฺหิ วตฺตปฏิปตฺตึ กตฺวา มุขํ โธวิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เจติยํ วนฺทิตฺวา กตรํ คามํ ปวิสิสฺสามาติ วิตกฺกมาฬเก ฐิตกาโล นาม โหติ. ภควา เอวรูเป สมเย รตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ปํสุกูลจีวรํ เอกํสํ ปารุปิตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คนฺธกุฏิปมุเข อฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาย, – ‘‘เอกํ สมยนฺติ จ เตน โข ปน สมเยนาติ จ ปุพฺพณฺหสมย’’นฺติ จ วุตฺตํ. ปวิสิตุกาโมติ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสามีติ เอวํ กตสนฺนิฏฺฐาโน. เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมีติ? วาทาโรปนชฺฌาสเยน. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ปุพฺเพปาหํ อปณฺฑิตตาย สกลํ เวสาลิปริสํ คเหตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปริสมชฺเฌ มงฺกุ ชาโต. อิทานิ ตถา อกตฺวา เอกโกว คนฺตฺวา วาทํ อาโรเปสฺสามิ. ยทิ สมณํ โคตมํ ปราเชตุํ สกฺขิสฺสามิ, อตฺตโน ลทฺธึ ทีเปตฺวา ชยํ กริสฺสามิ. ยทิ สมณสฺส โคตมสฺส ชโย ภวิสฺสติ, อนฺธกาเร นจฺจํ วิย น โกจิ ชานิสฺสตี’’ติ นิทฺทาปญฺหํ นาม คเหตฺวา อิมินา วาทชฺฌาสเยน อุปสงฺกมิ.

364. Kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là kinh Đại Saccaka. Trong đó, cùng một thời điểm được nói đến bằng ba cụm từ: ekaṃ samayaṃ, tena kho pana samayena, và pubbaṇhasamayaṃ. Quả thật, đối với các vị Tỳ-khưu, sau khi thực hành các phận sự, rửa mặt, mang y bát, đảnh lễ bảo tháp, thời điểm đứng ở nơi suy tư rằng: "Chúng ta sẽ vào làng nào?" được gọi là thời điểm đứng. Vào một thời điểm như vậy, Đức Thế Tôn, sau khi đắp hạ y hai lớp màu đỏ, thắt đai lưng, khoác y phấn tảo qua một bên vai, đi ra khỏi hương phòng, được chúng Tỳ-khưu vây quanh, đã đứng ở phía trước hương phòng. Nhắm đến điều đó, đã được nói: – "ekaṃ samayaṃ", "tena kho pana samayena", và "pubbaṇhasamayaṃ". Pavisitukāmo'ti là người đã quyết định rằng: "Ta sẽ đi vào để khất thực." Tenupasaṅkamī'ti: Tại sao ông ta lại đến gần? Với ý định thiết lập một cuộc tranh luận. Nghe nói, ông ta đã có ý nghĩ như sau: "Trước đây, do sự thiếu trí tuệ, ta đã dẫn toàn bộ hội chúng Vesālī đến gặp Sa-môn Gotama và đã bị bối rối giữa hội chúng. Bây giờ, không làm như vậy, ta sẽ đi một mình và thiết lập một cuộc tranh luận. Nếu ta có thể đánh bại Sa-môn Gotama, ta sẽ làm rạng rỡ giáo lý của mình và giành chiến thắng. Nếu Sa-môn Gotama chiến thắng, sẽ không ai biết, giống như một điệu múa trong bóng tối." Mang theo cái gọi là câu hỏi chỉ trích, ông ta đã đến gần với ý định tranh luận này.

อนุกมฺปํ อุปาทายาติ สจฺจกสฺส นิคณฺฐปุตฺตสฺส อนุกมฺปํ ปฏิจฺจ. เถรสฺส กิรสฺส เอวํ อโหสิ – ‘‘ภควติ มุหุตฺตํ นิสินฺเน พุทฺธทสฺสนํ ธมฺมสฺสวนญฺจ ลภิสฺสติ. ตทสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺติสฺสตี’’ติ. ตสฺมา ภควนฺตํ ยาจิตฺวา ปํสุกูลจีวรํ จตุคฺคุณํ ปญฺญเปตฺวา นิสีทตุ ภควาติ อาห. ‘‘การณํ อานนฺโท วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. ภควนฺตํ เอตทโวจาติ ยํ ปน ปญฺหํ โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อาทาย อาคโต ตํ ฐเปตฺวา ปสฺเสน ตาว ปริหรนฺโต เอตํ สนฺติ, โภ โคตมาติอาทิวจนํ อโวจ.

Anukampaṃ upādāyāti có nghĩa là: do duyên lòng bi mẫn đối với Saccaka, con trai của Nigaṇṭha. Tương truyền, Trưởng lão (Ānanda) đã có suy nghĩ như vầy: "Khi Đức Thế Tôn ngồi xuống một chốc lát, (Saccaka) sẽ có được cơ hội thấy Phật và nghe Pháp. Điều ấy sẽ đưa đến lợi ích, hạnh phúc cho y trong một thời gian dài." Do đó, sau khi thỉnh cầu Đức Thế Tôn, ngài đã trải tấm y phấn tảo gấp làm bốn và nói rằng: "Xin Đức Thế Tôn hãy ngự tọa." Sau khi nhận thấy rằng: "Ānanda nói có lý do," Đức Thế Tôn đã ngự tọa trên chỗ ngồi đã được trải sẵn. Bhagavantaṃ etadavoca có nghĩa là: Vấn đề mà y đã mang đến, xem như là tài sản quý giá giắt trong thắt lưng, y đã đặt vấn đề ấy sang một bên, trước tiên xử lý một cách lảng tránh, và đã nói những lời bắt đầu bằng "Thưa ngài Gotama, có những điều này...".

๓๖๕. ผุสนฺติ หิ เต, โภ โคตมาติ เต สมณพฺราหฺมณา สรีเร อุปฺปนฺนํ สารีริกํ ทุกฺขํ เวทนํ ผุสนฺติ ลภนฺติ, อนุภวนฺตีติ อตฺโถ. อูรุกฺขมฺโภติ ขมฺภกตอูรุภาโว, อูรุถทฺธตาติ อตฺโถ. วิมฺหยตฺถวเสน ปเนตฺถ ภวิสฺสตีติ อนาคตวจนํ กตํ. กายนฺวยํ โหตีติ กายานุคตํ [Pg.186] โหติ กายสฺส วสวตฺติ. กายภาวนาติ ปน วิปสฺสนา วุจฺจติ, ตาย จิตฺตวิกฺเขปํ ปาปุณนฺโต นาม นตฺถิ, อิติ นิคณฺโฐ อสนฺตํ อภูตํ ยํ นตฺถิ, ตเทวาห. จิตฺตภาวนาติปิ สมโถ วุจฺจติ, สมาธิยุตฺตสฺส จ ปุคฺคลสฺส อูรุกฺขมฺภาทโย นาม นตฺถิ, อิติ นิคณฺโฐ อิทํ อภูตเมว อาห. อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตํ – ‘‘ยเถว ‘ภูตปุพฺพนฺติ วตฺวา อูรุกฺขมฺโภปิ นาม ภวิสฺสตี’ติอาทีนิ วทโต อนาคตรูปํ น สเมติ, ตถา อตฺโถปิ น สเมติ, อสนฺตํ อภูตํ ยํ นตฺถิ, ตํ กเถตี’’ติ.

365. Phusanti hi te, bho gotamāti có nghĩa là: các vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy cảm nhận, có được, kinh nghiệm cảm thọ khổ thuộc về thân, đã sanh khởi trong thân. Ūrukkhambhoti có nghĩa là trạng thái đùi bị cứng đơ, sự cứng nhắc của đùi. Ở đây, từ ở thì tương lai bhavissati được dùng với ý nghĩa kinh ngạc. Kāyanvayaṃ hotīti có nghĩa là nó đi theo thân, nó bị thân chi phối. Còn kāyabhāvanā (tu tập về thân) được gọi là thiền minh sát (vipassanā), không có người nào đạt đến sự tán loạn của tâm do pháp ấy, như vậy, Nigaṇṭha đã nói điều không có thật, không hiện hữu, điều không có. Cittabhāvanā (tu tập về tâm) cũng được gọi là thiền chỉ (samatha), và đối với người có định, không có những thứ gọi là đùi cứng đơ v.v..., như vậy, Nigaṇṭha đã nói điều không có thật này. Tuy nhiên, trong Chú giải có nói rằng: "Giống như đối với người nói 'đã từng có' rồi lại nói những điều như 'đùi cũng sẽ bị cứng đơ', hình thức tương lai không phù hợp, cũng vậy, ý nghĩa cũng không phù hợp, (y) nói điều không có thật, không hiện hữu, điều không có."

โน กายภาวนนฺติ ปญฺจาตปตปฺปนาทึ อตฺตกิลมถานุโยคํ สนฺธายาห. อยญฺหิ เตสํ กายภาวนา นาม. กึ ปน โส ทิสฺวา เอวมาห? โส กิร ทิวาทิวสฺส วิหารํ อาคจฺฉติ, ตสฺมึ โข ปน สมเย ภิกฺขู ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา อตฺตโน อตฺตโน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ ปฏิสลฺลานํ อุปคจฺฉนฺติ. โส เต ปฏิสลฺลีเน ทิสฺวา จิตฺตภาวนามตฺตํ เอเต อนุยุญฺชนฺติ, กายภาวนา ปเนเตสํ นตฺถีติ มญฺญมาโน เอวมาห.

No kāyabhāvananti: (Khi nói) "không có sự tu tập về thân," y nói nhắm đến sự thực hành khổ hạnh ép xác như khổ hạnh năm nguồn nhiệt v.v... Vì đây chính là sự tu tập về thân của họ. Nhưng y đã thấy gì mà nói như vậy? Tương truyền, y thường đến tu viện vào ban ngày, và vào lúc ấy, các vị tỳ khưu sau khi cất dọn y bát, liền đi đến nơi độc cư tại nơi ở ban đêm và ban ngày của mình. Y thấy các vị ấy đang độc cư, và nghĩ rằng: "Những vị này chỉ chuyên tâm tu tập về tâm, còn sự tu tập về thân thì họ không có," do nghĩ như vậy nên y đã nói như thế.

๓๖๖. อถ นํ ภควา อนุยุญฺชนฺโต กินฺติ ปน เต, อคฺคิเวสฺสน, กายภาวนา สุตาติ อาห. โส ตํ วิตฺถาเรนฺโต เสยฺยถิทํ, นนฺโท วจฺโฉติอาทิมาห. ตตฺถ นนฺโทติ ตสฺส นามํ. วจฺโฉติ โคตฺตํ. กิโสติ นามํ. สํกิจฺโจติ โคตฺตํ. มกฺขลิโคสาโล เหฏฺฐา อาคโตว. เอเตติ เอเต ตโย ชนา, เต กิร กิลิฏฺฐตปานํ มตฺถกปตฺตา อเหสุํ. อุฬารานิ อุฬารานีติ ปณีตานิ ปณีตานิ. คาเหนฺติ นามาติ พลํ คณฺหาเปนฺติ นาม. พฺรูเหนฺตีติ วฑฺเฒนฺติ. เมเทนฺตีติ ชาตเมทํ กโรนฺติ. ปุริมํ ปหายาติ ปุริมํ ทุกฺกรการํ ปหาย. ปจฺฉา อุปจินนฺตีติ ปจฺฉา อุฬารขาทนียาทีหิ สนฺตปฺเปนฺติ, วฑฺเฒนฺติ. อาจยาปจโย โหตีติ วฑฺฒิ จ อวฑฺฒิ จ โหติ, อิติ อิมสฺส กายสฺส กาเลน วฑฺฒิ, กาเลน ปริหานีติ วฑฺฒิปริหานิมตฺตเมว ปญฺญายติ, กายภาวนา ปน น ปญฺญายตีติ ทีเปตฺวา จิตฺตภาวนํ ปุจฺฉนฺโต, ‘‘กินฺติ ปน เต, อคฺคิเวสฺสน, จิตฺตภาวนา สุตา’’ติ อาห. น สมฺปายาสีติ สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ นาสกฺขิ, ยถา ตํ พาลปุถุชฺชโน.

366. Khi ấy, Đức Thế Tôn, trong khi gạn hỏi y, đã nói: "Này Aggivessana, vậy ông đã nghe về sự tu tập thân như thế nào?" Y, trong khi giải thích rộng điều đó, đã nói những lời bắt đầu bằng "Ví như, Nanda Vaccha...". Trong đó, Nanda là tên của vị ấy, Vaccha là họ. Kisa là tên, Saṅkicca là họ. Makkhali Gosāla đã được đề cập ở dưới. Eteti (những vị này) là ba người này, tương truyền, ba vị ấy đã đạt đến đỉnh cao của những người thực hành khổ hạnh ô uế. Uḷārāni uḷārānīti có nghĩa là tinh túy, tinh túy. Gāhenti nāmāti có nghĩa là làm cho có được sức mạnh. Brūhentīti có nghĩa là làm cho tăng trưởng. Medentīti có nghĩa là làm cho sinh ra chất béo. Purimaṃ pahāyāti có nghĩa là từ bỏ việc làm khó làm trước đây. Pacchā upacinantīti có nghĩa là sau đó họ làm cho thỏa mãn, làm cho tăng trưởng bằng các vật thực loại cứng cao cấp v.v... Ācayāpacayo hotīti có nghĩa là có sự tăng trưởng và có sự suy giảm, như vậy, thân này có lúc tăng trưởng, có lúc suy giảm, chỉ có sự tăng trưởng và suy giảm là được nhận biết, còn sự tu tập về thân thì không được nhận biết. Sau khi chỉ rõ như vậy, trong khi hỏi về sự tu tập về tâm, Ngài đã nói: "Này Aggivessana, vậy ông đã nghe về sự tu tập tâm như thế nào?" Na sampāyāsīti có nghĩa là y đã không thể trình bày một cách đầy đủ, giống như một kẻ phàm phu ngu dốt.

๓๖๗. กุโต [Pg.187] ปน ตฺวนฺติ โย ตฺวํ เอวํ โอฬาริกํ ทุพฺพลํ กายภาวนํ น ชานาสิ? โส ตฺวํ กุโต สณฺหํ สุขุมํ จิตฺตภาวนํ ชานิสฺสสีติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน โจทนาลยตฺเถโร, ‘‘อพุทฺธวจนํ นาเมตํ ปท’’นฺติ พีชนึ ฐเปตฺวา ปกฺกมิตุํ อารภิ. อถ นํ มหาสีวตฺเถโร อาห – ‘‘ทิสฺสติ, ภิกฺขเว, อิมสฺส จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อาจโยปิ อปจโยปิ อาทานมฺปิ นิกฺเขปนมฺปี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๖๒). ตํ สุตฺวา สลฺลกฺเขสิ – ‘‘โอฬาริกํ กายํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส อุปฺปนฺนวิปสฺสนา โอฬาริกาติ วตฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ.

367. Kuto pana tvanti có nghĩa là: Ông, người không biết đến sự tu tập thân thô thiển, yếu kém như vậy, thì làm sao ông có thể biết được sự tu tập tâm tinh tế, vi diệu? Tuy nhiên, tại chỗ này, Trưởng lão Codanālaya, nói rằng: "Từ này không phải là lời Phật dạy," đã đặt cây quạt xuống và bắt đầu rời đi. Khi ấy, Đại Trưởng lão Sīva đã nói với vị ấy: "Này các Tỳ khưu, sự tích tụ và sự tiêu tan, sự tiếp nhận và sự loại bỏ của thân tứ đại này được thấy rõ" (Tương Ưng Bộ 2.62). Nghe điều đó, vị ấy đã nhận ra: "Có thể nói rằng thiền minh sát sanh khởi nơi người đang quán xét thân thô thiển là thô thiển."

๓๖๘. สุขสาราคีติ สุขสาราเคน สมนฺนาคโต. สุขาย เวทนาย นิโรธา อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนาติ น อนนฺตราว อุปฺปชฺชติ, สุขทุกฺขานญฺหิ อนนฺตรปจฺจยตา ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๑.๒.๔๕-๔๖) ปฏิสิทฺธา. ยสฺมา ปน สุเข อนิรุทฺเธ ทุกฺขํ นุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อิธ เอวํ วุตฺตํ. ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ เขเปตฺวา คณฺหิตฺวา ติฏฺฐติ. อุภโตปกฺขนฺติ สุขํ เอกํ ปกฺขํ ทุกฺขํ เอกํ ปกฺขนฺติ เอวํ อุภโตปกฺขํ หุตฺวา.

368. Sukhasārāgīti có nghĩa là người có lòng tham ái đối với lạc. Sukhāya vedanāya nirodhā uppajjati dukkhā vedanāti (Do lạc thọ diệt, khổ thọ sanh khởi) có nghĩa là nó không sanh khởi ngay liền sau đó, vì tính chất vô gián duyên của lạc và khổ đã bị bác bỏ trong bộ Paṭṭhāna (Vị Trí 1.2.45-46). Tuy nhiên, vì khi lạc chưa diệt thì khổ không sanh khởi, do đó, ở đây đã được nói như vậy. Pariyādāya tiṭṭhatīti có nghĩa là nó tồn tại sau khi đã làm cho cạn kiệt, sau khi đã chiếm lấy. Ubhatopakkhanti có nghĩa là lạc là một phe, khổ là một phe, như vậy, trở thành hai phe.

๓๖๙. อุปฺปนฺนาปิ สุขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ภาวิตตฺตา กายสฺส. อุปฺปนฺนาปิ ทุกฺขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ภาวิตตฺตา จิตฺตสฺสาติ เอตฺถ กายภาวนา วิปสฺสนา, จิตฺตภาวนา สมาธิ. วิปสฺสนา จ สุขสฺส ปจฺจนีกา, ทุกฺขสฺส อาสนฺนา. สมาธิ ทุกฺขสฺส ปจฺจนีโก, สุขสฺส อาสนฺโน. กถํ? วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺนสฺส หิ อทฺธาเน คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต ตตฺถ ตตฺถ อคฺคิอุฏฺฐานํ วิย โหติ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจนฺติ, มตฺถกโต อุสุมวฏฺฏิอุฏฺฐานํ วิย โหตีติ จิตฺตํ หญฺญติ วิหญฺญติ วิปฺผนฺทติ. เอวํ ตาว วิปสฺสนา สุขสฺส ปจฺจนีกา, ทุกฺขสฺส อาสนฺนา. อุปฺปนฺเน ปน กายิเก วา เจตสิเก วา ทุกฺเข ตํ ทุกฺขํ วิกฺขมฺเภตฺวา สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส สมาปตฺติกฺขเณ ทุกฺขํ ทูราปคตํ โหติ, อนปฺปกํ สุขํ โอกฺกมติ. เอวํ สมาธิ ทุกฺขสฺส ปจฺจนีโก, สุขสฺส อาสนฺโน. ยถา วิปสฺสนา สุขสฺส ปจฺจนีกา, ทุกฺขสฺส อาสนฺนา, น ตถา สมาธิ. ยถา สมาธิ ทุกฺขสฺส ปจฺจนีโก, สุขสฺส อาสนฺโน, น จ ตถา วิปสฺสนาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปฺปนฺนาปิ สุขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย [Pg.188] ติฏฺฐติ, ภาวิตตฺตา กายสฺส. อุปฺปนฺนาปิ ทุกฺขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ภาวิตตฺตา จิตฺตสฺสา’’ติ.

369. Lạc thọ dù đã sanh khởi cũng không chiếm lĩnh tâm mà tồn tại, do thân đã được tu tập. Khổ thọ dù đã sanh khởi cũng không chiếm lĩnh tâm mà tồn tại, do tâm đã được tu tập. Ở đây, tu tập thân là minh sát, tu tập tâm là định. Và minh sát là đối nghịch với lạc, gần gũi với khổ. Định là đối nghịch với khổ, gần gũi với lạc. Như thế nào? Vì rằng, đối với người ngồi thiết lập minh sát, khi thời gian trôi qua, ở nơi này nơi kia giống như có lửa phát sanh, mồ hôi tuôn ra từ nách, từ trên đầu giống như có luồng hơi nóng bốc lên, do đó tâm bị tổn hại, bị đặc biệt tổn hại, bị dao động. Như vậy, trước hết minh sát là đối nghịch với lạc, gần gũi với khổ. Nhưng khi khổ thuộc thân hay khổ thuộc tâm sanh lên, đối với người đã nhập định, sau khi đã chế ngự khổ ấy, trong khoảnh khắc của định, khổ ấy đã được loại trừ xa, vị ấy đi vào niềm vui không nhỏ. Như vậy, định là đối nghịch với khổ, gần gũi với lạc. Giống như minh sát là đối nghịch với lạc, gần gũi với khổ, định không phải như vậy. Giống như định là đối nghịch với khổ, gần gũi với lạc, minh sát không phải như vậy. Do đó, đã được nói rằng: ‘Lạc thọ dù đã sanh khởi cũng không chiếm lĩnh tâm mà tồn tại, do thân đã được tu tập. Khổ thọ dù đã sanh khởi cũng không chiếm lĩnh tâm mà tồn tại, do tâm đã được tu tập.’

๓๗๐. อาสชฺช อุปนียาติ คุเณ ฆฏฺเฏตฺวา เจว อุปเนตฺวา จ. ตํ วต เมติ ตํ วต มม จิตฺตํ.

370. Āsajja upanīya có nghĩa là: vừa va chạm vào các đức hạnh, vừa dẫn đến gần. Taṃ vata me có nghĩa là: chắc chắn tâm ấy của ta.

๓๗๑. กิญฺหิ โน สิยา, อคฺคิเวสฺสนาติ, อคฺคิเวสฺสน, กึ น ภวิสฺสติ, ภวิสฺสเตว, มา เอวํ สญฺญี โหหิ, อุปฺปชฺชิเยว เม สุขาปิ ทุกฺขาปิ เวทนา, อุปฺปนฺนาย ปนสฺสา อหํ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐาตุํ น เทมิ. อิทานิสฺส ตมตฺถํ ปกาเสตุํ อุปริ ปสาทาวหํ ธมฺมเทสนํ เทเสตุกาโม มูลโต ปฏฺฐาย มหาภินิกฺขมนํ อารภิ. ตตฺถ อิธ เม, อคฺคิเวสฺสน, ปุพฺเพว สมฺโพธา…เป… ตตฺเถว นิสีทึ, อลมิทํ ปธานายาติ อิทํ สพฺพํ เหฏฺฐา ปาสราสิสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส, ตตฺถ โพธิปลฺลงฺเก นิสชฺชา, อิธ ทุกฺกรการิกา.

371. Kiñhi no siyā, aggivessana có nghĩa là: Này Aggivessana, tại sao lại không thể được? Chắc chắn sẽ được. Ngươi chớ có tưởng rằng: ‘Lạc thọ và khổ thọ chắc chắn sanh khởi đến ta, nhưng khi chúng sanh khởi, ta không cho phép chúng chiếm lĩnh tâm mà tồn tại.’ Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy cho vị ấy, muốn thuyết bài pháp thoại mang lại niềm tịnh tín ở phần trên, Ngài đã bắt đầu (kể về) cuộc đại xuất gia từ lúc ban đầu. Ở đây, câu: ‘Này Aggivessana, ở đây, đối với ta, trước khi giác ngộ... cho đến... ta đã ngồi ngay tại đó, (nghĩ rằng) chừng này là đủ cho sự tinh tấn,’ tất cả điều này nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong kinh Pāsarāsi ở dưới. Nhưng đây là điểm đặc biệt: ở đó là việc ngồi trên bồ đoàn, ở đây là khổ hạnh.

๓๗๔. อลฺลกฏฺฐนฺติ อลฺลํ อุทุมฺพรกฏฺฐํ. สสฺเนหนฺติ สขีรํ. กาเมหีติ วตฺถุกาเมหิ. อวูปกฏฺฐาติ อนปคตา. กามจฺฉนฺโทติอาทีสุ กิเลสกาโมว ฉนฺทกรณวเสน ฉนฺโท. สิเนหกรณวเสน สฺเนโห. มุจฺฉากรณวเสน มุจฺฉา. ปิปาสากรณวเสน ปิปาสา. อนุทหนวเสน ปริฬาโหติ เวทิตพฺโพ. โอปกฺกมิกาติ อุปกฺกมนิพฺพตฺตา. ญาณาย ทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธายาติ สพฺพํ โลกุตฺตรมคฺคเววจนเมว.

374. Allakaṭṭhaṃ là khúc gỗ ướt, tức là khúc gỗ cây sung. Sasnehaṃ là có nhựa. Kāmehi là (xa lìa) các vật dục. Avūpakaṭṭhā là không xa lìa. Trong các từ như kāmacchando v.v., chính phiền não dục, do có tác dụng làm cho ước muốn, nên gọi là chando (dục); do có tác dụng làm cho yêu mến, nên gọi là sneho (ái); do có tác dụng làm cho mê muội, nên gọi là mucchā (say đắm); do có tác dụng làm cho khao khát, nên gọi là pipāsā (khát); do có tác dụng thiêu đốt theo, nên gọi là pariḷāho (nhiệt não), cần phải hiểu như vậy. Opakkamikā là (các cảm thọ) được tạo ra bởi sự nỗ lực. Các từ ñāṇāya, dassanāya, anuttarāya sambodhāya, tất cả đều là từ đồng nghĩa của đạo siêu thế.

อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อลฺลํ สขีรํ อุทุมฺพรกฏฺฐํ วิย หิ กิเลสกาเมน วตฺถุกามโต อนิสฺสฏปุคฺคลา. อุทเก ปกฺขิตฺตภาโว วิย กิเลสกาเมน ตินฺตตา; มนฺถเนนาปิ อคฺคิโน อนภินิพฺพตฺตนํ วิย กิเลสกาเมน วตฺถุกามโต อนิสฺสฏานํ โอปกฺกมิกาหิ เวทนาหิ โลกุตฺตรมคฺคสฺส อนธิคโม. อมนฺถเนนาปิ อคฺคิโน อนภินิพฺพตฺตนํ วิย เตสํ ปุคฺคลานํ วินาปิ โอปกฺกมิกาหิ เวทนาหิ โลกุตฺตรมคฺคสฺส อนธิคโม. ทุติยอุปมาปิ อิมินาว นเยน เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส, ปุริมา สปุตฺตภริยปพฺพชฺชาย อุปมา; ปจฺฉิมา พฺราหฺมณธมฺมิกปพฺพชฺชาย.

Đây là sự đối chiếu ví dụ ở đây: Vì rằng, giống như khúc gỗ sung ướt có nhựa là những người chưa thoát khỏi vật dục do phiền não dục. Giống như việc được đặt trong nước là sự thấm đẫm bởi phiền não dục; giống như việc lửa không thể phát sinh dù có cọ xát, là việc không chứng đắc đạo siêu thế bằng các cảm thọ do nỗ lực đối với những người chưa thoát khỏi vật dục do phiền não dục. Giống như việc lửa không thể phát sinh dù không cọ xát, là việc không chứng đắc đạo siêu thế đối với những người ấy dù không có các cảm thọ do nỗ lực. Ví dụ thứ hai cũng nên được hiểu theo phương pháp này. Nhưng đây là điểm đặc biệt: ví dụ trước là ví dụ về sự xuất gia của người có vợ con; ví dụ sau là (ví dụ) về sự xuất gia của người Bà-la-môn sống đúng pháp.

๓๗๖. ตติยอุปมาย [Pg.189] โกฬาปนฺติ ฉินฺนสิเนหํ นิราปํ. ถเล นิกฺขิตฺตนฺติ ปพฺพตถเล วา ภูมิถเล วา นิกฺขิตฺตํ. เอตฺถาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สุกฺขโกฬาปกฏฺฐํ วิย หิ กิเลสกาเมน วตฺถุกามโต นิสฺสฏปุคฺคลา, อารกา อุทกา ถเล นิกฺขิตฺตภาโว วิย กิเลสกาเมน อตินฺตตา. มนฺถเนนาปิ อคฺคิโน อภินิพฺพตฺตนํ วิย กิเลสกาเมน วตฺถุกามโต นิสฺสฏานํ อพฺโภกาสิกเนสชฺชิกาทิวเสน โอปกฺกมิกาหิปิ เวทนาหิ โลกุตฺตรมคฺคสฺส อธิคโม. อญฺญสฺส รุกฺขสฺส สุกฺขสาขาย สทฺธึ ฆํสนมตฺเตเนว อคฺคิโน อภินิพฺพตฺตนํ วิย วินาปิ โอปกฺกมิกาหิ เวทนาหิ สุขาเยว ปฏิปทาย โลกุตฺตรมคฺคสฺส อธิคโมติ. อยํ อุปมา ภควตา อตฺตโน อตฺถาย อาหฏา.

376. Trong ví dụ thứ ba, koḷāpaṃ là (khúc gỗ) đã hết nhựa, không có nước. Thale nikkhittaṃ là được đặt trên đất khô, tức là được đặt trên vùng đất núi hoặc trên vùng đất bằng. Ở đây cũng vậy, đây là sự đối chiếu ví dụ: Vì rằng, giống như khúc gỗ khô là những người đã thoát khỏi vật dục do phiền não dục; giống như việc được đặt trên đất khô, xa nguồn nước, là sự không thấm đẫm bởi phiền não dục. Giống như việc lửa phát sinh dù có cọ xát, là việc chứng đắc đạo siêu thế bằng cả những cảm thọ do nỗ lực, qua hạnh ở ngoài trời, hạnh ngồi, v.v., đối với những người đã thoát khỏi vật dục do phiền não dục. Giống như việc lửa phát sinh chỉ bằng cách cọ xát với một cành cây khô khác, là việc chứng đắc đạo siêu thế chỉ bằng con đường dễ dàng, dù không có các cảm thọ do nỗ lực. Ví dụ này được Đức Thế Tôn đưa ra vì lợi ích của chính Ngài.

๓๗๗. อิทานิ อตฺตโน ทุกฺกรการิกํ ทสฺเสนฺโต, ตสฺส มยฺหนฺติอาทิมาห. กึ ปน ภควา ทุกฺกรํ อกตฺวา พุทฺโธ ภวิตุํ น สมตฺโถติ? กตฺวาปิ อกตฺวาปิ สมตฺโถว. อถ กสฺมา อกาสีติ? สเทวกสฺส โลกสฺส อตฺตโน ปรกฺกมํ ทสฺเสสฺสามิ. โส จ มํ วีริยนิมฺมถนคุโณ หาเสสฺสตีติ. ปาสาเท นิสินฺโนเยว หิ ปเวณิอาคตํ รชฺชํ ลภิตฺวาปิ ขตฺติโย น ตถาปมุทิโต โหติ, ยถา พลกายํ คเหตฺวา สงฺคาเม ทฺเว ตโย สมฺปหาเร ทตฺวา อมิตฺตมถนํ กตฺวา ปตฺตรชฺโช. เอวํ ปตฺตรชฺชสฺส หิ รชฺชสิรึ อนุภวนฺตสฺส ปริสํ โอโลเกตฺวา อตฺตโน ปรกฺกมํ อนุสฺสริตฺวา, ‘‘อสุกฏฺฐาเน อสุกกมฺมํ กตฺวา อสุกญฺจ อสุกญฺจ อมิตฺตํ เอวํ วิชฺฌิตฺวา เอวํ ปหริตฺวา อิมํ รชฺชสิรึ ปตฺโตสฺมี’’ติ จินฺตยโต พลวโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. เอวเมวํ ภควาปิ สเทวกสฺส โลกสฺส ปรกฺกมํ ทสฺเสสฺสามิ, โส หิ มํ ปรกฺกโม อติวิย หาเสสฺสติ, โสมนสฺสํ อุปฺปาเทสฺสตีติ ทุกฺกรมกาสิ.

377. Bây giờ, khi muốn chỉ rõ khổ hạnh của mình, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘tassa mayhaṃ’. Nhưng phải chăng đức Thế Tôn không thể thành Phật nếu không thực hành khổ hạnh? Dù có thực hành hay không thực hành, ngài vẫn có thể. Vậy tại sao ngài lại thực hành? (Ngài nghĩ): ‘Ta sẽ chỉ cho thế gian cùng với chư thiên thấy sự nỗ lực của ta. Và phẩm chất do nỗ lực tinh tấn nghiền nát (phiền não) ấy sẽ làm ta hoan hỷ.’ Thật vậy, một vị vua dòng Sát-đế-lỵ, dù có được vương quốc do dòng dõi truyền lại trong khi chỉ ngồi trong cung điện, cũng không hoan hỷ bằng vị vua đã giành được vương quốc sau khi tập hợp quân đội, giao chiến hai ba trận trong chiến trường và đè bẹp quân thù. Thật vậy, đối với vị vua đã giành được vương quốc như thế, trong khi hưởng thụ sự huy hoàng của vương vị, nhìn vào quần thần và hồi tưởng lại nỗ lực của mình, khi suy nghĩ rằng: ‘Tại nơi kia, ta đã làm việc kia, đã đâm chém kẻ thù kia như thế này, đã đánh bại như thế kia, và đã đạt được sự huy hoàng của vương vị này,’ thì hỷ lạc mạnh mẽ khởi sanh. Cũng vậy, đức Thế Tôn đã thực hành khổ hạnh với ý nghĩ: ‘Ta sẽ chỉ cho thế gian cùng với chư thiên thấy sự nỗ lực của ta, và sự nỗ lực ấy sẽ làm ta vô cùng hoan hỷ, sẽ làm phát sanh hỷ lạc.’

อปิจ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาโนปิ อกาสิเยว, ปจฺฉิมา หิ ชนตา สมฺมาสมฺพุทฺโธ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวาปิ ปธานํ ปทหิตฺวาว สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺโต, กิมงฺคํ ปน มยนฺติ ปธานวีริยํ กตฺตพฺพํ มญฺญิสฺสติ; เอวํ สนฺเต ขิปฺปเมว ชาติชรามรณสฺส อนฺตํ กริสฺสตีติ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาโน อกาสิเยว.

Lại nữa, ngài đã thực hành (khổ hạnh) cũng vì lòng bi mẫn đối với thế hệ sau. Thật vậy, thế hệ sau sẽ nghĩ rằng: ‘Đấng Chánh Đẳng Giác, dù đã hoàn thiện các pháp ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, cũng chỉ sau khi nỗ lực tinh tấn mới đạt được nhất thiết trí. Huống hồ là chúng ta?’ (Nghĩ vậy), họ sẽ cho rằng cần phải nỗ lực tinh tấn. Khi như vậy, họ sẽ nhanh chóng chấm dứt sanh, già, chết. Vì lòng bi mẫn đối với thế hệ sau như thế, ngài đã thực hành (khổ hạnh).

ทนฺเตภิทนฺตมาธายาติ เหฏฺฐาทนฺเต อุปริทนฺตํ ฐเปตฺวา. เจตสา จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺเตน อกุสลจิตฺตํ. อภินิคฺคณฺเหยฺยนฺติ นิคฺคณฺเหยฺยํ. อภินิปฺปีเฬยฺยนฺติ [Pg.190] นิปฺปีเฬยฺยํ. อภิสนฺตาเปยฺยนฺติ ตาเปตฺวา วีริยนิมฺมถนํ กเรยฺยํ. สารทฺโธติ สทรโถ. ปธานาภิตุนฺนสฺสาติ ปธาเนน อภิตุนฺนสฺส, วิทฺธสฺส สโตติ อตฺโถ.

‘Nghiến răng lại’ (Dantebhidantamādhāya) nghĩa là đặt răng trên lên răng dưới. ‘Lấy tâm chế ngự tâm’ (Cetasā citta) nghĩa là lấy tâm thiện chế ngự tâm bất thiện. ‘Nên nhiếp phục’ (Abhiniggaṇheyyaṃ) nghĩa là ta nên chế ngự. ‘Nên đè nén’ (Abhinippīḷeyyaṃ) nghĩa là ta nên ép chặt. ‘Nên làm cho khổ não’ (Abhisantāpeyyaṃ) nghĩa là làm cho nóng nảy, ta nên thực hiện sự nghiền nát bằng tinh tấn. ‘Nỗ lực’ (Sāraddho) nghĩa là có sự khổ não. ‘Bị sự tinh tấn đâm thâu’ (Padhānābhitunnassa) nghĩa là bị sự tinh tấn đâm thâu, bị xuyên thủng.

๓๗๘. อปฺปาณกนฺติ นิรสฺสาสกํ. กมฺมารคคฺคริยาติ กมฺมารสฺส คคฺครนาฬิยา. สีสเวทนา โหนฺตีติ กุโตจิ นิกฺขมิตุํ อลภมาเนหิ วาเตหิ สมุฏฺฐาปิตา พลวติโย สีสเวทนา โหนฺติ. สีสเวฐํ ทเทยฺยาติ สีสเวฐนํ ทเทยฺย. เทวตาติ โพธิสตฺตสฺส จงฺกมนโกฏิยํ ปณฺณสาลปริเวณสามนฺตา จ อธิวตฺถา เทวตา.

378. ‘Không thở’ (Appāṇakaṃ) nghĩa là không có hơi thở ra vào. ‘Bễ của thợ rèn’ (Kammāragaggari) là ống bễ của người thợ rèn. ‘Cảm thọ nơi đầu khởi lên’ (Sīsavedanā honti) nghĩa là những cảm thọ đau đớn dữ dội ở đầu khởi lên, do các luồng gió không tìm được lối thoát nào gây ra. ‘Như bị quấn khăn trên đầu’ (Sīsaveṭhaṃ dadeyya) nghĩa là như thể có một vật quấn chặt trên đầu. ‘Chư thiên’ (Devatā) là các vị trời trú ngụ ở cuối đường kinh hành của Bồ-tát và xung quanh khu tịnh xá lợp bằng lá.

ตทา กิร โพธิสตฺตสฺส อธิมตฺเต กายทาเห อุปฺปนฺเน มุจฺฉา อุทปาทิ. โส จงฺกเมว นิสินฺโน หุตฺวา ปปติ. ตํ ทิสฺวา เทวตา เอวมาหํสุ – ‘‘วิหาโรตฺเวว โส อรหโต’’ติ, ‘‘อรหนฺโต นาม เอวรูปา โหนฺติ มตกสทิสา’’ติ ลทฺธิยา วทนฺติ. ตตฺถ ยา เทวตา ‘‘กาลงฺกโต’’ติ อาหํสุ, ตา คนฺตฺวา สุทฺโธทนมหาราชสฺส อาโรเจสุํ – ‘‘ตุมฺหากํ ปุตฺโต กาลงฺกโต’’ติ. มม ปุตฺโต พุทฺโธ หุตฺวา กาลงฺกโต, โน อหุตฺวาติ? พุทฺโธ ภวิตุํ นาสกฺขิ, ปธานภูมิยํเยว ปติตฺวา กาลงฺกโตติ. นาหํ สทฺทหามิ, มม ปุตฺตสฺส โพธึ อปตฺวา กาลงฺกิริยา นาม นตฺถีติ.

Khi ấy, nghe nói rằng khi sự nóng bức tột độ trong thân khởi lên nơi Bồ-tát, ngài đã bất tỉnh. Ngài đang ngồi trên đường kinh hành thì ngã xuống. Thấy vậy, chư thiên nói rằng: ‘Đây chính là trạng thái của một vị A-la-hán.’ Họ nói theo quan kiến của mình rằng: ‘Các vị A-la-hán có trạng thái như vậy, giống như người chết.’ Trong số đó, những vị trời nói rằng ‘ngài đã qua đời’ đã đi đến báo cho vua Tịnh Phạn: ‘Con trai của ngài đã qua đời.’ (Vua hỏi): ‘Con trai ta qua đời sau khi thành Phật hay chưa thành Phật?’ (Họ đáp): ‘Ngài đã không thể thành Phật, đã ngã xuống và qua đời ngay tại nơi tu khổ hạnh.’ (Vua nói): ‘Ta không tin. Con trai ta không thể nào chết mà chưa chứng đắc Bồ-đề.’

อปรภาเค สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา อนุปุพฺเพน ราชคหํ คนฺตฺวา กปิลวตฺถุํ อนุปฺปตฺตสฺส สุทฺโธทนมหาราชา ปตฺตํ คเหตฺวา ปาสาทํ อาโรเปตฺวา ยาคุขชฺชกํ ทตฺวา อนฺตราภตฺตสมเย เอตมตฺถํ อาโรเจสิ – ตุมฺหากํ ภควา ปธานกรณกาเล เทวตา อาคนฺตฺวา, ‘‘ปุตฺโต เต, มหาราช, กาลงฺกโต’’ติ อาหํสูติ. กึ สทฺทหสิ มหาราชาติ? น ภควา สทฺทหินฺติ. อิทานิ, มหาราช, สุปินปฺปฏิคฺคหณโต ปฏฺฐาย อจฺฉริยานิ ปสฺสนฺโต กึ สทฺทหิสฺสสิ? อหมฺปิ พุทฺโธ ชาโต, ตฺวมฺปิ พุทฺธปิตา ชาโต, ปุพฺเพ ปน มยฺหํ อปริปกฺเก ญาเณ โพธิจริยํ จรนฺตสฺส ธมฺมปาลกุมารกาเลปิ สิปฺปํ อุคฺคเหตุํ คตสฺส, ‘‘ตุมฺหากํ ปุตฺโต ธมฺมปาลกุมาโร กาลงฺกโต, อิทมสฺส อฏฺฐี’’ติ เอฬกฏฺฐึ อาหริตฺวา ทสฺเสสุํ, ตทาปิ ตุมฺเห, ‘‘มม ปุตฺตสฺส อนฺตรามรณํ นาม นตฺถิ, นาหํ สทฺทหามี’’ติ อโวจุตฺถ, มหาราชาติ อิมิสฺสา อฏฺฐุปฺปตฺติยา ภควา มหาธมฺมปาลชาตกํ กเถสิ.

Về sau, khi Đấng Chánh Đẳng Giác đã chuyển Pháp luân, tuần tự đi đến thành Vương Xá rồi đến thành Ca-tỳ-la-vệ, vua Tịnh Phạn đã nhận lấy bình bát, đưa ngài lên cung điện, dâng cháo và vật thực, và trong lúc dùng bữa đã trình bày lại sự việc này: ‘Bạch Thế Tôn, khi ngài đang tu khổ hạnh, có chư thiên đến nói: ‘Thưa đại vương, con trai ngài đã qua đời.’’ (Đức Phật hỏi): ‘Thưa đại vương, ngài có tin không?’ (Vua đáp): ‘Bạch Thế Tôn, con không tin.’ (Đức Phật nói): ‘Thưa đại vương, bây giờ, khi đã thấy những điều kỳ diệu kể từ lúc giải mộng, làm sao ngài có thể tin được? Ta đã thành Phật, ngài cũng đã thành Phật phụ. Nhưng trước kia, khi trí tuệ của ta chưa chín muồi, trong lúc đang thực hành hạnh Bồ-đề vào thời làm thái tử Dhammapāla, khi ta đi học nghề, người ta đã mang xương dê đến cho xem và nói: ‘Con trai ngài, thái tử Dhammapāla, đã chết, đây là xương của cậu ấy.’ Ngay cả lúc đó, thưa đại vương, ngài cũng đã nói: ‘Con trai ta không thể chết giữa chừng, ta không tin.’ Vì câu chuyện khởi nguyên này, đức Thế Tôn đã kể lại bổn sanh Mahādhammapāla.

๓๗๙. มา [Pg.191] โข ตฺวํ มาริสาติ สมฺปิยายมานา อาหํสุ. เทวตานํ กิรายํ ปิยมนาปโวหาโร, ยทิทํ มาริสาติ. อชชฺชิตนฺติ อโภชนํ. หลนฺติ วทามีติ อลนฺติ วทามิ, อลํ อิมินา เอวํ มา กริตฺถ, ยาเปสฺสามหนฺติ เอวํ ปฏิเสเธมีติ อตฺโถ.

379. ‘Thưa ngài, xin đừng’ (Mā kho tvaṃ mārisa) là (chư thiên) đã nói với lòng quý mến. Nghe nói rằng, đây là cách xưng hô thân mật của chư thiên, tức là từ ‘mārisa’ (thưa ngài). ‘Không được mời’ (Ajajjitaṃ) nghĩa là không ăn. ‘Ta nói ‘halaṃ’’ (Halanti vadāmi) nghĩa là ta nói ‘đủ rồi’; (với ý nghĩa) ‘đủ rồi với việc này, xin đừng làm như vậy, ta sẽ không duy trì (mạng sống bằng cách này),’ ta từ chối như vậy. Đó là ý nghĩa.

๓๘๐-๑. มงฺคุรจฺฉวีติ มงฺคุรมจฺฉจฺฉวิ. เอตาว ปรมนฺติ ตาสมฺปิ เวทนานเมตํเยว ปรมํ, อุตฺตมํ ปมาณํ. ปิตุ สกฺกสฺส กมฺมนฺเต…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตาติ รญฺโญ กิร วปฺปมงฺคลทิวโส นาม โหติ, ตทา อเนกปฺปการํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาเทนฺติ. นครวีถิโย โสธาเปตฺวา ปุณฺณฆเฏ ฐปาเปตฺวา ธชปฏากาทโย อุสฺสาเปตฺวา สกลนครํ เทววิมานํ วิย อลงฺกโรนฺติ. สพฺเพ ทาสกมฺมกราทโย อหตวตฺถนิวตฺถา คนฺธมาลาทิปฏิมณฺฑิตา ราชกุเล สนฺนิปตนฺติ. รญฺโญ กมฺมนฺเต นงฺคลสตสหสฺสํ โยชียติ. ตสฺมึ ปน ทิวเส เอเกน อูนํ อฏฺฐสตํ โยเชนฺติ. สพฺพนงฺคลานิ สทฺธึ พลิพทฺทรสฺมิโยตฺเตหิ ชาณุสฺโสณิสฺส รโถ วิย รชตปริกฺขิตฺตานิ โหนฺติ. รญฺโญ อาลมฺพนนงฺคลํ รตฺตสุวณฺณปริกฺขิตฺตํ โหติ. พลิพทฺทานํ สิงฺคานิปิ รสฺมิปโตทาปิ สุวณฺณปริกฺขิตฺตา โหนฺติ. ราชา มหาปริวาเรน นิกฺขมนฺโต ปุตฺตํ คเหตฺวา อคมาสิ.

Maṅguracchavīti có nghĩa là da cá trê. Etāva paramanti có nghĩa là đối với các cảm thọ ấy, đây là mức độ tối đa, là sự đo lường tối thượng. Pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitāti có nghĩa là: nghe nói rằng, có một ngày gọi là lễ hạ điền của đức vua. Vào lúc ấy, người ta chuẩn bị nhiều loại vật thực và món ăn. Sau khi cho dọn dẹp các con đường trong thành phố, cho đặt các bình nước đầy, cho dựng cờ, phướn, v.v..., người ta trang hoàng toàn thể thành phố giống như thiên cung. Tất cả tôi tớ, người làm công, v.v... mặc y phục mới, trang điểm với hương hoa, v.v... rồi tập trung ở hoàng cung. Tại nơi làm việc của đức vua, một trăm ngàn cái cày được thắng vào. Tuy nhiên, vào ngày ấy, người ta thắng vào tám trăm cái cày thiếu một. Tất cả các cái cày cùng với dây cương và ách bò đực được bao bọc bằng bạc giống như cỗ xe của Jāṇussoṇi. Sừng của các con bò đực, dây cương và roi cũng được bao bọc bằng vàng. Đức vua đi ra với đoàn tùy tùng đông đảo, đã dắt theo người con trai rồi ra đi.

กมฺมนฺตฏฺฐาเน เอโก ชมฺพุรุกฺโข พหลปตฺตปลาโส สนฺทจฺฉาโย อโหสิ. ตสฺส เหฏฺฐา กุมารสฺส สยนํ ปญฺญเปตฺวา อุปริ สุวณฺณตารกขจิตํ วิตานํ พนฺธาเปตฺวา สาณิปากาเรน ปริกฺขิปาเปตฺวา อารกฺขํ ฐเปตฺวา ราชา สพฺพาลงฺการํ อลงฺกริตฺวา อมจฺจคณปริวุโต นงฺคลกรณฏฺฐานํ อคมาสิ. ตตฺถ ราชา สุวณฺณนงฺคลํ คณฺหาติ. อมจฺจา เอเกนูนอฏฺฐสตรชตนงฺคลานิ คเหตฺวา อิโต จิโต จ กสนฺติ. ราชา ปน โอรโต ปารํ คจฺฉติ, ปารโต วา โอรํ คจฺฉติ. เอตสฺมึ ฐาเน มหาสมฺปตฺติ โหติ, โพธิสตฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ธาติโย รญฺโญ สมฺปตฺตึ ปสฺสิสฺสามาติ อนฺโตสาณิโต พหิ นิกฺขนฺตา. โพธิสตฺโต อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต กญฺจิ อทิสฺวา เวเคน อุฏฺฐาย ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อานาปาเน ปริคฺคเหตฺวา ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสิ. ธาติโย ขชฺชโภชฺชนฺตเร วิจรมานา โถกํ จิรายึสุ, เสสรุกฺขานํ [Pg.192] ฉายา นิวตฺตา, ตสฺส ปน รุกฺขสฺส ปริมณฺฑลา หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ธาติโย อยฺยปุตฺโต เอกโกติ เวเคน สาณึ อุกฺขิปิตฺวา อนฺโต ปวิสมานา โพธิสตฺตํ สยเน ปลฺลงฺเกน นิสินฺนํ ตญฺจ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรจยึสุ – ‘‘กุมาโร เทว, เอวํ นิสินฺโน อญฺเญสํ รุกฺขานํ ฉายา นิวตฺตา, ชมฺพุรุกฺขสฺส ปริมณฺฑลา ฐิตา’’ติ. ราชา เวเคนาคนฺตฺวา ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา, ‘‘อิทํ เต, ตาต, ทุติยํ วนฺทน’’นฺติ ปุตฺตํ วนฺทิ. อิทเมตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปิตุ สกฺกสฺส กมฺมนฺเต…เป… ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตา’’ติ. สิยา นุ โข เอโส มคฺโค โพธายาติ ภเวยฺย นุ โข เอตํ อานาปานสฺสติปฐมชฺฌานํ พุชฺฌนตฺถาย มคฺโคติ. สตานุสาริวิญฺญาณนฺติ นยิทํ โพธาย มคฺโค ภวิสฺสติ, อานาปานสฺสติปฐมชฺฌานํ ปน ภวิสฺสตีติ เอวํ เอกํ ทฺเว วาเร อุปฺปนฺนสติยา อนนฺตรํ อุปฺปนฺนวิญฺญาณํ สตานุสาริวิญฺญาณํ นาม. ยํ ตํ สุขนฺติ ยํ ตํ อานาปานสฺสติปฐมชฺฌานสุขํ.

Tại nơi làm việc, có một cây trâm có lá và cành sum suê, có bóng râm dày đặc. Bên dưới cây ấy, sau khi cho dọn một chiếc giường cho hoàng tử, cho giăng một tấm lều bạt có nạm các vì sao bằng vàng ở bên trên, cho vây quanh bằng một bức rèm vải, cho đặt người canh gác, đức vua đã trang điểm tất cả đồ trang sức, có đoàn tùy tùng là các vị bộ trưởng bao quanh, rồi đi đến nơi cày ruộng. Tại đấy, đức vua cầm lấy cái cày bằng vàng. Các vị bộ trưởng cầm lấy tám trăm cái cày bằng bạc thiếu một rồi cày tới cày lui. Còn đức vua thì đi từ bờ bên này sang bờ bên kia, hoặc đi từ bờ bên kia sang bờ bên này. Tại nơi ấy, có sự thành tựu to lớn. Các bảo mẫu đang ngồi bao quanh vị Bồ-tát đã đi ra khỏi bên trong bức rèm với ý nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ xem sự thành tựu của đức vua.” Vị Bồ-tát nhìn tới nhìn lui, không thấy một ai, đã vội vàng đứng dậy, ngồi kiết-già, nắm giữ hơi thở vô hơi thở ra, rồi đã làm phát sanh thiền thứ nhất. Các bảo mẫu đi đi lại lại giữa các vật thực và món ăn nên đã hơi chậm trễ. Bóng của các cây khác đã ngả đi, còn bóng của cây ấy thì vẫn đứng yên thành hình tròn. Các bảo mẫu nói rằng: “Thái tử chỉ có một mình,” rồi vội vàng vén bức rèm lên. Trong khi đi vào bên trong, các vị ấy đã thấy vị Bồ-tát đang ngồi kiết-già trên giường và thấy điềm lạ ấy, rồi đã đi đến và trình báo với đức vua rằng: “Tâu Thiên tử, hoàng tử đang ngồi như thế này. Bóng của các cây khác đã ngả đi, còn bóng của cây trâm thì vẫn đứng yên thành hình tròn.” Đức vua vội vàng đi đến, thấy điềm lạ, rồi đã đảnh lễ người con trai và nói rằng: “Này con, đây là lần đảnh lễ thứ hai đối với con.” Điều này được nói đến là nhắm vào điều ấy: “pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharitā.” Siyā nu kho eso maggo bodhāyāti có nghĩa là: “Phải chăng đây có thể là con đường để giác ngộ, tức là thiền thứ nhất với niệm hơi thở vô hơi thở ra này có thể là con đường cho mục đích giác ngộ.” Satānusāriviññāṇanti có nghĩa là: “Đây sẽ không phải là con đường để giác ngộ, nhưng thiền thứ nhất với niệm hơi thở vô hơi thở ra sẽ là con đường.” Như vậy, thức sanh lên sau khi niệm đã sanh lên một hoặc hai lần được gọi là thức đi theo niệm. Yaṃ taṃ sukhanti có nghĩa là cái lạc của thiền thứ nhất với niệm hơi thở vô hơi thở ra ấy.

๓๘๒. ปจฺจุปฏฺฐิตา โหนฺตีติ ปณฺณสาลปริเวณสมฺมชฺชนาทิวตฺตกรเณน อุปฏฺฐิตา โหนฺติ. พาหุลฺลิโกติ ปจฺจยพาหุลฺลิโก. อาวตฺโต พาหุลฺลายาติ รสคิทฺโธ หุตฺวา ปณีตปิณฺฑปาตาทีนํ อตฺถาย อาวตฺโต. นิพฺพิชฺช ปกฺกมึสูติ อุกฺกณฺฐิตฺวา ธมฺมนิยาเมเนว ปกฺกนฺตา โพธิสตฺตสฺส สมฺโพธึ ปตฺตกาเล กายวิเวกสฺส โอกาสทานตฺถํ ธมฺมตาย คตา. คจฺฉนฺตา จ อญฺญฏฺฐานํ อคนฺตฺวา พาราณสิเมว อคมํสุ. โพธิสตฺโต เตสุ คเตสุ อทฺธมาสํ กายวิเวกํ ลภิตฺวา โพธิมณฺเฑ อปราชิตปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิ.

382. Paccupaṭṭhitā hontīti có nghĩa là các vị ấy đã hầu hạ bằng cách thực hành các phận sự như là quét dọn khuôn viên của am lá, v.v... Bāhullikoti có nghĩa là người có nhiều vật dụng. Āvatto bāhullāyāti có nghĩa là đã trở lại vì mục đích có được vật thực khất thực ngon lành, v.v... do đã trở nên tham lam trong vị. Nibbijja pakkamiṃsūti có nghĩa là các vị ấy đã chán ngán rồi bỏ đi. Các vị ấy đã bỏ đi chỉ do quy luật của tự nhiên, đã ra đi theo lẽ tự nhiên để tạo cơ hội cho thân được độc cư vào lúc vị Bồ-tát đạt được sự giác ngộ. Và trong khi ra đi, các vị ấy đã không đi đến nơi khác mà đã đi đến chính thành Bārāṇasī. Sau khi các vị ấy đã ra đi, vị Bồ-tát đã có được thân độc cư trong nửa tháng, rồi đã ngồi trên bảo tọa bất bại ở Bồ-đề đàn và đã chứng ngộ Toàn tri trí.

๓๘๓. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิ ภยเภรเว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

383. Vivicceva kāmehītiādi nên được hiểu theo phương thức đã được nói trong kinh Bhayabherava.

๓๘๗. อภิชานามิ โข ปนาหนฺติ อยํ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. นิคณฺโฐ กิร จินฺเตสิ – ‘‘อหํ สมณํ โคตมํ เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉึ. สมโณ โคตโม ‘อปราปิ มํ, อคฺคิเวสฺสน, อปราปิ มํ, อคฺคิเวสฺสนา’ติ ปริโยสานํ อทสฺเสนฺโต กเถติเยว. กุปิโต นุ โข’’ติ? อถ ภควา, อคฺคิเวสฺสน, ตถาคเต อเนกสตาย ปริสาย ธมฺมํ เทเสนฺเต กุปิโต [Pg.193] สมโณ โคตโมติ เอโกปิ วตฺตา นตฺถิ, ปเรสํ โพธนตฺถาย ปฏิวิชฺฌนตฺถาย เอว ตถาคโต ธมฺมํ เทเสตีติ ทสฺเสนฺโต อิมํ ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ อารพฺภาติ สนฺธาย. ยาวเทวาติ ปโยชนวิธิ ปริจฺเฉทนิยมนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปเรสํ วิญฺญาปนเมว ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนาย ปโยชนํ, ตสฺมา น เอกสฺเสว เทเสติ, ยตฺตกา วิญฺญาตาโร อตฺถิ, สพฺเพสํ เทเสตีติ. ตสฺมึเยว ปุริมสฺมินฺติ อิมินา กึ ทสฺเสตีติ? สจฺจโก กิร จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม อภิรูโป ปาสาทิโก สุผุสิตํ ทนฺตาวรณํ, ชิวฺหา มุทุกา, มธุรํ วากฺกรณํ, ปริสํ รญฺเชนฺโต มญฺเญ วิจรติ, อนฺโต ปนสฺส จิตฺเตกคฺคตา นตฺถี’’ติ. อถ ภควา, อคฺคิเวสฺสน, น ตถาคโต ปริสํ รญฺเชนฺโต วิจรติ, จกฺกวาฬปริยนฺตายปิ ปริสาย ตถาคโต ธมฺมํ เทเสติ, อสลฺลีโน อนุปลิตฺโต เอตฺตกํ เอกวิหารี, สุญฺญตผลสมาปตฺตึ อนุยุตฺโตติ ทสฺเสตุํ เอวมาห.

387. "Abhijānāmi kho panāhaṃ" là một phần kết nối riêng biệt. Được biết, Niganṭha đã suy nghĩ: "Ta đã hỏi sa-môn Gotama một câu hỏi. Sa-môn Gotama cứ nói mãi mà không cho thấy phần kết luận, rằng: 'Lại nữa, này Aggivessana, lại nữa, này Aggivessana.' Có phải ngài đang tức giận chăng?" Khi ấy, đức Thế Tôn, để chỉ rõ rằng: "Này Aggivessana, khi Như Lai đang thuyết pháp cho hội chúng gồm nhiều trăm vị, không có một ai nói rằng 'sa-môn Gotama tức giận.' Như Lai thuyết pháp chỉ vì mục đích giác ngộ cho người khác, vì mục đích thâm nhập (chân lý)," đã bắt đầu bài pháp này. Trong ấy, "ārabbha" có nghĩa là "nhắm đến." "Yāvadeva" là sự xác định, giới hạn, và quy định về mục đích. Điều này có nghĩa là: Mục đích của việc thuyết pháp của Như Lai chỉ là để cho người khác hiểu rõ. Vì thế, ngài không chỉ thuyết cho một người, mà hễ có bao nhiêu người có thể hiểu được thì ngài đều thuyết cho tất cả. Với câu "Tasmiṃyeva purimasmiṃ" (ngay trong trường hợp trước đó), ngài muốn chỉ ra điều gì? Được biết, Saccaka đã suy nghĩ: "Sa-môn Gotama có dung sắc đẹp đẽ, khả ái, vành môi rất đẹp, lưỡi mềm mại, giọng nói ngọt ngào. Ta cho rằng ngài đi đây đó để làm vui lòng hội chúng, chứ bên trong thì không có sự nhất tâm." Khi ấy, đức Thế Tôn đã nói như vậy để chỉ rõ rằng: "Này Aggivessana, Như Lai không đi đây đó để làm vui lòng hội chúng. Như Lai thuyết pháp cho cả hội chúng rộng đến tận cùng vũ trụ, không dính mắc, không ô nhiễm, sống một mình, chuyên tâm vào sự thành tựu quả vị Tánh Không."

อชฺฌตฺตเมวาติ โคจรชฺฌตฺตเมว. สนฺนิสาเทมีติ สนฺนิสีทาเปมิ, ตถาคโต หิ ยสฺมึ ขเณ ปริสา สาธุการํ เทติ, ตสฺมึ ขเณ ปุพฺพาโภเคน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, สาธุการสทฺทสฺส นิคฺโฆเส อวิจฺฉินฺเนเยว สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ฐิตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ธมฺมํ เทเสติ, พุทฺธานญฺหิ ภวงฺคปริวาโส ลหุโก โหตีติ อสฺสาสวาเร ปสฺสาสวาเร สมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ. เยน สุทํ นิจฺจกปฺปนฺติ เยน สุญฺเญน ผลสมาธินา นิจฺจกาลํ วิหรามิ, ตสฺมึ สมาธินิมิตฺเต จิตฺตํ สณฺฐเปมิ สมาทหามีติ ทสฺเสติ.

"Ajjhattameva" có nghĩa là chỉ nội tâm thuộc về cảnh giới. "Sannisādemi" có nghĩa là Ta làm cho an trú. Thật vậy, vào lúc hội chúng tung hô "Lành thay!", ngay lúc đó Như Lai, sau khi xác định bằng sự chú tâm trước, liền nhập vào quả định. Ngay khi tiếng tung hô "Lành thay!" chưa dứt, ngài xuất khỏi định và bắt đầu thuyết pháp ngay tại chỗ đang đứng. Quả thật, đối với các vị Phật, sự luân chuyển của hữu phần (bhavaṅga) rất nhanh chóng, nên các ngài nhập định trong khoảng thời gian của một hơi thở vào hay một hơi thở ra. "Yena sudaṃ niccakappaṃ" chỉ ra rằng: "Với định quả tánh không nào mà ta thường an trú, ta đặt tâm và an định tâm vào trong tướng định ấy."

โอกปฺปนิยเมตนฺติ สทฺทหนิยเมตํ. เอวํ ภควโต เอกคฺคจิตฺตตํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อิทานิ อตฺตโน โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อานีตปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต อภิชานาติ โข ปน ภวํ โคตโม ทิวา สุปิตาติ อาห. ยถา หิ สุนโข นาม อสมฺภินฺนขีรปกฺกปายสํ สปฺปินา โยเชตฺวา อุทรปูรํ โภชิโตปิ คูถํ ทิสฺวา อขาทิตฺวา คนฺตุํ น สกฺกา, อขาทมาโน ฆายิตฺวาปิ คจฺฉติ, อฆายิตฺวาว คตสฺส กิรสฺส สีสํ รุชฺชติ; เอวเมวํ อิมสฺสปิ สตฺถา อสมฺภินฺนขีรปกฺกปายสสทิสํ อภินิกฺขมนโต ปฏฺฐาย ยาว อาสวกฺขยา ปสาทนียํ ธมฺมเทสนํ เทเสติ. เอตสฺส ปน เอวรูปํ ธมฺมเทสนํ [Pg.194] สุตฺวา สตฺถริ ปสาทมตฺตมฺปิ น อุปฺปนฺนํ, ตสฺมา โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อานีตปญฺหํ อปุจฺฉิตฺวา คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต เอวมาห. ตตฺถ ยสฺมา ถินมิทฺธํ สพฺพขีณาสวานํ อรหตฺตมคฺเคเนว ปหียติ, กายทรโถ ปน อุปาทินฺนเกปิ โหติ อนุปาทินฺนเกปิ. ตถา หิ กมลุปฺปลาทีนิ เอกสฺมึ กาเล วิกสนฺติ, เอกสฺมึ มกุลานิ โหนฺติ, สายํ เกสญฺจิ รุกฺขานมฺปิ ปตฺตานิ ปติลียนฺติ, ปาโต วิปฺผาริกานิ โหนฺติ. เอวํ อุปาทินฺนกสฺส กายสฺส ทรโถเยว ทรถวเสน ภวงฺคโสตญฺจ อิธ นิทฺทาติ อธิปฺเปตํ, ตํ ขีณาสวานมฺปิ โหติ. ตํ สนฺธาย, ‘‘อภิชานามห’’นฺติอาทิมาห. สมฺโมหวิหารสฺมึ วทนฺตีติ สมฺโมหวิหาโรติ วทนฺติ.

"Okappaniyametaṃ" có nghĩa là điều này đáng tin. Sau khi chấp nhận sự nhất tâm của đức Thế Tôn như vậy, bây giờ, trong khi muốn hỏi câu hỏi mà y đã mang theo, xem như là của báu giắt lưng, y đã nói: "Phải chăng Tôn giả Gotama có biết mình ngủ ban ngày không?" Ví như một con chó, dù được cho ăn no nê cháo sữa nấu với bơ sữa không pha nước, khi thấy phân cũng không thể đi qua mà không ăn. Nếu không ăn, nó cũng hít ngửi. Được biết, nếu nó đi qua mà không cả hít ngửi thì đầu nó sẽ bị đau; cũng vậy, đối với người này, dù đã nghe đức Đạo Sư thuyết một bài pháp đáng ngưỡng mộ, từ lúc xuất gia cho đến khi đoạn tận các lậu hoặc, nhưng một chút tín tâm đối với đức Đạo Sư cũng không khởi lên. Vì thế, không thể ra về mà không hỏi câu hỏi đã mang theo như của báu giắt lưng, y đã nói như vậy. Trong đó, vì hôn trầm và thụy miên chỉ được đoạn trừ bởi đạo quả A-la-hán đối với tất cả các bậc đã đoạn tận lậu hoặc, còn sự mệt mỏi của thân thì có cả ở thân hữu chấp thủ và vô chấp thủ. Thật vậy, các loài hoa sen vào một thời điểm thì nở, vào một thời điểm thì khép lại; vào buổi chiều, lá của một số loài cây cũng khép lại, đến sáng lại mở ra. Cũng vậy, sự mệt mỏi của thân hữu chấp thủ là có thật, và do sự mệt mỏi đó, dòng hữu phần (bhavaṅga) ở đây được hiểu là "ngủ," và điều đó cũng xảy ra với các bậc đã đoạn tận lậu hoặc. Nhắm đến điều đó, ngài đã nói "Ta có biết rõ..." v.v. "Người ta nói là trong trạng thái si mê" có nghĩa là họ gọi đó là trạng thái si mê.

๓๘๙. อาสชฺช อาสชฺชาติ ฆฏฺเฏตฺวา ฆฏฺเฏตฺวา. อุปนีเตหีติ อุปเนตฺวา กถิเตหิ. วจนปฺปเถหีติ วจเนหิ. อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวาติ อลนฺติ จิตฺเตน สมฺปฏิจฺฉนฺโต อภินนฺทิตฺวา วาจายปิ ปสํสนฺโต อนุโมทิตฺวา. ภควตา อิมสฺส นิคณฺฐสฺส ทฺเว สุตฺตานิ กถิตานิ. ปุริมสุตฺตํ เอโก ภาณวาโร, อิทํ ทิยฑฺโฒ, อิติ อฑฺฒติเย ภาณวาเร สุตฺวาปิ อยํ นิคณฺโฐ เนว อภิสมยํ ปตฺโต, น ปพฺพชิโต, น สรเณสุ ปติฏฺฐิโต. กสฺมา เอตสฺส ภควา ธมฺมํ เทเสสีติ? อนาคเต วาสนตฺถาย. ปสฺสติ หิ ภควา, ‘‘อิมสฺส อิทานิ อุปนิสฺสโย นตฺถิ, มยฺหํ ปน ปรินิพฺพานโต สมธิกานํ ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อจฺจเยน ตมฺพปณฺณิทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสติ. ตตฺรายํ กุลฆเร นิพฺพตฺติตฺวา สมฺปตฺเต กาเล ปพฺพชิตฺวา ตีณิ ปิฏกานิ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา กาฬพุทฺธรกฺขิโต นาม มหาขีณาสโว ภวิสฺสตี’’ติ. อิทํ ทิสฺวา อนาคเต วาสนตฺถาย ธมฺมํ เทเสสิ.

389. "Āsajja āsajja" có nghĩa là khiêu khích, khiêu khích nhiều lần. "Upanītehi" có nghĩa là bởi những điều đã được đưa ra và nói đến. "Vacanappathehi" có nghĩa là bởi những lời nói. "Abhinanditvā anumoditvā" có nghĩa là hoan hỷ bằng cách chấp nhận trong tâm, và tùy hỷ bằng cách tán thán qua lời nói. Đức Thế Tôn đã thuyết hai bài kinh cho Nigaṇṭha này. Bài kinh trước dài một chương tụng (bhāṇavāra), bài kinh này dài một chương rưỡi. Như vậy, dù đã nghe hai chương rưỡi, Nigaṇṭha này vẫn không chứng ngộ, không xuất gia, không an trú trong các nơi quy y. Tại sao đức Thế Tôn lại thuyết pháp cho y? (Ngài thuyết) vì để gieo duyên (vāsanā) cho tương lai. Thật vậy, đức Thế Tôn thấy rằng: "Người này hiện tại không có duyên lành (upanissaya). Nhưng sau khi ta nhập Niết-bàn, hơn hai trăm năm sau, giáo pháp sẽ được thiết lập ở đảo Tambapaṇṇi (Tích Lan). Tại đó, người này sẽ tái sanh trong một gia đình tốt, đến thời điểm thích hợp sẽ xuất gia, học thuộc ba tạng kinh điển, phát triển tuệ quán, và sau khi đạt được quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích (paṭisambhidā), sẽ trở thành một vị đại lậu tận hoặc tên là Kāḷabuddharakkhita." Thấy được lý do này, ngài đã thuyết pháp vì để gieo duyên cho tương lai.

โสปิ ตตฺเถว ตมฺพปณฺณิทีปมฺหิ สาสเน ปติฏฺฐิเต เทวโลกโต จวิตฺวา ทกฺขิณคิริวิหารสฺส ภิกฺขาจารคาเม เอกสฺมึ อมจฺจกุเล นิพฺพตฺโต ปพฺพชฺชาสมตฺถโยพฺพเน ปพฺพชิตฺวา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา คณํ ปริหรนฺโต มหาภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อุปชฺฌายํ ปสฺสิตุํ อคมาสิ. อถสฺส อุปชฺฌาโย สทฺธิวิหาริกํ โจเทสฺสามีติ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา อาคเตน เตน สทฺธึ มุขํ ทตฺวา กถามตฺตมฺปิ น อกาสิ. โส ปจฺจูสสมเย วุฏฺฐาย เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, – ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, มยิ คนฺถกมฺมํ กตฺวา ตุมฺหากํ สนฺติกํ อาคเต มุขํ ทตฺวา กถามตฺตมฺปิ น [Pg.195] กริตฺถ, โก มยฺหํ โทโส’’ติ ปุจฺฉิ. เถโร อาห – ‘‘ตฺวํ, อาวุโส, พุทฺธรกฺขิต เอตฺตเกเนว ‘ปพฺพชฺชากิจฺจํ เม มตฺถกํ ปตฺต’นฺติ สญฺญํ กโรสี’’ติ. กึ กโรมิ, ภนฺเตติ? คณํ วิโนเทตฺวา ตฺวํ ปปญฺจํ ฉินฺทิตฺวา เจติยปพฺพตวิหารํ คนฺตฺวา สมณธมฺมํ กโรหีติ. โส อุปชฺฌายสฺส โอวาเท ฐตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา ปุญฺญวา ราชปูชิโต หุตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร เจติยปพฺพตวิหาเร วสิ.

Vị ấy cũng vậy, khi giáo pháp được thiết lập tại đảo Tambapaṇṇi, đã mệnh chung từ cõi trời và tái sanh vào một gia đình bộ trưởng trong một ngôi làng khất thực của tu viện Dakkhiṇagiri. Khi đến tuổi thanh niên có khả năng xuất gia, vị ấy đã xuất gia, học thuộc lòng Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật, và trong khi lãnh đạo một giáo đoàn, được đại chúng tỳ-khưu vây quanh, đã đi đến để yết kiến vị thầy tế độ. Bấy giờ, vị thầy tế độ của ngài, với ý định "Ta sẽ khiển trách người đệ tử", đã không nói một lời nào, dù chỉ là đối mặt, với người đệ tử ấy, người đã học thuộc Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật, và trở về. Vị ấy vào lúc rạng đông, thức dậy, đi đến chỗ vị trưởng lão và hỏi: "Bạch ngài, khi con đã hoàn thành việc học kinh điển và trở về bên ngài, ngài đã không nói một lời nào, dù chỉ là đối mặt. Con có lỗi gì chăng?" Vị trưởng lão nói: "Này hiền giả Buddharakkhita, chỉ với chừng ấy mà ngươi đã có ý nghĩ rằng 'Phận sự xuất gia của ta đã đạt đến đỉnh điểm' sao?" Khi được hỏi: "Bạch ngài, con phải làm gì?", ngài đáp: "Ngươi hãy giải tán giáo đoàn, đoạn trừ các pháp hý luận, đi đến tu viện Cetiyapabbata và thực hành sa-môn pháp." Vị ấy vâng theo lời giáo huấn của thầy tế độ, đã làm như vậy, chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích, trở thành người có phước đức, được vua chúa cúng dường, có đại chúng tỳ-khưu vây quanh, và đã an trú tại tu viện Cetiyapabbata.

ตสฺมิญฺหิ กาเล ติสฺสมหาราชา อุโปสถกมฺมํ กโรนฺโต เจติยปพฺพเต ราชเลเณ วสติ. โส เถรสฺส อุปฏฺฐากภิกฺขุโน สญฺญํ อทาสิ – ‘‘ยทา มยฺหํ อยฺโย ปญฺหํ วิสฺสชฺเชติ, ธมฺมํ วา กเถติ, ตทา เม สญฺญํ ทเทยฺยาถา’’ติ. เถโรปิ เอกสฺมึ ธมฺมสฺสวนทิวเส ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร กณฺฏกเจติยงฺคณํ อารุยฺห เจติยํ วนฺทิตฺวา กาฬติมฺพรุรุกฺขมูเล อฏฺฐาสิ. อถ นํ เอโก ปิณฺฑปาติกตฺเถโร กาฬการามสุตฺตนฺเต ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เถโร นนุ, อาวุโส, อชฺช ธมฺมสฺสวนทิวโสติ อาห. อาม, ภนฺเต, ธมฺมสฺสวนทิวโสติ. เตน หิ ปีฐกํ อาเนถ, อิเธว นิสินฺนา ธมฺมสฺสวนํ กริสฺสามาติ. อถสฺส รุกฺขมูเล อาสนํ ปญฺญเปตฺวา อทํสุ. เถโร ปุพฺพคาถา วตฺวา กาฬการามสุตฺตํ อารภิ. โสปิสฺส อุปฏฺฐากทหโร รญฺโญ สญฺญํ ทาเปสิ. ราชา ปุพฺพคาถาสุ อนิฏฺฐิตาสุเยว ปาปุณิ. ปตฺวา จ อญฺญาตกเวเสเนว ปริสนฺเต ฐตฺวา ติยามรตฺตึ ฐิตโกว ธมฺมํ สุตฺวา เถรสฺส, อิทมโวจ ภควาติ วจนกาเล สาธุการํ อทาสิ. เถโร ญตฺวา, กทา อาคโตสิ, มหาราชาติ ปุจฺฉิ. ปุพฺพคาถา โอสารณกาเลเยว, ภนฺเตติ. ทุกฺกรํ เต มหาราช, กตนฺติ. นยิทํ, ภนฺเต, ทุกฺกรํ, ยทิ ปน เม อยฺยสฺส ธมฺมกถํ อารทฺธกาลโต ปฏฺฐาย เอกปเทปิ อญฺญวิหิตภาโว อโหสิ, ตมฺพปณฺณิทีปสฺส ปโตทยฏฺฐินิตุทนมตฺเตปิ ฐาเน สามิภาโว นาม เม มา โหตูติ สปถมกาสิ.

Vào thời ấy, đức vua Tissa đang thực hành lễ Uposatha và an trú tại hang Rājaleṇa trên núi Cetiyapabbata. Vua đã ra hiệu cho vị tỳ-khưu thị giả của trưởng lão rằng: "Khi nào trưởng lão của tôi giải đáp một câu hỏi hoặc thuyết pháp, hãy ra hiệu cho tôi." Vị trưởng lão cũng vậy, vào một ngày nghe pháp, được chúng tỳ-khưu vây quanh, đã đi lên sân tháp Kaṇṭaka, đảnh lễ bảo tháp và đứng dưới gốc cây Kāḷatimbara. Bấy giờ, một vị trưởng lão hành hạnh khất thực đã hỏi ngài một câu hỏi trong kinh Kāḷakārāma. Vị trưởng lão nói: "Này hiền giả, hôm nay không phải là ngày nghe pháp sao?" Vị kia đáp: "Thưa vâng, bạch ngài, là ngày nghe pháp." "Nếu vậy, hãy mang ghế lại đây. Chúng ta sẽ ngồi ngay tại đây và nghe pháp." Bấy giờ, họ đã dọn một chỗ ngồi dưới gốc cây và dâng lên ngài. Vị trưởng lão, sau khi đọc các kệ ngôn mở đầu, đã bắt đầu thuyết kinh Kāḷakārāma. Vị sa-di thị giả của ngài cũng đã ra hiệu cho nhà vua. Nhà vua đã đến nơi ngay khi các kệ ngôn mở đầu còn chưa kết thúc. Và sau khi đến, vua đã đứng ở cuối hội chúng trong dáng vẻ của một người không quen biết, đứng suốt ba canh đêm để nghe pháp, và vào lúc vị trưởng lão nói câu "Thế Tôn đã nói như vậy", vua đã thốt lên lời tán thán "Lành thay!". Vị trưởng lão nhận ra và hỏi: "Tâu đại vương, ngài đến khi nào?" Vua đáp: "Bạch ngài, con đến ngay lúc ngài đang đọc các kệ ngôn mở đầu." Trưởng lão nói: "Tâu đại vương, ngài đã làm một việc khó làm." Vua thưa: "Bạch ngài, việc này không khó làm. Nhưng nếu kể từ lúc trưởng lão bắt đầu thuyết pháp, tâm con dù chỉ trong một câu chữ bị xao lãng sang việc khác, thì nguyện rằng con sẽ không có quyền làm chủ trên đảo Tambapaṇṇi này, dù chỉ là một nơi nhỏ bằng chỗ đầu roi thúc bò chạm đến." Vua đã lập lời thề như vậy.

ตสฺมึ ปน สุตฺเต พุทฺธคุณา ปริทีปิตา, ตสฺมา ราชา ปุจฺฉิ – ‘‘เอตฺตกาว, ภนฺเต, พุทฺธคุณา, อุทาหุ อญฺเญปิ อตฺถี’’ติ. มยา กถิตโต, มหาราช, อกถิตเมว พหุ อปฺปมาณนฺติ. อุปมํ, ภนฺเต, กโรถาติ. ยถา, มหาราช[Pg.196], กรีสสหสฺสมตฺเต สาลิกฺเขตฺเต เอกสาลิสีสโต อวเสสสาลีเยว พหู, เอวํ มยา กถิตคุณา อปฺปา, อวเสสา พหูติ. อปรมฺปิ, ภนฺเต, อุปมํ กโรถาติ. ยถา, มหาราช, มหาคงฺคาย โอฆปุณฺณาย สูจิปาสํ สมฺมุขํ กเรยฺย, สูจิปาเสน คตอุทกํ อปฺปํ, เสสํ พหุ, เอวเมว มยา กถิตคุณา อปฺปา, อวเสสา พหูติ. อปรมฺปิ, ภนฺเต, อุปมํ กโรถาติ. อิธ, มหาราช, จาตกสกุณา นาม อากาเส กีฬนฺตา วิจรนฺติ. ขุทฺทกา สา สกุณชาติ, กึ นุ โข ตสฺส สกุณสฺส อากาเส ปกฺขปสารณฏฺฐานํ พหุ, อวเสโส อากาโส อปฺโปติ? กึ, ภนฺเต, วทถ, อปฺโป ตสฺส ปกฺขปสารโณกาโส, อวเสโสว พหูติ. เอวเมว, มหาราช, อปฺปกา มยา พุทฺธคุณา กถิตา, อวเสสา พหู อนนฺตา อปฺปเมยฺยาติ. สุกถิตํ, ภนฺเต, อนนฺตา พุทฺธคุณา อนนฺเตเนว อากาเสน อุปมิตา. ปสนฺนา มยํ อยฺยสฺส, อนุจฺฉวิกํ ปน กาตุํ น สกฺโกม. อยํ เม ทุคฺคตปณฺณากาโร อิมสฺมึ ตมฺพปณฺณิทีเป อิมํ ติโยชนสติกํ รชฺชํ อยฺยสฺส เทมาติ. ตุมฺเหหิ, มหาราช, อตฺตโน ปสนฺนากาโร กโต, มยํ ปน อมฺหากํ ทินฺนํ รชฺชํ ตุมฺหากํเยว เทม, ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรหิ มหาราชาติ.

Trong bài kinh ấy, các ân đức của Đức Phật đã được trình bày, do đó nhà vua hỏi: "Bạch ngài, các ân đức của Đức Phật chỉ có chừng ấy thôi, hay vẫn còn những ân đức khác nữa?" Trưởng lão đáp: "Tâu đại vương, những điều ta chưa nói còn nhiều hơn những điều đã nói, chúng là vô lượng." Vua thưa: "Bạch ngài, xin hãy cho một ví dụ." Trưởng lão nói: "Tâu đại vương, ví như trong một cánh đồng lúa rộng một ngàn karīsa, số lúa còn lại nhiều hơn số lúa trong một bông lúa. Cũng vậy, những ân đức ta đã nói thì ít, những ân đức còn lại thì nhiều." Vua lại thưa: "Bạch ngài, xin hãy cho một ví dụ khác." Trưởng lão nói: "Tâu đại vương, ví như người ta nhúng đầu kim xuống dòng sông Hằng đang đầy nước lũ, lượng nước dính vào đầu kim thì ít, lượng nước còn lại thì nhiều. Cũng vậy, những ân đức ta đã nói thì ít, những ân đức còn lại thì nhiều." Vua lại thưa: "Bạch ngài, xin hãy cho một ví dụ khác nữa." Trưởng lão hỏi: "Tâu đại vương, ở đây có loài chim gọi là chim én bay lượn vui đùa trên bầu trời. Loài chim ấy nhỏ bé. Vậy khoảng không gian mà con chim ấy sải cánh trên bầu trời là nhiều, hay khoảng không gian còn lại là ít?" Vua đáp: "Bạch ngài, ngài nói gì vậy? Khoảng không gian sải cánh của nó thì ít, khoảng không gian còn lại mới là nhiều." Trưởng lão nói: "Cũng vậy, tâu đại vương, những ân đức của Đức Phật mà ta đã nói thì ít, những ân đức còn lại thì nhiều, vô tận, không thể đo lường." Vua thưa: "Bạch ngài, ngài đã khéo nói. Các ân đức của Đức Phật là vô tận, đã được ví với bầu trời vô tận. Chúng con vô cùng hoan hỷ với trưởng lão, nhưng không thể làm được việc gì tương xứng. Đây là món quà mọn của kẻ nghèo khó: con xin dâng lên trưởng lão vương quốc này rộng ba trăm do-tuần trên đảo Tambapaṇṇi." Trưởng lão đáp: "Tâu đại vương, ngài đã thể hiện lòng hoan hỷ của mình. Nhưng chúng tôi xin trao lại cho ngài vương quốc đã được dâng cúng cho chúng tôi. Tâu đại vương, hãy trị vì vương quốc một cách đúng pháp và công bằng."

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Từ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

มหาสจฺจกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Đại Saccaka đã hoàn tất.

๗. จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải kinh Tiểu Đoạn Tận Ái

๓๙๐. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺตํ. ตตฺถ ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเทติ ปุพฺพารามสงฺขาเต วิหาเร มิคารมาตุยา ปาสาเท. ตตฺรายํ อนุปุพฺพีกถาอตีเต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก เอกา อุปาสิกา ปทุมุตฺตรํ ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตสหสฺสํ ทานํ ทตฺวา ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา, ‘‘อนาคเต ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส อคฺคุปฏฺฐายิกา โหมี’’ติ ปตฺถนมกาสิ. สา กปฺปสตสหสฺสํ เทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จ สํสริตฺวา อมฺหากํ ภควโต [Pg.197] กาเล ภทฺทิยนคเร เมณฺฑกเสฏฺฐิปุตฺตสฺส ธนญฺชยสฺส เสฏฺฐิโน คเห สุมนเทวิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ชาตกาเล จสฺสา วิสาขาติ นามํ อกํสุ. สา ยทา ภควา ภทฺทิยนครํ อคมาสิ, ตทา ปญฺจหิ ทาริกาสเตหิ สทฺธึ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ปฐมทสฺสนมฺหิเยว โสตาปนฺนา อโหสิ. อปรภาเค สาวตฺถิยํ มิคารเสฏฺฐิปุตฺตสฺส ปุณฺณวฑฺฒนกุมารสฺส เคหํ คตา, ตตฺถ นํ มิคารเสฏฺฐิ มาติฏฺฐาเน ฐเปสิ, ตสฺมา มิคารมาตาติ วุจฺจติ.

390. Evaṃ me sutaṃ: Kinh Tiểu Đoạn Tận Ái. Tại đó, trong câu “tại tu viện Pubbārāma, trong ngôi lầu của bà Migāramātā”, có nghĩa là tại ngôi lầu của bà Migāramātā, trong tu viện có tên là Pubbārāma. Ở đây, có câu chuyện tuần tự như sau: Trong quá khứ, cách đây một trăm ngàn đại kiếp, có một nữ cận sự đã thỉnh mời đức Thế Tôn Padumuttara, cúng dường vật thực đến một trăm ngàn vị tỳ-khưu với đức Phật là vị đứng đầu. Sau đó, bà đảnh lễ dưới chân đức Thế Tôn và phát nguyện rằng: “Trong tương lai, con nguyện trở thành nữ đại thí chủ hộ độ của một vị Phật như Ngài.” Vị nữ thí chủ ấy, sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn đại kiếp, vào thời của đức Thế Tôn chúng ta, đã tái sanh vào lòng bà Sumanādevī, trong nhà của trưởng giả Dhanañjaya, con trai của trưởng giả Meṇḍaka, tại thành Bhaddiya. Khi sinh ra, bà được đặt tên là Visākhā. Khi đức Thế Tôn đến thành Bhaddiya, bà cùng với năm trăm thiếu nữ đã ra đón rước đức Thế Tôn, và ngay trong lần đầu tiên diện kiến, bà đã chứng quả Tu-đà-hoàn. Về sau, bà đến nhà của công tử Puṇṇavaḍḍhana, con trai của trưởng giả Migāra, ở thành Sāvatthī. Tại đó, trưởng giả Migāra đã đặt bà vào vị trí của người mẹ, do đó bà được gọi là Migāramātā (mẹ của Migāra).

ปติกุลํ คจฺฉนฺติยา จสฺสา ปิตา มหาลตาปิฬนฺธนํ นาม การาเปสิ. ตสฺมึ ปิฬนฺธเน จตสฺโส วชิรนาฬิโย อุปโยคํ อคมํสุ, มุตฺตานํ เอกาทส นาฬิโย, ปวาฬานํ ทฺวาวีสติ นาฬิโย, มณีนํ เตตฺตึส นาฬิโย, อิติ เอเตหิ จ อญฺเญหิ จ สตฺตวณฺเณหิ รตเนหิ นิฏฺฐานํ อคมาสิ. ตํ สีเส ปฏิมุกฺกํ ยาว ปาทปิฏฺฐิยา ภสฺสติ, ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธารยมานาว นํ อิตฺถี ธาเรตุํ สกฺโกติ. สา อปรภาเค ทสพลสฺส อคฺคุปฏฺฐายิกา หุตฺวา ตํ ปสาธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา นวหิ โกฏีหิ ภควโต วิหารํ การยมานา กรีสมตฺเต ภูมิภาเค ปาสาทํ กาเรสิ. ตสฺส อุปริภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานิ โหนฺติ, เหฏฺฐาภูมิยํ ปญฺจาติ คพฺภสหสฺสปฺปฏิมณฺฑิโต อโหสิ. สา ‘‘สุทฺธปาสาโทว น โสภตี’’ติ ตํ ปริวาเรตฺวา ปญฺจ ทฺวิกูฏเคหสตานิ, ปญฺจ จูฬปาสาทสตานิ, ปญฺจ ทีฆสาลสตานิ จ การาเปสิ. วิหารมโห จตูหิ มาเสหิ นิฏฺฐานํ อคมาสิ.

Khi bà về nhà chồng, cha của bà đã cho làm một món trang sức tên là Mahālatāpiḷandhana. Trong món trang sức đó, có bốn nāḷi kim cương, mười một nāḷi ngọc trai, hai mươi hai nāḷi san hô, ba mươi ba nāḷi ngọc ma-ni được sử dụng. Như vậy, nó được hoàn thành với những loại đá quý này và những loại bảo vật bảy màu khác. Khi đội lên đầu, nó tỏa xuống đến tận mu bàn chân. Chỉ người phụ nữ nào có sức mạnh của năm con voi mới có thể mang được nó. Về sau, khi trở thành nữ đại thí chủ hộ độ của bậc Thập Lực, bà đã bán món trang sức đó và dùng chín trăm triệu để xây dựng một tu viện cho đức Thế Tôn. Trên một khu đất có diện tích bằng một karīsa, bà đã cho xây một ngôi lầu. Tầng trên của lầu có năm trăm phòng, tầng dưới cũng có năm trăm phòng, như vậy nó được trang hoàng với một ngàn phòng. Bà nghĩ rằng: “Chỉ một ngôi lầu không thì không đẹp,” nên bà đã cho xây xung quanh đó năm trăm ngôi nhà có hai chóp, năm trăm ngôi lầu nhỏ, và năm trăm dãy nhà dài. Lễ khánh thành tu viện được hoàn tất trong bốn tháng.

มาตุคามตฺตภาเว ฐิตาย วิสาขาย วิย อญฺญิสฺสา พุทฺธสาสเน ธนปริจฺจาโค นาม นตฺถิ, ปุริสตฺตภาเว ฐิตสฺส จ อนาถปิณฺฑิกสฺส วิย อญฺญสฺส พุทฺธสาสเน ธนปริจฺจาโค นาม นตฺถิ. โส หิ จตุปญฺญาสโกฏิโย วิสฺสชฺเชตฺวา สาวตฺถิยา ทกฺขิณภาเค อนุราธปุรสฺส มหาวิหารสทิเส ฐาเน เชตวนมหาวิหารํ นาม กาเรสิ. วิสาขา, สาวตฺถิยา ปาจีนภาเค อุตฺตมเทวีวิหารสทิเส ฐาเน ปุพฺพารามํ นาม กาเรสิ. ภควา อิเมสํ ทฺวินฺนํ กุลานํ อนุกมฺปาย สาวตฺถึ นิสฺสาย วิหรนฺโต อิเมสุ ทฺวีสุ วิหาเรสุ นิพทฺธวาสํ วสิ. เอกํ อนฺโตวสฺสํ เชตวเน วสติ, เอกํ ปุพฺพาราเม, เอตสฺมึ ปน สมเย ภควา ปุพฺพาราเม วิหรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท’’ติ.

Trong hàng nữ giới, không có ai trong giáo pháp của đức Phật xả thí tài sản như bà Visākhā; và trong hàng nam giới, không có ai trong giáo pháp của đức Phật xả thí tài sản như ông Anāthapiṇḍika. Vị ấy đã chi ra năm mươi bốn trăm triệu, xây dựng tu viện lớn Jetavana tại một nơi giống như Mahāvihāra của thành Anurādhapura, ở phía nam thành Sāvatthī. Bà Visākhā đã xây dựng tu viện Pubbārāma tại một nơi giống như tu viện Uttamadevī, ở phía đông thành Sāvatthī. Đức Thế Tôn, vì lòng bi mẫn đối với hai gia tộc này, đã an trú nương vào thành Sāvatthī và thường xuyên cư ngụ tại hai tu viện này. Một mùa an cư, Ngài ở tại Jetavana, một mùa an cư, Ngài ở tại Pubbārāma. Vào thời điểm này, đức Thế Tôn đang an trú tại Pubbārāma. Vì thế, đã được nói rằng: “tại tu viện Pubbārāma, trong ngôi lầu của bà Migāramātā.”

กิตฺตาวตา [Pg.198] นุ โข, ภนฺเตติ กิตฺตเกน นุ โข, ภนฺเต. สํขิตฺเตน ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหตีติ ตณฺหาสงฺขเย นิพฺพาเน ตํ อารมฺมณํ กตฺวา วิมุตฺตจิตฺตตาย ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต นาม สํขิตฺเตน กิตฺตาวตา โหติ? ยาย ปฏิปตฺติยา ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหติ, ตํ เม ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ สํขิตฺเตน เทเสถาติ ปุจฺฉติ. อจฺจนฺตนิฏฺโฐติ ขยวยสงฺขาตํ อนฺตํ อตีตาติ อจฺจนฺตา. อจฺจนฺตา นิฏฺฐา อสฺสาติ อจฺจนฺตนิฏฺโฐ, เอกนฺตนิฏฺโฐ สตตนิฏฺโฐติ อตฺโถ. อจฺจนฺตํ โยคกฺเขมีติ อจฺจนฺตโยคกฺเขมี, นิจฺจโยคกฺเขมีติ อตฺโถ. อจฺจนฺตํ พฺรหฺมจารีติ อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี, นิจฺจพฺรหฺมจารีติ อตฺโถ. อจฺจนฺตํ ปริโยสานมสฺสาติ ปุริมนเยเนว อจฺจนฺตปริโยสาโน. เสฏฺโฐ เทวมนุสฺสานนฺติ เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจ เสฏฺโฐ อุตฺตโม. เอวรูโป ภิกฺขุ กิตฺตาวตา โหติ, ขิปฺปเมตสฺส สงฺเขเปเนว ปฏิปตฺตึ กเถถาติ ภควนฺตํ ยาจติ. กสฺมา ปเนส เอวํ เวคายตีติ? กีฬํ อนุภวิตุกามตาย.

Kittāvatā nu kho, bhante: Bạch Thế Tôn, do mức độ nào? Saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hoti: Được gọi là người giải thoát nhờ đoạn tận ái một cách tóm tắt. Do tâm được giải thoát bằng cách lấy Niết-bàn, nơi đoạn tận ái, làm đối tượng, nên được gọi là người giải thoát nhờ đoạn tận ái. Một cách tóm tắt, điều đó xảy ra do mức độ nào? Vị ấy hỏi rằng: “Do pháp hành nào mà một người trở thành người giải thoát nhờ đoạn tận ái, xin hãy thuyết giảng cho con một cách tóm tắt về pháp hành giai đoạn đầu của vị tỳ-khưu lậu tận.” Accantaniṭṭho: Vượt qua cái cuối cùng được gọi là sự tận diệt và hoại diệt, nên gọi là accantā (vượt qua). Vị ấy có sự kết thúc đã vượt qua (accantā niṭṭhā), nên gọi là accantaniṭṭho (người có sự kết thúc rốt ráo). Nghĩa là người có sự kết thúc dứt khoát, sự kết thúc vĩnh viễn. Accantaṃ yogakkhemī: Accantayogakkhemī (người an ổn khỏi các ách phược một cách rốt ráo). Nghĩa là người an ổn khỏi các ách phược một cách vĩnh viễn. Accantaṃ brahmacārī: Accantabrahmacārī (người sống phạm hạnh một cách rốt ráo). Nghĩa là người sống phạm hạnh một cách vĩnh viễn. Accantaṃ pariyosānamassā: Accantapariyosāno (người có sự chấm dứt rốt ráo), theo cách giải thích trước. Seṭṭho devamanussānaṃ: Bậc tối thắng, cao tột của chư thiên và loài người. Một vị tỳ-khưu như vậy thành tựu do mức độ nào, xin hãy nói vắn tắt về pháp hành của vị ấy một cách nhanh chóng, vị ấy thỉnh cầu đức Thế Tôn như vậy. Kasmā panesa evaṃ vegāyatīti: Tại sao vị này lại vội vã như vậy? Do muốn hưởng thụ cuộc vui.

อยํ กิร อุยฺยานกีฬํ อาณาเปตฺวา จตูหิ มหาราชูหิ จตูสุ ทิสาสุ อารกฺขํ คาหาเปตฺวา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทวสงฺเฆน ปริวุโต อฑฺฒติยาหิ นาฏกโกฏีหิ สทฺธึ เอราวณํ อารุยฺห อุยฺยานทฺวาเร ฐิโต อิมํ ปญฺหํ สลฺลกฺเขสิ – ‘‘กิตฺตเกน นุ โข ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตสฺส ขีณาสวสฺส สงฺเขปโต อาคมนิยปุพฺพภาคปฏิปทา โหตี’’ติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ ปญฺโห อติวิย สสฺสิริโก, สจาหํ อิมํ ปญฺหํ อนุคฺคณฺหิตฺวาว อุยฺยานํ ปวิสิสฺสามิ, ฉทฺวาริเกหิ อารมฺมเณหิ นิมฺมถิโต น ปุน อิมํ ปญฺหํ สลฺลกฺเขสฺสามิ, ติฏฺฐตุ ตาว อุยฺยานกีฬา, สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา อุคฺคหิตปญฺโห อุยฺยาเน กีฬิสฺสามี’’ติ หตฺถิกฺขนฺเธ อนฺตรหิโต ภควโต สนฺติเก ปาตุรโหสิ. เตปิ จตฺตาโร มหาราชาโน อารกฺขํ คเหตฺวา ฐิตฏฺฐาเนเยว ฐิตา, ปริจาริกเทวสงฺฆาปิ นาฏกานิปิ เอราวโณปิ นาคราชา ตตฺเถว อุยฺยานทฺวาเร อฏฺฐาสิ, เอวเมส กีฬํ อนุภวิตุกามตาย เวคายนฺโต เอวมาห.

Nghe nói, vị ấy (Thiên chủ Sakka) đã ra lệnh tổ chức cuộc du hí trong ngự viên, đã cho bốn vị Đại vương bố trí việc canh gác ở bốn phương, được hội chúng chư thiên ở hai cõi trời vây quanh, cùng với hai mươi lăm triệu vũ nữ, đã cỡi voi Eravana, đang đứng ở cổng ngự viên, đã suy xét đến vấn đề này: “Đối với vị lậu tận đã được giải thoát do sự đoạn tận ái dục, con đường thực hành thuộc tiền phần cần phải đến được trình bày một cách tóm tắt là như thế nào?” Bấy giờ, vị ấy đã có suy nghĩ này: “Vấn đề này thật là vô cùng huy hoàng. Nếu ta đi vào ngự viên mà không nắm giữ vấn đề này, bị các đối tượng ở sáu căn chi phối, ta sẽ không còn suy xét đến vấn đề này nữa. Cuộc du hí trong ngự viên hãy tạm dừng lại. Sau khi đi đến hầu đức Bậc Đạo Sư, sau khi hỏi vấn đề này, ta sẽ là người đã học hỏi vấn đề rồi vui chơi trong ngự viên.” (Nghĩ) như vậy, vị ấy đã biến mất trên lưng voi và đã hiện ra ở nơi đức Thế Tôn. Bốn vị Đại vương kia cũng đã nhận việc canh gác và đã đứng yên ở vị trí đã đứng. Hội chúng chư thiên thị giả, các vũ nữ, và voi chúa Eravana cũng đã đứng yên ngay tại cổng ngự viên ấy. Như vậy, vị này do có ý muốn hưởng thụ cuộc vui chơi nên đã vội vã và đã nói như vầy.

สพฺเพ ธมฺมา นาลํ อภินิเวสายาติ เอตฺถ สพฺเพ ธมฺมา นาม ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย. เต สพฺเพปิ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินิเวสาย [Pg.199] นาลํ น ปริยตฺตา น สมตฺถา น ยุตฺตา, กสฺมา? คหิตากาเรน อติฏฺฐนโต. เต หิ นิจฺจาติ คหิตาปิ อนิจฺจาว สมฺปชฺชนฺติ, สุขาติ คหิตาปิ ทุกฺขาว สมฺปชฺชนฺติ, อตฺตาติ คหิตาปิ อนตฺตาว สมฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา นาลํ อภินิเวสาย. อภิชานาตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ญาตปริญฺญาย อภิชานาติ. ปริชานาตีติ ตเถว ตีรณปริญฺญาย ปริชานาติ. ยํกิญฺจิ เวทนนฺติ อนฺตมโส ปญฺจวิญฺญาณสมฺปยุตฺตมฺปิ ยํกิญฺจิ อปฺปมตฺตกมฺปิ เวทนํ อนุภวติ. อิมินา ภควา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส เวทนาวเสน นิพฺพตฺเตตฺวา อรูปปริคฺคหํ ทสฺเสติ. สเจ ปน เวทนากมฺมฏฺฐานํ เหฏฺฐา น กถิตํ ภเวยฺย, อิมสฺมึ ฐาเน กเถตพฺพํ สิยา. เหฏฺฐา ปน กถิตํ, ตสฺมา สติปฏฺฐาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อนิจฺจานุปสฺสีติ เอตฺถ อนิจฺจํ เวทิตพฺพํ, อนิจฺจานุปสฺสนา เวทิตพฺพา, อนิจฺจานุปสฺสี เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อนิจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา, เต หิ อุปฺปาทวยฏฺเฐน อนิจฺจา. อนิจฺจานุปสฺสนาติ ปญฺจกฺขนฺธานํ ขยโต วยโต ทสฺสนญาณํ. อนิจฺจานุปสฺสีติ เตน ญาเณน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล. ตสฺมา ‘‘อนิจฺจานุปสฺสี วิหรตี’’ติ อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต วิหรตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

Ở đây, trong câu: “Tất cả các pháp không đáng để chấp thủ,” tất cả các pháp được gọi là năm uẩn, mười hai xứ, và mười tám giới. Tất cả các pháp ấy không đáng, không đầy đủ, không có khả năng, không thích hợp cho việc chấp thủ theo cách của ái và tà kiến. Vì sao? Vì không tồn tại theo cách thức được nắm giữ. Thật vậy, các pháp ấy dù được nắm giữ là ‘thường còn’ nhưng lại trở thành vô thường; dù được nắm giữ là ‘an lạc’ nhưng lại trở thành khổ đau; dù được nắm giữ là ‘tự ngã’ nhưng lại trở thành vô ngã. Do đó, không đáng để chấp thủ. (Vị ấy) thắng tri, nghĩa là thắng tri bằng liễu tri (ñātapariññā) rằng: ‘vô thường, khổ, vô ngã.’ (Vị ấy) biến tri, nghĩa là biến tri bằng thẩm sát tri (tīraṇapariññā) cũng giống như vậy. Bất cứ cảm thọ nào, nghĩa là vị ấy cảm nhận bất cứ cảm thọ nào, dù là nhỏ nhiệm, cho đến cả cảm thọ tương ưng với năm thức. Bằng điều này, đức Thế Tôn chỉ dạy cho Thiên chủ Sakka về sự thâu nhiếp pháp vô sắc bằng cách tạo ra nó thông qua cảm thọ. Nếu đề mục thiền về cảm thọ đã không được nói đến ở phần dưới, thì nó nên được nói đến ở chỗ này. Tuy nhiên, nó đã được nói đến ở phần dưới, do đó nên được hiểu theo phương cách đã được nói trong kinh Niệm Xứ. Ở đây, trong từ ‘quán vô thường,’ nên hiểu về (pháp) vô thường, nên hiểu về sự quán vô thường, nên hiểu về người quán vô thường. Trong ấy, (pháp) vô thường là năm uẩn. Thật vậy, các uẩn ấy là vô thường theo ý nghĩa sanh và diệt. Sự quán vô thường là trí tuệ thấy rõ năm uẩn theo khía cạnh tận diệt, hoại diệt. Người quán vô thường là người có đầy đủ trí tuệ ấy. Do đó, trong câu: “(vị ấy) trú trong sự quán vô thường,” ý nghĩa ở đây là: (vị ấy) trú trong khi đang quán xét theo khía cạnh vô thường.

วิราคานุปสฺสีติ เอตฺถ ทฺเว วิราคา ขยวิราโค จ อจฺจนฺตวิราโค จ. ตตฺถ สงฺขารานํ ขยวยโต อนุปสฺสนาปิ, อจฺจนฺตวิราคํ นิพฺพานํ วิราคโต ทสฺสนมคฺคญาณมฺปิ วิราคานุปสฺสนา. ตทุภยสมางฺคีปุคฺคโล วิราคานุปสฺสี นาม, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘วิราคานุปสฺสี’’ติ, วิราคโต อนุปสฺสนฺโตติ อตฺโถ. นิโรธานุปสฺสิมฺหิปิ เอเสว นโย, นิโรโธปิ หิ ขยนิโรโธ จ อจฺจนฺตนิโรโธ จาติ ทุวิโธเยว. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ เอตฺถ ปฏินิสฺสคฺโค วุจฺจติ โวสฺสคฺโค, โส จ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโคติ วิปสฺสนา, สา หิ ตทงฺควเสน กิเลเส จ ขนฺเธ จ โวสฺสชฺชติ. ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ มคฺโค, โส หิ นิพฺพานํ อารมฺมณํ อารมฺมณโต ปกฺขนฺทติ. ทฺวีหิปิ วา การเณหิ โวสฺสคฺโคเยว, สมุจฺเฉทวเสน ขนฺธานํ กิเลสานญฺจ โวสฺสชฺชนโต, นิพฺพานญฺจ ปกฺขนฺทนโต. ตสฺมา กิเลเส จ ขนฺเธ จ ปริจฺจชตีติ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค, นิโรเธ นิพฺพานธาตุยา จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ อุภยมฺเปตํ มคฺเค สเมติ. ตทุภยสมงฺคีปุคฺคโล อิมาย ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย สมนฺนาคตตฺตา ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี นาม โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี’’ติ. น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ [Pg.200] กิญฺจิ เอกมฺปิ สงฺขารคตํ ตณฺหาวเสน น อุปาทิยติ น คณฺหาติ น ปรามสติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสตีติ อคฺคณฺหนฺโต ตณฺหาปริตสฺสนาย น ปริตสฺสติ. ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายตีติ สยเมว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ. ขีณา ชาตีติอาทินา ปนสฺส ปจฺจเวกฺขณาว ทสฺสิตา. อิติ ภควา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส สํขิตฺเตน ขีณาสวสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปุจฺฉิโต สลฺลหุกํ กตฺวา สํขิตฺเตเนว ขิปฺปํ กเถสิ.

Ở đây, trong từ ‘quán ly tham,’ có hai sự ly tham: sự ly tham do tận diệt và sự ly tham hoàn toàn. Trong ấy, sự quán xét các pháp hữu vi theo khía cạnh tận diệt, hoại diệt cũng là sự quán ly tham; và trí tuệ của Đạo thấy rõ Niết-bàn, là sự ly tham hoàn toàn, theo khía cạnh ly tham cũng là sự quán ly tham. Người có đầy đủ cả hai điều ấy được gọi là người quán ly tham. Nói ‘quán ly tham’ là nhắm đến người ấy. Ý nghĩa là: người đang quán xét theo khía cạnh ly tham. Đối với ‘người quán sự đoạn diệt’ cũng có cùng phương pháp. Thật vậy, sự đoạn diệt cũng có hai loại: sự đoạn diệt do tận diệt và sự đoạn diệt hoàn toàn. Ở đây, trong từ ‘quán sự từ bỏ,’ sự từ bỏ (paṭinissagga) được gọi là sự xả ly (vossagga). Và sự xả ly ấy có hai loại: sự xả ly do buông bỏ và sự xả ly do hướng đến. Trong ấy, sự xả ly do buông bỏ là tuệ quán. Thật vậy, tuệ quán ấy xả ly các phiền não và các uẩn bằng cách đoạn trừ nhất thời. Sự xả ly do hướng đến là Đạo. Thật vậy, Đạo ấy hướng đến Niết-bàn là đối tượng, theo cách lấy làm đối tượng. Hoặc, đó là sự xả ly do hai lý do: do xả ly các uẩn và các phiền não bằng cách đoạn trừ tuyệt đối, và do hướng đến Niết-bàn. Do đó, vì buông bỏ các phiền não và các uẩn nên là sự xả ly do buông bỏ; vì tâm hướng đến yếu tố Niết-bàn là sự đoạn diệt nên là sự xả ly do hướng đến. Cả hai điều này đều hội đủ trong Đạo. Người có đầy đủ cả hai điều ấy được gọi là người quán sự từ bỏ do đã thành tựu sự quán sự từ bỏ này. Nói ‘quán sự từ bỏ’ là nhắm đến người ấy. (Vị ấy) không chấp thủ bất cứ điều gì ở đời, nghĩa là không chấp thủ, không nắm giữ, không bám víu bất cứ một pháp hữu vi nào theo cách của ái dục. Không chấp thủ, vị ấy không phiền muộn, nghĩa là do không nắm giữ nên vị ấy không phiền muộn bởi sự phiền muộn của ái dục. Tự mình tịch tịnh Niết-bàn, nghĩa là tự mình đạt đến Niết-bàn bằng sự tịch tịnh các phiền não. Còn với câu bắt đầu bằng: “Sanh đã tận,” sự phản khán của vị ấy đã được chỉ dạy. Như vậy, đức Thế Tôn, khi được Thiên chủ Sakka hỏi về con đường thực hành thuộc tiền phần của vị lậu tận một cách tóm tắt, đã trình bày một cách nhẹ nhàng, tóm tắt, và nhanh chóng.

๓๙๑. อวิทูเร นิสินฺโน โหตีติ อนนฺตเร กูฏาคาเร นิสินฺโน โหติ. อภิสเมจฺจาติ ญาเณน อภิสมาคนฺตฺวา, ชานิตฺวาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กึ นุ โข เอส ชานิตฺวา อนุโมทิ, อุทาหุ อชานิตฺวา วาติ. กสฺมา ปนสฺส เอวมโหสีติ? เถโร กิร น ภควโต ปญฺหวิสฺสชฺชนสทฺทํ อสฺโสสิ, สกฺกสฺส ปน เทวรญฺโญ, ‘‘เอวเมตํ ภควา เอวเมตํ สุคตา’’ติ อนุโมทนสทฺทํ อสฺโสสิ. สกฺโก กิร เทวราชา มหตา สทฺเทน อนุโมทิ. อถ กสฺมา น ภควโต สทฺทํ อสฺโสสีติ? ยถาปริสวิญฺญาปกตฺตา. พุทฺธานญฺหิ ธมฺมํ กเถนฺตานํ เอกาพทฺธาย จกฺกวาฬปริยนฺตายปิ ปริสาย สทฺโท สุยฺยติ, ปริยนฺตํ ปน มุญฺจิตฺวา องฺคุลิมตฺตมฺปิ พหิทฺธา น นิจฺฉรติ. กสฺมา? เอวรูปา มธุรกถา มา นิรตฺถกา อคมาสีติ. ตทา ภควา มิคารมาตุปาสาเท สตฺตรตนมเย กูฏาคาเร สิริคพฺภมฺหิ นิสินฺโน โหติ, ตสฺส ทกฺขิณปสฺเส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส วสนกูฏาคารํ, วามปสฺเส มหาโมคฺคลฺลานสฺส, อนฺตเร ฉิทฺทวิวโรกาโส นตฺถิ, ตสฺมา เถโร น ภควโต สทฺทํ อสฺโสสิ, สกฺกสฺเสว อสฺโสสีติ.

391. “Ngồi không xa” có nghĩa là ngồi ở trong ngôi lầu có nóc nhọn kế cận. “Abhisamecca” có nghĩa là sau khi thâm nhập bằng trí tuệ, sau khi biết rõ. Điều này được nói đến là: “Vị này biết rõ rồi tùy hỷ, hay là không biết rõ mà tùy hỷ?” Vì sao vị ấy lại có ý nghĩ như vậy? Tương truyền, vị trưởng lão đã không nghe được âm thanh giải đáp câu hỏi của đức Thế Tôn, nhưng đã nghe được âm thanh tùy hỷ của thiên chủ Sakka: “Thật đúng như vậy, bạch đức Thế Tôn! Thật đúng như vậy, bạch đức Thiện Thệ!” Tương truyền, thiên chủ Sakka đã tùy hỷ với âm thanh lớn. Vậy tại sao không nghe được âm thanh của đức Thế Tôn? Do (âm thanh) chỉ làm cho hội chúng có mặt được biết. Thật vậy, khi các đức Phật thuyết Pháp, âm thanh được nghe bởi hội chúng dù có liên tục cho đến tận cùng cõi Chuyển Luân, nhưng vượt ra ngoài giới hạn (của hội chúng) thì không thoát ra bên ngoài dù chỉ bằng một lóng tay. Vì sao? Để lời nói ngọt ngào như thế không trở thành vô ích. Khi ấy, đức Thế Tôn đang ngự trong gian phòng lộng lẫy ở ngôi lầu có nóc nhọn làm bằng bảy báu tại lâu đài của bà Migāramātā. Phía bên phải của ngài là ngôi lầu có nóc nhọn, nơi ở của trưởng lão Sāriputta; phía bên trái là của trưởng lão Mahāmoggallāna. Ở giữa không có khoảng trống, khe hở. Vì thế, vị trưởng lão đã không nghe được âm thanh của đức Thế Tôn, mà chỉ nghe được (âm thanh) của Sakka.

ปญฺจหิ ตูริยสเตหีติ ปญฺจงฺคิกานํ ตูริยานํ ปญฺจหิ สเตหิ. ปญฺจงฺคิกํ ตูริยํ นาม อาตตํ วิตตํ อาตตวิตตํ สุสิรํ ฆนนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ. ตตฺถ อาตตํ นาม จมฺมปริโยนทฺเธสุ เภริอาทีสุ เอกตลตูริยํ. วิตตํ นาม อุภยตลํ. อาตตวิตตํ นาม ตนฺติพทฺธปณวาทิ. สุสิรํ วํสาทิ. ฆนํ สมฺมาทิ. สมปฺปิโตติ อุปคโต. สมงฺคีภูโตติ ตสฺเสว เววจนํ. ปริจาเรตีติ ตํ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ตโต ตโต อินฺทฺริยานิ จาเรติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปริวาเรตฺวา วชฺชมาเนหิ ปญฺจหิ ตูริยสเตหิ สมนฺนาคโต หุตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺตึ [Pg.201] อนุภวตี. ปฏิปณาเมตฺวาติ อปเนตฺวา, นิสฺสทฺทานิ การาเปตฺวาติ อตฺโถ. ยเถว หิ อิทานิ สทฺธา ราชาโน ครุภาวนิยํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา – ‘‘อสุโก นาม อยฺโย อาคจฺฉติ, มา, ตาตา, คายถ, มา วาเทถ, มา นจฺจถา’’ติ นาฏกานิ ปฏิวิเนนฺติ, สกฺโกปิ เถรํ ทิสฺวา เอวมกาสิ. จิรสฺสํ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อิมํ ปริยายมกาสีติ เอวรูปํ โลเก ปกติยา ปิยสมุทาหารวจนํ โหติ, โลกิยา หิ จิรสฺสํ อาคตมฺปิ อนาคตปุพฺพมฺปิ มนาปชาติยํ อาคตํ ทิสฺวา, – ‘‘กุโต ภวํ อาคโต, จิรสฺสํ ภวํ อาคโต, กถํ เต อิธาคมนมคฺโค ญาโต มคฺคมูฬฺโหสี’’ติอาทีนิ วทนฺติ. อยํ ปน อาคตปุพฺพตฺตาเยว เอวมาห. เถโร หิ กาเลน กาลํ เทวจาริกํ คจฺฉติเยว. ตตฺถ ปริยายมกาสีติ วารมกาสิ. ยทิทํ อิธาคมนายาติ โย อยํ อิธาคมนาย วาโร, ตํ, ภนฺเต, จิรสฺสมกาสีติ วุตฺตํ โหติ. อิทมาสนํ ปญฺญตฺตนฺติ โยชนิกํ มณิปลฺลงฺกํ ปญฺญปาเปตฺวา เอวมาห.

“Với năm trăm nhạc cụ” có nghĩa là với năm trăm nhạc cụ ngũ âm. Nhạc cụ ngũ âm là loại được trang bị năm thành phần này: ātata, vitata, ātatavitata, susira, và ghana. Trong đó, ātata là nhạc cụ một mặt, như trống trận, trong số các nhạc cụ được bịt bằng da. Vitata là loại hai mặt. Ātatavitata là loại có dây chằng, như trống paṇava. Susira là sáo, v.v. Ghana là chũm chọe, v.v. “Samappito” có nghĩa là đã đến gần. “Samaṅgībhūto” là từ đồng nghĩa của nó. “Paricāreti” có nghĩa là trong khi hưởng thụ tài sản ấy, vị ấy để các căn rong ruổi đây đó. Điều này được nói đến là: được vây quanh và trang bị bởi năm trăm nhạc cụ đang được tấu lên, vị ấy hưởng thụ thiên sản. “Paṭipaṇāmetvā” có nghĩa là sau khi cho dẹp đi, sau khi làm cho im tiếng. Giống như hiện nay, các vị vua có đức tin khi thấy một vị tỳ khưu đáng tôn kính liền cho dẹp các đoàn kịch rằng: “Vị tôn giả tên là... đang đến. Này các con, đừng hát, đừng tấu nhạc, đừng múa.” Sakka cũng đã làm như vậy khi thấy vị trưởng lão. “Thưa ngài Moggallāna, đã lâu lắm rồi ngài mới tạo dịp này”, lời nói như vậy ở thế gian thường là lời nói thân ái. Thật vậy, người đời khi thấy một người thân thích đã lâu mới đến, hoặc chưa từng đến, liền nói những lời như: “Ngài từ đâu đến? Lâu lắm rồi ngài mới đến. Làm sao ngài biết đường đến đây? Hay ngài bị lạc đường?” Nhưng vị này nói như vậy là do (trưởng lão) đã từng đến trước đây. Thật vậy, vị trưởng lão thỉnh thoảng vẫn du hành đến cõi trời. Trong đó, “đã tạo dịp” có nghĩa là đã tạo ra một lần. “Tức là để đến đây” có nghĩa là: “Bạch ngài, cái lần đến đây này, ngài đã thực hiện sau một thời gian dài.” “Chỗ ngồi này đã được dọn sẵn” có nghĩa là sau khi cho dọn một bảo tọa bằng ngọc dài một do-tuần, vị ấy đã nói như vậy.

๓๙๒. พหุกิจฺจา พหุกรณียาติ เอตฺถ เยสํ พหูนิ กิจฺจานิ, เต พหุกิจฺจา. พหุกรณียาติ ตสฺเสว เววจนํ. อปฺเปว สเกน กรณีเยนาติ สกรณียเมว อปฺปํ มนฺทํ, น พหุ, เทวานํ กรณียํ ปน พหุ, ปถวิโต ปฏฺฐาย หิ กปฺปรุกฺขมาตุคามาทีนํ อตฺถาย อฏฺฏา สกฺกสฺส สนฺติเก ฉิชฺชนฺติ, ตสฺมา นิยเมนฺโต อาห – อปิจ เทวานํเยว ตาวตึสานํ กรณีเยนาติ. เทวานญฺหิ ธีตา จ ปุตฺตา จ องฺเก นิพฺพตฺตนฺติ, ปาทปริจาริกา อิตฺถิโย สยเน นิพฺพตฺตนฺติ, ตาสํ มณฺฑนปสาธนการิกา เทวธีตา สยนํ ปริวาเรตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ, เวยฺยาวจฺจกรา อนฺโตวิมาเน นิพฺพตฺตนฺติ, เอเตสํ อตฺถาย อฏฺฏกรณํ นตฺถิ. เย ปน สีมนฺตเร นิพฺพตฺตนฺติ, เต ‘‘มม สนฺตกา ตว สนฺตกา’’ติ นิจฺเฉตุํ อสกฺโกนฺตา อฏฺฏํ กโรนฺติ, สกฺกํ เทวราชานํ ปุจฺฉนฺติ, โส ยสฺส วิมานํ อาสนฺนตรํ, ตสฺส สนฺตโกติ วทติ. สเจ ทฺเวปิ สมฏฺฐาเน โหนฺติ, ยสฺส วิมานํ โอโลเกนฺโต ฐิโต, ตสฺส สนฺตโกติ วทติ. สเจ เอกมฺปิ น โอโลเกติ, ตํ อุภินฺนํ กลหุปจฺเฉทนตฺถํ อตฺตโน สนฺตกํ กโรติ. ตํ สนฺธาย, ‘‘เทวานํเยว ตาวตึสานํ กรณีเยนา’’ติ อาห. อปิจสฺส เอวรูปํ กีฬากิจฺจมฺปิ กรณียเมว.

392. Ở đây, “nhiều công việc, nhiều phận sự” có nghĩa là những ai có nhiều công việc, họ là người có nhiều công việc. “Nhiều phận sự” là từ đồng nghĩa của nó. “Chỉ với phận sự của riêng mình” có nghĩa là phận sự của riêng mình thì ít, nhỏ, không nhiều; còn phận sự của các vị trời thì nhiều. Thật vậy, kể từ mặt đất trở lên, các vụ kiện vì lợi ích của cây như ý, phụ nữ, v.v. được phân xử tại chỗ của Sakka. Do đó, khi xác định, ngài nói: “Và cũng bởi phận sự của chính các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba.” Thật vậy, con gái và con trai của các vị trời sinh ra trong lòng; các nữ tỳ hầu hạ dưới chân sinh ra trên giường; các thiên nữ làm công việc trang điểm cho họ sinh ra xung quanh giường; những người phục vụ sinh ra bên trong thiên cung. Đối với những trường hợp này, không có việc kiện tụng. Nhưng những ai sinh ra ở ranh giới, họ không thể quyết định “là của tôi” hay “là của anh” nên khởi kiện, và hỏi thiên chủ Sakka. Vị ấy nói rằng (người đó) thuộc về vị nào có thiên cung gần hơn. Nếu cả hai ở cùng một vị trí, vị ấy nói rằng (người đó) thuộc về vị nào mà (người đó) đứng nhìn lên thiên cung của vị ấy. Nếu không nhìn lên thiên cung nào cả, vị ấy nhận người đó làm của mình để chấm dứt sự tranh cãi của cả hai. Nhắm đến điều đó, ngài đã nói: “Bởi phận sự của chính các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba.” Hơn nữa, đối với vị ấy, công việc vui chơi như vậy cũng chính là một phận sự.

ยํ [Pg.202] โน ขิปฺปเมว อนฺตรธายตีติ ยํ อมฺหากํ สีฆเมว อนฺธกาเร รูปคตํ วิย น ทิสฺสติ. อิมินา – ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตํ ปญฺหวิสฺสชฺชนํ น สลฺลกฺเขมี’’ติ ทีเปติ. เถโร – ‘‘กสฺมา นุ โข อยํ ยกฺโข อสลฺลกฺขณภาวํ ทีเปติ, ปสฺเสน ปริหรตี’’ติ อาวชฺชนฺโต – ‘‘เทวา นาม มหามูฬฺหา โหนฺติ. ฉทฺวาริเกหิ อารมฺมเณหิ นิมฺมถียมานา อตฺตโน ภุตฺตาภุตฺตภาวมฺปิ ปีตาปีตภาวมฺปิ น ชานนฺติ, อิธ กตเมตฺถ ปมุสฺสนฺตี’’ติ อญฺญาสิ. เกจิ ปนาหุ – ‘‘เถโร เอตสฺส ครุ ภาวนิโย, ตสฺมา ‘อิทาเนว โลเก อคฺคปุคฺคลสฺส สนฺติเก ปญฺหํ อุคฺคเหตฺวา อาคโต, อิทาเนว นาฏกานํ อนฺตรํ ปวิฏฺโฐติ เอวํ มํ เถโร ตชฺเชยฺยา’ติ ภเยน เอวมาหา’’ติ. เอตํ ปน โกหญฺญํ นาม โหติ, น อริยสาวกสฺส เอวรูปํ โกหญฺญํ นาม โหติ, ตสฺมา มูฬฺหภาเวเนว น สลฺลกฺเขสีติ เวทิตพฺพํ. อุปริ กสฺมา สลฺลกฺเขสีติ? เถโร ตสฺส โสมนสฺสสํเวคํ ชนยิตฺวา ตมํ นีหริ, ตสฺมา สลฺลกฺเขสีติ.

“Điều mà biến mất nhanh chóng đối với chúng tôi,” nghĩa là điều mà đối với chúng tôi, giống như hình sắc trong bóng tối, không được thấy một cách nhanh chóng. Bằng câu này, (Thiên chủ Sakka) trình bày rằng: “Bạch ngài, con không ghi nhận được lời giải đáp cho câu hỏi ấy.” Vị trưởng lão (Moggallāna), trong khi suy xét rằng: “Tại sao vị dạ-xoa này lại tỏ ra không ghi nhận được? Có phải ông ta đang lảng tránh bằng cách thoái thác không?” đã biết được (nguyên nhân này) rằng: “Chư thiên quả thật rất si mê. Bị các đối tượng ở sáu cửa giác quan khuấy động, họ không biết được tình trạng đã ăn hay chưa ăn của mình, cũng không biết được tình trạng đã uống hay chưa uống. Việc đã làm ở đây, họ lại quên mất ở đây.” Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Vị trưởng lão là người đáng kính trọng của vị này (Sakka), do đó (Sakka) đã nói như thế vì sợ hãi rằng: ‘Vị trưởng lão có thể sẽ quở trách ta như vầy: ‘Vừa mới đến đây sau khi học hỏi câu hỏi từ nơi vị Tối Thắng Nhân trong thế gian, lại vừa mới đi vào giữa các vũ công.’’” Nhưng lời nói này được gọi là sự xảo trá. Vì đối với một vị Thánh đệ tử, không có sự xảo trá như vậy, do đó, nên hiểu rằng ông ta đã không ghi nhận được chỉ vì sự si mê. Về sau, tại sao ông ta lại ghi nhận được? Vị trưởng lão, sau khi làm phát sinh hỷ lạc và sự chấn động tâm linh cho vị ấy, đã loại bỏ bóng tối (vô minh) đó. Do đó, (nên biết rằng) ông ta đã ghi nhận được.

อิทานิ สกฺโก ปุพฺเพ อตฺตโน เอวํ ภูตการณํ เถรสฺส อาโรเจตุํ ภูตปุพฺพนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สมุปพฺยูฬฺโหติ สนฺนิปติโต ราสิภูโต. อสุรา ปราชินึสูติ อสุรา ปราชยํ ปาปุณึสุ. กทา ปเนเต ปราชิตาติ? สกฺกสฺส นิพฺพตฺตกาเล. สกฺโก กิร อนนฺตเร อตฺตภาเว มคธรฏฺเฐ มจลคาเม มโฆ นาม มาณโว อโหสิ, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต, โพธิสตฺตจริยา วิยสฺส จริยา อโหสิ. โส เตตฺตึส ปุริเส คเหตฺวา กลฺยาณมกาสิ. เอกทิวสํ อตฺตโนว ปญฺญาย อุปปริกฺขิตฺวา คามมชฺเฌ มหาชนสฺส สนฺนิปติตฏฺฐาเน กจวรํ อุภยโต อปพฺพหิตฺวา ตํ ฐานํ อติรมณียมกาสิ, ปุน ตตฺเถว มณฺฑปํ กาเรสิ, ปุน คจฺฉนฺเต กาเล สาลํ กาเรสิ. คามโต จ นิกฺขมิตฺวา คาวุตมฺปิ อฑฺฒโยชนมฺปิ ติคาวุตมฺปิ โยชนมฺปิ วิจริตฺวา เตหิ สหาเยหิ สทฺธึ วิสมํ สมํ อกาสิ. เต สพฺเพปิ เอกจฺฉนฺทา ตตฺถ ตตฺถ เสตุยุตฺตฏฺฐาเนสุ เสตุํ, มณฺฑปสาลาโปกฺขรณีมาลาคจฺฉโรปนาทีนํ ยุตฺตฏฺฐาเนสุ มณฺฑปาทีนิ กโรนฺตา พหุํ ปุญฺญมกํสุ. มโฆ สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา กายสฺส เภทา สทฺธึ สหาเยหิ ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ.

Bây giờ, Thiên chủ Sakka, để kể cho vị trưởng lão nghe về nguyên nhân đã xảy ra như vậy với mình trong quá khứ, đã nói câu bắt đầu bằng ‘bhūtapubbaṃ.’ Trong đó, ‘samūpabyūḷho’ có nghĩa là đã tụ tập, đã tập hợp thành một khối. ‘Asurā parājiniṃsu’ có nghĩa là các a-tu-la đã đi đến thất bại. Khi nào thì những vị này bị thất bại? (Họ bị thất bại) vào lúc Thiên chủ Sakka tái sanh. Tương truyền, trong kiếp sống ngay trước đó, Thiên chủ Sakka là một thanh niên tên là Māgha ở làng Macala, xứ Magadha. (Chàng) là người trí tuệ, thông thái; hạnh của chàng giống như hạnh của vị Bồ-tát. Chàng đã cùng với ba mươi ba người đàn ông làm việc thiện. Một hôm, sau khi tự mình xem xét bằng trí tuệ, chàng đã dọn dẹp rác rưởi ở hai bên tại nơi tụ họp của đại chúng ở giữa làng và làm cho nơi đó trở nên vô cùng khả ái. Lại nữa, chàng đã cho làm một cái lều ở ngay tại đó. Lại nữa, khi thời gian trôi qua, chàng đã cho xây một cái nhà nghỉ. Và sau khi đi ra khỏi làng, đi quanh một gāvuta, nửa yojana, ba gāvuta, và một yojana, chàng đã cùng với những người bạn đó làm cho nơi không bằng phẳng trở nên bằng phẳng. Tất cả họ đều có cùng một ý muốn, ở những nơi thích hợp để làm cầu, họ đã làm cầu; ở những nơi thích hợp cho lều, nhà nghỉ, hồ sen, trồng vườn hoa, v.v., họ đã làm những thứ như lều, v.v., và đã làm được nhiều phước thiện. Chàng Māgha, sau khi hoàn thành bảy điều nguyện, sau khi thân hoại mạng chung, đã tái sanh cùng với các bạn của mình tại cõi trời Tāvatiṃsa.

ตสฺมึ [Pg.203] กาเล อสุรคณา ตาวตึสเทวโลเก ปฏิวสนฺติ. สพฺเพ เต เทวานํ สมานายุกา สมานวณฺณา จ โหนฺติ, เต สกฺกํ สปริสํ ทิสฺวา อธุนา นิพฺพตฺตา นวกเทวปุตฺตา อาคตาติ มหาปานํ สชฺชยึสุ. สกฺโก เทวปุตฺตานํ สญฺญํ อทาสิ – ‘‘อมฺเหหิ กุสลํ กโรนฺเตหิ น ปเรหิ สทฺธึ สาธารณํ กตํ, ตุมฺเห คณฺฑปานํ มา ปิวิตฺถ ปีตมตฺตเมว กโรถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. พาลอสุรา คณฺฑปานํ ปิวิตฺวา มตฺตา นิทฺทํ โอกฺกมึสุ. สกฺโก เทวานํ สญฺญํ ทตฺวา เต ปาเทสุ คาหาเปตฺวา สิเนรุปาเท ขิปาเปสิ, สิเนรุสฺส เหฏฺฐิมตเล อสุรภวนํ นาม อตฺถิ, ตาวตึสเทวโลกปฺปมาณเมว. ตตฺถ อสุรา วสนฺติ. เตสมฺปิ จิตฺตปาฏลิ นาม รุกฺโข อตฺถิ. เต ตสฺส ปุปฺผนกาเล ชานนฺติ – ‘‘นายํ ตาวตึสา, สกฺเกน วญฺจิตา มย’’นฺติ. เต คณฺหถ นนฺติ วตฺวา สิเนรุํ ปริหรมานา เทเว วุฏฺเฐ วมฺมิกปาทโต วมฺมิกมกฺขิกา วิย อภิรุหึสุ. ตตฺถ กาเลน เทวา ชินนฺติ, กาเลน อสุรา. ยทา เทวานํ ชโย โหติ, อสุเร ยาว สมุทฺทปิฏฺฐา อนุพนฺธนฺติ. ยทา อสุรานํ ชโย โหติ, เทเว ยาว เวทิกปาทา อนุพนฺธนฺติ. ตสฺมึ ปน สงฺคาเม เทวานํ ชโย อโหสิ, เทวา อสุเร ยาว สมุทฺทปิฏฺฐา อนุพนฺธึสุ. สกฺโก อสุเร ปลาเปตฺวา ปญฺจสุ ฐาเนสุ อารกฺขํ ฐเปสิ. เอวํ อารกฺขํ ทตฺวา เวทิกปาเท วชิรหตฺถา อินฺทปฏิมาโย ฐเปสิ. อสุรา กาเลน กาลํ อุฏฺฐหิตฺวา ตา ปฏิมาโย ทิสฺวา, ‘‘สกฺโก อปฺปมตฺโต ติฏฺฐตี’’ติ ตโตว นิวตฺตนฺติ. ตโต ปฏินิวตฺติตฺวาติ วิชิตฏฺฐานโต นิวตฺติตฺวา. ปริจาริกาโยติ มาลาคนฺธาทิกมฺมการิกาโย.

Vào lúc ấy, chúng a-tu-la đang trú ngụ ở cõi trời Tāvatiṃsa. Tất cả chúng đều có tuổi thọ và dung sắc giống như chư thiên. Chúng, sau khi thấy Thiên chủ Sakka cùng với đoàn tùy tùng, (nghĩ rằng): ‘Các vị thiên tử mới sanh bây giờ đã đến,’ liền chuẩn bị một bữa tiệc rượu lớn. Thiên chủ Sakka đã ra hiệu cho các vị thiên tử: ‘Chúng ta, những người làm việc thiện, không có chung đụng với những người khác. Các ngươi đừng uống loại rượu mạnh, chỉ hãy làm ra vẻ như đã uống mà thôi.’ Họ đã làm như vậy. Các a-tu-la ngu muội, sau khi uống rượu mạnh, đã say và chìm vào giấc ngủ. Thiên chủ Sakka, sau khi ra hiệu cho chư thiên, đã cho (chư thiên) nắm chân chúng và ném xuống chân núi Sineru. Ở tầng dưới của núi Sineru, có một nơi gọi là cõi a-tu-la, có kích thước tương đương với cõi trời Tāvatiṃsa. Các a-tu-la sống ở đó. Chúng cũng có một loại cây tên là Cittapāṭali. Chúng biết được vào lúc cây đó nở hoa rằng: ‘Đây không phải là cõi Tāvatiṃsa, chúng ta đã bị Sakka lừa gạt.’ Chúng, sau khi nói: ‘Hãy bắt lấy hắn,’ liền đi vòng quanh núi Sineru và trèo lên giống như những con mối trèo lên từ chân gò mối khi trời mưa. Ở đó, có lúc chư thiên chiến thắng, có lúc các a-tu-la (chiến thắng). Khi chư thiên chiến thắng, họ truy đuổi các a-tu-la cho đến tận mặt biển. Khi các a-tu-la chiến thắng, họ truy đuổi chư thiên cho đến tận chân lan can (của thành). Nhưng trong trận chiến đó, chư thiên đã chiến thắng. Chư thiên đã truy đuổi các a-tu-la cho đến tận mặt biển. Thiên chủ Sakka, sau khi làm cho các a-tu-la bỏ chạy, đã đặt lính canh ở năm nơi. Sau khi bố trí lính canh như vậy, ngài đã đặt những pho tượng của Indra (Sakka) tay cầm chày kim cương ở chân lan can. Các a-tu-la, thỉnh thoảng trèo lên, sau khi thấy những pho tượng đó, (nghĩ rằng): ‘Sakka đang đứng đó không dể duôi,’ liền quay trở lại từ chính nơi đó. ‘Tato paṭinivattitvā’ có nghĩa là sau khi quay trở lại từ nơi đã chiến thắng. ‘Paricārikāyo’ có nghĩa là những người nữ phục vụ làm các công việc như kết vòng hoa, chế tạo hương liệu, v.v.

๓๙๓. เวสฺสวโณ จ มหาราชาติ โส กิร สกฺกสฺส วลฺลโภ, พลววิสฺสาสิโก, ตสฺมา สกฺเกน สทฺธึ อคมาสิ. ปุรกฺขตฺวาติ ปุรโต กตฺวา. ปวิสึสูติ ปวิสิตฺวา ปน อุปฑฺฒปิหิตานิ ทฺวารานิ กตฺวา โอโลกยมานา อฏฺฐํสุ. อิทมฺปิ, มาริส โมคฺคลฺลาน, ปสฺส เวชยนฺตสฺส ปาสาทสฺส รามเณยฺยกนฺติ, มาริส โมคฺคลฺลาน, อิทมฺปิ เวชยนฺตสฺส ปาสาทสฺส รามเณยฺยกํ ปสฺส, สุวณฺณตฺถมฺเภ ปสฺส, รชตตฺถมฺเภ มณิตฺถมฺเภ ปวาฬตฺถมฺเภ โลหิตงฺคตฺถมฺเภ มสารคลฺลตฺถมฺเภ มุตฺตตฺถมฺเภ สตฺตรตนตฺถมฺเภ, เตสํเยว สุวณฺณาทิมเย ฆฏเก วาฬรูปกานิ จ ปสฺสาติ [Pg.204] เอวํ ถมฺภปนฺติโย อาทึ กตฺวา รามเณยฺยกํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ยถา ตํ ปุพฺเพกตปุญฺญสฺสาติ ยถา ปุพฺเพ กตปุญฺญสฺส อุปโภคฏฺฐาเนน โสภิตพฺพํ, เอวเมวํ โสภตีติ อตฺโถ. อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรตีติ อตฺตโน ปาสาเท นาฏกปริวาเรน สมฺปตฺติยา วเสน อติวิย มตฺโต.

393. Vessavaṇo ca mahārājāti: Vị đại vương Vessavaṇa ấy được cho là người thân tín của Sakka, rất thân cận, vì thế đã đi cùng với Sakka. Purakkhatvāti: Đặt ở phía trước. Pavisiṃsūti: Sau khi đi vào, họ đã khép hờ các cánh cửa và đứng nhìn. Idampi, mārisa moggallāna, passa vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakanti: Này hiền giả Moggallāna, hãy xem sự khả ái này của cung điện Vejayanta, hãy xem các cột vàng, hãy xem các cột bạc, cột ngọc ma-ni, cột san hô, cột hồng ngọc, cột ngọc mã não, cột ngọc trai, cột bảy báu, và hãy xem các bình cắm hoa sen và các hình tượng thú dữ làm bằng vàng v.v... của chính các cột ấy. Nói như vậy, bắt đầu từ hàng cột, ngài chỉ ra sự khả ái. Yathā taṃ pubbekatapuññassāti: Có nghĩa là, giống như nơi hưởng thụ của người đã tạo phước từ trước được trang hoàng, cũng vậy, nó được trang hoàng. Atibāḷhaṃ kho ayaṃ yakkho pamatto viharatīti: Vị dạ-xoa này sống quá buông lung, say đắm trong sự thành tựu với đoàn vũ nữ tùy tùng trong cung điện của mình.

อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสีติ อิทฺธิมกาสิ. อาโปกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา ปาสาทปติฏฺฐิโตกาสํ อุทกํ โหตูติ อิทฺธึ อธิฏฺฐาย ปาสาทกณฺณิเก ปาทงฺคุฏฺฐเกน ปหริ. โส ปาสาโท ยถา นาม อุทกปิฏฺเฐ ฐปิตปตฺตํ มุขวฏฺฏิยํ องฺคุลิยา ปหฏํ อปราปรํ กมฺปติ จลติ น สนฺติฏฺฐติ. เอวเมวํ สํกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธิ, ถมฺภปิฏฺฐสงฺฆาฏกณฺณิกโคปานสิอาทีนิ กรกราติ สทฺทํ มุญฺจนฺตานิ ปติตุํ วิย อารทฺธานิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สงฺกมฺเปสิ สมฺปกมฺเปสิ สมฺปเวเธสี’’ติ. อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตาติ อโห อจฺฉริยํ, อโห อพฺภุตนฺติ เอวํ สญฺชาตอจฺฉริยอพฺภุตา เจว สญฺชาตตุฏฺฐิโน จ อเหสุํ อุปฺปนฺนพลวโสมนสฺสา. สํวิคฺคนฺติ อุพฺพิคฺคํ. โลมหฏฺฐชาตนฺติ ชาตโลมหํสํ, กญฺจนภิตฺติยํ ฐปิตมณินาคทนฺเตหิ วิย อุทฺธคฺเคหิ โลเมหิ อากิณฺณสรีรนฺติ อตฺโถ. โลมหํโส จ นาเมส โสมนสฺเสนปิ โหติ โทมนสฺเสนปิ, อิธ ปน โสมนสฺเสน ชาโต. เถโร หิ สกฺกสฺส โสมนสฺสเวเคน สํเวเชตุํ ตํ ปาฏิหาริยมกาสิ. ตสฺมา โสมนสฺสเวเคน สํวิคฺคโลมหฏฺฐํ วิทิตฺวาติ อตฺโถ.

Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti: Đã thực hiện thần thông. Ngài đã nhập vào biến xứ nước, chú nguyện thần thông rằng: 'Nơi cung điện tọa lạc hãy trở thành nước', rồi dùng ngón chân cái đánh vào chóp đỉnh cung điện. Cung điện ấy, ví như cái bát đặt trên mặt nước, khi bị ngón tay gõ vào vành miệng, nó rung động, chao đảo qua lại, không đứng yên. Cũng vậy, nó đã rung động, đã chấn động mạnh, đã rung chuyển; các bộ phận như cột, rầm, chóp đỉnh, thanh nóc v.v... phát ra tiếng kêu răng rắc, dường như sắp sụp đổ. Vì thế, được nói rằng: 'saṅkampesi sampakampesi sampavedhesī'ti. Acchariyabbhutacittajātāti: 'Ồ, thật kỳ diệu! Ồ, thật phi thường!', như vậy, họ có tâm kỳ diệu và phi thường sanh khởi, có sự hoan hỷ sanh khởi, và có hỷ lạc mạnh mẽ sanh khởi. Saṃvigganti: Xúc động. Lomahaṭṭhajātanti: Có nghĩa là có sự dựng lông tóc sanh khởi, thân thể đầy những sợi lông dựng đứng, giống như những ngà voi bằng ngọc được gắn trên bức tường vàng. Sự dựng lông tóc này có thể do hỷ lạc hoặc do ưu phiền, nhưng ở đây nó sanh khởi do hỷ lạc. Vì trưởng lão đã thực hiện phép lạ đó để làm cho Sakka xúc động với mãnh lực của hỷ lạc. Vì thế, có nghĩa là: biết được sự xúc động và dựng lông tóc do mãnh lực của hỷ lạc.

๓๙๔. อิธาหํ, มาริสาติ อิทานิสฺส ยสฺมา เถเรน โสมนสฺสสํเวคํ ชนยิตฺวา ตมํ วิโนทิตํ, ตสฺมา สลฺลกฺเขตฺวา เอวมาห. เอโส นุ เต, มาริส, โส ภควา สตฺถาติ, มาริส, ตฺวํ กุหึ คโตสีติ วุตฺเต มยฺหํ สตฺถุ สนฺติกนฺติ วเทสิ, อิมสฺมึ เทวโลเก เอกปาทเกน วิย ติฏฺฐสิ, ยํ ตฺวํ เอวํ วเทสิ, เอโส นุ เต, มาริส, โส ภควา สตฺถาติ ปุจฺฉึสุ. สพฺรหฺมจารี เม เอโสติ เอตฺถ กิญฺจาปิ เถโร อนคาริโย อภินีหารสมฺปนฺโน อคฺคสาวโก, สกฺโก อคาริโย, มคฺคพฺรหฺมจริยวเสน ปเนเต สพฺรหฺมจาริโน โหนฺติ, ตสฺมา เอวมาห. อโห [Pg.205] นูน เต โส ภควา สตฺถาติ สพฺรหฺมจารี ตาว เต เอวํมหิทฺธิโก, โส ปน เต ภควา สตฺถา อโห นูน มหิทฺธิโกติ สตฺถุ อิทฺธิปาฏิหาริยทสฺสเน ชาตาภิลาปา หุตฺวา เอวมาหํสุ.

394. Idhāhaṃ, mārisāti: Bây giờ, vì trưởng lão đã làm sanh khởi sự xúc động hỷ lạc và đã loại bỏ bóng tối (si mê) cho vị ấy (Sakka), nên sau khi nhận thấy điều đó, ngài đã nói như vậy. Eso nu te, mārisa, so bhagavā satthāti: Khi được hỏi: 'Này hiền giả, ngài đã đi đâu?', ngài trả lời: 'Đến chỗ Bậc Đạo Sư của tôi'. Ngài đứng ở cõi trời này dường như chỉ bằng một bước chân. Vì ngài đã nói như vậy, họ hỏi: 'Này hiền giả, có phải vị này là Đức Thế Tôn, Bậc Đạo Sư của ngài không?'. Sabrahmacārī me esoti: Về câu này, mặc dù trưởng lão là vị xuất gia, đã thành tựu lời nguyện, là vị Thượng thủ Thinh văn, còn Sakka là vị tại gia, nhưng do phạm hạnh của đạo lộ, họ là những vị đồng phạm hạnh. Vì thế, ngài đã nói như vậy. Aho nūna te so bhagavā satthāti: Vị đồng phạm hạnh của ngài còn có đại thần lực như vậy, thì Đức Thế Tôn, Bậc Đạo Sư của ngài, chắc hẳn có đại thần lực biết bao! Như vậy, họ đã nói lên lời cảm thán khi thấy được phép lạ thần thông của Bậc Đạo Sư.

๓๙๕. ญาตญฺญตรสฺสาติ ปญฺญาตญฺญตรสฺส, สกฺโก หิ ปญฺญาตานํ อญฺญตโร. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว, เทสนํ ปน ภควา ยถานุสนฺธินาว นิฏฺฐาเปสีติ.

395. Ñātaññatarassāti: Một người nổi tiếng. Vì Sakka là một trong những người nổi tiếng. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp theo đúng trình tự liên kết của nó.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trích từ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Kinh Tiểu Đoạn Tận Ái đã kết thúc.

๘. มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺตวณฺณนา

8. Chú giải Kinh Đại Đoạn Tận Ái

๓๙๖. เอวํ เม สุตนฺติ มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺตํ. ตตฺถ ทิฏฺฐิคตนฺติ อลคทฺทูปมสุตฺเต ลทฺธิมตฺตํ ทิฏฺฐิคตนฺติ วุตฺตํ, อิธ สสฺสตทิฏฺฐิ. โส จ ภิกฺขุ พหุสฺสุโต, อยํ อปฺปสฺสุโต, ชาตกภาณโก ภควนฺตํ ชาตกํ กเถตฺวา, ‘‘อหํ, ภิกฺขเว, เตน สมเยน เวสฺสนฺตโร อโหสึ, มโหสโธ, วิธุรปณฺฑิโต, เสนกปณฺฑิโต, มหาชนโก ราชา อโหสิ’’นฺติ สโมธาเนนฺตํ สุณาติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารา ตตฺถ ตตฺเถว นิรุชฺฌนฺติ, วิญฺญาณํ ปน อิธโลกโต ปรโลกํ, ปรโลกโต อิมํ โลกํ สนฺธาวติ สํสรตี’’ติ สสฺสตทสฺสนํ อุปฺปนฺนํ. เตนาห – ‘‘ตเทวิทํ วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรติ อนญฺญ’’นฺติ.

396. Evaṃ me sutanti: Là Kinh Đại Đoạn Tận Ái. Tattha diṭṭhigatanti: Trong Kinh Ví Dụ Con Rắn Nước, 'diṭṭhigataṃ' được nói là chỉ là một học thuyết, ở đây là thường kiến. Vị tỳ-khưu ấy (trong kinh kia) là bậc đa văn, còn vị này (Sāti) là bậc ít nghe. Là một người kể chuyện bổn sanh, vị ấy nghe Đức Thế Tôn, sau khi thuyết một câu chuyện bổn sanh, kết nối lại rằng: 'Này các tỳ-khưu, vào thời ấy, Ta là Vessantara, là Mahosadha, là Vidhurapaṇḍita, là Senakapaṇḍita, là vua Mahājanaka.' Rồi ý nghĩ này khởi lên nơi vị ấy: 'Các sắc, thọ, tưởng, hành này diệt ngay tại nơi ấy, nhưng thức thì chạy qua, luân hồi từ đời này sang đời khác, từ đời khác về đời này.' Như vậy, thường kiến đã sanh khởi. Vì thế, vị ấy nói: 'tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña' (Chính thức này chạy qua, luân hồi, không phải cái khác).

สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปน, ‘‘วิญฺญาณํ ปจฺจยสมฺภวํ, สติ ปจฺจเย อุปฺปชฺชติ, วินา ปจฺจยํ นตฺถิ วิญฺญาณสฺส สมฺภโว’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา อยํ ภิกฺขุ พุทฺเธน อกถิตํ กเถติ, ชินจกฺเก ปหารํ เทติ, เวสารชฺชญาณํ ปฏิพาหติ, โสตุกามํ ชนํ วิสํวาเทติ, อริยปเถ ติริยํ นิปติตฺวา มหาชนสฺส อหิตาย ทุกฺขาย ปฏิปนฺโน. ยถา นาม รญฺโญ รชฺเช มหาโจโร อุปฺปชฺชมาโน มหาชนสฺส อหิตาย ทุกฺขาย อุปฺปชฺชติ, เอวํ ชินสาสเน โจโร [Pg.206] หุตฺวา มหาชนสฺส อหิตาย ทุกฺขาย อุปฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ. สมฺพหุลา ภิกฺขูติ ชนปทวาสิโน ปิณฺฑปาติกภิกฺขู. เตนุปสงฺกมึสูติ อยํ ปริสํ ลภิตฺวา สาสนมฺปิ อนฺตรธาเปยฺย, ยาว ปกฺขํ น ลภติ, ตาวเทว นํ ทิฏฺฐิคตา วิเวเจมาติ สุตสุตฏฺฐานโตเยว อฏฺฐตฺวา อนิสีทิตฺวา อุปสงฺกมึสุ.

Còn đức Chánh Đẳng Giác đã thuyết rằng: ‘Thức có sự sanh khởi do duyên, khi có duyên thì sanh khởi, không có duyên thì không có sự sanh khởi của thức.’ Do đó, vị tỳ khưu này nói lên điều không được đức Phật nói, giáng một đòn vào bánh xe của bậc Chiến Thắng, ngăn cản trí tuệ vô sở úy, lừa dối người muốn lắng nghe, đã đi ngang trên con đường của bậc Thánh và thực hành vì sự bất hạnh, vì sự đau khổ cho đại chúng. Ví như trong vương quốc của nhà vua, khi một tên đại đạo tặc xuất hiện, nó xuất hiện vì sự bất hạnh, vì sự đau khổ cho đại chúng, cũng vậy, cần phải hiểu rằng (vị ấy) đã trở thành tên trộm trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng, đã xuất hiện vì sự bất hạnh, vì sự đau khổ cho đại chúng. Nhiều vị tỳ khưu (sambahulā bhikkhū) là các vị tỳ khưu sống ở miền quê, thực hành hạnh đầu đà khất thực. Họ đã đi đến (tenupasaṅkamiṃsu) (với ý nghĩ rằng): ‘Vị này, sau khi có được hội chúng, cũng có thể làm cho giáo pháp biến mất. Trong khi (vị ấy) chưa có được phe phái, chừng đó chúng ta hãy tách vị ấy ra khỏi tà kiến.’ Do đó, từ những nơi nào nghe được tin, họ đã đi đến mà không đứng lại, không ngồi xuống.

๓๙๘. กตมํ ตํ สาติ วิญฺญาณนฺติ สาติ ยํ ตฺวํ วิญฺญาณํ สนฺธาย วเทสิ, กตมํ ตํ วิญฺญาณนฺติ? ยฺวายํ, ภนฺเต, วโท เวเทยฺโย ตตฺร ตตฺร กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ, ภนฺเต, โย อยํ วทติ เวทยติ, โย จายํ ตหึ ตหึ กุสลากุสลกมฺมานํ วิปากํ ปจฺจนุโภติ. อิทํ, ภนฺเต, วิญฺญาณํ, ยมหํ สนฺธาย วเทมีติ. กสฺส นุ โข นามาติ กสฺส ขตฺติยสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา เวสฺสสุทฺทคหฏฺฐปพฺพชิตเทวมนุสฺสานํ วา อญฺญตรสฺส.

398. Này Sāti, thức ấy là gì? (katamaṃ taṃ sāti viññāṇaṃ) có nghĩa là: Này Sāti, thức mà ngươi nói đến là thức nào? Bạch Thế Tôn, chính cái này nói, cảm thọ, ở nơi này nơi kia trải nghiệm quả của các nghiệp thiện ác (yvāyaṃ, bhante, vado vedeyyo tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedeti) có nghĩa là: Bạch Thế Tôn, chính cái này nói, cảm thọ, chính cái này ở nơi này nơi kia trải qua quả của các nghiệp thiện và bất thiện. Bạch Thế Tôn, đây là thức mà con nói đến. Của ai vậy? (kassa nu kho nāma) có nghĩa là: Của một người nào đó trong số các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà, tại gia, xuất gia, chư thiên, hoặc loài người.

๓๙๙. อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ กสฺมา อามนฺเตสิ? สาติสฺส กิร เอวํ อโหสิ – ‘‘สตฺถา มํ ‘โมฆปุริโส’ติ วทติ, น จ โมฆปุริโสติ วุตฺตมตฺเตเนว มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย น โหติ. อุปเสนมฺปิ หิ วงฺคนฺตปุตฺตํ, ‘อติลหุํ โข ตฺวํ โมฆปุริส พาหุลฺลาย อาวตฺโต’ติ (มหาว. ๗๕) ภควา โมฆปุริสวาเทน โอวทิ. เถโร อปรภาเค ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ฉ อภิญฺญา สจฺฉากาสิ. อหมฺปิ ตถารูปํ วีริยํ ปคฺคณฺหิตฺวา มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตสฺสามี’’ติ. อถสฺส ภควา ฉินฺนปจฺจโย อยํ สาสเน อวิรุฬฺหธมฺโมติ ทสฺเสนฺโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ. อุสฺมีกโตติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตาธิปฺปายเมว. อถ โข ภควาติ อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. สาติสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘ภควา มยฺหํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย นตฺถีติ วทติ, กึ สกฺกา อุปนิสฺสเย อสติ กาตุํ? น หิ ตถาคตา สอุปนิสฺสยสฺเสว ธมฺมํ เทเสนฺติ, ยสฺส กสฺสจิ เทเสนฺติเยว. อหํ พุทฺธสฺส สนฺติกา สุคโตวาทํ ลภิตฺวา สคฺคสมฺปตฺตูปคํ กุสลํ กริสฺสามี’’ติ. อถสฺส ภควา, ‘‘นาหํ, โมฆปุริส, ตุยฺหํ โอวาทํ วา อนุสาสนึ วา เทมี’’ติ สุคโตวาทํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ. ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิทานิ ปริสาย [Pg.207] ลทฺธึ โสเธนฺโต, ‘‘อิธาหํ ภิกฺขู ปฏิปุจฺฉิสฺสามี’’ติอาทิมาห. ตํ สพฺพมฺปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

399. Bấy giờ, đức Thế Tôn gọi các vị tỳ khưu (atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi). Vì sao Ngài gọi? Tương truyền, Sāti đã nghĩ như vầy: ‘Bậc Đạo Sư gọi ta là “kẻ ngu si”, nhưng không phải chỉ vì được gọi là “kẻ ngu si” mà nhân duyên trợ thành cho đạo và quả không có. Quả vậy, đức Thế Tôn đã dùng lời “kẻ ngu si” để giáo huấn cả ngài Upasena, con trai của Vaṅganta, rằng: “Này kẻ ngu si, ngươi đã quay về với sự sung túc quá nhanh chóng.” Về sau, vị trưởng lão ấy, khi nỗ lực, cố gắng, đã chứng đắc sáu thắng trí. Ta cũng sẽ phát huy sự tinh tấn tương tự để thành tựu đạo và quả.’ Bấy giờ, đức Thế Tôn, để chỉ ra rằng: ‘Vị này đã bị cắt đứt duyên, là người có các pháp không tăng trưởng trong giáo pháp này,’ đã gọi các vị tỳ khưu. Phần bắt đầu bằng ‘usmīkato’ có ý nghĩa đã được nói ở dưới. ‘Atha kho bhagavā’ cũng là một mối liên kết riêng biệt. Tương truyền, Sāti đã nghĩ thế này: ‘Đức Thế Tôn nói rằng ta không có nhân duyên trợ thành cho đạo và quả. Khi không có nhân duyên trợ thành thì có thể làm được gì? Chẳng phải các đấng Như Lai chỉ thuyết pháp cho người có nhân duyên trợ thành, mà các Ngài thuyết cho bất kỳ ai. Ta, sau khi nhận được lời giáo huấn tốt đẹp từ đức Phật, sẽ làm các việc thiện dẫn đến tài sản ở cõi trời.’ Bấy giờ, đức Thế Tôn, trong khi làm lắng dịu lời giáo huấn tốt đẹp (đối với vị ấy) bằng cách nói: ‘Này kẻ ngu si, Ta không ban cho ngươi lời giáo huấn hay lời chỉ dạy,’ đã bắt đầu bài pháp này. Ý nghĩa của đoạn này cần được hiểu theo cách đã nói ở dưới. Bây giờ, để thanh lọc quan điểm của hội chúng, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Ở đây, Ta sẽ hỏi các vị tỳ khưu.’ Tất cả những điều đó cũng cần được hiểu theo cách đã nói ở dưới.

๔๐๐. อิทานิ วิญฺญาณสฺส สปฺปจฺจยภาวํ ทสฺเสตุํ ยํ ยเทว, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จาติ สหาวชฺชเนน ภวงฺคมนญฺจ เตภูมกธมฺเม จ ปฏิจฺจ. กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจาติอาทิ โอปมฺมนิทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เตน กึ ทีเปติ? ทฺวารสงฺกนฺติยา อภาวํ. ยถา หิ กฏฺฐํ ปฏิจฺจ ชลมาโน อคฺคิ อุปาทานปจฺจเย สติเยว ชลติ, ตสฺมึ อสติ ปจฺจยเวกลฺเลน ตตฺเถว วูปสมฺมติ, น สกลิกาทีนิ สงฺกมิตฺวา สกลิกคฺคีติอาทิสงฺขฺยํ คจฺฉติ, เอวเมว จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ตสฺมึ ทฺวาเร จกฺขุรูปอาโลกมนสิการสงฺขาเต ปจฺจยมฺหิ สติเยว อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ อสติ ปจฺจยเวกลฺเลน ตตฺเถว นิรุชฺฌติ, น โสตาทีนิ สงฺกมิตฺวา โสตวิญฺญาณนฺติอาทิสงฺขฺยํ คจฺฉติ. เอส นโย สพฺพวาเรสุ. อิติ ภควา นาหํ วิญฺญาณปฺปวตฺเต ทฺวารสงฺกนฺติมตฺตมฺปิ วทามิ, อยํ ปน สาติ โมฆปุริโส ภวสงฺกนฺตึ วทตีติ สาตึ นิคฺคเหสิ.

400. Bây giờ, để chỉ ra rằng thức có duyên, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Này các tỳ khưu, do duyên nào sanh khởi...’ Trong đó, ‘do duyên ý và các pháp’ (manañca paṭicca dhamme ca) có nghĩa là do duyên tâm hộ kiếp cùng với tâm hướng môn, và các pháp thuộc ba cõi. Phần bắt đầu bằng ‘do duyên củi’ (kaṭṭhañca paṭicca) được nói để chỉ ra ví dụ. Qua đó, Ngài chỉ ra điều gì? (Ngài) chỉ ra sự không có việc chuyển đổi giữa các căn môn. Quả vậy, ví như ngọn lửa cháy do duyên củi chỉ cháy khi có duyên nhiên liệu; khi duyên ấy không có, do thiếu duyên, nó tắt ngay tại đó, chứ không chuyển sang các mảnh gỗ vụn v.v... và có được tên gọi là ‘lửa từ mảnh gỗ vụn’ v.v... Cũng vậy, thức sanh khởi do duyên con mắt và các sắc chỉ sanh khởi khi có duyên tại căn môn ấy, được gọi là nhãn căn, sắc, ánh sáng, và tác ý. Khi duyên ấy không có, do thiếu duyên, nó diệt ngay tại đó, chứ không chuyển sang tai v.v... và có được tên gọi là ‘nhĩ thức’ v.v... Đây là phương pháp trong tất cả các trường hợp. Như vậy, đức Thế Tôn đã khiển trách Sāti rằng: ‘Ta không nói đến cả việc chuyển đổi giữa các căn môn trong sự vận hành của thức, thế mà kẻ ngu si Sāti này lại nói về sự chuyển đổi giữa các kiếp sống.’

๔๐๑. เอวํ วิญฺญาณสฺส สปฺปจฺจยภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปน ปญฺจนฺนมฺปิ ขนฺธานํ สปฺปจฺจยภาวํ ทสฺเสนฺโต, ภูตมิทนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ภูตมิทนฺติ อิทํ ขนฺธปญฺจกํ ชาตํ ภูตํ นิพฺพตฺตํ, ตุมฺเหปิ ตํ ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, ปสฺสถาติ. ตทาหารสมฺภวนฺติ ตํ ปเนตํ ขนฺธปญฺจกํ อาหารสมฺภวํ ปจฺจยสมฺภวํ, สติ ปจฺจเย อุปฺปชฺชติ เอวํ ปสฺสถาติ ปุจฺฉติ. ตทาหารนิโรธาติ ตสฺส ปจฺจยสฺส นิโรธา. ภูตมิทํ โนสฺสูติ ภูตํ นุ โข อิทํ, น นุ โข ภูตนฺติ. ตทาหารสมฺภวํ โนสฺสูติ ตํ ภูตํ ขนฺธปญฺจกํ ปจฺจยสมฺภวํ นุ โข, น นุ โขติ. ตทาหารนิโรธาติ ตสฺส ปจฺจยสฺส นิโรธา. นิโรธธมฺมํ โนสฺสูติ ตํ ธมฺมํ นิโรธธมฺมํ นุ โข, น นุ โขติ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโตติ อิทํ ขนฺธปญฺจกํ ชาตํ ภูตํ นิพฺพตฺตนฺติ ยาถาวสรสลกฺขณโต วิปสฺสนาปญฺญาย สมฺมา ปสฺสนฺตสฺส. ปญฺญาย สุทิฏฺฐนฺติ วุตฺตนเยเนว วิปสฺสนาปญฺญาย สุฏฺฐุ ทิฏฺฐํ. เอวํ เย เย ตํ ปุจฺฉํ สลฺลกฺเขสุํ, เตสํ เตสํ ปฏิญฺญํ คณฺหนฺโต ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ สปฺปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ.

401. Sau khi đã chỉ ra trạng thái có nhân duyên của thức như vậy, bây giờ với ý muốn chỉ ra trạng thái có nhân duyên của cả năm uẩn, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘bhūtamidaṃ’. Trong đó, ‘bhūtamidaṃ’ (cái này đã hiện hữu) có nghĩa là: năm uẩn này đã được sanh ra, đã hiện hữu, đã được tạo thành. Và (Ngài nói): ‘Này các Tỳ khưu, các ông cũng hãy thấy nó là cái đã hiện hữu’. ‘Tadāhārasambhavanti’ (có sự sanh khởi từ vật thực ấy) có nghĩa là: năm uẩn ấy có sự sanh khởi từ vật thực, có sự sanh khởi từ nhân duyên; khi có nhân duyên thì nó sanh khởi. (Ngài hỏi): ‘Các ông có thấy như vậy không?’. ‘Tadāhāranirodhāti’ (do sự đoạn diệt của vật thực ấy) có nghĩa là: do sự đoạn diệt của nhân duyên ấy. ‘Bhūtamidaṃ nossūti’ (cái này có phải đã hiện hữu không?) có nghĩa là: ‘Cái này có phải đã hiện hữu không, hay không phải đã hiện hữu?’. ‘Tadāhārasambhavaṃ nossūti’ (có phải nó có sự sanh khởi từ vật thực ấy không?) có nghĩa là: ‘Năm uẩn đã hiện hữu ấy có phải có sự sanh khởi từ nhân duyên không, hay không phải?’. ‘Tadāhāranirodhāti’ (do sự đoạn diệt của vật thực ấy) có nghĩa là: do sự đoạn diệt của nhân duyên ấy. ‘Nirodhadhammaṃ nossūti’ (có phải nó có pháp đoạn diệt không?) có nghĩa là: ‘Pháp ấy có phải có pháp đoạn diệt không, hay không phải?’. ‘Sammappaññāya passatoti’ (đối với người thấy bằng chánh trí tuệ) có nghĩa là: đối với người thấy một cách đúng đắn bằng trí tuệ vipassanā theo đúng đặc tính thực tại rằng: ‘Năm uẩn này đã được sanh ra, đã hiện hữu, đã được tạo thành’. ‘Paññāya sudiṭṭhanti’ (đã được thấy rõ bằng trí tuệ) có nghĩa là: đã được thấy rõ bằng trí tuệ vipassanā theo phương cách đã được nói đến. Như vậy, trong khi chấp nhận lời xác nhận của những vị Tỳ khưu nào đã nhận thức được câu hỏi ấy, Ngài chỉ ra trạng thái có nhân duyên của năm uẩn.

อิทานิ ยาย ปญฺญาย เตหิ ตํ สปฺปจฺจยํ สนิโรธํ ขนฺธปญฺจกํ สุทิฏฺฐํ, ตตฺถ นิตฺตณฺหภาวํ ปุจฺฉนฺโต อิมํ เจ ตุมฺเหติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐินฺติ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐึ[Pg.208]. สภาวทสฺสเนน ปริสุทฺธํ. ปจฺจยทสฺสเนน ปริโยทาตํ. อลฺลีเยถาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อลฺลียิตฺวา วิหเรยฺยาถ. เกลาเยถาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ กีฬมานา วิหเรยฺยาถ. ธนาเยถาติ ธนํ วิย อิจฺฉนฺตา เคธํ อาปชฺเชยฺยาถ. มมาเยถาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ มมตฺตํ อุปฺปาเทยฺยาถ. นิตฺถรณตฺถาย โน คหณตฺถายาติ โย โส มยา จตุโรฆนิตฺถรณตฺถาย กุลฺลูปโม ธมฺโม เทสิโต, โน นิกนฺติวเสน คหณตฺถาย. อปิ นุ ตํ ตุมฺเห อาชาเนยฺยาถาติ. วิปริยาเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ.

Bây giờ, với ý muốn hỏi về trạng thái không có ái dục ở nơi trí tuệ mà nhờ đó năm uẩn cùng với nhân duyên và sự đoạn diệt ấy đã được các vị ấy thấy rõ, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘imaṃ ce tumheti’. Trong đó, ‘diṭṭhinti’ (kiến) là chánh kiến vipassanā. (Nó) trong sạch do thấy được tự tánh. (Nó) trong sáng do thấy được nhân duyên. ‘Allīyethāti’ (các ông có bám víu không?) có nghĩa là: ‘Các ông có sống bám víu bởi ái và kiến không?’. ‘Kelāyethāti’ (các ông có vui đùa không?) có nghĩa là: ‘Các ông có sống vui đùa bởi ái và kiến không?’. ‘Dhanāyethāti’ (các ông có tham cầu không?) có nghĩa là: ‘Các ông có trở nên tham lam, mong muốn như thể (mong muốn) của cải không?’. ‘Mamāyethāti’ (các ông có xem là của ta không?) có nghĩa là: ‘Các ông có phát sanh sự xem là của ta bởi ái và kiến không?’. ‘Nittharaṇatthāya no gahaṇatthāyāti’ (vì mục đích vượt thoát, không phải vì mục đích nắm giữ) có nghĩa là: giáo pháp tương tự chiếc bè mà Ta đã thuyết giảng vì mục đích vượt thoát bốn dòng bộc lưu, không phải vì mục đích nắm giữ theo cách chiếm hữu. ‘Api nu taṃ tumhe ājāneyyāthāti’ (các ông có biết điều đó không?). Vế thiện (sukkakkho) nên được hiểu theo nghĩa ngược lại.

๔๐๒. อิทานิ เตสํ ขนฺธานํ ปจฺจยํ ทสฺเสนฺโต, จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหาราติอาทิมาห, ตมฺปิ วุตฺตตฺถเมว. ยถา ปน เอโก อิมํ ชานาสีติ วุตฺโต, ‘‘น เกวลํ อิมํ, มาตรมฺปิสฺส ชานามิ, มาตุ มาตรมฺปี’’ติ เอวํ ปเวณิวเสน ชานนฺโต สุฏฺฐุ ชานาติ นาม. เอวเมวํ ภควา น เกวลํ ขนฺธมตฺตเมว ชานาติ, ขนฺธานํ ปจฺจยมฺปิ เตสมฺปิ ปจฺจยานํ ปจฺจยนฺติ เอวํ สพฺพปจฺจยปรมฺปรํ ชานาติ. โส ตํ, พุทฺธพลํ ทีเปนฺโต อิทานิ ปจฺจยปรมฺปรํ ทสฺเสตุํ, อิเม จ, ภิกฺขเว, จตฺตาโร อาหาราติอาทิมาห. ตํ วุตฺตตฺถเมว. อิติ โข, ภิกฺขเว, อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา…เป… ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตีติ เอตฺถ ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา วิตฺถาเรตพฺพา ภเวยฺย, สา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาว.

402. Bây giờ, với ý muốn chỉ ra nhân duyên của các uẩn ấy, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘cattārome, bhikkhave, āhārāti’, và lời ấy cũng có ý nghĩa đã được nói đến. Ví như khi một người được hỏi: ‘Ông có biết người này không?’, người biết theo dòng dõi như vầy: ‘Tôi không chỉ biết người này, mà còn biết cả mẹ của người ấy, và cả mẹ của mẹ người ấy’ thì được gọi là biết rõ. Cũng vậy, Đức Thế Tôn không chỉ biết các uẩn, mà Ngài còn biết nhân duyên của các uẩn, và nhân duyên của các nhân duyên ấy, như vậy Ngài biết tất cả chuỗi nhân duyên nối tiếp. Vị ấy, để làm sáng tỏ Phật lực đó, bây giờ để chỉ ra chuỗi nhân duyên nối tiếp, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘ime ca, bhikkhave, cattāro āhārāti’. Lời ấy có ý nghĩa đã được nói đến. Còn ở đây, trong câu ‘Iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotīti’ (Như vậy, này các Tỳ khưu, do duyên vô minh, các hành sanh khởi… cho đến… đó là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ này), bài thuyết giảng về duyên khởi nên được trình bày chi tiết, và bài thuyết giảng ấy đã được trình bày chi tiết trong bộ Visuddhimagga.

๔๐๔. อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตีติ อิมสฺมึ อวิชฺชาทิเก ปจฺจเย สติ อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ โหติ. อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺส อวิชฺชาทิกสฺส ปจฺจยสฺส อุปฺปาทา อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ อุปฺปชฺชติ, เตเนวาห – ‘‘ยทิทํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา…เป… สมุทโย โหตี’’ติ. เอวํ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต, อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธาติอาทิมาห. ตตฺถ อวิชฺชาย ตฺเววาติ อวิชฺชาย เอว ตุ. อเสสวิราคนิโรธาติ วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรธา อนุปฺปาทนิโรธา. สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ, เอวํ นิรุทฺธานํ ปน สงฺขารานํ นิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ โหติ, วิญฺญาณาทีนญฺจ นิโรธา นามรูปาทีนิ นิรุทฺธานิเยว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติอาทึ วตฺวา เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ [Pg.209] โหตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ เกวลสฺสาติ สกลสฺส, สุทฺธสฺส วา, สตฺตวิรหิตสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขราสิสฺส. นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหติ.

404. ‘Imasmiṃ sati idaṃ hotīti’ (khi cái này có, cái kia có) có nghĩa là: khi có nhân duyên này là vô minh v.v..., thì có quả này là các hành v.v... ‘Imassuppādā idaṃ uppajjatīti’ (do cái này sanh, cái kia sanh) có nghĩa là: do sự sanh khởi của nhân duyên này là vô minh v.v..., quả này là các hành v.v... sanh khởi. Chính vì thế Ngài đã nói: ‘yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotīti’ (Nghĩa là, do duyên vô minh, các hành sanh khởi… cho đến… đó là sự tập khởi). Sau khi đã chỉ ra vòng luân hồi như vậy, bây giờ với ý muốn chỉ ra sự thoát khỏi vòng luân hồi, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘avijjāya tveva asesavirāganirodhāti’. Trong đó, ‘avijjāya tvevāti’ là ‘avijjāya eva tu’ (chính do vô minh). ‘Asesavirāganirodhāti’ (do sự đoạn diệt không còn dư tàn qua sự ly tham) có nghĩa là: do sự đoạn diệt không còn dư tàn, sự đoạn diệt không còn sanh khởi trở lại, thông qua con đường được gọi là ly tham. ‘Saṅkhāranirodhoti’ (sự đoạn diệt của các hành) có nghĩa là: có sự đoạn diệt không còn sanh khởi trở lại của các hành. Như vậy, do sự đoạn diệt của các hành đã được đoạn diệt, có sự đoạn diệt của thức; và do sự đoạn diệt của thức v.v..., danh-sắc v.v... cũng được đoạn diệt. Để chỉ ra điều này, sau khi nói lời bắt đầu bằng ‘saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādiṃ’ (do các hành diệt, thức diệt), Ngài đã nói: ‘evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotīti’ (như vậy là sự đoạn diệt của toàn bộ khối khổ này). Trong đó, ‘kevalassāti’ (toàn bộ) có nghĩa là: của tất cả, hoặc của sự thuần túy, không có chúng sanh. ‘Dukkhakkhandhassāti’ (của khối khổ) có nghĩa là: của tập hợp khổ. ‘Nirodho hotīti’ (có sự đoạn diệt) có nghĩa là: có sự không sanh khởi.

๔๐๖. อิมสฺมึ อสตีติอาทิ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพํ.

406. Lời bắt đầu bằng ‘Imasmiṃ asatītiādi’ (khi cái này không có) nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với điều đã được nói.

๔๐๗. เอวํ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กเถตฺวา อิทานิ อิมํ ทฺวาทสงฺคปจฺจยวฏฺฏํ สห วิปสฺสนาย มคฺเคน ชานนฺตสฺส ยา ปฏิธาวนา ปหียติ, ตสฺสา อภาวํ ปุจฺฉนฺโต อปิ นุ ตุมฺเห, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ ชานนฺตาติ เอวํ สหวิปสฺสนาย มคฺเคน ชานนฺตา. เอวํ ปสฺสนฺตาติ ตสฺเสว เววจนํ. ปุพฺพนฺตนฺติ ปุริมโกฏฺฐาสํ, อตีตขนฺธธาตุอายตนานีติ อตฺโถ. ปฏิธาเวยฺยาถาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปฏิธาเวยฺยาถ. เสสํ สพฺพาสวสุตฺเต วิตฺถาริตเมว.

407. Sau khi đã thuyết giảng về vòng luân hồi và sự thoát khỏi vòng luân hồi như vậy, bây giờ với ý muốn hỏi về sự không có của sự truy tìm (vốn) được đoạn trừ đối với người biết vòng luân hồi duyên khởi mười hai chi phần này bằng đạo tuệ cùng với vipassanā, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘api nu tumhe, bhikkhavetiādi’. Trong đó, ‘evaṃ jānantāti’ (những người biết như vậy) là những người biết như vậy bằng đạo tuệ cùng với vipassanā. ‘Evaṃ passantāti’ (những người thấy như vậy) là từ đồng nghĩa của nó. ‘Pubbantanti’ (phần quá khứ) có nghĩa là phần trước đây, tức là các uẩn, giới, xứ trong quá khứ. ‘Paṭidhāveyyāthāti’ (các ông có truy tìm không?) có nghĩa là: ‘Các ông có truy tìm theo ái và kiến không?’. Phần còn lại đã được trình bày chi tiết trong kinh Sabbāsava.

อิทานิ เนสํ ตตฺถ นิจฺจลภาวํ ปุจฺฉนฺโต, อปิ นุ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เอวํ ชานนฺตา เอวํ ปสฺสนฺตา เอวํ วเทยฺยาถ, สตฺถา โน ครูติอาทิมาห. ตตฺถ ครูติ ภาริโก อกามา อนุวตฺติตพฺโพ. สมโณติ พุทฺธสมโณ. อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺยาถาติ อยํ สตฺถา อมฺหากํ กิจฺจํ สาเธตุํ น สกฺโกตีติ อปิ นุ เอวํสญฺญิโน หุตฺวา อญฺญํ พาหิรกํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺยาถ. ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ เอวํสญฺญิโน หุตฺวา ปุถูนํ ติตฺถิยสมณานํ เจว พฺราหฺมณานญฺจ. วตโกตูหลมงฺคลานีติ วตสมาทานานิ จ ทิฏฺฐิกุตูหลานิ จ ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคลานิ จ. ตานิ สารโต ปจฺจาคจฺเฉยฺยาถาติ เอตานิ สารนฺติ เอวํสญฺญิโน หุตฺวา ปฏิอาคจฺเฉยฺยาถ. เอวํ นิสฺสฏฺฐานิ จ ปุน คณฺเหยฺยาถาติ อตฺโถ. สามํ ญาตนฺติ สยํ ญาเณน ญาตํ. สามํ ทิฏฺฐนฺติ สยํ ปญฺญาจกฺขุนา ทิฏฺฐํ. สามํ วิทิตนฺติ สยํ วิภาวิตํ ปากฏํ กตํ. อุปนีตา โข เม ตุมฺเหติ มยา, ภิกฺขเว, ตุมฺเห อิมินา สนฺทิฏฺฐิกาทิสภาเวน ธมฺเมน นิพฺพานํ อุปนีตา, ปาปิตาติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐิโกติอาทีนมตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริโต. อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ เอตํ วจนมิทํ ตุมฺเหหิ สามํ ญาตาทิภาวํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ.

Bấy giờ, khi hỏi về trạng thái không lay chuyển của các vị ấy ở nơi ấy, ngài đã nói câu bắt đầu là: “Này các tỳ khưu, phải chăng khi biết như vầy, khi thấy như vầy, các ông lại nói rằng: ‘Bậc Đạo Sư là gánh nặng đối với chúng ta’?”. Ở đây, ‘garu’ (gánh nặng) là nặng nề, là điều phải tuân theo một cách không mong muốn. ‘Samaṇa’ (Sa-môn) là vị Sa-môn tức là đức Phật. ‘Các ông có thể chỉ định một vị đạo sư khác’ nghĩa là: phải chăng khi có nhận thức rằng: ‘Vị Đạo Sư này không thể hoàn thành phận sự cho chúng ta’, các ông lại chỉ định một vị đạo sư khác ở bên ngoài? ‘Của nhiều Sa-môn và Bà-la-môn’ nghĩa là: khi có nhận thức như vậy, (hướng đến) nhiều vị Sa-môn ngoại đạo và các vị Bà-la-môn. ‘Các giới cấm, điềm lạ, và điềm lành’ nghĩa là: các sự thực hành giới cấm, các điềm lạ về tà kiến, và các điềm lành do thấy, do nghe, do cảm nhận. ‘Các ông có thể quay lại xem chúng là cốt lõi’ nghĩa là: khi có nhận thức rằng những điều này là cốt lõi, các ông có quay trở lại không? Nghĩa là: các ông có nắm giữ lại những gì đã được từ bỏ như vậy không? ‘Tự mình biết’ là tự mình biết bằng trí tuệ. ‘Tự mình thấy’ là tự mình thấy bằng tuệ nhãn. ‘Tự mình liễu tri’ là tự mình làm cho sáng tỏ, làm cho hiển lộ. ‘Các ông đã được ta dẫn dắt’ có nghĩa là: “Này các tỳ khưu, các ông đã được ta dẫn dắt, đã được ta đưa đến Nibbāna bằng pháp này, là pháp có bản chất thiết thực hiện tại v.v…”. Ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng ‘sandiṭṭhika’ (thiết thực hiện tại) đã được giải rộng trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). ‘Điều này được nói lên tùy thuộc vào điều kia’ nghĩa là: lời nói này được nói lên tùy thuộc vào việc điều này đã được chính các ông tự mình biết v.v…

๔๐๘. ติณฺณํ โข ปน, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารภิ? นนุ เหฏฺฐา วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนา มตฺถกํ ปาปิตาติ? อาม ปาปิตา. อยํ ปน ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ[Pg.210], ‘‘อยญฺหิ โลกสนฺนิวาโส ปฏิสนฺธิสมฺมูฬฺโห, ตสฺส สมฺโมหฏฺฐานํ วิทฺธํเสตฺวา ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ อิมํ เทสนํ อารภิ. อปิจ วฏฺฏมูลํ อวิชฺชา, วิวฏฺฏมูลํ พุทฺธุปฺปาโท, อิติ วฏฺฏมูลํ อวิชฺชํ วิวฏฺฏมูลญฺจ พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวาปิ, ‘‘ปุน เอกวารํ วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนํ มตฺถกํ ปาเปสฺสามี’’ติ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ สนฺนิปาตาติ สโมธาเนน ปิณฺฑภาเวน. คพฺภสฺสาติ คพฺเภ นิพฺพตฺตนกสตฺตสฺส. อวกฺกนฺติ โหตีติ นิพฺพตฺติ โหติ. กตฺถจิ หิ คพฺโภติ มาตุกุจฺฉิ วุตฺโต. ยถาห –

408. Vì sao (đức Phật) lại bắt đầu (bài kinh) với câu: “Này các tỳ khưu, do sự hội đủ của ba pháp…”? Chẳng phải ở phần trước, bài pháp đã được đưa đến đỉnh điểm theo phương diện luân hồi và thoát khỏi luân hồi rồi sao? Thưa vâng, đã được đưa đến rồi. Tuy nhiên, đây là một mối liên kết riêng biệt. (Ngài đã bắt đầu bài pháp này với ý nghĩ): “Thế gian này bị mê mờ bởi sự tái sanh; ta sẽ phá tan trạng thái mê mờ của nó và làm cho rõ ràng.” Hơn nữa, gốc rễ của luân hồi là vô minh, gốc rễ của sự thoát khỏi luân hồi là sự xuất hiện của một vị Phật. Do đó, sau khi đã chỉ ra vô minh là gốc rễ của luân hồi và sự xuất hiện của một vị Phật là gốc rễ của sự thoát khỏi luân hồi, (ngài lại nghĩ): “Ta sẽ một lần nữa đưa bài pháp đến đỉnh điểm theo phương diện luân hồi và thoát khỏi luân hồi,” và đã bắt đầu bài pháp này. Ở đây, ‘sannipāta’ (sự hội đủ) là do sự hòa hợp, do sự kết hợp lại. ‘Gabbhassa’ (của thai) là của chúng sanh được hình thành trong bụng mẹ. ‘Avakkanti hoti’ (sự nhập thai) là sự hình thành xảy ra. Quả vậy, ở một số nơi, ‘gabbha’ (thai) được gọi là bụng mẹ. Như có lời dạy rằng:

‘‘ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มาณโว;

อพฺภุฏฺฐิโตว โส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๖๓);

“Đêm nào chúng sanh ấy, lần đầu tiên trú trong thai mẹ; nó ra đi như thể đã đứng dậy, đang đi và không quay trở lại.”

กตฺถจิ คพฺเภ นิพฺพตฺตนสตฺโต. ยถาห – ‘‘ยถา โข, ปนานนฺท, อญฺญา อิตฺถิกา นว วา ทส วา มาเส คพฺภํ กุจฺฉินา ปริหริตฺวา วิชายนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๐๕). อิธ สตฺโต อธิปฺเปโต, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘คพฺภสฺส อวกฺกนฺติ โหตี’’ติ.

Ở một số nơi, (gabbha) là chúng sanh được hình thành trong bụng mẹ. Như có lời dạy rằng: “Này Ānanda, ví như có những người phụ nữ sau khi mang thai trong bụng chín hoặc mười tháng thì sanh con.” Ở đây, (gabbha) được hiểu là chúng sanh. Dựa vào ý nghĩa đó mà có câu nói: “có sự nhập thai.”

อิธาติ อิมสฺมึ สตฺตโลเก. มาตา จ อุตุนี โหตีติ อิทํ อุตุสมยํ สนฺธาย วุตฺตํ. มาตุคามสฺส กิร ยสฺมึ โอกาเส ทารโก นิพฺพตฺตติ, ตตฺถ มหตี โลหิตปีฬกา สณฺฐหิตฺวา ภิชฺชิตฺวา ปคฺฆรติ, วตฺถุ สุทฺธํ โหติ, สุทฺเธ วตฺถุมฺหิ มาตาปิตูสุ เอกวารํ สนฺนิปติเตสุ ยาว สตฺต ทิวสานิ เขตฺตเมว โหติ. ตสฺมึ สมเย หตฺถคฺคาหเวณิคฺคาหาทินา องฺคปรามสเนนปิ ทารโก นิพฺพตฺตติเยว. คนฺธพฺโพติ ตตฺรูปคสตฺโต. ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตีติ น มาตาปิตูนํ สนฺนิปาตํ โอโลกยมาโน สมีเป ฐิโต ปจฺจุปฏฺฐิโต นาม โหติ. กมฺมยนฺตยนฺติโต ปน เอโก สตฺโต ตสฺมึ โอกาเส นิพฺพตฺตนโก โหตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. สํสเยนาติ ‘‘อโรโค นุ โข ภวิสฺสามิ อหํ วา, ปุตฺโต วา เม’’ติ เอวํ มหนฺเตน ชีวิตสํสเยน. โลหิตญฺเหตํ, ภิกฺขเวติ ตทา กิร มาตุโลหิตํ ตํ ฐานํ สมฺปตฺตํ ปุตฺตสิเนเหน ปณฺฑรํ โหติ. ตสฺมา เอวมาห. วงฺกกนฺติ คามทารกานํ กีฬนกํ ขุทฺทกนงฺคลํ. ฆฏิกา วุจฺจติ ทีฆทณฺเฑน รสฺสทณฺฑกํ ปหรณกีฬา. โมกฺขจิกนฺติ สมฺปริวตฺตกกีฬา, อากาเส วา ทณฺฑกํ คเหตฺวา ภูมิยํ วา สีสํ ฐเปตฺวา เหฏฺฐุปริยภาเวน ปริวตฺตนกีฬนนฺติ วุตฺตํ โหติ. จิงฺคุลกํ วุจฺจติ ตาลปณฺณาทีหิ กตํ วาตปฺปหาเรน ปริพฺภมนจกฺกํ[Pg.211]. ปตฺตาฬฺหกํ วุจฺจติ ปณฺณนาฬิกา, ตาย วาลิกาทีนิ มินนฺตา กีฬนฺติ. รถกนฺติ ขุทฺทกรถํ. ธนุกมฺปิ ขุทฺทกธนุเมว.

‘Idha’ (ở đây) là trong thế giới chúng sanh này. ‘Và người mẹ có kinh nguyệt’ là câu nói ám chỉ thời kỳ kinh nguyệt. Tương truyền rằng, ở nơi mà đứa trẻ được hình thành trong người phụ nữ, một cục máu lớn tụ lại, vỡ ra và chảy đi, tử cung trở nên trong sạch. Khi tử cung trong sạch, nếu cha mẹ giao hợp một lần, thì trong vòng bảy ngày, đó chính là thời kỳ thụ thai. Vào thời điểm đó, đứa trẻ có thể được hình thành ngay cả qua việc nắm tay, nắm bím tóc, v.v., hoặc qua việc vuốt ve các chi thể. ‘Gandhabba’ là chúng sanh sẽ tái sanh vào nơi đó. ‘Có mặt’ không có nghĩa là đứng gần đó và quan sát sự giao hợp của cha mẹ. Mà đúng hơn, do cơ chế của nghiệp lực thúc đẩy, một chúng sanh thích hợp để tái sanh vào nơi đó sẽ xuất hiện. Đây là ý nghĩa ở đây. ‘Với sự lo âu’ là với sự lo âu lớn về mạng sống, chẳng hạn như: “Liệu ta có được khỏe mạnh không? Liệu con ta có được khỏe mạnh không?”. ‘Này các tỳ khưu, đó là máu’ là vì tương truyền rằng vào lúc đó, máu của người mẹ khi đến nơi ấy (vú) sẽ trở thành màu trắng do tình thương con. Vì vậy, ngài đã nói như vậy. ‘Vaṅkaka’ là đồ chơi của trẻ em trong làng, một cái cày nhỏ. ‘Ghaṭikā’ được gọi là trò chơi dùng gậy dài đánh gậy ngắn. ‘Mokkhacika’ là trò chơi nhào lộn; được nói là trò chơi lộn ngược, hoặc là nắm một cây gậy trên không, hoặc là đặt đầu xuống đất. ‘Ciṅgulaka’ được gọi là bánh xe làm bằng lá cọ v.v., quay tròn khi bị gió thổi. ‘Pattāḷhaka’ được gọi là cái cốc nhỏ bằng lá, chúng dùng nó để chơi đong cát v.v. ‘Rathaka’ là cỗ xe nhỏ. ‘Dhanuka’ cũng là cây cung nhỏ.

๔๐๙. สารชฺชตีติ ราคํ อุปฺปาเทติ. พฺยาปชฺชตีติ พฺยาปาทํ อุปฺปาเทติ. อนุปฏฺฐิตกายสตีติ กาเย สติ กายสติ, ตํ อนุปฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ปริตฺตเจตโสติ อกุสลจิตฺโต. ยตฺถสฺส เต ปาปกาติ ยสฺสํ ผลสมาปตฺติยํ เอเต นิรุชฺฌนฺติ, ตํ น ชานาติ นาธิคจฺฉตีติ อตฺโถ. อนุโรธวิโรธนฺติ ราคญฺเจว โทสญฺจ. อภินนฺทตีติ ตณฺหาวเสน อภินนฺทติ, ตณฺหาวเสเนว อโห สุขนฺติอาทีนิ วทนฺโต อภิวทติ. อชฺโฌสาย ติฏฺฐตีติ ตณฺหาอชฺโฌสานคหเณน คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คณฺหาติ. สุขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา อภินนฺทตุ, ทุกฺขํ กถํ อภินนฺทตีติ? ‘‘อหํ ทุกฺขิโต มม ทุกฺข’’นฺติ คณฺหนฺโต อภินนฺทติ นาม. อุปฺปชฺชติ นนฺทีติ ตณฺหา อุปฺปชฺชติ. ตทุปาทานนฺติ สาว ตณฺหา คหณฏฺเฐน อุปาทานํ นาม. ตสฺส อุปาทานปจฺจยา ภโว…เป… สมุทโย โหตีติ, อิทญฺหิ ภควตา ปุน เอกวารํ ทฺวิสนฺธิ ติสงฺเขปํ ปจฺจยาการวฏฺฏํ ทสฺสิตํ.

409. Sārajjati có nghĩa là: làm sanh khởi tham. Byāpajjati có nghĩa là: làm sanh khởi sân. Anupaṭṭhitakāyasati có nghĩa là: niệm ở nơi thân là thân niệm, không làm cho an trú niệm ấy, đây là ý nghĩa. Parittacetaso có nghĩa là: tâm bất thiện. Yatthassa te pāpakā có nghĩa là: các (pháp) bất thiện này diệt ở trong quả định nào, vị ấy không biết, không chứng đạt được sự diệt ấy, đây là ý nghĩa. Anurodhavirodha có nghĩa là: chính là tham và sân. Abhinandati có nghĩa là: hoan hỷ do năng lực của ái; chỉ do năng lực của ái, trong khi nói lên những lời như ‘ồ, lạc thay!’ v.v… là nói quá lên. Ajjhosāya tiṭṭhati có nghĩa là: nuốt vào, làm cho xong, và nắm giữ bằng sự nắm giữ theo cách chiếm hữu của ái. Dầu cho có hoan hỷ lạc thọ hoặc bất khổ bất lạc thọ, làm sao hoan hỷ khổ thọ? Người nắm giữ rằng: ‘Ta bị đau khổ, cái khổ của ta’ được gọi là hoan hỷ. Uppajjati nandi có nghĩa là: ái sanh khởi. Tadupādānaṃ có nghĩa là: chính ái ấy, do ý nghĩa là nắm giữ, nên được gọi là thủ. Tassa upādānapaccayā bhavo…pe… samudayo hoti có nghĩa là: quả vậy, vòng luân chuyển duyên sanh có hai mối nối, ba tóm lược này đã được đức Thế Tôn thuyết giảng lại một lần nữa.

๔๑๐-๔. อิทานิ วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ อิธ, ภิกฺขเว, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตีติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปมาณเจตโสติ อปฺปมาณํ โลกุตฺตรํ เจโต อสฺสาติ อปฺปมาณเจตโส, มคฺคจิตฺตสมงฺคีติ อตฺโถ. อิมํ โข เม ตุมฺเห, ภิกฺขเว, สํขิตฺเตน ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตึ ธาเรถาติ, ภิกฺขเว, อิมํ สํขิตฺเตน เทสิตํ มยฺหํ, ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺติเทสนํ ตุมฺเห นิจฺจกาลํ ธาเรยฺยาถ มา ปมชฺเชยฺยาถ. เทสนา หิ เอตฺถ วิมุตฺติปฏิลาภเหตุโต วิมุตฺตีติ วุตฺตา. มหาตณฺหาชาลตณฺหาสงฺฆาฏปฏิมุกฺกนฺติ ตณฺหาว สํสิพฺพิตฏฺเฐน มหาตณฺหาชาลํ, สงฺฆฏิตฏฺเฐน สงฺฆาฏนฺติ วุจฺจติ; อิติ อิมสฺมึ มหาตณฺหาชาเล ตณฺหาสงฺฆาเฏ จ อิมํ สาตึ ภิกฺขุํ เกวฏฺฏปุตฺตํ ปฏิมุกฺกํ ธาเรถ. อนุปวิฏฺโฐ อนฺโตคโธติ นํ ธาเรถาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

410-4. Bây giờ, để thuyết giảng về sự thoát khỏi vòng luân chuyển, ngài đã nói câu bắt đầu là: “Idha, bhikkhave, tathāgato loke uppajjati”. Trong ấy, appamāṇacetaso có nghĩa là: vị ấy có tâm siêu thế vô lượng, vì thế gọi là appamāṇacetaso; người thành tựu tâm đạo, đây là ý nghĩa. Imaṃ kho me tumhe, bhikkhave, saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ dhāretha có nghĩa là: này các tỳ khưu, các ngươi hãy luôn luôn ghi nhớ bài pháp về sự giải thoát do đoạn tận ái này đã được ta thuyết giảng một cách tóm tắt, chớ có dể duôi. Ở đây, bài pháp được gọi là sự giải thoát vì là nhân để chứng đạt sự giải thoát. Mahātaṇhājālataṇhāsaṅghāṭapaṭimukkaṃ có nghĩa là: chính ái, do ý nghĩa là may vá, (được gọi là) lưới ái lớn; do ý nghĩa là kết nối vững chắc, được gọi là saṅghāṭa; như vậy, hãy ghi nhớ rằng tỳ khưu Sāti, con trai người chài lưới này, đã bị mắc vào trong lưới ái lớn này, trong sự kết nối của ái này. Hãy ghi nhớ rằng vị ấy đã đi vào bên trong, đã lọt vào bên trong, đây là ý nghĩa. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về kinh Đại Đoạn Tận Ái đã chấm dứt.

๙. มหาอสฺสปุรสุตฺตวณฺณนา

9. Phần giải về kinh Đại Assapura

๔๑๕. เอวํ [Pg.212] เม สุตนฺติ มหาอสฺสปุรสุตฺตํ. ตตฺถ องฺเคสูติ องฺคา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺเทน ‘‘องฺคา’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ องฺเคสุ ชนปเท. อสฺสปุรํ นาม องฺคานํ นิคโมติ อสฺสปุรนฺติ นครนาเมน ลทฺธโวหาโร องฺคานํ ชนปทสฺส เอโก นิคโม, ตํ โคจรคามํ กตฺวา วิหรตีติ อตฺโถ. ภควา เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘สมณา สมณาติ โว, ภิกฺขเว, ชโน สญฺชานาตี’’ติอาทิวจนมโวจ.

415. Kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là kinh Đại Assapura. Trong ấy, aṅgesu có nghĩa là: các vương tử ở xứ sở được gọi là Aṅga; nơi ở của họ, dù chỉ là một xứ, cũng được gọi là ‘Aṅgā’ theo cách dùng chuyển nghĩa; (nghĩa là) ở trong xứ Aṅga ấy. Assapuraṃ nāma aṅgānaṃ nigamo có nghĩa là: Assapura là một thị trấn của xứ Aṅga, có tên gọi được biết đến theo tên của một thành phố; ngài trú ngụ, sau khi lấy nơi ấy làm làng khất thực, đây là ý nghĩa. Bhagavā etadavoca có nghĩa là: ngài đã nói lời này, bắt đầu là: “Này các tỳ khưu, dân chúng biết các ngươi là ‘sa-môn, sa-môn’”.

กสฺมา ปน เอวํ อโวจาติ. ตสฺมึ กิร นิคเม มนุสฺสา สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา, ตทหุปพฺพชิตสามเณรมฺปิ วสฺสสติกตฺเถรสทิสํ กตฺวา ปสํสนฺติ; ปุพฺพณฺหสมยํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทิสฺวา พีชนงฺคลาทีนิ คเหตฺวา เขตฺตํ คจฺฉนฺตาปิ, ผรสุอาทีนิ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิสนฺตาปิ ตานิ อุปกรณานิ นิกฺขิปิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสีทนฏฺฐานํ อาสนสาลํ วา มณฺฑปํ วา รุกฺขมูลํ วา สมฺมชฺชิตฺวา อาสนานิ ปญฺญเปตฺวา อรชปานียํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา กตภตฺตกิจฺจํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุยฺโยเชตฺวา ตโต ตานิ อุปกรณานิ อาทาย เขตฺตํ วา อรญฺญํ วา คนฺตฺวา อตฺตโน กมฺมานิ กโรนฺติ, กมฺมนฺตฏฺฐาเนปิ เนสํ อญฺญา กถา นาม นตฺถิ. จตฺตาโร มคฺคฏฺฐา จตฺตาโร ผลฏฺฐาติ อฏฺฐ ปุคฺคลา อริยสงฺโฆ นาม; เต ‘‘เอวรูเปน สีเลน, เอวรูเปน อาจาเรน, เอวรูปาย ปฏิปตฺติยา สมนฺนาคตา ลชฺชิโน เปสลา อุฬารคุณา’’ติ ภิกฺขุสงฺฆสฺเสว วณฺณํ กเถนฺติ. กมฺมนฺตฏฺฐานโต อาคนฺตฺวา ภุตฺตสายมาสา ฆรทฺวาเร นิสินฺนาปิ, สยนิฆรํ ปวิสิตฺวา นิสินฺนาปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺเสว วณฺณํ กเถนฺติ. ภควา เตสํ มนุสฺสานํ นิปจฺจการํ ทิสฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปิณฺฑปาตาปจายเน นิโยเชตฺวา เอตทโวจ.

Nhưng tại sao ngài lại nói như vậy? Nghe nói, ở thị trấn ấy, dân chúng có đức tin, có lòng tịnh tín, kính mến đức Phật, kính mến Pháp, kính mến Tăng; họ tán thán cả vị sa-di mới xuất gia trong ngày hôm ấy, xem như vị trưởng lão trăm tuổi hạ. Vào buổi sáng, khi thấy chúng tỳ khưu đi vào (làng) để khất thực, dầu đang cầm hạt giống, cày, v.v... để đi ra ruộng, hoặc đang cầm rìu, v.v... để đi vào rừng, họ cũng đặt các dụng cụ ấy xuống, quét dọn nơi ngồi của chúng tỳ khưu, hoặc là nhà nghỉ, hoặc là lều, hoặc là gốc cây, rồi trải chỗ ngồi, chuẩn bị nước uống không bụi, mời chúng tỳ khưu ngồi xuống, dâng cúng cháo, vật thực, v.v..., tiễn chúng tỳ khưu đã dùng bữa xong, sau đó mới lấy các dụng cụ ấy đi ra ruộng hoặc vào rừng để làm công việc của mình. Ngay cả ở nơi làm việc, họ cũng không có câu chuyện nào khác (ngoài chuyện về Tam Bảo). Bốn vị trú trong đạo, bốn vị trú trong quả, tám vị này được gọi là Thánh Tăng; họ chỉ nói lên lời tán thán chúng tỳ khưu rằng: “Các vị ấy thành tựu giới như thế này, ācāra như thế này, và sự thực hành như thế này, các vị ấy có lòng tàm, yêu mến (giới), có các đức tánh cao thượng”. Sau khi từ nơi làm việc trở về, ăn bữa tối xong, dầu ngồi ở cửa nhà, hoặc vào phòng ngủ rồi ngồi, họ cũng chỉ nói lên lời tán thán chúng tỳ khưu. Đức Thế Tôn, sau khi thấy sự cung kính của những người ấy, đã khuyến khích chúng tỳ khưu trong việc đáp lại vật thực cúng dường, và đã nói lời này.

เย ธมฺมา สมณกรณา จ พฺราหฺมณกรณา จาติ เย ธมฺมา สมาทาย ปริปูริตา สมิตปาปสมณญฺจ พาหิตปาปพฺราหฺมณญฺจ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สมณสฺส สมณิยานิ สมณกรณียานิ[Pg.213]. กตมานิ ตีณิ? อธิสีลสิกฺขาสมาทานํ, อธิจิตฺตสิกฺขาสมาทานํ, อธิปญฺญาสิกฺขาสมาทาน’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๘๒) เอตฺถ ปน สมเณน กตฺตพฺพธมฺมา วุตฺตา. เตปิ จ สมณกรณา โหนฺติเยว. อิธ ปน หิโรตฺตปฺปาทิวเสน เทสนา วิตฺถาริตา. เอวํ โน อยํ อมฺหากนฺติ เอตฺถ โนติ นิปาตมตฺตํ. เอวํ อยํ อมฺหากนฺติ อตฺโถ. มหปฺผลา มหานิสํสาติ อุภยมฺปิ อตฺถโต เอกเมว. อวญฺฌาติ อโมฆา. สผลาติ อยํ ตสฺเสว อตฺโถ. ยสฺสา หิ ผลํ นตฺถิ, สา วญฺฌา นาม โหติ. สอุทฺรยาติ สวฑฺฒิ, อิทํ สผลตาย เววจนํ. เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพนฺติ, ภิกฺขเว, เอวํ ตุมฺเหหิ สิกฺขิตพฺพํ. อิติ ภควา อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน หิโรตฺตปฺปาทีนํ ธมฺมานํ วณฺณํ กเถสิ. กสฺมา? วจนปถปจฺฉินฺทนตฺถํ. สเจ หิ โกจิ อจิรปพฺพชิโต พาลภิกฺขุ เอวํ วเทยฺย – ‘‘ภควา หิโรตฺตปฺปาทิธมฺเม สมาทาย วตฺตถาติ วทติ, โก นุ โข เตสํ สมาทาย วตฺตเน อานิสํโส’’ติ? ตสฺส วจนปถปจฺฉินฺทนตฺถํ. อยญฺจ อานิสํโส, อิเม หิ ธมฺมา สมาทาย ปริปูริตา สมิตปาปสมณํ นาม พาหิตปาปพฺราหฺมณํ นาม กโรนฺติ, จตุปจฺจยลาภํ อุปฺปาเทนฺติ, ปจฺจยทายกานํ มหปฺผลตํ สมฺปาเทนฺติ, ปพฺพชฺชํ อวญฺฌํ สผลํ สอุทฺรยํ กโรนฺตีติ วณฺณํ อภาสิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน วณฺณกถา สติปฏฺฐาเน (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา.

Cụm từ “Những pháp làm nên Sa-môn và làm nên Bà-la-môn” có nghĩa là: những pháp nào, sau khi được thực hành và viên mãn, tạo nên (người) Sa-môn có các điều ác đã được lắng dịu và (người) Bà-la-môn có các điều ác đã được loại trừ. Trong đoạn kinh (A. ni. 3.82): “Này các Tỳ-khưu, có ba điều này là phận sự của Sa-môn, là những việc cần làm của Sa-môn. Thế nào là ba? Sự thực hành tăng thượng giới học, sự thực hành tăng thượng tâm học, sự thực hành tăng thượng tuệ học,” thì những pháp mà một vị Sa-môn cần phải làm đã được nói đến. Những pháp ấy cũng chính là những pháp làm nên Sa-môn. Tuy nhiên, ở đây (trong kinh này), bài pháp được giảng rộng theo phương diện tàm và quý, v.v. Trong câu “Evaṃ no ayaṃ amhākaṃ”, từ “no” chỉ là một tiểu từ. Ý nghĩa là: “Như vậy, đây là (pháp hành) của chúng ta”. Cả hai từ “có quả lớn” (mahapphalā) và “có lợi ích lớn” (mahānisaṃsā) về mặt ý nghĩa chỉ là một. “Không vô ích” (avañjhā) có nghĩa là không luống công (amoghā). “Có kết quả” (saphalā) cũng có cùng ý nghĩa ấy. Thật vậy, pháp nào không có kết quả thì được gọi là vô ích (vañjhā). “Có sự tăng trưởng” (saudrayā) có nghĩa là có sự phát triển (savaḍḍhi); đây là một từ đồng nghĩa của “có kết quả” (saphalatā). Câu “Này các Tỳ-khưu, các con phải học tập như vậy” có nghĩa là: “Này các Tỳ-khưu, các con phải thực hành như vậy”. Như vậy, qua đoạn kinh ngắn này, Đức Thế Tôn đã tán thán các pháp như tàm và quý. Tại sao? Để cắt đứt đường lối của lời nói (tức là để ngăn chặn sự thắc mắc). Thật vậy, nếu có vị Tỳ-khưu non trẻ, mới tu, có thể nói rằng: “Đức Thế Tôn dạy rằng: ‘Hãy thực hành các pháp như tàm và quý’, vậy lợi ích của việc thực hành chúng là gì?”. (Ngài nói) để cắt đứt đường lối lời nói của vị ấy. Và đây là lợi ích: Ngài đã tán thán rằng, vì những pháp này, khi được thực hành và viên mãn, tạo nên người được gọi là Sa-môn có các điều ác đã được lắng dịu, tạo nên người được gọi là Bà-la-môn có các điều ác đã được loại trừ; chúng làm phát sinh sự nhận được bốn món vật dụng; chúng mang lại quả lớn cho các thí chủ cúng dường vật dụng; chúng làm cho đời sống xuất gia không vô ích, có kết quả, có sự tăng trưởng. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần giải thích chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong (chú giải) kinh Niệm Xứ.

๔๑๖. หิโรตฺตปฺเปนาติ ‘‘ยํ หิรียติ หิรียิตพฺเพน, โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๑) เอวํ วิตฺถาริตาย หิริยา เจว โอตฺตปฺเปน จ. อปิเจตฺถ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา หิรี, พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ. อตฺตาธิปเตยฺยา หิรี, โลกาธิปเตยฺยํ โอตฺตปฺปํ. ลชฺชาสภาวสณฺฐิตา หิรี, ภยสภาวสณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ, วิตฺถารกถา ปเนตฺถ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. อปิจ อิเม ทฺเว ธมฺมา โลกํ ปาลนโต โลกปาลธมฺมา นามาติ กถิตา. ยถาห – ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ. กตเม ทฺเว? หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ. อิเม จ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ น ปาเลยฺยุํ, นยิธ ปญฺญาเยถ, ‘มาตา’ติ วา, ‘มาตุจฺฉา’ติ วา, ‘มาตุลานี’ติ วา, ‘อาจริยภริยา’ติ วา, ‘ครูนํ ทารา’ติ วา, สมฺเภทํ [Pg.214] โลโก อคมิสฺส, ยถา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา โสณสิงฺคาลา’’ติ (อ. นิ. ๒.๙). อิเมเยว ชาตเก ‘‘เทวธมฺมา’’ติ กถิตา. ยถาห –

416. Cụm từ “bởi tàm và quý” (hirottappena) là chỉ cho tàm (hiri) và quý (ottappa) đã được giải thích rộng như sau: “việc hổ thẹn đối với điều đáng hổ thẹn, việc ghê sợ đối với điều đáng ghê sợ” (Dhs. 1331). Hơn nữa, trong hai pháp này, tàm (hiri) có nhân sanh từ bên trong, quý (ottappa) có nhân sanh từ bên ngoài. Tàm lấy tự ngã làm chủ, quý lấy thế gian làm chủ. Tàm có bản chất là sự hổ thẹn, quý có bản chất là sự sợ hãi. Phần giải thích chi tiết về hai pháp này đã được trình bày một cách đầy đủ trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Hơn nữa, hai pháp này được gọi là pháp hộ trì thế gian (lokapāladhammā) vì chúng bảo vệ thế gian. Như có lời dạy rằng: “Này các Tỳ-khưu, có hai pháp trắng tinh này bảo vệ thế gian. Thế nào là hai? Tàm và quý. Này các Tỳ-khưu, chính hai pháp trắng tinh này bảo vệ thế gian. Và này các Tỳ-khưu, nếu hai pháp trắng tinh này không bảo vệ thế gian, thì ở đây sẽ không có sự phân biệt ‘mẹ’, hay ‘dì’, hay ‘mợ’, hay ‘vợ thầy’, hay ‘vợ của những người đáng kính’. Thế gian sẽ rơi vào tình trạng hỗn loạn, giống như dê, cừu, gà, heo, chó và chó rừng.” (A. ni. 2.9). Chính hai pháp này trong Bổn Sanh được gọi là “pháp của chư thiên” (devadhammā). Như có lời dạy rằng:

‘‘หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺนา, สุกฺกธมฺมสมาหิตา;

สนฺโต สปฺปุริสา โลเก, เทวธมฺมาติ วุจฺจเร’’ติ. (ชา. ๑.๑.๖);

“Những bậc thiện nhân trong đời, là người hiền thiện, đầy đủ tàm và quý, vững trú trong các pháp trắng tinh, được gọi là người có pháp của chư thiên.” (Jā. 1.1.6);

มหาจุนฺทตฺเถรสฺส ปน กิเลสสลฺเลขนปฏิปทาติ กตฺวา ทสฺสิตา. ยถาห – ‘‘ปเร อหิริกา ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ หิริมนา ภวิสฺสามาติ สลฺเลโข กรณีโย. ปเร อโนตฺตาปี ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ โอตฺตาปี ภวิสฺสามาติ สลฺเลโข กรณีโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๘๓). อิเมว มหากสฺสปตฺเถรสฺส โอวาทูปสมฺปทาติ กตฺวา ทสฺสิตา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตสฺมา ติห เต, กสฺสป, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ, ติพฺพํ เม หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวิสฺสติ เถเรสุ นเวสุ มชฺฌิเมสูติ. เอวญฺหิ เต, กสฺสป, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔). อิธ ปเนเต สมณธมฺมา นามาติ ทสฺสิตา.

Đối với Đại đức Mahācunda, (hai pháp này) được chỉ dạy như là pháp hành đoạn giảm phiền não. Như có lời dạy rằng: “'Những người khác sẽ không có tàm, nhưng ở đây chúng ta sẽ có tàm', sự đoạn giảm cần phải được thực hiện. 'Những người khác sẽ không có quý, nhưng ở đây chúng ta sẽ có quý', sự đoạn giảm cần phải được thực hiện.” (M. ni. 1.83). Chính hai pháp này được chỉ dạy cho Đại đức Mahākassapa như là lời giáo huấn và sự thành tựu. Điều này đã được nói: “Này Kassapa, vì vậy, con phải học tập như sau: ‘Tàm và quý mãnh liệt sẽ được ta an lập đối với các vị trưởng lão, các vị mới tu, và các vị trung bình’. Này Kassapa, con phải học tập như vậy.” (Saṃ. ni. 2.154). Còn ở đây (trong kinh này), chúng được chỉ dạy là những pháp của Sa-môn.

ยสฺมา ปน เอตฺตาวตา สามญฺญตฺโถ มตฺถกํ ปตฺโต นาม โหติ, ตสฺมา อปเรปิ สมณกรณธมฺเม ทสฺเสตุํ สิยา โข ปน, ภิกฺขเว, ตุมฺหากนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สามญฺญตฺโถติ สํยุตฺตเก ตาว, ‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สามญฺญํ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ, อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามญฺญํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สามญฺญตฺโถ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามญฺญตฺโถ’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖) มคฺโค ‘‘สามญฺญ’’นฺติ, ผลนิพฺพานานิ ‘‘สามญฺญตฺโถ’’ติ วุตฺตานิ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน มคฺคมฺปิ ผลมฺปิ เอกโต กตฺวา สามญฺญตฺโถ กถิโตติ เวทิตพฺโพ. อาโรจยามีติ กเถมิ. ปฏิเวทยามีติ ชานาเปมิ.

Tuy nhiên, vì rằng chỉ với chừng ấy (tức là chỉ với tàm và quý) thì mục đích của đời sống Sa-môn vẫn chưa đạt đến đỉnh điểm, do đó, để chỉ dạy thêm các pháp khác làm nên Sa-môn, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Này các Tỳ-khưu, có thể các ông...”. Trong đó, về “mục đích của đời sống Sa-môn” (sāmaññattho), trước hết, trong Tương Ưng Bộ, Đạo được gọi là “đời sống Sa-môn” (sāmañña), còn Quả và Niết-bàn được gọi là “mục đích của đời sống Sa-môn” (sāmaññattho), như trong đoạn: “Và này các Tỳ-khưu, thế nào là đời sống Sa-môn? Chính là Thánh đạo Tám ngành này, tức là: chánh kiến... chánh định. Này các Tỳ-khưu, đây được gọi là đời sống Sa-môn. Và này các Tỳ-khưu, thế nào là mục đích của đời sống Sa-môn? Này các Tỳ-khưu, sự đoạn tận tham, sự đoạn tận sân, sự đoạn tận si, đây được gọi là mục đích của đời sống Sa-môn.” (Saṃ. ni. 5.36). Tuy nhiên, ở đây nên hiểu rằng “mục đích của đời sống Sa-môn” được nói đến bằng cách gộp chung cả Đạo và Quả lại. “Ta tuyên bố” (ārocayāmi) có nghĩa là Ta nói. “Ta cho biết” (paṭivedayāmi) có nghĩa là Ta làm cho biết.

๔๑๗. ปริสุทฺโธ โน กายสมาจาโรติ เอตฺถ กายสมาจาโร ปริสุทฺโธ อปริสุทฺโธติ ทุวิโธ. โย หิ ภิกฺขุ ปาณํ หนติ อทินฺนํ อาทิยติ, กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, ตสฺส กายสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม, อยํ ปน กมฺมปถวเสเนว วาริโต. โย ปน ปาณินา วา เลฑฺฑุนา [Pg.215] วา ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ปรํ โปเถติ วิเหเฐติ, ตสฺส กายสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม, อยมฺปิ สิกฺขาปทพทฺเธเนว ปฏิกฺขิตฺโต. อิมสฺมึ สุตฺเต อุภยมฺเปตํ อกเถตฺวา ปรมสลฺเลโข นาม กถิโต. โย หิ ภิกฺขุ ปานียฆเฏ วา ปานียํ ปิวนฺตานํ, ปตฺเต วา ภตฺตํ ภุญฺชนฺตานํ กากานํ นิวารณวเสน หตฺถํ วา ทณฺฑํ วา เลฑฺฑุํ วา อุคฺคิรติ, ตสฺส กายสมาจาโร อปริสุทฺโธ. วิปรีโต ปริสุทฺโธ นาม. อุตฺตาโนติ อุคฺคโต ปากโฏ. วิวโฏติ อนาวโฏ อสญฺฉนฺโน. อุภเยนาปิ ปริสุทฺธตํเยว ทีเปติ. น จ ฉิทฺทวาติ สทา เอกสทิโส อนฺตรนฺตเร ฉิทฺทรหิโต. สํวุโตติ กิเลสานํ ทฺวาร ปิทหเนน ปิทหิโต, น วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถาย.

417. Ở đây, trong câu ‘thân hành của chúng ta trong sạch’, thân hành có hai loại là trong sạch và không trong sạch. Vị tỳ khưu nào sát sanh, lấy của không cho, tà hạnh trong các dục, thân hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này đã được ngăn cấm bởi nghiệp đạo. Lại nữa, vị nào dùng tay, hoặc cục đất, hoặc gậy, hoặc khí giới mà đánh đập, làm hại người khác, thân hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này cũng đã bị từ bỏ bởi sự ràng buộc của học giới. Trong bài kinh này, không nói đến cả hai điều ấy mà nói đến điều gọi là sự kham khổ tột bậc. Vị tỳ khưu nào, đối với những con quạ đang uống nước trong bình nước uống, hoặc đang ăn cơm trong bát, với ý định ngăn cản mà giơ tay, hoặc gậy, hoặc cục đất lên, thân hành của vị ấy là không trong sạch. Ngược lại thì được gọi là trong sạch. Uttāna nghĩa là được làm cho nổi bật, rõ ràng. Vivaṭa nghĩa là không bị che đậy, không bị che khuất. Cả hai từ đều chỉ rõ sự trong sạch. Na ca chiddavā nghĩa là luôn luôn đồng nhất, không có kẽ hở ở giữa. Saṃvuto nghĩa là được đóng lại bằng cách đóng cửa của các phiền não, không phải để che giấu lỗi lầm.

๔๑๘. วจีสมาจาเรปิ โย ภิกฺขุ มุสา วทติ, ปิสุณํ กเถติ, ผรุสํ ภาสติ, สมฺผํ ปลปติ, ตสฺส วจีสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม. อยํ ปน กมฺมปถวเสน วาริโต. โย ปน คหปติกาติ วา ทาสาติ วา เปสฺสาติ วา อาทีหิ ขุํเสนฺโต วทติ, ตสฺส วจีสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม. อยํ ปน สิกฺขาปทพทฺเธเนว ปฏิกฺขิตฺโต. อิมสฺมึ สุตฺเต อุภยมฺเปตํ อกเถตฺวา ปรมสลฺเลโข นาม กถิโต. โย หิ ภิกฺขุ ทหเรน วา สามเณเรน วา, ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต, อมฺหากํ อุปชฺฌายํ ปสฺสถา’’ติ วุตฺเต, สมฺพหุลา, อาวุโส, ภิกฺขุภิกฺขุนิโย เอกสฺมึ ปเทเส วิจทึสุ, อุปชฺฌาโย เต วิกฺกายิกสากภณฺฑิกํ อุกฺขิปิตฺวา คโต ภวิสฺสตี’’ติอาทินา นเยน หสาธิปฺปาโยปิ เอวรูปํ กถํ กเถติ, ตสฺส วจีสมาจาโร อปริสุทฺโธ. วิปรีโต ปริสุทฺโธ นาม.

418. Trong khẩu hành cũng vậy, vị tỳ khưu nào nói dối, nói đâm thọc, nói lời thô ác, nói lời vô ích, khẩu hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này đã được ngăn cấm bởi nghiệp đạo. Lại nữa, vị nào nói lời miệt thị như ‘này gia chủ’, ‘này kẻ tôi tớ’, ‘này người hầu’, khẩu hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này đã bị từ bỏ bởi sự ràng buộc của học giới. Trong bài kinh này, không nói đến cả hai điều ấy mà nói đến điều gọi là sự kham khổ tột bậc. Vị tỳ khưu nào, khi được một vị tỳ khưu trẻ hoặc một vị sa di hỏi: ‘Bạch ngài, ngài có thấy thầy tế độ của chúng con không?’, dù chỉ với ý định nói đùa mà nói lời như vầy theo cách: ‘Này chư hiền, nhiều tỳ khưu và tỳ khưu ni đã tranh cãi ở một nơi, thầy tế độ của các vị có lẽ đã mang một bó rau cải đem bán rồi đi mất rồi’, khẩu hành của vị ấy là không trong sạch. Ngược lại thì được gọi là trong sạch.

๔๑๙. มโนสมาจาเร โย ภิกฺขุ อภิชฺฌาลุ พฺยาปนฺนจิตฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, ตสฺส มโนสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม. อยํ ปน กมฺมปถวเสเนว วาริโต. โย ปน อุปนิกฺขิตฺตํ ชาตรูปรชตํ สาทิยติ, ตสฺส มโนสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม. อยมฺปิ สิกฺขาปทพทฺเธเนว ปฏิกฺขิตฺโต. อิมสฺมึ สุตฺเต อุภยมฺเปตํ อกเถตฺวา ปรมสลฺเลโข นาม กถิโต. โย ปน ภิกฺขุ กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ [Pg.216] วา วิหึสาวิตกฺกํ วา วิตกฺเกติ, ตสฺส มโนสมาจาโร อปริสุทฺโธ. วิปรีโต ปริสุทฺโธ นาม.

419. Trong ý hành, vị tỳ khưu nào có lòng tham lam, có tâm sân hận, có tà kiến, ý hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này đã được ngăn cấm bởi nghiệp đạo. Lại nữa, vị nào vui thích với vàng bạc được đặt gần, ý hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này cũng đã bị từ bỏ bởi sự ràng buộc của học giới. Trong bài kinh này, không nói đến cả hai điều ấy mà nói đến điều gọi là sự kham khổ tột bậc. Lại nữa, vị tỳ khưu nào suy tầm về dục, suy tầm về sân, hoặc suy tầm về hại, ý hành của vị ấy là không trong sạch. Ngược lại thì được gọi là trong sạch.

๔๒๐. อาชีวสฺมึ โย ภิกฺขุ อาชีวเหตุ เวชฺชกมฺมํ ปหิณคมนํ คณฺฑผาลนํ กโรติ, อรุมกฺขนํ เทติ, เตลํ ปจตีติ เอกวีสติอเนสนาวเสน ชีวิกํ กปฺเปติ. โย วา ปน วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, ตสฺส อาชีโว อปริสุทฺโธ นาม. อยํ ปน สิกฺขาปทพทฺเธเนว ปฏิกฺขิตฺโต. อิมสฺมึ สุตฺเต อุภยมฺเปตํ อกเถตฺวา ปรมสลฺเลโข นาม กถิโต. โย หิ ภิกฺขุ สปฺปินวนีตเตลมธุผาณิตาทีนิ ลภิตฺวา, ‘‘สฺเว วา ปุนทิวเส วา ภวิสฺสตี’’ติ สนฺนิธิการกํ ปริภุญฺชติ, โย วา ปน นิมฺพงฺกุราทีนิ ทิสฺวา สามเณเร วทติ – ‘‘อํงฺกุเร ขาทถา’’ติ, สามเณรา เถโร ขาทิตุกาโมติ กปฺปิยํ กตฺวา เทนฺติ, ทหเร ปน สามเณเร วา ปานียํ ปิวถ, อาวุโสติ วทติ, เต เถโร ปานียํ ปิวิตุกาโมติ ปานียสงฺขํ โธวิตฺวา เทนฺติ, ตมฺปิ ปริภุญฺชนฺตสฺส อาชีโว อปริสุทฺโธ นาม โหติ. วิปรีโต ปริสุทฺโธ นาม.

420. Về mạng sống, vị tỳ khưu nào vì lý do sinh kế mà làm nghề y, làm người đưa tin, mổ mụn nhọt, thoa thuốc lên vết thương, nấu dầu, tức là nuôi mạng theo hai mươi mốt cách tìm cầu không chân chánh. Hoặc vị nào thọ dụng sau khi gợi ý xin, mạng sống của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này đã bị từ bỏ bởi sự ràng buộc của học giới. Trong bài kinh này, không nói đến cả hai điều ấy mà nói đến điều gọi là sự kham khổ tột bậc. Vị tỳ khưu nào sau khi nhận được bơ, bơ tươi, dầu, mật ong, đường phèn, v.v., rồi thọ dụng với việc tích trữ rằng ‘sẽ có cho ngày mai hoặc ngày kia’; hoặc vị nào thấy đọt cây sầu đâu, v.v., rồi nói với các sa di: ‘Hãy ăn các đọt cây này đi’, các vị sa di nghĩ rằng ‘vị trưởng lão muốn ăn’ nên làm cho hợp lệ rồi dâng lên; hoặc nói với các vị tỳ khưu trẻ hay sa di: ‘Này chư hiền, hãy uống nước đi’, họ nghĩ rằng ‘vị trưởng lão muốn uống nước’ nên rửa sạch vỏ ốc đựng nước rồi dâng lên, mạng sống của vị thọ dụng vật ấy cũng được gọi là không trong sạch. Ngược lại thì được gọi là trong sạch.

๔๒๒. มตฺตญฺญูติ ปริเยสนปฏิคฺคหณปริโภเคสุ มตฺตญฺญู, ยุตฺตญฺญู, ปมาณญฺญู.

422. Mattaññū nghĩa là biết chừng mực, biết sự thích hợp, biết liều lượng trong việc tìm kiếm, thọ nhận, và thọ dụng.

๔๒๓. ชาคริยมนุยุตฺตาติ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส นิทฺทาย โอกาสํ ทตฺวา ปญฺจ โกฏฺฐาเส ชาคริยมฺหิ ยุตฺตา ปยุตฺตา. สีหเสยฺยนฺติ เอตฺถ กามโภคิเสยฺยา, เปตเสยฺยา, สีหเสยฺยา, ตถาคตเสยฺยาติ จตสฺโส เสยฺยา. ตตฺถ ‘‘เยภุยฺเยน, ภิกฺขเว, กามโภคี สตฺตา วาเมน ปสฺเสน เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ กามโภคิเสยฺยา, เตสุ หิ เยภุยฺเยน ทกฺขิณปสฺเสน สยาโน นาม นตฺถิ.

423. Jāgariyamanuyutta nghĩa là chia ngày và đêm thành sáu phần, dành một phần cho việc ngủ, và chuyên tâm tinh cần trong việc tỉnh thức suốt năm phần còn lại. Ở đây, trong câu sīhaseyya, có bốn thế nằm: thế nằm của người hưởng dục, thế nằm của ngạ quỷ, thế nằm của sư tử, thế nằm của Như Lai. Trong số đó, câu ‘Này các tỳ khưu, phần lớn chúng sanh hưởng dục nằm nghiêng về bên trái’ (A. Ni. 4.246) chỉ thế nằm của người hưởng dục, vì trong số họ, phần lớn không có ai nằm nghiêng về bên phải.

‘‘เยภุยฺเยน, ภิกฺขเว, เปตา อุตฺตานา เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ เปตเสยฺยา, เปตา หิ อปฺปมํสโลหิตตฺตา อฏฺฐิสงฺฆาตชฏิตา เอเกน ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกนฺติ, อุตฺตานาว เสนฺติ.

Câu ‘Này các tỳ khưu, phần lớn ngạ quỷ nằm ngửa’ (A. Ni. 4.246) chỉ thế nằm của ngạ quỷ, vì các ngạ quỷ do có ít thịt và máu, chỉ có xương khớp kết lại với nhau nên không thể nằm nghiêng về một bên, họ chỉ nằm ngửa.

‘‘เยภุยฺเยน[Pg.217], ภิกฺขเว, สีโห มิคราชา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ อนุปกฺขิปิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน เสตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ สีหเสยฺยา. เตชุสฺสทตฺตา หิ สีโห มิคราชา ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ปจฺฉิมปาเท เอกสฺมึ ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทปจฺฉิมปาทนงฺคุฏฺฐานํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา ทฺวินฺนํ ปุริมปาทานํ มตฺถเก สีสํ ฐเปตฺวา สยติ. ทิวสมฺปิ สยิตฺวา ปพุชฺฌมาโน น อุตฺราสนฺโต ปพุชฺฌติ. สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทานํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขติ. สเจ กิญฺจิ ฐานํ วิชหิตฺวา ฐิตํ โหติ, ‘‘นยิทํ ตุยฺหํ ชาติยา, น สูรภาวสฺส จ อนุรูป’’นฺติ อนตฺตมโน หุตฺวา ตตฺเถว สยติ, น โคจราย ปกฺกมติ. อวิชหิตฺวา ฐิเต ปน ‘‘ตุยฺหํ ชาติยา สูรภาวสฺส จ อนุรูปมิท’’นฺติ หฏฺฐตุฏฺโฐ อุฏฺฐาย สีหวิชมฺภิตํ วิชมฺภิตฺวา เกสรภารํ วิธุนิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมติ. จตุตฺถชฺฌานเสยฺยา ปน ตถาคตเสยฺยาติ วุจฺจติ. ตาสุ อิธ สีหเสยฺยา อาคตา. อยญฺหิ เตชุสฺสทอิริยาปถตฺตา อุตฺตมเสยฺยา นาม. ปาเท ปาทนฺติ ทกฺขิณปาเท วามปาทํ. อจฺจาธายาติ อติอาธาย อีสกํ อติกฺกมฺม ฐเปตฺวา, โคปฺผเกน หิ โคปฺผเก, ชาณุนา วา ชาณุมฺหิ สงฺฆฏฺฏิยมาเน อภิณฺหํ เวทนา อุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ น โหติ, เสยฺยา อผาสุกา โหติ. ยถา ปน น สงฺฆฏฺเฏติ, เอวํ อติกฺกมฺม ฐปิเต เวทนา นุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, เสยฺยา ผาสุกา โหติ, ตสฺมา เอวมาห.

‘Này các Tỳ khưu, phần lớn sư tử, vua của loài thú, sau khi đã kẹp đuôi vào giữa hai đùi, nằm nghiêng về bên phải.’ (a. ni. 4.246) Đây là tư thế nằm của sư tử. Do có oai lực, sư tử, vua của loài thú, đặt hai chân trước vào một chỗ, hai chân sau vào một chỗ, kẹp đuôi vào giữa hai đùi, ghi nhận vị trí của hai chân trước, hai chân sau, và cái đuôi, rồi đặt đầu lên trên hai chân trước và nằm. Dù nằm cả ngày, khi thức dậy, nó thức dậy không hoảng sợ. Sau khi ngẩng đầu lên, nó ghi nhận vị trí của hai chân trước. Nếu có bất kỳ bộ phận nào đã rời khỏi vị trí, nó không hài lòng, nghĩ rằng: ‘Điều này không tương xứng với dòng dõi của ngươi, không tương xứng với bản tính dũng mãnh của ngươi’, rồi nằm lại ngay tại đó, không đi tìm mồi. Nhưng khi (các bộ phận) vẫn ở nguyên vị trí không rời đi, nó vui mừng hoan hỷ, nghĩ rằng: ‘Điều này tương xứng với dòng dõi và bản tính dũng mãnh của ngươi’, rồi đứng dậy, vươn vai kiểu sư tử, giũ bờm, rống lên ba tiếng rồi đi tìm mồi. Còn tư thế nằm của thiền thứ tư được gọi là tư thế nằm của Như Lai. Trong số đó, ở đây tư thế nằm của sư tử được đề cập đến. Vì là oai nghi của bậc có oai lực, nên đây được gọi là tư thế nằm tối thượng. ‘Chân trên chân’ nghĩa là chân trái trên chân phải. ‘Gác lên’ nghĩa là đặt lên trên, đặt lệch đi một chút. Vì khi mắt cá chân này cọ xát vào mắt cá chân kia, hoặc đầu gối cọ xát vào đầu gối, cảm thọ thường xuyên khởi lên, tâm không được nhất tâm, việc nằm không được thoải mái. Nhưng khi đặt lệch đi sao cho chúng không cọ xát, cảm thọ không khởi lên, tâm được nhất tâm, việc nằm được thoải mái, vì vậy, Ngài đã nói như vậy.

๔๒๕. อภิชฺฌํ โลเกติอาทิ จูฬหตฺถิปเท วิตฺถาริตํ.

425. Đoạn văn bắt đầu bằng ‘Abhijjhaṃ loke’ đã được giải thích chi tiết trong kinh Cūḷahatthipadopama.

๔๒๖. ยา ปนายํ เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเวติ อุปมา วุตฺตา. ตตฺถ อิณํ อาทายาติ วฑฺฒิยา ธนํ คเหตฺวา. พฺยนฺตี กเรยฺยาติ วิคตนฺตานิ กเรยฺย. ยถา เตสํ กากณิกมตฺโตปิ ปริยนฺโต นาม นาวสิสฺสติ, เอวํ กเรยฺย, สพฺพโส ปฏินิยฺยาเตยฺยาติ อตฺโถ. ตโตนิทานนฺติ อาณณฺยนิทานํ. โส หิ อณโณมฺหีติ อาวชฺชนฺโต พลวปาโมชฺชํ ลภติ, พลวโสมนสฺสมธิคจฺฉติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺส’’นฺติ.

426. Ví dụ này đã được nói đến: ‘Này các Tỳ khưu, ví như...’. Ở đây, ‘vay mượn’ nghĩa là lấy tài sản với lãi suất. ‘Thanh toán’ nghĩa là làm cho kết thúc. Làm sao cho không còn sót lại dù chỉ một phần nhỏ, làm như vậy, nghĩa là trả lại toàn bộ. ‘Nhân đó’ nghĩa là nhân việc không còn nợ nần. Người ấy, khi suy xét ‘Ta không còn nợ nần’, đạt được niềm hân hoan mạnh mẽ, đạt được sự vui mừng mạnh mẽ. Do đó, đã được nói rằng: ‘Vị ấy có được niềm hân hoan, đạt được sự vui mừng’.

วิสภาคเวทนุปฺปตฺติยา กกเจเนว จตุอิริยาปถํ ฉินฺทนฺโต อาพาธตีติ อาพาโธ, สฺวาสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. ตํสมุฏฺฐาเนน ทุกฺเขน [Pg.218] ทุกฺขิโต. อธิมตฺตคิลาโนติ พาฬฺหคิลาโน. นจฺฉาเทยฺยาติ อธิมตฺตพฺยาธิปเรตตาย น รุจฺเจยฺย. พลมตฺตาติ พลเมว, พลญฺจสฺส กาเย น ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ตโตนิทานนฺติ อาโรคฺยนิทานํ, ตสฺส หิ อโรโคมฺหีติ อาวชฺชยโต ตทุภยํ โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺส’’นฺติ. น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโยติ กากณิกมตฺตมฺปิ โภคานํ วโย น ภเวยฺย. ตโตนิทานนฺติ พนฺธนาโมกฺขนิทานํ, เสสํ วุตฺตนเยเนว สพฺพปเทสุ โยเชตพฺพํ. อนตฺตาธีโนติ น อตฺตนิ อธีโน, อตฺตโน รุจิยา กิญฺจิ กาตุํ น ลภติ. ปราธีโนติ ปเรสุ อธีโน, ปรสฺเสว รุจิยา ปวตฺตติ. น เยน กามํ คโมติ เยน ทิสาภาเคนสฺส กาโม โหติ. อิจฺฉา อุปฺปชฺชติ คมนาย, เตน คนฺตุํ น ลภติ. ทาสพฺยาติ ทาสภาวา. ภุชิสฺโสติ อตฺตโน สนฺตโก. ตโตนิทานนฺติ ภุชิสฺสนิทานํ. กนฺตารทฺธานมคฺคนฺติ กนฺตารํ อทฺธานมคฺคํ, นิรุทกํ ทีฆมคฺคนฺติ อตฺโถ. ตโตนิทานนฺติ เขมนฺตภูมินิทานํ.

Do sự phát sinh của cảm thọ không tương hợp, nó gây đau đớn như thể cắt đứt bốn oai nghi bằng một cái cưa, nên gọi là ‘bệnh’ (ābādho). Người ấy có bệnh đó, nên gọi là ‘người bệnh’ (ābādhiko). Đau khổ vì sự đau khổ phát sinh từ đó. ‘Bệnh nặng’ (adhimattagilāno) nghĩa là bệnh rất nặng. ‘Không thích’ (nacchādeyya) nghĩa là không ưa thích do bị bệnh tật nặng nề hành hạ. ‘Chút sức lực’ (balamattā) chỉ là sức lực, nghĩa là không có sức lực trong thân. ‘Nhân đó’ (tatonidānaṃ) nghĩa là nhân sự không bệnh tật. Đối với người ấy, khi suy xét ‘Ta không bệnh tật’, cả hai (hân hoan và vui mừng) đều phát sinh. Do đó, đã được nói rằng: ‘Vị ấy có được niềm hân hoan, đạt được sự vui mừng’. ‘Không có sự tổn thất tài sản nào’ (na cassa kiñci bhogānaṃ vayo) nghĩa là không có sự tổn thất tài sản nào, dù chỉ là một phần nhỏ. ‘Nhân đó’ (tatonidānaṃ) nghĩa là nhân sự giải thoát khỏi tù ngục. Phần còn lại nên được áp dụng cho tất cả các từ theo phương pháp đã nêu. ‘Không tự chủ’ (anattādhīno) nghĩa là không tự chủ, không thể làm bất cứ điều gì theo ý muốn của mình. ‘Phụ thuộc người khác’ (parādhīno) nghĩa là phụ thuộc vào người khác, hành động theo ý muốn của người khác. ‘Không đi được đến nơi mình muốn’ (na yena kāmaṃ gamo) nghĩa là không đi được đến phương hướng mà mình muốn. Mong muốn đi khởi lên, nhưng không thể đi đến đó. ‘Thoát khỏi cảnh nô lệ’ (dāsabyā) nghĩa là từ tình trạng nô lệ. ‘Tự do’ (bhujisso) nghĩa là sở hữu của chính mình. ‘Nhân đó’ (tatonidānaṃ) nghĩa là nhân sự tự do. ‘Con đường dài qua hoang địa’ (kantāraddhānamaggaṃ) nghĩa là con đường dài qua vùng hoang địa, nghĩa là con đường dài không có nước. ‘Nhân đó’ (tatonidānaṃ) nghĩa là nhân việc đến được vùng đất an toàn.

อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเนติ เอตฺถ ภควา อปฺปหีนํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ อิณสทิสํ, เสสานิ โรคาทิสทิสานิ กตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺรายํ สทิสตา – โย หิ ปเรสํ อิณํ คเหตฺวา วินาเสติ. โส เตหิ อิณํ เทหีติ วุจฺจมาโนปิ ผรุสํ วุจฺจมาโนปิ พชฺฌมาโนปิ ปหริยมาโนปิ กิญฺจิ ปฏิพาหิตุํ น สกฺโกติ, สพฺพํ ติติกฺขติ, ติติกฺขการณญฺหิสฺส ตํ อิณํ โหติ. เอวเมวํ โย ยมฺหิ กามจฺฉนฺเทน รชฺชติ, ตณฺหาคเณน ตํ วตฺถุํ คณฺหาติ, โส เตน ผรุสํ วุจฺจมาโนปิ พชฺฌมาโนปิ ปหริยมาโนปิ สพฺพํ ติติกฺขติ. ติติกฺขการณญฺหิสฺส โส กามจฺฉนฺโท โหติ ฆรสามิเกหิ วธียมานานํ อิตฺถีนํ วิยาติ. เอวํ อิณํ วิย กามจฺฉนฺโท ทฏฺฐพฺโพ.

Ở đây, trong câu ‘Năm triền cái này chưa được đoạn trừ’, Đức Thế Tôn chỉ ra rằng triền cái tham dục chưa được đoạn trừ giống như món nợ, và các triền cái còn lại giống như bệnh tật, v.v. Sự tương đồng ở đây là thế này: Người nào vay nợ của người khác rồi làm mất đi. Người đó, dù bị họ nói ‘Hãy trả nợ’, dù bị nói lời thô lỗ, dù bị trói, dù bị đánh đập, cũng không thể chống cự lại điều gì, phải chịu đựng tất cả. Món nợ đó là nguyên nhân cho sự chịu đựng của người ấy. Cũng vậy, người nào tham đắm đối với ai do tham dục, nắm giữ đối tượng đó bằng sự nắm giữ của ái dục, người đó, dù bị người kia nói lời thô lỗ, dù bị trói, dù bị đánh đập, cũng phải chịu đựng tất cả. Triền cái tham dục đó là nguyên nhân cho sự chịu đựng của người ấy, giống như những người phụ nữ bị chồng đánh đập. Như vậy, tham dục nên được xem như món nợ.

ยถา ปน ปิตฺตโรคาตุโร มธุสกฺกราทีสุปิ ทินฺเนสุ ปิตฺตโรคาตุรตาย เตสํ รสํ น วินฺทติ, ติตฺตกํ ติตฺตกนฺติ อุคฺคิรติเยว. เอวเมวํ พฺยาปนฺนจิตฺโต หิตกาเมหิ อาจริยุปชฺฌาเยหิ อปฺปมตฺตกมฺปิ โอวทียมาโน โอวาทํ น คณฺหาติ, ‘‘อติ วิย เม ตุมฺเห อุปทฺทเวถา’’ติอาทีนิ วตฺวา วิพฺภมติ. ปิตฺตโรคาตุรตาย โส ปุริโส มธุสกฺกราทิรสํ วิย, โกธาตุรตาย [Pg.219] ฌานสุขาทิเภทํ สาสนรสํ น วินฺทตีติ. เอวํ โรโค วิย พฺยาปาโท ทฏฺฐพฺโพ.

Ví như người bị bệnh mật, dù được cho mật ong, đường, v.v., do bị bệnh mật nên không cảm nhận được vị của chúng, chỉ nôn ra và nói ‘Đắng, đắng’. Cũng vậy, người có tâm sân hận, dù được các vị thầy, vị tế độ sư có lòng mong cầu lợi ích khuyên dạy dù chỉ một chút, cũng không tiếp thu lời khuyên, nói những lời như ‘Các ngài đang làm phiền tôi quá mức’, rồi hoàn tục. Giống như người kia do bị bệnh mật không cảm nhận được vị của mật ong, đường, v.v., người này do bị bệnh sân hận không cảm nhận được hương vị của giáo pháp, vốn có nhiều loại như thiền lạc, v.v. Như vậy, sân hận nên được xem như bệnh tật.

ยถา ปน นกฺขตฺตทิวเส พนฺธนาคาเร พทฺโธ ปุริโส นกฺขตฺตสฺส เนว อาทึ, น มชฺฌํ, น ปริโยสานํ ปสฺสติ. โส ทุติยทิวเส มุตฺโต, ‘‘อโห หิยฺโย นกฺขตฺตํ มนาปํ, อโห นจฺจํ, อโห คีต’’นฺติอาทีนิ สุตฺวาปิ ปฏิวจนํ น เทติ. กึ การณา? นกฺขตฺตสฺส อนนุภูตตฺตา. เอวเมวํ ถินมิทฺธาภิภูโต ภิกฺขุ วิจิตฺตนเยปิ ธมฺมสฺสวเน ปวตฺตมาเน เนว ตสฺส อาทึ, น มชฺฌํ, น ปริโยสานํ ชานาติ. โส อุฏฺฐิเต ธมฺมสฺสวเน, ‘‘อโห ธมฺมสฺสวนํ, อโห การณํ, อโห อุปมา’’ติ ธมฺมสฺสวนสฺส วณฺณํ ภณมานานํ สุตฺวาปิ ปฏิวจนํ น เทติ. กึ การณา? ถินมิทฺธวเสน ธมฺมกถาย อนนุภูตตฺตาติ. เอวํ พนฺธนาคารํ วิย ถินมิทฺธํ ทฏฺฐพฺพํ.

Lại nữa, ví như một người đàn ông bị giam trong ngục vào ngày lễ hội tinh tú, người ấy không thấy được phần đầu, phần giữa, hay phần cuối của lễ hội. Vào ngày thứ hai, người ấy được thả ra, dù nghe (người khác nói) những lời như: ‘Ồ, hôm qua lễ hội thật là thích thú, ồ điệu múa, ồ bài ca,’ cũng không đáp lại. Vì lý do gì? Vì không được trải nghiệm lễ hội. Cũng vậy, vị Tỳ khưu bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm, dù cho buổi nghe pháp với nhiều phương pháp kỳ diệu đang diễn ra, cũng không biết được phần đầu, phần giữa, hay phần cuối của buổi nghe pháp ấy. Khi buổi nghe pháp đã kết thúc, dù nghe những người đang tán thán buổi nghe pháp nói rằng: ‘Ồ, buổi nghe pháp thật tuyệt vời, ồ lý lẽ, ồ ví dụ,’ vị ấy cũng không đáp lại. Vì lý do gì? Vì do hôn trầm thụy miên mà không được trải nghiệm bài pháp thoại. Như vậy, hôn trầm thụy miên cần được xem như nhà tù.

ยถา ปน นกฺขตฺตํ กีฬนฺโตปิ ทาโส, ‘‘อิทํ นาม อจฺจายิกํ กรณียํ อตฺถิ, สีฆํ, ตตฺถ คจฺฉ, โน เจ คจฺฉสิ, หตฺถปาทํ วา เต ฉินฺทามิ กณฺณนาสํ วา’’ติ วุตฺโต สีฆํ คจฺฉติเยว, นกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวิตุํ น ลภติ. กสฺมา? ปราธีนตาย. เอวเมวํ วินเย อปฺปกตญฺญุนา วิเวกตฺถาย อรญฺญํ ปวิฏฺเฐนาปิ กิสฺมิญฺจิเทว อนฺตมโส กปฺปิยมํเสปิ อกปฺปิยมํสสญฺญาย อุปฺปนฺนาย วิเวกํ ปหาย สีลวิโสธนตฺถํ วินยธรสฺส สนฺติเก คนฺตพฺพํ โหติ. วิเวกสุขํ อนุภวิตุํ น ลภติ. กสฺมา? อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาภิภูตตายาติ, เอวํ ทาสพฺยํ วิย อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ทฏฺฏพฺพํ.

Lại nữa, ví như người nô lệ, dù đang vui chơi lễ hội, khi bị nói rằng: ‘Có việc khẩn cấp tên là thế này phải làm, hãy đi nhanh đến đó, nếu ngươi không đi, ta sẽ chặt tay chân hoặc cắt tai mũi của ngươi,’ liền đi nhanh chóng, không có được cơ hội trải nghiệm phần đầu, phần giữa, và phần cuối của lễ hội. Tại sao? Vì tình trạng bị lệ thuộc. Cũng vậy, vị Tỳ khưu không thông thạo về Luật, dù đã đi vào rừng vì mục đích độc cư, khi tưởng tri về thịt không hợp lệ khởi lên đối với một thứ gì đó, cho đến cả thịt hợp lệ, vị ấy phải từ bỏ sự độc cư để đi đến gần vị thông thuộc Luật vì mục đích làm trong sạch giới. Vị ấy không có được cơ hội trải nghiệm hạnh phúc của sự độc cư. Tại sao? Vì bị trạo cử hối quá xâm chiếm. Như vậy, trạo cử hối quá cần được xem như tình trạng nô lệ.

ยถา ปน กนฺตารทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน ปุริโส โจเรหิ มนุสฺสานํ วิลุตฺโตกาสํ ปหโตกาสญฺจ ทิสฺวา ทณฺฑกสทฺเทนปิ สกุณสทฺเทนปิ โจรา อาคตาติ อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิโต โหติ, คจฺฉติปิ, ติฏฺฐติปิ, นิวตฺตติปิ, คตฏฺฐานโต อาคตฏฺฐานเมว พหุตรํ โหติ. โส กิจฺเฉน กสิเรน เขมนฺตภูมึ ปาปุณาติ วา, น วา ปาปุณาติ. เอวเมวํ ยสฺส อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วิจิกิจฺฉา อุปฺปนฺนา โหติ. โส ‘‘พุทฺโธ นุ โข, น นุ โข พุทฺโธ’’ติอาทินา นเยน วิจิกิจฺฉนฺโต อธิมุจฺจิตฺวา สทฺธาย คณฺหิตุํ น สกฺโกติ. อสกฺโกนฺโต มคฺคํ วา ผลํ วา น ปาปุณาตีติ ยถา [Pg.220] กนฺตารทฺธานมคฺเค ‘‘โจรา อตฺถิ นตฺถี’’ติ ปุนปฺปุนํ อาสปฺปนปริสปฺปนํ อปริโยคาหนํ ฉมฺภิตตฺต จิตฺตสฺส อุปฺปาเทนฺโต เขมนฺตปตฺติยา อนฺตรายํ กโรติ, เอวํ วิจิกิจฺฉาปิ ‘‘พุทฺโธ นุ โข น พุทฺโธ’’ติอาทินา นเยน ปุนปฺปุนํ อาสปฺปนปริสปฺปนํ อปริโยคาหนํ ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทยมานา อริยภูมิปฺปตฺติยา อนฺตรายํ กโรตีติ กนฺตารทฺธานมคฺโค วิย ทฏฺฐพฺพา.

Lại nữa, ví như một người đàn ông đi trên con đường dài qua vùng hoang địa, khi thấy nơi người ta bị cướp bóc, bị đánh đập bởi bọn cướp, dù chỉ vì tiếng gậy gộc hay tiếng chim kêu, cũng trở nên hoảng sợ và nghi ngờ rằng ‘bọn cướp đã đến.’ Người ấy vừa đi, vừa dừng, vừa quay lại; nơi quay lại còn nhiều hơn nơi đã đi. Người ấy một cách khó khăn, mệt nhọc, có thể đến được vùng đất an toàn, hoặc có thể không đến được. Cũng vậy, vị Tỳ khưu nào có hoài nghi khởi lên ở tám trường hợp, vị ấy do hoài nghi theo cách ‘Có thật là Đức Phật chăng? Hay không phải là Đức Phật?,’ v.v... nên không thể quyết đoán và nắm giữ (chân lý) bằng niềm tin. Vì không thể, nên không đạt được Đạo hay Quả. Ví như trên con đường dài qua vùng hoang địa, do liên tục do dự, phân vân, không thấu triệt, và làm tâm run sợ khởi lên vì (nghĩ) ‘có cướp hay không có cướp,’ người ấy tạo ra chướng ngại cho việc đến nơi an toàn; cũng vậy, hoài nghi, do làm cho sự do dự, phân vân, không thấu triệt, và sự run sợ của tâm liên tục khởi lên theo cách ‘Có thật là Đức Phật chăng? Hay không phải là Đức Phật?,’ v.v... tạo ra chướng ngại cho việc đạt đến thánh địa. Như vậy, (hoài nghi) cần được xem như con đường dài qua vùng hoang địa.

อิทานิ เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อาณณฺยนฺติ เอตฺถ ภควา ปหีนกามจฺฉนฺทนีวรณํ อาณณฺยสทิสํ, เสสานิ อาโรคฺยาทิสทิสานิ กตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺรายํ สทิสตา – ยถา หิ ปุริโส อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชตฺวา สมิทฺธกมฺมนฺโต, ‘‘อิทํ อิณํ นาม ปลิโพธมูล’’นฺติ จินฺเตตฺวา สวฑฺฒิกํ อิณํ นิยฺยาเตตฺวา ปณฺณํ ผาลาเปยฺย. อถสฺส ตโต ปฏฺฐาย เนว โกจิ ทูตํ เปเสติ, น ปณฺณํ, โส อิณสามิเก ทิสฺวาปิ สเจ อิจฺฉติ, อาสนา อุฏฺฐหติ, โน เจ, น อุฏฺฐหติ. กสฺมา? เตหิ สทฺธึ นิลฺเลปตาย อลคฺคตาย. เอวเมว ภิกฺขุ, ‘‘อยํ กามจฺฉนฺโท นาม ปลิโพธมูล’’นฺติ สติปฏฺฐาเน วุตฺตนเยเนว ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปชหติ. ตสฺเสวํ ปหีนกามจฺฉนฺทสฺส ยถา อิณมุตฺตสฺส ปุริสสฺส อิณสามิเก ทิสฺวา เนว ภยํ น ฉมฺภิตตฺตํ โหติ. เอวเมว ปรวตฺถุมฺหิ เนว สงฺโค น พนฺโธ โหติ. ทิพฺพานิปิ รูปานิ ปสฺสโต กิเลโส น สมุทาจรติ. ตสฺมา ภควา อาณณฺยมิว กามจฺฉนฺทปฺปหานมาห.

Bây giờ, trong đoạn ‘Ví như, này các Tỳ khưu, sự không mắc nợ,’ Đức Thế Tôn chỉ ra rằng việc đoạn trừ tham dục triền cái giống như sự không mắc nợ, và (việc đoạn trừ) các triền cái còn lại giống như sự không bệnh tật, v.v... Ở đây, sự tương đồng là thế này: Ví như một người đàn ông vay nợ, dùng vào công việc, khi công việc thành công, suy nghĩ rằng ‘món nợ này là gốc rễ của sự ràng buộc,’ liền trả lại món nợ cả vốn lẫn lời và xé bỏ giấy nợ. Kể từ đó, không ai sai sứ giả hay gửi giấy đòi nợ đến người ấy nữa. Người ấy dù thấy các chủ nợ, nếu muốn thì đứng dậy khỏi chỗ ngồi, nếu không muốn thì không đứng dậy. Tại sao? Vì không còn dính líu, không còn vướng mắc với họ. Cũng vậy, vị Tỳ khưu, (suy nghĩ) ‘tham dục này là gốc rễ của sự ràng buộc,’ liền tu tập sáu pháp theo phương pháp đã được nói trong Kinh Niệm Xứ và từ bỏ tham dục triền cái. Đối với vị đã từ bỏ tham dục như vậy, cũng như người đàn ông đã thoát nợ, khi thấy chủ nợ không có sợ hãi hay run rẩy; cũng vậy, đối với vật của người khác, không có sự bám víu, không có sự trói buộc. Dù thấy cả các sắc cảnh cõi trời, phiền não cũng không khởi lên. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc đoạn trừ tham dục giống như sự không mắc nợ.

ยถา ปน โส ปิตฺตโรคาตุโร ปุริโส เภสชฺชกิริยาย ตํ โรคํ วูปสเมตฺวา ตโต ปฏฺฐาย มธุสกฺกราทีนํ รสํ วินฺทติ. เอวเมวํ ภิกฺขุ, ‘‘อยํ พฺยาปาโท นาม อนตฺถการโก’’ติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา พฺยาปาทนีวรณํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนพฺยาปาโท ยถา ปิตฺตโรควิมุตฺโต ปุริโส มธุสกฺกราทีนิ มธุรานิ สมฺปิยายมาโน ปฏิเสวติ. เอวเมวํ อาจารปณฺณตฺติอาทีนิ สิกฺขาปิยมาโน สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สมฺปิยายมาโน สิกฺขติ. ตสฺมา ภควา อาโรคฺยมิว พฺยาปาทปฺปหานมาห.

Lại nữa, ví như người đàn ông bị đau đớn vì bệnh mật, nhờ việc chữa trị bằng thuốc men mà làm cho căn bệnh ấy lắng dịu, kể từ đó, cảm nhận được hương vị của mật ong, đường, v.v... Cũng vậy, vị Tỳ khưu, (suy nghĩ) ‘sân hận này là thứ gây ra điều bất lợi,’ liền tu tập sáu pháp và từ bỏ sân hận triền cái. Vị ấy, đã từ bỏ sân hận như vậy, ví như người đàn ông đã thoát khỏi bệnh mật, với lòng yêu thích mà thọ dụng những vị ngọt như mật ong, đường, v.v...; cũng vậy, khi được dạy các học giới như các quy định về oai nghi, v.v..., vị ấy thành kính tiếp nhận và với lòng yêu thích mà thực hành. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc đoạn trừ sân hận giống như sự không bệnh tật.

ยถา [Pg.221] โส นกฺขตฺตทิวเส พนฺธนาคารํ ปเวสิโต ปุริโส อปรสฺมึ นกฺขตฺตทิวเส, ‘‘ปุพฺเพปิ อหํ ปมาทโทเสน พทฺโธ ตํ นกฺขตฺตํ นานุภวามิ, อิทานิ อปฺปมตฺโต ภวิสฺสามี’’ติ ยถาสฺส ปจฺจตฺถิกา โอกาสํ น ลภนฺติ. เอวํ อปฺปมตฺโต หุตฺวา นกฺขตฺตํ อนุภวิตฺวา – ‘‘อโห นกฺขตฺตํ อโห นกฺขตฺต’’นฺติ อุทานํ อุทาเนสิ. เอวเมว ภิกฺขุ, ‘‘อิทํ ถินมิทฺธํ นาม มหาอนตฺถกร’’นฺติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา ถินมิทฺธนีวรณํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนถินมิทฺโธ ยถา พนฺธนา มุตฺโต ปุริโส สตฺตาหมฺปิ นกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวติ. เอวเมวํ ภิกฺขุ ธมฺมนกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวนฺโต สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตสฺมา ภควา พนฺธนา โมกฺขมิว ถินมิทฺธปฺปหานมาห.

Ví như người kia vào ngày lễ hội bị tống vào ngục, vào một ngày lễ hội khác, người ấy (suy nghĩ): ‘Trước đây, do lỗi phóng dật, ta đã bị trói buộc, không được hưởng lễ hội ấy. Nay ta sẽ không phóng dật,’ để cho kẻ thù không có được cơ hội. Như vậy, sau khi trở nên không phóng dật, hưởng thụ lễ hội, người ấy thốt lên lời cảm hứng: ‘Ôi, lễ hội! Ôi, lễ hội!’ Cũng vậy, vị tỳ khưu, (sau khi nhận thấy): ‘Hôn trầm thụy miên này thật là tai hại lớn,’ tu tập sáu pháp rồi từ bỏ triền cái hôn trầm thụy miên. Vị tỳ khưu đã từ bỏ hôn trầm thụy miên như vậy, cũng giống như người được giải thoát khỏi sự trói buộc, hưởng thụ trọn vẹn lễ hội từ đầu, giữa, đến cuối trong cả bảy ngày. Cũng vậy, vị tỳ khưu ấy, trong khi hưởng thụ lễ hội Chánh pháp từ đầu, giữa, đến cuối, đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc từ bỏ hôn trầm thụy miên cũng giống như được giải thoát khỏi sự trói buộc.

ยถา ปน ทาโส กญฺจิเทว มิตฺตํ อุปนิสฺสาย สามิกานํ ธนํ ทตฺวา อตฺตานํ ภุชิสฺสํ กตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยํ อิจฺฉติ, ตํ กเรยฺย. เอวเมว ภิกฺขุ, ‘‘อิทํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ นาม มหาอนตฺถกร’’นฺติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนุทฺธจฺจกุกฺกุจฺโจ ยถา ภุชิสฺโส ปุริโส ยํ อิจฺฉติ, ตํ กโรติ. น ตํ โกจิ พลกฺกาเรน ตโต นิวตฺเตติ. เอวเมวํ ภิกฺขุ ยถาสุขํ เนกฺขมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ, น นํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ พลกฺกาเรน ตโต นิวตฺเตติ. ตสฺมา ภควา ภุชิสฺสํ วิย อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปฺปหานมาห.

Lại nữa, ví như một người nô lệ, nhờ cậy một người bạn nào đó, trả tiền cho chủ rồi tự giải thoát cho mình thành người tự do, và kể từ đó, người ấy muốn làm gì thì làm được việc ấy. Cũng vậy, vị tỳ khưu, (sau khi nhận thấy): ‘Trạo cử hối quá này thật là tai hại lớn,’ tu tập sáu pháp rồi từ bỏ trạo cử hối quá. Vị tỳ khưu đã từ bỏ trạo cử hối quá như vậy, cũng giống như người tự do, muốn làm gì thì làm được việc ấy. Không ai có thể dùng vũ lực ngăn cản người ấy làm việc đó. Cũng vậy, vị tỳ khưu ấy thực hành con đường xuất ly một cách thoải mái, và trạo cử hối quá không thể dùng vũ lực ngăn cản vị ấy khỏi con đường đó. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc từ bỏ trạo cử hối quá cũng giống như trở thành người tự do.

ยถา พลวา ปุริโส หตฺถสารํ คเหตฺวา สชฺชาวุโธ สปริวาโร กนฺตารํ ปฏิปชฺเชยฺย. ตํ โจรา ทูรโตว ทิสฺวา ปลาเยยฺยุํ. โส โสตฺถินา ตํ กนฺตารํ นิตฺถริตฺวา เขมนฺตํ ปตฺโต หฏฺฐตุฏฺโฐ อสฺส. เอวเมวํ ภิกฺขุ, ‘‘อยํ วิจิกิจฺฉา นาม อนตฺถการิกา’’ติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา วิจิกิจฺฉํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนวิจิกิจฺโฉ ยถา พลวา สชฺชาวุโธ สปริวาโร ปุริโส นิพฺภโย โจเร ติณํ วิย อคเณตฺวา โสตฺถินา นิกฺขมิตฺวา เขมนฺตภูมึ ปาปุณาติ. เอวเมวํ ทุจฺจริตกนฺตารํ นิตฺถริตฺวา ปรมเขมนฺตภูมึ อมตํ นิพฺพานํ ปาปุณาติ. ตสฺมา ภควา เขมนฺตภูมึ วิย วิจิกิจฺฉาปหานมาห.

Ví như một người đàn ông khỏe mạnh, mang theo tài sản quý giá, trang bị vũ khí, có đoàn tùy tùng, đi vào vùng hoang địa. Bọn cướp từ xa trông thấy người ấy liền bỏ chạy. Người ấy an toàn vượt qua vùng hoang địa đó, đến được nơi an ổn, lòng đầy hân hoan vui sướng. Cũng vậy, vị tỳ khưu, (sau khi nhận thấy): ‘Nghi ngờ này thật là tai hại,’ tu tập sáu pháp rồi từ bỏ nghi ngờ. Vị tỳ khưu đã từ bỏ nghi ngờ như vậy, cũng giống như người đàn ông khỏe mạnh, trang bị vũ khí, có đoàn tùy tùng, không sợ hãi, xem bọn cướp như cỏ rác, an toàn ra đi và đến được vùng đất an ổn. Cũng vậy, vị ấy vượt qua vùng hoang địa của tà hạnh, đạt đến vùng đất an ổn tối thượng, là trạng thái bất tử, Niết-bàn. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc từ bỏ nghi ngờ cũng giống như đến được vùng đất an ổn.

๔๒๗. อิมเมว กายนฺติ อิมํ กรชกายํ. อภิสนฺเทตีติ เตเมติ สฺเนเหติ, สพฺพตฺถ ปวตฺตปีติสุขํ กโรติ. ปริสนฺเทตีติ สมนฺตโต สนฺเทติ. ปริปูเรตีติ วายุนา ภสฺตํ วิย ปูเรติ. ปริปฺผรตีติ สมนฺตโต ผุสติ[Pg.222]. สพฺพาวโต กายสฺสาติ อสฺส ภิกฺขุโน สพฺพโกฏฺฐาสวโต กายสฺส. กิญฺจิ อุปาทินฺนกสนฺตติปวตฺติฏฺฐาเน ฉวิมํสโลหิตานุคตํ อณุมตฺตมฺปิ ฐานํ ปฐมชฺฌานสุเขน อผุฏฺฐํ นาม น โหติ. ทกฺโขติ เฉโก ปฏิพโล นฺหานียจุณฺณานิ กาตุญฺเจว โยเชตุญฺจ สนฺเนตุญฺจ. กํสถาเลติ เยน เกนจิ โลเหน กตภาชเน. มตฺติกภาชนํ ปน ถิรํ น โหติ, สนฺเนนฺตสฺส ภิชฺชติ, ตสฺมา ตํ น ทสฺเสติ. ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกนฺติ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา. สนฺเนยฺยาติ วามหตฺเถน กํสถาลํ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน ปมาณยุตฺตํ อุทกํ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา ปริมทฺทนฺโต ปิณฺฑํ กเรยฺย. สฺเนหานุคตาติ อุทกสิเนเหน อนุคตา. สฺเนหปเรตาติ อุทกสิเนเหน ปริคตา. สนฺตรพาหิราติ สทฺธึ อนฺโตปเทเสน เจว พหิปเทเสน จ, สพฺพตฺถกเมว อุทกสิเนเหน ผุฏาติ อตฺโถ. น จ ปคฺฆริณีติ น พินฺทุ พินฺทุ อุทกํ ปคฺฆรติ, สกฺกา โหติ หตฺเถนปิ ทฺวีหิปิ ตีหิปิ องฺคุลีหิ คเหตุํ โอวฏฺฏิกมฺปิ กาตุนฺติ อตฺโถ.

427. ‘Chính thân này’ (imameva kāyaṃ) nghĩa là thân do cha mẹ sinh ra này (karajakāya). ‘Thấm nhuần’ (abhisandeti) nghĩa là làm cho ướt, làm cho thấm, làm cho hỷ lạc phát sinh khắp nơi. ‘Thấm khắp’ (parisandeti) nghĩa là làm cho thấm ướt khắp xung quanh. ‘Làm cho sung mãn’ (paripūreti) nghĩa là làm cho đầy, như cái bễ được thổi đầy gió. ‘Làm cho lan tràn’ (parippharati) nghĩa là làm cho chạm đến khắp xung quanh. ‘Toàn thân’ (sabbāvato kāyassa) nghĩa là toàn bộ thân thể có đủ các bộ phận của vị tỳ khưu ấy. Không có một nơi nào, dù chỉ nhỏ bằng hạt nguyên tử, trong phạm vi tồn tại của chuỗi sắc do nghiệp sinh, nơi có da, thịt, máu, mà không được lạc của sơ thiền chạm đến. ‘Khéo léo’ (dakkho) nghĩa là người thành thạo, có khả năng làm, trộn và nhào bột tắm. ‘Trong chậu đồng’ (kaṃsathāle) nghĩa là trong một cái chậu làm bằng bất kỳ kim loại nào. Còn chậu đất thì không bền, khi nhào sẽ bị vỡ, vì thế không được nêu ra. ‘Rắc nước, rắc nước’ (paripphosakaṃ paripphosakaṃ) nghĩa là rắc đi rắc lại. ‘Nên nhào’ (sanneyya) nghĩa là tay trái cầm chậu đồng, tay phải vừa rắc một lượng nước vừa phải, vừa xoa nắn để làm thành một khối bột. ‘Thấm ướt’ (snehānugatā) nghĩa là được thấm bởi chất ẩm của nước. ‘Đẫm nước’ (snehaparetā) nghĩa là được bao bọc bởi chất ẩm của nước. ‘Trong ngoài’ (santarabāhiraṃ) nghĩa là cùng với cả phần bên trong và phần bên ngoài; nghĩa là được chất ẩm của nước chạm đến khắp mọi nơi. ‘Không chảy rỉ’ (na ca pagghariṇī) nghĩa là nước không chảy ra từng giọt, có thể dùng tay, hai hoặc ba ngón tay cầm lên, cũng có thể vo thành viên được.

๔๒๘. ทุติยชฺฌานสุขอุปมายํ อุพฺภิโตทโกติ อุพฺภินฺนอุทโก, น เหฏฺฐา อุพฺภิชฺชิตฺวา อุคฺคจฺฉนอุทโก, อนฺโตเยว ปน อุพฺภิชฺชนอุทโกติ อตฺโถ. อายมุขนฺติ อาคมนมคฺโค. เทโวติ เมโฆ. กาเลนกาลนฺติ กาเล กาเล, อนฺวทฺธมาสํ วา อนุทสาหํ วาติ อตฺโถ. ธารนฺติ วุฏฺฐึ. นานุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ น ปเวเสยฺย, น วสฺเสยฺยาติ อตฺโถ. สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวาติ สีตํ วาริ ตํ อุทกรหทํ ปูรยมานํ อุพฺภิชฺชิตฺวา. เหฏฺฐา อุคฺคจฺฉนอุทกญฺหิ อุคฺคนฺตฺวา อุคฺคนฺตฺวา ภิชฺชนฺตํ อุทกํ โขเภติ. จตูหิ ทิสาหิ ปวิสนอุทกํ ปุราณปณฺณติณกฏฺฐทณฺฑกาทีหิ อุทกํ โขเภติ. วุฏฺฐิอุทกํ ธารานิปาตปุปฺผุฬเกหิ อุทกํ โขเภติ. สนฺนิสินฺนเมว ปน หุตฺวา อิทฺธินิมฺมิตมิว อุปฺปชฺชมานํ อุทกํ อิมํ ปเทสํ ผรติ, อิมํ ปเทสํ น ผรตีติ นตฺถิ. เตน อผุโฏกาโส นาม น โหตีติ. ตตฺถ รหโท วิย กรชกาโย, อุทกํ วิย ทุติยชฺฌานสุขํ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

428. Trong ví dụ về lạc của nhị thiền, ‘nước phun lên’ (ubbitodako) có nghĩa là nước tự phun lên, không phải là nước từ dưới phun lên rồi trào ra, mà là nước phun lên từ chính bên trong hồ. ‘Miệng nguồn’ (āyamukhaṃ) nghĩa là đường nước chảy vào. ‘Trời’ (devo) nghĩa là mây. ‘Thỉnh thoảng’ (kālenakālaṃ) nghĩa là từng lúc, từng lúc, tức là mỗi nửa tháng hoặc mỗi mười ngày. ‘Dòng nước’ (dhāraṃ) nghĩa là mưa. ‘Không chảy vào’ (nānuppaveccheyya) nghĩa là không đi vào, không mưa xuống. ‘Dòng nước mát phun lên’ (sītā vāridhārā ubbhijjitvā) nghĩa là dòng nước mát phun lên làm đầy hồ nước ấy. Vì nước dâng lên từ bên dưới, cứ dâng lên mãi rồi vỡ ra, làm xáo động nước. Nước chảy vào từ bốn phương cùng với lá cây, cỏ, cành cây khô cũ, v.v., làm xáo động nước. Nước mưa, do dòng nước rơi xuống và các bong bóng, làm xáo động nước. Nhưng (ở đây) nước hoàn toàn tĩnh lặng, phát sinh như thể được tạo ra bởi thần thông, nó lan khắp nơi này, không có chuyện ‘nó không lan đến nơi này.’ Do đó, không có nơi nào không được chạm đến. Ở đây, thân do cha mẹ sinh ra được ví như hồ nước, lạc của nhị thiền được ví như nước. Phần còn lại nên được hiểu theo cách tương tự như trước.

๔๒๙. ตติยชฺฌานสุขอุปมายํ [Pg.223] อุปฺปลานิ เอตฺถ สนฺตีติ อุปฺปลินี. เสสปททฺวเยสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ เสตรตฺตนีเลสุ ยํกิญฺจิ อุปฺปลํ อุปฺปลเมว, อูนกสตปตฺตํ ปุณฺฑรีกํ, สตปตฺตํ ปทุมํ. ปตฺตนิยมํ วา วินาปิ เสตํ ปทุมํ, รตฺตํ ปุณฺฑรีกนฺติ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย. อุทกานุคฺคตานีติ อุทกโต น อุคฺคตานิ. อนฺโตนิมุคฺคโปสีนีติ อุทกตลสฺส อนฺโต นิมุคฺคานิเยว หุตฺวา โปสีนิ, วฑฺฒีนีติ อตฺโถ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ.

429. Trong ví dụ về lạc của thiền thứ ba, (hồ) được gọi là `uppalinī` vì ở đó có các hoa sen (`uppalāni`). Trong hai từ còn lại cũng theo phương pháp này. Và ở đây, trong các loại sen trắng, đỏ, xanh, bất cứ loại nào cũng chỉ là sen (`uppala`); loại có dưới trăm cánh là sen `puṇḍarīka`; loại có trăm cánh là sen `paduma`. Hoặc không cần quy định về số cánh, sen trắng là `paduma`, sen đỏ là `puṇḍarīka`. Đây là sự phân định ở đây. `Udakānuggatāni` nghĩa là chưa trồi lên khỏi mặt nước. `Antonimuggaposīni` nghĩa là được nuôi dưỡng, phát triển trong khi vẫn còn chìm bên dưới mặt nước. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước.

๔๓๐. จตุตฺถชฺฌานสุขอุปมายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตนาติ เอตฺถ นิรุปกฺกิเลสฏฺเฐน ปริสุทฺธํ. ปภสฺสรฏฺเฐน ปริโยทาตํ เวทิตพฺพํ. โอทาเตน วตฺเถนาติ อิทํ อุตุผรณตฺถํ วุตฺตํ. กิลิฏฺฐวตฺเถน หิ อุตุผรณํ น โหติ, ตงฺขณโธตปริสุทฺเธน อุตุผรณํ พลวํ โหติ. อิมิสฺสา หิ อุปมาย วตฺถํ วิย กรชกาโย. อุตุผรณํ วิย จตุตฺถชฺฌานสุขํ. ตสฺมา ยถา สุนฺหาตสฺส ปุริสสฺส ปริสุทฺธํ วตฺถํ สสีสํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนสฺส สรีรโต อุตุ สพฺพเมว วตฺถํ ผรติ, น โกจิ วตฺถสฺส อผุโฏกาโส โหติ. เอวํ จตุตฺถชฺฌานสุเขน ภิกฺขุโน กรชกายสฺส น โกจิ โอกาโส อผุโฏ โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. จตุตฺถชฺฌานจิตฺตเมว วา วตฺถํ วิย, ตํสมุฏฺฐานรูปํ อุตุผรณํ วิย. ยถา หิ กตฺถจิ โอทาตวตฺเถ กายํ อปฺผุสนฺเตปิ ตํสมุฏฺฐาเนน อุตุนา สพฺพตฺถกเมว กาโย ผุฏฺโฐ โหติ. เอวํ จตุตฺถชฺฌานสมุฏฺฐิเตน สุขุมรูเปน สพฺพตฺถกเมว ภิกฺขุโน กรชกาโย ผุโฏ โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

430. Trong ví dụ về lạc của thiền thứ tư, ở đây trong câu `parisuddhena cetasā pariyodātena`, `parisuddhaṃ` có nghĩa là không có phiền não. `Pariyodātaṃ` nên được hiểu là có nghĩa trong sáng, rực rỡ. Câu `odātena vatthena` được nói với mục đích (ví dụ về) sự thấm nhuần của hơi ấm. Vì rằng sự thấm nhuần của hơi ấm không xảy ra với tấm vải dơ, sự thấm nhuần của hơi ấm mạnh mẽ với tấm vải trong sạch vừa mới giặt. Trong ví dụ này, thân sinh bởi nghiệp giống như tấm vải. Lạc của thiền thứ tư giống như sự thấm nhuần của hơi ấm. Do đó, cũng như một người đã tắm gội sạch sẽ, ngồi trùm tấm vải sạch từ đầu đến chân, hơi ấm từ thân thể người ấy thấm nhuần khắp tấm vải, không có một chỗ nào của tấm vải không được thấm nhuần. Cũng vậy, không có một chỗ nào trên thân sinh bởi nghiệp của vị tỳ khưu không được lạc của thiền thứ tư thấm nhuần. Nên hiểu ý nghĩa ở đây là như vậy. Hoặc, tâm thiền thứ tư giống như tấm vải, và sắc do tâm ấy sanh ra giống như sự thấm nhuần của hơi ấm. Vì rằng, cũng như ở một nơi nào đó, dù tấm vải trắng không chạm vào thân, nhưng thân vẫn được thấm nhuần khắp nơi bởi hơi ấm do nó sanh ra. Cũng vậy, thân sinh bởi nghiệp của vị tỳ khưu được thấm nhuần khắp nơi bởi sắc vi tế do thiền thứ tư sanh ra. Nên hiểu ý nghĩa ở đây là như vậy.

๔๓๑. ปุพฺเพนิวาสญาณอุปมายํ ตํทิวสํ กตกิริยา ปากฏา โหตีติ ตํทิวสํ คตคามตฺตยเมว คหิตํ. ตตฺถ คามตฺตยํ คตปุริโส วิย ปุพฺเพนิวาสญาณลาภี ทฏฺฐพฺโพ. ตโย คามา วิย ตโย ภวา ทฏฺฐพฺพา. ตสฺส ปุริสสฺส ตีสุ คาเมสุ ตํทิวสํ กตกิริยาย อาวิภาโว วิย ปุพฺเพนิวาสาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ตีสุ ภเวสุ กตกิริยาย อาวิภาโว ทฏฺฐพฺโพ.

431. Trong ví dụ về Túc Mạng Minh, vì hành động đã làm trong ngày hôm đó là rõ ràng, nên (ví dụ) về ba ngôi làng đã đi qua trong ngày hôm đó được lấy. Ở đây, người chứng đắc Túc Mạng Minh nên được xem như người đã đi qua ba ngôi làng. Ba kiếp sống nên được xem như ba ngôi làng. Sự biểu hiện rõ ràng các hành động đã làm trong ba kiếp sống của vị tỳ khưu đang ngồi, hướng tâm đến túc mạng, nên được xem như sự biểu hiện rõ ràng các hành động đã làm trong ngày hôm đó tại ba ngôi làng của người kia.

๔๓๒. ทิพฺพจกฺขุอุปมายํ [Pg.224] ทฺเว อคาราติ ทฺเว ฆรา. สทฺวาราติ สมฺมุขทฺวารา. อนุจงฺกมนฺเตติ อปราปรํ สญฺจรนฺเต. อนุวิจรนฺเตติ อิโต จิโต จ วิจรนฺเต, อิโต ปน เคหา นิกฺขมิตฺวา เอตํ เคหํ, เอตสฺมา วา นิกฺขมิตฺวา อิมํ เคหํ ปวิสนวเสนปิ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ทฺเว อคารา สทฺวารา วิย จุติปฏิสนฺธิโย, จกฺขุมา ปุริโส วิย ทิพฺพจกฺขุญาณลาภี, จกฺขุมโต ปุริสสฺส ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร ฐตฺวา ปสฺสโต ทฺเว อคาเร ปวิสนกนิกฺขมนกปุริสานํ ปากฏกาโล วิย ทิพฺพจกฺขุลาภิโน อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา โอโลเกนฺตสฺส จวนกอุปปชฺชนกสตฺตานํ ปากฏกาโล. กึ ปน เต ญาณสฺส ปากฏา, ปุคฺคลสฺสาติ? ญาณสฺส. ตสฺส ปากฏตฺตา ปน ปุคฺคลสฺส ปากฏาเยวาติ.

432. Trong ví dụ về Thiên Nhãn, `dve agārā` là hai ngôi nhà. `Sadvārā` là có cửa đối diện nhau. `Anucaṅkamante` là đi đi lại lại. `Anuvicaranteti` là đi từ đây đến đó, hoặc nên được hiểu theo nghĩa đi ra khỏi nhà này vào nhà kia, hoặc đi ra khỏi nhà kia vào nhà này. Ở đây, sự chết và tái sanh giống như hai ngôi nhà có cửa đối diện nhau; người chứng đắc Thiên Nhãn Minh giống như người có mắt; thời điểm các chúng sanh chết đi và sanh lại trở nên rõ ràng đối với người chứng đắc thiên nhãn, người đã làm cho ánh sáng phát triển và nhìn xem, giống như thời điểm những người ra vào hai ngôi nhà trở nên rõ ràng đối với người có mắt đứng ở giữa hai ngôi nhà và nhìn xem. Nhưng những điều ấy rõ ràng đối với trí tuệ hay đối với cá nhân? (Đáp:) Đối với trí tuệ. Nhưng vì chúng rõ ràng đối với trí tuệ ấy, nên chúng cũng rõ ràng đối với cá nhân.

๔๓๓. อาสวกฺขยญาณอุปมายํ ปพฺพตสงฺเขเปติ ปพฺพตมตฺถเก. อนาวิโลติ นิกฺกทฺทโม. สิปฺปิโย จ สมฺพุกา จ สิปฺปิสมฺพุกํ. สกฺขรา จ กถลา จ สกฺขรกถลํ. มจฺฉานํ คุมฺพา ฆฏาติ มจฺฉคุมฺพํ. ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปีติ เอตฺถ สกฺขรกถลํ ติฏฺฐติเยว, อิตรานิ จรนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปิ. ยถา ปน อนฺตรนฺตรา ฐิตาสุปิ นิสินฺนาสุปิ วิชฺชมานาสุปิ, ‘‘เอตา คาโว จรนฺตี’’ติ จรนฺติโย อุปาทาย อิตราปิ จรนฺตีติ วุจฺจนฺติ. เอวํ ติฏฺฐนฺตเมว สกฺขรกถลํ อุปาทาย อิตรมฺปิ ทฺวยํ ติฏฺฐนฺตนฺติ วุตฺตํ. อิตรญฺจ ทฺวยํ จรนฺตํ อุปาทาย สกฺขรกถลมฺปิ จรนฺตนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ จกฺขุมโต ปุริสสฺส ตีเร ฐตฺวา ปสฺสโต สิปฺปิสมฺพุกาทีนํ วิภูตกาโล วิย อาสวานํ ขยาย จิตฺตํ นีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน จตุนฺนํ สจฺจานํ วิภูตกาโล ทฏฺฐพฺโพ.

433. Trong ví dụ về Lậu Tận Minh, `pabbatasaṅkhepe` là trên đỉnh núi. `Anāvilo` là không có bùn. Vỏ sò và vỏ hến là `sippisambukaṃ`. Sỏi và mảnh sành là `sakkharakathalaṃ`. Bầy đàn cá là `macchagumbaṃ`. Trong câu `tiṭṭhantampi carantampi`, ở đây sỏi và mảnh sành chỉ đứng yên, các thứ khác vừa di chuyển vừa đứng yên. Nhưng cũng như khi có những con bò đang đứng hoặc nằm ở giữa, người ta vẫn nói 'đàn bò này đang đi' vì dựa vào những con đang đi mà nói rằng những con khác cũng đang đi. Cũng vậy, dựa vào sỏi và mảnh sành đang đứng yên mà nói rằng hai loại kia cũng đang đứng yên. Và dựa vào hai loại kia đang di chuyển mà nói rằng sỏi và mảnh sành cũng đang di chuyển. Ở đây, thời điểm Tứ đế trở nên rõ ràng đối với vị tỳ khưu đang ngồi, hướng tâm đến sự đoạn tận các lậu hoặc, nên được xem như thời điểm vỏ sò, vỏ hến v.v... trở nên rõ ràng đối với người có mắt đứng trên bờ và nhìn xem.

๔๓๔. อิทานิ สตฺตหากาเรหิ สลิงฺคโต สคุณโต ขีณาสวสฺส นามํ คณฺหนฺโต, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมโณ อิติปีติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมโณ โหตีติอาทีสุ, ภิกฺขเว, เอวํ ภิกฺขุ สมิตปาปตฺตา สมโณ โหติ. พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณ โหติ. นฺหาตกิเลสตฺตา นฺหาตโก โหติ, โธตกิเลสตฺตาติ อตฺโถ. จตุมคฺคญาณสงฺขาเตหิ เวเทหิ อกุสลธมฺมานํ คตตฺตา เวทคู โหติ, วิทิตตฺตาติ อตฺโถ. เตเนว วิทิตาสฺส โหนฺตีติอาทิมาห. กิเลสานํ สุตตฺตา โสตฺติโย โหติ, นิสฺสุตตฺตา [Pg.225] อปหตตฺตาติ อตฺโถ. กิเลสานํ อารกตฺตา อริโย โหติ, หตตฺตาติ อตฺโถ. เตหิ อารกตฺตา อรหํ โหติ, ทูรีภูตตฺตาติ อตฺโถ. เสสํ สพตฺถ ปากฏเมวาติ.

434. Bây giờ, khi nêu lên danh xưng của bậc lậu tận theo bảy phương diện, về tướng trạng và phẩm chất, Ngài nói: 'Này các tỳ khưu, vị này được gọi là tỳ khưu, là sa-môn...' v.v... Ở đây, trong các câu như 'Này các tỳ khưu, như vậy tỳ khưu là sa-môn...', (có nghĩa là:) Này các tỳ khưu, như vậy tỳ khưu là sa-môn (`samaṇa`) vì đã làm lắng dịu (`samita`) các điều ác. Là bà-la-môn (`brāhmaṇa`) vì đã loại trừ (`bāhita`) các điều ác. Là người đã tắm gội (`nhātaka`) vì đã gột rửa (`nhāta`) các phiền não, nghĩa là đã tẩy sạch (`dhota`) các phiền não. Là người thông suốt Vệ-đà (`vedagū`) vì đã vượt qua (`gata`) các pháp bất thiện bằng các tuệ (`veda`) được gọi là Tứ Đạo Trí, nghĩa là đã liễu tri (`vidita`). Do đó, Ngài nói 'đã được vị ấy liễu tri...' v.v... Là người thanh tịnh (`sottiya`) vì các phiền não đã được gột sạch (`suta`), nghĩa là đã được tuôn trôi (`nissuta`), đã được loại bỏ (`apahata`). Là bậc thánh (`ariya`) vì đã xa lìa (`āraka`) các phiền não, nghĩa là đã tiêu diệt (`hata`). Là bậc A-la-hán (`arahaṃ`) vì đã xa lìa (`āraka`) chúng (các phiền não), nghĩa là đã trở nên xa cách (`dūrībhūta`). Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Từ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

มหาอสฺสปุรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Đại Assapura đã kết thúc.

๑๐. จูฬอสฺสปุรสุตฺตวณฺณนา

10. Giải thích kinh Tiểu Assapura

๔๓๕. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬอสฺสปุรสุตฺตํ. ตสฺส เทสนาการณํ ปุริมสทิสเมว. สมณสามีจิปฺปฏิปทาติ สมณานํ อนุจฺฉวิกา สมณานํ อนุโลมปฺปฏิปทา.

435. Kinh bắt đầu bằng `Evaṃ me sutaṃ` là kinh Tiểu Assapura. Nguyên nhân thuyết giảng kinh này cũng giống như kinh trước. `Samaṇasāmīcippaṭipadā` là pháp hành thích hợp cho các sa-môn, pháp hành thuận theo (tư cách) sa-môn.

๔๓๖. สมณมลานนฺติอาทีสุ เอเต ธมฺมา อุปฺปชฺชมานา สมเณ มลิเน กโรนฺติ มลคฺคหิเต, ตสฺมา ‘‘สมณมลา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตหิ สมณา ทุสฺสนฺติ, ปทุสฺสนฺติ, ตสฺมา สมณโทสาติ วุจฺจนฺติ. เอเต อุปฺปชฺชิตฺวา สมเณ กสเฏ นิโรเช กโรนฺติ มิลาเปนฺติ, ตสฺมา สมณกสฏาติ วุจฺจนฺติ. อาปายิกานํ ฐานานนฺติ อปาเย นิพฺพตฺตาปกานํ การณานํ. ทุคฺคติเวทนิยานนฺติ ทุคฺคติยํ วิปากเวทนาย ปจฺจยานํ. มตชํ นามาติ มนุสฺสา ติขิณํ อยํ อเยน สุฆํสิตฺวา ตํ อยจุณฺณํ มํเสน สทฺธึ มทฺทิตฺวา โกญฺจสกุเณ ขาทาเปนฺติ. เต อุจฺจารํ กาตุํ อสกฺโกนฺตา มรนฺติ. โน เจ มรนฺติ, ปหริตฺวา มาเรนฺติ. อถ เตสํ กุจฺฉึ ผาเลตฺวา นํ อุทเกน โธวิตฺวา จุณฺณํ คเหตฺวา มํเสน สทฺธึ มทฺทิตฺวา ปุน ขาทาเปนฺตีติ เอวํ สตฺต วาเร ขาทาเปตฺวา คหิเตน อยจุณฺเณน อาวุธํ กโรนฺติ. สุสิกฺขิตา จ นํ อยการา พหุหตฺถกมฺมมูลํ ลภิตฺวา กโรนฺติ. ตํ มตสกุณโต ชาตตฺตา ‘‘มตช’’นฺติ วุจฺจติ, อติติขิณํ โหติ. ปีตนิสิตนฺติ อุทกปีตญฺเจว สิลาย จ สุนิฆํสิตํ. สงฺฆาฏิยาติ โกสิยา. สมฺปารุตนฺติ ปริโยนทฺธํ. สมฺปลิเวฐิตนฺติ สมนฺตโต เวฐิตํ.

436. Trong các đoạn Pāḷi bắt đầu bằng Samaṇamalānaṃ, các pháp này khi sanh khởi làm cho các vị sa-môn trở nên ô uế, bị cấu bẩn bám lấy, vì thế được gọi là ‘những cấu uế của sa-môn’. Do các pháp này, các vị sa-môn bị hư hoại, bị bại hoại, vì thế được gọi là ‘những lỗi lầm của sa-môn’. Các pháp này sau khi sanh khởi, làm cho các vị sa-môn trở thành cặn bã, không có tinh chất, làm cho héo úa, vì thế được gọi là ‘những cặn bã của sa-môn’. Āpāyikānaṃ ṭhānānaṃ (những trú xứ của cõi khổ) nghĩa là những nguyên nhân khiến tái sanh trong cõi khổ. Duggativedaniyānaṃ (những điều phải cảm thọ ở ác thú) nghĩa là những duyên cho việc cảm thọ quả trong ác thú. Matajaṃ nāma (gọi là sanh từ vật chết) nghĩa là: người ta dùng thanh sắt mài vào sắt bén, rồi lấy mạt sắt đó trộn với thịt cho chim hạc ăn. Chúng không thể đi đại tiện được nên chết. Nếu chúng không chết, người ta đánh cho chết. Sau đó, họ mổ bụng chúng, lấy ruột rửa với nước, lấy mạt sắt ra trộn với thịt rồi lại cho (chim khác) ăn. Cứ như vậy, sau khi cho ăn bảy lần, họ lấy mạt sắt đó để làm vũ khí. Và những người thợ rèn lão luyện, sau khi nhận được tiền công cao, đã làm ra nó. Vũ khí ấy do được sanh ra từ con chim đã chết nên được gọi là ‘mataja’ (sanh từ vật chết), nó trở nên vô cùng sắc bén. Pītanisitaṃ (được ngâm và mài) nghĩa là vừa được ngâm nước vừa được mài kỹ trên đá. Saṅghāṭiyā (bằng y tăng-già-lê) nghĩa là bằng lụa kosiyā. Sampārutaṃ (được khoác) nghĩa là được bao phủ. Sampaliveṭhitaṃ (được quấn) nghĩa là được quấn quanh.

๔๓๗. รโชชลฺลิกสฺสาติ [Pg.226] รโชชลฺลธาริโน. อุทโกโรหกสฺสาติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ อุทกํ โอโรหนฺตสฺส. รุกฺขมูลิกสฺสาติ รุกฺขมูลวาสิโน. อพฺโภกาสิกสฺสาติ อพฺโภกาสวาสิโน. อุพฺภฏฺฐกสฺสาติ อุทฺธํ ฐิตกสฺส. ปริยายภตฺติกสฺสาติ มาสวาเรน วา อฑฺฒมาสวาเรน วา ภุญฺชนฺตสฺส. สพฺพเมตํ พาหิรสมเยเนว กถิตํ. อิมสฺมิญฺหิ สาสเน จีวรธโร ภิกฺขุ สงฺฆาฏิโกติ น วุจฺจติ. รโชชลฺลธารณาทิวตานิ อิมสฺมึ สาสเน นตฺถิเยว. พุทฺธวจนสฺส พุทฺธวจนเมว นามํ, น มนฺตาติ. รุกฺขมูลิโก, อพฺโภกาสิโกติ เอตฺตกํเยว ปน ลพฺภติ. ตมฺปิ พาหิรสมเยเนว กถิตํ. ชาตเมว นนฺติ ตํทิวเส ชาตมตฺตํเยว นํ. สงฺฆาฏิกํ กเรยฺยุนฺติ สงฺฆาฏิกํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ สงฺฆาฏิกํ กเรยฺยุํ. เอส นโย สพฺพตฺถ.

437. Rajojallikassa (của người lấm lem bụi bẩn) nghĩa là của người mang bụi bẩn. Udakorohakassa (của người xuống nước) nghĩa là của người xuống nước ba lần mỗi ngày. Rukkhamūlikassa (của người sống dưới gốc cây) nghĩa là của người cư ngụ dưới gốc cây. Abbhokāsikassa (của người sống ngoài trời) nghĩa là của người cư ngụ ngoài trời. Ubbhaṭṭhakassa (của người đứng thẳng) nghĩa là của người đứng thẳng. Pariyāyabhattikassa (của người ăn theo phiên) nghĩa là của người ăn mỗi tháng một lần hoặc nửa tháng một lần. Tất cả những điều này chỉ được nói theo quan điểm của ngoại giáo. Vì trong giáo pháp này, một vị tỳ-khưu mặc y không được gọi là saṅghāṭiko (người mặc y vá). Các hạnh như mang bụi bẩn v.v... hoàn toàn không có trong giáo pháp này. Lời của Đức Phật chỉ có tên là ‘lời Phật dạy’, chứ không phải là ‘thần chú’ (mantā). Tuy nhiên, chỉ có được chừng này: rukkhamūliko (người sống dưới gốc cây), abbhokāsiko (người sống ngoài trời). Điều đó cũng được nói theo quan điểm của ngoại giáo. Jātameva naṃ (người ấy vừa mới sanh) nghĩa là người ấy vừa mới sanh trong ngày đó. Saṅghāṭikaṃ kareyyuṃ (họ nên làm cho thành người mặc y vá) nghĩa là họ nên làm cho (người ấy) trở thành người mặc y vá bằng cách cho mặc và đắp tấm y vá. Đây là phương pháp ở mọi nơi.

๔๓๘. วิสุทฺธมตฺตานํ สมนุปสฺสตีติ อตฺตานํ วิสุชฺฌนฺตํ ปสฺสติ. วิสุทฺโธติ ปน น ตาว วตฺตพฺโพ. ปาโมชฺชํ ชายตีติ ตุฏฺฐากาโร ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีตีติ ตุฏฺฐสฺส สกลสรีรํ โขภยมานา ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโยติ ปีติสมฺปยุตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส นามกาโย. ปสฺสมฺภตีติ วิคตทรโถ โหติ. สุขํ เวเทตีติ กายิกมฺปิ เจตสิกมฺปิ สุขํ เวทิยติ. จิตฺตํ สมาธิยตีติ อิมินา เนกฺขมฺมสุเขน สุขิตสฺส จิตฺตํ สมาธิยติ, อปฺปนาปตฺตํ วิย โหติ. โส เมตฺตาสหคเตน เจตสาติ เหฏฺฐา กิเลสวเสน อารทฺธา เทสนา ปพฺพเต วุฏฺฐวุฏฺฐิ วิย นทึ ยถานุสนฺธินา พฺรหฺมวิหารภาวนํ โอติณฺณา. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, โปกฺขรณีติ มหาสีหนาทสุตฺเต มคฺโค โปกฺขรณิยา อุปมิโต, อิธ สาสนํ อุปมิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อาสวานํ ขยา สมโณ โหตีติ สพฺพกิเลสานํ สมิตตฺตา ปรมตฺถสมโณ โหตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

438. Visuddhamattānaṃ samanupassati (tự thấy mình thanh tịnh) nghĩa là thấy tự thân đang được thanh tịnh. Tuy nhiên, vẫn chưa thể nói là ‘đã thanh tịnh’. Pāmojjaṃ jāyati (hân hoan sanh khởi) nghĩa là trạng thái hoan hỷ sanh khởi. Pamuditassa pīti (hỷ của người hoan hỷ) nghĩa là đối với người hoan hỷ, hỷ sanh khởi, làm chấn động toàn thân. Pītimanassa kāyo (thân của người có tâm hỷ) nghĩa là danh thân của người có tâm tương ưng với hỷ. Passambhati (trở nên an tịnh) nghĩa là không còn phiền muộn. Sukhaṃ vedeti (cảm thọ lạc) nghĩa là cảm nhận sự an lạc cả về thân lẫn tâm. Cittaṃ samādhiyati (tâm được định tĩnh) nghĩa là tâm của người có được sự an lạc nhờ lạc xuất ly này trở nên định tĩnh, giống như đã đạt đến an chỉ định (appanā). So mettāsahagatena cetasā (vị ấy với tâm câu hữu với từ): bài pháp được bắt đầu ở phần dưới theo phương diện phiền não, nay đã đi vào phần tu tập về Phạm trú theo trình tự, giống như nước mưa trên đỉnh núi chảy xuống sông. Những gì cần phải nói ở đó, tất cả đã được nói trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Seyyathāpi, bhikkhave, pokkharaṇī (Này các Tỳ-khưu, ví như hồ sen): trong kinh Mahāsīhanāda (Đại Sư Tử Hống), con đường được ví với hồ sen; ở đây, cần hiểu rằng giáo pháp được ví như vậy. Āsavānaṃ khayā samaṇo hoti (trở thành sa-môn do sự đoạn tận các lậu hoặc) nghĩa là do tất cả các phiền não đã được lắng dịu, vị ấy trở thành sa-môn theo nghĩa chân đế. Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

จูฬอสฺสปุรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Tiểu Assapura đã kết thúc.

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Phẩm Thứ Tư đã kết thúc.

๕. จูฬยมกวคฺโค

5. Phẩm Tiểu Song

๑. สาเลยฺยกสุตฺตวณฺณนา

1. Chú giải kinh Sāleyyaka

๔๓๙. เอวํ [Pg.227] เม สุตนฺติ สาเลยฺยกสุตฺตํ. ตตฺถ โกสเลสูติ โกสลา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา. เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺเทน โกสลาติ วุจฺจติ, ตสฺมึ โกสเลสุ ชนปเท. โปราณา ปนาหุ – ยสฺมา ปุพฺเพ มหาปนาทํ ราชกุมารํ นานานาฏกานิ ทิสฺวา สิตมตฺตมฺปิ อกโรนฺตํ สุตฺวา ราชา อาห – ‘‘โย มม ปุตฺตํ หสาเปติ, สพฺพาลงฺกาเรน นํ อลงฺกโรมี’’ติ. ตโต นงฺคลานิปิ ฉฑฺเฑตฺวา มหาชนกาเย สนฺนิปติเต มนุสฺสา สาติเรกานิ สตฺตวสฺสานิ นานากีฬิกาโย ทสฺเสตฺวา นํ หสาเปตุํ นาสกฺขึสุ. ตโต สกฺโก เทวนฏํ เปเสสิ. โส ทิพฺพนาฏกํ ทสฺเสตฺวา หสาเปสิ. อถ เต มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน วสโนกาสาภิมุขา ปกฺกมึสุ. เต ปฏิปเถ มิตฺตสุหชฺชาทโย ทิสฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺตา, ‘‘กจฺจิ, โภ, กุสลํ, กจฺจิ, โภ, กุสล’’นฺติ อาหํสุ. ตสฺมา ตํ ‘‘กุสลํ กุสล’’นฺติ วจนํ อุปาทาย โส ปเทโส โกสลาติ วุจฺจตีติ.

439. Kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là kinh Sāleyyaka. Trong đó, kosalesu (ở xứ Kosala) nghĩa là các vị vương tử thuộc xứ sở có tên là Kosala. Nơi ở của họ, dù chỉ là một xứ, cũng được gọi là Kosala theo từ ngữ thông dụng (ruḷhīsaddena). (Nghĩa là) trong xứ sở Kosala ấy. Tuy nhiên, các vị xưa đã nói rằng: vì trong quá khứ, sau khi nghe rằng vương tử Mahāpanāda đã không hề mỉm cười dù đã xem nhiều vũ công khác nhau, nhà vua đã nói: “Ai làm cho con trai ta cười, ta sẽ ban cho người ấy tất cả đồ trang sức.” Sau đó, dân chúng, bỏ cả cày bừa, đã tụ tập lại. Trong hơn bảy năm, họ đã trình diễn nhiều trò chơi khác nhau nhưng không thể làm cho vương tử cười. Sau đó, vua trời Sakka (Đế Thích) đã phái một vũ công nhà trời đến. Vị ấy đã trình diễn điệu múa của chư thiên và làm cho vương tử cười. Bấy giờ, những người đó đã trở về nơi ở của mình. Trên đường đi, khi gặp bạn bè, người thân v.v..., họ đã chào hỏi nhau rằng: “Này bạn, có được an lành (kusalaṃ) không? Này bạn, có được an lành không?” Vì thế, dựa vào lời nói “kusalaṃ, kusalaṃ” đó mà vùng đất ấy được gọi là Kosala.

จาริกํ จรมาโนติ อตุริตจาริกํ จรมาโน. มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธินฺติ สตํ วา สหสฺสํ วา สตสหสฺสํ วาติ เอวํ อปริจฺฉินฺเนน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ. พฺราหฺมณคาโมติ พฺราหฺมณานํ สโมสรณคาโมปิ พฺราหฺมณคาโมติ วุจฺจติ พฺราหฺมณานํ โภคคาโมปิ. อิธ สโมสรณคาโม อธิปฺเปโต. ตทวสรีติ ตํ อวสริ, สมฺปตฺโตติ อตฺโถ. วิหาโร ปเนตฺถ อนิยามิโต; ตสฺมา ตสฺส อวิทูเร พุทฺธานํ อนุจฺฉวิโก เอโก วนสณฺโฑ ภวิสฺสติ, สตฺถา ตํ วนสณฺฑํ คโตติ เวทิตพฺโพ. อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ อุปลภึสุ. โสตทฺวารสมฺปตฺตวจนนิคฺโฆสานุสาเรน ชานึสุ. โขติ อวธารณตฺเถ ปทปูรณมตฺเต วา นิปาโต. ตตฺถ อวธารณตฺเถน อสฺโสสุํเยว[Pg.228], น เนสํ โกจิ สวนนฺตราโย อโหสีติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปทปูรเณน พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตามตฺตเมว.

`Cārikaṃ caramāno` có nghĩa là du hành một cách thong thả. `Mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ` có nghĩa là cùng với đại chúng Tỳ-khưu đông đảo, không xác định số lượng, có thể là một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn vị. `Brāhmaṇagāmo` (làng Bà-la-môn): Làng nơi các vị Bà-la-môn tụ họp cũng được gọi là làng Bà-la-môn, làng mà các vị Bà-la-môn hưởng lợi tức cũng được gọi là làng Bà-la-môn. Ở đây, ý muốn nói đến làng nơi họ cư ngụ. `Tadavasari` có nghĩa là `taṃ avasari`, đã đến nơi ấy, đã đạt đến. Ở đây, trú xứ không được xác định; do đó, nên hiểu rằng: "Ở không xa nơi ấy, có một khu rừng nhỏ thích hợp cho các vị Phật, và Bậc Đạo Sư đã đi đến khu rừng ấy." `Assosuṃ` có nghĩa là đã nghe, đã tiếp nhận. Họ đã biết theo âm thanh của lời nói đến tai. `Kho` là một tiểu từ, hoặc mang nghĩa nhấn mạnh, hoặc chỉ để điền vào cho đủ câu. Trong đó, với nghĩa nhấn mạnh, nên hiểu ý nghĩa này là: "họ chắc chắn đã nghe, không có bất kỳ sự cản trở nào đối với việc nghe của họ." Với nghĩa điền vào cho đủ câu, nó chỉ đơn thuần làm cho câu văn được trôi chảy.

อิทานิ ยมตฺถํ อสฺโสสุํ, ตํ ปกาเสตุํ สมโณ ขลุ, โภ, โคตโมติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมิตปาปตฺตา สมโณติ เวทิตพฺโพ. ขลูติ อนุสฺสวนตฺเถ นิปาโต. โภติ เตสํ อญฺญมญฺญํ อาลปนมตฺตํ. โคตโมติ ภควโต โคตฺตวเสน ปริทีปนํ. ตสฺมา สมโณ ขลุ, โภ, โคตโมติ เอตฺถ สมโณ กิร, โภ, โคตมโคตฺโตติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สกฺยปุตฺโตติ อิทํ ปน ภควโต อุจฺจากุลปริทีปนํ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ สทฺธาปพฺพชิตภาวทีปนํ. เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูโต อปริกฺขีณํเยว ตํ กุลํ ปหาย สทฺธาปพฺพชิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตโต ปรํ วุตฺตตฺถเมว. ตํ โข ปนาติ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ, ตสฺส โข ปน โภโต โคตมสฺสาติ อตฺโถ. กลฺยาโณติ กลฺยาณคุณสมนฺนาคโต, เสฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเยว, ถุติโฆโส วา. อพฺภุคฺคโตติ สเทวกํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อุคฺคโต. กินฺติ? ‘‘อิติปิ โส ภควา…เป… พุทฺโธ ภควา’’ติ.

Bây giờ, để làm rõ điều họ đã nghe, câu bắt đầu bằng "Sa-môn Gotama, thưa các ngài..." đã được nói đến. Trong đó, nên hiểu rằng: "Vì đã làm lắng dịu các điều ác nên gọi là Sa-môn." `Khalu` là một tiểu từ mang nghĩa nghe đồn. `Bho` chỉ là lời gọi nhau giữa họ. `Gotama` là sự chỉ rõ Đức Thế Tôn theo dòng họ. Do đó, trong câu "Sa-môn Gotama, thưa các ngài...", nên hiểu ý nghĩa như sau: "Thưa các ngài, nghe đồn Sa-môn thuộc dòng họ Gotama (đã đến)." Còn câu `Sakyaputto` (Thích tử) này là sự chỉ rõ dòng dõi cao quý của Đức Thế Tôn. Câu `Sakyakulā pabbajito` (xuất gia từ dòng họ Thích-ca) là sự chỉ rõ việc xuất gia vì đức tin. Có nghĩa là: "Không bị áp bức bởi bất kỳ sự suy tàn nào, ngài đã từ bỏ dòng dõi vẫn còn thịnh vượng ấy và xuất gia vì đức tin." Phần sau đó có ý nghĩa đã được nói. Trong câu `Taṃ kho pana`, đây là cách dùng ở đối cách trong ý nghĩa chỉ rõ bản chất, có nghĩa là: "của Tôn giả Gotama ấy." `Kalyāṇo` (tốt đẹp) có nghĩa là bậc đầy đủ các phẩm chất tốt đẹp, bậc tối thắng. `Kittisaddo` (tiếng tăm tốt) chính là tiếng tăm, hoặc là tiếng tán thán. `Abbhuggato` (đã vang lên) có nghĩa là đã vang lên, bao trùm thế giới cùng với chư thiên. Như thế nào? "(Tiếng tăm) rằng: 'Vị Thế Tôn ấy... (v.v)... là Phật, là Thế Tôn.'"

ตตฺรายํ ปทสมฺพนฺโธ – โส ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… อิติปิ ภควาติ. อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อารกตฺตา, อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ ตาว การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ เวทิตพฺโพติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา สพฺพาเนว เอตานิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานีติ ตโต เตสํ วิตฺถาโร คเหตพฺโพ.

Ở đây, sự liên kết các từ là như vầy: Vị Thế Tôn ấy, vì lý do này, là bậc A-la-hán; vì lý do này, là bậc Chánh Đẳng Giác... (v.v)... vì lý do này, là bậc Thế Tôn. Có nghĩa là: "vì lý do này và vì lý do này." Trong đó, theo phương pháp bắt đầu bằng: "Trước hết, vị Thế Tôn ấy nên được biết là bậc A-la-hán vì những lý do này: vì Ngài xa lìa (phiền não), vì đã diệt trừ kẻ thù (phiền não) và các căm xe (của bánh xe luân hồi), vì xứng đáng nhận các vật dụng, và vì không làm điều ác ở nơi kín đáo," sau khi đặt ra đề mục, tất cả các từ này đã được giải thích chi tiết trong phần Chú giải về Tùy Niệm Phật trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Do đó, phần giải thích chi tiết của chúng nên được lấy từ đó.

สาธุ โข ปนาติ สุนฺทรํ โข ปน; อตฺถาวหํ สุขาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถารูปานํ อรหตนฺติ ยถารูโป โส ภวํ โคตโม, เอวรูปานํ อเนเกหิปิ กปฺปโกฏิสตสหสฺเสหิ ทุลฺลภทสฺสนานํ พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺเตหิ อสีติอนุพฺยญฺชนรตนปฏิมณฺฑิเตหิ ทฺวตฺตึสฺมหาปุริสลกฺขณวเรหิ สมากิณฺณมโนรมสรีรานํ อตปฺปกทสฺสนานํ อติมธุรธมฺมนิคฺโฆสานํ, ยถาภูตคุณาธิคเมน โลเก อรหนฺโตติ ลทฺธสทฺทานํ อรหตํ. ทสฺสนํ โหตีติ ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหติ. สเจ ปน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน พฺรหฺมสฺสเรน ธมฺมํ [Pg.229] เทเสนฺตสฺส เอกํ ปทมฺปิ โสตุํ ลภิสฺสาม, สาธุตรํเยว ภวิสฺสตีติ เอวํ อชฺฌาสยํ กตฺวา.

`Sādhu kho pana` có nghĩa là: Thật là tốt đẹp thay; mang lại lợi ích, mang lại hạnh phúc. `Tathārūpānaṃ arahataṃ` (việc diện kiến các bậc A-la-hán như vậy) có nghĩa là: Tôn giả Gotama có những phẩm chất như thế nào, (việc diện kiến) các bậc A-la-hán có những phẩm chất như vậy: khó gặp được dù trải qua nhiều trăm ngàn ức kiếp; thân thể khả ái được trang hoàng bởi hào quang một tầm, bởi tám mươi vẻ đẹp phụ quý báu, và bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân; có dung sắc đẹp đẽ không thể nhìn đủ; có âm thanh thuyết pháp vô cùng ngọt ngào; và đã có được danh tiếng trong đời là "A-la-hán" nhờ chứng đắc các phẩm chất như thật. `Dassanaṃ hoti` có nghĩa là: "Chỉ việc mở đôi mắt dịu hiền vì tín tâm để chiêm ngưỡng thôi cũng đã là điều tốt đẹp." (Họ) đã có ý hướng như vầy: "Nếu chúng ta được nghe dù chỉ một câu pháp từ ngài, người đang thuyết pháp với phạm âm gồm tám thành phần, thì điều đó sẽ còn tốt đẹp hơn nữa."

เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สพฺพกิจฺจานิ ปหาย ตุฏฺฐมานสา อาคมํสุ. เอตทโวจุนฺติ ทุวิธา หิ ปุจฺฉา อคาริกปุจฺฉา อนคาริกปุจฺฉา จ. ตตฺถ ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสล’’นฺติ อิมินา นเยน อคาริกปุจฺฉา อาคตา. ‘‘อิเม โข, ภนฺเต, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ อิมินา นเยน อนคาริกปุจฺฉา. อิเม ปน อตฺตโน อนุรูปํ อคาริกปุจฺฉํ ปุจฺฉนฺตา เอตํ, ‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย’’ติอาทิวจนํ อโวจุํ. เตสํ ภควา ยถา น สกฺโกนฺติ สลฺลกฺเขตุํ, เอวํ สํขิตฺเตเนว ตาว ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต, อธมฺมจริยาวิสมจริยาเหตุ โข คหปตโยติอาทิมาห. กสฺมา ปน ภควา ยถา น สลฺลกฺเขนฺติ, เอวํ วิสฺสชฺเชสีติ? ปณฺฑิตมานิกา หิ เต; อาทิโตว มาติกํ อฏฺฐเปตฺวา ยถา สลฺลกฺเขนฺติ, เอวํ อตฺเถ วิตฺถาริเต, เทสนํ อุตฺตานิกาติ มญฺญนฺตา อวชานนฺติ, มยมฺปิ กเถนฺตา เอวเมว กเถยฺยามาติ วตฺตาโร ภวนฺติ. เตน เนสํ ภควา ยถา น สกฺโกนฺติ สลฺลกฺเขตุํ, เอวํ สํขิตฺเตเนว ตาว ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ. ตโต สลฺลกฺเขตุํ อสกฺโกนฺเตหิ วิตฺถารเทสนํ ยาจิโต วิตฺถาเรน เทเสตุํ, เตน หิ คหปตโยติอาทิมาห. ตตฺถ เตน หีติ การณตฺเถ นิปาโต. ยสฺมา มํ ตุมฺเห ยาจถ, ตสฺมาติ อตฺโถ.

`Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu` có nghĩa là: họ đã từ bỏ mọi công việc, với tâm hoan hỷ, họ đã đến. `Etadavocuṃ` (họ đã nói điều này): Có hai loại câu hỏi: câu hỏi của người tại gia và câu hỏi của người xuất gia. Trong đó, câu hỏi của người tại gia được nêu ra theo cách: "Bạch ngài, điều gì là thiện, điều gì là bất thiện?" Câu hỏi của người xuất gia được nêu ra theo cách: "Bạch ngài, đây là năm thủ uẩn." Còn những vị này, khi hỏi câu hỏi của người tại gia phù hợp với mình, đã nói câu bắt đầu bằng: "Thưa Tôn giả Gotama, do nhân gì, do duyên gì...?" Đức Thế Tôn, khi trả lời câu hỏi cho họ, trước hết đã trả lời một cách vắn tắt theo cách mà họ không thể hiểu được, Ngài nói câu bắt đầu bằng: "Này các gia chủ, do nhân là hành phi pháp, hành không công bằng..." Nhưng tại sao Đức Thế Tôn lại trả lời theo cách mà họ không hiểu? Vì họ là những người tự mãn là bậc trí; nếu ngay từ đầu, sau khi nêu đề mục, Ngài giải thích ý nghĩa theo cách họ có thể hiểu, họ sẽ coi thường, cho rằng bài pháp quá nông cạn, và họ sẽ nói rằng: "Chúng tôi khi nói cũng có thể nói như vậy." Do đó, Đức Thế Tôn trước hết đã trả lời câu hỏi cho họ một cách vắn tắt theo cách mà họ không thể hiểu được. Sau đó, khi được những người không thể hiểu yêu cầu một bài pháp chi tiết, để thuyết giảng một cách chi tiết, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này các gia chủ, vậy thì..." Trong đó, `tena hi` là một tiểu từ mang nghĩa nguyên nhân. Có nghĩa là: "Vì các ông yêu cầu ta, do đó (ta sẽ thuyết giảng)."

๔๔๐. ติวิธนฺติ ตีหิ โกฏฺฐาเสหิ. กาเยนาติ กายทฺวาเรน. อธมฺมจริยาวิสมจริยาติ อธมฺมจริยสงฺขาตา วิสมจริยา. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ, อธมฺมสฺส จริยา อธมฺมจริยา, อธมฺมกรณนฺติ อตฺโถ. วิสมา จริยา, วิสมสฺส วา กมฺมสฺส จริยาติ วิสมจริยา. อธมฺมจริยา จ สา วิสมจริยา จาติ อธมฺมจริยาวิสมจริยา. เอเตนุปาเยน สพฺเพสุ กณฺหสุกฺกปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ลุทฺโทติ กกฺขโฬ. ทารุโณติ สาหสิโก. โลหิตปาณีติ ปรํ ชีวิตา โวโรเปนฺตสฺส ปาณี โลหิเตน ลิปฺปนฺติ. สเจปิ น ลิปฺปนฺติ, ตถาวิโธ โลหิตปาณีตฺเวว วุจฺจติ. หตปฺปหเต นิวิฏฺโฐติ หเต จ ปรสฺส ปหารทาเน[Pg.230], ปหเต จ ปรมารเณ นิวิฏฺโฐ. อทยาปนฺโนติ นิกฺกรุณตํ อาปนฺโน.

440. Tividhanti nghĩa là bằng ba phần. Kāyenāti nghĩa là bằng thân môn. Adhammacariyāvisamacariyāti là tà hạnh được gọi là phi pháp hạnh. Ở đây, đây là ý nghĩa của từ: hạnh của phi pháp là phi pháp hạnh, nghĩa là làm điều phi pháp. Hạnh không ngay thẳng, hoặc hạnh của nghiệp không ngay thẳng là tà hạnh. Vừa là phi pháp hạnh, vừa là tà hạnh, nên gọi là phi pháp hạnh và tà hạnh. Bằng phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu trong tất cả các phần đen và trắng. Luddoti là thô bạo. Dāruṇoti là hung bạo. Lohitapāṇīti là tay của người đoạt mạng sống của người khác bị vấy máu. Ngay cả khi không bị vấy máu, người như vậy vẫn được gọi là tay vấy máu. Hatappahate niviṭṭhoti là chuyên tâm vào việc giết và đánh đập người khác, vào việc ra đòn, và vào việc giết hại người khác. Adayāpannoti là đã đạt đến trạng thái không có lòng thương xót.

ยํ ตํ ปรสฺสาติ ยํ ตํ ปรสฺส สนฺตกํ. ปรวิตฺตูปกรณนฺติ ตสฺเสว ปรสฺส วิตฺตูปกรณํ ตุฏฺฐิชนนํ ปริกฺขารภณฺฑกํ. คามคตํ วาติ อนฺโตคาเม วา ฐปิตํ. อรญฺญคตํ วาติ อรญฺเญ รุกฺขคฺคปพฺพตมตฺถกาทีสุ วา ฐปิตํ. อทินฺนนฺติ เตหิ ปเรหิ กาเยน วา วาจาย วา อทินฺนํ. เถยฺยสงฺขาตนฺติ เอตฺถ เถโนติ โจโร. เถนสฺส ภาโว เถยฺยํ, อวหรณจิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ. สงฺขา สงฺขาตนฺติ อตฺถโต เอกํ, โกฏฺฐาสสฺเสตํ อธิวจนํ, ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา’’ติอาทีสุ วิย. เถยฺยญฺจ ตํ สงฺขาตญฺจาติ เถยฺยสงฺขาตํ, เถยฺยจิตฺตสงฺขาโต เอโก จิตฺตโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ. กรณตฺเถ เจตํ ปจฺจตฺตวจนํ, ตสฺมา เถยฺยสงฺขาเตนาติ อตฺถโต ทฏฺฐพฺพํ.

Yaṃ taṃ parassāti là bất cứ thứ gì thuộc sở hữu của người khác. Paravittūpakaraṇanti là vật dụng của người khác đó, là vật dụng làm phát sinh sự vui thích, là đồ dùng vật tư. Gāmagataṃ vāti là được đặt trong làng. Araññagataṃ vāti là được đặt trong rừng, trên ngọn cây, đỉnh núi, v.v. Adinnanti là không được những người khác ấy cho, bằng thân hoặc bằng lời. Theyyasaṅkhātanti, ở đây theno là kẻ trộm. Trạng thái của kẻ trộm là theyyaṃ (sự trộm cắp), đây là tên gọi của tâm trộm cắp. Saṅkhā và saṅkhāta có cùng một ý nghĩa, đây là tên gọi của một phần, giống như trong câu ‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’ v.v. Vừa là sự trộm cắp, vừa là được gọi tên, nên là theyyasaṅkhātaṃ, nghĩa là một nhóm tâm được gọi là tâm trộm cắp. Đây là chủ cách được dùng với nghĩa của công cụ cách, do đó về mặt ý nghĩa cần được hiểu là theyyasaṅkhātena.

มาตุรกฺขิตาติอาทีสุ ยํ ปิตริ นฏฺเฐ วา มเต วา ฆาสจฺฉาทนาทีหิ ปฏิชคฺคมานา, วยปตฺตํ กุลฆเร ทสฺสามีติ มาตา รกฺขติ, อยํ มาตุรกฺขิตา นาม. เอเตนุปาเยน ปิตุรกฺขิตาทโยปิ เวทิตพฺพา. สภาคกุลานิ ปน กุจฺฉิคเตสุปิ คพฺเภสุ กติกํ กโรนฺติ – ‘‘สเจ มยฺหํ ปุตฺโต โหติ, ตุยฺหํ ธีตา, อญฺญตฺถ คนฺตุํ น ลภิสฺสติ, มยฺหํ ปุตฺตสฺเสว โหตู’’ติ. เอวํ คพฺเภปิ ปริคฺคหิตา สสฺสามิกา นาม. ‘‘โย อิตฺถนฺนามํ อิตฺถึ คจฺฉติ, ตสฺส เอตฺตโก ทณฺโฑ’’ติ เอวํ คามํ วา เคหํ วา วีถึ วา อุทฺทิสฺส ฐปิตทณฺฑา, ปน สปริทณฺฑา นาม. อนฺตมโส มาลาคุณปริกฺขิตฺตาปีติ ยา สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน, ‘‘เอสา เม ภริยา ภวิสฺสตี’’ติ สญฺญาย ตสฺสา อุปริ เกนจิ มาลาคุณํ ขิปนฺเตน มาลาคุณมตฺเตนาปิ ปริกฺขิตฺตา โหติ. ตถารูปาสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิตา โหตีติ เอวรูปาสุ อิตฺถีสุ สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺเต วุตฺตมิจฺฉาจารลกฺขณวเสน วีติกฺกมํ กตฺตา โหติ.

Trong các trường hợp như Māturakkhitāti, người phụ nữ nào, khi cha mất hoặc qua đời, được mẹ chăm sóc bằng thức ăn, quần áo, v.v., và mẹ bảo vệ với ý nghĩ ‘tôi sẽ gả con bé cho một gia đình tốt khi nó đến tuổi’, người đó được gọi là māturakkhitā (người được mẹ bảo vệ). Bằng phương pháp này, các trường hợp như piturakkhitā (người được cha bảo vệ) cũng cần được hiểu. Hơn nữa, các gia đình môn đăng hộ đối còn lập giao ước ngay cả khi con còn trong bụng mẹ: ‘Nếu tôi có con trai, bà có con gái, nó sẽ không được đi nơi khác, mà phải thuộc về con trai tôi’. Người phụ nữ được nhận như vậy ngay cả khi còn trong bụng mẹ được gọi là sassāmikā (người có chồng). Người phụ nữ nào mà hình phạt đã được ấn định nhắm vào một làng, một nhà, hoặc một con đường rằng: ‘Ai đi đến với người phụ nữ tên này, người đó sẽ bị phạt chừng này’, thì được gọi là saparidaṇḍā (người có hình phạt kèm theo). Antamaso mālāguṇaparikkhittāpīti là người phụ nữ, với sự xác định tối thiểu nhất, được bao quanh dù chỉ bằng một vòng hoa do ai đó ném lên trên cô với ý nghĩ ‘cô ấy sẽ là vợ của ta’. Tathārūpāsu cārittaṃ āpajjitā hotīti là người phạm tội với những người phụ nữ như vậy theo đặc điểm của tà hạnh đã được nói đến trong kinh Chánh Kiến (Sammādiṭṭhi Sutta).

สภาคโตติ สภายํ ฐิโต. ปริสาคโตติ ปริสายํ ฐิโต. ญาติมชฺฌคโตติ ทายาทานํ มชฺเฌ ฐิโต. ปูคมชฺฌคโตติ เสนีนํ มชฺเฌ ฐิโต. ราชกุลมชฺฌคโตติ ราชกุลสฺส มชฺเฌ มหาวินิจฺฉเย ฐิโต[Pg.231]. อภินีโตติ ปุจฺฉนตฺถาย นีโต. สกฺขิปุฏฺโฐติ สกฺขึ กตฺวา ปุจฺฉิโต. เอหมฺโภ ปุริสาติ อาลปนเมตํ. อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วาติ อตฺตโน วา ปรสฺส วา หตฺถปาทาทิเหตุ วา ธนเหตุ วา. อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วาติ เอตฺถ อามิสนฺติ ลาโภ อธิปฺเปโต. กิญฺจิกฺขนฺติ ยํ วา ตํ วา อปฺปมตฺตกํ. อนฺตมโส ติตฺติรวฏฺฏกสปฺปิปิณฺฑนวนีตปิณฺฑาทิมตฺตกสฺสปิ ลญฺชสฺส เหตูติ อตฺโถ. สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหตีติ ชานนฺโตเยว มุสาวาทํ กตฺตา โหติ.

Sabhāgatoti là đứng trong hội đồng. Parisāgatoti là đứng trong hội chúng. Ñātimajjhagatoti là đứng giữa những người thừa kế. Pūgamajjhagatoti là đứng giữa các phường hội. Rājakulamajjhagatoti là đứng giữa hoàng tộc, tại một phiên tòa lớn. Abhinītoti là được dẫn đến để hỏi. Sakkhipuṭṭhoti là được hỏi với tư cách là nhân chứng. Ehambho purisāti đây là lời gọi. Attahetu vā parahetu vāti là vì lợi ích của bản thân hoặc của người khác, hoặc vì tay chân, v.v., hoặc vì của cải. Āmisakiñcikkhahetu vāti, ở đây āmisam có nghĩa là lợi lộc. Kiñcikkham là bất cứ thứ gì nhỏ nhặt. Ý nghĩa là, vì một món hối lộ, dù nhỏ đến mức chỉ bằng con chim cút, con chim đa đa, một cục bơ lỏng, một cục bơ tươi, v.v. Sampajānamusā bhāsitā hotīti là người biết rõ mà vẫn nói lời dối trá.

อิเมสํ เภทายาติ เยสํ อิโตติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ โหติ, เตสํ เภทาย. อมูสํ เภทายาติ เยสํ อมุตฺราติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ โหติ, เตสํ เภทาย. อิติ สมคฺคานํ วา เภทกาติ เอวํ สมคฺคานํ วา ทฺวินฺนํ สหายกานํ เภทํ กตฺตา. ภินฺนานํ วา อนุปฺปทาตาติ สุฏฺฐุ กตํ ตยา, ตํ ปชหนฺเตน กติปาเหเนว เต มหนฺตํ อนตฺถํ กเรยฺยาติ เอวํ ภินฺนานํ ปุน อสํสนฺทนาย อนุปฺปทาตา อุปตฺถมฺเภตา การณํ ทสฺเสตาติ อตฺโถ. วคฺโค อาราโม อภิรติฏฺฐานมสฺสาติ วคฺคาราโม. วคฺครโตติ วคฺเคสุ รโต. วคฺเค ทิสฺวา วา สุตฺวา วา นนฺทตีติ วคฺคนนฺที. วคฺคกรณึ วาจนฺติ ยา วาจา สมคฺเคปิ สตฺเต วคฺเค กโรติ ภินฺทติ, ตํ กลหการณํ วาจํ ภาสิตา โหติ.

Imesaṃ bhedāyāti là để chia rẽ những người mà mình đã nghe từ đây. Amūsaṃ bhedāyāti là để chia rẽ những người mà mình đã nghe từ kia. Như vậy, là người gây chia rẽ những người đang hòa hợp, hoặc là người gây chia rẽ hai người bạn đang hòa hợp. Bhinnānaṃ vā anuppadātāti có nghĩa là người tiếp tục cung cấp (lời nói) cho những người đã bị chia rẽ, với ý nghĩa là người củng cố, người chỉ ra lý do để họ không hòa giải lại, như nói: ‘Bạn làm tốt lắm khi từ bỏ người đó, chỉ vài ngày nữa thôi là nó đã gây hại lớn cho bạn rồi’. Vaggo ārāmo abhiratiṭṭhānamassāti là vaggārāmo (người lấy bè phái làm khu vườn, làm nơi vui thích, làm chỗ đứng). Vaggaratoti là người thích thú trong bè phái. Vagge disvā vā sutvā vā nandatīti là vagganandī (người vui mừng khi thấy hoặc nghe về bè phái). Vaggakaraṇiṃ vācanti là người nói lời gây chia rẽ, tức là lời nói làm cho chúng sanh dù đang hòa hợp cũng trở nên chia rẽ, tan rã; người ấy nói lời nói là nguyên nhân của sự cãi vã.

อณฺฑกาติ ยถา สโทเส รุกฺเข อณฺฑกานิ อุฏฺฐหนฺติ, เอวํ สโทสตาย ขุํสนาวมฺภนาทิวจเนหิ อณฺฑกา ชาตา. กกฺกสาติ ปูติกา. ยถา นาม ปูติกรุกฺโข กกฺกโส โหติ ปคฺฆริตจุณฺโณ, เอวํ กกฺกสา โหติ, โสตํ ฆํสมานา วิย ปวิสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘กกฺกสา’’ติ. ปรกฏุกาติ ปเรสํ กฏุกา อมนาปา โทสชนนี. ปราภิสชฺชนีติ กุฏิลกณฺฏกสาขา วิย มมฺเมสุ วิชฺฌิตฺวา ปเรสํ อภิสชฺชนี คนฺตุกามานมฺปิ คนฺตุํ อทตฺวา ลคฺคนการี. โกธสามนฺตาติ โกธสฺส อาสนฺนา. อสมาธิสํวตฺตนิกาติ อปฺปนาสมาธิสฺส วา อุปจารสมาธิสฺส วา อสํวตฺตนิกา. อิติ สพฺพาเนว ตานิ สโทสวาจาย เววจนานิ.

Aṇḍakāti là như những khối u nổi lên trên một cây có khuyết tật, cũng vậy, do có lỗi lầm mà những lời nói như khối u được sinh ra từ những lời mắng nhiếc, chê bai, v.v. Kakkasāti là thối rữa. Giống như một cây gỗ mục thì thô ráp, có bột vụn rơi ra, cũng vậy, lời nói trở nên thô ráp, nó đi vào tai như thể đang cọ xát. Do đó được gọi là ‘kakkasā’ (thô ráp). Parakaṭukāti là cay độc đối với người khác, không vừa ý, gây ra sân hận. Parābhisajjanīti là giống như một cành gai cong queo, đâm vào những chỗ hiểm yếu và bám dính vào người khác, không cho đi ngay cả những người muốn đi, gây ra sự dính mắc. Kodhasāmantāti là gần với sự tức giận. Asamādhisaṃvattanikāti là không dẫn đến định, dù là cận hành định hay an chỉ định. Như vậy, tất cả những từ đó đều là từ đồng nghĩa của lời nói có lỗi lầm.

อกาลวาทีติ อกาเลน วตฺตา. อภูตวาทีติ ยํ นตฺถิ, ตสฺส วตฺตา. อนตฺถวาทีติ อการณนิสฺสิตํ วตฺตา. อธมฺมวาทีติ อสภาวํ วตฺตา[Pg.232]. อวินยวาทีติ อสํวรวินยปฏิสํยุตฺตสฺส วตฺตา. อนิธานวติ วาจนฺติ หทยมญฺชูสายํ นิเธตุํ อยุตฺตํ วาจํ ภาสิตา โหติ. อกาเลนาติ วตฺตพฺพกาลสฺส ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา อยุตฺตกาเล วตฺตา โหติ. อนปเทสนฺติ สุตฺตาปเทสวิรหิตํ. อปริยนฺตวตินฺติ อปริจฺเฉทํ, สุตฺตํ วา ชาตกํ วา นิกฺขิปิตฺวา ตสฺส อุปลพฺภํ วา อุปมํ วา วตฺถุํ วา อาหริตฺวา พาหิรกถํเยว กเถติ. นิกฺขิตฺตํ นิกฺขิตฺตเมว โหติ. ‘‘สุตฺตํ นุ โข กเถติ ชาตกํ นุ โข, นสฺส อนฺตํ วา โกฏึ วา ปสฺสามา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. ยถา วฏรุกฺขสาขานํ คตคตฏฺฐาเน ปาโรหา โอตรนฺติ, โอติณฺโณติณฺณฏฺฐาเน สมฺปชฺชิตฺวา ปุน วฑฺฒนฺติเยว. เอวํ อฑฺฒโยชนมฺปิ โยชนมฺปิ คจฺฉนฺติเยว, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต ปน มูลรุกฺโข วินสฺสติ, ปเวณิชาตกาว ติฏฺฐนฺติ. เอวมยมฺปิ นิคฺโรธธมฺมกถิโก นาม โหติ; นิกฺขิตฺตํ นิกฺขิตฺตมตฺตเมว กตฺวา ปสฺเสเนว ปริหรนฺโต คจฺฉติ. โย ปน พหุมฺปิ ภณนฺโต เอตทตฺถมิทํ วุตฺตนฺติ อาหริตฺวา ชานาเปตุํ สกฺโกติ, ตสฺส กเถตุํ วฏฺฏติ. อนตฺถสํหิตนฺติ น อตฺถนิสฺสิตํ.

Akālavādīti (người nói phi thời) là người nói không đúng lúc. Abhūtavādīti (người nói điều không thật) là người nói về điều không có. Anatthavādīti (người nói điều vô ích) là người nói điều không liên quan đến nguyên nhân. Adhammavādīti (người nói phi pháp) là người nói điều không đúng với bản chất. Avinayavādīti (người nói phi luật) là người nói điều không liên quan đến luật thu thúc. Anidhānavatiṃ vācaṃ (lời nói không đáng lưu giữ) là lời nói không thích hợp để cất giữ trong rương tâm. Akālena (không đúng lúc) là nói trước hoặc sau thời điểm nên nói, hoặc nói vào lúc không thích hợp. Anapadesaṃ (không có dẫn chứng) là không có sự chỉ dẫn từ kinh điển. Apariyantavatiṃ (không có giới hạn) là không có sự phân định; sau khi nêu lên một bài kinh hay một câu chuyện bổn sanh, vị ấy lại đưa ra một điều có thể đạt được, một ví dụ, hay một câu chuyện khác, rồi chỉ nói chuyện bên ngoài. Đề tài đã nêu ra chỉ là nêu ra mà thôi. Vị ấy đi đến chỗ bị nói rằng: "Vị này đang thuyết kinh hay đang kể chuyện bổn sanh? Chúng ta không thấy được phần cuối hay phần đầu của nó". Giống như các rễ của cây đa mọc xuống ở bất cứ nơi nào cành cây vươn tới, và ở nơi nào chúng mọc xuống, chúng lại phát triển và tiếp tục lớn lên. Cứ như thế, chúng có thể lan đi nửa do-tuần hay một do-tuần; dần dần, cây gốc bị hủy hoại, chỉ còn lại những cây con nối tiếp. Vị pháp sư này cũng vậy, được gọi là pháp sư cây đa; sau khi nêu ra đề tài chỉ để đó, vị ấy tiếp tục đi lang thang với những lời bên lề. Nhưng vị nào, dù nói nhiều, có thể dẫn chứng "điều này được nói với ý nghĩa này" và làm cho người khác hiểu, vị ấy được phép nói. Anatthasaṃhitaṃ (không liên hệ đến lợi ích) là không dựa vào lợi ích.

อภิชฺฌาตา โหตีติ อภิชฺฌาย โอโลเกตา โหติ. อโห วตาติ ปตฺถนตฺเถ นิปาโต. อภิชฺฌาย โอโลกิตมตฺตเกน เจตฺถ กมฺมปถเภโท น โหติ. ยทา ปน, ‘‘อโห วติทํ มม สนฺตกํ อสฺส, อหเมตฺถ วสํ วตฺเตยฺย’’นฺติ อตฺตโน ปริณาเมติ, ตทา กมฺมปถเภโท โหติ, อยมิธ อธิปฺเปโต.

Abhijjhātā hoti (là người tham lam) là người nhìn với lòng tham. Aho vata là một tiểu từ có nghĩa là mong muốn. Chỉ nhìn với lòng tham thì ở đây chưa tạo thành sự khác biệt của nghiệp đạo. Nhưng khi người ấy hướng về mình rằng: "Ôi, mong sao vật này là của ta! Ôi, mong sao ta có thể làm chủ nó!", lúc đó mới tạo thành sự khác biệt của nghiệp đạo. Đây là ý nghĩa được nhắm đến ở đây.

พฺยาปนฺนจิตฺโตติ วิปนฺนจิตฺโต ปูติภูตจิตฺโต. ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโปติ โทเสน ทุฏฺฐจิตฺตสงฺกปฺโป. หญฺญนฺตูติ ฆาติยนฺตู. วชฺฌนฺตูติ วธํ ปาปุณนฺตุ. มา วา อเหสุนฺติ กิญฺจิปิ มา อเหสุํ. อิธาปิ โกปมตฺตเกน กมฺมปถเภโท น โหติ. หญฺญนฺตูติอาทิจินฺตเนเนว โหติ, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ.

Byāpannacitto (tâm có sân) là tâm bị hư hoại, tâm trở nên thối rữa. Paduṭṭhamanasaṅkappo (tư duy ý niệm bị ô nhiễm) là tư duy ý niệm bị ô nhiễm bởi sân hận. Haññantū (mong chúng bị hại) là mong chúng bị hủy diệt. Vajjhantū (mong chúng bị giết) là mong chúng phải chịu cái chết. Mā vā ahesuṃ (mong chúng không tồn tại) là mong chúng không có được bất cứ điều gì. Ở đây cũng vậy, chỉ nổi giận thì chưa tạo thành sự khác biệt của nghiệp đạo. Chỉ khi có suy nghĩ "mong chúng bị hại" v.v... mới tạo thành (sự khác biệt của nghiệp đạo), do đó mới nói như vậy.

มิจฺฉาทิฏฺฐิโกติ อกุสลทสฺสโน. วิปรีตทสฺสโนติ วิปลฺลตฺถทสฺสโน. นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธาย วทติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหายาโค. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร อธิปฺเปโต, ตมฺปิ อุภยํ ผลาภาวเมว [Pg.233] สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ สุกตทุกฺกฏานํ, กุสลากุสลานนฺติ อตฺโถ. ผลํ วิปาโกติ ยํ ผลนฺติ วา วิปาโกติ วา วุจฺจติ, ตํ นตฺถีติ วทติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถิ. นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ โลเก ฐิตสฺสปิ ปรโลโก นตฺถิ, สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาววเสน วทติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวิตฺวา อุปปชฺชนกสตฺตา นาม นตฺถีติ วทติ. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย สยํ ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปเวเทนฺติ, เต นตฺถีติ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ อภาวํ ทีเปติ, เอตฺตาวตา ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ กถิตา โหติ.

Micchādiṭṭhiko (người có tà kiến) là người có cái thấy bất thiện. Viparītadassano (cái thấy sai lệch) là cái thấy điên đảo. Natthi dinnaṃ (không có quả của bố thí) là nói về sự không có quả của việc đã cho. Yiṭṭhaṃ (tế lễ) được gọi là đại hy sinh. Hutaṃ (cúng dường) có nghĩa là sự tôn trọng dành cho khách; cả hai điều này cũng bị bác bỏ vì cho rằng không có quả. Sukatadukkaṭānaṃ (của các hành vi thiện và ác) có nghĩa là của các nghiệp thiện và bất thiện. Phalaṃ vipāko (quả và dị thục) là nói rằng cái được gọi là quả hay dị thục thì không có. Natthi ayaṃ loko (không có đời này) nghĩa là đối với người ở đời sau thì không có đời này. Natthi paro loko (không có đời sau) nghĩa là đối với người ở đời này cũng không có đời sau; điều này cho thấy rằng tất cả chúng sanh đều bị đoạn diệt ngay tại nơi họ tồn tại. Natthi mātā natthi pitā (không có mẹ, không có cha) là nói về sự không có quả của hành vi đúng đắn và sai trái đối với họ. Natthi sattā opapātikā (không có chúng sanh hóa sanh) là nói rằng không có chúng sanh nào sau khi chết lại tái sanh. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedenti (những người tự mình chứng ngộ bằng thắng trí rồi tuyên bố) nghĩa là những người tự mình trực nhận đời này và đời sau bằng trí tuệ siêu việt rồi tuyên bố, những người như vậy không có; điều này chỉ ra sự không tồn tại của các vị Phật Toàn Giác. Đến đây, tà kiến mười sự đã được nói đến.

๔๔๑. ปาณาติปาตํ ปหายาติอาทโย สตฺต กมฺมปถา จูฬหตฺถิปเท วิตฺถาริตา. อนภิชฺฌาทโย อุตฺตานตฺถาเยว.

441. Bảy nghiệp đạo bắt đầu bằng Pāṇātipātaṃ pahāya (từ bỏ sát sanh) đã được giải thích chi tiết trong kinh Cūḷahatthipadopama. Vô tham, v.v... có ý nghĩa rõ ràng.

๔๔๒. สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺยนฺติ สหภาวํ อุปคจฺเฉยฺยํ. พฺรหฺมกายิกานํ เทวานนฺติ ปฐมชฺฌานภูมิเทวานํ. อาภานํ เทวานนฺติ อาภา นาม วิสุํ นตฺถิ, ปริตฺตาภอปฺปมาณาภอาภสฺสรานเมตํ อธิวจนํ. ปริตฺตาภานนฺติอาทิ ปน เอกโต อคฺคเหตฺวา เตสํเยว เภทโต คหณํ. ปริตฺตสุภานนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ ภควา อาสวกฺขยํ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐเปสิ.

442. Sahabyataṃ upapajjeyyaṃ (mong được sanh làm bạn đồng hành) là mong được đạt đến trạng thái đồng hành. Brahmakāyikānaṃ devānaṃ (của các vị trời Phạm Chúng Thiên) là của các vị trời ở cõi Sơ thiền. Ābhānaṃ devānaṃ (của các vị trời Quang Thiên) - không có vị trời nào riêng biệt tên là Ābhā (Quang); đây là tên gọi chung cho các vị trời ở cõi Thiểu Quang, Vô Lượng Quang và Quang Âm. Còn (các từ) như Parittābhānaṃ (của các vị trời Thiểu Quang) là cách nói riêng biệt về từng vị trời ấy, không gộp chung lại. Trong các từ như Parittasubhānaṃ (của các vị trời Thiểu Tịnh) cũng theo phương pháp tương tự. Như vậy, Đức Thế Tôn, sau khi chỉ ra sự đoạn tận các lậu hoặc, đã kết thúc bài pháp với đỉnh cao là quả A-la-hán.

อิธ ฐตฺวา ปน เทวโลกา สมาเนตพฺพา. ติสฺสนฺนํ ตาว ฌานภูมีนํ วเสน นว พฺรหฺมโลกา, ปญฺจ สุทฺธาวาสา จตูหิ อารูเปหิ สทฺธึ นวาติ อฏฺฐารส, เวหปฺผเลหิ สทฺธึ เอกูนวีสติ, เต อสญฺญํ ปกฺขิปิตฺวา วีสติ พฺรหฺมโลกา โหนฺติ, เอวํ ฉหิ กามาวจเรหิ สทฺธึ ฉพฺพีสติ เทวโลกา นาม. เตสํ สพฺเพสมฺปิ ภควตา ทสกุสลกมฺมปเถหิ นิพฺพตฺติ ทสฺสิตา.

Đứng ở đây, các cõi trời nên được gộp lại. Trước hết, theo ba cõi thiền, có chín cõi Phạm thiên; năm cõi Tịnh Cư cùng với bốn cõi Vô Sắc là chín, (tổng cộng) là mười tám; cùng với cõi Quảng Quả là mười chín; thêm cõi Vô Tưởng vào đó, thành hai mươi cõi Phạm thiên. Như vậy, cùng với sáu cõi trời Dục giới, có hai mươi sáu cõi trời. Đức Thế Tôn đã chỉ ra sự tái sanh vào tất cả các cõi ấy là nhờ mười thiện nghiệp đạo.

ตตฺถ ฉสุ ตาว กามาวจเรสุ ติณฺณํ สุจริตานํ วิปาเกเนว นิพฺพตฺติ โหติ. อุปริเทวโลกานํ ปน อิเม กมฺมปถา อุปนิสฺสยวเสน กถิตา[Pg.234]. ทส กุสลกมฺมปถา หิ สีลํ, สีลวโต จ กสิณปริกมฺมํ อิชฺฌตีติ. สีเล ปติฏฺฐาย กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺตติ; ทุติยาทีนิ ภาเวตฺวา ทุติยชฺฌานภูมิอาทีสุ นิพฺพตฺตติ; รูปาวจรชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนาคามิผเล ปติฏฺฐิโต ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺตติ; รูปาวจรชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา อรูปาวจรสมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา จตูสุ อรูเปสุ นิพฺพตฺตติ; รูปารูปชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อสญฺญภโว ปน พาหิรกานํ ตาปสปริพฺพาชกานํ อาจิณฺโณติ อิธ น นิทฺทิฏฺโฐ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

Ở đây, trước tiên trong sáu cõi trời Dục giới, sự tái sanh chỉ do quả của ba thiện hạnh. Còn đối với các cõi trời ở trên, các con đường nghiệp này được nói đến theo phương diện làm duyên trợ sanh. Mười thiện nghiệp đạo là giới, và đối với người có giới thì việc chuẩn bị kasina được thành tựu. Sau khi an trú trong giới, thực hiện việc chuẩn bị kasina, làm phát sanh sơ thiền, vị ấy tái sanh vào cõi sơ thiền; sau khi tu tập các thiền thứ hai v.v..., vị ấy tái sanh vào các cõi nhị thiền v.v...; sau khi lấy thiền Sắc giới làm nền tảng, phát triển tuệ quán, an trú trong quả Bất lai, vị ấy tái sanh vào năm cõi Tịnh cư; sau khi lấy thiền Sắc giới làm nền tảng, làm phát sanh các định Vô sắc, vị ấy tái sanh vào bốn cõi Vô sắc; sau khi lấy thiền Sắc và Vô sắc làm nền tảng, phát triển tuệ quán, vị ấy đạt đến A-la-hán. Còn cõi Vô tưởng là nơi thường lui tới của các đạo sĩ và du sĩ ngoại đạo nên không được chỉ ra ở đây. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

สาเลยฺยกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Sāleyyaka đã hoàn tất.

๒. เวรญฺชกสุตฺตวณฺณนา

2. Chú giải kinh Verañjaka

๔๔๔. เอวํ เม สุตนฺติ เวรญฺชกสุตฺตํ. ตตฺถ เวรญฺชกาติ เวรญฺชวาสิโน. เกนจิเทว กรณีเยนาติ เกนจิเทว อนิยมิตกิจฺเจน. เสสํ สพฺพํ ปุริมสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เกวลญฺหิ อิธ อธมฺมจารี วิสมจารีติ เอวํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตา. ปุริมสุตฺเต ธมฺมาธิฏฺฐานาติ อยํ วิเสโส. เสสํ ตาทิสเมวาติ.

444. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là kinh Verañjaka. Ở đây, ‘Verañjakā’ là những người sống ở Verañja. ‘Kenacideva karaṇīyena’ là do một công việc không xác định nào đó. Phần còn lại tất cả nên được hiểu theo cách đã nói trong kinh trước. Chỉ là ở đây, bài thuyết giảng được thực hiện với sự nhấn mạnh vào cá nhân, như là ‘người thực hành phi pháp, người thực hành tà vạy’. Trong kinh trước, bài thuyết giảng nhấn mạnh vào pháp. Đây là sự khác biệt. Phần còn lại cũng tương tự như vậy.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

เวรญฺชกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Verañjaka đã hoàn tất.

๓. มหาเวทลฺลสุตฺตวณฺณนา

3. Chú giải kinh Đại Vedalla

๔๔๙. เอวํ เม สุตนฺติ มหาเวทลฺลสุตฺตํ. ตตฺถ อายสฺมาติ สคารวสปฺปติสฺสวจนเมตํ. มหาโกฏฺฐิโกติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต. ทุปฺปญฺโญ ทุปฺปญฺโญติ เอตฺถ ปญฺญาย ทุฏฺฐํ นาม นตฺถิ, อปฺปญฺโญ นิปฺปญฺโญติ อตฺโถ. กิตฺตาวตา นุ โขติ การณปริจฺเฉทปุจฺฉา, กิตฺตเกน นุ โข เอวํ วุจฺจตีติ [Pg.235] อตฺโถ. ปุจฺฉา จ นาเมสา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา, อนุมติปุจฺฉา, กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ ปญฺจวิธา โหติ. ตาสมิทํ นานากรณํ –

449. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là kinh Đại Vedalla. Ở đây, ‘āyasmā’ là một từ thể hiện sự kính trọng và vâng lời. ‘Mahākoṭṭhiko’ là tên của vị trưởng lão ấy. ‘Paṭisallānā vuṭṭhito’ là đã xuất khỏi thiền quả. Trong câu ‘duppañño duppañño’, không có cái gọi là trí tuệ xấu, ý nghĩa là không có trí tuệ, thiếu trí tuệ. ‘Kittāvatā nu kho’ là câu hỏi về sự phân định nguyên nhân, ý nghĩa là ‘do mức độ nào mà được nói như vậy?’. Câu hỏi này có năm loại: câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy, câu hỏi đối chiếu điều đã thấy, câu hỏi cắt đứt sự nghi ngờ, câu hỏi xin sự đồng thuận, và câu hỏi vì muốn nói. Đây là sự phân biệt của chúng –

กตมา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตํ โหติ อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ, ตสฺส ญาณาย ทสฺสนาย ตุลนาย ตีรณาย วิภูตาย วิภาวนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา.

Thế nào là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy? Theo tự nhiên, đặc tính là chưa được biết, chưa được thấy, chưa được cân nhắc, chưa được xem xét, chưa được làm cho rõ ràng, chưa được làm cho hiển nhiên; người ấy đặt câu hỏi để biết, để thấy, để cân nhắc, để xem xét, để làm cho rõ ràng, để làm cho hiển nhiên về đặc tính ấy. Đây là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy.

กตมา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ ตุลิตํ ตีริตํ วิภูตํ วิภาวิตํ, อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา.

Thế nào là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy? Theo tự nhiên, đặc tính đã được biết, đã được thấy, đã được cân nhắc, đã được xem xét, đã được làm cho rõ ràng, đã được làm cho hiển nhiên; người ấy đặt câu hỏi để đối chiếu với các bậc hiền trí khác. Đây là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy.

กตมา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา? ปกติยา สํสยปกฺขนฺโท โหติ วิมติปกฺขนฺโท, ทฺเวฬฺหกชาโต, ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ, โส วิมติจฺเฉทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา (มหานิ. ๑๕๐; จูฬนิ. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๒).

Thế nào là câu hỏi cắt đứt sự nghi ngờ? Theo tự nhiên, người ấy có khuynh hướng hoài nghi, có khuynh hướng phân vân, trở nên do dự: ‘Có phải như vậy không? Không phải như vậy chăng? Là cái gì vậy? Là như thế nào vậy?’, vị ấy đặt câu hỏi để cắt đứt sự nghi ngờ. Đây là câu hỏi cắt đứt sự nghi ngờ.

‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ? อนิจฺจํ, ภนฺเต’’ติ (มหาว. ๒๑) เอวรูปา อนุมตึ คเหตฺวา ธมฺมเทสนากาเล ปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา นาม.

Câu hỏi như là: ‘Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, sắc là thường hay vô thường? Bạch Thế Tôn, là vô thường’ là loại câu hỏi được đặt ra vào lúc thuyết pháp sau khi đã nhận được sự đồng thuận, được gọi là câu hỏi xin sự đồng thuận.

‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, สติปฏฺฐานา, กตเม จตฺตาโร’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๙๐) เอวรูปา ภิกฺขุสงฺฆํ สยเมว ปุจฺฉิตฺวา สยเมว วิสฺสชฺเชตุกามสฺส ปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา นาม. ตาสุ อิธ ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา อธิปฺเปตา.

Câu hỏi như là: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn niệm xứ này. Thế nào là bốn?’ là loại câu hỏi của người muốn tự mình trả lời sau khi đã tự mình hỏi Tăng chúng, được gọi là câu hỏi vì muốn nói. Trong số đó, ở đây câu hỏi được ngụ ý là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy.

เถโร หิ อตฺตโน ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สยเมว ปญฺหํ สมุฏฺฐเปตฺวา สยํ วินิจฺฉินนฺโต อิทํ สุตฺตํ อาทิโต ปฏฺฐาย มตฺถกํ ปาเปสิ. เอกจฺโจ หิ ปญฺหํ สมุฏฺฐาเปตุํเยว สกฺโกติ น นิจฺเฉตุํ; เอกจฺโจ นิจฺเฉตุํ สกฺโกติ น สมุฏฺฐาเปตุํ; เอกจฺโจ อุภยมฺปิ น สกฺโกติ; เอกจฺโจ อุภยมฺปิ สกฺโกติ. เตสุ เถโร อุภยมฺปิ สกฺโกติเยว. กสฺมา? มหาปญฺญตาย. มหาปญฺญํ นิสฺสาย หิ อิมสฺมึ สาสเน สาริปุตฺตตฺเถโร, มหากจฺจานตฺเถโร, ปุณฺณตฺเถโร, กุมารกสฺสปตฺเถโร, อานนฺทตฺเถโร, อยเมว อายสฺมาติ สมฺพหุลา เถรา วิเสสฏฺฐานํ อธิคตา. น หิ สกฺกา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา [Pg.236] สาวกปารมีญาณสฺส มตฺถกํ ปาปุณิตุํ, มหาปญฺเญน ปน สกฺกาติ มหาปญฺญตาย สาริปุตฺตตฺเถโร ตํ ฐานํ อธิคโต. ปญฺญาย หิ เถเรน สทิโส นตฺถิ. เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๙).

Vị trưởng lão, sau khi ngồi ở nơi nghỉ ban ngày của mình, đã tự mình nêu lên câu hỏi và tự mình giải quyết, đưa kinh này từ đầu đến cuối. Có người chỉ có thể nêu lên câu hỏi mà không thể giải quyết; có người có thể giải quyết mà không thể nêu lên câu hỏi; có người không thể làm cả hai; có người có thể làm cả hai. Trong số đó, vị trưởng lão có thể làm cả hai. Tại sao? Vì có trí tuệ lớn. Do nương vào trí tuệ lớn mà trong giáo pháp này, nhiều vị trưởng lão như trưởng lão Sāriputta, trưởng lão Mahākaccāna, trưởng lão Puṇṇa, trưởng lão Kumārakassapa, trưởng lão Ānanda, và chính vị tôn giả này đã đạt được địa vị đặc biệt. Không thể nào một Tỳ khưu có trí tuệ tầm thường, bất kể thế nào, lại có thể đạt đến đỉnh cao của trí tuệ Thinh văn ba-la-mật, nhưng người có trí tuệ lớn thì có thể. Do có trí tuệ lớn mà trưởng lão Sāriputta đã đạt được địa vị ấy. Về trí tuệ, không ai sánh bằng vị trưởng lão. Do đó, Đức Thế Tôn đã đặt ngài vào vị trí tối thượng: ‘Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta, những người có trí tuệ lớn, Sāriputta là bậc nhất’.

ตถา น สกฺกา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา สมาเนตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชตุํ, มหาปญฺเญน ปน สกฺกาติ มหาปญฺญตาย มหากจฺจานตฺเถโร ตตฺถ ปฏิพโล ชาโต, เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชนฺตานํ ยทิทํ มหากจฺจาโน’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๗).

Tương tự như vậy, vị tỳ khưu có trí tuệ nhỏ nhoi, tầm thường không thể nào phân tích rộng rãi ý nghĩa của lời dạy được đức Thế Tôn thuyết một cách tóm tắt, sau khi đã đối chiếu và so sánh với Toàn Giác Trí. Tuy nhiên, vị có đại trí tuệ thì có thể. Do có đại trí tuệ nên trưởng lão Mahākaccāna đã có khả năng ở lĩnh vực ấy. Chính vì thế, đức Thế Tôn đã đặt ngài vào địa vị tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong hàng đệ tử tỳ khưu của ta, người có khả năng phân tích rộng rãi ý nghĩa của lời dạy được thuyết một cách tóm tắt, tối thắng là Mahākaccāna.”

ตถา น สกฺกา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา ธมฺมกถํ กเถนฺเตน ทส กถาวตฺถูนิ อาหริตฺวา สตฺต วิสุทฺธิโย วิภชนฺเตน ธมฺมกถํ กเถตุํ, มหาปญฺเญน ปน สกฺกาติ มหาปญฺญตาย ปุณฺณตฺเถโร จตุปริสมชฺเฌ อลงฺกตธมฺมาสเน จิตฺตพีชนึ คเหตฺวา นิสินฺโน ลีฬายนฺโต ปุณฺณจนฺโท วิย ธมฺมํ กเถสิ. เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๖).

Tương tự như vậy, vị tỳ khưu có trí tuệ nhỏ nhoi, tầm thường không thể nào thuyết pháp bằng cách nêu lên mười đề tài câu chuyện và phân tích bảy thanh tịnh. Tuy nhiên, vị có đại trí tuệ thì có thể. Do có đại trí tuệ nên trưởng lão Puṇṇa, giữa bốn chúng, ngồi trên pháp tọa được trang hoàng, tay cầm chiếc quạt sặc sỡ, với phong thái ung dung như vầng trăng tròn, đã thuyết pháp. Chính vì thế, đức Thế Tôn đã đặt ngài vào địa vị tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong hàng đệ tử tỳ khưu của ta, những vị thuyết pháp, tối thắng là Puṇṇa Mantāṇiputta.”

ตถา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ธมฺมํ กเถนฺโต อิโต วา เอตฺโต วา อนุกฺกมิตฺวา ยฏฺฐิโกฏึ คเหตฺวา อนฺโธ วิย, เอกปทิกํ ทณฺฑกเสตุํ อารุฬฺโห วิย จ คจฺฉติ. มหาปญฺโญ ปน จตุปฺปทิกํ คาถํ นิกฺขิปิตฺวา อุปมา จ การณานิ จ อาหริตฺวา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ คเหตฺวา เหฏฺฐุปริยํ กโรนฺโต กเถสิ. มหาปญฺญตาย ปน กุมารกสฺสปตฺเถโร จตุปฺปทิกํ คาถํ นิกฺขิปิตฺวา อุปมา จ การณานิ จ อาหริตฺวา เตหิ สทฺธึ โยเชนฺโต ชาตสฺสเร ปญฺจวณฺณานิ กุสุมานิ ผุลฺลาเปนฺโต วิย สิเนรุมตฺถเก วฏฺฏิสหสฺสํ เตลปทีปํ ชาเลนฺโต วิย เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ เหฏฺฐุปริยํ กโรนฺโต [Pg.237] กเถสิ. เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ จิตฺตกถิกานํ ยทิทํ กุมารกสฺสโป’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๗).

Tương tự như vậy, vị tỳ khưu có trí tuệ nhỏ nhoi, tầm thường, khi thuyết pháp, tiến tới một cách tuần tự mà không đi chệch hướng, giống như người mù cầm đầu gậy, hay như người bước lên cây cầu độc mộc. Còn vị có đại trí tuệ thì thuyết pháp bằng cách đặt ra một bài kệ bốn câu, rồi đưa ra các ví dụ và lý do, lấy lời Phật dạy trong Tam Tạng mà phân tích xuôi ngược. Do có đại trí tuệ, trưởng lão Kumārakassapa đã thuyết pháp bằng cách đặt ra một bài kệ bốn câu, rồi đưa ra các ví dụ và lý do, kết hợp chúng lại, giống như làm cho những đóa hoa năm màu nở rộ trong hồ sen tự nhiên, hay như thắp sáng ngàn ngọn đèn dầu trên đỉnh núi Sineru, lấy lời Phật dạy trong Tam Tạng mà phân tích xuôi ngược. Chính vì thế, đức Thế Tôn đã đặt ngài vào địa vị tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong hàng đệ tử tỳ khưu của ta, những vị có bài pháp thoại đặc sắc, tối thắng là Kumārakassapa.”

ตถา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ จตูหิ มาเสหิ จตุปฺปทิกมฺปิ คาถํ คเหตุํ น สกฺโกติ. มหาปญฺโญ ปน เอกปเท ฐตฺวา ปทสตมฺปิ ปทสหสฺสมฺปิ คณฺหาติ. อานนฺทตฺเถโร ปน มหาปญฺญตาย เอกปทุทฺธาเร ฐตฺวา สกึเยว สุตฺวา ปุน อปุจฺฉนฺโต สฏฺฐิ ปทสหสฺสานิ ปนฺนรส คาถาสหสฺสานิ วลฺลิยา ปุปฺผานิ อากฑฺฒิตฺวา คณฺหนฺโต วิย เอกปฺปหาเรเนว คณฺหาติ. คหิตคหิตํ ปาสาเณ ขตเลขา วิย, สุวณฺณฆเฏ ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย จ คหิตากาเรเนว ติฏฺฐติ. เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ คติมนฺตานํ ยทิทํ อานนฺโท, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, พหุสฺสุตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓).

Tương tự như vậy, vị tỳ khưu có trí tuệ nhỏ nhoi, tầm thường, trong bốn tháng cũng không thể học thuộc một bài kệ bốn câu. Còn vị có đại trí tuệ, trong khoảng thời gian một bước chân, có thể học thuộc một trăm từ hay một ngàn từ. Do có đại trí tuệ, trưởng lão Ānanda, trong khoảng thời gian nhấc một bước chân, chỉ nghe một lần, không cần hỏi lại, đã có thể tiếp thu sáu mươi ngàn từ, mười lăm ngàn bài kệ, chỉ trong một lần, giống như người ta kéo và hái những đóa hoa trên dây leo. Những gì ngài đã học thuộc đều được ghi nhớ y nguyên, giống như dòng chữ được khắc trên đá, hay như mỡ sư tử được đổ vào bình vàng. Chính vì thế, đức Thế Tôn đã đặt ngài vào địa vị tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong hàng đệ tử tỳ khưu của ta, những vị có trí tuệ, tối thắng là Ānanda; những vị có chánh niệm, có sự kiên trì, đa văn, và là thị giả, tối thắng là Ānanda.”

น หิ สกฺกา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา จตุปฏิสมฺภิทาปเภทสฺส มตฺถกํ ปาปุณิตุํ. มหาปญฺเญน ปน สกฺกาติ มหาปญฺญตาย มหาโกฏฺฐิตตฺเถโร อธิคมปริปุจฺฉาสวนปุพฺพโยคานํ วเสน อนนฺตนยุสฺสทํ ปฏิสมฺภิทาปเภทํ ปตฺโต. เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ปฏิสมฺภิทาปตฺตานํ ยทิทํ มหาโกฏฺฐิโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๘).

Thật vậy, vị tỳ khưu có trí tuệ nhỏ nhoi, tầm thường không thể nào đạt đến đỉnh cao của sự phân tích Tứ Tuệ Phân Tích. Tuy nhiên, vị có đại trí tuệ thì có thể. Do có đại trí tuệ, trưởng lão Mahākoṭṭhita, nhờ vào sự chứng đắc, sự thẩm vấn, sự lắng nghe, và sự nỗ lực trong quá khứ, đã đạt đến sự phân tích Tuệ Phân Tích vô hạn và sâu rộng. Chính vì thế, đức Thế Tôn đã đặt ngài vào địa vị tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong hàng đệ tử tỳ khưu của ta, những vị đã chứng đắc Tuệ Phân Tích, tối thắng là Mahākoṭṭhita.”

อิติ เถโร มหาปญฺญตาย ปญฺหํ สมุฏฺฐาเปตุมฺปิ นิจฺเฉตุมฺปีติ อุภยมฺปิ สกฺโกติ. โส ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สยเมว สพฺพปญฺเห สมุฏฺฐเปตฺวา สยํ วินิจฺฉินนฺโต อิทํ สุตฺตํ อาทิโต ปฏฺฐาย มตฺถกํ ปาเปตฺวา, ‘‘โสภนา วต อยํ ธมฺมเทสนา, เชฏฺฐภาติเกน นํ ธมฺมเสนาปตินา สทฺธึ สํสนฺทิสฺสามิ, ตโต อยํ ทฺวินฺนมฺปิ อมฺหากํ เอกมติยา เอกชฺฌาสเยน จ ฐปิตา อติครุกา ภวิสฺสติ ปาสาณจฺฉตฺตสทิสา, จตุโรฆนิตฺถรณตฺถิกานํ ติตฺเถ ฐปิตนาวา วิย, มคฺคคมนตฺถิกานํ สหสฺสยุตฺตอาชญฺญรโถ วิย พหุปการา ภวิสฺสตี’’ติ ทิฏฺฐสํสนฺทนตฺถํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตาสุ อิธ ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา อธิปฺเปตา’’ติ.

Như vậy, do có đại trí tuệ, vị trưởng lão có khả năng cả hai việc: nêu lên vấn đề và giải quyết vấn đề. Vị ấy, sau khi ngồi tại nơi nghỉ ban ngày, đã tự mình nêu lên tất cả các vấn đề, tự mình giải quyết, và đưa bài kinh này đến chỗ hoàn tất từ đầu đến cuối, rồi suy nghĩ: “Ồ, bài pháp thoại này thật tuyệt vời! Ta sẽ đối chiếu nó với vị huynh trưởng, Pháp Tướng quân. Khi đó, bài pháp thoại này, được cả hai chúng ta xác lập với cùng một quan điểm và cùng một ý hướng, sẽ trở nên vô cùng quan trọng, giống như một chiếc lọng bằng đá; sẽ rất hữu ích, giống như chiếc thuyền được đặt ở bến cho những ai muốn vượt qua bốn dòng bộc lưu, hay như cỗ xe ngựa thuần chủng được thắng ngàn con cho những ai muốn đi trên đường.” Vì mục đích đối chiếu sở kiến, ngài đã hỏi vấn đề. Do đó, đã được nói rằng: “Trong số các loại câu hỏi ấy, ở đây muốn nói đến câu hỏi nhằm đối chiếu sở kiến.”

นปฺปชานาตีติ [Pg.238] เอตฺถ ยสฺมา นปฺปชานาติ, ตสฺมา ทุปฺปญฺโญติ วุจฺจตีติ อยมตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิทํ ทุกฺขนฺติ นปฺปชานาตีติ อิทํ ทุกฺขํ, เอตฺตกํ ทุกฺขํ, อิโต อุทฺธํ นตฺถีติ ทุกฺขสจฺจํ ยาถาวสรสลกฺขณโต น ปชานาติ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ อิโต ทุกฺขํ สมุเทตีติ ปวตฺติทุกฺขปภาวิกา ตณฺหา สมุทยสจฺจนฺติ ยาถาวสรสลกฺขณโต น ปชานาติ. อยํ ทุกฺขนิโรโธติ อิทํ ทุกฺขํ อยํ ทุกฺขสมุทโย จ อิทํ นาม ฐานํ ปตฺวา นิรุชฺฌตีติ อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิพฺพานํ นิโรธสจฺจนฺติ ยาถาวสรสลกฺขณโต น ปชานาติ. อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ อยํ ปฏิปทา ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉตีติ มคฺคสจฺจํ ยาถาวสรสลกฺขณโต น ปชานาตีติ. อนนฺตรวาเรปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สงฺเขปโต ปเนตฺถ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานิโก ปุคฺคโล กถิโตติ เวทิตพฺโพ.

Ở đây, trong câu "không tuệ tri", ý nghĩa là: bởi vì không tuệ tri, cho nên được gọi là người liệt tuệ. Phương pháp này (áp dụng) ở tất cả mọi nơi. Về câu "không tuệ tri 'đây là khổ'", (nghĩa là) không tuệ tri khổ đế theo đúng trạng thái và tướng trạng riêng của nó rằng: 'Đây là khổ, khổ chỉ có chừng ấy, ngoài ra không có khổ nào khác'. Về câu "'đây là khổ tập'", (nghĩa là) không tuệ tri theo đúng trạng thái và tướng trạng riêng của nó rằng: 'Từ đây, khổ sanh khởi', như vậy, ái là nguyên nhân sanh ra khổ trong dòng tương tục, (nên ái) là tập đế. Về câu "'đây là khổ diệt'", (nghĩa là) không tuệ tri theo đúng trạng thái và tướng trạng riêng của nó rằng: 'Khổ này và khổ tập này, khi đạt đến nơi gọi là đây thì diệt', như vậy, sự không tiếp diễn của cả hai (khổ và tập) là Niết-bàn, (nên Niết-bàn) là diệt đế. Về câu "'đây là con đường đưa đến khổ diệt'", (nghĩa là) không tuệ tri đạo đế theo đúng trạng thái và tướng trạng riêng của nó rằng: 'Con đường này dẫn đến sự diệt khổ'. Trong đoạn tiếp theo cũng nên hiểu ý nghĩa theo chính phương pháp này. Nên hiểu rằng, nói một cách tóm tắt, ở đây người thực hành đề mục Tứ đế đã được nói đến.

อยญฺหิ อาจริยสนฺติเก จตฺตาริ สจฺจานิ สวนโต อุคฺคณฺหาติ. ฐเปตฺวา ตณฺหํ เตภูมกา ธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ, ตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิพฺพานํ นิโรธสจฺจํ, ทุกฺขสจฺจํ ปริชานนฺโต สมุทยสจฺจํ ปชหนฺโต นิโรธปาปโน มคฺโค มคฺคสจฺจนฺติ เอวํ อุคฺคเหตฺวา อภินิวิสติ. ตตฺถ ปุริมานิ ทฺเว สจฺจานิ วฏฺฏํ, ปจฺฉิมานิ วิวฏฺฏํ, วฏฺเฏ อภินิเวโส โหติ, โน วิวฏฺเฏ, ตสฺมา อยํ อภินิวิสมาโน ทุกฺขสจฺเจ อภินิวิสติ.

Vị này quả thực học hỏi bốn sự thật từ nơi vị thầy bằng cách lắng nghe. Sau khi học hỏi như vầy: "Ngoại trừ ái, các pháp trong ba cõi là khổ đế; ái là tập đế; sự không tiếp diễn của cả hai (khổ và tập) là Niết-bàn, là diệt đế; đạo lộ liễu tri khổ đế, đoạn tận tập đế, đưa đến diệt đế là đạo đế", vị ấy hướng tâm đến (đối tượng thiền quán). Trong đó, hai đế đầu là luân hồi, (hai đế) sau là thoát khỏi luân hồi. Có sự hướng tâm vào luân hồi, không (có sự hướng tâm) vào sự thoát khỏi luân hồi. Do đó, vị này khi hướng tâm, liền hướng tâm vào khổ đế.

ทุกฺขสจฺจํ นาม รูปาทโย ปญฺจกฺขนฺธาติ ววตฺถเปตฺวา ธาตุกมฺมฏฺฐานวเสน โอตริตฺวา, ‘‘จตฺตาริ มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ รูป’’นฺติ ววตฺถเปติ. ตทารมฺมณา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ นามนฺติ เอวํ ยมกตาลกฺขนฺธํ ภินฺทนฺโต วิย ‘‘ทฺเวว อิเม ธมฺมา นามรูป’’นฺติ ววตฺถเปติ. ตํ ปเนตํ น อเหตุกํ สเหตุกํ สปฺปจฺจยํ, โก จสฺส ปจฺจโย อวิชฺชาทโย ธมฺมาติ เอวํ ปจฺจเย เจว ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม จ ววตฺถเปตฺวา ‘‘สพฺเพปิ ธมฺมา หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา’’ติ อนิจฺจลกฺขณํ อาโรเปติ, ตโต อุทยวยปฺปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขา, อวสวตฺตนากาเรน อนตฺตาติ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา สมฺมสนฺโต โลกุตฺตรมคฺคํ ปาปุณาติ.

Sau khi xác định rằng "Khổ đế chính là năm uẩn bắt đầu bằng sắc uẩn", vị ấy đi vào theo cách của đề mục tứ đại, rồi xác định rằng: "Bốn đại chủng và sắc y sinh từ bốn đại chủng là sắc". (Vị ấy xác định rằng): "Thọ, tưởng, hành, thức có sắc đó làm đối tượng là danh". Như vậy, giống như người chẻ thân cây thốt nốt, vị ấy xác định rằng: "Chỉ có hai pháp này là danh và sắc". Hơn nữa, danh và sắc ấy không phải vô nhân, mà là hữu nhân, hữu duyên. "Duyên của nó là gì? Là các pháp như vô minh v.v.". Như vậy, sau khi xác định cả nhân duyên và các pháp do duyên sanh, vị ấy áp đặt tướng vô thường (lên các pháp ấy) rằng: "Tất cả các pháp, sau khi có mặt, đều không có mặt nữa, vì vậy chúng là vô thường". Sau đó, (vị ấy áp đặt tướng khổ) rằng: "Chúng là khổ theo cách bị sự sanh diệt bức bách", (và áp đặt tướng vô ngã) rằng: "Chúng là vô ngã theo cách không tuân theo ý muốn". Sau khi áp đặt tam tướng như vậy, vị ấy quán xét theo trình tự của thiền minh sát và đạt đến đạo siêu thế.

มคฺคกฺขเณ [Pg.239] จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ, เอกาภิสมเยน อภิสเมติ. ทุกฺขํ ปริญฺญาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ. สมุทยํ ปหานปฏิเวเธน, นิโรธํ สจฺฉิกิริยาปฏิเวเธน, มคฺคํ ภาวนาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ. ทุกฺขํ ปริญฺญาภิสมเยน อภิสเมติ, สมุทยํ ปหานาภิสมเยน, นิโรธํ สจฺฉิกิริยาภิสมเยน, มคฺคํ ภาวนาภิสมเยน อภิสเมติ. โส ตีณิ สจฺจานิ กิจฺจโต ปฏิวิชฺฌติ, นิโรธํ อารมฺมณโต. ตสฺมิญฺจสฺส ขเณ อหํ ทุกฺขํ ปริชานามิ, สมุทยํ ปชหามิ, นิโรธํ สจฺฉิกโรมิ, มคฺคํ ภาเวมีติ อาโภคสมนฺนาหารมนสิการปจฺจเวกฺขณา นตฺถิ. เอตสฺส ปน ปริคฺคณฺหนฺตสฺเสว มคฺโค ตีสุ สจฺเจสุ ปริญฺญาทิกิจฺจํ สาเธนฺโตว นิโรธํ อารมฺมณโต ปฏิวิชฺฌตีติ.

Trong sát-na đạo, vị ấy thâm nhập bốn sự thật bằng một sự thâm nhập duy nhất, chứng ngộ bằng một sự chứng ngộ duy nhất. Vị ấy thâm nhập khổ đế bằng sự thâm nhập liễu tri. (Vị ấy thâm nhập) tập đế bằng sự thâm nhập đoạn tận, diệt đế bằng sự thâm nhập chứng thực, đạo đế bằng sự thâm nhập tu tập. Vị ấy chứng ngộ khổ đế bằng sự chứng ngộ liễu tri, chứng ngộ tập đế bằng sự chứng ngộ đoạn tận, chứng ngộ diệt đế bằng sự chứng ngộ chứng thực, chứng ngộ đạo đế bằng sự chứng ngộ tu tập. Vị ấy thâm nhập ba đế về phương diện phận sự, (và thâm nhập) diệt đế về phương diện đối tượng. Và trong sát-na ấy, đối với vị ấy không có sự hướng tâm, sự chú ý, sự tác ý, sự phản khán rằng: "Ta đang liễu tri khổ, ta đang đoạn tận tập, ta đang chứng thực diệt, ta đang tu tập đạo". Nhưng đối với vị ấy, người đang thấu triệt, đạo vừa hoàn thành các phận sự như liễu tri v.v. đối với ba đế, vừa thâm nhập diệt đế về phương diện đối tượng.

ตสฺมา ปญฺญวาติ วุจฺจตีติ เอตฺถ เหฏฺฐิมโกฏิยา โสตาปนฺโน, อุปริมโกฏิยา ขีณาสโว ปญฺญวาติ นิทฺทิฏฺโฐ. โย ปน เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ปาฬิโต จ อตฺถโต จ อนุสนฺธิโต จ ปุพฺพาปรโต จ อุคฺคเหตฺวา เหฏฺฐุปริยํ กโรนฺโต วิจรติ, อนิจฺจทุกฺขานตฺตวเสน ปริคฺคหมตฺตมฺปิ นตฺถิ, อยํ ปญฺญวา นาม, ทุปฺปญฺโญ นามาติ? วิญฺญาณจริโต นาเมส, ปญฺญวาติ น วตฺตพฺโพ. อถ โย ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา สมฺมสนฺโต อชฺช อชฺเชว อรหตฺตนฺติ จรติ, อยํ ปญฺญวา นาม, ทุปฺปญฺโญ นามาติ? ภชาปิยมาโน ปญฺญวาปกฺขํ ภชติ. สุตฺเต ปน ปฏิเวโธว กถิโต.

Ở đây, trong câu "Do đó, được gọi là người có trí tuệ", ở mức độ thấp nhất là bậc Dự lưu, ở mức độ cao nhất là bậc Lậu tận, được chỉ rõ là người có trí tuệ. Lại nữa, vị nào sau khi học thuộc lòng Tam tạng, lời dạy của Đức Phật, cả về văn bản, ý nghĩa, mối liên hệ, và trước sau, rồi thực hành xuôi ngược, nhưng không có dù chỉ là sự thấu triệt theo phương diện vô thường, khổ, vô ngã, vị này được gọi là người có trí tuệ hay người liệt tuệ? Vị này được gọi là người sống bằng thức, không nên được gọi là người có trí tuệ. Lại nữa, vị nào áp đặt tam tướng, quán xét theo trình tự thiền minh sát, và thực hành với ý nghĩ "ngay hôm nay, ta sẽ đắc A-la-hán", vị này được gọi là người có trí tuệ hay người liệt tuệ? Khi được phân tích, vị ấy thuộc về phe người có trí tuệ. Tuy nhiên, trong kinh, chỉ có (trí tuệ) thâm nhập mới được nói đến.

วิญฺญาณํ วิญฺญาณนฺติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? เยน วิญฺญาเณน สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา เอส ปญฺญวา นาม ชาโต, ตสฺส อาคมนวิปสฺสนา วิญฺญาณํ กมฺมการกจิตฺตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. สุขนฺติปิ วิชานาตีติ สุขเวทนมฺปิ วิชานาติ. อุปริปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อิมินา เถโร ‘‘สุขํ เวทนํ เวทยมาโน สุขํ เวทนํ เวทยามีติ ปชานาตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๑๓; ที. นิ. ๒.๓๘๐) นเยน อาคตเวทนาวเสน อรูปกมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. ตสฺสตฺโถ สติปฏฺฐาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

Ở đây, trong câu "Thức, thức", (ngài) hỏi điều gì? (Ngài) hỏi với ý định rằng: "Nhờ thức nào mà sau khi quán xét các hành, vị này đã trở thành người được gọi là có trí tuệ? Tôi hỏi về thức minh sát dẫn đến (đạo), tức là tâm thực hiện hành động (quán xét) của vị ấy". Về câu "biết cả lạc", (nghĩa là) biết cả lạc thọ. Trong hai câu trên cũng theo phương pháp này. Bằng (cách nói) này, vị trưởng lão đã thuyết giảng về đề mục vô sắc theo phương diện thọ đã được đề cập theo phương pháp trong câu "khi cảm thọ một lạc thọ, vị ấy tuệ tri: 'Tôi cảm thọ một lạc thọ'" v.v... Ý nghĩa của điều đó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong (kinh) Tứ Niệm Xứ.

สํสฏฺฐาติ [Pg.240] เอกุปฺปาทาทิลกฺขเณน สํโยคฏฺเฐน สํสฏฺฐา, อุทาหุ วิสํสฏฺฐาติ ปุจฺฉติ. เอตฺถ จ เถโร มคฺคปญฺญญฺจ วิปสฺสนาวิญฺญาณญฺจาติ อิเม ทฺเว โลกิยโลกุตฺตรธมฺเม มิสฺเสตฺวา ภูมนฺตรํ ภินฺทิตฺวา สมยํ อชานนฺโต วิย ปุจฺฉตีติ น เวทิตพฺโพ. มคฺคปญฺญาย ปน มคฺควิญฺญาเณน, วิปสฺสนาปญฺญาย จ วิปสฺสนาวิญฺญาเณเนว สทฺธึ สํสฏฺฐภาวํ ปุจฺฉตีติ เวทิตพฺโพ. เถโรปิสฺส ตเมวตฺถํ วิสฺสชฺเชนฺโต อิเม ธมฺมา สํสฏฺฐาติอาทิมาห. ตตฺถ น จ ลพฺภา อิเมสํ ธมฺมานนฺติ อิเมสํ โลกิยมคฺคกฺขเณปิ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณปิ เอกโต อุปฺปนฺนานํ ทฺวินฺนํ ธมฺมานํ. วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวาติ วิสุํ วิสุํ กตฺวา วินิวฏฺเฏตฺวา, อารมฺมณโต วา วตฺถุโต วา อุปฺปาทโต วา นิโรธโต วา นานากรณํ ทสฺเสตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. เตสํ เตสํ ปน ธมฺมานํ วิสโย นาม อตฺถิ. โลกิยธมฺมํ ปตฺวา หิ จิตฺตํ เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, โลกุตฺตรํ ปตฺวา ปญฺญา.

Hỏi rằng: ‘(Các pháp ấy) có tương hợp hay không?’ nghĩa là: ‘Chúng có tương hợp theo ý nghĩa liên kết bởi các đặc tính như cùng sanh khởi v.v... hay là không tương hợp?’ Và ở đây, không nên hiểu rằng vị trưởng lão hỏi như người không biết giáo lý, đã trộn lẫn hai pháp thế gian và xuất thế gian này là tuệ đạo và thức minh sát, và đã phá vỡ sự khác biệt về cảnh giới. Mà nên hiểu rằng, vị ấy hỏi về trạng thái tương hợp của tuệ đạo cùng với thức đạo, và của tuệ minh sát cùng với chính thức minh sát. Vị Trưởng lão (Sāriputta) khi giải đáp chính ý nghĩa ấy đã nói câu bắt đầu bằng: ‘Các pháp này tương hợp’. Trong đó, câu ‘không thể có được đối với các pháp này’ có nghĩa là: đối với hai pháp này đã cùng sanh khởi trong sát-na đạo thế gian hoặc trong sát-na đạo xuất thế gian. ‘Tách rời, tách rời’ có nghĩa là: sau khi làm cho riêng biệt, sau khi phân chia, không thể chỉ ra sự khác biệt về đối tượng, hoặc về vật nền, hoặc về sự sanh khởi, hoặc về sự diệt tận. Đây là ý nghĩa. Tuy nhiên, đối với mỗi pháp ấy có một lĩnh vực riêng. Thật vậy, đối với pháp thế gian, tâm là trưởng, là đi trước; đối với pháp xuất thế gian, tuệ (là trưởng, là đi trước).

สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ หิ โลกิยธมฺมํ ปุจฺฉนฺโต, ‘‘ภิกฺขุ, ตฺวํ กตมํ ปญฺญํ อธิคโต, กึ ปฐมมคฺคปญฺญํ, อุทาหุ ทุติย ตติย จตุตฺถ มคฺคปญฺญ’’นฺติ น เอวํ ปุจฺฉติ. กึ ผสฺโส ตฺวํ, ภิกฺขุ, กึ เวทโน, กึ สญฺโญ, กึ เจตโนติ น จ ปุจฺฉติ, จิตฺตวเสน ปน, ‘‘กิญฺจิตฺโต ตฺวํ, ภิกฺขู’’ติ (ปารา. ๑๓๕) ปุจฺฉติ. กุสลากุสลํ ปญฺญเปนฺโตปิ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา’’ติ (ธ. ป. ๑, ๒) จ, ‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ (ธ. ส. ๑) จ เอวํ จิตฺตวเสเนว ปญฺญาเปติ. โลกุตฺตรํ ปุจฺฉนฺโต ปน กึ ผสฺโส ตฺวํ ภิกฺขุ, กึ เวทโน, กึ สญฺโญ, กึ เจตโนติ น ปุจฺฉติ. กตมา เต, ภิกฺขุ, ปญฺญา อธิคตา, กึ ปฐมมคฺคปญฺญา, อุทาหุ ทุติยตติยจตุตฺถมคฺคปญฺญาติ เอวํ ปญฺญาวเสเนว ปุจฺฉติ.

Thật vậy, bậc Chánh Đẳng Giác khi hỏi về pháp thế gian, Ngài không hỏi như vầy: ‘Này Tỳ khưu, ông đã chứng đắc tuệ nào, có phải là tuệ đạo thứ nhất, hay là tuệ đạo thứ hai, thứ ba, thứ tư không?’ Và Ngài không hỏi: ‘Này Tỳ khưu, ông có xúc gì, có thọ gì, có tưởng gì, có tư gì?’ mà Ngài hỏi theo phương diện của tâm rằng: ‘Này Tỳ khưu, ông có tâm gì?’ Khi chế định pháp thiện và bất thiện, Ngài cũng chế định theo phương diện của tâm như: ‘Các pháp do tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, do tâm tạo tác,’ và: ‘Thế nào là các pháp thiện? Vào lúc nào tâm thiện Dục giới sanh khởi...’ Còn khi hỏi về pháp xuất thế gian, Ngài không hỏi: ‘Này Tỳ khưu, ông có xúc gì, có thọ gì, có tưởng gì, có tư gì?’ Ngài chỉ hỏi theo phương diện của tuệ như vầy: ‘Này Tỳ khưu, tuệ nào đã được ông chứng đắc, có phải là tuệ đạo thứ nhất, hay là tuệ đạo thứ hai, thứ ba, thứ tư không?’

อินฺทฺริยสํยุตฺเตปิ ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ปญฺจ? สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ. กตฺถ จ, ภิกฺขเว, สทฺธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ เอตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. กตฺถ จ, ภิกฺขเว, วีริยินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ เอตฺถ วีริยินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. กตฺถ จ, ภิกฺขเว, สตินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ เอตฺถ สตินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. กตฺถ จ, ภิกฺขเว, สมาธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ ฌาเนสุ เอตฺถ สมาธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. กตฺถ จ, ภิกฺขเว, ปญฺญินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ อริยสจฺเจสุ เอตฺถ ปญฺญินฺทฺริยํ [Pg.241] ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๗๘). เอวํ สวิสยสฺมึเยว โลกิยโลกุตฺตรา ธมฺมา กถิตา.

Cũng vậy, trong Tương Ưng Bộ Kinh về các Căn (Indriyasaṃyutta), có đoạn: ‘Này các Tỳ khưu, có năm căn này. Năm căn nào? Tín căn, tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn. Và này các Tỳ khưu, tín căn cần được thấy ở đâu? Tín căn cần được thấy ở đây trong bốn chi phần của bậc Dự lưu. Và này các Tỳ khưu, tấn căn cần được thấy ở đâu? Tấn căn cần được thấy ở đây trong bốn chánh cần. Và này các Tỳ khưu, niệm căn cần được thấy ở đâu? Niệm căn cần được thấy ở đây trong bốn niệm xứ. Và này các Tỳ khưu, định căn cần được thấy ở đâu? Định căn cần được thấy ở đây trong bốn thiền. Và này các Tỳ khưu, tuệ căn cần được thấy ở đâu? Tuệ căn cần được thấy ở đây trong bốn Thánh đế.’ Như vậy, các pháp thế gian và xuất thế gian được thuyết giảng trong chính lĩnh vực riêng của chúng.

ยถา หิ จตฺตาโร เสฏฺฐิปุตฺตา ราชาติ ราชปญฺจเมสุ สหาเยสุ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามาติ วีถึ โอติณฺเณสุ เอกสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว, ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติ. ทุติยสฺส ตติยสฺส จตุตฺถสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว, ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติ. อถ สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล กิญฺจาปิ ราชา สพฺพตฺถ อิสฺสโรว, อิมสฺมึ ปน กาเล อตฺตโน เคเหเยว, ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ วิจาเรติ. เอวเมวํ โข สทฺธาปญฺจมเกสุ อินฺทฺริเยสุ เตสุ สหาเยสุ เอกโต วีถึ โอตรนฺเตสุ วิย เอการมฺมเณ อุปฺปชฺชมาเนสุปิ ยถา ปฐมสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ โสตาปตฺติยงฺคานิ ปตฺวา อธิโมกฺขลกฺขณํ สทฺธินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา ทุติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สมฺมปฺปธานานิ ปตฺวา ปคฺคหณลกฺขณํ วีริยินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา ตติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สติปฏฺฐานานิ ปตฺวา อุปฏฺฐานลกฺขณํ สตินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา จตุตฺถสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ ฌานวิโมกฺเข ปตฺวา อวิกฺเขปลกฺขณํ สมาธินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล ปน ยถา อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, ราชาว เคเห วิจาเรติ, เอวเมว อริยสจฺจานิ ปตฺวา ปชานนลกฺขณํ ปญฺญินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ.

Ví như bốn người con của trưởng giả và vị vua, trong nhóm năm người bạn, khi đi ra đường với ý định: ‘Chúng ta sẽ vui chơi lễ hội,’ lúc đến nhà của người con trưởng giả thứ nhất, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu trong nhà rằng: ‘Hãy đem vật thực và món ăn đến cho những người này, hãy đem vòng hoa, hương thơm, đồ trang sức, v.v... đến.’ Lúc đến nhà của người thứ hai, thứ ba, và thứ tư, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu trong nhà rằng: ‘Hãy đem vật thực và món ăn đến cho những người này, hãy đem vòng hoa, hương thơm, đồ trang sức, v.v... đến.’ Sau đó, sau cùng hết, lúc đến nhà của vị vua, mặc dù vị vua là người có quyền lực ở khắp mọi nơi, nhưng vào lúc này, chính tại nhà của mình, ngài lo liệu rằng: ‘Hãy đem vật thực và món ăn đến cho những người này, hãy đem vòng hoa, hương thơm, đồ trang sức, v.v... đến.’ Cũng tương tự như vậy, trong các căn có tín là thứ năm, ví như những người bạn ấy cùng nhau đi ra đường, dầu cho chúng sanh khởi trên cùng một đối tượng, cũng giống như ở nhà của người thứ nhất, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu, cũng vậy, khi đạt đến các chi phần của Dự lưu, chính tín căn có đặc tính thắng giải là chủ chốt và đi đầu, các căn còn lại đi theo sau nó. Giống như ở nhà của người thứ hai, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu, cũng vậy, khi đạt đến các Chánh cần, chính tinh tấn căn có đặc tính nỗ lực là chủ chốt và đi đầu, các căn còn lại đi theo sau nó. Giống như ở nhà của người thứ ba, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu, cũng vậy, khi đạt đến các Niệm xứ, chính niệm căn có đặc tính an trú là chủ chốt và đi đầu, các căn còn lại đi theo sau nó. Giống như ở nhà của người thứ tư, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu, cũng vậy, khi đạt đến các thiền và giải thoát, chính định căn có đặc tính không phân tán là chủ chốt và đi đầu, các căn còn lại đi theo sau nó. Nhưng sau cùng hết, lúc đến nhà của vị vua, giống như bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có vị vua lo liệu trong nhà, cũng tương tự như vậy, khi đạt đến các Thánh đế, chính tuệ căn có đặc tính liễu tri là chủ chốt và đi đầu, các căn còn lại đi theo sau nó.

อิติ ปฏิสมฺภิทาปตฺตานํ อคฺเค ฐปิโต มหาโกฏฺฐิตตฺเถโร โลกิยธมฺมํ ปุจฺฉนฺโต จิตฺตํ เชฏฺฐกํ จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา ปุจฺฉิ; โลกุตฺตรธมฺมํ ปุจฺฉนฺโต [Pg.242] ปญฺญํ เชฏฺฐกํ ปญฺญํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา ปุจฺฉิ. ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโรปิ ตเถว วิสฺสชฺเชสีติ.

Như vậy, trưởng lão Mahākoṭṭhita, vị được đặt ở địa vị hàng đầu trong số những vị đã chứng đắc các Tuệ phân tích, khi hỏi về pháp thế gian đã hỏi với tâm là chủ chốt, tâm đi đầu; khi hỏi về pháp siêu thế đã hỏi với tuệ là chủ chốt, tuệ đi đầu. Và trưởng lão Sāriputta, vị Tướng quân Chánh pháp, cũng đã trả lời đúng như vậy.

ยํ หาวุโส, ปชานาตีติ ยํ จตุสจฺจธมฺมมิทํ ทุกฺขนฺติอาทินา นเยน มคฺคปญฺญา ปชานาติ. ตํ วิชานาตีติ มคฺควิญฺญาณมฺปิ ตเถว ตํ วิชานาติ. ยํ วิชานาตีติ ยํ สงฺขารคตํ อนิจฺจนฺติอาทินา นเยน วิปสฺสนาวิญฺญาณํ วิชานาติ. ตํ ปชานาตีติ วิปสฺสนาปญฺญาปิ ตเถว ตํ ปชานาติ. ตสฺมา อิเม ธมฺมาติ เตน การเณน อิเม ธมฺมา. สํสฏฺฐาติ เอกุปฺปาทเอกนิโรธเอกวตฺถุกเอการมฺมณตาย สํสฏฺฐา.

Này hiền giả, ‘vị ấy liễu tri điều gì’ có nghĩa là: đạo tuệ liễu tri pháp Tứ đế nào theo phương thức ‘đây là khổ’ v.v... ‘Vị ấy nhận biết điều ấy’ có nghĩa là: đạo thức cũng nhận biết điều ấy đúng như vậy. ‘Vị ấy nhận biết điều gì’ có nghĩa là: tuệ quán thức nhận biết pháp hữu vi nào theo phương thức ‘vô thường’ v.v... ‘Vị ấy liễu tri điều ấy’ có nghĩa là: tuệ quán cũng liễu tri điều ấy đúng như vậy. ‘Do đó, các pháp này’ có nghĩa là: vì lý do ấy, các pháp này. ‘Được trộn lẫn’ có nghĩa là: được trộn lẫn do có cùng sự sanh khởi, cùng sự diệt tận, cùng vật nương, và cùng đối tượng.

ปญฺญา ภาเวตพฺพาติ อิทํ มคฺคปญฺญํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตํสมฺปยุตฺตํ ปน วิญฺญาณํ ตาย สทฺธึ ภาเวตพฺพเมว โหติ. วิญฺญาณํ ปริญฺเญยฺยนฺติ อิทํ วิปสฺสนาวิญฺญาณํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตํสมฺปยุตฺตา ปน ปญฺญา เตน สทฺธึ ปริชานิตพฺพาว โหติ.

Câu ‘Tuệ cần được tu tập’ này được nói liên hệ đến đạo tuệ. Còn thức tương ưng với tuệ ấy thì cần được tu tập cùng với tuệ ấy. Câu ‘Thức cần được liễu tri’ này được nói liên hệ đến tuệ quán thức. Còn tuệ tương ưng với thức ấy thì cần được liễu tri cùng với thức ấy.

๔๕๐. เวทนา เวทนาติ อิทํ กสฺมา ปุจฺฉติ? เวทนาลกฺขณํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. เอวํ สนฺเตปิ เตภูมิกสมฺมสนจารเวทนาว อธิปฺเปตาติ สลฺลกฺเขตพฺพา. สุขมฺปิ เวเทตีติ สุขํ อารมฺมณํ เวเทติ อนุภวติ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ‘‘รูปญฺจ หิทํ, มหาลิ, เอกนฺตทุกฺขํ อภวิสฺส, ทุกฺขานุปติตํ ทุกฺขาวกฺกนฺตํ อนวกฺกนฺตํ สุเขน, นยิทํ สตฺตา รูปสฺมึ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, มหาลิ, รูปํ สุขํ สุขานุปติตํ สุขาวกฺกนฺตํ อนวกฺกนฺตํ ทุกฺเขน, ตสฺมา สตฺตา รูปสฺมึ สารชฺชนฺติ, สาราคา สํยุชฺชนฺติ, สํโยคา สํกิลิสฺสนฺติ. เวทนา จ หิทํ… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณญฺจ หิทํ, มหาลิ, เอกนฺตทุกฺขํ อภวิสฺส…เป… สํกิลิสฺสนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๐) อิมินา หิ มหาลิสุตฺตปริยาเยน อิธ อารมฺมณํ สุขํ ทุกฺขํ อทุกฺขมสุขนฺติ กถิตํ. อปิจ ปุริมํ สุขํ เวทนํ อารมฺมณํ กตฺวา อปรา สุขา เวทนา เวเทติ; ปุริมํ ทุกฺขํ เวทนํ อารมฺมณํ กตฺวา อปรา ทุกฺขา เวทนา เวเทติ; ปุริมํ อทุกฺขมสุขํ เวทนํ อารมฺมณํ กตฺวา อปรา อทุกฺขมสุขา เวทนา เวเทตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เวทนาเยว หิ เวเทติ, น อญฺโญ โกจิ เวทิตา นาม อตฺถีติ วุตฺตเมตํ.

450. Tại sao lại hỏi câu này: ‘Thọ, thọ’? Vị ấy hỏi với ý định: ‘Ta sẽ hỏi về đặc tính của thọ.’ Dầu là vậy, cần phải ghi nhận rằng điều được chủ ý chính là thọ thuộc hành xứ của tuệ quán xét ba cõi. ‘Cảm thọ cả lạc’ có nghĩa là cảm thọ, kinh nghiệm đối tượng lạc. Phương thức này cũng tương tự đối với hai cụm từ theo sau. Thật vậy, qua đoạn kinh Mahāli này: ‘Này Mahāli, nếu sắc này hoàn toàn là khổ, bị khổ chi phối, bị khổ xâm chiếm, không bị lạc xâm chiếm, thì chúng sanh này đã không tham đắm nơi sắc. Và này Mahāli, vì sắc là lạc, bị lạc chi phối, bị lạc xâm chiếm, không bị khổ xâm chiếm, do đó chúng sanh tham đắm nơi sắc, do tham đắm nên bị trói buộc, do trói buộc nên bị ô nhiễm. Này Mahāli, nếu thọ này... tưởng... các hành... thức này hoàn toàn là khổ... (v.v.)... bị ô nhiễm,’ (S. iii. 70) ở đây đối tượng được nói là lạc, khổ, và bất khổ bất lạc. Hơn nữa, ý nghĩa ở đây cần được hiểu như vầy: lấy thọ lạc trước kia làm đối tượng, một thọ lạc khác cảm thọ; lấy thọ khổ trước kia làm đối tượng, một thọ khổ khác cảm thọ; lấy thọ bất khổ bất lạc trước kia làm đối tượng, một thọ bất khổ bất lạc khác cảm thọ. Thật vậy, chính thọ cảm thọ, không có một người cảm thọ nào khác cả; điều này đã được nói đến.

สญฺญา [Pg.243] สญฺญาติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? สพฺพสญฺญาย ลกฺขณํ. กึ สพฺพตฺถกสญฺญายาติ? สพฺพสญฺญาย ลกฺขณนฺติปิ สพฺพตฺถกสญฺญาย ลกฺขณนฺติปิ เอกเมเวตํ, เอวํ สนฺเตปิ เตภูมิกสมฺมสนจารสญฺญาว อธิปฺเปตาติ สลฺลกฺเขตพฺพา. นีลกมฺปิ สญฺชานาตีติ นีลปุปฺเผ วา วตฺเถ วา ปริกมฺมํ กตฺวา อุปจารํ วา อปฺปนํ วา ปาเปนฺโต สญฺชานาติ. อิมสฺมิญฺหิ อตฺเถ ปริกมฺมสญฺญาปิ อุปจารสญฺญาปิ อปฺปนาสญฺญาปิ วฏฺฏติ. นีเล นีลนฺติ อุปฺปชฺชนกสญฺญาปิ วฏฺฏติเยว. ปีตกาทีสุปิ เอเสว นโย.

Ở đây, trong câu ‘Tưởng, thưa ngài, là tưởng,’ câu hỏi là gì? Là đặc tướng của tất cả tưởng. Có phải là tưởng phổ thông không? Đặc tướng của tất cả tưởng và đặc tướng của tưởng phổ thông là một. Dù là như vậy, nên ghi nhận rằng chỉ có tưởng có đối tượng là sự quán xét các pháp ba cõi mới được chủ ý. ‘Cũng nhận biết màu xanh’ có nghĩa là người ấy nhận biết sau khi thực hiện sự chuẩn bị (parikamma) trên bông hoa màu xanh hoặc tấm vải màu xanh, và đang đạt đến cận định hoặc an chỉ định. Thật vậy, trong ý nghĩa này, tưởng chuẩn bị, tưởng cận định, và tưởng an chỉ định đều thích hợp. Tưởng sanh khởi ‘xanh, xanh’ đối với màu xanh cũng thích hợp. Phương pháp này cũng áp dụng cho màu vàng, v.v.

ยา จาวุโส, เวทนาติ เอตฺถ เวทนา, สญฺญา, วิญฺญาณนฺติ อิมานิ ตีณิ คเหตฺวา ปญฺญา กสฺมา น คหิตาติ? อสพฺพสงฺคาหิกตฺตา. ปญฺญาย หิ คหิตาย ปญฺญาย สมฺปยุตฺตาว เวทนาทโย ลพฺภนฺติ, โน วิปฺปยุตฺตา. ตํ ปน อคฺคเหตฺวา อิเมสุ คหิเตสุ ปญฺญาย สมฺปยุตฺตา จ วิปฺปยุตฺตา จ อนฺตมโส ทฺเว ปญฺจวิญฺญาณธมฺมาปิ ลพฺภนฺติ. ยถา หิ ตโย ปุริสา สุตฺตํ สุตฺตนฺติ วเทยฺยุํ, จตุตฺโถ รตนาวุตสุตฺตนฺติ. เตสุ ปุริมา ตโย ตกฺกคตมฺปิ ปฏฺฏิวฏฺฏกาทิคตมฺปิ ยํกิญฺจิ พหุํ สุตฺตํ ลภนฺติ อนฺตมโส มกฺกฏกสุตฺตมฺปิ. รตนาวุตสุตฺตํ ปริเยสนฺโต มนฺทํ ลภติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. เหฏฺฐโต วา ปญฺญา วิญฺญาเณน สทฺธึ สมฺปโยคํ ลภาปิตา วิสฺสฏฺฐตฺตาว อิธ น คหิตาติ วทนฺติ. ยํ หาวุโส, เวเทตีติ ยํ อารมฺมณํ เวทนา เวเทติ, สญฺญาปิ ตเทว สญฺชานาติ. ยํ สญฺชานาตีติ ยํ อารมฺมณํ สญฺญา สญฺชานาติ, วิญฺญาณมฺปิ ตเทว วิชานาตีติ อตฺโถ.

Ở đây, trong câu ‘Thưa hiền giả, cái nào là thọ,’ tại sao sau khi lấy ba pháp này là thọ, tưởng, và thức, tuệ lại không được lấy? Vì không bao gồm tất cả. Thật vậy, khi tuệ được lấy, chỉ có thọ, v.v., tương ưng với tuệ mới được tìm thấy, chứ không phải những pháp bất tương ưng. Nhưng khi không lấy tuệ mà lấy những pháp này, thì cả những pháp tương ưng và bất tương ưng với tuệ, ngay cả đến hai pháp trong ngũ song thức cũng được tìm thấy. Ví như có ba người nói ‘sợi chỉ, sợi chỉ,’ người thứ tư nói ‘sợi chỉ xâu chuỗi ngọc.’ Trong số họ, ba người đầu tiên tìm thấy nhiều loại chỉ, bất kể là chỉ trên con suốt hay chỉ trên cuộn, v.v., ngay cả đến tơ nhện. Người tìm kiếm sợi chỉ xâu chuỗi ngọc thì tìm thấy rất ít. Sự thành tựu này nên được hiểu như vậy. Hoặc họ nói rằng, từ bên dưới, tuệ, dù được làm cho tương ưng với thức, đã bị bỏ qua ở đây vì nó đã được buông bỏ. ‘Thưa hiền giả, cái nào cảm thọ’ có nghĩa là: đối tượng nào mà thọ cảm nhận, tưởng cũng nhận biết chính đối tượng đó. ‘Cái nào nhận biết’ có nghĩa là: đối tượng nào mà tưởng nhận biết, thức cũng biết rõ chính đối tượng đó.

อิทานิ สญฺชานาติ วิชานาติ ปชานาตีติ เอตฺถ วิเสโส เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อุปสคฺคมตฺตเมว วิเสโส. ชานาตีติ ปทํ ปน อวิเสโส. ตสฺสาปิ ชานนตฺเถ วิเสโส เวทิตพฺโพ. สญฺญา หิ นีลาทิวเสน อารมฺมณํ สญฺชานนมตฺตเมว, อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ลกฺขณปฏิเวธํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. วิญฺญาณํ นีลาทิวเสน อารมฺมณญฺเจว สญฺชานาติ, อนิจฺจาทิลกฺขณปฏิเวธญฺจ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา ปน มคฺคปาตุภาวํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. ปญฺญา นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ สญฺชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน [Pg.244] ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวํ ปาเปตุมฺปิ สกฺโกติ.

Bây giờ, sự khác biệt giữa ‘sañjānāti’ (nhận biết), ‘vijānāti’ (biết rõ), và ‘pajānāti’ (tuệ tri) nên được hiểu. Ở đây, sự khác biệt chỉ nằm ở tiếp đầu ngữ. Còn từ ‘jānāti’ (biết) thì không khác biệt. Sự khác biệt trong ý nghĩa của ‘biết’ cũng nên được hiểu. Thật vậy, tưởng chỉ nhận biết đối tượng qua phương diện màu xanh, v.v.; nó không thể dẫn đến sự thấu triệt các tướng là vô thường, khổ, vô ngã. Thức vừa nhận biết đối tượng qua phương diện màu xanh, v.v., vừa dẫn đến sự thấu triệt các tướng vô thường, v.v.; nhưng sau khi nỗ lực, nó không thể dẫn đến sự xuất hiện của đạo. Tuệ vừa nhận biết đối tượng qua phương diện màu xanh, v.v., vừa dẫn đến sự thấu triệt các tướng qua phương diện vô thường, v.v., và sau khi nỗ lực, nó cũng có thể dẫn đến sự xuất hiện của đạo.

ยถา หิ เหรญฺญิกผลเก กหาปณราสิมฺหิ กเต อชาตพุทฺธิ ทารโก คามิกปุริโส มหาเหรญฺญิโกติ ตีสุ ชเนสุ โอโลเกตฺวา ฐิเตสุ อชาตพุทฺธิ ทารโก กหาปณานํ จิตฺตวิจิตฺตจตุรสฺสมณฺฑลภาวเมว ชานาติ, อิทํ มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ รตนสมฺมตนฺติ น ชานาติ. คามิกปุริโส จิตฺตาทิภาวญฺเจว ชานาติ, มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภครตนสมฺมตภาวญฺจ. ‘‘อยํ กูโฏ อยํ เฉโก อยํ กรโต อยํ สณฺโห’’ติ ปน น ชานาติ. มหาเหรญฺญิโก จิตฺตาทิภาวมฺปิ รตนสมฺมตภาวมฺปิ กูฏาทิภาวมฺปิ ชานาติ, ชานนฺโต จ ปน นํ รูปํ ทิสฺวาปิ ชานาติ, อาโกฏิตสฺส สทฺทํ สุตฺวาปิ, คนฺธํ ฆายิตฺวาปิ, รสํ สายิตฺวาปิ, หตฺเถน ครุกลหุกภาวํ อุปธาเรตฺวาปิ อสุกคาเม กโตติปิ ชานาติ, อสุกนิคเม อสุกนคเร อสุกปพฺพตจฺฉายาย อสุกนทีตีเร กโตติปิ, อสุกาจริเยน กโตติปิ ชานาติ. เอวเมวํ สญฺญา อชาตพุทฺธิทารกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมตฺตเมว สญฺชานาติ. วิญฺญาณํ คามิกปุริสสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ สญฺชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ. ปญฺญา มหาเหรญฺญิกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ สญฺชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวมฺปิ ปาเปติ. โส ปน เนสํ วิเสโส ทุปฺปฏิวิชฺโฌ.

Ví như, khi một đống tiền đồng được đặt trên tấm ván của thợ kim hoàn, có ba người đang đứng nhìn: một đứa trẻ chưa phát triển trí tuệ, một người dân làng, và một thợ kim hoàn bậc thầy. Đứa trẻ chưa phát triển trí tuệ chỉ biết đến các hình dạng đa dạng, vuông, tròn của những đồng tiền; nó không biết rằng đây là vật dụng tiêu dùng của con người, được xem là vật quý. Người dân làng vừa biết đến các hình dạng đa dạng, v.v., vừa biết rằng chúng là vật dụng tiêu dùng của con người, được xem là vật quý. Nhưng người ấy không biết: ‘Đồng này là giả, đồng này là thật, đồng này thô, đồng này mịn.’ Thợ kim hoàn bậc thầy biết cả về các hình dạng đa dạng, v.v., biết rằng chúng được xem là vật quý, và biết cả về việc chúng là giả, v.v. Hơn nữa, khi biết, ông ta biết bằng cách nhìn hình dạng, nghe âm thanh khi gõ, ngửi mùi, nếm vị, và xem xét độ nặng nhẹ bằng tay. Ông ta cũng biết: ‘Được làm ở làng này,’ ‘được làm ở thị trấn này, ở thành phố này, dưới bóng ngọn núi này, bên bờ sông này,’ và ‘được làm bởi vị thầy này.’ Cũng vậy, tưởng, giống như sự nhìn thấy đồng tiền của đứa trẻ chưa phát triển trí tuệ, chỉ nhận biết đối tượng đơn thuần qua phương diện màu xanh, v.v. Thức, giống như sự nhìn thấy đồng tiền của người dân làng, vừa nhận biết đối tượng qua phương diện màu xanh, v.v., vừa dẫn đến sự thấu triệt các tướng qua phương diện vô thường, v.v. Tuệ, giống như sự nhìn thấy đồng tiền của thợ kim hoàn bậc thầy, vừa nhận biết đối tượng qua phương diện màu xanh, v.v., vừa dẫn đến sự thấu triệt các tướng qua phương diện vô thường, v.v., và sau khi nỗ lực, cũng dẫn đến sự xuất hiện của đạo. Nhưng sự khác biệt giữa chúng thì khó thấu triệt.

เตนาห อายสฺมา นาคเสโน – ‘‘ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กตนฺติ. กึ, ภนฺเต, นาคเสน ภควตา ทุกฺกรํ กตนฺติ? ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กตํ, อิเมสํ อรูปีนํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ เอการมฺมเณ ปวตฺตมานานํ ววตฺถานํ อกฺขาตํ, อยํ ผสฺโส, อยํ เวทนา, อยํ สญฺญา, อยํ เจตนา, อิทํ จิตฺต’’นฺติ (มิ. ป. ๒.๗.๑๖). ยถา หิ ติลเตลํ, สาสปเตลํ, มธุกเตลํ, เอรณฺฑกเตลํ, วสาเตลนฺติ อิมานิ ปญฺจ เตลานิ เอกจาฏิยํ ปกฺขิปิตฺวา ทิวสํ ยมกมนฺเถหิ มนฺเถตฺวา ตโต อิทํ ติลเตลํ, อิทํ สาสปเตลนฺติ เอเกกสฺส ปาฏิเยกฺกํ อุทฺธรณํ นาม ทุกฺกรํ, อิทํ ตโต [Pg.245] ทุกฺกรตรํ. ภควา ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา ธมฺมิสฺสโร ธมฺมราชา อิเมสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ เอการมฺมเณ ปวตฺตมานานํ ววตฺถานํ อกฺขาสิ. ปญฺจนฺนํ มหานทีนํ สมุทฺทํ ปวิฏฺฐฏฺฐาเน, ‘‘อิทํ คงฺคาย อุทกํ, อิทํ ยมุนายา’’ติ เอวํ ปาฏิเยกฺกํ อุทกอุทฺธรเณนาปิ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

Do đó, Tôn giả Nāgasena đã nói: ‘Tâu đại vương, một việc khó làm đã được Đức Thế Tôn thực hiện.’ ‘Thưa Tôn giả Nāgasena, việc khó làm nào đã được Đức Thế Tôn thực hiện?’ ‘Tâu đại vương, một việc khó làm đã được Đức Thế Tôn thực hiện, đó là sự phân định đã được tuyên thuyết về các pháp vô sắc này, tức tâm và tâm sở, đang diễn ra trên cùng một đối tượng: ‘Đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tư, đây là tâm.’’ Ví như, sau khi đổ năm loại dầu này—dầu mè, dầu hạt cải, dầu madhuka, dầu thầu dầu, và dầu mỡ—vào một cái hũ và khuấy chúng suốt ngày bằng que khuấy đôi, việc múc riêng từng loại ra, nói rằng ‘đây là dầu mè, đây là dầu hạt cải,’ thật là khó làm. Việc này còn khó hơn thế. Nhưng Đức Thế Tôn, bậc Chúa tể của Pháp, vị Pháp vương, do sự thấu triệt hoàn hảo của nhất thiết trí, đã tuyên thuyết sự phân định về các pháp vô sắc này đang diễn ra trên cùng một đối tượng. Ý nghĩa này cũng nên được hiểu qua việc múc riêng nước của từng con sông tại nơi năm con sông lớn đổ vào đại dương, nói rằng: ‘Đây là nước sông Gaṅgā, đây là nước sông Yamunā.’

๔๕๑. นิสฺสฏฺเฐนาติ นิสฺสเฏน ปริจฺจตฺเตน วา. ตตฺถ นิสฺสเฏนาติ อตฺเถ สติ ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหีติ นิสฺสกฺกวจนํ. ปริจฺจตฺเตนาติ อตฺเถ สติ กรณวจนํ เวทิตพฺพํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหิ นิสฺสริตฺวา มโนทฺวาเร ปวตฺเตน ปญฺจหิ วา อินฺทฺริเยหิ ตสฺส วตฺถุภาวํ อนุปคมนตาย ปริจฺจตฺเตนาติ. ปริสุทฺเธนาติ นิรุปกฺกิเลเสน. มโนวิญฺญาเณนาติ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานจิตฺเตน. กึ เนยฺยนฺติ กึ ชานิตพฺพํ. ‘‘ยํกิญฺจิ เนยฺยํ นาม อตฺถิ ธมฺม’’นฺติอาทีสุ (มหานิ. ๖๙) หิ ชานิตพฺพํ เนยฺยนฺติ วุตฺตํ. อากาสานญฺจายตนํ เนยฺยนฺติ กถํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานจิตฺเตน อรูปาวจรสมาปตฺติ เนยฺยาติ? รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาเน ฐิเตน อรูปาวจรสมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺกา โหติ. เอตฺถ ฐิตสฺส หิ สา อิชฺฌติ. ตสฺมา ‘‘อากาสานญฺจายตนํ เนยฺย’’นฺติอาทิมาห. อถ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ กสฺมา น วุตฺตนฺติ? ปาฏิเยกฺกํ อภินิเวสาภาวโต. ตตฺถ หิ กลาปโต นยโต สมฺมสนํ ลพฺภติ, ธมฺมเสนาปติสทิสสฺสาปิ หิ ภิกฺขุโน ปาฏิเยกฺกํ อภินิเวโส น ชายติ. ตสฺมา เถโรปิ, ‘‘เอวํ กิรเม ธมฺมา อหุตฺวา สมฺโภนฺติ, หุตฺวา ปฏิเวนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๙๔) กลาปโต นยโต สมฺมสิตฺวา วิสฺสชฺเชสีติ. ภควา ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส หตฺถคตตฺตา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยมฺปิ ปโรปญฺญาส ธมฺเม ปาฏิเยกฺกํ อํคุทฺธาเรเนว อุทฺธริตฺวา, ‘‘ยาวตา สญฺญาสมาปตฺติโย, ตาวตา อญฺญาปฏิเวโธ’’ติ อาห.

451. Nissaṭṭhena: (được rút ra) là nissaṭena (được rút ra) hoặc pariccattena (được từ bỏ). Trong đó, khi có nghĩa là nissaṭena, thì (cụm từ) pañcahi indriyehi là xuất cách. Khi có nghĩa là pariccattena, nên hiểu là sử dụng cách. Điều này được nói đến là: (do) đã thoát ra khỏi năm căn và sanh khởi ở ý môn, hoặc (do) đã được từ bỏ bởi năm căn vì không trở thành đối tượng của chúng. Parisuddhena: (trong sạch) là không có phiền não. Manoviññāṇena: (với ý thức) là với tâm thiền thứ tư sắc giới. Kiṃ neyyaṃ: (cái gì là đối tượng cần được biết?) là cái gì cần được biết? Thật vậy, trong các đoạn như: “Bất cứ pháp nào có tên là đối tượng cần được biết,” thì (pháp) cần được biết được gọi là neyyaṃ (đối tượng cần được biết). Ākāsānañcāyatanaṃ neyyaṃ: (Không Vô Biên Xứ là đối tượng cần được biết) có nghĩa là: làm thế nào một thiền chứng vô sắc lại là đối tượng cần được biết bởi tâm thiền thứ tư sắc giới? (Bởi vì) người an trú trong thiền thứ tư sắc giới có thể làm sanh khởi thiền chứng vô sắc. Thật vậy, đối với người an trú ở đây, thiền chứng ấy thành tựu. Do đó, ngài đã nói: “Không Vô Biên Xứ là đối tượng cần được biết,” v.v. Vậy tại sao Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ không được nói đến? Do không có sự chú tâm riêng lẻ. Thật vậy, ở đó, sự quán xét chỉ có được theo nhóm và theo phương pháp. Ngay cả đối với một vị tỳ khưu như vị Tướng quân Chánh pháp, sự chú tâm riêng lẻ cũng không sanh khởi. Do đó, vị trưởng lão cũng đã trả lời sau khi quán xét theo nhóm và theo phương pháp rằng: “Quả thật, các pháp này, từ không có, chúng sanh khởi; sau khi có, chúng hoại diệt.” Còn Đức Thế Tôn, do đã nắm trong tay toàn giác trí, nên ngay cả trong thiền chứng Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, sau khi đã rút ra hơn năm mươi pháp một cách riêng lẻ bằng cách phân tích các chi phần, Ngài đã nói: “Trong chừng mực nào có các thiền chứng về tưởng, trong chừng mực ấy có sự thâm nhập trí tuệ.”

ปญฺญาจกฺขุนา ปชานาตีติ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูตาย ปญฺญาย ปชานาติ. ตตฺถ ทฺเว ปญฺญา สมาธิปญฺญา วิปสฺสนาปญฺญา จ. สมาธิปญฺญาย กิจฺจโต อสมฺโมหโต จ ปชานาติ. วิปสฺสนาปญฺญาย ลกฺขณปฏิเวเธน อารมฺมณโต ชานนํ กถิตํ. กิมตฺถิยาติ โก เอติสฺสา อตฺโถ. อภิญฺญตฺถาติอาทีสุ อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม อภิชานาตีติ [Pg.246] อภิญฺญตฺถา. ปริญฺเญยฺเย ธมฺเม ปริชานาตีติ ปริญฺญตฺถา. ปหาตพฺเพ ธมฺเม ปชหตีติ ปหานตฺถา. สา ปเนสา โลกิยาปิ อภิญฺญตฺถา จ ปริญฺญตฺถา จ วิกฺขมฺภนโต ปหานตฺถา. โลกุตฺตราปิ อภิญฺญตฺถา จ ปริญฺญตฺถา จ สมุจฺเฉทโต ปหานตฺถา. ตตฺถ โลกิยา กิจฺจโต อสมฺโมหโต จ ปชานาติ, โลกุตฺตรา อสมฺโมหโต.

Paññācakkhunā pajānāti: (biết rõ bằng tuệ nhãn) là biết rõ bằng trí tuệ đã trở thành con mắt do có vai trò dẫn dắt trong việc thấy. Trong đó, có hai loại trí tuệ: định tuệ và quán tuệ. Với định tuệ, vị ấy biết rõ về phương diện phận sự và không si mê. Với quán tuệ, sự biết được nói đến là về phương diện thâm nhập đặc tính và về phương diện đối tượng. Kimatthiyā: (nhằm mục đích gì?) là mục đích của nó là gì? Trong các câu như abhiññatthā (nhằm mục đích thắng tri): (trí tuệ) được gọi là abhiññatthā vì nó thắng tri các pháp cần được thắng tri. (Trí tuệ) được gọi là pariññatthā (nhằm mục đích liễu tri) vì nó liễu tri các pháp cần được liễu tri. (Trí tuệ) được gọi là pahānatthā (nhằm mục đích đoạn tận) vì nó đoạn tận các pháp cần được đoạn tận. Và trí tuệ thế gian này cũng nhằm mục đích thắng tri, liễu tri, và đoạn tận bằng cách đè nén. Trí tuệ siêu thế cũng nhằm mục đích thắng tri, liễu tri, và đoạn tận bằng cách cắt đứt. Trong đó, trí tuệ thế gian biết rõ về phương diện phận sự và không si mê; trí tuệ siêu thế (biết rõ) về phương diện không si mê.

๔๕๒. สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทายาติ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิยา จ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา จ. ปรโต จ โฆโสติ สปฺปายธมฺมสฺสวนํ. โยนิโส จ มนสิกาโรติ อตฺตโน อุปายมนสิกาโร. ตตฺถ สาวเกสุ อปิ ธมฺมเสนาปติโน ทฺเว ปจฺจยา ลทฺธุํ วฏฺฏนฺติเยว. เถโร หิ กปฺปสตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ ปารมิโย ปูเรตฺวาปิ อตฺตโน ธมฺมตาย อณุมตฺตมฺปิ กิเลสํ ปชหิตุํ นาสกฺขิ. ‘‘เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา’’ติ (มหาว. ๖๐) อสฺสชิตฺเถรโต อิมํ คาถํ สุตฺวาวสฺส ปฏิเวโธ ชาโต. ปจฺเจกพุทฺธานํ ปน สพฺพญฺญุพุทฺธานญฺจ ปรโตโฆสกมฺมํ นตฺถิ, โยนิโสมนสิการสฺมึเยว ฐตฺวา ปจฺเจกโพธิญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ นิพฺพตฺเตนฺติ.

452. Sammādiṭṭhiyā uppādāya: (cho sự sanh khởi của chánh kiến) là (cho sự sanh khởi của) chánh kiến minh sát và chánh kiến đạo. Parato ca ghoso: (và tiếng nói từ người khác) là sự nghe Chánh pháp thích hợp. Yoniso ca manasikāro: (và sự tác ý như lý) là sự tác ý đúng phương pháp của chính mình. Trong đó, đối với các vị thinh văn, ngay cả vị Tướng quân Chánh pháp cũng phải cần đến hai duyên này. Thật vậy, vị trưởng lão, dù đã hoàn thiện các ba-la-mật trong một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, cũng không thể tự mình đoạn trừ dù chỉ một chút phiền não nhỏ như hạt bụi. Chỉ sau khi nghe bài kệ này: “Ye dhammā hetuppabhavā…” từ trưởng lão Assaji, sự thâm nhập (đạo quả) mới sanh khởi nơi ngài. Còn đối với các vị Phật Độc Giác và các vị Phật Toàn Giác, không có yếu tố “tiếng nói từ người khác”; chỉ an trú trong sự tác ý như lý, các ngài làm sanh khởi Bồ-đề của bậc Độc Giác và Toàn Giác Trí.

อนุคฺคหิตาติ ลทฺธูปการา. สมฺมาทิฏฺฐีติ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. ผลกฺขเณ นิพฺพตฺตา เจโตวิมุตฺติ ผลํ อสฺสาติ เจโตวิมุตฺติผลา. ตเทว เจโตวิมุตฺติสงฺขาตํ ผลํ อานิสํโส อสฺสาติ เจโตวิมุตฺติผลานิสํสา. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ จตุตฺถผลปญฺญา ปญฺญาวิมุตฺติ นาม, อวเสสา ธมฺมา เจโตวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. สีลานุคฺคหิตาติอาทีสุ สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สุตนฺติ สปฺปายธมฺมสฺสวนํ. สากจฺฉาติ กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนกถา. สมโถติ วิปสฺสนาปาทิกา อฏฺฐ สมาปตฺติโย. วิปสฺสนาติ สตฺตวิธา อนุปสฺสนา. จตุปาริสุทฺธิสีลญฺหิ ปูเรนฺตสฺส, สปฺปายธมฺมสฺสวนํ สุณนฺตสฺส, กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนํ ฉินฺทนฺตสฺส, วิปสฺสนาปาทิกาสุ อฏฺฐสมาปตฺตีสุ กมฺมํ กโรนฺตสฺส, สตฺตวิธํ อนุปสฺสนํ ภาเวนฺตสฺส อรหตฺตมคฺโค อุปฺปชฺชิตฺวา ผลํ เทติ.

Anuggahitā: (được hỗ trợ) là được giúp đỡ. Sammādiṭṭhi: (chánh kiến) là chánh kiến A-la-hán đạo. Cetovimuttiphalā: (có quả là tâm giải thoát) là (chánh kiến) có quả là tâm giải thoát đã sanh khởi vào sát-na quả. Cetovimuttiphalānisaṃsā: (có quả và lợi ích là tâm giải thoát) là (chánh kiến) có lợi ích là chính quả ấy được gọi là tâm giải thoát. Đối với thuật ngữ thứ hai cũng theo phương pháp tương tự. Và ở đây, trí tuệ của quả thứ tư được gọi là tuệ giải thoát, các pháp còn lại nên được hiểu là tâm giải thoát. Trong các câu như sīlānuggahitā (được giới hỗ trợ): Sīlaṃ: (giới) là Tứ Thanh Tịnh Giới. Sutaṃ: (văn) là sự nghe Chánh pháp thích hợp. Sākacchā: (thảo luận) là cuộc thảo luận để cắt đứt những sai sót và vấp ngã trong đề mục thiền. Samatho: (chỉ) là tám thiền chứng làm nền tảng cho minh sát. Vipassanā: (quán) là bảy loại tùy quán. Thật vậy, đối với người đang hoàn thiện Tứ Thanh Tịnh Giới, người đang nghe Chánh pháp thích hợp, người đang cắt đứt những sai sót và vấp ngã trong đề mục thiền, người đang thực hành trong tám thiền chứng làm nền tảng cho minh sát, người đang tu tập bảy loại tùy quán, thì A-la-hán đạo sẽ sanh khởi và cho quả.

ยถา หิ มธุรํ อมฺพปกฺกํ ปริภุญฺชิตุกาโม อมฺพโปตกสฺส สมนฺตา อุทกโกฏฺฐกํ ถิรํ กตฺวา พนฺธติ. ฆฏํ คเหตฺวา กาเลน กาลํ อุทกํ อาสิญฺจติ. อุทกสฺส อนิกฺขมนตฺถํ มริยาทํ ถิรํ กโรติ. ยา โหติ [Pg.247] สมีเป วลฺลิ วา สุกฺขทณฺฑโก วา กิปิลฺลิกปุโฏ วา มกฺกฏกชาลํ วา, ตํ อปเนติ. ขณิตฺตึ คเหตฺวา กาเลน กาลํ มูลานิ ปริขณติ. เอวมสฺส อปฺปมตฺตสฺส อิมานิ ปญฺจ การณานิ กโรโต โส อมฺโพ วฑฺฒิตฺวา ผลํ เทติ. เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. รุกฺขสฺส สมนฺตโต โกฏฺฐกพนฺธนํ วิย หิ สีลํ ทฏฺฐพฺพํ, กาเลน กาลํ อุทกสิญฺจนํ วิย ธมฺมสฺสวนํ, มริยาทาย ถิรภาวกรณํ วิย สมโถ, สมีเป วลฺลิอาทีนํ หรณํ วิย กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนํ, กาเลน กาลํ ขณิตฺตึ คเหตฺวา มูลขณนํ วิย สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ ภาวนา. เตหิ ปญฺจหิ การเณหิ อนุคฺคหิตสฺส อมฺพรุกฺขสฺส มธุรผลทานกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน อิเมหิ ปญฺจหิ ธมฺเมหิ อนุคฺคหิตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา อรหตฺตผลทานํ เวทิตพฺพํ.

Ví như người muốn ăn xoài chín ngọt, làm một cái bồn nước vững chắc xung quanh cây xoài con và đắp lên. Lấy ghè, thỉnh thoảng tưới nước. Để nước không chảy ra ngoài, người ấy làm bờ vững chắc. Những gì ở gần như dây leo, cành cây khô, tổ kiến hay mạng nhện, người ấy đều dọn sạch. Lấy cuốc, thỉnh thoảng xới quanh gốc. Khi người ấy không lơ là làm năm việc này như vậy, cây xoài ấy lớn lên và cho quả. Sự thành tựu này cần được hiểu như sau. Việc đắp bồn xung quanh cây được xem như là giới. Việc thỉnh thoảng tưới nước được xem như là nghe pháp. Việc làm cho bờ vững chắc được xem như là định. Việc dọn dẹp dây leo v.v... ở gần được xem như là việc cắt đứt sự vấp ngã, sai lầm trong đề mục thiền. Việc thỉnh thoảng lấy cuốc xới gốc được xem như là sự tu tập bảy loại tùy quán. Việc chánh kiến được hỗ trợ bởi năm pháp này của vị tỳ khưu cho quả A-la-hán cần được hiểu như thời điểm cây xoài được hỗ trợ bởi năm nhân duyên ấy cho quả ngọt.

๔๕๓. กติ ปนาวุโส, ภวาติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? มูลเมว คโต อนุสนฺธิ, ทุปฺปญฺโญ เยหิ ภเวหิ น อุฏฺฐาติ, เต ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ กามภโวติ กามภวูปคํ กมฺมํ กมฺมาภินิพฺพตฺตา อุปาทินฺนกฺขนฺธาปีติ อุภยเมกโต กตฺวา กามภโวติ อาห. รูปารูปภเวสุปิ เอเสว นโย. อายตินฺติ อนาคเต. ปุนพฺภวสฺส อภินิพฺพตฺตีติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. อิธ วฏฺฏํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. ตตฺราตตฺราภินนฺทนาติ รูปาภินนฺทนา สทฺทาภินนฺทนาติ เอวํ ตหึ ตหึ อภินนฺทนา, กรณวจเน เจตํ ปจฺจตฺตํ. ตตฺรตตฺราภินนฺทนาย ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ โหตีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา หิ คมนํ โหติ, อาคมนํ โหติ, คมนาคมนํ โหติ, วฏฺฏํ วตฺตตีติ วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. อิทานิ วิวฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ ปนาวุโส’’ติอาทิมาห. ตสฺส วิสฺสชฺชเน อวิชฺชาวิราคาติ อวิชฺชาย ขยนิโรเธน. วิชฺชุปฺปาทาติ อรหตฺตมคฺควิชฺชาย อุปฺปาเทน. กึ อวิชฺชา ปุพฺเพ นิรุทฺธา, อถ วิชฺชา ปุพฺเพ อุปฺปนฺนาติ? อุภยเมตํ น วตฺตพฺพํ. ปทีปุชฺชลเนน อนฺธการวิคโม วิย วิชฺชุปฺปาเทน อวิชฺชา นิรุทฺธาว โหติ. ตณฺหานิโรธาติ ตณฺหาย ขยนิโรเธน. ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ น โหตีติ เอวํ อายตึ ปุนพฺภวสฺส อภินิพฺพตฺติ น โหติ, คมนํ อาคมนํ คมนาคมนํ อุปจฺฉิชฺชติ, วฏฺฏํ น วตฺตตีติ วิวฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ.

453. Ở đây, trong câu: "Thưa hiền giả, có bao nhiêu hữu?", vị ấy hỏi điều gì? Mối liên kết chỉ đi đến gốc rễ, người có trí tuệ kém cỏi hỏi rằng: "Tôi sẽ hỏi về những cảnh giới mà từ đó người ta không thoát ra được." Ở đây, "dục hữu" được nói đến bằng cách gộp cả hai lại: nghiệp dẫn đến dục hữu và các uẩn thủ được tạo ra bởi nghiệp. Phương pháp này cũng tương tự trong sắc hữu và vô sắc hữu. "Trong tương lai" (āyatiṃ) là trong tương lai. "Sự tái sinh của hữu" (punabbhavassa abhinibbatti) là sự tái sinh (punabbhavābhinibbatti). Ở đây, vị ấy hỏi: "Tôi sẽ hỏi về vòng luân hồi." "Sự hoan hỷ ở nơi này nơi kia" (tatrātatrābhinandanā) là sự hoan hỷ trong sắc, sự hoan hỷ trong thanh, như vậy là sự hoan hỷ ở nơi này nơi kia. Và từ này ở đây là chủ cách trong ý nghĩa của công cụ. Nghĩa là: do sự hoan hỷ ở nơi này nơi kia mà có sự tái sinh. Vì quả thật, do chừng ấy mà có sự đi, có sự đến, có sự đi và đến. Bằng câu "vòng luân hồi quay tròn", Ngài đã chỉ ra vòng luân hồi bằng cách đưa nó đến đỉnh điểm. Bây giờ, khi hỏi về sự thoát khỏi luân hồi, Ngài nói câu bắt đầu bằng: "Thưa hiền giả, làm thế nào...". Trong câu trả lời cho câu hỏi đó, "do vô minh đoạn tận" (avijjāvirāgā) có nghĩa là do sự tận diệt và đoạn diệt của vô minh. "Do minh sanh khởi" (vijjuppādā) có nghĩa là do sự sanh khởi của minh đạo A-la-hán. Phải chăng vô minh đã được diệt trước, hay minh đã sanh khởi trước? Cả hai điều này không nên nói. Giống như bóng tối tan biến do đèn được thắp sáng, vô minh được diệt trừ chính do minh sanh khởi. "Do ái diệt" (taṇhānirodhā) có nghĩa là do sự tận diệt và đoạn diệt của ái. "Sự tái sinh không xảy ra" (punabbhavābhinibbatti na hoti), như vậy sự tái sinh của hữu trong tương lai không xảy ra, sự đi, sự đến, sự đi và đến bị cắt đứt. Bằng câu "vòng luân hồi không quay tròn", Ngài đã chỉ ra sự thoát khỏi luân hồi bằng cách đưa nó đến đỉnh điểm.

๔๕๔. กตมํ ปนาวุโสติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? อุภโตภาควิมุตฺโต ภิกฺขุ กาเลน กาลํ นิโรธํ สมาปชฺชติ. ตสฺส นิโรธปาทกํ ปฐมชฺฌานํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. ปฐมํ ฌานนฺติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? นิโรธํ สมาปชฺชนเกน [Pg.248] ภิกฺขุนา องฺคววตฺถานํ โกฏฺฐาสปริจฺเฉโท นาม ชานิตพฺโพ, อิทํ ฌานํ ปญฺจงฺคิกํ จตุรงฺคิกํ ติวงฺคิกํ ทุวงฺคิกนฺติ องฺคววตฺถานํ โกฏฺฐาสปริจฺเฉทํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. วิตกฺโกติอาทีสุ ปน อภินิโรปนลกฺขโณ วิตกฺโก, อนุมชฺชนลกฺขโณ วิจาโร, ผรณลกฺขณา ปีติ, สาตลกฺขณํ สุขํ, อวิกฺเขปลกฺขณา จิตฺเตกคฺคตาติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา วตฺตนฺติ. กตงฺควิปฺปหีนนฺติ อิธ ปน กึ ปุจฺฉติ? นิโรธํ สมาปชฺชนเกน ภิกฺขุนา อุปการานุปการานิ องฺคานิ ชานิตพฺพานิ, ตานิ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ, วิสฺสชฺชนํ ปเนตฺถ ปากฏเมว. อิติ เหฏฺฐา นิโรธปาทกํ ปฐมชฺฌานํ คหิตํ, อุปริ ตสฺส อนนฺตรปจฺจยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ปุจฺฉิสฺสติ. อนฺตรา ปน ฉ สมาปตฺติโย สํขิตฺตา, นยํ วา ทสฺเสตฺวา วิสฺสฏฺฐาติ เวทิตพฺพา.

454. Ở đây, trong câu: "Thưa hiền giả, cái nào...?", vị ấy hỏi điều gì? Vị tỳ khưu câu phần giải thoát thỉnh thoảng nhập diệt định. Vị ấy hỏi: "Tôi sẽ hỏi về sơ thiền, là nền tảng của diệt định của vị ấy." Ở đây, trong câu: "Sơ thiền...", vị ấy hỏi điều gì? Vị tỳ khưu nhập diệt định cần phải biết sự xác định các chi và sự phân chia các phần, vị ấy hỏi: "Tôi sẽ hỏi về sự xác định các chi và sự phân chia các phần, rằng thiền này có năm chi, bốn chi, ba chi, hai chi." Còn trong các câu bắt đầu bằng "tầm" (vitakko), tầm có đặc tính hướng tâm đến đối tượng, tứ có đặc tính khảo sát đối tượng, hỷ có đặc tính thấm nhuần, lạc có đặc tính ngọt ngào, nhất tâm có đặc tính không phân tán. Năm pháp này hiện hành. Còn ở đây, trong câu: "Từ bỏ bao nhiêu chi?", vị ấy hỏi điều gì? Vị tỳ khưu nhập diệt định cần phải biết các chi hữu ích và không hữu ích. Vị ấy hỏi: "Tôi sẽ hỏi về những điều đó." Câu trả lời ở đây thì rõ ràng rồi. Như vậy, ở dưới đã đề cập đến sơ thiền là nền tảng của diệt định, ở trên sẽ hỏi về phi tưởng phi phi tưởng xứ định là vô gián duyên của diệt định ấy. Còn ở giữa, sáu định đã được tóm tắt, hoặc cần được hiểu là đã được bỏ qua sau khi chỉ ra phương pháp.

๔๕๕. อิทานิ วิญฺญาณนิสฺสเย ปญฺจ ปสาเท ปุจฺฉนฺโต ปญฺจิมานิ, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ โคจรวิสยนฺติ โคจรภูตํ วิสยํ. อญฺญมญฺญสฺสาติ จกฺขุ โสตสฺส โสตํ วา จกฺขุสฺสาติ เอวํ เอเกกสฺส โคจรวิสยํ น ปจฺจนุโภติ. สเจ หิ นีลาทิเภทํ รูปารมฺมณํ สโมธาเนตฺวา โสตินฺทฺริยสฺส อุปเนยฺย, ‘‘อิงฺฆ ตาว นํ ววตฺถเปหิ วิภาเวหิ, กึ นาเมตํ อารมฺมณ’’นฺติ. จกฺขุวิญฺญาณญฺหิ วินาปิ มุเขน อตฺตโน ธมฺมตาย เอวํ วเทยฺย – ‘‘อเร อนฺธพาล, วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ปริธาวมาโน อญฺญตฺร มยา กุหึ เอตสฺส ชานนกํ ลภิสฺสสิ, อาหร นํ จกฺขุปสาเท อุปเนหิ, อหเมตํ อารมฺมณํ ชานิสฺสามิ, ยทิ วา นีลํ ยทิ วา ปีตกํ, น หิ เอโส อญฺญสฺส วิสโย, มยฺเหเวโส วิสโย’’ติ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. เอวเมตานิ อญฺญมญฺญสฺส โคจรํ วิสยํ น ปจฺจนุโภนฺติ นาม. กึ ปฏิสรณนฺติ เอเตสํ กึ ปฏิสรณํ, กึ เอตานิ ปฏิสรนฺตีติ ปุจฺฉติ. มโน ปฏิสรณนฺติ ชวนมโน ปฏิสรณํ. มโน จ เนสนฺติ มโนทฺวาริกชวนมโน วา ปญฺจทฺวาริกชวนมโน วา เอเตสํ โคจรวิสยํ รชฺชนาทิวเสน อนุโภติ. จกฺขุวิญฺญาณญฺหิ รูปทสฺสนมตฺตเมว, เอตฺถ รชฺชนํ วา ทุสฺสนํ วา มุยฺหนํ วา นตฺถิ. เอตสฺมึ ปน ทฺวาเร ชวนํ รชฺชติ วา ทุสฺสติ วา มุยฺหติ วา. โสตวิญฺญาณาทีสุปิ เอเสว นโย.

455. Bây giờ, khi muốn hỏi về năm sắc thần kinh là nơi nương tựa của thức, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘này chư hiền, có năm pháp này’. Ở đây, ‘gocaravisayaṃ’ có nghĩa là đối tượng là cảnh giới hành xứ. ‘Aññamaññassa’ có nghĩa là mắt đối với tai, hoặc tai đối với mắt, như vậy, cái này không thể hưởng cảnh giới hành xứ của cái kia. Thật vậy, nếu gom lại đối tượng sắc có các loại như xanh v.v... rồi đưa đến nhĩ căn và nói rằng: ‘Này, hãy xác định và làm rõ nó xem, đối tượng này là gì vậy?’ Thì nhãn thức, dù không có miệng, cũng sẽ nói theo bản chất của nó rằng: ‘Này kẻ mù quáng ngu si, dù ngươi có chạy ngược chạy xuôi cả trăm năm, cả ngàn năm, ngoài ta ra, ngươi sẽ nhận được sự biết về nó ở đâu chứ? Hãy mang nó đến, hãy đưa nó đến nhãn thần kinh, ta sẽ biết đối tượng này, dù là màu xanh hay màu vàng. Thật vậy, đây không phải là đối tượng của cái khác, đây chính là đối tượng của ta.’ Phương pháp này cũng tương tự ở các cửa còn lại. Như vậy, các pháp này được gọi là không hưởng cảnh giới hành xứ của nhau. ‘Kiṃ paṭisaraṇan’ti’ là ngài hỏi: ‘Nơi nương tựa của chúng là gì, chúng nương tựa vào đâu?’ ‘Mano paṭisaraṇan’ti’ là tâm tốc hành là nơi nương tựa. ‘Mano ca nesan’ti’ là tâm tốc hành ở ý môn hoặc tâm tốc hành ở ngũ môn hưởng cảnh giới hành xứ của chúng theo phương diện tham ái v.v... Thật vậy, nhãn thức chỉ đơn thuần là thấy sắc, ở đây không có tham ái, sân hận, hay si mê. Nhưng ở cửa này, tâm tốc hành có tham ái, có sân hận, hoặc có si mê. Phương pháp này cũng tương tự ở nhĩ thức v.v...

ตตฺรายํ อุปมา – ปญฺจ กิร ทุพฺพลโภชกา ราชานํ เสวิตฺวา กิจฺเฉน กสิเรน เอกสฺมึ ปญฺจกุลิเก คาเม ปริตฺตกํ อายํ ลภึสุ. เตสํ ตตฺถ [Pg.249] มจฺฉภาโค มํสภาโค ยุตฺติกหาปโณ วา, พนฺธกหาปโณ วา, มาปหารกหาปโณ วา, อฏฺฐกหาปโณ วา, โสฬสกหาปโณ วา, พาตฺตึสกหาปโณ วา, จตุสฏฺฐิกหาปโณ วา, ทณฺโฑติ เอตฺตกมตฺตเมว ปาปุณาติ. สตวตฺถุกํ ปญฺจสตวตฺถุกํ สหสฺสวตฺถุกํ มหาพลึ ราชาว คณฺหาติ. ตตฺถ ปญฺจกุลิกคาโม วิย ปญฺจ ปสาทา ทฏฺฐพฺพา; ปญฺจ ทุพฺพลโภชกา วิย ปญฺจ วิญฺญาณานิ; ราชา วิย ชวนํ; ทุพฺพลโภชกานํ ปริตฺตกํ อายปาปุณนํ วิย จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ รูปทสฺสนาทิมตฺตํ. รชฺชนาทีนิ ปน เอเตสุ นตฺถิ. รญฺโญ มหาพลิคฺคหณํ วิย เตสุ ทฺวาเรสุ ชวนสฺส รชฺชนาทีนิ เวทิตพฺพานิ.

Ở đây có ví dụ này: Tương truyền, có năm vị trưởng làng yếu kém, sau khi phục vụ đức vua, đã nhận được một khoản thu nhập ít ỏi một cách khó khăn và vất vả trong một ngôi làng chỉ có năm gia đình. Ở đó, họ chỉ nhận được phần cá, phần thịt, hoặc tiền phạt yuttikahāpaṇa, bandhakahāpaṇa, māpahārakahāpaṇa, hoặc tám kahāpaṇa, mười sáu kahāpaṇa, ba mươi hai kahāpaṇa, hay sáu mươi bốn kahāpaṇa. Chỉ có đức vua mới thu được khoản thuế lớn gồm một trăm, năm trăm, hay một ngàn vật phẩm. Ở đây, năm sắc thần kinh nên được xem như ngôi làng có năm gia đình; năm thức nên được xem như năm vị trưởng làng yếu kém; tâm tốc hành nên được xem như đức vua; việc chỉ thấy sắc v.v... của nhãn thức v.v... nên được xem như việc các vị trưởng làng yếu kém chỉ nhận được khoản thu nhập ít ỏi. Còn các trạng thái như tham ái v.v... thì không có ở trong các thức này. Việc tham ái v.v... của tâm tốc hành ở các cửa đó nên được biết đến như việc đức vua thu được khoản thuế lớn.

๔๕๖. ปญฺจิมานิ, อาวุโสติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? อนฺโตนิโรธสฺมึ ปญฺจ ปสาเท. กิริยมยปวตฺตสฺมิญฺหิ วตฺตมาเน อรูปธมฺมา ปสาทานํ พลวปจฺจยา โหนฺติ. โย ปน ตํ ปวตฺตํ นิโรเธตฺวา นิโรธสมาปตฺตึ สมาปนฺโน, ตสฺส อนฺโตนิโรเธ ปญฺจ ปสาทา กึ ปฏิจฺจ ติฏฺฐนฺตีติ อิทํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. อายุํ ปฏิจฺจาติ ชีวิตินฺทฺริยํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐนฺติ. อุสฺมํ ปฏิจฺจาติ ชีวิตินฺทฺริยํ กมฺมชเตชํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐติ. ยสฺมา ปน กมฺมชเตโชปิ ชีวิตินฺทฺริเยน วินา น ติฏฺฐติ, ตสฺมา ‘‘อุสฺมา อายุํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐตี’’ติ อาห. ฌายโตติ ชลโต. อจฺจึ ปฏิจฺจาติ ชาลสิขํ ปฏิจฺจ. อาภา ปญฺญายตีติ อาโลโก นาม ปญฺญายติ. อาภํ ปฏิจฺจ อจฺจีติ ตํ อาโลกํ ปฏิจฺจ ชาลสิขา ปญฺญายติ.

456. Ở đây, trong câu ‘này chư hiền, có năm pháp này’, ngài hỏi điều gì? (Ngài hỏi về) năm sắc thần kinh trong trạng thái diệt tận định. Thật vậy, khi sự vận hành của các hành động đang diễn ra, các pháp vô sắc là duyên mạnh mẽ cho các sắc thần kinh. Vị nào đã diệt trừ sự vận hành đó và nhập diệt tận định, thì trong trạng thái diệt tận định của vị ấy, năm sắc thần kinh tồn tại nương vào đâu? – ngài hỏi với ý định hỏi điều này. ‘Āyuṃ paṭicca’ có nghĩa là chúng tồn tại nương vào mạng quyền. ‘Usmaṃ paṭicca’ có nghĩa là mạng quyền tồn tại nương vào hơi nóng do nghiệp sanh. Và bởi vì hơi nóng do nghiệp sanh cũng không thể tồn tại nếu không có mạng quyền, do đó ngài nói: ‘hơi nóng tồn tại nương vào mạng quyền’. ‘Jhāyato’ có nghĩa là đang cháy. ‘Acciṃ paṭicca’ có nghĩa là nương vào ngọn lửa. ‘Ābhā paññāyati’ có nghĩa là ánh sáng được biết đến. ‘Ābhaṃ paṭicca acci’ có nghĩa là ngọn lửa được biết đến nương vào ánh sáng đó.

เอวเมว โข, อาวุโส, อายุ อุสฺมํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐตีติ เอตฺถ ชาลสิขา วิย กมฺมชเตโช. อาโลโก วิย ชีวิตินฺทฺริยํ. ชาลสิขา หิ อุปฺปชฺชมานา อาโลกํ คเหตฺวาว อุปฺปชฺชติ. สา เตน อตฺตนา ชนิตอาโลเกเนว สยมฺปิ อณุ ถูลา ทีฆา รสฺสาติ ปากฏา โหติ. ตตฺถ ชาลปวตฺติยา ชนิตอาโลเกน ตสฺสาเยว ชาลปวตฺติยา ปากฏภาโว วิย อุสฺมํ ปฏิจฺจ นิพฺพตฺเตน กมฺมชมหาภูตสมฺภเวน ชีวิตินฺทฺริเยน อุสฺมาย อนุปาลนํ. ชีวิตินฺทฺริยญฺหิ ทสปิ วสฺสานิ…เป… วสฺสสตมฺปิ กมฺมชเตชปวตฺตํ ปาเลติ. อิติ มหาภูตานิ อุปาทารูปานํ นิสฺสยปจฺจยาทิวเสน ปจฺจยานิ โหนฺตีติ อายุ อุสฺมํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐติ. ชีวิตินฺทฺริยํ [Pg.250] มหาภูตานิ ปาเลตีติ อุสฺมา อายุํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺพา.

Cũng vậy, này chư hiền, trong câu ‘mạng quyền tồn tại nương vào hơi nóng’, hơi nóng do nghiệp sanh nên được xem như ngọn lửa, mạng quyền nên được xem như ánh sáng. Thật vậy, khi ngọn lửa sanh khởi, nó sanh khởi cùng với ánh sáng. Chính nhờ ánh sáng do nó tạo ra mà bản thân ngọn lửa ấy trở nên rõ ràng là nhỏ, lớn, dài, hay ngắn. Ở đây, giống như sự vận hành của ngọn lửa trở nên rõ ràng nhờ ánh sáng do nó tạo ra, cũng vậy, có sự bảo hộ hơi nóng bởi mạng quyền được sanh ra nương vào hơi nóng và phát sinh từ các đại hiển do nghiệp sanh. Thật vậy, mạng quyền bảo vệ sự vận hành của hơi nóng do nghiệp sanh trong mười năm... cho đến một trăm năm. Như vậy, các đại hiển là duyên cho các sắc y sinh theo phương diện y chỉ duyên v.v..., do đó ‘mạng quyền tồn tại nương vào hơi nóng’. Mạng quyền bảo vệ các đại hiển, do đó nên hiểu rằng ‘hơi nóng tồn tại nương vào mạng quyền’.

๔๕๗. อายุสงฺขาราติ อายุเมว. เวทนิยา ธมฺมาติ เวทนา ธมฺมาว. วุฏฺฐานํ ปญฺญายตีติ สมาปตฺติโต วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ. โย หิ ภิกฺขุ อรูปปวตฺเต อุกฺกณฺฐิตฺวา สญฺญญฺจ เวทนญฺจ นิโรเธตฺวา นิโรธํ สมาปนฺโน, ตสฺส ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน รูปชีวิตินฺทฺริยปจฺจยา อรูปธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ ปน รูปารูปปวตฺตํ ปวตฺตติ. ยถา กึ? ยถา เอโก ปุริโส ชาลาปวตฺเต อุกฺขณฺฐิโต อุทเกน ปหริตฺวา ชาลํ อปฺปวตฺตํ กตฺวา ฉาริกาย องฺคาเร ปิธาย ตุณฺหี นิสีทติ. ยทา ปนสฺส ปุน ชาลาย อตฺโถ โหติ, ฉาริกํ อปเนตฺวา องฺคาเร ปริวตฺเตตฺวา อุปาทานํ ทตฺวา มุขวาตํ วา ตาลวณฺฏวาตํ วา ททาติ. อถ ชาลาปวตฺตํ ปุน ปวตฺตติ. เอวเมว ชาลาปวตฺตํ วิย อรูปธมฺมา. ปุริสสฺส ชาลาปวตฺเต อุกฺกณฺฐิตฺวา อุทกปฺปหาเรน ชาลํ อปฺปวตฺตํ กตฺวา ฉาริกาย องฺคาเร ปิธาย ตุณฺหีภูตสฺส นิสชฺชา วิย ภิกฺขุโน อรูปปวตฺเต อุกฺกณฺฐิตฺวา สญฺญญฺจ เวทนญฺจ นิโรเธตฺวา นิโรธสมาปชฺชนํ. ฉาริกาย ปิหิตองฺคารา วิย รูปชีวิตินฺทฺริยํ. ปุริสสฺส ปุน ชาลาย อตฺเถ สติ ฉาริกาปนยนาทีนิ วิย ภิกฺขุโน ยถาปริจฺฉินฺนกาลาปคมนํ. อคฺคิชาลาย ปวตฺติ วิย ปุน อรูปธมฺเมสุ อุปฺปนฺเนสุ รูปารูปปวตฺติ เวทิตพฺพา.

457. Mạng hành chính là mạng căn. Các pháp cảm thọ chính là các pháp thọ. Sự xuất khỏi được biết đến có nghĩa là sự xuất khỏi thiền chứng được biết đến. Thật vậy, vị tỳ khưu nào chán ghét sự diễn tiến của các pháp vô sắc, đã làm cho tưởng và thọ diệt, đã chứng nhập Diệt thọ tưởng định, đối với vị ấy, do năng lực của thời gian đã được quy định, do mạng quyền sắc làm duyên, các pháp vô sắc sanh khởi. Như vậy, sự diễn tiến của sắc và vô sắc được tiếp diễn. Ví như thế nào? Ví như một người đàn ông chán ghét sự diễn tiến của ngọn lửa, đã dùng nước dập tắt, đã làm cho ngọn lửa không diễn tiến, đã dùng tro che đậy than hồng, rồi ngồi im lặng. Khi người ấy lại có nhu cầu về ngọn lửa, người ấy gạt tro ra, lật than hồng lên, cho mồi vào, rồi thổi bằng miệng hoặc quạt bằng lá cọ. Khi ấy, sự diễn tiến của ngọn lửa lại tiếp diễn. Cũng vậy, các pháp vô sắc giống như sự diễn tiến của ngọn lửa. Việc chứng nhập Diệt thọ tưởng định của vị tỳ khưu, sau khi đã chán ghét sự diễn tiến của các pháp vô sắc, đã làm cho tưởng và thọ diệt, giống như việc người đàn ông chán ghét sự diễn tiến của ngọn lửa, đã dùng nước dập tắt, đã làm cho ngọn lửa không diễn tiến, đã dùng tro che đậy than hồng, rồi ngồi im lặng. Mạng quyền sắc giống như than hồng được tro che đậy. Sự ra đi của thời gian đã được quy định của vị tỳ khưu giống như việc người đàn ông khi có nhu cầu về ngọn lửa lại gạt tro ra v.v... Nên biết sự diễn tiến của sắc và vô sắc khi các pháp vô sắc lại sanh khởi giống như sự diễn tiến của ngọn lửa.

อายุ อุสฺมา จ วิญฺญาณนฺติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ, กมฺมชเตโชธาตุ, จิตฺตนฺติ อิเม ตโย ธมฺมา ยทา อิมํ รูปกายํ ชหนฺติ, อถายํ อเจตนํ กฏฺฐํ วิย ปถวิยํ ฉฑฺฑิโต เสตีติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเจตํ –

Mạng, hơi ấm, và thức có nghĩa là: mạng quyền sắc, hỏa đại do nghiệp sanh, và tâm, khi ba pháp này từ bỏ thân sắc này, khi ấy thân này nằm bị vứt bỏ trên mặt đất như khúc gỗ vô tri. Đó là ý nghĩa. Và điều này đã được nói rằng –

‘‘อายุ อุสฺมา จ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติมํ;

อปวิทฺโธ ตทา เสติ, ปรภตฺตํ อเจตน’’นฺติ. (สํ. นิ. ๓.๙๕);

‘Khi mạng, hơi ấm, và thức, từ bỏ thân này; Khi ấy nó nằm bị vứt bỏ, không có tâm, là thức ăn cho kẻ khác.’

กายสงฺขาราติ อสฺสาสปสฺสาสา. วจีสงฺขาราติ วิตกฺกวิจารา. จิตฺตสงฺขาราติ สญฺญาเวทนา. อายูติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ. ปริภินฺนานีติ อุปหตานิ, วินฏฺฐานีติ อตฺโถ. ตตฺถ เกจิ ‘‘นิโรธสมาปนฺนสฺส จิตฺตสงฺขาราว นิรุทฺธา’’ติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ โหติ, ตสฺมา สจิตฺตกา อยํ สมาปตฺตีติ วทนฺติ. เต วตฺตพฺพา – ‘‘วจีสงฺขาราปิสฺส นิรุทฺธา’’ติ วจนโต วาจา อนิรุทฺธา โหติ, ตสฺมา นิโรธํ สมาปนฺเนน ธมฺมมฺปิ กเถนฺเตน สชฺฌายมฺปิ [Pg.251] กโรนฺเตน นิสีทิตพฺพํ สิยา. ‘‘โย จายํ มโต กาลงฺกโต, ตสฺสาปิ จิตฺตสงฺขารา นิรุทฺธา’’ติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ ภเวยฺย, ตสฺมา กาลงฺกเต มาตาปิตโร วา อรหนฺเต วา ฌาปยนฺเตน อนนฺตริยกมฺมํ กตํ ภเวยฺย. อิติ พฺยญฺชเน อภินิเวสํ อกตฺวา อาจริยานํ นเย ฐตฺวา อตฺโถ อุปปริกฺขิตพฺโพ. อตฺโถ หิ ปฏิสรณํ, น พฺยญฺชนํ.

Thân hành là hơi thở vô, hơi thở ra. Khẩu hành là tầm và tứ. Tâm hành là tưởng và thọ. Mạng là mạng quyền sắc. Bị vỡ vụn có nghĩa là bị hư hoại, bị hủy diệt. Ở đây, một số vị do câu nói ‘Đối với người đã chứng nhập Diệt thọ tưởng định, chỉ có tâm hành diệt’ nên cho rằng tâm không diệt, vì vậy họ nói rằng thiền chứng này có tâm. Nên nói với họ rằng – do câu nói ‘Đối với vị ấy, khẩu hành cũng diệt’ nên lời nói không diệt, vì vậy người đã chứng nhập Diệt thọ tưởng định có lẽ phải ngồi thuyết pháp và tụng đọc. Do câu nói ‘Người nào đã chết, đã mệnh chung, đối với người ấy tâm hành cũng diệt’ nên tâm có lẽ không diệt, vì vậy người hỏa táng cha mẹ hoặc các vị A-la-hán đã mệnh chung có lẽ đã phạm tội vô gián. Vì vậy, không nên chấp chặt vào văn tự, nên đứng trên phương pháp của các vị thầy mà tìm hiểu ý nghĩa. Vì ý nghĩa là nơi nương tựa, chứ không phải văn tự.

อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานีติ กิริยมยปวตฺตสฺมิญฺหิ วตฺตมาเน พหิทฺธา อารมฺมเณสุ ปสาเท ฆฏฺเฏนฺเตสุ อินฺทฺริยานิ กิลมนฺตานิ อุปหตานิ มกฺขิตานิ วิย โหนฺติ, วาตาทีหิ อุฏฺฐิเตน รเชน จตุมหาปเถ ฐปิตอาทาโส วิย. ยถา ปน ถวิกายํ ปกฺขิปิตฺวา มญฺชูสาทีสุ ฐปิโต อาทาโส อนฺโตเยว วิโรจติ, เอวํ นิโรธํ สมาปนฺนสฺส ภิกฺขุโน อนฺโตนิโรเธ ปญฺจ ปสาทา อติวิโรจนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานี’’ติ.

Các căn trong sáng có nghĩa là: Thật vậy, khi sự diễn tiến của (tâm) hành động đang diễn ra, khi các đối tượng bên ngoài va chạm vào các sắc thần kinh, các căn trở nên mệt mỏi, giống như bị hư hoại, bị bôi bẩn, giống như tấm gương được đặt ở ngã tư đường bị bao phủ bởi bụi do gió v.v... làm tung lên. Ví như tấm gương được bỏ vào trong túi, được đặt trong rương v.v... chỉ sáng ở bên trong, cũng vậy, đối với vị tỳ khưu đã chứng nhập Diệt thọ tưởng định, bên trong sự diệt, năm sắc thần kinh rất trong sáng. Do đó, đã được nói rằng ‘các căn trong sáng’.

๔๕๘. กติ ปนาวุโส, ปจฺจยาติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. วิสฺสชฺชเน ปนสฺส สุขสฺส จ ปหานาติ จตฺตาโร อปคมนปจฺจยา กถิตา. อนิมิตฺตายาติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? นิโรธโต วุฏฺฐานกผลสมาปตฺตึ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. อวเสสสมาปตฺติวุฏฺฐานญฺหิ ภวงฺเคน โหติ, นิโรธา วุฏฺฐานํ ปน วิปสฺสนานิสฺสนฺทาย ผลสมาปตฺติยาติ ตเมว ปุจฺฉติ. สพฺพนิมิตฺตานนฺติ รูปาทีนํ สพฺพารมฺมณานํ. อนิมิตฺตาย จ ธาตุยา มนสิกาโรติ สพฺพนิมิตฺตาปคตาย นิพฺพานธาตุยา มนสิกาโร. ผลสมาปตฺติสหชาตํ มนสิการํ สนฺธายาห. อิติ เหฏฺฐา นิโรธปาทกํ ปฐมชฺฌานํ คหิตํ, นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ คหิตํ, อิธ นิโรธโต วุฏฺฐานกผลสมาปตฺติ คหิตาติ.

458. Trong câu ‘Này hiền giả, có bao nhiêu duyên?’, ở đây hỏi điều gì? Vị ấy hỏi với ý định rằng: ‘Tôi sẽ hỏi về Phi tưởng phi phi tưởng xứ, là duyên vô gián của Diệt thọ tưởng định.’ Trong câu trả lời cho câu hỏi ấy, bốn duyên từ bỏ đã được nói đến, bắt đầu bằng ‘do từ bỏ lạc...’ Trong câu ‘Đối với vô tướng...’, ở đây hỏi điều gì? Vị ấy hỏi với ý định rằng: ‘Tôi sẽ hỏi về Thánh quả định là sự xuất khỏi Diệt thọ tưởng định.’ Vì sự xuất khỏi các thiền chứng còn lại là do tâm hữu phần, còn sự xuất khỏi Diệt thọ tưởng định là Thánh quả định, là kết quả của minh sát, nên vị ấy hỏi chính điều đó. ‘Của tất cả các tướng’ có nghĩa là của tất cả các đối tượng là sắc v.v... ‘Tác ý đến giới vô tướng’ có nghĩa là tác ý đến Niết-bàn giới đã thoát khỏi tất cả các tướng. Vị ấy nói đến sự tác ý đồng sanh với Thánh quả định. Như vậy, ở dưới, Sơ thiền là nền tảng của Diệt thọ tưởng định đã được đề cập; Phi tưởng phi phi tưởng xứ là duyên vô gián của Diệt thọ tưởng định đã được đề cập; ở đây, Thánh quả định là sự xuất khỏi Diệt thọ tưởng định đã được đề cập.

อิมสฺมึ ฐาเน นิโรธกถา กเถตพฺพา โหติ. สา, ‘‘ทฺวีหิ พเลหิ สมนฺนาคตตฺตา ตโย จ สงฺขารานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา โสฬสหิ ญาณจริยาหิ นวหิ สมาธิจริยาหิ วสีภาวตาปญฺญา นิโรธสมาปตฺติยา ญาณ’’นฺติ เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๘๓) อาคตา. วิสุทฺธิมคฺเค ปนสฺสา สพฺพากาเรน วินิจฺฉยกถา กถิตา.

Ở nơi này, nên nói về luận đề Diệt thọ tưởng định. Luận đề ấy đã được trình bày trong bộ Vô Ngại Giải Đạo như sau: ‘Trí trong Diệt thọ tưởng định là trí tuệ do sự thuần thục với chín định hành, với mười sáu tuệ hành, do sự an tịnh của ba hành, do được trang bị hai lực (chỉ và quán).’ Còn trong bộ Thanh Tịnh Đạo, luận giải quyết đoán về nó đã được nói đến bằng mọi phương diện.

อิทานิ [Pg.252] วลญฺชนสมาปตฺตึ ปุจฺฉนฺโต กติ ปนาวุโส, ปจฺจยาติอาทิมาห. นิโรธโต หิ วุฏฺฐานกผลสมาปตฺติยา ฐิติ นาม น โหติ, เอกํ ทฺเว จิตฺตวารเมว ปวตฺติตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ. อยญฺหิ ภิกฺขุ สตฺต ทิวเส อรูปปวตฺตํ นิโรเธตฺวา นิสินฺโน นิโรธวุฏฺฐานกผลสมาปตฺติยํ น จิรํ ติฏฺฐติ. วลญฺชนสมาปตฺติยํ ปน อทฺธานปริจฺเฉโทว ปมาณํ. ตสฺมา สา ฐิติ นาม โหติ. เตนาห – ‘‘อนิมิตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ฐิติยา’’ติ. ตสฺสา จิรฏฺฐิตตฺถํ กติ ปจฺจยาติ อตฺโถ. วิสฺสชฺชเน ปนสฺสา ปุพฺเพ จ อภิสงฺขาโรติ อทฺธานปริจฺเฉโท วุตฺโต. วุฏฺฐานายาติ อิธ ภวงฺควุฏฺฐานํ ปุจฺฉติ. วิสฺสชฺชเนปิสฺสา สพฺพนิมิตฺตานญฺจ มนสิกาโรติ รูปาทินิมิตฺตวเสน ภวงฺคสหชาตมนสิกาโร วุตฺโต.

Bây giờ, vị ấy muốn hỏi về định thường dùng (valañjanasamāpatti) nên đã nói câu bắt đầu bằng ‘này chư hiền, có bao nhiêu duyên...’ (kati panāvuso, paccayātiādi). Thật vậy, sự an trú của thánh quả định khi xuất khỏi định diệt (nirodhato vuṭṭhānakaphalasamāpatti) không thể gọi là có, vì nó chỉ diễn ra trong một hoặc hai sát-na tâm rồi chìm vào dòng hữu phần (bhavaṅga). Vị tỳ khưu này, sau khi đã làm cho các pháp vô sắc (arūpapavattaṃ) ngừng lại trong bảy ngày và ngồi yên, vị ấy không an trú lâu trong thánh quả định khi xuất khỏi định diệt. Nhưng đối với định thường dùng (valañjanasamāpatti), sự xác định thời gian chính là thước đo. Do đó, nó được gọi là sự an trú (ṭhiti). Vì thế, Ngài đã nói: ‘cho sự an trú của tâm giải thoát vô tướng.’ Ý nghĩa là: ‘có bao nhiêu duyên để nó an trú lâu dài?’ Còn trong phần trả lời, câu ‘sự chuẩn bị trước’ (pubbe ca abhisaṅkhāro) được nói đến là sự xác định thời gian. Với câu ‘để xuất khởi’ (vuṭṭhānāya), ở đây là hỏi về sự xuất khởi từ dòng hữu phần. Trong phần trả lời, câu ‘sự tác ý đến tất cả các tướng’ (sabbanimittānañca manasikāro) được nói đến là sự tác ý đồng sinh với dòng hữu phần theo các tướng như sắc, v.v.

๔๕๙. ยา จายํ, อาวุโสติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? อิธ อญฺญํ อภินวํ นาม นตฺถิ. เหฏฺฐา กถิตธมฺเมเยว เอกโต สโมธาเนตฺวา ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. กตฺถ ปน เต กถิตา? ‘‘นีลมฺปิ สญฺชานาติ ปีตกมฺปิ, โลหิตกมฺปิ, โอทาตกมฺปิ สญฺชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๕๐) เอตสฺมิญฺหิ ฐาเน อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ กถิตา. ‘‘นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนนฺติ เนยฺย’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๕๑) เอตฺถ อากิญฺจญฺญํ. ‘‘ปญฺญาจกฺขุนา ปชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๕๑) เอตฺถ สุญฺญตา. ‘‘กติ ปนาวุโส, ปจฺจยา อนิมิตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ฐิติยา วุฏฺฐานายา’’ติ เอตฺถ อนิมิตฺตา. เอวํ เหฏฺฐา กถิตาว อิมสฺมึ ฐาเน เอกโต สโมธาเนตฺวา ปุจฺฉติ. ตํ ปน ปฏิกฺขิปิตฺวา เอตา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน นิทฺทิฏฺฐาวาติ วตฺวา อญฺเญ จตฺตาโร ธมฺมา เอกนามกา อตฺถิ. เอโก ธมฺโม จตุนามโก อตฺถิ, เอตํ ปากฏํ กตฺวา กถาเปตุํ อิธ ปุจฺฉตีติ อฏฺฐกถายํ สนฺนิฏฺฐานํ กตํ. ตสฺสา วิสฺสชฺชเน อยํ วุจฺจตาวุโส, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺตีติ อยํ ผรณอปฺปมาณตาย อปฺปมาณา นาม. อยญฺหิ อปฺปมาเณ วา สตฺเต ผรติ, เอกสฺมิมฺปิ วา สตฺเต อเสเสตฺวา ผรติ.

459. Trong câu ‘Này chư hiền, pháp này là...’ (Yā cāyaṃ, āvuso), vị ấy hỏi điều gì? Ở đây, không có gì được gọi là mới mẻ. Vị ấy hỏi với ý rằng: ‘Tôi sẽ kết hợp lại các pháp đã được nói ở phần trước để hỏi.’ Nhưng chúng đã được nói ở đâu? Trong đoạn ‘Vị ấy nhận biết cả màu xanh... màu vàng... màu đỏ... màu trắng...’ (Ma. Ni. 1.450), tâm giải thoát vô lượng (appamāṇā cetovimutti) đã được nói đến. Trong đoạn ‘Cần được hiểu là Vô sở hữu xứ là “không có gì cả”’ (Ma. Ni. 1.451), vô sở hữu (ākiñcaññaṃ) đã được nói đến. Trong đoạn ‘vị ấy biết rõ bằng tuệ nhãn’ (Ma. Ni. 1.451), tánh không (suññatā) đã được nói đến. Trong đoạn ‘Này chư hiền, có bao nhiêu duyên cho sự an trú và xuất khởi của tâm giải thoát vô tướng?’, vô tướng (animittā) đã được nói đến. Như vậy, vị ấy kết hợp các pháp đã được nói ở phần trước lại với nhau ở đây để hỏi. Tuy nhiên, sau khi bác bỏ điều đó và nói rằng: ‘những pháp này đã được chỉ rõ ở từng nơi tương ứng,’ (chú giải đưa ra kết luận rằng) có bốn pháp khác có cùng một tên, và có một pháp có bốn tên. Vị ấy hỏi ở đây để làm rõ điều này và để được giải thích, đó là kết luận được đưa ra trong chú giải. Trong phần trả lời, câu ‘Này chư hiền, đây được gọi là tâm giải thoát vô lượng’ có nghĩa là: pháp này được gọi là vô lượng (appamāṇā) vì sự biến mãn vô hạn của nó. Thật vậy, nó biến mãn khắp các chúng sinh vô lượng, hoặc nó biến mãn không sót một chúng sinh nào dù chỉ là một.

อยํ วุจฺจตาวุโส, อากิญฺจญฺญาติ อารมฺมณกิญฺจนสฺส อภาวโต อากิญฺจญฺญา. อตฺเตน วาติ อตฺต ภาวโปสปุคฺคลาทิสงฺขาเตน อตฺเตน สุญฺญํ. อตฺตนิเยน วาติ จีวราทิปริกฺขารสงฺขาเตน อตฺตนิเยน สุญฺญํ. อนิมิตฺตาติ [Pg.253] ราคนิมิตฺตาทีนํ อภาเวเนว อนิมิตฺตา, อรหตฺตผลสมาปตฺตึ สนฺธายาห. นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จาติ พฺยญฺชนมฺปิ เนสํ นานา อตฺโถปิ. ตตฺถ พฺยญฺชนสฺส นานตา ปากฏาว. อตฺโถ ปน, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ ภูมนฺตรโต มหคฺคตา เอว โหติ รูปาวจรา; อารมฺมณโต สตฺต ปญฺญตฺติอารมฺมณา. อากิญฺจญฺญา ภุมฺมนฺตรโต มหคฺคตา อรูปาวจรา; อารมฺมณโต น วตฺตพฺพารมฺมณา. สุญฺญตา ภุมฺมนฺตรโต กามาวจรา; อารมฺมณโต สงฺขารารมฺมณา. วิปสฺสนา หิ เอตฺถ สุญฺญตาติ อธิปฺเปตา. อนิมิตฺตา ภุมฺมนฺตรโต โลกุตฺตรา; อารมฺมณโต นิพฺพนารมฺมณา.

‘Này chư hiền, đây được gọi là vô sở hữu’ (Ayaṃ vuccatāvuso, ākiñcaññā) có nghĩa là: do không có đối tượng là chướng ngại (ārammaṇakiñcanassa) nên gọi là vô sở hữu (ākiñcaññā). Hoặc ‘không có tự ngã’ (attena vā) nghĩa là trống không đối với cái gọi là tự ngã, bản thể, chúng sinh, cá nhân, v.v. Hoặc ‘không có sở hữu của tự ngã’ (attaniyena vā) nghĩa là trống không đối với cái thuộc về tự ngã, tức là các vật dụng như y, v.v. ‘Vô tướng’ (animittā) có nghĩa là: do không có các tướng như tướng tham, v.v., nên gọi là vô tướng; điều này được nói đến để chỉ thánh quả định A-la-hán. ‘Khác nhau về nghĩa và khác nhau về văn tự’ (Nānatthā ceva nānābyañjanā ca) có nghĩa là văn tự của chúng khác nhau và ý nghĩa cũng khác nhau. Trong đó, sự khác biệt về văn tự là rõ ràng. Còn về ý nghĩa: tâm giải thoát vô lượng (appamāṇā cetovimutti), xét về cảnh giới, là đại hành (mahaggatā) và thuộc sắc giới (rūpāvacarā); xét về đối tượng, nó có đối tượng là chế định chúng sinh (sattapaññattiārammaṇā). Vô sở hữu (ākiñcaññā), xét về cảnh giới, là đại hành và thuộc vô sắc giới (arūpāvacarā); xét về đối tượng, nó có đối tượng không thể diễn tả (na vattabbārammaṇā). Tánh không (suññatā), xét về cảnh giới, thuộc dục giới (kāmāvacarā); xét về đối tượng, nó có đối tượng là các hành (saṅkhārārammaṇā). Ở đây, ‘tánh không’ được hiểu là tuệ quán (vipassanā). Vô tướng (animittā), xét về cảnh giới, là siêu thế (lokuttarā); xét về đối tượng, nó có đối tượng là Niết-bàn (nibbānārammaṇā).

ราโค โข, อาวุโส, ปมาณกรโณติอาทีสุ ยถา ปพฺพตปาเท ปูติปณฺณรสอุทกํ นาม โหติ กาฬวณฺณํ; โอโลเกนฺตานํ พฺยามสตคมฺภีรํ วิย ขายติ. ยฏฺฐึ วา รชฺชุํ วา คเหตฺวา มินนฺตสฺส ปิฏฺฐิปาโทตฺถรณมตฺตมฺปิ น โหติ. เอวเมวํ ยาว ราคาทโย นุปฺปชฺชนฺติ, ตาว ปุคฺคลํ สญฺชานิตุํ น สกฺกา โหนฺติ, โสตาปนฺโน วิย, สกทาคามี วิย, อนาคามี วิย จ ขายติ. ยทา ปนสฺส ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตทา รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ ปญฺญายติ. อิติ เอเต ‘‘เอตฺตโก อย’’นฺติ ปุคฺคลสฺส ปมาณํ ทสฺเสนฺโต วิย อุปฺปชฺชนฺตีติ ปมาณกรณา นาม วุตฺตา. ยาวตา โข, อาวุโส, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโยติ ยตฺตกา อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโย. กิตฺตกา ปน ตา? จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา, จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ จ ผลานีติ ทฺวาทส. ตตฺถ พฺรหฺมวิหารา ผรณอปฺปมาณตาย อปฺปมาณา. เสสา ปมาณกรณานํ กิเลสานํ อภาเวน อปฺปมาณา. นิพฺพานมฺปิ อปฺปมาณเมว, เจโตวิมุตฺติ ปน น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. อกุปฺปาติ อรหตฺตผลเจโตวิมุตฺติ; สา หิ ตาสํ สพฺพเชฏฺฐิกา, ตสฺมา อคฺคมกฺขายตีติ วุตฺตา. ราโค โข, อาวุโส, กิญฺจโนติ ราโค อุปฺปชฺชิตฺวา ปุคฺคลํ กิญฺจติ มทฺทติ ปลิพุนฺธติ. ตสฺมา กิญฺจโนติ วุตฺโต. มนุสฺสา กิร โคเณหิ ขลํ มทฺทาเปนฺโต กิญฺเจหิ กปิล, กิญฺเจหิ กาฬกาติ วทนฺติ. เอวํ มทฺทนตฺโถ กิญฺจนตฺโถติ เวทิตพฺโพ. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย. อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติโย นาม นว ธมฺมา อากิญฺจญฺญายตนญฺจ มคฺคผลานิ จ. ตตฺถ อากิญฺจญฺญายตนํ [Pg.254] กิญฺจนํ อารมฺมณํ อสฺส นตฺถีติ อากิญฺจญฺญํ. มคฺคผลานิ กิญฺจนานํ มทฺทนานํ ปลิพุนฺธนกิเลสานํ นตฺถิตาย อากิญฺจญฺญานิ. นิพฺพานมฺปิ อากิญฺจญฺญํ, เจโตวิมุตฺติ ปน น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ.

Trong các câu như ‘Này chư hiền, tham ái là pháp tạo ra sự đo lường’ (Rāgo kho, āvuso, pamāṇakaraṇo), ví như ở chân núi có thứ nước lá cây thối, màu đen; đối với người nhìn, nó trông như sâu cả trăm sải tay. Nhưng khi người ta lấy gậy hay dây thừng đo thì nó còn chưa ngập mu bàn chân. Cũng vậy, chừng nào các pháp như tham ái chưa khởi lên, chừng đó không thể nhận biết được một người; người ấy trông như một vị Tu-đà-hoàn, một vị Tư-đà-hàm, hay một vị A-na-hàm. Nhưng khi các pháp như tham ái khởi lên nơi người ấy, lúc đó người ấy được biết là kẻ tham ái, sân hận, si mê. Như vậy, các pháp này khởi lên như thể đang chỉ ra sự đo lường của một người rằng ‘người này là chừng đó,’ do đó chúng được gọi là ‘pháp tạo ra sự đo lường.’ ‘Này chư hiền, có bao nhiêu tâm giải thoát vô lượng’ nghĩa là có bao nhiêu tâm giải thoát vô lượng. Vậy chúng có bao nhiêu? Có mười hai, gồm bốn phạm trú, bốn đạo và bốn quả. Trong đó, các phạm trú là vô lượng do sự biến mãn vô hạn. Các pháp còn lại là vô lượng do không có các phiền não tạo ra sự đo lường. Niết-bàn cũng là vô lượng, nhưng không phải là tâm giải thoát, do đó không được kể đến. ‘Bất động’ (Akuppā) là tâm giải thoát của quả A-la-hán; vì nó là cao cả nhất trong số đó, nên được gọi là tối thượng. ‘Này chư hiền, tham ái là chướng ngại’ (Rāgo kho, āvuso, kiñcano) có nghĩa là: tham ái sau khi khởi lên, nó làm khổ, đè nén, trói buộc một người. Do đó, nó được gọi là ‘chướng ngại’ (kiñcano). Tương truyền, khi người ta cho bò đạp lúa trên sân, họ nói: ‘Này Kapila, hãy đạp đi! Này Kāḷaka, hãy đạp đi!’ Như vậy, cần hiểu nghĩa của ‘kiñcana’ là ‘đè nén.’ Đối với sân và si cũng theo phương pháp này. Các tâm giải thoát vô sở hữu (ākiñcaññā cetovimuttiyo) là chín pháp, gồm Vô sở hữu xứ, các đạo và các quả. Trong đó, Vô sở hữu xứ được gọi là ‘vô sở hữu’ (ākiñcaññaṃ) vì nó không có đối tượng là chướng ngại. Các đạo và quả được gọi là ‘vô sở hữu’ (ākiñcaññāni) do không có các phiền não là chướng ngại, là thứ đè nén, trói buộc. Niết-bàn cũng là vô sở hữu, nhưng không phải là tâm giải thoát, do đó không được kể đến.

ราโค โข, อาวุโส, นิมิตฺตกรโณติอาทีสุ ยถา นาม ทฺวินฺนํ กุลานํ สทิสา ทฺเว วจฺฉกา โหนฺติ. ยาว เตสํ ลกฺขณํ น กตํ โหติ, ตาว ‘‘อยํ อสุกกุลสฺส วจฺฉโก, อยํ อสุกกุลสฺสา’’ติ น สกฺกา โหนฺติ ชานิตุํ. ยทา ปน เตสํ สตฺติสูลาทีสุ อญฺญตรํ ลกฺขณํ กตํ โหติ, ตทา สกฺกา โหนฺติ ชานิตุํ. เอวเมว ยาว ปุคฺคลสฺส ราโค นุปฺปชฺชติ, ตาว น สกฺกา โหติ ชานิตุํ อริโย วา ปุถุชฺชโน วาติ. ราโค ปนสฺส อุปฺปชฺชมาโนว สราโค นาม อยํ ปุคฺคโลติ สญฺชานนนิมิตฺตํ กโรนฺโต วิย อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘นิมิตฺตกรโณ’’ติ วุตฺโต. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย.

Trong các đoạn kinh văn bắt đầu bằng ‘Rāgo kho, āvuso, nimittakaraṇo’ (Này chư hiền, quả thật tham ái là tác nhân của tướng trạng), ví như có hai con bê tương tự nhau thuộc về hai gia đình. Chừng nào chúng chưa được làm dấu, chừng đó không thể biết được rằng: ‘Đây là con bê của gia đình này, đây là của gia đình kia.’ Nhưng khi một dấu hiệu nào đó, như dùng giáo hay cọc nhọn, được đánh dấu trên chúng, bấy giờ mới có thể biết được. Cũng thế ấy, chừng nào tham ái chưa khởi sanh nơi một người, chừng đó không thể biết được người ấy là bậc Thánh hay là phàm phu. Nhưng khi tham ái khởi sanh, nó khởi lên như thể tạo ra một dấu hiệu để nhận biết rằng: ‘Người này được gọi là người có tham ái.’ Do đó, nó được gọi là ‘tác nhân của tướng trạng.’ Đối với sân và si, phương pháp này cũng tương tự.

อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติ นาม เตรส ธมฺมา – วิปสฺสนา, จตฺตาโร อารุปฺปา, จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ จ ผลานีติ. ตตฺถ วิปสฺสนา นิจฺจนิมิตฺตํ สุขนิมิตฺตํ อตฺตนิมิตฺตํ อุคฺฆาเฏตีติ อนิมิตฺตา นาม. จตฺตาโร อารุปฺปา รูปนิมิตฺตสฺส อภาเวน อนิมิตฺตา นาม. มคฺคผลานิ นิมิตฺตกรณานํ กิเลสานํ อภาเวน อนิมิตฺตานิ. นิพฺพานมฺปิ อนิมิตฺตเมว, ตํ ปน เจโตวิมุตฺติ น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. อถ กสฺมา สุญฺญตา เจโตวิมุตฺติ น คหิตาติ? สา, ‘‘สุญฺญา ราเคนา’’ติอาทิวจนโต สพฺพตฺถ อนุปวิฏฺฐาว, ตสฺมา วิสุํ น คหิตา. เอกตฺถาติ อารมฺมณวเสน เอกตฺถา. อปฺปมาณํ อากิญฺจญฺญํ สุญฺญตํ อนิมิตฺตนฺติ หิ สพฺพาเนตานิ นิพฺพานสฺเสว นามานิ. อิติ อิมินา ปริยาเยน เอกตฺถา. อญฺญสฺมึ ปน ฐาเน อปฺปมาณา โหนฺติ, อญฺญสฺมึ อากิญฺจญฺญา อญฺญสฺมึ สุญฺญตา อญฺญสฺมึ อนิมิตฺตาติ อิมินา ปริยาเยน นานาพฺยญฺชนา. อิติ เถโร ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ.

Vô tướng tâm giải thoát (Animittā cetovimutti) bao gồm mười ba pháp: tuệ quán (vipassanā), bốn thiền Vô sắc (āruppā), bốn Đạo (maggā), và bốn Quả (phalāni). Trong đó, tuệ quán được gọi là vô tướng vì nó loại bỏ thường tướng, lạc tướng, và ngã tướng. Bốn thiền Vô sắc được gọi là vô tướng do sự vắng mặt của sắc tướng. Đạo và Quả là vô tướng do sự vắng mặt của các phiền não vốn là tác nhân của tướng trạng. Niết-bàn cũng là vô tướng, nhưng nó không phải là tâm giải thoát, do đó không được kể vào. Vậy tại sao không tánh tâm giải thoát (suññatā cetovimutti) không được kể vào? Pháp ấy, theo lời dạy bắt đầu bằng ‘suññā rāgena’ (không do tham ái), đã được bao hàm trong tất cả, do đó không được kể riêng. ‘Đồng một nghĩa’ (ekatthā) là đồng một nghĩa theo phương diện đối tượng. Thật vậy, vô lượng (appamāṇa), vô sở hữu (ākiñcañña), không tánh (suññata), và vô tướng (animitta) – tất cả những tên gọi này đều là của Niết-bàn. Theo phương diện này, chúng đồng một nghĩa. Nhưng ở nơi khác, có những pháp vô lượng; ở nơi khác, có những pháp vô sở hữu; ở nơi khác, có những pháp không tánh; ở nơi khác, có những pháp vô tướng. Theo phương diện này, các từ ngữ (byañjanā) là khác nhau. Như vậy, Trưởng lão đã kết thúc bài pháp theo đúng mạch văn.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Thuộc Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

มหาเวทลฺลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Kinh Đại Vedalla đã hoàn tất.

๔. จูฬเวทลฺลสุตฺตวณฺณนา

4. Chú giải Kinh Tiểu Vedalla

๔๖๐. เอวํ [Pg.255] เม สุตนฺติ จูฬเวทลฺลสุตฺตํ. ตตฺถ วิสาโข อุปาสโกติ วิสาโขติ เอวํนามโก อุปาสโก. เยน ธมฺมทินฺนาติ เยน ธมฺมทินฺนา นาม ภิกฺขุนี เตนุปสงฺกมิ. โก ปนายํ วิสาโข? กา ธมฺมทินฺนา? กสฺมา อุปสงฺกมีติ? วิสาโข นาม ธมฺมทินฺนาย คิหิกาเล ฆรสามิโก. โส ยทา ภควา สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ปวตฺตวรธมฺมจกฺโก ยสาทโย กุลปุตฺเต วิเนตฺวา อุรุเวลํ ปตฺวา ตตฺถ ชฏิลสหสฺสํ วิเนตฺวา ปุราณชฏิเลหิ ขีณาสวภิกฺขูหิ สทฺธึ ราชคหํ คนฺตฺวา พุทฺธทสฺสนตฺถํ ทฺวาทสนหุตาย ปริสาย สทฺธึ อาคตสฺส พิมฺพิสารมหาราชสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. ตทา รญฺญา สทฺธึ อาคเตสุ ทฺวาทสนหุเตสุ เอกํ นหุตํ อุปาสกตฺตํ ปฏิเวเทสิ, เอกาทส นหุตานิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ สทฺธึ รญฺญา พิมฺพิสาเรน. อยํ อุปาสโก เตสํ อญฺญตโร, เตหิ สทฺธึ ปฐมทสฺสเนว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย, ปุน เอกทิวสํ ธมฺมํ สุตฺวา สกทาคามิผลํ ปตฺวา, ตโต อปรภาเคปิ เอกทิวสํ ธมฺมํ สุตฺวา อนาคามิผเล ปติฏฺฐิโต. โส อนาคามี หุตฺวา เคหํ อาคจฺฉนฺโต ยถา อญฺเญสุ ทิวเสสุ อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต สิตํ กุรุมาโน อาคจฺฉติ, เอวํ อนาคนฺตฺวา สนฺตินฺทฺริโย สนฺตมานโส หุตฺวา อคมาสิ.

460. Kinh Tiểu Vedalla (Cūḷavedallasuttaṃ) bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ (Tôi nghe như vầy). Trong đó, ‘cận sự nam Visākha’ (visākho upāsako) là người cận sự nam có tên là Visākha. ‘Đến chỗ Tỳ-khưu-ni Dhammadinnā’ (Yena dhammadinnā) có nghĩa là ông đã đi đến nơi có vị Tỳ-khưu-ni tên là Dhammadinnā. Nhưng Visākha này là ai? Dhammadinnā là ai? Tại sao ông lại đến đó? Visākha là người chồng của Dhammadinnā vào thời còn tại gia. Khi Đức Thế Tôn, sau khi chứng đắc Chánh Đẳng Chánh Giác, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, giáo hóa các thiện gia nam tử như Yasa, rồi đi đến Uruvelā, tại đó giáo hóa một ngàn vị bện tóc, và cùng với các vị Tỳ-khưu lậu tận vốn là những người bện tóc trước kia đi đến thành Rājagaha, Ngài đã thuyết pháp cho vua Bimbisāra, người đã đến cùng với đoàn tùy tùng mười hai nahuta (120.000 người) để yết kiến Đức Phật. Bấy giờ, trong số mười hai nahuta người đến cùng với nhà vua, một nahuta (10.000 người) đã tuyên bố trở thành cận sự nam, và mười một nahuta (110.000 người) cùng với vua Bimbisāra đã an trú trong quả vị Nhập lưu. Vị cận sự nam này là một trong số họ, đã cùng họ an trú trong quả vị Nhập lưu ngay trong lần đầu tiên yết kiến. Sau đó, vào một ngày nọ, sau khi nghe pháp, ông đã đạt đến quả vị Nhất lai, và sau đó nữa, vào một ngày khác, sau khi nghe pháp, ông đã an trú trong quả vị Bất lai. Sau khi trở thành bậc Bất lai, khi trở về nhà, ông không đi như những ngày khác – nhìn ngang nhìn dọc, mỉm cười – mà ông đi với các căn an tịnh và tâm ý lắng dịu.

ธมฺมทินฺนา สีหปญฺชรํ อุคฺฆาเฏตฺวา วีถึ โอโลกยมานา ตสฺส อาคมนาการํ ทิสฺวา, ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กุรุมานา โสปานสีเส ฐตฺวา โอลมฺพนตฺถํ หตฺถํ ปสาเรสิ. อุปาสโก อตฺตโน หตฺถํ สมิญฺเชสิ. สา ‘‘ปาตราสโภชนกาเล ชานิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. อุปาสโก ปุพฺเพ ตาย สทฺธึ เอกโต ภุญฺชติ. ตํ ทิวสํ ปน ตํ อนปโลเกตฺวา โยคาวจรภิกฺขุ วิย เอกโกว ภุญฺชิ. สา, ‘‘สายนฺหกาเล ชานิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. อุปาสโก ตํทิวสํ สิริคพฺภํ น ปาวิสิ, อญฺญํ คพฺภํ ปฏิชคฺคาเปตฺวา กปฺปิยมญฺจกํ ปญฺญปาเปตฺวา นิปชฺชิ. อุปาสิกา, ‘‘กึ นุ ขฺวสฺส พหิทฺธา ปตฺถนา อตฺถิ, อุทาหุ เกนจิเทว ปริเภทเกน ภินฺโน, อุทาหุ มยฺเหว โกจิ โทโส อตฺถี’’ติ พลวโทมนสฺสา [Pg.256] หุตฺวา, ‘‘เอกํ ทฺเว ทิวเส วสิตกาเล สกฺกา ญาตุ’’นฺติ ตสฺส อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ.

Bà Dhammadinnā mở cửa sổ chấn song, nhìn ra đường, thấy dáng vẻ đi về của ông, bà suy nghĩ: ‘Chuyện gì thế này?’ rồi đi ra đón ông. Đứng ở đầu cầu thang, bà đưa tay ra để đỡ ông. Vị cận sự nam rụt tay lại. Bà nghĩ: ‘Đến bữa ăn sáng, ta sẽ biết.’ Trước kia, vị cận sự nam thường dùng bữa chung với bà. Nhưng hôm đó, ông không nhìn bà mà dùng bữa một mình như một vị Tỳ-khưu hành thiền. Bà nghĩ: ‘Đến buổi chiều, ta sẽ biết.’ Hôm đó, vị cận sự nam không vào phòng ngủ chính, mà cho dọn dẹp một phòng khác, trải giường thích hợp rồi nằm nghỉ. Nữ cận sự nam, lòng vô cùng sầu não, nghĩ rằng: ‘Phải chăng ông ấy có mong muốn với người phụ nữ nào khác bên ngoài? Hay đã bị ai đó ly gián? Hay chính ta có lỗi lầm gì chăng?’ Rồi bà nghĩ: ‘Ở lại một hai ngày nữa là có thể biết được,’ bà đến hầu hạ ông, đảnh lễ rồi đứng sang một bên.

อุปาสโก, ‘‘กึ ธมฺมทินฺเน อกาเล อาคตาสี’’ติ ปุจฺฉิ. อาม อยฺยปุตฺต, อาคตามฺหิ, น ตฺวํ ยถา ปุราโณ, กึ นุ เต พหิทฺธา ปตฺถนา อตฺถีติ? นตฺถิ ธมฺมทินฺเนติ. อญฺโญ โกจิ ปริเภทโก อตฺถีติ? อยมฺปิ นตฺถีติ. เอวํ สนฺเต มยฺเหว โกจิ โทโส ภวิสฺสตีติ. ตุยฺหมฺปิ โทโส นตฺถีติ. อถ กสฺมา มยา สทฺธึ ยถา ปกติยา อาลาปสลฺลาปมตฺตมฺปิ น กโรถาติ? โส จินฺเตสิ – ‘‘อยํ โลกุตฺตรธมฺโม นาม ครุ ภาริโย น ปกาเสตตพฺโพ, สเจ โข ปนาหํ น กเถสฺสามิ, อยํ หทยํ ผาเลตฺวา เอตฺเถว กาลํ กเรยฺยา’’ติ ตสฺสานุคฺคหตฺถาย กเถสิ – ‘‘ธมฺมทินฺเน อหํ สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นาม อธิคโต, ตํ อธิคตสฺส เอวรูปา โลกิยกิริยา น วฏฺฏติ. ยทิ ตฺวํ อิจฺฉสิ, ตว จตฺตาลีส โกฏิโย มม จตฺตาลีส โกฏิโยติ อสีติโกฏิธนํ อตฺถิ, เอตฺถ อิสฺสรา หุตฺวา มม มาติฏฺฐาเน วา ภคินิฏฺฐาเน วา ฐตฺวา วส. ตยา ทินฺเนน ภตฺตปิณฺฑมตฺตเกน อหํ ยาเปสฺสามิ. อเถวํ น กโรสิ, อิเม โภเค คเหตฺวา กุลเคหํ คจฺฉ, อถาปิ เต พหิทฺธา ปตฺถนา นตฺถิ, อหํ ตํ ภคินิฏฺฐาเน วา ธิตุฏฺฐาเน วา ฐเปตฺวา โปเสสฺสามี’’ติ.

Vị cư sĩ hỏi: “Này Dhammadinnā, tại sao nàng lại đến vào lúc trái thời?” “Vâng, thưa công tử, thiếp đã đến. Chàng không còn như xưa nữa, phải chăng chàng có mong muốn gì bên ngoài?” “Không có đâu, Dhammadinnā.” “Có ai đó ly gián chăng?” “Điều đó cũng không có.” “Nếu vậy, hẳn là thiếp có lỗi gì chăng?” “Nàng cũng không có lỗi gì.” “Vậy tại sao chàng không cùng thiếp nói chuyện thân mật như thường lệ?” Ông ấy suy nghĩ: “Pháp siêu thế này thật là cao trọng, nặng nề, không nên tiết lộ. Nhưng nếu ta không nói, nàng sẽ đau lòng vỡ tim mà chết ngay tại đây.” Vì lòng thương xót nàng, ông nói: “Này Dhammadinnā, ta sau khi nghe pháp thoại của Bậc Đạo Sư đã chứng đắc pháp siêu thế. Đối với người đã chứng đắc pháp ấy, hành vi thế tục như vậy là không thích hợp. Nếu nàng muốn, có tài sản tám mươi koṭi, gồm bốn mươi koṭi của nàng và bốn mươi koṭi của ta. Nàng hãy làm chủ tài sản này, sống ở địa vị người mẹ hoặc người chị của ta. Ta sẽ sống bằng phần cơm do nàng dâng cúng. Hoặc nếu nàng không làm vậy, hãy nhận lấy tài sản này và trở về nhà cha mẹ. Còn nếu nàng không có mong muốn gì bên ngoài, ta sẽ đặt nàng vào địa vị người chị hoặc người con gái và nuôi dưỡng nàng.”

สา จินฺเตสิ – ‘‘ปกติปุริโส เอวํ วตฺตา นาม นตฺถิ. อทฺธา เอเตน โลกุตฺตรวรธมฺโม ปฏิวิทฺโธ. โส ปน ธมฺโม กึ ปุริเสเหว ปฏิพุชฺฌิตพฺโพ, อุทาหุ มาตุคาโมปิ ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกตี’’ติ วิสาขํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข เอโส ธมฺโม ปุริเสเหว ลภิตพฺโพ, มาตุคาเมนปิ สกฺกา ลทฺธุ’’นฺติ? กึ วเทสิ ธมฺมทินฺเน, เย ปฏิปนฺนกา, เต เอตสฺส ทายาทา, ยสฺส ยสฺส อุปนิสฺสโย อตฺถิ, โส โส เอตํ ปฏิลภตีติ. เอวํ สนฺเต มยฺหํ ปพฺพชฺชํ อนุชานาถาติ. สาธุ ภทฺเท, อหมฺปิ ตํ เอตสฺมึเยว มคฺเค โยเชตุกาโม, มนํ ปน เต อชานมาโน น กเถมีติ ตาวเทว พิมฺพิสารสฺส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ.

Nàng suy nghĩ: “Một người đàn ông bình thường không thể nói như vậy. Chắc chắn vị công tử này đã chứng ngộ pháp siêu thế cao thượng. Nhưng pháp ấy chỉ có nam nhân mới chứng ngộ được sao, hay là nữ nhân cũng có thể chứng ngộ?” Rồi nàng nói với Visākha rằng: “Phải chăng pháp này chỉ có nam nhân mới đạt được, hay nữ nhân cũng có thể đạt được?” “Nàng nói gì vậy, Dhammadinnā? Những ai thực hành, họ là người thừa tự của pháp ấy. Bất cứ ai có duyên lành, người ấy sẽ chứng đắc được pháp này.” “Nếu vậy, xin hãy cho phép thiếp xuất gia.” “Lành thay, này hiền nữ. Ta cũng muốn nàng đi trên chính con đường này, nhưng vì không biết tâm ý của nàng nên ta đã không nói.” Ngay lúc đó, ông đến yết kiến vua Bimbisāra, đảnh lễ rồi đứng một bên.

ราชา[Pg.257], ‘‘กึ, คหปติ, อกาเล อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ธมฺมทินฺนา, ‘‘มหาราช, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วทตีติ. กึ ปนสฺส ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ? อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถิ, โสวณฺณสิวิกํ เทว, ลทฺธุํ วฏฺฏติ นครญฺจ ปฏิชคฺคาเปตุนฺติ. ราชา โสวณฺณสิวิกํ ทตฺวา นครํ ปฏิชคฺคาเปสิ. วิสาโข ธมฺมทินฺนํ คนฺโธทเกน นหาเปตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺการาเปตฺวา โสวณฺณสิวิกาย นิสีทาเปตฺวา ญาติคเณน ปริวาราเปตฺวา คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูชยมาโน นครวาสนํ กโรนฺโต วิย ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ คนฺตฺวา, ‘‘ธมฺมทินฺนํ ปพฺพาเชถายฺเย’’ติ อาห. ภิกฺขุนิโย ‘‘เอกํ วา ทฺเว วา โทเส สหิตุํ วฏฺฏติ คหปตี’’ติ อาหํสุ. นตฺถยฺเย โกจิ โทโส, สทฺธาย ปพฺพชตีติ. อเถกา พฺยตฺตา เถรี ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา เกเส โอหาเรตฺวา ปพฺพาเชสิ. วิสาโข, ‘‘อภิรมยฺเย, สฺวากฺขาโต ธมฺโม’’ติ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ.

Vua hỏi: “Này gia chủ, tại sao ông lại đến vào lúc trái thời?” “Tâu Đại vương, Dhammadinnā nói rằng nàng muốn xuất gia.” “Nàng ấy cần được những gì?” “Tâu Thiên tử, không cần gì khác, chỉ cần một chiếc kiệu vàng và xin cho trang hoàng kinh thành.” Vua ban cho chiếc kiệu vàng và ra lệnh trang hoàng kinh thành. Visākha cho Dhammadinnā tắm bằng nước thơm, cho trang điểm bằng tất cả các loại trang sức, cho ngồi lên kiệu vàng, có thân quyến vây quanh, cúng dường bằng hương hoa v.v., như thể đang làm lễ cho dân chúng trong thành, rồi đi đến tu viện tỳ-khưu-ni và nói: “Thưa các ngài, xin hãy cho Dhammadinnā xuất gia.” Các vị tỳ-khưu-ni nói: “Này gia chủ, nên nhẫn chịu một hai lỗi lầm.” “Thưa các ngài, không có lỗi lầm nào cả, nàng xuất gia vì có tín tâm.” Khi ấy, một vị trưởng lão ni thông thái giảng về đề mục thiền năm thể trược, cạo tóc và cho nàng xuất gia. Visākha nói: “Thưa ngài, hãy hoan hỷ, giáo pháp đã được khéo thuyết giảng,” rồi đảnh lễ và ra về.

ตสฺสา ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ. เตเนว ปลิพุทฺธา สมณธมฺมํ กาตุํ โอกาสํ น ลภติ. อถาจริย-อุปชฺฌายเถริโย คเหตฺวา ชนปทํ คนฺตฺวา อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ จิตฺตรุจิตํ กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา สมณธมฺมํ กาตุํ อารทฺธา, อภินีหารสมฺปนฺนตฺตา ปน นาติจิรํ กิลมิตฺถ.

Kể từ ngày nàng xuất gia, lợi lộc và danh vọng phát sinh. Bị ràng buộc bởi những thứ đó, nàng không có cơ hội để thực hành sa-môn pháp. Khi ấy, nàng cùng với các vị trưởng lão ni là thầy tế độ và thầy yết-ma đi đến một vùng quê, nhờ các vị giảng một đề mục thiền thích hợp với tâm ý trong ba mươi tám đề mục, rồi bắt đầu thực hành sa-môn pháp. Và do đã viên mãn lời nguyện xưa, nàng không phải vất vả lâu.

อิโต ปฏฺฐาย หิ สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ. ตทา เอสา เอกสฺมึ กุเล ทาสี หุตฺวา อตฺตโน เกเส วิกฺกิณิตฺวา สุชาตตฺเถรสฺส นาม อคฺคสาวกสฺส ทานํ ทตฺวา ปตฺถนมกาสิ. สา ตาย ปตฺถนาภินีหารสมฺปตฺติยา นาติจิรํ กิลมิตฺถ, กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ เยนตฺเถน สาสเน ปพฺพชิตา, โส มตฺถกํ ปตฺโต, กึ เม ชนปทวาเสน, มยฺหํ ญาตกาปิ ปุญฺญานิ กริสฺสนฺติ, ภิกฺขุนิสงฺโฆปิ ปจฺจเยหิ น กิลมิสฺสติ, ราชคหํ คจฺฉามี’’ติ ภิกฺขุนิสงฺฆํ คเหตฺวา ราชคหเมว อคมาสิ. วิสาโข, ‘‘ธมฺมทินฺนา กิร อาคตา’’ติ สุตฺวา, ‘‘ปพฺพชิตฺวา นจิรสฺเสว ชนปทํ คตา, คนฺตฺวาปิ นจิรสฺเสว ปจฺจาคตา, กึ นุ โข ภวิสฺสติ, คนฺตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ ทุติยคมเนน ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข วิสาโข อุปาสโก เยน ธมฺมทินฺนา ภิกฺขุนี เตนุปสงฺกมี’’ติ.

Cách đây một trăm ngàn đại kiếp, Bậc Đạo Sư tên là Padumuttara đã xuất hiện trên thế gian. Khi ấy, vị này là một nữ tỳ trong một gia đình, đã bán tóc của mình để cúng dường đến vị Thượng thủ tinh văn tên là Sujāta và đã phát nguyện. Nàng, nhờ sự viên mãn của lời nguyện và sự thực hành đó, không phải vất vả lâu, chỉ trong vài ngày đã đắc quả A-la-hán và suy nghĩ: “Mục đích mà ta xuất gia trong giáo pháp này đã được thành tựu viên mãn. Sống ở vùng quê này có ích lợi gì cho ta? Thân quyến của ta cũng sẽ làm các công đức, tăng đoàn tỳ-khưu-ni cũng sẽ không thiếu thốn tứ vật dụng. Ta sẽ trở về thành Rājagaha.” Nàng cùng với tăng đoàn tỳ-khưu-ni trở về chính thành Rājagaha. Visākha nghe tin: “Nghe nói Dhammadinnā đã trở về,” (bèn nghĩ): “Vừa mới xuất gia không lâu đã đi đến vùng quê, đi rồi cũng không lâu lại trở về. Chuyện gì đã xảy ra vậy? Ta sẽ đến xem sao.” Lần thứ hai, ông đi đến tu viện tỳ-khưu-ni. Vì thế, có lời nói rằng: “Bấy giờ, cư sĩ Visākha đi đến nơi tỳ-khưu-ni Dhammadinnā.”

เอตทโวจาติ [Pg.258] เอตํ สกฺกาโยติอาทิวจนํ อโวจ. กสฺมา อโวจาติ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อภิรมสิ นาภิรมสิ, อยฺเย’’ติ เอวํ ปุจฺฉนํ นาม น ปณฺฑิตกิจฺจํ, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อุปเนตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามิ, ปญฺหพฺยากรเณน ตสฺสา อภิรตึ วา อนภิรตึ วา ชานิสฺสามีติ, ตสฺมา อโวจ. ตํ สุตฺวาว ธมฺมทินฺนา อหํ, อาวุโส วิสาข, อจิรปพฺพชิตา สกายํ วา ปรกายํ วา กุโต ชานิสฺสามีติ วา, อญฺญตฺเถริโย อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉาติ วา อวตฺวา อุปนิกฺขิตฺตํ สมฺปฏิจฺฉมานา วิย, เอกปาสกคณฺฐึ โมเจนฺตี วิย คหนฏฺฐาเน หตฺถิมคฺคํ นีหรมานา วิย ขคฺคมุเขน สมุคฺคํ วิวรมานา วิย จ ปฏิสมฺภิทาวิสเย ฐตฺวา ปญฺหํ วิสฺสชฺชมานา, ปญฺจ โข อิเม, อาวุโส วิสาข, อุปาทานกฺขนฺธาติอาทิมาห. ตตฺถ ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท. อุปาทานกฺขนฺธาติ อุปาทานานํ ปจฺจยภูตา ขนฺธาติ เอวมาทินา นเยเนตฺถ อุปาทานกฺขนฺธกถา วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพา. สา ปเนสา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตา เอวาติ ตตฺถ วิตฺตาริตนเยเนว เวทิตพฺพา. สกฺกายสมุทยาทีสุปิ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตเมว.

Etadavocāti (đã nói lời ấy) có nghĩa là đã nói lời này: sakkāyotiādi (thân kiến, v.v...). Kasmā avoca (tại sao nói)? Nghe nói, vị ấy đã có ý nghĩ như sau: "Việc hỏi rằng: 'Thưa ngài, ngài có hoan hỷ hay không hoan hỷ?' không phải là việc làm của người có trí. Ta sẽ hỏi một câu hỏi liên quan đến năm thủ uẩn. Qua việc giải đáp câu hỏi, ta sẽ biết được sự hoan hỷ hay không hoan hỷ của ngài ấy.' Do đó, vị ấy đã nói. Nghe vậy, ni sư Dhammadinnā đã không nói rằng: 'Này hiền hữu Visākha, tôi mới xuất gia, làm sao biết được thân của mình hay thân của người khác?' hoặc 'Hãy đến hỏi các vị trưởng lão ni khác,' mà giống như người nhận lấy vật được đặt gần, giống như người tháo một nút thòng lọng, giống như người vạch ra con đường cho voi đi trong bụi rậm, giống như người dùng mũi gươm mở chiếc hộp, đứng trong phạm vi của Tuệ phân tích, đã giải đáp câu hỏi và nói rằng: 'Này hiền hữu Visākha, có năm thủ uẩn này...' Ở đây, pañca (năm) là sự xác định về số lượng. Upādānakkhandhā (thủ uẩn) nên được giải thích chi tiết theo phương pháp: 'Các uẩn là nhân duyên cho sự chấp thủ,' v.v... Nhưng điều này đã được giải thích chi tiết trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo), vì vậy nên hiểu theo phương pháp đã được giải thích chi tiết ở đó. Về các vấn đề như sakkāyasamudaya (sự tập khởi của thân kiến), v.v..., những gì cần nói đã được nói ở các nơi tương ứng trong phần trước.

อิทํ ปน จตุสจฺจพฺยากรณํ สุตฺวา วิสาโข เถริยา อภิรตภาวํ อญฺญาสิ. โย หิ พุทฺธสาสเน อุกฺกณฺฐิโต โหติ อนภิรโต, โส เอวํ ปุจฺฉิตปุจฺฉิตปญฺหํ สณฺฑาเสน เอเกกํ ปลิตํ คณฺหนฺโต วิย, สิเนรุปาทโต วาลุกํ อุทฺธรนฺโต วิย วิสฺสชฺเชตุํ น สกฺโกติ. ยสฺมา ปน อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ โลเก จนฺทิมสูริยา วิย พุทฺธสาสเน ปากฏานิ, ปริสมชฺเฌ คโต หิ ภควาปิ มหาเถราปิ สจฺจาเนว ปกาเสนฺติ; ภิกฺขุสงฺโฆปิ ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย กุลปุตฺเต จตฺตาริ นาม กึ, จตฺตาริ อริยสจฺจานีติ ปญฺหํ อุคฺคณฺหาเปติ. อยญฺจ ธมฺมทินฺนา อุปายโกสลฺเล ฐิตา ปณฺฑิตา พฺยตฺตา นยํ คเหตฺวา สุเตนปิ กเถตุํ สมตฺถา, ตสฺมา ‘‘น สกฺกา เอติสฺสา เอตฺตาวตา สจฺจานํ ปฏิวิทฺธภาโว ญาตุํ, สจฺจวินิพฺโภคปญฺหพฺยากรเณน สกฺกา ญาตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา เหฏฺฐา กถิตานิ ทฺเว สจฺจานิ ปฏินิวตฺเตตฺวา คุฬฺหํ กตฺวา คณฺฐิปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉนฺโต ตญฺเญว นุ โข, อยฺเยติอาทิมาห.

Nghe lời giải đáp về Tứ diệu đế này, Visākha đã biết được trạng thái hoan hỷ của vị trưởng lão ni. Thật vậy, người nào bất mãn, không hoan hỷ trong Phật pháp, người ấy không thể giải đáp các câu hỏi được hỏi đi hỏi lại, giống như người dùng nhíp nhổ từng sợi tóc bạc, hay giống như người xúc cát từ chân núi Sineru. Bởi vì bốn chân lý này hiển nhiên trong Phật pháp như mặt trăng, mặt trời trong thế gian. Thật vậy, khi đến giữa hội chúng, cả Đức Thế Tôn và các vị đại trưởng lão đều chỉ tuyên thuyết về các chân lý. Tăng chúng cũng vậy, từ ngày xuất gia, đã dạy cho các thiện nam tử câu hỏi: 'Bốn là gì? Là Bốn thánh đế.' Và ni sư Dhammadinnā này, là người thông thái, sáng suốt, vững vàng trong phương tiện thiện xảo, có thể nắm bắt phương pháp và giải thích ngay cả bằng những gì đã học. Do đó, ông nghĩ rằng: 'Chỉ với chừng ấy, không thể biết được sự thấu triệt các chân lý của ngài ấy; có thể biết được qua việc giải đáp câu hỏi về sự phân loại các chân lý.' Suy nghĩ như vậy, ông quay lại hai chân lý đã nói ở trước, làm cho nó trở nên khó hiểu và hỏi một câu hỏi hóc búa, và khi hỏi, ông đã nói: 'Thưa ngài, có phải chính điều đó...'

ตสฺส วิสฺสชฺชเน น โข, อาวุโส วิสาข, ตญฺเญว อุปาทานนฺติ อุปาทานสฺส สงฺขารกฺขนฺเธกเทสภาวโต น ตํเยว อุปาทานํ เต ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, นาปิ อญฺญตฺร ปญฺจหิ อุปาทานกฺขนฺเธหิ อุปาทานํ. ยทิ หิ ตญฺเญว [Pg.259] สิยา, รูปาทิสภาวมฺปิ อุปาทานํ สิยา. ยทิ อญฺญตฺร สิยา, ปรสมเย จิตฺตวิปฺปยุตฺโต อนุสโย วิย ปณฺณตฺติ วิย นิพฺพานํ วิย จ ขนฺธวินิมุตฺตํ วา สิยา, ฉฏฺโฐ วา ขนฺโธ ปญฺญเปตพฺโพ ภเวยฺย, ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ. ตสฺสา พฺยากรณํ สุตฺวา ‘‘อธิคตปติฏฺฐา อย’’นฺติ วิสาโข นิฏฺฐมคมาสิ. น หิ สกฺกา อขีณาสเวน อสมฺพทฺเธน อวิตฺถายนฺเตน ปทีปสหสฺสํ ชาเลนฺเตน วิย เอวรูโป คุฬฺโห ปฏิจฺฉนฺโน ติลกฺขณาหโต คมฺภีโร ปญฺโห วิสฺสชฺเชตุํ. นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปน, ‘‘อยํ ธมฺมทินฺนา สาสเน ลทฺธปติฏฺฐา อธิคตปฏิสมฺภิทา เวสารชฺชปฺปตฺตา ภวมตฺถเก ฐิตา มหาขีณาสวา, สมตฺถา มยฺหํ ปุจฺฉิตปญฺหํ กเถตุํ, อิทานิ ปน นํ โอวตฺติกสารํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ ปุจฺฉนฺโต, กถํ ปนายฺเยติอาทิมาห.

Trong phần giải đáp câu hỏi đó: 'Này hiền hữu Visākha, không phải chính sự chấp thủ đó...' có nghĩa là: vì sự chấp thủ là một phần của hành uẩn, nên năm thủ uẩn không phải là chính sự chấp thủ đó, và sự chấp thủ cũng không nằm ngoài năm thủ uẩn. Thật vậy, nếu nó là chính sự chấp thủ, thì bản chất của sắc, v.v... cũng sẽ là sự chấp thủ. Nếu nó nằm ngoài, thì nó sẽ thoát khỏi các uẩn, giống như tùy miên không tương ưng với tâm, hoặc giống như khái niệm, hoặc giống như Niết-bàn trong các học thuyết khác; hoặc uẩn thứ sáu sẽ phải được thiết lập. Do đó, ngài đã giải đáp như vậy. Nghe lời giải đáp của ngài, Visākha đã đi đến kết luận: 'Vị này đã đạt được chỗ đứng vững chắc.' Thật vậy, một người chưa đoạn tận lậu hoặc, không mạch lạc, không ngập ngừng, không thể giải đáp một câu hỏi sâu sắc, ẩn giấu, che đậy, được xác định bởi tam tướng như vậy, giống như người thắp sáng một ngàn ngọn đèn. Sau khi đi đến kết luận, ông nghĩ: 'Ni sư Dhammadinnā này đã có chỗ đứng vững chắc trong giáo pháp, đã đạt được Tuệ phân tích, đã đạt được sự vô úy, đã đứng trên đỉnh cao của sự tồn tại, là một bậc đại A-la-hán, có khả năng trả lời các câu hỏi của ta. Bây giờ ta sẽ hỏi ngài một câu hỏi có nội dung cốt lõi,' và suy nghĩ như vậy, khi hỏi câu hỏi đó, ông đã nói: 'Thưa ngài, vậy thì thế nào...'

๔๖๑. ตสฺส วิสฺสชฺชเน อสฺสุตวาติอาทิ มูลปริยาเย วิตฺถาริตเมว. รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ, ‘‘อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ยํ รูปํ โส อหํ, โย อหํ ตํ รูปนฺติ รูปญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจีติ อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมว อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… อทฺวยํ สมนุปสฺสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๑) เอวํ รูปํ อตฺตาติ ทิฏฺฐิปสฺสนาย ปสฺสติ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานนฺติ อรูปํ อตฺตาติ คเหตฺวา ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ วิย ตํ อตฺตานํ รูปวนฺตํ สมนุปสฺสติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อรูปเมว อตฺตาติ คเหตฺวา ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ วิย อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ อรูปเมว อตฺตาติ คเหตฺวา กรณฺฑาย มณึ วิย อตฺตานํ รูปสฺมึ สมนุปสฺสติ. เวทนํ อตฺตโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

461. Trong phần giải đáp câu hỏi đó, phần bắt đầu bằng 'assutavā' (kẻ phàm phu) đã được giải thích chi tiết trong kinh Mūlapariyāya. 'Rūpaṃ attato samanupassati' (quán sắc là tự ngã) có nghĩa là: 'Ở đây, có người quán sắc là tự ngã. Người ấy quán sắc và tự ngã là bất nhị, rằng 'sắc là ta, ta là sắc'. Ví như ngọn đèn dầu đang cháy, người ta quán ngọn lửa và màu sắc là bất nhị, rằng 'ngọn lửa là màu sắc, màu sắc là ngọn lửa'. Cũng vậy, ở đây có người quán sắc là tự ngã... (vân vân)... quán là bất nhị'' (Paṭi. Ma. 1.131). Như vậy, người ấy thấy sắc là tự ngã bằng cái thấy của tà kiến. 'Rūpavantaṃ vā attānaṃ' (hoặc tự ngã có sắc) có nghĩa là, sau khi chấp thủ cái vô sắc là tự ngã, người ấy quán tự ngã đó có sắc, giống như cây có bóng. 'Attani vā rūpaṃ' (hoặc sắc ở trong tự ngã) có nghĩa là, sau khi chấp thủ chính cái vô sắc là tự ngã, người ấy quán sắc ở trong tự ngã đó, giống như hương thơm ở trong bông hoa. 'Rūpasmiṃ vā attānaṃ' (hoặc tự ngã ở trong sắc) có nghĩa là, sau khi chấp thủ chính cái vô sắc là tự ngã, người ấy quán tự ngã đó ở trong sắc, giống như viên ngọc ở trong hộp. Đối với các trường hợp 'vedanaṃ attato' (quán thọ là tự ngã), v.v..., phương pháp cũng tương tự.

ตตฺถ, รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ สุทฺธรูปเมว อตฺตาติ กถิตํ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ [Pg.260] อรูปํ อตฺตาติ กถิตํ. เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา เวทนํ, เวทนาย วา อตฺตานนฺติ เอวํ จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ รูปารูปมิสฺสโก อตฺตา กถิโต. ตตฺถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิเมสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ อุจฺเฉททิฏฺฐิ กถิตา, อวเสเสสุ สสฺสตทิฏฺฐีติ. เอวเมตฺถ ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโย, ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโย โหนฺติ. น รูปํ อตฺตโตติ เอตฺถ รูปํ อตฺตาติ น สมนุปสฺสติ. อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ปน สมนุปสฺสติ. น รูปวนฺตํ อตฺตานํ…เป… น วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานนฺติ อิเม ปญฺจกฺขนฺเธ เกนจิ ปริยาเยน อตฺตโต น สมนุปสฺสติ, สพฺพากาเรน ปน อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตาติ สมนุปสฺสติ.

Ở đây, với câu “quán thấy sắc là tự ngã”, chỉ có sắc đơn thuần được nói là tự ngã. (Quán thấy) tự ngã có sắc, hoặc sắc ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong sắc. (Quán thấy) thọ là tự ngã… tưởng… hành… thức là tự ngã. Trong bảy trường hợp này, danh được nói là tự ngã. (Quán thấy) tự ngã có thọ, hoặc thọ ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong thọ. Như vậy, trong bốn uẩn (còn lại), theo cách ba loại (tự ngã) cho mỗi uẩn, trong mười hai trường hợp, tự ngã hỗn hợp danh-sắc được nói đến. Ở đây, trong năm trường hợp “quán thấy sắc là tự ngã… thọ… tưởng… hành… thức là tự ngã”, đoạn kiến được nói đến, trong các trường hợp còn lại là thường kiến. Như vậy, ở đây có mười lăm hữu kiến và năm vô hữu kiến. Ở đây, trong câu “không (quán thấy) sắc là tự ngã”, (vị ấy) không quán thấy sắc là tự ngã. Mà quán thấy là vô thường, khổ, vô ngã. (Vị ấy) không quán thấy tự ngã có sắc… cho đến… không (quán thấy) tự ngã ở trong thức. (Vị ấy) không quán thấy năm uẩn này là tự ngã theo bất kỳ phương diện nào, mà quán thấy theo mọi phương diện là vô thường, khổ, vô ngã.

เอตฺตาวตา เถริยา, ‘‘เอวํ โข, อาวุโส วิสาข, สกฺกายทิฏฺฐิ โหตี’’ติ เอวํ ปุริมปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺติยา เอตฺตเกน คมนํ โหติ, อาคมนํ โหติ, คมนาคมนํ โหติ, วฏฺฏํ วตฺตตีติ วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺสิตํ. เอวํ โข, อาวุโส วิสาข, สกฺกายทิฏฺฐิ น โหตีติ ปจฺฉิมํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺติยา เอตฺตเกน คมนํ น โหติ, อาคมนํ น โหติ, คมนาคมนํ น โหติ, วฏฺฏํ นาม น วตฺตตีติ วิวฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺสิตํ.

Bằng chừng ấy lời, khi trưởng lão ni giải đáp câu hỏi trước rằng: “Này hiền hữu Visākha, thân kiến là như vậy đó”, bằng chừng ấy (lời giải đáp), (bà đã chỉ ra rằng) có sự đi, có sự đến, có sự đi và đến, vòng luân hồi (vaṭṭa) tiếp diễn. Như vậy, vòng luân hồi đã được chỉ ra cho đến điểm tận cùng của nó. Khi giải đáp câu hỏi sau rằng: “Này hiền hữu Visākha, thân kiến không có là như vậy đó”, bằng chừng ấy (lời giải đáp), (bà đã chỉ ra rằng) không có sự đi, không có sự đến, không có sự đi và đến, cái gọi là vòng luân hồi không tiếp diễn. Như vậy, sự thoát khỏi luân hồi (vivaṭṭa) đã được chỉ ra cho đến điểm tận cùng của nó.

๔๖๒. กตโม ปนายฺเย, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ อยํ ปญฺโห เถริยา ปฏิปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺโพ ภเวยฺย – ‘‘อุปาสก, ตยา เหฏฺฐา มคฺโค ปุจฺฉิโต, อิธ กสฺมา มคฺคเมว ปุจฺฉสี’’ติ. สา ปน อตฺตโน พฺยตฺตตาย ปณฺฑิจฺเจน ตสฺส อธิปฺปายํ สลฺลกฺเขสิ – ‘‘อิมินา อุปาสเกน เหฏฺฐา ปฏิปตฺติวเสน มคฺโค ปุจฺฉิโต ภวิสฺสติ, อิธ ปน ตํ สงฺขตาสงฺขตโลกิยโลกุตฺตรสงฺคหิตาสงฺคหิตวเสน ปุจฺฉิตุกาโม ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวาว ยํ ยํ ปุจฺฉิ, ตํ ตํ วิสฺสชฺเชสิ. ตตฺถ สงฺขโตติ เจติโต กปฺปิโต ปกปฺปิโต อายูหิโต กโต นิพฺพตฺติโต สมาปชฺชนฺเตน สมาปชฺชิตพฺโพ. ตีหิ จ โข, อาวุโส วิสาข, ขนฺเธหิ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค สงฺคหิโตติ เอตฺถ ยสฺมา มคฺโค สปฺปเทโส, ตโย ขนฺธา นิปฺปเทสา, ตสฺมา อยํ สปฺปเทสตฺตา นครํ วิย รชฺเชน นิปฺปเทเสหิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิโต. ตตฺถ สมฺมาวาจาทโย ตโย สีลเมว, ตสฺมา เต สชาติโต สีลกฺขนฺเธน สงฺคหิตาติ. กิญฺจาปิ หิ ปาฬิยํ สีลกฺขนฺเธติ ภุมฺเมน วิย นิทฺเทโส กโต, อตฺโถ ปน กรณวเสน เวทิตพฺโพ. สมฺมาวายามาทีสุ ปน [Pg.261] ตีสุ สมาธิ อตฺตโน ธมฺมตาย อารมฺมเณ เอกคฺคภาเวน อปฺเปตุํ น สกฺโกติ. วีริเย ปน ปคฺคหกิจฺจํ สาเธนฺเต สติยา จ อปิลาปนกิจฺจํ สาเธนฺติยา ลทฺธูปกาโร หุตฺวา สกฺโกติ.

462. Câu hỏi này: “Thưa tôn giả, thế nào là Thánh đạo Tám ngành?” lẽ ra nên được vị trưởng lão ni hỏi lại rồi mới giải đáp – “Này thiện nam, trước đây ông đã hỏi về đạo, tại sao ở đây ông lại hỏi về chính đạo ấy?”. Nhưng bà, do sự thông tuệ và trí tuệ của mình, đã nhận ra ý định của ông ấy – “Vị thiện nam này trước đây hẳn đã hỏi về đạo theo phương diện thực hành; còn ở đây, ông ấy hẳn muốn hỏi về đạo ấy theo phương diện hữu vi, vô vi, thế gian, siêu thế, được bao gồm, không được bao gồm”. Vì vậy, không hỏi lại, bà đã giải đáp bất cứ điều gì ông hỏi. Ở đây, hữu vi (saṅkhata) có nghĩa là được tác ý, được tạo tác, được sắp đặt, được nỗ lực, được làm ra, được phát sinh, cần được chứng đắc bởi người đang nhập (định). Trong câu “Này hiền hữu Visākha, Thánh đạo Tám ngành được bao gồm bởi ba uẩn”, vì đạo là có phần (sappadeso), còn ba uẩn là không có phần (nippadesā), nên đạo này, do có phần, được bao gồm bởi ba uẩn không có phần, giống như thành phố được bao gồm bởi vương quốc. Ở đây, ba chi phần bắt đầu bằng chánh ngữ chính là giới, do đó chúng được bao gồm trong giới uẩn theo cùng bản chất. Mặc dù trong Pāli, sự trình bày được thực hiện như thể bằng cách dùng vị trí cách là sīlakkhandhe, nhưng ý nghĩa nên được hiểu theo cách dùng công cụ cách. Còn trong ba chi phần bắt đầu bằng chánh tinh tấn, định, do bản chất của nó, không thể tự mình an trú nhất tâm trên đối tượng. Nhưng khi tinh tấn thực hiện nhiệm vụ nâng đỡ và niệm thực hiện nhiệm vụ không lãng quên, (định) nhận được sự hỗ trợ và có thể (an trú).

ตตฺรายํ อุปมา – ยถา หิ ‘‘นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ อุยฺยานํ ปวิฏฺเฐสุ ตีสุ สหาเยสุ เอโก สุปุปฺผิตํ จมฺปกรุกฺขํ ทิสฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวาปิ คเหตุํ น สกฺกุเณยฺย. อถสฺส ทุติโย โอนมิตฺวา ปิฏฺฐึ ทเทยฺย, โส ตสฺส ปิฏฺฐิยํ ฐตฺวาปิ กมฺปมาโน คเหตุํ น สกฺกุเณยฺย. อถสฺส อิตโร อํสกูฏํ อุปนาเมยฺย, โส เอกสฺส ปิฏฺฐิยํ ฐตฺวา เอกสฺส อํสกูฏํ โอลุพฺภ ยถารุจิ ปุปฺผานิ โอจินิตฺวา ปิฬนฺธิตฺวา นกฺขตฺตํ กีเฬยฺย. เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. เอกโต อุยฺยานํ ปวิฏฺฐา ตโย สหายกา วิย หิ เอกโต ชาตา สมฺมาวายามาทโย ตโย ธมฺมา. สุปุปฺผิตจมฺปโก วิย อารมฺมณํ. หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวาปิ คเหตุํ อสกฺโกนฺโต วิย อตฺตโน ธมฺมตาย อารมฺมเณ เอกคฺคภาเวน อปฺเปตุํ อสกฺโกนฺโต สมาธิ. ปิฏฺฐึ ทตฺวา โอนตสหาโย วิย วายาโม. อํสกูฏํ ทตฺวา ฐิตสหาโย วิย สติ. ยถา เตสุ เอกสฺส ปิฏฺฐิยํ ฐตฺวา เอกสฺส อํสกูฏํ โอลุพฺภ อิตโร ยถารุจิ ปุปฺผํ คเหตุํ สกฺโกติ, เอวเมวํ วีริเย ปคฺคหกิจฺจํ สาเธนฺเต, สติยา จ อปิลาปนกิจฺจํ สาเธนฺติยา ลทฺธุปกาโร สมาธิ สกฺโกติ อารมฺมเณ เอกคฺคภาเวน อปฺเปตุํ. ตสฺมา สมาธิเยเวตฺถ สชาติโต สมาธิกฺขนฺเธน สงฺคหิโต. วายามสติโย ปน กิริยโต สงฺคหิตา โหนฺติ.

Ở đây có ví dụ này: Ví như trong ba người bạn vào vườn để “chơi lễ hội”, một người thấy cây ngọc lan (campaka) nở hoa rực rỡ, dù giơ tay lên cũng không thể hái được. Khi ấy, người thứ hai cúi xuống đưa lưng cho, nhưng người kia dù đứng trên lưng bạn vẫn run rẩy không thể hái được. Khi ấy, người còn lại đưa vai ra. Người kia đứng trên lưng một người, vịn vào vai người kia, hái hoa tùy thích, trang điểm rồi chơi lễ hội. Sự thành tựu này nên được hiểu như vậy. Ví như ba người bạn cùng vào vườn, ba pháp bắt đầu bằng chánh tinh tấn cũng cùng sinh khởi. Đối tượng ví như cây ngọc lan nở rộ. Định, do bản chất của nó, không thể tự mình an trú nhất tâm trên đối tượng, ví như người dù giơ tay cũng không thể hái (hoa). Tinh tấn ví như người bạn cúi xuống đưa lưng. Niệm ví như người bạn đứng đưa vai. Giống như trong ba người đó, người kia đứng trên lưng một người, vịn vào vai người kia, có thể hái hoa tùy thích, cũng vậy, khi tinh tấn thực hiện nhiệm vụ nâng đỡ và niệm thực hiện nhiệm vụ không lãng quên, định nhận được sự hỗ trợ và có thể an trú nhất tâm trên đối tượng. Do đó, ở đây chỉ có định được bao gồm trong định uẩn theo cùng bản chất. Còn tinh tấn và niệm được bao gồm theo chức năng.

สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺเปสุปิ ปญฺญา อตฺตโน ธมฺมตาย อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ อารมฺมณํ นิจฺเฉตุํ น สกฺโกติ, วิตกฺเก ปน อาโกเฏตฺวา อาโกเฏตฺวา เทนฺเต สกฺโกติ. กถํ? ยถา หิ เหรญฺญิโก กหาปณํ หตฺเถ ฐเปตฺวา สพฺพภาเคสุ โอโลเกตุกาโม สมาโนปิ น จกฺขุทเลเนว ปริวตฺเตตุํ สกฺโกติ, องฺคุลิปพฺเพหิ ปน ปริวตฺเตตฺวา อิโต จิโต จ โอโลเกตุํ สกฺโกติ. เอวเมว น ปญฺญา อตฺตโน ธมฺมตาย อนิจฺจาทิวเสน อารมฺมณํ นิจฺเฉตุํ สกฺโกติ, อภินิโรปนลกฺขเณน ปน อาหนนปริยาหนนรเสน วิตกฺเกน อาโกเฏนฺเตน วิย ปริวตฺเตนฺเตน วิย จ อาทายา ทินฺนเมว วินิจฺเฉตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา [Pg.262] อิธาปิ สมฺมาทิฏฺฐิเยว สชาติโต ปญฺญากฺขนฺเธน สงฺคหิตา. สมฺมาสงฺกปฺโป ปน กิริยโต สงฺคหิโต โหติ. อิติ อิเมหิ ตีหิ ขนฺเธหิ มคฺโค สงฺคหํ คจฺฉติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตีหิ จ โข, อาวุโส วิสาข, ขนฺเธหิ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค สงฺคหิโต’’ติ.

Ngay cả trong chánh kiến và chánh tư duy, trí tuệ do tự tánh của nó không thể quyết đoán đối tượng là vô thường, khổ, vô ngã; nhưng khi tầm gõ đi gõ lại rồi đưa cho thì có thể. Như thế nào? Ví như người thợ bạc đặt đồng tiền trong tay, dù muốn xem xét tất cả các mặt cũng không thể chỉ bằng mắt mà lật qua lật lại được, nhưng có thể lật qua lật lại bằng các đốt ngón tay rồi xem xét đây đó. Cũng vậy, trí tuệ do tự tánh của nó không thể quyết đoán đối tượng theo cách vô thường v.v., nhưng có thể quyết đoán cái đã được đưa cho bởi tầm, vốn có đặc tính hướng tâm đến đối tượng, có phận sự gõ và gõ xung quanh, giống như đang gõ và đang lật qua. Do đó, ở đây cũng vậy, chính chánh kiến do cùng loại được bao gồm trong tuệ uẩn. Còn chánh tư duy thì được bao gồm do hành động. Như vậy, đạo được bao gồm trong ba uẩn này. Do đó đã được nói: “Này hiền giả Visākha, Thánh đạo Tám ngành được bao gồm trong ba uẩn.”

อิทานิ เอกจิตฺตกฺขณิกํ มคฺคสมาธึ สนิมิตฺตํ สปริกฺขารํ ปุจฺฉนฺโต, กตโม ปนายฺเยติอาทิมาห. ตสฺส วิสฺสชฺชเน จตฺตาโร สติปฏฺฐานา มคฺคกฺขเณ จตุกิจฺจสาธนวเสน อุปฺปนฺนา สติ, สา สมาธิสฺส ปจฺจยตฺเถน นิมิตฺตํ. จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา จตุกิจฺจสาธนวเสเนว อุปฺปนฺนํ วีริยํ, ตํ ปริวารฏฺเฐน ปริกฺขาโร โหติ. เตสํเยว ธมฺมานนฺติ เตสํ มคฺคสมฺปยุตฺตธมฺมานํ. อาเสวนาติอาทีสุ เอกจิตฺตกฺขณิกาเยว อาเสวนาทโย วุตฺตาติ.

Bây giờ, khi hỏi về đạo định vốn có trong một sát-na tâm, cùng với tướng và vật tùy tùng, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Thưa ngài, cái nào...”. Trong câu trả lời, Tứ Niệm Xứ là niệm sanh khởi trong sát-na đạo do hoàn thành bốn phận sự; niệm ấy là tướng (nimitta) theo nghĩa là nhân duyên của định. Tứ Chánh Cần là tinh tấn sanh khởi do hoàn thành bốn phận sự; tinh tấn ấy là vật tùy tùng (parikkhāra) theo nghĩa là vật tùy tùng. (Cụm từ) “của chính các pháp ấy” có nghĩa là của các pháp tương ưng với đạo ấy. Trong (các từ) bắt đầu bằng “thân cận”, nên hiểu rằng các (hành động) như thân cận v.v. đã được nói là (xảy ra) trong một sát-na tâm.

วิตณฺฑวาที ปน, ‘‘เอกจิตฺตกฺขณิโก นาม มคฺโค นตฺถิ, ‘เอวํ ภาเวยฺย สตฺต วสฺสานี’ติ หิ วจนโต สตฺตปิ วสฺสานิ มคฺคภาวนา โหติ, กิเลสา ปน ลหุ ฉิชฺชนฺตา สตฺตหิ ญาเณหิ ฉิชฺชนฺตี’’ติ วทติ. โส ‘‘สุตฺตํ อาหรา’’ติ วตฺตพฺโพ. อทฺธา อญฺญํ อปสฺสนฺโต, ‘‘ยา เตสํเยว ธมฺมานํ อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺม’’นฺติ อิทเมว สุตฺตํ อาหริตฺวา, ‘‘อญฺเญน จิตฺเตน อาเสวติ, อญฺเญน ภาเวติ, อญฺเญน พหุลีกโรตี’’ติ วกฺขติ. ตโต วตฺตพฺโพ – ‘‘กึ ปนิทํ, สุตฺตํ เนยฺยตฺถํ นีตตฺถ’’นฺติ. ตโต วกฺขติ – ‘‘นีตตฺถํ ยถา สุตฺตํ ตเถว อตฺโถ’’ติ. ตสฺส อิทํ อุตฺตรํ – เอวํ สนฺเต เอกํ จิตฺตํ อาเสวมานํ อุปฺปนฺนํ, อปรมฺปิ อาเสวมานํ, อปรมฺปิ อาเสวมานนฺติ เอวํ ทิวสมฺปิ อาเสวนาว ภวิสฺสติ, กุโต ภาวนา, กุโต พหุลีกมฺมํ? เอกํ วา ภาวยมานํ อุปฺปนฺนํ อปรมฺปิ ภาวยมานํ อปรมฺปิ ภาวยมานนฺติ เอวํ ทิวสมฺปิ ภาวนาว ภวิสฺสติ, กุโต อาเสวนา กุโต พหุลีกมฺมํ? เอกํ วา พหุลีกโรนฺตํ อุปฺปนฺนํ, อปรมฺปิ พหุลีกโรนฺตํ, อปรมฺปิ พหุลีกโรนฺตนฺติ เอวํ ทิวสมฺปิ พหุลีกมฺมเมว ภวิสฺสติ กุโต อาเสวนา, กุโต ภาวนาติ.

Còn người ngụy biện thì nói: “Không có cái gọi là đạo trong một sát-na tâm, vì theo lời dạy ‘nên tu tập như vậy trong bảy năm’ thì việc tu tập đạo cũng có thể kéo dài bảy năm, còn các phiền não khi được đoạn trừ nhanh chóng thì được đoạn trừ bởi bảy trí.” Người ấy nên được bảo: “Hãy đưa ra kinh.” Chắc chắn vì không thấy kinh nào khác, người ấy sẽ đưa ra chính kinh này: “Sự thân cận, sự tu tập, sự làm cho sung mãn đối với chính các pháp ấy” rồi sẽ nói: “Thân cận bằng một tâm khác, tu tập bằng một tâm khác, làm cho sung mãn bằng một tâm khác.” Sau đó nên nói: “Vậy kinh này là kinh có ý nghĩa cần được dẫn giải hay kinh có ý nghĩa đã được xác định?” Sau đó người ấy sẽ nói: “Là kinh có ý nghĩa đã được xác định, nghĩa như thế nào thì kinh như thế ấy.” Đây là câu trả lời cho người ấy: “Nếu vậy, một tâm sanh lên đang thân cận, một tâm khác cũng đang thân cận, một tâm khác nữa cũng đang thân cận, như vậy dù cả ngày cũng sẽ chỉ có sự thân cận, đâu có sự tu tập, đâu có sự làm cho sung mãn? Hoặc một tâm sanh lên đang tu tập, một tâm khác cũng đang tu tập, một tâm khác nữa cũng đang tu tập, như vậy dù cả ngày cũng sẽ chỉ có sự tu tập, đâu có sự thân cận, đâu có sự làm cho sung mãn? Hoặc một tâm sanh lên đang làm cho sung mãn, một tâm khác cũng đang làm cho sung mãn, một tâm khác nữa cũng đang làm cho sung mãn, như vậy dù cả ngày cũng sẽ chỉ có sự làm cho sung mãn, đâu có sự thân cận, đâu có sự tu tập?”

อถ วา เอวํ วเทยฺย – ‘‘เอเกน จิตฺเตน อาเสวติ, ทฺวีหิ ภาเวติ, ตีหิ พหุลีกโรติ. ทฺวีหิ วา อาเสวติ, ตีหิ ภาเวติ, เอเกน พหุลีกโรติ[Pg.263]. ตีหิ วา อาเสวติ, เอเกน ภาเวติ, ทฺวีหิ พหุลีกโรตี’’ติ. โส วตฺตพฺโพ – ‘‘มา สุตฺตํ เม ลทฺธนฺติ ยํ วา ตํ วา อวจ. ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺเตน นาม อาจริยสฺส สนฺติเก วสิตฺวา พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา อตฺถรสํ วิทิตฺวา วตฺตพฺพํ โหติ. เอกจิตฺตกฺขณิกาว อยํ อาเสวนา, เอกจิตฺตกฺขณิกา ภาวนา, เอกจิตฺตกฺขณิกํ พหุลีกมฺมํ. ขยคามิโลกุตฺตรมคฺโค พหุลจิตฺตกฺขณิโก นาม นตฺถิ, ‘เอกจิตฺตกฺขณิโกเยวา’ติ สญฺญาเปตพฺโพ. สเจ สญฺชานาติ, สญฺชานาตุ, โน เจ สญฺชานาติ, คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวาหี’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ.

Hoặc người ấy có thể nói như vầy: “Thân cận bằng một tâm, tu tập bằng hai tâm, làm cho sung mãn bằng ba tâm. Hoặc thân cận bằng hai tâm, tu tập bằng ba tâm, làm cho sung mãn bằng một tâm. Hoặc thân cận bằng ba tâm, tu tập bằng một tâm, làm cho sung mãn bằng hai tâm.” Người ấy nên được bảo: “Đừng vì nghĩ ‘ta đã có được kinh’ mà nói điều này điều nọ. Người trả lời câu hỏi phải sống gần thầy, học hỏi lời Phật dạy, biết được ý nghĩa sâu xa rồi mới nên nói. Sự thân cận này chỉ (xảy ra) trong một sát-na tâm, sự tu tập (xảy ra) trong một sát-na tâm, sự làm cho sung mãn (xảy ra) trong một sát-na tâm. Đạo siêu thế dẫn đến sự đoạn tận không có cái gọi là (xảy ra) trong nhiều sát-na tâm, nó chỉ (xảy ra) trong một sát-na tâm mà thôi,’ nên làm cho người ấy hiểu rõ như vậy. Nếu người ấy hiểu, thì cứ để cho hiểu; nếu không hiểu, nên đuổi người ấy đi và nói: ‘Hãy đi, sáng sớm vào tịnh xá mà uống cháo đi.’”

๔๖๓. กติ ปนายฺเย สงฺขาราติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? เย สงฺขาเร นิโรเธตฺวา นิโรธํ สมาปชฺชติ, เต ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. เตเนวสฺส อธิปฺปายํ ญตฺวา เถรี, ปุญฺญาภิสงฺขาราทีสุ อเนเกสุ สงฺขาเรสุ วิชฺชมาเนสุปิ, กายสงฺขาราทโยว อาจิกฺขนฺตี, ตโยเม, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ กายปฏิพทฺธตฺตา กาเยน สงฺขรียติ กรียติ นิพฺพตฺตียตีติ กายสงฺขาโร. วาจํ สงฺขโรติ กโรติ นิพฺพตฺเตตีติ วจีสงฺขาโร. จิตฺตปฏิพทฺธตฺตา จิตฺเตน สงฺขรียติ กรียติ นิพฺพตฺตียตีติ จิตฺตสงฺขาโร. กตโม ปนายฺเยติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? อิเม สงฺขารา อญฺญมญฺญมิสฺสา อาลุฬิตา อวิภูตา ทุทฺทีปนา. ตถา หิ, กายทฺวาเร อาทานคหณมุญฺจนโจปนานิ ปาเปตฺวา อุปฺปนฺนา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา ทฺวาทส อกุสลเจตนาติ เอวํ กุสลากุสลา วีสติ เจตนาปิ อสฺสาสปสฺสาสาปิ กายสงฺขาราตฺเวว วุจฺจนฺติ. วจีทฺวาเร หนุสํโจปนํ วจีเภทํ ปาเปตฺวา อุปฺปนฺนา วุตฺตปฺปการาว วีสติ เจตนาปิ วิตกฺกวิจาราปิ วจีสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ อปตฺตา รโห นิสินฺนสฺส จินฺตยโต อุปฺปนฺนา กุสลากุสลา เอกูนตึส เจตนาปิ สญฺญา จ เวทนา จาติ อิเม ทฺเว ธมฺมาปิ จิตฺตสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. เอวํ อิเม สงฺขารา อญฺญมญฺญมิสฺสา อาลุฬิตา อวิภูตา ทุทฺทีปนา. เต ปากเฏ วิภูเต กตฺวา กถาเปสฺสามีติ ปุจฺฉติ.

463. Ở đây, trong câu “Thưa ngài, các hành là gì?”, (ngài Visākha) hỏi điều gì? (Ngài) hỏi với ý định rằng: “Ta sẽ hỏi về các hành nào mà sau khi đã làm cho diệt, vị ấy chứng đạt Diệt định.” Do đó, Trưởng lão ni, sau khi biết được ý định của vị ấy, trong khi có nhiều loại hành như phúc hành v.v..., đã nói câu bắt đầu bằng “Này hiền hữu, có ba loại hành này” để chỉ ra chính thân hành v.v... Trong ấy, do liên quan đến thân, được tạo tác, được làm, được sinh khởi bởi thân, nên gọi là thân hành. (Cái) tạo tác, làm ra, sinh khởi lời nói, nên gọi là khẩu hành. Do liên quan đến tâm, được tạo tác, được làm, được sinh khởi bởi tâm, nên gọi là tâm hành. Ở đây, trong câu “Thưa ngài, (mỗi loại) là gì?”, (ngài) hỏi điều gì? Các hành này bị trộn lẫn với nhau, bị xáo trộn, không rõ ràng, khó chỉ ra. Thật vậy, tám tư thiện Dục giới và mười hai tư bất thiện, như vậy hai mươi tư thiện và bất thiện này, cùng với hơi thở vô hơi thở ra, đã sanh khởi sau khi đã đạt đến sự cầm lấy, nắm giữ, buông ra, lay động ở thân môn, được gọi chính là thân hành. Hai mươi tư đã được nói đến như trên, cùng với tầm và tứ, đã sanh khởi sau khi đã đạt đến sự cử động hàm, sự phát ra lời nói ở khẩu môn, được gọi chính là khẩu hành. Hai mươi chín tư thiện và bất thiện, cùng với tưởng và thọ, hai pháp này đã sanh khởi nơi người ngồi một mình suy tư mà không đạt đến sự lay động ở thân môn và khẩu môn, được gọi chính là tâm hành. Như vậy, các hành này bị trộn lẫn với nhau, bị xáo trộn, không rõ ràng, khó chỉ ra. (Ngài) hỏi với ý định rằng: “Ta sẽ làm cho chúng trở nên rõ ràng, hiển nhiên và sẽ giải thích.”

กสฺมา ปนายฺเยติ อิธ กายสงฺขาราทินามสฺส ปทตฺถํ ปุจฺฉติ. ตสฺส วิสฺสชฺชเน กายปฺปฏิพทฺธาติ กายนิสฺสิตา, กาเย สติ โหนฺติ, อสติ [Pg.264] น โหนฺติ. จิตฺตปฺปฏิพทฺธาติ จิตฺตนิสฺสิตา, จิตฺเต สติ โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ.

Ở đây, trong câu “Thưa ngài, vì sao?”, (ngài) hỏi về ý nghĩa của các từ có tên gọi là thân hành v.v... Trong phần giải đáp cho câu hỏi ấy, (câu) “liên quan đến thân” có nghĩa là nương tựa nơi thân; khi có thân thì chúng có, khi không có thân thì chúng không có. (Câu) “liên quan đến tâm” có nghĩa là nương tựa nơi tâm; khi có tâm thì chúng có, khi không có tâm thì chúng không có.

๔๖๔. อิทานิ กึ นุ โข เอสา สญฺญาเวทยิตนิโรธํ วลญฺเชติ, น วลญฺเชติ. จิณฺณวสี วา ตตฺถ โน จิณฺณวสีติ ชานนตฺถํ ปุจฺฉนฺโต, กถํ ปนายฺเย, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โหตีติอาทิมาห. ตสฺส วิสฺสชฺชเน สมาปชฺชิสฺสนฺติ วา สมาปชฺชามีติ วา ปททฺวเยน เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติกาโล กถิโต. สมาปนฺโนติ ปเทน อนฺโตนิโรโธ. ตถา ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สจิตฺตกกาโล กถิโต, ปจฺฉิเมน อจิตฺตกกาโล. ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหตีติ นิโรธสมาปตฺติโต ปุพฺเพ อทฺธานปริจฺเฉทกาเลเยว, เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก ภวิสฺสามีติ อทฺธานปริจฺเฉทจิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตีติ ยํ เอวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, ตํ ปุคฺคลํ ตถตฺตาย อจิตฺตกภาวาย อุปเนติ.

464. Bây giờ, để biết rằng: “Vị này có sử dụng Diệt Tưởng Thọ Định hay không? Vị ấy có thuần thục trong định ấy hay không thuần thục?”, (ngài Visākha) đã hỏi câu bắt đầu bằng: “Thưa ngài, sự chứng đạt Diệt Tưởng Thọ Định diễn ra như thế nào?”. Trong phần giải đáp cho câu hỏi ấy, bằng hai từ “sẽ chứng đạt” hoặc “đang chứng đạt”, thời điểm của định Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ được nói đến. Bằng từ “đã chứng đạt”, (thời điểm) bên trong Diệt định (được nói đến). Tương tự, bằng hai từ trước, thời điểm có tâm được nói đến; bằng từ sau, thời điểm không có tâm (được nói đến). (Câu) “tâm đã được tu tập như vậy từ trước” có nghĩa là: ngay trong thời điểm phân định thời gian trước khi nhập Diệt định, tâm phân định thời gian đã được tu tập rằng: “Ta sẽ không có tâm trong khoảng thời gian chừng ấy”. (Câu) “cái mà đưa đến trạng thái ấy” có nghĩa là: tâm nào đã được tu tập như vậy, tâm ấy đưa cá nhân đến trạng thái ấy, tức là đến trạng thái không có tâm.

ปฐมํ นิรุชฺฌติ วจีสงฺขาโรติ เสสสงฺขาเรหิ ปฐมํ ทุติยชฺฌาเนเยว นิรุชฺฌติ. ตโต กายสงฺขาโรติ ตโต ปรํ กายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเน นิรุชฺฌติ. ตโต จิตฺตสงฺขาโรติ ตโต ปรํ จิตฺตสงฺขาโร อนฺโตนิโรเธ นิรุชฺฌติ. วุฏฺฐหิสฺสนฺติ วา วุฏฺฐหามีติ วา ปททฺวเยน อนฺโตนิโรธกาโล กถิโต. วุฏฺฐิโตติ ปเทน ผลสมาปตฺติกาโล. ตถา ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ อจิตฺตกกาโล กถิโต, ปจฺฉิเมน สจิตฺตกกาโล. ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหตีติ นิโรธสมาปตฺติโต ปุพฺเพ อทฺธานปริจฺเฉทกาเลเยว เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก หุตฺวา ตโต ปรํ สจิตฺตโก ภวิสฺสามีติ อทฺธานปริจฺเฉทจิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตีติ ยํ เอวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, ตํ ปุคฺคลํ ตถตฺตาย สจิตฺตกภาวาย อุปเนติ. อิติ เหฏฺฐา นิโรธสมาปชฺชนกาโล คหิโต, อิธ นิโรธโต วุฏฺฐานกาโล.

(Câu) “khẩu hành diệt trước” có nghĩa là (khẩu hành) diệt trước các hành còn lại, ngay trong thiền thứ hai. (Câu) “sau đó là thân hành” có nghĩa là sau đó, thân hành diệt trong thiền thứ tư. (Câu) “sau đó là tâm hành” có nghĩa là sau đó, tâm hành diệt ở bên trong Diệt định. Bằng hai từ “sẽ xuất” hoặc “đang xuất”, thời điểm bên trong Diệt định được nói đến. Bằng từ “đã xuất”, thời điểm của Thánh quả định được nói đến. Tương tự, bằng hai từ trước, thời điểm không có tâm được nói đến; bằng từ sau, thời điểm có tâm (được nói đến). (Câu) “tâm đã được tu tập như vậy từ trước” có nghĩa là: ngay trong thời điểm phân định thời gian trước khi nhập Diệt định, tâm phân định thời gian đã được tu tập rằng: “Sau khi không có tâm trong khoảng thời gian chừng ấy, sau đó ta sẽ có tâm”. (Câu) “cái mà đưa đến trạng thái ấy” có nghĩa là: tâm nào đã được tu tập như vậy, tâm ấy đưa cá nhân đến trạng thái ấy, tức là đến trạng thái có tâm. Như vậy, ở dưới đã đề cập đến thời điểm nhập Diệt định, ở đây (đề cập đến) thời điểm xuất khỏi Diệt định.

อิทานิ นิโรธกถํ กเถตุํ วาโรติ นิโรธกถา กเถตพฺพา สิยา, สา ปเนสา, ‘‘ทฺวีหิ พเลหิ สมนฺนาคตตฺตา ตโย จ สงฺขารานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา โสฬสหิ ญาณจริยาหิ นวหิ สมาธิจริยาหิ วสีภาวตาปญฺญา นิโรธสมาปตฺติยา ญาณ’’นฺติ มาติกํ ฐเปตฺวา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค กถิตา. ตสฺมา ตตฺถ กถิตนเยเนว คเหตพฺพา[Pg.265]. โก ปนายํ นิโรโธ นาม? จตุนฺนํ ขนฺธานํ ปฏิสงฺขา อปฺปวตฺติ. อถ กิมตฺถเมตํ สมาปชฺชนฺตีติ. สงฺขารานํ ปวตฺเต อุกฺกณฺฐิตา สตฺตาหํ อจิตฺตกา หุตฺวา สุขํ วิหริสฺสาม, ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ นาเมตํ, ยทิทํ นิโรโธติ เอตทตฺถํ สมาปชฺชนฺติ.

Bây giờ, vì đến lượt thuyết giảng về Diệt định, nên bài thuyết giảng về Diệt định cần được nói đến. Và bài thuyết giảng ấy, sau khi đã đặt ra đề mục: “Trí tuệ trong Diệt định là trí tuệ về sự thuần thục do được trang bị hai năng lực, do sự an tịnh của ba hành, do mười sáu trí hạnh, do chín định hạnh”, đã được thuyết giảng một cách toàn diện trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Do đó, cần phải được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở đó. Vậy, cái gọi là Diệt định này là gì? Là sự không diễn tiến của bốn (danh) uẩn sau khi đã thẩm xét. Vậy, các vị ấy chứng đạt định này vì mục đích gì? Các vị ấy chứng đạt vì mục đích này: “Chán ghét sự diễn tiến của các hành, chúng ta sẽ an trú một cách an lạc sau khi trở thành người không có tâm trong bảy ngày. Cái này, tức là sự diệt, được gọi là Niết-bàn trong hiện tại”.

ปฐมํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตสงฺขาโรติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส หิ ผลสมาปตฺติจิตฺตํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ. ตํสมฺปยุตฺตํ สญฺญญฺจ เวทนญฺจ สนฺธาย, ‘‘ปฐมํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตสงฺขาโร’’ติ อาห. ตโต กายสงฺขาโรติ ตโต ปรํ ภวงฺคสมเย กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ. กึ ปน ผลสมาปตฺติ อสฺสาสปสฺสาเส น สมุฏฺฐาเปตีติ? สมุฏฺฐาเปติ. อิมสฺส ปน จตุตฺถชฺฌานิกา ผลสมาปตฺติ, สา น สมุฏฺฐาเปติ. กึ วา เอเตน ผลสมาปตฺติ ปฐมชฺฌานิกา วา โหตุ, ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานิกา วา, สนฺตาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส ภิกฺขุโน อสฺสาสปสฺสาสา อพฺโพหาริกา โหนฺติ. เตสํ อพฺโพหาริกภาโว สญฺชีวตฺเถรวตฺถุนา เวทิตพฺโพ. สญฺชีวตฺเถรสฺส หิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย กึสุกปุปฺผสทิเส วีตจฺจิตงฺคาเร มทฺทมานสฺส คจฺฉโต จีวเร อํสุมตฺตมฺปิ น ฌายิ, อุสุมาการมตฺตมฺปิ นาโหสิ, สมาปตฺติผลํ นาเมตนฺติ วทนฺติ. เอวเมวํ สนฺตาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส ภิกฺขุโน อสฺสาสปสฺสาสา อพฺโพหาริกา โหนฺตีติ ภวงฺคสมเยเนเวตํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

Về câu "Tâm hành sanh khởi trước tiên", vì rằng đối với vị xuất khỏi thiền Diệt, tâm Thánh quả thiền định sanh khởi trước tiên. Nhắm đến tưởng và thọ tương ưng với tâm ấy, (Ngài) đã nói: "Tâm hành sanh khởi trước tiên". Về câu "Sau đó là thân hành", sau đó, trong thời điểm hữu phần, thân hành sanh khởi. Phải chăng Thánh quả thiền định không làm sanh khởi hơi thở vô, hơi thở ra? Có làm sanh khởi. Nhưng đối với vị này, Thánh quả thiền định là thiền thứ tư, nó không làm sanh khởi. Có ích gì với điều này? Thánh quả thiền định dù là thiền thứ nhất, hay là thiền thứ hai, thứ ba, thứ tư, đối với vị tỳ khưu đã xuất khỏi thiền định hiện hữu, hơi thở vô, hơi thở ra trở nên không đáng kể. Việc chúng không đáng kể nên được hiểu qua câu chuyện về trưởng lão Sañjīva. Vì rằng, đối với trưởng lão Sañjīva, sau khi xuất khỏi thiền định, trong khi đi và dẫm lên than hồng không có ngọn lửa, giống như hoa ngọc lan, y của ngài không bị cháy dù chỉ một sợi chỉ, cũng không có chút hơi nóng nào. (Người ta) nói rằng: "Đây gọi là kết quả của thiền định". Cũng vậy, đối với vị tỳ khưu đã xuất khỏi thiền định hiện hữu, hơi thở vô, hơi thở ra trở nên không đáng kể, nên hiểu rằng điều này được nói đến chỉ trong thời điểm hữu phần.

ตโต วจีสงฺขาโรติ ตโต ปรํ กิริยมยปวตฺตวฬญฺชนกาเล วจีสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ. กึ ภวงฺคํ วิตกฺกวิจาเร น สมุฏฺฐาเปตีติ? สมุฏฺฐาเปติ. ตํสมุฏฺฐานา ปน วิตกฺกวิจารา วาจํ อภิสงฺขาตุํ น สกฺโกนฺตีติ กิริยมยปวตฺตวฬญฺชนกาเลเนวตํ กถิตํ. สุญฺญโต ผสฺโสติอาทโย สคุเณนาปิ อารมฺมเณนาปิ กเถตพฺพา. สคุเณน ตาว สุญฺญตา นาม ผลสมาปตฺติ, ตาย สหชาตํ ผสฺสํ สนฺธาย สุญฺญโต ผสฺโสติ วุตฺตํ. อนิมิตฺตาปณิหิเตสุปิเอเสว นโย. อารมฺมเณน ปน นิพฺพานํ ราคาทีหิ สุญฺญตฺตา สุญฺญํ นาม, ราคนิมิตฺตาทีนํ อภาวา อนิมิตฺตํ, ราคโทสโมหปฺปณิธีนํ อภาวา อปฺปณิหิตํ. สุญฺญตํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนผลสมาปตฺติยํ ผสฺโส สุญฺญโต นาม. อนิมิตฺตาปณิหิเตสุปิ เอเสว นโย.

Về câu "Sau đó là khẩu hành", sau đó, trong thời điểm diễn tiến của (thân, khẩu) biểu tri do tâm hành động (kiriya) tạo ra, khẩu hành sanh khởi. Phải chăng tâm hữu phần không làm sanh khởi tầm và tứ? Có làm sanh khởi. Nhưng tầm và tứ do tâm ấy (hữu phần) làm sanh khởi không thể tạo tác lời nói, do đó, điều này được nói đến chỉ trong thời điểm diễn tiến của (thân, khẩu) biểu tri do tâm hành động (kiriya) tạo ra. Các câu như "xúc không" nên được giải thích cả về phương diện tự tánh lẫn phương diện đối tượng. Trước hết, về phương diện tự tánh, Thánh quả thiền định được gọi là không tánh; nhắm đến xúc đồng sanh với thiền định ấy, nên được gọi là "xúc không". Đối với vô tướng và vô nguyện cũng theo phương pháp này. Còn về phương diện đối tượng, Niết-bàn, do trống không khỏi tham v.v., nên được gọi là không; do không có tướng của tham v.v., nên được gọi là vô tướng; do không có sự mong cầu là tham, sân, si, nên được gọi là vô nguyện. Xúc trong Thánh quả thiền định sanh khởi lấy Niết-bàn không tánh làm đối tượng được gọi là xúc không. Đối với vô tướng và vô nguyện cũng theo phương pháp này.

อปรา [Pg.266] อาคมนิยกถา นาม โหติ, สุญฺญตา, อนิมิตฺตา, อปฺปณิหิตาติ หิ วิปสฺสนาปิ วุจฺจติ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ สงฺขาเร อนิจฺจโต ปริคฺคเหตฺวา อนิจฺจโต ทิสฺวา อนิจฺจโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อนิมิตฺตา นาม โหติ. โย ทุกฺขโต ปริคฺคเหตฺวา ทุกฺขโต ทิสฺวา ทุกฺขโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส อปฺปณิหิตา นาม. โย อนตฺตโต ปริคฺคเหตฺวา อนตฺตโต ทิสฺวา อนตฺตโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส สุญฺญตา นาม. ตตฺถ อนิมิตฺตวิปสฺสนาย มคฺโค อนิมิตฺโต นาม, อนิมิตฺตมคฺคสฺส ผลํ อนิมิตฺตํ นาม. อนิมิตฺตผลสมาปตฺติสหชาเต ผสฺเส ผุสนฺเต อนิมิตฺโต ผสฺโส ผุสตีติ วุจฺจติ. อปฺปณิหิตสุญฺญเตสุปิ เอเสว นโย. อาคมนิเยน กถิเต ปน สุญฺญโต วา ผสฺโส อนิมิตฺโต วา ผสฺโส อปฺปณิหิโต วา ผสฺโสติ วิกปฺโป อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา สคุเณน เจว อารมฺมเณน จ กเถตพฺพํ. เอวญฺหิ ตโย ผสฺสา ผุสนฺตีติ สเมติ.

Có một cách giải thích khác gọi là "āgamaniyakathā" (lời giải thích theo kinh điển). Vì rằng không, vô tướng, vô nguyện cũng được gọi là minh sát. Trong đó, vị tỳ khưu nào sau khi nắm bắt các pháp hữu vi là vô thường, thấy là vô thường, xuất khởi từ (quán) vô thường, minh sát dẫn đến xuất khởi của vị ấy được gọi là vô tướng. Vị nào sau khi nắm bắt là khổ, thấy là khổ, xuất khởi từ (quán) khổ, (minh sát) của vị ấy được gọi là vô nguyện. Vị nào sau khi nắm bắt là vô ngã, thấy là vô ngã, xuất khởi từ (quán) vô ngã, (minh sát) của vị ấy được gọi là không. Trong đó, đạo quả do minh sát vô tướng (mang lại) được gọi là vô tướng; Thánh quả của đạo vô tướng được gọi là vô tướng. Khi xúc chạm với xúc đồng sanh trong Thánh quả thiền định vô tướng, được gọi là "xúc chạm xúc vô tướng". Đối với vô nguyện và không cũng theo phương pháp này. Nhưng nếu giải thích theo kinh điển, thì sẽ dẫn đến sự phân biệt: "hoặc là xúc không, hoặc là xúc vô tướng, hoặc là xúc vô nguyện"; do đó, nên giải thích cả về phương diện tự tánh và phương diện đối tượng. Vì như vậy mới phù hợp với câu "xúc chạm ba loại xúc".

วิเวกนินฺนนฺติอาทีสุ นิพฺพานํ วิเวโก นาม, ตสฺมึ วิเวเก นินฺนํ โอนตนฺติ วิเวกนินฺนํ. อญฺญโต อาคนฺตฺวา เยน วิเวโก, เตน วงฺกํ วิย หุตฺวา ฐิตนฺติ วิเวกโปณํ. เยน วิเวโก, เตน ปตมานํ วิย ฐิตนฺติ วิเวกปพฺภารํ.

Trong các câu như "hướng về viễn ly", Niết-bàn được gọi là viễn ly. Hướng về, xuôi về sự viễn ly ấy, nên gọi là "hướng về viễn ly". Đến từ nơi khác, hướng về nơi có sự viễn ly, đứng vững như thể cong về phía đó, nên gọi là "xuôi về viễn ly". Hướng về nơi có sự viễn ly, đứng vững như thể lao về phía đó, nên gọi là "nghiêng về viễn ly".

๔๖๕. อิทานิ ยา เวทนา นิโรเธตฺวา นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ตา ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉนฺโต กติ ปนายฺเย, เวทนาติ อาห. กายิกํ วาติอาทีสุ ปญฺจทฺวาริกํ สุขํ กายิกํ นาม, มโนทฺวาริกํ เจตสิกํ นามาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ สุขนฺติ สภาวนิทฺเทโส. สาตนฺติ ตสฺเสว มธุรภาวทีปกํ เววจนํ. เวทยิตนฺติ เวทยิตภาวทีปกํ, สพฺพเวทนานํ สาธารณวจนํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขาติอาทีสุ สุขาย เวทนาย อตฺถิภาโว สุขํ, นตฺถิภาโว ทุกฺขํ. ทุกฺขาย เวทนาย อตฺถิภาโว ทุกฺขํ, นตฺถิภาโว สุขํ. อทุกฺขมสุขาย เวทนาย ชานนภาโว สุขํ, อชานนภาโว ทุกฺขนฺติ อตฺโถ.

465. Bây giờ, với ý định "Ta sẽ hỏi về những thọ nào mà người ta diệt để nhập thiền Diệt", (ngài) hỏi: "Thưa ngài, có bao nhiêu thọ?". Trong các câu như "thuộc thân", lạc ở năm môn được gọi là thuộc thân, (lạc) ở ý môn được gọi là thuộc tâm, nên hiểu như vậy. Trong đó, "lạc" là sự chỉ rõ về tự tánh. "Dễ chịu" là một từ đồng nghĩa chỉ rõ trạng thái ngọt ngào của chính lạc thọ ấy. "Cảm nhận" là từ chỉ rõ trạng thái được cảm nhận, là từ chung cho tất cả các thọ. Đối với các từ còn lại cũng theo phương pháp này. Trong các câu như "khi tồn tại là lạc, khi biến hoại là khổ", đối với lạc thọ, sự hiện hữu là lạc, sự không hiện hữu là khổ. Đối với khổ thọ, sự hiện hữu là khổ, sự không hiện hữu là lạc. Đối với thọ bất khổ bất lạc, sự biết đến là lạc, sự không biết đến là khổ, đó là ý nghĩa.

กึ อนุสโย อนุเสตีติ กตโม อนุสโย อนุเสติ. อปฺปหีนฏฺเฐน สยิโต วิย โหตีติ อนุสยปุจฺฉํ ปุจฺฉติ. น โข, อาวุโส [Pg.267] วิสาข, สพฺพาย สุขาย เวทนาย ราคานุสโย อนุเสตีติ น สพฺพาย สุขาย เวทนาย ราคานุสโย อนุเสติ. น สพฺพาย สุขาย เวทนาย โส อปฺปหีโน, น สพฺพํ สุขํ เวทนํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. กึ ปหาตพฺพนฺติ อยํ ปหานปุจฺฉา นาม.

Về câu "Tùy miên nào tùy miên?", (nghĩa là) tùy miên nào tùy miên (ngủ ngầm)? (Ngài) hỏi câu hỏi về tùy miên với ý nghĩa "nó giống như ngủ ngầm theo nghĩa là chưa được đoạn trừ". Về câu "Này hiền giả Visākha, không phải tham tùy miên tùy miên trong tất cả lạc thọ", (nghĩa là) tham tùy miên không tùy miên trong tất cả lạc thọ. Ý nghĩa là: nó không phải là chưa được đoạn trừ trong tất cả lạc thọ, nó không sanh khởi duyên theo tất cả lạc thọ. Phương pháp này cũng áp dụng cho tất cả các trường hợp. Câu "Cái gì cần được đoạn trừ?" được gọi là câu hỏi về sự đoạn trừ.

ราคํ เตน ปชหตีติ เอตฺถ เอเกเนว พฺยากรเณน ทฺเว ปุจฺฉา วิสฺสชฺเชสิ. อิธ ภิกฺขุ ราคานุสยํ วิกฺขมฺเภตฺวา ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ฌานวิกฺขมฺภิตํ ราคานุสยํ ตถา วิกฺขมฺภิตเมว กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาเตติ. โส อนาคามิมคฺเคน ปหีโนปิ ตถา วิกฺขมฺภิตตฺตาว ปฐมชฺฌาเน นานุเสติ นาม. เตนาห – ‘‘น ตตฺถ ราคานุสโย อนุเสตี’’ติ. ตทายตนนฺติ ตํ อายตนํ, ปรมสฺสาสภาเวน ปติฏฺฐานภูตํ อรหตฺตนฺติ อตฺโถ. อิติ อนุตฺตเรสูติ เอวํ อนุตฺตรา วิโมกฺขาติ ลทฺธนาเม อรหตฺเต. ปิหํ อุปฏฺฐาปยโตติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺตสฺส. อุปฺปชฺชติ ปิหาปจฺจยา โทมนสฺสนฺติ ปตฺถนาย ปฏฺฐปนมูลกํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. ตํ ปเนตํ น ปตฺถนาย ปฏฺฐปนมูลกํ อุปฺปชฺชติ, ปตฺเถตฺวา อลภนฺตสฺส ปน อลาภมูลกํ อุปฺปชฺชมานํ, ‘‘อุปฺปชฺชติ ปิหาปจฺจยา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ โทมนสฺสํ นาม เอกนฺเตน อกุสลํ, อิทํ ปน เสวิตพฺพํ โทมนสฺสํ วฏฺฏตีติ วทนฺติ. โยคิโน หิ เตมาสิกํ ฉมาสิกํ วา นวมาสิกํ วา ปฏิปทํ คณฺหนฺติ. เตสุ โย ตํ ตํ ปฏิปทํ คเหตฺวา อนฺโตกาลปริจฺเฉเทเยว อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามีติ ฆเฏนฺโต วายมนฺโต น สกฺโกติ ยถาปริจฺฉินฺนกาเลน ปาปุณิตุํ, ตสฺส พลวโทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, อาฬินฺทิกวาสิมหาผุสฺสเทวตฺเถรสฺส วิย อสฺสุธารา ปวตฺตนฺติ. เถโร กิร เอกูนวีสติวสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรสิ. ตสฺส, ‘‘อิมสฺมึ วาเร อรหตฺตํ คณฺหิสฺสามิ, อิมสฺมึ วาเร วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสฺสามี’’ติ มานสํ พนฺธิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺตสฺเสว เอกูนวีสติวสฺสานิ อติกฺกนฺตานิ. ปวารณาทิวเส อาคเต เถรสฺส อสฺสุปาเตน มุตฺตทิวโส นาม นาโหสิ. วีสติเม ปน วสฺเส อรหตฺตํ ปาณุณิ.

Ở đây, trong câu "Vị ấy từ bỏ tham ái bằng cái ấy", ngài đã giải đáp hai câu hỏi chỉ bằng một lời giải thích. Trong giáo pháp này, vị tỳ khưu sau khi trấn áp tham tùy miên liền chứng nhập sơ thiền. Vị ấy, sau khi đã làm cho tham tùy miên được trấn áp bằng thiền định đúng như vậy, liền phát triển tuệ quán và nhổ bật gốc nó bằng đạo Bất lai. Vị ấy, dầu đã đoạn trừ bằng đạo Bất lai, nhưng do đã được trấn áp như vậy nên (tham tùy miên) được gọi là không còn tiềm ẩn trong sơ thiền. Do đó, ngài nói: "Ở đó, tham tùy miên không còn tiềm ẩn". "Tadāyatananti" có nghĩa là "āyatana ấy", tức là quả A-la-hán, nơi nương tựa vì là trạng thái an ổn tối thượng. "Iti anuttaresūti" có nghĩa là trong quả A-la-hán, vốn có tên gọi là "vô thượng giải thoát". "Pihaṃ upaṭṭhāpayatoti" có nghĩa là đối với người đang khởi lên sự mong mỏi. "Uppajjati pihāpaccayā domanassanti" có nghĩa là ưu phát sinh, có sự mong mỏi làm gốc rễ do sự mong mỏi. Nhưng ưu này không phải phát sinh có sự mong mỏi làm gốc rễ do sự mong mỏi, mà là ưu phát sinh có sự không đạt được làm gốc rễ đối với người mong mỏi mà không đạt được, được nói là "phát sinh do duyên mong mỏi". Ở đây, mặc dù ưu chắc chắn là bất thiện, nhưng họ nói rằng ưu này nên được thực hành là điều thích hợp. Thật vậy, các hành giả thực hành pháp hành trong ba tháng, sáu tháng, hoặc chín tháng. Trong số họ, vị nào sau khi đã thực hành pháp hành ấy, nỗ lực, cố gắng với ý nghĩ "ta sẽ đắc A-la-hán ngay trong khoảng thời gian đã định" mà không thể đắc được trong khoảng thời gian đã định, vị ấy sẽ phát sinh ưu mãnh liệt, giống như dòng nước mắt tuôn trào của trưởng lão Mahāphussadeva, trú tại Āḷindaka. Tương truyền, trưởng lão đã thực hành hạnh đi và về trong mười chín năm. Đối với vị ấy, mười chín năm đã trôi qua trong khi ngài thực hành sa-môn pháp với tâm niệm rằng: "Lần này ta sẽ đắc A-la-hán, lần này ta sẽ làm lễ Tự tứ thanh tịnh". Khi ngày Tự tứ đến, không có ngày nào mà trưởng lão không rơi lệ. Nhưng vào năm thứ hai mươi, ngài đã đắc quả A-la-hán.

ปฏิฆํ [Pg.268] เตน ปชหตีติ เอตฺถ โทมนสฺเสเนว ปฏิฆํ ปชหติ. น หิ ปฏิเฆเนว ปฏิฆปฺปหานํ, โทมนสฺเสน วา โทมนสฺสปฺปหานํ นาม อตฺถิ. อยํ ปน ภิกฺขุ เตมาสิกาทีสุ อญฺญตรํ ปฏิปทํ คเหตฺวา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘ปสฺส ภิกฺขุ, กึ ตุยฺหํ สีเลน หีนฏฺฐานํ อตฺถิ, อุทาหุ วีริเยน, อุทาหุ ปญฺญาย, นนุ เต สีลํ สุปริสุทฺธํ วีริยํ สุปคฺคหิตํ ปญฺญา สูรา หุตฺวา วหตี’’ติ. โส เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขิตฺวา, ‘‘น ทานิ ปุน อิมสฺส โทมนสฺสสฺส อุปฺปชฺชิตุํ ทสฺสามี’’ติ วีริยํ ทฬฺหํ กตฺวา อนฺโตเตมาเส วา อนฺโตฉมาเส วา อนฺโตนวมาเส วา อนาคามิมคฺเคน ตํ สมุคฺฆาเตติ. อิมินา ปริยาเยน ปฏิเฆเนว ปฏิฆํ, โทมนสฺเสเนว โทมนสฺสํ ปชหติ นาม.

Ở đây, trong câu "Vị ấy từ bỏ sân hận bằng cái ấy", vị ấy không từ bỏ sân hận chỉ bằng ưu. Thật vậy, không có việc từ bỏ sân hận bằng chính sân hận, hay từ bỏ ưu bằng chính ưu. Nhưng vị tỳ khưu này, sau khi thực hành một trong các pháp hành ba tháng v.v..., đã suy xét như vầy: "Này tỳ khưu, hãy xem, có phải ngươi có chỗ nào khiếm khuyết về giới không, hay về tinh tấn, hay về trí tuệ? Chẳng phải giới của ngươi rất trong sạch, tinh tấn được duy trì tốt, trí tuệ dũng mãnh và hoạt động sao?". Vị ấy, sau khi suy xét như vậy, đã làm cho tinh tấn vững chắc với ý nghĩ: "Bây giờ ta sẽ không để cho ưu này phát sinh nữa", và trong vòng ba tháng, hoặc trong vòng sáu tháng, hoặc trong vòng chín tháng, vị ấy nhổ bật gốc nó bằng đạo Bất lai. Bằng phương pháp này, được gọi là vị ấy từ bỏ sân hận bằng chính sân hận, từ bỏ ưu bằng chính ưu.

น ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ ตตฺถ เอวรูเป โทมนสฺเส ปฏิฆานุสโย นานุเสติ. น ตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชติ, ปหีโนว ตตฺถ ปฏิฆานุสโยติ อตฺโถ. อวิชฺชํ เตน ปชหตีติ อิธ ภิกฺขุ อวิชฺชานุสยํ วิกฺขมฺเภตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ฌานวิกฺขมฺภิตํ อวิชฺชานุสยํ ตถา วิกฺขมฺภิตเมว กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตมคฺเคน สมุคฺฆาเตติ. โส อรหตฺตมคฺเคน ปหีโนปิ ตถา วิกฺขมฺภิตตฺตาว จตุตฺถชฺฌาเน นานุเสติ นาม. เตนาห – ‘‘น ตตฺถ อวิชฺชานุสโย อนุเสตี’’ติ.

Trong câu "Ở đó, sân tùy miên không còn tiềm ẩn", có nghĩa là trong loại ưu như vậy, sân tùy miên không còn tiềm ẩn. Nó không phát sinh duyên theo ưu ấy; sân tùy miên ở đó đã được đoạn trừ. Trong câu "Vị ấy từ bỏ vô minh bằng cái ấy", ở đây, vị tỳ khưu sau khi trấn áp vô minh tùy miên liền chứng nhập tứ thiền. Vị ấy, sau khi đã làm cho vô minh tùy miên được trấn áp bằng thiền định đúng như vậy, liền phát triển tuệ quán và nhổ bật gốc nó bằng đạo A-la-hán. Vị ấy, dầu đã đoạn trừ bằng đạo A-la-hán, nhưng do đã được trấn áp như vậy nên (vô minh tùy miên) được gọi là không còn tiềm ẩn trong tứ thiền. Do đó, ngài nói: "Ở đó, vô minh tùy miên không còn tiềm ẩn".

๔๖๖. อิทานิ ปฏิภาคปุจฺฉํ ปุจฺฉนฺโต สุขาย ปนายฺเยติอาทิมาห. ตสฺส วิสฺสชฺชเน ยสฺมา สุขสฺส ทุกฺขํ, ทุกฺขสฺส จ สุขํ ปจฺจนีกํ, ตสฺมา ทฺวีสุ เวทนาสุ วิสภาคปฏิภาโค กถิโต. อุเปกฺขา ปน อนฺธการา อวิภูตา ทุทฺทีปนา, อวิชฺชาปิ ตาทิสาวาติ เตเนตฺถ สภาคปฏิภาโค กถิโต. ยตฺตเกสุ ปน ฐาเนสุ อวิชฺชา ตมํ กโรติ, ตตฺตเกสุ วิชฺชา ตมํ วิโนเทตีติ วิสภาคปฏิภาโค กถิโต. อวิชฺชาย โข, อาวุโสติ เอตฺถ อุโภเปเต ธมฺมา อนาสวา โลกุตฺตราติ สภาคปฏิภาโคว กถิโต. วิมุตฺติยา โข, อาวุโสติ เอตฺถ อนาสวฏฺเฐน โลกุตฺตรฏฺเฐน อพฺยากตฏฺเฐน จ สภาคปฏิภาโคว กถิโต. อจฺจยาสีติ เอตฺถ ปญฺหํ อติกฺกมิตฺวา คโตสีติ อตฺโถ. นาสกฺขิ ปญฺหานํ ปริยนฺตํ คเหตุนฺติ ปญฺหานํ ปริจฺเฉทปมาณํ คเหตุํ นาสกฺขิ, อปฺปฏิภาคธมฺมสฺส ปฏิภาคํ ปุจฺฉิ. นิพฺพานํ นาเมตํ อปฺปฏิภาคํ[Pg.269], น สกฺกา นีลํ วา ปีตกํ วาติ เกนจิ ธมฺเมน สทฺธึ ปฏิภาคํ กตฺวา ทสฺเสตุํ. ตญฺจ ตฺวํ อิมินา อธิปฺปาเยน ปุจฺฉสีติ อตฺโถ.

466. Bây giờ, khi hỏi câu hỏi về phần tương đồng, ngài nói "sukhāya panāyyeti" v.v... Trong lời giải đáp cho câu hỏi đó, vì khổ là đối nghịch của lạc, và lạc là đối nghịch của khổ, nên đối với hai loại thọ, phần không tương đồng đã được nói đến. Còn xả thì tối tăm, không rõ ràng, khó chỉ bày; vô minh cũng tương tự như vậy, do đó ở đây phần tương đồng đã được nói đến. Nhưng ở những nơi nào vô minh tạo ra bóng tối, thì ở những nơi đó minh phá tan bóng tối, nên phần không tương đồng đã được nói đến. Trong câu "Avijjāya kho, āvuso", ở đây cả hai pháp này đều là vô lậu, siêu thế, nên chỉ có phần tương đồng được nói đến. Trong câu "Vimuttiyā kho, āvuso", ở đây do ý nghĩa là vô lậu, ý nghĩa là siêu thế, và ý nghĩa là vô ký, nên chỉ có phần tương đồng được nói đến. Trong câu "Accayāsi", có nghĩa là "ngươi đã đi vượt qua câu hỏi". Trong câu "Nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetuṃ", có nghĩa là "ngài đã không thể nắm bắt được giới hạn, mức độ của các câu hỏi", ngài đã hỏi về phần tương đồng của một pháp không có gì tương đồng. Cái gọi là Niết-bàn này không có gì tương đồng, không thể làm cho nó tương đồng với bất kỳ pháp nào như "màu xanh" hay "màu vàng" rồi chỉ bày ra được. Và ngươi đã hỏi về điều đó với ý định này.

เอตฺตาวตา จายํ อุปาสโก ยถา นาม สตฺตเม ฆเร สลากภตฺตํ ลภิตฺวา คโต ภิกฺขุ สตฺต ฆรานิ อติกฺกมฺม อฏฺฐมสฺส ทฺวาเร ฐิโต สพฺพานิปิ สตฺต เคหานิ วิรทฺโธว น อญฺญาสิ, เอวเมวํ อปฺปฏิภาคธมฺมสฺส ปฏิภาคํ ปุจฺฉนฺโต สพฺพาสุปิ สตฺตสุ สปฺปฏิภาคปุจฺฉาสุ วิรทฺโธว โหตีติ เวทิตพฺโพ. นิพฺพาโนคธนฺติ นิพฺพานพฺภนฺตรํ นิพฺพานํ อนุปวิฏฺฐํ. นิพฺพานปรายนนฺติ นิพฺพานํ ปรํ อยนมสฺส ปรา คติ, น ตโต ปรํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. นิพฺพานํ ปริโยสานํ อวสานํ อสฺสาติ นิพฺพานปริโยสานํ.

Với chừng ấy, vị cận sự nam này nên được hiểu là: Giống như vị tỳ khưu đã đi nhận vật thực phiếu ở ngôi nhà thứ bảy, sau khi đi quá bảy ngôi nhà, đứng ở cửa ngôi nhà thứ tám, đã bỏ lỡ và không biết đến cả bảy ngôi nhà ấy; cũng vậy, người hỏi về sự tương đương của pháp không có sự tương đương, đã bỏ lỡ trong tất cả bảy câu hỏi có sự tương đương. Nibbānogadhaṃ (đã đi vào Niết-bàn) có nghĩa là đã đi vào bên trong Niết-bàn, đã đi vào Niết-bàn. Nibbānaparāyanaṃ (có Niết-bàn là cứu cánh) có nghĩa là đối với vị ấy, Niết-bàn là nơi nương tựa tối hậu, là nơi đến tối hậu, không đi xa hơn nơi ấy nữa. Nibbānapariyosānaṃ (có Niết-bàn là kết cuộc) có nghĩa là đối với vị ấy, Niết-bàn là sự kết thúc, là sự chấm dứt.

๔๖๗. ปณฺฑิตาติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา, ธาตุกุสลา อายตนกุสลา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลา ฐานาฏฺฐานกุสลาติ อตฺโถ. มหาปญฺญาติ มหนฺเต อตฺเถ มหนฺเต ธมฺเม มหนฺตา นิรุตฺติโย มหนฺตานิ ปฏิภานานิ ปริคฺคณฺหนสมตฺถาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา. ยถา ตํ ธมฺมทินฺนายาติ ยถา ธมฺมทินฺนาย ภิกฺขุนิยา พฺยากตํ, อหมฺปิ ตํ เอวเมวํ พฺยากเรยฺยนฺติ. เอตฺตาวตา จ ปน อยํ สุตฺตนฺโต ชินภาสิโต นาม ชาโต, น สาวกภาสิโต. ยถา หิ ราชยุตฺเตหิ ลิขิตํ ปณฺณํ ยาว ราชมุทฺทิกาย น ลญฺฉิตํ โหติ, น ตาว ราชปณฺณนฺติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ; ลญฺฉิตมตฺตํ ปน ราชปณฺณํ นาม โหติ, ตถา, ‘‘อหมฺปิ ตํ เอวเมว พฺยากเรยฺย’’นฺติ อิมาย ชินวจนมุทฺทิกาย ลญฺฉิตตฺตา อยํ สุตฺตนฺโต อาหจฺจวจเนน ชินภาสิโต นาม ชาโต. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

467. Bậc trí tuệ (paṇḍitā) có nghĩa là người có đầy đủ trí tuệ, thiện xảo về các giới, thiện xảo về các xứ, thiện xảo về duyên khởi, thiện xảo về xứ và phi xứ. Bậc đại trí tuệ (mahāpaññā) có nghĩa là người có đầy đủ trí tuệ có khả năng thọ trì những ý nghĩa cao cả, những pháp cao cả, những ngữ nguyên cao cả, những biện tài cao cả. Yathā taṃ dhammadinnāya có nghĩa là: Như đã được tỳ-khưu-ni Dhammadinnā giải đáp, Ta cũng sẽ giải đáp như vậy. Và với chừng ấy, bài kinh này đã trở thành lời Phật thuyết, không phải lời thinh văn thuyết. Ví như văn thư do các quan lại của vua viết, chừng nào chưa được đóng ấn của vua thì chừng đó chưa được gọi là sắc lệnh của vua; nhưng một khi đã được đóng ấn thì được gọi là sắc lệnh của vua. Cũng vậy, do được đóng ấn bằng lời của Đấng Chiến Thắng này: ‘Ta cũng sẽ giải đáp như vậy’, bài kinh này đã trở thành lời Phật thuyết, được gọi là lời nói có thẩm quyền. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

จูฬเวทลฺลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích Kinh Tiểu Phương Quảng đã hoàn tất.

๕. จูฬธมฺมสมาทานสุตฺตวณฺณนา

Chú giải Kinh Tiểu Pháp Thọ Trì

๔๖๘. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬธมฺมสมาทานสุตฺตํ. ตตฺถ ธมฺมสมาทานานีติ ธมฺโมติ คหิตคหณานิ. ปจฺจุปฺปนฺนสุขนฺติ ปจฺจุปฺปนฺเน สุขํ, อายูหนกฺขเณ สุขํ [Pg.270] สุกรํ สุเขน สกฺกา ปูเรตุํ. อายตึ ทุกฺขวิปากนฺติ อนาคเต วิปากกาเล ทุกฺขวิปากํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

5. Kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là Kinh Tiểu Pháp Thọ Trì. Trong đó, về câu dhammasamādānāni, dhamma có nghĩa là sự thọ trì những gì đã được thọ trì. Paccuppannasukhaṃ (lạc trong hiện tại) có nghĩa là lạc trong hiện tại, lạc trong khoảnh khắc nỗ lực, dễ làm, có thể hoàn thành một cách dễ dàng. Āyatiṃ dukkhavipākaṃ (khổ quả trong tương lai) có nghĩa là có quả khổ trong thời vị lai, khi quả chín muồi. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong tất cả các câu nên được hiểu.

๔๖๙. นตฺถิ กาเมสุ โทโสติ วตฺถุกาเมสุปิ กิเลสกาเมสุปิ โทโส นตฺถิ. ปาตพฺยตํ อาปชฺชนฺตีติ เต วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมน ปาตพฺยตํ ปิวิตพฺพตํ, ยถารุจิ ปริภุญฺชิตพฺพตํ อาปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. โมฬิพทฺธาหีติ โมฬึ กตฺวา พทฺธเกสาหิ. ปริพฺพาชิกาหีติ ตาปสปริพฺพาชิกาหิ. เอวมาหํสูติ เอวํ วทนฺติ. ปริญฺญํ ปญฺญเปนฺตีติ ปหานํ สมติกฺกมํ ปญฺญเปนฺติ. มาลุวาสิปาฏิกาติ ทีฆสณฺฐานํ มาลุวาปกฺกํ. ผเลยฺยาติ อาตเปน สุสฺสิตฺวา ภิชฺเชยฺย. สาลมูเลติ สาลรุกฺขสฺส สมีเป. สนฺตาสํ อาปชฺเชยฺยาติ กสฺมา อาปชฺชติ? ภวนวินาสภยา. รุกฺขมูเล ปติตมาลุวาพีชโต หิ ลตา อุปฺปชฺชิตฺวา รุกฺขํ อภิรุหติ. สา มหาปตฺตา เจว โหติ พหุปตฺตา จ, โกวิฬารปตฺตสทิเสหิ ปตฺเตหิ สมนฺนาคตา. อถ ตํ รุกฺขํ มูลโต ปฏฺฐาย วินนฺธมานา สพฺพวิฏปานิ สญฺฉาเทตฺวา มหนฺตํ ภารํ ชเนตฺวา ติฏฺฐติ. สา วาเต วา วายนฺเต เทเว วา วสฺสนฺเต โอฆนํ ชเนตฺวา ตสฺส รุกฺขสฺส สพฺพสาขาปสาขํ ภญฺชติ, ภูมิยํ นิปาเตติ. ตโต ตสฺมึ รุกฺเข ปติฏฺฐิตวิมานํ ภิชฺชติ นสฺสติ. อิติ สา ภวนวินาสภยา สนฺตาสํ อาปชฺชติ.

468. Natthi kāmesu doso (không có lỗi trong các dục) có nghĩa là không có lỗi trong cả dục trần lẫn dục phiền não. Pātabyataṃ āpajjanti (họ đạt đến trạng thái có thể uống được) có nghĩa là họ đạt đến trạng thái có thể uống được, có thể tiêu thụ được, có thể hưởng thụ theo ý muốn đối với các dục trần bằng dục phiền não. Moḷibaddhāhi có nghĩa là những người có tóc được búi thành búi tóc. Paribbājikāhi có nghĩa là các nữ du sĩ khổ hạnh. Evamāhaṃsu có nghĩa là họ nói như vậy. Pariññaṃ paññapenti (họ chế định sự liễu tri) có nghĩa là họ chế định sự đoạn trừ, sự vượt qua. Māluvāsipāṭikā có nghĩa là quả māluvā chín có hình dạng dài. Phaleyya (nó có thể nứt ra) có nghĩa là nó có thể khô đi và nứt ra do sức nóng của mặt trời. Sālamūle có nghĩa là gần cây sāla. Santāsaṃ āpajjeyya (nó có thể kinh hãi) có nghĩa là tại sao nó kinh hãi? Vì sợ lâu đài bị hủy hoại. Thật vậy, từ hạt māluvā rơi xuống gốc cây, một dây leo mọc lên và leo lên cây. Dây leo ấy có lá to và nhiều lá, có những chiếc lá giống như lá cây koviḷāra. Rồi nó quấn quanh cây ấy từ gốc, bao phủ tất cả các cành, tạo ra một gánh nặng lớn và đứng đó. Khi gió thổi hoặc mưa rơi, dây leo ấy tạo thành một khối đặc, làm gãy tất cả các cành lớn nhỏ của cây đó, và làm chúng rơi xuống đất. Do đó, lâu đài được thiết lập trên cây đó bị vỡ và bị phá hủy. Vì vậy, vị thiên ấy kinh hãi vì sợ lâu đài bị hủy hoại.

อารามเทวตาติ ตตฺถ ตตฺถ ปุปฺผารามผลาราเมสุ อธิวตฺถา เทวตา. วนเทวตาติ อนฺธวนสุภควนาทีสุ วเนสุ อธิวตฺถา เทวตา. รุกฺขเทวตาติ อภิลกฺขิเตสุ นเฬรุปุจิมนฺทาทีสุ รุกฺเขสุ อธิวตฺถา เทวตา. โอสธิติณวนปฺปตีสูติ หรีตกีอามลกีอาทีสุ โอสธีสุ ตาลนาฬิเกราทีสุ ติเณสุ วนเชฏฺฐเกสุ จ วนปฺปติรุกฺเขสุ อธิวตฺถา เทวตา. วนกมฺมิกาติ วเน กสนลายนทารุอาหรณโครกฺขาทีสุ เกนจิเทว กมฺเมน วา วิจรกมนุสฺสา. อุทฺธเรยฺยุนฺติ ขาเทยฺยุํ. วิลมฺพินีติ วาเตน ปหตปหตฏฺฐาเนสุ เกฬึ กโรนฺตี วิย วิลมฺพนฺตี. สุโข อิมิสฺสาติ เอวรูปาย มาลุวาลตาย สมฺผสฺโสปิ สุโข, ทสฺสนมฺปิ สุขํ. อยํ เม ทารกานํ อาปานมณฺฑลํ ภวิสฺสติ, กีฬาภูมิ ภวิสฺสติ, ทุติยํ [Pg.271] เม วิมานํ ปฏิลทฺธนฺติ ลตาย ทสฺสเนปิ สมฺผสฺเสปิ โสมนสฺสชาตา เอวมาห.

469. Ārāmadevatā (vị trời ở vườn) là vị trời trú ngụ trong các vườn hoa, vườn cây ăn trái ở nơi này nơi kia. Vanadevatā (vị trời ở rừng) là vị trời trú ngụ trong các khu rừng như Andhavana, Subhagavana, v.v. Rukkhadevatā (vị trời ở cây) là vị trời trú ngụ trong các cây được đánh dấu đặc biệt như cây neem của Naḷeru, v.v. Osadhitiṇavanappatīsu (trong các dược thảo, cỏ và cây chúa tể rừng) là vị trời trú ngụ trong các dược thảo như harītakī, āmalakī, v.v., trong các loại cỏ như cây thốt nốt, cây dừa, v.v., và trong các cây chúa tể rừng, những cây lớn nhất trong rừng. Vanakammikā (những người làm việc trong rừng) là những người đi lại trong rừng để làm một công việc nào đó như cày cấy, đốn củi, chăn bò, v.v. Uddhareyyuṃ có nghĩa là họ có thể ăn. Vilambinī (đung đưa) có nghĩa là nó đung đưa như thể đang chơi đùa ở những nơi bị gió thổi. Sukho imissā (sự dễ chịu của nó) có nghĩa là sự xúc chạm của dây māluvā như vậy cũng dễ chịu, và việc nhìn thấy nó cũng dễ chịu. Vị ấy nói như vậy vì hân hoan phát sinh khi nhìn thấy và xúc chạm vào dây leo, nghĩ rằng: ‘Đây sẽ là sân chơi cho các con của ta, sẽ là nơi vui chơi, ta đã có được lâu đài thứ hai’.

วิฏภึ กเรยฺยาติ สาขานํ อุปริ ฉตฺตากาเรน ติฏฺเฐยฺย. โอฆนํ ชเนยฺยาติ เหฏฺฐา ฆนํ ชเนยฺย. อุปริ อารุยฺห สกลํ รุกฺขํ ปลิเวเฐตฺวา ปุน เหฏฺฐา ภสฺสมานา ภูมึ คณฺเหยฺยาติ อตฺโถ. ปทาเลยฺยาติ เอวํ โอฆนํ กตฺวา ปุน ตโต ปฏฺฐาย ยาว มูลา โอติณฺณสาขาหิ อภิรุหมานา สพฺพสาขา ปลิเวเฐนฺตี มตฺถกํ ปตฺวา เตเนว นิยาเมน ปุน โอโรหิตฺวา จ อภิรุหิตฺวา จ สกลรุกฺขํ สํสิพฺพิตฺวา อชฺโฌตฺถรนฺตี สพฺพสาขา เหฏฺฐา กตฺวา สยํ อุปริ ฐตฺวา วาเต วา วายนฺเต เทเว วา วสฺสนฺเต ปทาเลยฺย. ภินฺเทยฺยาติ อตฺโถ. ขาณุมตฺตเมว ติฏฺเฐยฺย, ตตฺถ ยํ สาขฏฺฐกวิมานํ โหติ, ตํ สาขาสุ ภิชฺชมานาสุ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชิตฺวา สพฺพสาขาสุ ภินฺนาสุ สพฺพํ ภิชฺชติ. รุกฺขฏฺฐกวิมานํ ปน ยาว รุกฺขสฺส มูลมตฺตมฺปิ ติฏฺฐติ, ตาว น นสฺสติ. อิทํ ปน วิมานํ สาขฏฺฐกํ, ตสฺมา สพฺพสาขาสุ สํภิชฺชมานาสุ ภิชฺชิตฺถ. เทวตา ปุตฺตเก คเหตฺวา ขาณุเก ฐิตา ปริเทวิตุํ อารทฺธา.

Viṭabhiṃ kareyyāti có nghĩa là nó sẽ đứng ở phía trên các cành cây theo hình dạng của cây dù. Oghanaṃ janeyyāti có nghĩa là nó sẽ tạo ra khối dày đặc ở phía dưới. Nghĩa là: Sau khi leo lên trên, quấn quanh toàn bộ cây, rồi lại buông thõng xuống phía dưới và bám lấy mặt đất. Padāleyyāti có nghĩa là: Sau khi đã tạo ra khối dày đặc như vậy, rồi lại bắt đầu từ chỗ ấy, các cành cây đã buông thõng xuống leo lên cho đến tận gốc, chúng quấn quanh tất cả các cành cây, sau khi đã lên đến ngọn, lại theo phương cách ấy mà đi xuống và leo lên, bao phủ toàn bộ cây, trùm lên trên, đặt tất cả các cành cây ở phía dưới, tự mình đứng ở phía trên, khi gió thổi hoặc khi trời mưa, nó sẽ làm gãy nát. Nghĩa là: Sẽ làm bể gãy. Chỉ còn lại trơ trọi gốc cây, ở nơi ấy, thiên cung nào ở trên cành cây, khi các cành cây bị gãy, thiên cung ấy bị bể gãy ngay tại nơi này nơi kia, và khi tất cả các cành cây đã bị gãy thì toàn bộ thiên cung bị bể gãy. Còn thiên cung ở tại cây, chừng nào gốc rễ của cây còn tồn tại, chừng đó nó không bị hoại diệt. Nhưng thiên cung này ở trên cành cây, do đó khi tất cả các cành cây bị gãy nát thì toàn bộ thiên cung đã bị bể gãy. Vị thiên nữ dắt díu các con, đứng trên gốc cây và bắt đầu than khóc.

๔๗๑. ติพฺพราคชาติโกติ พหลราคสภาโว. ราคชํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทตีติ ติพฺพราคชาติกตฺตา ทิฏฺเฐ ทิฏฺเฐ อารมฺมเณ นิมิตฺตํ คณฺหาติ. อถสฺส อาจริยุปชฺฌายา ทณฺฑกมฺมํ อาณาเปนฺติ. โส อภิกฺขณํ ทณฺฑกมฺมํ กโรนฺโต ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ, นตฺเวว วีติกฺกมํ กโรติ. ติพฺพโทสชาติโกติ อปฺปมตฺติเกเนว กุปฺปติ, ทหรสามเณเรหิ สทฺธึ หตฺถปรามาสาทีนิ กโรนฺโตว กเถติ. โสปิ ทณฺฑกมฺมปจฺจยา ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. โมหชาติโก ปน อิธ กตํ วา กตโต อกตํ วา อกตโต น สลฺลกฺเขติ, ตานิ ตานิ กิจฺจานิ วิราเธติ. โสปิ ทณฺฑกมฺมปจฺจยา ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ.

471. Tibbarāgajātiko có nghĩa là người có bản tánh tham ái mãnh liệt. Cảm nhận sự khổ và ưu do tham ái sanh ra có nghĩa là: Do là người có bản tánh tham ái mãnh liệt nên người ấy nắm bắt tướng ở mỗi đối tượng được nhìn thấy. Khi ấy, các vị thầy tế độ và thầy dạy của vị ấy ra lệnh cho thực hành hình phạt. Vị ấy trong khi thường xuyên thực hành hình phạt đã cảm nhận sự khổ và ưu, nhưng không thực hiện sự vi phạm. Tibbadosajātiko có nghĩa là người có bản tánh sân hận mãnh liệt, chỉ với việc nhỏ nhặt cũng tức giận, nói chuyện trong khi thực hiện việc đụng chạm bằng tay v.v... cùng với các vị sa-di nhỏ. Vị ấy cũng do vì hình phạt mà cảm nhận sự khổ và ưu. Còn người có bản tánh si mê thì ở đây không ghi nhận được việc đã làm là đã làm hoặc việc chưa làm là chưa làm, vị ấy làm hỏng các công việc phải làm này kia. Vị ấy cũng do vì hình phạt mà cảm nhận sự khổ và ưu.

๔๗๒. น ติพฺพราคชาติโกติอาทีนิ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพานิ. กสฺมา ปเนตฺถ โกจิ ติพฺพราคาทิชาติโก โหติ, โกจิ น ติพฺพราคาทิชาติโก? กมฺมนิยาเมน. ยสฺส หิ กมฺมายูหนกฺขเณ โลโภ พลวา โหติ, อโลโภ มนฺโท, อโทสาโมหา พลวนฺโต, โทสโมหา [Pg.272] มนฺทา, ตสฺส มนฺโท อโลโภ โลภํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ, อโทสาโมหา ปน พลวนฺโต โทสโมเห ปริยาทาตุํ สกฺโกนฺติ. ตสฺมา โส เตน กมฺเมน ทินฺนปฏิสนฺธิวเสน นิพฺพตฺโต ลุทฺโธ โหติ, สุขสีโล อกฺโกธโน ปญฺญวา วชิรูปมญาโณ.

472. Các câu bắt đầu bằng Na tibbarāgajātiko nên được hiểu theo phương pháp đối lập với điều đã được nói. Tại sao ở đây có người là hạng có bản tánh tham ái mãnh liệt v.v..., có người không phải là hạng có bản tánh tham ái mãnh liệt v.v...? (Là do) theo định luật của nghiệp. Thật vậy, người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà tham (lobha) có năng lực, vô tham (alobha) yếu ớt; vô sân và vô si (adosāmohā) có năng lực, sân và si (dosamohā) yếu ớt, đối với người ấy, vô tham yếu ớt không thể khắc phục được tham, còn vô sân và vô si có năng lực nên có thể khắc phục được sân và si. Do đó, người ấy do nghiệp ấy tạo ra sự tái sanh, sau khi sanh ra trở thành người tham lam, có tính nết dễ chịu, không tức giận, có trí tuệ, có trí tuệ như kim cương.

ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ โลภโทสา พลวนฺโต โหนฺติ, อโลภาโทสา มนฺทา, อโมโห พลวา, โมโห มนฺโท, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทุฏฺโฐ จ, ปญฺญวา ปน โหติ วชิรูปมญาโณ ทตฺตาภยตฺเถโร วิย.

Còn người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà tham và sân (lobhadosā) có năng lực, vô tham và vô sân (alobhādosā) yếu ớt; vô si (amoho) có năng lực, si (moho) yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, vừa là người tham lam, vừa là người sân hận, nhưng là người có trí tuệ, có trí tuệ như kim cương, giống như trưởng lão Dattābhaya.

ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ โลภาโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ, อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทนฺโธ จ, สุขสีลโก ปน โหติ อกฺโกธโน.

Còn người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà tham và si (lobhamohā) có năng lực, các pháp khác yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, vừa là người tham lam, vừa là người chậm lụt, nhưng là người có tính nết dễ chịu, không tức giận.

ตถา ยสฺส กมฺมายูหนกฺขเณ ตโยปิ โลภโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ, อโลภาทโย มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ.

Tương tự, người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà cả ba pháp là tham, sân, si (lobhadosamohā) đều có năng lực, các pháp vô tham v.v... (alobhādayo) yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, vừa là người tham lam, vừa là người sân hận, và vừa là người si mê.

ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ, อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อปฺปกิเลโส โหติ, ทิพฺพารมฺมณมฺปิ ทิสฺวา นิจฺจโล, ทุฏฺโฐ ปน โหติ ทนฺธปญฺโญ จ.

Còn người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà vô tham, vô sân, vô si (alobhadosamohā) có năng lực, các pháp khác yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, có ít phiền não, thấy đối tượng cõi trời cũng không dao động, nhưng là người sân hận và có trí tuệ chậm lụt.

ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภาโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ, อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อลุทฺโธ เจว โหติ สุขสีลโก จ, มูฬฺโห ปน โหติ.

Còn người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà vô tham, vô sân, vô si (alobhādosamohā) có năng lực, các pháp khác yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, vừa là người không tham lam, vừa là người có tính nết dễ chịu, nhưng là người si mê.

ตถา ยสฺส กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภโทสาโมหา พลวนฺโต โหนฺติ, อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อลุทฺโธ เจว โหติ ปญฺญวา จ, ทุฏฺโฐ ปน โหติ โกธโน.

Tương tự, người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà vô tham, vô sân, vô si (alobhadosāmohā) có năng lực, các pháp khác yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, vừa là người không tham lam, vừa là người có trí tuệ, nhưng là người sân hận, hay tức giận.

ยสฺส [Pg.273] ปน กมฺมายูหนกฺขเณ ตโยปิ อโลภาทโย พลวนฺโต โหนฺติ, โลภาทโย มนฺทา, โส มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถโร วิย อลุทฺโธ อทุฏฺโฐ ปญฺญวา จ โหติ.

Còn người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà cả ba pháp vô tham v.v... (alobhādayo) đều có năng lực, các pháp tham v.v... (lobhādayo) yếu ớt, người ấy giống như trưởng lão Mahāsaṅgharakkhita, là người không tham lam, không sân hận, và có trí tuệ.

เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

(Trích) từ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh.

จูฬธมฺมสมาทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải về Kinh Tiểu Pháp Trì đã chấm dứt.

๖. มหาธมฺมสมาทานสุตฺตวณฺณนา

6. Phần giải về Kinh Đại Pháp Trì

๔๗๓. เอวํ เม สุตฺตนฺติ มหาธมฺมสมาทานสุตฺตํ. ตตฺถ เอวํกามาติ เอวํอิจฺฉา. เอวํฉนฺทาติ เอวํอชฺฌาสยา. เอวํอธิปฺปายาติ เอวํลทฺธิกา. ตตฺราติ ตสฺมึ อนิฏฺฐวฑฺฒเน เจว อิฏฺฐปริหาเน จ. ภควํมูลกาติ ภควา มูลํ เอเตสนฺติ ภควํมูลกา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม, ภนฺเต, อมฺหากํ ธมฺมา ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธน อุปฺปาทิตา, ตสฺมึ ปรินิพฺพุเต เอกํ พุทฺธนฺตรํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิเม ธมฺเม อุปฺปาเทตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ, ภควตา ปน โน อิเม ธมฺมา อุปฺปาทิตา. ภควนฺตญฺหิ นิสฺสาย มยํ อิเม ธมฺเม อาชานาม ปฏิวิชฺฌามาติ เอวํ ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมาติ. ภควํเนตฺติกาติ ภควา หิ ธมฺมานํ เนตา วิเนตา อนุเนตาติ. ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คเหตฺวา ทสฺสิตา ธมฺมา ภควํเนตฺติกา นาม โหนฺติ. ภควํปฏิสรณาติ จตุภูมกา ธมฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉมานา ภควติ ปฏิสรนฺติ นามาติ ภควํปฏิสรณา. ปฏิสรนฺตีติ โอสรนฺติ สโมสรนฺติ. อปิจ มหาโพธิมณฺเฑ นิสินฺนสฺส ภควโต ปฏิเวธวเสน ผสฺโส อาคจฺฉติ, อหํ ภควา กินฺนาโมติ? ตฺวํ ผุสนฏฺเฐน ผสฺโส นาม. เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ อาคจฺฉติ. อหํ ภควา กินฺนามนฺติ? ตฺวํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณํ นามาติ เอวํ จตุภูมกธมฺมานํ ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คณฺหนฺโต ภควา ธมฺเม ปฏิสรตีติปิ ภควํปฏิสรณา. ภควนฺตญฺเญว ปฏิภาตูติ ภควโตเยว เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ อุปฏฺฐาตุ, ตุมฺเหเยว โน กเถตฺวา เทถาติ อตฺโถ.

473. Trong kinh Mahādhammasamādāna ấy. Ở đây, `evaṃkāmā` (có ước muốn như vậy) là có ý muốn như vậy. `Evaṃchandā` (có ý muốn như vậy) là có khuynh hướng như vậy. `Evaṃadhippāyā` (có ý định như vậy) là có quan điểm như vậy. `Tatra` (trong đó) là trong sự tăng trưởng điều không mong muốn và sự suy giảm điều mong muốn ấy. `Bhagavaṃmūlakā` (có đức Thế Tôn là cội nguồn) là: đối với các pháp ấy, đức Thế Tôn là cội nguồn, vì vậy (các pháp ấy) được gọi là `bhagavaṃmūlakā`. Điều này được nói đến có nghĩa là: "Bạch ngài, những pháp này của chúng con trước đây đã được đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Kassapa làm cho sanh khởi. Khi vị ấy đã nhập Niết-bàn, trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật, không có một vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào khác có khả năng làm cho các pháp này sanh khởi. Nhưng đức Thế Tôn đã làm cho các pháp này sanh khởi cho chúng con. Vì rằng, do nương tựa đức Thế Tôn, chúng con biết và thâm nhập các pháp này. Như vậy, bạch ngài, các pháp của chúng con có đức Thế Tôn là cội nguồn." `Bhagavaṃnettikā` (có đức Thế Tôn là người dẫn dắt) là: vì rằng đức Thế Tôn là người dẫn dắt, người huấn luyện, người khích lệ đối với các pháp. Các pháp được chỉ dạy bằng cách nêu lên tên gọi riêng biệt của từng pháp theo đúng tự tánh của chúng, được gọi là `bhagavaṃnettikā`. `Bhagavaṃpaṭisaraṇā` (có đức Thế Tôn là nơi nương tựa) là: các pháp trong bốn cõi, khi đi vào phạm vi của Nhất thiết trí, được gọi là quy hướng về đức Thế Tôn, vì vậy gọi là `bhagavaṃpaṭisaraṇā`. `Paṭisaranti` (quy hướng) là tụ hội, tụ hội lại một cách tốt đẹp. Lại nữa, đối với đức Thế Tôn đang ngự tại Bồ-đề đoàn, do năng lực của sự chứng ngộ, xúc đã đến (và hỏi): "Bạch đức Thế Tôn, con tên là gì?". (Ngài trả lời): "Ngươi, do ý nghĩa xúc chạm, nên tên là xúc". Thọ, tưởng, hành, thức đến (và hỏi): "Bạch đức Thế Tôn, con tên là gì?". (Ngài trả lời): "Ngươi, do ý nghĩa nhận biết, nên tên là thức". Như vậy, đức Thế Tôn, trong khi nêu lên tên gọi riêng biệt của từng pháp trong bốn cõi theo đúng tự tánh của chúng, đã làm nơi nương tựa cho các pháp, vì vậy cũng gọi là `bhagavaṃpaṭisaraṇā`. `Bhagavantaññeva paṭibhātu` (mong rằng điều ấy hãy hiện rõ nơi chính đức Thế Tôn) có nghĩa là: mong rằng ý nghĩa của lời nói này hãy hiện rõ nơi chính đức Thế Tôn, mong rằng chính ngài hãy nói và ban cho chúng con.

๔๗๔. เสวิตพฺเพติ [Pg.274] นิสฺสยิตพฺเพ. ภชิตพฺเพติ อุปคนฺตพฺเพ. ยถา ตํ อวิทฺทสุโนติ ยถา อวิทุโน พาลสฺส อนฺธปุถุชฺชนสฺส. ยถา ตํ วิทฺทสุโนติ ยถา วิทุโน เมธาวิโน ปณฺฑิตสฺส.

474. `Sevitabbe` (nên được thực hành) là nên được nương tựa. `Bhajitabbe` (nên được thân cận) là nên được gần gũi. `Yathā taṃ aviddasuno` (giống như người không có trí tuệ) là giống như người không biết, kẻ ngu, phàm phu mù quáng. `Yathā taṃ viddasuno` (giống như người có trí tuệ) là giống như người biết, người có trí tuệ, bậc hiền trí.

๔๗๕. อตฺถิ, ภิกฺขเว, ธมฺมสมาทานนฺติ ปุริมสุตฺเต อุปฺปฏิปาฏิอากาเรน มาติกา ฐปิตา, อิธ ปน ยถาธมฺมรเสเนว สตฺถา มาติกํ ฐเปสิ. ตตฺถ ธมฺมสมาทานนฺติ ปาณาติปาตาทีนํ ธมฺมานํ คหณํ.

475. `Atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṃ` (này các Tỳ-khưu, có những sự thực hành pháp): trong kinh trước, đề mục đã được thiết lập theo cách không tuần tự, còn ở đây bậc Đạo Sư đã thiết lập đề mục theo đúng bản chất của các pháp. Ở đây, `dhammasamādānaṃ` (sự thực hành pháp) là sự chấp nhận các pháp như sát sanh v.v.

๔๗๖. อวิชฺชาคโตติ อวิชฺชาย สมนฺนาคโต.

476. `Avijjāgato` (người đi đến vô minh) là người có đầy đủ vô minh.

๔๗๗. วิชฺชาคโตติ วิชฺชาย สมนฺนาคโต ปญฺญวา.

477. `Vijjāgato` (người đi đến minh) là người có đầy đủ minh, người có trí tuệ.

๔๗๘. สหาปิ ทุกฺเขนาติ เอตฺถ มิจฺฉาจาโร อภิชฺฌา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิเม ตาว ตโย ปุพฺพเจตนาย จ อปรเจตนาย จาติ ทฺวินฺนํ เจตนานํ วเสน ทุกฺขเวทนา โหนฺติ. สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน สุขสมฺปยุตฺตา วา อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตา วา โหติ. เสสา ปาณาติปาตาทโย สตฺต ติสฺสนฺนมฺปิ เจตนานํ วเสน ทุกฺขเวทนา โหนฺติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสนา’’ติ. โทมนสฺสเมว เจตฺถ ทุกฺขนฺติ เวทิตพฺพํ. ปริเยฏฺฐึ วา อาปชฺชนฺตสฺส ปุพฺพภาคปรภาเคสุ กายิกํ ทุกฺขมฺปิ วฏฺฏติเยว.

478. Trong câu `sahāpi dukkhena` (cùng với khổ), ở đây, trước hết ba pháp này là tà hạnh, tham lam, và tà kiến, do năng lực của hai loại tư, tức là tiền tư và hậu tư, chúng là khổ thọ. Còn quyết định tư thì tương ưng với lạc hoặc tương ưng với xả. Bảy (bất thiện nghiệp) còn lại như sát sanh v.v., do năng lực của cả ba loại tư, chúng là khổ thọ. Nhắm đến điều này mà nói: "cùng với khổ, cùng với ưu". Và ở đây, nên hiểu ưu chính là khổ. Hoặc đối với người đang tìm kiếm, khổ về thân phát sanh trong giai đoạn trước và giai đoạn sau cũng thích hợp.

๔๗๙. สหาปิ สุเขนาติ เอตฺถ ปาณาติปาโต ผรุสวาจา พฺยาปาโทติ อิเม ตาว ตโย ปุพฺพเจตนาย จ อปรเจตนาย จาติ ทฺวินฺนํ เจตนานํ วเสน สุขเวทนา โหนฺติ. สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน ทุกฺขสมฺปยุตฺตาว โหติ. เสสา สตฺต ติสฺสนฺนมฺปิ เจตนานํ วเสน สุขเวทนา โหนฺติเยว. สหาปิ โสมนสฺเสนาติ โสมนสฺสเมว เจตฺถ สุขนฺติ เวทิตพฺพํ. อิฏฺฐโผฏฺฐพฺพสมงฺคิโน วา ปุพฺพภาคปรภาเคสุ กายิกํ สุขมฺปิ วฏฺฏติเยว.

479. Trong câu `sahāpi sukhena` (cùng với lạc), ở đây, trước hết ba pháp này là sát sanh, lời nói thô ác, và sân hận, do năng lực của hai loại tư, tức là tiền tư và hậu tư, chúng là lạc thọ. Còn quyết định tư thì chỉ tương ưng với khổ. Bảy (bất thiện nghiệp) còn lại, do năng lực của cả ba loại tư, chúng chắc chắn là lạc thọ. `Sahāpi somanassena` (cùng với hỷ): ở đây, nên hiểu hỷ chính là lạc. Hoặc đối với người có xúc khả ái, lạc về thân trong giai đoạn trước và giai đoạn sau cũng thích hợp.

๔๘๐. ตติยธมฺมสมาทาเน อิเธกจฺโจ มจฺฉพนฺโธ วา โหติ, มาควิโก วา, ปาณุปฆาตํเยว นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปติ. ตสฺส ครุฏฺฐานิโย ภิกฺขุ อกามกสฺเสว ปาณาติปาเต อาทีนวํ, ปาณาติปาตวิรติยา จ อานิสํสํ กเถตฺวา สิกฺขาปทํ เทติ. โส คณฺหนฺโตปิ ทุกฺขิโต โทมนสฺสิโตว หุตฺวา คณฺหาติ. อปรภาเค กติปาหํ วีตินาเมตฺวา [Pg.275] รกฺขิตุํ อสกฺโกนฺโตปิ ทุกฺขิโตว โหติ, ตสฺส ปุพฺพาปรเจตนา ทุกฺขสหคตาว โหนฺติ. สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน สุขสหคตา วา อุเปกฺขาสหคตา วาติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิติ ปุพฺพภาคปรภาคเจตนาว สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ – ‘‘สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสนา’’ติ. โทมนสฺสเมว เจตฺถ ทุกฺขนฺติ เวทิตพฺพํ.

480. Trong sự thực hành pháp thứ ba, ở đây, một người nào đó là người đánh cá hoặc là thợ săn, chỉ nương vào việc sát hại sinh vật để sinh sống. Đối với người ấy, một vị Tỳ-khưu đáng kính, dù người ấy không muốn, đã nói về sự nguy hại của việc sát sanh và quả báu của việc từ bỏ sát sanh rồi ban cho học giới. Người ấy, dù thọ nhận, cũng thọ nhận trong khi đau khổ và ưu phiền. Trong giai đoạn sau, sau khi trải qua vài ngày, không thể giữ gìn được cũng trở nên đau khổ. Tiền tư và hậu tư của người ấy chỉ đi kèm với khổ. Còn quyết định tư thì đi kèm với lạc hoặc đi kèm với xả. Nên hiểu ý nghĩa như vậy trong tất cả các trường hợp (bất thiện). Như vậy, nhắm đến tiền tư và hậu tư mà lời này được nói: "cùng với khổ, cùng với ưu". Và ở đây, nên hiểu ưu chính là khổ.

๔๘๑. จตุตฺถธมฺมสมาทาเน ทสสุปิ ปเทสุ ติสฺโสปิ ปุพฺพภาคาปรภาคสนฺนิฏฺฐาปกเจตนา สุขสมฺปยุตฺตา โหนฺติเยว, ตํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ – ‘‘สหาปิ สุเขน สหาปิ โสมนสฺเสนา’’ติ. โสมนสฺสเมว เจตฺถ สุขนฺติ เวทิตพฺพํ.

481. Trong sự thực hành pháp thứ tư, trong cả mười trường hợp thiện hạnh, cả ba loại tư: tiền tư, hậu tư, và quyết định tư, chắc chắn tương ưng với lạc. Nhắm đến điều đó mà lời này được nói: "cùng với lạc, cùng với hỷ". Và ở đây, nên hiểu hỷ chính là lạc.

๔๘๒. ติตฺตกาลาพูติ ติตฺตกรสอลาพุ. วิเสน สํสฏฺโฐติ หลาหลวิเสน สมฺปยุตฺโต มิสฺสิโต ลุฬิโต. นจฺฉาเทสฺสตีติ น รุจฺจิสฺสติ น ตุฏฺฐึ กริสฺสติ. นิคจฺฉสีติ คมิสฺสสิ. อปฺปฏิสงฺขาย ปิเวยฺยาติ ตํ อปฺปจฺจเวกฺขิตฺวา ปิเวยฺย.

482. `Tittakālābu` (quả bầu đắng) là quả bầu có vị đắng. `Visena saṃsaṭṭho` (trộn lẫn với chất độc) là được trộn lẫn, pha trộn, khuấy đều với chất độc chết người. `Nacchādessati` (sẽ không làm hài lòng) là sẽ không thích, sẽ không làm cho hài lòng. `Nigacchasi` (ngươi sẽ đi đến) là ngươi sẽ đi đến. `Appaṭisaṅkhāya piveyya` (nên uống mà không suy xét) là nên uống nó mà không xem xét.

๔๘๓. อาปานียกํโสติ อาปานียสฺส มธุรปานกสฺส ภริตกํโส. วณฺณสมฺปนฺโนติ ปานกวณฺณาทีหิ สมฺปนฺนวณฺโณ, กํเส ปกฺขิตฺตปานกวเสน ปานกกํโสปิ เอวํ วุตฺโต. ฉาเทสฺสตีติ ตญฺหิ หลาหลวิสํ ยตฺถ ยตฺถ ปกฺขิตฺตํ โหติ, ตสฺส ตสฺเสว รสํ เทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉาเทสฺสตี’’ติ.

483. Āpānīyakaṃsoti: (Cụm từ) āpānīyakaṃso (chén nước uống) là chén đồng chứa đầy thức uống ngọt. Vaṇṇasampannoti: (Cụm từ) vaṇṇasampanno (có màu sắc đẹp) là chén có màu sắc đẹp nhờ vào màu sắc của thức uống, v.v...; do thức uống được đổ vào chén nên chén uống cũng được gọi như vậy. Chādessatīti: (Cụm từ) chādessati (sẽ che đậy). Thật vậy, chất độc chết người đó được bỏ vào đâu thì nó cho ra vị của chính nơi đó. Vì thế, được nói là “sẽ che đậy.”

๔๘๔. ปูติมุตฺตนฺติ มุตฺตเมว. ยถา หิ มนุสฺสภาโว สุวณฺณวณฺโณ ปูติกาโยตฺเวว, ตทหุชาตาปิ คโลจิลตา ปูติลตาตฺเวว วุจฺจติ. เอวํ ตงฺขณํ คหิตํ ตรุณมฺปิ มุตฺตํ ปูติมุตฺตเมว. นานาเภสชฺเชหีติ หรีตกามลกาทีหิ นาโนสเธหิ. สุขี อสฺสาติ อโรโค สุวณฺณวณฺโณ สุขี ภเวยฺย.

484. Pūtimuttanti: (Cụm từ) pūtimutta (nước tiểu hôi thối) chính là nước tiểu. Ví như thân người dù có màu vàng ròng cũng chỉ được gọi là thân hôi thối, và ví như dây galoci dù mới mọc trong ngày cũng chỉ được gọi là dây hôi thối. Tương tự như vậy, nước tiểu non vừa mới lấy cũng chỉ là pūtimutta. Nānābhesajjehīti: (Cụm từ) nānābhesajjehi (với nhiều loại dược phẩm) là với nhiều loại thuốc khác nhau như quả chà là, quả me rừng, v.v... Sukhī assāti: (Cụm từ) sukhī assa (người ấy sẽ được an lạc) là người ấy sẽ không bệnh, có màu da như vàng ròng, và được an lạc.

๔๘๕. ทธิ จ มธุ จาติ สุปริสุทฺธํ ทธิ จ สุมธุรํ มธุ จ. เอกชฺฌํ สํสฏฺฐนฺติ เอกโต กตฺวา มิสฺสิตํ อาลุฬิตํ. ตสฺส ตนฺติ ตสฺส ตํ จตุมธุรเภสชฺชํ ปิวโต รุจฺเจยฺย. อิทญฺจ ยํ ภคนฺทรสํสฏฺฐํ โลหิตํ ปกฺขนฺทติ, น ตสฺส เภสชฺชํ, อาหารํ ถมฺเภตฺวา มคฺคํ อวลญฺชํ กโรติ. ยํ [Pg.276] ปน ปิตฺตสํสฏฺฐํ โลหิตํ, ตสฺเสตํ เภสชฺชํ สีตลกิริยาย ปริยตฺตภูตํ.

485. Dadhi ca madhu cāti: (Cụm từ) dadhi ca madhu ca (sữa đông và mật ong) là sữa đông rất tinh khiết và mật ong rất ngọt. Ekajjhaṃ saṃsaṭṭhanti: (Cụm từ) ekajjhaṃ saṃsaṭṭhaṃ (được trộn lẫn với nhau) là được làm chung với nhau, được trộn lẫn, được khuấy đều. Tassa tanti: (Cụm từ) tassa taṃ (đối với người ấy, cái đó) là người ấy uống thuốc tứ mật ấy sẽ thích thú. Và thuốc này, đối với máu chảy ra do trộn lẫn với dịch của bệnh rò hậu môn, không phải là thuốc cho người ấy, (mà) nó làm cho thức ăn được vững chắc và làm cho đường (hậu môn) có thể sử dụng được. Còn đối với máu có trộn lẫn với mật, thuốc này của người ấy có tác dụng làm mát, trở thành sự chấm dứt.

๔๘๖. วิทฺเธติ อุพฺพิทฺเธ. เมฆวิคเมน ทูรีภูเตติ อตฺโถ. วิคตวลาหเกติ อปคตเมเฆ, เทเวติ อากาเส. อากาสคตํ ตมคตนฺติ อากาสคตํ ตมํ. ปุถุสมณพฺราหฺมณปรปฺปวาเทติ ปุถูนํ สมณพฺราหฺมณสงฺขาตานํ ปเรสํ วาเท. อภิวิหจฺจาติ อภิหนฺตฺวา. ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจเต จาติ สรทกาเล มชฺฌนฺหิกสมเย อาทิจฺโจว โอภาสํ มุญฺจติ ตปติ วิชฺโชตตีติ.

486. Viddheti: (Cụm từ) viddhe là quang đãng. Nghĩa là khi mây tan đi, ở nơi xa. Vigatavalāhaketi: (Cụm từ) vigatavalāhake là khi không còn mây. deveti: (Cụm từ) deve là trên bầu trời. Ākāsagataṃ tamagatanti: (Cụm từ) ākāsagataṃ tamagataṃ là bóng tối ở trên không. Puthusamaṇabrāhmaṇaparappavādeti: (Cụm từ) puthusamaṇabrāhmaṇaparappavāde là các tà kiến của những người khác được gọi là nhiều sa-môn và bà-la-môn. Abhivihaccāti: (Cụm từ) abhivihacca là sau khi phá tan. Bhāsate ca tapate ca virocate cāti: (Cụm từ) bhāsate ca tapate ca virocate ca có nghĩa là: vào mùa thu, vào lúc giữa trưa, giống như mặt trời, tỏa ra ánh sáng, chiếu sáng, rực rỡ.

อิทํ ปน สุตฺตํ เทวตานํ อติวิย ปิยํ มนาปํ. ตตฺริทํ วตฺถุ – ทกฺขิณทิสายํ กิร หตฺถิโภคชนปเท สงฺครวิหาโร นาม อตฺถิ. ตสฺส โภชนสาลทฺวาเร สงฺครรุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา รตฺติภาเค เอกสฺส ทหรสฺส สรภญฺญวเสน อิทํ สุตฺตํ โอสาเรนฺตสฺส สุตฺวา สาธุการํ อทาสิ. ทหโร กึ เอโสติ อาห. อหํ, ภนฺเต, อิมสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตาติ. กสฺมึ เทวเต ปสนฺนาสิ, กึ สทฺเท, อุทาหุ สุตฺเตติ? สทฺโท นาม, ภนฺเต, ยสฺส กสฺสจิ โหติเยว, สุตฺเต ปสนฺนามฺหิ. สตฺถารา เชตวเน นิสีทิตฺวา กถิตทิวเส จ อชฺช จ เอกพฺยญฺชเนปิ นานํ นตฺถีติ. อสฺโสสิ ตฺวํ เทวเต สตฺถารา กถิตทิวเสติ? อาม, ภนฺเต. กตฺถ ฐิตา อสฺโสสีติ? เชตวนํ, ภนฺเต, คตามฺหิ, มเหสกฺขาสุ ปน เทวตาสุ อาคจฺฉนฺตีสุ ตตฺถ โอกาสํ อลภิตฺวา อิเธว ฐตฺวา อสฺโสสินฺติ. เอตฺถ ฐิตาย สกฺกา สุตฺถุ สทฺโท โสตุนฺติ? ตฺวํ ปน, ภนฺเต, มยฺหํ สทฺทํ สุณสีติ? อาม เทวเตติ. ทกฺขิณกณฺณปสฺเส นิสีทิตฺวา กถนกาโล วิย, ภนฺเต, โหตีติ. กึ ปน เทวเต สตฺถุ รูปํ ปสฺสสีติ? สตฺถา มเมว โอโลเกตีติ มญฺญมานา สณฺฐาตุํ น สกฺโกมิ, ภนฺเตติ. วิเสสํ ปน นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺขิตฺถ เทวเตติ. เทวตา ตตฺเถว อนฺตรธายิ. ตํ ทิวสํ กิเรส เทวปุตฺโต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโต. เอวมิทํ สุตฺตํ เทวตานํ ปิยํ มนาปํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

Bài kinh này rất được các vị trời yêu thích và quý mến. Về điều đó, có câu chuyện này: Nghe nói, ở phương nam, tại xứ Hatthibhoga, có một ngôi tịnh xá tên là Saṅgara. Vị trời trú ngụ trên cây saṅgara ở cửa nhà ăn của tịnh xá ấy, vào ban đêm, khi nghe một vị tỳ-khưu trẻ tụng bài kinh này theo lối sarabhañña cho đến hết, đã tán thán 'lành thay'. Vị tỳ-khưu trẻ hỏi: 'Ai đó?' (Vị trời) đáp: 'Thưa ngài, tôi là vị trời trú ngụ trên cây này.' (Vị tỳ-khưu hỏi): 'Này vị trời, ngươi hoan hỷ về điều gì? Hoan hỷ về giọng tụng hay hoan hỷ về bài kinh?' (Vị trời đáp): 'Thưa ngài, giọng tụng thì bất cứ ai cũng có thể có, tôi hoan hỷ về bài kinh. Vào ngày Đức Thế Tôn ngự tại Jetavana thuyết giảng và ngày hôm nay, không có sự khác biệt dù chỉ một âm tiết.' (Vị tỳ-khưu hỏi): 'Này vị trời, ngươi đã nghe vào ngày Đức Thế Tôn thuyết giảng sao?' 'Thưa ngài, vâng.' 'Ngươi đã đứng ở đâu mà nghe?' 'Thưa ngài, con đã đến Jetavana, nhưng khi các vị trời có đại thần lực đến, con không có được chỗ ở đó nên đã đứng ngay tại đây mà nghe.' 'Đứng ở đây mà có thể nghe rõ tiếng sao?' (Vị trời hỏi lại): 'Còn ngài, thưa ngài, ngài có nghe tiếng của tôi không?' 'Có, này vị trời.' (Vị trời nói): 'Thưa ngài, giống như là đang ngồi kể bên tai phải vậy.' (Vị tỳ-khưu hỏi): 'Này vị trời, vậy ngươi có thấy được sắc thân của Đức Thế Tôn không?' (Vị trời đáp): 'Thưa ngài, vì nghĩ rằng 'Đức Thế Tôn đang nhìn chính ta', tôi không thể đứng vững được.' (Vị tỳ-khưu hỏi): 'Này vị trời, vậy ngươi có thể làm phát sinh được pháp đặc biệt không?' Vị trời liền biến mất ngay tại đó. Nghe nói, vào ngày hôm đó, vị thiên tử này đã an trú trong quả Tu-đà-hoàn. Như vậy, bài kinh này được các vị trời yêu thích, quý mến. Phần còn lại, ở mọi nơi, ý nghĩa đều rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Của Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

มหาธมฺมสมาทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Kinh Đại Pháp Hành đã kết thúc.

๗. วีมํสกสุตฺตวณฺณนา

7. Chú giải Kinh Quán Sát

๔๘๗. เอวํ [Pg.277] เม สุตนฺติ วีมํสกสุตฺตํ. ตตฺถ วีมํสเกนาติ ตโย วีมํสกา – อตฺถวีมํสโก สงฺขารวีมํสโก สตฺถุวีมํสโกติ. เตสุ, ‘‘ปณฺฑิตา หาวุโส, มนุสฺสา วีมํสกา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒) เอตฺถ อตฺถวีมํสโก อาคโต. ‘‘ยโต โข, อานนฺท, ภิกฺขุ ธาตุกุสโล จ โหติ, อายตนกุสโล จ โหติ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสโล จ โหติ, ฐานาฏฺฐานกุสโล จ โหติ, เอตฺตาวตา โข, อานนฺท, ปณฺฑิโต ภิกฺขุ วีมํสโกติ อลํ วจนายา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๔) เอตฺถ สงฺขารวีมํสโก อาคโต. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สตฺถุวีมํสโก อธิปฺเปโต. เจโตปริยายนฺติ จิตฺตวารํ จิตฺตปริจฺเฉทํ. สมนฺเนสนาติ เอสนา ปริเยสนา อุปปริกฺขา. อิติ วิญฺญาณายาติ เอวํ วิชานนตฺถาย.

487. Bài kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là Kinh Quán Sát. Trong đó, về (cụm từ) vīmaṃsakena: có ba loại người quán sát – người quán sát về lợi ích, người quán sát về các hành, và người quán sát về bậc Đạo Sư. Trong số đó, ở đoạn (trích) “Này các hiền giả, những người trí tuệ là những người quán sát” (Tương Ưng Bộ 3.2), người quán sát về lợi ích đã được đề cập. Ở đoạn (trích) “Này Ānanda, khi vị tỳ-khưu thiện xảo về các giới, thiện xảo về các xứ, thiện xảo về duyên khởi, thiện xảo về xứ và phi xứ, này Ānanda, chừng ấy là đủ để gọi vị tỳ-khưu là bậc trí tuệ, là người quán sát” (Trung Bộ Kinh 3.124), người quán sát về các hành đã được đề cập. Còn trong bài kinh này, người quán sát về bậc Đạo Sư được chủ ý đến. Cetopariyāyanti: (Cụm từ) cetopariyāyaṃ là sự phân chia tâm, sự xác định tâm. Samannesanāti: (Cụm từ) samannesanā là sự tìm kiếm, sự truy tầm, sự thẩm tra. Iti viññāṇāyāti: (Cụm từ) iti viññāṇāya là để biết như vậy.

๔๘๘. ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ตถาคโต สมนฺเนสิตพฺโพติ อิธ กลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสยํ ทสฺเสติ. มหา หิ เอส กลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสโย นาม. ตสฺส มหนฺตภาโว เอวํ เวทิตพฺโพ – เอกสฺมึ หิ สมเย อายสฺมา อานนฺโท อุปฑฺฒํ อตฺตโน อานุภาเวน โหติ, อุปฑฺฒํ กลฺยาณมิตฺตานุภาเวนาติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน ธมฺมตาย นิจฺเฉตุํ อสกฺโกนฺโต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ, – ‘‘อุปฑฺฒมิทํ, ภนฺเต, พฺรหฺมจริยสฺส, ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตา’’ติ. ภควา อาห – ‘‘มา เหวํ, อานนฺท, มา เหวํ, อานนฺท, สกลเมวิทํ, อานนฺท, พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา, กลฺยาณสมฺปวงฺกตา. กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ, อานนฺท, ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ กลฺยาณสหายสฺส กลฺยาณสมฺปวงฺกสฺส, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวสฺสติ, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกริสฺสติ. กถญฺจานนฺท, ภิกฺขุ กลฺยาณมิตฺโต…เป… อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกโรติ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ สมฺมาทิฏฺฐึ ภาเวติ…เป… สมฺมาสมาธึ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ เอวํ โข, อานนฺท, ภิกฺขุ กลฺยาณมิตฺโต…เป… พหุลีกโรติ, ตทมินาเปตํ, อานนฺท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ. ยถา สกลเมวิทํ พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตา. มมญฺหิ, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺติ. ชราธมฺมา…เป… โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมา [Pg.278] สตฺตา โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาเสหิ ปริมุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒).

488. Ở đây, (với câu) "Như Lai cần được tìm kiếm ở hai pháp", (chú giải) chỉ ra duyên y chỉ là bạn lành. Thật vậy, duyên y chỉ là bạn lành này là điều vĩ đại. Sự vĩ đại của điều ấy cần được hiểu như sau: Thật vậy, vào một thời, Tôn giả Ānanda, sau khi suy nghĩ rằng: "Một nửa (phạm hạnh) là do năng lực của bản thân, một nửa là do năng lực của bạn lành," và không thể tự mình quyết định được, đã đến gần Thế Tôn và hỏi: "Bạch Thế Tôn, một nửa của phạm hạnh này, chính là có bạn lành, có bạn đồng hành tốt, có sự thân cận với người lành." Thế Tôn nói: "Này Ānanda, đừng nói vậy! Này Ānanda, đừng nói vậy! Này Ānanda, toàn bộ phạm hạnh này, chính là có bạn lành, có bạn đồng hành tốt, có sự thân cận với người lành. Này Ānanda, điều này có thể được mong đợi ở vị tỳ khưu có bạn lành, có bạn đồng hành tốt, có sự thân cận với người lành: vị ấy sẽ tu tập Thánh đạo Tám ngành, sẽ làm cho sung mãn Thánh đạo Tám ngành. Và này Ānanda, làm thế nào vị tỳ khưu có bạn lành... tu tập Thánh đạo Tám ngành, làm cho sung mãn Thánh đạo Tám ngành? Ở đây, này Ānanda, vị tỳ khưu tu tập chánh kiến... tu tập chánh định y cứ vào sự viễn ly. Này Ānanda, chính như vậy, vị tỳ khưu có bạn lành... làm cho sung mãn. Này Ānanda, cũng do phương pháp này, điều này cần được hiểu rằng: toàn bộ phạm hạnh này, chính là có bạn lành, có bạn đồng hành tốt, có sự thân cận với người lành. Thật vậy, này Ānanda, do nương tựa vào Ta là bạn lành, các chúng sanh có sanh pháp được giải thoát khỏi sanh, các chúng sanh có già pháp... các chúng sanh có sầu, bi, khổ, ưu, não pháp được giải thoát khỏi sầu, bi, khổ, ưu, não."

ภิกฺขูนํ พาหิรงฺคสมฺปตฺตึ กเถนฺโตปิ อาห – ‘‘พาหิรํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, กลฺยาณมิตฺตตา. กลฺยาณมิตฺตตา, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๑๓). มหาจุนฺทสฺส กิเลสสลฺเลขปฏิปทํ กเถนฺโตปิ, ‘‘ปเร ปาปมิตฺตา ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ กลฺยาณมิตฺตา ภวิสฺสามาติ สลฺเลโข กรณีโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๘๓) อาห. เมฆิยตฺเถรสฺส วิมุตฺติปริปาจนิยธมฺเม กเถนฺโตปิ, ‘‘อปริปกฺกาย, เมฆิย, เจโตวิมุตฺติยา ปญฺจ ธมฺมา ปริปากาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ปญฺจ? อิธ, เมฆิย, ภิกฺขุ กลฺยาณมิตฺโต โหติ’’ติ (อุทา. ๓๑) กลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสยเมว วิเสเสสิ. ปิยปุตฺตสฺส ราหุลตฺเถรสฺส อภิณฺโหวาทํ เทนฺโตปิ –

Khi nói về sự thành tựu ngoại phần của các tỳ khưu, Ngài cũng đã nói: "Này các tỳ khưu, sau khi xem xét ngoại phần, Ta không thấy một pháp nào khác đưa đến lợi ích lớn lao như vậy, đó là có bạn lành. Này các tỳ khưu, có bạn lành đưa đến lợi ích lớn lao." Khi nói về pháp hành đoạn giảm phiền não cho Đại đức Mahācunda, Ngài cũng đã nói: "Cần phải thực hành sự đoạn giảm rằng: 'Những người khác sẽ là bạn ác, còn chúng ta ở đây sẽ là bạn lành'." Khi nói về các pháp làm cho tâm giải thoát được thuần thục cho Trưởng lão Meghiya, Ngài cũng đã đặc biệt nhấn mạnh duyên y chỉ là bạn lành: "Này Meghiya, có năm pháp đưa đến sự thuần thục của tâm giải thoát chưa thuần thục. Năm pháp ấy là gì? Ở đây, này Meghiya, vị tỳ khưu có bạn lành." Khi ban lời giáo huấn thường xuyên cho Trưởng lão Rāhula, người con yêu quý, (Ngài cũng nói):

‘‘มิตฺเต ภชสฺสุ กลฺยาเณ, ปนฺตญฺจ สยนาสนํ;

วิวิตฺตํ อปฺปนิคฺโฆสํ, มตฺตญฺญู โหหิ โภชเน.

“Hãy thân cận bạn lành, và chỗ ở xa vắng, tịch tịnh, ít tiếng ồn, hãy là người biết tiết độ trong ăn uống.

จีวเร ปิณฺฑปาเต จ, ปจฺจเย สยนาสเน;

เอเตสุ ตณฺหํ มากาสิ, มา โลกํ ปุนราคมี’’ติ. (สุ. นิ. ๓๔๐, ๓๔๑) –

Trong y phục, vật thực khất thực, dược phẩm và chỗ ở; chớ khởi lên ái dục trong những thứ này, chớ quay trở lại thế gian này nữa.” –

กลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสยเมว สพฺพปฐมํ กเถสิ. เอวํ มหา เอส กลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสโย นาม. อิธาปิ ตํ ทสฺเสนฺโต ภควา ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ตถาคโต สมนฺเนสิตพฺโพติ เทสนํ อารภิ. ปณฺฑิโต ภิกฺขุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ตถาคตํ เอสตุ คเวสตูติ อตฺโถ. เอเตน ภควา อยํ มหาชจฺโจติ วา, ลกฺขณสมฺปนฺโนติ วา, อภิรูโป ทสฺสนีโยติ วา, อภิญฺญาโต อภิลกฺขิโตติ วา, อิมํ นิสฺสายาหํ จีวราทโย ปจฺจเย ลภิสฺสามีติ วา, เอวํ จินฺเตตฺวา มํ นิสฺสาย วสนกิจฺจํ นตฺถิ. โย ปน เอวํ สลฺลกฺเขติ, ‘‘ปโหติ เม เอส สตฺถา หุตฺวา สตฺถุกิจฺจํ สาเธตุ’’นฺติ, โส มํ ภชตูติ สีหนาทํ นทติ. พุทฺธสีหนาโท กิร นาเมส สุตฺตนฺโตติ.

(Ngài) đã nói về duyên y chỉ là bạn lành trước tiên hết. Như vậy, duyên y chỉ là bạn lành này là điều vĩ đại. Ở đây cũng vậy, khi chỉ ra điều đó, Thế Tôn đã bắt đầu bài thuyết giảng: "Như Lai cần được tìm kiếm ở hai pháp." Nghĩa là: "Vị tỳ khưu có trí hãy tìm kiếm, hãy truy tầm Như Lai ở hai pháp." Bằng cách này, Thế Tôn rống lên tiếng rống sư tử rằng: "Không có phận sự sống nương tựa vào Ta bằng cách suy nghĩ rằng: 'Vị này thuộc dòng dõi cao quý,' hay 'Vị này đầy đủ các tướng tốt,' hay 'Vị này có dung sắc xinh đẹp, đáng chiêm ngưỡng,' hay 'Vị này nổi tiếng, được nhiều người biết đến,' hay 'Nương tựa vào vị này, ta sẽ nhận được các vật dụng như y phục v.v...' Còn vị nào nhận thức như vầy: 'Vị này, sau khi trở thành bậc Đạo sư của ta, có khả năng hoàn thành phận sự của bậc Đạo sư,' vị ấy hãy thân cận Ta." Kinh này được gọi là Tiếng Rống Sư Tử của Đức Phật.

อิทานิ [Pg.279] เต ทฺเว ธมฺเม ทสฺเสนฺโต จกฺขุโสตวิญฺเญยฺเยสูติ อาห. ตตฺถ สตฺถุ กายิโก สมาจาโร วีมํสกสฺส จกฺขุวิญฺเญยฺโย ธมฺโม นาม. วาจสิโก สมาจาโร โสตวิญฺเญยฺโย ธมฺโม นาม. อิทานิ เตสุ สมนฺเนสิตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต เย สํกิลิฏฺฐาติอาทิมาห. ตตฺถ สํกิลิฏฺฐาติ กิเลสสมฺปยุตฺตา. เต จ น จกฺขุโสตวิญฺเญยฺยา. ยถา ปน อุทเก จลนฺเต วา ปุปฺผุฬเก วา มุญฺจนฺเต อนฺโต มจฺโฉ อตฺถีติ วิญฺญายติ, เอวํ ปาณาติปาตาทีนิ วา กโรนฺตสฺส, มุสาวาทาทีนิ วา ภณนฺตสฺส กายวจีสมาจาเร ทิสฺวา จ สุตฺวา จ ตํสมุฏฺฐาปกจิตฺตํ สํกิลิฏฺฐนฺติ วิญฺญายติ. ตสฺมา เอวมาห. สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส หิ กายวจีสมาจาราปิ สํกิลิฏฺฐาเยว นาม. น เต ตถาคตสฺส สํวิชฺชนฺตีติ น เต ตถาคตสฺส อตฺถิ. น อุปลพฺภนฺตีติ เอวํ ชานาตีติ อตฺโถ. นตฺถิตาเยว หิ เต น อุปลพฺภนฺติ น ปฏิจฺฉนฺนตาย. ตถา หิ ภควา เอกทิวสํ อิเมสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุสงฺฆํ ปวาเรนฺโต อาห – ‘‘หนฺท ทานิ, ภิกฺขเว, ปวาเรมิ โว, น จ เม กิญฺจิ ครหถ กายิกํ วา วาจสิกํ วา’’ติ. เอวํ วุตฺเต อายสฺมา สาริปุตฺโต อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘น โข มยํ, ภนฺเต, ภควโต กิญฺจิ ครหาม กายิกํ วา วาจสิกํ วา. ภควา หิ, ภนฺเต, อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชาเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท. มคฺคานุคา จ, ภนฺเต, เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉาสมนฺนาคตา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๑๕). เอวํ ปริสุทฺธา ตถาคตสฺส กายวจีสมาจารา. อุตฺตโรปิ สุทํ มาณโว ตถาคตสฺส กายวจีทฺวาเร อนาราธนียํ กิญฺจิ ปสฺสิสฺสามีติ สตฺต มาเส อนุพนฺธิตฺวา ลิกฺขามตฺตมฺปิ น อทฺทส. มนุสฺสภูโต วา เอส พุทฺธภูตสฺส กายวจีทฺวาเร กึ อนาราธนียํ ปสฺสิสฺสติ? มาโรปิ เทวปุตฺโต โพธิสตฺตสฺส สโต มหาภินิกฺขมนโต ปฏฺฐาย ฉพฺพสฺสานิ คเวสมาโน กิญฺจิ อนาราธนียํ นาทฺทส, อนฺตมโส เจโตปริวิตกฺกมตฺตมฺปิ. มาโร กิร จินฺเตสิ – ‘‘สจสฺส วิตกฺกิตมตฺตมฺปิ อกุสลํ ปสฺสิสฺสามิ, ตตฺเถว นํ มุทฺธนิ ปหริตฺวา ปกฺกมิสฺสามี’’ติ. โส ฉพฺพสฺสานิ อทิสฺวา พุทฺธภูตมฺปิ เอกํ วสฺสํ อนุพนฺธิตฺวา กิญฺจิ วชฺชํ อปสฺสนฺโต คมนสมเย วนฺทิตฺวา –

Bây giờ, khi trình bày về hai pháp ấy, Ngài đã nói: ‘Đối với các pháp được nhận biết qua nhãn thức và nhĩ thức’. Trong ấy, thân hành của bậc Đạo Sư được gọi là pháp được nhận biết qua nhãn thức đối với vị tỳ khưu đang thẩm xét. Khẩu hành được gọi là pháp được nhận biết qua nhĩ thức. Bây giờ, khi trình bày về phương cách cần phải tìm hiểu đối với các pháp ấy, Ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘những pháp nào bị ô nhiễm’. Trong ấy, ‘bị ô nhiễm’ có nghĩa là tương ưng với phiền não. Và những pháp ấy không thể được nhận biết qua nhãn thức và nhĩ thức. Ví như khi nước dao động hoặc nổi bong bóng thì người ta biết rằng ‘có cá ở bên trong,’ cũng vậy, sau khi thấy và nghe thân hành và khẩu hành của người đang thực hiện việc sát sanh v.v... hoặc đang nói lời dối trá v.v..., người ta biết rằng tâm làm phát sinh các hành vi ấy là ô nhiễm. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Thật vậy, đối với người có tâm ô nhiễm, thân hành và khẩu hành cũng được gọi là ô nhiễm. ‘Những pháp ấy không hiện hữu nơi Như Lai’ có nghĩa là: ‘Những pháp ấy không có nơi Như Lai, không được tìm thấy.’ Ý nghĩa là: ‘Vị ấy biết như vậy.’ Thật vậy, chúng không được tìm thấy chính vì không hiện hữu, chứ không phải vì được che giấu. Thật vậy, một hôm, Đức Thế Tôn đã thỉnh mời chư Tăng về những pháp này và nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, bây giờ Ta thỉnh mời các ngươi, các ngươi có khiển trách Ta điều gì về thân hoặc về lời nói không?’ Khi được nói vậy, Tôn giả Sāriputta từ chỗ ngồi đứng dậy, đắp thượng y qua một bên vai, chắp tay hướng về Đức Thế Tôn và bạch với Ngài rằng: ‘Bạch Thế Tôn, chúng con không khiển trách Đức Thế Tôn bất cứ điều gì về thân hoặc về lời nói. Bạch Thế Tôn, vì rằng Đức Thế Tôn là bậc làm cho con đường chưa sanh được sanh khởi, là bậc làm cho con đường chưa được biết đến được biết đến, là bậc tuyên thuyết con đường chưa được tuyên thuyết, là bậc biết rõ con đường, là bậc thấu suốt con đường, là bậc thiện xảo về con đường. Và bạch Thế Tôn, hiện nay các vị đệ tử là những người đi theo con đường, và sau đó thành tựu con đường ấy.’ (saṃ. ni. 1.215). Như vậy, thân hành và khẩu hành của Như Lai là trong sạch. Cũng vậy, thanh niên Uttara, với ý nghĩ ‘Ta sẽ xem có điều gì không hài lòng nơi thân môn và khẩu môn của Như Lai chăng,’ đã theo dõi Ngài suốt bảy tháng mà không thấy một lỗi lầm nào dù chỉ nhỏ như con chấy. Là một con người, làm sao vị ấy có thể thấy được điều gì không hài lòng nơi thân môn và khẩu môn của một bậc đã thành Phật? Ngay cả thiên tử Māra, từ lúc Bồ-tát thực hiện cuộc đại xuất gia, đã tìm kiếm suốt sáu năm mà không thấy bất cứ điều gì không hài lòng, cho đến cả một ý niệm trong tâm cũng không. Tương truyền, Māra đã nghĩ rằng: ‘Nếu ta thấy được dù chỉ một ý niệm bất thiện nhỏ nhoi của vị ấy, ta sẽ đánh vào đầu vị ấy ngay tại đó rồi bỏ đi.’ Sau sáu năm không thấy lỗi lầm nào, và ngay cả khi Ngài đã thành Phật, nó vẫn theo dõi thêm một năm nữa, nhưng vẫn không thấy bất cứ lỗi lầm nào, nên vào lúc ra đi, nó đã đảnh lễ và nói:

‘‘มหาวีร [Pg.280] มหาปุญฺญํ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ;

สพฺพเวรภยาตีตํ, ปาเท วนฺทามิ โคตม’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) –

‘Bậc Đại Hùng, bậc đại phước đức, Ngài tỏa sáng với thần lực và danh tiếng; bậc đã vượt qua mọi oán thù và sợ hãi, con xin đảnh lễ đôi chân của Ngài, hỡi Gotama.’ (saṃ. ni. 1.159) –

คาถํ วตฺวา คโต.

Nói xong bài kệ, nó đã bỏ đi.

วีติมิสฺสาติ กาเล กณฺหา, กาเล สุกฺกาติ เอวํ โวมิสฺสกา. โวทาตาติ ปริสุทฺธา นิกฺกิเลสา. สํวิชฺชนฺตีติ โวทาตา ธมฺมา อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ. ตถาคตสฺส หิ ปริสุทฺธา กายสมาจาราทโย. เตนาห – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส อรกฺเขยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ปริสุทฺธกายสมาจาโร, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส กายทุจฺจริตํ, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย, ‘มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’ติ. ปริสุทฺธวจีสมาจาโร… ปริสุทฺธมโนสมาจาโร… ปริสุทฺธาชีโว, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส มิจฺฉาชีโว, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย, มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’’ติ (อ. นิ. ๗.๕๘).

‘Pha tạp’ có nghĩa là có lúc đen tối, có lúc trong sáng, như vậy là bị pha trộn. ‘Trong sạch’ có nghĩa là thanh tịnh, không có phiền não. ‘Hiện hữu’ có nghĩa là các pháp trong sạch có mặt, được tìm thấy. Thật vậy, nơi Như Lai, thân hành v.v... là trong sạch. Vì thế, Ngài đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn điều này nơi Như Lai không cần phải che giấu. Bốn điều ấy là gì? Này các Tỳ khưu, Như Lai có thân hành trong sạch, nơi Như Lai không có thân ác hạnh nào mà Như Lai phải che giấu với ý nghĩ: ‘Mong rằng người khác đừng biết điều này của ta.’ Như Lai có khẩu hành trong sạch… có ý hành trong sạch… Này các Tỳ khưu, Như Lai có mạng sống trong sạch, nơi Như Lai không có tà mạng nào mà Như Lai phải che giấu với ý nghĩ: ‘Mong rằng người khác đừng biết điều này của ta.’’ (a. ni. 7.58).

อิมํ กุสลํ ธมฺมนฺติ อิมํ อนวชฺชํ อาชีวฏฺฐมกสีลํ. ‘‘อยมายสฺมา สตฺถา กึ นุ โข ทีฆรตฺตํ สมาปนฺโน อติจิรกาลโต ปฏฺฐาย อิมินา สมนฺนาคโต, อุทาหุ อิตฺตรสมาปนฺโน หิยฺโย วา ปเร วา ปรสุเว วา ทิวเส สมาปนฺโน’’ติ เอวํ คเวสตูติ อตฺโถ. เอกจฺเจน หิ เอกสฺมึ ฐาเน วสนฺเตน พหุ มิจฺฉาชีวกมฺมํ กตํ, ตํ ตตฺถ กาลาติกฺกเม ปญฺญายติ, ปากฏํ โหติ. โส อญฺญตรํ ปจฺจนฺตคามํ วา สมุทฺทตีรํ วา คนฺตฺวา ปณฺณสาลํ กาเรตฺวา อารญฺญโก วิย หุตฺวา วิหรติ. มนุสฺสา สมฺภาวนํ อุปฺปาเทตฺวา ตสฺส ปณีเต ปจฺจเย เทนฺติ. ชนปทวาสิโน ภิกฺขู ตสฺส ปริหารํ ทิสฺวา, ‘‘อติทปฺปิโต วตายํ อายสฺมา, โก นุ โข เอโส’’ติ ปริคฺคณฺหนฺตา, ‘‘อสุกฏฺฐาเน อสุกํ นาม มิจฺฉาชีวํ กตฺวา ปกฺกนฺตภิกฺขู’’ติ ญตฺวา น สกฺกา อิมินา สทฺธึ อุโปสโถ วา ปวารณา วา กาตุนฺติ สนฺนิปติตฺวา ธมฺเมน สเมน อุกฺเขปนียาทีสุ อญฺญตรํ กมฺมํ กโรนฺติ. เอวรูปาย ปฏิจฺฉนฺนปฏิปตฺติยา อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา วีมํสาเปตุํ เอวมาห.

‘Pháp thiện này’ có nghĩa là giới thanh tịnh mạng không thể chê trách này. Ý nghĩa là: ‘Hãy tìm hiểu như vầy: “Vị tôn giả, bậc Đạo Sư này, phải chăng đã thành tựu (giới này) trong một thời gian dài, đã đầy đủ giới này từ rất lâu rồi? Hay là chỉ mới thành tựu trong một thời gian ngắn, mới thành tựu vào ngày hôm qua, hôm kia, hoặc hôm kìa?”’ Thật vậy, có người khi sống ở một nơi đã làm nhiều việc tà mạng, và việc đó sau một thời gian sẽ bị phát hiện, trở nên rõ ràng tại nơi ấy. Người ấy đi đến một ngôi làng biên địa nào đó hoặc đến bờ biển, cho dựng một cái am lá rồi sống như một vị khổ hạnh ở rừng. Người ta phát sinh lòng kính trọng và cúng dường cho vị ấy những vật dụng cao cấp. Các vị tỳ khưu sống trong vùng, thấy sự cung phụng mà vị ấy nhận được, bèn tìm hiểu: ‘Vị tôn giả này thật là kiêu mạn, vị ấy là ai vậy?’ Sau khi biết rằng: ‘Đó là vị tỳ khưu đã làm tà mạng tên là như vậy ở nơi kia rồi bỏ đi,’ họ nghĩ rằng không thể cùng vị này làm lễ Uposatha (Bố-tát) hay Pavāraṇā (Tự tứ). Do đó, họ tập hợp lại và thực hiện một trong các yết-ma như yết-ma cử tội (ukkhepanīyakamma) v.v... một cách đúng pháp, đúng luật. Để cho người ta thẩm xét về sự hiện hữu hay không hiện hữu của một lối thực hành che giấu như vậy, Ngài đã nói như thế.

เอวํ ชานาตีติ ทีฆรตฺตํ สมาปนฺโน, น อิตฺตรสมาปนฺโนติ ชานาติ. อนจฺฉริยํ เจตํ. ยํ ตถาคตสฺส เอตรหิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺตสฺส ทีฆรตฺตํ อาชีวฏฺฐมกสีลํ [Pg.281] ปริสุทฺธํ ภเวยฺย. ยสฺส โพธิสตฺตกาเลปิ เอวํ อโหสิ.

‘Biết như vậy’ có nghĩa là vị ấy biết rằng: ‘Vị ấy đã thành tựu trong một thời gian dài, chứ không phải chỉ thành tựu trong một thời gian ngắn.’ Và điều này không có gì đáng ngạc nhiên, rằng giới thanh tịnh mạng của Như Lai, bậc đã chứng đắc Nhất thiết trí, lại được trong sạch trong một thời gian dài. Đối với bậc mà ngay cả trong thời kỳ còn là Bồ-tát cũng đã được như vậy.

อตีเต กิร คนฺธารราชา จ เวเทหราชา จ ทฺเวปิ สหายกา หุตฺวา กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา รชฺชานิ ปุตฺตานํ นิยฺยาเตตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา เอกสฺมึ อรญฺญคามเก ปิณฺฑาย จรนฺติ. ปจฺจนฺโต นาม ทุลฺลภโลโณ โหติ. ตโต อโลณํ ยาคุํ ลภิตฺวา เอกิสฺสาย สาลาย นิสีทิตฺวา ปิวนฺติ. อนฺตรนฺตเร มนุสฺสา โลณจุณฺณํ อาหริตฺวา เทนฺติ. เอกทิวสํ เอโก เวเทหิสิสฺส ปณฺเณ ปกฺขิปิตฺวา โลณจุณฺณํ อทาสิ. เวเทหิสิ คเหตฺวา อุปฑฺฒํ คนฺธาริสิสฺส-สนฺติเก ฐเปตฺวา อุปฑฺฒํ อตฺตโน สนฺติเก ฐเปสิ. ตโต โถกํ ปริภุตฺตาวเสสํ ทิสฺวา, ‘‘มา อิทํ นสฺสี’’ติ ปณฺเณน เวเฐตฺวา ติณคหเน ฐเปสิ. ปุน เอกสฺมึ ทิวเส ยาคุปานกาเล สตึ กตฺวา โอโลเกนฺโต ตํ ทิสฺวา คนฺธาริสึ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อิโต โถกํ คณฺหถ อาจริยา’’ติ อาห. กุโต เต ลทฺธํ เวเทหิสีติ? ตสฺมึ ทิวเส ปริภุตฺตาวเสสํ ‘‘มา นสฺสี’’ติ มยา ฐปิตนฺติ. คนฺธาริสิ คเหตุํ น อิจฺฉติ, อโลณกํเยว ยาคุํ ปิวิตฺวา เวเทหํ อิสึ อโวจ –

Nghe nói, trong quá khứ, vua xứ Gandhāra và vua xứ Videha là hai người bạn, sau khi thấy sự nguy hại trong các dục, đã trao vương quốc lại cho các con trai, xuất gia làm đạo sĩ, và đi khất thực trong một ngôi làng nhỏ ở rừng. Vùng biên địa vốn là nơi khó kiếm muối. Do đó, họ nhận được cháo không có muối, ngồi trong một cái lều và uống. Thỉnh thoảng, người ta mang muối bột đến cúng dường. Một hôm, một người bỏ muối bột vào lá và dâng cho đạo sĩ Videha. Đạo sĩ Videha nhận lấy, đặt một nửa gần đạo sĩ Gandhāra và đặt một nửa gần mình. Sau đó, thấy còn lại một ít sau khi dùng, ông nghĩ: "Mong rằng cái này không bị hư," rồi gói nó trong lá và cất vào một bụi cỏ. Lại một hôm khác, vào lúc uống cháo, ông nhớ lại, nhìn thấy muối, bèn đến gần đạo sĩ Gandhāra và nói: "Thưa thầy, xin hãy lấy một ít từ đây." Đạo sĩ Gandhāra hỏi: "Này Videha, ông lấy ở đâu ra vậy?" Ông đáp: "Vào ngày hôm đó, phần còn lại sau khi dùng, tôi đã cất đi vì nghĩ 'mong rằng nó không bị hư'." Đạo sĩ Gandhāra không muốn nhận, uống cháo không muối và nói với đạo sĩ Videha rằng:

‘‘หิตฺวา คามสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ โสฬส;

โกฏฺฐาคารานิ ผีตานิ, สนฺนิธึ ทานิ กุพฺพสี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๖);

Từ bỏ ngàn làng mạc, mười sáu kho tàng đầy ắp, thịnh vượng; Nay ông lại làm việc tích trữ sao?

เวเทหิสิ อโวจ – ‘‘ตุมฺเห รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตา, อิทานิ กสฺมา โลณจุณฺณมตฺตสนฺนิธิการณา ปพฺพชฺชาย อนุจฺฉวิกํ น กโรถา’’ติ? กึ มยา กตํ เวเทหิสีติ? อถ นํ อาห –

Đạo sĩ Videha nói: "Ngài đã từ bỏ vương quốc để xuất gia, cớ sao bây giờ chỉ vì tích trữ một chút muối bột mà ngài lại làm điều không thích hợp với đời sống xuất gia?" Đạo sĩ Gandhāra hỏi: "Này Videha, tôi đã làm gì?" Bấy giờ, đạo sĩ Videha nói với ông ấy:

‘‘หิตฺวา คนฺธารวิสยํ, ปหูตธนธาริยํ;

ปสาสนโต นิกฺขนฺโต, อิธ ทานิ ปสาสสี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๗);

Từ bỏ xứ Gandhāra, nơi có nhiều của cải và tài sản; Rời bỏ việc cai trị, nay ông lại dạy dỗ tôi ở đây sao?

คนฺธาโร อาห –

Đạo sĩ Gandhāra nói:

‘‘ธมฺมํ ภณามิ เวเทห, อธมฺโม เม น รุจฺจติ;

ธมฺมํ เม ภณมานสฺส, น ปาปมุปลิมฺปตี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๘);

Này Videha, tôi nói Pháp, tôi không ưa thích phi pháp; Khi tôi đang nói Pháp, điều ác không thể làm tôi ô nhiễm.

เวเทโห [Pg.282] อาห –

Đạo sĩ Videha nói:

‘‘เยน เกนจิ วณฺเณน, ปโร ลภติ รุปฺปนํ;

มหตฺถิยมฺปิ เจ วาจํ, น ตํ ภาเสยฺย ปณฺฑิโต’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๙);

Bất cứ lý do gì khiến người khác phiền não; Dù lời nói có lợi ích lớn, bậc trí cũng không nên nói ra.

คนฺธาโร อาห –

Đạo sĩ Gandhāra nói:

‘‘กามํ รุปฺปตุ วา มา วา, ภุสํว วิกิรียตุ;

ธมฺมํ เม ภณมานสฺส, น ปาปมุปลิมฺปตี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๘๐);

Dù người có phiền não hay không, dù lời nói có bị phân tán mạnh mẽ; Khi tôi đang nói Pháp, điều ác không thể làm tôi ô nhiễm.

ตโต เวเทหิสิ ยสฺส สกาปิ พุทฺธิ นตฺถิ, อาจริยสนฺติเก วินยํ น สิกฺขติ, โส อนฺธมหึโส วิย วเน จรตีติ จินฺเตตฺวา อาห –

Bấy giờ, đạo sĩ Videha suy nghĩ: "Người nào không có trí tuệ của riêng mình, không học tập giới luật nơi thầy, người ấy đi trong rừng như con trâu mù," rồi nói:

‘‘โน เจ อสฺส สกา พุทฺธิ, วินโย วา สุสิกฺขิโต;

วเน อนฺธมหึโสว, จเรยฺย พหุโก ชโน.

Nếu không có trí tuệ của riêng mình, hoặc giới luật không được học khéo; Thì nhiều người sẽ đi trong rừng như con trâu mù.

ยสฺมา จ ปนิเธกจฺเจ, อาเจรมฺหิ สุสิกฺขิตา;

ตสฺมา วินีตวินยา, จรนฺติ สุสมาหิตา’’ติ. (ชา. ๑.๗.๘๑-๘๒);

Nhưng vì ở đời này, có những người được học khéo nơi thầy; Do đó, họ đi lại với giới luật đã được rèn luyện, với tâm định tĩnh.

เอวญฺจ ปน วตฺวา เวเทหิสิ อชานิตฺวา มยา กตนฺติ คนฺธาริสึ ขมาเปสิ. เต อุโภปิ ตปํ จริตฺวา พฺรหฺมโลกํ อคมํสุ. เอวํ ตถาคตสฺส โพธิสตฺตกาเลปิ ทีฆรตฺตํ อาชีวฏฺฐมกสีลํ ปริสุทฺธํ อโหสิ.

Nói như vậy xong, đạo sĩ Videha xin đạo sĩ Gandhāra tha thứ rằng: "Việc này tôi đã làm do không biết." Cả hai vị đều thực hành khổ hạnh và đã đi đến cõi Phạm thiên. Như vậy, ngay cả trong thời còn là Bồ tát, giới thứ tám về mạng sống trong sạch của Như Lai đã được thanh tịnh trong một thời gian dài.

อุตฺตชฺฌาปนฺโน อยมายสฺมา ภิกฺขุ ยสปตฺโตติ อยมายสฺมา อมฺหากํ สตฺถา ภิกฺขุ ญตฺตํ ปญฺญาตภาวํ ปากฏภาวํ อชฺฌาปนฺโน นุ โข, สยญฺจ ปริวารสมฺปตฺตึ ปตฺโต นุ โข โนติ. เตน จสฺส ปญฺญาตชฺฌาปนฺนภาเวน ยสสนฺนิสฺสิตภาเวน จ กึ เอกจฺเจ อาทีนวา สนฺทิสฺสนฺติ อุทาหุ โนติ เอวํ สมนฺเนสนฺตูติ ทสฺเสติ. น ตาว, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, ยาว ภิกฺขุ น ราชราชมหามตฺตาทีสุ อภิญฺญาตภาวํ วา ปริวารสมฺปตฺตึ วา อาปนฺโน โหติ, ตาว เอกจฺเจ มานาติมานาทโย อาทีนวา น สํวิชฺชนฺติ อุปสนฺตูปสนฺโต วิย โสตาปนฺโน วิย สกทาคามี วิย จ วิหรติ. อริโย นุ โข ปุถุชฺชโน นุ โขติปิ ญาตุํ น สกฺกา โหติ.

“Vị Tỳ khưu đáng kính này đã trở nên nổi tiếng, đã đạt được danh vọng” có nghĩa là: Vị Tỳ khưu đáng kính này, vị thầy của chúng ta, đã trở nên được biết đến, nổi tiếng, công khai hay chưa? Vị ấy đã đạt được sự sung túc về đoàn tùy tùng hay chưa? Do việc vị ấy trở nên nổi tiếng và dựa vào danh vọng đó, liệu có một số nguy hại nào đó xuất hiện hay không? Ngài dạy rằng hãy tìm hiểu như vậy. “Này các Tỳ khưu, chưa” có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, chừng nào một vị Tỳ khưu chưa đạt được sự nổi tiếng hoặc sự sung túc về đoàn tùy tùng giữa các vua, đại thần của vua, v.v., thì chừng đó một số nguy hại như kiêu mạn, quá mạn, v.v., chưa tồn tại. Vị ấy sống dường như rất an tịnh, dường như là một vị Tu-đà-hoàn, dường như là một vị Tư-đà-hàm. Không thể biết được vị ấy là bậc Thánh hay là phàm phu.

ยโต [Pg.283] จ โข, ภิกฺขเวติ ยทา ปน อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ ญาโต โหติ ปริวารสมฺปนฺโน วา, ตทา ติณฺเหน สิงฺเคน โคคณํ วิชฺฌนฺโต ทุฏฺฐโคโณ วิย, มิคสงฺฆํ อภิมทฺทมาโน ทีปิ วิย จ อญฺเญ ภิกฺขู ตตฺถ ตตฺถ วิชฺฌนฺโต อคารโว อสภาควุตฺติ อคฺคปาเทน ภูมึ ผุสนฺโต วิย จรติ. เอกจฺโจ ปน กุลปุตฺโต ยถา ยถา ญาโต โหติ ยสสฺสี, ตถา ตถา ผลภารภริโต วิย สาลิ สุฏฺฐุตรํ โอนมติ, ราชราชมหามตฺตาทีสุ อุปสงฺกมนฺเตสุ อกิญฺจนภาวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สมณสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวา ฉินฺนวิสาณอุสโภ วิย, จณฺฑาลทารโก วิย จ โสรโต นิวาโต นีจจิตฺโต หุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส เจว สเทวกสฺส จ โลกสฺส, หิตาย สุขาย ปฏิปชฺชติ. เอวรูปํ ปฏิปตฺตึ สนฺธาย ‘‘นาสฺส อิเธกจฺเจ อาทีนวา’’ติ อาห.

“Và này các Tỳ khưu, khi nào” có nghĩa là: Nhưng khi nào một vị Tỳ khưu ở đây trở nên nổi tiếng hoặc có đoàn tùy tùng sung túc, bấy giờ vị ấy đi lại như một con bò hung dữ húc đàn bò bằng sừng sắc, như con báo đè bẹp đàn nai, húc các Tỳ khưu khác ở chỗ này chỗ kia, không kính trọng, không có cách sống hòa hợp, dường như chạm đất bằng đầu ngón chân. Nhưng một thiện gia nam tử khác, càng trở nên nổi tiếng và có danh vọng, thì càng cúi mình xuống hơn nữa, như cây lúa nặng trĩu vì bông trái. Khi các vua, đại thần của vua, v.v., đến gần, vị ấy quán xét về tình trạng không vướng bận, thiết lập tưởng niệm về sa-môn, trở nên hiền hòa, khiêm tốn, tâm trí hạ mình như con bò đực bị gãy sừng, như đứa trẻ thuộc giai cấp Chiên-đà-la, và thực hành vì lợi ích, vì hạnh phúc của Tăng chúng và của thế gian cùng với chư thiên. Nhắm đến cách thực hành như vậy, Ngài đã nói: “Đối với vị ấy, ở đây không có một số nguy hại nào đó.”

ตถาคโต ปน อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ ตาที, โส หิ ลาเภปิ ตาที, อลาเภปิ ตาที, ยเสปิ ตาที, อยเสปิ ตาที, ปสํสายปิ ตาที, นินฺทายปิ ตาที, สุเขปิ ตาที, ทุกฺเขปิ ตาที, ตสฺมา สพฺพากาเรน นาสฺส อิเธกจฺเจ อาทีนวา สํวิชฺชนฺติ. อภยูปรโตติ อภโย หุตฺวา อุปรโต, อจฺจนฺตูปรโต สตตูปรโตติ อตฺโถ. น วา ภเยน อุปรโตติปิ อภยูปรโต. จตฺตาริ หิ ภยานิ กิเลสภยํ วฏฺฏภยํ ทุคฺคติภยํ อุปวาทภยนฺติ. ปุถุชฺชโน จตูหิปิ ภเยหิ ภายติ. เสกฺขา ตีหิ, เตสญฺหิ ทุคฺคติภยํ ปหีนํ, อิติ สตฺต เสกฺขา ภยูปรตา, ขีณาสโว อภยูปรโต นาม, ตสฺส หิ เอกมฺปิ ภยํ นตฺถิ. กึ ปรวาทภยํ นตฺถีติ? นตฺถิ. ปรานุทฺทยํ ปน ปฏิจฺจ, ‘‘มาทิสํ ขีณาสวํ ปฏิจฺจ สตฺตา มา นสฺสนฺตู’’ติ อุปวาทํ รกฺขติ. มูลุปฺปลวาปิวิหารวาสี ยสตฺเถโร วิย.

Còn đức Như Lai thì vững vàng trước tám pháp thế gian. Thật vậy, ngài vững vàng khi được lợi, vững vàng khi không được lợi, vững vàng khi có danh, vững vàng khi không có danh, vững vàng khi được khen, vững vàng khi bị chê, vững vàng khi được lạc, vững vàng khi bị khổ. Do đó, về mọi phương diện, không có những điều nguy hại nào tồn tại nơi ngài ở đây. Abhayūparato (không dừng lại vì sợ hãi) có nghĩa là đã dừng lại vì không còn sợ hãi, đã hoàn toàn dừng lại, đã luôn luôn dừng lại. Hoặc là, không dừng lại vì sợ hãi, nên gọi là abhayūparato. Thật vậy, có bốn nỗi sợ hãi: sợ phiền não, sợ vòng luân hồi, sợ đọa xứ, và sợ bị khiển trách. Phàm nhân sợ cả bốn nỗi sợ hãi. Bậc hữu học sợ ba nỗi sợ; thật vậy, đối với các vị ấy, nỗi sợ đọa xứ đã được đoạn trừ. Như vậy, bảy bậc hữu học là những người đã dừng lại vì sợ hãi (bhayūparatā). Bậc lậu tận được gọi là abhayūparato (không dừng lại vì sợ hãi); thật vậy, vị ấy không có một nỗi sợ nào. Chẳng lẽ không có nỗi sợ bị người khác khiển trách sao? Không có. Tuy nhiên, do lòng bi mẫn đối với người khác, vị ấy giữ gìn để tránh bị khiển trách, với ý nghĩ rằng: “Mong rằng các chúng sanh đừng bị hủy hoại vì duyên với một bậc lậu tận như ta.” Giống như trưởng lão Yasa, vị trú tại tu viện Mūluppalavāpi.

เถโร กิร มูลุปฺปลวาปิคามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อถสฺส อุปฏฺฐากกุลทฺวารํ ปตฺตสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ถณฺฑิลปีฐกํ นิสฺสาย อาสนํ ปญฺญเปสุํ. อมจฺจธีตาปิ ตํเยว ปีฐกํ นิสฺสาย ปรโตภาเค นีจตรํ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา นิสีทิ. เอโก เนวาสิโก ภิกฺขุ ปจฺฉา ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ ทฺวาเร ฐตฺวาว โอโลเกนฺโต เถโร อมจฺจธีตรา สทฺธึ เอกมญฺเจ นิสินฺโนติ สลฺลกฺเขตฺวา, ‘‘อยํ ปํสุกูลิโก วิหาเรว อุปสนฺตูปสนฺโต [Pg.284] วิย วิหรติ, อนฺโตคาเม ปน อุปฏฺฐายิกาหิ สทฺธึ เอกมญฺเจ นิสีทตี’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘กึ นุ โข มยา ทุทฺทิฏฺฐ’’นฺติ ปุนปฺปุนํ โอโลเกตฺวา ตถาสญฺญีว หุตฺวา ปกฺกามิ. เถโรปิ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย นิสีทิ. เนวาสิโกปิ กตภตฺตกิจฺโจ วิหารํ คนฺตฺวา, ‘‘ตํ ปํสุกูลิกํ นิคฺคณฺหิตฺวา วิหารา นิกฺกฑฺฒิสฺสามี’’ติ อสญฺญตนีหาเรน เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปริโภคฆฏโต อุลุงฺเกน อุทกํ คเหตฺวา มหาสทฺทํ กโรนฺโต ปาเท โธวิ. เถโร, ‘‘โก นุ โข อยํ อสญฺญตจาริโก’’ติ อาวชฺชนฺโต สพฺพํ ญตฺวา, ‘‘อยํ มยิ มนํ ปโทเสตฺวา อปายูปโค มา อโหสี’’ติ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา กณฺณิกามณฺฑลสมีเป ปลฺลงฺเกน นิสีทิ. เนวาสิโก ทุฏฺฐากาเรน ฆฏิกํ อุกฺขิปิตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา อนฺโต ปวิฏฺโฐ เถรํ อปสฺสนฺโต, ‘‘เหฏฺฐามญฺจํ ปวิฏฺโฐ ภวิสฺสตี’’ติ โอโลเกตฺวา ตตฺถาปิ อปสฺสนฺโต นิกฺขมิตุํ อารภิ. เถโร อุกฺกาสิ. อิตโร อุทฺธํ โอโลเกนฺโต ทิสฺวา อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต เอวมาห – ‘‘ปติรูปํ เต, อาวุโส, ปํสุกูลิก เอวํ อานุภาวสมฺปนฺนสฺส อุปฏฺฐายิกาย สทฺธึ เอกมญฺเจ นิสีทิตุ’’นฺติ. ปพฺพชิตา นาม, ภนฺเต, มาตุคาเมน สทฺธึ น เอกมญฺเจ นิสีทนฺติ, ตุมฺเหหิ ปน ทุทฺทิฏฺฐเมตนฺติ. เอวํ ขีณาสวา ปรานุทฺทยาย อุปวาทํ รกฺขนฺติ.

Nghe nói, vị trưởng lão ấy đã vào làng Mūluppalavāpi để khất thực. Khi ngài đến cửa nhà của gia đình thí chủ, họ lấy bát của ngài và chuẩn bị chỗ ngồi dựa vào một chiếc ghế thấp không chân. Con gái của vị đại thần cũng dựa vào chính chiếc ghế đó, chuẩn bị một chỗ ngồi thấp hơn ở phía bên kia và ngồi xuống. Một vị tỳ khưu thường trú vào làng khất thực sau đó, đứng ở cửa nhìn vào và nhận thấy rằng vị trưởng lão đang ngồi trên cùng một chiếc ghế với con gái của vị đại thần, rồi nghĩ rằng: “Vị tỳ khưu phấn tảo y này ở trong tu viện thì có vẻ rất trầm lặng, nhưng trong làng lại ngồi trên cùng một chiếc ghế với các nữ thí chủ.” Vị ấy nhìn đi nhìn lại, tự hỏi: “Có phải ta đã thấy một cảnh không tốt đẹp chăng?”, rồi vẫn giữ nguyên ý nghĩ như vậy và bỏ đi. Vị trưởng lão sau khi dùng bữa xong, trở về tu viện, vào nơi ở, đóng cửa lại và ngồi xuống. Vị tỳ khưu thường trú sau khi dùng bữa xong cũng trở về tu viện, nghĩ rằng: “Ta sẽ khiển trách vị tỳ khưu phấn tảo y kia và đuổi ông ta ra khỏi tu viện,” rồi với thái độ không tự chủ, đi đến nơi ở của vị trưởng lão, lấy nước từ bình nước dùng bằng gáo, gây ra tiếng động lớn và rửa chân. Vị trưởng lão suy xét: “Ai là người có hành vi không tự chủ này?”, và khi biết được mọi chuyện, ngài nghĩ: “Mong rằng vị này không phải đi vào đọa xứ vì đã làm ô uế tâm đối với ta,” rồi bay lên không trung và ngồi kiết già gần vòng tròn trên đỉnh mái. Vị tỳ khưu thường trú với thái độ tức giận, nhấc chốt cửa lên, mở cửa và đi vào bên trong, không thấy vị trưởng lão, liền nhìn và nghĩ: “Chắc là ông ta đã vào gầm giường,” nhưng cũng không thấy ở đó, bèn bắt đầu đi ra. Vị trưởng lão hắng giọng. Vị kia nhìn lên, thấy ngài, và không thể kìm nén được, đã nói như sau: “Thưa hiền giả phấn tảo y, có thích hợp cho ngài, một người có thần thông như vậy, lại ngồi trên cùng một chiếc ghế với nữ thí chủ không?” (Trưởng lão đáp:) “Thưa ngài, bậc xuất gia không ngồi trên cùng một chiếc ghế với người nữ. Nhưng điều mà ngài thấy là một cảnh tượng không tốt đẹp (đã thấy sai).” Như vậy, các bậc lậu tận vì lòng bi mẫn đối với người khác mà giữ gìn để tránh bị khiển trách.

ขยา ราคสฺสาติ ราคสฺส ขเยเนว. วีตราคตฺตา กาเม น ปฏิเสวติ, น ปฏิสงฺขาย วาเรตฺวาติ. ตญฺเจติ เอวํ ตถาคตสฺส กิเลสปฺปหานํ ญตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ฐิตนิสินฺนกาลาทีสุปิ จตุปริสมชฺเฌ อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวาปิ อิติปิ สตฺถา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห วนฺตกิเลโส ปหีนมโล อพฺภา มุตฺตปุณฺณจนฺโท วิย สุปริสุทฺโธติ เอวํ ตถาคตสฺส กิเลสปฺปหาเน วณฺณํ กถยมานํ ตํ วีมํสกํ ภิกฺขุํ ปเร เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ เจติ อตฺโถ.

Khayā rāgassa (do đoạn tận tham ái) có nghĩa là do sự đoạn tận của chính tham ái. Vì đã ly tham, ngài không hưởng thụ các dục; không phải là ngài ngăn cản chúng sau khi đã suy xét. Tañce (nếu vị ấy) có nghĩa là: nếu những người khác, sau khi biết được sự đoạn trừ phiền não của đức Như Lai như vậy, cả trong những lúc đứng, ngồi ở nơi này nơi kia, và cả khi ngồi trên pháp tọa được trang hoàng giữa bốn chúng, mà vẫn nói lên lời tán thán về sự đoạn trừ phiền não của đức Như Lai rằng: “Bậc Đạo Sư đã ly tham, ly sân, ly si, đã từ bỏ phiền não, đã đoạn trừ cấu uế, hoàn toàn thanh tịnh như mặt trăng rằm thoát khỏi mây che,” thì họ có thể hỏi vị tỳ khưu đang thẩm xét ấy như thế này.

อาการาติ การณานิ. อนฺวยาติ อนุพุทฺธิโย. สงฺเฆ วา วิหรนฺโตติ อปฺเปกทา อปริจฺฉินฺนคณนสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺเฌ วิหรนฺโต. เอโก วา วิหรนฺโตติ อิจฺฉามหํ, ภิกฺขเว, อฑฺฒมาสํ ปฏิสลฺลียิตุนฺติ, เตมาสํ ปฏิสลฺลียิตุนฺติ เอวํ ปฏิสลฺลาเน เจว ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑ จ เอกโก วิหรนฺโต. สุคตาติ สุฏฺฐุคตา สุปฺปฏิปนฺนา การกา ยุตฺตปยุตฺตา. เอวรูปาปิ หิ เอกจฺเจ ภิกฺขู อตฺถิ. ทุคฺคตาติ [Pg.285] ทุฏฺฐุคตา ทุปฺปฏิปนฺนา กายทฬฺหิพหุลา วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานา. เอวรูปาปิ เอกจฺเจ อตฺถิ. คณมนุสาสนฺตีติ คณพนฺธเนน พทฺธา คณารามา คณพหุลิกา หุตฺวา คณํ ปริหรนฺติ. เอวรูปาปิ เอกจฺเจ อตฺถิ. เตสํ ปฏิปกฺขภูตา คณโต นิสฺสฏา วิสํสฏฺฐา วิปฺปมุตฺตวิหาริโนปิ อตฺถิ.

Ākārā có nghĩa là các lý do. Anvayā có nghĩa là các sự hiểu biết tương ứng. Saṅghe vā viharanto (hoặc trú trong Tăng chúng) có nghĩa là đôi khi ngài trú giữa Tăng chúng tỳ khưu với số lượng không giới hạn. Eko vā viharanto (hoặc trú một mình) có nghĩa là khi ngài độc cư, như khi nói: “Này các tỳ khưu, ta muốn độc cư trong nửa tháng,” hoặc “trong ba tháng,” và khi ngài trú một mình trong rừng Pālileyyaka. Sugatā có nghĩa là những người đã đi đến nơi tốt đẹp, có hạnh kiểm tốt, làm những gì cần làm, nỗ lực tinh tấn. Thật vậy, có một số tỳ khưu như vậy. Duggatā có nghĩa là những người đã đi đến nơi xấu xa, có hạnh kiểm xấu, thường chú trọng đến việc làm cho thân thể cường tráng, đã từ bỏ đề mục thiền định. Cũng có một số tỳ khưu như vậy. Gaṇamanusāsanti (họ dẫn dắt bè đảng) có nghĩa là họ bị ràng buộc bởi sự kết bè đảng, thích thú trong bè đảng, thường xuyên lập bè đảng, và duy trì bè đảng. Cũng có một số tỳ khưu như vậy. Cũng có những vị là đối nghịch với họ, đã thoát khỏi bè đảng, không giao du, và sống tách biệt.

อามิเสสุ สนฺทิสฺสนฺตีติ อามิสคิทฺธา อามิสจกฺขุกา จตุปจฺจยอามิสตฺถเมว อาหิณฺฑมานา อามิเสสุ สนฺทิสฺสมานกภิกฺขูปิ อตฺถิ. อามิเสน อนุปลิตฺตา จตูหิ ปจฺจเยหิ วินิวตฺตมานสา อพฺภา มุตฺตจนฺทสทิสา หุตฺวา วิหรมานาปิ อตฺถิ. นายมายสฺมา ตํ เตน อวชานาตีติ อยํ อายสฺมา สตฺถา ตาย ตาย ปฏิปตฺติยา ตํ ตํ ปุคฺคลํ นาวชานาติ, อยํ ปฏิปนฺโน การโก, อยํ คณโต นิสฺสโฏ วิสํสฏฺโฐ. อยํ อามิเสน อนุปลิตฺโต ปจฺจเยหิ วินิวตฺตมานโส อพฺภา มุตฺโต จนฺทิมา วิยาติ เอวมสฺส เคหสิตวเสน อุสฺสาทนาปิ นตฺถิ. อยํ ทุปฺปฏิปนฺโน อการโก กายทฬฺหิพหุโล วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐาโน, อยํ คณพนฺธนพทฺโธ, อยํ อามิสคิทฺโธ โลโล อามิสจกฺขุโกติ เอวมสฺส เคหสิตวเสน อปสาทนาปิ นตฺถีติ อตฺโถ. อิมินา กึ กถิตํ โหติ? ตถาคตสฺส สตฺเตสุ ตาทิภาโว กถิโต โหติ. อยญฺหิ –

‘Hiện hữu trong các vật thực’ (Āmisesu sandissanti) có nghĩa là: Có những vị tỳ khưu tham đắm vật thực, mắt nhìn vào vật thực, chỉ đi lang thang vì lợi ích của vật thực là bốn món vật dụng, là những vị hiện hữu trong các vật thực. Cũng có những vị sống không bị dính líu bởi vật thực, có tâm thối chuyển khỏi bốn món vật dụng, trở nên giống như mặt trăng thoát khỏi mây. ‘Vị tôn giả này không vì điều đó mà khinh miệt người kia’ (Nāyamāyasmā taṃ tena avajānāti) có nghĩa là: Vị tôn giả này là bậc Đạo Sư không vì sự thực hành này hay kia mà khinh miệt người này hay người kia. (Ngài không tán dương rằng:) ‘Vị này thực hành tốt, là người làm việc; vị này đã thoát khỏi hội chúng, không giao du. Vị này không bị dính líu bởi vật thực, có tâm thối chuyển khỏi các vật dụng, giống như mặt trăng thoát khỏi mây.’ Như vậy, đối với vị ấy, không có sự tán dương do dựa vào gia đình. (Ngài cũng không chê bai rằng:) ‘Vị này thực hành xấu, không làm việc, thường làm cho thân thể cường tráng, từ bỏ công việc thiền định; vị này bị ràng buộc bởi sự kết bè đảng; vị này tham đắm vật thực, hay dao động, mắt nhìn vào vật thực.’ Như vậy, đối với vị ấy, không có sự chê bai do dựa vào gia đình. Đó là ý nghĩa. Qua điều này, điều gì được nói đến? Trạng thái như vậy của Như Lai đối với chúng sanh được nói đến. Thật vậy –

‘‘วธกสฺส เทวทตฺตสฺส, โจรสฺสงฺคุลิมาลิโน;

ธนปาเล ราหุเล จ, สพฺเพสํ สมโก มุนี’’ติ. (มิ. ป. ๖.๖.๕);

“Đối với kẻ sát nhân Đề-bà-đạt-đa, đối với tên cướp Aṅgulimāla, đối với voi Dhanapāla và đối với Rāhula, bậc Hiền Triết bình đẳng với tất cả.”

๔๘๙. ตตฺร, ภิกฺขเวติ เตสุ ทฺวีสุ วีมํสเกสุ. โย, ‘‘เก ปนายสฺมโต อาการา’’ติ ปุจฺฉายํ อาคโต คณฺฐิวีมํสโก จ, โย ‘‘อภยูปรโต อยมายสฺมา’’ติ อาคโต มูลวีมํสโก จ. เตสุ มูลวีมํสเกน ตถาคโตว อุตฺตริ ปฏิปุจฺฉิตพฺโพ. โส หิ ปุพฺเพ ปรสฺเสว กถาย นิฏฺฐงฺคโต. ปโร จ นาม ชานิตฺวาปิ กเถยฺย อชานิตฺวาปิ. เอวมสฺส กถา ภูตาปิ โหติ อภูตาปิ, ตสฺมา ปรสฺเสว กถาย นิฏฺฐํ อคนฺตฺวา ตโต อุตฺตริ ตถาคโตว ปฏิปุจฺฉิตพฺโพติ อตฺโถ.

489. Tatra, bhikkhave có nghĩa là: Trong hai người thẩm xét ấy. Người thẩm xét về các điểm khúc mắc đã đến trong câu hỏi: ‘Thưa tôn giả, những trạng thái nào...?’ và người thẩm xét về căn bản đã đến trong câu hỏi: ‘Vị tôn giả này đã dừng lại ở nơi không thể...?’ Trong hai người đó, người thẩm xét về căn bản nên hỏi thêm chính Như Lai. Vị ấy trước đây đã đi đến kết luận chỉ bằng lời của người khác. Và người khác có thể nói khi biết hoặc không biết. Như vậy, lời nói của người ấy có thể đúng hoặc không đúng. Vì vậy, không nên đi đến kết luận chỉ bằng lời của người khác mà nên hỏi thêm chính Như Lai. Đó là ý nghĩa.

พฺยากรมาโนติ เอตฺถ ยสฺมา ตถาคตสฺส มิจฺฉาพฺยากรณํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา สมฺมา มิจฺฉาติ อวตฺวา พฺยากรมาโนตฺเวว วุตฺตํ. เอตํ ปโถหมสฺมิ [Pg.286] เอตํ โคจโรติ เอส มยฺหํ ปโถ เอส โคจโรติ อตฺโถ. ‘‘เอตาปาโถ’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ มยฺหํ อาชีวฏฺฐมกสีลํ ปริสุทฺธํ, สฺวาหํ ตสฺส ปริสุทฺธภาเวน วีมํสกสฺส ภิกฺขุโน ญาณมุเข เอตาปาโถ, เอวํ อาปาถํ คจฺฉามีติ วุตฺตํ โหติ. โน จ เตน ตมฺมโยติ เตนปิ จาหํ ปริสุทฺเธน สีเลน น ตมฺมโย, น สตณฺโห, ปริสุทฺธสีลตฺตาว นิตฺตณฺโหหมสฺมีติ ทีเปติ.

Ở đây, trong từ byākaramāno, vì Như Lai không có cái gọi là sự trả lời sai lầm, nên không nói ‘chánh’ hay ‘tà’ mà chỉ nói là byākaramāno (đang trả lời). Etaṃ pathohamasmi etaṃ gocaro có nghĩa là: ‘Đây là con đường của ta, đây là cảnh giới của ta.’ Cũng có bản đọc là etāpātho, ý nghĩa của nó là: ‘Giới thanh tịnh mạng của ta là trong sạch, và ta, do sự trong sạch ấy, đi đến sự hiển lộ như vậy trước cửa ngõ trí tuệ của vị tỳ khưu thẩm xét.’ No ca tena tammayo có nghĩa là: ‘Và ta không phải là như vậy (đồng hóa) ngay cả với giới trong sạch ấy, không có ái; chính vì có giới trong sạch nên ta không có ái.’ Điều này chỉ rõ ý nghĩa ấy.

อุตฺตรุตฺตรึ ปณีตปณีตนฺติ อุตฺตรุตฺตรึ เจว ปณีตตรญฺจ กตฺวา เทเสติ. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคนฺติ กณฺหํ เจว สุกฺกญฺจ, ตญฺจ โข สปฺปฏิภาคํ สวิปกฺขํ กตฺวา, กณฺหํ ปฏิพาหิตฺวา สุกฺกนฺติ สุกฺกํ ปฏิพาหิตฺวา กณฺหนฺติ เอวํ สปฺปฏิภาคํ กตฺวา กณฺหสุกฺกํ เทเสติ. กณฺหํ เทเสนฺโตปิ สอุสฺสาหํ สวิปากํ เทเสติ, สุกฺกํ เทเสนฺโตปิ สอุสฺสาหํ สวิปากํ เทเสติ. อภิญฺญาย อิเธกจฺจํ ธมฺมํ ธมฺเมสุ นิฏฺฐํ คจฺฉตีติ ตสฺมึ เทสิเต ธมฺเม เอกจฺจํ ปฏิเวธธมฺมํ อภิญฺญาย เตน ปฏิเวธธมฺเมน เทสนาธมฺเม นิฏฺฐํ คจฺฉติ. สตฺถริ ปสีทตีติ เอวํ ธมฺเม นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย สมฺมาสมฺพุทฺโธ โส ภควาติ สตฺถริ ปสีทติ. เตน ปน ภควตา โย ธมฺโม อกฺขาโต, โสปิ สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม นิยฺยานิกตฺตา. ยฺวาสฺส ตํ ธมฺมํ ปฏิปนฺโน สงฺโฆ, โสปิ สุปฺปฏิปนฺโน วงฺกาทิโทสรหิตํ ปฏิปทํ ปฏิปนฺนตฺตาติ เอวํ ธมฺเม สงฺเฆปิ ปสีทติ. ตญฺเจติ ตํ เอวํ ปสนฺนํ ตตฺถ ตตฺถ ติณฺณํ รตนานํ วณฺณํ กเถนฺตํ ภิกฺขุํ.

Uttaruttariṃ paṇītapaṇītaṃ có nghĩa là: Ngài thuyết giảng làm cho ngày càng cao hơn và vi diệu hơn. Kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ có nghĩa là: Ngài thuyết giảng về đen và trắng, và làm cho nó có phần đối lập, có phe đối nghịch; ngăn chặn phần đen để nói phần trắng, ngăn chặn phần trắng để nói phần đen, như vậy làm cho có phần đối lập, thuyết giảng về đen và trắng. Khi thuyết giảng về phần đen, Ngài cũng thuyết giảng với sự nỗ lực và quả báo; khi thuyết giảng về phần trắng, Ngài cũng thuyết giảng với sự nỗ lực và quả báo. Abhiññāya idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhaṃ gacchati có nghĩa là: Trong pháp được thuyết giảng ấy, sau khi thắng tri một pháp chứng ngộ nào đó, bằng pháp chứng ngộ ấy, vị ấy đi đến kết luận trong các pháp giáo huấn. Satthari pasīdati có nghĩa là: Như vậy, sau khi đi đến kết luận trong các pháp, với mức độ càng hơn nữa, vị ấy tịnh tín nơi bậc Đạo Sư rằng: ‘Đức Thế Tôn ấy là bậc Chánh Đẳng Giác.’ Và pháp nào đã được Đức Thế Tôn ấy thuyết giảng, pháp ấy cũng được Đức Thế Tôn khéo thuyết giảng vì có khả năng đưa ra khỏi (khổ). Tăng chúng nào của Ngài đã thực hành pháp ấy, Tăng chúng ấy cũng là bậc Diệu Hạnh vì đã thực hành con đường không có các lỗi lầm như cong vẹo... Như vậy, vị ấy cũng tịnh tín nơi Pháp và Tăng. Tañce có nghĩa là: Vị tỳ khưu ấy, người đã tịnh tín như vậy, đang nói lên phẩm chất của Tam Bảo ở nơi này nơi kia.

๔๙๐. อิเมหิ อากาเรหีติ อิเมหิ สตฺถุวีมํสนการเณหิ. อิเมหิ ปเทหีติ อิเมหิ อกฺขรสมฺปิณฺฑนปเทหิ. อิเมหิ พฺยญฺชเนหีติ อิเมหิ อิธ วุตฺเตหิ อกฺขเรหิ. สทฺธา นิวิฏฺฐาติ โอกปฺปนา ปติฏฺฐิตา. มูลชาตาติ โสตาปตฺติมคฺควเสน สญฺชาตมูลา. โสตาปตฺติมคฺโค หิ สทฺธาย มูลํ นาม. อาการวตีติ การณํ ปริเยสิตฺวา คหิตตฺตา สการณา. ทสฺสนมูลิกาติ โสตาปตฺติมคฺคมูลิกา. โส หิ ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. ทฬฺหาติ ถิรา. อสํหาริยาติ หริตุํ น สกฺกา. สมเณน วาติ สมิตปาปสมเณน วา. พฺราหฺมเณน วาติ พาหิตปาปพฺราหฺมเณน วา. เทเวน วาติ อุปปตฺติเทเวน วา. มาเรน วาติ วสวตฺติมาเรน [Pg.287] วา, โสตาปนฺนสฺส หิ วสวตฺติมาเรนาปิ สทฺธา อสํหาริยา โหติ สูรมฺพฏฺฐสฺส วิย.

490. Imehi ākārehi có nghĩa là: Bởi những lý do thẩm xét bậc Đạo Sư này. Imehi padehi có nghĩa là: Bởi những पद được kết hợp từ các chữ cái này. Imehi byañjanehi có nghĩa là: Bởi những chữ cái được nói ở đây. Saddhā niviṭṭhā có nghĩa là: Niềm tin xác tín đã được thiết lập. Mūlajātā có nghĩa là: Có gốc rễ được sinh ra do đạo Tu-đà-hoàn. Thật vậy, đạo Tu-đà-hoàn được gọi là gốc rễ của niềm tin. Ākāravatī có nghĩa là: Có lý do, vì đã được nắm giữ sau khi tìm kiếm lý do. Dassanamūlikā có nghĩa là: Có đạo Tu-đà-hoàn làm gốc rễ. Thật vậy, đạo ấy được gọi là ‘kiến’ (dassana). Daḷhā có nghĩa là: Kiên cố. Asaṃhāriyā có nghĩa là: Không thể làm cho lay động. Samaṇena vā có nghĩa là: Bởi một sa-môn đã làm lắng dịu các điều ác. Brāhmaṇena vā có nghĩa là: Bởi một bà-la-môn đã loại trừ các điều ác. Devena vā có nghĩa là: Bởi một vị trời do hóa sanh. Mārena vā có nghĩa là: Bởi Ma vương Vasavatti. Thật vậy, niềm tin của bậc Tu-đà-hoàn không thể bị lay chuyển ngay cả bởi Ma vương Vasavatti, giống như của Sūrambaṭṭha.

โส กิร สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปนฺโน หุตฺวา เคหํ อาคโต. อถ มาโร ทฺวตฺตึสวรลกฺขณปฺปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธรูปํ มาเปตฺวา ตสฺส ฆรทฺวาเร ฐตฺวา – ‘‘สตฺถา อาคโต’’ติ สาสนํ ปหิณิ. สูโร จินฺเตสิ, ‘‘อหํ อิทาเนว สตฺถุ สนฺติกา ธมฺมํ สุตฺวา อาคโต, กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อุปสงฺกมิตฺวา สตฺถุสญฺญาย วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. มาโร อาห – ‘‘ยํ เต มยา, สูรมฺพฏฺฐ, รูปํ อนิจฺจํ…เป… วิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ กถิตํ, ตํ อนุปธาเรตฺวาว สหสา มยา เอวํ วุตฺตํ. ตสฺมา ตฺวํ รูปํ นิจฺจํ…เป… วิญฺญาณํ นิจฺจนฺติ คณฺหาหี’’ติ. สูโร จินฺเตสิ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ยํ พุทฺธา อนุปธาเรตฺวา อปจฺจกฺขํ กตฺวา กิญฺจิ กเถยฺยุํ, อทฺธา อยํ มยฺหํ วิพาธนตฺถํ มาโร อาคโต’’ติ. ตโต นํ ตฺวํ มาโรติ อาห. โส มุสาวาทํ กาตุํ นาสกฺขิ, อาม มาโรสฺมีติ ปฏิชานิ. กสฺมา อาคโตสีติ วุตฺเต ตว สทฺธาจาลนตฺถนฺติ อาห. กณฺห ปาปิม, ตฺวํ ตาว เอกโก ติฏฺฐ, ตาทิสานํ มารานํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ มม สทฺธํ จาเลตุํ อสมตฺถํ, มคฺเคน อาคตา สทฺธา นาม สิลาปถวิยํ ปติฏฺฐิตสิเนรุ วิย อจลา โหติ, กึ ตฺวํ เอตฺถาติ อจฺฉรํ ปหริ. โส ฐาตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺเถวนฺตรธายิ. พฺรหฺมุนา วาติ พฺรหฺมกายิกาทีสุ อญฺญตรพฺรหฺมุนา วา. เกนจิ วา โลกสฺมินฺติ เอเต สมณาทโย ฐเปตฺวา อญฺเญนปิ เกนจิ วา โลกสฺมึ หริตุํ น สกฺกา. ธมฺมสมนฺเนสนาติ สภาวสมนฺเนสนา. ธมฺมตาสุสมนฺนิฏฺโฐติ ธมฺมตาย สุสมนฺนิฏฺโฐ, สภาเวเนว สุฏฺฐุ สมนฺเนสิโต โหตีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

Nghe nói, vị ấy sau khi nghe pháp thoại của đức Đạo Sư, đã trở thành bậc Dự lưu rồi trở về nhà. Khi ấy, Ma vương hóa hiện ra hình ảnh đức Phật được trang nghiêm với ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, đứng ở cửa nhà của vị ấy rồi cho người báo tin rằng: “Đức Đạo Sư đã đến.” Sūra suy nghĩ: “Ta vừa mới nghe pháp từ nơi đức Đạo Sư trở về, việc gì thế này?” rồi đi đến, với ý nghĩ đó là đức Đạo Sư nên đã đảnh lễ rồi đứng lại. Ma vương nói: “Này Sūrambaṭṭha, điều mà ta đã nói với ngươi rằng sắc là vô thường... cho đến... thức là vô thường, điều đó ta đã nói như vậy một cách vội vàng, không suy xét kỹ. Vì thế, ngươi hãy chấp nhận rằng sắc là thường... cho đến... thức là thường.” Sūra suy nghĩ: “Không có lý do gì mà các đức Phật lại nói điều gì đó mà không suy xét kỹ, không tự mình chứng thực. Chắc chắn đây là Ma vương đến để phá hoại (tín tâm) của ta.” Sau đó, vị ấy nói với Ma vương rằng: “Ngươi là Ma vương phải không?” Ma vương không thể nói dối được, nên đã thừa nhận: “Phải, ta là Ma vương.” Khi được hỏi: “Ngươi đến đây làm gì?”, Ma vương trả lời: “Để làm lay động tín tâm của ngươi.” “Này Kẻ Đen, kẻ ác độc! Ngươi hãy đứng yên một mình đó. Dù có một trăm hay một ngàn Ma vương như ngươi cũng không thể làm lay động tín tâm của ta. Tín tâm có được nhờ Đạo thì vững chắc, không lay chuyển, giống như núi Sineru đứng vững trên nền đá. Ngươi ở đây làm gì?” Nói rồi, vị ấy búng ngón tay. Ma vương không thể đứng vững được, liền biến mất ngay tại chỗ. (Cụm từ) Brahmunā vā (hay do một Phạm thiên) có nghĩa là do một vị Phạm thiên nào đó trong số các Phạm thiên ở cõi Phạm Chúng, v.v. (Cụm từ) Kenaci vā lokasmiṃ (hay do một ai khác ở đời) có nghĩa là ngoại trừ các vị Sa-môn, v.v. này, không một ai khác ở đời có thể đoạt đi được. Dhammasamannesanā (sự tìm cầu pháp) là sự tìm cầu tự tánh. Dhammatāsusamanniṭṭho có nghĩa là được tìm cầu kỹ lưỡng theo tự tánh, tức là được tìm cầu rất kỹ lưỡng theo tự tánh. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều đã rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong bộ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

วีมํสกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần giải thích kinh Vīmaṃsaka đã kết thúc.

๘. โกสมฺพิยสุตฺตวณฺณนา

8. Phần giải thích kinh Kosambiya

๔๙๑. เอวํ เม สุตนฺติ โกสมฺพิยสุตฺตํ. ตตฺถ โกสมฺพิยนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตสฺส กิร นครสฺส อารามโปกฺขรณีอาทีสุ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ โกสมฺพรุกฺขาว อุสฺสนฺนา อเหสุํ, ตสฺมา โกสมฺพีติ สงฺขํ อคมาสิ. กุสมฺพสฺส นาม อิสิโน อสฺสมโต อวิทูเร มาปิตตฺตาติปิ [Pg.288] เอเก. โฆสิตาราเมติ โฆสิตเสฏฺฐินา การิเต อาราเม.

491. Kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là kinh Kosambiya. Trong đó, Kosambiyaṃ có nghĩa là tại thành phố có tên như vậy. Nghe nói, tại những nơi như vườn hoa, hồ sen, v.v. của thành phố ấy, chỉ có cây kosamba mọc um tùm, vì thế nó có tên gọi là Kosambī. Một số vị cho rằng (thành phố) có tên là Kosambī vì nó được xây dựng không xa am thất của vị ẩn sĩ tên là Kusamba. Ghositārāme có nghĩa là tại ngôi tự viện do trưởng giả Ghosita xây dựng.

ปุพฺเพ กิร อทฺทิลรฏฺฐํ นาม อโหสิ. ตโต โกตูหลโก นาม ทลิทฺโท ฉาตกภเยน สปุตฺตทาโร เกทารปริจฺฉินฺนํ สุภิกฺขํ รฏฺฐํ คจฺฉนฺโต ปุตฺตํ วหิตุํ อสกฺโกนฺโต ฉฑฺเฑตฺวา อคมาสิ. มาตา นิวตฺติตฺวา ตํ คเหตฺวา คตา. เต เอกํ โคปาลกคามกํ ปวิสึสุ, โคปาลกานญฺจ ตทา ปหตปายโส ปฏิยตฺโต โหติ, ตโต ปายสํ ลภิตฺวา ภุญฺชึสุ. อถ โส ปุริโส ปหูตปายสํ ภุญฺชิตฺวา ชิราเปตุํ อสกฺโกนฺโต รตฺติภาเค กาลํ กตฺวา ตตฺเถว สุนขิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา กุกฺกุโร ชาโต. โส โคปาลกสฺส ปิโย อโหสิ มนาโป, โคปาลโก จ ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐาสิ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ ภตฺตกิจฺจาวสาเน กุกฺกุรสฺส เอกํ ปิณฺฑํ เทติ. โส ปจฺเจกพุทฺเธ สิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา โคปาลเกน สทฺธึ ปณฺณสาลมฺปิ คจฺฉติ.

Nghe nói, thuở xưa có một xứ tên là Addilaraṭṭha. Từ xứ đó, một người nghèo tên là Kotūhalaka, vì sợ nạn đói, cùng vợ con đi đến một xứ sung túc tên là Kedāraparicchinna. Trên đường đi, không thể bế con trai được nữa, ông đã bỏ đứa bé lại rồi đi tiếp. Người mẹ quay lại, bế đứa bé lên rồi đi theo. Họ đã đi vào một ngôi làng nhỏ của những người chăn bò, và lúc bấy giờ những người chăn bò đã chuẩn bị rất nhiều cháo sữa. Từ đó, họ nhận được cháo sữa rồi ăn. Khi ấy, người đàn ông đó sau khi ăn nhiều cháo sữa, không thể tiêu hóa được, đã qua đời vào ban đêm và tái sanh trong bụng của một con chó cái ngay tại nhà của người chăn bò đó, rồi sinh ra làm một con chó. Con chó đó được người chăn bò yêu mến và quý trọng, và người chăn bò đã hộ độ một vị Phật Độc Giác. Vị Phật Độc Giác sau khi dùng bữa xong cũng cho con chó một vắt cơm. Con chó đó, sau khi phát sinh lòng yêu mến đối với vị Phật Độc Giác, cũng cùng người chăn bò đi đến thảo am.

โส โคปาลเก อสนฺนิหิเต ภตฺตเวลาย สยเมว คนฺตฺวา กาลาโรจนตฺถํ ปณฺณสาลทฺวาเร ภุสฺสติ, อนฺตรามคฺเคปิ จณฺฑมิเค ทิสฺวา ภุสฺสิตฺวา ปลาเปติ. โส ปจฺเจกพุทฺเธ มุทุเกน จิตฺเตน กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตตฺรสฺส โฆสกเทวปุตฺโตตฺเวว นามํ อโหสิ. โส เทวโลกโต จวิตฺวา โกสมฺพิยํ เอกสฺมึ กุลฆเร นิพฺพตฺติ. ตํ อปุตฺตโก เสฏฺฐิ ตสฺส มาตาปิตูนํ ธนํ ทตฺวา ปุตฺตํ กตฺวา อคฺคเหสิ. อถ โส อตฺตโน ปุตฺเต ชาเต สตฺตกฺขตฺตุํ มาราเปตุํ อุปกฺกมิ. โส ปุญฺญวนฺตตาย สตฺตสุปิ ฐาเนสุ มรณํ อปฺปตฺวา อวสาเน เอกาย เสฏฺฐิธีตาย เวยฺยตฺติเยน ลทฺธชีวิโก อปรภาเค ปิตุอจฺจเยน เสฏฺฐิฏฺฐานํ ปตฺวา โฆสิตเสฏฺฐิ นาม ชาโต. อญฺเญปิ โกสมฺพิยํ กุกฺกุฏเสฏฺฐิ ปาวาริกเสฏฺฐีติ ทฺเว เสฏฺฐิโน สนฺติ. อิเมหิ สทฺธึ ตโย อเหสุํ.

Khi người chăn bò không rảnh, vào giờ ăn, con chó đó tự mình đi đến và sủa ở cửa thảo am để báo giờ, trên đường đi khi thấy thú dữ, nó cũng sủa để đuổi chúng đi. Con chó đó, với tâm hoan hỷ đối với vị Phật Độc Giác, sau khi chết đã sanh về cõi trời. Tại đó, vị ấy có tên là thiên tử Ghosaka. Vị ấy sau khi mệnh chung từ cõi trời, đã tái sanh trong một gia đình ở Kosambī. Một vị trưởng giả không có con đã cho cha mẹ của cậu bé tiền bạc rồi nhận cậu làm con nuôi. Sau đó, khi vị trưởng giả có con trai ruột, ông đã bảy lần cố gắng giết cậu. Do có phước báu, cậu bé đó đã không chết trong cả bảy lần. Cuối cùng, nhờ sự khôn khéo của một cô con gái của vị trưởng giả khác mà giữ được mạng sống. Về sau, khi người cha nuôi qua đời, cậu đã đạt được địa vị trưởng giả và có tên là trưởng giả Ghosita. Tại Kosambī còn có hai vị trưởng giả khác là trưởng giả Kukkuṭa và trưởng giả Pāvārika. Cùng với vị này, có cả thảy ba vị.

เตน จ สมเยน เตสํ สหายกานํ เสฏฺฐีนํ กุลูปกา ปญฺจสตา อิสโย ปพฺพตปาเท วสึสุ. เต กาเลน กาลํ โลณมฺพิลเสวนตฺถาย มนุสฺสปถํ อาคจฺฉนฺติ. อเถกสฺมึ วาเร คิมฺหสมเย มนุสฺสปถํ [Pg.289] อาคจฺฉนฺตา นิรุทกมหากนฺตารํ อติกฺกมิตฺวา กนฺตารปริโยสาเน มหนฺตํ นิคฺโรธรุกฺขํ ทิสฺวา จินฺเตสุํ – ‘‘ยาทิโส อยํ รุกฺโข, อทฺธา เอตฺถ มเหสกฺขาย เทวตาย ภวิตพฺพํ, สาธุ วตสฺส, สเจ โน ปานียํ วา โภชนียํ วา ทเทยฺยา’’ติ. เทวตา อิสีนํ อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา อิเมสํ สงฺคหํ กริสฺสามีติ อตฺตโน อานุภาเวน วิฏปนฺตรโต นงฺคลสีสมตฺตํ อุทกธารํ ปวตฺเตสิ. อิสิคโณ รชตกฺขนฺธสทิสํ อุทกวฏฺฏึ ทิสฺวา อตฺตโน ภาชเนหิ อุทกํ คเหตฺวา ปริโภคํ กตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘เทวตาย อมฺหากํ ปริโภคอุทกํ ทินฺนํ, อิทํ ปน อคามกํ มหาอรญฺญํ, สาธุ วตสฺส, สเจ โน อาหารมฺปิ ทเทยฺยา’’ติ. เทวตา อิสีนํ อุปสํกปฺปนวเสน ทิพฺพานิ ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา สนฺตปฺเปสิ. อิสโย จินฺตยึสุ – ‘‘เทวตาย อมฺหากํ ปริโภคอุทกมฺปิ โภชนมฺปิ สพฺพํ ทินฺนํ, สาธุ วตสฺส, สเจ โน อตฺตานํ ทสฺเสยฺยา’’ติ.

Vào lúc bấy giờ, năm trăm vị ẩn sĩ là thầy của các vị trưởng giả bạn bè ấy đang sống ở chân núi. Thỉnh thoảng, các vị ấy đi vào đường của loài người để dùng muối và vật chua. Rồi một lần nọ, vào mùa hè, trong khi đi vào đường của loài người, sau khi vượt qua vùng hoang địa rộng lớn không có nước, ở cuối vùng hoang địa, các vị ấy nhìn thấy một cây đa to lớn và đã suy nghĩ rằng: “Cây này trông thật là đặc biệt! Chắc chắn ở đây phải có vị thiên nhân có oai lực lớn trú ngụ. Thật là tốt thay, nếu vị ấy cho chúng tôi nước uống hoặc nước dùng.” Vị thiên nhân biết được ý định của các vị ẩn sĩ và nghĩ rằng: “Ta sẽ giúp đỡ các vị này,” rồi dùng oai lực của mình làm cho một dòng nước lớn bằng đầu cái cày tuôn ra từ giữa hai nhánh cây. Đoàn ẩn sĩ nhìn thấy dòng nước xoáy tròn giống như khối bạc, đã dùng các vật chứa của mình lấy nước, sau khi dùng xong, họ suy nghĩ rằng: “Vị thiên nhân đã cho chúng ta nước dùng, nhưng đây là khu rừng lớn không có làng mạc. Thật là tốt thay, nếu vị ấy cho chúng tôi cả vật thực nữa.” Vị thiên nhân, tùy theo sự mong muốn của các vị ẩn sĩ, đã cho các món cháo, vật thực cứng, v.v... của chư thiên và làm cho các vị ấy được thỏa mãn. Các vị ẩn sĩ suy nghĩ rằng: “Vị thiên nhân đã cho chúng ta tất cả, cả nước dùng lẫn vật thực. Thật là tốt thay, nếu vị ấy cho chúng tôi thấy được chính mình.”

เทวตา เตสํ อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา อุปฑฺฒกายํ ทสฺเสสิ. เต อาหํสุ – ‘‘เทวเต, มหตี เต สมฺปตฺติ, กึ กมฺมํ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ อธิคตาสี’’ติ? ภนฺเต, นาติมหนฺตํ ปริตฺตกํ กมฺมํ กตฺวาติ. อุปฑฺฒอุโปสถกมฺมํ นิสฺสาย หิ เทวตาย สา สมฺปตฺติ ลทฺธา.

Vị thiên nhân biết được ý định của các vị ấy, đã hiện ra nửa thân mình. Các vị ấy nói rằng: “Này vị thiên nhân, tài sản của ngài thật to lớn. Do làm nghiệp gì mà ngài đã đạt được tài sản này?” – “Thưa các ngài, do đã làm một nghiệp nhỏ, không quá lớn.” Thật vậy, do nhờ vào nghiệp giữ nửa ngày Bát quan trai mà vị thiên nhân đã có được tài sản ấy.

อนาถปิณฺฑิกสฺส กิร เคเห อยํ เทวปุตฺโต กมฺมกาโร อโหสิ. เสฏฺฐิสฺส หิ เคเห อุโปสถทิวเสสุ อนฺตมโส ทาสกมฺมกาเร อุปาทาย สพฺโพ ชโน อุโปสถิโก โหติ. เอกทิวสํ อยํ กมฺมกาโร เอกโกว ปาโต อุฏฺฐาย กมฺมนฺตํ คโต. มหาเสฏฺฐิ นิวาปํ ลภนมนุสฺเส สลฺลกฺเขนฺโต เอตสฺเสเวกสฺส อรญฺญํ คตภาวํ ญตฺวา อสฺส สายมาสตฺถาย นิวาปํ อทาสิ. ภตฺตการิกา ทาสี เอกสฺเสว ภตฺตํ ปจิตฺวา อรญฺญโต อาคตสฺส ภตฺตํ วฑฺเฒตฺวา อทาสิ, กมฺมกาโร อาห – ‘‘อญฺเญสุ ทิวเสสุ อิมสฺมึ กาเล เคหํ เอกสทฺทํ อโหสิ, อชฺช อติวิย สนฺนิสินฺนํ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ? ตสฺส สา อาจิกฺขิ – ‘‘อชฺช อิมสฺมึ เคเห สพฺเพ มนุสฺสา อุโปสถิกา, มหาเสฏฺฐิ ตุยฺเหเวกสฺส นิวาปํ อทาสี’’ติ. เอวํ อมฺมาติ? อาม สามีติ. อิมสฺมึ กาเล อุโปสถํ สมาทินฺนสฺส อุโปสถกมฺมํ โหติ น โหตีติ มหาเสฏฺฐึ ปุจฺฉ อมฺมาติ? ตาย คนฺตฺวา ปุจฺฉิโต มหาเสฏฺฐิ อาห – ‘‘สกลอุโปสถกมฺมํ น โหติ, อุปฑฺฒกมฺมํ ปน โหติ, อุโปสถิโก โหตู’’ติ[Pg.290]. กมฺมกาโร ภตฺตํ อภุญฺชิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา อุโปสถิโก หุตฺวา วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา นิปชฺชิ. ตสฺส อาหารปริกฺขีณกายสฺส รตฺตึ วาโต กุปฺปิ. โส ปจฺจูสสมเย กาลํ กตฺวา อุปฑฺฒอุโปสถกมฺมนิสฺสนฺเทน มหาวฏฺฏนิอฏวิยํ นิคฺโรธรุกฺเข เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ตํ ปวตฺตึ อิสีนํ อาโรเจสิ.

Nghe nói rằng, vị thiên tử này đã là người làm công trong nhà của ngài Anāthapiṇḍika. Thật vậy, trong nhà của vị trưởng giả, vào những ngày Bát quan trai, tất cả mọi người cho đến cả những người tôi tớ làm công đều giữ giới Bát quan trai. Một hôm, người làm công này một mình thức dậy từ sáng sớm và đã đi đến nơi làm việc. Vị đại trưởng giả, trong khi ghi nhận những người nhận phần lương thực, biết được việc chỉ một mình người này đã đi vào rừng, đã cho phần lương thực cho bữa ăn chiều của người ấy. Cô tớ gái nấu cơm đã nấu cơm chỉ cho một người, và khi người làm công từ rừng trở về, cô đã dọn cơm và đưa cho anh ta. Người làm công nói: “Vào những ngày khác, vào giờ này, trong nhà ồn ào, hôm nay lại quá yên tĩnh. Việc này là sao vậy?” Cô tớ gái ấy đã kể cho anh ta rằng: “Hôm nay, trong nhà này, tất cả mọi người đều giữ giới Bát quan trai. Vị đại trưởng giả đã cho phần lương thực chỉ cho một mình anh thôi.” – “Vậy sao, chị?” – “Vâng, thưa cậu.” – “Chị hãy đi hỏi vị đại trưởng giả xem, vào giờ này, người thọ trì giới Bát quan trai thì có được nghiệp Bát quan trai hay không?” Khi cô ấy đi hỏi, vị đại trưởng giả nói rằng: “Không được nghiệp Bát quan trai trọn vẹn, nhưng được nghiệp một nửa. Hãy để anh ta giữ giới Bát quan trai.” Người làm công không ăn cơm, súc miệng, sau khi đã là người giữ giới Bát quan trai, anh ta đi đến chỗ ở và nằm xuống. Do thân thể kiệt quệ vì thiếu thức ăn, vào ban đêm, gió trong người anh ta nổi lên. Anh ta mệnh chung vào lúc rạng đông, và do kết quả của nghiệp giữ nửa ngày Bát quan trai, anh ta đã tái sanh làm một vị thiên tử ở cây đa trong khu rừng có nhiều cây đa lớn. Vị ấy đã kể lại câu chuyện đó cho các vị ẩn sĩ.

อิสโย ตุมฺเหหิ มยํ พุทฺโธ, ธมฺโม, สงฺโฆติ อสุตปุพฺพํ สาวิตา, อุปฺปนฺโน นุ โข โลเก พุทฺโธติ? อาม, ภนฺเต, อุปฺปนฺโนติ. อิทานิ กุหึ วสตีติ? สาวตฺถึ นิสฺสาย เชตวเน, ภนฺเตติ. อิสโย ติฏฺฐถ ตาว ตุมฺเห มยํ สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามาติ หฏฺฐตุฏฺฐา นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน โกสมฺพินครํ สมฺปาปุณึสุ. มหาเสฏฺฐิโน, ‘‘อิสโย อาคตา’’ติ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา, ‘‘สฺเว อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหถ, ภนฺเต’’ติ นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเส อิสิคณสฺส มหาทานํ อทํสุ. อิสโย ภุญฺชิตฺวาว คจฺฉามาติ อาปุจฺฉึสุ. ตุมฺเห, ภนฺเต, อญฺญสฺมึ กาเล เอกมฺปิ มาสํ ทฺเวปิ ตโยปิ จตฺตาโรปิ มาเส วสิตฺวา คจฺฉถ. อิมสฺมึ ปน วาเร หิยฺโย อาคนฺตฺวา อชฺเชว คจฺฉามาติ วทถ, กิมิทนฺติ? อาม คหปตโย พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, น โข ปน สกฺกา ชีวิตนฺตราโย วิทิตุํ, เตน มยํ ตุริตา คจฺฉามาติ. เตน หิ, ภนฺเต, มยมฺปิ คจฺฉาม, อมฺเหหิ สทฺธึเยว คจฺฉถาติ. ตุมฺเห อคาริยา นาม มหาชฏา, ติฏฺฐถ ตุมฺเห, มยํ ปุเรตรํ คมิสฺสามาติ นิกฺขมิตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน ทฺเวปิ ทิวสานิ อวสิตฺวา ตุริตคมเนเนว สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวนวิหาเร สตฺถุ สนฺติกเมว อคมํสุ. สตฺถุ มธุรธมฺมกถํ สุตฺวา สพฺเพว ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ.

Các vị ẩn sĩ nói: “Nhờ các vị mà chúng tôi được nghe điều chưa từng được nghe là Phật, Pháp, Tăng. Có phải Đức Phật đã xuất hiện ở đời rồi chăng?” – “Vâng, thưa các ngài, đã xuất hiện rồi.” – “Bây giờ, Ngài đang ở đâu?” – “Thưa các ngài, Ngài đang ở tại Jetavana, gần thành Sāvatthī.” Các vị ẩn sĩ nói: “Các vị hãy ở lại đây, chúng tôi sẽ đi yết kiến Bậc Đạo Sư.” Với tâm hoan hỷ, phấn khởi, các vị ấy ra đi và tuần tự đến được thành phố Kosambī. Các vị đại trưởng giả, khi nghe tin “các vị ẩn sĩ đã đến,” đã ra đón và thỉnh rằng: “Thưa các ngài, ngày mai xin các ngài hãy nhận vật thực của chúng con.” Vào ngày hôm sau, họ đã cúng dường đại thí đến đoàn ẩn sĩ. Sau khi dùng xong, các vị ẩn sĩ xin phép ra đi. (Các vị trưởng giả nói): “Thưa các ngài, vào những lần khác, các ngài ở lại một tháng, hai tháng, ba tháng, hoặc cả bốn tháng rồi mới đi. Nhưng lần này, các ngài mới đến hôm qua mà hôm nay đã nói là sẽ đi. Tại sao lại như vậy?” – “Thưa các gia chủ, đúng vậy. Đức Phật đã xuất hiện ở đời, và thật không thể biết được sự nguy hiểm đến tính mạng. Vì thế, chúng tôi vội vã ra đi.” – “Thưa các ngài, nếu vậy thì chúng con cũng sẽ đi. Xin các ngài hãy đi cùng với chúng con.” – “Các vị là những người tại gia, có nhiều vướng bận. Các vị hãy ở lại, chúng tôi sẽ đi trước.” Nói vậy xong, các vị ấy ra đi, không ở lại một nơi nào quá hai ngày, và chỉ với sự đi nhanh chóng, các vị đã đến thành Sāvatthī, và đã đi đến thẳng chỗ ở của Bậc Đạo Sư tại tu viện Jetavana. Sau khi nghe bài pháp thoại ngọt ngào của Bậc Đạo Sư, tất cả các vị ấy đều xuất gia và đã đắc quả A-la-hán.

เตปิ ตโย เสฏฺฐิโน ปญฺจหิ ปญฺจหิ สกฏสเตหิ สปฺปิมธุผาณิตาทีนิ เจว ปฏฺฏุนฺนทุกูลาทีนิ จ อาทาย โกสมฺพิโต นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวนสามนฺเต ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สตฺถา ติณฺณมฺปิ สหายกานํ มธุรธมฺมกถํ กเถสิ. เต พลวโสมนสฺสชาตา สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเส มหาทานํ อทํสุ. ปุน นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเสติ เอวํ อฑฺฒมาสํ ทานํ ทตฺวา, ‘‘อมฺหากํ ชนปทํ อาคมนาย ปฏิญฺญํ เทถา’’ติ ปาทมูเล นิปชฺชึสุ. ภควา, ‘‘สุญฺญาคาเร โข คหปตโย ตถาคตา อภิรมนฺตี’’ติ อาห. เอตฺตาวตา ปฏิญฺญา ทินฺนา นาม โหตีติ คหปตโย [Pg.291] สลฺลกฺเขตฺวา ทินฺนา โน ภควตา ปฏิญฺญาติ ทสพลํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา อนฺตรามคฺเค โยชเน โยชเน ฐาเน วิหารํ กาเรตฺวา อนุปุพฺเพน โกสมฺพึ ปตฺวา, ‘‘โลเก พุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติ กถยึสุ. ตโยปิ ชนา อตฺตโน อตฺตโน อาราเม มหนฺตํ ธนปริจฺจาคํ กตฺวา ภควโต วสนตฺถาย วิหาเร การาปยึสุ. ตตฺถ กุกฺกุฏเสฏฺฐินา การิโต กุกฺกุฏาราโม นาม อโหสิ. ปาวาริกเสฏฺฐินา อมฺพวเน การิโต ปาวาริกมฺพวโน นาม อโหสิ. โฆสิเตน การิโต โฆสิตาราโม นาม อโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘โฆสิตเสฏฺฐินา การิเต อาราเม’’ติ.

Ba vị trưởng giả ấy, mỗi người với năm trăm cỗ xe, chất đầy bơ sữa, mật ong, đường phèn v.v... và các loại vải lụa paṭṭunna, v.v..., đã khởi hành từ Kosambī, tuần tự đi đến Sāvatthī, dựng trại gần Jetavana, đến yết kiến Bậc Đạo Sư, đảnh lễ, thăm hỏi rồi ngồi xuống một bên. Bậc Đạo Sư đã thuyết một bài pháp ngọt ngào cho ba người bạn. Họ sanh tâm vô cùng hoan hỷ, đã thỉnh mời Bậc Đạo Sư và cúng dường đại thí vào ngày hôm sau. Lại thỉnh mời, và ngày hôm sau lại cúng dường, cứ như thế họ đã cúng dường suốt nửa tháng, rồi phủ phục dưới chân Ngài và thưa rằng: “Xin Ngài hãy hứa khả sẽ đến xứ sở của chúng con.” Đức Thế Tôn nói: “Này các gia chủ, các đấng Như Lai ưa thích những trú xứ vắng lặng.” Chỉ với bấy nhiêu lời, lời hứa khả được xem như đã ban cho. Các vị gia chủ nhận biết điều đó, nghĩ rằng: “Đức Thế Tôn đã hứa khả với chúng ta,” rồi đảnh lễ bậc Thập Lực, ra về, và trên đường đi, cứ mỗi do-tuần họ cho xây dựng một ngôi tịnh xá. Tuần tự, họ đến Kosambī và loan truyền rằng: “Một vị Phật đã xuất hiện trên thế gian.” Cả ba người, mỗi người trong khu vườn của mình, đã chi ra một tài sản lớn để xây dựng các tịnh xá cho Đức Thế Tôn ngự. Trong số đó, ngôi tịnh xá do trưởng giả Kukkuṭa xây dựng được gọi là Kukkuṭārāma. Ngôi tịnh xá do trưởng giả Pāvārika xây dựng trong vườn xoài được gọi là Pāvārikambavana. Ngôi tịnh xá do Ghosita xây dựng được gọi là Ghositārāma. Để chỉ đến điều đó, có lời nói rằng: “trong ngôi tịnh xá do trưởng giả Ghosita xây dựng.”

ภณฺฑนชาตาติอาทีสุ กลหสฺส ปุพฺพภาโค ภณฺฑนํ นาม, ตํ ชาตํ เอเตสนฺติ ภณฺฑนชาตา. หตฺถปรามาสาทิวเสน มตฺถกํ ปตฺโต กลโห ชาโต เอเตสนฺติ กลหชาตา. วิรุทฺธภูตํ วาทนฺติ วิวาทํ, ตํ อาปนฺนาติ วิวาทาปนฺนา. มุขสตฺตีหีติ วาจาสตฺตีหิ. วิตุทนฺตาติ วิชฺฌนฺตา. เต น เจว อญฺญมญฺญํ สญฺญาเปนฺติ น จ สญฺญตฺตึ อุเปนฺตีติ เต อตฺถญฺจ การณญฺจ ทสฺเสตฺวา เนว อญฺญมญฺญํ ชานาเปนฺติ. สเจปิ สญฺญาเปตุํ อารภนฺติ, ตถาปิ สญฺญตฺตึ น อุเปนฺติ, ชานิตุํ น อิจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. นิชฺฌตฺติยาปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ นิชฺฌตฺตีติ สญฺญตฺติเววจนเมเวตํ. กสฺมา ปเนเต ภณฺฑนชาตา อเหสุนฺติ? อปฺปมตฺตเกน การเณน.

Trong các từ như ‘bhaṇḍanajātā’ (đã sanh cãi cọ), giai đoạn đầu của sự xung đột (kalaha) được gọi là ‘bhaṇḍana’ (cãi cọ). Điều đó đã sanh khởi nơi họ, nên họ là ‘bhaṇḍanajātā’. Sự xung đột (kalaha) đã lên đến đỉnh điểm qua việc nắm tay v.v... đã sanh khởi nơi họ, nên họ là ‘kalahajātā’ (đã sanh xung đột). Họ nói lời chống đối (viruddhabhūtaṃ vādaṃ), đó là ‘vivāda’ (tranh luận). Họ đã rơi vào tình trạng đó, nên là ‘vivādāpannā’ (đã rơi vào tranh luận). ‘Mukhasattīhi’ (bằng những ngọn giáo miệng) nghĩa là bằng những ngọn giáo lời nói. ‘Vitudantā’ (đang đâm chích) nghĩa là đang đâm thủng. ‘Họ không làm cho nhau hiểu, cũng không đi đến sự thấu hiểu’ có nghĩa là: họ đã trình bày cả ý nghĩa và lý do nhưng vẫn không làm cho nhau biết. Dù họ có cố gắng làm cho hiểu, họ vẫn không đi đến sự thấu hiểu, nghĩa là họ không muốn biết. Đối với từ ‘nijjhattiyā’ (sự thẩm xét) cũng theo cách tương tự. Và ở đây, ‘nijjhatti’ chính là một từ đồng nghĩa với ‘saññatti’ (sự thấu hiểu). ‘Nhưng tại sao họ lại sanh ra cãi cọ?’ Vì một lý do nhỏ nhặt.

ทฺเว กิร ภิกฺขู เอกสฺมึ อาวาเส วสนฺติ วินยธโร จ สุตฺตนฺติโก จ. เตสุ สุตฺตนฺติโก ภิกฺขุ เอกทิวสํ วจฺจกุฏึ ปวิฏฺโฐ อาจมนอุทกาวเสสํ ภาชเน ฐเปตฺวาว นิกฺขมิ. วินยธโร ปจฺฉา ปวิฏฺโฐ ตํ อุทกํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉิ, อาวุโส, ตยา อิทํ อุทกํ ฐปิตนฺติ? อาม, อาวุโสติ. ตฺวเมตฺถ อาปตฺติภาวํ น ชานาสีติ? อาม น ชานามีติ. โหติ, อาวุโส, เอตฺถ อาปตฺตีติ. สเจ โหติ เทเสสฺสามีติ. สเจ ปน เต, อาวุโส, อสญฺจิจฺจ อสติยา กตํ, นตฺถิ เต อาปตฺตีติ. โส ตสฺสา อาปตฺติยา อนาปตฺติทิฏฺฐิ อโหสิ.

Tương truyền, có hai vị tỳ-khưu, một vị thông luật (vinayadhara) và một vị thông kinh (suttantika), sống trong cùng một trú xứ. Trong hai vị, một hôm vị tỳ-khưu thông kinh đi vào nhà xí, đã để lại phần nước súc rửa còn thừa trong một cái chậu rồi đi ra. Vị thông luật đi vào sau, thấy nước đó, bèn đi ra và hỏi vị tỳ-khưu kia: “Này hiền giả, có phải hiền giả đã để lại nước này không?” “Vâng, thưa hiền giả.” “Hiền giả không biết rằng trong việc này có phạm tội sao?” “Vâng, tôi không biết.” “Này hiền giả, trong việc này có phạm tội.” “Nếu có, tôi sẽ sám hối.” “Nhưng này hiền giả, nếu việc đó được hiền giả làm không cố ý, trong lúc không chánh niệm, thì hiền giả không có tội.” Vị ấy (vị thông kinh) đã có tà kiến rằng không phạm tội đối với tội ấy.

วินยธโร อตฺตโน นิสฺสิตกานํ, ‘‘อยํ สุตฺตนฺติโก อาปตฺตึ อาปชฺชมาโนปิ น ชานาตี’’ติ อาโรเจสิ. เต ตสฺส นิสฺสิตเก ทิสฺวา – ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวาปิ อาปตฺติภาวํ น ชานาตี’’ติ อาหํสุ. เต คนฺตฺวา อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส อาโรเจสุํ. โส [Pg.292] เอวมาห – ‘‘อยํ วินยธโร ปุพฺเพ ‘อนาปตฺตี’ติ วตฺวา อิทานิ ‘อาปตฺตี’ติ วทติ, มุสาวาที เอโส’’ติ. เต คนฺตฺวา, ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย มุสาวาที’’ติ เอวํ อญฺญมญฺญํ กลหํ วฑฺฒยึสุ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

Vị thông luật nói với các đệ tử của mình rằng: “Vị thông kinh này dù đang phạm tội mà cũng không biết.” Các đệ tử ấy khi thấy các đệ tử của vị kia, bèn nói: “Thầy của các vị dù đã phạm tội mà cũng không biết đó là tội.” Họ đi về thưa lại với thầy của mình. Vị ấy nói như sau: “Vị thông luật này trước kia nói ‘không có tội’, bây giờ lại nói ‘có tội’, ông ta là người nói dối.” Các đệ tử kia lại đi nói: “Thầy của các vị là người nói dối.” Cứ như thế, họ đã làm cho cuộc cãi vã lẫn nhau ngày càng lớn. Để chỉ đến điều đó, lời này đã được nói.

ภควนฺตํ เอตทโวจาติ เอตํ, ‘‘อิธ, ภนฺเต, โกสมฺพิยํ ภิกฺขู ภณฺฑนชาตา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตญฺจ โข เนว ปิยกมฺยตาย น เภทาธิปฺปาเยน, อถ โข อตฺถกามตาย หิตกามตาย. สามคฺคิการโก กิเรส ภิกฺขุ, ตสฺมาสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ยถา อิเม ภิกฺขู วิวาทํ อารทฺธา, น สกฺกา มยา, นาปิ อญฺเญน ภิกฺขุนา สมคฺคา กาตุํ, อปฺเปว นาม สเทวเก โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล ภควา สยํ วา คนฺตฺวา, อตฺตโน วา สนฺติกํ ปกฺโกสาเปตฺวา เอเตสํ ภิกฺขูนํ ขนฺติเมตฺตาปฏิสํยุตฺตํ สารณียธมฺมเทสนํ กเถตฺวา สามคฺคึ กเรยฺยา’’ติ อตฺถกามตาย หิตกามตาย คนฺตฺวา อโวจ.

‘Đã bạch với Đức Thế Tôn điều này’ có nghĩa là đã nói lên lời này: “Bạch Ngài, tại Kosambī đây, các tỳ-khưu đã sanh ra cãi cọ,” v.v... Và vị ấy đã bạch lên không phải vì muốn được yêu mến, cũng không phải với ý định chia rẽ, mà là vì mong muốn lợi ích và hạnh phúc (cho họ). Tương truyền, vị tỳ-khưu này là người tạo sự hòa hợp. Do đó, vị ấy đã nghĩ rằng: “Các vị tỳ-khưu này đã khởi sự tranh luận như thế, ta không thể, và cũng không một vị tỳ-khưu nào khác có thể làm cho họ hòa hợp được. Mong rằng Đức Thế Tôn, bậc vô đối trong thế gian cùng với chư thiên, có thể tự mình đi đến, hoặc cho gọi họ đến trước sự hiện diện của Ngài, rồi sau khi thuyết một bài pháp về các pháp đáng ghi nhớ, liên hệ đến nhẫn nại và tâm từ cho các vị tỳ-khưu ấy, Ngài có thể tạo ra sự hòa hợp.” Vì mong muốn lợi ích và hạnh phúc (cho họ), vị ấy đã đi đến và bạch lại.

๔๙๒. ฉยิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สารณียาติ เหฏฺฐา กลหภณฺฑนวเสน เทสนา อารทฺธา. อิมสฺมึ ฐาเน ฉ สารณียา ธมฺมา อาคตาติ เอวมิทํ โกสมฺพิยสุตฺตํ ยถานุสนฺธินาว คตํ โหติ. ตตฺถ สารณียาติ สริตพฺพยุตฺตา อทฺธาเน อติกฺกนฺเตปิ น ปมุสฺสิตพฺพา. โย เต ธมฺเม ปูเรติ, ตํ สพฺรหฺมจารีนํ ปิยํ กโรนฺตีติ ปิยกรณา. ครุํ กโรนฺตีติ ครุกรณา. สงฺคหายาติ สงฺคหณตฺถาย. อวิวาทายาติ อวิวาทนตฺถาย. สามคฺคิยาติ สมคฺคภาวตฺถาย. เอกีภาวายาติ เอกีภาวตฺถาย นินฺนานากรณาย. สํวตฺตนฺตีติ ภวนฺติ. เมตฺตํ กายกมฺมนฺติ เมตฺตจิตฺเตน กตฺตพฺพํ กายกมฺมํ. วจีกมฺมมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. อิมานิ ภิกฺขูนํ วเสน อาคตานิ, คิหีสุปิ ลพฺภนฺติเยว. ภิกฺขูนญฺหิ เมตฺตจิตฺเตน อาภิสมาจาริกธมฺมปูรณํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. คิหีนํ เจติยวนฺทนตฺถาย โพธิวนฺทนตฺถาย สงฺฆนิมนฺตนตฺถาย คมนํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐ ภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ ปตฺตปฏิคฺคหณํ อาสนปญฺญาปนํ อนุคมนนฺติ เอวมาทิกํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม.

492. “Này các Tỳ khưu, sáu pháp đáng nhớ này” (Chayime, bhikkhave, dhammā sāraṇīyā), ở phần dưới, bài thuyết giảng đã được bắt đầu theo cách thức của sự tranh cãi và xung đột. Ở nơi này, sáu pháp đáng nhớ đã được đề cập đến, như vậy kinh Kosambiya này đã được trình bày đúng theo mạch văn. Trong ấy, “đáng nhớ” (sāraṇīyā) là đáng được ghi nhớ, dù thời gian dài đã trôi qua cũng không nên quên lãng. Vị nào thực hành đầy đủ các pháp ấy, (các pháp ấy) làm cho vị ấy được các bạn đồng phạm hạnh yêu mến, vì thế gọi là pháp tạo sự yêu mến (piyakaraṇā). (Các pháp ấy) làm cho được kính trọng, vì thế gọi là pháp tạo sự kính trọng (garukaraṇā). “Để nhiếp phục” (saṅgahāya) là với mục đích nhiếp phục. “Để không tranh cãi” (avivādāya) là với mục đích không tranh cãi. “Để hòa hợp” (sāmaggiyā) là với mục đích có được sự hòa hợp. “Để hợp nhất” (ekībhāvāya) là với mục đích hợp nhất, không chia rẽ. “Đưa đến” (saṃvattanti) có nghĩa là trở thành. “Thân hành từ ái” (mettaṃ kāyakammaṃ) là thân hành cần được thực hiện với tâm từ. Đối với khẩu hành và ý hành cũng theo phương pháp tương tự. Những điều này được nói đến theo phương diện của các Tỳ khưu, và cũng có thể có được ở hàng tại gia. Quả vậy, đối với các Tỳ khưu, việc thực hành đầy đủ các pháp thuộc về oai nghi tốt đẹp với tâm từ được gọi là thân hành từ ái. Đối với hàng tại gia, việc đi lại để đảnh lễ bảo tháp, đảnh lễ cây bồ đề, thỉnh mời chư Tăng; khi thấy các Tỳ khưu đi vào làng để khất thực, việc đi ra đón rước, nhận lấy bát, sửa soạn chỗ ngồi, đi tiễn, những việc như vậy được gọi là thân hành từ ái.

ภิกฺขูนํ เมตฺตจิตฺเตน อาจารปญฺญตฺติสิกฺขาปทํ, กมฺมฏฺฐานกถนํ ธมฺมเทสนา เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. คิหีนญฺจ, ‘‘เจติยวนฺทนตฺถาย คจฺฉาม, โพธิวนฺทนตฺถาย คจฺฉาม, ธมฺมสฺสวนํ กริสฺสาม, ปทีปมาลาปุปฺผปูชํ กริสฺสาม, ตีณิ สุจริตานิ สมาทาย วตฺติสฺสาม, สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสาม, วสฺสาวาสิกํ ทสฺสาม, อชฺช สงฺฆสฺส [Pg.293] จตฺตาโร ปจฺจเย ทสฺสาม, สงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ขาทนียาทีนิ สํวิทหถ, อาสนานิ ปญฺญาเปถ, ปานียํ อุปฏฺฐเปถ, สงฺฆํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อาเนถ, ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา ฉนฺทชาตา อุสฺสาหชาตา เวยฺยาวจฺจํ กโรถา’’ติอาทิกถนกาเล เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม.

Đối với các Tỳ khưu, việc nói về học giới quy định oai nghi, nói về đề mục thiền, thuyết pháp, và lời Phật dạy trong Tam Tạng với tâm từ được gọi là khẩu hành từ ái. Và đối với hàng tại gia, vào lúc nói những lời như: “Chúng ta hãy đi đảnh lễ bảo tháp, chúng ta hãy đi đảnh lễ cây bồ đề, chúng ta sẽ nghe pháp, chúng ta sẽ cúng dường đèn, tràng hoa, và bông hoa, chúng ta sẽ thọ trì và thực hành ba thiện hành, chúng ta sẽ cúng dường vật thực theo thẻ thăm v.v., chúng ta sẽ cúng dường y an cư mùa mưa, hôm nay chúng ta sẽ cúng dường bốn món vật dụng đến chư Tăng, sau khi thỉnh mời chư Tăng, hãy chuẩn bị các món ăn cứng v.v., hãy sửa soạn chỗ ngồi, hãy dâng nước uống, hãy đi ra đón rước và đưa chư Tăng vào, sau khi mời ngồi vào chỗ đã soạn sẵn, với tâm hoan hỷ, với lòng nhiệt thành, hãy làm công việc phục vụ,” thì được gọi là khẩu hành từ ái.

ภิกฺขูนํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฏิชคฺคนํ เจติยงฺคณวตฺตาทีนิ จ กตฺวา วิวิตฺตาสเน นิสีทิตฺวา, ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู สุขี โหนฺตุ, อเวรา อพฺยาปชฺฌา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. คิหีนํ ‘‘อยฺยา สุขี โหนฺตุ, อเวรา อพฺยาปชฺฌา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม.

Đối với các Tỳ khưu, sau khi thức dậy vào buổi sáng sớm, chăm sóc thân thể và làm các phận sự ở sân bảo tháp v.v., rồi ngồi ở nơi thanh vắng và suy nghĩ rằng: “Mong rằng các Tỳ khưu trong tu viện này được an lạc, không oan trái, không phiền não,” thì đó được gọi là ý hành từ ái. Đối với hàng tại gia, sự suy nghĩ rằng: “Mong rằng các bậc tôn quý được an lạc, không oan trái, không phiền não,” thì đó được gọi là ý hành từ ái.

อาวิ เจว รโห จาติ สมฺมุขา จ ปรมฺมุขา จ. ตตฺถ นวกานํ จีวรกมฺมาทีสุ สหายภาวูปคมนํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. เถรานํ ปน ปาทโธวนวนฺทนพีชนทานาทิเภทมฺปิ สพฺพํ สามีจิกมฺมํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. อุภเยหิปิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ ทารุภณฺฑาทีนํ เตสุ อวมญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ วิย ปฏิสามนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโรติ เอวํ ปคฺคยฺห วจนํ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. วิหาเร อสนฺตํ ปน ปริปุจฺฉนฺตสฺส, กุหึ อมฺหากํ เทวตฺเถโร, อมฺหากํ ติสฺสตฺเถโร กทา นุ โข อาคมิสฺสตีติ เอวํ มมายนวจนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานิ ปน นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา สุปฺปสนฺเนน มุเขน โอโลกนํ สมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. เทวตฺเถโร, ติสฺสตฺเถโร อโรโค โหตุ อปฺปาพาโธติ สมนฺนาหรณํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม.

“Cả công khai lẫn kín đáo” (Āvi ceva raho ca) có nghĩa là cả trước mặt lẫn sau lưng. Trong đó, việc đến giúp đỡ các vị Tỳ khưu trẻ trong các công việc như may y v.v. được gọi là thân hành từ ái trước mặt. Còn đối với các vị Trưởng lão, tất cả các công việc thể hiện sự kính trọng, như rửa chân, đảnh lễ, quạt mát v.v. được gọi là thân hành từ ái trước mặt. Đối với cả hai (vị trẻ và vị trưởng lão), khi thấy những vật dụng bằng gỗ v.v. bị đặt để không ngay ngắn, không tỏ ra khinh thường đối với các vị ấy mà cất dọn như thể là đồ của chính mình bị đặt để không ngay ngắn, thì đó được gọi là thân hành từ ái sau lưng. Lời nói tán dương như “Trưởng lão Revata, Trưởng lão Tissa” được gọi là khẩu hành từ ái trước mặt. Còn khi có người hỏi về vị (Trưởng lão) không có mặt trong tu viện, lời nói thể hiện sự quý mến như: “Trưởng lão Revata của chúng ta đi đâu rồi? Chừng nào Trưởng lão Tissa của chúng ta sẽ trở về nhỉ?” được gọi là khẩu hành từ ái sau lưng. Còn việc mở đôi mắt dịu dàng vì tình thương và lòng trìu mến, nhìn với gương mặt vô cùng trong sáng, được gọi là ý hành từ ái trước mặt. Sự tác ý rằng: “Mong Trưởng lão Revata, Trưởng lão Tissa được không bệnh, ít bệnh” được gọi là ý hành từ ái sau lưng.

ลาภาติ จีวราทโย ลทฺธปจฺจยา. ธมฺมิกาติ กุหนาทิเภทํ มิจฺฉาชีวํ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน ภิกฺขาจริยวตฺเตน อุปฺปนฺนา. อนฺตมโส ปตฺตปริยาปนฺนมตฺตมฺปีติ ปจฺฉิมโกฏิยา ปตฺเต ปริยาปนฺนํ ปตฺตสฺส อนฺโตคตํ ทฺวตฺติกฏจฺฉุภิกฺขามตฺตมฺปิ. อปฺปฏิวิภตฺตโภคีติ เอตฺถ ทฺเว ปฏิวิภตฺตานิ นาม อามิสปฏิวิภตฺตํ ปุคฺคลปฏิวิภตฺตญฺจ. ตตฺถ, ‘‘เอตฺตกํ ทสฺสามิ, เอตฺตกํ น ทสฺสามี’’ติ เอวํ จิตฺเตน วิภชนํ อามิสปฏิวิภตฺตํ นาม. ‘‘อสุกสฺส ทสฺสามิ, อสุกสฺส น ทสฺสามี’’ติ เอวํ จิตฺเตน วิภชนํ ปน ปุคฺคลปฏิวิภตฺตํ นาม. ตทุภยมฺปิ อกตฺวา โย อปฺปฏิวิภตฺตํ ภุญฺชติ, อยํ อปฺปฏิวิภตฺตโภคี นาม.

“Lợi lộc” (lābhā) là các vật dụng đã nhận được như y v.v. “Đúng pháp” (dhammikā) là (các vật dụng) được phát sinh do phận sự đi khất thực một cách đúng pháp, công bằng, sau khi đã tránh xa tà mạng có nhiều loại như lừa dối v.v. “Cho đến chỉ vừa đủ trong bát” (antamaso pattapariyāpannamattampi) có nghĩa là, ở mức độ thấp nhất, là vật thực vừa đủ trong bát, chỉ là lượng vật thực bằng hai hoặc ba muỗng canh nằm trong bát. Về “người thọ dụng không phân chia” (appaṭivibhattabhogī), ở đây có hai sự phân chia gọi là: phân chia về vật chất và phân chia về cá nhân. Trong đó, sự phân chia bằng tâm ý như: “Tôi sẽ cho chừng này, tôi sẽ không cho chừng này,” được gọi là phân chia về vật chất. Còn sự phân chia bằng tâm ý như: “Tôi sẽ cho vị này, tôi sẽ không cho vị kia,” được gọi là phân chia về cá nhân. Vị nào không làm cả hai điều đó mà thọ dụng (vật thực) không phân chia, vị này được gọi là người thọ dụng không phân chia.

สีลวนฺเตหิ [Pg.294] สพฺรหฺมจารีหิ สาธารณโภคีติ เอตฺถ สาธารณโภคิโน อิทํ ลกฺขณํ, ยํ ยํ ปณีตํ ลพฺภติ, ตํ ตํ เนว ลาเภน ลาภํ ชิคีสนามุเขน คิหีนํ เทติ, น อตฺตนา ปริภุญฺชติ; ปฏิคฺคณฺหนฺโตว สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ คเหตฺวา คณฺฑึ ปหริตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ สงฺฆสนฺตกํ วิย ปสฺสติ. อิทํ ปน สารณียธมฺมํ โก ปูเรติ, โก น ปูเรตีติ? ทุสฺสีโล ตาว น ปูเรติ. น หิ ตสฺส สนฺตกํ สีลวนฺตา คณฺหนฺติ. ปริสุทฺธสีโล ปน วตฺตํ อขณฺเฑนฺโต ปูเรติ.

Về “người có sự thọ dụng chung với các bạn đồng phạm hạnh có giới” (sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī), ở đây, đây là đặc điểm của người có sự thọ dụng chung: bất cứ vật thực hảo hạng nào nhận được, vị ấy không cho vật thực đó đến hàng tại gia với ý muốn đổi lợi lộc lấy lợi lộc, cũng không tự mình thọ dụng; mà khi nhận, vị ấy nhận với ý nghĩ “mong rằng vật này là của chung với Tăng chúng,” và xem nó như là tài sản của Tăng chúng, cần phải đánh kẻng (báo hiệu) rồi mới thọ dụng. Vậy thì, ai thực hành đầy đủ pháp đáng nhớ này, ai không thực hành đầy đủ? Trước hết, người ác giới không thực hành đầy đủ. Vì rằng các vị có giới không nhận tài sản của vị ấy. Còn người có giới thanh tịnh, không làm tổn hại đến phận sự, thì thực hành đầy đủ.

ตตฺริทํ วตฺตํ – โย หิ โอทิสฺสกํ กตฺวา มาตุ วา ปิตุ วา อาจริยุปชฺฌายาทีนํ วา เทติ, โส ทาตพฺพํ เทติ, สารณียธมฺโม ปนสฺส น โหติ, ปลิโพธชคฺคนํ นาม โหติ. สารณียธมฺโม หิ มุตฺตปลิโพธสฺเสว วฏฺฏติ, เตน ปน โอทิสฺสกํ เทนฺเตน คิลานคิลานุปฏฺฐากอาคนฺตุกคมิกานญฺเจว นวปพฺพชิตสฺส จ สงฺฆาฏิปตฺตคฺคหณํ อชานนฺตสฺส ทาตพฺพํ. เอเตสํ ทตฺวา อวเสสํ เถราสนโต ปฏฺฐาย โถกํ โถกํ อทตฺวา โย ยตฺตกํ คณฺหาติ, ตสฺส ตตฺตกํ ทาตพฺพํ. อวสิฏฺเฐ อสติ ปุน ปิณฺฑาย จริตฺวา เถราสนโต ปฏฺฐาย ยํ ยํ ปณีตํ, ตํ ตํ ทตฺวา เสสํ ปริภุญฺชิตพฺพํ, ‘‘สีลวนฺเตหี’’ติ วจนโต ทุสฺสีลสฺส อทาตุมฺปิ วฏฺฏติ.

Ở đây, đây là phận sự: Vị tỳ khưu nào làm việc chỉ định rồi dâng cúng cho mẹ, hoặc cha, hoặc các vị như thầy tế độ, thầy yết-ma, vị ấy dâng cúng vật đáng dâng cúng, nhưng đối với vị ấy không có pháp đáng ghi nhớ (sāraṇīyadhamma), mà chỉ được gọi là việc dọn dẹp chướng ngại. Quả vậy, pháp đáng ghi nhớ chỉ thích hợp cho người đã thoát khỏi chướng ngại. Vị ấy, khi thực hành pháp này bằng cách dâng cúng có chỉ định, nên dâng cúng cho vị bệnh, vị chăm sóc bệnh, vị khách, vị sẽ đi, và cho vị mới tu là người không biết cách cầm y tăng-già-lê và bát. Sau khi đã dâng cúng cho những vị này, đối với phần còn lại, bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão, không nên cho từng chút một, mà vị nào nhận bao nhiêu thì nên cho vị ấy bấy nhiêu. Khi không còn lại, nên đi khất thực lại, rồi bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão, vật nào ngon thì dâng cúng vật ấy, phần còn lại thì nên thọ dụng. Theo lời dạy 'cho những người có giới,' cũng được phép không cho người ác giới.

อยํ ปน สารณียธมฺโม สุสิกฺขิตาย ปริสาย สุปูโร โหติ, โน อสิกฺขิตาย ปริสาย. สุสิกฺขิตาย หิ ปริสาย โย อญฺญโต ลภติ, โส น คณฺหาติ, อญฺญโต อลภนฺโตปิ ปมาณยุตฺตเมว คณฺหาติ, น อติเรกํ. อยญฺจ ปน สารณียธมฺโม เอวํ ปุนปฺปุนํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ลทฺธํ ลทฺธํ เทนฺตสฺสาปิ ทฺวาทสหิ วสฺเสหิ ปูรติ, น ตโต โอรํ. สเจ หิ ทฺวาทสเมปิ วสฺเส สารณียธมฺมปูรโก ปิณฺฑปาตปูรํ ปตฺตํ อาสนสาลายํ ฐเปตฺวา นหายิตุํ คจฺฉติ, สงฺฆตฺเถโร จ กสฺเสโส ปตฺโตติ? สารณียธมฺมปูรกสฺสาติ วุตฺเต – ‘‘อาหรถ น’’นฺติ สพฺพํ ปิณฺฑปาตํ วิจาเรตฺวา ภุญฺชิตฺวา จ ริตฺตปตฺตํ ฐเปติ. อถ โส ภิกฺขุ ริตฺตปตฺตํ ทิสฺวา, ‘‘มยฺหํ อเสเสตฺวาว ปริภุญฺชึสู’’ติ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทติ, สารณียธมฺโม ภิชฺชติ, ปุน ทฺวาทส วสฺสานิ ปูเรตพฺโพ [Pg.295] โหติ, ติตฺถิยปริวาสสทิโส เหส. สกึ ขณฺเฑ ชาเต ปุน ปูเรตพฺโพว. โย ปน, ‘‘ลาภา วต เม, สุลทฺธํ วต เม, ยสฺส เม ปตฺตคตํ อนาปุจฺฉาว สพฺรหฺมจารี ปริภุญฺชนฺตี’’ติ โสมนสฺสํ ชเนติ, ตสฺส ปุณฺโณ นาม โหติ.

Hơn nữa, pháp đáng ghi nhớ này được viên mãn trong hội chúng đã được huấn luyện tốt, không phải trong hội chúng chưa được huấn luyện. Quả vậy, trong hội chúng đã được huấn luyện tốt, vị nào nhận được từ nơi khác thì không nhận (thêm), vị không nhận được từ nơi khác cũng chỉ nhận mức độ vừa phải, không nhận quá nhiều. Và pháp đáng ghi nhớ này, ngay cả đối với người đi khất thực lại nhiều lần và cho đi mọi thứ nhận được, cũng phải mất mười hai năm mới viên mãn, không ít hơn thế. Quả vậy, nếu ngay cả trong năm thứ mười hai, người đang thực hành viên mãn pháp đáng ghi nhớ để bát đầy vật thực ở trai đường rồi đi tắm, và vị trưởng lão Tăng hỏi: 'Bát này của ai?' Khi được trả lời: 'Của người đang thực hành viên mãn pháp đáng ghi nhớ,' vị ấy nói: 'Hãy mang nó đến đây,' rồi phân phát và thọ dụng tất cả vật thực, sau đó để lại cái bát rỗng. Khi ấy, vị tỳ khưu ấy thấy cái bát rỗng, liền phát sinh ưu phiền rằng: 'Họ đã ăn hết không chừa lại cho ta.' Pháp đáng ghi nhớ bị phá vỡ, phải thực hành viên mãn lại mười hai năm nữa. Điều này giống như biệt trú của ngoại đạo. Một khi bị gián đoạn, phải thực hành viên mãn lại. Nhưng vị nào phát sinh hỷ lạc rằng: 'Thật là lợi lộc cho ta, thật là được lợi ích thay cho ta, khi các vị đồng phạm hạnh thọ dụng vật thực trong bát của ta mà không cần hỏi,' đối với vị ấy, pháp này được gọi là viên mãn.

เอวํ ปูริตสารณียธมฺมสฺส ปน เนว อิสฺสา, น มจฺฉริยํ โหติ, โส มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, สุลภปจฺจโย; ปตฺตคตมสฺส ทียมานมฺปิ น ขียติ, ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ลภติ, ภเย วา ฉาตเก วา สมฺปตฺเต เทวตา อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชนฺติ.

Hơn nữa, đối với vị đã viên mãn pháp đáng ghi nhớ như vậy, không có ganh tỵ, không có bỏn xẻn; vị ấy được mọi người yêu mến, dễ dàng nhận được các vật dụng; vật thực trong bát của vị ấy dù được cho đi cũng không vơi cạn; tại nơi phân chia vật dụng, vị ấy nhận được phần tốt nhất; khi gặp nguy hiểm hoặc nạn đói, chư thiên nỗ lực (giúp đỡ).

ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – เลณคิริวาสี ติสฺสตฺเถโร กิร มหาคิริคามํ อุปนิสฺสาย วสติ. ปญฺญาส มหาเถรา นาคทีปํ เจติยวนฺทนตฺถาย คจฺฉนฺตา คิริคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา กิญฺจิ อลทฺธา นิกฺขมึสุ. เถโร ปวิสนฺโต เต ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ลทฺธํ, ภนฺเต’’ติ? วิจริมฺหา, อาวุโสติ. โส อลทฺธภาวํ ญตฺวา อาห – ‘‘ยาวาหํ, ภนฺเต, อาคจฺฉามิ, ตาว อิเธว โหถา’’ติ. มยํ, อาวุโส, ปญฺญาส ชนา ปตฺตเตมนมตฺตมฺปิ น ลภิมฺหาติ. เนวาสิกา นาม, ภนฺเต, ปฏิพลา โหนฺติ, อลภนฺตาปิ ภิกฺขาจารมคฺคสภาวํ ชานนฺตีติ. เถรา อาคมึสุ. เถโร คามํ ปาวิสิ. ธุรเคเหเยว มหาอุปาสิกา ขีรภตฺตํ สชฺเชตฺวา เถรํ โอโลกยมานา ฐิตา เถรสฺส ทฺวารํ สมฺปตฺตสฺเสว ปตฺตํ ปูเรตฺวา อทาสิ. โส ตํ อาทาย เถรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต’’ติ สงฺฆตฺเถรมาห. เถโร, ‘‘อมฺเหหิ เอตฺตเกหิ กิญฺจิ น ลทฺธํ, อยํ สีฆเมว คเหตฺวา อาคโต, กึ นุ โข’’ติ เสสานํ มุขํ โอโลเกสิ. เถโร โอโลกนากาเรเนว ญตฺวา – ‘‘ธมฺเมน สเมน ลทฺธปิณฺฑปาโต, นิกฺกุกฺกุจฺจา คณฺหถ ภนฺเต’’ติอาทิโต ปฏฺฐาย สพฺเพสํ ยาวทตฺถํ ทตฺวา อตฺตนาปิ ยาวทตฺถํ ภุญฺชิ.

Ở đây có những câu chuyện sau: Tương truyền, trưởng lão Tissa, trú tại Leṇagiri, sống nương vào làng Mahāgiri. Năm mươi vị đại trưởng lão, trong khi đi đến đảo Nāga để đảnh lễ bảo tháp, đã đi khất thực trong làng Giri và không nhận được gì nên đã đi ra. Vị trưởng lão (Tissa) khi đi vào, thấy họ và hỏi: 'Bạch các ngài, các ngài có nhận được gì không?' (Họ đáp): 'Thưa hiền giả, chúng tôi đã đi rồi.' Vị ấy biết được việc họ không nhận được gì, liền nói: 'Bạch các ngài, trong khi con đi rồi trở lại, xin các ngài hãy ở lại đây.' (Họ nói): 'Thưa hiền giả, chúng tôi năm mươi người mà ngay cả một chút để làm ấm bát cũng không nhận được.' (Vị ấy đáp): 'Bạch các ngài, những vị thường trú thì có khả năng, dù không nhận được gì, họ cũng biết được bản chất của con đường khất thực.' Các vị trưởng lão đã đến (chỗ hẹn). Vị trưởng lão (Tissa) đi vào làng. Ngay tại nhà đầu làng, một vị đại nữ thí chủ đã chuẩn bị cơm sữa, đứng trông ngóng vị trưởng lão, và đã đổ đầy bát của vị trưởng lão ngay khi ngài vừa đến cửa. Vị ấy mang vật thực đó đến gần các vị trưởng lão và nói với vị trưởng lão Tăng: 'Bạch ngài, xin hãy thọ nhận.' Vị trưởng lão Tăng (nghĩ rằng): 'Chúng ta đông như thế này mà không nhận được gì, còn vị này lại nhận được và trở về nhanh như vậy, là sao nhỉ?' rồi nhìn mặt các vị còn lại. Vị trưởng lão (Tissa) biết được chỉ qua cách họ nhìn, liền nói: 'Đây là vật thực khất thực nhận được một cách đúng pháp, đúng đắn. Bạch các ngài, xin hãy thọ nhận không chút do dự.' rồi bắt đầu từ vị đầu tiên, đã dâng cúng cho tất cả mọi người đến khi họ vừa đủ, và chính mình cũng thọ dụng đến khi vừa đủ.

อถ นํ ภตฺตกิจฺจาวสาเน เถรา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กทา, อาวุโส, โลกุตฺตรธมฺมํ ปฏิวิชฺฌี’’ติ? นตฺถิ เม, ภนฺเต, โลกุตฺตรธมฺโมติ. ฌานลาภีสิ, อาวุโสติ? เอตมฺปิ เม, ภนฺเต, นตฺถีติ. นนุ, อาวุโส, ปาฏิหาริยนฺติ? สารณียธมฺโม เม, ภนฺเต, ปูริโต, ตสฺส เม ธมฺมสฺส ปูริตกาลโต [Pg.296] ปฏฺฐาย สเจปิ ภิกฺขุสตสหสฺสํ โหติ, ปตฺตคตํ น ขียตีติ. สาธุ สาธุ, สปฺปุริส, อนุจฺฉวิกมิทํ ตุยฺหนฺติ. อิทํ ตาว ปตฺตคตํ น ขียตีติ เอตฺถ วตฺถุ.

Khi ấy, sau khi việc thọ thực đã xong, các vị trưởng lão hỏi vị ấy: 'Thưa hiền giả, hiền giả đã chứng ngộ pháp siêu thế khi nào?' (Vị ấy đáp): 'Bạch các ngài, con không có pháp siêu thế.' (Họ hỏi): 'Thưa hiền giả, hiền giả có chứng thiền không?' (Vị ấy đáp): 'Bạch các ngài, điều này con cũng không có.' (Họ nói): 'Thưa hiền giả, chẳng phải đây là thần thông sao?' (Vị ấy đáp): 'Bạch các ngài, con đã viên mãn pháp đáng ghi nhớ. Kể từ khi con viên mãn pháp ấy, dù có một trăm ngàn vị tỳ khưu, vật thực trong bát cũng không vơi cạn.' (Họ nói): 'Lành thay, lành thay, bậc chân nhân! Điều này thật xứng hợp với ngài.' Đây là câu chuyện về 'vật thực trong bát không vơi cạn'.

อยเมว ปน เถโร เจติยปพฺพเต คิริภณฺฑมหาปูชาย ทานฏฺฐานํ คนฺตฺวา, ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน กึ วรภณฺฑ’’นฺติ ปุจฺฉติ. ทฺเว สาฏกา, ภนฺเตติ. เอเต มยฺหํ ปาปุณิสฺสนฺตีติ. ตํ สุตฺวา อมจฺโจ รญฺโญ อาโรเจสิ – ‘‘เอโก ทหโร เอวํ วทตี’’ติ. ‘‘ทหรสฺเสวํ จิตฺตํ, มหาเถรานํ ปน สุขุมสาฏกา วฏฺฏนฺตี’’ติ วตฺวา, ‘‘มหาเถรานํ ทสฺสามี’’ติ ฐเปสิ. ตสฺส ภิกฺขุสงฺเฆ ปฏิปาฏิยา ฐิเต เทนฺตสฺส มตฺถเก ฐปิตาปิ เต สาฏกา หตฺถํ นาโรหนฺติ, อญฺเญว อาโรหนฺติ. ทหรสฺส ทานกาเล ปน หตฺถํ อารุฬฺหา. โส ตสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา อมจฺจสฺส มุขํ โอโลเกตฺวา ทหรํ นิสีทาเปตฺวา ทานํ ทตฺวา สงฺฆํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทหรสฺส สนฺติเก นิสีทิตฺวา, ‘‘กทา, ภนฺเต, อิมํ ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตฺถา’’ติ อาห. โส ปริยาเยนปิ อสนฺตํ อวทนฺโต, ‘‘นตฺถิ มยฺหํ, มหาราช, โลกุตฺตรธมฺโม’’ติ อาห. นนุ, ภนฺเต, ปุพฺเพว อวจุตฺถาติ? อาม, มหาราช, สารณียธมฺมปูรโก อหํ, ตสฺส เม ธมฺมสฺส ปูริตกาลโต ปฏฺฐาย ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ปาปุณาตีติ. สาธุ สาธุ, ภนฺเต, อนุจฺฉวิกมิทํ ตุมฺหากนฺติ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ. อิทํ ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ปาปุณาตีติ เอตฺถ วตฺถุ.

Vị trưởng lão này, tại núi Cetiyapabbata, trong đại lễ cúng dường y phục trên núi, đã đi đến nơi bố thí và hỏi: “Ở nơi này, vật phẩm quý giá là gì?” – “Thưa ngài, là hai tấm y.” – “Những thứ này sẽ đến tay ta.” Nghe vậy, vị đại thần tâu với vua: “Có một vị sa-di trẻ nói như vậy.” (Vua nghĩ): “Tâm của vị sa-di trẻ là như vậy, còn những tấm y mịn màng thì thích hợp với các vị đại trưởng lão.” Nói rồi, vua để dành lại (hai tấm y) với ý định: “Ta sẽ dâng cúng cho các vị đại trưởng lão.” Khi vua đang tuần tự dâng cúng cho chư Tăng đang đứng theo hàng, dù đã đặt lên trên cùng, những tấm y ấy vẫn không vào tay vua, chỉ có những tấm y khác vào tay. Nhưng đến lúc dâng cúng cho vị sa-di trẻ thì chúng lại vào tay. Vua bèn đặt chúng vào tay vị sa-di, nhìn mặt vị đại thần, rồi mời vị sa-di ngồi xuống, dâng cúng vật phẩm, cho chúng Tăng giải tán, rồi ngồi xuống gần vị sa-di và hỏi: “Bạch ngài, ngài đã chứng ngộ pháp này khi nào?” Vị ấy, ngay cả một cách gián tiếp cũng không nói điều không có thật, đã đáp: “Tâu đại vương, tôi không có pháp siêu thế.” – “Bạch ngài, chẳng phải trước đây ngài đã nói vậy sao?” – “Thưa vâng, tâu đại vương. Tôi là người thực hành trọn vẹn các pháp đáng nhớ (sāraṇīyadhamma). Kể từ khi thực hành trọn vẹn pháp ấy, tại nơi phân chia vật phẩm, vật phẩm tốt nhất luôn đến tay tôi.” – “Lành thay, lành thay, bạch ngài! Điều này thật xứng đáng với ngài.” (Vua) nói vậy, đảnh lễ rồi ra về. Đây là câu chuyện liên quan đến đoạn “tại nơi phân chia vật phẩm, vật phẩm tốt nhất đến tay vị ấy.”

พฺราหฺมณติสฺสภเย ปน ภาตรคามวาสิโน นาคตฺเถริยา อนาโรเจตฺวาว ปลายึสุ. เถรี ปจฺจูสกาเล, ‘‘อติวิย อปฺปนิคฺโฆโส คาโม, อุปธาเรถ ตาวา’’ติ ทหรภิกฺขุนิโย อาห. ตา คนฺตฺวา สพฺเพสํ คตภาวํ ญตฺวา อาคมฺม เถริยา อาโรเจสุํ. สา สุตฺวา, ‘‘มา ตุมฺเห เตสํ คตภาวํ จินฺตยิตฺถ, อตฺตโน อุทฺเทสปริปุจฺฉาโยนิโสมนสิกาเรสุเยว โยคํ กโรถา’’ติ วตฺวา ภิกฺขาจารเวลาย ปารุปิตฺวา อตฺตทฺวาทสมา คามทฺวาเร นิคฺโรธรุกฺขมูเล อฏฺฐาสิ. รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ทฺวาทสนฺนมฺปิ ภิกฺขุนีนํ ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา, ‘‘อยฺเย, อญฺญตฺถ มา คจฺฉถ, นิจฺจํ อิเธว เอถา’’ติ อาห. เถริยา ปน กนิฏฺฐภาตา [Pg.297] นาคตฺเถโร นาม อตฺถิ. โส, ‘‘มหนฺตํ ภยํ, น สกฺกา อิธ ยาเปตุํ, ปรตีรํ คมิสฺสามาติ อตฺตทฺวาทสโมว อตฺตโน วสนฏฺฐานา นิกฺขนฺโต เถรึ ทิสฺวา คมิสฺสามี’’ติ ภาตรคามํ อาคโต. เถรี, ‘‘เถรา อาคตา’’ติ สุตฺวา เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา, กึ อยฺยาติ ปุจฺฉิ. โส ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. สา, ‘‘อชฺช เอกทิวสํ วิหาเรเยว วสิตฺวา สฺเวว คมิสฺสถา’’ติ อาห. เถรา วิหารํ อคมํสุ.

Còn trong lúc có nạn giặc Brāhmaṇatissa, dân làng Bhātaragāma đã bỏ trốn mà không báo cho trưởng lão ni Nāgā. Vào lúc rạng đông, vị trưởng lão ni nói với các tỳ-khưu-ni trẻ: “Ngôi làng im ắng lạ thường, các con hãy đi xem sao.” Các vị ấy đi, biết được rằng tất cả mọi người đã đi rồi, bèn trở về báo cho trưởng lão ni. Nghe xong, bà nói: “Các con đừng bận tâm về việc họ đã ra đi, hãy chỉ chuyên tâm vào việc học thuộc, hỏi đạo và như lý tác ý của mình.” Nói rồi, vào giờ đi khất thực, bà đắp y, cùng với mười một vị khác, đứng dưới gốc cây đa ở cổng làng. Vị thiên thần trú ngụ trên cây đã dâng vật thực cho cả mười hai vị tỳ-khưu-ni và nói: “Thưa các mệnh phụ, xin đừng đi nơi khác, hãy luôn đến đây.” Vị trưởng lão ni có một người em trai tên là trưởng lão Nāga. Vị này nghĩ rằng: “Hiểm nguy quá lớn, không thể sống ở đây được, chúng ta sẽ đi sang bờ bên kia.” Cùng với mười một vị khác, ngài rời khỏi nơi ở của mình và đến làng Bhātaragāma với ý định: “Ta sẽ đi gặp chị rồi sẽ đi.” Trưởng lão ni nghe tin “Các vị trưởng lão đã đến” bèn đi đến chỗ họ và hỏi: “Thưa các ngài, vì sao các ngài đến đây?” Vị ấy kể lại sự tình. Bà nói: “Hôm nay, xin các ngài hãy ở lại tu viện một ngày, ngày mai hãy đi.” Các vị trưởng lão đã đi đến tu viện.

เถรี ปุนทิวเส รุกฺขมูเล ปิณฺฑาย จริตฺวา เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อิมํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชถา’’ติ อาห. เถโร, ‘‘วฏฺฏิสฺสติ เถรี’’ติ วตฺวา ตุณฺหี อฏฺฐาสิ. ธมฺมิโก ตาตา ปิณฺฑปาโต กุกฺกุจฺจํ อกตฺวา ปริภุญฺชถาติ. วฏฺฏิสฺสติ เถรีติ. สา ปตฺตํ คเหตฺวา อากาเส ขิปิ, ปตฺโต อากาเส อฏฺฐาสิ. เถโร, ‘‘สตฺตตาลมตฺเต ฐิตมฺปิ ภิกฺขุนีภตฺตเมว, เถรีติ วตฺวา ภยํ นาม สพฺพกาลํ น โหติ, ภเย วูปสนฺเต อริยวํสํ กถยมาโน, ‘โภ ปิณฺฑปาติก ภิกฺขุนีภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วีตินามยิตฺถา’ติ จิตฺเตน อนุวทิยมาโน สนฺถมฺเภตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อปฺปมตฺตา โหถ เถริโย’’ติ มคฺคํ อารุหิ.

Ngày hôm sau, vị trưởng lão ni sau khi đi khất thực ở gốc cây, đã đến gần vị trưởng lão và nói: “Xin ngài hãy thọ dụng vật thực này.” Vị trưởng lão nói: “Này trưởng lão ni, có thích hợp không?” rồi đứng im lặng. (Bà nói): “Thưa hiền huynh, vật thực này là hợp pháp, xin ngài đừng do dự mà hãy thọ dụng.” – “Này trưởng lão ni, có thích hợp không?” Bà bèn lấy bát và tung lên không trung, chiếc bát đứng yên trên không. Vị trưởng lão nói: “Dù đứng ở độ cao bảy cây thốt nốt, đó vẫn là vật thực của tỳ-khưu-ni.” Nói vậy rồi, ngài nói với vị trưởng lão ni: “Cái gọi là hiểm nguy không phải lúc nào cũng có. Khi hiểm nguy đã qua, trong lúc đang thuyết giảng về Thánh chủng (Ariyavaṃsa), ta sẽ không thể chịu đựng được khi bị tâm trí truy đuổi rằng: ‘Này kẻ sống bằng đồ khất thực, ngươi đã sống qua ngày bằng cách ăn vật thực của tỳ-khưu-ni.’ Các vị trưởng lão ni, hãy tinh tấn!” rồi ngài lên đường.

รุกฺขเทวตาปิ, ‘‘สเจ เถโร เถริยา หตฺถโต ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิสฺสติ, น นํ นิวตฺเตสฺสามิ, สเจ ปน น ปริภุญฺชิสฺสติ, นิวตฺเตสฺสามี’’ติ จินฺตยมานา ฐตฺวา เถรสฺส คมนํ ทิสฺวา รุกฺขา โอรุยฺห ปตฺตํ, ภนฺเต, เทถาติ ปตฺตํ คเหตฺวา เถรํ รุกฺขมูลํเยว อาเนตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา กตภตฺตกิจฺจํ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา ทฺวาทส ภิกฺขุนิโย, ทฺวาทส จ ภิกฺขู สตฺต วสฺสานิ อุปฏฺฐหิ. อิทํ เทวตา อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชนฺตีติ เอตฺถ วตฺถุ, ตตฺร หิ เถรี สารณียธมฺมปูริกา อโหสิ.

Vị thần cây cũng đứng đó suy nghĩ: “Nếu vị trưởng lão thọ dụng vật thực từ tay của trưởng lão ni, ta sẽ không ngăn ngài lại. Nhưng nếu ngài không thọ dụng, ta sẽ ngăn ngài lại.” Thấy vị trưởng lão ra đi, vị thần cây từ trên cây đi xuống, nói: “Bạch ngài, xin hãy đưa con cái bát,” rồi nhận lấy bát, đưa vị trưởng lão trở lại gốc cây, dọn chỗ ngồi, dâng vật thực, và sau khi ngài đã dùng bữa xong, đã khiến ngài hứa nhận lời, rồi hộ độ cho mười hai vị tỳ-khưu-ni và mười hai vị tỳ-khưu trong suốt bảy năm. Đây là câu chuyện liên quan đến đoạn “chư thiên nhiệt tâm giúp đỡ.” Vì trong trường hợp này, vị trưởng lão ni là người đã thực hành trọn vẹn các pháp đáng nhớ.

อขณฺฑานีติอาทีสุ ยสฺส สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสุ อาทิมฺหิ วา อนฺเต วา สิกฺขาปทํ ภินฺนํ โหติ, ตสฺส สีลํ ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิย ขณฺฑํ นาม. ยสฺส ปน เวมชฺเฌ ภินฺนํ, ตสฺส มชฺเฌ ฉิทฺทสาฏโก วิย ฉิทฺทํ นาม โหติ. ยสฺส ปน ปฏิปาฏิยา ทฺเว ตีณิ ภินฺนานิ, ตสฺส ปิฏฺฐิยํ วา กุจฺฉิยํ วา อุฏฺฐิเตน วิสภาควณฺเณน กาฬรตฺตาทีนํ อญฺญตรวณฺณา คาวี วิย สพลํ นาม โหติ. ยสฺส ปน อนฺตรนฺตรา ภินฺนานิ, ตสฺส [Pg.298] อนฺตรนฺตรา วิสภาคพินฺทุจิตฺรา คาวี วิย กมฺมาสํ นาม โหติ. ยสฺส ปน สพฺเพน สพฺพํ อภินฺนานิ, ตสฺส ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ นาม โหนฺติ. ตานิ ปเนตานิ ตณฺหาทาสพฺยโต โมเจตฺวา ภุชิสฺสภาวกรณโต ภุชิสฺสานิ. พุทฺธาทีหิ วิญฺญูหิ ปสตฺถตฺตา วิญฺญุปฺปสตฺถานิ. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตา, ‘‘อิทํ นาม ตฺวํ อาปนฺนปุพฺโพ’’ติ เกนจิ ปรามฏฺฐุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา จ อปรามฏฺฐานิ. อุปจารสมาธึ วา อปฺปนาสมาธึ วา สํวตฺตยนฺตีติ สมาธิสํวตฺตนิกานีติ วุจฺจนฺติ. สีลสามญฺญคโต วิหรตีติ เตสุ เตสุ ทิสาภาเคสุ วิหรนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สมานภาวูปคตสีโล วิหรติ. โสตาปนฺนาทีนญฺหิ สีลํ สมุทฺทนฺตเรปิ เทวโลเกปิ วสนฺตานํ อญฺเญสํ โสตาปนฺนาทีนํ สีเลน สมานเมว โหติ, นตฺถิ มคฺคสีเล นานตฺตํ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ.

Trong các từ như là akhaṇḍāni v.v..., vị nào có học giới bị vi phạm ở phần đầu hoặc ở phần cuối trong bảy nhóm tội, giới của vị ấy được gọi là bị sứt mẻ (khaṇḍa) giống như tấm vải bị rách ở biên. Còn vị nào bị vi phạm ở khoảng giữa, giới của vị ấy được gọi là bị thủng (chidda) giống như tấm vải bị rách ở giữa. Còn vị nào có hai hoặc ba (học giới) bị vi phạm theo thứ tự, giới của vị ấy được gọi là bị lang (sabala) giống như con bò cái có một màu sắc nào đó trong các màu đen, đỏ, v.v... là màu không tương đồng nổi lên ở trên lưng hoặc ở bụng. Còn vị nào bị vi phạm ở từng khoảng, giới của vị ấy được gọi là bị lốm đốm (kammāsa) giống như con bò cái có những đốm không tương đồng ở từng khoảng. Còn vị nào hoàn toàn không bị vi phạm, các giới ấy của vị ấy được gọi là không bị sứt mẻ, không bị thủng, không bị lang, không bị lốm đốm. Và các giới ấy, do giải thoát khỏi tình trạng nô lệ cho ái dục và do tạo nên tình trạng tự do, nên (được gọi là) bhujissa (giới đem lại tự do). Do được các bậc hiền trí như là đức Phật v.v... tán thán, nên (được gọi là) viññuppasattha (giới được bậc hiền trí tán thán). Do không bị ái và tà kiến nắm giữ, và cũng do không thể bị bất cứ ai nắm giữ (để khiển trách) rằng: “Ngươi đã từng phạm tội này,” nên (được gọi là) aparāmaṭṭha (giới không bị nắm giữ). Do làm phát sanh cận hành định hoặc an chỉ định, nên được gọi là samādhisaṃvattanika (giới làm phát sanh định). (Câu) ‘sīlasāmaññagato viharati’ (vị ấy sống với giới tương đồng) có nghĩa là vị ấy sống có giới đã đạt đến tình trạng tương đồng với các vị tỳ khưu đang sống ở các phương hướng đó. Thật vậy, giới của các bậc Tu-đà-hoàn v.v... đang sống ở bên kia đại dương hay ở cõi trời cũng đều tương đồng với giới của các bậc Tu-đà-hoàn v.v... khác. Không có sự khác biệt trong đạo giới, điều này được nói ra là nhắm đến ý nghĩa ấy.

ยายํ ทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺปยุตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิ. อริยาติ นิทฺโทสา. นิยฺยาตีติ นิยฺยานิกา. ตกฺกรสฺสาติ โย ตถาการี โหติ. ทุกฺขกฺขยายาติ สพฺพทุกฺขกฺขยตฺถํ. ทิฏฺฐิสามญฺญคโตติ สมานทิฏฺฐิภาวํ อุปคโต หุตฺวา วิหรติ. อคฺคนฺติ เชฏฺฐกํ. สพฺพโคปานสิโย สงฺคณฺหาตีติ สงฺคาหิกํ. สพฺพโคปานสีนํ สงฺฆาฏํ กโรตีติ สงฺฆาฏนิกํ. สงฺฆาฏนิยนฺติ อตฺโถ. ยทิทํ กูฏนฺติ ยเมตํ กูฏาคารกณฺณิกาสงฺขาตํ กูฏํ นาม. ปญฺจภูมิกาทิปาสาทา หิ กูฏพทฺธาว ติฏฺฐนฺติ. ยสฺมึ ปติเต มตฺติกํ อาทึ กตฺวา สพฺเพ ปตนฺติ. ตสฺมา เอวมาห. เอวเมว โขติ ยถา กูฏํ กูฏาคารสฺส, เอวํ อิเมสมฺปิ สารณียธมฺมานํ ยา อยํ อริยา ทิฏฺฐิ, สา อคฺคา จ สงฺคาหิกา จ สงฺฆาฏนิยา จาติ ทฏฺฐพฺพา.

(Cụm từ) ‘yāyaṃ diṭṭhi’ (tri kiến nào) là chánh kiến tương ưng với đạo. ‘Ariyā’ (thánh thiện) là không có lỗi lầm. Do hướng đến (sự thoát khổ) nên gọi là ‘niyyānikā’ (hướng thượng). ‘Takkarassa’ (cho người thực hành như vậy) là người nào có sự thực hành như vậy. ‘Dukkhakkhayāya’ (để đoạn tận khổ) là vì mục đích đoạn tận tất cả khổ. ‘Diṭṭhisāmaññagato’ (vị ấy sống với tri kiến tương đồng) là vị ấy sống, sau khi đã đạt đến tình trạng có tri kiến tương đồng. ‘Aggaṃ’ (tối thượng) là cao cả nhất. Do nhiếp thọ tất cả các rui nhà, nên gọi là ‘saṅgāhikaṃ’ (có tính nhiếp thọ). Do tạo sự kết hợp của tất cả các rui nhà, nên gọi là ‘saṅghāṭanikaṃ’ (có tính kết hợp). Đây là ý nghĩa của ‘saṅghāṭaniyaṃ’ (nơi kết hợp). ‘Yadidaṃ kūṭaṃ’ (nóc nhà này) là cái được gọi là nóc nhà, được biết đến là chóp nhọn của ngôi nhà có nóc. Thật vậy, các lâu đài năm tầng v.v... tồn tại khi được kết nối với nóc nhà. Khi nóc nhà ấy sụp đổ, tất cả (các bộ phận) kể từ lớp vữa trát đều sụp đổ. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. ‘Evameva kho’ (cũng vậy) nên được hiểu rằng: Giống như nóc nhà đối với ngôi nhà có nóc, cũng vậy, đối với các pháp đáng ghi nhớ này, tri kiến thánh thiện nào có mặt, tri kiến ấy vừa là tối thượng, vừa có tính nhiếp thọ, vừa là nơi kết hợp.

๔๙๓. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ยายํ ทิฏฺฐีติ เอตฺถ, ภิกฺขเว, ยายํ โสตาปตฺติมคฺคทิฏฺฐิ อริยา นิยฺยานิกา นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ วุตฺตา, สา กถํ เกน การเณน นิยฺยาตีติ อตฺโถ. ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตว โหตีติ เอตฺตาวตาปิ ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตเยว นาม โหตีติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. สุปฺปณิหิตํ เม มานสนฺติ มยฺหํ จิตฺตํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ. สจฺจานํ โพธายาติ จตุนฺนํ สจฺจานํ โพธตฺถาย. อริยนฺติอาทีสุ ตํ ญาณํ ยสฺมา อริยานํ โหติ, น ปุถุชฺชนานํ, ตสฺมา อริยนฺติ วุตฺตํ. เยสํ ปน โลกุตฺตรธมฺโมปิ อตฺถิ, เตสํเยว โหติ, น [Pg.299] อญฺเญสํ, ตสฺมา โลกุตฺตรนฺติ วุตฺตํ. ปุถุชฺชนานํ ปน อภาวโต อสาธารณํ ปุถุชฺชเนหีติ วุตฺตํ. เอส นโย สพฺพวาเรสุ.

493. Trong đoạn ‘Kathañca, bhikkhave, yāyaṃ diṭṭhi’ (Này các Tỳ khưu, thế nào là tri kiến ấy), ý nghĩa là: Này các Tỳ khưu, tri kiến Tu-đà-hoàn đạo nào được nói là thánh thiện, hướng thượng, hướng đến sự đoạn tận khổ một cách chân chánh cho người thực hành như vậy, tri kiến ấy hướng đến (sự thoát khổ) như thế nào, do nguyên nhân nào mà hướng đến? Trong câu ‘pariyuṭṭhitacittova hoti’ (có tâm bị ám ảnh), ý nghĩa là: Với chừng ấy (phiền não), vị ấy cũng được gọi là người có tâm bị ám ảnh. Phương pháp này (áp dụng) ở tất cả mọi nơi. ‘Suppaṇihitaṃ me mānasaṃ’ (tâm của tôi được khéo đặt vững) có nghĩa là tâm của tôi được đặt vững một cách tốt đẹp. ‘Saccānaṃ bodhāya’ (để giác ngộ các sự thật) là vì mục đích giác ngộ bốn sự thật. Trong các từ như ‘ariyaṃ’ v.v..., vì trí tuệ ấy có ở các bậc Thánh, không có ở phàm nhân, nên được gọi là ‘ariyaṃ’ (thánh thiện). Còn đối với những vị nào có cả pháp siêu thế, (trí tuệ ấy) chỉ có ở các vị ấy, không có ở những người khác, nên được gọi là ‘lokuttaraṃ’ (siêu thế). Còn do vì không có ở các phàm nhân, nên được gọi là ‘asādhāraṇaṃ puthujjanehi’ (không chung với phàm nhân). Phương pháp này (áp dụng) trong tất cả các trường hợp.

๔๙๔. ลภามิ ปจฺจตฺตํ สมถนฺติ อตฺตโน จิตฺเต สมถํ ลภามีติ อตฺโถ. นิพฺพุติยมฺปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ สมโถติ เอกคฺคตา. นิพฺพุตีติ กิเลสวูปสโม.

494. ‘Labhāmi paccattaṃ samathaṃ’ (tôi tự mình đạt được sự tĩnh lặng) có nghĩa là tôi đạt được sự tĩnh lặng trong tâm của mình. Đối với ‘nibbuti’ (sự tịch tịnh) cũng theo phương pháp này. Và ở đây, ‘samatha’ (sự tĩnh lặng) là nhất tâm. ‘Nibbuti’ (sự tịch tịnh) là sự lắng dịu của phiền não.

๔๙๕. ตถารูปาย ทิฏฺฐิยาติ เอวรูปาย โสตาปตฺติมคฺคทิฏฺฐิยา.

495. ‘Tathārūpāya diṭṭhiyā’ (với tri kiến như vậy) là với tri kiến Tu-đà-hoàn đạo có dạng như thế.

๔๙๖. ธมฺมตายาติ สภาเวน. ธมฺมตา เอสาติ สภาโว เอส. วุฏฺฐานํ ปญฺญายตีติ สงฺฆกมฺมวเสน วา เทสนาย วา วุฏฺฐานํ ทิสฺสติ. อริยสาวโก หิ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต ครุกาปตฺตีสุ กุฏิการสทิสํ, ลหุกาปตฺตีสุ สหเสยฺยาทิสทิสํ อจิตฺตกาปตฺตึเยว อาปชฺชติ, ตมฺปิ อสญฺจิจฺจ, โน สญฺจิจฺจ, อาปนฺนํ น ปฏิจฺฉาเทติ. ตสฺมา อถ โข นํ ขิปฺปเมวาติอาทิมาห. ทหโรติ ตรุโณ. กุมาโรติ น มหลฺลโก. มนฺโทติ จกฺขุโสตาทีนํ มนฺทตาย มนฺโท. อุตฺตานเสยฺยโกติ อติทหรตาย อุตฺตานเสยฺยโก, ทกฺขิเณน วา วาเมน วา ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. องฺคารํ อกฺกมิตฺวาติ อิโต จิโต จ ปสาริเตน หตฺเถน วา ปาเทน วา ผุสิตฺวา. เอวํ ผุสนฺตานํ ปน มนุสฺสานํ น สีฆํ หตฺโถ ฌายติ, ตถา หิ เอกจฺเจ หตฺเถน องฺคารํ คเหตฺวา ปริวตฺตมานา ทูรมฺปิ คจฺฉนฺติ. ทหรสฺส ปน หตฺถปาทา สุขุมาลา โหนฺติ, โส ผุฏฺฐมตฺเตเนว ทยฺหมาโน จิรีติ สทฺทํ กโรนฺโต ขิปฺปํ ปฏิสํหรติ, ตสฺมา อิธ ทหโรว ทสฺสิโต. มหลฺลโก จ ทยฺหนฺโตปิ อธิวาเสติ, อยํ ปน อธิวาเสตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมาปิ ทหโรว ทสฺสิโต. เทเสตีติ อาปตฺติปฏิคฺคาหเก สภาคปุคฺคเล สติ เอกํ ทิวสํ วา รตฺตึ วา อนธิวาเสตฺวา รตฺตึ จตุรงฺเคปิ ตเม สภาคภิกฺขุโน วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา เทเสติเยว.

496. ‘Dhammatā’ (pháp tánh) là do bản chất. ‘Dhammatā esā’ (đây là pháp tánh) là đây là bản chất. ‘Vuṭṭhānaṃ paññāyati’ (sự ra khỏi được biết đến) là sự ra khỏi được thấy rõ do năng lực của Tăng sự hoặc do sự sám hối. Thật vậy, vị Thánh đệ tử khi phạm tội, trong các tội nặng thì phạm tội tương tự như tội (Tăng tàn) về việc làm cốc, trong các tội nhẹ thì phạm tội tương tự như tội (ba-dật-đề) về việc nằm chung v.v..., chỉ phạm tội không có tác ý. Vị ấy phạm tội ấy cũng là không cố ý, không phải cố ý, và không che giấu tội đã phạm. Vì thế, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘atha kho naṃ khippameva’ (rồi vị ấy nhanh chóng). ‘Daharo’ là trẻ tuổi. ‘Kumāro’ là không phải người lớn. ‘Mando’ là chậm lụt do sự yếu kém của mắt, tai, v.v... ‘Uttānaseyyako’ (nằm ngửa) là do còn quá nhỏ nên nằm ngửa, ý nói là không thể nằm nghiêng về bên phải hay bên trái. ‘Aṅgāraṃ akkamitvā’ (đạp lên than hồng) là chạm phải bằng tay hoặc chân được duỗi ra đây đó. Nhưng tay của những người chạm phải như vậy không nhanh chóng bị cháy, thật vậy, một số người lấy than hồng bằng tay, vừa xoay trở vừa đi được một quãng xa. Nhưng tay chân của đứa trẻ thì mềm mại, nó vừa mới chạm phải đã bị cháy, vừa la lên ‘cirī’ vừa nhanh chóng rụt lại, vì thế ở đây đứa trẻ được chỉ ra. Và người lớn dù bị cháy cũng chịu đựng được, nhưng đứa trẻ này thì không thể chịu đựng được. Vì thế, đứa trẻ cũng được chỉ ra. ‘Deseti’ (sám hối) là khi có người tương hợp để nhận tội, vị ấy không chịu đựng trong một ngày hay một đêm, mà ngay trong đêm, dù phải đi bằng bốn chi, cũng đi đến nơi ở của vị tỳ khưu tương hợp ấy và sám hối.

๔๙๗. อุจฺจาวจานีติ อุจฺจนีจานิ. กึ กรณียานีติ กึ กโรมีติ เอวํ วตฺวา กตฺตพฺพกมฺมานิ. ตตฺถ อุจฺจกมฺมํ นาม จีวรสฺส กรณํ รชนํ เจติเย สุธากมฺมํ อุโปสถาคารเจติยฆรโพธิฆเรสุ กตฺตพฺพกมฺมนฺติ เอวมาทิ. อวจกมฺมํ นาม ปาทโธวนมกฺขนาทิขุทฺทกกมฺมํ, อถ วา เจติเย [Pg.300] สุธากมฺมาทิ อุจฺจกมฺมํ นาม. ตตฺเถว กสาวปจนอุทกานยนกุจฺฉกรณ นิยฺยาสพนฺธนาทิ อวจกมฺมํ นาม. อุสฺสุกฺกํ อาปนฺโน โหตีติ อุสฺสุกฺกภาวํ กตฺตพฺพตํ ปฏิปนฺโน โหติ. ติพฺพาเปกฺโข โหตีติ พหลปตฺถโน โหติ. ถมฺพญฺจ อาลุมฺปตีติ ติณญฺจ อาลุมฺปมานา ขาทติ. วจฺฉกญฺจ อปจินาตีติ วจฺฉกญฺจ อปโลเกติ. ตรุณวจฺฉา หิ คาวี อรญฺเญ เอกโต อาคตํ วจฺฉกํ เอกสฺมึ ฐาเน นิปนฺนํ ปหาย ทูรํ น คจฺฉติ, วจฺฉกสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน จรมานา ติณํ อาลุมฺปิตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา เอกนฺตํ วจฺฉกเมว จ วิโลเกติ, เอวเมว โสตาปนฺโน อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ กโรนฺโต ตนฺนินฺโน โหติ, อสิถิลปูรโก ติพฺพจฺฉนฺโท พหลปตฺถโน หุตฺวาว กโรติ.

497. Uccāvacāni có nghĩa là cao và thấp. Kiṃ karaṇīyāni có nghĩa là những công việc phải làm sau khi nói rằng: "Tôi phải làm gì đây?". Trong đó, công việc cao thượng là việc may và nhuộm y, việc trát vữa ở bảo tháp, công việc phải làm ở nhà bố-tát, tháp đường, bồ-đề đường, v.v... Công việc thấp kém là những công việc nhỏ nhặt như rửa chân, xoa dầu chân. Hoặc là, việc trát vữa ở bảo tháp v.v... là công việc cao thượng. Ngay tại đó, việc nấu nước thuốc nhuộm, mang nước, làm bay, buộc thang v.v... là công việc thấp kém. Ussukkaṃ āpanno hoti có nghĩa là đã thực hành trạng thái nhiệt tâm, trạng thái phải làm. Tibbāpekkho hoti có nghĩa là có sự ước nguyện mạnh mẽ. Thambañca ālumpati có nghĩa là vừa nhổ cỏ vừa ăn. Vacchakañca apacināti có nghĩa là nhìn ngó con bê. Vì con bò cái có con bê non, trong rừng, không bỏ con bê đã cùng đến và đang nằm ở một nơi để đi xa; trong khi đi ăn ở nơi gần con bê, nó nhổ cỏ, ngẩng cổ lên, và chỉ nhìn ngó một mực về phía con bê. Cũng vậy, bậc Dự lưu trong khi làm các công việc cao thấp, những việc phải làm, vị ấy có tâm hướng về điều đó, trở thành người thực hành không lơi lỏng, có ý muốn mãnh liệt, có ước nguyện mạnh mẽ rồi mới làm.

ตตฺริทํ วตฺถุ – มหาเจติเย กิร สุธากมฺเม กริยมาเน เอโก อริยสาวโก เอเกน หตฺเถน สุธาภาชนํ, เอเกน กุจฺฉํ คเหตฺวา สุธากมฺมํ กริสฺสามีติ เจติยงฺคณํ อารุฬฺโห. เอโก กายทฬฺหิพหุโล ภิกฺขุ คนฺตฺวา เถรสฺส สนฺติเก อฏฺฐาสิ. เถโร อญฺญสฺมึ สติ ปปญฺโจ โหตีติ ตสฺมา ฐานา อญฺญํ ฐานํ คโต. โสปิ ภิกฺขุ ตตฺเถว อคมาสิ. เถโร ปุน อญฺญํ ฐานนฺติ เอวํ กติปยฏฺฐาเน อาคตํ, – ‘‘สปฺปุริส มหนฺตํ เจติยงฺคณํ กึ อญฺญสฺมึ ฐาเน โอกาสํ น ลภถา’’ติ อาห. น อิตโร ปกฺกามีติ.

Về việc này có câu chuyện như sau: Nghe nói, trong khi công việc trát vữa đang được thực hiện tại Đại Tháp, một vị Thánh đệ tử, một tay cầm thùng vữa, một tay cầm bay, đã leo lên sân tháp với ý định "tôi sẽ làm công việc trát vữa". Một vị tỳ khưu có thân thể cường tráng đi đến và đứng gần vị trưởng lão. Vị trưởng lão nghĩ rằng "khi có người khác, sẽ có sự trì trệ", nên đã đi từ nơi đó đến một nơi khác. Vị tỳ khưu ấy cũng đã đi đến chính nơi đó. Vị trưởng lão lại đi đến nơi khác. Khi vị kia đã đến vài nơi như vậy, ngài nói: "Này thiện nhân, sân tháp rộng lớn, sao ông không tìm được chỗ ở nơi khác?". Người kia bèn lui đi.

๔๙๘. พลตาย สมนฺนาคโตติ พเลน สมนฺนาคโต. อฏฺฐึ กตฺวาติ อตฺถิกภาวํ กตฺวา, อตฺถิโก หุตฺวาติ อตฺโถ. มนสิกตฺวาติ มนสฺมึ กริตฺวา. สพฺพเจตสา สมนฺนาหริตฺวาติ อปฺปมตฺตกมฺปิ วิกฺเขปํ อกโรนฺโต สกลจิตฺเตน สมนฺนาหริตฺวา. โอหิตโสโตติ ฐปิตโสโต. อริยสาวกา หิ ปิยธมฺมสฺสวนา โหนฺติ, ธมฺมสฺสวนคฺคํ คนฺตฺวา นิทฺทายมานา วา เยน เกนจิ สทฺธึ สลฺลปมานา วา วิกฺขิตฺตจิตฺตา วา น นิสีทนฺติ, อถ โข อมตํ ปริภุญฺชนฺตา วิย อติตฺตาว โหนฺติ ธมฺมสฺสวเน, อถ อรุณํ อุคฺคจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาห.

498. Balatāya samannāgato có nghĩa là thành tựu sức mạnh. Aṭṭhiṃ katvā có nghĩa là sau khi đã chú tâm, trở nên chú tâm. Manasikatvā có nghĩa là sau khi đã đặt vào trong tâm. Sabbacetasā samannāharitvā có nghĩa là không tạo ra dù chỉ một chút phóng dật, sau khi đã hướng tâm hoàn toàn. Ohitasoto có nghĩa là người có tai đã lắng nghe. Vì các Thánh đệ tử là những người yêu thích việc nghe pháp; sau khi đến nơi nghe pháp, họ không ngồi trong khi buồn ngủ, hoặc nói chuyện với bất kỳ ai, hoặc với tâm tán loạn; trái lại, họ không bao giờ thỏa mãn trong việc nghe pháp, giống như đang thọ hưởng vị cam lồ, cho đến khi bình minh ló dạng. Vì vậy, đã nói như thế.

๕๐๐. ธมฺมตา [Pg.301] สุสมนฺนิฏฺฐา โหตีติ สภาโว สุฏฺฐุ สมนฺเนสิโต โหติ. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยายาติ กรณวจนํ, โสตาปตฺติผลสจฺฉิกตญาเณนาติ อตฺโถ. เอวํ สตฺตงฺคสมนฺนาคโตติ เอวํ อิเมหิ สตฺตหิ มหาปจฺจเวกฺขณญาเณหิ สมนฺนาคโต. อยํ ตาว อาจริยานํ สมานกถา. โลกุตฺตรมคฺโค หิ พหุจิตฺตกฺขณิโก นาม นตฺถิ.

500. Dhammatā susamanniṭṭhā hoti có nghĩa là bản chất được tìm hiểu kỹ lưỡng. Sotāpattiphalasacchikiriyāyā là cách dụng ngữ, có nghĩa là: bằng trí tuệ đã chứng ngộ quả Dự lưu. Evaṃ sattaṅgasamannāgato có nghĩa là thành tựu bảy đại quán sát trí này như vậy. Đây trước hết là lời nói chung của các vị thầy. Vì đạo siêu thế không có cái gọi là nhiều sát-na tâm.

วิตณฺฑวาที ปน เอกจิตฺตกฺขณิโก นาม มคฺโค นตฺถิ, ‘‘เอวํ ภาเวยฺย สตฺต วสฺสานี’’ติ หิ วจนโต สตฺตปิ วสฺสานิ มคฺคภาวนา โหนฺติ. กิเลสา ปน ลหุ ฉิชฺชนฺตา สตฺตหิ ญาเณหิ ฉิชฺชนฺตีติ วทติ. โส สุตฺตํ อาหราติ วตฺตพฺโพ, อทฺธา อญฺญํ สุตฺตํ อปสฺสนฺโต, ‘‘อิทมสฺส ปฐมํ ญาณํ อธิคตํ โหติ, อิทมสฺส ทุติยํ ญาณํ…เป… อิทมสฺส สตฺตมํ ญาณํ อธิคตํ โหตี’’ติ อิมเมว อาหริตฺวา ทสฺเสสฺสติ. ตโต วตฺตพฺโพ กึ ปนิทํ สุตฺตํ เนยฺยตฺถํ นีตตฺถนฺติ. ตโต วกฺขติ – ‘‘นีตตฺถตฺถํ, ยถาสุตฺตํ ตเถว อตฺโถ’’ติ. โส วตฺตพฺโพ – ‘‘ธมฺมตา สุสมนฺนิฏฺฐา โหติ โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยายาติ เอตฺถ โก อตฺโถ’’ติ? อทฺธา โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยายตฺโถติ วกฺขติ. ตโต ปุจฺฉิตพฺโพ, ‘‘มคฺคสมงฺคี ผลํ สจฺฉิกโรติ, ผลสมงฺคี’’ติ. ชานนฺโต, ‘‘ผลสมงฺคี สจฺฉิกโรตี’’ติ วกฺขติ. ตโต วตฺตพฺโพ, – ‘‘เอวํ สตฺตงฺคสมนฺนาคโต โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก โสตาปตฺติผลสมนฺนาคโต โหตีติ อิธ มคฺคํ อภาเวตฺวา มณฺฑูโก วิย อุปฺปติตฺวา อริยสาวโก ผลเมว คณฺหิสฺสติ. มา สุตฺตํ เม ลทฺธนฺติ ยํ วา ตํ วา อวจ. ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺเตน นาม อาจริยสนฺติเก วสิตฺวา พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา อตฺถรสํ วิทิตฺวา วตฺตพฺพํ โหตี’’ติ. ‘‘อิมานิ สตฺต ญาณานิ อริยสาวกสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณาเนว, โลกุตฺตรมคฺโค พหุจิตฺตกฺขณิโก นาม นตฺถิ, เอกจิตฺตกฺขณิโกเยวา’’ติ สญฺญาเปตพฺโพ. สเจ สญฺชานาติ สญฺชานาตุ. โน เจ สญฺชานาติ, ‘‘คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวาหี’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

Còn người ngụy biện thì nói: "Không có đạo nào gọi là chỉ có một sát-na tâm, vì theo lời dạy 'nên tu tập như vậy trong bảy năm', việc tu tập đạo kéo dài cả bảy năm. Các phiền não, khi được đoạn trừ nhanh chóng, được đoạn trừ bằng bảy loại trí tuệ". Người ấy nên được yêu cầu: "Hãy dẫn kinh ra". Chắc chắn, không thấy kinh nào khác, người ấy sẽ chỉ dẫn ra chính kinh này: "Đây là trí thứ nhất của vị ấy đã đạt được, đây là trí thứ hai của vị ấy... đây là trí thứ bảy của vị ấy đã đạt được". Sau đó, nên hỏi: "Kinh này là kinh cần dẫn giải hay kinh có nghĩa rốt ráo?". Sau đó, người ấy sẽ nói: "Là kinh có nghĩa rốt ráo, nghĩa như thế nào thì kinh nói như thế ấy". Người ấy nên được hỏi: "Ở đây, câu 'dhammatā susamanniṭṭhā hoti sotāpattiphalasacchikiriyāyā' có nghĩa là gì?". Chắc chắn người ấy sẽ nói: "Có nghĩa là để chứng ngộ quả Dự lưu". Sau đó, nên hỏi: "Người thành tựu đạo chứng ngộ quả, hay người thành tựu quả chứng ngộ?". Nếu biết, người ấy sẽ nói: "Người thành tựu quả chứng ngộ". Sau đó, nên nói: "Ở đây, trong câu 'Này các tỳ khưu, Thánh đệ tử thành tựu bảy chi phần như vậy là người thành tựu quả Dự lưu', chẳng lẽ Thánh đệ tử không tu tập đạo mà nhảy như con ếch để nắm lấy quả hay sao? Đừng nói bừa bãi chỉ vì nghĩ rằng 'tôi đã tìm được kinh'. Người trả lời câu hỏi phải sống gần thầy, học hỏi lời Phật dạy, biết được hương vị của ý nghĩa rồi mới nên nói". Nên làm cho người ấy hiểu rằng: "Bảy trí tuệ này chỉ là các quán sát trí của Thánh đệ tử; đạo siêu thế không có cái gọi là nhiều sát-na tâm, nó chỉ có một sát-na tâm mà thôi". Nếu người ấy hiểu được thì tốt. Nếu không hiểu được, nên đuổi đi và nói: "Hãy đi đi, sáng sớm vào chùa mà uống cháo". Phần còn lại ở mọi nơi đều có nghĩa rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Thuộc Papañcasūdanī, Sớ Giải Trung Bộ Kinh.

โกสมฺพิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Chú giải kinh Kosambiya đã hoàn tất.

๙. พฺรหฺมนิมนฺตนิกสุตฺตวณฺณนา

9. Chú giải kinh Brahmanimantanika.

๕๐๑. เอวํ [Pg.302] เม สุตนฺติ พฺรหฺมนิมนฺตนิกสุตฺตํ. ตตฺถ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตนฺติ ลามกา สสฺสตทิฏฺฐิ. อิทํ นิจฺจนฺติ อิทํ สห กาเยน พฺรหฺมฏฺฐานํ อนิจฺจํ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ วทติ. ธุวาทีนิ ตสฺเสว เววจนานิ. ตตฺถ ธุวนฺติ ถิรํ. สสฺสตนฺติ สทา วิชฺชมานํ. เกวลนฺติ อขณฺฑํ สกลํ. อจวนธมฺมนฺติ อจวนสภาวํ. อิทญฺหิ น ชายตีติอาทีสุ อิมสฺมึ ฐาเน โกจิ ชายนโก วา ชียนโก วา มียนโก วา จวนโก วา อุปปชฺชนโก วา นตฺถีติ สนฺธาย วทติ. อิโต จ ปนญฺญนฺติ อิโต สห กายกา พฺรหฺมฏฺฐานา อุตฺตริ อญฺญํ นิสฺสรณํ นาม นตฺถีติ เอวมสฺส ถามคตา สสฺสตทิฏฺฐิ อุปฺปนฺนา โหติ. เอวํวาที ปน โส อุปริ ติสฺโส ฌานภูมิโย จตฺตาโร มคฺคา จตฺตาริ ผลานิ นิพฺพานนฺติ สพฺพํ ปฏิพาหติ. อวิชฺชาคโตติ อวิชฺชาย คโต สมนฺนาคโต อญฺญาณี อนฺธีภูโต. ยตฺร หิ นามาติ โย นาม.

501. “Evaṃ me sutaṃ” là bài kinh Brahmanimantanika. Trong ấy, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ (tà kiến) là thường kiến thấp kém. Idaṃ niccaṃ (đây là thường còn): Cõi Phạm thiên này cùng với thân xác là vô thường, (vị ấy) nói là “thường còn”. Dhuvādīni (bền vững, v.v...) là các từ đồng nghĩa của chính từ ấy (tức là nicca). Trong ấy, dhuvaṃ là vững chắc. Sassataṃ là luôn luôn hiện hữu. Kevalaṃ là không bị phá vỡ, toàn vẹn. Acavanadhammaṃ là có bản chất không biến đổi (không chết). Trong câu Idañhi na jāyati (Ở đây không sanh), v.v..., (vị ấy) nói với ý rằng: “Ở nơi này, không có ai sanh, hoặc già, hoặc chết, hoặc biến đổi (chết), hoặc tái sanh.” Ito ca panaññaṃ (và không có gì khác ngoài nơi này): Ngoài cõi Phạm thiên này cùng với thân xác, không có sự giải thoát nào khác. Như vậy, thường kiến đã trở nên mạnh mẽ và đã sanh khởi nơi vị ấy. Và người có quan điểm như vậy đã bác bỏ tất cả những gì cao hơn: ba cõi thiền, bốn đạo, bốn quả, và Niết-bàn. Avijjāgato (đã đi vào vô minh): đã đi, đã được phú cho vô minh, là người ngu dốt, đã trở nên mù quáng. Yatra hi nāma (bất cứ ai): là người nào.

๕๐๒. อถ โข, ภิกฺขเว, มาโร ปาปิมาติ มาโร กถํ ภควนฺตํ อทฺทส? โส กิร อตฺตโน ภวเน นิสีทิตฺวา กาเลน กาลํ สตฺถารํ อาวชฺเชติ – ‘‘อชฺช สมโณ โคตโม กตรสฺมึ คาเม วา นิคเม วา วสตี’’ติ. อิมสฺมึ ปน กาเล อาวชฺชนฺโต, ‘‘อุกฺกฏฺฐํ นิสฺสาย สุภควเน วิหรตี’’ติ ญตฺวา, ‘‘กตฺถ นุ โข คโต’’ติ โอโลเกนฺโต พฺรหฺมโลกํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘สมโณ โคตโม พฺรหฺมโลกํ คจฺฉติ, ยาว ตตฺถ ธมฺมกถํ กเถตฺวา พฺรหฺมคณํ มม วิสยา นาติกฺกเมติ, ตาว คนฺตฺวา ธมฺมเทสนายํ วิฉนฺทํ กริสฺสามี’’ติ สตฺถุ ปทานุปทิโก คนฺตฺวา พฺรหฺมคณสฺส อนฺตเร อทิสฺสมาเนน กาเยน อฏฺฐาสิ. โส, ‘‘สตฺถารา พกพฺรหฺมา อปสาทิโต’’ติ ญตฺวา พฺรหฺมุโน อุปตฺถมฺโภ หุตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, มาโร ปาปิมา’’ติ.

502. “Atha kho, bhikkhave, māro pāpimā” (Này các Tỳ khưu, khi ấy Ác ma Māra): Làm thế nào Māra thấy được Đức Thế Tôn? Tương truyền, vị ấy ngồi trong cung điện của mình, thỉnh thoảng lại suy xét về Đức Đạo Sư: “Hôm nay, Sa-môn Gotama đang trú ở làng nào hay thị trấn nào?” Vào lúc này, khi đang suy xét, vị ấy biết rằng: “Ngài đang trú trong khu rừng Subhagavana gần Ukkaṭṭhā.” Khi nhìn xem: “Bây giờ ngài đã đi đâu?”, vị ấy thấy ngài đang đi đến cõi Phạm thiên, (liền nghĩ): “Sa-môn Gotama đang đi đến cõi Phạm thiên. Trước khi ngài thuyết pháp ở đó và làm cho hội chúng Phạm thiên vượt khỏi phạm vi của ta, ta sẽ đến đó và làm gián đoạn bài thuyết pháp.” (Nghĩ vậy), vị ấy đi theo dấu chân của Đức Đạo Sư và đứng giữa hội chúng Phạm thiên với thân hình vô hình. Vị ấy, khi biết rằng: “Phạm thiên Baka đang bị Đức Đạo Sư khiển trách,” đã đứng đó để trở thành người hỗ trợ cho vị Phạm thiên. Do đó, đã được nói rằng: “Atha kho, bhikkhave, māro pāpimā”.

พฺรหฺมปาริสชฺชํ อนฺวาวิสิตฺวาติ เอกสฺส พฺรหฺมปาริสชฺชสฺส สรีรํ ปวิสิตฺวา. มหาพฺรหฺมานํ ปน พฺรหฺมปุโรหิตานํ วา อนฺวาวิสิตุํ น สกฺโกติ. เมตมาสโทติ มา เอตํ อปสาทยิตฺถ. อภิภูติ อภิภวิตฺวา ฐิโต เชฏฺฐโก. อนภิภูโตติ อญฺเญหิ อนภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสวจเน [Pg.303] นิปาโต. ทสฺสนวเสน ทโส, สพฺพํ ปสฺสตีติ ทีเปติ. วสวตฺตีติ สพฺพชนํ วเส วตฺเตติ. อิสฺสโรติ โลเก อิสฺสโร. กตฺตา นิมฺมาตาติ โลกสฺส กตฺตา จ นิมฺมาตา จ, ปถวีหิมวนฺตสิเนรุจกฺกวาฬมหาสมุทฺทจนฺทิมสูริยา จ อิมินา นิมฺมิตาติ ทีเปติ.

Brahmapārisajjaṃ anvāvisitvā (nhập vào một vị Phạm thiên chúng): là đã nhập vào thân của một vị Phạm thiên thuộc Phạm thiên chúng. Nhưng không thể nhập vào (thân của) các vị Đại Phạm thiên hay các vị Phạm Phụ thiên. Metamāsado (chớ khiển trách vị này): chớ khiển trách vị này. Abhibhū (Đấng Chinh Phục): là vị đứng đầu, đã chinh phục (người khác). Anabhibhūto (Đấng Bất Bại): là người không bị kẻ khác chinh phục. Aññadatthu là một bất biến từ có nghĩa là 'chắc chắn'. Dassanavasena daso (thấy): do năng lực thấy, vị ấy thấy tất cả, điều này cho thấy ý nghĩa đó. Vasavattī (Đấng Quyền Lực): làm cho tất cả chúng sanh tuân theo ý muốn của mình. Issaro (Đấng Tối Thượng): là đấng tối thượng trong thế gian. Kattā nimmātā (Đấng Sáng Tạo, Đấng Hóa Sanh): là đấng sáng tạo và hóa sanh của thế gian; điều này cho thấy rằng đất, núi Hy-mã-lạp, núi Tu-di, luân vi, đại dương, mặt trăng và mặt trời đều do vị này tạo ra.

เสฏฺโฐ สชิตาติ อยํ โลกสฺส อุตฺตโม จ สชิตา จ. ‘‘ตฺวํ ขตฺติโย นาม โหหิ, ตฺวํ พฺราหฺมโณ นาม, เวสฺโส นาม, สุทฺโท นาม, คหฏฺโฐ นาม, ปพฺพชิโต นาม, อนฺตมโส โอฏฺโฐ โหหิ, โคโณ โหหี’’ติ เอวํ สตฺตานํ วิสชฺเชตา อยนฺติ ทสฺเสติ. วสี ปิตา ภูตภพฺยานนฺติ อยํ จิณฺณวสิตาย วสี, อยํ ปิตา ภูตานญฺจ ภพฺยานญฺจาติ วทติ. ตตฺถ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา อนฺโตอณฺฑโกเส เจว อนฺโตวตฺถิมฺหิ จ ภพฺยา นาม, พหิ นิกฺขนฺตกาลโต ปฏฺฐาย ภูตา. สํเสทชา ปฐมจิตฺตกฺขเณ ภพฺยา, ทุติยโต ปฏฺฐาย ภูตา. โอปปาติกา ปฐมอิริยาปเถ ภพฺยา, ทุติยโต ปฏฺฐาย ภูตาติ เวทิตพฺพา. เต สพฺเพปิ เอตสฺส ปุตฺตาติ สญฺญาย, ‘‘ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติ อาห.

Seṭṭho sajitā (Đấng Tối Thắng, Đấng Sắp Đặt): Vị này là đấng tối cao và là người sắp đặt của thế gian. Điều này cho thấy rằng: “Ngươi hãy là Sát-đế-lỵ, ngươi hãy là Bà-la-môn, là Phệ-xá, là Thủ-đà-la, là gia chủ, là người xuất gia; cho đến tận cùng, ngươi hãy là lạc đà, hãy là bò.” Như vậy, vị này là người sắp đặt cho các chúng sanh. Vasī pitā bhūtabhabyānaṃ (Đấng Tự Tại, là Cha của những gì đã sanh và sẽ sanh): Vị này là đấng tự tại (vasī) do đã thuần thục sự tự tại; vị này là cha của những chúng sanh đã sanh (bhūta) và sẽ sanh (bhabya), (Māra) nói như vậy. Trong đó, các chúng sanh noãn sanh và thai sanh được gọi là 'sẽ sanh' (bhabyā) khi còn ở trong vỏ trứng và trong tử cung; từ lúc thoát ra ngoài, họ là 'đã sanh' (bhūtā). Các chúng sanh thấp sanh là 'sẽ sanh' (bhabyā) trong sát-na tâm đầu tiên; từ sát-na thứ hai trở đi, họ là 'đã sanh' (bhūtā). Các chúng sanh hóa sanh là 'sẽ sanh' (bhabyā) trong oai nghi đầu tiên; từ oai nghi thứ hai trở đi, họ là 'đã sanh' (bhūtā), cần phải được hiểu như vậy. Với ý nghĩ rằng tất cả những chúng sanh ấy đều là con của vị này, (Māra) đã nói: “pitā bhūtabhabyānaṃ”.

ปถวีครหกาติ ยถา ตฺวํ เอตรหิ, ‘‘อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา’’ติ ปถวึ ครหสิ ชิคุจฺฉสิ, เอวํ เตปิ ปถวีครหกา อเหสุํ, น เกวลํ ตฺวํเยวาติ ทีเปติ. อาปครหกาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. หีเน กาเย ปติฏฺฐิตาติ จตูสุ อปาเยสุ นิพฺพตฺตา. ปถวีปสํสกาติ ยถา ตฺวํ ครหสิ, เอวํ อครหิตฺวา, ‘‘นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อจฺเฉชฺชา อเภชฺชา อกฺขยา’’ติ เอวํ ปถวีปสํสกา ปถวิยา วณฺณวาทิโน อเหสุนฺติ วทติ. ปถวาภินนฺทิโนติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปถวิยา อภินนฺทิโน. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ปณีเต กาเย ปติฏฺฐิตาติ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา. ตํ ตาหนฺติ เตน การเณน ตํ อหํ. อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. อุปาติวตฺติตฺโถติ อติกฺกมิตฺถ. ‘‘อุปาติวตฺติโต’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ทณฺเฑน ปฏิปฺปณาเมยฺยาติ จตุหตฺเถน มุคฺครทณฺเฑน โปเถตฺวา ปลาเปยฺย. นรกปปาเตติ สตโปริเส มหาโสพฺเภ. วิราเธยฺยาติ หตฺเถน คหณยุตฺเต วา ปาเทน ปติฏฺฐานยุตฺเต วา ฐาเน คหณปติฏฺฐานานิ กาตุํ น สกฺกุเณยฺย. นนุ ตฺวํ ภิกฺขุ ปสฺสสีติ ภิกฺขุ นนุ ตฺวํ อิมํ พฺรหฺมปริสํ สนฺนิปติตํ โอภาสมานํ วิโรจมานํ โชตยมานํ ปสฺสสีติ พฺรหฺมุโน โอวาเท ฐิตานํ [Pg.304] อิทฺธานุภาวํ ทสฺเสติ. อิติ โข มํ, ภิกฺขเว, มาโร ปาปิมา พฺรหฺมปริสํ อุปเนสีติ, ภิกฺขเว, มาโร ปาปิมา นนุ ตฺวํ ภิกฺขุ ปสฺสสิ พฺรหฺมปริสํ ยเสน จ สิริยา จ โอภาสมานํ วิโรจมานํ โชตยมานํ, ยทิ ตฺวมฺปิ มหาพฺรหฺมุโน วจนํ อนติกฺกมิตฺวา ยเทว เต พฺรหฺมา วทติ, ตํ กเรยฺยาสิ, ตฺวมฺปิ เอวเมวํ ยเสน จ สิริยา จ วิโรเจยฺยาสีติ เอวํ วทนฺโต มํ พฺรหฺมปริสํ อุปเนสิ อุปสํหริ. มา ตฺวํ มญฺญิตฺโถติ มา ตฺวํ มญฺญิ. มาโร ตฺวมสิ ปาปิมาติ ปาปิม ตฺวํ มหาชนสฺส มารณโต มาโร นาม, ปาปกํ ลามกํ มหาชนสฺส อยสํ กรณโต ปาปิมา นามาติ ชานามิ.

Pathavīgarahakāti có nghĩa là: Giống như hiện nay ngươi chê bai, ghê tởm đất rằng: ‘Vô thường, khổ, vô ngã,’ cũng vậy, những người chê bai đất ấy đã từng có, không phải chỉ riêng ngươi, điều này được chỉ ra. Āpagarahakātiādīsupi (trong các câu bắt đầu bằng ‘người chê bai nước’): Cũng theo phương pháp này. Hīne kāye patiṭṭhitāti (được tái sanh trong thân hạ liệt) có nghĩa là: Được sanh trong bốn đường ác. Pathavīpasaṃsakāti (những người tán thán đất) có nghĩa là: Giống như ngươi chê bai, họ đã không chê bai như vậy, mà nói rằng: ‘Những người tán thán đất, những người ca ngợi đức tính của đất đã từng có, (họ tán thán) rằng: “Thường còn, bền vững, vĩnh cửu, không thể cắt đứt, không thể phá vỡ, không thể hủy hoại.”’ Pathavābhinandinoti (những người hoan hỷ trong đất) có nghĩa là: Những người hoan hỷ trong đất do ái và tà kiến. Sesesupi (trong những trường hợp còn lại): Cũng theo phương pháp này. Paṇīte kāye patiṭṭhitāti (được tái sanh trong thân cao quý) có nghĩa là: Được sanh trong cõi Phạm thiên. Taṃ tāhanti có nghĩa là: Vì lý do đó, ta ... ngươi. Iṅghāti là một bất biến từ có nghĩa là thúc giục. Upātivattitthoti có nghĩa là: Đã vượt qua. Cũng có bản đọc là ‘upātivattito’, ý nghĩa cũng như vậy. Daṇḍena paṭippaṇāmeyyāti (nên xua đuổi bằng gậy) có nghĩa là: Nên làm cho chạy trốn bằng cách đánh bằng cây gậy vồ dài bốn khuỷu tay. Narakapapāteti (trong vực thẳm địa ngục) có nghĩa là: Trong vực thẳm lớn sâu một trăm tầm người. Virādheyyāti (nên thất bại) có nghĩa là: Không thể thực hiện việc nắm giữ và đứng vững ở nơi thích hợp để nắm bằng tay hoặc đứng vững bằng chân. Nanu tvaṃ bhikkhu passasīti (này Tỳ khưu, chẳng phải ngươi thấy sao?) có nghĩa là: Này Tỳ khưu, chẳng phải ngươi thấy hội chúng Phạm thiên này đang tụ họp, tỏa sáng, rực rỡ, chói lọi sao? (Qua đó) chỉ ra oai lực thần thông của những vị tuân theo lời giáo huấn của Phạm thiên. Iti kho maṃ, bhikkhave, māro pāpimā brahmaparisaṃ upanesīti (này các Tỳ khưu, Ác ma xấu xa đã dẫn ta đến hội chúng Phạm thiên như vậy) có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, Ác ma xấu xa đã dẫn dắt, đã đưa ta đến hội chúng Phạm thiên, nói rằng: ‘Này Tỳ khưu, chẳng phải ngươi thấy hội chúng Phạm thiên tỏa sáng, rực rỡ, chói lọi với danh tiếng và vẻ huy hoàng sao? Nếu ngươi cũng không vượt qua lời của Đại Phạm thiên và làm theo những gì Phạm thiên nói với ngươi, thì ngươi cũng sẽ rực rỡ với danh tiếng và vẻ huy hoàng như vậy.’ Mā tvaṃ maññitthoti (ngươi đừng nghĩ) có nghĩa là: Ngươi đừng nghĩ. Māro tvamasi pāpimāti (ngươi là Ác ma, kẻ xấu xa) có nghĩa là: Này kẻ xấu xa, ta biết rằng ngươi tên là Māra (kẻ giết hại) vì ngươi hủy hoại (māraṇato) (thiện pháp) của đại chúng, và tên là Pāpimā (kẻ ác) vì ngươi tạo ra (karaṇato) điều ác, điều xấu xa, điều không danh tiếng cho đại chúng.

๕๐๓. กสิณํ อายุนฺติ สกลํ อายุํ. เต โข เอวํ ชาเนยฺยุนฺติ เต เอวํ มหนฺเตน ตโปกมฺเมน สมนฺนาคตา, ตฺวํ ปน ปุริมทิวเส ชาโต, กึ ชานิสฺสสิ, ยสฺส เต อชฺชาปิ มุเข ขีรคนฺโธ วายตีติ ฆฏฺเฏนฺโต วทติ. ปถวึ อชฺโฌสิสฺสสีติ ปถวึ อชฺโฌสาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ คณฺหิสฺสสิ. โอปสายิโก เม ภวิสฺสสีติ มยฺหํ สมีปสโย ภวิสฺสสิ, มํ คจฺฉนฺตํ อนุคจฺฉิสฺสสิ, ฐิตํ อุปติฏฺฐิสฺสสิ, นิสินฺนํ อุปนิสีทิสฺสสิ, นิปนฺนํ อุปนิปชฺชิสฺสสีติ อตฺโถ. วตฺถุสายิโกติ มม วตฺถุสฺมึ สยนโก. ยถากามกรณีโย พาหิเตยฺโยติ มยา อตฺตโน รุจิยา ยํ อิจฺฉามิ, ตํ กตฺตพฺโพ, พาหิตฺวา จ ปน ชชฺฌริกาคุมฺพโตปิ นีจตโร ลกุณฺฑฏกตโร กาตพฺโพ ภวิสฺสสีติ อตฺโถ.

503. Kasiṇaṃ āyunti (toàn bộ tuổi thọ) có nghĩa là: Toàn bộ tuổi thọ. Te kho evaṃ jāneyyunti (họ nên biết như vậy) có nghĩa là: (Phạm thiên) nói một cách chế nhạo rằng: ‘Họ đã thành tựu khổ hạnh lớn lao như vậy, còn ngươi thì mới sanh ngày hôm qua, biết được gì, khi mà miệng ngươi đến nay vẫn còn thoang thoảng mùi sữa?’ Pathaviṃ ajjhosissasīti (ngươi sẽ chiếm hữu đất) có nghĩa là: Ngươi sẽ chiếm hữu, nuốt chửng, hoàn tất và nắm giữ đất bằng ái, mạn, và tà kiến. Opasāyiko me bhavissasīti (ngươi sẽ là người ở gần ta) có nghĩa là: Ngươi sẽ là người ở gần ta, ngươi sẽ đi theo ta khi ta đi, đứng gần ta khi ta đứng, ngồi gần ta khi ta ngồi, nằm gần ta khi ta nằm, đó là ý nghĩa. Vatthusāyikoti (người nằm trong nơi ở) có nghĩa là: Người nằm trong nơi ở của ta. Yathākāmakaraṇīyo bāhiteyyoti (người bị sai khiến theo ý muốn, người bị loại trừ) có nghĩa là: Việc gì ta muốn làm theo ý thích của mình, việc đó phải được làm. Và sau khi bị hạ thấp, phải làm cho thấp hơn, cong queo hơn cả bụi cây jajjharikā, đó là ý nghĩa.

อิมินา เอส ภควนฺตํ อุปลาเปติ วา อปสาเทติ วา. อุปลาเปติ นาม สเจ โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, ตณฺหาทีหิ ปถวึ อชฺโฌสิสฺสสิ, โอปสายิโก เม ภวิสฺสสิ, มยิ คจฺฉนฺเต คมิสฺสสิ, ติฏฺฐนฺเต ฐสฺสสิ, นิสินฺเน นิสีทิสฺสสิ, นิปนฺเน นิปชฺชิสฺสสิ, อหํ ตํ เสสชนํ ปฏิพาหิตฺวา วิสฺสาสิกํ อพฺภนฺตริกํ กริสฺสามีติ เอวํ ตาว อุปลาเปติ นาม. เสสปเทหิ ปน อปสาเทติ นาม. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – สเจ ตฺวํ ปถวึ อชฺโฌสิสฺสสิ, วตฺถุสายิโก เม ภวิสฺสสิ, มม คมนาทีนิ อาคเมตฺวา คมิสฺสสิ วา ฐสฺสสิ วา นิสีทิสฺสสิ วา นิปชฺชิสฺสสิ วา, มม วตฺถุสฺมึ มยฺหํ อารกฺขํ คณฺหิสฺสสิ, อหํ ปน ตํ ยถากามํ กริสฺสามิ พาหิตฺวา [Pg.305] จ ชชฺฌริกาคุมฺพโตปิ ลกุณฺฑกตรนฺติ เอวํ อปสาเทติ นาม. อยํ ปน พฺรหฺมา มานนิสฺสิโต, ตสฺมา อิธ อปสาทนาว อธิปฺเปตา. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย.

Iminā (bằng lời này), vị ấy hoặc là ve vãn hoặc là hạ nhục Đức Thế Tôn. Upalāpeti nāma (gọi là ve vãn) có nghĩa là: Trước hết, gọi là ve vãn như sau: ‘Này Tỳ khưu, nếu ngươi chiếm hữu đất bằng ái, v.v., ngươi sẽ là người ở gần ta. Khi ta đi, ngươi sẽ đi; khi ta đứng, ngươi sẽ đứng; khi ta ngồi, ngươi sẽ ngồi; khi ta nằm, ngươi sẽ nằm. Ta sẽ ngăn cản những người khác và biến ngươi thành người thân tín, người thân cận.’ Còn bằng những từ còn lại thì gọi là apasādeti nāma (hạ nhục). Đây là ý nghĩa ở đây: ‘Nếu ngươi chiếm hữu đất, ngươi sẽ là người nằm trong nơi ở của ta. Ngươi sẽ phải chờ đợi ta đi lại, v.v., rồi mới đi, hoặc đứng, hoặc ngồi, hoặc nằm. Ngươi sẽ phải canh gác cho ta trong nơi ở của ta. Còn ta, ta sẽ làm với ngươi theo ý muốn, và sau khi hạ thấp ngươi, ta sẽ làm cho ngươi cong queo hơn cả bụi cây jajjharikā.’ Như vậy gọi là hạ nhục. Vị Phạm thiên này nương tựa vào ngã mạn, do đó ở đây, ý muốn nói đến sự hạ nhục. Trong các trường hợp về nước, v.v., cũng theo phương pháp này.

อปิจ เต อหํ พฺรหฺเมติ อิทานิ ภควา, ‘‘อยํ พฺรหฺมา มานนิสฺสิโต ‘อหํ ชานามี’ติ มญฺญติ, อตฺตโน ยเสน สมฺมตฺโต สรีรํ ผุสิตุมฺปิ สมตฺถํ กิญฺจิ น ปสฺสติ, โถกํ นิคฺคเหตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ คติญฺจ ปชานามีติ นิปฺผตฺติญฺจ ปชานามิ. ชุติญฺจาติ อานุภาวญฺจ ปชานามิ. เอวํ มเหสกฺโขติ เอวํ มหายโส มหาปริวาโร.

Apica te ahaṃ brahmeti (và này Phạm thiên, ta...): Bây giờ, Đức Thế Tôn suy nghĩ rằng: ‘Vị Phạm thiên này nương tựa vào ngã mạn, tự cho rằng ‘ta biết.’ Say sưa với danh tiếng của mình, nó không thấy bất cứ ai có khả năng chạm vào thân thể mình. Nên chế ngự nó một chút,’ rồi Ngài bắt đầu bài pháp này. Trong đó, gatiñca pajānāmīti (ta biết cả cảnh giới) có nghĩa là: Ta biết cả sự thành tựu (kết quả). Jutiñcāti (và ánh sáng) có nghĩa là: Ta biết cả oai lực. Evaṃ mahesakkhoti (có đại thần lực như vậy) có nghĩa là: Có danh tiếng lớn, có đoàn tùy tùng đông đảo như vậy.

ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺตีติ ยตฺตเก ฐาเน จนฺทิมสูริยา วิจรนฺติ. ทิสา ภนฺติ วิโรจนาติ ทิสาสุ วิโรจมานา โอภาสนฺติ, ทิสา วา เตหิ วิโรจมานา โอภาสนฺติ. ตาว สหสฺสธา โลโกติ ตตฺตเกน ปมาเณน สหสฺสธา โลโก, อิมินา จกฺกวาเฬน สทฺธึ จกฺกวาฬสหสฺสนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ เต วตฺตเต วโสติ เอตฺถ จกฺกวาฬสหสฺเส ตุยฺหํ วโส วตฺตติ. ปโรปรญฺจ ชานาสีติ เอตฺถ จกฺกวาฬสหสฺเส ปโรปเร อุจฺจนีเจ หีนปฺปณีเต สตฺเต ชานาสิ. อโถ ราควิราคินนฺติ น เกวลํ, ‘‘อยํ อิทฺโธ อยํ ปกติมนุสฺโส’’ติ ปโรปรํ, ‘‘อยํ ปน สราโค อยํ วีตราโค’’ติ เอวํ ราควิราคินมฺปิ ชนํ ชานาสิ. อิตฺถํภาวญฺญถาภาวนฺติ อิตฺถํภาโวติ อิทํ จกฺกวาฬํ. อญฺญถาภาโวติ อิโต เสสํ เอกูนสหสฺสํ. สตฺตานํ อาคตึ คตินฺติ เอตฺถ จกฺกวาฬสหสฺเส ปฏิสนฺธิวเสน สตฺตานํ อาคตึ, จุติวเสน คตึ จ ชานาสิ. ตุยฺหํ ปน อติมหนฺโตหมสฺมีติ สญฺญา โหติ, สหสฺสิพฺรหฺมา นาม ตฺวํ, อญฺเญสํ ปน ตยา อุตฺตริ ทฺวิสหสฺสานํ ติสหสฺสานํ จตุสหสฺสานํ ปญฺจสหสฺสานํ ทสสหสฺสานํ สตสหสฺสานญฺจ พฺรหฺมานํ ปมาณํ นตฺถิ, จตุหตฺถาย ปิโลติกาย ปฏปฺปมาณํ กาตุํ วายมนฺโต วิย มหนฺโตสฺมีติ สญฺญํ กโรสีติ นิคฺคณฺหาติ.

"Yāvatā candimasūriyā pariharantīti" có nghĩa là: Chừng nào mặt trăng, mặt trời còn xoay vần, tức là ở nơi nào mặt trăng, mặt trời còn đi quanh. "Disā bhanti virocanāti" có nghĩa là: Các phương chiếu sáng rực rỡ, hoặc là các phương nhờ chúng mà chiếu sáng rực rỡ. "Tāva sahassadhā loko" có nghĩa là: Chừng ấy là thế giới ngàn lần, nghĩa là một ngàn thế giới Chuyển Luân cùng với thế giới Chuyển Luân này. "Ettha te vattate vaso" có nghĩa là: Ở đây, trong một ngàn thế giới Chuyển Luân này, quyền lực của ngươi tác động. "Paroparañca jānāsi" có nghĩa là: Ở đây, trong một ngàn thế giới Chuyển Luân, ngươi biết các chúng sanh cao thấp, hèn hạ, cao thượng, kẻ khác và kẻ khác nữa. "Atho rāgavirāginanti" có nghĩa là: Không chỉ biết kẻ khác và kẻ khác nữa rằng "đây là người có thần thông, đây là người thường", mà còn biết cả người có tham ái và người đã ly tham rằng "người này có tham ái, người này đã ly tham". "Itthaṃbhāvaññathābhāvanti" có nghĩa là: "Itthaṃbhāva" là thế giới Chuyển Luân này. "Aññathābhāva" là một ngàn cõi còn lại trừ một. "Sattānaṃ āgatiṃ gatinti" có nghĩa là: Ở đây, trong một ngàn thế giới Chuyển Luân, ngươi biết sự đến của chúng sanh do sự tái sanh, và sự đi do sự chết. Nhưng ngươi lại có tưởng rằng "Ta rất vĩ đại", ngươi tên là Phạm thiên Sahassi, nhưng không có số lượng các Phạm thiên khác vượt hơn ngươi như hai ngàn, ba ngàn, bốn ngàn, năm ngàn, mười ngàn, và một trăm ngàn. Ngươi làm ra cái tưởng "Ta vĩ đại" giống như người cố gắng làm một tấm màn từ một mảnh vải rách chỉ bốn khuỷu tay. Nói như vậy, Ngài khiển trách.

๕๐๔. อิธูปปนฺโนติ อิธ ปฐมชฺฌานภูมิยํ อุปปนฺโน. เตน ตํ ตฺวํ น ชานาสีติ เตน การเณน ตํ กายํ ตฺวํ น ชานาสิ. เนว เต สมสโมติ [Pg.306] ชานิตพฺพฏฺฐานํ ปตฺวาปิ ตยา สมสโม น โหมิ. อภิญฺญายาติ อญฺญาย. กุโต นีเจยฺยนฺติ ตยา นีจตรภาโว ปน มยฺหํ กุโต.

504. "Idhūpapanno" có nghĩa là: Sanh ở đây, ở cõi Sơ thiền này. "Tena taṃ tvaṃ na jānāsi" có nghĩa là: Do nguyên nhân đó, ngươi không biết hội chúng đó. "Neva te samasamo" có nghĩa là: Dù đã đạt đến chỗ cần biết, ta cũng không ngang bằng với ngươi. "Abhiññāya" có nghĩa là: Sau khi đã biết. "Kuto nīceyya" có nghĩa là: Làm sao ta lại có trạng thái thấp kém hơn ngươi?

เหฏฺฐูปปตฺติโก กิเรส พฺรหฺมา อนุปฺปนฺเน พุทฺธุปฺปาเท อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานภูมิยํ เวหปฺผลพฺรหฺมโลเก ปญฺจกปฺปสติกํ อายุํ คเหตฺวา นิพฺพตฺติ. ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา เหฏฺฏูปปตฺติกํ กตฺวา ตติยชฺฌานํ ปณีตํ ภาเวตฺวา สุภกิณฺหพฺรหฺมโลเก จตุสฏฺฐิกปฺปํ อายุํ คเหตฺวา นิพฺพตฺติ. ตตฺถ ทุติยชฺฌานํ ภาเวตฺวา อาภสฺสเรสุ อฏฺฐกปฺปํ อายุํ คเหตฺวา นิพฺพตฺติ. ตตฺถ ปฐมชฺฌานํ ภาเวตฺวา ปฐมชฺฌานภูมิยํ กปฺปายุโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ, โส ปฐมกาเล อตฺตนา กตกมฺมญฺจ นิพฺพตฺตฏฺฐานญฺจ อญฺญาสิ, กาเล ปน คจฺฉนฺเต อุภยํ ปมุสฺสิตฺวา สสฺสตทิฏฺฐึ อุปฺปาเทสิ. เตน นํ ภควา, ‘‘เตน ตํ ตฺวํ น ชานาสิ…เป… กุโต นีเจยฺย’’นฺติ อาห.

Vị Phạm thiên này, sau khi chết từ cõi trên, tái sanh ở cõi dưới. Khi Phật chưa xuất hiện, vị ấy xuất gia làm ẩn sĩ, thực hành biến xứ sơ khởi, làm phát sanh các chứng đắc, không bị thối thất thiền, mệnh chung, tái sanh ở cõi Phạm thiên Quảng Quả, cõi Tứ thiền, với tuổi thọ năm trăm đại kiếp. Ở đó cho đến hết tuổi thọ, vị ấy phát nguyện sanh xuống cõi thấp hơn, tu tập Tam thiền thù thắng, tái sanh ở cõi Phạm thiên Biến Tịnh, với tuổi thọ sáu mươi bốn đại kiếp. Ở đó, vị ấy tu tập Nhị thiền, tái sanh ở cõi Quang Âm, với tuổi thọ tám đại kiếp. Ở đó, vị ấy tu tập Sơ thiền, tái sanh ở cõi Sơ thiền, trở thành vị Phạm thiên có tuổi thọ một a-tăng-kỳ kiếp. Vị ấy lúc ban đầu biết được nghiệp mình đã làm và nơi mình đã sanh. Nhưng khi thời gian trôi qua, vị ấy quên cả hai điều và làm phát sanh thường kiến. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói với vị ấy: "Do đó ngươi không biết điều đó... làm sao ta lại thấp kém hơn?".

อถ พฺรหฺมา จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม มยฺหํ อายุญฺจ นิพฺพตฺตฏฺฐานญฺจ ปุพฺเพกตกมฺมญฺจ ชานาติ, หนฺท นํ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ปุจฺฉามี’’ติ สตฺถารํ อตฺตโน ปุพฺเพกตกมฺมํ ปุจฺฉิ. สตฺถา กเถสิ.

Khi ấy, Phạm thiên suy nghĩ: "Sa-môn Gotama biết tuổi thọ của ta, nơi ta sanh, và nghiệp ta đã làm trong quá khứ. Thôi, ta hãy hỏi vị ấy về nghiệp đã làm trong quá khứ." Vị ấy đã hỏi Bậc Đạo Sư về nghiệp của mình đã làm trong quá khứ. Bậc Đạo Sư đã kể lại.

ปุพฺเพ กิเรส กุลฆเร นิพฺพตฺติตฺวา กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา, ‘‘ชาติชราพฺยาธิมรณสฺส อนฺตํ กริสฺสามี’’ติ นิกฺขมฺม อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อภิญฺญาปาทกชฺฌานลาภี หุตฺวา คงฺคาตีเร ปณฺณสาลํ กาเรตฺวา ฌานรติยา วีตินาเมติ. ตทา จ กาเลน กาลํ สตฺถวาหา ปญฺจหิ สกฏสเตหิ มรุกนฺตารํ ปฏิปชฺชนฺติ. มรุกนฺตาเร ปน ทิวา น สกฺกา คนฺตุํ, รตฺตึ คมนํ โหติ. อถ ปุริมสกฏสฺส อคฺคยุเค ยุตฺตพลิพทฺทา คจฺฉนฺตา นิวตฺติตฺวา อาคตมคฺคาภิมุขาว อเหสุํ. อิตรสกฏานิ ตเถว นิวตฺติตฺวา อรุเณ อุคฺคเต นิวตฺติตภาวํ ชานึสุ. เตสญฺจ ตทา กนฺตารํ อติกฺกมนทิวโส อโหสิ. สพฺพํ ทารุทกํ ปริกฺขีณํ, ตสฺมา, ‘‘นตฺถิ ทานิ อมฺหากํ ชีวิต’’นฺติ จินฺเตตฺวา โคเณ จกฺเกสุ พนฺธิตฺวา มนุสฺสา สกฏปจฺฉายายํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชึสุ[Pg.307]. ตาปโสปิ กาลสฺเสว ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปณฺณสาลทฺวาเร นิสินฺโน คงฺคํ โอโลกยมาโน อทฺทส คงฺคํ มหตา อุทโกเฆน วุยฺหมานํ ปวตฺติตมณิกฺขนฺธํ วิย อาคจฺฉนฺตึ. ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อตฺถิ นุ โข อิมสฺมึ โลเก เอวรูปสฺส มธุโรทกสฺส อลาเภน กิลิสฺสมานา สตฺตา’’ติ. โส เอวํ อาวชฺชนฺโต มรุกนฺตาเร ตํ สตฺถํ ทิสฺวา, ‘‘อิเม สตฺตา มา นสฺสนฺตู’’ติ, ‘‘อิโต มหา อุทกกฺขนฺโธ ฉิชฺชิตฺวา มรุกนฺตาเร สตฺถาภิมุโข คจฺฉตู’’ติ อภิญฺญาจิตฺเตน อธิฏฺฐาสิ. สหจิตฺตุปฺปาเทน มาติการุฬฺหํ วิย อุทกํ ตตฺถ อคมาสิ. มนุสฺสา อุทกสทฺเทน วุฏฺฐาย อุทกํ ทิสฺวา หตฺถตุฏฺฐา นฺหายิตฺวา ปิวิตฺวา โคเณปิ ปาเยตฺวา โสตฺถินา อิจฺฉิตฏฺฐานํ อคมํสุ. สตฺถา ตํ พฺรหฺมุโน ปุพฺพกมฺมํ ทสฺเสนฺโต –

Tương truyền, thuở xưa vị này sanh trong một gia đình, thấy được sự nguy hại trong các dục, với ý nghĩ: "Ta sẽ đặt dấu chấm hết cho sanh, già, bệnh, chết", vị ấy đã từ bỏ gia đình, xuất gia làm ẩn sĩ, làm phát sanh các chứng đắc, trở thành người đắc thiền làm nền tảng cho thắng trí, cho làm một cái am lá bên bờ sông Hằng và sống với hỷ lạc của thiền. Khi ấy, thỉnh thoảng có các thương nhân dẫn đầu đoàn xe với năm trăm cỗ xe đi vào sa mạc. Trong sa mạc, không thể đi vào ban ngày, việc đi lại diễn ra vào ban đêm. Bấy giờ, những con bò đực được mắc vào ách trước của cỗ xe đầu tiên, trong khi đi, đã quay lại và hướng về con đường đã đi qua. Các cỗ xe khác cũng quay lại như vậy, và khi rạng đông, họ mới biết mình đã quay lại. Đó là ngày họ phải vượt qua sa mạc. Tất cả củi và nước đều đã cạn kiệt, do đó, họ nghĩ: "Bây giờ chúng ta không còn sống được nữa", rồi buộc những con bò vào bánh xe, còn người thì vào trong bóng của những cỗ xe và nằm xuống. Vị ẩn sĩ cũng ra khỏi am lá từ sớm, ngồi ở cửa am nhìn ra sông Hằng, và thấy sông Hằng chảy đến như một khối ngọc báu đang trôi đi, được cuốn đi bởi một dòng nước lớn. Thấy vậy, vị ấy suy nghĩ: "Trong thế gian này, có chúng sanh nào đang khổ sở vì không có được thứ nước ngọt ngào như thế này không?". Vị ấy quán xét như vậy và thấy đoàn thương nhân đó trong sa mạc, (nghĩ rằng): "Mong rằng những chúng sanh này không bị hủy diệt", và với tâm thắng trí, vị ấy đã chú nguyện: "Mong rằng một khối nước lớn từ đây sẽ tách ra và chảy về phía đoàn thương nhân trong sa mạc". Cùng với sự khởi lên của tâm, nước đã chảy đến đó như thể đã vào một con kênh. Nghe tiếng nước, mọi người thức dậy, thấy nước thì vô cùng vui mừng, họ tắm rửa, uống nước, cho cả bò uống, rồi an toàn đi đến nơi mong muốn. Bậc Đạo Sư, khi chỉ ra tiền nghiệp đó của vị Phạm thiên, đã nói:

‘‘ยํ ตฺวํ อปาเยสิ พหู มนุสฺเส,ปิปาสิเต ฆมฺมนิ สมฺปเรเต;

ตํ เต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ,สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๑) –

"Hỡi Phạm thiên, ngươi đã cho nhiều người đang khát, bị nóng bức hành hạ được uống. Ta nhớ lại nghiệp xưa của ngươi như vậy, là giới và hạnh đã được thực hành, như người ngủ vừa tỉnh dậy."

อิมํ คาถมาห.

Đã nói lên kệ này.

อปรสฺมึ สมเย ตาปโส คงฺคาตีเร ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา อารญฺญกํ คามํ นิสฺสาย วสติ. เตน จ สมเยน โจรา ตํ คามํ ปหริตฺวา หตฺถสารํ คเหตฺวา คาวิโย จ กรมเร จ คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. คาโวปิ สุนขาปิ มนุสฺสาปิ มหาวิรวํ วิรวนฺติ. ตาปโส ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ อาวชฺชนฺโต, ‘‘มนุสฺสานํ ภยํ อุปฺปนฺน’’นฺติ ญตฺวา, ‘‘มยิ ปสฺสนฺเต อิเม สตฺตา มา นสฺสนฺตู’’ติ อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อภิญฺญาจิตฺเตน โจรานํ ปฏิปเถ จตุรงฺคินิเสนํ มาเปสิ กมฺมสชฺชํ อาคจฺฉนฺตึ. โจรา ทิสฺวา, ‘‘ราชา’’ติ เต มญฺญมานา วิโลปํ ฉฑฺเฑตฺวา ปกฺกมึสุ. ตาปโส ‘‘ยํ ยสฺส สนฺตกํ, ตํ ตสฺเสว โหตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ, ตํ ตเถว อโหสิ. มหาชโน โสตฺถิภาวํ ปาปุณิ. สตฺถา อิทมฺปิ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ทสฺเสนฺโต –

Vào một thời khác, vị đạo sĩ hóa hiện một am lá bên bờ sông Gaṅgā, sống nương nhờ một ngôi làng ở bìa rừng. Và vào lúc ấy, bọn cướp cướp phá ngôi làng ấy, lấy đi những của cải giá trị, bắt cả bò cái và dân làng rồi bỏ đi. Cả bò, cả chó, cả người đều kêu la inh ỏi. Vị đạo sĩ nghe tiếng ấy, suy xét rằng: "Tiếng gì thế nhỉ?", rồi biết rằng: "Sự nguy hiểm đã phát sinh cho dân làng", (nghĩ rằng): "Khi ta còn đang thấy, mong rằng những chúng sanh này đừng bị hủy diệt", ngài nhập vào thiền định làm nền tảng cho thắng trí, xuất khỏi thiền, bằng tâm thắng trí, hóa hiện một đạo quân bốn binh chủng đang tiến đến, sẵn sàng chiến đấu, ở phía trước đường đi của bọn cướp. Bọn cướp trông thấy, chúng tưởng rằng đó là "nhà vua", bèn vứt bỏ của cướp và bỏ chạy. Vị đạo sĩ chú nguyện rằng: "Của cải nào là của ai, hãy trở về với người ấy", và việc đã xảy ra đúng như vậy. Dân chúng được an toàn. Bậc Đạo Sư, để chỉ ra tiền nghiệp này của vị ấy, đã nói:

‘‘ยํ [Pg.308] เอณิกูลสฺมึ ชนํ คหีตํ,อโมจยี คยฺหก นียมานํ;

ตํ เต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ,สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๒) –

“Đám dân chúng nào bị bắt giữ, bị dẫn đi như tù binh ở bờ sông Eṇikūla, ngươi đã giải thoát cho họ. Giới hạnh xưa cũ ấy của ngươi, Ta hồi tưởng lại, như người ngủ vừa tỉnh giấc.”

อิมํ คาถมาห. เอตฺถ เอณิกูลสฺมินฺติ คงฺคาตีเร.

Ngài đã nói kệ này. Ở đây, eṇikūlasmiṃ có nghĩa là bên bờ sông Gaṅgā.

ปุน เอกสฺมึ สมเย อุปริคงฺคาวาสิกํ กุลํ เหฏฺฐาคงฺคาวาสิเกน กุเลน สทฺธึ มิตฺตสนฺถวํ กตฺวา นาวาสงฺฆาฏํ พนฺธิตฺวา พหุํ ขาทนียโภชนียญฺเจว คนฺธมาลาทีนิ จ อาโรเปตฺวา คงฺคาโสเตน อาคจฺฉติ. มนุสฺสา ขาทมานา ภุญฺชมานา นจฺจนฺตา คายนฺตา เทววิมาเนน คจฺฉนฺตา วิย พลวโสมนสฺสา อเหสุํ. คงฺเคยฺยโก นาโค ทิสฺวา กุปิโต, ‘‘อิเม มยิ สญฺญมฺปิ น กโรนฺติ, อิทานิ เน สมุทฺทเมว ปาเปสฺสามี’’ติ มหนฺตํ อตฺตภาวํ มาเปตฺวา อุทกํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา อุฏฺฐาย ผณํ กตฺวา สุสฺสูการํ กโรนฺโต อฏฺฐาสิ. มหาชโน ทิสฺวา ภีโต วิสฺสรมกาสิ. ตาปโส ปณฺณสาลาย นิสินฺโน สุตฺวา, ‘‘อิเม คายนฺตา นจฺจนฺตา โสมนสฺสชาตา อาคจฺฉนฺติ, อิทานิ ปน ภยรวํ รวึสุ, กึ นุ โข’’ติ อาวชฺชนฺโต นาคราชํ ทิสฺวา, ‘‘มยิ ปสฺสนฺเต อิเม สตฺตา มา นสฺสนฺตู’’ติ อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา สุปณฺณวณฺณํ มาเปตฺวา นาคราชสฺส ทสฺเสสิ. นาคราชา ภีโต ผณํ สํหริตฺวา อุทกํ ปวิฏฺโฐ. มหาชโน โสตฺถิภาวํ ปาปุณิ. สตฺถา อิทมฺปิ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ทสฺเสนฺโต –

Lại vào một thời khác, một gia tộc sống ở thượng nguồn sông Gaṅgā kết tình thân hữu với một gia tộc sống ở hạ nguồn, họ kết thuyền thành bè, chất lên nhiều vật thực, đồ ăn, cùng hương hoa v.v., rồi đi xuôi theo dòng sông Gaṅgā. Mọi người vừa ăn, vừa uống, vừa múa, vừa hát, vô cùng hoan hỷ, giống như đang đi trên thiên cung. Con rồng tên Gaṅgeyyaka trông thấy và nổi giận, (nghĩ rằng): "Bọn này chẳng thèm để ý đến ta, bây giờ ta sẽ đẩy chúng ra biển cả", nó hóa hiện thân hình to lớn, rẽ nước làm hai rồi trồi lên, phồng mang, đứng đó và phát ra tiếng rít ghê rợn. Dân chúng trông thấy, sợ hãi và la hét thất thanh. Vị đạo sĩ đang ngồi trong am lá nghe thấy, suy xét rằng: "Bọn họ đang đến, vừa hát vừa múa, lòng đầy hoan hỷ, nhưng bây giờ lại la hét kinh hoàng, chuyện gì thế nhỉ?". Trông thấy long vương, ngài (nghĩ rằng): "Khi ta còn đang thấy, mong rằng những chúng sanh này đừng bị hủy diệt", ngài nhập vào thiền định làm nền tảng cho thắng trí, từ bỏ thân hình của mình, hóa hiện thành hình dạng chim garuḍa và cho long vương thấy. Long vương sợ hãi, thu mang lại rồi lặn xuống nước. Dân chúng được an toàn. Bậc Đạo Sư, để chỉ ra tiền nghiệp này của vị ấy, đã nói:

‘‘คงฺคาย โสตสฺมึ คหีตนาวํ,ลุทฺเทน นาเคน มนุสฺสกปฺปา;

อโมจยิตฺถ พลสา ปสยฺห,ตํ เต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ;

สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๓) –

“Chiếc thuyền bị con rồng hung dữ bắt giữ trong dòng sông Gaṅgā để hủy diệt loài người, ngươi đã dùng sức mạnh chế ngự và giải thoát cho họ. Giới hạnh xưa cũ ấy của ngươi, Ta hồi tưởng lại, như người ngủ vừa tỉnh giấc.”

อิมํ คาถมาห.

Ngài đã nói kệ này.

อปรสฺมึ สมเย เอส อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา เกสโว นาม ตาปโส อโหสิ. เตน สมเยน อมฺหากํ โพธิสตฺโต กปฺโป นาม มาณโว [Pg.309] เกสวสฺส พทฺธจโร อนฺเตวาสิโก หุตฺวา อาจริยสฺส กึการปฏิสฺสาวี มนาปจารี พุทฺธิสมฺปนฺโน อตฺถจโร อโหสิ. เกสโว ตํ วินา วตฺติตุํ นาสกฺขิ, ตํ นิสฺสาเยว ชีวิกํ กปฺเปสิ. สตฺถา อิทมฺปิ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ทสฺเสนฺโต –

Vào một thời khác, vị này xuất gia làm đạo sĩ, trở thành một đạo sĩ tên là Kesava. Vào lúc ấy, vị Bồ-tát của chúng ta là một thanh niên tên là Kappa, trở thành đệ tử thân cận của Kesava, luôn vâng lời thầy, có hạnh kiểm tốt đẹp, có trí tuệ và thực hành những điều lợi ích. Đạo sĩ Kesava không thể sống thiếu cậu ấy, chỉ nương vào cậu ấy mà sinh sống. Bậc Đạo Sư, để chỉ ra tiền nghiệp này của vị ấy, đã nói:

‘‘กปฺโป จ เต พทฺธจโร อโหสิ,สมฺพุทฺธิมนฺตํ วตินํ อมญฺญิ;

ตํ เต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ,สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๔) –

“Và Kappa đã là đệ tử thân cận của ngươi, cậu ấy đã xem ngươi là người có trí tuệ và giới hạnh. Giới hạnh xưa cũ ấy của ngươi, Ta hồi tưởng lại, như người ngủ vừa tỉnh giấc.”

อิมํ คาถมาห.

Ngài đã nói kệ này.

เอวํ พฺรหฺมุโน นานตฺตภาเวสุ กตกมฺมํ สตฺถา ปกาเสสิ. สตฺถริ กเถนฺเตเยว พฺรหฺมา สลฺลกฺเขสิ, ทีปสหสฺเส อุชฺชลิเต รูปานิ วิย สพฺพกมฺมานิสฺส ปากฏานิ อเหสุํ. โส ปสนฺนจิตฺโต อิมํ คาถมาห –

Như vậy, Bậc Đạo Sư đã tuyên thuyết về nghiệp mà vị Phạm thiên đã làm trong các kiếp sống khác nhau. Ngay khi Bậc Đạo Sư đang nói, vị Phạm thiên đã nhận ra; giống như các hình sắc trở nên rõ ràng khi ngàn ngọn đèn được thắp sáng, tất cả các nghiệp của vị ấy đã trở nên rõ ràng. Vị ấy với tâm hoan hỷ đã nói kệ này:

‘‘อทฺธา ปชานาสิ มเมตมายุํ,อญฺญมฺปิ ชานาสิ ตถา หิ พุทฺโธ;

ตถา หิ ตายํ ชลิตานุภาโว,โอภาสยํ ติฏฺฐติ พฺรหฺมโลก’’นฺติ. (ชา. ๑.๗.๗๕);

“Chắc chắn Ngài biết rõ tuổi thọ này của con, Ngài cũng biết những điều khác, vì Ngài là bậc Giác Ngộ. Vì thế, uy lực rực rỡ của Ngài đang đứng đó, chiếu sáng cõi Phạm thiên.”

อถสฺส ภควา อุตฺตริ อสมสมตํ ปกาเสนฺโต ปถวึ โข อหํ พฺรหฺเมติอาทิมาห. ตตฺถ ปถวิยา ปถวตฺเตน อนนุภูตนฺติ ปถวิยา ปถวิสภาเวน อนนุภูตํ อปฺปตฺตํ. กึ ปน ตนฺติ? นิพฺพานํ. ตญฺหิ สพฺพสฺมา สงฺขตา นิสฺสฏตฺตา ปถวิสภาเวน อปฺปตฺตํ นาม. ตทภิญฺญายาติ ตํ นิพฺพานํ ชานิตฺวา สจฺฉิกตฺวา. ปถวึ นาปโหสินฺติ ปถวึ ตณฺหาทิฏฺฐิมานคาเหหิ น คณฺหึ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย. วิตฺถาโร ปน มูลปริยาเย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

Khi ấy, Đức Thế Tôn, để tuyên thuyết về sự Vô Song của Ngài, đã nói những lời bắt đầu bằng "Này Phạm thiên, Ta... địa đại". Ở đó, câu "không kinh nghiệm được địa đại với tính chất địa đại" có nghĩa là không thể đạt đến, không thể kinh nghiệm được bằng bản chất của địa đại. Vậy đó là gì? Là Niết-bàn. Bởi vì Niết-bàn đã thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi, nên được gọi là không thể đạt đến bằng bản chất của địa đại. "Sau khi thắng tri điều đó" có nghĩa là sau khi đã biết và chứng ngộ Niết-bàn ấy. "Ta không là địa đại" có nghĩa là Ta không chấp thủ địa đại bằng sự chấp thủ của ái, tà kiến và ngã mạn. Đối với thủy đại v.v. cũng theo phương pháp này. Còn phần chi tiết, nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong kinh Mūlapariyāya.

สเจ โข เต, มาริส, สพฺพสฺส สพฺพตฺเตนาติ อิทเมว พฺรหฺมา อตฺตโน วาทิตาย สพฺพนฺติ อกฺขรํ นิทฺทิสิตฺวา อกฺขเร โทสํ คณฺหนฺโต อาห. สตฺถา ปน สกฺกายํ สนฺธาย ‘‘สพฺพ’’นฺติ วทติ, พฺรหฺมา สพฺพสพฺพํ สนฺธาย. ตฺวํ ‘‘สพฺพ’’นฺติ วทสิ, ‘‘สพฺพสฺส สพฺพตฺเตน อนนุภูต’’นฺติ วทสิ, ยทิ สพฺพํ อนนุภูตํ นตฺถิ, อถสฺส อนนุภูตํ อตฺถิ. มา เหว เต ริตฺตกเมว อโหสิ [Pg.310] ตุจฺฉกเมว อโหสีติ ตุยฺหํ วจนํ ริตฺตกํ มา โหตุ, ตุจฺฉกํ มา โหตูติ สตฺถารํ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหาติ.

Vị Phạm thiên, vì muốn tranh luận, đã chỉ ra từ "tất cả" trong câu "Này hiền giả, nếu đối với ngươi, tất cả với tính chất tất cả..." và cố tìm lỗi trong từ ngữ mà nói. Nhưng Bậc Đạo Sư nói "tất cả" là nhắm đến thân kiến, còn vị Phạm thiên thì nhắm đến "tất cả" theo nghĩa tuyệt đối. (Vị ấy nói): "Ngài nói 'tất cả', và Ngài nói 'không kinh nghiệm được tất cả với tính chất tất cả'. Nếu không có gì là không được kinh nghiệm bởi 'tất cả', thì phải có cái gì đó không được kinh nghiệm bởi 'tất cả'. Mong rằng lời của ngài không trở nên rỗng tuếch, không trở nên trống không", nói như vậy, vị ấy khiển trách Bậc Đạo Sư bằng lời nói dối.

สตฺถา ปน เอตสฺมา พฺรหฺมุนา สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน วาทีตโร, ตสฺมา อหํ สพฺพญฺจ วกฺขามิ, อนนุภูตญฺจ วกฺขามิ, สุณาหิ เมติ ตสฺส วาทมทฺทนตฺถํ การณํ อาหรนฺโต วิญฺญาณนฺติอาทิมาห. ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ วิชานิตพฺพํ. อนิทสฺสนนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อาปาถํ อนุปคมนโต อนิทสฺสนํ นาม, ปททฺวเยนปิ นิพฺพานเมว วุตฺตํ. อนนฺตนฺติ ตยิทํ อุปฺปาทวยอนฺตรหิตตฺตา อนนฺตํ นาม. วุตฺตมฺปิ เหตํ –

Bậc Đạo Sư thì vượt trội hơn về luận thuyết so với vị Phạm thiên này gấp trăm lần, ngàn lần, trăm ngàn lần. Do đó, để đè bẹp luận thuyết của vị ấy, trong khi đưa ra lý do, Ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng 'viññāṇaṃ'. Trong ấy, 'viññāṇaṃ' là nên được biết một cách đặc biệt. 'Anidassanaṃ' được gọi là 'anidassana' (vô kiến) do vì không đi vào phạm vi của nhãn thức; bằng cả hai từ này, chính Niết-bàn đã được nói đến. 'Anantaṃ' được gọi là 'ananta' (vô biên) vì nó vắng mặt sự tận cùng là sanh và diệt. Điều này cũng đã được nói đến:

‘‘อนฺตวนฺตานิ ภูตานิ, อสมฺภูตํ อนนฺตกํ;

ภูเต อนฺตานิ ทิสฺสนฺติ, ภูเต อนฺตา ปกาสิตา’’ติ.

“Các pháp hữu vi có sự tận cùng, pháp vô vi thì không có tận cùng. Trong các pháp hữu vi, các sự tận cùng được thấy; trong các pháp hữu vi, các sự tận cùng được tuyên thuyết.”

สพฺพโตปภนฺติ สพฺพโส ปภาสมฺปนฺนํ. นิพฺพานโต หิ อญฺโญ ธมฺโม สปภตโร วา โชติวนฺตตโร วา ปริสุทฺธตโร วา ปณฺฑรตโร วา นตฺถิ. สพฺพโต วา ตถา ปภูตเมว, น กตฺถจิ นตฺถีติ สพฺพโตปภํ. ปุรตฺถิมทิสาทีสุ หิ อสุกทิสาย นาม นิพฺพานํ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ. อถ วา ปภนฺติ ติตฺถสฺส นามํ, สพฺพโต ปภมสฺสาติ สพฺพโตปภํ. นิพฺพานสฺส กิร ยถา มหาสมุทฺทสฺส ยโต ยโต โอตริตุกามา โหนฺติ, ตํ ตเทว ติตฺถํ, อติตฺถํ นาม นตฺถิ. เอวเมวํ อฏฺฐตึสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ เยน เยน มุเขน นิพฺพานํ โอตริตุกามา โหนฺติ, ตํ ตเทว ติตฺถํ. นิพฺพานสฺส อติตฺถํ นาม กมฺมฏฺฐานํ นตฺถิ. เตน วุตฺตํ สพฺพโตปภนฺติ. ตํ ปถวิยา ปถวตฺเตนาติ ตํ นิพฺพานํ ปถวิยา ปถวีสภาเวน ตโต ปเรสํ อาปาทีนํ อาปาทิสภาเวน จ อนนุภูตํ. อิติ ยํ ตุมฺหาทิสานํ วิสยภูตํ สพฺพเตภูมกธมฺมชาตํ ตสฺส สพฺพตฺเตน ตํ วิญฺญาณํ อนิทสฺสนํ อนนฺตํ สพฺพโตปตํ อนนุภูตนฺติ วาทํ ปติฏฺฐเปสิ.

'Sabbatopabhaṃ' (sáng chói khắp nơi) là đầy đủ ánh sáng về mọi phương diện. Vì không có pháp nào khác ngoài Niết-bàn lại sáng chói hơn, rực rỡ hơn, thanh tịnh hơn, hay trong trắng hơn. Hoặc là, nó hiện hữu một cách dồi dào ở khắp nơi, không phải là không có ở nơi nào, vì thế gọi là 'sabbatopabhaṃ'. Vì không thể nói rằng Niết-bàn không có ở phương này phương kia, như phương đông v.v... Hoặc là, 'pabha' là tên của bến nước, (Niết-bàn) có bến nước ở khắp nơi, vì thế gọi là 'sabbatopabhaṃ'. Tương truyền, đối với Niết-bàn cũng giống như đối với đại dương, bất cứ nơi nào chúng sanh muốn đi xuống, nơi đó chính là bến nước, không có nơi nào gọi là không phải bến nước. Cũng vậy, trong ba mươi tám đề mục thiền, bất cứ cửa ngõ nào mà họ muốn đi xuống Niết-bàn, nơi đó chính là bến nước. Không có đề mục thiền nào gọi là không phải bến nước của Niết-bàn. Do đó, được nói là 'sabbatopabhaṃ'. 'Taṃ pathaviyā pathavattena' có nghĩa là Niết-bàn ấy không được kinh nghiệm với bản chất của đất trong đất, và sau đó là với bản chất của nước v.v... trong các pháp như nước v.v... Như vậy, (Ngài) đã thiết lập luận thuyết rằng: "Đối với tất cả các loại pháp trong ba cõi là đối tượng của những vị như các ngươi, thì thức ấy là vô kiến, vô biên, sáng chói khắp nơi, không thể kinh nghiệm được bằng tất cả (các pháp ấy)".

ตโต พฺรหฺมา คหิตคหิตํ สตฺถารา วิสฺสชฺชาปิโต กิญฺจิ คเหตพฺพํ อทิสฺวา ลฬิตกํ กาตุกาโม หนฺท จรหิ เต, มาริส, อนฺตรธายามีติ อาห. ตตฺถ อนฺตรธายามีติ อทิสฺสมานกปาฏิหาริยํ กโรมีติ อาห. สเจ วิสหสีติ ยทิ สกฺโกสิ มยฺหํ อนฺตรธายิตุํ, อนฺตรธายสิ[Pg.311], ปาฏิหาริยํ กโรหีติ. เนวสฺสุ เม สกฺโกติ อนฺตรธายิตุนฺติ มยฺหํ อนฺตรธายิตุํ เนว สกฺโกติ. กึ ปเนส กาตุกาโม อโหสีติ? มูลปฏิสนฺธึ คนฺตุกาโม อโหสิ. พฺรหฺมานญฺหิ มูลปฏิสนฺธิกอตฺตภาโว สุขุโม, อญฺเญสํ อนาปาโถ, อภิสงฺขตกาเยเนว ติฏฺฐนฺติ. สตฺถา ตสฺส มูลปฏิสนฺธึ คนฺตุํ น อทาสิ. มูลปฏิสนฺธึ วา อคนฺตฺวาปิ เยน ตเมน อตฺตานํ อนฺตรธาเปตฺวา อทิสฺสมานโก ภเวยฺย, สตฺถา ตํ ตมํ วิโนเทสิ, ตสฺมา อนฺตรธายิตุํ นาสกฺขิ. โส อสกฺโกนฺโต วิมาเน นิลียติ, กปฺปรุกฺเข นิลียติ, อุกฺกุฏิโก นิสีทติ. พฺรหฺมคโณ เกฬิมกาสิ – ‘‘เอส โข พโก พฺรหฺมา วิมาเน นิลียติ, กปฺปรุกฺเข นิลียติ, อุกฺกุฏิโก นิสีทติ, พฺรหฺเม ตฺวํ อนฺตรหิโตมฺหี’’ติ สญฺญํ อุปฺปาเทสิ นามาติ. โส พฺรหฺมคเณน อุปฺปณฺฑิโต มงฺกุ อโหสิ.

Sau đó, Phạm thiên Baka, bị Bậc Đạo Sư làm cho từ bỏ tà kiến đã chấp thủ, không thấy điều gì để chấp thủ nữa, muốn làm trò đùa, đã nói: "Này hiền giả, bây giờ ta sẽ ẩn mình khỏi ngươi." Trong ấy, 'antaradhāyāmi' có nghĩa là: "Ta sẽ làm phép lạ tàng hình." (Đức Phật nói:) 'Sace visahasi' có nghĩa là: "Nếu ngươi có thể ẩn mình khỏi ta, hãy ẩn mình đi, hãy làm phép lạ đi." (Phạm thiên nói:) 'Nevassu me sakkoti antaradhāyituṃ' có nghĩa là: "Ngươi không thể nào ẩn mình khỏi ta." Vị này đã muốn làm gì? Vị ấy đã muốn đi đến sự tái sanh gốc. Vì đối với các Phạm thiên, tự thể tái sanh gốc rất vi tế, không hiện rõ đối với các vị khác; họ chỉ tồn tại với thân đã được tạo tác. Bậc Đạo Sư đã không cho phép vị ấy đi đến sự tái sanh gốc. Hoặc là, dù không đi đến sự tái sanh gốc, vị ấy có thể trở nên tàng hình bằng cách che dấu bản thân bằng bóng tối nào đó, Bậc Đạo Sư đã xua tan bóng tối ấy, do đó, vị ấy đã không thể ẩn mình. Vị ấy, không thể (ẩn mình), đã trốn trong thiên cung, trốn trong cây như ý, ngồi xổm xuống. Chúng Phạm thiên đã chế giễu: "Phạm thiên Baka này đang trốn trong thiên cung, trốn trong cây như ý, ngồi xổm xuống. Này Phạm thiên, có phải ngươi đã khởi lên tưởng rằng 'Ta đã ẩn mình' chăng?" Vị ấy, bị chúng Phạm thiên chế giễu, đã trở nên bối rối.

เอวํ วุตฺเต อหํ, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, เอเตน พฺรหฺมุนา, ‘‘หนฺท จรหิ เต, มาริส, อนฺตรธายามี’’ติ เอวํ วุตฺเต ตํ อนฺตรธายิตุํ อสกฺโกนฺตํ ทิสฺวา อหํ เอตทโวจํ. อิมํ คาถมภาสินฺติ กสฺมา ภควา คาถมภาสีติ? สมณสฺส โคตมสฺส อิมสฺมึ ฐาเน อตฺถิภาโว วา นตฺถิภาโว วา กถํ สกฺกา ชานิตุนฺติ เอวํ พฺรหฺมคณสฺส วจโนกาโส มา โหตูติ อนฺตรหิโตว คาถมภาสิ.

'Evaṃ vutte ahaṃ, bhikkhave' có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, khi được Phạm thiên ấy nói như vậy: "Này hiền giả, bây giờ ta sẽ ẩn mình khỏi ngươi," thấy vị ấy không thể ẩn mình, Ta đã nói điều này. 'Imaṃ gāthamabhāsiṃ' - tại sao Đức Thế Tôn lại nói kệ? Để không có cơ hội cho chúng Phạm thiên nói rằng: "Làm sao có thể biết được sự hiện hữu hay không hiện hữu của Sa-môn Gotama ở nơi này?", Ngài đã nói kệ trong khi vẫn đang ẩn mình.

ตตฺถ ภเววาหํ ภยํ ทิสฺวาติ อหํ ภเว ภยํ ทิสฺวาเยว. ภวญฺจ วิภเวสินนฺติ อิมญฺจ กามภวาทิติวิธมฺปิ สตฺตภวํ วิภเวสินํ วิภวํ คเวสมานํ ปริเยสมานมฺปิ ปุนปฺปุนํ ภเวเยว ทิสฺวา. ภวํ นาภิวทินฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน กิญฺจิ ภวํ น อภิวทึ, น คเวสินฺติ อตฺโถ. นนฺทิญฺจ น อุปาทิยินฺติ ภวตณฺหํ น อุปคญฺฉึ, น อคฺคเหสินฺติ อตฺโถ. อิติ จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาเสนฺโต สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน เทสนานุสาเรน วิปสฺสนาคพฺภํ คาหาเปตฺวา ทสมตฺตานิ พฺรหฺมสหสฺสานิ มคฺคผลามตปานํ ปิวึสุ.

Trong ấy, 'bhavevāhaṃ bhayaṃ disvā' có nghĩa là: Ta, chính vì đã thấy sự nguy hiểm trong cõi hữu. 'Bhavañca vibhavesinaṃ' có nghĩa là: và thấy rằng (chúng sanh) tìm kiếm sự phi hữu, dù tìm cầu, truy tầm sự đoạn diệt, vẫn cứ lập đi lập lại trong chính cõi hữu này, tức ba loại hữu như dục hữu v.v... 'Bhavaṃ nābhivadiṃ' có nghĩa là: Ta không tán dương, không tìm kiếm bất cứ cõi hữu nào do ái và tà kiến. 'Nandiñca na upādiyiṃ' có nghĩa là: Ta không đến gần, không chấp thủ vào hữu ái. Như vậy, Bậc Đạo Sư đã thuyết pháp, tuyên thuyết về Bốn Sự Thật. Vào cuối bài pháp, sau khi khiến họ nắm bắt được cốt lõi của thiền quán theo tuần tự của bài pháp, mười ngàn vị Phạm thiên đã uống vị cam lồ của đạo và quả.

อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตาติ อจฺฉริยชาตา อพฺภุตชาตา ตุฏฺฐิชาตา จ อเหสุํ. สมูลํ ภวํ อุทพฺพหีติ โพธิมณฺเฑ อตฺตโน ตาย ตาย เทสนาย อญฺเญสมฺปิ พหูนํ เทวมนุสฺสานํ สมูลกํ ภวํ อุทพฺพหิ, อุทฺธริ อุปฺปาเฏสีติ อตฺโถ.

'Acchariyabbhutacittajātā' có nghĩa là: họ đã trở nên kinh ngạc, hy hữu, và hoan hỷ. 'Samūlaṃ bhavaṃ udabbahi' có nghĩa là: tại cội Bồ-đề, bằng các bài pháp này khác của chính mình, Ngài đã nhổ lên, đã loại bỏ, đã diệt trừ tận gốc cõi hữu cùng với gốc rễ của nhiều chư thiên và nhân loại khác nữa.

๕๐๕. ตสฺมึ [Pg.312] ปน สมเย มาโร ปาปิมา โกธาภิภูโต หุตฺวา, ‘‘มยิ วิจรนฺเตเยว สมเณน โคตเมน ธมฺมกถํ กเถตฺวา ทสมตฺตานิ พฺรหฺมสหสฺสานิ มม วสํ อติวตฺติตานี’’ติ โกธาภิภูตตาย อญฺญตรสฺส พฺรหฺมปาริสชฺชสฺส สรีเร อธิมุจฺจิ, ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สเจ ตฺวํ เอวํ อนุพุทฺโธติ สเจ ตฺวํ เอวํ อตฺตนาว จตฺตาริ สจฺจานิ อนุพุทฺโธ. มา สาวเก อุปเนสีติ คิหิสาวเก วา ปพฺพชิตสาวเก วา ตํ ธมฺมํ มา อุปนยสิ. หีเน กาเย ปติฏฺฐิตาติ จตูสุ อปาเยสุ ปติฏฺฐิตา. ปณีเต กาเย ปติฏฺฐิตาติ พฺรหฺมโลเก ปติฏฺฐิตา. อิทํ เก สนฺธาย วทติ? พาหิรปพฺพชฺชํ ปพฺพชิเต ตาปสปริพฺพาชเก. อนุปฺปนฺเน หิ พุทฺธุปฺปาเท กุลปุตฺตา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา กสฺสจิ กิญฺจิ อวิจาเรตฺวา เอกจรา หุตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชึสุ, เต สนฺธาย เอวมาห. อนกฺขาตํ กุสลญฺหิ มาริสาติ ปเรสํ อนกฺขาตํ อโนวทนํ ธมฺมกถาย อกถนํ กุสลํ เอตํ เสยฺโย. มา ปรํ โอวทาหีติ กาเลน มนุสฺสโลกํ, กาเลน เทวโลกํ, กาเลน พฺรหฺมโลกํ, กาเลน นาคโลกํ อาหิณฺฑนฺโต มา วิจริ, เอกสฺมึ ฐาเน นิสินฺโน ฌานมคฺคผลสุเขน วีตินาเมหีติ. อนาลปนตายาติ อนุลฺลปนตาย. พฺรหฺมุโน จ อภินิมนฺตนตายาติ พกพฺรหฺมุโน จ อิทญฺหิ, มาริส, นิจฺจนฺติอาทินา นเยน สห กายเกน พฺรหฺมฏฺฐาเนน นิมนฺตนวจเนน. ตสฺมาติ เตน การเณน. อิมสฺส เวยฺยากรณสฺส พฺรหฺมนิมนฺตนิกํตฺเวว อธิวจนํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ ชาตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ.

505. Vào lúc ấy, ác ma, bị phẫn nộ xâm chiếm, nghĩ rằng: “Trong khi ta đang đi lại, sa-môn Gotama đã thuyết pháp và mười ngàn vị Phạm thiên đã vượt thoát khỏi quyền lực của ta.” Do bị phẫn nộ xâm chiếm, nó đã nhập vào thân của một vị Phạm chúng thiên nào đó. Để chỉ rõ điều ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Này các Tỳ khưu…”. Trong ấy, câu “Nếu ngươi đã giác ngộ như vậy” có nghĩa là: nếu ngươi đã tự mình giác ngộ Tứ đế như vậy. Câu “Chớ nên dẫn dắt các đệ tử” có nghĩa là: chớ nên dẫn dắt các đệ tử tại gia hay xuất gia đến với pháp ấy. Câu “An trú trong thân phận thấp hèn” có nghĩa là: an trú trong bốn đường ác. Câu “An trú trong thân phận cao quý” có nghĩa là: an trú trong cõi Phạm thiên. Điều này được nói nhắm đến ai? Nhắm đến các đạo sĩ và du sĩ đã xuất gia theo ngoại đạo. Vì khi chư Phật chưa xuất hiện, các thiện nam tử đã xuất gia làm đạo sĩ, không phán xét bất cứ điều gì cho bất cứ ai, sống độc cư, đã chứng đắc các thiền chứng, và đã sanh vào cõi Phạm thiên. Ngài đã nói như vậy nhắm đến họ. Câu “Thưa ngài, không tuyên thuyết là điều thiện” có nghĩa là: việc không tuyên thuyết, không giáo huấn, không nói pháp thoại cho người khác là điều thiện, điều này là tốt hơn. Chớ nên giáo huấn người khác. Chớ nên đi lang thang, khi thì đến cõi người, khi thì đến cõi trời, khi thì đến cõi Phạm thiên, khi thì đến cõi rồng; hãy ngồi một nơi và sống với lạc của thiền, đạo và quả. “Do không nói chuyện” có nghĩa là do không muốn thuyết pháp. “Và do sự thỉnh mời của Phạm thiên” có nghĩa là do lời thỉnh mời của Baka Phạm thiên cùng với trú xứ Phạm thiên có cơ hội, theo cách bắt đầu bằng: “Thưa ngài, điều này là thường hằng…”. “Do đó” nghĩa là do nguyên nhân ấy. Do đó, bài ký thuyết này đã có tên gọi, danh xưng, chế định là “Brahmanimantanika”. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

พฺรหฺมนิมนฺตนิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Kinh Thỉnh Cầu Của Phạm Thiên đã hoàn tất.

๑๐. มารตชฺชนียสุตฺตวณฺณนา

10. Chú giải Kinh Khiển Trách Ác Ma

๕๐๖. เอวํ เม สุตนฺติ มารตชฺชนียสุตฺตํ. ตตฺถ โกฏฺฐมนุปวิฏฺโฐติ กุจฺฉึ ปวิสิตฺวา อนฺตานํ อนฺโต อนุปวิฏฺโฐ, ปกฺกาสยฏฺฐาเน นิสินฺโน. ครุคโร วิยาติ ครุกครุโก วิย ถทฺโธ ปาสาณปุญฺชสทิโส. มาสาจิตํ [Pg.313] มญฺเญติ มาสภตฺตํ ภุตฺตสฺส กุจฺฉิ วิย มาสปูริตปสิพฺพโก วิย ตินฺตมาโส วิย จาติ อตฺโถ. วิหารํ ปวิสิตฺวาติ สเจ อาหารโทเสน เอส ครุภาโว, อพฺโภกาเส จงฺกมิตุํ น สปฺปายนฺติ จงฺกมา โอโรหิตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา ปกติปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ปจฺจตฺตํ โยนิโส มนสากาสีติ, ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ อาวชฺชมาโน อตฺตโนเยว อุปาเยน มนสิ อกาสิ. สเจ ปน เถโร อตฺตโน สีลํ อาวชฺเชตฺวา, ‘‘ยํ หิยฺโย วา ปเร วา ปรสุเว วา ปริภุตฺตํ อวิปกฺกมตฺถิ, อญฺโญ วา โกจิ วิสภาคโทโส, สพฺพํ ชีรตุ ผาสุกํ โหตู’’ติ หตฺเถน กุจฺฉึ ปรามสิสฺส, มาโร ปาปิมา วิลียิตฺวา อคมิสฺส. เถโร ปน ตถา อกตฺวา โยนิโส มนสิ อกาสิ. มา ตถาคตํ วิเหเสสีติ ยถา หิ ปุตฺเตสุ วิเหสิเตสุ มาตาปิตโร วิเหสิตาว โหนฺติ, สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิเกสุ วิเหสิเตสุ อาจริยุปชฺฌายา วิเหสิตาว, ชนปเท วิเหสิเต ราชา วิเหสิโตว โหติ, เอวํ ตถาคตสาวเก วิเหสิเต ตถาคโต วิเหสิโตว โหติ. เตนาห – ‘‘มา ตถาคตํ วิเหเสสี’’ติ.

506. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là Kinh Māratajjanīya. Trong đó, ‘đã đi vào trong bụng’ có nghĩa là: đã đi vào bụng, đã vào bên trong ruột, ngồi ở nơi dạ dày. ‘Như thể nặng nề’ có nghĩa là: như thể rất nặng, cứng, giống như một đống đá. ‘Cảm thấy như đầy đậu’ có nghĩa là: như bụng của người đã ăn cơm đậu, như một cái túi đầy đậu, và như đậu đã ngâm nước. ‘Đã đi vào tịnh xá’ có nghĩa là: Nếu sự nặng nề này là do lỗi của thức ăn, thì không thích hợp để đi kinh hành ở ngoài trời. Suy nghĩ vậy, ngài đi xuống khỏi nơi kinh hành, đi vào cốc lá, và ngồi xuống trên chỗ ngồi đã được trải sẵn như thường lệ. ‘Đã tác ý như lý một cách cá nhân’ có nghĩa là: Hướng tâm suy xét ‘Điều này là do đâu?’, ngài đã tự mình tác ý theo phương pháp. Nhưng nếu vị trưởng lão, sau khi hướng tâm đến giới của mình, đã dùng tay xoa bụng và nghĩ rằng: ‘Bất cứ thức ăn nào đã dùng hôm qua, hôm kia, hay hôm kìa mà chưa tiêu hóa, hoặc có bất cứ lỗi không tương hợp nào khác, tất cả hãy được tiêu hóa, hãy được dễ chịu’, thì ác ma đã tan biến và bỏ đi. Nhưng vị trưởng lão đã không làm như vậy mà đã tác ý như lý. ‘Chớ làm phiền nhiễu Như Lai’ có nghĩa là: Ví như khi các con bị làm phiền nhiễu, cha mẹ cũng bị làm phiền nhiễu; khi các đệ tử cùng ở và đệ tử thân cận bị làm phiền nhiễu, thầy và thầy tế độ cũng bị làm phiền nhiễu; khi xứ sở bị làm phiền nhiễu, nhà vua cũng bị làm phiền nhiễu; cũng vậy, khi đệ tử của Như Lai bị làm phiền nhiễu, Như Lai cũng bị làm phiền nhiễu. Do đó, ngài nói: ‘Chớ làm phiền nhiễu Như Lai’.

ปจฺจคฺคเฬ อฏฺฐาสีติ ปติอคฺคเฬว อฏฺฐาสิ. อคฺคฬํ วุจฺจติ กวาฏํ, มุเขน อุคฺคนฺตฺวา ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา พหิปณฺณสาลาย กวาฏํ นิสฺสาย อฏฺฐาสีติ อตฺโถ.

‘Đã đứng ở bên ngoài thanh cài’ có nghĩa là: đã đứng ngay bên ngoài thanh cài. Thanh cài được gọi là cánh cửa. Ý nghĩa là: sau khi thoát ra bằng đường miệng, đi ra khỏi cốc lá, nó đã đứng ở bên ngoài cốc lá, dựa vào cánh cửa.

๕๐๗. ภูตปุพฺพาหํ ปาปิมาติ กสฺมา อิทํ เทสนํ อารภิ? เถโร กิร จินฺเตสิ – ‘‘อากาสฏฺฐกเทวตานํ ตาว มนุสฺสคนฺโธ โยชนสเต ฐิตานํ อาพาธํ กโรติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘โยชนสตํ โข ราชญฺญ มนุสฺสคนฺโธ เทเว อุพฺพาธตี’ติ (ที. นิ. ๒.๔๑๕). อยํ ปน มาโร นาคริโก ปริโจกฺโข มเหสกฺโข อานุภาวสมฺปนฺโน เทวราชา สมาโน มม กุจฺฉิยํ ปวิสิตฺวา อนฺตานํ อนฺโต ปกฺกาสโยกาเส นิสินฺโน อติวิย ปทุฏฺโฐ ภวิสฺสติ. เอวรูปํ นาม เชคุจฺฉํ ปฏิกูลํ โอกาสํ ปวิสิตฺวา นิสีทิตุํ สกฺโกนฺตสฺส กิมญฺญํ อกรณียํ ภวิสฺสติ, กึ อญฺญํ ลชฺชิสฺสติ, ตฺวํ มม ญาติโกติ ปน วุตฺเต มุทุภาวํ อนาปชฺชมาโน นาม นตฺถิ, หนฺทสฺส [Pg.314] ญาติโกฏึ ปฏิวิชฺฌิตฺวา มุทุเกเนว นํ อุปาเยน วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อิมํ เทสนมารภิ.

507. Tại sao ngài bắt đầu bài pháp này: ‘Này ác ma, trong quá khứ ta đã từng…’? Tương truyền, vị trưởng lão đã suy nghĩ: ‘Trước hết, mùi của con người gây khó chịu cho các vị trời hư không đang ở cách xa một trăm do-tuần. Điều này đã được nói: “Thưa vương tử, mùi của con người bay lên làm khó chịu chư thiên ở cách xa một trăm do-tuần.” Còn ác ma này, là một vị thiên vương lịch sự, trong sạch, có đại thần lực, đầy đủ oai lực, sau khi đi vào bụng ta, ngồi bên trong ruột, ở nơi dạ dày, chắc hẳn sẽ vô cùng tức giận. Đối với kẻ có thể đi vào và ngồi ở một nơi đáng ghê tởm, đáng kinh tởm như vậy, còn có việc gì khác không thể làm được? Còn biết hổ thẹn với ai khác? Nhưng khi được nói “Ngươi là bà con của ta”, không có ai là không trở nên mềm mỏng. Vậy thì, ta sẽ làm cho nó biết về mối quan hệ bà con và sẽ dùng phương pháp mềm mỏng để đuổi nó đi.’ Suy nghĩ như vậy, ngài đã bắt đầu bài pháp này.

โส เม ตฺวํ ภาคิเนยฺโย โหสีติ โส ตฺวํ ตสฺมึ กาเล มยฺหํ ภาคิเนยฺโย โหสิ. อิทํ ปเวณิวเสน วุตฺตํ. เทวโลกสฺมึ ปน มารสฺส ปิตุ วํโส ปิตามหสฺส วํโส รชฺชํ กโรนฺโต นาม นตฺถิ, ปุญฺญวเสน เทวโลเก เทวราชา หุตฺวา นิพฺพตฺโต, ยาวตายุกํ ฐตฺวา จวติ. อญฺโญ เอโก อตฺตนา กเตน กมฺเมน ตสฺมึ ฐาเน อธิปติ หุตฺวา นิพฺพตฺตติ. อิติ อยํ มาโรปิ ตทา ตโต จวิตฺวา ปุน กุสลํ กตฺวา อิมสฺมึ กาเล ตสฺมึ อธิปติฏฺฐาเน นิพฺพตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

‘Ngươi là cháu gọi ta bằng cậu’ có nghĩa là: Vào lúc đó, ngươi là cháu (con của em gái) của ta. Điều này được nói theo dòng dõi gia tộc. Nhưng ở cõi trời, không có chuyện dòng dõi của cha hay dòng dõi của ông nội của Māra cai trị vương quốc. Do năng lực của phước báu, một người sanh làm thiên vương ở cõi trời, sống cho đến hết tuổi thọ rồi mệnh chung. Một người khác, do nghiệp mình đã tạo, sanh ra làm chủ ở nơi đó. Cần phải hiểu rằng: Ác ma này cũng vậy, sau khi mệnh chung từ nơi đó vào lúc ấy, đã làm việc thiện trở lại và vào thời điểm này đã sanh ra ở địa vị làm chủ đó.

วิธุโรติ วิคตธุโร, อญฺเญหิ สทฺธึ อสทิโสติ อตฺโถ. อปฺปกสิเรนาติ อปฺปทุกฺเขน. ปสุปาลกาติ อเชฬกปาลกา. ปถาวิโนติ มคฺคปฏิปนฺนา. กาเย อุปจินิตฺวาติ สมนฺตโต จิตกํ พนฺธิตฺวา. อคฺคึ ทตฺวา ปกฺกมึสูติ เอตฺตเกน สรีรํ ปริยาทานํ คมิสฺสตีติ จิตกสฺส ปมาณํ สลฺลกฺเขตฺวา จตูสุ ทิสาสุ อคฺคึ ทตฺวา ปกฺกมึสุ. จิตโก ปทีปสิขา วิย ปชฺชลิ, เถรสฺส อุทกเลณํ ปวิสิตฺวา นิสินฺนกาโล วิย อโหสิ. จีวรานิ ปปฺโผเฏตฺวาติ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วิคตธูเม กึสุกวณฺเณ องฺคาเร มทฺทมาโน จีวรานิ วิธุนิตฺวา. สรีเร ปนสฺส อุสุมมตฺตมฺปิ นาโหสิ, จีวเรสุ อํสุมตฺตมฺปิ นชฺฌายิ, สมาปตฺติผลํ นาเมตํ.

Vidhuroti: vigatadhuro, có nghĩa là không có đối thủ, không tương xứng với những người khác. Appakasirenāti: appadukkhena, (bởi sự) không khó khăn. Pasupālakāti: ajeḷakapālakā, những người chăn dê và cừu. Pathāvinoti: maggapaṭipannā, những người đi đường. Kāye upacinitvāti: samantato citakaṃ bandhitvā, đã chất giàn hỏa xung quanh thân. Aggiṃ datvā pakkamiṃsūti: đã châm lửa rồi bỏ đi có nghĩa là: sau khi đã ước lượng kích thước của giàn hỏa rằng: ‘Với chừng này, thân thể sẽ được thiêu rụi,’ họ đã châm lửa ở bốn hướng rồi bỏ đi. Giàn hỏa đã bùng cháy như ngọn đèn, đối với vị trưởng lão thì giống như là lúc đã đi vào hang nước và đang ngồi. Cīvarāni papphoṭetvāti: samāpattito vuṭṭhāya vigatadhūme kiṃsukavaṇṇe aṅgāre maddamāno cīvarāni vidhunitvā, sau khi xuất khỏi thiền chứng, trong lúc dẫm lên than hồng không khói có màu sắc như hoa kiṃsuka (hoa gạo), ngài đã giũ các y. Còn trên thân của vị ấy, ngay cả một chút hơi nóng cũng không có, ở các y, ngay cả một sợi chỉ cũng không bị cháy. Đây được gọi là kết quả của thiền chứng.

๕๐๘. อกฺโกสถาติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสถ. ปริภาสถาติ วาจาย ปริภาสถ. โรเสถาติ ฆฏฺเฏถ. วิเหเสถาติ ทุกฺขาเปถ. สพฺพเมตํ วาจาย ฆฏฺฏนสฺเสว อธิวจนํ. ยถา ตํ ทูสี มาโรติ ยถา เอเตสํ ทูสี มาโร. ลเภถ โอตารนฺติ ลเภถ ฉิทฺทํ, กิเลสุปฺปตฺติยา อารมฺมณํ ปจฺจยํ ลเภยฺยาติ อตฺโถ. มุณฺฑกาติอาทีสุ มุณฺเฑ มุณฺฑาติ สมเณ จ สมณาติ วตฺตุํ วฏฺเฏยฺย, อิเม ปน หีเฬนฺตา มุณฺฑกา สมณกาติ อาหํสุ. อิพฺภาติ คหปติกา. กิณฺหาติ กณฺหา, กาฬกาติ อตฺโถ. พนฺธุปาทาปจฺจาติ เอตฺถ พนฺธูติ พฺรหฺมา อธิปฺเปโต. ตญฺหิ พฺราหฺมณา ปิตามโหติ โวหรนฺติ. ปาทานํ [Pg.315] อปจฺจา ปาทาปจฺจา, พฺรหฺมุโน ปิฏฺฐิปาทโต ชาตาติ อธิปฺปาโย. เตสํ กิร อยํ ลทฺธิ – ‘‘พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา, ขตฺติยา อุรโต, เวสฺสา นาภิโต, สุทฺทา ชาณุโต, สมณา ปิฏฺฐิปาทโต’’ติ.

508. Akkosathāti: dasahi akkosavatthūhi akkosatha, hãy mắng nhiếc bằng mười sự mắng nhiếc. Paribhāsathāti: vācāya paribhāsatha, hãy chửi rủa bằng lời nói. Rosethāti: ghaṭṭetha, hãy xúc phạm. Vihesethāti: dukkhāpetha, hãy làm cho đau khổ. Sabbametaṃ vācāya ghaṭṭanasseva adhivacanaṃ: Tất cả những điều này là đồng nghĩa của sự xúc phạm bằng lời nói. Yathā taṃ dūsī māroti: yathā etesaṃ dūsī māro, cũng như ác ma Dūsī đối với các vị ấy. Labhetha otāranti: labhetha chiddaṃ, có nghĩa là: mong rằng có được cơ hội, có được đối tượng và nhân duyên cho phiền não sanh khởi. Muṇḍakātiādīsu: Trong các từ ‘muṇḍakā’ v.v..., đối với người cạo đầu (muṇḍe) thì nên nói là ‘muṇḍā,’ và đối với sa-môn (samaṇe) thì nên nói là ‘samaṇā,’ nhưng những người này, vì khinh miệt, đã nói là ‘muṇḍakā’ (bọn trọc) và ‘samaṇakā’ (bọn sa-môn con). Ibbhāti: gahapatikā, những gia chủ. Kiṇhāti: kaṇhā, có nghĩa là kāḷakā, đen đúa. Bandhupādāpaccāti: Ở đây, bandhūti brahmā adhippeto, ‘bà con’ (bandhu) được hiểu là Phạm thiên. Vì các Bà-la-môn gọi vị ấy là ông nội (pitāmaha). Pādānaṃ apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo: Con cháu của đôi chân là pādāpaccā, ý nói là được sanh ra từ mu bàn chân của Phạm thiên. Tương truyền, tà kiến này của họ là: “Các Bà-la-môn xuất ra từ miệng của Phạm thiên, các Sát-đế-lỵ từ ngực, các Vệ-xá từ rốn, các Thủ-đà-la từ đầu gối, các sa-môn từ mu bàn chân.”

ฌายิโนสฺมา ฌายิโนสฺมาติ ฌายิโน มยํ ฌายิโน มยนฺติ. มธุรกชาตาติ อาลสิยชาตา. ฌายนฺตีติ จินฺตยนฺติ. ปชฺฌายนฺตีติอาทีนิ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตานิ. มูสิกํ มคฺคยมาโนติ สายํ โคจรตฺถาย สุสิรรุกฺขโต นิกฺขนฺตํ รุกฺขสาขาย มูสิกํ ปริเยสนฺโต. โส กิร อุปสนฺตูปสนฺโต วิย นิจฺจโลว ติฏฺฐติ, สมฺปตฺตกาเล มูสิกํ สหสา คณฺหาติ. โกตฺถูติ สิงฺคาโล, โสโณติปิ วทนฺติ. สนฺธิสมลสงฺกฏิเรติ สนฺธิมฺหิ จ สมเล จ สงฺกฏิเร จ. ตตฺถ สนฺธิ นาม ฆรสนฺธิ. สมโล นาม คูถนิทฺธมนปนาฬิ. สงฺกฏิรํ นาม สงฺการฏฺฐานํ. วหจฺฉินฺโนติ กนฺตารโต นิกฺขนฺโต ฉินฺนวโห. สนฺธิสมลสงฺกฏิเรติ สนฺธิมฺหิ วา สมเล วา สงฺกฏิเร วา. โสปิ หิ พทฺธคตฺโต วิย นิจฺจโล ฌายติ.

Jhāyinosmā jhāyinosmāti: jhāyino mayaṃ jhāyino mayanti, chúng tôi là những người thiền định, chúng tôi là những người thiền định. Madhurakajātāti: ālasiyajātā, trở nên lười biếng. Jhāyantīti: cintayanti, họ suy tư. Pajjhāyantītiādīni: upasaggavasena vaḍḍhitāni, các từ ‘pajjhāyanti’ v.v... được thêm vào bằng sức mạnh của tiếp đầu ngữ. Mūsikaṃ maggayamānoti: đang tìm kiếm con chuột đã đi ra từ cây có bọng để tìm mồi vào buổi chiều tối ở trên cành cây. Tương truyền, nó đứng yên không động đậy như thể rất trầm tĩnh, và khi thời cơ đến, nó vồ lấy con chuột một cách đột ngột. Kotthūti: siṅgālo, con chó rừng. Soṇotipi vadanti: họ cũng gọi là con chó. Sandhisamalasaṅkaṭireti: sandhimhi ca samale ca saṅkaṭire ca, ở chỗ nối liền, ở chỗ ô uế, và ở đống rác. Ở đây, ‘sandhi’ là chỗ nối liền giữa các nhà. ‘Samala’ là ống cống thoát phân. ‘Saṅkaṭiraṃ’ là nơi đổ rác. Vahacchinnoti: kantārato nikkhanto chinnavaho, con lừa đã hết gánh nặng, đã đi ra khỏi vùng hoang địa. Sandhisamalasaṅkaṭireti: sandhimhi vā samale vā saṅkaṭire vā, ở chỗ nối liền giữa các nhà, hoặc ở ống cống, hoặc ở nơi đổ rác. Nó cũng trầm tư, không động đậy, như thể thân bị trói buộc.

นิรยํ อุปปชฺชนฺตีติ สเจ มาโร มนุสฺสานํ สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา เอวํ กเรยฺย, มนุสฺสานํ อกุสลํ น ภเวยฺย, มารสฺเสว ภเวยฺย. สรีเร ปน อนธิมุจฺจิตฺวา วิสภาควตฺถุํ วิปฺปฏิสารารมฺมณํ ทสฺเสติ, ตทา กิร โส ภิกฺขู ขิปฺปํ คเหตฺวา มจฺเฉ อชฺโฌตฺถรนฺเต วิย, ชาลํ คเหตฺวา มจฺเฉ คณฺหนฺเต วิย, เลปยฏฺฐึ โอฑฺเฑตฺวา สกุเณ พนฺธนฺเต วิย, สุนเขหิ สทฺธึ อรญฺเญ มิควํ จรนฺเต วิย, มาตุคาเม คเหตฺวา อาปานภูมิยํ นิสินฺเน วิย, นจฺจนฺเต วิย, คายนฺเต วิย, ภิกฺขุนีนํ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ วิสภาคมนุสฺเส นิสินฺเน วิย, ฐิเต วิย จ กตฺวา ทสฺเสสิ. มนุสฺสา อรญฺญคตาปิ วนคตาปิ วิหารคตาปิ วิปฺปฏิสารารมฺมณํ ปสฺสิตฺวา อาคนฺตฺวา อญฺเญสํ กเถนฺติ – ‘‘สมณา เอวรูปํ อสฺสมณกํ อนนุจฺฉวิกํ กโรนฺติ, เอเตสํ ทินฺเน กุโต กุสลํ, มา เอเตสํ กิญฺจิ อทตฺถา’’ติ. เอวํ เต มนุสฺสา ทิฏฺฐทิฏฺฐฏฺฐาเน สีลวนฺเต อกฺโกสนฺตา อปุญฺญํ ปสวิตฺวา อปายปูรกา อเหสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

Nirayaṃ upapajjantīti: (Họ sanh vào địa ngục) có nghĩa là: nếu ma vương nhập vào thân của loài người rồi làm như vậy, thì điều bất thiện sẽ không thuộc về loài người, mà chỉ thuộc về ma vương. Nhưng vì không nhập vào thân, nó đã cho thấy đối tượng không tương hợp, là cảnh gây hối tiếc. Tương truyền, khi ấy nó đã tạo ra và cho thấy (hình ảnh) các vị tỳ-khưu như đang bắt cá bằng cách cầm lấy lưới giũ mạnh, như đang bắt cá bằng cách cầm lấy lưới, như đang bẫy chim bằng cách giăng nhựa cây, như đang đi săn thú trong rừng cùng với bầy chó, như đang ngồi ở quán rượu sau khi đã bắt các người nữ, như đang nhảy múa, như đang ca hát, và (hình ảnh) những người nam không tương hợp đang ngồi hoặc đang đứng ở những nơi ở ban đêm và ban ngày của các vị tỳ-khưu-ni. Những người đi rừng, đi vào lùm cây, hoặc đi đến tu viện, sau khi thấy cảnh gây hối tiếc, họ trở về và kể lại cho những người khác: “Các sa-môn làm những việc như thế, không phải là việc của sa-môn, không thích hợp. Cúng dường cho họ thì làm sao có phước? Đừng cúng dường bất cứ thứ gì cho họ.” Như vậy, những người ấy, do mắng nhiếc các bậc giới đức ở những nơi họ thấy, đã tạo ra điều bất thiện và đã trở thành những người làm đầy các cõi khổ. Do đó, đã được nói rằng: “họ sanh vào địa ngục.”

๕๐๙. อนฺวาวิฏฺฐาติ [Pg.316] อาวฏฺฏิตา. ผริตฺวา วิหรึสูติ น เกวลํ ผริตฺวา วิหรึสุ. กกุสนฺธสฺส ปน ภควโต โอวาเท ฐตฺวา อิเม จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ.

509. Anvāviṭṭhāti: āvaṭṭitā, đã được bao trùm. Pharitvā vihariṃsūti: na kevalaṃ pharitvā vihariṃsu, họ đã trú nhưng không chỉ đơn thuần là biến mãn. Mà sau khi đã an trú trong lời giáo huấn của Đức Thế Tôn Kakusandha, họ đã làm sanh khởi bốn phạm trú này, đã phát triển thiền minh sát có thiền định làm nền tảng, và đã chứng đắc quả vị A-la-hán.

๕๑๐. อาคตึ วา คตึ วาติ ปฏิสนฺธิวเสน อาคมนฏฺฐานํ วา, จุติวเสน คมนฏฺฐานํ วา น ชานามิ. สิยา จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตนฺติ โสมนสฺสวเสน อญฺญถตฺตํ ภเวยฺย. สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตีติ อิธาปิ ปุริมนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยถา หิ ปุพฺเพ วิปฺปฏิสารกรํ อารมฺมณํ ทสฺเสติ, เอวมิธาปิ ปสาทกรํ. โส กิร ตทา มนุสฺสานํ ทสฺสนฏฺฐาเน ภิกฺขู อากาเส คจฺฉนฺเต วิย, ฐิเต วิย ปลฺลงฺเกน นิสินฺเน วิย, อากาเส สูจิกมฺมํ กโรนฺเต วิย, โปตฺถกํ วาเจนฺเต วิย, อากาเส จีวรํ ปสาเรตฺวา กายํ อุตุํ คณฺหาเปนฺเต วิย, นวปพฺพชิเต อากาเสน จรนฺเต วิย, ตรุณสามเณเร อากาเส ฐตฺวา ปุปฺผานิ โอจินนฺเต วิย กตฺวา ทสฺเสสิ. มนุสฺสา อรญฺญคตาปิ วนคตาปิ วิหารคตาปิ ปพฺพชิตานํ ตํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา อญฺเญสํ กเถนฺติ – ‘‘ภิกฺขูสุ อนฺตมโส สามเณราปิ เอวํมหิทฺธิโก มหานุภาวา, เอเตสํ ทินฺนํ มหปฺผลํ นาม โหติ, เอเตสํ เทถ สกฺกโรถา’’ติ. ตโต มนุสฺสา ภิกฺขุสงฺฆํ จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกโรนฺตา พหุํ ปุญฺญํ กตฺวา สคฺคปถปูรกา อเหสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ.

510. Cụm từ ‘Āgatiṃ vā gatiṃ vā’ có nghĩa là: Ta không biết nơi đến do năng lực của sự tái sanh, hoặc nơi đi do năng lực của sự chết. Cụm từ ‘Siyā cittassa aññathattaṃ’ có nghĩa là: Có thể có sự khác lạ của tâm do năng lực của hỷ. Cụm từ ‘Saggaṃ lokaṃ upapajjanti’ ở đây cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp trước. Quả vậy, giống như trước đây (Ma vương) đã chỉ ra đối tượng gây hối hận, cũng vậy, ở đây (Ma vương) chỉ ra (đối tượng) gây ra sự trong sạch. Khi ấy, Ma vương ấy đã hóa hiện cho loài người thấy các vị tỳ khưu như đang đi trên hư không, như đang đứng, như đang ngồi kiết già, như đang làm công việc may vá trên hư không, như đang đọc sách, như đang phơi y và sưởi ấm thân thể trên hư không, như các vị mới xuất gia đang đi trên hư không, như các sa di trẻ tuổi đang đứng trên hư không hái hoa. Loài người, dù đi vào rừng, đi vào rừng cây, hay đi đến tu viện, sau khi thấy được cách hành xử ấy của các vị xuất gia, đã đến và kể lại cho những người khác rằng: “Trong số các tỳ khưu, ngay cả đến các vị sa di cũng có đại thần lực, đại oai lực như vậy. Sự cúng dường đến các vị ấy quả thật có quả báu lớn. Hãy cúng dường, hãy tôn kính các vị ấy.” Sau đó, loài người, trong khi tôn kính chúng tỳ khưu bằng bốn món vật dụng, đã làm nhiều phước và đã trở thành những người làm cho con đường đến cõi trời được viên mãn. Do đó, đã được nói rằng: “họ sanh vào cõi trời.”

๕๑๑. เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อสุภานุปสฺสิโน กาเย วิหรถาติ ภควา สกลชมฺพุทีปํ อาหิณฺฑนฺโต อนฺตมโส ทฺวินฺนมฺปิ ติณฺณมฺปิ ภิกฺขูนํ วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา –

511. Cụm từ ‘Etha tumhe, bhikkhave, asubhānupassino kāye viharatha’ (Này các tỳ khưu, hãy đến, các ngươi hãy sống quán bất tịnh trong thân) có nghĩa là: Đức Thế Tôn, trong khi đi khắp toàn cõi Diêm Phù Đề, đã đi đến nơi ở của, ngay cả chỉ là, hai hoặc ba vị tỳ khưu và –

‘‘อสุภสญฺญาปริจิเตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เจตสา พหุลํ วิหรโต เมถุนธมฺมสมาปตฺติยา จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวตฺตติ น สมฺปสาริยติ, อุเปกฺขา วา ปาฏิกุลฺยตา วา สณฺฐาติ.

“Này các tỳ khưu, đối với vị tỳ khưu sống nhiều với tâm đã được thực hành thuần thục tưởng bất tịnh, tâm co rút lại, co rúm lại, quay lui, không duỗi ra đối với việc hành dâm, hoặc xả hoặc sự nhàm gớm được an lập.

อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาปริจิเตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เจตสา พหุลํ วิหรโต รสตณฺหาย จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ [Pg.317] ปติวตฺตติ น สมฺปสาริยติ, อุเปกฺขา วา ปาฏิกุลฺยตา วา สณฺฐาติ.

Này các tỳ khưu, đối với vị tỳ khưu sống nhiều với tâm đã được thực hành thuần thục tưởng về sự ghê tởm trong vật thực, tâm co rút lại, co rúm lại, quay lui, không duỗi ra đối với ái trong vị, hoặc xả hoặc sự nhàm gớm được an lập.

สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญาปริจิเตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เจตสา พหุลํ วิหรโต โลกจิตฺเรสุ จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวตฺตติ น สมฺปสาริยติ, อุเปกฺขา วา ปาฏิกุลฺยตา วา สณฺฐาติ.

Này các tỳ khưu, đối với vị tỳ khưu sống nhiều với tâm đã được thực hành thuần thục tưởng về sự không hoan hỷ trong tất cả thế gian, tâm co rút lại, co rúm lại, quay lui, không duỗi ra đối với những vẻ đa dạng của thế gian, hoặc xả hoặc sự nhàm gớm được an lập.

อนิจฺจสญฺญาปริจิเตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เจตสา พหุลํ วิหรโต ลาภสกฺการสิโลเก จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวตฺตติ น สมฺปสาริยติ, อุเปกฺขา วา ปาฏิกุลฺยตา วา สณฺฐาตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๔๙) เอวํ อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา –

Này các tỳ khưu, đối với vị tỳ khưu sống nhiều với tâm đã được thực hành thuần thục tưởng vô thường, tâm co rút lại, co rúm lại, quay lui, không duỗi ra đối với lợi lộc, cung kính, và danh tiếng, hoặc xả hoặc sự nhàm gớm được an lập.” (A. Ni. 7.49) Sau khi đã chỉ ra lợi ích như vậy –

เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อสุภานุปสฺสี กาเย วิหรถ, อาหาเร ปฏิกูลสญฺญิโน สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญิโน สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจานุปสฺสิโนติ. อิมานิ จตฺตาริ กมฺมฏฺฐานานิ กเถสิ. เตปิ ภิกฺขู อิเมสุ จตูสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ กมฺมํ กโรนฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สพฺพาสเว เขเปตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ, อิมานิปิ จตฺตาริ กมฺมฏฺฐานานิ ราคสนฺตานิ โทสโมหสนฺตานิ ราคปฏิฆาตานิ โทสโมหปฏิฆาตานิ จาติ.

“Này các tỳ khưu, hãy đến, các ngươi hãy sống quán bất tịnh trong thân, có tưởng về sự ghê tởm trong vật thực, có tưởng về sự không hoan hỷ trong tất cả thế gian, quán vô thường trong tất cả các pháp hữu vi.” (Ngài) đã thuyết bốn đề mục thiền này. Các vị tỳ khưu ấy, trong khi thực hành công việc trong bốn đề mục thiền này, đã phát triển thiền quán, đã đoạn tận tất cả các lậu hoặc, và đã an trú trong quả A-la-hán. Bốn đề mục thiền này làm lắng dịu tham, làm lắng dịu sân và si, loại trừ tham, và loại trừ sân và si.

๕๑๒. สกฺขรํ คเหตฺวาติ อนฺโตมุฏฺฐิยํ ติฏฺฐนปมาณํ ปาสาณํ คเหตฺวา. อยญฺหิ พฺราหฺมณคหปติเกหิ ภิกฺขู อกฺโกสาเปตฺวาปิ, พฺราหฺมณคหปติกานํ วเสน ภิกฺขุสงฺฆสฺส ลาภสกฺการํ อุปฺปาทาเปตฺวาปิ, โอตารํ อลภนฺโต อิทานิ สหตฺถา อุปกฺกมิตุกาโม อญฺญตรสฺส กุมารสฺส สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา เอวรูปํ ปาสาณํ อคฺคเหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สกฺขรํ คเหตฺวา’’ติ.

512. Cụm từ ‘Sakkharaṃ gahetvā’ (sau khi lấy viên sỏi) có nghĩa là: sau khi lấy viên đá có kích thước nằm gọn trong nắm tay. Quả vậy, Ma vương Dūsī này, sau khi đã xúi giục các bà-la-môn và gia chủ mắng nhiếc các vị tỳ khưu, và sau khi đã làm phát sanh lợi lộc và cung kính cho chúng tỳ khưu bằng năng lực của các bà-la-môn và gia chủ, vẫn không tìm được cơ hội, bây giờ muốn tự tay mình tấn công, đã nhập vào thân của một cậu bé nào đó và đã cầm lấy một viên đá như vậy. Nhắm đến điều đó, đã được nói rằng “sau khi lấy viên sỏi”.

สีสํ โว ภินฺทีติ สีสํ ภินฺทิ, มหาจมฺมํ ฉิชฺชิตฺวา มํสํ ทฺเวธา อโหสิ. สกฺขรา ปนสฺส สีสกฏาหํ อภินฺทิตฺวา อฏฺฐึ อาหจฺเจว นิวตฺตา. นาคาปโลกิตํ อปโลเกสีติ ปหารสทฺทํ สุตฺวา ยถา นาม หตฺถินาโค [Pg.318] อิโต วา เอตฺโต วา อปโลเกตุกาโม คีวํ อปริวตฺเตตฺวา สกลสรีเรเนว นิวตฺติตฺวา อปโลเกติ. เอวํ สกลสรีเรเนว นิวตฺติตฺวา อปโลเกสิ. ยถา หิ มหาชนสฺส อฏฺฐีนิ โกฏิยา โกฏึ อาหจฺจ ฐิตานิ, ปจฺเจกพุทฺธานํ องฺกุสลคฺคานิ, น เอวํ พุทฺธานํ. พุทฺธานํ ปน สงฺขลิกานิ วิย เอกาพทฺธานิ หุตฺวา ฐิตานิ, ตสฺมา ปจฺฉโต อปโลกนกาเล น สกฺกา โหติ คีวํ ปริวตฺเตตุํ. ยถา ปน หตฺถินาโค ปจฺฉาภาคํ อปโลเกตุกาโม สกลสรีเรเนว ปริวตฺตติ, เอวํ ปริวตฺติตพฺพํ โหติ. ตสฺมา ภควา ยนฺเตน ปริวตฺติตา สุวณฺณปฏิมา วิย สกลสรีเรเนว นิวตฺติตฺวา อปโลเกสิ, อปโลเกตฺวา ฐิโต ปน, ‘‘น วายํ ทูสี มาโร มตฺตมญฺญาสี’’ติ อาห. ตสฺสตฺโถ, อยํ ทูสี มาโร ปาปํ กโรนฺโต เนว ปมาณํ อญฺญาสิ, ปมาณาติกฺกนฺตมกาสีติ.

(Nói rằng) ‘Sīsaṃ vo bhindi’ (Ta sẽ đập vỡ đầu ngươi), (Ma vương) đã đập vào đầu (của Đức Phật). Lớp da dày bị rách, thịt bị chẻ làm hai. Nhưng viên sỏi, không làm vỡ hộp sọ của ngài, chỉ chạm vào xương rồi bật trở lại. Cụm từ ‘Nāgāpalokitaṃ apalokesi’ (Ngài đã nhìn cái nhìn của voi chúa) có nghĩa là: sau khi nghe tiếng va chạm, giống như voi chúa, khi muốn nhìn về phía này hay phía kia, không quay cổ mà quay toàn thân để nhìn. Cũng vậy, (Đức Thế Tôn) đã quay toàn thân để nhìn. Quả vậy, xương của người thường thì đứng yên, đầu này chạm đầu kia; xương của các vị Phật Độc Giác thì móc vào nhau như đầu móc; nhưng xương của các vị Phật thì không như vậy. Xương của các vị Phật thì nối liền với nhau như các mắt xích, do đó khi nhìn về phía sau, không thể quay cổ được. Giống như voi chúa khi muốn nhìn về phía sau thì quay toàn thân, cũng vậy, (ngài) phải quay (toàn thân). Do đó, Đức Thế Tôn, giống như một pho tượng vàng được quay bằng máy, đã quay toàn thân và nhìn. Sau khi nhìn, trong khi đang đứng, ngài đã nói: “na vāyaṃ dūsī māro mattamaññāsī”. Ý nghĩa của câu đó là: Ma vương Dūsī này, trong khi làm điều ác, đã không biết chừng mực, đã làm việc vượt quá chừng mực.

สหาปโลกนายาติ กกุสนฺธสฺส ภควโต อปโลกเนเนว สห ตงฺขณญฺเญว. ตมฺหา จ ฐานา จวีติ ตมฺหา จ เทวฏฺฐานา จุโต, มหานิรยํ อุปปนฺโนติ อตฺโถ. จวมาโน หิ น ยตฺถ กตฺถจิ ฐิโต จวติ, ตสฺมา วสวตฺติเทวโลกํ อาคนฺตฺวา จุโต, ‘‘สหาปโลกนายา’’ติ จ วจนโต น ภควโต อปโลกิตตฺตา จุโตติ เวทิตพฺโพ, จุติกาลทสฺสนมตฺตเมว เหตํ. อุฬาเร ปน มหาสาวเก วิรทฺธตฺตา กุทาริยา ปหฏํ วิยสฺส อายุ ตตฺเถว ฉิชฺชิตฺวา คตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตโย นามเธยฺยา โหนฺตีติ ตีณิ นามานิ โหนฺติ. ฉผสฺสายตนิโกติ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ ปาฏิเยกฺกาย เวทนาย ปจฺจโย.

Cùng với cái nhìn (sahāpalokanāya) có nghĩa là cùng với cái nhìn của đức Thế Tôn Kakusandha, ngay lập tức. Chết từ trú xứ ấy (tamhā ca ṭhānā cavi) có nghĩa là chết từ trú xứ chư thiên ấy, sanh vào đại địa ngục. Thật vậy, khi chết, y không chết ở bất cứ nơi nào, do đó, y đã đến cõi trời Vasavatti rồi mới chết. Và do câu nói 'cùng với cái nhìn' (sahāpalokanāya), không nên hiểu là y chết do đức Thế Tôn nhìn; điều này chỉ là sự chỉ ra thời điểm chết. Tuy nhiên, nên biết rằng do đã xúc phạm đến vị đại thinh văn cao cả, tuổi thọ của y đã bị cắt đứt và mất đi ngay tại đó, giống như bị rìu chặt. Có ba danh xưng (tayo nāmadheyyā honti) có nghĩa là có ba cái tên. Thuộc sáu xứ xúc (chaphassāyataniko) có nghĩa là duyên cho thọ riêng biệt trong sáu xứ xúc.

สงฺกุสมาหโตติ อยสูเลหิ สมาหโต. ปจฺจตฺตเวทนิโยติ สยเมว เวทนาชนโก. สงฺกุนา สงฺกุ หทเย สมาคจฺเฉยฺยาติ อยสูเลน สทฺธึ อยสูลํ หทยมชฺเฌ สมาคจฺเฉยฺย. ตสฺมึ กิร นิรเย อุปปนฺนานํ ติคาวุโต อตฺตภาโว โหติ, เถรสฺสาปิ ตาทิโส อโหสิ. อถสฺส หิ นิรยปาลา ตาลกฺขนฺธปมาณานิ อยสูลานิ อาทิตฺตานิ สมฺปชฺชลิตานิ สโชติภูตานิ สยเมว คเหตฺวา ปุนปฺปุนํ นิวตฺตมานา, – ‘‘อิมินา เต ฐาเนน จินฺเตตฺวา ปาปํ กต’’นฺติ ปูวโทณิยํ [Pg.319] ปูวํ โกฏฺเฏนฺโต วิย หทยมชฺฌํ โกฏฺเฏตฺวา, ปณฺณาส ชนา ปาทาภิมุขา ปณฺณาส ชนา สีสาภิมุขา โกฏฺเฏตฺวา คจฺฉนฺติ, เอวํ คจฺฉนฺตา ปญฺจหิ วสฺสสเตหิ อุโภ อนฺเต ปตฺวา ปุน นิวตฺตมานา ปญฺจหิ วสฺสสเตหิ หทยมชฺฌํ อาคจฺฉนฺติ. ตํ สนฺธาย เอวํ วุตฺตํ.

Bị cọc đâm (saṅkusamāhato) có nghĩa là bị đâm bằng những cọc sắt. Cảm nhận riêng (paccattavedaniyo) có nghĩa là tự mình tạo ra cảm thọ. Cọc với cọc gặp nhau nơi tim (saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyya) có nghĩa là cọc sắt cùng với cọc sắt gặp nhau giữa tim. Nghe nói, trong địa ngục ấy, thân của những chúng sanh được sanh vào cao ba ngẫu nhiên (gāvuta), thân của vị trưởng lão cũng như vậy. Khi ấy, các lính canh địa ngục tự tay cầm những cọc sắt lớn bằng thân cây thốt nốt, đang cháy đỏ, rực lửa, tỏa sáng, vừa đi qua đi lại liên tục, vừa nói: 'Ngươi đã suy nghĩ bằng nơi này mà làm điều ác', rồi đâm vào giữa tim như người ta giã bánh trong cối giã bánh. Năm mươi người đi từ phía chân, năm mươi người đi từ phía đầu, vừa đâm vừa đi. Đi như vậy, sau năm trăm năm họ đến hai đầu, rồi quay lại, sau năm trăm năm nữa họ lại đến giữa tim. Nhắm đến điều đó mà nói như vậy.

วุฏฺฐานิมนฺติ วิปากวุฏฺฐานเวทนํ. สา กิร มหานิรเย เวทนาโต ทุกฺขตรา โหติ, ยถา หิ สิเนหปานสตฺตาหโต ปริหารสตฺตาหํ ทุกฺขตรํ, เอวํ มหานิรยทุกฺขโต อุสฺสเท วิปากวุฏฺฐานเวทนา ทุกฺขตราติ วทนฺติ. เสยฺยถาปิ มจฺฉสฺสาติ ปุริสสีสญฺหิ วฏฺฏํ โหติ, สูเลน ปหรนฺตสฺส ปหาโร ฐานํ น ลภติ ปริคลติ, มจฺฉสีสํ อายตํ ปุถุลํ, ปหาโร ฐานํ ลภติ, อวิรชฺฌิตฺวา กมฺมการณา สุกรา โหติ, ตสฺมา เอวรูปํ สีสํ โหติ.

Trổ sanh (vuṭṭhānimanti) có nghĩa là cảm thọ quả trổ sanh. Nghe nói, cảm thọ ấy đau khổ hơn cảm thọ trong đại địa ngục. Giống như tuần lễ kiêng cữ sau tuần lễ uống thuốc dầu thì đau khổ hơn, cũng vậy, họ nói rằng cảm thọ quả trổ sanh trong địa ngục Ussada đau khổ hơn nỗi khổ trong đại địa ngục. Giống như của con cá (seyyathāpi macchassa) có nghĩa là: đầu người thì tròn, khi đâm bằng cọc, cú đâm không có chỗ đứng, bị trượt đi; đầu cá thì dài và rộng, cú đâm có chỗ đứng, việc hành hình không bị sai sót, dễ thực hiện, do đó đầu có hình dạng như vậy.

๕๑๓. วิธุรํ สาวกมาสชฺชาติ วิธุรํ สาวกํ ฆฏฺฏยิตฺวา. ปจฺจตฺตเวทนาติ สยเมว ปาฏิเยกฺกเวทนาชนกา. อีทิโส นิรโย อาสีติ อิมสฺมึ ฐาเน นิรโย เทวทูตสุตฺเตน ทีเปตพฺโพ. กณฺห-ทุกฺขํ นิคจฺฉสีติ กาฬก-มาร, ทุกฺขํ วินฺทิสฺสสิ. มชฺเฌ สรสฺสาติ มหาสมุทฺทสฺส มชฺเฌ อุทกํ วตฺถุํ กตฺวา นิพฺพตฺตวิมานานิ กปฺปฏฺฐิติกานิ โหนฺติ, เตสํ เวฬุริยสฺส วิย วณฺโณ โหติ, ปพฺพตมตฺถเก ชลิตนฬคฺคิกฺขนฺโธ วิย จ เนสํ อจฺจิโย โชตนฺติ, ปภสฺสรา ปภาสมฺปนฺนา โหนฺติ, เตสุ วิมาเนสุ นีลเภทาทิวเสน นานตฺตวณฺณา อจฺฉรา นจฺจนฺติ. โย เอตมภิชานาตีติ โย เอตํ วิมานวตฺถุํ ชานาตีติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ วิมานเปตวตฺถุเกเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปาทงฺคุฏฺเฐน กมฺปยีติ อิทํ ปาสาทกมฺปนสุตฺเตน ทีเปตพฺพํ. โย เวชยนฺตํ ปาสาทนฺติ อิทํ จูฬตณฺหาสงฺขยวิมุตฺติสุตฺเตน ทีเปตพฺพํ. สกฺกํ โส ปริปุจฺฉตีติ อิทมฺปิ เตเนว ทีเปตพฺพํ. สุธมฺมายาภิโต สภนฺติ สุธมฺมสภาย สมีเป, อยํ ปน พฺรหฺมโลเก สุธมฺมสภาว, น ตาวตึสภวเน. สุธมฺมสภาวิรหิโต หิ เทวโลโก นาม นตฺถิ.

513. Sau khi xúc phạm vị thinh văn Vidhura (vidhuraṃ sāvakamāsajja) có nghĩa là sau khi va chạm vị thinh văn Vidhura. Cảm nhận riêng (paccattavedanā) có nghĩa là tự mình tạo ra cảm thọ riêng biệt. Địa ngục là như vậy (īdiso nirayo āsi): ở đây, địa ngục nên được giải thích bằng kinh Sứ Giả Của Trời (Devadūtasutta). Ngươi gặp phải khổ đau đen tối (kaṇha-dukkhaṃ nigacchasi) có nghĩa là hỡi Māra đen tối, ngươi sẽ chịu đau khổ. Giữa hồ (majjhe sarassa) có nghĩa là: giữa đại dương, những thiên cung hiện ra lấy nước làm nền tảng, tồn tại suốt một kiếp; màu sắc của chúng giống như ngọc lưu ly, và ngọn lửa của chúng tỏa sáng như một khối lửa rơm cháy trên đỉnh núi; chúng rực rỡ, đầy ánh sáng. Trong những thiên cung ấy, các tiên nữ có màu sắc khác nhau tùy theo sự phân biệt màu xanh v.v... đang nhảy múa. Người biết điều này (yo etamabhijānāti) có nghĩa là người biết câu chuyện về thiên cung này. Như vậy, ở đây ý nghĩa nên được hiểu qua câu chuyện về thiên cung và ngạ quỷ. Rung chuyển bằng ngón chân cái (pādaṅguṭṭhena kampayi): điều này nên được giải thích bằng kinh Rung Chuyển Lâu Đài (Pāsādakampanasutta). Lâu đài Vejayanta (yo vejayantaṃ pāsādaṃ): điều này nên được giải thích bằng kinh Tiểu Đoạn Tận Ái Giải Thoát (Cūḷataṇhāsaṅkhayavimuttisutta). Vị ấy hỏi Sakka (sakkaṃ so paripucchati): điều này cũng nên được giải thích bằng kinh ấy. Gần pháp đường Sudhammā (sudhammāyābhito sabhaṃ) có nghĩa là gần pháp đường Sudhammā; đây là pháp đường Sudhammā ở cõi Phạm thiên, không phải ở cõi trời Ba Mươi Ba. Thật vậy, không có cõi trời nào mà không có pháp đường Sudhammā.

พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรนฺติ พฺรหฺมโลเก มหาโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทีหิ สาวเกหิ สทฺธึ ตสฺส เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา นิสินฺนสฺส [Pg.320] ภควโต โอภาสํ. เอกสฺมิญฺหิ สมเย ภควา พฺรหฺมโลเก สุธมฺมาย เทวสภาย สนฺนิปติตฺวา, – ‘‘อตฺถิ นุ โข โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอวํมหิทฺธิโก. โย อิธ อาคนฺตุํ สกฺกุเณยฺยา’’ติ จินฺเตนฺตสฺเสว พฺรหฺมคณสฺส จิตฺตมญฺญาย ตตฺถ คนฺตฺวา พฺรหฺมคณสฺส มตฺถเก นิสินฺโน เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา มหาโมคฺคลฺลานาทีนํ อาคมนํ จินฺเตสิ. เตปิ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา ปจฺเจกํ ทิสาสุ นิสีทึสุ, สกลพฺรหฺมโลโก เอโกภาโส อโหสิ. สตฺถา จตุสจฺจปฺปกาสนํ ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน อเนกานิ พฺรหฺมสหสฺสานิ มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐหึสุ. ตํ สนฺธายิมา คาถา วุตฺตา, โส ปนายมตฺโถ อญฺญตรพฺรหฺมสุตฺเตน ทีเปตพฺโพ.

Rực rỡ ở cõi Phạm thiên (brahmaloke pabhassaraṃ) có nghĩa là ánh hào quang của đức Thế Tôn, người đã cùng với các vị thinh văn như Đại Mục-kiền-liên, Đại Ca-diếp v.v... nhập hỏa giới định và ngự tại cõi Phạm thiên. Thật vậy, vào một thời, đức Thế Tôn, sau khi hội chúng Phạm thiên đã tụ họp tại pháp đường Sudhammā ở cõi Phạm thiên, đã biết được tâm của chúng Phạm thiên đang suy nghĩ: 'Liệu có sa-môn hay bà-la-môn nào có đại thần lực như vậy, có thể đến được đây không?', Ngài đã đến đó, ngồi trên đầu chúng Phạm thiên, nhập hỏa giới định và suy nghĩ đến sự xuất hiện của các vị như Đại Mục-kiền-liên. Các vị ấy cũng đến, đảnh lễ đức Thế Tôn, nhập hỏa giới định và ngồi ở các phương khác nhau. Toàn bộ cõi Phạm thiên trở thành một vùng ánh sáng. Đức Thế Tôn thuyết pháp giảng giải Tứ diệu đế. Cuối bài pháp, nhiều ngàn vị Phạm thiên đã chứng đắc các đạo và quả. Nhắm đến điều đó mà những câu kệ này được nói ra. Ý nghĩa này nên được giải thích bằng một kinh nào đó về Phạm thiên.

วิโมกฺเขน อผสฺสยีติ ฌานวิโมกฺเขน ผุสิ. วนนฺติ ชมฺพุทีปํ. ปุพฺพวิเทหานนฺติ ปุพฺพวิเทหานญฺจ ทีปํ. เย จ ภูมิสยา นราติ ภูมิสยา นรา นาม อปรโคยานกา จ อุตฺตรกุรุกา จ. เตปิ สพฺเพ ผุสีติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปน อตฺโถ นนฺโทปนนฺททมเนน ทีเปตพฺโพ. วตฺถุ วิสุทฺธิมคฺเค อิทฺธิกถาย วิตฺถาริตํ. อปุญฺญํ ปสวีติ อปุญฺญํ ปฏิลภิ. อาสํ มา อกาสิ ภิกฺขูสูติ ภิกฺขู วิเหเสมีติ เอตํ อาสํ มา อกาสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ.

Chạm đến bằng giải thoát (vimokkhena aphassayi) có nghĩa là đã chạm đến bằng thiền giải thoát. Rừng (vanaṃ) có nghĩa là châu Diêm-phù-đề (Jambudīpa). Và những người ở Phất-bà-đề-ha (pubbavidehānaṃ) có nghĩa là châu Phất-bà-đề-ha (Pubbavideha). Và những người nằm trên đất (ye ca bhūmisayā narā) có nghĩa là những người nằm trên đất là những người ở châu Ngưu-hóa (Aparagoyāna) và châu Câu-lưu (Uttarakuru). Được nói là đã chạm đến tất cả họ. Ý nghĩa này nên được giải thích bằng câu chuyện hàng phục long vương Nandopananda. Câu chuyện đã được trình bày chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo, chương về thần thông. Tạo ra điều phi phước (apuññaṃ pasavi) có nghĩa là đã nhận lấy điều phi phước. Đừng mong muốn đối với các Tỳ-khưu (āsaṃ mā akāsi bhikkhūsu) có nghĩa là đừng có mong muốn rằng 'ta sẽ hãm hại các Tỳ-khưu'. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ nghĩa.

ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย

Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh

มารตชฺชนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải kinh Khiển Trách Ma Vương (Māratajjanīyasutta) đã hoàn tất.

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Phần Chú giải Phẩm thứ Năm đã hoàn tất.

มูลปณฺณาสฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

Chú giải Mūlapaṇṇāsa đã hoàn tất.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Con đem hết lòng thành kính đảnh lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, đấng Chánh Đẳng Chánh Giác. มชฺฌิมนิกาเย Trong Trung Bộ Kinh มูลปณฺณาส-อฏฺฐกถา Chú giải Năm Mươi Kinh Căn Bản (ทุติโย ภาโค) (Phần thứ hai) ๓. โอปมฺมวคฺโค 3. Phẩm Thí Dụ ๑. กกจูปมสุตฺตวณฺณนา 1. Phần giải về kinh Thí Dụ Cái Cưa ๒๒๒. เอวํ [Pg.1] เม สุตนฺติ กกจูปมสุตฺตํ. ตตฺถ โมฬิยผคฺคุโนติ โมฬีติ จูฬา วุจฺจติ. ยถาห – 222. Kinh Thí Dụ Cái Cưa bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ (Tôi nghe như vầy). Trong đó, về câu ‘Moḷiyaphagguna,’ ‘moḷi’ được gọi là búi tóc. Như đã được nói rằng: ‘‘เฉตฺวาน โมฬึ วรคนฺธวาสิตํ,เวหายสํ อุกฺขิปิ สกฺยปุงฺคโว; รตนจงฺโกฏวเรน วาสโว,สหสฺสเนตฺโต สิรสา ปฏิคฺคหี’’ติ. ‘Bậc Tối Thắng dòng Sakya, sau khi cắt búi tóc được ướp hương thơm hảo hạng, đã tung lên không trung; Vāsava (Đế Thích), vị có ngàn mắt, đã dùng tráp báu tuyệt vời, cung kính dùng đầu để tiếp nhận.’ สา ตสฺส คิหิกาเล มหตี อโหสิ, เตนสฺส โมฬิยผคฺคุโนติ สงฺขา อุทปาทิ. ปพฺพชิตมฺปิ นํ เตเนว นาเมน สญฺชานนฺติ. อติเวลนฺติ เวลํ อติกฺกมิตฺวา. ตตฺถ กาลเวลา, สีมเวลา, สีลเวลาติ ติวิธา เวลา. ‘‘ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสี’’ติ (ธมฺมปเท วคฺคานมุทฺทานํ, คาถานมุทฺทานํ; มหาว. ๑-๓) อยํ กาลเวลา นาม. ‘‘ฐิตธมฺโม เวลํ นาติวตฺตตี’’ติ (จูฬว. ๓๘๔; อุทา. ๔๕; อ. นิ. ๘.๑๙) อยํ สีมเวลา นาม. ‘‘เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต’’ติ (ธ. ส. ๒๙๙-๓๐๑) จ, ‘‘เวลา เจสา อวีติกฺกมนฏฺเฐนา’’ติ จ, อยํ สีลเวลา นาม. ตํ ติวิธมฺปิ โส อติกฺกมิเยว. ภิกฺขุนิโย หิ โอวทิตุํ กาโล นาม อตฺถิ, โส อตฺถงฺคเตปิ สูริเย [Pg.2] โอวทนฺโต ตํ กาลเวลมฺปิ อติกฺกมิ. ภิกฺขุนีนํ โอวาเท ปมาณํ นาม อตฺถิ สีมา มริยาทา. โส อุตฺตริฉปฺปญฺจวาจาหิ โอวทนฺโต ตํ สีมเวลมฺปิ อติกฺกมิ. กเถนฺโต ปน ทวสหคตํ กตฺวา ทุฏฺฐุลฺลาปตฺติปโหนกํ กเถติ, เอวํ สีลเวลมฺปิ อติกฺกมิ. Búi tóc ấy của vị này vào thời tại gia thì rất lớn, do đó danh xưng Moḷiyaphagguna đã khởi lên cho vị ấy. Ngay cả khi đã xuất gia, người ta vẫn biết đến vị ấy bằng chính tên gọi đó. ‘Ativelaṃ’ (quá mức) có nghĩa là đã vượt qua giới hạn (velā). Trong đó, có ba loại giới hạn: giới hạn thời gian (kālavelā), giới hạn ranh giới (sīmavelā), và giới hạn về giới (sīlavelā). Câu ‘Vào lúc ấy, ngài đã thốt lên lời cảm hứng này’ (Dhammapada, Mahāvagga 1-3) đây được gọi là giới hạn thời gian. Câu ‘Người có pháp vững vàng không vượt qua giới hạn’ (Cūḷavagga 384; Udāna 45; Aṅguttara Nikāya 8.19) đây được gọi là giới hạn ranh giới. Và câu ‘Không vượt qua giới hạn là sự phá vỡ đê điều’ (Dhammasaṅgaṇi 299-301) và ‘giới hạn này có ý nghĩa là không thể vượt qua,’ đây được gọi là giới hạn về giới. Vị ấy đã vượt qua cả ba loại giới hạn ấy. Thật vậy, có thời gian quy định để giáo huấn các vị tỳ-khưu-ni, nhưng vị ấy giáo huấn ngay cả khi mặt trời đã lặn, do đó đã vượt qua giới hạn thời gian. Trong việc giáo huấn các vị tỳ-khưu-ni, có một mức độ quy định, một ranh giới, một giới hạn. Vị ấy giáo huấn bằng sáu, bảy lời nói trở lên, do đó đã vượt qua giới hạn ranh giới. Hơn nữa, khi nói, vị ấy nói những lời đi kèm với sự trêu đùa, có thể dẫn đến tội thô, như vậy vị ấy cũng đã vượt qua giới hạn về giới. สํสฏฺโฐติ มิสฺสีภูโต สมานสุขทุกฺโข หุตฺวา. สมฺมุขาติ ปุรโต. อวณฺณํ ภาสตีติ ตา ปน ปจนโกฏฺฏนาทีนิ กโรนฺติโย ทิสฺวา นตฺถิ อิมาสํ อนาปตฺติ นาม, อิมา ภิกฺขุนิโย อนาจารา ทุพฺพจา ปคพฺภาติ อคุณํ กเถติ. อธิกรณมฺปิ กโรตีติ อิเมสํ ภิกฺขูนํ อิมา ภิกฺขุนิโย ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย อกฺขีนิ ทยฺหนฺติ, อิมสฺมึ วิหาเร ปุปฺผปูชา วา อาสนโธวนปริภณฺฑกรณาทีนิ วา อิมาสํ วเสน วตฺตนฺติ. กุลธีตโร เอตา ลชฺชินิโย, ตุมฺเห อิมา อิทญฺจิทญฺจ วทถ, อยํ นาม ตุมฺหากํ อาปตฺติ โหติ, วินยธรานํ สนฺติกํ อาคนฺตฺวา วินิจฺฉยํ เม เทถาติ อธิกรณํ อากฑฺฒติ. ‘Saṃsaṭṭho’ (thân cận) có nghĩa là đã trở nên hòa lẫn, cùng chung vui buồn. ‘Sammukhā’ (trước mặt) có nghĩa là ở phía trước. ‘Nói lời không tán dương’ có nghĩa là sau khi thấy các vị tỳ-khưu-ni ấy làm các việc như nấu nướng, giã gạo, v.v., vị ấy nói những lời chê bai rằng: ‘Các vị này không có cái gọi là vô tội, các vị tỳ-khưu-ni này không có phẩm hạnh, khó dạy, và trơ trẽn.’ ‘Cũng tạo ra sự tranh tụng’ có nghĩa là vị ấy lôi kéo vào một vụ tranh tụng rằng: ‘Các vị tỳ-khưu này, kể từ lúc thấy các vị tỳ-khưu-ni này là mắt họ đã nóng lên. Trong tu viện này, việc cúng dường hoa, hoặc việc giặt giũ chỗ ngồi, làm các vật dụng, v.v., đều diễn ra dưới sự quản lý của các vị này. Họ là những thiện nữ có lòng hổ thẹn, các ông lại nói với họ điều này điều nọ, đây chính là tội của các ông, hãy đến trước các vị trì luật để cho tôi một sự phân xử.’ โมฬิยผคฺคุนสฺส อวณฺณํ ภาสตีติ นตฺถิ อิมสฺส ภิกฺขุโน อนาปตฺติ นาม. นิจฺจกาลํ อิมสฺส ปริเวณทฺวารํ อสุญฺญํ ภิกฺขุนีหีติ อคุณํ กเถติ. อธิกรณมฺปิ กโรนฺตีติ อิเมสํ ภิกฺขูนํ โมฬิยผคฺคุนตฺเถรสฺส ทิฏฺฐกาลโต ปฏฺฐาย อกฺขีนิ ทยฺหนฺติ. อิมสฺมึ วิหาเร อญฺเญสํ วสนฏฺฐานํ โอโลเกตุมฺปิ น สกฺกา. วิหารํ อาคตภิกฺขุนิโย โอวาทํ วา ปฏิสนฺถารํ วา อุทฺเทสปทํ วา เถรเมว นิสฺสาย ลภนฺติ, กุลปุตฺตโก ลชฺชี กุกฺกุจฺจโก, เอวรูปํ นาม ตุมฺเห อิทญฺจิทญฺจ วทถ, เอถ วินยธรานํ สนฺติเก วินิจฺฉยํ เทถาติ อธิกรณํ อากฑฺฒนฺติ. ‘Nói lời không tán dương Moḷiyaphagguna’ có nghĩa là các vị tỳ-khưu-ni nói những lời chê bai rằng: ‘Vị tỳ-khưu này không có cái gọi là vô tội. Cổng tịnh thất của vị này lúc nào cũng không vắng bóng các tỳ-khưu-ni.’ ‘Cũng tạo ra sự tranh tụng’ có nghĩa là các vị tỳ-khưu-ni lôi kéo vào một vụ tranh tụng rằng: ‘Các vị tỳ-khưu này, kể từ lúc thấy trưởng lão Moḷiyaphagguna là mắt họ đã nóng lên. Trong tu viện này, không thể nào nhìn ngó đến chỗ ở của những người khác. Các vị tỳ-khưu-ni đến tu viện, dù là lời giáo huấn, lời thăm hỏi, hay một câu đề mục, đều nhận được nhờ nương vào vị trưởng lão. Vị ấy là một thiện nam tử có lòng hổ thẹn, có sự áy náy, vậy mà các ông lại nói về một người như thế điều này điều nọ, hãy đến trước các vị trì luật để phân xử.’ โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจาติ เนว ปิยกมฺยตาย น เภทาธิปฺปาเยน, อตฺถกามตาย อโวจ. เอกํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อิมสฺส ภิกฺขุสฺส เอวํ สํสฏฺฐสฺส วิหรโต อยโส อุปฺปชฺชิสฺสติ. โส สาสนสฺสาปิ อวณฺโณเยว. อญฺเญน ปน กถิโต อยํ น โอรมิสฺสติ, ภควตา ธมฺมํ เทเสตฺวา โอวทิโต โอรมิสฺสตี’’ติ ตสฺส อตฺถกามตาย ภควนฺตํ เอตํ, ‘‘อายสฺมา, ภนฺเต’’ติอาทิวจนํ อโวจ. Câu ‘Vị tỳ-khưu ấy đã bạch với Đức Thế Tôn điều này’ có nghĩa là vị ấy đã bạch không phải vì muốn được yêu mến, không phải với ý định gây chia rẽ, mà đã bạch vì lòng mong muốn điều lợi ích. Tương truyền, vị ấy đã có suy nghĩ rằng: ‘Đối với vị tỳ-khưu này, khi sống thân cận như vậy, tiếng xấu sẽ phát sinh. Điều đó cũng chính là sự tổn hại cho giáo pháp. Hơn nữa, nếu được người khác nói, vị này sẽ không từ bỏ, nhưng nếu được Đức Thế Tôn thuyết pháp và giáo huấn, vị ấy sẽ từ bỏ.’ Vì lòng mong muốn điều lợi ích cho vị ấy, vị tỳ-khưu kia đã bạch với Đức Thế Tôn những lời này, bắt đầu bằng ‘Bạch ngài, thưa Tôn giả...’ ๒๒๓. อามนฺเตหีติ ชานาเปหิ. อามนฺเตตีติ ปกฺโกสติ. 223. ‘Āmantehi’ (hãy cho gọi) có nghĩa là hãy cho biết. ‘Āmanteti’ (cho gọi) có nghĩa là gọi đến. ๒๒๔. สทฺธาติ [Pg.3] สทฺธาย. ตสฺมาติ ยสฺมา ตฺวํ กุลปุตฺโต เจว สทฺธาปพฺพชิโต จ, ยสฺมา วา เต เอตาหิ สทฺธึ สํสฏฺฐสฺส วิหรโต เย ตา อกฺโกสิสฺสนฺติ วา, ปหริสฺสนฺติ วา, เตสุ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, สํสคฺเค ปหีเน นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺมา. ตตฺราติ ตสฺมึ อวณฺณภาสเน. เคหสิตาติ ปญฺจกามคุณนิสฺสิตา. ฉนฺทาติ ตณฺหาฉนฺทาปิ ปฏิฆฉนฺทาปิ. วิปริณตนฺติ รตฺตมฺปิ จิตฺตํ วิปริณตํ. ทุฏฺฐมฺปิ, มูฬฺหมฺปิ จิตฺตํ วิปริณตํ. อิธ ปน ตณฺหาฉนฺทวเสน รตฺตมฺปิ วฏฺฏติ, ปฏิฆฉนฺทวเสน ทุฏฺฐมฺปิ วฏฺฏติ. หิตานุกมฺปีติ หิเตน อนุกมฺปมาโน หิเตน ผรมาโน. น โทสนฺตโรติ น โทสจิตฺโต ภวิสฺสามิ. 224. Saddhā có nghĩa là saddhāya (do đức tin). Tasmā (do vậy) có nghĩa là: Bởi vì ngươi là thiện gia nam tử đã xuất gia do đức tin, và bởi vì trong khi ngươi trú ngụ có giao du với các vị ấy, ưu phiền sẽ sanh khởi nơi ngươi đối với những người mắng nhiếc hoặc đánh đập các vị ấy, nhưng khi sự giao du được từ bỏ thì ưu phiền sẽ không sanh khởi, do vậy. Tatrā (trong ấy) có nghĩa là trong lời nói không tán dương ấy. Gehasita (nương tựa gia đình) có nghĩa là nương tựa vào năm dục trưởng dưỡng. Chanda (dục) có nghĩa là cả tham dục lẫn sân dục. Vipariṇata (bị biến đổi) có nghĩa là tâm tham cũng là tâm bị biến đổi. Tâm sân cũng vậy, tâm si cũng là tâm bị biến đổi. Tuy nhiên, ở đây tâm tham do tham dục cũng được kể là hợp lệ, và tâm sân do sân dục cũng được kể là hợp lệ. Hitānukampī (thương tưởng đến lợi ích) có nghĩa là đang thương tưởng với lòng lợi ích, đang lan tỏa với lòng lợi ích. Na dosantaro (không có tâm sân hận) có nghĩa là tôi sẽ không có tâm sân hận. ๒๒๕. อถ โข ภควาติ กสฺมา อารภิ? ผคฺคุนสฺส กิร เอตฺตกํ โอวาทํ สุตฺวาปิ, ‘‘ภิกฺขุนิสํสคฺคโต โอรมิสฺสามิ วิรมิสฺสามี’’ติ จิตฺตมฺปิ น อุปฺปนฺนํ, ภควตา ปน สทฺธึ ปฏาณี วิย ปฏิวิรุทฺโธ อฏฺฐาสิ, อถสฺส ภควโต ยถา นาม ชิฆจฺฉิตสฺส โภชเน, ปิปาสิตสฺส ปานีเย, สีเตน ผุฏฺฐสฺส อุณฺเห ทุกฺขิตสฺส สุเข ปตฺถนา อุปฺปชฺชติ. เอวเมว อิมํ ทุพฺพจํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา ปฐมโพธิยํ สุพฺพจา ภิกฺขู อาปาถํ อาคมึสุ. อถ เตสํ วณฺณํ กเถตุกาโม หุตฺวา อิมํ เทสนํ อารภิ. 225. Tại sao (bài kinh) được bắt đầu bằng câu Atha kho bhagavā (Khi ấy, Thế Tôn)? Được biết, đối với ngài Phagguna, dầu đã nghe lời giáo huấn đến mức độ như thế nhưng tâm niệm rằng: “Ta sẽ dừng lại, ta sẽ từ bỏ việc giao du với các tỳ-khưu-ni” cũng đã không sanh khởi. Trái lại, vị ấy đã đứng đối nghịch, giống như là kẻ chống đối với Đức Thế Tôn. Khi ấy, đối với Đức Thế Tôn, giống như sự mong mỏi về vật thực sanh khởi cho người đói, về thức uống cho người khát, về hơi ấm cho người bị lạnh chạm phải, về sự an lạc cho người đau khổ. Cũng tương tự như thế, sau khi nhìn thấy vị tỳ-khưu khó dạy này, các vị tỳ-khưu dễ dạy ở vào thời kỳ đầu giác ngộ đã hiện ra trong tâm trí (của Ngài). Khi ấy, do có ý muốn nói lên lời tán dương các vị ấy, Ngài đã bắt đầu bài thuyết giảng này. ตตฺถ อาราธยึสูติ คณฺหึสุ ปูรยึสุ. เอกํ สมยนฺติ เอกสฺมึ สมเย. เอกาสนโภชนนฺติ เอกํ ปุเรภตฺตโภชนํ. สูริยุคฺคมนโต หิ ยาว มชฺฌนฺหิกา สตฺตกฺขตฺตุํ ภุตฺตโภชนมฺปิ อิธ เอกาสนโภชนนฺเตว อธิปฺเปตํ. อปฺปาพาธตนฺติ นิราพาธตํ. อปฺปาตงฺกตนฺติ นิทฺทุกฺขตํ. ลหุฏฺฐานนฺติ สรีรสฺส สลฺลหุกํ อุฏฺฐานํ. พลนฺติ กายพลํ. ผาสุวิหารนฺติ กายสฺส สุขวิหารํ. อิมินา กึ กถิตํ? ทิวา วิกาลโภชนํ ปชหาปิตกาโล กถิโต. ภทฺทาลิสุตฺเต ปน รตฺตึ วิกาลโภชนํ ปชหาปิตกาโล กถิโต. อิมานิ หิ ทฺเว โภชนานิ ภควา น เอกปฺปหาเรน ปชหาเปสิ. กสฺมา? อิมาเนว หิ ทฺเว โภชนานิ วฏฺเฏ สตฺตานํ อาจิณฺณานิ. สนฺติ กุลปุตฺตา สุขุมาลา, เต เอกโต ทฺเวปิ โภชนานิ ปชหนฺตา กิลมนฺติ. ตสฺมา เอกโต อปชหาเปตฺวา เอกสฺมึ กาเล ทิวา วิกาลโภชนํ, เอกสฺมึ รตฺตึ วิกาลโภชนนฺติ วิสุํ ปชหาเปสิ. เตสุ อิธ ทิวา วิกาลโภชนํ ปชหาปิตกาโล กถิโต. ตตฺถ [Pg.4] ยสฺมา พุทฺธา น ภยํ ทสฺเสตฺวา ตชฺเชตฺวา ปชหาเปนฺติ, อานิสํสํ ปน ทสฺเสตฺวา ปชหาเปนฺติ, เอวญฺหิ สตฺตา สุเขน ปชหนฺติ. ตสฺมา อานิสํสํ ทสฺเสนฺโต อิเม ปญฺจ คุเณ ทสฺเสสิ. อนุสาสนี กรณียาติ ปุนปฺปุนํ สาสเน กตฺตพฺพํ นาโหสิ. ‘‘อิทํ กโรถ, อิทํ มา กโรถา’’ติ สตุปฺปาทกรณียมตฺตเมว อโหสิ. ตาวตฺตเกเนว เต กตฺตพฺพํ อกํสุ, ปหาตพฺพํ ปชหึสุ, ปฐมโพธิยํ, ภิกฺขเว, สุพฺพจา ภิกฺขู อเหสุํ อสฺสวา โอวาทปฏิกราติ. Ở đây, ārādhayiṃsu (đã làm hài lòng) có nghĩa là đã chấp nhận, đã thực hành đầy đủ. Ekaṃ samayaṃ (một thời) có nghĩa là vào một dịp. Ekāsanabhojana (nhất tọa thực) có nghĩa là một bữa ăn trước ngọ. Thật vậy, ở đây việc dùng bữa ăn bảy lần từ lúc mặt trời mọc cho đến giữa trưa cũng được bao hàm ý nghĩa là nhất tọa thực. Appābādhataṃ (ít bệnh) có nghĩa là không có bệnh. Appātaṅkataṃ (ít não) có nghĩa là không có khổ. Lahuṭṭhānaṃ (nhẹ nhàng) có nghĩa là sự đứng dậy nhẹ nhàng của thân. Balaṃ (sức lực) có nghĩa là sức lực của thân. Phāsuvihāraṃ (an trú) có nghĩa là sự an trú thoải mái của thân. Điều gì được nói đến qua việc này? Thời điểm khiến từ bỏ việc ăn phi thời vào ban ngày được nói đến. Trái lại, trong bài kinh Bhaddāli, thời điểm khiến từ bỏ việc ăn phi thời vào ban đêm được nói đến. Thật vậy, Đức Thế Tôn đã không khiến từ bỏ hai bữa ăn này trong cùng một lúc. Tại sao? Bởi vì chính hai bữa ăn này là thói quen của chúng sanh trong vòng luân hồi. Có những thiện gia nam tử có thân thể mỏng manh, họ sẽ bị mệt mỏi khi từ bỏ cả hai bữa ăn cùng một lúc. Do đó, Ngài đã không khiến từ bỏ cùng một lúc mà đã khiến từ bỏ riêng rẽ: vào một thời điểm là việc ăn phi thời vào ban ngày, vào một thời điểm là việc ăn phi thời vào ban đêm. Trong số ấy, ở đây thời điểm khiến từ bỏ việc ăn phi thời vào ban ngày được nói đến. Ở đây, bởi vì các vị Phật không khiến từ bỏ bằng cách chỉ ra sự đáng sợ và hăm dọa, mà trái lại khiến từ bỏ bằng cách chỉ ra lợi ích, vì như thế chúng sanh sẽ từ bỏ một cách dễ dàng. Do đó, trong khi chỉ ra lợi ích, Ngài đã chỉ ra năm phẩm chất này. Anusāsanī karaṇīyā (cần phải giáo huấn) có nghĩa là không cần phải giáo huấn lặp đi lặp lại. Chỉ cần có sự thiết lập chánh niệm rằng: “Hãy làm điều này, đừng làm điều kia.” Chỉ với chừng ấy, họ đã làm điều cần phải làm, đã từ bỏ điều cần phải từ bỏ. Này các tỳ-khưu, vào thời kỳ đầu giác ngộ, các vị tỳ-khưu đã là những người dễ dạy, biết lắng nghe, và đáp ứng lời khuyên dạy. อิทานิ เนสํ สุพฺพจภาวทีปิกํ อุปมํ อาหรนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ สุภูมิยนฺติ สมภูมิยํ. ‘‘สุภูมฺยํ สุเขตฺเต วิหตขาณุเก พีชานิ ปติฏฺฐเปยฺยา’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๓๘) เอตฺถ ปน มณฺฑภูมิ สุภูมีติ อาคตา. จตุมหาปเถติ ทฺวินฺนํ มหามคฺคานํ วินิวิชฺฌิตฺวา คตฏฺฐาเน. อาชญฺญรโถติ วินีตอสฺสรโถ. โอธสฺตปโตโทติ ยถา รถํ อภิรุหิตฺวา ฐิเตน สกฺกา โหติ คณฺหิตุํ, เอวํ อาลมฺพนํ นิสฺสาย ติริยโต ฐปิตปโตโท. โยคฺคาจริโยติ อสฺสาจริโย. สฺเวว อสฺสทมฺเม สาเรตีติ อสฺสทมฺมสารถิ. เยนิจฺฉกนฺติ เยน เยน มคฺเคน อิจฺฉติ. ยทิจฺฉกนฺติ ยํ ยํ คตึ อิจฺฉติ. สาเรยฺยาติ อุชุกํ ปุรโต เปเสยฺย. ปจฺจาสาเรยฺยาติ ปฏินิวตฺเตยฺย. Bây giờ, trong khi nêu lên ví dụ để làm sáng tỏ về bản chất dễ dạy của các vị ấy, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng seyyathāpi (ví như). Ở đây, subhūmiyaṃ (trên đất tốt) có nghĩa là trên đất bằng phẳng. Trái lại, ở câu (trích dẫn): “Người ấy nên gieo các hạt giống trên đất tốt, trong thửa ruộng tốt, đã được dọn sạch gốc rễ,” thì subhūmi (đất tốt) có nghĩa là đất màu mỡ. Catumahāpathe (ở ngã tư đường) có nghĩa là ở nơi hai con đường lớn đi qua và giao nhau. Ājaññaratho (cỗ xe ngựa thuần chủng) có nghĩa là cỗ xe ngựa đã được huấn luyện. Odhastapatodo (với roi ngựa được đặt xuống) có nghĩa là roi ngựa được đặt nằm ngang, dựa vào vật chống đỡ, theo cách mà người đã leo lên và đang đứng trên cỗ xe có thể cầm lấy được. Yoggācariyo (người huấn luyện) có nghĩa là người huấn luyện ngựa. Vị ấy chính là người điều khiển những con ngựa đã được thuần hóa nên là assadammasārathi (người đánh xe ngựa thuần hóa). Yenicchakaṃ (theo ý muốn) có nghĩa là theo con đường nào mà vị ấy muốn. Yadicchakaṃ (theo ý muốn) có nghĩa là theo tốc độ nào mà vị ấy muốn. Sāreyya (có thể điều khiển đi tới) có nghĩa là có thể cho đi thẳng về phía trước. Paccāsāreyya (có thể điều khiển đi lui) có nghĩa là có thể làm cho quay trở lại. เอวเมว โขติ ยถา หิ โส โยคฺคาจริโย เยน เยน มคฺเคน คมนํ อิจฺฉติ, ตํ ตํ อสฺสา อารุฬฺหาว โหนฺติ. ยาย ยาย จ คติยา อิจฺฉติ, สา สา คติ คหิตาว โหติ. รถํ เปเสตฺวา อสฺสา เนว วาเรตพฺพา น วิชฺฌิตพฺพา โหนฺติ. เกวลํ เตสํ สเม ภูมิภาเค ขุเรสุ นิมิตฺตํ ฐเปตฺวา คมนเมว ปสฺสิตพฺพํ โหติ. เอวํ มยฺหมฺปิ เตสุ ภิกฺขูสุ ปุนปฺปุนํ วตฺตพฺพํ นาโหสิ. อิทํ กโรถ อิทํ มา กโรถาติ สตุปฺปาทนมตฺตเมว กตฺตพฺพํ โหติ. เตหิปิ ตาวเทว กตฺตพฺพํ กตเมว โหติ, อกตฺตพฺพํ ชหิตเมว. ตสฺมาติ ยสฺมา สุพฺพจา ยุตฺตยานปฏิภาคา หุตฺวา สตุปฺปาทนมตฺเตเนว ปชหึสุ, ตสฺมา ตุมฺเหปิ ปชหถาติ อตฺโถ. เอลณฺเฑหีติ เอลณฺฑา กิร สาลทูสนา โหนฺติ, ตสฺมา เอวมาห. วิโสเธยฺยาติ เอลณฺเฑ เจว อญฺญา จ วลฺลิโย ฉินฺทิตฺวา พหิ นีหรเณน โสเธยฺย. สุชาตาติ สุสณฺฐิตา. สมฺมา ปริหเรยฺยาติ มริยาทํ พนฺธิตฺวา อุทกาสิญฺจเนนปิ กาเลนกาลํ มูลมูเล [Pg.5] ขณเนนปิ วลฺลิคุมฺพาทิจฺเฉทเนนปิ กิปิลฺลปูฏกหรเณนปิ มกฺกฏกชาลสุกฺขทณฺฑกหรเณนปิ สมฺมา วฑฺเฒตฺวา โปเสยฺย. วุทฺธิอาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. Evameva kho (cũng tương tự như thế): Thật vậy, giống như người huấn luyện kia, vị ấy muốn đi theo con đường nào thì những con ngựa đã hướng theo con đường ấy. Và vị ấy muốn theo tốc độ nào thì tốc độ ấy đã được thực hiện. Sau khi cho cỗ xe đi, những con ngựa không cần phải được ngăn lại cũng không cần phải được thúc giục. Chỉ cần đặt dấu hiệu cho móng guốc của chúng trên vùng đất bằng phẳng rồi quan sát sự đi của chúng là được. Cũng tương tự như thế, đối với ta cũng không cần phải nói đi nói lại với các vị tỳ-khưu ấy. Chỉ cần có sự thiết lập chánh niệm rằng: “Hãy làm điều này, đừng làm điều kia.” Và đối với các vị ấy, chỉ với chừng ấy, việc cần làm đã được làm xong, việc không nên làm đã được từ bỏ. Tasmā (do đó) có nghĩa là: Bởi vì các vị ấy dễ dạy, giống như cỗ xe đã được thắng yên cương, và đã từ bỏ (việc sai trái) chỉ bằng sự thiết lập chánh niệm, do đó các ngươi cũng hãy từ bỏ. Elaṇḍehi (với các cây thầu dầu): Được biết, các cây thầu dầu là những thứ làm hư hại cây sāla, do đó ngài đã nói như vậy. Visodheyya (nên dọn sạch) có nghĩa là nên làm sạch bằng cách cắt bỏ các cây thầu dầu và các loại dây leo khác rồi mang chúng ra ngoài. Sujātā (sinh tốt) có nghĩa là có hình dáng tốt. Sammā parihareyya (nên chăm sóc đúng cách) có nghĩa là nên làm cho chúng tăng trưởng và nuôi dưỡng đúng cách bằng cách rào lại, bằng cách tưới nước, bằng cách thỉnh thoảng xới đất ở gốc, bằng cách cắt bỏ dây leo và bụi rậm, bằng cách dọn dẹp tổ kiến, bằng cách dọn dẹp mạng nhện và cành khô. Vuddhi (sự tăng trưởng), v.v... có ý nghĩa như đã được nói. ๒๒๖. อิทานิ อกฺขนฺติยา โทสํ ทสฺเสนฺโต ภูตปุพฺพนฺติอาทิมาห. ตตฺถ เวเทหิกาติ วิเทหรฏฺฐวาสิกสฺส ธีตา. อถ วา เวโทติ ปญฺญา วุจฺจติ, เวเทน อีหติ อิริยตีติ เวเทหิกา, ปณฺฑิตาติ อตฺโถ. คหปตานีติ ฆรสามินี. กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติโฆโส. โสรตาติ โสรจฺเจน สมนฺนาคตา. นิวาตาติ นิวาตวุตฺติ. อุปสนฺตาติ นิพฺพุตา. ทกฺขาติ ภตฺตปจนสยนตฺถรณทีปุชฺชลนาทิกมฺเมสุ เฉกา. อนลสาติ อุฏฺฐาหิกา, สุสํวิหิตกมฺมนฺตาติ สุฏฺฐุ สํวิหิตกมฺมนฺตา. เอกา อนลสา โหติ, ยํ ยํ ปน ภาชนํ คณฺหาติ, ตํ ตํ ภินฺทติ วา ฉิทฺทํ วา กโรติ, อยํ น ตาทิสาติ ทสฺเสติ. 226. Bây giờ, để trình bày về sự nguy hại của việc không kham nhẫn, ngài đã nói ‘bhūtapubbaṃ’ v.v... Ở đây, vedehikā có nghĩa là con gái của một người dân ở xứ Videha. Hoặc là, vedo được gọi là trí tuệ, vị ấy nỗ lực, hành xử với trí tuệ nên là vedehikā, có nghĩa là bậc hiền trí. Gahapatānī có nghĩa là bà chủ nhà. Kittisaddo là tiếng tăm danh tiếng. Soratā là người có được sự nhu hòa. Nivātā là người có hạnh khiêm tốn. Upasantā là người được an tịnh. Dakkhā là người khéo léo trong các công việc như nấu cơm, dọn giường, thắp đèn, v.v... Analasā là người siêng năng, susaṃvihitakammantā là người có công việc được sắp xếp chu đáo. Có người siêng năng, nhưng bất cứ vật dụng nào người ấy cầm lấy thì đều làm vỡ hoặc làm thủng, điều này cho thấy vị này không phải là người như vậy. ทิวา อุฏฺฐาสีติ ปาโตว กตฺตพฺพานิ เธนุทุหนาทิกมฺมานิ อกตฺวา อุสฺสูเร อุฏฺฐิตา. เห เช กาฬีติ อเร กาฬิ. กึ เช ทิวา อุฏฺฐาสีติ กึ เต กิญฺจิ อผาสุกํ อตฺถิ, กึ ทิวา อุฏฺฐาสีติ? โน วต เร กิญฺจีติ อเร ยทิ เต น กิญฺจิ อผาสุกํ อตฺถิ, เนว สีสํ รุชฺฌติ, น ปิฏฺฐิ, อถ กสฺมา ปาปิ ทาสิ ทิวา อุฏฺฐาสีติ กุปิตา อนตฺตมนา ภากุฏิมกาสิ. ทิวาตรํ อุฏฺฐาสีติ ปุนทิวเส อุสฺสูรตรํ อุฏฺฐาสิ. อนตฺตมนวาจนฺติ อเร ปาปิ ทาสิ อตฺตโน ปมาณํ น ชานาสิ; กึ อคฺคึ สีโตติ มญฺญสิ, อิทานิ ตํ สิกฺขาเปสฺสามีติอาทีนิ วทมานา กุปิตวจนํ นิจฺฉาเรสิ. Divā uṭṭhāsi (cô ấy đã thức dậy ban ngày) có nghĩa là đã không làm các công việc cần phải làm vào buổi sáng như vắt sữa bò, v.v... mà đã thức dậy vào lúc mặt trời đã lên cao. He je kāḷī có nghĩa là này Kāḷī. Kiṃ je divā uṭṭhāsi (tại sao ngươi lại thức dậy ban ngày?) có nghĩa là ngươi có điều gì không khỏe trong người hay sao, tại sao ngươi lại thức dậy ban ngày? No vata re kiñci (thưa không có gì) có nghĩa là này, nếu ngươi không có điều gì không khỏe, đầu cũng không đau, lưng cũng không đau, vậy tại sao con tớ gái xấu xa kia lại thức dậy ban ngày? (Bà chủ) đã nổi giận, không hài lòng, và đã cau mày. Divātaraṃ uṭṭhāsi (cô ấy đã thức dậy trễ hơn) có nghĩa là vào ngày hôm sau, cô ấy đã thức dậy vào lúc mặt trời đã lên cao hơn nữa. Anattamanavācan (lời nói không hài lòng) có nghĩa là (bà chủ) đã thốt ra lời nói giận dữ, trong khi đang nói những điều như: ‘Này con tớ gái xấu xa, ngươi không biết thân biết phận; ngươi nghĩ rằng lửa là lạnh hay sao, bây giờ ta sẽ dạy cho ngươi một bài học’ v.v... ปฏิวิสกานนฺติ สามนฺตเคหวาสีนํ. อุชฺฌาเปสีติ อวชานาเปสิ. จณฺฑีติ อโสรตา กิพฺพิสา. อิติ ยตฺตกา คุณา, ตโต ทิคุณา โทสา อุปฺปชฺชึสุ. คุณา นาม สณิกํ สณิกํ อาคจฺฉนฺติ; โทสา เอกทิวเสเนว ปตฺถฏา โหนฺติ. โสรตโสรโตติ อติวิย โสรโต, โสตาปนฺโน นุ โข, สกทาคามี อนาคามี อรหา นุ โขติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. ผุสนฺตีติ ผุสนฺตา ฆฏฺเฏนฺตา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ. Paṭivisakānaṃ có nghĩa là của những người láng giềng sống ở các nhà gần bên. Ujjhāpesi có nghĩa là đã khiến cho họ khinh miệt. Caṇḍī có nghĩa là không nhu hòa, có tội lỗi. Như vậy, có bao nhiêu đức tính thì đã có gấp đôi các điều xấu xa phát sanh. Các đức tính quả là đến rất chậm chạp; các điều xấu xa thì lan rộng chỉ trong một ngày. Soratasorato có nghĩa là hết sức nhu hòa, đạt đến mức độ có thể được nói rằng: ‘Vị này có phải là bậc Nhập Lưu, bậc Nhất Lai, bậc Bất Lai, hay là bậc A-la-hán chăng?’ Phusanti có nghĩa là trong khi xúc chạm, trong khi va chạm, chúng đi vào tầm (của các giác quan). อถ [Pg.6] ภิกฺขุ โสรโตติ เวทิตพฺโพติ อถ อธิวาสนกฺขนฺติยํ ฐิโต ภิกฺขุ โสรโตติ เวทิตพฺโพ. โย จีวร…เป… ปริกฺขารเหตูติ โย เอตานิ จีวราทีนิ ปณีตปณีตานิ ลภนฺโต ปาทปริกมฺมปิฏฺฐิปริกมฺมาทีนิ เอกวจเนเนว กโรติ. อลภมาโนติ ยถา ปุพฺเพ ลภติ, เอวํ อลภนฺโต. ธมฺมญฺเญว สกฺกโรนฺโตติ ธมฺมํเยว สกฺการํ สุกตการํ กโรนฺโต. ครุํ กโรนฺโตติ ครุภาริยํ กโรนฺโต. มาเนนฺโตติ มเนน ปิยํ กโรนฺโต. ปูเชนฺโตติ ปจฺจยปูชาย ปูเชนฺโต. อปจายมาโนติ ธมฺมํเยว อปจายมาโน อปจิตึ นีจวุตฺตึ ทสฺเสนฺโต. Atha bhikkhu sorato ti veditabbo (khi ấy, vị tỳ khưu được biết là nhu hòa) có nghĩa là khi ấy, vị tỳ khưu an trú trong sự kham nhẫn chịu đựng được biết là nhu hòa. Yo cīvara… pe… parikkhārahetu (vị nào do nhân là y phục... vật dụng) có nghĩa là vị nào trong khi nhận được các y phục, v.v... hảo hạng này, đã thực hiện các việc phục vụ như xoa bóp chân, xoa bóp lưng, v.v... chỉ với một lời nói. Alabhamāno (trong khi không nhận được) có nghĩa là trong khi không nhận được giống như đã nhận được trước đây. Dhammaññeva sakkaronto (chỉ tôn trọng Pháp) có nghĩa là chỉ thực hiện sự tôn trọng, sự làm điều tốt đẹp đối với Pháp. Garuṃ karonto (trọng thị) có nghĩa là xem là quan trọng. Māneno (quý mến) có nghĩa là làm cho thân thiết bằng ý. Pūjento (cúng dường) có nghĩa là cúng dường bằng sự cúng dường vật dụng. Apacāyamāno (tôn kính) có nghĩa là chỉ tôn kính Pháp, thể hiện sự tôn kính, thái độ khiêm hạ. ๒๒๗. เอวํ อกฺขนฺติยา โทสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เย อธิวาเสนฺติ, เต เอวํ อธิวาเสนฺตีติ ปญฺจ วจนปเถ ทสฺเสนฺโต ปญฺจิเม, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ กาเลนาติ ยุตฺตปตฺตกาเลน. ภูเตนาติ สตา วิชฺชมาเนน. สณฺเหนาติ สมฺมฏฺเฐน. อตฺถสญฺหิเตนาติ อตฺถนิสฺสิเตน การณนิสฺสิเตน. อกาเลนาติอาทีนิ เตสํเยว ปฏิปกฺขวเสน เวทิตพฺพานิ. เมตฺตจิตฺตาติ อุปฺปนฺนเมตฺตจิตฺตา หุตฺวา. โทสนฺตราติ ทุฏฺฐจิตฺตา, อพฺภนฺตเร อุปฺปนฺนโทสา หุตฺวา. ตตฺราติ เตสุ วจนปเถสุ. ผริตฺวาติ อธิมุจฺจิตฺวา. ตทารมฺมณญฺจาติ กถํ ตทารมฺมณํ สพฺพาวนฺตํ โลกํ กโรติ? ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตํ ปุคฺคลํ เมตฺตจิตฺตสฺส อารมฺมณํ กตฺวา ปุน ตสฺเสว เมตฺตจิตฺตสฺส อวเสสสตฺเต อารมฺมณํ กโรนฺโต สพฺพาวนฺตํ โลกํ ตทารมฺมณํ กโรติ นาม. ตตฺรายํ วจนตฺโถ. ตทารมฺมณญฺจาติ ตสฺเสว เมตฺตจิตฺตสฺส อารมฺมณํ กตฺวา. สพฺพาวนฺตนฺติ สพฺพสตฺตวนฺตํ. โลกนฺติ สตฺตโลกํ. วิปุเลนาติ อเนกสตฺตารมฺมเณน. มหคฺคเตนาติ มหคฺคตภูมิเกน. อปฺปมาเณนาติ สุภาวิเตน. อเวเรนาติ นิทฺโทเสน. อพฺยาพชฺเฌนาติ นิทฺทุกฺเขน. ผริตฺวา วิหริสฺสามาติ เอวรูเปน เมตฺตาสหคเตน เจตสา ตญฺจ ปุคฺคลํ สพฺพญฺจ โลกํ ตสฺส จิตฺตสฺส อารมฺมณํ กตฺวา อธิมุจฺจิตฺวา วิหริสฺสาม. 227. Sau khi đã trình bày về sự nguy hại của việc không kham nhẫn như vậy, bây giờ để trình bày về việc những vị nào chịu đựng, các vị ấy chịu đựng như thế nào, ngài đã nói ‘Pañcime, bhikkhave’ v.v..., trình bày về năm lối nói. Ở đây, kālena có nghĩa là vào thời điểm thích hợp, đúng lúc. Bhūtena có nghĩa là với điều có thật, hiện hữu. Saṇhena có nghĩa là được trau chuốt. Atthasañhitena có nghĩa là có liên quan đến lợi ích, có liên quan đến lý do. Akālena, v.v... nên được hiểu theo nghĩa đối lập của các từ ấy. Mettacittā có nghĩa là sau khi có tâm từ đã được phát sanh. Dosantarā có nghĩa là có tâm bị hư hỏng, sau khi có sân hận phát sanh ở bên trong. Tatra có nghĩa là ở trong các lối nói ấy. Pharitvā có nghĩa là sau khi hướng tâm đến. Tadārammaṇañca (và có đối tượng ấy) có nghĩa là làm thế nào để biến toàn thể thế gian thành đối tượng ấy? Sau khi lấy người đã đến với năm lối nói làm đối tượng của tâm từ, rồi lại lấy các chúng sanh còn lại làm đối tượng của chính tâm từ ấy, thì được gọi là biến toàn thể thế gian thành đối tượng ấy. Ở đây, đây là ý nghĩa của từ. Tadārammaṇañca có nghĩa là sau khi lấy làm đối tượng của chính tâm từ ấy. Sabbāvantaṃ có nghĩa là có tất cả chúng sanh. Lokaṃ có nghĩa là thế gian chúng sanh. Vipulena có nghĩa là có nhiều chúng sanh làm đối tượng. Mahaggatena có nghĩa là thuộc cảnh giới cao cả. Appamāṇena có nghĩa là được tu tập tốt đẹp. Averena có nghĩa là không có sân hận. Abyābajjhena có nghĩa là không có khổ não. Pharitvā viharissāma (chúng ta sẽ an trú biến mãn) có nghĩa là với tâm tương ưng với từ như vậy, sau khi lấy người ấy và toàn thể thế gian làm đối tượng của tâm ấy, chúng ta sẽ an trú sau khi đã hướng tâm đến. ๒๒๘. อิทานิ ตทตฺถทีปิกํ อุปมํ อาหรนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ อปถวินฺติ นิปฺปถวึ กริสฺสามีติ อตฺโถ. ตตฺร ตตฺราติ [Pg.7] ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน. วิกิเรยฺยาติ ปจฺฉิยา ปํสุํ อุทฺธริตฺวา พีชานิ วิย วิกิเรยฺย. โอฏฺฐุเภยฺยาติ เขฬํ ปาเตยฺย. อปถวึ กเรยฺยาติ เอวํ กาเยน จ วาจาย จ ปโยคํ กตฺวาปิ สกฺกุเณยฺย อปถวึ กาตุนฺติ? คมฺภีราติ พหลตฺเตน ทฺวิโยชนสตสหสฺสานิ จตฺตาริ จ นหุตานิ คมฺภีรา. อปฺปเมยฺยาติ ติริยํ ปน อปริจฺฉินฺนา. เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ปถวี วิย หิ เมตฺตจิตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. กุทาลปิฏกํ คเหตฺวา อาคตปุริโส วิย ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล. ยถา โส กุทาลปิฏเกน มหาปถวึ อปถวึ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ โว ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล เมตฺตจิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ กาตุํ น สกฺขิสฺสตีติ. 228. Bây giờ, trong khi nêu lên ví dụ để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy, ngài đã nói ‘Seyyathāpi’ v.v... Ở đây, apathaviṃ có nghĩa là ‘tôi sẽ làm cho không còn là đất.’ Tatra tatra có nghĩa là ở nơi này, nơi kia. Vikireyya có nghĩa là người ấy sẽ xúc đất bằng cái giỏ rồi rải ra giống như các hạt giống. Oṭṭhubheyya có nghĩa là người ấy sẽ nhổ nước bọt. Apathaviṃ kareyya có nghĩa là sau khi đã nỗ lực bằng thân và khẩu như vậy, người ấy có thể làm cho không còn là đất được hay chăng? Gambhīrā (sâu) có nghĩa là sâu hai trăm bốn mươi ngàn do-tuần về bề dày. Appameyyā (không thể đo lường) có nghĩa là không thể xác định được về chiều ngang. Evameva kho (cũng như thế ấy), ở đây đây là sự kết nối của ví dụ: Tâm từ nên được xem là giống như đất. Người đã đến với năm lối nói là giống như người đàn ông đã đến sau khi cầm lấy cuốc và giỏ. Giống như người ấy không thể làm cho quả đất vĩ đại này không còn là đất bằng cuốc và giỏ, cũng như thế ấy người đã đến với năm lối nói sẽ không thể làm cho tâm từ trở nên khác đi được. ๒๒๙. ทุติยอุปมายํ หลิทฺทินฺติ ยํกิญฺจิ ปีตกวณฺณํ. นีลนฺติ กํสนีลํ วา ปลาสนีลํ วา. อรูปีติ อรูโป. นนุ จ, ทฺวินฺนํ กฏฺฐานํ วา ทฺวินฺนํ รุกฺขานํ วา ทฺวินฺนํ เสยฺยานํ วา ทฺวินฺนํ เสลานํ วา อนฺตรํ ปริจฺฉินฺนากาสรูปนฺติ อาคตํ, กสฺมา อิธ อรูปีติ วุตฺโตติ? สนิทสฺสนภาวปฏิกฺเขปโต. เตเนวาห ‘‘อนิทสฺสโน’’ติ. ตสฺมิญฺหิ รูปํ ลิขิตุํ, รูปปาตุภาวํ ทสฺเสตุํ น สกฺกา, ตสฺมา ‘‘อรูปี’’ติ วุตฺโต. อนิทสฺสโนติ ทสฺสนสฺส จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนาปาโถ. อุปมาสํสนฺทเน ปเนตฺถ อากาโส วิย เมตฺตจิตฺตํ. ตุลิกปญฺจมา จตฺตาโร รงฺคชาตา วิย ปญฺจ วจนปถา, ตุลิกปญฺจเม รงฺเค คเหตฺวา อาคตปุริโส วิย ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล. ยถา โส ตุลิกปญฺจเมหิ รงฺเคหิ อากาเส รูปปาตุภาวํ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ โว ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล เมตฺตจิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ กตฺวา โทสุปฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ น สกฺขิสฺสตีติ. 229. Trong ví dụ thứ hai, ‘haliddi’ (màu vàng) là bất cứ màu sắc nào có màu vàng. ‘Nīla’ (màu xanh) là màu xanh của đồng thiếc hoặc màu xanh của lá palāsa. ‘Arūpī’ (vô sắc) là không có hình sắc. Nhưng há không phải đã được nói rằng: ‘Khoảng không gian ở giữa hai khúc gỗ, hoặc hai cây, hoặc hai chiếc giường, hoặc hai tảng đá là sắc không gian có giới hạn’ hay sao? Vì sao ở đây lại được gọi là ‘vô sắc’? Do sự phủ nhận trạng thái có thể được thấy. Chính vì thế, ngài đã nói: ‘anidassano’ (không thể thấy). Thật vậy, ở trên đó không thể vẽ được hình sắc, không thể trình bày được sự hiện khởi của hình sắc, do đó được gọi là ‘vô sắc’. ‘Anidassano’ (không thể thấy) là không phải đối tượng của sự thấy, của nhãn thức. Ở đây, trong sự kết hợp ví dụ, tâm từ giống như hư không. Năm cách nói năng giống như bốn loại màu sắc với cây cọ là thứ năm. Người đến với năm cách nói năng giống như người đến với năm thứ màu sắc gồm cả cây cọ. Giống như người ấy không thể tạo ra sự hiện khởi của hình sắc trong hư không bằng năm thứ màu sắc gồm cả cây cọ, cũng vậy, người đến với năm cách nói năng sẽ không thể làm cho tâm từ trở nên khác đi và trình bày sự khởi sanh của sân hận. ๒๓๐. ตติยอุปมายํ อาทิตฺตนฺติ ปชฺชลิตํ. คมฺภีรา อปฺปเมยฺยาติ อิมิสฺสา คงฺคาย คมฺภีรฏฺฐานํ คาวุตมฺปิ อตฺถิ, อฑฺฒโยชนมฺปิ, โยชนมฺปิ. ปุถุลํ ปนสฺสา เอวรูปํเยว, ทีฆโต ปน ปญฺจโยชนสตานิ. สา กถํ คมฺภีรา อปฺปเมยฺยาติ? เอเตน ปโยเคน ปริวตฺเตตฺวา อุทฺธเน อุทกํ วิย ตาเปตุํ อสกฺกุเณยฺยโต. ฐิโตทกํ ปน เกนจิ อุปาเยน องฺคุลมตฺตํ วา อฑฺฒงฺคุลมตฺตํ วา เอวํ ตาเปตุํ สกฺกา ภเวยฺย, อยํ ปน น [Pg.8] สกฺกา, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. อุปมาสํสนฺทเน ปเนตฺถ คงฺคา วิย เมตฺตจิตฺตํ, ติณุกฺกํ อาทาย อาคตปุริโส วิย ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล. ยถา โส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย คงฺคํ ตาเปตุํ น สกฺโกติ, เอวํ โว ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล เมตฺตจิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ กาตุํ น สกฺขิสฺสตีติ. 230. Trong ví dụ thứ ba, ‘āditta’ (bốc cháy) có nghĩa là đang rực cháy. ‘Gambhīrā appameyyā’ (sâu thẳm, không thể đo lường) có nghĩa là: đối với sông Hằng này, có nơi sâu một gāvuta, có nơi nửa do-tuần, có nơi một do-tuần. Bề rộng của nó cũng tương tự, còn chiều dài là năm trăm do-tuần. Vì sao nó được gọi là ‘sâu thẳm, không thể đo lường’? Bởi vì không thể dùng phương tiện này mà đảo lên để đun nóng nó như nước trong nồi. Nước tù đọng thì bằng một phương cách nào đó có thể được đun nóng chừng một lóng tay hay nửa lóng tay, nhưng sông này thì không thể, do đó đã được nói như vậy. Ở đây, trong sự kết hợp ví dụ, tâm từ giống như sông Hằng, người đến với năm cách nói năng giống như người mang theo một bó đuốc cỏ. Giống như người ấy không thể dùng bó đuốc cỏ đang cháy để đun nóng sông Hằng, cũng vậy, người đến với năm cách nói năng sẽ không thể làm cho tâm từ trở nên khác đi. ๒๓๑. จตุตฺถอุปมายํ พิฬารภสฺตาติ พิฬารจมฺมปสิพฺพกา. สุมทฺทิตาติ สุฏฺฐุ มทฺทิตา. สุปริมทฺทิตาติ อนฺโต จ พหิ จ สมนฺตโต สุปริมทฺทิตา. ตูลินีติ สิมฺพลิตูลลตาตูลสมานา. ฉินฺนสสฺสราติ ฉินฺนสสฺสรสทฺทา. ฉินฺนภพฺภราติ ฉินฺนภพฺภรสทฺทา. อุปมาสํสนฺทเน ปเนตฺถ พิฬารภสฺตา วิย เมตฺตจิตฺตํ, กฏฺฐกฐลํ อาทาย อาคตปุริโส วิย ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล. ยถา โส กฏฺเฐน วา กฐเลน วา พิฬารภสฺตํ สรสรํ ภรภรํ สทฺทํ กาตุํ น สกฺโกติ, เอวํ โว ปญฺจ วจนปเถ คเหตฺวา อาคตปุคฺคโล เมตฺตจิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ กตฺวา โทสานุคตภาวํ กาตุํ น สกฺขิสฺสตีติ. 231. Trong ví dụ thứ tư, ‘biḷārabhastā’ (túi da mèo) là túi làm bằng da mèo. ‘Sumadditā’ (được thuộc kỹ) là được thuộc rất kỹ. ‘Suparimadditā’ (được thuộc rất kỹ) là được thuộc rất kỹ cả trong lẫn ngoài, khắp mọi nơi. ‘Tūlinī’ (mềm như bông) là giống như bông gòn của cây gòn hoặc bông từ dây leo. ‘Chinnasassarā’ (không có tiếng sột soạt) là đã dứt tiếng sột soạt. ‘Chinnabhabbharā’ (không có tiếng sù sụ) là đã dứt tiếng sù sụ. Ở đây, trong sự kết hợp ví dụ, tâm từ giống như túi da mèo. Người đến với năm cách nói năng giống như người mang theo một khúc cây hoặc mảnh sành. Giống như người ấy không thể dùng khúc cây hay mảnh sành để làm cho túi da mèo phát ra tiếng sột soạt hay sù sụ, cũng vậy, người đến với năm cách nói năng sẽ không thể làm cho tâm từ trở nên khác đi và khiến nó đi theo sân hận. ๒๓๒. โอจรกาติ อวจรกา เหฏฺฐาจรกา, นีจกมฺมการกาติ อตฺโถ. โย มโน ปทูเสยฺยาติ โย ภิกฺขุ วา ภิกฺขุนี วา มโน ปทูเสยฺย, ตํ กกเจน โอกนฺตนํ นาธิวาเสยฺย. น เม โส เตน สาสนกโรติ โส เตน อนธิวาสเนน มยฺหํ โอวาทกโร น โหติ. อาปตฺติ ปเนตฺถ นตฺถิ. 232. ‘Ocarakā’ là những người đi lại, những người đi lại ở phía dưới, có nghĩa là những người làm công việc thấp hèn. ‘Vị nào làm ô nhiễm tâm’ có nghĩa là vị tỳ-khưu hay tỳ-khưu-ni nào làm ô nhiễm tâm, vị ấy sẽ không kham nhẫn được việc bị cưa xẻ. ‘Vị ấy không phải là người thực hành giáo huấn của ta’ có nghĩa là do sự không kham nhẫn ấy, vị ấy không phải là người làm theo lời khuyên dạy của ta. Ở đây không có tội. ๒๓๓. อณุํ วา ถูลํ วาติ อปฺปสาวชฺชํ วา มหาสาวชฺชํ วา. ยํ ตุมฺเห นาธิวาเสยฺยาถาติ โย ตุมฺเหหิ อธิวาเสตพฺโพ น ภเวยฺยาติ อตฺโถ. โน เหตํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, อนธิวาเสตพฺพํ นาม วจนปถํ น ปสฺสามาติ อธิปฺปาโย. ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายาติ อิติ ภควา อรหตฺเตน กูฏํ คณฺหนฺโต ยถานุสนฺธินา เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ. 233. ‘Aṇuṃ vā thūlaṃ vā’ (nhỏ hay lớn) là có lỗi ít hay có lỗi nhiều. ‘Điều mà các ngươi không kham nhẫn được’ có nghĩa là điều không nên được các ngươi kham nhẫn. ‘No hetaṃ, bhante’ (Bạch ngài, không phải vậy) có chủ ý là: ‘Bạch ngài, chúng con không thấy có cách nói năng nào tên là không thể kham nhẫn được.’ ‘Dīgharattaṃ hitāya sukhāya’ (vì lợi ích, vì hạnh phúc lâu dài) – như vậy, Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp thoại theo mạch văn, lấy quả A-la-hán làm đỉnh điểm. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh กกจูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải thích Kinh Ví Dụ Cái Cưa đã kết thúc. ๒. อลคทฺทูปมสุตฺตวณฺณนา 2. Phần giải thích Kinh Ví Dụ Con Rắn ๒๓๔. เอวํ [Pg.9] เม สุตนฺติ อลคทฺทูปมสุตฺตํ. ตตฺถ คทฺเธ พาธยึสูติ คทฺธพาธิโน, คทฺธพาธิโน ปุพฺพปุริสา อสฺสาติ คทฺธพาธิปุพฺโพ, ตสฺส คทฺธพาธิปุพฺพสฺส, คิชฺฌฆาตกกุลปฺปสุตสฺสาติ อตฺโถ. สคฺคโมกฺขานํ อนฺตรายํ กโรนฺตีติ อนฺตรายิกา. เต กมฺมกิเลสวิปากอุปวาทอาณาวีติกฺกมวเสน ปญฺจวิธา. ตตฺถ ปญฺจานนฺตริยธมฺมา กมฺมนฺตรายิกา นาม. ตถา ภิกฺขุนีทูสกกมฺมํ, ตํ ปน โมกฺขสฺเสว อนฺตรายํ กโรติ, น สคฺคสฺส. นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺมา กิเลสนฺตรายิกา นาม. ปณฺฑกติรจฺฉานคตอุภโตพฺยญฺชนกานํ ปฏิสนฺธิธมฺมา วิปากนฺตรายิกา นาม. อริยูปวาทธมฺมา อุปวาทนฺตรายิกา นาม, เต ปน ยาว อริเย น ขมาเปนฺติ, ตาวเทว, น ตโต ปรํ. สญฺจิจฺจ วีติกฺกนฺตา สตฺต อาปตฺติกฺขนฺธา อาณาวีติกฺกมนฺตรายิกา นาม. เตปิ ยาว ภิกฺขุภาวํ วา ปฏิชานาติ, น วุฏฺฐาติ วา, น เทเสติ วา, ตาวเทว, น ตโต ปรํ. 234. ‘Evaṃ me sutaṃ’ (Tôi nghe như vầy) là Kinh Ví Dụ Con Rắn. Trong đó, ‘gaddhe bādhayiṃsu’ nên có ‘gaddhabādhino’ (những người hành hạ kên kên); ‘gaddhabādhipubbo’ là người có tổ tiên là những người hành hạ kên kên; ‘tassa gaddhabādhipubbassa’ (của người có tổ tiên là những người hành hạ kên kên) có nghĩa là sanh ra trong gia tộc của những người giết kên kên. ‘Antarāyikā’ (những pháp chướng ngại) là những pháp tạo ra chướng ngại cho cõi trời và sự giải thoát. Chúng có năm loại, theo phương diện: nghiệp (kamma), phiền não (kilesa), quả (vipāka), phỉ báng (upavāda), và vi phạm điều huấn lệnh (āṇāvītikkama). Trong đó, năm pháp vô gián được gọi là chướng ngại do nghiệp. Tương tự, nghiệp xâm hại tỳ-khưu-ni, nhưng nghiệp này chỉ tạo chướng ngại cho sự giải thoát, không phải cho cõi trời. Các pháp tà kiến cố định được gọi là chướng ngại do phiền não. Các pháp tái sanh của người ái nam ái nữ, súc sanh, và người có hai giới tính được gọi là chướng ngại do quả. Các pháp phỉ báng bậc Thánh được gọi là chướng ngại do phỉ báng; chúng chỉ tồn tại cho đến khi người ấy chưa xin các bậc Thánh tha thứ, không kéo dài sau đó. Bảy nhóm tội cố ý vi phạm được gọi là chướng ngại do vi phạm điều huấn lệnh. Chúng cũng chỉ tồn tại cho đến khi vị ấy còn thừa nhận thân phận tỳ-khưu, chưa hoàn tục, hoặc chưa phát lồ, không kéo dài sau đó. ตตฺรายํ ภิกฺขุ พหุสฺสุโต ธมฺมกถิโก เสสนฺตรายิเก ชานาติ, วินเย ปน อโกวิทตฺตา ปณฺณตฺติวีติกฺกมนฺตรายิเก น ชานาติ, ตสฺมา รโหคโต เอวํ จินฺเตสิ – อิเม อาคาริกา ปญฺจ กามคุเณ ปริภุญฺชนฺตา โสตาปนฺนาปิ สกทาคามิโนปิ อนาคามิโนปิ โหนฺติ. ภิกฺขูปิ มนาปิกานิ จกฺขุวิญฺเญยฺยานิ รูปานิ ปสฺสนฺติ…เป… กายวิญฺเญยฺเย โผฏฺฐพฺเพ ผุสนฺติ, มุทุกานิ อตฺถรณปาวุรณาทีนิ ปริภุญฺชนฺติ, เอตํ สพฺพํ วฏฺฏติ. กสฺมา อิตฺถีนํเยว รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพา น วฏฺฏนฺติ? เอเตปิ วฏฺฏนฺตีติ. เอวํ รเสน รสํ สํสนฺเทตฺวา สจฺฉนฺทราคปริโภคญฺจ นิจฺฉนฺทราคปริโภคญฺจ เอกํ กตฺวา ถูลวาเกหิ สทฺธึ อติสุขุมสุตฺตํ อุปเนนฺโต วิย, สาสเปน สทฺธึ สิเนรุํ อุปสํหรนฺโต วิย, ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปาเทตฺวา, ‘‘กึ ภควตา มหาสมุทฺทํ พนฺธนฺเตน วิย มหตา อุสฺสาเหน ปฐมปาราชิกํ ปญฺญตฺตํ, นตฺถิ เอตฺถ โทโส’’ติ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ ปฏิวิรุชฺฌนฺโต เวสารชฺชญาณํ ปฏิพาหนฺโต อริยมคฺเค ขาณุกณฺฏกาทีนิ ปกฺขิปนฺโต เมถุนธมฺเม โทโส นตฺถีติ ชินสฺส อาณาจกฺเก ปหารํ อทาสิ. เตนาห – ‘‘ตถาหํ ภควตา ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามี’’ติอาทิ. Vị tỳ khưu này ở trong trường hợp ấy là bậc đa văn, là vị thuyết Pháp, biết được các điều ngăn trở còn lại, nhưng do không thông thạo về Luật nên không biết được các điều ngăn trở (liên quan đến) sự vi phạm điều học đã được chế định. Do đó, trong khi ở nơi kín đáo vị ấy đã suy nghĩ như vầy: “Các người tại gia này trong khi hưởng thụ năm dục trưởng dưỡng cũng là bậc Dự Lưu, cũng là bậc Nhất Lai, cũng là bậc Bất Lai. Các vị tỳ khưu cũng nhìn thấy các sắc được nhận biết qua nhãn... (v.v)... cũng xúc chạm các đối tượng xúc được nhận biết qua thân, cũng sử dụng các vật trải và vật khoác mềm mại v.v... tất cả điều ấy là hợp thức. Tại sao các sắc, thanh, hương, vị, xúc của người nữ lại không hợp thức? Các điều này cũng là hợp thức.” Do so sánh vị này với vị kia như thế, do xem việc hưởng thụ có tham muốn và việc hưởng thụ không có tham muốn là một, giống như người đem bài kinh vô cùng vi tế đối chiếu với những lời nói thô thiển, giống như người đem hạt cải so sánh với núi Sineru, sau khi đã làm phát sanh tà kiến xấu xa (vị ấy đã) chống đối trí tuệ Toàn Giác, đã ngăn cản trí tuệ Vô Sở Úy, đã đặt để các cọc nhọn và gai góc v.v... ở trên Thánh Đạo, (và nghĩ rằng): “Tại sao đức Thế Tôn, giống như người đang trói buộc biển cả, lại chế định điều học pārājika thứ nhất với sự nỗ lực lớn lao? Ở đây không có tội lỗi,” (vị ấy) đã giáng một đòn vào vòng quay mệnh lệnh của bậc Chiến Thắng (với ý nghĩ) rằng: “Không có tội lỗi trong pháp hành dâm.” Do đó, có lời nói rằng: “Tôi hiểu được Pháp đã được đức Thế Tôn thuyết giảng là như thế v.v...” เอวํ [Pg.10] พฺยา โขติ เอวํ วิย โข. สมนุยุญฺชนฺตีติอาทีสุ กึ ลทฺธิโก ตฺวํ, ลทฺธึ วเทหีติ ปุจฺฉมานา สมนุยุญฺชนฺติ นาม. ทิฏฺฐึ ปติฏฺฐาเปนฺตา สมนุคฺคาหนฺติ นาม. เกน การเณน เอวํ วทสีติ การณํ ปุจฺฉนฺตา สมนุภาสนฺติ นาม. อฏฺฐิกงฺกลูปมาติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๔๒-๔๘) อฏฺฐิกงฺกลูปมา อปฺปสฺสาทฏฺเฐน. มํสเปสูปมา พหุสาธารณฏฺเฐน. ติณุกฺกูปมา อนุทหนฏฺเฐน. องฺคารกาสูปมา มหาภิตาปนฏฺเฐน. สุปินกูปมา อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานฏฺเฐน. ยาจิตกูปมา ตาวกาลิกฏฺเฐน. รุกฺขผลูปมา สพฺพงฺคปจฺจงฺคปลิภญฺชนฏฺเฐน. อสิสูนูปมา อธิกุฏฺฏนฏฺเฐน. สตฺติสูลูปมา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน. สปฺปสิรูปมา สาสงฺกสปฺปฏิภยฏฺเฐน. ถามสาติ ทิฏฺฐิถาเมน. ปรามาสาติ ทิฏฺฐิปรามาเสน. อภินิวิสฺส โวหรตีติ อธิฏฺฐหิตฺวา โวหรติ ทีเปติ วา. Evaṃ byā kho có nghĩa là evaṃ viya kho (quả là dường như vậy). Ở trong các từ samanuyuñjanti v.v... thì những người đang hỏi rằng: “Ngươi có chủ thuyết gì? Hãy nói ra chủ thuyết,” được gọi là samanuyuñjanti (gạn hỏi). Những người đang thiết lập quan điểm được gọi là samanuggāhanti (hạch hỏi). Những người đang hỏi lý do rằng: “Do nguyên nhân nào ngươi nói như vậy?” được gọi là samanubhāsanti (chất vấn). Ở trong các từ aṭṭhikaṅkalūpamā v.v... (Trung Bộ, 2.42-48) thì ví dụ về bộ xương khô là có ý nghĩa ít vị ngọt. Ví dụ về miếng thịt là có ý nghĩa chung cho nhiều người. Ví dụ về bó đuốc cỏ là có ý nghĩa thiêu đốt. Ví dụ về hố than hừng là có ý nghĩa nung nấu dữ dội. Ví dụ về giấc mộng là có ý nghĩa hiện hữu chốc lát. Ví dụ về vật mượn là có ý nghĩa tạm thời. Ví dụ về cây có quả là có ý nghĩa làm gãy vỡ tất cả các bộ phận lớn nhỏ. Ví dụ về con dao và cái thớt là có ý nghĩa chặt chém quá mức. Ví dụ về cây thương và cây nhọn là có ý nghĩa đâm xuyên. Ví dụ về đầu rắn là có ý nghĩa hiểm nghèo và đáng sợ hãi. Thāmasā là bằng sức mạnh của tà kiến. Parāmāsā là bằng sự chấp thủ tà kiến. Abhinivissa voharati có nghĩa là sau khi đã khăng khăng thì nói ra hoặc giải thích. ๒๓๕. ยโต โข เต ภิกฺขูติ ยทา เต ภิกฺขู. เอวํ พฺยา โข อหํ, ภนฺเต, ภควตาติ อิทํ เอส อตฺตโน อชฺฌาสเยน นตฺถีติ วตฺตุกาโมปิ ภควโต อานุภาเวน สมฺปฏิจฺฉติ, พุทฺธานํ กิร สมฺมุขา ทฺเว กถา กเถตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. 235. Yato kho te bhikkhū có nghĩa là yadā te bhikkhū (khi các tỳ khưu ấy). Câu “Bạch ngài, quả là như vậy, bạch đức Thế Tôn, con...” này, vị ấy dầu muốn nói rằng: “Điều này không phải là ý muốn của con,” nhưng do oai lực của đức Thế Tôn nên đã chấp nhận. Được biết, ở trước mặt của chư Phật không có người nào có khả năng nói ra hai lời. ๒๓๖. กสฺส โข นาม ตฺวํ โมฆปุริสาติ ตฺวํ โมฆปุริส กสฺส ขตฺติยสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา เวสฺสสฺส วา สุทฺทสฺส วา คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วา เทวสฺส วา มนุสฺสสฺส วา มยา เอวํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาสิ. อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ อยํ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. อริฏฺโฐ กิร จินฺเตสิ – ‘‘ภควา มํ โมฆปุริโสติ วทติ, น โข ปน โมฆปุริสาติ วุตฺตมตฺตเกน มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย น โหติ. อุปเสนมฺปิ หิ วงฺคนฺตปุตฺตํ, ‘อติลหุํ โข ตฺวํ, โมฆปุริส, พาหุลฺลาย อาวตฺโต’ติ (มหาว. ๗๕) ภควา โมฆปุริสวาเทน โอวทิ. เถโร อปรภาเค ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ฉ อภิญฺญา สจฺฉากาสิ. อหมฺปิ ตถารูปํ วีริยํ ปคฺคณฺหิตฺวา มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตสฺสามี’’ติ. อถสฺส ภควา พนฺธนา ปวุตฺตสฺส ปณฺฑุปลาสสฺส วิย อวิรุฬฺหิภาวํ ทสฺเสนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ. 236. Kassa kho nāma tvaṃ moghapurisā có nghĩa là: Này kẻ rỗng tuếch kia, ngươi đã hiểu được Pháp được ta thuyết giảng như vậy là từ nơi người Sát-đế-lỵ nào, hoặc Bà-la-môn nào, hoặc Tỳ-xá nào, hoặc Thủ-đà nào, hoặc tại gia nào, hoặc xuất gia nào, hoặc chư thiên nào, hoặc nhân loại nào? Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi (rồi đức Thế Tôn gọi các tỳ khưu) là sự kết nối riêng biệt này. Được biết, tỳ khưu Ariṭṭha đã suy nghĩ: “Đức Thế Tôn nói ta là kẻ rỗng tuếch, tuy nhiên chỉ với việc được nói là kẻ rỗng tuếch thì không phải là không có yểm trợ cho Đạo và Quả. Vì rằng đức Thế Tôn cũng đã giáo huấn trưởng lão Upasena, con trai của (bà) Vaṅgantā, bằng lời nói ‘kẻ rỗng tuếch’ rằng: ‘Này kẻ rỗng tuếch, ngươi đã quay về với sự sung túc là quá vội vàng.’ (Đại Phẩm, 75). Về sau, vị trưởng lão trong khi nỗ lực, trong khi cố gắng đã chứng ngộ sáu thắng trí. Ta cũng sẽ khởi lên sự tinh tấn tương tự như thế rồi sẽ làm phát sanh Đạo và Quả.” Sau đó, đức Thế Tôn, trong khi trình bày về tình trạng không thể tăng trưởng của vị ấy giống như chiếc lá úa vàng đã rời khỏi cuống, đã bắt đầu bài thuyết giảng này. อุสฺมีกโตปีติ[Pg.11], ภิกฺขเว, ตุมฺเห กินฺติ มญฺญถ, อยํ อริฏฺโฐ เอวํลทฺธิโก สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ปฏิวิรุชฺฌิตฺวา เวสารชฺชญาณํ ปฏิพาหิตฺวา ตถาคตสฺส อาณาจกฺเก ปหารํ ททมาโน อปิ นุ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อุสฺมีกโตปิ? ยถา นิพฺพุเตปิ มหนฺเต อคฺคิกฺขนฺเธ ขชฺชุปนกมตฺตาปิ อคฺคิปปฏิกา โหติเยว, ยํ นิสฺสาย ปุน มหาอคฺคิกฺขนฺโธ ภเวยฺย. กึ นุ โข เอวํ อิมสฺส อปฺปมตฺติกาปิ ญาณุสฺมา อตฺถิ, ยํ นิสฺสาย วายมนฺโต มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตยฺยาติ? โน เหตํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, เอวํลทฺธิกสฺส กุโต เอวรูปา ญาณุสฺมาติ? มคฺคผลานํ ปจฺจยสมตฺถาย ญาณุสฺมาย อุสฺมีกตภาวํ ปฏิกฺขิปนฺตา วทนฺติ. มงฺกุภูโตติ นิตฺเตชภูโต. ปตฺตกฺขนฺโธติ ปติตกฺขนฺโธ. อปฺปฏิภาโนติ กิญฺจิ ปฏิภานํ อปสฺสนฺโต ภินฺนปฏิภาโน เอวรูปมฺปิ นาม นิยฺยานิกสาสนํ ลภิตฺวา อวิรุฬฺหิธมฺโม กิรมฺหิ สมุคฺฆาติตปจฺจโย ชาโตติ อตฺตโน อภพฺพตํ ปจฺจเวกฺขนฺโต ปาทงฺคุฏฺฐเกน ภูมึ ขณมาโน นิสีทิ. Usmīkatopi có nghĩa là: Này các tỳ khưu, các ngươi nghĩ thế nào? Tỳ khưu Ariṭṭha này, người có chủ thuyết như vậy, sau khi đã chống đối trí tuệ Toàn Giác, sau khi đã ngăn cản trí tuệ Vô Sở Úy, trong khi đang giáng một đòn vào vòng quay mệnh lệnh của đấng Như Lai, phải chăng đã có được hơi ấm ở trong Pháp và Luật này? Giống như ở trong đống lửa lớn dầu đã được dập tắt vẫn còn có tàn lửa chỉ bằng con đom đóm, do nương vào đó đống lửa lớn có thể cháy lên lại. Phải chăng vị này có được hơi ấm của trí tuệ dù chỉ là một ít, do nương vào đó trong khi cố gắng vị ấy có thể làm phát sanh Đạo và Quả? No hetaṃ, bhante (bạch ngài, điều này không có) có nghĩa là: Bạch ngài, đối với người có chủ thuyết như vậy thì từ đâu có được hơi ấm của trí tuệ tương tự như thế? (Các vị ấy) nói lên (như vậy) trong khi bác bỏ tình trạng có được hơi ấm của trí tuệ có khả năng làm điều kiện cho Đạo và Quả. Maṅkubhūto là đã trở nên mất nhuệ khí. Pattakkhandho là vai rũ xuống. Appaṭibhāno là người không thấy có chút đối đáp nào, là người có sự đối đáp bị gãy vụn, (vị ấy) đã ngồi dùng ngón chân cái khẩy đất trong khi đang quán xét về sự bất tài của mình rằng: “Sau khi đã tiếp nhận được giáo Pháp có khả năng hướng thượng như vậy mà ta lại là người có pháp không tăng trưởng, đã trở thành người có điều kiện (tiến hóa) bị nhổ bật gốc.” ปญฺญายิสฺสสิ โขติ อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. อริฏฺโฐ กิร จินฺเตสิ – ‘‘ภควา มยฺหํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย ปจฺฉินฺโนติ วทติ, น โข ปน พุทฺธา สอุปนิสฺสยานํเยว ธมฺมํ เทเสนฺติ, อนุปนิสฺสยานมฺปิ เทเสนฺติ, อหํ สตฺถุ สนฺติกา สุคโตวาทํ ลภิตฺวา อตฺตโน สมฺปตฺตูปคํ กุสลํ กริสฺสามี’’ติ. อถสฺส ภควา โอวาทํ ปฏิปสฺสมฺเภนฺโต ‘‘ปญฺญายิสฺสสี’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ, ตฺวํเยว, โมฆปุริส, อิมินา ปาปเกน ทิฏฺฐิคเตน นิรยาทีสุ ปญฺญายิสฺสสิ, มม สนฺติกา ตุยฺหํ สุคโตวาโท นาม นตฺถิ, น เม ตยา อตฺโถ, อิธาหํ ภิกฺขู ปฏิปุจฺฉิสฺสามีติ. ‘Ngươi sẽ được biết đến’ cũng là một mối liên kết riêng biệt. Nghe nói, tỳ khưu Ariṭṭha đã suy nghĩ rằng: ‘Đức Thế Tôn nói rằng duyên trợ cho đạo và quả của ta đã bị cắt đứt. Nhưng chư Phật không chỉ thuyết Pháp cho những người có duyên trợ, mà cũng thuyết Pháp cho cả những người không có duyên trợ. Ta sẽ nhận được lời khuyên dạy tốt lành từ nơi đức Đạo Sư rồi sẽ làm điều thiện để đạt đến sự thành tựu cho chính mình.’ Khi ấy, Đức Thế Tôn, trong khi dập tắt lời khuyên dạy (dành cho vị ấy), đã nói câu bắt đầu là ‘Ngươi sẽ được biết đến.’ Ý nghĩa của câu ấy là: ‘Chính ngươi, hỡi kẻ ngu si kia, với tà kiến xấu xa này, sẽ được biết đến ở trong các cõi địa ngục v.v... Từ nơi ta, không có lời khuyên dạy tốt lành nào dành cho ngươi. Ta không có việc gì với ngươi. Ở đây, ta sẽ hỏi các vị tỳ khưu.’ ๒๓๗. อถ โข ภควาติ อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ภควา ปริสํ โสเธติ, อริฏฺฐํ คณโต นิสฺสาเรติ. สเจ หิ ปริสคตานํ กสฺสจิ เอวํ ภเวยฺย – ‘‘อยํ อริฏฺโฐ ภควตา อกถิตํ กเถตุํ กึ สกฺขิสฺสติ, กจฺจิ นุ โข ปริสมชฺเฌ ภควตา กถาย สมารทฺธาย สหสา กถิต’’นฺติ. เอวํ กถิตํ ปน น อริฏฺโฐว สุณาติ, อญฺเญนปิ สุตํ ภวิสฺสติ. อถาปิสฺส สิยา ‘‘ยถา สตฺถา อริฏฺฐํ นิคฺคณฺหาติ, มมฺปิ เอวํ นิคฺคณฺเหยฺยาติ สุตฺวาปิ ตุณฺหีภาวํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ. ‘‘ตํ [Pg.12] สพฺพํ น กริสฺสนฺตี’’ติ. มยาปิ น กถิตํ, อญฺเญน สุตมฺปิ นตฺถีติ ‘‘ตุมฺเหปิเม, ภิกฺขเว’’ติอาทินา ปริสาย ลทฺธึ โสเธติ. ปริสาย ปน ลทฺธิโสธเนเนว อริฏฺโฐ คณโต นิสฺสาริโต นาม โหติ. 237. ‘Khi ấy, Đức Thế Tôn’ cũng là một mối liên kết riêng biệt. Thật vậy, ở đây Đức Thế Tôn thanh lọc hội chúng, trục xuất Ariṭṭha ra khỏi tăng đoàn. Vì nếu có ai trong hội chúng có thể nghĩ rằng: ‘Ariṭṭha này làm sao có thể nói điều mà Đức Thế Tôn không nói? Hay là trong lúc Đức Thế Tôn bắt đầu bài Pháp thoại giữa hội chúng, (điều ấy) đã được nói ra một cách đột ngột?’ Hơn nữa, điều được nói ra như vậy không chỉ Ariṭṭha nghe, mà người khác cũng có thể đã nghe. Rồi vị ấy có thể nghĩ rằng: ‘Như đức Đạo Sư khiển trách Ariṭṭha, ngài cũng có thể khiển trách ta như vậy,’ và dù đã nghe cũng có thể giữ im lặng. (Nghĩ rằng) ‘Họ sẽ không làm tất cả những điều đó,’ và ‘Ta cũng không nói, và người khác cũng không nghe,’ (Đức Thế Tôn) đã thanh lọc tà kiến của hội chúng bằng câu bắt đầu là ‘Này các tỳ khưu, các ngươi...’ Hơn nữa, chính nhờ việc thanh lọc tà kiến của hội chúng mà Ariṭṭha được xem là đã bị trục xuất khỏi tăng đoàn. อิทานิ อริฏฺฐสฺส ลทฺธึ ปกาเสนฺโต โส วต, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญตฺเรว กาเมหีติอาทีสุ โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘‘เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายา’’ติ เอวํลทฺธิโก, โส วต กิเลสกาเมหิ เจว กิเลสกามสมฺปยุตฺเตหิ สญฺญาวิตกฺเกหิ จ อญฺญตฺร, เอเต ธมฺเม ปหาย, วินา เอเตหิ ธมฺเมหิ, วตฺถุกาเม ปฏิเสวิสฺสติ, เมถุนสมาจารํ สมาจริสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. อิทํ การณํ นาม นตฺถิ, อฏฺฐานเมตํ อนวกาโสติ. Bây giờ, để làm rõ tà kiến của Ariṭṭha, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘Này các tỳ khưu, thật vậy, vị ấy...’ Ở đây, trong câu bắt đầu là ‘ngoại trừ các dục,’ (có nghĩa là): Này các tỳ khưu, vị tỳ khưu nào có tà kiến rằng ‘việc thực hành chúng không đủ để gây chướng ngại,’ thật vậy, vị ấy, ngoài các phiền não dục và các tưởng và tầm tương ưng với phiền não dục, sau khi đã từ bỏ các pháp này, không có các pháp này, lại có thể hưởng thụ các đối tượng dục, có thể thực hành hành vi dâm dục — trường hợp này không xảy ra. Nguyên nhân này không có, đây là điều không thể có, là điều không có cơ hội (xảy ra). ๒๓๘. เอวํ ภควา อยํ อริฏฺโฐ ยถา นาม รชโก สุคนฺธานิปิ ทุคฺคนฺธานิปิ ชิณฺณานิปิ นวานิปิ สุทฺธานิปิ อสุทฺธานิปิ วตฺถานิ เอกโต ภณฺฑิกํ กโรติ, เอวเมว ภิกฺขูนํ นิจฺฉนฺทราคปณีตจีวราทิปริโภคญฺจ อนิพทฺธสีลานํ คหฏฺฐานํ อนฺตรายกรํ สจฺฉนฺทราคปริโภคญฺจ นิพทฺธสีลานํ ภิกฺขูนํ อาวรณกรํ สจฺฉนฺทราคปริโภคญฺจ สพฺพํ เอกสทิสํ กโรตีติ อริฏฺฐสฺส ลทฺธึ ปกาเสตฺวา อิทานิ ทุคฺคหิตาย ปริยตฺติยา โทสํ ทสฺเสนฺโต อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺเจติอาทิมาห. ตตฺถ ปริยาปุณนฺตีติ อุคฺคณฺหนฺติ. สุตฺตนฺติอาทีสุ อุภโตวิภงฺคนิทฺเทสขนฺธกปริวารา, สุตฺตนิปาเต มงฺคลสุตฺตรตนสุตฺตนาลกสุอาตุวฏฺฏกสุตฺตานิ, อญฺญมฺปิ จ สุตฺตนามกํ ตถาคตวจนํ สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สพฺพมฺปิ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยนฺติ เวทิตพฺพํ, วิเสเสน สํยุตฺตเก สกโลปิ สคาถาวคฺโค. สกลํ อภิธมฺมปิฏกํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ, ยญฺจ อญฺญมฺปิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ อสงฺคหิตํ พุทฺธวจนํ, ตํ เวยฺยากรณนฺติ เวทิตพฺพํ. ธมฺมปทํ, เถรคาถา, เถริคาถา, สุตฺตนิปาเต โนสุตฺตนามิกา สุทฺธิกคาถา จ คาถาติ เวทิตพฺพา. โสมนสฺสญาณมยิกคาถาปฏิสํยุตฺตา ทฺเวอสีติสุตฺตนฺตา อุทานนฺติ เวทิตพฺพา. ‘‘วุตฺตญฺเหตํ ภควตา’’ติอาทินยปฺปวตฺตา (อิติวุ. ๑,๒) ทสุตฺตรสตสุตฺตนฺตา อิติวุตฺตกนฺติ เวทิตพฺพา. อปณฺณกชาตกาทีนิ ปณฺณาสาธิกานิ ปญฺจชาตกสตานิ ชาตกนฺติ เวทิตพฺพานิ. ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา อานนฺเท’’ติอาทินยปฺปวตฺตา (อ. นิ. ๔.๑๒๙) สพฺเพปิ อจฺฉริยอพฺภุตธมฺมปฺปฏิสํยุตฺตา [Pg.13] สุตฺตนฺตา อพฺภุตธมฺมนฺติ เวทิตพฺพา. จูฬเวทลฺลมหาเวทลฺลสมฺมาทิฏฺฐิสกฺกปญฺหสงฺขารภาชนิยมหาปุณฺณมสุตฺตาทโย สพฺเพปิ เวทญฺจ ตุฏฺฐิญฺจ ลทฺธา ลทฺธา ปุจฺฉิตสุตฺตนฺตา เวทลฺลนฺติ เวทิตพฺพา. 238. Như vậy, sau khi đã làm rõ tà kiến của Ariṭṭha rằng: ‘Ariṭṭha này, giống như người thợ giặt gom chung các loại vải thơm và hôi, cũ và mới, sạch và bẩn thành một bó, cũng vậy, ông ta đã làm cho tất cả trở nên giống hệt nhau: cả việc thọ dụng y phục cao quý v.v... không có tham muốn và ái nhiễm của các vị tỳ khưu, cả việc thọ dụng có tham muốn và ái nhiễm gây chướng ngại cho các gia chủ không có giới hạnh, và cả việc thọ dụng có tham muốn và ái nhiễm tạo ra sự che lấp cho các vị tỳ khưu có giới hạnh,’ bây giờ, để chỉ ra lỗi lầm của việc học thuộc lòng (giáo pháp) một cách sai lạc, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘Này các tỳ khưu, ở đây, có một số người...’ Ở đây, ‘pariyāpuṇanti’ có nghĩa là học thuộc lòng. Trong các phần như ‘Sutta’ (Kinh), cần hiểu Sutta là: cả hai Phân Tích (Vibhaṅga), Niddesa, Khandhaka, Parivāra; trong Kinh Tập (Suttanipāta) là các kinh Hạnh Phúc (Maṅgalasutta), Kinh Châu Báu (Ratanasutta), Kinh Nāḷaka, Kinh Tuvaṭṭaka; và những lời dạy khác của Như Lai có tên là kinh. Cần hiểu Geyya (Phúng Tụng) là tất cả các kinh có kệ ngôn, đặc biệt là toàn bộ Phẩm Có Kệ (Sagāthāvagga) trong Tương Ưng Bộ (Saṃyuttaka). Cần hiểu Veyyākaraṇa (Ký Thuyết) là toàn bộ tạng Vi Diệu Pháp (Abhidhammapiṭaka), các kinh không có kệ ngôn, và những lời Phật dạy khác không được bao gồm trong tám chi phần còn lại. Cần hiểu Gāthā (Kệ Ngôn) là Kinh Pháp Cú (Dhammapada), Trưởng Lão Tăng Kệ (Theragāthā), Trưởng Lão Ni Kệ (Therigāthā), và các kệ ngôn thuần túy không có tên kinh trong Kinh Tập (Suttanipāta). Cần hiểu Udāna (Tự Thuyết) là tám mươi hai bài kinh liên quan đến các kệ ngôn được thốt lên do hỷ và trí. Cần hiểu Itivuttaka (Như Thị Thuyết) là một trăm mười bài kinh được bắt đầu theo cách ‘Điều này đã được Đức Thế Tôn nói...’ Cần hiểu Jātaka (Bổn Sanh) là năm trăm năm mươi câu chuyện Bổn Sanh, bắt đầu từ Bổn sanh Apaṇṇaka. Cần hiểu Abbhutadhamma (Vị Tằng Hữu Pháp) là tất cả các bài kinh liên quan đến các pháp kỳ diệu, phi thường, được bắt đầu theo cách ‘Này các tỳ khưu, có bốn pháp kỳ diệu, phi thường này nơi Ānanda...’ Cần hiểu Vedalla (Phương Quảng) là tất cả các bài kinh được hỏi đáp sau khi đã đạt được sự hiểu biết và sự hoan hỷ, như Tiểu kinh Phương Quảng, Đại kinh Phương Quảng, kinh Chánh Tri Kiến, kinh Đế Thích Vấn, kinh Phân Biệt Các Hành, kinh Đại Mãn Nguyệt, v.v... อตฺถํ น อุปปริกฺขนฺตีติ อตฺถตฺถํ การณตฺถํ น ปสฺสนฺติ น ปริคฺคณฺหนฺติ. อนุปปริกฺขตนฺติ อนุปปริกฺขนฺตานํ. น นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ น อุปฏฺฐหนฺติ น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, อิมสฺมึ ฐาเน สีลํ สมาธิ วิปสฺสนา มคฺโค ผลํ วฏฺฏํ วิวฏฺฏํ กถิตนฺติ เอวํ ชานิตุํ น สกฺกา โหนฺตีติ อตฺโถ. เต อุปารมฺภานิสํสา เจวาติ เต ปเรสํ วาเท โทสาโรปนานิสํสา หุตฺวา ปริยาปุณนฺตีติ อตฺโถ. อิติวาทปฺปโมกฺขานิสํสา จาติ เอวํ วาทปโมกฺขานิสํสา, ปเรหิ สกวาเท โทเส อาโรปิเต ตํ โทสํ เอวํ โมเจสฺสามาติ อิมินาว การเณน ปริยาปุณนฺตีติ อตฺโถ. ตญฺจสฺส อตฺถํ นานุโภนฺตีติ ยสฺส จ มคฺคสฺส วา ผลสฺส วา อตฺถาย กุลปุตฺตา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺติ, ตญฺจสฺส ธมฺมสฺส อตฺถํ เอเต ทุคฺคหิตคฺคาหิโน นานุโภนฺติ. อปิจ ปรสฺส วาเท อุปารมฺภํ อาโรเปตุํ อตฺตโน วาทํ โมเจตุํ อสกฺโกนฺตาปิ ตญฺจ อตฺถํ นานุโภนฺติเยว. Atthaṃ na upaparikkhantīti (không thẩm xét ý nghĩa) có nghĩa là không thấy, không nắm bắt được mục đích ý nghĩa, mục đích nguyên nhân. Anupaparikkhatanti (không thẩm xét) là (dành cho) những người không thẩm xét. Na nijjhānaṃ khamantīti (không kham nhẫn sự suy xét) có nghĩa là không hiện khởi, không đi vào tầm nhận thức, ý nghĩa là không có khả năng biết được rằng: “Ở nơi này, giới, định, tuệ quán, đạo, quả, vòng luân chuyển, sự thoát khỏi vòng luân chuyển đã được thuyết giảng.” Te upārambhānisaṃsā cevāti (chỉ có lợi ích là sự chỉ trích) có nghĩa là các vị ấy học hỏi với lợi ích là sự gán ghép tội lỗi trong luận thuyết của người khác. Itivādappamokkhānisaṃsā cāti (và có lợi ích là sự giải thoát khỏi tranh luận) có nghĩa là có lợi ích là sự giải thoát khỏi tranh luận như vậy, ý nghĩa là các vị ấy học hỏi chỉ với nguyên nhân này: “Khi tội lỗi được gán ghép trong luận thuyết của mình bởi người khác, chúng ta sẽ giải trừ tội lỗi ấy như thế này.” Tañcassa atthaṃ nānubhontīti (vị ấy không thể nghiệm được ý nghĩa ấy) có nghĩa là những người có sự nắm bắt sai lầm này không thể nghiệm được ý nghĩa của Giáo pháp ấy, là ý nghĩa của đạo hoặc quả nào mà các thiện gia nam tử học hỏi Giáo pháp vì mục đích ấy. Hơn nữa, ngay cả khi không có khả năng gán ghép sự chỉ trích trong luận thuyết của người khác và giải trừ luận thuyết của mình, họ vẫn không thể nghiệm được ý nghĩa ấy. ๒๓๙. อลคทฺทตฺถิโกติ อาสิวิสอตฺถิโก. คโทติ หิ วิสสฺส นามํ, ตํ ตสฺส อลํ ปริปุณฺณํ อตฺถีติ อลคทฺโท. โภเคติ สรีเร. อิธ ปน, ภิกฺขเว, เอกจฺเจ กุลปุตฺตา ธมฺมํ ปริยาปุณนฺตีติ นิตฺถรณปริยตฺติวเสน อุคฺคณฺหนฺติ. ติสฺโส หิ ปริยตฺติโย อลคทฺทปริยตฺติ นิตฺถรณปริยตฺติ ภณฺฑาคาริกปริยตฺตีติ. 239. Alagaddatthikoti (người cần con rắn nước) là người cần con rắn độc. Vì gado là tên gọi của nọc độc, nó có đầy đủ, trọn vẹn nên là alagaddo (rắn nước). Bhoge là ở trên thân. Còn ở đây, này các Tỳ khưu, một số thiện gia nam tử học hỏi Giáo pháp có nghĩa là học thuộc vì mục đích học hỏi để vượt qua. Vì có ba loại học hỏi là: học hỏi (như bắt) rắn nước, học hỏi để vượt qua, và học hỏi (như) người giữ kho. ตตฺถ โย พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา เอวํ จีวราทีนิ วา ลภิสฺสามิ, จตุปริสมชฺเฌ วา มํ ชานิสฺสนฺตีติ ลาภสกฺการเหตุ ปริยาปุณาติ, ตสฺส สา ปริยตฺติ อลคทฺทปริยตฺติ นาม. เอวํ ปริยาปุณโต หิ พุทฺธวจนํ อปริยาปุณิตฺวา นิทฺโทกฺกมนํ วรตรํ. Trong ấy, người nào sau khi học thuộc lời Phật dạy, học hỏi vì nguyên nhân là lợi lộc và danh vọng rằng: “Như thế này, ta sẽ nhận được các vật dụng như y v.v... hoặc họ sẽ biết đến ta ở giữa bốn hội chúng,” sự học hỏi ấy của người ấy được gọi là học hỏi (như bắt) rắn nước. Thật vậy, đối với người học hỏi như vậy, việc không học hỏi lời Phật dạy rồi ngủ còn tốt hơn. โย ปน พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา สีลสฺส อาคตฏฺฐาเน สีลํ ปูเรตฺวา สมาธิสฺส อาคตฏฺฐาเน สมาธิคพฺภํ คณฺหาเปตฺวา วิปสฺสนาย อาคตฏฺฐาเน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา มคฺคผลานํ อาคตฏฺฐาเน มคฺคํ ภาเวสฺสามิ ผลํ [Pg.14] สจฺฉิกริสฺสามีติ อุคฺคณฺหาติ, ตสฺส สา ปริยตฺติ นิตฺถรณปริยตฺติ นาม โหติ. Còn người nào sau khi học thuộc lời Phật dạy, học thuộc với ý nghĩ rằng: “Ở nơi có đề cập đến giới, ta sẽ làm cho viên mãn giới; ở nơi có đề cập đến định, ta sẽ làm cho thọ trì nền tảng của định; ở nơi có đề cập đến tuệ quán, ta sẽ thiết lập tuệ quán; ở nơi có đề cập đến các đạo và quả, ta sẽ tu tiến đạo và sẽ chứng ngộ quả,” sự học hỏi ấy của người ấy được gọi là học hỏi để vượt qua. ขีณาสวสฺส ปน ปริยตฺติ ภณฺฑาคาริกปริยตฺติ นาม. ตสฺส หิ อปริญฺญาตํ อปฺปหีนํ อภาวิตํ อสจฺฉิกตํ วา นตฺถิ. โส หิ ปริญฺญาตกฺขนฺโธ ปหีนกิเลโส ภาวิตมคฺโค สจฺฉิกตผโล, ตสฺมา พุทฺธวจนํ ปริยาปุณนฺโต ตนฺติธารโก ปเวณิปาลโก วํสานุรกฺขโกว หุตฺวา อุคฺคณฺหาติ. อิติสฺส สา ปริยตฺติ ภณฺฑาคาริกปริยตฺติ นาม โหติ. Còn sự học hỏi của bậc lậu tận được gọi là học hỏi (như) người giữ kho. Vị ấy thật không có (pháp) chưa được liễu tri, chưa được đoạn trừ, chưa được tu tiến, hoặc chưa được chứng ngộ. Vị ấy thật sự là người đã liễu tri các uẩn, đã đoạn trừ các phiền não, đã tu tiến đạo, đã chứng ngộ quả. Do đó, trong khi học hỏi lời Phật dạy, vị ấy học thuộc giống như là người gìn giữ giáo điển, người bảo vệ truyền thống, và là người bảo tồn dòng dõi. Vì vậy, sự học hỏi này của vị ấy được gọi là học hỏi (như) người giữ kho. โย ปน ปุถุชฺชโน ฉาตภยาทีสุ คนฺถธเรสุ เอกสฺมึ ฐาเน วสิตุํ อสกฺโกนฺเตสุ สยํ ภิกฺขาจาเรน อกิลมมาโน อติมธุรํ พุทฺธวจนํ มา นสฺสตุ, ตนฺตึ ธาเรสฺสามิ, วํสํ ฐเปสฺสามิ, ปเวณึ ปาเลสฺสามีติ ปริยาปุณาติ, ตสฺส ปริยตฺติ ภณฺฑาคาริกปริยตฺติ โหติ, น โหตีติ? น โหติ. กสฺมา? น อตฺตโน ฐาเน ฐตฺวา ปริยาปุตตฺตา. ปุถุชฺชนสฺส หิ ปริยตฺติ นาม อลคทฺทา วา โหติ นิตฺถรณา วา, สตฺตนฺนํ เสกฺขานํ นิตฺถรณาว, ขีณาสวสฺส ภณฺฑาคาริกปริยตฺติเยว. อิมสฺมึ ปน ฐาเน นิตฺถรณปริยตฺติ อธิปฺเปตา. Còn vị phàm phu nào, trong khi những vị thông thuộc kinh điển không có khả năng trú ngụ ở một nơi vì các nỗi sợ hãi về nạn đói v.v..., bản thân không mệt mỏi với việc khất thực, học hỏi với ý nghĩ rằng: “Lời Phật dạy vô cùng ngọt ngào, mong rằng không bị hoại vong. Ta sẽ gìn giữ giáo điển, ta sẽ thiết lập dòng dõi, ta sẽ bảo vệ truyền thống,” sự học hỏi của vị ấy có phải là sự học hỏi (như) người giữ kho hay không? Không phải. Tại sao? Vì đã không học hỏi trong khi đứng ở vị trí của mình. Thật vậy, sự học hỏi của phàm phu được gọi là (học hỏi như bắt) rắn nước hoặc là để vượt qua. (Sự học hỏi) của bảy bậc hữu học chỉ là để vượt qua. (Sự học hỏi) của bậc lậu tận chính là sự học hỏi (như) người giữ kho. Còn ở nơi này, sự học hỏi để vượt qua được chủ trương. นิชฺฌานํ ขมนฺตีติ สีลาทีนํ อาคตฏฺฐาเนสุ อิธ สีลํ กถิตํ, อิธ สมาธิ, อิธ วิปสฺสนา, อิธ มคฺโค, อิธ ผลํ, อิธ วฏฺฏํ, อิธ วิวฏฺฏนฺติ อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ. ตญฺจสฺส อตฺถํ อนุโภนฺตีติ เยสํ มคฺคผลานํ อตฺถาย ปริยาปุณนฺติ. สุคฺคหิตปริยตฺตึ นิสฺสาย มคฺคํ ภาเวตฺวา ผลํ สจฺฉิกโรนฺตา ตญฺจสฺส ธมฺมสฺส อตฺถํ อนุภวนฺติ. ปรวาเท อุปารมฺภํ อาโรเปตุํ สกฺโกนฺตาปิ สกวาเท อาโรปิตํ โทสํ อิจฺฉิติจฺฉิตฏฺฐานํ คเหตฺวา โมเจตุํ สกฺโกนฺตาปิ อนุโภนฺติเยว. ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺตีติ สีลาทีนํ อาคตฏฺฐาเน สีลาทีนิ ปูเรนฺตานมฺปิ, ปเรสํ วาเท สหธมฺเมน อุปารมฺภํ อาโรเปนฺตานมฺปิ, สกวาทโต โทสํ หรนฺตานมฺปิ, อรหตฺตํ ปตฺวา ปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสตฺวา ธมฺมเทสนาย ปสนฺเนหิ อุปนีเต จตฺตาโร ปจฺจเย ปริภุญฺชนฺตานมฺปิ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ. Nijjhānaṃ khamantīti (kham nhẫn sự suy xét) có nghĩa là ở những nơi có đề cập đến giới v.v..., các vị ấy đi vào tầm nhận thức rằng: “Ở đây, giới được thuyết giảng; ở đây, là định; ở đây, là tuệ quán; ở đây, là đạo; ở đây, là quả; ở đây, là vòng luân chuyển; ở đây, là sự thoát khỏi vòng luân chuyển.” Tañcassa atthaṃ anubhontīti (vị ấy thể nghiệm được ý nghĩa ấy) là (ý nghĩa của) các đạo và quả nào mà các vị ấy học hỏi vì mục đích ấy. Nương vào sự học hỏi đã được khéo nắm bắt, sau khi đã tu tiến đạo và chứng ngộ quả, các vị ấy thể nghiệm được ý nghĩa của Giáo pháp ấy. Ngay cả khi có khả năng gán ghép sự chỉ trích trong luận thuyết của người khác, và ngay cả khi có khả năng giải trừ tội lỗi đã được gán ghép trong luận thuyết của mình bằng cách nắm lấy điểm mong muốn, các vị ấy vẫn thể nghiệm được. Dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantīti (đưa đến sự lợi ích, sự an lạc lâu dài) có nghĩa là đưa đến sự lợi ích, sự an lạc lâu dài cho cả những vị làm cho viên mãn giới v.v... ở nơi có đề cập đến giới v.v...; cho cả những vị gán ghép sự chỉ trích một cách hợp pháp trong luận thuyết của người khác; cho cả những vị loại bỏ tội lỗi khỏi luận thuyết của mình; và cho cả những vị, sau khi đã đắc A-la-hán, thuyết giảng Giáo pháp ở giữa hội chúng và thọ dụng bốn món vật dụng được dâng cúng bởi những người có tâm tín thành do bài thuyết Pháp. เอวํ [Pg.15] สุคฺคหิเต พุทฺธวจเน อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตตฺเถว นิโยเชนฺโต ตสฺมา ติห, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา ทุคฺคหิตปริยตฺติ ทุคฺคหิตอลคทฺโท วิย ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตติ, สุคฺคหิตปริยตฺติ สุคฺคหิตอลคทฺโท วิย ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตติ, ตสฺมาติ อตฺโถ. ตถา นํ ธาเรยฺยาถาติ ตเถว นํ ธาเรยฺยาถ, เตเนว อตฺเถน คณฺเหยฺยาถ. เย วา ปนาสฺสุ วิยตฺตา ภิกฺขูติ เย วา ปน อญฺเญ สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานมหากสฺสปมหากจฺจานาทิกา พฺยตฺตา ปณฺฑิตา ภิกฺขู อสฺสุ, เต ปุจฺฉิตพฺพา. อริฏฺเฐน วิย ปน มม สาสเน น กลลํ วา กจวรํ วา ปกฺขิปิตพฺพํ. Sau khi đã chỉ ra lợi ích về lời Phật dạy được khéo nắm bắt như vậy, bây giờ, trong khi khuyến khích về chính điều ấy, ngài đã nói: “Tasmā tiha, bhikkhave (Do vậy, này các Tỳ khưu)” v.v... Trong ấy, tasmā (do vậy) có nghĩa là: vì rằng sự học hỏi đã bị nắm bắt sai lầm, giống như con rắn nước đã bị bắt sai, đưa đến sự không lợi ích, sự đau khổ lâu dài; và sự học hỏi đã được khéo nắm bắt, giống như con rắn nước đã được bắt đúng, đưa đến sự lợi ích, sự an lạc lâu dài, do vậy. Tathā naṃ dhāreyyāthāti (các ông nên ghi nhớ điều ấy như vậy) có nghĩa là các ông nên ghi nhớ điều ấy đúng như vậy, các ông nên nắm bắt với chính ý nghĩa ấy. Ye vā panāssu viyattā bhikkhūti (hoặc những Tỳ khưu nào là bậc thông thái) có nghĩa là hoặc những vị Tỳ khưu nào khác là bậc thông thái, bậc hiền trí như là các ngài Sāriputta, Moggallāna, Mahākassapa, Mahākaccāna v.v..., các vị ấy cần được hỏi. Còn nữa, không nên ném bùn hoặc rác rưởi vào trong giáo pháp của ta giống như trường hợp của Ariṭṭha. ๒๔๐. กุลฺลูปมนฺติ กุลฺลสทิสํ. นิตฺถรณตฺถายาติ จตุโรฆนิตฺถรณตฺถาย. อุทกณฺณวนฺติ ยญฺหิ อุทกํ คมฺภีรํ น ปุถุลํ. ปุถุลํ วา ปน น คมฺภีรํ, น ตํ อณฺณโวติ วุจฺจติ. ยํ ปน คมฺภีรญฺเจว ปุถุลญฺจ, ตํ อณฺณโวติ วุจฺจติ. ตสฺมา มหนฺตํ อุทกณฺณวนฺติ มหนฺตํ ปุถุลํ คมฺภีรํ อุทกนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ. สาสงฺกํ นาม ยตฺถ โจรานํ นิวุตฺโถกาโส ทิสฺสติ. ฐิโตกาโส, นิสินฺโนกาโส, นิปนฺโนกาโส ทิสฺสติ. สปฺปฏิภยํ นาม ยตฺถ โจเรหิ มนุสฺสา หตา ทิสฺสนฺติ, วิลุตฺตา ทิสฺสนฺติ, อาโกฏิตา ทิสฺสนฺติ. อุตฺตรเสตูติ อุทกณฺณวสฺส อุปริ พทฺโธ เสตุ. กุลฺลํ พนฺธิตฺวาติ กุลฺโล นาม ตรณตฺถาย กลาปํ กตฺวา พทฺโธ. ปตฺถริตฺวา พทฺธา ปน ปทรจาฏิอาทโย อุฬุมฺโปติ วุจฺจนฺติ. อุจฺจาเรตฺวาติ ฐเปตฺวา. กิจฺจการีติ ปตฺตการี ยุตฺตการี, ปติรูปการีติ อตฺโถ. ธมฺมาปิ โว ปหาตพฺพาติ เอตฺถ ธมฺมาติ สมถวิปสฺสนา. ภควา หิ สมเถปิ ฉนฺทราคํ ปชหาเปสิ, วิปสฺสนายปิ. สมเถ ฉนฺทราคํ กตฺถ ปชหาเปสิ? ‘‘อิติ โข, อุทายิ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺสปิ ปหานํ วทามิ, ปสฺสสิ โน ตฺวํ, อุทายิ, ตํ สํโยชนํ อณุํ วา ถูลํ วา, ยสฺสาหํ โน ปหานํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๕๖) เอตฺถ สมเถ ฉนฺทราคํ ปชหาเปสิ. ‘‘อิมํ เจ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐึ เอวํ ปริสุทฺธํ เอวํ ปริโยทาตํ น อลฺลีเยถ น เกลาเยถ น ธนาเยถา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๐๑) เอตฺถ วิปสฺสนาย ฉนฺทราคํ ปชหาเปสิ[Pg.16]. อิธ ปน อุภยตฺถ ปชหาเปนฺโต ‘‘ธมฺมาปิ โว ปหาตพฺพา, ปเคว อธมฺมา’’ติ อาห. 240. Kullūpamanti có nghĩa là tương tự như chiếc bè. Nittharaṇatthāyāti có nghĩa là với mục đích vượt qua bốn loại bộc lưu. Udakaṇṇavanti có nghĩa là vùng nước nào sâu mà không rộng, hoặc rộng mà không sâu, thì không được gọi là biển cả. Vùng nước nào vừa sâu vừa rộng, thì được gọi là biển cả. Do đó, mahantaṃ udakaṇṇavanti ở đây có nghĩa là vùng nước lớn, rộng, và sâu. Sāsaṅkaṃ là nơi có thể thấy dấu vết trú ngụ của kẻ trộm, có thể thấy nơi đứng, nơi ngồi, nơi nằm. Sappaṭibhayaṃ là nơi có thể thấy người bị kẻ trộm giết, bị cướp bóc, bị đánh đập. Uttarasetūti là cây cầu được bắc qua biển nước. Kullaṃ bandhitvāti là chiếc bè được kết lại thành một bó để vượt qua. Còn những thứ như tấm ván, bình gốm được trải ra và kết lại thì được gọi là uḷumpo. Uccāretvāti có nghĩa là đặt lên. Kiccakārīti có nghĩa là người làm việc đã đến lúc, người làm việc thích hợp, người làm việc tương xứng. Trong câu Dhammāpi vo pahātabbāti, dhammā ở đây là chỉ và quán. Đức Thế Tôn đã khiến từ bỏ dục tham ngay cả trong chỉ, và cả trong quán. Ngài đã khiến từ bỏ dục tham trong chỉ ở đâu? Trong câu: “Này Udāyi, Như Lai nói rằng ngay cả phi tưởng phi phi tưởng xứ cũng cần phải từ bỏ. Này Udāyi, ngươi có thấy bất kỳ kiết sử nào, dù vi tế hay thô thiển, mà Như Lai không nói rằng cần phải từ bỏ không?” (M. ii. 156), ở đây Ngài đã khiến từ bỏ dục tham trong chỉ. Trong câu: “Này các Tỳ khưu, nếu các ông không bám víu, không ham thích, không xem như của cải đối với tri kiến thanh tịnh, trong sạch như thế này” (M. i. 401), ở đây Ngài đã khiến từ bỏ dục tham trong quán. Nhưng ở đây, khi khiến từ bỏ ở cả hai, Ngài đã nói: “Ngay cả các pháp cũng phải được các ông từ bỏ, huống chi là phi pháp.” ตตฺรายํ อธิปฺปาโย – ภิกฺขเว, อหํ เอวรูเปสุ สนฺตปฺปณีเตสุ ธมฺเมสุ ฉนฺทราคปฺปหานํ วทามิ, กึ ปน อิมสฺมึ อสทฺธมฺเม คามธมฺเม วสลธมฺเม ทุฏฺฐุลฺเล โอทกนฺติเก, ยตฺถ อยํ อริฏฺโฐ โมฆปุริโส นิทฺโทสสญฺญี ปญฺจสุ กามคุเณสุ ฉนฺทราคํ นาลํ อนฺตรายายาติ วทติ. อริฏฺเฐน วิย น ตุมฺเหหิ มยฺหํ สาสเน กลลํ วา กจวรํ วา ปกฺขิปิตพฺพนฺติ เอวํ ภควา อิมินาปิ โอวาเทน อริฏฺฐํเยว นิคฺคณฺหาติ. Ý nghĩa ở đây là như vầy: Này các Tỳ khưu, Ta nói rằng cần phải từ bỏ dục tham ngay cả trong những pháp an tịnh và vi diệu như vậy, huống chi là trong pháp bất thiện, pháp của kẻ quê mùa, pháp của kẻ hạ tiện, thô tục, gần gũi với nước này, nơi mà kẻ ngu si Ariṭṭha này, với nhận thức rằng không có tội lỗi, lại nói rằng dục tham trong năm dục trưởng dưỡng không đủ để gây chướng ngại. Các ông không nên giống như Ariṭṭha mà ném bùn lầy hay rác rưởi vào giáo pháp của Ta. Như vậy, Đức Thế Tôn cũng bằng lời giáo huấn này mà khiển trách chính Ariṭṭha. ๒๔๑. อิทานิ โย ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ติวิธคฺคาหวเสน อหํ มมนฺติ คณฺหาติ, โส มยฺหํ สาสเน อยํ อริฏฺโฐ วิย กลลํ กจวรํ ปกฺขิปตีติ ทสฺเสนฺโต ฉยิมานิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐิฏฺฐานานีติ ทิฏฺฐิปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิยา อารมฺมณมฺปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิยา ปจฺจโยปิ. รูปํ เอตํ มมาติอาทีสุ เอตํ มมาติ ตณฺหาคฺคาโห. เอโสหมสฺมีติ มานคฺคาโห. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิคฺคาโห. เอวํ รูปารมฺมณา ตณฺหามานทิฏฺฐิโย กถิตา โหนฺติ. รูปํ ปน อตฺตาติ น วตฺตพฺพํ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. ทิฏฺฐํ รูปายตนํ, สุตํ สทฺทายตนํ, มุตํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ, ตญฺหิ ปตฺวา คเหตพฺพโต มุตนฺติ วุตฺตํ. อวเสสานิ สตฺตายตนานิ วิญฺญาตํ นาม. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. โลกสฺมิญฺหิ ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา โนปตฺตมฺปิ. อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา โนปตฺตมฺปิ. ตตฺถ ปริเยสิตฺวา ปตฺตํ ปตฺตํ นาม. ปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ ปริเยสิตํ นาม. อปริเยสิตฺวา ปตฺตญฺจ, อปริเยสิตฺวา โนปตฺตญฺจ มนสานุวิจริตํ นาม. 241. Bây giờ, để chỉ ra rằng người nào do ba cách chấp thủ mà nắm giữ ‘tôi’, ‘của tôi’ trong năm uẩn, người đó giống như Ariṭṭha này ném bùn lầy, rác rưởi vào giáo pháp của Ta, Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, có sáu điều này...” v.v... Trong đó, diṭṭhiṭṭhānāni (sở cứ của tà kiến) là: tà kiến cũng là sở cứ của tà kiến, đối tượng của tà kiến cũng là sở cứ của tà kiến, và nhân duyên của tà kiến cũng vậy. Trong các câu như Rūpaṃ etaṃ mama (Sắc này là của tôi), etaṃ mama (cái này là của tôi) là sự chấp thủ do tham ái. Esohamasmi (Cái này là tôi) là sự chấp thủ do ngã mạn. Eso me attā (Cái này là tự ngã của tôi) là sự chấp thủ do tà kiến. Như vậy, tham ái, ngã mạn, và tà kiến với đối tượng là sắc đã được nói đến. Nhưng không nên nói rằng sắc là tự ngã. Đối với thọ v.v... cũng theo cách tương tự. Diṭṭhaṃ (cái được thấy) là sắc xứ. Sutaṃ (cái được nghe) là thanh xứ. Mutaṃ (cái được cảm nhận) là hương xứ, vị xứ, xúc xứ; vì chúng được gọi là mutaṃ do phải được tiếp xúc mới nắm bắt được. Bảy xứ còn lại được gọi là viññātaṃ (cái được nhận biết). Pattanti (cái đạt được) là cái đạt được dù có tìm kiếm hay không tìm kiếm. Pariyesitanti (cái được tìm kiếm) là cái được tìm kiếm dù đạt được hay không đạt được. Anuvicaritaṃ manasāti (cái được tâm ý suy xét) là cái được tâm theo dõi. Thật vậy, trên đời có cái đạt được do tìm kiếm, và có cái không đạt được do tìm kiếm. Có cái đạt được không do tìm kiếm, và có cái không đạt được không do tìm kiếm. Trong đó, cái đạt được do tìm kiếm được gọi là pattaṃ (cái đạt được). Cái không đạt được do tìm kiếm được gọi là pariyesitaṃ (cái được tìm kiếm). Cả cái đạt được không do tìm kiếm và cái không đạt được không do tìm kiếm được gọi là manasānuvicaritaṃ (cái được tâm ý suy xét). อถ วา ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ ปตฺตฏฺเฐน ปตฺตํ นาม. ปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ ปริเยสิตํ นาม. อปริเยสิตฺวา โนปตฺตํ มนสานุวิจริตํ นาม. สพฺพํ วา เอตํ มนสา อนุวิจริตตฺตา มนสานุวิจริตํ นาม. อิมินา วิญฺญาณารมฺมณา ตณฺหามานทิฏฺฐิโย กถิตา, เทสนาวิลาเสน เหฏฺฐา ทิฏฺฐาทิอารมฺมณวเสน วิญฺญาณํ ทสฺสิตํ[Pg.17]. ยมฺปิ ตํ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ยมฺปิ เอตํ โส โลโกติอาทินา นเยน ปวตฺตํ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ. Hoặc là, cả cái đạt được do tìm kiếm và cái đạt được không do tìm kiếm, theo nghĩa là đã đạt được, được gọi là pattaṃ (cái đạt được). Cái không đạt được do tìm kiếm được gọi là pariyesitaṃ (cái được tìm kiếm). Cái không đạt được không do tìm kiếm được gọi là manasānuvicaritaṃ (cái được tâm ý suy xét). Hoặc tất cả những điều này, vì được tâm ý suy xét, nên được gọi là manasānuvicaritaṃ. Bằng cách này, tham ái, ngã mạn, và tà kiến với đối tượng là thức đã được nói đến; bằng sự khéo léo trong thuyết giảng, thức đã được trình bày ở dưới theo cách của các đối tượng như cái được thấy v.v... Yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ (Và sở cứ của tà kiến nào) có nghĩa là sở cứ của tà kiến nào đã khởi lên theo cách thức “đó là thế giới...” v.v... โส โลโก โส อตฺตาติ ยา เอสา ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา นเยน ปวตฺตา ทิฏฺฐิ โลโก จ อตฺตา จาติ คณฺหาติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. โส เปจฺจ ภวิสฺสามีติ โส อหํ ปรโลกํ คนฺตฺวา นิจฺโจ ภวิสฺสามิ, ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม ภวิสฺสามิ, สิเนรุมหาปถวีมหาสมุทฺทาทีหิ สสฺสตีหิ สมํ ตเถว ฐสฺสามิ. ตมฺปิ เอตํ มมาติ ตมฺปิ ทสฺสนํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ สมนุปสฺสติ. อิมินา ทิฏฺฐารมฺมณา ตณฺหามานทิฏฺฐิโย กถิตา. วิปสฺสนาย ปฏิวิปสฺสนากาเล วิย ปจฺฉิมทิฏฺฐิยา ปุริมทิฏฺฐิคฺคหณกาเล เอวํ โหติ. “Đó là thế giới, đó là tự ngã” là tà kiến khởi lên theo cách thức “quán sát sắc là tự ngã” v.v..., và chấp rằng thế giới và tự ngã (là một). Điều này được nói đến với ý nghĩa đó. So pecca bhavissāmi (Sau khi chết, ta sẽ trở thành như vậy) có nghĩa là: sau khi đi đến thế giới bên kia, ta sẽ trở nên thường hằng, bền vững, vĩnh cửu, không có bản chất biến đổi; ta sẽ tồn tại y như vậy, giống như núi Sineru, đại địa, đại dương v.v... là những thứ vĩnh cửu. Tampi etaṃ mama (Cả cái đó cũng là của tôi) có nghĩa là: người ấy quán sát cả quan điểm đó rằng “cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi”. Bằng cách này, tham ái, ngã mạn, và tà kiến với đối tượng là tà kiến đã được nói đến. Điều này xảy ra vào lúc tà kiến sau này nắm bắt tà kiến trước đó, giống như trong thiền quán vào lúc phản quán. สุกฺกปกฺเข รูปํ เนตํ มมาติ รูเป ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหา ปฏิกฺขิตฺตา. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. สมนุปสฺสตีติ อิมสฺส ปน ปทสฺส ตณฺหาสมนุปสฺสนา มานสมนุปสฺสนา ทิฏฺฐิสมนุปสฺสนา ญาณสมนุปสฺสนาติ จตสฺโส สมนุปสฺสนาติ อตฺโถ. ตา กณฺหปกฺเข ติสฺสนฺนํ สมนุปสฺสนานํ, สุกฺกปกฺเข ญาณสมนุปสฺสนาย วเสน เวทิตพฺพา. อสติ น ปริตสฺสตีติ อวิชฺชมาเน ภยปริตสฺสนาย ตณฺหาปริตสฺสนาย วา น ปริตสฺสติ. อิมินา ภควา อชฺฌตฺตกฺขนฺธวินาเส อปริตสฺสมานํ ขีณาสวํ ทสฺเสนฺโต เทสนํ มตฺถกํ ปาเปสิ. Ở bạch phần, do câu “sắc này không phải của tôi” nên sự chấp thủ về tham, mạn, và tà kiến ở sắc được loại bỏ. Đối với thọ v.v... cũng theo phương pháp này. Còn đối với từ “samanupassati” (quán sát), có nghĩa là bốn sự quán sát: quán sát tham, quán sát mạn, quán sát tà kiến, và quán sát trí. Những điều ấy nên được hiểu theo cách của ba sự quán sát ở hắc phần, và theo cách của sự quán sát trí ở bạch phần. “Khi không có thì không lo lắng” có nghĩa là khi không hiện hữu thì không lo lắng bởi sự lo lắng do sợ hãi hay sự lo lắng do tham ái. Bằng cách này, Đức Thế Tôn, trong khi chỉ ra vị lậu tận không lo lắng khi các uẩn nội tại bị hủy diệt, đã đưa bài pháp đến đỉnh điểm. ๒๔๒. เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขูติ เอวํ ภควตา วุตฺเต อญฺญตโร อนุสนฺธิกุสโล ภิกฺขุ – ‘‘ภควตา อชฺฌตฺตกฺขนฺธวินาเส อปริตสฺสนฺตํ ขีณาสวํ ทสฺเสตฺวา เทสนา นิฏฺฐาปิตา, อชฺฌตฺตํ อปริตสฺสนฺเต โข ปน สติ อชฺฌตฺตํ ปริตสฺสเกน พหิทฺธา ปริกฺขารวินาเส ปริตสฺสเกน อปริตสฺสเกน จาปิ ภวิตพฺพํ. อิติ อิเมหิ จตูหิ การเณหิ อยํ ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ’’ติ จินฺเตตฺวา เอกํสํ จีวรํ กตฺวา อญฺชลึ ปคฺคยฺห ภควนฺตํ เอตทโวจ. พหิทฺธา อสตีติ พหิทฺธา ปริกฺขารวินาเส. อหุ วต เมติ อโหสิ วต เม ภทฺทกํ ยานํ วาหนํ หิรญฺญํ สุวณฺณนฺติ อตฺโถ. ตํ วต เม นตฺถีติ ตํ วต อิทานิ มยฺหํ นตฺถิ, ราชูหิ วา โจเรหิ วา หฏํ, อคฺคินา วา ทฑฺฒํ, อุทเกน วา วุฬฺหํ, ปริโภเคน [Pg.18] วา ชิณฺณํ. สิยา วต เมติ ภเวยฺย วต มยฺหํ ยานํ วาหนํ หิรญฺญํ สุวณฺณํ สาลิ วีหิ ยโว โคธุโม. ตํ วตาหํ น ลภามีติ ตมหํ อลภมาโน ตทนุจฺฉวิกํ กมฺมํ อกตฺวา นิสินฺนตฺตา อิทานิ น ลภามีติ โสจติ, อยํ อคาริยโสจนา, อนคาริยสฺส ปตฺตจีวราทีนํ วเสน เวทิตพฺพา. 242. “Khi được nói như vậy, một vị tỳ khưu nào đó” có nghĩa là khi Đức Thế Tôn nói như vậy, một vị tỳ khưu nào đó khéo léo trong việc kết nối ý nghĩa đã suy nghĩ rằng: “Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp bằng cách chỉ ra vị lậu tận không lo lắng khi các uẩn nội tại bị hủy diệt. Tuy nhiên, khi có người không lo lắng về nội tại, thì cũng phải có người lo lắng về nội tại, người lo lắng khi các vật dụng bên ngoài bị hủy hoại, và người không lo lắng. Vì bốn lý do này, câu hỏi này nên được đặt ra.” Sau khi suy nghĩ như vậy, vị ấy đắp y một bên vai, chắp tay cung kính và bạch với Đức Thế Tôn điều này. “Khi không có ở bên ngoài” có nghĩa là khi các vật dụng bên ngoài bị hủy hoại. “Than ôi, tôi đã có” có nghĩa là: than ôi, tôi đã có xe cộ tốt, phương tiện đi lại, vàng, bạc. “Than ôi, tôi không có nó” có nghĩa là: than ôi, bây giờ tôi không có nó; nó đã bị vua chúa hoặc trộm cướp lấy đi, hoặc bị lửa thiêu, hoặc bị nước cuốn trôi, hoặc bị hư mòn do sử dụng. “Than ôi, giá như tôi có” có nghĩa là: giá như tôi có được xe cộ, phương tiện đi lại, vàng, bạc, gạo, lúa, lúa mạch, lúa mì. “Than ôi, tôi không có được nó” có nghĩa là: vì không có được nó, do ngồi yên mà không làm công việc thích hợp để có được, nên sầu muộn rằng “bây giờ tôi không có được”. Đây là sự sầu muộn của người tại gia; đối với người xuất gia, cần được hiểu theo phương diện y bát v.v... อปริตสฺสนาวาเร น เอวํ โหตีติ เยหิ กิเลเสหิ เอวํ ภเวยฺย, เตสํ ปหีนตฺตา น เอวํ โหติ. ทิฏฺฐิฏฺฐานาธิฏฺฐานปริยุฏฺฐานาภินิเวสานุสยานนฺติ ทิฏฺฐีนญฺจ ทิฏฺฐิฏฺฐานานญฺจ ทิฏฺฐาธิฏฺฐานานญฺจ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานญฺจ อภินิเวสานุสยานญฺจ. สพฺพสงฺขารสมถายาติ นิพฺพานตฺถาย. นิพฺพานญฺหิ อาคมฺม สพฺพสงฺขาราอิญฺชิตานิ, สพฺพสงฺขารจลนานิ สพฺพสงฺขารวิปฺผนฺทิตานิ สมฺมนฺติ วูปสมฺมนฺติ, ตสฺมา ตํ, ‘‘สพฺพสงฺขารสมโถ’’ติ วุจฺจติ. ตเทว จ อาคมฺม ขนฺธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสงฺขารูปธิ, ปญฺจกามคุณูปธีติ อิเม อุปธโย ปฏินิสฺสชฺชิยนฺติ, ตณฺหา ขียติ วิรชฺชติ นิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ, ‘‘สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหากฺขโย วิราโค นิโรโธ’’ติ วุจฺจติ. นิพฺพานายาติ อยํ ปนสฺส สรูปนิทฺเทโส, อิติ สพฺเพเหว อิเมหิ ปเทหิ นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยตฺถาย ธมฺมํ เทเสนฺตสฺสาติ อยมตฺโถ ทีปิโต. ตสฺเสวํ โหตีติ ตสฺส ทิฏฺฐิคติกสฺส อุจฺฉิชฺชิสฺสามิ นามสฺสุ, วินสฺสิสฺสามิ นามสฺสุ, นาสฺสุ นาม ภวิสฺสามีติ เอวํ โหติ. ทิฏฺฐิคติกสฺส หิ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา สุญฺญตาปฏิสํยุตฺตํ กตฺวา เทสิยมานํ ธมฺมํ สุณนฺตสฺส ตาโส อุปฺปชฺชติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตาโส เหโส, ภิกฺขเว, อสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส โน จสฺสํ, โน จ เม สิยา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕๕). Trong trường hợp không lo lắng, “không phải như vậy” có nghĩa là: vì những phiền não mà do chúng sự việc có thể xảy ra như vậy đã được đoạn trừ, nên nó không phải như vậy. “Của các trú xứ, quyết định, ám ảnh, chấp thủ và tùy miên của tà kiến” có nghĩa là: của các tà kiến, của các trú xứ của tà kiến, của các quyết định của tà kiến, của các ám ảnh của tà kiến, và của các chấp thủ và tùy miên. “Vì sự tịch tịnh của tất cả các hành” có nghĩa là vì mục đích Niết-bàn. Thật vậy, do nương vào Niết-bàn mà tất cả các sự dao động của các hành, tất cả các sự chuyển động của các hành, tất cả các sự rung động của các hành đều được lắng dịu, được an tịnh. Do đó, nó được gọi là “sự tịch tịnh của tất cả các hành”. Và cũng do nương vào chính điều đó mà các sanh y này — uẩn y, phiền não y, hành y, năm dục trưởng dưỡng y — được từ bỏ; tham ái được đoạn tận, ly tham, chấm dứt. Do đó, nó được gọi là “sự từ bỏ tất cả sanh y, sự đoạn tận tham ái, sự ly tham, sự chấm dứt”. “Vì Niết-bàn” — đây là sự chỉ rõ về bản chất của nó. Như vậy, qua tất cả các từ này, ý nghĩa được làm sáng tỏ là: đối với người thuyết giảng Chánh pháp vì mục đích chứng ngộ Niết-bàn. “Đối với người ấy, sự việc là như vậy” có nghĩa là đối với người có tà kiến, sự việc là như vầy: “Ta sẽ bị đoạn diệt, ta sẽ bị hủy hoại, ta sẽ không tồn tại”. Thật vậy, khi người có tà kiến nghe Chánh pháp được giảng dạy, áp dụng tam tướng và liên hệ đến tánh không, sự kinh hãi khởi lên. Và điều này đã được nói: “Này các Tỳ khưu, đây là sự kinh hãi đối với kẻ phàm phu vô văn: ‘Ta sẽ không tồn tại, sẽ không có gì cho ta.’” (Tương Ưng Bộ 3.55). ๒๔๓. เอตฺตาวตา พหิทฺธาปริกฺขารวินาเส ตสฺสนกสฺส จ โนตสฺสนกสฺส จ อชฺฌตฺตกฺขนฺธวินาเส ตสฺสนกสฺส จ โนตสฺสนกสฺส จาติ อิเมสํ วเสน จตุกฺโกฏิกา สุญฺญตา กถิตา. อิทานิ พหิทฺธา ปริกฺขารํ ปริคฺคหํ นาม กตฺวา, วีสติวตฺถุกํ สกฺกายทิฏฺฐึ อตฺตวาทุปาทานํ นาม กตฺวา, สกฺกายทิฏฺฐิปมุขา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐินิสฺสยํ นาม กตฺวา ติโกฏิกํ สุญฺญตํ ทสฺเสตุํ ตํ, ภิกฺขเว, ปริคฺคหนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปริคฺคหนฺติ พหิทฺธา ปริกฺขารํ. ปริคฺคณฺเหยฺยาถาติ ยถา วิญฺญู มนุสฺโส ปริคฺคณฺเหยฺย[Pg.19]. อหมฺปิ โข ตํ, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, ตุมฺเหปิ น ปสฺสถ, อหมฺปิ น ปสฺสามิ, อิติ เอวรูโป ปริคฺคโห นตฺถีติ ทสฺเสติ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 243. Cho đến đây, tánh không bốn phương diện đã được nói đến qua những trường hợp này: người kinh hãi và người không kinh hãi khi các vật dụng bên ngoài bị hủy hoại, và người kinh hãi và người không kinh hãi khi các uẩn nội tại bị hủy diệt. Bây giờ, để chỉ ra tánh không ba phương diện — bằng cách gọi các vật dụng bên ngoài là “sự sở hữu”, gọi thân kiến hai mươi loại là “sự chấp thủ vào ngã luận”, và gọi sáu mươi hai tà kiến đứng đầu là thân kiến là “sự nương tựa vào tà kiến” — Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, sự sở hữu ấy” v.v... Trong đó, “sự sở hữu” có nghĩa là các vật dụng bên ngoài. “Các ngươi có thể sở hữu” có nghĩa là: như một người có trí có thể sở hữu. “Này các Tỳ khưu, Ta cũng vậy” có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, các ngươi cũng không thấy, và Ta cũng không thấy. Như vậy, Ngài chỉ ra rằng một sự sở hữu như thế không tồn tại. Ý nghĩa nên được hiểu như vậy ở mọi nơi. ๒๔๔. เอวํ ติโกฏิกํ สุญฺญตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อชฺฌตฺตกฺขนฺเธ อตฺตาติ พหิทฺธา ปริกฺขาเร อตฺตนิยนฺติ กตฺวา ทฺวิโกฏิกํ ทสฺเสนฺโต อตฺตนิ วา, ภิกฺขเว, สตีติอาทิมาห. ตตฺถ อยํ สงฺเขปตฺโถ, ภิกฺขเว, อตฺตนิ วา สติ อิทํ เม ปริกฺขารชาตํ อตฺตนิยนฺติ อสฺส, อตฺตนิเยว วา ปริกฺขาเร สติ อยํ เม อตฺตา อิมสฺส ปริกฺขารสฺส สามีติ, เอวํ อหนฺติ. สติ มมาติ, มมาติ สติ อหนฺติ ยุตฺตํ ภเวยฺย. สจฺจโตติ ภูตโต, เถตโตติ ตถโต ถิรโต วา. 244. Sau khi đã chỉ ra tánh không ba phương diện như vậy, bây giờ, để chỉ ra tánh không hai phương diện — bằng cách xem các uẩn nội tại là “tự ngã” và các vật dụng bên ngoài là “của tự ngã” — Ngài đã nói: “Này các Tỳ khưu, khi có tự ngã” v.v... Trong đó, đây là ý nghĩa tóm tắt: Này các Tỳ khưu, khi có tự ngã, thì sẽ có ý niệm “tập hợp các vật dụng này là của ta”. Hoặc, khi có các vật dụng thuộc về tự ngã, thì sẽ có ý niệm “đây là tự ngã của ta, là chủ nhân của các vật dụng này”. Như vậy, [có ý niệm] “ta là”. “Khi có ‘của ta’” có nghĩa là: khi có ‘của ta’, thì ‘ta là’ sẽ hợp lý. “Một cách chân thật” có nghĩa là một cách thực sự. “Một cách chắc chắn” có nghĩa là một cách như vậy hoặc một cách vững chắc. อิทานิ อิเม ปญฺจกฺขนฺเธ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ เอวํ ติปริวฏฺฏวเสน อคฺคณฺหนฺโต อยํ อริฏฺโฐ วิย มยฺหํ สาสเน กลลํ กจวรํ ปกฺขิปตีติ ทสฺเสนฺโต ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วาติอาทิมาห. ตตฺถ อนิจฺจํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, ยสฺมา หุตฺวา น โหติ, ตสฺมา อนิจฺจํ. อุปฺปาทวยวตฺติโต วิปริณามตาวกาลิกนิจฺจปฏิกฺเขปฏฺเฐน วาติ จตูหิ การเณหิ อนิจฺจํ. ทุกฺขํ, ภนฺเตติ, ภนฺเต, ปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขํ, สนฺตาปทุกฺขมทุกฺขวตฺถุกสุขปฏิกฺเขปฏฺเฐน วาติ จตูหิ การเณหิ ทุกฺขํ. วิปริณามธมฺมนฺติ ภวสงฺกนฺติอุปคมนสภาวํ ปกติภาววิชหนสภาวํ. กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตาติ ยุตฺตํ นุ โข ตํ อิเมสํ ติณฺณํ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหานํ วเสน อหํ มมาติ เอวํ คเหตุํ. โน เหตํ, ภนฺเตติ อิมินา เต ภิกฺขู อวสวตฺตนากาเรน รูปํ, ภนฺเต, อนตฺตาติ ปฏิชานนฺติ. สุญฺญอสฺสามิกอนิสฺสรอตฺตปฏิกฺเขปฏฺเฐน วาติ จตูหิ การเณหิ อนตฺตา. Bây giờ, để chỉ rõ rằng: ‘Vị này, do không nắm bắt năm uẩn này là vô thường, khổ, vô ngã theo cách tam chuyển như vậy, giống như Ariṭṭha, đang gieo rắc bùn nhơ và rác rưởi vào trong giáo pháp của ta,’ ngài đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, sắc là thường hay...’ và các câu tương tự. Trong ấy, (câu) ‘Bạch ngài, là vô thường’ (có nghĩa là): Bạch ngài, bởi vì đã có rồi không có, cho nên là vô thường. Hoặc là vô thường do bốn lý do: vì phải chịu sanh diệt, vì có sự biến hoại, vì là tạm thời, và theo ý nghĩa phủ định cái thường. (Câu) ‘Bạch ngài, là khổ’ (có nghĩa là): Bạch ngài, là khổ theo phương diện bức bách. Hoặc là khổ do bốn lý do: vì có sự thiêu đốt, vì là nền tảng cho khổ (vốn) không phải khổ, và theo ý nghĩa phủ định cái lạc. ‘Có pháp biến hoại’ có nghĩa là có tự tánh đi đến sự chuyển tiếp trong hữu, có tự tánh từ bỏ trạng thái tự nhiên. ‘Có hợp lý để xem xét rằng: Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi chăng?’ (có nghĩa là): Có thích đáng để chấp thủ như vậy là ‘tôi,’ là ‘của tôi’ bằng ba sự nắm giữ là tham ái, ngã mạn, và tà kiến này chăng? (Câu) ‘Bạch ngài, không phải vậy’ – bằng lời này, các vị Tỳ khưu ấy thừa nhận rằng: ‘Bạch ngài, sắc là vô ngã’ theo phương diện không có quyền làm chủ. Hoặc là vô ngã do bốn lý do: theo ý nghĩa là không, không có chủ, không có quyền năng, và theo ý nghĩa phủ định tự ngã. ภควา หิ กตฺถจิ อนิจฺจวเสน อนตฺตตฺตํ ทสฺเสติ, กตฺถจิ ทุกฺขวเสน, กตฺถจิ อุภยวเสน. ‘‘จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย, ตํ น อุปปชฺชติ, จกฺขุสฺส อุปฺปาโทปิ วโยปิ ปญฺญายติ. ยสฺส โข ปน อุปฺปาโทปิ วโยปิ ปญฺญายติ, อตฺตา เม อุปฺปชฺชติ จ เวติ จาติ อิจฺจสฺส เอวมาคตํ โหติ, ตสฺมา ตํ น อุปปชฺชติ จกฺขุ อตฺตาติ โย วเทยฺย, อิติ จกฺขุ อนตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๔๒๒) อิมสฺมิญฺหิ ฉฉกฺกสุตฺเต อนิจฺจวเสน อนตฺตตํ ทสฺเสติ. ‘‘รูปญฺจ หิทํ, ภิกฺขเว[Pg.20], อตฺตา อภวิสฺส, นยิทํ รูปํ อาพาธาย สํวตฺเตยฺย, ลพฺเภถ จ รูเป ‘เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’ติ. ยสฺมา จ โข, ภิกฺขเว, รูปํ อนตฺตา, ตสฺมา รูปํ อาพาธาย สํวตฺตติ, น จ ลพฺภติ รูเป ‘เอวํ เม รูปํ โหตุ, เอวํ เม รูปํ มา อโหสี’’’ติ (มหาว. ๒๐; สํ. นิ. ๓.๕๙) อิมสฺมึ อนตฺตลกฺขณสุตฺเต ทุกฺขวเสน อนตฺตตํ ทสฺเสติ. ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ, ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา, ยทนตฺตา ตํ ‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๗๖) อิมสฺมึ อรหตฺตสุตฺเต อุภยวเสน อนตฺตตํ ทสฺเสติ. กสฺมา? อนิจฺจํ ทุกฺขญฺจ ปากฏํ. อนตฺตาติ น ปากฏํ. Thật vậy, có nơi đức Thế Tôn chỉ dạy tính vô ngã bằng phương diện vô thường, có nơi bằng phương diện khổ, có nơi bằng cả hai phương diện. Trong kinh Sáu Sáu (Chachakkasutta) này (ma. ni. 3.422), ngài chỉ dạy tính vô ngã bằng phương diện vô thường: ‘Ai nói rằng con mắt là tự ngã, điều ấy không hợp lý. Sự sanh và sự diệt của con mắt được biết đến. Và đối với cái gì mà sự sanh và sự diệt được biết đến, thì sẽ đi đến kết luận rằng: “Tự ngã của ta sanh lên và diệt đi.” Do đó, ai nói rằng con mắt là tự ngã, điều ấy không hợp lý. Như vậy, con mắt là vô ngã.’ Trong kinh Vô Ngã Tướng (Anattalakkhaṇasutta) này (mahāva. 20; saṃ. ni. 3.59), ngài chỉ dạy tính vô ngã bằng phương diện khổ: ‘Này các Tỳ khưu, nếu sắc này là tự ngã, sắc này đã không dẫn đến khổ não, và người ta có thể có được (quyền) đối với sắc rằng: “Mong rằng sắc của ta hãy như thế này, mong rằng sắc của ta đừng như thế kia.” Và này các Tỳ khưu, chính vì sắc là vô ngã, cho nên sắc dẫn đến khổ não, và người ta không có được (quyền) đối với sắc rằng: “Mong rằng sắc của ta hãy như thế này, mong rằng sắc của ta đừng như thế kia.”’ Trong kinh A-la-hán (Arahattasutta) này (saṃ. ni. 3.76), ngài chỉ dạy tính vô ngã bằng cả hai phương diện: ‘Này các Tỳ khưu, sắc là vô thường. Cái gì vô thường là khổ. Cái gì khổ là vô ngã. Cái gì vô ngã, cần phải được thấy đúng như thật bằng chánh trí tuệ rằng: “Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi.”’ Vì sao? Vô thường và khổ thì rõ ràng. Vô ngã thì không rõ ràng. ปริโภคภาชนาทีสุ หิ ภินฺเนสุ อโห อนิจฺจนฺติ วทนฺติ, อโห อนตฺตาติ วตฺตา นาม นตฺถิ. สรีเร คณฺฑปิฬกาทีสุ วา อุฏฺฐิตาสุ กณฺฏเกน วา วิทฺธา อโห ทุกฺขนฺติ วทนฺติ, อโห อนตฺตาติ ปน วตฺตา นาม นตฺถิ. กสฺมา? อิทญฺหิ อนตฺตลกฺขณํ นาม อวิภูตํ ทุทฺทสํ ทุปฺปญฺญาปนํ. เตน ตํ ภควา อนิจฺจวเสน วา ทุกฺขวเสน วา อุภยวเสน วา ทสฺเสติ. ตยิทํ อิมสฺมิมฺปิ เตปริวฏฺเฏ อนิจฺจทุกฺขวเสเนว ทสฺสิตํ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. Thật vậy, khi các vật dụng như đồ dùng, chén bát bị bể, người ta nói: ‘Ôi, vô thường!’ chứ không có ai nói: ‘Ôi, vô ngã!’ Hoặc khi trên thân sanh khởi các thứ như mụn nhọt, ung bướu, hoặc bị gai đâm, người ta nói: ‘Ôi, khổ quá!’ nhưng cũng không có ai nói: ‘Ôi, vô ngã!’ Vì sao? Vì đặc tính vô ngã này quả thật không rõ ràng, khó thấy, khó trình bày. Do đó, đức Thế Tôn chỉ dạy về nó bằng phương diện vô thường, hoặc bằng phương diện khổ, hoặc bằng cả hai phương diện. Và điều này, trong (kinh) tam chuyển này, cũng đã được chỉ dạy bằng phương diện vô thường và khổ. Đối với thọ và các uẩn khác cũng theo phương pháp này. ตสฺมา ติห, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, ยสฺมา เอตรหิ อญฺญทาปิ รูปํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา, ตสฺมาติ อตฺโถ. ยํกิญฺจิ รูปนฺติอาทีนิ วิสุทฺธิมคฺเค ขนฺธนิทฺเทเส วิตฺถาริตาเนว. (Câu) ‘Này các Tỳ khưu, do đó’ có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, bởi vì hiện tại và cả trong các thời khác, sắc là vô thường, khổ, vô ngã, do đó... (Các câu) bắt đầu bằng ‘Bất cứ sắc nào...’ đã được giải thích chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo, ở phần giải về các uẩn. ๒๔๕. นิพฺพินฺทตีติ อุกฺกณฺฐติ. เอตฺถ จ นิพฺพิทาติ วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนา อธิปฺเปตา. วุฏฺฐานคามินีวิปสฺสนาย หิ พหูนิ นามานิ. เอสา หิ กตฺถจิ สญฺญคฺคนฺติ วุตฺตา. กตฺถจิ ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ. กตฺถจิ ปาริสุทฺธิปธานิยงฺคนฺติ. กตฺถจิ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ. กตฺถจิ ตมฺมยตาปริยาทานนฺติ. กตฺถจิ ตีหิ นาเมหิ. กตฺถจิ ทฺวีหีติ. 245. ‘Nhàm chán’ (nibbindati) có nghĩa là chán ngán. Và ở đây, ‘sự nhàm chán’ (nibbidā) được hiểu là tuệ quán dẫn đến xuất khởi (vuṭṭhānagāminīvipassanā). Thật vậy, tuệ quán dẫn đến xuất khởi có nhiều tên gọi. Có nơi nó được gọi là ‘đỉnh cao của tưởng’ (saññagga). Có nơi là ‘trí về sự trụ của các pháp’ (dhammaṭṭhitiñāṇa). Có nơi là ‘chi phần của tinh tấn vì sự trong sạch’ (pārisuddhipadhāniyaṅga). Có nơi là ‘sự thanh tịnh của tri kiến về đạo’ (paṭipadāñāṇadassanavisuddhi). Có nơi là ‘sự khắc phục việc đồng hóa’ (tammayatāpariyādāna). Có nơi (được gọi) bằng ba tên, có nơi bằng hai tên. ตตฺถ โปฏฺฐปาทสุตฺเต ตาว ‘‘สญฺญา โข, โปฏฺฐปาท, ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา ญาณ’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๔๑๖) เอวํ สญฺญคฺคนฺติ วุตฺตา. สุสิมสุตฺเต ‘‘ปุพฺเพ โข, สุสิม, ธมฺมฏฺฐิติญาณํ[Pg.21], ปจฺฉา นิพฺพาเน ญาณ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๗๐) เอวํ ธมฺมฏฺฐิติญาณนฺติ วุตฺตา. ทสุตฺตรสุตฺเต ‘‘ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิปธานิยงฺค’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๕๙) เอวํ ปาริสุทฺธิปทานิยงฺคนฺติ วุตฺตา. รถวินีเต ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๕๗) เอวํ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ วุตฺตา. สฬายตนวิภงฺเค ‘‘อตมฺมยตํ, ภิกฺขเว, นิสฺสาย อตมฺมยตํ อาคมฺม ยายํ อุเปกฺขา นานตฺตา นานตฺตสิตา, ตํ อภินิวชฺเชตฺวา ยายํ อุเปกฺขา เอกตฺตา เอกตฺตสิตา, ตํ นิสฺสาย ตํ อาคมฺม เอวเมติสฺสา ปหานํ โหติ, เอวเมติสฺสา สมติกฺกโม โหตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๐) เอวํ ตมฺมยตาปริยาทานนฺติ วุตฺตา. ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘ยา จ มุญฺจิตุกมฺยตา, ยา จ ปฏิสงฺขานุปสฺสนา, ยา จ สงฺขารุเปกฺขา, อิเม ธมฺมา เอกตฺถา พฺยญฺชนเมว นาน’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๕๔) เอวํ ตีหิ นาเมหิ วุตฺตา. ปฏฺฐาเน ‘‘อนุโลมํ โคตฺรภุสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, อนุโลมํ โวทานสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) เอวํ ทฺวีหิ นาเมหิ วุตฺตา. อิมสฺมึ ปน อลคทฺทสุตฺเต นิพฺพินฺทตีติ นิพฺพิทานาเมน อาคตา. Trong ấy, trước tiên ở kinh Poṭṭhapāda, (tuệ này) được nói đến là ‘sự tột đỉnh của tưởng’ như vầy: ‘Này Poṭṭhapāda, tưởng sanh khởi trước, sau đó là trí.’ Ở kinh Susima, được nói đến là ‘trí về sự an trú của các pháp’ như vầy: ‘Này Susima, trước là trí về sự an trú của các pháp, sau là trí về Níp-bàn.’ Ở kinh Dasuttara, được nói đến là ‘chi phần nỗ lực cho sự trong sạch’ như vầy: ‘chi phần nỗ lực cho tri kiến thanh tịnh về con đường.’ Ở kinh Rathavinīta, được nói đến là ‘sự thanh tịnh của tri kiến về con đường’ như vầy: ‘Thưa hiền giả, có phải phạm hạnh được sống dưới sự hướng dẫn của đức Thế Tôn là vì mục đích thanh tịnh tri kiến về con đường không?’ Ở kinh Phân Biệt Sáu Xứ, được nói đến là ‘sự chấm dứt hoàn toàn trạng thái đồng nhất’ như vầy: ‘Này các tỳ khưu, do nương vào, do y cứ vào trạng thái không đồng nhất ấy, sau khi đã tránh xa tâm xả này vốn đa dạng, y cứ vào sự đa dạng; do nương vào, do y cứ vào tâm xả này vốn đơn nhất, y cứ vào sự đơn nhất, sự đoạn trừ tâm xả kia được thành tựu như vậy, sự vượt qua tâm xả kia được thành tựu như vậy.’ Ở bộ Vô Ngại Giải Đạo, được nói đến với ba tên gọi như vầy: ‘Ước muốn giải thoát, sự quán xét lại, và sự xả đối với các hành, các pháp này có cùng một ý nghĩa, chỉ khác nhau về văn tự.’ Ở bộ Vị Trí, được nói đến với hai tên gọi như vầy: ‘Thuận thứ là duyên cho chuyển tộc với vô gián duyên, thuận thứ là duyên cho xuất tịnh với vô gián duyên.’ Còn trong kinh Con Rắn Nước này, (tuệ ấy) đã đến với tên gọi là sự nhàm chán do (hành động) nhàm chán. นิพฺพิทา วิรชฺชตีติ เอตฺถ วิราโคติ มคฺโค วิราคา วิมุจฺจตีติ เอตฺถ วิราเคน มคฺเคน วิมุจฺจตีติ ผลํ กถิตํ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตีติ อิธ ปจฺจเวกฺขณา กถิตา. Ở đây, trong câu ‘Do nhàm chán nên ly tham,’ sự ly tham chính là Đạo. Ở đây, trong câu ‘Do ly tham nên giải thoát,’ sự giải thoát nhờ Đạo ly tham được nói đến chính là Quả. Ở đây, trong câu ‘Nơi vị đã giải thoát, có trí khởi lên rằng: “Đã được giải thoát,”’ sự quán xét lại được nói đến. เอวํ วิมุตฺตจิตฺตํ มหาขีณาสวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส ยถาภูเตหิ ปญฺจหิ การเณหิ นามํ คณฺหนฺโต อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. อวิชฺชาติ วฏฺฏมูลิกา อวิชฺชา. อยญฺหิ ทุรุกฺขิปนฏฺเฐน ปลิโฆติ วุจฺจติ. เตเนส ตสฺส อุกฺขิตฺตตฺตา อุกฺขิตฺตปลิโฆติ วุตฺโต. ตาลาวตฺถุกตาติ สีสจฺฉินฺนตาโล วิย กตา, สมูลํ วา ตาลํ อุทฺธริตฺวา ตาลสฺส วตฺถุ วิย กตา, ยถา ตสฺมึ วตฺถุสฺมึ ปุน โส ตาโล น ปญฺญายติ, เอวํ ปุน อปญฺญตฺติภาวํ นีตาติ อตฺโถ. โปโนพฺภวิโกติ ปุนพฺภวทายโก. ชาติสํสาโรติอาทีสุ ชายนวเสน เจว สํสรณวเสน จ เอวํ ลทฺธนามานํ ปุนพฺภวขนฺธานํ ปจฺจโย กมฺมาภิสงฺขาโร. โส หิ ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติกรณวเสน ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตตฺตา ปริกฺขาติ วุจฺจติ, เตเนส ตสฺสา สํกิณฺณตฺตา วิกิณฺณตฺตา สํกิณฺณปริกฺโขติ [Pg.22] วุตฺโต. ตณฺหาติ วฏฺฏมูลิกา ตณฺหา. อยญฺหิ คมฺภีรานุคตฏฺเฐน เอสิกาติ วุจฺจติ. เตเนส ตสฺสา อพฺพูฬฺหตฺตา ลุญฺจิตฺวา ฉฑฺฑิตตฺตา อพฺพูฬฺเหสิโกติ วุตฺโต. โอรมฺภาคิยานีติ โอรํ ภชนกานิ กามภเว อุปปตฺติปจฺจยานิ. เอตานิ หิ กวาฏํ วิย นครทฺวารํ จิตฺตํ ปิทหิตฺวา ฐิตตฺตา อคฺคฬาติ วุจฺจนฺติ. เตเนส เตสํ นิรากตตฺตา ภินฺนตฺตา นิรคฺคโฬติ วุตฺโต. อริโยติ นิกฺกิเลโส ปริสุทฺโธ. ปนฺนทฺธโชติ ปติตมานทฺธโช. ปนฺนภาโรติ ขนฺธภารกิเลสภารอภิสงฺขารภารปญฺจกามคุณภารา ปนฺนา โอโรหิตา อสฺสาติ ปนฺนภาโร. อปิจ อิธ มานภารสฺเสว โอโรปิตตฺตา ปนฺนภาโรติ อธิปฺเปโต. วิสํยุตฺโตติ จตูหิ โยเคหิ สพฺพกิเลเสหิ จ วิสํยุตฺโต. อิธ ปน มานสํโยเคเนว วิสํยุตฺตตฺตา วิสํยุตฺโตติ อธิปฺเปโต. อสฺมิมาโนติ รูเป อสฺมีติ มาโน, เวทนาย… สญฺญาย… สงฺขาเรสุ… วิญฺญาเณ อสฺมีติ มาโน. Sau khi đã trình bày về bậc Đại Lậu Tận có tâm giải thoát như vậy, bây giờ, trong khi nêu lên danh hiệu của vị ấy với năm lý do đúng theo thực thể, ngài đã nói: ‘Này các tỳ khưu, vị này được gọi là,’ v.v… Vô minh là vô minh làm gốc rễ của vòng luân hồi. Vô minh này được gọi là then cài vì có ý nghĩa là khó nhấc lên. Do đó, vì then cài ấy đã được vị này nhấc lên nên vị ấy được gọi là người đã nhấc then cài. Được làm cho giống như thân cây thốt nốt có nghĩa là được làm cho giống như cây thốt nốt bị chặt ngọn, hoặc được làm cho giống như nền đất của cây thốt nốt sau khi đã nhổ cây thốt nốt lên cả gốc rễ. Giống như cây thốt nốt ấy không còn được nhận biết ở nền đất ấy nữa, tương tự như thế, ý nghĩa là đã được đưa đến tình trạng không còn được quy định trở lại. Có tính tái sanh có nghĩa là tác nhân tạo ra sự tái sanh. Ở các câu ‘sanh tử luân hồi,’ v.v… nghiệp hành là duyên cho các uẩn của sự tái sanh, vốn đã có được tên gọi như vậy do bởi sự sanh và do bởi sự luân chuyển. Nghiệp hành ấy được gọi là hào sâu vì đã tồn tại bao bọc xung quanh do bởi việc tạo ra sự sanh khởi lập đi lập lại. Do đó, vì hào sâu ấy đã được vị này lấp đầy, san bằng nên vị này được gọi là người đã lấp đầy hào sâu. Ái dục là ái dục làm gốc rễ của vòng luân hồi. Ái dục này được gọi là cột trụ vì có ý nghĩa là đi sâu vào bên trong. Do đó, vì cột trụ ấy đã được vị này nhổ lên, đã được nhổ lên và vứt bỏ nên vị này được gọi là người đã nhổ cột trụ. Các hạ phần kiết sử là các pháp thuộc về phần dưới, là các duyên cho sự sanh khởi trong cõi Dục. Các pháp này được gọi là các chốt cửa vì đã tồn tại đóng kín tâm giống như cánh cửa đóng kín cổng thành. Do đó, vì các chốt cửa ấy đã được vị này loại bỏ, đã được phá vỡ nên vị này được gọi là người không còn chốt cửa. Bậc Thánh là bậc không còn phiền não, là bậc trong sạch. Người đã hạ cờ là người có lá cờ ngã mạn đã bị rơi xuống. Người đã đặt gánh nặng xuống là người có các gánh nặng là uẩn, gánh nặng là phiền não, gánh nặng là các hành, gánh nặng là năm dục trưởng dưỡng đã được đặt xuống, đã được hạ xuống. Hơn nữa, ở đây, người đã đặt gánh nặng xuống được chủ trương là do đã hạ xuống gánh nặng ngã mạn. Người không còn bị ràng buộc là người không còn bị ràng buộc bởi bốn loại bộc phát và bởi tất cả các phiền não. Tuy nhiên, ở đây, người không còn bị ràng buộc được chủ trương là do không còn bị ràng buộc bởi sự ràng buộc của ngã mạn. Ngã mạn ‘tôi là’ là ngã mạn ‘tôi là’ ở nơi sắc, ở nơi thọ… ở nơi tưởng… ở nơi các hành… ở nơi thức. เอตฺตาวตา ภควตา มคฺเคน กิเลเส เขเปตฺวา นิโรธสยนวรคตสฺส นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา วิหรโต ขีณาสวสฺส กาโล ทสฺสิโต. ยถา หิ ทฺเว นครานิ เอกํ โจรนครํ, เอกํ เขมนครํ. อถ เอกสฺส มหาโยธสฺส เอวํ ภเวยฺย – ‘‘ยาวิมํ โจรนครํ ติฏฺฐติ, ตาว เขมนครํ ภยโต น มุจฺจติ, โจรนครํ อนครํ กริสฺสามี’’ติ สนฺนาหํ กตฺวา ขคฺคํ คเหตฺวา โจรนครํ อุปสงฺกมิตฺวา นครทฺวาเร อุสฺสาปิเต เอสิกตฺถมฺเภ ขคฺเคน ฉินฺทิตฺวา สทฺวารพาหกํ กวาฏํ ฉินฺทิตฺวา ปลิฆํ อุกฺขิปิตฺวา ปาการํ ภินฺทนฺโต ปริกฺขํ สํกิริตฺวา นครโสภนตฺถาย อุสฺสิเต ธเช ปาเตตฺวา นครํ อคฺคินา ฌาเปตฺวา เขมนครํ ปวิสิตฺวา ปาสาทํ อภิรุยฺห ญาติคณปริวุโต สุรสโภชนํ ภุญฺเชยฺย, เอวํ โจรนครํ วิย สกฺกาโย, เขมนครํ วิย นิพฺพานํ, มหาโยโธ วิย โยคาวจโร. ตสฺเสวํ โหติ, ‘‘ยาว สกฺกายวฏฺฏํ วตฺตติ, ตาว ทฺวตฺตึสกมฺมการณอฏฺฐนวุติโรคปญฺจวีสติมหาภเยหิ ปริมุจฺจนํ นตฺถี’’ติ. โส มหาโยโธ วิย สนฺนาหํ สีลสนฺนาหํ กตฺวา, ปญฺญาขคฺคํ คเหตฺวา ขคฺเคน เอสิกตฺถมฺเภ วิย อรหตฺตมคฺเคน ตณฺเหสิกํ ลุญฺจิตฺวา, โส โยโธ สทฺวารพาหกํ นครกวาฏํ วิย ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนคฺคฬํ อุคฺฆาเฏตฺวา, โส โยโธ ปลิฆํ วิย, อวิชฺชาปลิฆํ อุกฺขิปิตฺวา, โส โยโธ ปาการํ ภินฺทนฺโต ปริกฺขํ วิย กมฺมาภิสงฺขารํ [Pg.23] ภินฺทนฺโต ชาติสํสารปริกฺขํ สํกิริตฺวา, โส โยโธ นครโสภนตฺถาย อุสฺสาปิเต ธเช วิย มานทฺธเช ปาเตตฺวา สกฺกายนครํ ฌาเปตฺวา, โส โยโธ เขมนคเร อุปริปาสาเท สุรสโภชนํ วิย กิเลสนิพฺพานํ นครํ ปวิสิตฺวา อมตนิโรธารมฺมณํ ผลสมาปตฺติสุขํ อนุภวมาโน กาลํ วีตินาเมติ. Cho đến đây, thời gian của vị Lậu Tận A-la-hán đã được trình bày, là vị đã diệt trừ các phiền não bằng đạo lộ, đã đạt đến trạng thái an nghỉ tối thượng của sự diệt tận, và an trú sau khi đã chứng nhập quả định với Niết-bàn làm đối tượng. Ví như có hai thành phố, một là thành phố của bọn cướp, một là thành phố an ổn. Bấy giờ, một vị đại dũng sĩ có thể suy nghĩ như sau: “Chừng nào thành phố của bọn cướp này còn tồn tại, chừng đó thành phố an ổn vẫn chưa thoát khỏi hiểm nguy, ta sẽ biến thành phố của bọn cướp thành nơi không có thành trì.” Sau khi mặc áo giáp, cầm lấy thanh gươm, vị ấy tiến đến thành phố của bọn cướp, dùng gươm chặt đứt các cột trụ cổng được dựng lên ở cửa thành, chặt đứt cánh cổng cùng với các trụ cửa, nhấc thanh then cài lên, phá vỡ tường thành và lấp đầy hào nước, hạ xuống các lá cờ được treo lên để làm đẹp cho thành phố, dùng lửa thiêu rụi thành phố, rồi đi vào thành phố an ổn, leo lên lầu đài, được quyến thuộc vây quanh và thưởng thức bữa ăn mỹ vị. Tương tự như vậy, thân kiến ví như thành phố của bọn cướp, Niết-bàn ví như thành phố an ổn, và hành giả ví như vị đại dũng sĩ. Vị ấy suy nghĩ như sau: “Chừng nào vòng luân hồi của thân kiến còn tiếp diễn, chừng đó vẫn chưa có sự giải thoát khỏi ba mươi hai nghiệp quả, chín mươi tám thứ bệnh, và hai mươi lăm nỗi sợ hãi lớn.” Vị ấy, giống như vị đại dũng sĩ, mặc áo giáp là giới hạnh, cầm lấy thanh gươm trí tuệ, dùng đạo quả A-la-hán chặt đứt cột trụ ái dục như dùng gươm chặt cột trụ cổng; vị dũng sĩ ấy mở toang then cài năm hạ phần kiết sử như mở cánh cổng thành cùng với trụ cửa; vị dũng sĩ ấy nhấc lên thanh then cài vô minh như nhấc thanh then cài; vị dũng sĩ ấy phá vỡ các hành nghiệp và lấp đầy hào luân hồi sinh tử như phá tường thành và lấp hào nước; vị dũng sĩ ấy hạ xuống ngọn cờ ngã mạn như hạ những lá cờ được treo lên để làm đẹp thành phố; sau khi thiêu rụi thành phố thân kiến, vị dũng sĩ ấy đi vào thành phố Niết-bàn phiền não, trải qua thời gian trong khi hưởng thụ lạc thú của quả định với sự diệt tận bất tử làm đối tượng, giống như vị dũng sĩ thưởng thức bữa ăn mỹ vị trên lầu cao trong thành phố an ổn. ๒๔๖. อิทานิ เอวํ วิมุตฺตจิตฺตสฺส ขีณาสวสฺส ปเรหิ อนธิคมนียวิญฺญาณตํ ทสฺเสนฺโต เอวํ วิมุตฺตจิตฺตํ โขติอาทิมาห. ตตฺถ อนฺเวสนฺติ อนฺเวสนฺตา คเวสนฺตา. อิทํ นิสฺสิตนฺติ อิทํ นาม นิสฺสิตํ. ตถาคตสฺสาติ เอตฺถ สตฺโตปิ ตถาคโตติ อธิปฺเปโต, อุตฺตมปุคฺคโล ขีณาสโวปิ. อนนุวิชฺโชติ อสํวิชฺชมาโน วา อวินฺเทยฺโย วา. ตถาคโตติ หิ สตฺเต คหิเต อสํวิชฺชมาโนติ อตฺโถ วฏฺฏติ, ขีณาสเว คหิเต อวินฺเทยฺโยติ อตฺโถ วฏฺฏติ. 246. Bây giờ, để trình bày về tính chất không thể truy tìm được thức của vị Lậu Tận A-la-hán có tâm giải thoát như vậy bởi những người khác, ngài đã nói: “với tâm giải thoát như vậy...” và các câu tiếp theo. Ở đây, ‘anvesanti’ có nghĩa là tìm kiếm, truy tầm. ‘Idaṃ nissitaṃ’ có nghĩa là ‘nương vào cái này.’ Trong câu ‘Tathāgatassa,’ ở đây ‘Như Lai’ được hiểu là cả chúng sanh và bậc tối thượng, tức là vị Lậu Tận A-la-hán. ‘Ananuvijjo’ có nghĩa là không hiện hữu hoặc không thể tìm thấy. Bởi vì, khi ‘Như Lai’ được hiểu là một chúng sanh, ý nghĩa ‘không hiện hữu’ là phù hợp. Khi được hiểu là một vị Lậu Tận A-la-hán, ý nghĩa ‘không thể tìm thấy’ là phù hợp. ตตฺถ ปุริมนเย อยมธิปฺปาโย – ภิกฺขเว, อหํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ธรมานกํเยว ขีณาสวํ ตถาคโต สตฺโต ปุคฺคโลติ น ปญฺญเปมิ. อปฺปฏิสนฺธิกํ ปน ปรินิพฺพุตํ ขีณาสวํ สตฺโตติ วา ปุคฺคโลติ วา กึ ปญฺญเปสฺสามิ? อนนุวิชฺโช ตถาคโต. น หิ ปรมตฺถโต สตฺโต นาม โกจิ อตฺถิ, ตสฺส อวิชฺชมานสฺส อิทํ นิสฺสิตํ วิญฺญาณนฺติ อนฺเวสนฺตาปิ กึ อธิคจฺฉิสฺสนฺติ? กถํ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ อตฺโถ. ทุติยนเย อยมธิปฺปาโย – ภิกฺขเว, อหํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ธรมานกํเยว ขีณาสวํ วิญฺญาณวเสน อินฺทาทีหิ อวินฺทิยํ วทามิ. น หิ สอินฺทา เทวา สพฺรหฺมกา สปชาปติกา อนฺเวสนฺตาปิ ขีณาสวสฺส วิปสฺสนาจิตฺตํ วา มคฺคจิตฺตํ วา ผลจิตฺตํ วา, อิทํ นาม อารมฺมณํ นิสฺสาย วตฺตตีติ ชานิตุํ สกฺโกนฺติ. เต อปฺปฏิสนฺธิกสฺส ปรินิพฺพุตสฺส กึ ชานิสฺสนฺตีติ? Trong đó, theo cách giải thích thứ nhất, ý nghĩa là như vầy: “Này các Tỷ-kheo, ngay trong hiện tại, Ta không tuyên bố một vị Lậu Tận A-la-hán đang còn sống là Như Lai, là chúng sanh, hay là một cá nhân. Huống nữa là một vị Lậu Tận A-la-hán đã viên tịch, không còn tái sanh, Ta sẽ tuyên bố là chúng sanh hay cá nhân như thế nào? Như Lai là không thể tìm thấy. Vì theo chân đế, không có bất cứ ai gọi là chúng sanh; vì nó không hiện hữu, nên dù có tìm kiếm ‘thức nương vào cái này,’ họ sẽ đạt được điều gì? Ý nghĩa là: Làm sao họ có thể tìm thấy được?” Theo cách giải thích thứ hai, ý nghĩa là như vầy: “Này các Tỷ-kheo, ngay trong hiện tại, Ta nói rằng một vị Lậu Tận A-la-hán đang còn sống là không thể tìm thấy bởi trời Đế-thích và các vị khác về phương diện thức. Vì chư thiên cùng với trời Đế-thích, Phạm thiên, và Prajāpati, dù có tìm kiếm cũng không thể biết được tâm minh sát, tâm đạo, hay tâm quả của vị Lậu Tận A-la-hán rằng ‘nó đang diễn tiến nương vào đối tượng này.’ Họ sẽ biết được gì về một vị đã viên tịch, không còn tái sanh?” อสตาติ อสนฺเตน. ตุจฺฉาติ ตุจฺฉเกน. มุสาติ มุสาวาเทน. อภูเตนาติ ยํ นตฺถิ, เตน. อพฺภาจิกฺขนฺตีติ อภิอาจิกฺขนฺติ, อภิภวิตฺวา วทนฺติ. เวนยิโกติ วินยติ วินาเสตีติ วินโย, โส เอว เวนยิโก, สตฺตวินาสโกติ อธิปฺปาโย. ยถา จาหํ น, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, เยน วากาเรน อหํ น สตฺตวินาสโก. ยถา จาหํ น วทามีติ เยน วา การเณน อหํ สตฺตวินาสํ น ปญฺญเปมิ[Pg.24]. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถาหํ น สตฺตวินาสโก, ยถา จ น สตฺตวินาสํ ปญฺญเปมิ, ตถา มํ เต โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา ‘‘เวนยิโก สมโณ โคตโม’’ติ วทนฺตา สตฺตวินาสโก สมโณ โคตโมติ จ, ‘‘สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปตี’’ติ วทนฺตา สตฺตวินาสํ ปญฺญเปตีติ จ อสตา ตุจฺฉา มุสา อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺตีติ. ‘Asatā’ có nghĩa là bằng điều không thật. ‘Tucchā’ có nghĩa là bằng điều trống rỗng. ‘Musā’ có nghĩa là bằng lời dối trá. ‘Abhūtena’ có nghĩa là bằng điều không có thật. ‘Abbhācikkhanti’ có nghĩa là họ vu khống, họ nói một cách áp đảo. ‘Venayiko’ có nghĩa là ‘vinayo’ là người dẫn đi, hủy diệt; người như vậy là ‘venayiko,’ ý muốn nói là người chủ trương hủy diệt chúng sanh. ‘Yathā cāhaṃ na, bhikkhave’ có nghĩa là: “Này các Tỷ-kheo, theo cách mà Ta không phải là người hủy diệt chúng sanh.” ‘Yathā cāhaṃ na vadāmi’ có nghĩa là: “Hoặc theo lý do mà Ta không thuyết giảng về sự hủy diệt chúng sanh.” Điều này được nói ra có nghĩa là: “Theo cách mà Ta không phải là người hủy diệt chúng sanh, và theo cách mà Ta không thuyết giảng về sự hủy diệt chúng sanh, thì cũng theo cách đó, các vị Sa-môn và Bà-la-môn kia, khi nói rằng ‘Sa-môn Gotama là người theo thuyết đoạn diệt (venayiko),’ đã vu khống Ta bằng điều không thật, trống rỗng, dối trá, không có thật, khi cho rằng ‘Sa-môn Gotama là người hủy diệt chúng sanh’ và ‘vị ấy thuyết giảng sự đoạn tuyệt, sự hủy diệt, sự không tồn tại của một chúng sanh đang hiện hữu.’” ปุพฺเพ จาติ ปุพฺเพ มหาโพธิมณฺฑมฺหิเยว จ. เอตรหิ จาติ เอตรหิ ธมฺมเทสนายญฺจ. ทุกฺขญฺเจว ปญฺญเปมิ, ทุกฺขสฺส จ นิโรธนฺติ ธมฺมจกฺกํ อปฺปวตฺเตตฺวา โพธิมณฺเฑ วิหรนฺโตปิ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนโต ปฏฺฐาย ธมฺมํ เทเสนฺโตปิ จตุสจฺจเมว ปญฺญเปมีติ อตฺโถ. เอตฺถ หิ ทุกฺขคฺคหเณน ตสฺส มูลภูโต สมุทโย, นิโรธคฺคหเณน ตํสมฺปาปโก มคฺโค คหิโตว โหตีติ เวทิตพฺโพ. ตตฺร เจติ ตสฺมึ จตุสจฺจปฺปกาสเน. ปเรติ สจฺจานิ อาชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสมตฺถปุคฺคลา. อกฺโกสนฺตีติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺติ. ปริภาสนฺตีติ วาจาย ปริภาสนฺติ. โรเสนฺติ วิเหเสนฺตีติ โรเสสฺสาม วิเหเสสฺสามาติ อธิปฺปาเยน ฆฏฺเฏนฺติ ทุกฺขาเปนฺติ. ตตฺราติ เตสุ อกฺโกสาทีสุ, เตสุ วา ปรปุคฺคเลสุ. อาฆาโตติ โกโป. อปฺปจฺจโยติ โทมนสฺสํ. อนภิรทฺธีติ อตุฏฺฐิ. Pubbe cāti có nghĩa là trước đây, chính là tại cội Bồ-đề vĩ đại. Etarahi cāti có nghĩa là bây giờ, chính là trong lúc thuyết Pháp. Dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodhanti có nghĩa là: Ta chỉ chế định khổ và sự diệt khổ, nghĩa là ngay cả khi đang ngự tại cội Bồ-đề chưa chuyển Pháp luân, và kể từ khi chuyển Pháp luân trở đi trong lúc thuyết Pháp, Ta cũng chỉ chế định Tứ đế mà thôi. Ở đây, cần phải hiểu rằng, do việc đề cập đến khổ, nhân sanh là nền tảng của khổ cũng được bao hàm; do việc đề cập đến diệt, đạo lộ đưa đến sự chứng đạt ấy cũng được bao hàm. Tatra ceti có nghĩa là trong sự tuyên thuyết Tứ đế ấy. Pareti là những người khác, là những cá nhân không có khả năng liễu tri, chứng ngộ các chân lý. Akkosantīti là họ mắng nhiếc, tức là mắng nhiếc bằng mười điều mắng nhiếc. Paribhāsantīti là họ phỉ báng, tức là phỉ báng bằng lời nói. Rosenti vihesentīti là họ làm cho tức giận, làm cho phiền não, tức là họ xúc phạm, làm cho đau khổ với ý định rằng: “Chúng ta sẽ làm cho tức giận, chúng ta sẽ làm cho phiền não.” Tatrāti là trong những sự mắng nhiếc ấy, hoặc đối với những người khác ấy. Āghātoti là sự phẫn nộ. Appaccayoti là sự ưu phiền. Anabhiraddhīti là sự không hài lòng. ตตฺร เจติ จตุสจฺจปฺปกาสเนเยว. ปเรติ จตุสจฺจปฺปกาสนํ อาชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ สมตฺถปุคฺคลา. อานนฺโทติ อานนฺทปีติ. อุปฺปิลาวิตตฺตนฺติ อุปฺปิลาปนปีติ. ตตฺร เจติ จตุสจฺจปฺปกาสนมฺหิเยว. ตตฺราติ สกฺการาทีสุ. ยํ โข อิทํ ปุพฺเพ ปริญฺญาตนฺติ อิทํ ขนฺธปญฺจกํ ปุพฺเพ โพธิมณฺเฑ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริญฺญาตํ. ตตฺถเมติ ตสฺมึ ขนฺธปญฺจเก อิเม. กึ วุตฺตํ โหติ? ตตฺราปิ ตถาคตสฺส อิเม สกฺการา มยิ กรียนฺตีติ วา อหํ เอเต อนุภวามีติ วา น โหติ. ปุพฺเพ ปริญฺญาตกฺขนฺธปญฺจกํเยว เอเต สกฺกาเร อนุโภตีติ เอตฺตกเมว โหตีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสมตฺถา ตถาคตมฺปิ อกฺโกสนฺติ, ตสฺมา. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. Tatra ceti chính là trong sự tuyên thuyết Tứ đế. Pareti là những người khác, là những cá nhân có khả năng liễu tri, chứng ngộ sự tuyên thuyết Tứ đế. Ānandoti là niềm hoan hỷ. Uppilāvitattanti là sự hân hoan phấn khởi. Tatra ceti chính là trong sự tuyên thuyết Tứ đế. Tatrāti là trong những sự cúng dường v.v... Yaṃ kho idaṃ pubbe pariññātanti có nghĩa là năm uẩn này đã được liễu tri trước đây tại cội Bồ-đề bằng ba loại liễu tri. Tatthameti có nghĩa là trong năm uẩn ấy, có những điều này. Điều được nói đến là gì? Ngay cả trong trường hợp ấy, đối với Như Lai cũng không có ý nghĩ rằng: “Những sự cúng dường này được thực hiện cho ta” hay “Ta đang thọ hưởng những thứ này.” Chỉ có chừng ấy rằng: “Chính năm uẩn đã được liễu tri từ trước đang thọ hưởng những sự cúng dường này.” Tasmāti là vì rằng những người không có khả năng chứng ngộ các chân lý cũng mắng nhiếc cả Như Lai, do đó. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày. ๒๔๗. ตสฺมา ติห[Pg.25], ภิกฺขเว, ยํ น ตุมฺหากนฺติ ยสฺมา อตฺตนิเยปิ ฉนฺทราคปฺปหานํ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺตติ, ตสฺมา ยํ น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถาติ อตฺโถ. ยถาปจฺจยํ วา กเรยฺยาติ ยถา ยถา อิจฺเฉยฺย ตถา ตถา กเรยฺย. น หิ โน เอตํ, ภนฺเต, อตฺตา วาติ, ภนฺเต, เอตํ ติณกฏฺฐสาขาปลาสํ อมฺหากํ เนว อตฺตา น อมฺหากํ รูปํ น วิญฺญาณนฺติ วทนฺติ. อตฺตนิยํ วาติ อมฺหากํ จีวราทิปริกฺขาโรปิ น โหตีติ อตฺโถ. เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยํ น ตุมฺหากํ ตํ ปชหถาติ ภควา, ขนฺธปญฺจกํเยว น ตุมฺหากนฺติ ทสฺเสตฺวา ปชหาเปติ, ตญฺจ โข น อุปฺปาเฏตฺวา, ลุญฺจิตฺวา วา. ฉนฺทราควินเยน ปเนตํ ปชหาเปติ. 247. Tasmā tiha, bhikkhave, yaṃ na tumhākanti có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, vì rằng việc từ bỏ tham ái ngay cả đối với vật sở hữu của mình cũng đưa đến lợi ích, hạnh phúc trong một thời gian dài, do đó, cái gì không phải của các ngươi, các ngươi hãy từ bỏ nó. Yathāpaccayaṃ vā kareyyāti có nghĩa là họ sẽ làm theo như ý muốn. Na hi no etaṃ, bhante, attā vāti, họ nói rằng: “Bạch ngài, cỏ, cây, cành, lá này không phải là tự ngã của chúng con, không phải là sắc của chúng con, không phải là thức của chúng con.” Attaniyaṃ vāti có nghĩa là cũng không phải là vật sở hữu của chúng con như y phục v.v... Evameva kho, bhikkhave, yaṃ na tumhākaṃ taṃ pajahathāti, Đức Thế Tôn, sau khi chỉ ra rằng chính năm uẩn không phải là của các ngươi, đã khiến họ từ bỏ. Và điều ấy không phải bằng cách nhổ bật lên hay bứt ra. Nhưng Ngài khiến họ từ bỏ bằng cách loại trừ tham ái. ๒๔๘. เอวํ สฺวากฺขาโตติ เอตฺถ ติปริวฏฺฏโต ปฏฺฐาย ยาว อิมํ ฐานํ อาหริตุมฺปิ วฏฺฏติ, ปฏิโลเมน เปมมตฺตเกน สคฺคปรายณโต ปฏฺฐาย ยาว อิมํ ฐานํ อาหริตุมฺปิ วฏฺฏติ. สฺวากฺขาโตติ สุกถิโต. สุกถิตตฺตา เอว อุตฺตาโน วิวโฏ ปกาสิโต. ฉินฺนปิโลติโกติ ปิโลติกา วุจฺจติ ฉินฺนํ ภินฺนํ ตตฺถ ตตฺถ สิพฺพิตํ คณฺฐิกตํ ชิณฺณํ วตฺถํ, ตํ ยสฺส นตฺถิ, อฏฺฐหตฺถํ วา นวหตฺถํ วา อหตสาฏกํ นิวตฺโถ, โส ฉินฺนปิโลติโก นาม. อยมฺปิ ธมฺโม ตาทิโส, น เหตฺถ โกหญฺญาทิวเสน ฉินฺนภินฺนสิพฺพิตคณฺฐิกตภาโว อตฺถิ. อปิจ กจวโร ปิโลติโกติ วุจฺจติ. อิมสฺมิญฺจ สาสเน สมณกจวรํ นาม ปติฏฺฐาตุํ น ลภติ. เตเนวาห – 248. Evaṃ svākkhātoti, ở đây, cũng hợp lý khi dẫn đến đoạn này bắt đầu từ ba chuyển, hoặc theo thứ tự ngược lại, cũng hợp lý khi dẫn đến đoạn này bắt đầu từ việc sanh về cõi trời chỉ bằng lòng mến mộ. Svākkhātoti là được khéo thuyết. Chính vì được khéo thuyết nên nó minh bạch, rộng mở, được tuyên bố rõ ràng. Chinnapilotikoti, pilotikā được gọi là tấm vải cũ bị rách, bị thủng, được vá víu đây đó, được thắt nút. Người nào không có tấm vải như vậy, mà mặc một tấm vải mới dài tám hoặc chín khuỷu tay, người đó được gọi là chinnapilotiko (người không có vải vá). Giáo pháp này cũng tương tự như vậy, ở đây không có tình trạng bị rách, bị thủng, bị vá víu, bị thắt nút do sự lừa dối v.v... Hơn nữa, rác rưởi được gọi là pilotika. Và trong giáo pháp này, cái gọi là rác rưởi của sa-môn không thể tồn tại được. Do đó, có lời dạy rằng – ‘‘การณฺฑวํ นิทฺธมถ, กสมฺพุญฺจาปกสฺสถ; ตโต ปลาเป วาเหถ, อสฺสมเณ สมณมานิเน. “Hãy sàng lọc loài vịt trời, hãy loại bỏ rác rưởi; Rồi hãy quét sạch trấu lép, những kẻ không phải sa-môn mà tự cho là sa-môn. นิทฺธมิตฺวาน ปาปิจฺเฉ, ปาปอาจารโคจเร; สุทฺธา สุทฺเธหิ สํวาสํ, กปฺปยวฺโห ปติสฺสตา; ตโต สมคฺคา นิปกา, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสถา’’ติ. (สุ. นิ. ๒๘๓-๒๘๕); Sau khi đã sàng lọc những kẻ có ước muốn xấu xa, có hành vi và cảnh giới xấu ác; Hỡi những bậc thanh tịnh, hãy chánh niệm mà chung sống với những bậc thanh tịnh; Rồi khi hòa hợp và trí tuệ, các vị sẽ chấm dứt khổ đau.” (Sutta Nipāta, 283-285); อิติ สมณกจวรสฺส ฉินฺนตฺตาปิ อยํ ธมฺโม ฉินฺนปิโลติโก นาม โหติ. วฏฺฏํ เตสํ นตฺถิ ปญฺญาปนายาติ เตสํ วฏฺฏํ อปญฺญตฺติภาวํ คตํ นิปฺปญฺญตฺติกํ ชาตํ. เอวรูโป มหาขีณาสโว เอวํ สฺวากฺขาเต สาสเนเยว อุปฺปชฺชติ. ยถา จ ขีณาสโว, เอวํ อนาคามิอาทโยปิ. Như vậy, do đã cắt bỏ rác rưởi của sa-môn, giáo pháp này được gọi là chinnapilotiko (không có vá víu). Vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyāti có nghĩa là vòng luân hồi của các vị ấy đã đi đến trạng thái không còn được chế định, đã trở thành vô chế định. Bậc Đại lậu tận như vậy chỉ sanh khởi trong một giáo pháp được khéo thuyết dường ấy. Và cũng như bậc lậu tận, các bậc Bất lai v.v... cũng vậy. ตตฺถ [Pg.26] ธมฺมานุสาริโน สทฺธานุสาริโนติ อิเม ทฺเว โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐา โหนฺติ. ยถาห – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี, ผเล ฐิโต ทิฏฺฐิปฺปตฺโต. กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สทฺธานุสารี, ผเล ฐิโต สทฺธาวิมุตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๓๐). เยสํ มยิ สทฺธามตฺตํ เปมมตฺตนฺติ อิมินา เยสํ อญฺโญ อริยธมฺโม นตฺถิ, ตถาคเต ปน สทฺธามตฺตํ เปมมตฺตเมว โหติ. เต วิปสฺสกปุคฺคลา อธิปฺเปตา. วิปสฺสกภิกฺขูนญฺหิ เอวํ วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺนานํ ทสพเล เอกา สทฺธา เอกํ เปมํ อุปฺปชฺชติ. ตาย สทฺธาย เตน เปเมน หตฺเถ คเหตฺวา สคฺเค ฐปิตา วิย โหนฺติ, นิยตคติกา กิร เอเต. โปราณกตฺเถรา ปน เอวรูปํ ภิกฺขุํ จูฬโสตาปนฺโนติ วทนฺติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. Ở đây, vị Tùy Pháp Hành và vị Tùy Tín Hành, hai vị này là những người đang ở trong đạo Tu-đà-hoàn. Như đã được nói: ‘Và thế nào là hạng người Tùy Pháp Hành? Hạng người nào đang thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn, có tuệ quyền vượt trội, tu tập Thánh đạo với tuệ dẫn dắt, với tuệ đi trước. Hạng người này được gọi là Tùy Pháp Hành. Hạng người đang thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn là Tùy Pháp Hành, khi đã an trú trong quả vị thì là bậc Kiến Đáo. Và thế nào là hạng người Tùy Tín Hành? Hạng người nào đang thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn, có tín quyền vượt trội, tu tập Thánh đạo với tín dẫn dắt, với tín đi trước. Hạng người này được gọi là Tùy Tín Hành. Hạng người đang thực hành để chứng ngộ quả Tu-đà-hoàn là Tùy Tín Hành, khi đã an trú trong quả vị thì là bậc Tín Giải Thoát.’ (Pu. Pa. 30). Bằng câu ‘Những ai có đức tin vừa đủ, có lòng thương mến vừa đủ đối với ta,’ điều này có nghĩa là những người không có Thánh pháp nào khác, nhưng chỉ có đức tin vừa đủ, lòng thương mến vừa đủ đối với Như Lai. Những vị ấy được hiểu là những hạng người tu tập minh sát. Vì rằng đối với các vị tỳ khưu tu tập minh sát, khi đã thiết lập minh sát và ngồi xuống như vậy, một đức tin, một lòng thương mến đối với bậc Thập Lực sanh khởi. Do đức tin ấy, do lòng thương mến ấy, họ giống như được nắm tay dẫn đến và đặt vào cõi trời, quả thật những vị này có cảnh giới chắc chắn. Tuy nhiên, các vị Trưởng lão thời xưa gọi vị tỳ khưu như vậy là bậc Tiểu Tu-đà-hoàn. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh อลคทฺทูปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải Kinh Ví Dụ Con Rắn đã kết thúc. ๓. วมฺมิกสุตฺตวณฺณนา 3. Chú giải Kinh Gò Mối ๒๔๙. เอวํ เม สุตนฺติ วมฺมิกสุตฺตํ. ตตฺถ อายสฺมาติ ปิยวจนเมตํ. กุมารกสฺสโปติ ตสฺส นามํ. กุมารกาเล ปพฺพชิตตฺตา ปน ภควตา, ‘‘กสฺสปํ ปกฺโกสถ, อิทํ ผลํ วา ขาทนียํ วา กสฺสปสฺส เทถา’’ติ วุตฺเต, กตรสฺส กสฺสปสฺสาติ กุมารกสฺสปสฺสาติ เอวํ คหิตนามตฺตา ตโต ปฏฺฐาย วุฑฺฒกาเลปิ ‘‘กุมารกสฺสโป’’ ตฺเวว วุจฺจติ. อปิจ รญฺญา โปสาวนิกปุตฺตตฺตาปิ ตํ ‘‘กุมารกสฺสโป’’ติ สญฺชานึสุ. อยํ ปนสฺส ปุพฺพโยคโต ปฏฺฐาย อาวิภาวกถา – 249. Kinh Gò Mối (bắt đầu bằng) ‘Tôi nghe như vầy.’ Ở đây, ‘Āyasmā’ (Hiền giả) là một lời nói thân ái. ‘Kumārakassapa’ là tên của vị ấy. Hơn nữa, do đã xuất gia vào lúc còn là một cậu bé, khi đức Thế Tôn nói: ‘Hãy gọi Kassapa, hãy cho Kassapa trái cây này hoặc vật thực này,’ (người ta) hỏi: ‘Kassapa nào?’ (và được trả lời) ‘Kumārakassapa,’ do được nhận tên như vậy, kể từ đó về sau, ngay cả khi đã lớn tuổi, vị ấy vẫn được gọi là ‘Kumārakassapa.’ Hơn nữa, do là con nuôi của đức vua, người ta cũng biết đến vị ấy với tên gọi ‘Kumārakassapa.’ Và đây là câu chuyện về sự xuất hiện của vị ấy, bắt đầu từ duyên nghiệp quá khứ – เถโร [Pg.27] กิร ปทุมุตฺตรสฺส ภควโต กาเล เสฏฺฐิปุตฺโต อโหสิ. อเถกทิวสํ ภควนฺตํ จิตฺรกถึ เอกํ อตฺตโน สาวกํ ฐานนฺตเร ฐเปนฺตํ ทิสฺวา ภควโต สตฺตาหํ ทานํ ทตฺวา, ‘‘อหมฺปิ ภควา อนาคเต เอกสฺส พุทฺธสฺส อยํ เถโร วิย จิตฺรกถี สาวโก ภเวยฺย’’นฺติ ปตฺถนํ กตฺวา ปุญฺญานิ กโรนฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ นาสกฺขิ. Tương truyền, vào thời đức Thế Tôn Padumuttara, vị Trưởng lão là con trai của một vị trưởng giả. Rồi một hôm, sau khi thấy đức Thế Tôn đặt một vị đệ tử của ngài, một người có tài thuyết giảng đặc sắc, vào một địa vị (cao nhất), vị ấy đã cúng dường đến đức Thế Tôn trong bảy ngày và đã phát nguyện rằng: ‘Bạch Thế Tôn, trong tương lai, con cũng mong trở thành một vị đệ tử có tài thuyết giảng đặc sắc của một vị Phật, giống như vị Trưởng lão này.’ Sau khi đã phát nguyện và tiếp tục làm các công đức, vị ấy đã xuất gia trong giáo pháp của đức Thế Tôn Kassapa nhưng đã không thể thành tựu được sự chứng đắc đặc biệt nào. ตทา กิร ปรินิพฺพุตสฺส ภควโต สาสเน โอสกฺกนฺเต ปญฺจ ภิกฺขู นิสฺเสณึ พนฺธิตฺวา ปพฺพตํ อภิรุยฺห สมณธมฺมํ อกํสุ. สงฺฆตฺเถโร ตติยทิวเส อรหตฺตํ ปตฺโต. อนุเถโร จตุตฺถทิวเส อนาคามี อโหสิ. อิตเร ตโย วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺโกนฺตา เทวโลเก นิพฺพตฺตึสุ. เตสํ เอกํ พุทฺธนฺตรํ เทเวสุ จ มนุสฺเสสุ จ สมฺปตฺตึ อนุโภนฺตานํ เอโก ตกฺกสิลายํ ราชกุเล นิพฺพตฺติตฺวา ปุกฺกุสาติ นาม ราชา หุตฺวา ภควนฺตํ อุทฺทิสฺส ปพฺพชิตฺวา ราชคหํ คจฺฉนฺโต กุมฺภการสาลายํ ภควโต ธมฺมเทสนํ สุตฺวา อนาคามิผลํ ปตฺโต. เอโก เอกสฺมึ สมุทฺทปฏฺฏเน กุลฆเร นิพฺพตฺติตฺวา นาวํ อารุยฺห ภินฺนนาโว ทารุจีรานิ นิวาเสตฺวา ลาภสมฺปตฺตึ ปตฺโต, ‘‘อหํ อรหา’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา, ‘‘น ตฺวํ อรหา, คจฺฉ สตฺถารํ ปญฺหํ ปุจฺฉา’’ติ อตฺถกามาย เทวตาย โจทิโต ตถา กตฺวา อรหตฺตผลํ ปตฺโต. Tương truyền, vào lúc bấy giờ, khi giáo pháp của đức Thế Tôn đã nhập Niết-bàn đang trên đà suy thoái, có năm vị tỳ khưu đã buộc thang, trèo lên một ngọn núi và thực hành Sa-môn pháp. Vị Trưởng lão Tăng đã đắc quả A-la-hán vào ngày thứ ba. Vị kế vị Trưởng lão đã trở thành bậc A-na-hàm vào ngày thứ tư. Ba vị còn lại, do không thể thành tựu được sự chứng đắc đặc biệt nào, đã tái sanh vào cõi trời. Trong số họ, sau khi hưởng thụ sự sung túc ở cõi trời và cõi người trong một Phật kỳ, một vị đã tái sanh vào hoàng tộc ở Takkasilā, trở thành vị vua tên là Pukkusāti, đã xuất gia vì đức Thế Tôn, và trong khi đi đến Rājagaha, đã nghe pháp thoại của đức Thế Tôn trong nhà của người thợ gốm và đã đắc quả A-na-hàm. Một vị đã tái sanh trong một gia đình ở một thành phố cảng, đã lên tàu, bị đắm tàu, đã mặc vỏ cây và đã đạt được sự sung túc về tài lợi. Vị ấy đã khởi lên ý nghĩ: ‘Ta là bậc A-la-hán,’ nhưng được một vị thiên có lòng mong cầu lợi ích thúc giục: ‘Ngươi không phải là A-la-hán, hãy đi hỏi Bậc Đạo Sư một câu hỏi,’ vị ấy đã làm như vậy và đã đắc quả A-la-hán. เอโก ราชคเห เอกิสฺสา กุลทาริกาย กุจฺฉิมฺหิ อุปฺปนฺโน. สา จ ปฐมํ มาตาปิตโร ยาจิตฺวา ปพฺพชฺชํ อลภมานา กุลฆรํ คตา คพฺภสณฺฐิตมฺปิ อชานนฺตี สามิกํ อาราเธตฺวา เตน อนุญฺญาตา ภิกฺขุนีสุ ปพฺพชิตา. ตสฺสา คพฺภินินิมิตฺตํ ทิสฺวา ภิกฺขุนิโย เทวทตฺตํ ปุจฺฉึสุ, โส ‘‘อสฺสมณี’’ติ อาห. ทสพลํ ปุจฺฉึสุ, สตฺถา อุปาลิตฺเถรํ ปฏิจฺฉาเปสิ. เถโร สาวตฺถินครวาสีนิ กุลานิ วิสาขญฺจ อุปาสิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา โสเธนฺโต, – ‘‘ปุเร ลทฺโธ คพฺโภ, ปพฺพชฺชา อโรคา’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘สุวินิจฺฉิตํ อธิกรณ’’นฺติ เถรสฺส สาธุการํ อทาสิ. สา ภิกฺขุนี สุวณฺณพิมฺพสทิสํ ปุตฺตํ วิชายิ, ตํ คเหตฺวา ราชา ปเสนทิ โกสโล โปสาเปสิ. ‘‘กสฺสโป’’ติ จสฺส นามํ กตฺวา อปรภาเค อลงฺกริตฺวา [Pg.28] สตฺถุ สนฺติกํ เนตฺวา ปพฺพาเชสิ. อิติ รญฺโญ โปสาวนิกปุตฺตตฺตาปิ ตํ ‘‘กุมารกสฺสโป’’ติ สญฺชานึสูติ. Một vị đã sanh vào trong bụng của một thiếu nữ con nhà gia thế ở Rājagaha. Vị thiếu nữ ấy, lúc đầu đã xin cha mẹ xuất gia nhưng không được, đã về nhà chồng, cũng không biết mình đã mang thai, đã làm hài lòng chồng và được người ấy cho phép, đã xuất gia trong ni chúng. Sau khi thấy dấu hiệu mang thai của vị ấy, các vị tỳ-khưu-ni đã hỏi Devadatta, ông ta đã nói: ‘Không phải là Sa-môn nữ.’ Họ đã hỏi bậc Thập Lực, Bậc Đạo Sư đã giao phó (vụ việc) cho Trưởng lão Upāli. Vị Trưởng lão đã cho gọi các gia đình cư sĩ ở thành Sāvatthī và nữ cư sĩ Visākhā đến và trong khi thanh lọc (vấn đề), đã nói: ‘Cái thai đã được thọ nhận từ trước, sự xuất gia là không có tỳ vết.’ Bậc Đạo Sư đã tán dương vị Trưởng lão rằng: ‘Vụ việc đã được xét xử rất tốt.’ Vị tỳ-khưu-ni ấy đã sanh ra một người con trai giống như pho tượng vàng, vua Pasenadi của xứ Kosala đã nhận lấy và cho nuôi dưỡng. Vị ấy đã được đặt tên là ‘Kassapa,’ và về sau, sau khi được trang điểm, đã được (vua) đưa đến Bậc Đạo Sư và cho xuất gia. Do đó, vì là con nuôi của đức vua, người ta cũng biết đến vị ấy với tên gọi ‘Kumārakassapa.’ อนฺธวเนติ เอวํนามเก วเน. ตํ กิร วนํ ทฺวินฺนํ พุทฺธานํ กาเล อวิชหิตนามํ อนฺธวนํตฺเวว ปญฺญายติ. ตตฺรายํ ปญฺญตฺติวิภาวนา – อปฺปายุกพุทฺธานญฺหิ สรีรธาตุ น เอกคฺฆนา โหติ. อธิฏฺฐานานุภาเวน วิปฺปกิริยติ. เตเนว อมฺหากมฺปิ ภควา, – ‘‘อหํ น จิรฏฺฐิติโก, อปฺปเกหิ สตฺเตหิ อหํ ทิฏฺโฐ, เยหิ น ทิฏฺโฐ, เตว พหุตรา, เต เม ธาตุโย อาทาย ตตฺถ ตตฺถ ปูเชนฺตา สคฺคปรายณา ภวิสฺสนฺตี’’ติ ปรินิพฺพานกาเล, ‘‘อตฺตโน สรีรํ วิปฺปกิริยตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. ทีฆายุกพุทฺธานํ ปน สุวณฺณกฺขนฺโธ วิย เอกคฺฆนํ ธาตุสรีรํ ติฏฺฐติ. Trong khu rừng có tên là Andhavana. Tương truyền rằng khu rừng ấy, vào thời của hai vị Phật, được biết đến với cái tên không thay đổi là Andhavana. Ở đây, sự giải thích về khái niệm này là như vầy: Xá-lợi thân của các vị Phật có tuổi thọ ngắn thì không phải là một khối đồng nhất. Do năng lực của sự quyết nguyện, xá-lợi ấy được phân tán ra. Chính vì thế, đức Thế Tôn của chúng ta, vào lúc sắp nhập Niết-bàn, đã quyết nguyện rằng: ‘Ta không tồn tại lâu dài, ta được ít chúng sanh nhìn thấy, những người chưa nhìn thấy ta thì lại nhiều hơn, họ sẽ lấy xá-lợi của ta mà cúng dường ở nơi này nơi kia rồi được sanh về cõi trời,’ và ngài đã quyết nguyện: ‘Nguyện cho thân của ta được phân tán ra.’ Còn đối với các vị Phật có tuổi thọ dài, xá-lợi thân của các ngài tồn tại như một khối đồng nhất, giống như một khối vàng vậy. กสฺสปสฺสาปิ ภควโต ตเถว อฏฺฐาสิ. ตโต มหาชนา สนฺนิปติตฺวา, ‘‘ธาตุโย เอกคฺฆนา น สกฺกา วิโยเชตุํ, กึ กริสฺสามา’’ติ สมฺมนฺตยิตฺวา เอกคฺฆนเมว เจติยํ กริสฺสาม, กิตฺตกํ ปน โหตุ ตนฺติ อาหํสุ. เอเก สตฺตโยชนิยนฺติ อาหํสุ. เอตํ อติมหนฺตํ, อนาคเต ชคฺคิตุํ น สกฺกา, ฉโยชนํ โหตุ, ปญฺจโยชนํ… จตุโยชนํ… ติโยชนํ… ทฺวิโยชนํ… เอกโยชนํ โหตูติ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา อิฏฺฐกา กีทิสา โหนฺตูติ พาหิรนฺเต อิฏฺฐกา รตฺตสุวณฺณมยา เอกคฺฆนา สตสหสฺสคฺฆนิกา โหนฺตุ, อพฺภนฺตริมนฺเต ปญฺญาสสหสฺสคฺฆนิกา. หริตาลมโนสิลาหิ มตฺติกากิจฺจํ กยิรตุ, เตเลน อุทกกิจฺจนฺติ นิฏฺฐํ คนฺตฺวา จตฺตาริ มุขานิ จตุธา วิภชึสุ. ราชา เอกํ มุขํ คณฺหิ, ราชปุตฺโต ปถวินฺทรกุมาโร เอกํ, อมจฺจานํ เชฏฺฐโก หุตฺวา เสนาปติ เอกํ, ชนปทานํ เชฏฺฐโก หุตฺวา เสฏฺฐิ เอกํ. Đối với đức Thế Tôn Ca-diếp cũng đã tồn tại như thế ấy. Do đó, đại chúng đã tụ họp lại, sau khi bàn bạc rằng: ‘Xá-lợi là một khối đồng nhất, không thể tách rời được, chúng ta sẽ làm gì đây?’, họ đã nói: ‘Chúng ta sẽ làm một bảo tháp đồng nhất, nhưng nó nên lớn chừng nào?’ Một số người nói: ‘Bảy do-tuần.’ ‘Như thế là quá lớn, trong tương lai không thể bảo trì được, hãy là sáu do-tuần, năm do-tuần… bốn do-tuần… ba do-tuần… hai do-tuần… hãy là một do-tuần.’ Sau khi đã quyết định như vậy, (họ hỏi): ‘Gạch nên như thế nào?’ ‘Ở phía ngoài, gạch hãy làm bằng vàng ròng nguyên khối, trị giá một trăm ngàn; ở phía trong, trị giá năm mươi ngàn. Việc vữa hồ hãy được làm bằng hùng hoàng và thư hoàng, việc dùng nước hãy được thay bằng dầu.’ Sau khi đã quyết định xong, họ đã chia bốn mặt ra làm bốn phần. Vua nhận một mặt, hoàng tử Pathavindara nhận một mặt, vị tướng quân là người đứng đầu các vị quan đại thần nhận một mặt, và vị trưởng giả là người đứng đầu dân chúng trong xứ nhận một mặt. ตตฺถ ธนสมฺปนฺนตาย ราชาปิ สุวณฺณํ นีหราเปตฺวา อตฺตนา คหิตมุเข กมฺมํ อารภิ, อุปราชาปิ, เสนาปติปิ. เสฏฺฐินา คหิตมุเข ปน กมฺมํ โอลียติ. ตโต ยโสรโต นาม เอโก อุปาสโก เตปิฏโก ภาณโก อนาคามี อริยสาวโก, โส กมฺมํ โอลียตีติ ญตฺวา ปญฺจ สกฏสตานิ โยชาเปตฺวา ชนปทํ คนฺตฺวา ‘‘กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺโธ [Pg.29] วีสติวสฺสสหสฺสานิ ฐตฺวา ปรินิพฺพุโต. ตสฺส โยชนิกํ รตนเจติยํ กยิรติ, โย ยํ ทาตุํ อุสฺสหติ สุวณฺณํ วา หิรญฺญํ วา สตฺตรตนํ วา หริตาลํ วา มโนสิลํ วา, โส ตํ เทตู’’ติ สมาทเปสิ. มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน ถาเมน หิรญฺญสุวณฺณาทีนิ อทํสุ. อสกฺโกนฺตา เตลตณฺฑุลาทีนิ เทนฺติเยว. อุปาสโก เตลตณฺฑุลาทีนิ กมฺมการานํ ภตฺตเวตนตฺถํ ปหิณาติ, อวเสเสหิ สุวณฺณํ เจตาเปตฺวา ปหิณาติ, เอวํ สกลชมฺพุทีปํ อจริ. Ở đó, do có tài sản dồi dào, đức vua đã cho mang vàng ra và bắt đầu công việc ở mặt mà mình đã nhận, vị thái tử cũng vậy, vị tướng quân cũng vậy. Nhưng ở mặt do vị trưởng giả nhận thì công việc bị đình trệ. Bấy giờ, có một vị cận sự nam tên là Yasorata, là người tụng đọc Tam Tạng, một vị A-na-hàm, một bậc Thánh đệ tử. Vị ấy, khi biết rằng công việc bị đình trệ, đã cho chuẩn bị năm trăm cỗ xe rồi đi đến các miền quê và khuyến khích rằng: ‘Đức Chánh Đẳng Giác Ca-diếp, sau khi trụ thế hai mươi ngàn năm, đã nhập Niết-bàn. Một bảo tháp bằng châu báu cao một do-tuần đang được xây dựng cho ngài. Ai có khả năng cúng dường vàng, hay bạc, hay bảy loại báu vật, hay hùng hoàng, hay thư hoàng, thì hãy cúng dường thứ ấy.’ Dân chúng đã cúng dường vàng bạc v.v… tùy theo khả năng của mình. Những người không có khả năng thì cúng dường dầu, gạo, v.v… Vị cận sự nam gửi dầu, gạo, v.v… để làm thực phẩm và tiền công cho các công nhân, còn với phần còn lại, ông cho mua vàng rồi gửi đi. Cứ như thế, ông đã đi khắp toàn cõi Diêm-phù-đề. เจติเย กมฺมํ นิฏฺฐิตนฺติ เจติยฏฺฐานโต ปณฺณํ ปหิณึสุ – ‘‘นิฏฺฐิตํ กมฺมํ อาจริโย อาคนฺตฺวา เจติยํ วนฺทตู’’ติ. โสปิ ปณฺณํ ปหิณิ – ‘‘มยา สกลชมฺพุทีโป สมาทปิโต, ยํ อตฺถิ, ตํ คเหตฺวา กมฺมํ นิฏฺฐาเปนฺตู’’ติ. ทฺเวปิ ปณฺณานิ อนฺตรามคฺเค สมาคมึสุ. อาจริยสฺส ปณฺณโต ปน เจติยฏฺฐานโต ปณฺณํ ปฐมตรํ อาจริยสฺส หตฺถํ อคมาสิ. โส ปณฺณํ วาเจตฺวา เจติยํ วนฺทิสฺสามีติ เอกโกว นิกฺขมิ. อนฺตรามคฺเค อฏวิยํ ปญฺจ โจรสตานิ อุฏฺฐหึสุ. ตตฺเรกจฺเจ ตํ ทิสฺวา อิมินา สกลชมฺพุทีปโต หิรญฺญสุวณฺณํ สมฺปิณฺฑิตํ, นิธิกุมฺภี โน ปวฏฺฏมานา อาคตาติ อวเสสานํ อาโรเจตฺวา ตํ อคฺคเหสุํ. กสฺมา ตาตา, มํ คณฺหถาติ? ตยา สกลชมฺพุทีปโต สพฺพํ หิรญฺญสุวณฺณํ สมฺปิณฺฑิตํ, อมฺหากมฺปิ โถกํ โถกํ เทหีติ. กึ ตุมฺเห น ชานาถ, กสฺสโป ภควา ปรินิพฺพุโต, ตสฺส โยชนิกํ รตนเจติยํ กยิรติ, ตทตฺถาย มยา สมาทปิตํ, โน อตฺตโน อตฺถาย. ตํ ตํ ลทฺธลทฺธฏฺฐานโต ตตฺเถว เปสิตํ, มยฺหํ ปน นิวตฺถสาฏกมตฺตํ ฐเปตฺวา อญฺญํ วิตฺตํ กากณิกมฺปิ นตฺถีติ. Từ nơi bảo tháp, họ đã gửi một lá thư rằng: ‘Công việc ở bảo tháp đã hoàn tất.’ (Nội dung là): ‘Công việc đã hoàn tất, xin thầy hãy đến và đảnh lễ bảo tháp.’ Vị ấy cũng gửi một lá thư: ‘Ta đã khuyến khích toàn cõi Diêm-phù-đề, có được bao nhiêu, hãy lấy bấy nhiêu mà hoàn tất công việc.’ Cả hai lá thư đã gặp nhau giữa đường. Nhưng lá thư từ nơi bảo tháp đã đến tay vị thầy trước lá thư của vị thầy (được gửi đi). Vị ấy sau khi đọc thư, nghĩ rằng: ‘Ta sẽ đi đảnh lễ bảo tháp,’ rồi đã ra đi một mình. Giữa đường, trong một khu rừng, năm trăm tên cướp đã nổi lên. Trong số đó, một số tên khi thấy ông đã báo cho những tên còn lại rằng: ‘Người này đã quyên góp vàng bạc từ khắp cõi Diêm-phù-đề, một hũ chôn châu báu di động đã đến với chúng ta,’ rồi chúng đã bắt lấy ông. ‘Này các con, tại sao các con lại bắt ta?’ ‘Ông đã quyên góp tất cả vàng bạc từ khắp cõi Diêm-phù-đề, hãy cho chúng tôi một ít đi.’ ‘Các con không biết sao, đức Thế Tôn Ca-diếp đã nhập Niết-bàn, một bảo tháp bằng châu báu cao một do-tuần đang được xây dựng cho ngài, ta đã khuyến khích vì mục đích ấy, chứ không phải vì lợi ích của bản thân. Những gì nhận được ở nơi nào thì đã được gửi đến ngay nơi đó. Còn ta, ngoài tấm y đang mặc, ta không có một chút tài sản nào, dù chỉ là một đồng tiền nhỏ.’ เอเก, ‘‘เอวเมตํ วิสฺสเชถ อาจริย’’นฺติ อาหํสุ. เอเก, ‘‘อยํ ราชปูชิโต อมจฺจปูชิโต, อมฺเหสุ กญฺจิเทว นครวีถิยํ ทิสฺวา ราชราชมหามตฺตาทีนํ อาโรเจตฺวา อนยวฺยสนํ ปาปุณาเปยฺยา’’ติ อาหํสุ. อุปาสโก, ‘‘ตาตา, นาหํ เอวํ กริสฺสามี’’ติ อาห. ตญฺจ โข เตสุ การุญฺเญน, น อตฺตโน ชีวิตนิกนฺติยา. อถ เตสุ คเหตพฺโพ วิสฺสชฺเชตพฺโพติ วิวทนฺเตสุ คเหตพฺโพติ ลทฺธิกา เอว พหุตรา หุตฺวา ชีวิตา โวโรปยึสุ. Một số tên nói: ‘Sự việc là như vậy, hãy thả vị thầy ra.’ Một số khác nói: ‘Người này được vua và các quan đại thần kính trọng, nếu ông ta thấy bất kỳ ai trong chúng ta trên đường phố, ông ta có thể báo cho vua, các vị đại thần của vua, v.v… và sẽ khiến chúng ta gặp phải tai họa và bất hạnh.’ Vị cận sự nam nói: ‘Này các con, ta sẽ không làm như vậy đâu.’ Và điều này (ông nói) là do lòng bi mẫn đối với họ, chứ không phải do sự ham sống của bản thân. Bấy giờ, trong khi họ đang tranh cãi, những người theo phe ‘nên thả ra’ và những người theo phe ‘nên bắt giữ’, thì phe chủ trương (giết ông) đã trở nên đông hơn và đã tước đoạt mạng sống của ông. เตสํ [Pg.30] พลวคุเณ อริยสาวเก อปราเธน นิพฺพุตทีปสิขา วิย อกฺขีนิ อนฺตรธายึสุ. เต, ‘‘กหํ โภ จกฺขุ, กหํ โภ จกฺขู’’ติ วิปฺปลปนฺตา เอกจฺเจ ญาตเกหิ เคหํ นีตา. เอกจฺเจ โนญาตกา อนาถาติ ตตฺเถว อฏวิยํ รุกฺขมูเล ปณฺณสาลายํ วสึสุ. อฏวึ อาคตมนุสฺสา การุญฺเญน เตสํ ตณฺฑุลํ วา ปุฏภตฺตํ วา ปริพฺพยํ วา เทนฺติ. ทารุปณฺณาทีนํ อตฺถาย คนฺตฺวา อาคตา มนุสฺสา กุหึ คตตฺถาติ วุตฺเต อนฺธวนํ คตมฺหาติ วทนฺติ. เอวํ ทฺวินฺนมฺปิ พุทฺธานํ กาเล ตํ วนํ อนฺธวนํตฺเวว ปญฺญายติ. กสฺสปพุทฺธกาเล ปเนตํ ฉฑฺฑิตชนปเท อฏวิ อโหสิ. อมฺหากํ ภควโต กาเล สาวตฺถิยา อวิทูเร เชตวนสฺส ปิฏฺฐิภาเค ปวิเวกกามานํ กุลปุตฺตานํ วสนฏฺฐานํ ปธานฆรํ อโหสิ, ตตฺถ อายสฺมา กุมารกสฺสโป เตน สมเยน เสขปฏิปทํ ปูรยมาโน วิหรติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนฺธวเน วิหรตี’’ติ. Do sự xúc phạm đến các vị Thánh đệ tử là những bậc có đức hạnh hùng mạnh, mắt của họ đã biến mất giống như ngọn lửa của cây đèn đã tắt. Họ than khóc rằng: “Này, mắt đâu rồi? Này, mắt đâu rồi?” Một số người được thân quyến đưa về nhà. Một số người không có thân quyến, không nơi nương tựa, đã sống ngay tại đó trong khu rừng, dưới gốc cây, trong một túp lều lá. Những người đến khu rừng, do lòng bi mẫn, đã cho họ gạo, hoặc cơm gói trong lá, hoặc vật dụng. Khi những người đi lấy củi, lá, v.v... trở về và được hỏi: “Quý vị đã đi đâu?” họ trả lời rằng: “Chúng tôi đã đến khu rừng của những người mù.” Như vậy, trong thời của cả hai vị Phật, khu rừng ấy được biết đến chính là Andhavana (khu rừng của người mù). Tuy nhiên, vào thời của Đức Phật Kassapa, nơi đây là một khu rừng trong một vùng đất bị bỏ hoang. Vào thời của Đức Thế Tôn chúng ta, không xa thành Sāvatthī, ở phía sau Jetavana, nơi đây đã trở thành một trú xứ, một ngôi nhà chính yếu cho các thiện gia nam tử ưa thích sống độc cư. Vào thời điểm ấy, Tôn giả Kumārakassapa đang trú tại đó, thực hành trọn vẹn con đường của bậc hữu học. Do đó, có lời nói rằng: “vị ấy trú tại Andhavana.” อญฺญตรา เทวตาติ นามโคตฺตวเสน อปากฏา เอกา เทวตาติ อตฺโถ. ‘‘อภิชานาติ โน, ภนฺเต, ภควา อหุญาตญฺญตรสฺส มเหสกฺขสฺส สํขิตฺเตน ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตึ ภาสิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๖๕) เอตฺถ ปน อภิญฺญาโต สกฺโกปิ เทวราชา อญฺญตโรติ วุตฺโต. เทวตาติ จ อิทํ เทวานมฺปิ เทวธีตานมฺปิ สาธารณวจนํ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ เทโว อธิปฺเปโต. อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ เอตฺถ อภิกฺกนฺตสทฺโท ขยสุนฺทราภิรูปอพฺภนุโมทนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ – ‘‘อภิกฺกนฺตา, ภนฺเต, รตฺติ, นิกฺขนฺโต ปฐโม ยาโม, จิรนิสินฺโน ภิกฺขุสงฺโฆ, อุทฺทิสตุ, ภนฺเต, ภควา ภิกฺขูนํ ปาติโมกฺข’’นฺติ เอวมาทีสุ (อ. นิ. ๘.๒๐) ขเย ทิสฺสติ. ‘‘อยํ อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จา’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๐๐) เอวมาทีสุ สุนฺทเร. Cụm từ aññatarā devatā (một vị chư thiên nào đó) có nghĩa là một vị chư thiên không được nêu rõ về danh tánh và dòng tộc. Tuy nhiên, trong đoạn kinh (M.i.365): “Bạch Thế Tôn, Thế Tôn có nhớ đã từng giảng dạy vắn tắt về sự giải thoát do đoạn tận ái cho một vị trời có đại thần lực, nổi tiếng nào đó không?” thì ngay cả vua trời Sakka nổi tiếng cũng được gọi là aññatara (vị nào đó). Và từ devatā này là một thuật ngữ chung cho cả thiên nam (deva) và thiên nữ (devadhītā). Nhưng trong ngữ cảnh này, một vị thiên nam được ám chỉ. Trong cụm từ abhikkantāya rattiyā (khi đêm đã mãn), từ abhikkanta được thấy trong các ý nghĩa như là đã trôi qua, tốt đẹp, đáng ưa thích, tán thành, v.v... Trong đó, ở những đoạn như (A.iv.20): “Bạch Thế Tôn, đêm đã trôi qua, canh đầu đã mãn, chúng Tỳ khưu đã ngồi lâu. Bạch Thế Tôn, mong Thế Tôn hãy đọc Pātimokkha cho các Tỳ khưu,” từ này được thấy với ý nghĩa là đã trôi qua (khaye). Trong những đoạn như (A.ii.100): “Vị này là ưu việt hơn (abhikkantataro) và cao thượng hơn bốn hạng người này,” từ này có ý nghĩa là tốt đẹp (sundare). ‘‘โก เม วนฺทติ ปาทานิ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ; อภิกฺกนฺเตน วณฺเณน, สพฺพา โอภาสยํ ทิสา’’ติ. (วิ. ว. ๘๕๗) – “Ai đang đảnh lễ chân ta, vị rực rỡ với thần lực và danh tiếng; với dung sắc xinh đẹp, tỏa sáng khắp mọi phương trời?” (Vv. 857) – เอวมาทีสุ อภิรูเป. ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตมา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๑๕) อพฺภนุโมทเน. อิธ ปน ขเย. เตน อภิกฺกนฺตาย รตฺติยาติ ปริกฺขีณาย รตฺติยาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถายํ เทวปุตฺโต มชฺฌิมยามสมนนฺตเร อาคโตติ [Pg.31] เวทิตพฺโพ. อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อิธ อภิกฺกนฺตสทฺโท อภิรูเป. วณฺณสทฺโท ปน ฉวิ-ถุติ-กุลวคฺคการณ-สณฺฐานปมาณรูปายตนาทีสุ ทิสฺสติ. ตตฺถ, ‘‘สุวณฺณวณฺโณสิ ภควา’’ติ เอวมาทีสุ ฉวิยา. ‘‘กทา สญฺญูฬฺหา ปน เต คหปติ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺณา’’ติ (ม. นิ. ๒.๗๗) เอวมาทีสุ ถุติยํ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๓.๑๑๕) กุลวคฺเค. ‘‘อถ เกน นุ วณฺเณน, คนฺธเถโนติ วุจฺจตี’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๓๔) การเณ. ‘‘มหนฺตํ หตฺถิราชวณฺณํ อภินิมฺมินิตฺวา’’ติ เอวมาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๓๘) สณฺฐาเน. ‘‘ตโย ปตฺตสฺส วณฺณา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๖๐๒) ปมาเณ. ‘‘วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา’’ติ เอวมาทีสุ รูปายตเน. โส อิธ ฉวิยํ ทฏฺฐพฺโพ. เตน อภิกฺกนฺตวณฺณาติ อภิรูปฉวิอิฏฺฐวณฺณา, มนาปวณฺณาติ วุตฺตํ โหติ. เทวตา หิ มนุสฺสโลกํ อาคจฺฉมานา ปกติวณฺณํ ปกติอิทฺธึ ปชหิตฺวา โอฬาริกํ อตฺตภาวํ กตฺวา อติเรกวณฺณํ อติเรกอิทฺธึ มาเปตฺวา นฏสมชฺชาทีนิ คจฺฉนฺตา มนุสฺสา วิย อภิสงฺขเตน กาเยน อาคจฺฉนฺติ. อยมฺปิ เทวปุตฺโต ตเถว อาคโต. เตน วุตฺตํ ‘‘อภิกฺกนฺตวณฺณา’’ติ. Trong những đoạn như vậy, nó có nghĩa là đáng ưa thích. Trong những đoạn như (Pārā. 15): “Thật vi diệu, thưa Tôn giả Gotama!”, nó có nghĩa là tán thành. Tuy nhiên, ở đây nó có nghĩa là đã trôi qua. Do đó, abhikkantāya rattiyā có nghĩa là parikkhīṇāya rattiyā (khi đêm đã tàn). Ở đây, nên hiểu rằng vị thiên tử này đã đến ngay sau canh giữa. Trong cụm từ abhikkantavaṇṇā (có dung sắc xinh đẹp), ở đây từ abhikkanta có nghĩa là đáng ưa thích. Còn từ vaṇṇa được thấy trong các ý nghĩa như là màu da, sự tán thán, giai cấp, lý do, hình dáng, kích cỡ, sắc trần, v.v... Trong đó, ở những đoạn như: “Đức Thế Tôn có màu da vàng ròng,” nó có nghĩa là màu da. Ở những đoạn như (M.ii.77): “Này gia chủ, những lời tán thán Sa-môn Gotama này đã được ông soạn ra khi nào?”, nó có nghĩa là sự tán thán. Ở những đoạn như (D.iii.81): “Thưa Tôn giả Gotama, có bốn giai cấp này,” nó có nghĩa là giai cấp. Ở những đoạn như (S.i.201): “Vậy do lý do nào mà được gọi là ‘gandhatthena’?”, nó có nghĩa là lý do. Ở những đoạn như (S.i.122): “sau khi hóa hiện thành hình dáng của một con voi chúa to lớn,” nó có nghĩa là hình dáng. Ở những đoạn như (Pārā. 602): “ba kích cỡ của bình bát,” nó có nghĩa là kích cỡ. Ở những đoạn như: “sắc, hương, vị, dưỡng chất,” nó có nghĩa là sắc trần. Ở đây, nó nên được hiểu là màu da. Do đó, abhikkantavaṇṇā có nghĩa là có màu da đáng ưa thích, màu da đáng mong muốn, màu da đẹp đẽ. Thật vậy, khi các vị chư thiên đến cõi người, họ từ bỏ dung sắc tự nhiên và thần lực tự nhiên, tạo ra một thân thể thô thiển, hóa hiện một dung sắc siêu việt và một thần lực siêu việt, và đến với một thân thể được cấu tác, giống như con người đi đến các lễ hội, v.v... Vị thiên tử này cũng đã đến theo cách như vậy. Do đó, có lời nói rằng: abhikkantavaṇṇā. เกวลกปฺปนฺติ เอตฺถ เกวลสทฺโท อนวเสส-เยภูยฺย-อพฺยามิสฺสานติเรกทฬฺหตฺถ-วิสํโยคาทิอเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส, ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ (ปารา. ๑) เอวมาทีสุ อนวเสสตฺตมตฺโถ. ‘‘เกวลกปฺปา จ องฺคมคธา ปหูตํ ขาทนียํ โภชนียํ อาทาย อุปสงฺกมิสฺสนฺตี’’ติ เอวมาทีสุ เยภุยฺยตา. ‘‘เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตี’’ติ (วิภ. ๒๒๕) เอวมาทีสุ อพฺยามิสฺสตา. ‘‘เกวลํ สทฺธามตฺตกํ นูน อยมายสฺมา’’ติ (มหาว. ๒๔๔) เอวมาทีสุ อนติเรกตา. ‘‘อายสฺมโต อนุรุทฺธสฺส พาหิโย นาม สทฺธิวิหาริโก เกวลกปฺปํ สงฺฆเภทาย ฐิโต’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๓) เอวมาทีสุ ทฬฺหตฺถตา. ‘‘เกวลี วุสิตวา อุตฺตมปุริโสติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๕๗) เอวมาทีสุ วิสํโยโค. อิธ ปนสฺส อนวเสสตฺตมตฺโถติ อธิปฺเปโต. Trong cụm từ kevalakappaṃ (toàn bộ), từ kevala có nhiều ý nghĩa như là không còn sót lại (toàn bộ), phần lớn, không pha trộn, không hơn, vững chắc, tách biệt, v.v... Chẳng hạn, trong những đoạn như (Pārā. 1): “phạm hạnh hoàn toàn đầy đủ, trong sạch,” nó có ý nghĩa là không còn sót lại. Trong những đoạn như: “Hầu hết toàn xứ Aṅga và Magadhā sẽ đến, mang theo nhiều vật thực cứng và mềm,” nó có nghĩa là phần lớn. Trong những đoạn như (Vibh. 225): “là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ này,” nó có nghĩa là không pha trộn. Trong những đoạn như (Mahāva. 244): “Vị tôn giả này chắc chắn không có gì hơn ngoài đức tin,” nó có nghĩa là không hơn. Trong những đoạn như (A.iv.243): “Bāhiya, vị đệ tử cùng trú của Tôn giả Anuruddha, đã kiên quyết đứng về phía chia rẽ Tăng chúng,” nó có nghĩa là vững chắc. Trong những đoạn như (S.iii.69): “Bậc toàn thiện, đã sống xong phạm hạnh, được gọi là bậc tối thượng,” nó có nghĩa là tách biệt (hoàn bị). Tuy nhiên, ở đây, ý nghĩa được nhắm đến là không còn sót lại (toàn bộ). กปฺปสทฺโท ปนายํ อภิสทฺทหน-โวหาร-กาล-ปญฺญตฺติ- เฉทน-วิกปฺป-เลส-สมนฺตภาวาทิ-อเนกตฺโถ. ตถา หิสฺส, ‘‘โอกปฺปนิยเมตํ โภโต [Pg.32] โคตมสฺส, ยถา ตํ อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) เอวมาทีสุ อภิสทฺทหนมตฺโถ. ‘‘อนุชานามิ, ภิกฺขเว, ปญฺจหิ สมณกปฺเปหิ ผลํ ปริภุญฺชิตุ’’นฺติ (จูฬว. ๒๕๐) เอวมาทีสุ โวหาโร. ‘‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ เอวมาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) กาโล. ‘‘อิจฺจายสฺมา กปฺโป’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๒๔) เอวมาทีสุ ปญฺญตฺติ. ‘‘อลงฺกตา กปฺปิตเกสมสฺสู’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๖๕) เอวมาทีสุ เฉทนํ. ‘‘กปฺปติ ทฺวงฺคุลกปฺโป’’ติ (จูฬว. ๔๔๖) เอวมาทีสุ วิกปฺโป. ‘‘อตฺถิ กปฺโป นิปชฺชิตุ’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๘๐) เอวมาทีสุ เลโส. ‘‘เกวลกปฺปํ เวฬุวนํ โอภาเสตฺวา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๙๔) เอวมาทีสุ สมนฺตภาโว. อิธ ปนสฺส สมนฺตภาโว อตฺโถ อธิปฺเปโต. ตสฺมา เกวลกปฺปํ อนฺธวนนฺติ เอตฺถ อนวเสสํ สมนฺตโต อนฺธวนนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. Từ ‘kappa’ này có nhiều nghĩa như là: sự tin tưởng, sự thực hành, thời gian, sự chế định, sự cắt, sự sắp đặt (vikappa), lý do, và sự trọn vẹn. Thật vậy, trong các câu như: ‘Điều này đáng tin tưởng nơi Tôn giả Gotama, như là vị A-la-hán, Chánh Đẳng Giác’ (ma. ni. 1.387), nó có nghĩa là sự tin tưởng. Trong các câu như: ‘Này các Tỳ khưu, Ta cho phép thọ dụng trái cây theo năm cách thức của sa-môn’ (cūḷava. 250), nó có nghĩa là sự thực hành. Trong các câu như: ‘Do đó, tôi thường xuyên an trú’ (ma. ni. 1.387), nó có nghĩa là thời gian. Trong các câu như: ‘Như vậy là Trưởng lão Kappa’ (saṃ. ni. 3.124), nó có nghĩa là sự chế định. Trong các câu như: ‘Được trang điểm, với tóc và râu được cắt tỉa’ (saṃ. ni. 4.365), nó có nghĩa là sự cắt. Trong các câu như: ‘Phép vikappa hai ngón tay là hợp lệ’ (cūḷava. 446), nó có nghĩa là sự sắp đặt (vikappa). Trong các câu như: ‘Có lý do để nằm xuống’ (a. ni. 8.80), nó có nghĩa là lý do. Trong các câu như: ‘Làm cho toàn bộ Trúc Lâm tỏa sáng’ (saṃ. ni. 1.94), nó có nghĩa là sự trọn vẹn. Ở đây, ý nghĩa được nhắm đến là sự trọn vẹn. Do đó, trong câu ‘toàn bộ khu rừng Andhavana’, ý nghĩa cần được hiểu là ‘khu rừng Andhavana một cách không còn sót lại, một cách trọn vẹn’. โอภาเสตฺวาติ วตฺถาลงฺการสรีรสมุฏฺฐิตาย อาภาย ผริตฺวา, จนฺทิมา วิย จ สูริโย วิย จ เอโกภาสํ เอกปชฺโชตํ กริตฺวาติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ อฏฺฐาสีติ เอกสฺมึ อนฺเต, เอกสฺมึ โอกาเส อฏฺฐาสิ. เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขู’’ติอาทิวจนมโวจ. กสฺมา ปนายํ อวนฺทิตฺวา สมณโวหาเรเนว กเถตีติ? สมณสญฺญาสมุทาจาเรเนว. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อยํ อนฺตรา กามาวจเร วสิ. อหํ ปน อสฺมิ ตโต กาลโต ปฏฺฐาย พฺรหฺมจารี’’ติ สมณสญฺญาวสฺส สมุทาจรติ, ตสฺมา อวนฺทิตฺวา สมณโวหาเรเนว กเถติ. ปุพฺพสหาโย กิเรโส เทวปุตฺโต เถรสฺส. กุโต ปฏฺฐายาติ? กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺธกาลโต ปฏฺฐาย. โย หิ ปุพฺพโยเค อาคเตสุ ปญฺจสุ สหาเยสุ อนุเถโร จตุตฺถทิวเส อนาคามี อโหสีติ วุตฺโต, อยํ โส. ตทา กิร เตสุ สงฺฆตฺเถรสฺส อรหตฺเตเนว สทฺธึ อภิญฺญา อาคมึสุ. โส, ‘‘มยฺหํ กิจฺจํ มตฺถกํ ปตฺต’’นฺติ เวหาสํ อุปฺปติตฺวา อโนตตฺตทเห มุขํ โธวิตฺวา อุตฺตรกุรุโต ปิณฺฑปาตํ อาทาย อาคนฺตฺวา, ‘‘อิมํ, อาวุโส, ปิณฺฑปาตํ ภุญฺชิตฺวา อปฺปมตฺตา สมณธมฺมํ กโรถา’’ติ อาห. อิตเร อาหํสุ – ‘‘น, อาวุโส, อมฺหากํ เอวํ กติกา อตฺถิ – ‘โย ปฐมํ วิเสสํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปิณฺฑปาตํ อาหรติ, เตนาภตํ ภุญฺชิตฺวา เสเสหิ สมณธมฺโม กาตพฺโพ’ติ. ตุมฺเห อตฺตโน [Pg.33] อุปนิสฺสเยน กิจฺจํ มตฺถกํ ปาปยิตฺถ. มยมฺปิ สเจ โน อุปนิสฺสโย ภวิสฺสติ, กิจฺจํ มตฺถกํ ปาเปสฺสาม. ปปญฺโจ เอส อมฺหากํ, คจฺฉถ ตุมฺเห’’ติ. โส ยถาผาสุกํ คนฺตฺวา อายุปริโยสาเน ปรินิพฺพายิ. ‘Làm cho tỏa sáng’ nghĩa là làm cho lan tỏa ánh sáng phát ra từ y phục, đồ trang sức, và thân thể, làm thành một luồng ánh sáng, một ngọn đuốc duy nhất như mặt trăng và mặt trời. ‘Đứng một bên’ nghĩa là đứng ở một góc, ở một nơi. ‘Nói lời này’ nghĩa là nói những lời bắt đầu bằng ‘Này Tỳ khưu, này Tỳ khưu’. Tại sao vị này không đảnh lễ mà lại nói chuyện bằng cách xưng hô của sa-môn? Chính là do cách hành xử theo tưởng của sa-môn. Được biết, vị ấy đã nghĩ rằng: ‘Vị này đã sống trong cõi Dục một thời gian. Còn ta, từ thời điểm đó, ta đã là người sống đời phạm hạnh.’ Do tưởng mình là sa-môn nên vị ấy đã hành xử như vậy, vì thế đã không đảnh lễ mà nói chuyện bằng cách xưng hô của sa-môn. Được biết, vị thiên tử ấy là bạn cũ của vị trưởng lão. Từ khi nào? Từ thời Đức Phật Chánh Đẳng Giác Kassapa. Vị được nói là vị kế trưởng trong năm người bạn đồng tu trước đây, đã trở thành bậc Bất Lai vào ngày thứ tư, chính là vị này. Được biết, khi ấy, trong số họ, vị Tăng trưởng lão đã chứng đắc A-la-hán cùng với các thắng trí. Vị ấy nghĩ: ‘Nhiệm vụ của ta đã hoàn tất,’ rồi bay lên không trung, rửa mặt ở hồ Anotatta, lấy vật thực từ xứ Uttarakuru, trở về và nói: ‘Thưa chư hiền, hãy dùng vật thực này và không phóng dật thực hành sa-môn pháp.’ Những người khác nói: ‘Thưa hiền giả, chúng tôi không có giao ước rằng: ‘Người nào chứng đắc pháp đặc biệt trước tiên và mang về vật thực, những người còn lại sẽ dùng vật thực do người ấy mang về rồi mới thực hành sa-môn pháp.’ Chư hiền đã hoàn thành nhiệm vụ nhờ vào duyên trợ của mình. Chúng tôi cũng vậy, nếu có duyên trợ, chúng tôi sẽ hoàn thành nhiệm vụ. Điều này là sự trễ nải đối với chúng tôi, xin chư hiền hãy đi.’ Vị ấy đã đi đến nơi thuận tiện và vào lúc cuối đời đã nhập Vô Dư Niết-bàn. ปุนทิวเส อนุเถโร อนาคามิผลํ สจฺฉกาสิ, ตสฺส อภิญฺญาโย อาคมึสุ. โสปิ ตเถว ปิณฺฑปาตํ อาหริตฺวา เตหิ ปฏิกฺขิตฺโต ยถาผาสุกํ คนฺตฺวา อายุปริโยสาเน สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺติ. โส สุทฺธาวาเส ฐตฺวา เต สหาเย โอโลเกนฺโต, เอโก ตทาว ปรินิพฺพุโต, เอโก อธุนา ภควโต สนฺติเก อริยภูมึ ปตฺโต, เอโก ลาภสกฺการํ นิสฺสาย, ‘‘อหํ อรหา’’ติ จิตฺตํ อุปฺปาเทตฺวา สุปฺปารกปฏฺฏเน วสตีติ ทิสฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘น ตฺวํ อรหา, น อรหตฺตมคฺคํ ปฏิปนฺโน, คจฺฉ ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ธมฺมํ สุณาหี’’ติ อุยฺโยเชสิ. โสปิ อนฺตรฆเร ภควนฺตํ โอวาทํ ยาจิตฺวา, ‘‘ตสฺมา ติห เต พาหิย เอวํ สิกฺขิตพฺพํ ทิฏฺเฐ ทิฏฺฐมตฺตํ โหตู’’ติ (อุทา. ๑๐) ภควตา สํขิตฺเตน โอวทิโต อริยภูมึ สมฺปาปุณิ. Vào ngày hôm sau, vị kế trưởng đã chứng đắc quả vị Bất Lai, và các thắng trí đã đến với vị ấy. Vị ấy cũng mang vật thực đến như vậy, bị họ từ chối, đã đi đến nơi thuận tiện và vào lúc cuối đời đã tái sanh ở cõi Tịnh Cư. Vị ấy, khi đang ở cõi Tịnh Cư, nhìn đến những người bạn của mình, thấy rằng: một người đã nhập Vô Dư Niết-bàn ngay lúc đó, một người hiện nay đã đạt đến thánh địa ở gần Đức Thế Tôn, một người do nương vào lợi lộc và danh vọng, đã khởi lên tâm niệm ‘ta là A-la-hán’ và đang sống ở thương cảng Suppāraka. Thấy vậy, vị ấy đã đến gần người đó và khuyến khích rằng: ‘Bạn không phải là A-la-hán, cũng không phải đang thực hành đạo lộ A-la-hán, hãy đi đến gặp Đức Thế Tôn và lắng nghe Chánh pháp.’ Vị ấy cũng đã xin Đức Thế Tôn lời giáo huấn khi Ngài đang đi khất thực, và được Đức Thế Tôn giáo huấn vắn tắt rằng: ‘Này Bāhiya, do đó, ông phải học tập như vầy: trong cái thấy, sẽ chỉ là cái thấy…’ (udā. 10), và đã đạt đến thánh địa. ตโต อญฺโญ เอโก อตฺถิ, โส กุหินฺติ โอโลเกนฺโต อนฺธวเน เสกฺขปฏิปทํ ปูรยมาโน วิหรตีติ ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘สหายกสฺส สนฺติเก คมิสฺสามีติ, คจฺฉนฺเตน ปน ตุจฺฉหตฺเถน อคนฺตฺวา กิญฺจิ ปณฺณาการํ คเหตฺวา คนฺตุํ วฏฺฏติ, สหาโย โข ปน เม นิรามิโส ปพฺพตมตฺถเก วสนฺโต มยา อากาเส ฐตฺวา ทินฺนํ ปิณฺฑปาตมฺปิ อปริภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ อกาสิ, อิทานิ อามิสปณฺณาการํ กึ คณฺหิสฺสติ? ธมฺมปณฺณาการํ คเหตฺวา คมิสฺสามี’’ติ พฺรหฺมโลเก ฐิโตว รตนาวฬึ คนฺเถนฺโต วิย ปนฺนรส ปญฺเห วิภชิตฺวา ตํ ธมฺมปณฺณาการํ อาทาย อาคนฺตฺวา สหายสฺส อวิทูเร ฐตฺวา อตฺตโน สมณสญฺญาสมุทาจารวเสน ตํ อนภิวาเทตฺวาว, ‘‘ภิกฺขุ ภิกฺขู’’ติ อาลปิตฺวา อยํ วมฺมิโกติอาทิมาห. ตตฺถ ตุริตาลปนวเสน ภิกฺขุ ภิกฺขูติ อาเมฑิตํ เวทิตพฺพํ. ยถา วา เอกเนว ติลเกน นลาฏํ น โสภติ, ตํ ปริวาเรตฺวา อญฺเญสุปิ ทินฺเนสุ ผุลฺลิตมณฺฑิตํ วิย โสภติ, เอวํ เอเกเนว ปเทน วจนํ น โสภติ, ปริวาริกปเทน สทฺธึ [Pg.34] ผุลฺลิตมณฺฑิตํ วิย โสภตีติ ตํ ปริวาริกปทวเสน วจนํ ผุลฺลิตมณฺฑิตํ วิย กโรนฺโตปิ เอวมาห. Sau đó, còn một người nữa. Khi nhìn xem ‘vị ấy ở đâu?’, vị thiên tử thấy người bạn đang sống ở rừng Andhavana, thực hành đạo lộ của bậc hữu học, và suy nghĩ: ‘Ta sẽ đến thăm bạn của ta. Nhưng khi đi, không nên đi tay không, nên mang theo một món quà nào đó. Bạn của ta là người vô nhiễm, sống trên đỉnh núi, ngay cả vật thực ta đứng trên không trung dâng cúng cũng không thọ dụng mà thực hành sa-môn pháp, vậy bây giờ vị ấy sẽ nhận món quà vật chất nào đây? Ta sẽ mang theo một món quà Pháp.’ Ngay khi còn ở cõi Phạm thiên, như thể đang xâu một chuỗi ngọc, vị ấy đã phân tích mười lăm câu hỏi, rồi mang món quà Pháp ấy đến, đứng không xa người bạn của mình. Do cách hành xử theo tưởng của sa-môn, vị ấy đã không đảnh lễ mà gọi rằng: ‘Này Tỳ khưu, này Tỳ khưu,’ rồi nói: ‘Gò mối này…’ v.v. Ở đây, cần hiểu rằng sự lặp lại ‘Này Tỳ khưu, này Tỳ khưu’ là do cách gọi vội vã. Hoặc ví như vầng trán không đẹp chỉ với một dấu chấm, nhưng khi được bao quanh bởi những dấu khác, nó sẽ tỏa sáng như được trang điểm bằng hoa. Tương tự, lời nói không hay chỉ với một từ, nhưng cùng với từ đi kèm, nó sẽ tỏa sáng như được trang điểm bằng hoa. Vì vậy, vị ấy đã nói như vậy, làm cho lời nói trở nên đẹp đẽ cùng với từ đi kèm. อยํ วมฺมิโกติ ปุรโต ฐิโต วมฺมิโก นาม นตฺถิ, เทสนาวเสน ปน ปุรโต ฐิตํ ทสฺเสนฺโต วิย อยนฺติ อาห. ลงฺคินฺติ สตฺถํ อาทาย ขณนฺโต ปลิฆํ อทฺทส. อุกฺขิป ลงฺคึ อภิกฺขณ สุเมธาติ ตาต, ปณฺฑิต, ลงฺคี นาม รตฺตึ ธูมายติ ทิวา ปชฺชลติ. อุกฺขิเปต ปรํ ปรโต ขณาติ. เอวํ สพฺพปเทสุ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุทฺธุมายิกนฺติ มณฺฑูกํ. จงฺกวารนฺติ ขารปริสฺสาวนํ. กุมฺมนฺติ กจฺฉปํ. อสิสูนนฺติ มํสจฺเฉทกํ อสิญฺเจว อธิกุฏฺฏนญฺจ. มํสเปสินฺติ นิสทโปตปฺปมาณํ อลฺลมํสปิณฺฑํ. นาคนฺติ สุมนปุปฺผกลาปสทิสํ มหาผณํ ติวิธโสวตฺถิกปริกฺขิตฺตํ อหินาคํ อทฺทส. มา นาคํ ฆฏฺเฏสีติ ทณฺฑกโกฏิยา วา วลฺลิโกฏิยา วา ปํสุจุณฺณํ วา ปน ขิปมาโน มา นาคํ ฆฏฺฏยิ. นโม กโรหิ นาคสฺสาติ อุปริวาตโต อปคมฺม สุทฺธวตฺถํ นิวาเสตฺวา นาคสฺส นมกฺการํ กโรหิ. นาเคน อธิสยิตํ ธนํ นาม ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา ขาทโต น ขียติ, นาโค เต อธิสยิตํ ธนํ ทสฺสติ, ตสฺมา นโม กโรหิ นาคสฺสาติ. อิโต วา ปน สุตฺวาติ ยถา ทุกฺขกฺขนฺเธ อิโตติ สาสเน นิสฺสกํ, น ตถา อิธ. อิธ ปน เทวปุตฺเต นิสฺสกฺกํ, ตสฺมา อิโต วา ปนาติ มม วา ปน สนฺติกา สุตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. “Ayaṃ vammikoti” (Đây là gò mối): Không có gò mối nào tên là gò mối đang đứng ở phía trước, nhưng về phương diện thuyết giảng, Ngài nói “ayaṃ” (đây) như thể đang chỉ vào vật đang đứng ở phía trước. “Laṅgiṃ” (cái then): Trong khi lấy dụng cụ đào, đã thấy cái chốt cửa. “Ukkhipa laṅgiṃ abhikkhaṇa sumedhāti” (Này người trí tuệ, hãy nhấc cái then lên, hãy tiếp tục đào): Này con, này người có trí, cái then ấy ban đêm thì bốc khói, ban ngày thì bốc cháy. “Ukkhipeta paraṃ parato khaṇāti” (Hãy nhấc nó lên, hãy đào sâu hơn nữa). Nghĩa nên được hiểu như vậy trong tất cả các đoạn. “Uddhumāyikaṃ” (vật phồng lên) là con ếch. “Caṅkavāraṃ” (cái ngã ba) là cái lọc tro kiềm. “Kummaṃ” (con rùa) là con rùa cạn. “Asisūnaṃ” (dao và thớt) là con dao cắt thịt và cái thớt. “Maṃsapesiṃ” (miếng thịt) là một tảng thịt tươi cỡ bằng hòn đá mài. “Nāgaṃ” (con rắn Naga): đã thấy một con rắn chúa có mang lớn giống như một vòng hoa lài, được bao quanh bởi ba dấu chữ vạn. “Mā nāgaṃ ghaṭṭesīti” (Đừng làm hại con rắn Naga): Đừng làm hại con rắn Naga bằng cách ném đầu gậy, đầu dây leo, hay bụi đất. “Namo karohi nāgassāti” (Hãy đảnh lễ con rắn Naga): hãy đi đến chỗ cuối gió, mặc y phục sạch sẽ, và thực hiện việc đảnh lễ con rắn Naga. Kho tàng được con rắn Naga canh giữ sẽ không cạn kiệt dù cho bảy đời trong gia tộc tiêu dùng; con rắn Naga sẽ chỉ cho ngươi kho tàng được canh giữ ấy, vì thế hãy đảnh lễ con rắn Naga. “Ito vā pana sutvāti” (Hoặc đã nghe từ đây): Giống như trong trường hợp khối khổ, “ito” (từ đây) có nghĩa là không liên quan đến giáo pháp, ở đây thì không phải vậy. Ở đây, nó không liên quan đến vị thiên tử, do đó “ito vā panāti” (hoặc đã nghe từ đây) có nghĩa là “hoặc đã nghe từ nơi ta”. Đây là ý nghĩa ở đây. ๒๕๑. จาตุมฺมหาภูติกสฺสาติ จตุมหาภูตมยสฺส. กายสฺเสตํ อธิวจนนฺติ สรีรสฺส นามํ. ยเถว หิ พาหิรโก วมฺมิโก, วมตีติ วนฺตโกติ วนฺตุสฺสโยติ วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธติ จตูหิ การเณหิ วมฺมิโกติ วุจฺจติ. โส หิ อหิมงฺคุสอุนฺทูรฆรโคฬิกาทโย นานปฺปกาเร ปาณเก วมตีติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตโกติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วมิตฺวา มุขตุณฺฑเกน อุกฺขิตฺตปํสุจุณฺเณน กฏิปฺปมาเณนปิ โปริสปฺปมาเณนปิ อุสฺสิโตติ วมฺมิโก. อุปจิกาหิ วนฺตเขฬสิเนเหน อาพทฺธตาย สตฺตสตฺตาหํ เทเว วสฺสนฺเตปิ น วิปฺปกิริยติ, นิทาเฆปิ ตโต ปํสุมุฏฺฐึ คเหตฺวา ตสฺมึ มุฏฺฐินา ปีฬิยมาเน สิเนโห นิกฺขมติ, เอวํ วนฺตสิเนเหน สมฺพทฺโธติ วมฺมิโก. เอวมยํ กาโยปิ, ‘‘อกฺขิมฺหา [Pg.35] อกฺขิคูถโก’’ติอาทินา นเยน นานปฺปการกํ อสุจิกลิมลํ วมตีติ วมฺมิโก. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธขีณาสวา อิมสฺมึ อตฺตภาเว นิกนฺติปริยาทาเนน อตฺตภาวํ ฉฑฺเฑตฺวา คตาติ อริเยหิ วนฺตโกติปิ วมฺมิโก. เยหิ จายํ ตีหิ อฏฺฐิสเตหิ อุสฺสิโต นฺหารุสมฺพทฺโธ มํสาวเลปโน อลฺลจมฺมปริโยนทฺโธ ฉวิรญฺชิโต สตฺเต วญฺเจติ, ตํ สพฺพํ อริเยหิ วนฺตเมวาติ วนฺตุสฺสโยติปิ วมฺมิโก. ‘‘ตณฺหา ชเนติ ปุริสํ, จิตฺตมสฺส วิธาวตี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๕๕) เอวํ ตณฺหาย ชนิตตฺตา อริเยหิ วนฺเตเนว ตณฺหาสิเนเหน สมฺพทฺโธ อยนฺติ วนฺตสิเนเหน สมฺพทฺโธติปิ วมฺมิโก. ยถา จ วมฺมิกสฺส อนฺโต นานปฺปการา ปาณกา ตตฺเถว ชายนฺติ, อุจฺจารปสฺสาวํ กโรนฺติ, คิลานา สยนฺติ, มตา ปตนฺติ. อิติ โส เตสํ สูติฆรํ วจฺจกุฏิ คิลานสาลา สุสานญฺจ โหติ. เอวํ ขตฺติยมหาสาลาทีนมฺปิ กาโย อยํ โคปิตรกฺขิโต มณฺฑิตปฺปสาธิโต มหานุภาวานํ กาโยติ อจินฺเตตฺวา ฉวินิสฺสิตา ปาณา จมฺมนิสฺสิตา ปาณา มํสนิสฺสิตา ปาณา นฺหารุนิสฺสิตา ปาณา อฏฺฐินิสฺสิตา ปาณา อฏฺฐิมิญฺชนิสฺสิตา ปาณาติ เอวํ กุลคณนาย อสีติมตฺตานิ กิมิกุลสหสฺสานิ อนฺโตกายสฺมึเยว ชายนฺติ, อุจฺจารปสฺสาวํ กโรนฺติ, เคลญฺเญน อาตุริตานิ สยนฺติ, มตานิ ปตนฺติ, อิติ อยมฺปิ เตสํ ปาณานํ สูติฆรํ วจฺจกุฏิ คิลานสาลา สุสานญฺจ โหตีติ ‘‘วมฺมิโก’’ ตฺเวว สงฺขํ คโต. เตนาห ภควา – ‘‘วมฺมิโกติ โข, ภิกฺขุ, อิมสฺส จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. 251. “Cātummahābhūtikassāti” (Của thân tứ đại) có nghĩa là: của thân được làm bằng bốn đại. “Kāyassetaṃ adhivacananti” (Đây là tên gọi của thân thể) có nghĩa là: là tên của thân xác. Giống như gò mối bên ngoài, nó được gọi là “vammika” (gò mối) vì bốn lý do: vì nó phun ra (vamatīti), vì nó được phun ra (vantako), vì nó là đống được vun lên từ vật được phun ra (vantussayo), và vì nó được kết dính bởi chất nhờn được phun ra (vantasinehasambandho). Nó phun ra nhiều loại sinh vật khác nhau như rắn, cầy mangut, thằn lằn, tắc kè, v.v., nên gọi là gò mối. Nó được mối phun ra, nên gọi là gò mối. Nó được mối phun ra rồi dùng miệng mỏ vun lên bằng bụi đất mịn, cao bằng hông hoặc bằng một người, nên gọi là gò mối. Do được kết dính bởi nước bọt và chất nhờn do mối phun ra, nên dù trời mưa bảy tuần cũng không bị phân tán, và vào mùa nóng, nếu lấy một nắm đất từ đó và bóp trong tay, chất nhờn sẽ chảy ra, do đó nó được kết dính bởi chất nhờn được phun ra, nên gọi là gò mối. Tương tự như vậy, thân này cũng phun ra nhiều loại chất bẩn, cặn bã, ô uế theo cách nói “từ mắt có ghèn mắt”, v.v., nên gọi là gò mối. Các vị Phật, Phật Độc Giác, và A-la-hán đã từ bỏ thân này trong kiếp sống này bằng cách đoạn trừ ái luyến, nên nó được các bậc Thánh phun ra, cũng gọi là gò mối. Thân này được vun lên bởi ba trăm khúc xương, kết nối bằng gân, trát bằng thịt, bao bọc bởi da tươi, tô điểm bởi màu da, lừa dối chúng sanh; tất cả những thứ đó đều bị các bậc Thánh từ bỏ, nên nó là đống được vun lên từ vật được phun ra, cũng gọi là gò mối. “Ái dục sanh ra con người, tâm của nó chạy rong” (Tương Ưng Bộ 1.55), vì được sanh ra bởi ái dục, nó được kết dính bởi chất nhờn của ái dục vốn đã bị các bậc Thánh từ bỏ, nên nó được kết dính bởi chất nhờn được phun ra, cũng gọi là gò mối. Và giống như bên trong gò mối, nhiều loại sinh vật khác nhau được sanh ra, đại tiện, tiểu tiện, nằm bệnh, và chết ở đó. Vì vậy, nó là nhà hộ sinh, nhà vệ sinh, bệnh xá, và nghĩa địa của chúng. Tương tự như vậy, thân của các vị Sát-đế-lỵ đại phú, v.v., được chăm sóc, bảo vệ, trang điểm, tô điểm, không nên nghĩ rằng đó là thân của những người có đại oai lực, mà các sinh vật sống nương vào da, nương vào biểu bì, nương vào thịt, nương vào gân, nương vào xương, nương vào tủy xương, như vậy có khoảng tám mươi ngàn họ giun sán được sanh ra ngay bên trong thân, chúng đại tiện, tiểu tiện, nằm bệnh tật, và chết đi. Vì vậy, thân này cũng là nhà hộ sinh, nhà vệ sinh, bệnh xá, và nghĩa địa của các sinh vật đó, nên nó được gọi là “gò mối”. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói: “Này Tỳ khưu, ‘gò mối’ chính là tên gọi của thân tứ đại này”. มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺสาติ มาติโต จ ปิติโต จ นิพฺพตฺเตน มาตาเปตฺติเกน สุกฺกโสณิเตน สมฺภูตสฺส. โอทนกุมฺมาสูปจยสฺสาติ โอทเนน เจว กุมฺมาเสน จ อุปจิตสฺส วฑฺฒิตสฺส. อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺสาติ เอตฺถ อยํ กาโย หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจธมฺโม. ทุคฺคนฺธวิฆาตตฺถาย ตนุวิเลปเนน อุจฺฉาทนธมฺโม. องฺคปจฺจงฺคาพาธวิโนทนตฺถาย ขุทฺทกสมฺพาหเนน ปริมทฺทนธมฺโม. ทหรกาเล วา อูรูสุ สยาเปตฺวา คพฺภวาเสน ทุสฺสณฺฐิตานํ เตสํ เตสํ องฺคานํ สณฺฐานสมฺปาทนตฺถํ อญฺฉนปีฬนาทิวเสน ปริมทฺทนธมฺโม. เอวํ ปริหรโตปิ จ เภทนวิทฺธํสนธมฺโม ภิชฺชติ เจว วิกิรติ จ, เอวํ สภาโวติ อตฺโถ. ตตฺถ [Pg.36] มาตาเปตฺติกสมฺภวโอทนกุมฺมาสูปจยอุจฺฉาทนปริมทฺทนปเทหิ สมุทโย กถิโต, อนิจฺจเภทวิทฺธํสนปเทหิ อตฺถงฺคโม. เอวํ สตฺตหิปิ ปเทหิ จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อุจฺจาวจภาโว วฑฺฒิปริหานิ สมุทยตฺถงฺคโม กถิโตติ เวทิตพฺโพ. “Mātāpettikasambhavassāti” (Do cha mẹ sanh ra) có nghĩa là: được sanh ra từ tinh cha huyết mẹ, được tạo thành từ cha và mẹ. “Odanakummāsūpacayassāti” (Được nuôi lớn bằng cơm cháo) có nghĩa là: được vun bồi, được tăng trưởng bởi cơm và cháo. “Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassāti” (Có bản chất vô thường, cần xoa bóp, đấm bóp, bị tan rã, bị hủy hoại): Ở đây, thân này có bản chất vô thường theo nghĩa là sau khi hiện hữu rồi lại không hiện hữu. Có bản chất cần xoa ướp bằng hương liệu thoa thân để khử mùi hôi. Có bản chất cần đấm bóp nhẹ nhàng để xua tan bệnh tật ở các chi phần lớn nhỏ. Hoặc vào lúc còn nhỏ, để tạo hình cho các bộ phận bị méo mó do nằm trong bụng mẹ, nó có bản chất cần được đấm bóp bằng cách kéo, nắn, v.v., trong khi được đặt nằm trên đùi. Dù được chăm sóc như vậy, nó vẫn có bản chất tan rã và hủy hoại, nghĩa là nó bị vỡ ra và bị phân tán, đó là bản chất của nó. Trong đó, với các từ “do cha mẹ sanh ra”, “được nuôi lớn bằng cơm cháo”, “xoa ướp”, “đấm bóp”, sự sanh khởi được nói đến. Với các từ “vô thường”, “tan rã”, “hủy hoại”, sự hoại diệt được nói đến. Như vậy, cần phải hiểu rằng với bảy từ này, trạng thái thăng trầm, sự tăng trưởng và suy tàn, sự sanh khởi và hoại diệt của thân tứ đại này đã được nói đến. ทิวา กมฺมนฺเตติ ทิวา กตฺตพฺพกมฺมนฺเต. ธูมายนาติ เอตฺถ อยํ ธูมสทฺโท โกเธ ตณฺหาย วิตกฺเก ปญฺจสุ กามคุเณสุ ธมฺมเทสนาย ปกติธูเมติ อิเมสุ อตฺเถสุ วตฺตติ. ‘‘โกโธ ธูโม ภสฺมนิโมสวชฺช’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๖๕) เอตฺถ หิ โกเธ วตฺตติ. ‘‘อิจฺฉาธูมายิตา สตฺตา’’ติ เอตฺถ ตณฺหาย. ‘‘เตน โข ปน สมเยน อญฺญตโร ภิกฺขุ ภควโต อวิทูเร ธูมายนฺโต นิสินฺโน โหตี’’ติ เอตฺถ วิตกฺเก. ‘Divā kammante’ có nghĩa là những công việc phải làm vào ban ngày. Trong câu ‘dhūmāyanā’, từ ‘dhūma’ (khói) này được dùng với các ý nghĩa sau: sân hận, ái dục, tầm suy, năm dục trưởng dưỡng, thuyết pháp, và khói thông thường. Trong câu: “Sân là khói, lời dối trá là tro bụi” (Tương Ưng Bộ 1.165), từ này được dùng với nghĩa là sân hận. Trong câu: “Chúng sanh bị bốc khói bởi tham muốn”, từ này được dùng với nghĩa là ái dục. Trong câu: “Vào lúc bấy giờ, có một vị tỳ khưu đang ngồi suy tư không xa đức Thế Tôn”, từ này được dùng với nghĩa là tầm suy. ‘‘ปงฺโก จ กามา ปลิโป จ กามา,ภยญฺจ เมตํ ติมูลํ ปวุตฺตํ; รโช จ ธูโม จ มยา ปกาสิตา; หิตฺวา ตุวํ ปพฺพช พฺรหฺมทตฺตา’’ติ. (ชา. ๑.๖.๑๔) – “Dục là bùn, dục là vũng lầy, Điều này được gọi là sự đáng sợ, là gốc rễ của sự ướt át; Bụi và khói đã được ta tuyên thuyết; Này Brahmadatta, hãy từ bỏ mà xuất gia.” (Chuyện Tiền Thân 1.6.14) – เอตฺถ ปญฺจกามคุเณสุ. ‘‘ธูมํ กตฺตา โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๔๙) เอตฺถ ธมฺมเทสนาย. ‘‘ธโช รถสฺส ปญฺญาณํ, ธูโม ปญฺญาณมคฺคิโน’’ติ (สํ. นิ. ๑.๗๒) เอตฺถ ปกติธูเม. อิธ ปนายํ วิตกฺเก อธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘อยํ รตฺตึ ธูมายนา’’ติ. Ở đây, nó có nghĩa là năm dục trưởng dưỡng. Trong câu: “Trở thành người tạo ra khói” (Trung Bộ 1.349), nó có nghĩa là thuyết pháp. Trong câu: “Cờ là dấu hiệu của cỗ xe, khói là dấu hiệu của lửa” (Tương Ưng Bộ 1.72), nó có nghĩa là khói thông thường. Còn ở đây, nó được hiểu với nghĩa là tầm suy. Do đó, Ngài nói: “Đây là sự bốc khói vào ban đêm”. ตถาคตสฺเสตํ อธิวจนนฺติ ตถาคโต หิ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ นาม. ยถาห – ‘‘สตฺตนฺนํ โข, ภิกฺขุ, ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ. กตเมสํ สตฺตนฺนํ? ราโค พาหิโต โหติ, โทโส… โมโห… มาโน… สกฺกายทิฏฺฐิ… วิจิกิจฺฉา… สีลพฺพตปรามาโส พาหิโต โหติ. อิเมสํ ภิกฺขุ สตฺตนฺนํ ธมฺมานํ พาหิตตฺตา พฺราหฺมโณ’’ติ (จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๘). สุเมโธติ สุนฺทรปญฺโญ. เสกฺขสฺสาติ เอตฺถ สิกฺขตีติ เสกฺโข. ยถาห – ‘‘สิกฺขตีติ โข, ภิกฺขุ, ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ. กิญฺจ สิกฺขติ? อธิสีลมฺปิ สิกฺขติ, อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺขติ, อธิปญฺญมฺปิ สิกฺขตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๖). ‘Đây là danh xưng của Như Lai’ có nghĩa là: vì đã loại trừ bảy pháp nên Như Lai được gọi là Bà-la-môn. Như đã nói: “Này Tỳ khưu, vì đã loại trừ bảy pháp nên được gọi là Bà-la-môn. Bảy pháp nào? Tham đã được loại trừ, sân… si… mạn… thân kiến… hoài nghi… giới cấm thủ đã được loại trừ. Này Tỳ khưu, vì đã loại trừ bảy pháp này nên được gọi là Bà-la-môn” (Tiểu Xiển Minh, Mettagūmāṇavapucchāniddesa 28). ‘Sumedha’ có nghĩa là người có trí tuệ tốt đẹp. Trong từ ‘sekkhassa’, ‘sekkha’ là người đang học. Như đã nói: “Này Tỳ khưu, vì đang học nên được gọi là hữu học. Học những gì? Học về tăng thượng giới, học về tăng thượng tâm, và học về tăng thượng tuệ” (Tăng Chi Bộ 3.86). ปญฺญาย [Pg.37] อธิวจนนฺติ โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย เอตํ อธิวจนํ, น อาวุธสตฺถสฺส. วีริยารมฺภสฺสาติ กายิกเจตสิกวีริยสฺส. ตํ ปญฺญาคติกเมว โหติ. โลกิยาย ปญฺญาย โลกิยํ, โลกุตฺตราย ปญฺญาย โลกุตฺตรํ. เอตฺถ ปนายํ อตฺถทีปนา – ‘Danh xưng của trí tuệ’ có nghĩa là: đây là danh xưng của trí tuệ thế gian và siêu thế, không phải của vũ khí gươm đao. ‘Sự tinh tấn’ có nghĩa là sự tinh tấn thuộc thân và thuộc tâm. Điều đó có trí tuệ làm nơi đến. Với trí tuệ thế gian thì (tinh tấn) là thế gian, với trí tuệ siêu thế thì (tinh tấn) là siêu thế. Ở đây, đây là phần giải thích ý nghĩa – เอโก กิร ชานปโท พฺราหฺมโณ ปาโตว มาณวเกหิ สทฺธึ คามโต นิกฺขมฺม ทิวสํ อรญฺเญ มนฺเต วาเจตฺวา สายํ คามํ อาคจฺฉติ. อนฺตรามคฺเค จ เอโก วมฺมิโก อตฺถิ. โส รตฺตึ ธูมายติ, ทิวา ปชฺชลติ. พฺราหฺมโณ อนฺเตวาสึ สุเมธํ มาณวํ อาห – ‘‘ตาต, อยํ วมฺมิโก รตฺตึ ธูมายติ, ทิวา ปชฺชลติ, วิการมสฺส ปสฺสิสฺสาม, ภินฺทิตฺวา นํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กตฺวา ขิปาหี’’ติ. โส สาธูติ กุทาลํ คเหตฺวา สเมหิ ปาเทหิ ปถวิยํ ปติฏฺฐาย ตถา อกาสิ. ตตฺร อาจริยพฺราหฺมโณ วิย ภควา. สุเมธมาณวโก วิย เสกฺโข ภิกฺขุ. วมฺมิโก วิย กาโย. ‘‘ตาต, อยํ วมฺมิโก รตฺตึ ธูมายติ, ทิวา ปชฺชลติ, วิการมสฺส ปสฺสิสฺสาม, ภินฺทิตฺวา นํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กตฺวา ขิปาหี’’ติ พฺราหฺมเณน วุตฺตกาโล วิย, ‘‘ภิกฺขุ จาตุมหาภูติกํ กายํ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส กตฺวา ปริคฺคณฺหาหี’’ติ ภควตา วุตฺตกาโล. ตสฺส สาธูติ กุทาลํ คเหตฺวา ตถากรณํ วิย เสกฺขสฺส ภิกฺขุโน, ‘‘โย วีสติยา โกฏฺฐาเสสุ ถทฺธภาโว, อยํ ปถวีธาตุ. โย ทฺวาทสสุ โกฏฺฐาเสสุ อาพนฺธนภาโว, อยํ อาโปธาตุ. โย จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ ปริปาจนภาโว, อยํ เตโชธาตุ. โย ฉสุ โกฏฺฐาเสสุ วิตฺถมฺภนภาโว, อยํ วาโยธาตู’’ติ เอวํ จตุธาตุววตฺถานวเสน กายปริคฺคโห เวทิตพฺโพ. Tương truyền, có một vị Bà-la-môn ở vùng quê, vào buổi sáng sớm cùng với các thanh niên đi ra khỏi làng, ban ngày đọc tụng các câu chú trong rừng, rồi buổi chiều trở về làng. Trên đường đi có một gò mối. Gò mối ấy ban đêm bốc khói, ban ngày bốc cháy. Vị Bà-la-môn nói với người đệ tử, thanh niên Sumedha: “Này con, gò mối này ban đêm bốc khói, ban ngày bốc cháy, chúng ta sẽ xem sự biến đổi của nó, hãy đập vỡ nó ra, chia làm bốn phần rồi vứt đi.” Người ấy vâng lời, cầm lấy cái cuốc, đứng vững hai chân trên mặt đất và đã làm như vậy. Ở đây, vị thầy Bà-la-môn ví như đức Thế Tôn. Thanh niên Sumedha ví như vị tỳ khưu hữu học. Gò mối ví như thân này. Thời điểm vị Bà-la-môn nói: “Này con, gò mối này ban đêm bốc khói, ban ngày bốc cháy, chúng ta sẽ xem sự biến đổi của nó, hãy đập vỡ nó ra, chia làm bốn phần rồi vứt đi” ví như thời điểm đức Thế Tôn nói: “Này Tỳ khưu, hãy nắm bắt thân tứ đại này bằng cách chia làm bốn phần.” Việc người ấy vâng lời, cầm lấy cái cuốc và làm như vậy ví như việc vị tỳ khưu hữu học nắm bắt thân này bằng cách phân định bốn đại như sau: “Trạng thái cứng rắn trong hai mươi thể trược, đây là địa đại. Trạng thái kết dính trong mười hai thể trược, đây là thủy đại. Trạng thái tiêu hóa trong bốn thể trược, đây là hỏa đại. Trạng thái nâng đỡ trong sáu thể trược, đây là phong đại”, cần phải được hiểu như vậy. ลงฺคีติ โข, ภิกฺขูติ กสฺมา ภควา อวิชฺชํ ลงฺคีติ กตฺวา ทสฺเสสีติ? ยถา หิ นครสฺส ทฺวารํ ปิธาย ปลิเฆ โยชิเต มหาชนสฺส คมนํ ปจฺฉิชฺชติ, เย นครสฺส อนฺโต, เต อนฺโตเยว โหนฺติ. เย พหิ, เต พหิเยว. เอวเมว ยสฺส ญาณมุเข อวิชฺชาลงฺคี ปตติ, ตสฺส นิพฺพานสมฺปาปกํ ญาณคมนํ ปจฺฉิชฺชติ, ตสฺมา อวิชฺชํ ลงฺคีติ กตฺวา ทสฺเสสิ. ปชห อวิชฺชนฺติ เอตฺถ กมฺมฏฺฐานอุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน อวิชฺชาปหานํ กถิตํ. “Này các Tỳ khưu, cái then cài”, tại sao đức Thế Tôn lại chỉ dạy vô minh là cái then cài? Ví như khi cổng thành bị đóng lại và then cài được gài vào, sự đi lại của dân chúng bị cắt đứt, những ai ở trong thành thì vẫn ở bên trong. Những ai ở ngoài thì vẫn ở bên ngoài. Cũng vậy, khi cái then cài vô minh rơi xuống ở cửa ngõ của trí tuệ của người nào, sự đi đến của trí tuệ dẫn đến Niết-bàn của người ấy bị cắt đứt. Do đó, Ngài đã chỉ dạy vô minh là cái then cài. Trong câu “Hãy từ bỏ vô minh”, sự từ bỏ vô minh được nói đến thông qua việc thọ trì và tra hỏi về đề mục thiền định. อุทฺธุมายิกาติ [Pg.38] โข, ภิกฺขูติ เอตฺถ อุทฺธุมายิกมณฺฑูโก นาม โน มหนฺโต, นขปิฏฺฐิปฺปมาโณ โหติ, ปุราณปณฺณนฺตเร วา คจฺฉนฺตเร วา วลฺลิอนฺตเร วา วสติ. โส ทณฺฑโกฏิยา วา วลฺลิโกฏิยา วา ปํสุจุณฺณเกน วา ฆฏฺฏิโต อายมิตฺวา มหนฺโต ปริมณฺฑโล เพลุวปกฺกปฺปมาโณ หุตฺวา จตฺตาโร ปาเท อากาสคเต กตฺวา ปจฺฉินฺนคมโน หุตฺวา อมิตฺตวสํ ยาติ, กากกุลลาทิภตฺตเมว โหติ. เอวเมว อยํ โกโธ ปฐมํ อุปฺปชฺชนฺโต จิตฺตาวิลมตฺตโกว โหติ. ตสฺมึ ขเณ อนิคฺคหิโต วฑฺฒิตฺวา มุขวิกุลนํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต หนุสญฺโจปนํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต ผรุสวาจานิจฺฉารณํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต ทิสาวิโลกนํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต อากฑฺฒนปริกฑฺฒนํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต ปาณินา เลฑฺฑุทณฺฑสตฺถปรามสนํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต ทณฺฑสตฺถาภินิปาตํ ปาเปติ. ตทา อนิคฺคหิโต ปรฆาตนมฺปิ อตฺตฆาตนมฺปิ ปาเปติ. วุตฺตมฺปิ เหตํ – ‘‘ยโต อยํ โกโธ ปรํ ฆาเตตฺวา อตฺตานํ ฆาเตติ, เอตฺตาวตายํ โกโธ ปรมุสฺสทคโต โหติ ปรมเวปุลฺลปฺปตฺโต’’ติ. ตตฺถ ยถา อุทฺธุมายิกาย จตูสุ ปาเทสุ อากาสคเตสุ คมนํ ปจฺฉิชฺชติ, อุทฺธุมายิกา อมิตฺตวสํ คนฺตฺวา กากาทิภตฺตํ โหติ, เอวเมว โกธสมงฺคีปุคฺคโล กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ, อมิตฺตวสํ ยาติ, สพฺเพสํ มารานํ ยถากามกรณีโย โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘อุทฺธุมายิกาติ โข, ภิกฺขุ, โกธูปายาสสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. ตตฺถ พลวปฺปตฺโต โกโธว โกธูปายาโส. ปชห โกธูปายาสนฺติ เอตฺถ ปฏิสงฺขานปฺปหานํ กถิตํ. Này các Tỳ khưu, trong câu ‘con cóc phồng’, có loài cóc phồng không lớn lắm, chỉ bằng móng tay, sống ở giữa những chiếc lá cũ, bụi cây, hay dây leo. Khi bị đầu gậy, đầu dây leo, hay bụi đất chạm vào, nó phồng lên, trở nên to lớn, tròn trịa, to bằng quả Bael chín, bốn chân giơ lên trời, không di chuyển được nữa, rơi vào tay kẻ thù, và trở thành thức ăn cho quạ, diều hâu, v.v. Cũng vậy, cơn sân này khi mới khởi lên chỉ là sự khuấy động tâm. Vào lúc ấy, nếu không được chế ngự, nó sẽ tăng trưởng và dẫn đến méo mặt. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến nghiến răng. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến thốt ra lời thô ác. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến liếc nhìn xung quanh. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến xô đẩy, lôi kéo. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến tay cầm lấy cục đất, gậy gộc, vũ khí. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến việc tấn công bằng gậy gộc, vũ khí. Khi đó, nếu không được chế ngự, nó sẽ dẫn đến việc giết người và cả tự sát. Điều này đã được nói: ‘Khi cơn sân này giết người khác rồi giết chính mình, đến mức độ đó, cơn sân này đã đạt đến tột đỉnh, đã đạt đến mức độ cao nhất’. Ở đây, cũng như con cóc phồng khi bốn chân giơ lên trời thì không thể di chuyển, rơi vào tay kẻ thù và trở thành thức ăn cho quạ, v.v., cũng vậy, người có tâm sân hận không thể tu tập đề mục thiền định, rơi vào tay kẻ thù, và trở thành đối tượng mặc tình sai khiến của tất cả các loài ma. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, con cóc phồng là tên gọi khác của sự phẫn nộ và phiền muộn’. Ở đây, sự phẫn nộ và phiền muộn chính là cơn sân đã trở nên mạnh mẽ. Trong câu ‘Hãy từ bỏ sự phẫn nộ và phiền muộn’, sự từ bỏ bằng cách thẩm xét đã được nói đến. ทฺวิธาปโถติ เอตฺถ, ยถา ปุริโส สธโน สโภโค กนฺตารทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน ทฺเวธาปถํ ปตฺวา, ‘‘อิมินา นุ โข คนฺตพฺพํ, อิมินา คนฺตพฺพ’’นฺติ นิจฺเฉตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺเถว ติฏฺฐติ, อถ นํ โจรา อุฏฺฐหิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาเปนฺติ, เอวเมว โข มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา นิสินฺโน ภิกฺขุ พุทฺธาทีสุ กงฺขาย อุปฺปนฺนาย กมฺมฏฺฐานํ วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ, อถ นํ กิเลสมาราทโย สพฺเพ มารา อนยพฺยสนํ ปาเปนฺติ, อิติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวธาปถสมา โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘ทฺวิธาปโถติ โข, ภิกฺขุ, วิจิกิจฺฉาเยตํ [Pg.39] อธิวจน’’นฺติ. ปชห วิจิกิจฺฉนฺติ เอตฺถ กมฺมฏฺฐานอุคฺคหปริปุจฺฉาวเสน วิจิกิจฺฉาปหานํ กถิตํ. Trong câu ‘ngã hai đường’, cũng như một người giàu có, nhiều của cải, đi trên con đường xuyên qua hoang địa, khi đến ngã hai đường, không thể quyết định ‘nên đi đường này hay đi đường kia’, liền đứng yên tại chỗ. Bấy giờ, bọn cướp nổi lên và gây ra tai họa cho người ấy. Cũng vậy, một vị Tỳ khưu đã thọ nhận đề mục thiền định căn bản rồi ngồi xuống, nhưng khi nghi ngờ về Đức Phật, v.v. khởi lên, vị ấy không thể phát triển đề mục thiền định. Bấy giờ, tất cả các loài ma, như phiền não ma, v.v., gây ra tai họa cho vị ấy. Do đó, sự hoài nghi cũng giống như ngã hai đường. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, ngã hai đường là tên gọi khác của sự hoài nghi’. Trong câu ‘Hãy từ bỏ hoài nghi’, sự từ bỏ hoài nghi bằng cách học hỏi và tra vấn về đề mục thiền định đã được nói đến. จงฺควารนฺติ เอตฺถ, ยถา รชเกหิ ขารปริสฺสาวนมฺหิ อุทเก ปกฺขิตฺเต เอโก อุทกฆโฏ ทฺเวปิ ทสปิ วีสติปิ ฆฏสตมฺปิ ปคฺฆรติเยว, ปสฏมตฺตมฺปิ อุทกํ น ติฏฺฐติ, เอวเมว นีวรณสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส อพฺภนฺตเร กุสลธมฺโม น ติฏฺฐติ. เตนาห ภควา – ‘‘จงฺควารนฺติ โข, ภิกฺขุ, ปญฺจนฺเนตํ นีวรณานํ อธิวจน’’นฺติ. ปชห ปญฺจนีวรเณติ เอตฺถ วิกฺขมฺภนตทงฺควเสน นีวรณปฺปหานํ กถิตํ. Trong câu ‘cái giỏ lọc’, cũng như khi những người thợ giặt đổ nước vào cái lọc tro, dù một gàu nước, hai, mười, hai mươi, hay cả trăm gàu, nước cũng đều chảy đi hết, không một giọt nước nào đọng lại. Cũng vậy, trong nội tâm của người bị các triền cái chi phối, thiện pháp không thể tồn tại. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, cái giỏ lọc là tên gọi khác của năm triền cái này’. Trong câu ‘Hãy từ bỏ năm triền cái’, sự từ bỏ triền cái bằng cách đè nén và thay thế bằng chi đối lập đã được nói đến. กุมฺโมติ เอตฺถ, ยถา กจฺฉปสฺส จตฺตาโร ปาทา สีสนฺติ ปญฺเจว องฺคานิ โหนฺติ, เอวเมว สพฺเพปิ สงฺขตา ธมฺมา คยฺหมานา ปญฺเจว ขนฺธา ภวนฺติ. เตนาห ภควา – ‘‘กุมฺโมติ โข, ภิกฺขุ, ปญฺจนฺเนตํ อุปาทานกฺขนฺธานํ อธิวจน’’นฺติ. ปชห ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธติ เอตฺถ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ฉนฺทราคปฺปหานํ กถิตํ. Trong câu ‘con rùa’, cũng như con rùa có bốn chân và cái đầu là năm chi phần, cũng vậy, tất cả các pháp hữu vi khi được nắm giữ cũng chỉ là năm uẩn. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, con rùa là tên gọi khác của năm thủ uẩn này’. Trong câu ‘Hãy từ bỏ năm thủ uẩn’, sự từ bỏ dục tham đối với năm uẩn đã được nói đến. อสิสูนาติ เอตฺถ, ยถา สูนาย อุปริ มํสํ ฐเปตฺวา อสินา โกฏฺเฏนฺติ, เอวมิเม สตฺตา วตฺถุกามตฺถาย กิเลสกาเมหิ ฆาตยมานา วตฺถุกามานํ อุปริ กตฺวา กิเลสกาเมหิ กนฺติตา โกฏฺฏิตา จ โหนฺติ. เตนาห ภควา – ‘‘อสิสูนาติ โข, ภิกฺขุ, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจน’’นฺติ. ปชห ปญฺจ กามคุเณติ เอตฺถ ปญฺจสุ กามคุเณสุ ฉนฺทราคปฺปหานํ กถิตํ. Trong câu ‘dao và thớt’, cũng như ở lò mổ, người ta đặt thịt lên trên thớt rồi dùng dao để chặt. Cũng vậy, các chúng sanh này, vì dục đối tượng, bị các dục phiền não hành hạ, bị các dục phiền não cắt và chặt trên nền tảng của các dục đối tượng. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, dao và thớt là tên gọi khác của năm dục trưởng dưỡng này’. Trong câu ‘Hãy từ bỏ năm dục trưởng dưỡng’, sự từ bỏ dục tham đối với năm dục trưởng dưỡng đã được nói đến. มํสเปสีติ โข, ภิกฺขูติ เอตฺถ อยํ มํสเปสิ นาม พหุชนปตฺถิตา ขตฺติยาทโย มนุสฺสาปิ นํ ปตฺเถนฺติ กากาทโย ติรจฺฉานาปิ. อิเม หิ สตฺตา อวิชฺชาย สมฺมตฺตา นนฺทิราคํ อุปคมฺม วฏฺฏํ วฑฺเฒนฺติ. ยถา วา มํสเปสิ ฐปิตฐปิตฏฺฐาเน ลคฺคติ, เอวมิเม สตฺตา นนฺทิราคพทฺธา วฏฺเฏ ลคฺคนฺติ, ทุกฺขํ ปตฺวาปิ น อุกฺกณฺฐนฺติ, อิติ นนฺทิราโค มํสเปสิสทิโส โหติ. เตนาห ภควา – ‘‘มํสเปสีติ โข, ภิกฺขุ, นนฺทิราคสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ. ปชห นนฺทีราคนฺติ เอตฺถ จตุตฺถมคฺเคน นนฺทีราคปฺปหานํ กถิตํ. Này các Tỳ khưu, trong câu ‘miếng thịt’, miếng thịt này được nhiều người mong muốn, cả những người thuộc giai cấp Sát-đế-lỵ, v.v., và cả các loài bàng sanh như quạ, v.v., cũng mong muốn nó. Các chúng sanh này, say sưa trong vô minh, đi đến hỷ tham và làm tăng trưởng vòng luân hồi. Hoặc, cũng như miếng thịt dính vào bất cứ nơi nào nó được đặt, cũng vậy, các chúng sanh này, bị trói buộc bởi hỷ tham, dính mắc vào vòng luân hồi. Dù gặp phải đau khổ, họ cũng không chán ngán. Do đó, hỷ tham giống như miếng thịt. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy: ‘Này Tỳ khưu, miếng thịt là tên gọi khác của hỷ tham’. Trong câu ‘Hãy từ bỏ hỷ tham’, sự từ bỏ hỷ tham bằng đạo thứ tư đã được nói đến. นาโคติ โข, ภิกฺขุ, ขีณาสวสฺเสตํ ภิกฺขุโน อธิวจนนฺติ เอตฺถ เยนตฺเถน ขีณาสโว นาโคติ วุจฺจติ, โส อนงฺคณสุตฺเต (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖๓) ปกาสิโต เอว. นโม กโรหิ นาคสฺสาติ ขีณาสวสฺส พุทฺธนาคสฺส, ‘‘พุทฺโธ [Pg.40] โส ภควา โพธาย ธมฺมํ เทเสติ, ทนฺโต โส ภควา ทมถาย ธมฺมํ เทเสติ, สนฺโต โส ภควา สมถาย ธมฺมํ เทเสติ, ติณฺโณ โส ภควา ตรณาย ธมฺมํ เทเสติ, ปรินิพฺพุโต โส ภควา ปรินิพฺพานาย ธมฺมํ เทเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๖๑) เอวํ นมกฺการํ กโรหีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. อิติ อิทํ สุตฺตํ เถรสฺส กมฺมฏฺฐานํ อโหสิ. เถโรปิ อิทเมว สุตฺตํ กมฺมฏฺฐานํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปตฺโต. อยเมตสฺส อตฺโถติ อยํ เอตสฺส ปญฺหสฺส อตฺโถ. อิติ ภควา รตนราสิมฺหิ มณิกูฏํ คณฺหนฺโต วิย ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ. Này bhikkhu, nāga là danh xưng của vị tỳ khưu lậu tận. Ở đây, ý nghĩa mà vị lậu tận được gọi là nāga đã được trình bày trong kinh Anaṅgaṇa (chú giải Trung Bộ, 1.63). ‘Hãy đảnh lễ bậc nāga’ có nghĩa là bậc nāga Phật, vị lậu tận, ‘Đức Thế Tôn là bậc giác ngộ, Ngài thuyết pháp vì sự giác ngộ; Đức Thế Tôn là bậc đã được điều phục, Ngài thuyết pháp vì sự điều phục; Đức Thế Tôn là bậc tịch tịnh, Ngài thuyết pháp vì sự tịch tịnh; Đức Thế Tôn là bậc đã vượt qua, Ngài thuyết pháp vì sự vượt qua; Đức Thế Tôn là bậc đã tịch diệt, Ngài thuyết pháp vì sự tịch diệt’ (Trung Bộ, 1.361), hãy thực hiện sự đảnh lễ như vậy, đây là ý nghĩa ở đây. Như vậy, bài kinh này đã trở thành đề mục thiền của vị trưởng lão. Vị trưởng lão cũng đã lấy chính bài kinh này làm đề mục thiền, phát triển tuệ quán và đắc quả A-la-hán. ‘Đây là ý nghĩa của điều này’ có nghĩa là đây là ý nghĩa của câu hỏi này. Như vậy, Đức Thế Tôn, giống như người lấy đỉnh ngọc trên đống châu báu, đã kết thúc bài pháp theo đúng trình tự. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Thuộc Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh วมฺมิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải thích kinh Gò Mối đã kết thúc. ๔. รถวินีตสุตฺตวณฺณนา 4. Phần giải thích kinh Trạm Xe ๒๕๒. เอวํ เม สุตนฺติ รถวินีตสุตฺตํ. ตตฺถ ราชคเหติ เอวํนามเก นคเร, ตญฺหิ มนฺธาตุมหาโควินฺทาทีหิ ปริคฺคหิตตฺตา ราชคหนฺติ วุจฺจติ. อญฺเญเปตฺถ ปกาเร วณฺณยนฺติ. กึ เตหิ? นามเมตํ ตสฺส นครสฺส. ตํ ปเนตํ พุทฺธกาเล จ จกฺกวตฺติกาเล จ นครํ โหติ, เสสกาเล สุญฺญํ โหติ ยกฺขปริคฺคหิตํ, เตสํ วสนฺตวนํ หุตฺวา ติฏฺฐติ. เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเปติ เวฬุวนนฺติ ตสฺส อุยฺยานสฺส นามํ, ตํ กิร เวฬูหิ ปริกฺขิตฺตํ อโหสิ อฏฺฐารสหตฺเถน จ ปากาเรน, โคปุรฏฺฏาลกยุตฺตํ นีโลภาสํ มโนรมํ, เตน เวฬุวนนฺติ วุจฺจติ. กลนฺทกานญฺเจตฺถ นิวาปํ อทํสุ, เตน กลนฺทกนิวาโปติ วุจฺจติ. 252. ‘Tôi nghe như vầy’ là kinh Trạm Xe. Trong đó, ‘tại thành Rājagaha’ là tại thành phố có tên như vậy. Nơi ấy được gọi là Rājagaha (Vương Xá) vì đã được các vị vua như Mandhātu, Mahāgovinda, v.v... cai quản. Những người khác giải thích theo các cách khác. Cần gì đến chúng? Đây là tên của thành phố ấy. Thành phố này chỉ tồn tại vào thời Đức Phật và thời chuyển luân vương, vào các thời khác thì hoang vắng, bị dạ-xoa chiếm giữ, trở thành khu rừng trú ngụ của chúng. ‘Tại Veḷuvana, nơi nuôi dưỡng các con sóc.’ ‘Veḷuvana’ (Trúc Lâm) là tên của khu vườn ấy. Được biết, nơi ấy được bao quanh bởi các lùm tre và một bức tường thành cao mười tám hắc-tay, có cổng tháp và vọng lâu, có màu xanh biếc, đẹp đẽ. Do đó, nó được gọi là Veḷuvana. Và ở đây, người ta đã cho các con sóc (kalandaka) thức ăn, do đó nó được gọi là Kalandakanivāpa (Nơi nuôi dưỡng sóc). ปุพฺเพ กิร อญฺญตโร ราชา ตตฺถ อุยฺยานกีฬนตฺถํ อาคโต สุรามเทน มตฺโต ทิวาเสยฺยํ อุปคโต สุปิ. ปริชโนปิสฺส, ‘‘สุตฺโต ราชา’’ติ ปุปฺผผลาทีหิ ปโลภิยมาโน อิโต จิโต จ ปกฺกามิ, อถ สุราคนฺเธน อญฺญตรสฺมา สุสิรรุกฺขา กณฺหสปฺโป นิกฺขมิตฺวา รญฺญาภิมุโข อาคจฺฉติ. ตํ ทิสฺวา รุกฺขเทวตา, ‘‘รญฺโญ ชีวิตํ ทมฺมี’’ติ กาฬกเวเสน อาคนฺตฺวา กณฺณมูเล สทฺทมกาสิ. ราชา ปฏิพุชฺฌิ, กณฺหสปฺโป [Pg.41] นิวตฺโต. โส ตํ ทิสฺวา, ‘‘อิมาย มม ชีวิตํ ทินฺน’’นฺติ กาฬกานํ ตตฺถ นิวาปํ ปฏฺฐเปสิ, อภยโฆสนญฺจ โฆสาเปสิ. ตสฺมา ตํ ตโต ปภุติ กลนฺทกนิวาปนฺติ สงฺขฺยํ คตํ. กลนฺทกาติ กาฬกานํ นามํ. Tương truyền, thuở xưa có một vị vua đến đó để du ngoạn trong vườn, say sưa vì men rượu, đã nằm nghỉ ban ngày và ngủ thiếp đi. Đoàn tùy tùng của ông, nghĩ rằng ‘nhà vua đã ngủ,’ bị lôi cuốn bởi hoa quả, v.v... đã đi tản ra đây đó. Bấy giờ, do mùi rượu, một con rắn đen từ một cây có hốc bò ra và tiến về phía nhà vua. Thấy vậy, vị thần cây nghĩ rằng ‘ta sẽ ban mạng sống cho nhà vua,’ đã hiện ra dưới hình dạng một con sóc (kāḷaka) và kêu lên bên tai vua. Nhà vua tỉnh giấc, con rắn đen quay đi. Ông thấy vậy, nghĩ rằng ‘nhờ con vật này mà mạng sống của ta được ban cho,’ đã thiết lập nơi nuôi dưỡng các con sóc (kāḷaka) ở đó, và cho ban bố lệnh cấm săn bắt. Vì thế, kể từ đó, nơi ấy được biết đến với tên gọi Kalandakanivāpa (Nơi nuôi dưỡng sóc). Kalandaka là tên gọi của loài sóc (kāḷaka). ชาติภูมิกาติ ชาติภูมิวาสิโน. ตตฺถ ชาติภูมีติ ชาตฏฺฐานํ. ตํ โข ปเนตํ เนว โกสลมหาราชาทีนํ น จงฺกีพฺราหมณาทีนํ น สกฺกสุยามสนฺตุสิตาทีนํ น อสีติมหาสาวกาทีนํ น อญฺเญสํ สตฺตานํ ชาตฏฺฐานํ ‘‘ชาติภูมี’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส ปน ชาตทิวเส ทสสหสฺสิโลกธาตุ เอกทฺธชมาลาวิปฺปกิณฺณกุสุมวาสจุณฺณคนฺธสุคนฺธา สพฺพปาลิผุลฺลมิว นนฺทนวนํ วิโรจมานา ปทุมินิปณฺเณ อุทกพินฺทุ วิย อกมฺปิตฺถ, ชจฺจนฺธาทีนญฺจ รูปทสฺสนาทีนิ อเนกานิ ปาฏิหาริยานิ ปวตฺตึสุ, ตสฺส สพฺพญฺญุโพธิสตฺตสฺส ชาตฏฺฐานสากิยชนปโท กปิลวตฺถาหาโร, สา ‘‘ชาติภูมี’’ติ วุจฺจติ. ‘Jātibhūmikā’ (những người từ quê hương) có nghĩa là những người cư ngụ ở quê hương. Trong đó, ‘jātibhūmi’ (quê hương) có nghĩa là nơi sinh. Nơi sinh của vua Kosala, v.v..., của Bà-la-môn Caṅkī, v.v..., của các vị trời Sakka, Suyāma, Santusita, v.v..., của tám mươi vị đại thinh văn, v.v..., hay của các chúng sanh khác, không được gọi là ‘quê hương.’ Nhưng vào ngày đản sanh của vị nào mà mười ngàn thế giới đã rung chuyển như giọt nước trên lá sen, rực rỡ như vườn Nandanavana nở rộ tất cả các loài hoa, thơm ngát hương hoa, hương bột, hương liệu được tung vãi, với những tràng phan đồng nhất, và nhiều phép lạ đã xảy ra như người mù từ lúc sinh được thấy sắc, v.v...; nơi sinh của vị Bồ-tát Toàn Giác ấy, là xứ Sākya, thuộc vùng Kapilavatthu, nơi đó được gọi là ‘quê hương.’ ธมฺมครุภาววณฺณนา Phần giải thích về trạng thái tôn trọng Pháp วสฺสํวุฏฺฐาติ เตมาสํ วสฺสํวุฏฺฐา ปวาริตปวารณา หุตฺวา. ภควา เอตทโวจาติ ‘‘กจฺจิ, ภิกฺขเว, ขมนีย’’นฺติอาทีหิ วจเนหิ อาคนฺตุกปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอตํ, ‘‘โก นุ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทิวจนมโวจ. เต กิร ภิกฺขุ, – ‘‘กจฺจิ, ภิกฺขเว, ขมนียํ กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิตฺถ อปฺปกิลมเถน อทฺธานํ อาคตา, น จ ปิณฺฑเกน กิลมิตฺถ, กุโต จ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อาคจฺฉถา’’ติ ปฏิสนฺถารวเสน ปุจฺฉิตา – ‘‘ภควา สากิยชนปเท กปิลวตฺถาหารโต ชาติภูมิโต อาคจฺฉามา’’ติ อาหํสุ. อถ ภควา เนว สุทฺโธทนมหาราชสฺส, น สกฺโกทนสฺส, น สุกฺโกทนสฺส, น โธโตทนสฺส, น อมิโตทนสฺส, น อมิตฺตาย เทวิยา, น มหาปชาปติยา, น สกลสฺส สากิยมณฺฑลสฺส อาโรคฺยํ ปุจฺฉิ. อถ โข อตฺตนา จ ทสกถาวตฺถุลาภึ ปรญฺจ ตตฺถ สมาทเปตารํ ปฏิปตฺติสมฺปนฺนํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉนฺโต อิทํ – ‘‘โก นุ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ‘Sau khi an cư mùa mưa’ có nghĩa là sau khi đã an cư ba tháng và đã làm lễ pavāraṇā (tự tứ). ‘Đức Thế Tôn đã nói điều này’ có nghĩa là sau khi đã thăm hỏi các vị khách mới đến bằng những lời như ‘Này các bhikkhu, các ông có kham nhẫn được không?,’ v.v..., Ngài đã nói lời này: ‘Này các bhikkhu, vậy ai...’ Được biết, các vị tỳ khưu ấy, khi được hỏi thăm rằng: ‘Này các bhikkhu, các ông có kham nhẫn được không, có sống được không? Các ông có đi đường xa đến đây mà ít mệt nhọc không? Các ông có bị mệt vì việc đi khất thực không? Và này các bhikkhu, các ông từ đâu đến?’ đã trả lời rằng: ‘Bạch Thế Tôn, chúng con từ quê hương, từ vùng Kapilavatthu trong xứ Sākya đến.’ Khi ấy, Đức Thế Tôn đã không hỏi thăm sức khỏe của vua Suddhodana, của Sakkodana, của Sukkodana, của Dhotodana, của Amitodana, của công chúa Amitā, của Mahāpajāpatī, hay của toàn thể dòng họ Sākya. Thay vào đó, Ngài đã hỏi về một vị tỳ khưu, người đã thành tựu trong thực hành, người tự mình chứng đắc mười đề tài luận và cũng khuyến khích người khác trong đó, và Ngài đã nói lời này: ‘Này các bhikkhu, vậy ai...’ กสฺมา [Pg.42] ปน ภควา สุทฺโธทนาทีนํ อาโรคฺยํ อปุจฺฉิตฺวา เอวรูปํ ภิกฺขุเมว ปุจฺฉติ? ปิยตาย. พุทฺธานญฺหิ ปฏิปนฺนกา ภิกฺขู ภิกฺขุนิโย อุปาสกา อุปาสิกาโย จ ปิยา โหนฺติ มนาปา. กึ การณา? ธมฺมครุตาย. ธมฺมครุโน หิ ตถาคตา, โส จ เนสํ ธมฺมครุภาโว, ‘‘ทุกฺขํ โข อคารโว วิหรติ, อปฺปติสฺโส’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๑) อิมินา อชปาลนิคฺโรธมูเล อุปฺปนฺนชฺฌาสเยน เวทิตพฺโพ. ธมฺมครุตาเยว หิ ภควา มหากสฺสปตฺเถรสฺส อภินิกฺขมนทิวเส ปจฺจุคฺคมนํ กโรนฺโต ติคาวุตํ มคฺคํ อคมาสิ. อติเรกติโยชนสตํ มคฺคํ คนฺตฺวา คงฺคาตีเร ธมฺมํ เทเสตฺวา มหากปฺปินํ สปริสํ อรหตฺเต ปติฏฺฐเปสิ. เอกสฺมึ ปจฺฉาภตฺเต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ มคฺคํ คนฺตฺวา กุมฺภการสฺส นิเวสเน ติยามรตฺตึ ธมฺมกถํ กตฺวา ปุกฺกุสาติกุลปุตฺตํ อนาคามิผเล ปติฏฺฐเปสิ. วีสโยชนสตํ คนฺตฺวา วนวาสิสามเณรสฺส อนุคฺคหํ อกาสิ. สฏฺฐิโยชนมคฺคํ คนฺตฺวา ขทิรวนิยตฺเถรสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. อนุรุทฺธตฺเถโร ปาจีนวํสทาเย นิสินฺโน มหาปุริสวิตกฺกํ วิตกฺเกตีติ ญตฺวา ตตฺถ อากาเสน คนฺตฺวา เถรสฺส ปุรโต โอรุยฺห สาธุการมทาสิ. โกฏิกณฺณโสณตฺเถรสฺส เอกคนฺธกุฏิยํ เสนาสนํ ปญฺญปาเปตฺวา ปจฺจูสกาเล ธมฺมเทสนํ อชฺเฌสิตฺวา สรภญฺญปริโยสาเน สาธุการมทาสิ. ติคาวุตํ มคฺคํ คนฺตฺวา ติณฺณํ กุลปุตฺตานํ วสนฏฺฐาเน โคสิงฺคสาลวเน สามคฺคิรสานิสํสํ กเถสิ. กสฺสโปปิ ภควา – ‘‘อนาคามิผเล ปติฏฺฐิโต อริยสาวโก อย’’นฺติ วิสฺสาสํ อุปฺปาเทตฺวา ฆฏิการสฺส กุมฺภการสฺส นิเวสนํ คนฺตฺวา สหตฺถา อามิสํ คเหตฺวา ปริภุญฺชิ. Nhưng tại sao đức Thế Tôn không hỏi thăm sức khỏe của vua Suddhodana và những người khác mà chỉ hỏi vị tỳ khưu như vậy? Vì lòng thương mến. Đối với các đức Phật, các vị tỳ khưu, tỳ khưu ni, cận sự nam, cận sự nữ thực hành đúng Chánh Pháp là những người thân yêu, những người khả ái. Vì lý do gì? Vì sự tôn trọng Pháp. Quả thật, các đấng Như Lai tôn trọng Pháp. Và sự tôn trọng Pháp của các ngài cần được hiểu qua ý hướng đã khởi lên dưới cội cây Ajapāla Nigrodha này: “Sống không tôn trọng, không nương tựa quả là khổ” (A. Ni. 4.21). Chính vì tôn trọng Pháp mà đức Thế Tôn đã đi quãng đường ba gāvuta để đón rước trưởng lão Mahākassapa vào ngày ngài xuất gia. Ngài đã đi quãng đường hơn một trăm do tuần, thuyết Pháp ở bờ sông Gaṅgā, và đã an lập Mahākappina cùng với đoàn tùy tùng vào quả A-la-hán. Trong một lần sau bữa ăn, ngài đã đi quãng đường bốn mươi lăm do tuần, thuyết Pháp suốt ba canh đêm tại nhà của người thợ gốm, và đã an lập thiện gia nam tử Pukkusāti vào quả Bất Lai. Ngài đã đi hai mươi do tuần để ban ân huệ cho vị sa di Vanavāsi. Ngài đã đi quãng đường sáu mươi do tuần để thuyết Pháp cho trưởng lão Khadiravaniya. Khi biết rằng trưởng lão Anuruddha đang ngồi ở Pācīnavaṃsadāya và suy tư về những suy tầm của bậc đại nhân, ngài đã đi đến đó bằng hư không, đáp xuống trước mặt trưởng lão và tán thán. Ngài đã cho dọn dẹp chỗ ở trong cùng một hương thất cho trưởng lão Koṭikaṇṇa Soṇa, vào lúc rạng đông đã thỉnh cầu thuyết Pháp, và sau khi kết thúc phần tụng đọc đã tán thán. Ngài đã đi quãng đường ba gāvuta đến khu rừng Gosiṅgasāla, nơi ở của ba vị thiện gia nam tử, và đã nói về lợi ích của sự hòa hợp. Cả đức Phật Kassapa cũng vậy – sau khi đã khởi lên niềm tin rằng: “Vị thánh đệ tử này đã an trú trong quả Bất Lai,” ngài đã đi đến nhà của người thợ gốm Ghaṭikāra, tự tay nhận lấy vật thực và dùng. อมฺหากํเยว ภควา อุปกฏฺฐาย วสฺสูปนายิกาย เชตวนโต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต จาริกํ นิกฺขมิ. โกสลมหาราชอนาถปิณฺฑิกาทโย นิวตฺเตตุํ นาสกฺขึสุ. อนาถปิณฺฑิโก ฆรํ อาคนฺตฺวา โทมนสฺสปฺปตฺโต นิสีทิ. อถ นํ ปุณฺณา นาม ทาสี โทมนสฺสปฺปตฺโตสิ สามีติ อาห. ‘‘อาม เช, สตฺถารํ นิวตฺเตตุํ นาสกฺขึ, อถ เม อิมํ เตมาสํ ธมฺมํ วา โสตุํ, ยถาธิปฺปายํ วา ทานํ ทาตุํ น ลภิสฺสามี’’ติ จินฺตา อุปฺปนฺนาติ. อหมฺปิ สามิ สตฺถารํ นิวตฺเตสฺสามีติ. สเจ นิวตฺเตตุํ สกฺโกสิ, ภุชิสฺสาเยว ตฺวนฺติ. สา คนฺตฺวา ทสพลสฺส ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา ‘‘นิวตฺตถ ภควา’’ติ อาห. ปุณฺเณ ตฺวํ ปรปฏิพทฺธชีวิกา กึ เม กริสฺสสีติ. ภควา [Pg.43] มยฺหํ เทยฺยธมฺโม นตฺถีติ ตุมฺเหปิ ชานาถ, ตุมฺหากํ นิวตฺตนปจฺจยา ปนาหํ ตีสุ สรเณสุ ปญฺจสุ สีเลสุ ปติฏฺฐหิสฺสามีติ. ภควา สาธุ สาธุ ปุณฺเณติ สาธุการํ กตฺวา นิวตฺเตตฺวา เชตวนเมว ปวิฏฺโฐ. อยํ กถา ปากฏา อโหสิ. เสฏฺฐิ สุตฺวา ปุณฺณาย กิร ภควา นิวตฺติโตติ ตํ ภุชิสฺสํ กตฺวา ธีตุฏฺฐาเน ฐเปสิ. สา ปพฺพชฺชํ ยาจิตฺวา ปพฺพชิ, ปพฺพชิตฺวา วิปสฺสนํ อารภิ. อถสฺสา สตฺถา อารทฺธวิปสฺสกภาวํ ญตฺวา อิมํ โอภาสคาถํ วิสฺสชฺเชสิ – Chính đức Thế Tôn của chúng ta, khi mùa an cư sắp đến, đã cùng đoàn tỳ khưu tăng rời khỏi Jetavana để du hành. Vua xứ Kosala, Anāthapiṇḍika, và những người khác đã không thể thỉnh ngài quay trở lại. Anāthapiṇḍika trở về nhà, ngồi xuống với lòng sầu muộn. Bấy giờ, một nữ tỳ tên là Puṇṇā nói với ông: “Thưa ngài, ngài đang sầu muộn sao?” “Phải, này cô, ta đã không thể thỉnh đức Đạo Sư quay trở lại, và giờ đây ta nghĩ rằng: ‘Trong ba tháng này, ta sẽ không được nghe Pháp, cũng không được cúng dường theo ý muốn.’” “Thưa ngài, con cũng sẽ đi thỉnh đức Đạo Sư quay trở lại.” “Nếu cô có thể làm cho ngài quay trở lại, cô sẽ được tự do.” Cô ấy đi đến, đảnh lễ dưới chân đức Thập Lực và nói: “Bạch đức Thế Tôn, xin ngài hãy quay trở lại.” “Này Puṇṇā, cô sống phụ thuộc vào người khác, cô có thể làm gì cho ta?” “Bạch đức Thế Tôn, ngài cũng biết rằng con không có vật gì để cúng dường, nhưng nhờ nhân duyên ngài quay trở lại, con sẽ an trú trong Tam Quy và Ngũ Giới.” Đức Thế Tôn tán thán: “Lành thay, lành thay, Puṇṇā!” rồi quay trở lại và đi vào Jetavana. Câu chuyện này đã trở nên nổi tiếng. Vị trưởng giả nghe rằng đức Thế Tôn đã quay trở lại vì Puṇṇā, liền giải thoát cho cô và xem cô như con gái. Cô đã xin xuất gia và được xuất gia. Sau khi xuất gia, cô bắt đầu thực hành thiền minh sát. Bấy giờ, đức Đạo Sư, biết rằng cô đã bắt đầu thực hành thiền minh sát, đã nói lên bài kệ quang minh này – ‘‘ปุณฺเณ ปูเรสิ สทฺธมฺมํ, จนฺโท ปนฺนรโส ยถา; ปริปุณฺณาย ปญฺญาย, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสสี’’ติ. (เถรีคา. ๓); “Này Puṇṇā, hãy làm viên mãn Chánh Pháp, như mặt trăng vào ngày rằm; với trí tuệ viên mãn, con sẽ chấm dứt khổ đau.” (Therīgā. 3); คาถาปริโยสาเน อรหตฺตํ ปตฺวา อภิญฺญาตา สาวิกา อโหสีติ. เอวํ ธมฺมครุโน ตถาคตา. Khi bài kệ kết thúc, bà đã đắc quả A-la-hán và trở thành một nữ đệ tử nổi danh. Như vậy, các đấng Như Lai tôn trọng Pháp. นนฺทกตฺเถเร อุปฏฺฐานสาลายํ ธมฺมํ เทเสนฺเตปิ ภควา อนหาโตว คนฺตฺวา ติยามรตฺตึ ฐิตโกว ธมฺมกถํ สุตฺวา เทสนาปริโยสาเน สาธุการมทาสิ. เถโร อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘กาย เวลาย, ภนฺเต, อาคตตฺถา’’ติ ปุจฺฉิ. ตยา สุตฺตนฺเต อารทฺธมตฺเตติ. ทุกฺกรํ กริตฺถ, ภนฺเต, พุทฺธสุขุมาลา ตุมฺเหติ. สเจ ตฺวํ, นนฺท, กปฺปํ เทเสตุํ สกฺกุเณยฺยาสิ, กปฺปมตฺตมฺปาหํ ฐิตโกว สุเณยฺยนฺติ ภควา อโวจ. เอวํ ธมฺมครุโน ตถาคตา. เตสํ ธมฺมครุตาย ปฏิปนฺนกา ปิยา โหนฺติ, ตสฺมา ปฏิปนฺนเก ปุจฺฉิ. ปฏิปนฺนโก จ นาม อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โน ปรหิตาย, ปรหิตาย ปฏิปนฺโน โน อตฺตหิตาย, โน อตฺตหิตาย จ ปฏิปนฺโน โน ปรหิตาย จ, อตฺตหิตาย จ ปฏิปนฺโน ปรหิตาย จาติ จตุพฺพิโธ โหติ. Ngay cả khi trưởng lão Nandaka đang thuyết Pháp trong giảng đường, đức Thế Tôn, dù chưa tắm, đã đi đến và đứng nghe pháp thoại suốt ba canh đêm, và sau khi bài giảng kết thúc, ngài đã tán thán. Vị trưởng lão đến đảnh lễ và hỏi: “Bạch ngài, ngài đã đến vào lúc nào?” “Ngay khi ông bắt đầu bài kinh.” “Bạch ngài, ngài đã làm một việc khó làm, ngài là một vị Phật tinh tế.” Đức Thế Tôn nói: “Này Nanda, nếu ông có thể thuyết giảng trong một kiếp, ta cũng sẽ đứng nghe trong suốt một kiếp.” Như vậy, các đấng Như Lai tôn trọng Pháp. Vì sự tôn trọng Pháp của các ngài, những người thực hành đúng Chánh Pháp trở nên thân yêu, do đó ngài đã hỏi những người thực hành đúng Chánh Pháp. Và người thực hành đúng Chánh Pháp có bốn loại: người thực hành vì lợi ích của bản thân chứ không vì lợi ích của người khác, người thực hành vì lợi ích của người khác chứ không vì lợi ích của bản thân, người thực hành không vì lợi ích của bản thân cũng không vì lợi ích của người khác, và người thực hành vì lợi ích của cả bản thân và người khác. ตตฺถ โย สยํ ทสนฺนํ กถาวตฺถูนํ ลาภี โหติ, ปรํ ตตฺถ น โอวทติ น อนุสาสติ อายสฺมา พากุโล วิย. อยํ อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน นาม โน ปรหิตาย ปฏิปนฺโน, เอวรูปํ ภิกฺขุํ ภควา น ปุจฺฉติ. กสฺมา? น มยฺหํ สาสนสฺส วฑฺฒิปกฺเข ฐิโตติ. Trong số đó, người tự mình thành tựu mười đề tài luận đàm, nhưng không khuyên dạy, không chỉ bảo người khác về những điều đó, giống như tôn giả Bākula. Đây được gọi là người thực hành vì lợi ích của bản thân chứ không vì lợi ích của người khác. Đức Thế Tôn không hỏi một vị tỳ khưu như vậy. Tại sao? Vì người ấy không đứng về phía phát triển giáo pháp của ta. โย ปน ทสนฺนํ กถาวตฺถูนํ อลาภี, ปรํ เตหิ โอวทติ เตน กตวตฺตสาทิยนตฺถํ อุปนนฺโท สกฺยปุตฺโต วิย, อยํ ปรหิตาย ปฏิปนฺโน [Pg.44] นาม โน อตฺตหิตาย, เอวรูปมฺปิ น ปุจฺฉติ. กสฺมา? อสฺส ตณฺหา มหาปจฺฉิ วิย อปฺปหีนาติ. Còn người không thành tựu mười đề tài luận đàm, nhưng lại dùng chúng để khuyên dạy người khác nhằm mục đích để người khác thực hiện các bổn phận đối với mình, giống như Upananda, người con trai của dòng họ Sakya. Đây được gọi là người thực hành vì lợi ích của người khác chứ không vì lợi ích của bản thân. Ngài cũng không hỏi một người như vậy. Tại sao? Vì ái dục của người ấy chưa được đoạn trừ, giống như một cái giỏ lớn. โย อตฺตนาปิ ทสนฺนํ กถาวตฺถูนํ อลาภี, ปรมฺปิ เตหิ น โอวทติ, ลาฬุทายี วิย, อยํ เนว อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน น ปรหิตาย, เอวรูปมฺปิ น ปุจฺฉติ. กสฺมา? อสฺส อนฺโต กิเลสา ผรสุเฉชฺชา วิย มหนฺตาติ. Vị nào tự mình không thành tựu mười đề tài câu chuyện, cũng không dùng các đề tài ấy để khuyên dạy người khác, giống như ngài Lāḷudāyī, vị này không thực hành vì lợi ích cho mình, cũng không vì lợi ích cho người. (Đức Phật) cũng không hỏi vị như vậy. Tại sao? Vì các phiền não bên trong của vị ấy to lớn như cây khó chặt bằng búa. โย ปน สยํ ทสนฺนํ กถาวตฺถูนํ ลาภี, ปรมฺปิ เตหิ โอวทติ, อยํ อตฺตหิตาย เจว ปรหิตาย จ ปฏิปนฺโน นาม สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทโย อสีติมหาเถรา วิย, เอวรูปํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉติ. กสฺมา? มยฺหํ สาสนสฺส วุฑฺฒิปกฺเข ฐิโตติ. อิธาปิ เอวรูปเมว ปุจฺฉนฺโต – ‘‘โก นุ โข, ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. Còn vị nào tự mình thành tựu mười đề tài câu chuyện, cũng dùng các đề tài ấy để khuyên dạy người khác, vị này được gọi là người thực hành vì lợi ích cho mình và vì lợi ích cho người, giống như tám mươi vị đại trưởng lão, đứng đầu là các ngài Sāriputta, Moggallāna, Mahākassapa. (Đức Phật) hỏi vị tỳ khưu như vậy. Tại sao? Vì (vị ấy) đứng về phía làm cho giáo pháp của ta được hưng thịnh. Ở đây cũng vậy, trong khi hỏi về một vị như thế, Ngài đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, có ai chăng...’ và các câu tương tự. เอวํ ภควตา ปุฏฺฐานํ ปน เตสํ ภิกฺขูนํ ภควา อตฺตโน ชาติภูมิยํ อุภยหิตาย ปฏิปนฺนํ ทสกถาวตฺถุลาภึ ภิกฺขุํ ปุจฺฉติ, โก นุ โข ตตฺถ เอวรูโปติ น อญฺญมญฺญํ จินฺตนา วา สมนฺตนา วา อโหสิ. กสฺมา? อายสฺมา หิ มนฺตาณิปุตฺโต ตสฺมึ ชนปเท อากาสมชฺเฌ ฐิโต จนฺโท วิย สูริโย วิย จ ปากโฏ ปญฺญาโต. ตสฺมา เต ภิกฺขู เมฆสทฺทํ สุตฺวา เอกชฺฌํ สนฺนิปติตโมรฆฏา วิย ฆนสชฺฌายํ กาตุํ, อารทฺธภิกฺขู วิย จ อตฺตโน อาจริยํ ปุณฺณตฺเถรํ ภควโต อาโรเจนฺตา เถรสฺส จ คุณํ ภาสิตุํ อปฺปโหนฺเตหิ มุเขหิ เอกปฺปหาเรเนว ปุณฺโณ นาม, ภนฺเต, อายสฺมาติอาทิมาหํสุ. ตตฺถ ปุณฺโณติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. มนฺตาณิยา ปน โส ปุตฺโต, ตสฺมา มนฺตาณิปุตฺโตติ วุจฺจติ. สมฺภาวิโตติ คุณสมฺภาวนาย สมฺภาวิโต. Và khi các vị tỳ khưu ấy được Đức Thế Tôn hỏi như vậy, rằng Đức Thế Tôn đang hỏi về một vị tỳ khưu ở quê hương của các vị ấy, người thực hành vì lợi ích cho cả hai và đã thành tựu mười đề tài câu chuyện, rằng ‘có ai như vậy ở đó chăng?’, họ đã không có sự suy nghĩ hay bàn bạc với nhau. Tại sao? Bởi vì Tôn giả Mantāṇiputta ở xứ ấy đã nổi tiếng và được biết đến như mặt trăng hay mặt trời đứng giữa bầu trời. Do đó, các vị tỳ khưu ấy, giống như bầy công tụ tập lại một chỗ khi nghe tiếng sấm để cùng nhau cất tiếng hót vang, và giống như các vị tỳ khưu mới tu tập, trong khi trình bày về vị thầy của mình là trưởng lão Puṇṇa lên Đức Thế Tôn, và với những cái miệng không đủ khả năng để nói lên đức hạnh của vị trưởng lão, đã đồng thanh nói một lượt rằng: ‘Bạch Thế Tôn, có Tôn giả tên là Puṇṇa...’ và các câu tương tự. Ở đây, Puṇṇa là tên của vị trưởng lão ấy. Và ngài là con trai của bà Mantāṇī, do đó được gọi là Mantāṇiputta. ‘Được tôn kính’ (sambhāvito) có nghĩa là được tôn kính do sự thành tựu các đức hạnh. อปฺปิจฺฉตาทิวณฺณนา Giải thích về sự ít ham muốn và các đức hạnh khác อปฺปิจฺโฉติ อิจฺฉาวิรหิโต นิอิจฺโฉ นิตฺตณฺโห. เอตฺถ หิ พฺยญฺชนํ สาวเสสํ วิย, อตฺโถ ปน นิรวเสโส. น หิ ตสฺส อนฺโต อณุมตฺตาปิ ปาปิกา อิจฺฉา นาม อตฺถิ. ขีณาสโว เหส สพฺพโส ปหีนตณฺโห. อปิเจตฺถ อตฺริจฺฉตา ปาปิจฺฉตา มหิจฺฉตา อปฺปิจฺฉตาติ อยํ เภโท เวทิตพฺโพ. ‘Ít ham muốn’ (appiccho) có nghĩa là người không có ham muốn, không có ước muốn, không có ái dục. Ở đây, văn tự dường như có giới hạn, nhưng ý nghĩa thì không có giới hạn. Bởi vì bên trong vị ấy không có một ham muốn xấu xa nào dù chỉ là nhỏ như nguyên tử. Vị này là bậc lậu tận, đã đoạn trừ hoàn toàn ái dục. Hơn nữa, ở đây cần phải hiểu sự phân biệt này: ham muốn quá độ, ham muốn xấu xa, ham muốn lớn, và ít ham muốn. ตตฺถ [Pg.45] สกลาเภ อติตฺตสฺส ปรลาเภ ปตฺถนา อตฺริจฺฉตา นาม. ตาย สมนฺนาคตสฺส เอกภาเชน ปกฺกปูโวปิ อตฺตโน ปตฺเต ปติโต น สุปกฺโก วิย ขุทฺทโก วิย จ ขายติ. สฺเวว ปรสฺส ปตฺเต ปกฺขิตฺโต สุปกฺโก วิย มหนฺโต วิย จ ขายติ. อสนฺตคุณสมฺภาวนตา ปน ปฏิคฺคหเณ จ อมตฺตญฺญุตา ปาปิจฺฉตา นาม, สา, ‘‘อิเธกจฺโจ อสฺสทฺโธ สมาโน สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตู’’ติอาทินา นเยน อภิธมฺเม อาคตาเยว, ตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล โกหญฺเญ ปติฏฺฐาติ. สนฺตคุณสมฺภาวนา ปน ปฏิคฺคหเณ จ อมตฺตญฺญุตา มหิจฺฉตา นาม. สาปิ, ‘‘อิเธกจฺโจ สทฺโธ สมาโน สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตูติ อิจฺฉติ, สีลวา สมาโน สีลวาติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ (วิภ. ๘๕๑) อิมินา นเยน อาคตาเยว, ตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ทุสฺสนฺตปฺปโย โหติ, วิชาตมาตาปิสฺส จิตฺตํ คเหตุํ น สกฺโกติ. เตเนตํ วุจฺจติ – Trong đó, sự không thỏa mãn với những gì mình có được và mong cầu những gì người khác có được được gọi là ham muốn quá độ. Đối với người có tính này, ngay cả một cái bánh nướng được chia một phần rơi vào bát của mình cũng có vẻ như chưa chín kỹ và như nhỏ bé. Chính cái bánh đó khi được đặt vào bát của người khác lại có vẻ như đã chín kỹ và như to lớn. Còn sự phô trương những đức hạnh không có và sự không biết đủ trong việc nhận lãnh được gọi là ham muốn xấu xa. Điều này đã được đề cập trong A-tỳ-đàm theo phương pháp: ‘Ở đây, có người không có đức tin nhưng muốn người ta biết mình là người có đức tin...’ và các câu tương tự. Người có tính này thì an trú trong sự lừa dối. Còn sự phô trương những đức hạnh có thật và sự không biết đủ trong việc nhận lãnh được gọi là ham muốn lớn. Điều này cũng đã được đề cập theo phương pháp: ‘Ở đây, có người có đức tin nhưng muốn người ta biết mình là người có đức tin; là người có giới hạnh nhưng muốn người ta biết mình là người có giới hạnh...’ (Vibha. 851). Người có tính này thì khó làm cho hài lòng. Ngay cả người mẹ đã sinh ra cũng không thể nắm bắt được tâm của người ấy. Do đó, điều này được nói rằng – ‘‘อคฺคิกฺขนฺโธ สมุทฺโท จ, มหิจฺโฉ จาปิ ปุคฺคโล; สกเฏน ปจฺจยํ เทตุ, ตโยเปเต อตปฺปยา’’ติ. ‘Một khối lửa, biển cả, và cả người có ham muốn lớn; Dù cho vật dụng bằng cả xe, cả ba điều này đều không thể làm cho thỏa mãn.’ สนฺตคุณนิคูหนตา ปน ปฏิคฺคหเณ จ มตฺตญฺญุตา อปฺปิจฺฉตา นาม, ตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล อตฺตนิ วิชฺชมานมฺปิ คุณํ ปฏิจฺฉาเทตุกามตาย, ‘‘สทฺโธ สมาโน สทฺโธติ มํ ชโน ชานาตูติ น อิจฺฉติ. สีลวา, ปวิวิตฺโต, พหุสฺสุโต, อารทฺธวีริโย, สมาธิสมฺปนฺโน, ปญฺญวา, ขีณาสโว สมาโน ขีณาสโวติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ น อิจฺฉติ, เสยฺยถาปิ มชฺฌนฺติกตฺเถโร. Còn sự che giấu những đức hạnh có thật và sự biết đủ trong việc nhận lãnh được gọi là ít ham muốn. Người có tính này, do muốn che giấu đức hạnh hiện có nơi mình, là người có đức tin nhưng không muốn người ta biết mình là người có đức tin. Là người có giới hạnh, sống viễn ly, đa văn, tinh tấn, thành tựu thiền định, có trí tuệ, là bậc lậu tận nhưng không muốn người ta biết mình là bậc lậu tận, giống như trưởng lão Majjhantika. เถโร กิร มหาขีณาสโว อโหสิ, ปตฺตจีวรํ ปนสฺส ปาทมตฺตเมว อคฺฆติ, โส อโสกสฺส ธมฺมรญฺโญ วิหารมหทิวเส สงฺฆตฺเถโร อโหสิ. อถสฺส อติลูขภาวํ ทิสฺวา มนุสฺสา, ‘‘ภนฺเต, โถกํ พหิ โหถา’’ติ อาหํสุ. เถโร, ‘‘มาทิเส ขีณาสเว รญฺโญ สงฺคหํ อกโรนฺเต อญฺโญ โก กริสฺสตี’’ติ ปถวิยํ นิมุชฺชิตฺวา สงฺฆตฺเถรสฺส อุกฺขิตฺตปิณฺฑํ คณฺหนฺโตเยว อุมฺมุชฺชิ. เอวํ ขีณาสโว สมาโน, ‘‘ขีณาสโวติ มํ ชโน ชานาตู’’ติ น อิจฺฉติ. เอวํ อปฺปิจฺโฉ ปน ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนํ ลาภํ อุปฺปาเทติ, อุปฺปนฺนํ ลาภํ ถาวรํ กโรติ, ทายกานํ [Pg.46] จิตฺตํ อาราเธติ, ยถา ยถา หิ โส อตฺตโน อปฺปิจฺฉตาย อปฺปํ คณฺหาติ, ตถา ตถา ตสฺส วตฺเต ปสนฺนา มนุสฺสา พหู เทนฺติ. Tương truyền, vị trưởng lão là một bậc đại lậu tận, nhưng y bát của ngài chỉ đáng giá một pāda. Ngài là vị trưởng lão Tăng đoàn vào ngày đại lễ cúng dường tu viện của Pháp vương Asoka. Khi ấy, thấy vẻ ngoài quá thô sơ của ngài, người ta đã nói: ‘Bạch ngài, xin ngài hãy lui ra ngoài một chút.’ Vị trưởng lão, (nghĩ rằng) ‘Nếu một bậc lậu tận như ta không nhận sự cúng dường của đức vua thì ai khác sẽ làm?’, đã lặn xuống đất và trồi lên ngay lúc nhận lấy vật thực khất thực được dâng lên vị trưởng lão Tăng đoàn. Như vậy, dù là bậc lậu tận, ngài không muốn ‘người ta biết mình là bậc lậu tận’. Và vị tỳ khưu ít ham muốn như vậy làm cho lợi lộc chưa sanh được sanh khởi, làm cho lợi lộc đã sanh được bền vững, làm cho tâm của các thí chủ được hoan hỷ. Bởi vì, khi ngài nhận lấy ít do sự ít ham muốn của mình, thì người ta, do hoan hỷ với hạnh của ngài, lại cúng dường nhiều. อปโรปิ จตุพฺพิโธ อปฺปิจฺโฉ – ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ อธิคมอปฺปิจฺโฉติ. ตตฺถ จตูสุ ปจฺจเยสุ อปฺปิจฺโฉ ปจฺจยอปฺปิจฺโฉ นาม, โส ทายกสฺส วสํ ชานาติ, เทยฺยธมฺมสฺส วสํ ชานาติ, อตฺตโน ถามํ ชานาติ. ยทิ หิ เทยฺยธมฺโม พหุ โหติ, ทายโก อปฺปํ ทาตุกาโม, ทายกสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโม อปฺโป, ทายโก พหุํ ทาตุกาโม, เทยฺยธมฺมสฺส วเสน อปฺปํ คณฺหาติ. เทยฺยธมฺโมปิ พหุ, ทายโกปิ พหุํ ทาตุกาโม, อตฺตโน ถามํ ญตฺวา ปมาเณเนว คณฺหาติ. Lại nữa, có bốn loại người ít ham muốn: người ít ham muốn về vật dụng, người ít ham muốn về hạnh đầu đà, người ít ham muốn về pháp học, và người ít ham muốn về sự chứng đắc. Trong đó, người ít ham muốn về bốn vật dụng được gọi là người ít ham muốn về vật dụng. Vị ấy biết khả năng của thí chủ, biết tình trạng của vật cúng dường, và biết sức của mình. Nếu vật cúng dường nhiều, nhưng thí chủ muốn cúng ít, vị ấy nhận ít theo ý của thí chủ. Vật cúng dường ít, nhưng thí chủ muốn cúng nhiều, vị ấy nhận ít theo tình trạng của vật cúng dường. Vật cúng dường cũng nhiều, thí chủ cũng muốn cúng nhiều, vị ấy biết sức của mình và chỉ nhận một cách vừa phải. ธุตงฺคสมาทานสฺส อตฺตนิ อตฺถิภาวํ นชานาเปตุกาโม ธุตงฺคอปฺปิจฺโฉ นาม. ตสฺส วิภาวนตฺถํ อิมานิ วตฺถูนิ – โสสานิกมหาสุมนตฺเถโร กิร สฏฺฐิ วสฺสานิ สุสาเน วสิ, อญฺโญ เอกภิกฺขุปิ น อญฺญาสิ, เตเนวาห – Vị không muốn cho biết về sự kiện mình có thọ trì các hạnh đầu-đà được gọi là người thiểu dục về hạnh đầu-đà. Để làm sáng tỏ điều này, có những câu chuyện sau đây: Tương truyền, trưởng lão Mahāsumana, vị ở nghĩa địa, đã sống trong nghĩa địa suốt sáu mươi năm, không một vị tỳ khưu nào khác hay biết. Do đó, ngài đã nói rằng: ‘‘สุสาเน สฏฺฐิ วสฺสานิ, อพฺโพกิณฺณํ วสามหํ; ทุติโย มํ น ชาเนยฺย, อโห โสสานิกุตฺตโม’’ติ. “Ta đã sống sáu mươi năm, không gián đoạn tại nghĩa địa; không một người thứ hai nào hay biết về ta. Ôi, thật là một vị ở nghĩa địa tối thượng!” เจติยปพฺพเต ทฺเวภาติยตฺเถรา วสึสุ. เตสุ กนิฏฺโฐ อุปฏฺฐาเกน เปสิตา อุจฺฉุขณฺฑิกา คเหตฺวา เชฏฺฐสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. ปริโภคํ, ภนฺเต, กโรถาติ. เถรสฺส จ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา มุขํ วิกฺขาลนกาโล อโหสิ. โส อลํ, อาวุโสติ อาห. กจฺจิ, ภนฺเต, เอกาสนิกตฺถาติ. อาหราวุโส, อุจฺฉุขณฺฑิกาติ ปญฺญาส วสฺสานิ เอกาสนิโก สมาโนปิ ธุตงฺคํ นิคูหมาโน ปริโภคํ กตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา ปุน ธุตงฺคํ อธิฏฺฐาย คโต. Tại núi Cetiya, có hai vị trưởng lão là anh em cùng sống. Trong hai vị, người em nhận được một khúc mía do một người thị giả gởi đến, bèn cầm lấy đi đến chỗ người anh. (Và nói:) “Kính bạch Đại đức, xin ngài hãy dùng.” Lúc ấy, vị trưởng lão đã dùng bữa xong và đang là lúc súc miệng. Vị ấy nói: “Thôi đủ rồi, hiền giả.” (Người em hỏi:) “Kính bạch Đại đức, có phải ngài đang thực hành hạnh nhất tọa thực chăng?” (Vị trưởng lão đáp:) “Hiền giả, hãy mang khúc mía lại đây.” Mặc dù đã là người thực hành hạnh nhất tọa thực suốt năm mươi năm, nhưng vì muốn che giấu hạnh đầu-đà của mình, ngài đã dùng (khúc mía), súc miệng, rồi sau đó đi đến nơi khác và phát nguyện lại hạnh đầu-đà. โย ปน สาเกตกติสฺสตฺเถโร วิย พหุสฺสุตภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ ปริยตฺติอปฺปิจฺโฉ นาม. เถโร กิร ขโณ นตฺถีติ อุทฺเทสปริปุจฺฉาสุ โอกาสํ อกโรนฺโต มรณกฺขยํ, ภนฺเต, ลภิสฺสถาติ โจทิโต คณํ วิสฺสชฺเชตฺวา กณิการวาลิกสมุทฺทวิหารํ คโต. ตตฺถ อนฺโตวสฺสํ เถรนวมชฺฌิมานํ อุปกาโร หุตฺวา [Pg.47] มหาปวารณาย อุโปสถทิวเส ธมฺมกถาย ชนตํ โขเภตฺวา คโต. Vị nào không muốn cho biết về sự đa văn của mình, giống như trưởng lão Tissa ở Sāketa, vị ấy được gọi là người thiểu dục về phương diện học tập (pháp học). Tương truyền, vị trưởng lão ấy đã không dành thời gian cho việc trùng tụng và vấn đáp, với lý do là “không có thời giờ.” Khi bị sách tấn rằng: “Kính bạch Đại đức, ngài sẽ đi đến chỗ mệnh chung (mà không dạy dỗ),” ngài đã giải tán tăng chúng và đi đến tu viện Kaṇikāravālika Samudda. Tại đó, trong mùa an cư, ngài đã giúp đỡ các vị trưởng lão, tân tỳ và trung tỳ, rồi vào ngày Bố-tát của lễ Đại Tự Tứ, ngài đã làm quần chúng xúc động bằng một bài pháp thoại, sau đó ngài đã ra đi. โย ปน โสตาปนฺนาทีสุ อญฺญตโร หุตฺวา โสตาปนฺนาทิภาวํ ชานาเปตุํ น อิจฺฉติ, อยํ อธิคมอปฺปิจฺโฉ นาม, ตโย กุลปุตฺตา วิย ฆฏิการกุมฺภกาโร วิย จ. Vị nào đã là một trong các bậc như Tu-đà-hoàn v.v... mà không muốn cho biết về trạng thái Tu-đà-hoàn v.v... của mình, vị ấy được gọi là người thiểu dục về phương diện chứng đắc, giống như ba vị thiện gia nam tử và giống như người thợ gốm Ghaṭikāra. อายสฺมา ปน ปุณฺโณ อตฺริจฺฉตํ ปาปิจฺฉตํ มหิจฺฉตญฺจ ปหาย สพฺพโส อิจฺฉาปฏิปกฺขภูตาย อโลภสงฺขาตาย ปริสุทฺธาย อปฺปิจฺฉตาย สมนฺนาคตตฺตา อปฺปิจฺโฉ นาม อโหสิ. ภิกฺขูนมฺปิ, ‘‘อาวุโส, อตฺริจฺฉตา ปาปิจฺฉตา มหิจฺฉตาติ อิเม ธมฺมา ปหาตพฺพา’’ติ เตสุ อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา เอวรูปํ อปฺปิจฺฉตํ สมาทาย วตฺติตพฺพนฺติ อปฺปิจฺฉกถํ กเถสิ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺตนา จ อปฺปิจฺโฉ อปฺปิจฺฉกถญฺจ ภิกฺขูนํ กตฺตา’’ติ. Còn Tôn giả Puṇṇa, do đã từ bỏ lòng tham quá độ, lòng tham xấu xa, và lòng tham lớn, và do đã thành tựu đức tính thiểu dục trong sạch, được gọi là vô tham, là trạng thái hoàn toàn đối nghịch với lòng ham muốn, nên ngài được gọi là người thiểu dục. Ngài cũng đã thuyết một bài pháp về sự thiểu dục cho các vị tỳ khưu, chỉ ra sự nguy hại trong các điều ấy (và nói rằng): “Chư hiền, các pháp này là lòng tham quá độ, lòng tham xấu xa, và lòng tham lớn, cần phải được từ bỏ,” và rằng nên sống bằng cách thực hành đức tính thiểu dục như vậy. Do đó, có lời nói rằng: “Tự thân ngài thiểu dục và cũng là người nói về sự thiểu dục cho các tỳ khưu.” ทฺวาทสวิธสนฺโตสวณฺณนา Giải thích về mười hai loại tri túc อิทานิ อตฺตนา จ สนฺตุฏฺโฐติอาทีสุ วิเสสตฺถเมว ทีปยิสฺสาม. โยชนา ปน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. สนฺตุฏฺโฐติ อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต. โส ปเนส สนฺโตโส ทฺวาทสวิโธ โหติ. เสยฺยถิทํ, จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส ยถาพลสนฺโตโส ยถสารุปฺปสนฺโตโสติ ติวิโธ, เอวํ ปิณฺฑปาตาทีสุ. ตสฺสายํ ปเภทสํวณฺณนา. Bây giờ, đối với các câu như “tự thân ngài tri túc” v.v..., chúng tôi sẽ chỉ làm sáng tỏ ý nghĩa đặc biệt. Còn về sự liên kết (cú pháp), nên được hiểu theo phương cách đã được nói đến. “Tri túc” có nghĩa là người đã thành tựu sự tri túc đối với các vật dụng bất kỳ. Sự tri túc này có mười hai loại. Đó là: đối với y phục, có ba loại là tri túc với những gì nhận được, tri túc tùy theo sức lực, và tri túc tùy theo sự thích hợp. Tương tự như vậy đối với vật thực khất thực v.v... Sau đây là phần giải thích chi tiết về các sự phân chia ấy. อิธ ภิกฺขุ จีวรํ ลภติ สุนฺทรํ วา อสุนฺทรํ วา. โส เตเนว ยาเปติ อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส จีวเร ยถาลาภสนฺโตโส. อถ โย ปกติทุพฺพโล วา โหติ อาพาธชราภิภูโต วา, ครุจีวรํ ปารุปนฺโต กิลมติ, โส สภาเคน ภิกฺขุนา สทฺธึ ตํ ปริวตฺเตตฺวา ลหุเกน ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาพลสนฺโตโส. อปโร ปณีตปจฺจยลาภี โหติ, โส ปฏฺฏจีวราทีนํ อญฺญตรํ มหคฺฆจีวรํ พหูนิ วา ปน จีวรานิ ลภิตฺวา อิทํ เถรานํ จิรปพฺพชิตานํ อิทํ พหุสฺสุตานํ อนุรูปํ, อิทํ คิลานานํ อิทํ อปฺปลาภานํ โหตูติ ทตฺวา เตสํ ปุราณจีวรํ วา [Pg.48] สงฺการกูฏาทิโต วา นนฺตกานิ อุจฺจินิตฺวา เตหิ สงฺฆาฏึ กตฺวา ธาเรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส จีวเร ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. Ở đây, vị tỳ khưu nhận được y phục, dù tốt hay xấu. Vị ấy sống với y phục đó, không mong cầu y phục khác, và dù có nhận được cũng không lấy. Đây là sự tri túc của vị ấy về y phục với những gì nhận được. Lại nữa, vị nào có thể chất yếu ớt, hoặc bị bệnh tật, già nua chi phối, cảm thấy mệt mỏi khi đắp y nặng, vị ấy đổi y đó với một vị tỳ khưu đồng phạm hạnh, rồi sống với chiếc y nhẹ hơn mà vẫn tri túc. Đây là sự tri túc của vị ấy về y phục tùy theo sức lực. Một vị khác là người nhận được các vật dụng quý giá. Vị ấy, sau khi nhận được một chiếc y đắt tiền như y lụa v.v... hoặc nhiều y phục, bèn đem cho đi (và nghĩ rằng): “Y này hãy dành cho các vị trưởng lão, các vị xuất gia lâu năm, y này thích hợp cho các bậc đa văn, y này hãy dành cho các bệnh nhân, cho những người ít lợi lộc.” Rồi vị ấy lấy y cũ của họ, hoặc nhặt các mảnh giẻ từ đống rác v.v..., may thành y tăng-già-lê và đắp lên mình mà vẫn tri túc. Đây là sự tri túc của vị ấy về y phục tùy theo sự thích hợp. อิธ ปน ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส เตเนว ยาเปติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา ปิณฺฑปาตํ ลภติ, เยนสฺส ปริภุตฺเตน อผาสุ โหติ, โส สภาคสฺส ภิกฺขุโน ตํ ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต สปฺปายโภชนํ ภุญฺชิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาพลสนฺโตโส. อปโร พหุํ ปณีตํ ปิณฺฑปาตํ ลภติ, โส ตํ จีวรํ วิย จิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภิคิลานานํ ทตฺวา เตสํ วา เสสกํ ปิณฺฑาย วา จริตฺวา มิสฺสกาหารํ ภุญฺชนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส ปิณฺฑปาเต ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. Lại nữa, ở đây, vị tỳ khưu nhận được vật thực khất thực, dù thô sơ hay mỹ vị. Vị ấy sống với vật thực đó, không mong cầu vật thực khác, và dù có nhận được cũng không lấy. Đây là sự tri túc của vị ấy về vật thực khất thực với những gì nhận được. Vị nào nhận được vật thực khất thực không hợp với thể tạng hoặc không hợp với bệnh tình của mình, mà khi dùng vào sẽ cảm thấy không thoải mái, vị ấy đem cho một vị tỳ khưu đồng phạm hạnh, rồi nhận lấy và dùng món ăn thích hợp từ tay vị ấy để thực hành sa-môn pháp mà vẫn tri túc. Đây là sự tri túc của vị ấy về vật thực khất thực tùy theo sức lực. Một vị khác nhận được nhiều vật thực khất thực mỹ vị. Vị ấy, cũng giống như trường hợp y phục, đem cho các vị xuất gia lâu năm, các bậc đa văn, những người ít lợi lộc, và các bệnh nhân, rồi dùng phần còn lại của họ, hoặc đi khất thực rồi dùng món ăn hỗn hợp mà vẫn tri túc. Đây là sự tri túc của vị ấy về vật thực khất thực tùy theo sự thích hợp. อิธ ปน ภิกฺขุ เสนาสนํ ลภติ มนาปํ วา อมนาปํ วา, โส เตน เนว โสมนสฺสํ น ปฏิฆํ อุปฺปาเทติ, อนฺตมโส ติณสนฺถารเกนาปิ ยถาลทฺเธเนว ตุสฺสติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน อตฺตโน ปกติวิรุทฺธํ วา พฺยาธิวิรุทฺธํ วา เสนาสนํ ลภติ, ยตฺถสฺส วสโต อผาสุ โหติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส สนฺตเก สปฺปายเสนาสเน วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาพลสนฺโตโส. อปโร มหาปุญฺโญ เลณมณฺฑปกูฏาคาราทีนิ พหูนิ ปณีตเสนาสนานิ ลภติ, โส ตานิ จีวราทีนิ วิย จิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภิคิลานานํ ทตฺวา ยตฺถ กตฺถจิ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. โยปิ, ‘‘อุตฺตมเสนาสนํ นาม ปมาทฏฺฐานํ, ตตฺถ นิสินฺนสฺส ถินมิทฺธํ โอกฺกมติ, นิทฺทาภิภูตสฺส ปุน ปฏิพุชฺฌโต ปาปวิตกฺกา ปาตุภวนฺตี’’ติ ปฏิสญฺจิกฺขิตฺวา ตาทิสํ เสนาสนํ ปตฺตมฺปิ น สมฺปฏิจฺฉติ, โส ตํ ปฏิกฺขิปิตฺวา อพฺโภกาสรุกฺขมูลาทีสุ วสนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมฺปิสฺส เสนาสเน ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được chỗ ở thích ý hay không thích ý, vị ấy không do đó mà sanh khởi hân hoan hay phiền muộn, cho đến dù chỉ là tấm trải bằng cỏ cũng hài lòng với những gì nhận được. Đây là sự tri túc tùy theo sở đắc về chỗ ở của vị ấy. Còn vị nào nhận được chỗ ở trái với thể tạng hoặc trái với bệnh trạng của mình, nơi mà khi trú ngụ vị ấy cảm thấy không thoải mái, vị ấy trao chỗ ở ấy cho vị tỳ khưu đồng phạm hạnh rồi trú ngụ tại chỗ ở thích hợp thuộc sở hữu của vị kia thì cũng vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực về chỗ ở của vị ấy. Vị khác có phước lớn, nhận được nhiều chỗ ở cao cấp như hang động, đình tạ, nhà có nóc nhọn, v.v... Vị ấy, cũng giống như đối với y phục, v.v..., trao những thứ ấy cho các vị đã xuất gia lâu năm, đa văn, ít tài lợi, hoặc bệnh hoạn, rồi trú ngụ ở bất cứ nơi đâu cũng vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về chỗ ở của vị ấy. Lại nữa, vị nào sau khi suy xét rằng: ‘Chỗ ở thượng hạng là nơi chốn của sự dễ duôi, hôn trầm thụy miên xâm chiếm người ngồi ở đó, và khi người bị giấc ngủ chi phối tỉnh dậy trở lại thì các ác tầm sanh khởi,’ vị ấy dù đã đạt được chỗ ở như vậy cũng không chấp nhận, vị ấy sau khi từ khước chỗ ở ấy rồi trú ngụ ở ngoài trời, dưới gốc cây, v.v... cũng vẫn là người tri túc. Đây cũng là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về chỗ ở của vị ấy. อิธ ปน ภิกฺขุ เภสชฺชํ ลภติ ลูขํ วา ปณีตํ วา, โส ยํ ลภติ, เตเนว สนฺตุสฺสติ, อญฺญํ น ปตฺเถติ, ลภนฺโตปิ น คณฺหาติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาลาภสนฺโตโส. โย ปน เตเลน อตฺถิโก ผาณิตํ [Pg.49] ลภติ, โส ตํ สภาคสฺส ภิกฺขุโน ทตฺวา ตสฺส หตฺถโต เตลํ คเหตฺวา อญฺญเทว วา ปริเยสิตฺวา เตหิ เภสชฺชํ กโรนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาพลสนฺโตโส. อปโร มหาปุญฺโญ พหุํ เตลมธุผาณิตาทิปณีตเภสชฺชํ ลภติ, โส ตํ จีวรํ วิย จิรปพฺพชิตพหุสฺสุตอปฺปลาภิคิลานานํ ทตฺวา เตสํ อาภตเกน เยน เกนจิ ยาเปนฺโตปิ สนฺตุฏฺโฐว โหติ. โย ปน เอกสฺมึ ภาชเน มุตฺตหรีตกํ ฐเปตฺวา เอกสฺมึ จตุมธุรํ, ‘‘คณฺห, ภนฺเต, ยทิจฺฉสี’’ติ วุจฺจมาโน สจสฺส เตสุ อญฺญตเรนปิ โรโค วูปสมฺมติ, อถ มุตฺตหรีตกํ นาม พุทฺธาทีหิ วณฺณิตนฺติ จตุมธุรํ ปฏิกฺขิปิตฺวา มุตฺตหรีตเกเนว เภสชฺชํ กโรนฺโต ปรมสนฺตุฏฺโฐว โหติ, อยมสฺส คิลานปจฺจเย ยถาสารุปฺปสนฺโตโส. Lại nữa, ở đây vị tỳ khưu nhận được dược phẩm thô sơ hay cao cấp, vị ấy hài lòng với những gì mình nhận được, không mong cầu thứ khác, dù nhận được cũng không thọ lãnh. Đây là sự tri túc tùy theo sở đắc về dược phẩm trị bệnh của vị ấy. Còn vị nào cần dùng dầu mà lại nhận được đường phèn, vị ấy trao đường phèn cho vị tỳ khưu đồng phạm hạnh rồi nhận lấy dầu từ tay vị kia, hoặc tìm kiếm ở nơi khác, rồi dùng những thứ ấy để làm thuốc thì cũng vẫn là người tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sức lực về dược phẩm trị bệnh của vị ấy. Vị khác có phước lớn, nhận được nhiều dược phẩm cao cấp như dầu, mật ong, đường phèn, v.v... Vị ấy, cũng giống như đối với y phục, trao những thứ ấy cho các vị đã xuất gia lâu năm, đa văn, ít tài lợi, hoặc bệnh hoạn, rồi sống qua ngày bằng bất cứ thứ gì do các vị ấy mang đến thì cũng vẫn là người tri túc. Còn vị nào, khi được dâng một bát đựng nước tiểu ngâm trái harītaka và một bát đựng bốn thứ ngọt, và được thỉnh rằng: ‘Bạch ngài, xin hãy nhận lấy thứ ngài muốn,’ nếu bệnh của vị ấy có thể thuyên giảm bằng một trong hai thứ ấy, nhưng vì nước tiểu ngâm trái harītaka đã được chư Phật v.v... tán thán, vị ấy từ khước bốn thứ ngọt rồi chỉ làm thuốc bằng nước tiểu ngâm trái harītaka thì vẫn là người vô cùng tri túc. Đây là sự tri túc tùy theo sự thích hợp về dược phẩm trị bệnh của vị ấy. อิเมสํ ปน ปจฺเจกํ ปจฺจเยสุ ติณฺณํ ติณฺณํ สนฺโตสานํ ยถาสารุปฺปสนฺโตโสว อคฺโค. อายสฺมา ปุณฺโณ เอเกกสฺมึ ปจฺจเย อิเมหิ ตีหิ สนฺโตเสหิ สนฺตุฏฺโฐ อโหสิ. สนฺตุฏฺฐิกถญฺจาติ ภิกฺขูนมฺปิ จ อิมํ สนฺตุฏฺฐิกถํ กตฺตาว อโหสิ. Trong ba loại tri túc đối với mỗi loại vật dụng này, sự tri túc tùy theo sự thích hợp là cao thượng nhất. Tôn giả Puṇṇa đã là người tri túc với ba loại tri túc này đối với mỗi loại vật dụng. Và (cụm từ) ‘câu chuyện về sự tri túc’ (nghĩa là) ngài cũng đã là người nói câu chuyện về sự tri túc này cho các vị tỳ khưu. ติวิธปวิเวกวณฺณนา Giải Thích Về Ba Loại Độc Cư ปวิวิตฺโตติ กายปวิเวโก จิตฺตปวิเวโก อุปธิปวิเวโกติ อิเมหิ ตีหิ ปวิเวเกหิ สมนฺนาคโต. ตตฺถ เอโก คจฺฉติ, เอโก ติฏฺฐติ, เอโก นิสีทติ, เอโก เสยฺยํ กปฺเปติ, เอโก คามํ ปิณฺฑาย ปวิสติ, เอโก ปฏิกฺกมติ, เอโก จงฺกมมธิฏฺฐาติ, เอโก จรติ, เอโก วิหรตีติ อยํ กายปวิเวโก นาม. อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปน จิตฺตปวิเวโก นาม. นิพฺพานํ อุปธิปวิเวโก นาม. วุตฺตมฺปิ เหตํ – ‘‘กายปวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ. จิตฺตปวิเวโก จ ปริสุทฺธจิตฺตานํ ปรมโวทานปฺปตฺตานํ. อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตาน’’นฺติ (มหานิ. ๕๗). ปวิเวกกถนฺติ ภิกฺขูนมฺปิ จ อิมํ ปวิเวกกถํ กตฺตา. ‘Là người độc cư’ (pavivitto) có nghĩa là người thành tựu ba loại độc cư này: thân độc cư, tâm độc cư, và phiền não độc cư. Trong ấy, ‘đi một mình, đứng một mình, ngồi một mình, nằm một mình, đi vào làng để khất thực một mình, trở về một mình, kinh hành một mình, đi lại một mình, trú ngụ một mình,’ đây được gọi là thân độc cư. Còn tám bậc thiền chứng được gọi là tâm độc cư. Niết Bàn được gọi là phiền não độc cư. Điều này cũng đã được nói rằng: ‘Thân độc cư dành cho những người có thân viễn ly, ưa thích sự xuất ly. Tâm độc cư dành cho những người có tâm thanh tịnh, đã đạt đến sự trong sạch tối thượng. Phiền não độc cư dành cho những bậc không còn phiền não, đã đi đến chỗ vô hành.’ (Mahāni. 57). (Cụm từ) ‘câu chuyện về sự độc cư’ (nghĩa là) ngài cũng là người nói câu chuyện về sự độc cư này cho các vị tỳ khưu. ปญฺจวิธสํสคฺควณฺณนา Giải Thích Về Năm Loại Giao Thiệp อสํสฏฺโฐติ [Pg.50] ปญฺจวิเธน สํสคฺเคน วิรหิโต. สวนสํสคฺโค ทสฺสนสํสคฺโค สมุลฺลปนสํสคฺโค สมฺโภคสํสคฺโค กายสํสคฺโคติ ปญฺจวิโธ สํสคฺโค. เตสุ อิธ ภิกฺขุ สุณาติ, ‘‘อสุกสฺมึ คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา กุมาริกา วา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา’’ติ. โส ตํ สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวา หีนายาวตฺตตีติ เอวํ ปเรหิ วา กถียมานํ รูปาทิสมฺปตฺตึ อตฺตนา วา หสิตลปิตคีตสทฺทํ สุณนฺตสฺส โสตวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺโน ราโค สวนสํสคฺโค นาม. โส อนิตฺถิคนฺธปจฺเจกโพธิสตฺตสฺส จ ปญฺจคฺคฬเลณวาสีติสฺสทหรสฺส จ วเสน เวทิตพฺโพ – ‘Không giao thiệp’ (asaṃsaṭṭho) có nghĩa là không có năm loại giao thiệp. Có năm loại giao thiệp là: giao thiệp qua sự nghe, giao thiệp qua sự thấy, giao thiệp qua sự trò chuyện, giao thiệp qua sự thụ hưởng, và giao thiệp qua sự tiếp xúc thân thể. Trong các loại ấy, ở đây vị tỳ khưu nghe rằng: ‘Tại ngôi làng hoặc thị trấn kia có người phụ nữ hoặc thiếu nữ xinh đẹp, đáng nhìn, duyên dáng, có được vẻ đẹp tuyệt vời.’ Vị ấy sau khi nghe điều đó liền trở nên chán nản, thất vọng, không thể duy trì đời sống phạm hạnh, không bộc lộ sự yếu kém trong học giới mà quay về đời sống thấp kém. Như vậy, lòng tham ái sanh khởi qua tiến trình của nhĩ thức khi nghe người khác nói về sự toàn hảo của sắc tướng v.v..., hoặc khi tự mình nghe âm thanh của tiếng cười, tiếng nói, tiếng hát, được gọi là sự giao thiệp qua sự nghe. Điều này cần được hiểu thông qua trường hợp của vị Bồ-tát Độc Giác Anitthigandha và vị sa di Tissa, người trú trong hang Pañcaggaḷa. ทหโร กิร อากาเสน คจฺฉนฺโต คิริคามวาสิกมฺมารธีตาย ปญฺจหิ กุมารีหิ สทฺธึ ปทุมสรํ คนฺตฺวา นฺหตฺวา ปทุมานิ จ ปิลนฺธิตฺวา มธุรสฺสเรน คายนฺติยา สทฺทํ สุตฺวา กามราเคน วิทฺโธ วิเสสา ปริหายิตฺวา อนยพฺยสนํ ปาปุณิ. อิธ ภิกฺขุ น เหว โข สุณาติ, อปิจ โข สามํ ปสฺสติ อิตฺถึ วา กุมารึ วา อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตํ. โส ตํ ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวา หีนายาวตฺตตีติ เอวํ วิสภาครูปํ โอโลเกนฺตสฺส ปน จกฺขุวิญฺญาณวีถิวเสน อุปฺปนฺนราโค ทสฺสนสํสคฺโค นาม. โส เอวํ เวทิตพฺโพ – Tương truyền, một thanh niên đang đi trên hư không, khi nghe tiếng hát với âm điệu ngọt ngào của con gái người thợ rèn ở làng Girigāma đang cùng với năm thiếu nữ đi đến hồ sen, tắm rửa, trang điểm hoa sen, đã bị mũi tên ái dục bắn trúng, bị lui sụt khỏi các pháp thù thắng, và đã gặp phải tai họa bất hạnh. Ở đây, vị tỳ khưu không chỉ nghe, mà còn tự mình nhìn thấy người nữ hay thiếu nữ xinh đẹp, dễ nhìn, đáng ưa, có được vẻ đẹp tuyệt vời. Vị ấy sau khi thấy người ấy liền chán nản, thất vọng, không thể duy trì phạm hạnh, không bộc lộ sự yếu kém trong học giới mà quay về đời sống thấp hèn. Như vậy, lòng tham ái sanh khởi qua lộ trình nhãn thức của người đang nhìn đối tượng không thích hợp được gọi là sự tiếp xúc qua cái thấy. Điều ấy nên được hiểu như sau – เอโก กิร ทหโร กาลทีฆวาปิทฺวารวิหารํ อุทฺเทสตฺถาย คโต. อาจริโย ตสฺส อนฺตรายํ ทิสฺวา โอกาสํ น กโรติ. โส ปุนปฺปุนฺนํ อนุพนฺธติ. อาจริโย สเจ อนฺโตคาเม น จริสฺสสิ. ทสฺสามิ เต อุทฺเทสนฺติ อาห. โส สาธูติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อุทฺเทเส นิฏฺฐิเต อาจริยํ วนฺทิตฺวา คจฺฉนฺโต อาจริโย เม อิมสฺมึ คาเม จริตุํ น เทติ, กึ นุ โข การณนฺติ จีวรํ ปารุปิตฺวา คามํ ปาวิสิ, เอกา กุลธีตา ปีตกวตฺถํ นิวาเสตฺวา เคเห ฐิตา ทหรํ ทิสฺวา สญฺชาตราคา อุฬุงฺเกน ยาคุํ อาหริตฺวา ตสฺส ปตฺเต ปกฺขิปิตฺวา นิวตฺติตฺวา มญฺจเก นิปชฺชิ. อถ นํ มาตาปิตโร [Pg.51] กึ อมฺมาติ ปุจฺฉึสุ, ทฺวาเรน คตํ ทหรํ ลภมานา ชีวิสฺสามิ, อลภมานา มริสฺสามีติ. มาตาปิตโร เวเคน คนฺตฺวา คามทฺวาเร ทหรํ ปตฺวา วนฺทิตฺวา, ‘‘นิวตฺตถ, ภนฺเต, ภิกฺขํ คณฺหาหี’’ติ อาหํสุ. ทหโร อลํ คจฺฉามีติ. เต, ‘‘อิทํ นาม, ภนฺเต, การณ’’นฺติ ยาจิตฺวา – ‘‘อมฺหากํ, ภนฺเต, เคเห เอตฺตกํ นาม ธนํ อตฺถิ, เอกาเยว โน ธีตา, ตฺวํ โน เชฏฺฐปุตฺตฏฺฐาเน ฐสฺสสิ, สุเขน สกฺกา ชีวิตุ’’นฺติ อาหํสุ. ทหโร, ‘‘น มยฺหํ อิมินา ปลิโพเธน อตฺโถ’’ติ อนาทิยิตฺวาว ปกฺกนฺโต. Tương truyền, một thanh niên đã đi đến tu viện Kāladīghavāpidvāra để xin học thuộc lòng. Vị thầy thấy được sự nguy hiểm cho vị ấy nên không cho cơ hội. Vị ấy cứ đeo đuổi mãi. Vị thầy nói: ‘Nếu con không đi vào trong làng, ta sẽ dạy cho con.’ Vị ấy vâng lời, sau khi học xong, đảnh lễ thầy rồi ra đi, (nghĩ rằng) ‘Thầy ta không cho phép đi vào làng này, lý do là gì nhỉ?’ rồi đắp y đi vào làng. Một thiếu nữ con nhà gia thế, mặc y phục màu vàng, đang đứng trong nhà, khi thấy vị thanh niên liền sanh lòng tham ái, dùng muỗng múc cháo mang đến, đổ vào bát của vị ấy, rồi quay về nằm trên giường. Cha mẹ hỏi cô: ‘Con ơi, có chuyện gì vậy?’ (Cô đáp): ‘Nếu được vị thanh niên đã đi qua cửa, con sẽ sống, nếu không được, con sẽ chết.’ Cha mẹ vội vã đi đến cổng làng, gặp vị thanh niên, đảnh lễ và nói: ‘Bạch ngài, xin hãy quay lại nhận vật thực.’ Vị thanh niên nói: ‘Thôi đủ rồi, tôi đi đây.’ Họ van xin: ‘Bạch ngài, sự việc là thế này,’ – ‘Bạch ngài, nhà chúng con có chừng này của cải, chúng con chỉ có một người con gái, ngài sẽ ở địa vị con trai trưởng của chúng con, có thể sống một cách an lạc.’ Vị thanh niên nói: ‘Tôi không cần sự ràng buộc này,’ rồi không chấp nhận và bỏ đi. มาตาปิตโร คนฺตฺวา, ‘‘อมฺม, นาสกฺขิมฺหา ทหรํ นิวตฺเตตุํ, ยํ อญฺญํ สามิกํ อิจฺฉสิ, ตํ ลภิสฺสสิ, อุฏฺเฐหิ ขาท จ ปิว จา’’ติ อาหํสุ. สา อนิจฺฉนฺตี สตฺตาหํ นิราหารา หุตฺวา กาลมกาสิ. มาตาปิตโร ตสฺสา สรีรกิจฺจํ กตฺวา ตํ ปีตกวตฺถํ ธุรวิหาเร ภิกฺขุสงฺฆสฺส อทํสุ, ภิกฺขู วตฺถํ ขณฺฑาขณฺฑํ กตฺวา ภาชยึสุ. เอโก มหลฺลโก อตฺตโน โกฏฺฐาสํ คเหตฺวา กลฺยาณีวิหารํ อาคโต. โสปิ ทหโร เจติยํ วนฺทิสฺสามีติ ตตฺเถว คนฺตฺวา ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิ. มหลฺลโก ตํ วตฺถขณฺฑํ คเหตฺวา, ‘‘อิมินา เม ปริสฺสาวนํ วิจาเรถา’’ติ ทหรํ อโวจ. ทหโร มหาเถร ‘‘กุหึ ลทฺธ’’นฺติ อาห. โส สพฺพํ ปวตฺตึ กเถสิ. โส ตํ สุตฺวาว, ‘‘เอวรูปาย นาม สทฺธึ สํวาสํ นาลตฺถ’’นฺติ ราคคฺคินา ทฑฺโฒ ตตฺเถว กาลมกาสิ. Cha mẹ về nói: ‘Con ơi, chúng ta không thể mời vị thanh niên ấy quay lại được. Con muốn người chồng nào khác, con sẽ được người ấy. Hãy dậy ăn uống đi.’ Cô gái không muốn, đã nhịn ăn bảy ngày rồi qua đời. Cha mẹ làm lễ hỏa táng cho cô, rồi đem tấm y phục màu vàng ấy cúng dường cho chư Tăng ở tu viện chính. Chư Tỳ khưu cắt tấm vải thành từng mảnh và chia nhau. Một vị trưởng lão lấy phần của mình rồi đến tu viện Kalyāṇī. Vị thanh niên kia cũng đến đó với ý định đảnh lễ bảo tháp và ngồi ở nơi nghỉ ban ngày. Vị trưởng lão cầm mảnh vải ấy và nói với vị thanh niên: ‘Xin hãy tìm cho tôi một cái lọc nước bằng cái này.’ Vị thanh niên hỏi: ‘Bạch Đại đức, ngài nhận được ở đâu vậy?’ Vị ấy kể lại toàn bộ câu chuyện. Vừa nghe xong, vị thanh niên (nghĩ rằng): ‘Ta đã không được chung sống với một người như thế này,’ liền bị ngọn lửa tham ái thiêu đốt và qua đời ngay tại đó. อญฺญมญฺญํ อาลาปสลฺลาปวเสน อุปฺปนฺนราโค ปน สมุลฺลปนสํสคฺโค นาม. ภิกฺขุโน ภิกฺขุนิยา สนฺตกํ, ภิกฺขุนิยา วา ภิกฺขุสฺส สนฺตกํ คเหตฺวา ปริโภคกรณวเสน อุปฺปนฺนราโค สมฺโภคสํสคฺโค นาม. โส เอวํ เวทิตพฺโพ – มริจวฏฺฏิวิหารมเห กิร ภิกฺขูนํ สตสหสฺสํ ภิกฺขุนีนํ นวุติสหสฺสานิ เอว อเหสุํ. เอโก สามเณโร อุณฺหยาคุํ คเหตฺวา คจฺฉนฺโต สกึ จีวรกณฺเณ ฐเปสิ, สกึ ภูมิยํ. เอกา สามเณรี ทิสฺวา เอตฺถ ปตฺตํ ฐเปตฺวา ยาหีติ ถาลกํ อทาสิ. เต อปรภาเค เอกสฺมึ ภเย อุปฺปนฺเน ปรสมุทฺทํ อคมํสุ. เตสุ ภิกฺขุนี ปุเรตรํ อคมาสิ. สา, ‘‘เอโก กิร สีหฬภิกฺขุ อาคโต’’ติ สุตฺวา เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา นิสินฺนา, – ‘‘ภนฺเต, มริจวฏฺฏิวิหารมหกาเล ตุมฺเห กติวสฺสา’’ติ ปุจฺฉิ. ตทาหํ สตฺตวสฺสิกสามเณโร. ตฺวํ ปน กติวสฺสาติ? อหํ สตฺตวสฺสิกสามเณรีเยว เอกสฺส [Pg.52] สามเณรสฺส อุณฺหยาคุํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตสฺส ปตฺตฐปนตฺถํ ถาลกมทาสินฺติ. เถโร, ‘‘อหํ โส’’ติ วตฺวา ถาลกํ นีหริตฺวา ทสฺเสสิ. เต เอตฺตเกเนว สํสคฺเคน พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺตา ทฺเวปิ สฏฺฐิวสฺสกาเล วิพฺภมึสุ. Lòng tham ái sanh khởi do việc nói chuyện, trò chuyện với nhau được gọi là sự tiếp xúc qua lời nói. Lòng tham ái sanh khởi do việc vị tỳ khưu lấy vật sở hữu của tỳ khưu ni, hoặc tỳ khưu ni lấy vật sở hữu của tỳ khưu để dùng, được gọi là sự tiếp xúc qua sự thụ hưởng. Điều ấy nên được hiểu như sau – Tương truyền, trong lễ hội ở tu viện Maricavaṭṭi, có một trăm ngàn vị tỳ khưu và chín mươi ngàn vị tỳ khưu ni. Một vị sa di mang cháo nóng đi, lúc thì đặt trên góc y, lúc thì đặt dưới đất. Một vị sa di ni thấy vậy liền đưa cho một cái giá đỡ và nói: ‘Hãy đặt bát ở đây rồi đi.’ Về sau, khi có một sự nguy hiểm xảy ra, họ đã đi sang bờ biển bên kia. Trong số họ, vị tỳ khưu ni đã đi trước. Vị ấy nghe tin ‘Có một vị tỳ khưu người Sīhaḷa đã đến,’ liền đi đến gặp vị trưởng lão, sau khi thăm hỏi và ngồi xuống, đã hỏi: ‘Bạch ngài, vào thời lễ hội ở tu viện Maricavaṭṭi, ngài bao nhiêu tuổi?’ ‘Lúc đó tôi là sa di bảy tuổi. Còn cô bao nhiêu tuổi?’ ‘Tôi cũng là sa di ni bảy tuổi, đã đưa một cái giá đỡ cho một vị sa di đang mang cháo nóng đi để đặt bát.’ Vị trưởng lão nói: ‘Tôi chính là người đó,’ rồi lấy cái giá đỡ ra cho xem. Chỉ với sự tiếp xúc chừng ấy, cả hai đã không thể duy trì phạm hạnh, và cả hai đã hoàn tục vào lúc sáu mươi tuổi. หตฺถคาหาทิวเสน ปน อุปฺปนฺนราโค กายสํสคฺโค นาม. ตตฺริทํ วตฺถุ – มหาเจติยงฺคเณ กิร ทหรภิกฺขู สชฺฌายํ คณฺหนฺติ. เตสํ ปิฏฺฐิปสฺเส ทหรภิกฺขุนิโย ธมฺมํ สุณนฺติ. ตตฺเรโก ทหโร หตฺถํ ปสาเรนฺโต เอกิสฺสา ทหรภิกฺขุนิยา กายํ ฉุปิ. สา ตํ หตฺถํ คเหตฺวา อตฺตโน อุรสฺมึ ฐเปสิ, เอตฺตเกน สํสคฺเคน ทฺเวปิ วิพฺภมิตฺวา คิหิภาวํ ปตฺตา. Lòng tham ái sanh khởi do việc nắm tay v.v... được gọi là sự tiếp xúc qua thân. Câu chuyện ở đây là – Tương truyền, tại sân Đại Bảo Tháp, các vị tỳ khưu trẻ đang tụng đọc. Phía sau lưng họ, các vị tỳ khưu ni trẻ đang nghe Pháp. Trong số đó, một vị tỳ khưu trẻ duỗi tay ra đã chạm vào thân của một vị tỳ khưu ni trẻ. Vị ni ấy nắm lấy tay vị ấy và đặt lên ngực mình. Chỉ với sự tiếp xúc chừng ấy, cả hai đã hoàn tục và trở về đời sống thế tục. คาหคาหกาทิวณฺณนา Phần giải về sự nắm giữ, người nắm giữ, v.v... อิเมสุ ปน ปญฺจสุ สํสคฺเคสุ ภิกฺขุโน ภิกฺขูหิ สทฺธึ สวนทสฺสนสมุลฺลปนสมฺโภคกายปรามาสา นิจฺจมฺปิ โหนฺติเยว, ภิกฺขุนีหิ สทฺธึ ฐเปตฺวา กายสํสคฺคํ เสสา กาเลน กาลํ โหนฺติ; ตถา อุปาสกอุปาสิกาหิ สทฺธึ สพฺเพปิ กาเลน กาลํ โหนฺติ. เตสุ หิ กิเลสุปฺปตฺติโต จิตฺตํ รกฺขิตพฺพํ. เอโก หิ ภิกฺขุ คาหคาหโก โหติ, เอโก คาหมุตฺตโก, เอโก มุตฺตคาหโก, เอโก มุตฺตมุตฺตโก. Tuy nhiên, trong năm sự giao thiệp này, đối với vị tỳ khưu, việc nghe, thấy, trò chuyện, cùng thọ dụng, và đụng chạm thân thể với các vị tỳ khưu khác thì luôn luôn xảy ra. Với các vị tỳ khưu ni, ngoại trừ sự giao thiệp về thân thể, các việc còn lại thỉnh thoảng xảy ra. Tương tự, với các nam cư sĩ và nữ cư sĩ, tất cả các việc ấy cũng thỉnh thoảng xảy ra. Trong những sự giao thiệp ấy, tâm cần được phòng hộ khỏi sự sanh khởi của phiền não. Vì có vị tỳ khưu là người nắm giữ và bị nắm giữ, có vị bị nắm giữ nhưng đã giải thoát, có vị đã giải thoát nhưng lại nắm giữ, và có vị đã giải thoát và không bị nắm giữ. ตตฺถ ยํ ภิกฺขุํ มนุสฺสาปิ อามิเสน อุปลาเปตฺวา คหณวเสน อุปสงฺกมนฺติ, ภิกฺขุปิ ปุปฺผผลาทีหิ อุปลาเปตฺวา คหณวเสน อุปสงฺกมติ, อยํ คาหคาหโก นาม. ยํ ปน มนุสฺสา วุตฺตนเยน อุปสงฺกมนฺติ, ภิกฺขุ ทกฺขิเณยฺยวเสน อุปสงฺกมติ, อยํ คาหมุตฺตโก นาม. ยสฺส มนุสฺสา ทกฺขิเณยฺยวเสน จตฺตาโร ปจฺจเย เทนฺติ, ภิกฺขุ ปุปฺผผลาทีหิ อุปลาเปตฺวา คหณวเสน อุปสงฺกมติ, อยํ มุตฺตคาหโก นาม. ยสฺส มนุสฺสาปิ ทกฺขิเณยฺยวเสน จตฺตาโร ปจฺจเย เทนฺติ, ภิกฺขุปิ จูฬปิณฺฑปาติยติสฺสตฺเถโร วิย ทกฺขิเณยฺยวเสน ปริภุญฺชติ, อยํ มุตฺตมุตฺตโก นาม. Trong đó, vị tỳ khưu nào mà hàng tại gia cũng đến gần với ý muốn nắm giữ, dụ dỗ bằng vật chất, và vị tỳ khưu cũng đến gần với ý muốn nắm giữ, dụ dỗ bằng hoa, quả, v.v..., vị này được gọi là người nắm giữ và bị nắm giữ. Vị nào mà hàng tại gia đến gần theo cách đã nói, còn vị tỳ khưu đến gần với tư cách là bậc đáng cúng dường, vị này được gọi là người bị nắm giữ nhưng đã giải thoát. Vị nào mà hàng tại gia dâng cúng bốn món vật dụng với tư cách cúng dường bậc đáng cúng dường, còn vị tỳ khưu lại đến gần với ý muốn nắm giữ, dụ dỗ bằng hoa, quả, v.v..., vị này được gọi là người đã giải thoát nhưng lại nắm giữ. Vị nào mà hàng tại gia cũng dâng cúng bốn món vật dụng với tư cách cúng dường bậc đáng cúng dường, và vị tỳ khưu cũng thọ dụng với tư cách là bậc đáng cúng dường, giống như trưởng lão Cūḷapiṇḍapātiya Tissa, vị này được gọi là người đã giải thoát và không bị nắm giữ. เถรํ กิร เอกา อุปาสิกา ทฺวาทส วสฺสานิ อุปฏฺฐหิ. เอกทิวสํ ตสฺมึ คาเม อคฺคิ อุฏฺฐหิตฺวา เคหานิ ฌาเปสิ. อญฺเญสํ กุลูปกภิกฺขู อาคนฺตฺวา [Pg.53] – ‘‘กึ อุปาสิเก, อปิ กิญฺจิ ภณฺฑกํ อโรคํ กาตุํ อสกฺขิตฺถา’’ติ ปฏิสนฺถารํ อกํสุ. มนุสฺสา, ‘‘อมฺหากํ มาตุ กุลูปกตฺเถโร ภุญฺชนเวลายเมว อาคมิสฺสตี’’ติ อาหํสุ. เถโรปิ ปุนทิวเส ภิกฺขาจารเวลํ สลฺลกฺเขตฺวาว อาคโต. อุปาสิกา โกฏฺฐจฺฉายาย นิสีทาเปตฺวา ภิกฺขํ สมฺปาเทตฺวา อทาสิ. เถเร ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา ปกฺกนฺเต มนุสฺสา อาหํสุ – ‘‘อมฺหากํ มาตุ กุลูปกตฺเถโร ภุญฺชนเวลายเมว อาคโต’’ติ. อุปาสิกา, ‘‘ตุมฺหากํ กุลูปกา ตุมฺหากํเยว อนุจฺฉวิกา, มยฺหํ เถโร มยฺเหว อนุจฺฉวิโก’’ติ อาห. อายสฺมา ปน มนฺตาณิปุตฺโต อิเมหิ ปญฺจหิ สํสคฺเคหิ จตูหิปิ ปริสาหิ สทฺธึ อสํสฏฺโฐ คาหมุตฺตโก เจว มุตฺตมุตฺตโก จ อโหสิ. ยถา จ สยํ อสํสฏฺโฐ, เอวํ ภิกฺขูนมฺปิ ตํ อสํสคฺคกถํ กตฺตา อโหสิ. Tương truyền, có một nữ cư sĩ đã hộ độ một vị trưởng lão trong mười hai năm. Một hôm, trong làng ấy, lửa bốc lên và thiêu rụi các ngôi nhà. Các vị tỳ khưu khác thường lui tới các gia đình đã đến và thăm hỏi: ‘Này nữ cư sĩ, bà có thể giữ lại được chút tài sản nào không bị hư hại không?’ Mọi người nói: ‘Vị trưởng lão thường lui tới gia đình của mẹ chúng ta sẽ chỉ đến vào giờ ăn mà thôi.’ Vị trưởng lão ấy, vào ngày hôm sau, sau khi nhận thấy đã đến giờ đi khất thực mới đến. Nữ cư sĩ mời ngài ngồi dưới bóng vựa lúa, chuẩn bị vật thực rồi dâng cúng. Sau khi trưởng lão dùng bữa xong và rời đi, mọi người lại nói: ‘Vị trưởng lão thường lui tới gia đình của mẹ chúng ta chỉ đến vào giờ ăn mà thôi.’ Nữ cư sĩ đáp: ‘Các vị thường lui tới gia đình của quý vị thì thích hợp với quý vị, trưởng lão của tôi thì thích hợp với tôi.’ Còn Tôn giả Mantāṇiputta, ngài không giao thiệp trong năm sự giao thiệp này với cả bốn hội chúng, ngài vừa là người bị nắm giữ nhưng đã giải thoát, vừa là người đã giải thoát và không bị nắm giữ. Và như chính ngài không giao thiệp, ngài cũng là người nói về việc không giao thiệp ấy cho các vị tỳ khưu. อารทฺธวีริโยติ ปคฺคหิตวีริโย, ปริปุณฺณกายิกเจตสิกวีริโยติ อตฺโถ. โย หิ ภิกฺขุ คมเน อุปฺปนฺนกิเลสํ ฐานํ ปาปุณิตุํ น เทติ, ฐาเน อุปฺปนฺนกิเลสํ นิสชฺชํ, นิสชฺชาย อุปฺปนฺนกิเลสํ สยนํ ปาปุณิตุํ น เทติ, มนฺเตน กณฺหสปฺปํ อุปฺปีเฬตฺวา คณฺหนฺโต วิย, อมิตฺตํ คีวาย อกฺกมนฺโต วิย จ วิจรติ, อยํ อารทฺธวีริโย นาม. เถโร จ ตาทิโส อโหสิ. ภิกฺขูนมฺปิ ตเถว วีริยารมฺภกถํ กตฺตา อโหสิ. ‘Tinh cần tinh tấn’ có nghĩa là người đã nỗ lực tinh tấn, nghĩa là người có sự tinh tấn về thân và tâm được viên mãn. Vị tỳ khưu nào không để cho phiền não sanh khởi trong lúc đi đạt đến tư thế đứng, không để cho phiền não sanh khởi trong lúc đứng đạt đến tư thế ngồi, không để cho phiền não sanh khởi trong lúc ngồi đạt đến tư thế nằm, vị ấy sống như người dùng thần chú chế ngự và bắt lấy con rắn hổ mang, và như người đạp lên cổ kẻ thù, vị này được gọi là người tinh cần tinh tấn. Vị trưởng lão đã là người như vậy. Ngài cũng là người nói về việc khởi sự tinh tấn như thế ấy cho các vị tỳ khưu. สีลสมฺปนฺโนติอาทีสุ สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สมาธีติ วิปสฺสนาปาทกา อฏฺฐ สมาปตฺติโย. ปญฺญาติ โลกิยโลกุตฺตรญาณํ. วิมุตฺตีติ อริยผลํ. วิมุตฺติญาณทสฺสนนฺติ เอกูนวีสติวิธํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. เถโร สยมฺปิ สีลาทีหิ สมฺปนฺโน อโหสิ ภิกฺขูนมฺปิ สีลาทิกถํ กตฺตา. สฺวายํ ทสหิ กถาวตฺถูหิ โอวทตีติ โอวาทโก. ยถา ปน เอโก โอวทติเยว, สุขุมํ อตฺถํ ปริวตฺเตตฺวา ชานาเปตุํ น สกฺโกติ. น เอวํ เถโร. เถโร ปน ตานิ ทส กถาวตฺถูนิ วิญฺญาเปตีติ วิญฺญาปโก. เอโก วิญฺญาเปตุํ สกฺโกติ, การณํ ทสฺเสตุํ น สกฺโกติ. เถโร การณมฺปิ สนฺทสฺเสตีติ สนฺทสฺสโก. เอโก วิชฺชมานํ การณํ ทสฺเสติ, คาเหตุํ ปน น สกฺโกติ. เถโร คาเหตุมฺปิ สกฺโกตีติ สมาทปโก. เอวํ สมาทเปตฺวา [Pg.54] ปน เตสุ กถาวตฺถูสุ อุสฺสาหชนนวเสน ภิกฺขู สมุตฺเตเชตีติ สมุตฺเตชโก. อุสฺสาหชาเต วณฺณํ วตฺวา สมฺปหํเสตีติ สมฺปหํสโก. Trong các câu ‘vị đầy đủ giới hạnh’, v.v..., ‘giới’ là bốn loại giới thanh tịnh. ‘Định’ là tám bậc thiền chứng làm nền tảng cho tuệ quán. ‘Tuệ’ là trí thế gian và siêu thế. ‘Giải thoát’ là Thánh quả. ‘Giải thoát tri kiến’ là mười chín loại trí phản khán. Vị trưởng lão tự thân ngài cũng đầy đủ giới, v.v... và ngài cũng là người nói về giới, v.v... cho các vị tỳ khưu. Vị này giáo huấn bằng mười đề tài câu chuyện nên là người giáo huấn. Tuy nhiên, có người chỉ giáo huấn mà không thể xoay chuyển để làm cho biết được ý nghĩa vi tế. Vị trưởng lão không phải như vậy. Vị trưởng lão còn làm cho hiểu rõ mười đề tài câu chuyện ấy nên là người làm cho hiểu rõ. Có người có thể làm cho hiểu rõ nhưng không thể chỉ ra lý do. Vị trưởng lão cũng chỉ rõ cả lý do nên là người chỉ rõ. Có người chỉ ra lý do hiện hữu nhưng lại không thể làm cho người khác tiếp nhận. Vị trưởng lão cũng có thể làm cho tiếp nhận nên là người làm cho tiếp nhận. Sau khi đã làm cho tiếp nhận như vậy, ngài khích lệ các vị tỳ khưu bằng cách làm phát sanh lòng hăng hái trong các đề tài câu chuyện ấy nên là người khích lệ. Khi lòng hăng hái đã phát sanh, ngài nói lời tán dương để làm cho họ phấn khởi nên là người làm cho phấn khởi. ปญฺจลาภวณฺณนา Giải Thích Về Năm Lợi Ích ๒๕๓. สุลทฺธลาภาติ อญฺเญสมฺปิ มนุสฺสตฺตภาวปพฺพชฺชาทิคุณลาภา นาม โหนฺติ. อายสฺมโต ปน ปุณฺณสฺส สุลทฺธลาภา เอเต, ยสฺส สตฺถุ สมฺมุขา เอวํ วณฺโณ อพฺภุคฺคโตติ อตฺโถ. อปิจ อปณฺฑิเตหิ วณฺณกถนํ นาม น ตถา ลาโภ, ปณฺฑิเตหิ วณฺณกถนํ ปน ลาโภ. คิหี หิ วา วณฺณกถนํ น ตถา ลาโภ, คิหี หิ ‘‘วณฺณํ กเถสฺสามี’’ติ, ‘‘อมฺหากํ อยฺโย สณฺโห สขิโล สุขสมฺภาโส, วิหารํ อาคตานํ ยาคุภตฺตผาณิตาทีหิ สงฺคหํ กโรตี’’ติ กเถนฺโต อวณฺณเมว กเถติ. ‘‘อวณฺณํ กเถสฺสามี’’ติ ‘‘อยํ เถโร มนฺทมนฺโท วิย อพลพโล วิย ภากุฏิกภากุฏิโก วิย นตฺถิ อิมินา สทฺธึ วิสฺสาโส’’ติ กเถนฺโต วณฺณเมว กเถติ. สพฺรหฺมจารีหิปิ สตฺถุ ปรมฺมุขา วณฺณกถนํ น ตถา ลาโภ, สตฺถุ สมฺมุขา ปน อติลาโภติ อิมมฺปิ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ ‘‘สุลทฺธลาภา’’ติ อาห. อนุมสฺส อนุมสฺสาติ ทส กถาวตฺถูนิ อนุปวิสิตฺวา อนุปวิสิตฺวา. ตญฺจ สตฺถา อพฺภนุโมทตีติ ตญฺจสฺส วณฺณํ เอวเมตํ อปฺปิจฺโฉ จ โส ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ จ โส ภิกฺขูติ อนุโมทติ. อิติ วิญฺญูหิ วณฺณภาสนํ เอโก ลาโภ, สพฺรหฺมจารีหิ เอโก, สตฺถุ สมฺมุขา เอโก, อนุมสฺส อนุมสฺส เอโก, สตฺถารา อพฺภนุโมทนํ เอโกติ อิเม ปญฺจ ลาเภ สนฺธาย ‘‘สุลทฺธลาภา’’ติ อาห. กทาจีติ กิสฺมิญฺจิเทว กาเล. กรหจีติ ตสฺเสว เววจนํ. อปฺเปว นาม สิยา โกจิเทว กถาสลฺลาโปติ อปิ นาม โกจิ กถาสมุทาจาโรปิ ภเวยฺย. เถเรน กิร อายสฺมา ปุณฺโณ เนว ทิฏฺฐปุพฺโพ, นสฺส ธมฺมกถา สุตปุพฺพา. อิติ โส ตสฺส ทสฺสนมฺปิ ธมฺมกถมฺปิ ปตฺถยมาโน เอวมาห. 253. Suladdhalābhā (thật là lợi ích lớn lao): Những lợi ích về các phẩm hạnh như thân người, sự xuất gia, v.v... của những người khác cũng được gọi là có. Tuy nhiên, đối với trưởng lão Puṇṇa, những điều này là lợi ích lớn lao, có nghĩa là phẩm hạnh của ngài đã được tán dương ngay trước mặt đức Đạo Sư như vậy. Hơn nữa, việc tán dương bởi người không có trí tuệ không phải là lợi ích như vậy, nhưng việc tán dương bởi người có trí tuệ mới là lợi ích. Việc tán dương bởi người tại gia cũng không phải là lợi ích như vậy, vì người tại gia khi nói: “Tôi sẽ tán dương,” thì lại nói: “Vị tôn giả của chúng ta hiền hòa, thân thiện, dễ nói chuyện, ngài giúp đỡ những người đến tu viện bằng cháo, cơm, mật đường, v.v...” thì lại thành ra nói lời không tán dương. Khi nói: “Tôi sẽ nói lời không tán dương,” thì lại nói: “Vị trưởng lão này có vẻ chậm chạp, có vẻ yếu ớt, có vẻ cau có, không có sự tin cậy nơi vị này,” thì lại thành ra nói lời tán dương. Việc tán dương bởi các vị đồng phạm hạnh sau lưng đức Đạo Sư cũng không phải là lợi ích như vậy, nhưng trước mặt đức Đạo Sư thì lại là lợi ích lớn lao. Dựa vào ý nghĩa này mà nói “suladdhalābhā.” Anumassa anumassa (sau khi suy xét kỹ lưỡng): Sau khi đi sâu vào, đi sâu vào mười đề tài thảo luận. Tañca satthā abbhanumodati (và đức Đạo Sư đã tùy hỷ điều ấy): Ngài tùy hỷ lời tán dương ấy rằng: “Đúng vậy, vị tỳ khưu ấy thiểu dục, vị tỳ khưu ấy tri túc.” Như vậy, việc được người có trí tuệ tán dương là một lợi ích, được các vị đồng phạm hạnh (tán dương) là một, (được tán dương) trước mặt đức Đạo Sư là một, (được tán dương) sau khi suy xét kỹ lưỡng là một, được đức Đạo Sư tùy hỷ là một. Dựa vào năm lợi ích này mà nói “suladdhalābhā.” Kadāci (đôi khi): Vào một lúc nào đó. Karahaci (thỉnh thoảng): Là đồng nghĩa của từ ấy. Appeva nāma siyā kocideva kathāsallāpo (mong rằng sẽ có cuộc trò chuyện nào đó): Mong rằng sẽ có một cuộc đối thoại nào đó. Nghe nói, trưởng lão (Sāriputta) chưa từng thấy trưởng lão Puṇṇa trước đây, cũng chưa từng nghe pháp thoại của ngài. Vì vậy, ngài mong muốn được gặp và nghe pháp thoại của vị ấy nên đã nói như vậy. จาริกาทิวณฺณนา Giải thích về việc du hành, v.v... ๒๕๔. ยถาภิรนฺตนฺติ ยถาอชฺฌาสยํ วิหริตฺวา. พุทฺธานญฺหิ เอกสฺมึ ฐาเน วสนฺตานํ ฉายูทกาทิวิปตฺตึ วา อปฺผาสุกเสนาสนํ วา, มนุสฺสานํ อสฺสทฺธาทิภาวํ [Pg.55] วา อาคมฺม อนภิรติ นาม นตฺถิ. เตสํ สมฺปตฺติยา ‘‘อิธ ผาสุ วิหรามา’’ติ อภิรมิตฺวา จิรวิหาโรปิ นตฺถิ. ยตฺถ ปน ตถาคเต วิหรนฺเต สตฺตา สรเณสุ วา ปติฏฺฐหนฺติ, สีลานิ วา สมาทิยนฺติ, ปพฺพชนฺติ วา, ตโต โสตาปตฺติมคฺคาทีนํ วา ปน เตสํ อุปนิสฺสโย โหติ. ตตฺถ พุทฺธา สตฺเต ตาสุ สมฺปตฺตีสุ ปติฏฺฐาปนอชฺฌาสเยน วสนฺติ; ตาสํ อภาเว ปกฺกมนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ยถาอชฺฌาสยํ วิหริตฺวา’’ติ. จาริกํ จรมาโนติ อทฺธานคมนํ คจฺฉนฺโต. จาริกา จ นาเมสา ภควโต ทุวิธา โหติ ตุริตจาริกา จ, อตุริตจาริกา จ. 254. Yathābhirantaṃ (tùy nghi): Sau khi an trú tùy theo ý nguyện. Đối với các đức Phật, khi đang trú ở một nơi, không có sự không ưa thích nào phát sinh do sự thiếu thốn bóng mát, nước, v.v..., hoặc do chỗ ở không thoải mái, hoặc do tình trạng không có đức tin của con người. Cũng không có việc an trú lâu dài vì ưa thích rằng: “Chúng ta hãy an trú thoải mái ở đây” do sự đầy đủ của những thứ ấy. Nhưng ở nơi nào, khi đức Như Lai an trú, chúng sanh an lập trong các nơi nương tựa, hoặc thọ trì các giới, hoặc xuất gia, hoặc có duyên lành cho các đạo quả như Dự lưu, v.v... thì ở đó, các đức Phật an trú với ý nguyện an lập chúng sanh trong những thành tựu ấy; khi không có những điều ấy thì các ngài ra đi. Do đó, đã được nói: “Sau khi an trú tùy theo ý nguyện.” Cārikaṃ caramāno (đang du hành): Đang đi trên đường. Việc du hành này của đức Thế Tôn có hai loại: du hành nhanh và du hành không nhanh. ตตฺถ ทูเรปิ โพธเนยฺยปุคฺคลํ ทิสฺวา ตสฺส โพธนตฺถาย สหสา คมนํ ตุริตจาริกา นาม. สา มหากสฺสปปจฺจุคฺคมนาทีสุ ทฏฺฐพฺพา. ภควา หิ มหากสฺสปํ ปจฺจุคฺคจฺฉนฺโต มุหุตฺเตน ติคาวุตํ มคฺคํ อคมาสิ, อาฬวกสฺสตฺถาย ตึสโยชนํ, ตถา องฺคุลิมาลสฺส. ปุกฺกุสาติสฺส ปน ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ, มหากปฺปินสฺส วีสโยชนสตํ, ขทิรวนิยสฺสตฺถาย สตฺต โยชนสตานิ อคมาสิ; ธมฺมเสนาปติโน สทฺธิวิหาริกสฺส วนวาสีติสฺสสามเณรสฺส ติคาวุตาธิกํ วีสโยชนสตํ. Trong đó, việc đi nhanh chóng để giáo hóa một người có khả năng được giáo hóa, dù thấy ở xa, được gọi là du hành nhanh. Điều này nên được thấy trong các trường hợp như đi đón ngài Mahākassapa, v.v... Thật vậy, đức Thế Tôn khi đi đón ngài Mahākassapa đã đi một quãng đường ba gāvuta trong một khoảnh khắc, ba mươi do tuần vì lợi ích của Āḷavaka, cũng như của Aṅgulimāla. Còn vì Pukkusāti, ngài đã đi bốn mươi lăm do tuần, vì Mahākappina một trăm hai mươi do tuần, vì Khadiravaniya bảy trăm do tuần; vì sa-di Vanavāsītissa, đệ tử của vị Tướng quân Chánh pháp, ngài đã đi một trăm hai mươi do tuần và hơn ba gāvuta. เอกทิวสํ กิร เถโร, ‘‘ติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ, ภนฺเต, คจฺฉามี’’ติ อาห. ภควา, ‘‘อหมฺปิ คมิสฺสามี’’ติ วตฺวา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ อามนฺเตสิ – ‘‘อานนฺท, วีสติสหสฺสานํ ฉฬภิญฺญานํ อาโรเจหิ – ‘ภควา วนวาสีติสฺสสามเณรสฺส สนฺติกํ คมิสฺสตี’’’ติ. ตโต ทุติยทิวเส วีสติสหสฺสขีณาสวปริวุโต อากาเส อุปฺปติตฺวา วีสโยชนสตมตฺถเก ตสฺส โคจรคามทฺวาเร โอตริตฺวา จีวรํ ปารุปิ. กมฺมนฺตํ คจฺฉมานา มนุสฺสา ทิสฺวา, ‘‘สตฺถา, โภ, อาคโต, มา กมฺมนฺตํ อคมิตฺถา’’ติ วตฺวา อาสนานิ ปญฺญเปตฺวา ยาคุํ ทตฺวา ปานวตฺตํ กโรนฺตา, ‘‘กุหึ, ภนฺเต, ภควา คจฺฉตี’’ติ ทหรภิกฺขู ปุจฺฉึสุ. อุปาสกา, น ภควา อญฺญตฺถ คจฺฉติ, อิเธว ติสฺสสามเณรสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคโตติ. เต ‘‘อมฺหากํ กิร กุลูปกตฺเถรสฺส ทสฺสนตฺถาย สตฺถา อาคโต, โน วต โน เถโร โอรมตฺตโก’’ติ โสมนสฺสชาตา อเหสุํ. Nghe nói, một hôm, vị trưởng lão (Sāriputta) nói: “Bạch đức Thế Tôn, con sẽ đi đến chỗ sa-di Tissa.” Đức Thế Tôn nói: “Ta cũng sẽ đi,” rồi gọi tôn giả Ānanda: “Này Ānanda, hãy báo cho hai mươi ngàn vị có sáu thắng trí biết rằng: ‘Đức Thế Tôn sẽ đi đến chỗ sa-di Vanavāsītissa.’” Sau đó, vào ngày thứ hai, được hai mươi ngàn vị lậu tận vây quanh, ngài bay lên không trung, đáp xuống ở cổng làng khất thực của vị ấy, cách một trăm hai mươi do tuần, rồi đắp y. Những người đang đi làm việc thấy vậy, nói: “Này các bạn, đức Đạo Sư đã đến, đừng đi làm nữa,” rồi họ dọn chỗ ngồi, dâng cháo, làm nước uống, và hỏi các vị tỳ khưu trẻ: “Bạch các ngài, đức Thế Tôn đi đâu vậy?” (Các vị tỳ khưu trả lời:) “Này các cư sĩ, đức Thế Tôn không đi nơi nào khác, ngài đến đây chỉ để gặp sa-di Tissa.” Họ vui mừng nghĩ rằng: “Hóa ra đức Đạo Sư đã đến để gặp vị trưởng lão thân cận của gia đình chúng ta, vị trưởng lão của chúng ta thật không phải là người tầm thường.” อถ [Pg.56] ภควโต ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สามเณโร คามํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ‘‘อุปาสกา มหา ภิกฺขุสงฺโฆ’’ติ ปุจฺฉิ. อถสฺส เต, ‘‘สตฺถา, ภนฺเต, อาคโต’’ติ อาโรเจสุํ, โส ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปิณฺฑปาเตน อาปุจฺฉิ. สตฺถา ตสฺส ปตฺตํ หตฺเถน คเหตฺวา, ‘‘อลํ, ติสฺส, นิฏฺฐิตํ ภตฺตกิจฺจ’’นฺติ อาห. ตโต อุปชฺฌายํ อาปุจฺฉิตฺวา อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิตฺวา ภตฺตกิจฺจมกาสิ. อถสฺส ภตฺตกิจฺจปริโยสาเน สตฺถา มงฺคลํ วตฺวา นิกฺขมิตฺวา คามทฺวาเร ฐตฺวา, ‘‘กตโร เต, ติสฺส, วสนฏฺฐานํ คมนมคฺโค’’ติ อาห. ‘‘อยํ ภควา’’ติ. มคฺคํ เทสยมาโน ปุรโต ยาหิ ติสฺสาติ. ภควา กิร สเทวกสฺส โลกสฺส มคฺคเทสโก สมาโนปิ ‘‘สกลติคาวุเต มคฺเค สามเณรํ ทฏฺฐุํ ลจฺฉามี’’ติ ตํ มคฺคเทสกมกาสิ. Sau khi Thế Tôn dùng bữa xong, vị sa-di đi vào làng khất thực và hỏi: “Này các vị ưu-bà-tắc, đại chúng Tỳ-khưu đâu?” Khi ấy, họ thưa với vị ấy rằng: “Thưa ngài, đức Đạo Sư đã đến.” Vị ấy đến hầu Thế Tôn và mời Ngài dùng vật thực khất thực được. Đức Đạo Sư cầm lấy bát của vị ấy bằng tay và nói: “Thôi đủ rồi, Tissa, việc ăn đã xong.” Sau đó, sau khi xin phép thầy tế độ, vị ấy ngồi vào chỗ của mình và dùng bữa. Sau khi vị ấy dùng bữa xong, đức Đạo Sư nói lời chúc phúc rồi đi ra, đứng ở cổng làng và hỏi: “Này Tissa, con đường nào dẫn đến nơi ở của con?” (Vị ấy đáp:) “Dạ, con đường này, thưa Thế Tôn.” (Đức Phật nói:) “Này Tissa, con hãy đi trước chỉ đường.” Nghe nói, Thế Tôn, dù là người chỉ đường cho thế gian cùng với chư thiên, đã để cho vị ấy làm người chỉ đường vì nghĩ rằng: “Ta sẽ có dịp thấy vị sa-di trên suốt con đường dài ba do-tuần.” โส อตฺตโน วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภควโต วตฺตมกาสิ. อถ นํ ภควา, ‘‘กตโร เต, ติสฺส, จงฺกโม’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา สามเณรสฺส นิสีทนปาสาเณ นิสีทิตฺวา, ‘‘ติสฺส, อิมสฺมึ ฐาเน สุขํ วสสี’’ติ ปุจฺฉิ. โส อาห – ‘‘อาม, ภนฺเต, อิมสฺมึ เม ฐาเน วสนฺตสฺส สีหพฺยคฺฆหตฺถิมิคโมราทีนํ สทฺทํ สุณโต อรญฺญสญฺญา อุปฺปชฺชติ, ตาย สุขํ วสามี’’ติ. อถ นํ ภควา, ‘‘ติสฺส, ภิกฺขุสงฺฆํ สนฺนิปาเตหิ, พุทฺธทายชฺชํ เต ทสฺสามี’’ติ วตฺวา สนฺนิปติเต ภิกฺขุสงฺเฆ อุปสมฺปาเทตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว อคมาสีติ. อยํ ตุริตจาริกา นาม. Vị ấy đi đến nơi ở của mình và làm phận sự đối với Thế Tôn. Khi ấy, Thế Tôn hỏi vị ấy: “Này Tissa, nơi kinh hành của con ở đâu?” rồi đi đến đó, ngồi trên phiến đá ngồi của vị sa-di và hỏi: “Này Tissa, con sống an lạc ở nơi này chứ?” Vị ấy thưa: “Vâng, thưa ngài, khi con sống ở nơi này, nghe tiếng của sư tử, cọp, voi, nai, công, v.v., tưởng về rừng khởi lên. Nhờ đó, con sống an lạc.” Khi ấy, Thế Tôn bảo vị ấy: “Này Tissa, con hãy triệu tập chúng Tỳ-khưu, Ta sẽ ban cho con tài sản thừa tự của chư Phật.” Sau khi chúng Tỳ-khưu đã tụ họp, Ngài đã làm lễ xuất gia cụ túc cho vị ấy rồi trở về nơi ở của chính mình. Đây được gọi là cuộc du hành khẩn cấp. ยํ ปน คามนิคมปฏิปาฏิยา เทวสิกํ โยชนฑฺฒโยชนวเสน ปิณฺฑปาตจริยาทีหิ โลกํ อนุคฺคณฺหนฺตสฺส คมนํ, อยํ อตุริตจาริกา นาม. อิมํ ปน จาริกํ จรนฺโต ภควา มหามณฺฑลํ มชฺฌิมมณฺฑลํ อนฺติมมณฺฑลนฺติ อิเมสํ ติณฺณํ มณฺฑลานํ อญฺญตรสฺมึ จรติ. ตตฺถ มหามณฺฑลํ นวโยชนสติกํ, มชฺฌิมมณฺฑลํ ฉโยชนสติกํ, อนฺติมมณฺฑลํ ติโยชนสติกํ. ยทา มหามณฺฑเล จาริกํ จริตุกาโม โหติ, มหาปวารณาย ปวาเรตฺวา ปาฏิปททิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมติ. สมนฺตา โยชนสตํ เอกโกลาหลํ อโหสิ, ปุริมํ ปุริมํ อาคตา นิมนฺเตตุํ ลภนฺติ; อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร มหามณฺฑเล โอสรติ. ตตฺร ภควา เตสุ เตสุ คามนิคเมสุ เอกาหํ ทฺวีหํ วสนฺโต มหาชนํ อามิสปฏิคฺคเหน อนุคฺคณฺหนฺโต ธมฺมทาเนน จสฺส วิวฏฺฏูปนิสฺสิตํ [Pg.57] กุสลํ วฑฺเฒนฺโต นวหิ มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ. Còn việc đi lại để tế độ thế gian bằng cách đi khất thực, v.v., mỗi ngày khoảng nửa do-tuần hoặc một do-tuần, theo thứ tự các làng và thị trấn, đây được gọi là cuộc du hành không khẩn cấp. Khi thực hiện cuộc du hành này, Thế Tôn du hành trong một trong ba khu vực này: đại khu, trung khu, và tiểu khu. Trong đó, đại khu rộng chín trăm do-tuần, trung khu rộng sáu trăm do-tuần, tiểu khu rộng ba trăm do-tuần. Khi Ngài muốn du hành trong đại khu, sau khi làm lễ Tự tứ lớn, vào ngày mồng một, Ngài ra đi cùng với đại chúng Tỳ-khưu. Một tiếng vang lớn đồng loạt khởi lên trong vòng một trăm do-tuần xung quanh, những người đến trước được cơ hội thỉnh mời; sự cúng dường ở hai khu vực kia dồn về đại khu. Ở đó, Thế Tôn lưu lại một hoặc hai ngày tại các làng và thị trấn ấy, tế độ quần chúng bằng cách nhận vật thực và làm tăng trưởng thiện pháp là nhân duyên cho sự giải thoát của họ bằng pháp thí, Ngài kết thúc cuộc du hành trong chín tháng. สเจ ปน อนฺโตวสฺเส ภิกฺขูนํ สมถวิปสฺสนา ตรุณา โหติ, มหาปวารณาย อปวาเรตฺวา ปวารณาสงฺคหํ ทตฺวา กตฺติกปุณฺณมาย ปวาเรตฺวา มิคสิรสฺส ปฐมทิวเส มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมิตฺวา มชฺฌิมมณฺฑลํ โอสรติ. อญฺเญนปิ การเณน มชฺฌิมมณฺฑเล จาริกํ จริตุกาโม จตุมาสํ วสิตฺวาว นิกฺขมติ. วุตฺตนเยเนว อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร มชฺฌิมมณฺฑเล โอสรติ. ภควา ปุริมนเยเนว โลกํ อนุคฺคณฺหนฺโต อฏฺฐหิ มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ. Nhưng nếu trong mùa an cư, pháp hành chỉ và quán của các Tỳ-khưu còn non yếu, Ngài không làm lễ Tự tứ lớn mà ban cho sự chấp thuận Tự tứ, rồi làm lễ Tự tứ vào ngày rằm tháng Kattika. Vào ngày đầu của tháng Migasira, Ngài ra đi cùng với đại chúng Tỳ-khưu và đi vào trung khu. Vì một lý do khác, khi muốn du hành trong trung khu, Ngài ra đi sau khi đã ở lại bốn tháng. Theo cách đã nói, sự cúng dường ở hai khu vực kia dồn về trung khu. Thế Tôn tế độ thế gian theo cách trước đó và kết thúc cuộc du hành trong tám tháng. สเจ ปน จตุมาสํ วุฏฺฐวสฺสสฺสาปิ ภควโต เวเนยฺยสตฺตา อปริปกฺกินฺทฺริยา โหนฺติ, เตสํ อินฺทฺริยปริปากํ อาคมยมาโน อปรมฺปิ เอกํ มาสํ วา ทฺวิติจตุมาสํ วา ตตฺเถว วสิตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร นิกฺขมติ. วุตฺตนเยเนว อิตเรสุ ทฺวีสุ มณฺฑเลสุ สกฺกาโร อนฺโตมณฺฑเล โอสรติ. ภควา ปุริมนเยเนว โลกํ อนุคฺคณฺหนฺโต สตฺตหิ วา ฉหิ วา ปญฺจหิ วา จตูหิ วา มาเสหิ จาริกํ ปริโยสาเปติ. อิติ อิเมสุ ตีสุ มณฺฑเลสุ ยตฺถ กตฺถจิ จาริกํ จรนฺโต น จีวราทิเหตุ จรติ. อถ โข เย ทุคฺคตา พาลา ชิณฺณา พฺยาธิตา, เต กทา ตถาคตํ อาคนฺตฺวา ปสฺสิสฺสนฺติ? มยิ ปน จาริกํ จรนฺเต มหาชโน ตถาคตทสฺสนํ ลภิสฺสติ, ตตฺถ เกจิ จิตฺตานิ ปสาเทสฺสนฺติ, เกจิ มาลาทีหิ ปูเชสฺสนฺติ, เกจิ กฏจฺฉุภิกฺขํ ทสฺสนฺติ, เกจิ มิจฺฉาทสฺสนํ ปหาย สมฺมาทิฏฺฐิกา ภวิสฺสนฺติ, ตํ เตสํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายาติ เอวํ โลกานุกมฺปาย จาริกํ จรติ. Nhưng nếu ngay cả sau khi Thế Tôn đã an cư bốn tháng, các căn của những chúng sanh cần được giáo hóa vẫn chưa thuần thục, Ngài chờ đợi cho các căn của họ thuần thục, ở lại đó thêm một tháng hoặc hai, ba, bốn tháng nữa rồi ra đi cùng với đại chúng Tỳ-khưu. Theo cách đã nói, sự cúng dường ở hai khu vực kia dồn về tiểu khu. Thế Tôn tế độ thế gian theo cách trước đó và kết thúc cuộc du hành trong bảy, hoặc sáu, hoặc năm, hoặc bốn tháng. Như vậy, khi du hành bất cứ nơi đâu trong ba khu vực này, Ngài không du hành vì lý do y phục, v.v. Mà là (vì nghĩ rằng): “Những người khốn khổ, ngu dốt, già yếu, bệnh tật, khi nào họ mới có thể đến gặp Như Lai? Nhưng khi Ta du hành, quần chúng sẽ có cơ hội diện kiến Như Lai. Ở đó, một số người sẽ làm cho tâm tịnh tín, một số sẽ cúng dường bằng vòng hoa, v.v., một số sẽ dâng một muỗng vật thực, một số sẽ từ bỏ tà kiến và trở thành người có chánh kiến. Điều đó sẽ mang lại lợi ích và hạnh phúc lâu dài cho họ.” Như vậy, Ngài du hành vì lòng bi mẫn đối với thế gian. อปิจ จตูหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – ชงฺฆาวิหารวเสน สรีรผาสุกตฺถาย, อตฺถุปฺปตฺติกาลํ อภิกงฺขนตฺถาย, ภิขูนํ สิกฺขาปทํ ปญฺญาปนตฺถาย, ตตฺถ ตตฺถ ปริปากคตินฺทฺริเย โพธเนยฺยสตฺเต โพธนตฺถายาติ. อปเรหิปิ จตูหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – พุทฺธํ สรณํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ วา, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ วา, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉิสฺสนฺตีติ วา, มหตา ธมฺมวสฺเสน จตสฺโส ปริสา สนฺตปฺเปสฺสามีติ วาติ. อปเรหิ ปญฺจหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ [Pg.58] – ปาณาติปาตา วิรมิสฺสนฺตีติ วา, อทินฺนาทานา… กาเมสุมิจฺฉาจารา… มุสาวาทา… สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา วิรมิสฺสนฺตีติ วาติ. อปเรหิ อฏฺฐหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – ปฐมชฺฌานํ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ วา, ทุติยํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ปฏิลภิสฺสนฺตีติ วาติ. อปเรหิ อฏฺฐหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต จาริกํ จรนฺติ – โสตาปตฺติมคฺคํ อธิคมิสฺสนฺตีติ วา, โสตาปตฺติผลํ…เป… อรหตฺตผลํ สจฺฉิกริสฺสนฺตีติ วาติ. อยํ อตุริตจาริกา, สา อิธ อธิปฺเปตา. สา ปเนสา ทุวิธา โหติ นิพทฺธจาริกา, อนิพทฺธจาริกา จ. ตตฺถ ยํ เอกสฺเสว โพธเนยฺยสตฺตสฺส อตฺถาย คจฺฉติ, อยํ นิพทฺธจาริกา นาม. ยํ ปน คามนิคมนครปฏิปาฏิวเสน จรติ, อยํ อนิพทฺธจาริกา นาม. เอสา อิธ อธิปฺเปตา. Lại nữa, các đức Phật, các đấng Thế Tôn du hành vì bốn lý do: vì sự an lạc của thân thể qua việc đi bộ, vì mong đợi thời điểm phát sinh sự việc, vì việc chế định học giới cho các vị tỳ khưu, và vì việc giác ngộ cho các chúng sanh cần được tế độ có các căn đã thuần thục ở nơi này nơi kia. Các đức Phật, các đấng Thế Tôn cũng du hành vì bốn lý do khác: hoặc là (với ý nghĩ rằng) ‘Họ sẽ quy y Phật,’ hoặc là ‘Họ sẽ quy y Pháp,’ hoặc là ‘Họ sẽ quy y Tăng,’ hoặc là ‘Ta sẽ làm cho bốn chúng được thỏa mãn bằng cơn mưa Pháp lớn.’ Các đức Phật, các đấng Thế Tôn cũng du hành vì năm lý do khác: hoặc là (với ý nghĩ rằng) ‘Họ sẽ từ bỏ sát sanh,’ hoặc là ‘… từ bỏ lấy của không cho… tà dâm trong các dục… nói dối… từ bỏ việc uống rượu men, rượu nấu, các chất say là cơ sở của sự dễ duôi.’ Các đức Phật, các đấng Thế Tôn cũng du hành vì tám lý do khác: hoặc là (với ý nghĩ rằng) ‘Họ sẽ đắc được sơ thiền,’ hoặc là ‘… nhị thiền… cho đến… đắc được phi tưởng phi phi tưởng xứ định.’ Các đức Phật, các đấng Thế Tôn cũng du hành vì tám lý do khác: hoặc là (với ý nghĩ rằng) ‘Họ sẽ chứng ngộ Dự lưu đạo,’ hoặc là ‘… Dự lưu quả… cho đến… chứng ngộ A-la-hán quả.’ Đây là cuộc du hành không vội vã, và nó được đề cập ở đây. Và cuộc du hành này có hai loại: du hành có mục đích nhất định và du hành không có mục đích nhất định. Trong đó, việc đi vì lợi ích của chỉ một chúng sanh cần được tế độ, đây được gọi là du hành có mục đích nhất định. Còn việc đi theo thứ tự làng mạc, thị trấn, thành phố, đây được gọi là du hành không có mục đích nhất định. Đây là điều được đề cập ở đây. เสนาสนํ สํสาเมตฺวาติ เสนาสนํ ปฏิสาเมตฺวา. ตํ ปน ปฏิสาเมนฺโต เถโร น จูฬปตฺตมหาปตฺต-จูฬถาลกมหาถาลก-ปฏฺฏุณฺณจีวร-ทุกูลจีวราทีนํ ภณฺฑิกํ กตฺวา สปฺปิเตลาทีนํ วา ปน ฆเฏ ปูราเปตฺวา คพฺเภ นิทหิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย กุญฺจิกมุทฺทิกาทีนิ โยชาเปสิ. ‘‘สเจ น โหติ ภิกฺขุ วา สามเณโร วา อารามิโก วา อุปาสโก วา, จตูสุ ปาสาเณสุ มญฺเจ มญฺจํ อาโรเปตฺวา ปีเฐ ปีฐํ อาโรเปตฺวา จีวรวํเส วา จีวรรชฺชุยา วา อุปริ ปุญฺชํ กตฺวา ทฺวารวาตปานํ ถเกตฺวา ปกฺกมิตพฺพ’’นฺติ (จูฬว. ๓๖๑) วจนโต ปน เนวาสิกํ ภิกฺขุํ อาปุจฺฉนมตฺตเกเนว ปฏิสาเมสิ. Câu ‘Sau khi đã dọn dẹp sàng tọa’ có nghĩa là sau khi đã sắp xếp sàng tọa. Khi sắp xếp như vậy, vị trưởng lão đã không gói ghém các vật dụng như bát nhỏ, bát lớn, đĩa nhỏ, đĩa lớn, y len, y lụa, v.v., cũng không cho đổ đầy các hũ bơ, dầu, v.v., rồi cất vào trong phòng, đóng cửa lại, và dùng chìa khóa, niêm phong, v.v. Trái lại, ngài chỉ sắp xếp bằng cách hỏi ý kiến vị tỳ khưu thường trú, theo như (lời dạy): ‘Nếu không có tỳ khưu, sa-di, người giữ vườn, hay cận sự nam, thì nên đặt giường lên trên giường trên bốn tảng đá, đặt ghế lên trên ghế, chất thành đống ở trên sào phơi y hoặc dây phơi y, đóng cửa chính và cửa sổ rồi ra đi’ (Cūḷavagga, 361). เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามีติ สตฺถุ ทสฺสนกาโม หุตฺวา เยน ทิสาภาเคน สาวตฺถิ เตน ปกฺกามิ. ปกฺกมนฺโต จ น สุทฺโธทนมหาราชสฺส อาโรจาเปตฺวา สปฺปิเตลมธุผาณิตาทีนิ คาหาเปตฺวา ปกฺกนฺโต. ยูถํ ปหาย นิกฺขนฺโต ปน มตฺตหตฺถี วิย, อสหายกิจฺโจ สีโห วิย, ปตฺตจีวรมตฺตํ อาทาย เอกโกว ปกฺกามิ. กสฺมา ปเนส ปญฺจสเตหิ อตฺตโน อนฺเตวาสิเกหิ สทฺธึ ราชคหํ อคนฺตฺวา อิทานิ นิกฺขนฺโตติ? ราชคหํ กปิลวตฺถุโต ทูรํ สฏฺฐิโยชนานิ, สาวตฺถิ ปน ปญฺจทส. สตฺถา ราชคหโต ปญฺจจตฺตาลีสโยชนํ อาคนฺตฺวา สาวตฺถิยํ วิหรติ, อิทานิ อาสนฺโน ชาโตติ สุตฺวา นิกฺขมีติ อการณเมตํ. พุทฺธานํ สนฺติกํ คจฺฉนฺโต หิ เอส โยชนสหสฺสมฺปิ คจฺเฉยฺย, ตทา ปน [Pg.59] กายวิเวโก น สกฺกา ลทฺธุนฺติ. พหูหิ สทฺธึ คมนกาเล หิ เอกสฺมึ คจฺฉามาติ วทนฺเต เอโก อิเธว วสามาติ วทติ. เอกสฺมึ วสามาติ วทนฺเต เอโก คจฺฉามาติ วทติ. ตสฺมา อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิตุํ วา ผาสุกเสนาสเน กายวิเวกํ ลทฺธุํ วา น สกฺกา โหติ, เอกกสฺส ปน ตํ สพฺพํ สุลภํ โหตีติ ตทา อคนฺตฺวา อิทานิ ปกฺกามิ. Câu ‘Đã du hành đến nơi có thành Sāvatthī’ có nghĩa là, với mong muốn được gặp đức Đạo Sư, ngài đã ra đi về hướng có thành Sāvatthī. Và khi ra đi, ngài đã không cho người báo với vua Suddhodana để được cấp cho bơ, dầu, mật ong, đường phèn, v.v., rồi mới lên đường. Trái lại, ngài đã ra đi một mình, chỉ mang theo y và bát, giống như con voi say rời bỏ đàn, giống như con sư tử không cần bạn đồng hành. Tại sao vị này không đi đến Rājagaha cùng với năm trăm vị đệ tử của mình mà bây giờ mới ra đi? Rājagaha cách Kapilavatthu sáu mươi do-tuần, còn Sāvatthī thì mười lăm. (Nói rằng) ‘Nghe tin đức Đạo Sư đã đi bốn mươi lăm do-tuần từ Rājagaha và đang trú tại Sāvatthī, bây giờ đã gần hơn nên mới ra đi,’ đây không phải là lý do. Bởi vì người này, khi đi đến gần các đức Phật, có thể đi cả ngàn do-tuần. Nhưng lúc đó, không thể có được sự độc cư về thân. Thật vậy, khi đi cùng với nhiều người, lúc một người nói ‘Chúng ta hãy đi,’ thì người khác lại nói ‘Chúng ta hãy ở lại đây.’ Khi một người nói ‘Chúng ta hãy ở lại,’ thì người khác lại nói ‘Chúng ta hãy đi.’ Vì vậy, không thể nhập định vào lúc mong muốn, hoặc không thể có được sự độc cư về thân tại một sàng tọa thoải mái. Nhưng đối với người đi một mình, tất cả những điều đó đều dễ dàng có được. Vì thế, lúc đó ngài đã không đi mà bây giờ mới ra đi. จาริกํ จรมาโนติ เอตฺถ กิญฺจาปิ อยํ จาริกา นาม มหาชนสงฺคหตฺถํ พุทฺธานํเยว ลพฺภติ, พุทฺเธ อุปาทาย ปน รุฬฺหีสทฺเทน สาวกานมฺปิ วุจฺจติ กิลญฺชาทีหิ กตํ พีชนมฺปิ ตาลวณฺฏํ วิย. เยน ภควาติ สาวตฺถิยา อวิทูเร เอกสฺมึ คามเก ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ เชตวนํ ปวิสิตฺวา สาริปุตฺตตฺเถรสฺส วา มหาโมคฺคลฺลานตฺเถรสฺส วา วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปาเท โธวิตฺวา มกฺเขตฺวา ปานียํ วา ปานกํ วา ปิวิตฺวา โถกํ วิสฺสมิตฺวา สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามีติ จิตฺตมฺปิ อนุปฺปาเทตฺวา อุชุกํ คนฺธกุฏิปริเวณเมว อคมาสิ. เถรสฺส หิ สตฺถารํ ทฏฺฐุกามสฺส อญฺเญน ภิกฺขุนา กิจฺจํ นตฺถิ. ตสฺมา ราหุลํ วา อานนฺทํ วา คเหตฺวา โอกาสํ กาเรตฺวา สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามีติ เอวมฺปิ จิตฺตํ น อุปฺปาเทสิ. Ở đây, trong câu ‘Đang du hành,’ mặc dù từ ‘du hành’ này chỉ được dùng cho các đức Phật vì mục đích nhiếp phục đại chúng, nhưng do liên quan đến các đức Phật, nó cũng được dùng cho các vị thinh văn theo nghĩa thông thường, giống như chiếc quạt làm bằng chiếu, v.v., cũng được gọi là quạt lá cọ. Câu ‘Đến nơi có đức Thế Tôn’ (có nghĩa là): Sau khi đã đi khất thực ở một ngôi làng không xa thành Sāvatthī và đã thọ thực xong, ngài đi vào Jetavana, và đã không khởi lên ý nghĩ rằng: ‘Ta sẽ đến nơi ở của trưởng lão Sāriputta hoặc trưởng lão Mahāmoggallāna, rửa chân, xoa dầu, uống nước hoặc nước trái cây, nghỉ ngơi một chút rồi sẽ đi gặp đức Đạo Sư.’ Thay vào đó, ngài đã đi thẳng đến khu tịnh xá Hương Phòng. Bởi vì đối với vị trưởng lão mong muốn được gặp đức Đạo Sư, không có việc gì với vị tỳ khưu nào khác. Vì vậy, ngài cũng không khởi lên ý nghĩ rằng: ‘Ta sẽ đi cùng Rāhula hoặc Ānanda, xin phép rồi sẽ gặp đức Đạo Sư.’ เถโร หิ สยเมว พุทฺธสาสเน วลฺลโภ รญฺโญ สงฺคามวิชยมหาโยโธ วิย. ยถา หิ ตาทิสสฺส โยธสฺส ราชานํ ทฏฺฐุกามสฺส อญฺญํ เสวิตฺวา ทสฺสนกมฺมํ นาม นตฺถิ; วลฺลภตาย สยเมว ปสฺสติ. เอวํ เถโรปิ พุทฺธสาสเน วลฺลโภ, ตสฺส อญฺญํ เสวิตฺวา สตฺถุทสฺสนกิจฺจํ นตฺถีติ ปาเท โธวิตฺวา ปาทปุญฺฉนมฺหิ ปุญฺฉิตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. ภควาปิ ‘‘ปจฺจูสกาเลเยว มนฺตาณิปุตฺโต อาคมิสฺสตี’’ติ อทฺทส. ตสฺมา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา สูจิฆฏิกํ อทตฺวาว ทรถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา อุฏฺฐาย นิสีทิ. เถโร กวาฏํ ปณาเมตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ธมฺมิยา กถายาติ ภควา ธมฺมึ กถํ กเถนฺโต จูฬโคสิงฺคสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๒๕ อาทโย) ติณฺณํ กุลปุตฺตานํ สามคฺคิรสานิสํสํ กเถสิ; เสกฺขสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๒๒ อาทโย) อาวสถานิสํสํ, ฆฏิการสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๒๘๒ อาทโย) สติปฏิลาภิกํ ปุพฺเพนิวาสปฺปฏิสํยุตฺตกถํ; รฏฺฐปาลสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๐๔) จตฺตาโร [Pg.60] ธมฺมุทฺเทเส, เสลสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๙๖ อาทโย) ปานกานิสํสกถํ, อุปกฺกิเลสสุตฺเต (ม. นิ. ๓.๒๓๖ อาทโย) ภคุตฺเถรสฺส ธมฺมกถํ กเถนฺโต เอกีภาเว อานิสํสํ กเถสิ. อิมสฺมึ ปน รถวินีเต อายสฺมโต ปุณฺณสฺส กเถนฺโต ทสกถาวตฺถุนิสฺสยํ อนนฺตนยํ นาม ทสฺเสสิ ปุณฺณ, อยมฺปิ อปฺปิจฺฉกถาเยว สนฺโตสกถาเยวาติ. ปฏิสมฺภิทาปตฺตสฺส สาวกสฺส เวลนฺเต ฐตฺวา มหาสมุทฺเท หตฺถปฺปสารณํ วิย อโหสิ. Vị Trưởng lão quả thật là người được yêu mến trong giáo pháp của đức Phật, giống như vị đại dũng sĩ chiến thắng trong trận mạc của đức vua. Quả vậy, giống như vị dũng sĩ như thế, khi muốn yết kiến đức vua, không có việc yết kiến nào bằng cách phục vụ người khác; vị ấy yết kiến được là do sự yêu mến. Cũng vậy, vị Trưởng lão là người được yêu mến trong giáo pháp của đức Phật, đối với vị ấy không có phận sự yết kiến Bậc Đạo Sư bằng cách phục vụ người khác. Sau khi rửa chân, lau khô bằng khăn lau chân, vị ấy đã đi đến nơi đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn cũng đã thấy rằng: ‘Vào lúc rạng đông, Mantāṇiputta sẽ đến.’ Vì thế, sau khi đi vào hương thất, không cài then cửa, làm cho sự mệt mỏi lắng dịu, Ngài đã đứng dậy và ngồi xuống. Vị Trưởng lão, sau khi đẩy cửa, đi vào hương thất, đảnh lễ đức Thế Tôn, rồi ngồi xuống một bên. Bằng pháp thoại: Đức Thế Tôn, trong khi thuyết pháp thoại, đã nói về lợi ích của sự hòa hợp của ba vị thiện gia nam tử trong kinh Cūḷagosiṅga (Trung Bộ 1.325); trong kinh Sekkha (Trung Bộ 2.22), nói về lợi ích của trú xứ; trong kinh Ghaṭikāra (Trung Bộ 2.282), nói về câu chuyện liên quan đến túc mạng thông, sự thành tựu niệm; trong kinh Raṭṭhapāla (Trung Bộ 2.304), nói về bốn đề mục pháp; trong kinh Sela (Trung Bộ 2.396), nói về câu chuyện lợi ích của thức uống; trong kinh Upakkilesa (Trung Bộ 3.236), trong khi thuyết pháp thoại cho Trưởng lão Bhagu, Ngài đã nói về lợi ích của sự độc cư. Còn trong kinh Rathavinīta này, trong khi nói với Tôn giả Puṇṇa, Ngài đã chỉ ra phương pháp vô tận nương vào mười đề tài câu chuyện: ‘Này Puṇṇa, đây cũng chính là câu chuyện về thiểu dục, cũng chính là câu chuyện về tri túc.’ Đối với vị thinh văn đã đắc Tuệ Phân Tích, việc này giống như đứng ở bờ biển mà đưa tay ra giữa đại dương. เยน อนฺธวนนฺติ ตทา กิร ปจฺฉาภตฺเต เชตวนํ อากิณฺณํ โหติ, พหู ขตฺติยพฺราหฺมณาทโย เชตวนํ โอสรนฺติ; รญฺโญ จกฺกวตฺติสฺส ขนฺธาวารฏฺฐานํ วิย โหติ, น สกฺกา ปวิเวกํ ลภิตุํ. อนฺธวนํ ปน ปธานฆรสทิสํ ปวิวิตฺตํ, ตสฺมา เยนนฺธวนํ เตนุปสงฺกมิ. กสฺมา ปน มหาเถเร น อทฺทส? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘สายนฺหสมเย อาคนฺตฺวา มหาเถเร ทิสฺวา ปุน ทสพลํ ปสฺสิสฺสามิ, เอวํ มหาเถรานํ เอกํ อุปฏฺฐานํ ภวิสฺสติ, สตฺถุ ทฺเว ภวิสฺสนฺติ, ตโต สตฺถารํ วนฺทิตฺวา มม วสนฏฺฐานเมว คมิสฺสามี’’ติ. Đến khu rừng Andhavana: Nghe nói, vào lúc bấy giờ, sau buổi ăn, tu viện Jetavana trở nên đông đúc, nhiều vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, v.v... đổ về tu viện Jetavana; nơi ấy giống như nơi đóng quân của vị vua Chuyển Luân, không thể có được sự thanh vắng. Còn khu rừng Andhavana thì thanh vắng, giống như một ngôi nhà để hành thiền, vì thế vị ấy đã đi đến khu rừng Andhavana. Nhưng tại sao vị ấy đã không gặp các vị Đại Trưởng lão? Nghe nói, vị ấy đã nghĩ như vầy: ‘Vào buổi chiều, sau khi đến gặp các vị Đại Trưởng lão, ta sẽ lại yết kiến Bậc Thập Lực. Như vậy, sẽ có một lần hầu hạ các vị Đại Trưởng lão, và sẽ có hai lần hầu hạ Bậc Đạo Sư. Sau đó, đảnh lễ Bậc Đạo Sư xong, ta sẽ đi về chính nơi ở của mình.’ สตฺตวิสุทฺธิปญฺหวณฺณนา Luận giải về vấn đề bảy pháp thanh tịnh ๒๕๖. อภิณฺหํ กิตฺตยมาโน อโหสีติ ปุนปฺปุนํ วณฺณํ กิตฺตยมาโน วิหาสิ. เถโร กิร ตโต ปฏฺฐาย ทิวเส ทิวเส สงฺฆมชฺเฌ ‘‘ปุณฺโณ กิร นาม มนฺตาณิปุตฺโต จตูหิ ปริสาหิ สทฺธึ อสํสฏฺโฐ, โส ทสพลสฺส ทสฺสนตฺถาย อาคมิสฺสติ; กจฺจิ นุ โข มํ อทิสฺวาว คมิสฺสตี’’ติ เถรนวมชฺฌิมานํ สติกรณตฺถํ อายสฺมโต ปุณฺณสฺส คุณํ ภาสติ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มหลฺลกภิกฺขู นาม น สพฺพกาลํ อนฺโตวิหาเร โหนฺติ; คุณกถาย ปนสฺส กถิตาย โย จ นํ ภิกฺขุํ ปสฺสิสฺสติ; โส อาคนฺตฺวา อาโรเจสฺสตี’’ติ. อถายํ เถรสฺเสว สทฺธิวิหาริโก ตํ อายสฺมนฺตํ มนฺตาณิปุตฺตํ ปตฺตจีวรมาทาย คนฺธกุฏึ ปวิสนฺตํ อทฺทส. กถํ ปน นํ เอส อญฺญาสีติ? ปุณฺณ, ปุณฺณาติ วตฺวา กเถนฺตสฺส ภควโต ธมฺมกถาย อญฺญาสิ – ‘‘อยํ โส เถโร, ยสฺส เม อุปชฺฌาโย อภิณฺหํ กิตฺตยมาโน โหตี’’ติ. อิติ โส อาคนฺตฺวา เถรสฺส อาโรเจสิ. นิสีทนํ อาทายาติ นิสีทนํ นาม สทสํ วุจฺจติ อวายิมํ. เถโร ปน จมฺมขณฺฑํ คเหตฺวา อคมาสิ. ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโตติ [Pg.61] ปจฺฉโต ปจฺฉโต. สีสานุโลกีติ โย อุนฺนตฏฺฐาเน ปิฏฺฐึ ปสฺสนฺโต นินฺนฏฺฐาเน สีสํ ปสฺสนฺโต คจฺฉติ, อยมฺปิ สีสานุโลกีติ วุจฺจติ. ตาทิโส หุตฺวา อนุพนฺธิ. เถโร หิ กิญฺจาปิ สํยตปทสทฺทตาย อจฺจาสนฺโน หุตฺวา คจฺฉนฺโตปิ ปทสทฺเทน น พาธติ, ‘‘นายํ สมฺโมทนกาโล’’ติ ญตฺวา ปน น อจฺจาสนฺโน, อนฺธวนํ นาม มหนฺตํ, เอกสฺมึ ฐาเน นิลีนํ อปสฺสนฺเตน, อาวุโส ปุณฺณ, ปุณฺณาติ อผาสุกสทฺโท กาตพฺโพ โหตีติ นิสินฺนฏฺฐานชานนตฺถํ นาติทูเร หุตฺวา สีสานุโลกี อคมาสิ. ทิวาวิหารํ นิสีทีติ ทิวาวิหารตฺถาย นิสีทิ. 256. Thường xuyên tán dương: (Vị ấy) đã sống, thường xuyên tán dương phẩm hạnh. Nghe nói, kể từ đó, vị Trưởng lão mỗi ngày ở giữa Tăng chúng, vì mục đích nhắc nhở các vị trưởng lão, trung niên, và tân tỳ khưu, đã nói lên phẩm hạnh của Tôn giả Puṇṇa rằng: ‘Nghe nói, vị tên là Puṇṇa Mantāṇiputta không giao du với bốn chúng, vị ấy sẽ đến để yết kiến Bậc Thập Lực; không biết liệu vị ấy có ra đi mà không gặp ta chăng?’ Nghe nói, vị ấy đã nghĩ như vầy: ‘Các vị tỳ khưu lớn tuổi không phải lúc nào cũng ở trong tu viện; nhưng khi câu chuyện về phẩm hạnh của vị ấy được nói lên, vị tỳ khưu nào thấy vị ấy, vị đó sẽ đến và báo tin.’ Khi ấy, vị đồng trú của chính vị Trưởng lão đã thấy Tôn giả Mantāṇiputta ấy đang mang y bát đi vào hương thất. Nhưng làm sao vị này nhận ra ngài ấy? Nhờ pháp thoại của đức Thế Tôn, khi Ngài nói bằng cách gọi: ‘Này Puṇṇa, này Puṇṇa,’ vị ấy đã nhận ra: ‘Đây chính là vị Trưởng lão mà thầy Bổn sư của ta thường xuyên tán dương.’ Do đó, vị ấy đã đến và báo cho vị Trưởng lão. Lấy tọa cụ: Tọa cụ được gọi là sadasa, không dệt. Còn vị Trưởng lão đã lấy một miếng da và đi. Ngay phía sau: (nghĩa là) ở phía sau. Theo dõi đầu: Người đi mà thấy lưng ở chỗ cao và thấy đầu ở chỗ thấp, người này cũng được gọi là người theo dõi đầu. Trở thành người như vậy, vị ấy đã đi theo sau. Quả vậy, vị Trưởng lão, mặc dù đi rất gần với tiếng bước chân được thu thúc, cũng không làm phiền bởi tiếng bước chân, nhưng vì biết rằng: ‘Đây không phải là lúc để chào hỏi,’ nên vị ấy đã không đi quá gần. Khu rừng Andhavana thì rộng lớn, nếu không thấy người đang ẩn mình ở một nơi, sẽ phải tạo ra tiếng động không thoải mái: ‘Này hiền giả Puṇṇa, này Puṇṇa,’ vì thế, để biết được nơi ngồi, vị ấy đã đi không quá xa, theo dõi đầu. Ngồi để nghỉ ban ngày: (nghĩa là) ngồi vì mục đích nghỉ ban ngày. ตตฺถ อายสฺมาปิ ปุณฺโณ อุทิจฺจพฺราหฺมณชจฺโจ, สาริปุตฺตตฺเถโรปิ. ปุณฺณตฺเถโรปิ สุวณฺณวณฺโณ, สาริปุตฺตตฺเถโรปิ. ปุณฺณตฺเถโรปิ อรหตฺตผลสมาปตฺติสมาปนฺโน, สาริปุตฺตตฺเถโรปิ. ปุณฺณตฺเถโรปิ กปฺปสตสหสฺสํ อภินีหารสมฺปนฺโน, สาริปุตฺตตฺเถโรปิ กปฺปสตสหสฺสาธิกํ เอกมสงฺขฺเยยฺยํ. ปุณฺณตฺเถโรปิ ปฏิสมฺภิทาปตฺโต มหาขีณาสโว, สาริปุตฺตตฺเถโรปิ. อิติ เอกํ กนกคุหํ ปวิฏฺฐา ทฺเว สีหา วิย, เอกํ วิชมฺภนภูมึ โอติณฺณา ทฺเว พฺยคฺฆา วิย, เอกํ สุปุปฺผิตสาลวนํ ปวิฏฺฐา ทฺเว ฉทฺทนฺตนาคราชาโน วิย, เอกํ สิมฺพลิวนํ ปวิฏฺฐา ทฺเว สุปณฺณราชาโน วิย, เอกํ นรวาหนยานํ อภิรุฬฺหา ทฺเว เวสฺสวณา วิย, เอกํ ปณฺฑุกมฺพลสิลํ อภินิสินฺนา ทฺเว สกฺกา วิย, เอกวิมานพฺภนฺตรคตา ทฺเว หาริตมหาพฺรหฺมาโน วิย จ เต ทฺเวปิ พฺราหฺมณชจฺจา ทฺเวปิ สุวณฺณวณฺณา ทฺเวปิ สมาปตฺติลาภิโน ทฺเวปิ อภินีหารสมฺปนฺนา ทฺเวปิ ปฏิสมฺภิทาปตฺตา มหาขีณาสวา เอกํ วนสณฺฑํ อนุปวิฏฺฐา ตํ วนฏฺฐานํ โสภยึสุ. Ở đây, Tôn giả Puṇṇa cũng là người thuộc dòng dõi Bà-la-môn phương bắc, và Trưởng lão Sāriputta cũng vậy. Trưởng lão Puṇṇa cũng có màu da vàng óng, và Trưởng lão Sāriputta cũng vậy. Trưởng lão Puṇṇa cũng là người đã nhập định A-la-hán quả, và Trưởng lão Sāriputta cũng vậy. Trưởng lão Puṇṇa cũng là người đã thành tựu sự phát nguyện trong một trăm ngàn kiếp, và Trưởng lão Sāriputta thì trong một a-tăng-kỳ và hơn một trăm ngàn kiếp. Trưởng lão Puṇṇa cũng là bậc đại lậu tận đã chứng đắc các tuệ phân tích, và Trưởng lão Sāriputta cũng vậy. Như vậy, giống như hai con sư tử đã đi vào một hang vàng, như hai con cọp đã đi xuống một vùng đất vươn mình, như hai vị long vương Chaddanta đã đi vào một khu rừng sāla nở rộ hoa, như hai vị kim sí điểu vương đã đi vào một khu rừng gòn, như hai vị Vessavaṇa đã leo lên một cỗ xe do người kéo, như hai vị Sakka đã ngồi trên phiến đá Paṇḍukambala, và như hai vị đại Phạm thiên Hārita đã đi vào bên trong một thiên cung, cả hai vị ấy, đều thuộc dòng dõi Bà-la-môn, đều có màu da vàng óng, đều là người chứng đắc thiền định, đều đã thành tựu sự phát nguyện, đều là bậc đại lậu tận đã chứng đắc các tuệ phân tích, khi đi vào một khu rừng rậm đã làm cho nơi rừng ấy được rực rỡ. ภควติ โน, อาวุโส, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ, อาวุโส, กึ อมฺหากํ ภควโต สนฺติเก อายสฺมตา พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ? อิทํ อายสฺมา สาริปุตฺโต ตสฺส ภควติ พฺรหฺมจริยวาสํ ชานนฺโตปิ กถาสมุฏฺฐาปนตฺถํ ปุจฺฉิ. ปุริมกถาย หิ อปฺปติฏฺฐิตาย ปจฺฉิมกถา น ชายติ, ตสฺมา เอวํ ปุจฺฉิ. เถโร อนุชานนฺโต ‘‘เอวมาวุโส’’ติ อาห. อถสฺส ปญฺหวิสฺสชฺชนํ โสตุกาโม อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘กึ นุ โข อาวุโส สีลวิสุทฺธตฺถํ ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ ปฏิปาฏิยา สตฺต วิสุทฺธิโย ปุจฺฉิ. ตาสํ วิตฺถารกถา วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. อายสฺมา ปน ปุณฺโณ [Pg.62] ยสฺมา จตุปาริสุทฺธิสีลาทีสุ ฐิตสฺสาปิ พฺรหฺมจริยวาโส มตฺถกํ น ปาปุณาติ, ตสฺมา, ‘‘โน หิทํ, อาวุโส’’ติ สพฺพํ ปฏิกฺขิปิ. “Thưa hiền giả, phạm hạnh của chúng ta được sống dưới Đức Thế Tôn.” “Thưa hiền giả, có phải phạm hạnh được Tôn giả sống dưới Đức Thế Tôn của chúng ta không?” Tôn giả Sāriputta, mặc dù biết rằng vị ấy sống phạm hạnh dưới Đức Thế Tôn, đã hỏi điều này nhằm mục đích khơi mào cuộc nói chuyện. Vì rằng khi câu chuyện trước chưa được xác lập thì câu chuyện sau không thể khởi sanh, do đó ngài đã hỏi như vậy. Vị Trưởng lão, trong khi chấp thuận, đã nói: “Đúng vậy, thưa hiền giả.” Khi ấy, Tôn giả Sāriputta, với mong muốn được nghe câu trả lời cho câu hỏi, đã hỏi tuần tự về bảy thanh tịnh: “Thưa hiền giả, có phải phạm hạnh được sống dưới Đức Thế Tôn là vì mục đích giới thanh tịnh chăng?” Phần luận giải chi tiết về các điều ấy đã được nói đến trong bộ Visuddhimagga. Còn Tôn giả Puṇṇa, vì rằng ngay cả đối với người đã an trú trong bốn giới thanh tịnh v.v... thì đời sống phạm hạnh vẫn chưa đạt đến đỉnh cao, do đó, ngài đã bác bỏ tất cả bằng câu: “Không phải vậy, thưa hiền giả.” กิมตฺถํ จรหาวุโสติ ยทิ สีลวิสุทฺธิอาทีนํ อตฺถาย พฺรหฺมจริยํ น วุสฺสติ, อถ กิมตฺถํ วุสฺสตีติ ปุจฺฉิ. อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถํ โข, อาวุโสติ เอตฺถ อนุปาทาปรินิพฺพานํ นาม อปฺปจฺจยปรินิพฺพานํ. ทฺเวธา อุปาทานานิ คหณูปาทานญฺจ ปจฺจยูปาทานญฺจ. คหณูปาทานํ นาม กามุปาทานาทิกํ จตุพฺพิธํ, ปจฺจยูปาทานํ นาม อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ เอวํ วุตฺตปจฺจยา. ตตฺถ คหณูปาทานวาทิโน อาจริยา อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ จตูสุ อุปาทาเนสุ อญฺญตเรนาปิ กญฺจิ ธมฺมํ อคฺคเหตฺวา ปวตฺตํ อรหตฺตผลํ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ กเถนฺติ. ตญฺหิ น จ อุปาทานสมฺปยุตฺตํ หุตฺวา กญฺจิ ธมฺมํ อุปาทิยติ, กิเลสานญฺจ ปรินิพฺพุตนฺเต ชาตตฺตา ปรินิพฺพานนฺติ วุจฺจติ. ปจฺจยูปาทานวาทิโน ปน อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ อปฺปจฺจยปรินิพฺพานํ. ปจฺจยวเสน อนุปฺปนฺนํ อสงฺขตํ อมตธาตุเมว อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ กเถนฺติ. อยํ อนฺโต, อยํ โกฏิ, อยํ นิฏฺฐา. อปฺปจฺจยปรินิพฺพานํ ปตฺตสฺส หิ พฺรหฺมจริยวาโส มตฺถกํ ปตฺโต นาม โหติ, ตสฺมา เถโร ‘‘อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถ’’นฺติ อาห. อถ นํ อนุยุญฺชนฺโต อายสฺมา สาริปุตฺโต ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส, สีลวิสุทฺธิ อนุปาทาปรินิพฺพาน’’นฺติ ปุน ปุจฺฉํ อารภิ. “Vậy thì vì mục đích gì, thưa hiền giả?” có nghĩa là: “Nếu phạm hạnh không được sống vì mục đích giới thanh tịnh v.v..., vậy thì nó được sống vì mục đích gì?” ngài đã hỏi. “Thưa hiền giả, vì mục đích vô thủ trước Niết-bàn.” Ở đây, vô thủ trước Niết-bàn (anupādāparinibbāna) có nghĩa là Niết-bàn vô duyên (appaccayaparinibbāna). Thủ (upādāna) có hai loại: thủ do nắm giữ (gahaṇūpādāna) và thủ do duyên (paccayūpādāna). Thủ do nắm giữ là bốn loại, bắt đầu với dục thủ. Thủ do duyên là các duyên được nói đến như: “do vô minh làm duyên, các hành sanh khởi.” Trong đó, các vị luận sư theo thuyết thủ do nắm giữ giải thích rằng vô thủ trước Niết-bàn là quả A-la-hán đã diễn tiến mà không nắm giữ bất cứ pháp nào bằng bất cứ thủ nào trong bốn thủ. Thật vậy, quả ấy không chấp thủ bất cứ pháp nào bằng cách tương ưng với thủ, và được gọi là Niết-bàn vì nó sanh khởi khi các phiền não đã tịch diệt. Còn các vị luận sư theo thuyết thủ do duyên thì giải thích rằng vô thủ trước Niết-bàn là Niết-bàn vô duyên. Họ giải thích rằng chính yếu tố bất tử, vô vi, không sanh khởi do duyên là vô thủ trước Niết-bàn. Đây là điểm kết thúc, đây là đỉnh cao, đây là sự hoàn tất. Thật vậy, đối với người đã đạt đến Niết-bàn vô duyên, đời sống phạm hạnh được gọi là đã đạt đến đỉnh cao. Do đó, vị Trưởng lão đã nói: “vì mục đích vô thủ trước Niết-bàn.” Khi ấy, Tôn giả Sāriputta, trong khi gạn hỏi ngài, đã bắt đầu hỏi lại: “Thưa hiền giả, vậy giới thanh tịnh có phải là vô thủ trước Niết-bàn chăng?” ๒๕๘. เถโรปิ สพฺพปริวตฺเตสุ ตเถว ปฏิกฺขิปิตฺวา ปริโยสาเน โทสํ ทสฺเสนฺโต สีลวิสุทฺธึ เจ, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ ปญฺญเปยฺยาติ ยทิ ปญฺญเปยฺย. สอุปาทานํเยว สมานํ อนุปาทาปรินิพฺพานํ ปญฺญเปยฺยาติ สงฺคหณธมฺมเมว นิคฺคหณธมฺมํ สปฺปจฺจยธมฺมเมว อปฺปจฺจยธมฺมํ สงฺขตธมฺมเมว อสงฺขตธมฺมนฺติ ปญฺญเปยฺยาติ อตฺโถ. ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยํ ปน สปฺปจฺจยธมฺมเมว อปฺปจฺจยธมฺมํ สงฺขตธมฺมเมว อสงฺขตธมฺมนฺติ ปญฺญเปยฺยาติ อยเมว อตฺโถ คเหตพฺโพ. ปุถุชฺชโน หิ, อาวุโสติ เอตฺถ วฏฺฏานุคโต โลกิยพาลปุถุชฺชโน ทฏฺฐพฺโพ. โส หิ จตุปาริสุทฺธิสีลมตฺตสฺสาปิ อภาวโต สพฺพโส อญฺญตฺร อิเมหิ ธมฺเมหิ. เตน หีติ เยน การเณน เอกจฺเจ ปณฺฑิตา อุปมาย อตฺถํ ชานนฺติ, เตน การเณน อุปมํ เต กริสฺสามีติ อตฺโถ. 258. Vị Trưởng lão cũng đã bác bỏ như thế trong tất cả các vòng hỏi, và vào lúc cuối, trong khi chỉ ra lỗi, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Thưa hiền giả, nếu giới thanh tịnh...” Ở đây, “sẽ quy định” (paññapeyya) có nghĩa là “nếu người ấy quy định.” “Sẽ quy định chính cái còn thủ trước là vô thủ trước Niết-bàn” có nghĩa là: “sẽ quy định chính pháp cần nắm giữ là pháp cần từ bỏ, chính pháp hữu duyên là pháp vô duyên, chính pháp hữu vi là pháp vô vi.” Còn đối với tri kiến thanh tịnh, cũng chính ý nghĩa này cần được hiểu: “sẽ quy định chính pháp hữu duyên là pháp vô duyên, chính pháp hữu vi là pháp vô vi.” “Thưa hiền giả, vì kẻ phàm phu...” ở đây, cần được hiểu là kẻ phàm phu ngu dốt thuộc thế gian, người còn đi theo vòng luân hồi. Vị ấy, do không có ngay cả bốn giới thanh tịnh, nên hoàn toàn khác biệt với các pháp này. “Vậy thì” (Tena hi) có nghĩa là: “Vì lý do mà một số người có trí hiểu được ý nghĩa qua ví dụ, vì lý do đó, tôi sẽ đưa ra một ví dụ cho hiền giả.” สตฺตรถวินีตวณฺณนา Luận giải về Bảy Cỗ Xe Trạm ๒๕๙. สตฺต [Pg.63] รถวินีตานีติ วินีตอสฺสาชานิยยุตฺเต สตฺต รเถ. ยาวเทว, จิตฺตวิสุทฺธตฺถาติ, อาวุโส, อยํ สีลวิสุทฺธิ นาม, ยาวเทว, จิตฺตวิสุทฺธตฺถา. จิตฺตวิสุทฺธตฺถาติ นิสฺสกฺกวจนเมตํ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ, ยาวเทว, จิตฺตวิสุทฺธิสงฺขาตา อตฺถา, ตาว อยํ สีลวิสุทฺธิ นาม อิจฺฉิตพฺพา. ยา ปน อยํ จิตฺตวิสุทฺธิ, เอสา สีลวิสุทฺธิยา อตฺโถ, อยํ โกฏิ, อิทํ ปริโยสานํ, จิตฺตวิสุทฺธิยํ ฐิตสฺส หิ สีลวิสุทฺธิกิจฺจํ กตํ นาม โหตีติ. เอส นโย สพฺพปเทสุ. 259. “Bảy cỗ xe trạm” (Satta rathavinītāni) có nghĩa là bảy cỗ xe được thắng những con ngựa thuần chủng đã được huấn luyện. “Chỉ đến mức vì mục đích tâm thanh tịnh.” “Thưa hiền giả, giới thanh tịnh này, chỉ đến mức vì mục đích tâm thanh tịnh.” “Vì mục đích tâm thanh tịnh” (Cittavisuddhatthā) đây là một cách nói về sự từ bỏ. Ý nghĩa ở đây là thế này: giới thanh tịnh này chỉ nên được mong muốn cho đến chừng nào có mục đích được gọi là tâm thanh tịnh. Còn tâm thanh tịnh này, đó là mục đích của giới thanh tịnh, đây là đỉnh cao, đây là sự kết thúc. Thật vậy, đối với người đã an trú trong tâm thanh tịnh, phận sự của giới thanh tịnh được gọi là đã được hoàn thành. Phương pháp này cũng áp dụng cho tất cả các trường hợp. อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ราชา ปเสนทิ โกสโล วิย หิ ชรามรณภีรุโก โยคาวจโร ทฏฺฐพฺโพ. สาวตฺถินครํ วิย สกฺกายนครํ, สาเกตนครํ วิย นิพฺพานนครํ, รญฺโญ สาเกเต วฑฺฒิอาวหสฺส สีฆํ คนฺตฺวา ปาปุณิตพฺพสฺส อจฺจายิกสฺส กิจฺจสฺส อุปฺปาทกาโล วิย โยคิโน อนภิสเมตานํ จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ อภิสมยกิจฺจสฺส อุปฺปาทกาโล. สตฺต รถวินีตานิ วิย สตฺต วิสุทฺธิโย, ปฐมํ รถวินีตํ อารุฬฺหกาโล วิย สีลวิสุทฺธิยํ ฐิตกาโล, ปฐมรถวินีตาทีหิ ทุติยาทีนิ อารุฬฺหกาโล วิย สีลวิสุทฺธิอาทีหิ จิตฺตวิสุทฺธิอาทีสุ ฐิตกาโล. สตฺตเมน รถวินีเตน สาเกเต อนฺเตปุรทฺวาเร โอรุยฺห อุปริปาสาเท ญาติมิตฺตคณปริวุตสฺส สุรสโภชนปริโภคกาโล วิย โยคิโน ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยา สพฺพกิเลเส เขเปตฺวา ธมฺมวรปาสาทํ อารุยฺห ปโรปณฺณาสกุสลธมฺมปริวารสฺส นิพฺพานารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิโรธสยเน นิสินฺนสฺส โลกุตฺตรสุขานุภวนกาโล ทฏฺฐพฺโพ. Đây là sự so sánh ví dụ: Vị hành giả sợ hãi sự già và sự chết nên được xem như là vua Pasenadi xứ Kosala. Thân ngũ uẩn (sakkāyanagaraṃ) nên được xem như là thành Sāvatthī. Niết Bàn nên được xem như là thành Sāketa. Thời điểm phát sanh phận sự chứng ngộ bốn Thánh đế chưa được chứng ngộ của vị hành giả nên được xem như là thời điểm phát sanh phận sự khẩn cấp của đức vua cần phải đi nhanh chóng và đến nơi để mang lại sự tăng trưởng ở Sāketa. Bảy thanh tịnh nên được xem như là bảy cỗ xe trạm. Thời điểm an trú trong giới thanh tịnh nên được xem như là thời điểm lên cỗ xe trạm thứ nhất. Thời điểm an trú trong tâm thanh tịnh và các thanh tịnh khác nhờ vào giới thanh tịnh và các thanh tịnh khác nên được xem như là thời điểm lên các cỗ xe thứ nhì và các cỗ xe khác nhờ vào cỗ xe trạm thứ nhất và các cỗ xe khác. Thời điểm vị hành giả trải nghiệm sự an lạc siêu thế, sau khi đã làm cạn kiệt tất cả các phiền não bằng tuệ kiến thanh tịnh, đã leo lên cung điện Pháp tối thượng, đã an tọa trên giường diệt tận, đã nhập vào quả định có Niết Bàn làm đối tượng, với đoàn tùy tùng là hơn năm mươi thiện pháp, nên được xem như là thời điểm đức vua xuống khỏi cỗ xe trạm thứ bảy ở cổng nội cung tại Sāketa, được vây quanh bởi nhóm thân bằng quyến thuộc, và thọ hưởng bữa ăn ngon lành ở lầu đài phía trên. อิติ อายสฺมนฺตํ ปุณฺณํ ทสกถาวตฺถุลาภึ ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโร สตฺต วิสุทฺธิโย ปุจฺฉิ. อายสฺมา ปุณฺโณ ทส กถาวตฺถูนิ วิสฺสชฺเชสิ. เอวํ ปุจฺฉนฺโต ปน ธมฺมเสนาปติ กึ ชานิตฺวา ปุจฺฉิ, อุทาหุ อชานิตฺวา? ติตฺถกุสโล วา ปน หุตฺวา วิสยสฺมึ ปุจฺฉิ, อุทาหุ อติตฺถกุสโล หุตฺวา อวิสยสฺมึ? ปุณฺณตฺเถโรปิ จ กึ ชานิตฺวา วิสฺสชฺเชสิ, อุทาหุ อชานิตฺวา? ติตฺถกุสโล วา ปน หุตฺวา วิสยสฺมึ วิสฺสชฺเชสิ, อุทาหุ อติตฺถกุสโล หุตฺวา อวิสเยติ? ชานิตฺวา ติตฺถกุสโล หุตฺวา วิสเย ปุจฺฉีติ หิ วทมาโน ธมฺมเสนาปตึเยว วเทยฺย. ชานิตฺวา ติตฺถกุสโล หุตฺวา วิสเย วิสฺสชฺเชสีติ วทมาโน ปุณฺณตฺเถรํเยว [Pg.64] วเทยฺย. ยญฺหิ วิสุทฺธีสุ สํขิตฺตํ, ตํ กถาวตฺถูสุ วิตฺถิณฺณํ. ยํ กถาวตฺถูสุ สํขิตฺตํ, ตํ วิสุทฺธีสุ วิตฺถิณฺณํ. ตทมินา นเยน เวทิตพฺพํ. Như vậy, Trưởng lão Tướng quân Chánh pháp Sāriputta đã hỏi về bảy thanh tịnh đến Tôn giả Puṇṇa, người đã chứng đắc mười đề tài luận. Tôn giả Puṇṇa đã trả lời về mười đề tài luận. Nhưng khi hỏi như vậy, Tướng quân Chánh pháp đã hỏi do biết hay do không biết? Đã hỏi trong phạm vi (của mình) sau khi đã là người thiện xảo về bến nước, hay đã hỏi ngoài phạm vi sau khi đã là người không thiện xảo về bến nước? Và Trưởng lão Puṇṇa đã trả lời do biết hay do không biết? Đã trả lời trong phạm vi sau khi đã là người thiện xảo về bến nước, hay đã trả lời ngoài phạm vi sau khi đã là người không thiện xảo về bến nước? Thật vậy, người nói rằng: “Ngài đã hỏi trong phạm vi sau khi đã biết, sau khi đã là người thiện xảo về bến nước” là đang nói về chính Tướng quân Chánh pháp. Người nói rằng: “Ngài đã trả lời trong phạm vi sau khi đã biết, sau khi đã là người thiện xảo về bến nước” là đang nói về chính Trưởng lão Puṇṇa. Điều gì được tóm tắt ở các thanh tịnh thì được trình bày chi tiết ở các đề tài luận. Điều gì được tóm tắt ở các đề tài luận thì được trình bày chi tiết ở các thanh tịnh. Điều ấy nên được hiểu theo phương pháp này. วิสุทฺธีสุ หิ เอกา สีลวิสุทฺธิ จตฺตาริ กถาวตฺถูนิ หุตฺวา อาคตา อปฺปิจฺฉกถา สนฺตุฏฺฐิกถา อสํสคฺคกถา, สีลกถาติ. เอกา จิตฺตวิสุทฺธิ ตีณิ กถาวตฺถูนิ หุตฺวา อาคตา – ปวิเวกกถา, วีริยารมฺภกถา, สมาธิกถาติ, เอวํ ตาว ยํ วิสุทฺธีสุ สํขิตฺตํ, ตํ กถาวตฺถูสุ วิตฺถิณฺณํ. กถาวตฺถูสุ ปน เอกา ปญฺญากถา ปญฺจ วิสุทฺธิโย หุตฺวา อาคตา – ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ, กงฺขาวิตรณวิสุทฺธิ, มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, ญาณทสฺสนวิสุทฺธีติ, เอวํ ยํ กถาวตฺถูสุ สํขิตฺตํ, ตํ วิสุทฺธีสุ วิตฺถิณฺณํ. ตสฺมา สาริปุตฺตตฺเถโร สตฺต วิสุทฺธิโย ปุจฺฉนฺโต น อญฺญํ ปุจฺฉิ, ทส กถาวตฺถูนิเยว ปุจฺฉิ. ปุณฺณตฺเถโรปิ สตฺต วิสุทฺธิโย วิสฺสชฺเชนฺโต น อญฺญํ วิสฺสชฺเชสิ, ทส กถาวตฺถูนิเยว วิสฺสชฺเชสีติ. อิติ อุโภเปเต ชานิตฺวา ติตฺถกุสลา หุตฺวา วิสเยว ปญฺหํ ปุจฺฉึสุ เจว วิสฺสชฺเชสุํ จาติ เวทิตพฺโพ. Thật vậy, trong các thanh tịnh, một giới thanh tịnh đã trở thành bốn đề tài luận: thiểu dục luận, tri túc luận, viễn ly luận, và giới luận. Một tâm thanh tịnh đã trở thành ba đề tài luận: độc cư luận, tinh tấn luận, và định luận. Như vậy, điều gì được tóm tắt ở các thanh tịnh thì được trình bày chi tiết ở các đề tài luận. Còn trong các đề tài luận, một tuệ luận đã trở thành năm thanh tịnh: kiến thanh tịnh, đoạn nghi thanh tịnh, đạo phi đạo tri kiến thanh tịnh, hành đạo tri kiến thanh tịnh, và tri kiến thanh tịnh. Như vậy, điều gì được tóm tắt ở các đề tài luận thì được trình bày chi tiết ở các thanh tịnh. Do đó, khi hỏi về bảy thanh tịnh, Trưởng lão Sāriputta đã không hỏi điều gì khác, ngài đã hỏi chính mười đề tài luận. Và khi trả lời về bảy thanh tịnh, Trưởng lão Puṇṇa đã không trả lời điều gì khác, ngài đã trả lời chính mười đề tài luận. Như vậy, nên hiểu rằng cả hai vị này, sau khi đã biết, sau khi đã là những người thiện xảo về bến nước, đã hỏi và đã trả lời câu hỏi trong chính phạm vi (của mình). ๒๖๐. โก นาโม อายสฺมาติ น เถโร ตสฺส นามํ น ชานาติ. ชานนฺโตเยว ปน สมฺโมทิตุํ ลภิสฺสามีติ ปุจฺฉิ. กถญฺจ ปนายสฺมนฺตนฺติ อิทํ ปน เถโร สมฺโมทมาโน อาห. มนฺตาณิปุตฺโตติ มนฺตาณิยา พฺราหฺมณิยา ปุตฺโต. ยถา ตนฺติ เอตฺถ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ, ยถา สุตวตา สาวเกน พฺยากาตพฺพา, เอวเมว พฺยากตาติ อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ. อนุมสฺส อนุมสฺสาติ ทส กถาวตฺถูนิ โอคาเหตฺวา อนุปวิสิตฺวา. เจลณฺฑุปเกนาติ เอตฺถ เจลํ วุจฺจติ วตฺถํ, อณฺฑุปกํ จุมฺพฏกํ. วตฺถจุมฺพฏกํ สีเส กตฺวา อายสฺมนฺตํ ตตฺถ นิสีทาเปตฺวา ปริหรนฺตาปิ สพฺรหฺมจารี ทสฺสนาย ลเภยฺยุํ, เอวํ ลทฺธทสฺสนมฺปิ เตสํ ลาภาเยวาติ อฏฺฐานปริกปฺเปน อภิณฺหทสฺสนสฺส อุปายํ ทสฺเสสิ. เอวํ อปริหรนฺเตน หิ ปญฺหํ วา ปุจฺฉิตุกาเมน ธมฺมํ วา โสตุกาเมน ‘‘เถโร กตฺถ ฐิโต กตฺถ นิสินฺโน’’ติ ปริเยสนฺเตน จริตพฺพํ โหติ. เอวํ ปริหรนฺตา ปน อิจฺฉิติจฺฉิตกฺขเณเยว สีสโต โอโรเปตฺวา มหารเห อาสเน นิสีทาเปตฺวา สกฺกา โหนฺติ ปญฺหํ วา ปุจฺฉิตุํ ธมฺมํ วา โสตุํ. อิติ อฏฺฐานปริกปฺเปน อภิณฺหทสฺสนสฺส อุปายํ ทสฺเสสิ. 260. (Khi hỏi:) “Tôn giả tên là gì?” không phải là Trưởng lão không biết tên của vị ấy. Nhưng ngài đã hỏi (với ý nghĩ): “Ta sẽ có thể chào hỏi.” Còn câu này: “Thưa Tôn giả, bằng cách nào?” thì Trưởng lão đã nói trong khi chào hỏi. Mantāṇiputta có nghĩa là con trai của bà-la-môn Mantāṇī. Trong câu “Yathā tanti”, “tanti” ở đây chỉ là một tiểu từ. Ý nghĩa tóm tắt ở đây là: “Đã được giải thích đúng như cách một vị thinh văn có học thức nên giải thích.” “Anumassa anumassa” có nghĩa là sau khi đã đi vào, sau khi đã thâm nhập mười đề tài luận. Trong câu “Celaṇḍupakena”, “celaṃ” được gọi là tấm vải, “aṇḍupakaṃ” là cái vòng đệm. Sau khi làm một cái vòng đệm bằng vải đội lên đầu, cho Tôn giả ngồi ở đó, rồi mang đi, các vị đồng phạm hạnh cũng có thể được gặp gỡ. Việc được gặp gỡ như vậy cũng chính là lợi ích cho họ. Bằng cách giả định một điều không thể xảy ra, ngài đã chỉ ra phương tiện để được gặp gỡ thường xuyên. Thật vậy, nếu không mang đi như vậy, người muốn hỏi một câu hỏi hoặc muốn nghe Pháp sẽ phải đi tìm kiếm: “Trưởng lão đang đứng ở đâu, đang ngồi ở đâu?” Nhưng khi mang đi như vậy, ngay tại khoảnh khắc mong muốn, họ có thể hạ ngài xuống khỏi đầu, cho ngài ngồi trên một chỗ ngồi cao quý, rồi có thể hỏi một câu hỏi hoặc nghe Pháp. Như vậy, bằng cách giả định một điều không thể xảy ra, ngài đã chỉ ra phương tiện để được gặp gỡ thường xuyên. สาริปุตฺโตติ จ ปน มนฺติ สาริยา พฺราหฺมณิยา ปุตฺโตติ จ ปน เอวํ มํ สพฺรหฺมจารี ชานนฺติ. สตฺถุกปฺเปนาติ สตฺถุสทิเสน. อิติ เอกปเทเนว อายสฺมา [Pg.65] ปุณฺโณ สาริปุตฺตตฺเถรํ จนฺทมณฺฑลํ อาหจฺจ ฐเปนฺโต วิย อุกฺขิปิ. เถรสฺส หิ อิมสฺมึ ฐาเน เอกนฺตธมฺมกถิกภาโว ปากโฏ อโหสิ. อมจฺจญฺหิ ปุโรหิตํ มหนฺโตติ วทมาโน ราชสทิโสติ วเทยฺย, โคณํ หตฺถิปฺปมาโณติ, วาปึ สมุทฺทปฺปมาโณติ, อาโลกํ จนฺทิมสูริยาโลกปฺปมาโณติ, อิโต ปรํ เอเตสํ มหนฺตภาวกถา นาม นตฺถิ. สาวกมฺปิ มหาติ วทนฺโต สตฺถุปฏิภาโคติ วเทยฺย, อิโต ปรํ ตสฺส มหนฺตภาวกถา นาม นตฺถิ. อิจฺจายสฺมา ปุณฺโณ เอกปเทเนว เถรํ จนฺทมณฺฑลํ อาหจฺจ ฐเปนฺโต วิย อุกฺขิปิ. Sāriputtoti ca pana manti sāriyā brāhmaṇiyā puttoti ca pana evaṃ maṃ sabrahmacārī jānanti có nghĩa là: Và này hiền giả, các vị đồng phạm hạnh biết tôi như vầy: ‘Là Sāriputta, là con trai của nữ Bà-la-môn Sārī.’ Satthukappenāti có nghĩa là tương đương với bậc Đạo Sư. Như vậy, chỉ với một từ, Tôn giả Puṇṇa đã tán dương trưởng lão Sāriputta giống như đặt lên trên mặt nguyệt luân. Vì rằng ở nơi này, vai trò là vị thuyết pháp chuyên nhất của trưởng lão đã được biểu hiện rõ ràng. Thật vậy, khi nói rằng vị đại thần hay vị tế sư là vĩ đại, người ấy nên nói là tương đương với đức vua; khi nói con bò là to lớn, nên nói là to bằng con voi; khi nói cái hồ là lớn, nên nói là lớn bằng biển cả; khi nói ánh sáng là rực rỡ, nên nói là rực rỡ như ánh sáng của mặt trăng mặt trời; ngoài những điều này ra, không có lời nói nào khác về sự vĩ đại của chúng. Tương tự, khi nói một vị Thinh văn là vĩ đại, người ấy nên nói là ngang bằng với bậc Đạo Sư; ngoài điều này ra, không có lời nói nào khác về sự vĩ đại của vị ấy. Do đó, Tôn giả Puṇṇa chỉ với một từ đã tán dương trưởng lão giống như đặt lên trên mặt nguyệt luân. เอตฺตกมฺปิ โน นปฺปฏิภาเสยฺยาติ ปฏิสมฺภิทาปตฺตสฺส อปฺปฏิภานํ นาม นตฺถิ. ยา ปนายํ อุปมา อาหฏา, ตํ น อาหเรยฺยาม, อตฺถเมว กเถยฺยาม. อุปมา หิ อชานนฺตานํ อาหรียตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถายํ ปน อิทมฺปิ ปฏิกฺขิปิตฺวา อุปมา นาม พุทฺธานมฺปิ สนฺติเก อาหรียติ, เถรํ ปเนส อปจายมาโน เอวมาหาติ. Ettakampi no nappaṭibhāseyyāti có nghĩa là: Đối với người đã đắc Tuệ Phân Tích, không có việc gọi là không ứng đối được. Tuy nhiên, ví dụ này đã được đưa ra, chúng tôi sẽ không đưa ra ví dụ ấy, chúng tôi sẽ chỉ nói về ý nghĩa. Vì rằng ví dụ được đưa ra cho những người không biết, đây là chủ ý ở đây. Tuy nhiên, trong Chú giải, điều này cũng bị bác bỏ và nói rằng: Ví dụ cũng được đưa ra ngay cả trước sự hiện diện của các đức Phật, nhưng vị này nói như vậy là vì tôn kính trưởng lão. อนุมสฺส อนุมสฺส ปุจฺฉิตาติ ทส กถาวตฺถูนิ โอคาเหตฺวา โอคาเหตฺวา ปุจฺฉิตา. กึ ปน ปญฺหสฺส ปุจฺฉนํ ภาริยํ, อุทาหุ วิสฺสชฺชนนฺติ? อุคฺคเหตฺวา ปุจฺฉนํ โน ภาริยํ, วิสฺสชฺชนํ ปน ภาริยํ. สเหตุกํ วา สการณํ กตฺวา ปุจฺฉนมฺปิ วิสฺสชฺชนมฺปิ ภาริยเมว. สมนุโมทึสูติ สมจิตฺตา หุตฺวา อนุโมทึสุ. อิติ ยถานุสนฺธินาว เทสนา นิฏฺฐิตาติ. Anumassa anumassa pucchitāti có nghĩa là đã hỏi đi hỏi lại, đi sâu vào mười đề tài thảo luận. Vậy thì, việc đặt câu hỏi là khó, hay việc trả lời là khó? Việc nêu lên câu hỏi không khó, nhưng việc trả lời thì khó. Hoặc là, việc hỏi và cả việc trả lời có kèm theo lý do, có kèm theo nguyên nhân đều là khó cả. Samanumodiṃsūti có nghĩa là đã cùng nhau hoan hỷ với tâm đồng nhất. Như vậy, bài thuyết giảng đã kết thúc theo đúng trình tự liên kết. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย (Thuộc) Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh รถวินีตสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải thích kinh Xe Cộ Tuần Tự đã kết thúc. ๕. นิวาปสุตฺตวณฺณนา 5. Phần giải thích kinh Mồi Nhử ๒๖๑. เอวํ เม สุตนฺติ นิวาปสุตฺตํ. ตตฺถ เนวาปิโกติ โย มิคานํ คหณตฺถาย อรญฺเญ ติณพีชานิ วปติ ‘‘อิทํ ติณํ ขาทิตุํ อาคเต มิเค สุขํ คณฺหิสฺสามี’’ติ. นิวาปนฺติ วปฺปํ. นิวุตฺตนฺติ วปิตํ. มิคชาตาติ มิคฆฏา. อนุปขชฺชาติ อนุปวิสิตฺวา. มุจฺฉิตาติ ตณฺหามุจฺฉนาย มุจฺฉิตา, ตณฺหาย หทยํ ปวิสิตฺวา มุจฺฉนาการํ ปาปิตาติ [Pg.66] อตฺโถ. มทํ อาปชฺชิสฺสนฺตีติ มานมทํ อาปชฺชิสฺสนฺติ. ปมาทนฺติ วิสฺสฏฺฐสติภาวํ. ยถากามกรณียา ภวิสฺสนฺตีติ ยถา อิจฺฉิสฺสาม, ตถา กาตพฺพา ภวิสฺสนฺติ. อิมสฺมึ นิวาเปติ อิมสฺมึ นิวาปฏฺฐาเน. เอกํ กิร นิวาปติณํ นาม อตฺถิ นิทาฆภทฺทกํ, ตํ ยถา ยถา นิทาโฆ โหติ, ตถา ตถา นีวารวนํ วิย เมฆมาลา วิย จ เอกคฺฆนํ โหติ, ตํ ลุทฺทกา เอกสฺมึ อุทกผาสุกฏฺฐาเน กสิตฺวา วปิตฺวา วตึ กตฺวา ทฺวารํ โยเชตฺวา รกฺขนฺติ. อถ ยทา มหานิทาเฆ สพฺพติณานิ สุกฺขานิ โหนฺติ, ชิวฺหาเตมนมตฺตมฺปิ อุทกํ ทุลฺลภํ โหติ, ตทา มิคชาตา สุกฺขติณานิ เจว ปุราณปณฺณานิ จ ขาทนฺตา กมฺปมานา วิย วิจรนฺตา นิวาปติณสฺส คนฺธํ ฆายิตฺวา วธพนฺธนาทีนิ อคณยิตฺวา วตึ อชฺโฌตฺถรนฺตา ปวิสนฺติ. เตสญฺหิ นิวาปติณํ อติวิย ปิยํ โหติ มนาปํ. เนวาปิโก เต ทิสฺวา ทฺเว ตีณิ ทิวสานิ ปมตฺโต วิย โหติ, ทฺวารํ วิวริตฺวา ติฏฺฐติ. อนฺโตนิวาปฏฺฐาเน ตหึ ตหึ อุทกอาวาฏกาปิ โหนฺติ, มิคา วิวฏทฺวาเรน ปวิสิตฺวา ขาทิตมตฺตกํ ปิวิตมตฺตกเมว กตฺวา ปกฺกมนฺติ, ปุนทิวเส กิญฺจิ น กโรนฺตีติ กณฺเณ จาลยมานา ขาทิตฺวา ปิวิตฺวา อตรมานา คจฺฉนฺติ, ปุนทิวเส โกจิ กิญฺจิ กตฺตา นตฺถีติ ยาวทตฺถํ ขาทิตฺวา ปิวิตฺวา มณฺฑลคุมฺพํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชนฺติ. ลุทฺทกา เตสํ ปมตฺตภาวํ ชานิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย สมฺปริวาเรตฺวา โกฏิโต ปฏฺฐาย โกฏฺเฏตฺวา คจฺฉนฺติ, เอวํ เต ตสฺมึ นิวาเป เนวาปิกสฺส ยถากามกรณียา ภวนฺติ. 261. Evaṃ me sutaṃ là kinh Mồi Nhử. Ở đây, nevāpiko là người gieo hạt cỏ trong rừng để bắt các loài nai với ý nghĩ: “Ta sẽ dễ dàng bắt được những con nai đến ăn đám cỏ này.” Nivāpaṃ là việc gieo. Nivuttaṃ là đã được gieo. Migajātā là bầy nai. Anupakhajjā là sau khi đi vào. Mucchitā là bị mê đắm bởi sự mê đắm của ái dục; có nghĩa là ái dục đã đi vào tâm và khiến cho rơi vào trạng thái mê đắm. Madaṃ āpajjissanti là chúng sẽ rơi vào sự kiêu mạn. Pamādaṃ là trạng thái buông lỏng chánh niệm. Yathākāmakaraṇīyā bhavissanti là chúng sẽ trở thành đối tượng bị làm theo ý muốn, (nghĩa là) chúng ta muốn thế nào thì sẽ được làm như thế ấy. Imasmiṃ nivāpe là ở tại nơi có mồi nhử này. Tương truyền, có một loại cỏ mồi nhử gọi là nidāghabhaddaka (tốt tươi trong mùa hạn). Khi mùa hạn đến, nó trở nên rậm rạp như một khu rừng lúa hoang hay như một dải mây. Những người thợ săn cày xới, gieo trồng nó ở một nơi có nước thuận tiện, rồi làm hàng rào, đặt cửa và canh giữ. Rồi khi vào mùa đại hạn, tất cả các loại cỏ đều khô héo, nước uống dù chỉ đủ làm ướt lưỡi cũng trở nên khan hiếm, lúc bấy giờ các bầy nai ăn cỏ khô và lá cũ, đi lang thang như run rẩy, ngửi thấy mùi cỏ mồi nhử, không màng đến việc bị giết, bị trói buộc, chúng nhảy qua hàng rào và đi vào. Đối với chúng, cỏ mồi nhử quả thật vô cùng đáng yêu và thích ý. Người gieo mồi nhử thấy chúng, trong hai ba ngày, giả vờ như lơ là, để cửa mở. Bên trong khu vực mồi nhử, đây đó cũng có những hố nước. Các con nai đi vào qua cửa mở, chỉ ăn một ít, uống một ít rồi bỏ đi. Ngày hôm sau, nghĩ rằng không có ai làm gì, chúng vừa vẫy tai vừa ăn uống rồi đi một cách không vội vã. Ngày tiếp theo, nghĩ rằng không có ai làm gì cả, chúng ăn uống thỏa thích, rồi vào bụi rậm nằm nghỉ. Những người thợ săn biết được tình trạng lơ là của chúng, liền đóng cửa lại, bao vây xung quanh, rồi đi vào đánh đập từ đầu này đến đầu kia. Như vậy, tại nơi có mồi nhử ấy, chúng trở thành đối tượng bị người gieo mồi nhử làm theo ý muốn. ๒๖๒. ตตฺร, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, เตสุ มิคชาเตสุ. ปฐมา มิคชาตาติ, มิคชาตา ปฐมทุติยา นาม นตฺถิ. ภควา ปน อาคตปฏิปาฏิวเสน กปฺเปตฺวา ปฐมา, ทุติยา, ตติยา, จตุตฺถาติ นามํ อาโรเปตฺวา ทสฺเสสิ. อิทฺธานุภาวาติ ยถากามํ กตฺตพฺพภาวโต; วสีภาโวเยว หิ เอตฺถ อิทฺธีติ จ อานุภาโวติ จ อธิปฺเปโต. 262. Tatra, bhikkhave có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, trong số các bầy nai ấy. Paṭhamā migajātā (bầy nai thứ nhất): Vốn không có cái gọi là bầy nai thứ nhất, thứ hai. Tuy nhiên, Đức Thế Tôn đã sắp đặt theo trình tự xuất hiện và đặt tên là thứ nhất, thứ hai, thứ ba, thứ tư để chỉ dạy. Iddhānubhāvā là do trạng thái có thể bị làm theo ý muốn; vì rằng chính trạng thái làm chủ ở đây được chủ ý là iddhi (thần thông) và ānubhāva (uy lực). ๒๖๓. ภยโภคาติ ภเยน โภคโต. พลวีริยนฺติ อปราปรํ สญฺจรณวาโยธาตุ, สา ปริหายีติ อตฺโถ. 263. Bhayabhogā là do sợ hãi mà bị cong oằn. Balavīriyaṃ là phong đại tố dùng để di chuyển tới lui, có nghĩa là nó đã bị suy giảm. ๒๖๔. อุปนิสฺสาย อาสยํ กปฺเปยฺยามาติ อนฺโต นิปชฺชิตฺวา ขาทนฺตานมฺปิ ภยเมว, พาหิรโต อาคนฺตฺวา ขาทนฺตานมฺปิ ภยเมว, มยํ ปน อมุํ นิวาปฏฺฐานํ นิสฺสาย เอกมนฺเต อาสยํ กปฺเปยฺยามาติ จินฺตยึสุ. อุปนิสฺสาย [Pg.67] อาสยํ กปฺปยึสูติ ลุทฺทกา นาม น สพฺพกาลํ อปฺปมตฺตา โหนฺติ. มยํ ตตฺถ ตตฺถ มณฺฑลคุมฺเพสุ เจว วติปาเทสุ จ นิปชฺชิตฺวา เอเตสุ มุขโธวนตฺถํ วา อาหารกิจฺจกรณตฺถํ วา ปกฺกนฺเตสุ นิวาปวตฺถุํ ปวิสิตฺวา ขาทิตมตฺตํ กตฺวา อมฺหากํ วสนฏฺฐานํ ปวิสิสฺสามาติ นิวาปวตฺถุํ อุปนิสฺสาย คหเนสุ คุมฺพวติปาทาทีสุ อาสยํ กปฺปยึสุ. ภุญฺชึสูติ วุตฺตนเยน ลุทฺทกานํ ปมาทกาลํ ญตฺวา สีฆํ สีฆํ ปวิสิตฺวา ภุญฺชึสุ. เกตพิโนติ สิกฺขิตเกราฏิกา. อิทฺธิมนฺตาติ อิทฺธิมนฺโต วิย. ปรชนาติ ยกฺขา. อิเม น มิคชาตาติ. อาคตึ วา คตึ วาติ อิมินา นาม ฐาเนน อาคจฺฉนฺติ, อมุตฺร คจฺฉนฺตีติ อิทํ เนสํ น ชานาม. ทณฺฑวากราหีติ ทณฺฑวากรชาเลหิ. สมนฺตา สปฺปเทสํ อนุปริวาเรสุนฺติ อติมายาวิโน เอเต, น ทูรํ คมิสฺสนฺติ, สนฺติเกเยว นิปนฺนา ภวิสฺสนฺตีติ นิวาปกฺเขตฺตสฺส สมนฺตา สปฺปเทสํ มหนฺตํ โอกาสํ อนุปริวาเรสุํ. อทฺทสํสูติ เอวํ ปริวาเรตฺวา วากรชาลํ สมนฺตโต จาเลตฺวา โอโลเกนฺตา อทฺทสํสุ. ยตฺถ เตติ ยสฺมึ ฐาเน เต คาหํ อคมํสุ, ตํ ฐานํ อทฺทสํสูติ อตฺโถ. 264. Upanissāya āsayaṃ kappeyyāmāti (chúng ta nên làm một nơi trú ẩn gần đó) có nghĩa là chúng đã suy nghĩ rằng: ‘Việc nằm ở bên trong để ăn cũng có sự nguy hiểm, việc từ bên ngoài đi đến để ăn cũng có sự nguy hiểm. Vậy chúng ta nên nương nhờ vào nơi gieo mồi này để làm một nơi trú ẩn ở một nơi vắng vẻ.’ Upanissāya āsayaṃ kappayiṃsu (đã làm một nơi trú ẩn gần đó) có nghĩa là: Những người thợ săn không phải lúc nào cũng không lơ là. Chúng ta sẽ nằm trong các bụi cây tròn và dưới chân hàng rào ở đây đó, và khi họ đi rửa mặt hoặc ăn uống, chúng ta sẽ vào khu vực gieo mồi, ăn một chút rồi quay về nơi ở của mình. (Nghĩ vậy nên) chúng đã làm nơi trú ẩn ở trong các bụi rậm, bụi cây, và dưới chân hàng rào gần khu vực gieo mồi. Bhuñjiṃsu (chúng đã ăn) có nghĩa là theo cách đã nói, biết được lúc người thợ săn lơ là, chúng đã nhanh chóng vào ăn. Ketubino có nghĩa là những kẻ lừa đảo đã được huấn luyện. Iddhimantā có nghĩa là giống như những người có thần thông. Parajanā có nghĩa là dạ xoa. Ime na migajāta (đây không phải là loài nai). Āgatiṃ vā gatiṃ vā (sự đến hoặc sự đi) có nghĩa là chúng ta không biết chúng đến từ nơi nào, đi về nơi đâu. Daṇḍavākarāhi có nghĩa là bằng những tấm lưới có gậy. Samantā sappadesaṃ anuparivāresun (họ đã bao vây khắp nơi xung quanh) có nghĩa là (họ nghĩ): ‘Những con này rất xảo quyệt, chúng sẽ không đi xa, chúng chắc chắn đang nằm ở gần đây.’ (Nghĩ vậy nên) họ đã bao vây một khu vực rộng lớn xung quanh cánh đồng gieo mồi. Addasaṃsu (họ đã thấy) có nghĩa là sau khi bao vây như vậy, họ kéo tấm lưới có gậy đi khắp nơi và nhìn thì đã thấy chúng. Yattha te (nơi mà chúng) có nghĩa là họ đã thấy nơi mà chúng bị bắt. ๒๖๕. ยํนูน มยํ ยตฺถ อคตีติ เต กิร เอวํ จินฺตยึสุ – ‘‘อนฺโต นิปชฺชิตฺวา อนฺโต ขาทนฺตานมฺปิ ภยเมว, พาหิรโต อาคนฺตฺวา ขาทนฺตานมฺปิ สนฺติเก วสิตฺวา ขาทนฺตานมฺปิ ภยเมว, เตปิ หิ วากรชาเลน ปริกฺขิปิตฺวา คหิตาเยวา’’ติ, เตน เตสํ เอตทโหสิ – ‘‘ยํนูน มยํ ยตฺถ เนวาปิกสฺส จ เนวาปิกปริสาย จ อคติ อวิสโย, ตตฺถ ตตฺถ เสยฺยํ กปฺเปยฺยามา’’ติ. อญฺเญ ฆฏฺเฏสฺสนฺตีติ ตโต ตโต ทูรตรวาสิโน อญฺเญ ฆฏฺเฏสฺสนฺติ. เต ฆฏฺฏิตา อญฺเญติ เตปิ ฆฏฺฏิตา อญฺเญ ตโต ทูรตรวาสิโน ฆฏฺเฏสฺสนฺติ. เอวํ อิมํ นิวาปํ นิวุตฺตํ สพฺพโส มิคชาตา ปริมุจฺจิสฺสนฺตีติ เอวํ อิมํ อมฺเหหิ นิวุตฺตํ นิวาปํ สพฺเพ มิคฆฏา มิคสงฺฆา วิสฺสชฺเชสฺสนฺติ ปริจฺจชิสฺสนฺติ. อชฺฌุเปกฺเขยฺยามาติ เตสํ คหเณ อพฺยาวฏา ภเวยฺยามาติ; ยถา ตถา อาคจฺฉนฺเตสุ หิ ตรุณโปตโก วา มหลฺลโก วา ทุพฺพโล วา ยูถปริหีโน วา สกฺกา โหนฺติ ลทฺธุํ, อนาคจฺฉนฺเตสุ กิญฺจิ นตฺถิ. อชฺฌุเปกฺขึสุ โข, ภิกฺขเวติ เอวํ จินฺเตตฺวา อพฺยาวฏาว อเหสุํ. 265. Yaṃnūna mayaṃ yattha agati (hay là chúng ta đến nơi không thể đến được) có nghĩa là chúng đã suy nghĩ như vầy: ‘Việc nằm ở bên trong để ăn cũng có sự nguy hiểm, việc từ bên ngoài đi đến để ăn cũng có sự nguy hiểm, việc sống ở gần để ăn cũng có sự nguy hiểm, vì chúng cũng bị bao vây bằng lưới và bị bắt.’ Do đó, chúng đã nghĩ rằng: ‘Hay là chúng ta nên làm nơi ở tại những nơi mà người gieo mồi và đoàn tùy tùng của người gieo mồi không thể đến được, không phải là đối tượng (của họ).’ Aññe ghaṭṭessanti (những con khác sẽ va chạm) có nghĩa là những con khác sống xa hơn sẽ va chạm. Te ghaṭṭitā aññe (những con bị va chạm đó lại va chạm những con khác) có nghĩa là những con bị va chạm đó lại va chạm những con khác sống xa hơn nữa. Evaṃ imaṃ nivāpaṃ nivuttaṃ sabbaso migajātā parimuccissanti (như vậy, tất cả các loài nai sẽ được giải thoát khỏi mồi đã được gieo này) có nghĩa là như vậy, tất cả các đàn nai, các bầy nai sẽ từ bỏ, sẽ rời bỏ mồi mà chúng ta đã gieo này. Ajjhupekkheyyāma (chúng ta nên xả bỏ) có nghĩa là chúng ta nên không bận tâm đến việc bắt chúng; bởi vì khi chúng đến, có thể bắt được con non, con già, con yếu, hoặc con bị lạc bầy, còn khi chúng không đến thì chẳng có gì cả. Ajjhupekkhiṃsu kho, bhikkhave (này các Tỳ khưu, họ đã xả bỏ) có nghĩa là sau khi suy nghĩ như vậy, họ đã không bận tâm. ๒๖๗. อมุํ [Pg.68] นิวาปํ นิวุตฺตํ มารสฺส อมูนิ จ โลกามิสานีติ เอตฺถ นิวาโปติ วา โลกามิสานีติ วา วฏฺฏามิสภูตานํ ปญฺจนฺนํ กามคุณานเมตํ อธิวจนํ. มาโร น จ พีชานิ วิย กามคุเณ วเปนฺโต อาหิณฺฑติ, กามคุณคิทฺธานํ ปน อุปริ วสํ วตฺเตติ, ตสฺมา กามคุณา มารสฺส นิวาปา นาม โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อมุํ นิวาปํ นิวุตฺตํ มารสฺสา’’ติ. น ปริมุจฺจึสุ มารสฺส อิทฺธานุภาวาติ มารสฺส วสํ คตา อเหสุํ, ยถากามกรณียา. อยํ สปุตฺตภริยปพฺพชฺชาย อาคตอุปมา. 267. Trong câu Amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisāni (mồi này được gieo bởi Ma vương và những mồi thế gian này), ở đây, nivāpa (mồi) hay lokāmisāni (mồi thế gian) là tên gọi cho năm dục trưởng dưỡng, vốn là mồi của luân hồi. Ma vương không đi lang thang gieo rắc các dục trưởng dưỡng như gieo hạt giống, nhưng lại thực thi quyền lực đối với những người tham đắm các dục trưởng dưỡng. Do đó, các dục trưởng dưỡng được gọi là mồi của Ma vương. Vì thế, đã được nói rằng: ‘Mồi này được gieo bởi Ma vương.’ Na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvā (họ đã không thoát khỏi quyền năng và ảnh hưởng của Ma vương) có nghĩa là họ đã rơi vào quyền lực của Ma vương, trở thành đối tượng bị chi phối theo ý muốn. Đây là ví dụ được đưa ra cho trường hợp xuất gia cùng với con cái và vợ. ๒๖๘. เจโตวิมุตฺติ ปริหายีติ เอตฺถ เจโตวิมุตฺติ นาม อรญฺเญ วสิสฺสามาติ อุปฺปนฺนอชฺฌาสโย; โส ปริหายีติ อตฺโถ. ตถูปเม อหํ อิเม ทุติเยติ อยํ พฺราหฺมณธมฺมิกปพฺพชฺชาย อุปมา. พฺราหฺมณา หิ อฏฺฐจตฺตาลีสวสฺสานิ โกมารพฺรหฺมจริยํ จริตฺวา วฏฺฏุปจฺเฉทภเยน ปเวณึ ฆฏยิสฺสามาติ ธนํ ปริเยสิตฺวา ภริยํ คเหตฺวา อคารมชฺเฌ วสนฺตา เอกสฺมึ ปุตฺเต ชาเต ‘‘อมฺหากํ ปุตฺโต ชาโต วฏฺฏํ น อุจฺฉินฺนํ ปเวณิ ฆฏิตา’’ติ ปุน นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชนฺติ วา ตเมว วา ส’กลตฺตวาสํ วสนฺติ. 268. Trong câu Cetovimutti parihāyi (tâm giải thoát đã bị suy giảm), ở đây, cetovimutti (tâm giải thoát) là khuynh hướng đã khởi lên rằng: ‘Ta sẽ sống trong rừng;’ so parihāyi có nghĩa là khuynh hướng ấy đã bị suy giảm. Tathūpame ahaṃ ime dutiye (ta nói rằng những người thứ hai này cũng tương tự như vậy) là ví dụ về sự xuất gia theo pháp của Bà-la-môn. Thật vậy, các vị Bà-la-môn sau khi thực hành phạm hạnh của người trẻ trong bốn mươi tám năm, vì sợ dòng dõi bị gián đoạn, họ nghĩ rằng: ‘Chúng ta sẽ nối tiếp dòng dõi,’ rồi tìm kiếm tài sản, lấy vợ, và sống đời sống gia đình. Khi một người con trai được sinh ra, họ nghĩ: ‘Con trai của chúng ta đã ra đời, dòng dõi không bị cắt đứt, truyền thống đã được nối tiếp,’ rồi họ lại ra đi xuất gia, hoặc tiếp tục sống cuộc sống đó cùng với vợ. ๒๖๙. เอวญฺหิ เต, ภิกฺขเว, ตติยาปิ สมณพฺราหฺมณา น ปริมุจฺจึสูติ ปุริมา วิย เตปิ มารสฺส อิทฺธานุภาวา น มุจฺจึสุ; ยถากามกรณียาว อเหสุํ. กึ ปน เต อกํสูติ? คามนิคมราชธานิโย โอสริตฺวา เตสุ เตสุ อารามอุยฺยานฏฺฐาเนสุ อสฺสมํ มาเปตฺวา นิวสนฺตา กุลทารเก หตฺถิอสฺสรถสิปฺปาทีนิ นานปฺปการานิ สิปฺปานิ สิกฺขาเปสุํ. อิติ เต วากรชาเลน ตติยา มิคชาตา วิย มารสฺส ปาปิมโต ทิฏฺฐิชาเลน ปริกฺขิปิตฺวา ยถากามกรณียา อเหสุํ. 269. Evañhi te, bhikkhave, tatiyāpi samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsu (này các Tỳ khưu, như vậy, nhóm Sa-môn và Bà-la-môn thứ ba cũng không được giải thoát) có nghĩa là giống như những nhóm trước, họ cũng không thoát khỏi quyền năng và ảnh hưởng của Ma vương; họ đã trở thành đối tượng bị chi phối theo ý muốn. Vậy họ đã làm gì? Họ đã đi xuống các làng, thị trấn, và kinh thành, cho xây dựng các am thất ở những nơi có tu viện và vườn tược, rồi sống ở đó và dạy cho con cháu của các gia đình danh giá nhiều loại kỹ năng khác nhau như kỹ năng về voi, ngựa, xe, v.v. Như vậy, giống như loài nai thứ ba (bị vướng) vào lưới có gậy, họ đã bị bao vây bởi lưới tà kiến của Ác ma Ma vương và trở thành đối tượng bị chi phối theo ý muốn. ๒๗๐. ตถูปเม อหํ อิเม จตุตฺเถติ อยํ อิมสฺส สาสนสฺส อุปมา อาหฏา. 270. Tathūpame ahaṃ ime catutthe (ta nói rằng những người thứ tư này cũng tương tự như vậy) có nghĩa là đây là ví dụ được đưa ra cho giáo pháp này. ๒๗๑. อนฺธมกาสิ มารนฺติ น มารสฺส อกฺขีนิ ภินฺทิ. วิปสฺสนาปาทกชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส ปน ภิกฺขุโน อิมํ นาม อารมฺมณํ นิสฺสาย จิตฺตํ วตฺตตีติ มาโร ปสฺสิตุํ น สกฺโกติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนฺธมกาสิ มาร’’นฺติ. อปทํ วธิตฺวา มารจกฺขุนฺติ เตเนว ปริยาเยน ยถา มารสฺส จกฺขุ อปทํ [Pg.69] โหติ นิปฺปทํ, อปฺปติฏฺฐํ, นิรารมฺมณํ, เอวํ วธิตฺวาติ อตฺโถ. อทสฺสนํ คโต ปาปิมโตติ เตเนว ปริยาเยน มารสฺส ปาปิมโต อทสฺสนํ คโต. น หิ โส อตฺตโน มํสจกฺขุนา ตสฺส วิปสฺสนาปาทกชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส ภิกฺขุโน ญาณสรีรํ ทฏฺฐุํ สกฺโกติ. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตีติ มคฺคปญฺญาย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ทิสฺวา จตฺตาโร อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. ติณฺโณ โลเก วิสตฺติกนฺติ โลเก สตฺตวิสตฺตภาเวน วิสตฺติกาติ เอวํ สงฺขํ คตํ. อถ วา ‘‘วิสตฺติกาติ เกนฏฺเฐน วิสตฺติกา? วิสตาติ วิสตฺติกา วิสฏาติ วิสตฺติกา, วิปุลาติ วิสตฺติกา, วิสาลาติ วิสตฺติกา, วิสมาติ วิสตฺติกา, วิสกฺกตีติ วิสตฺติกา, วิสํ หรตีติ วิสตฺติกา, วิสํวาทิกาติ วิสตฺติกา, วิสมูลาติ วิสตฺติกา, วิสผลาติ วิสตฺติกา, วิสปริโภคาติ วิสตฺติกา, วิสาลา วา ปน สา ตณฺหา รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ’’ติ (มหานิ. ๓; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๒, ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๔) วิสตฺติกา. เอวํ วิสตฺติกาติ สงฺขํ คตํ ตณฺหํ ติณฺโณ นิตฺติณฺโณ อุตฺติณฺโณ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ติณฺโณ โลเก วิสตฺติก’’นฺติ. 271. “Đã làm cho Ma vương bị mù” không có nghĩa là đã làm cho mắt của Ma vương bị hư hoại. Nhưng Ma vương không thể thấy được rằng tâm của vị tỳ khưu đã nhập thiền có tuệ quán làm nền tảng đang diễn tiến nương vào đối tượng này. Do đó, được nói rằng: “Đã làm cho Ma vương bị mù.” “Sau khi đã hủy diệt con mắt của Ma vương không còn dấu vết” có nghĩa là, theo cách thức ấy, sau khi đã hủy diệt con mắt của Ma vương để nó trở nên không dấu vết, không chỗ đứng, không nơi nương tựa, không đối tượng. “Đã đi đến chỗ Ác ma không thấy được” có nghĩa là, theo cách thức ấy, đã đi đến chỗ Ác ma không thấy được. Thật vậy, kẻ ấy (Ma vương) không thể dùng mắt thịt của mình để thấy được thân trí tuệ của vị tỳ khưu đã nhập thiền có tuệ quán làm nền tảng. “Và sau khi đã thấy bằng trí tuệ, các lậu hoặc của vị ấy được đoạn tận” có nghĩa là sau khi đã thấy bốn Thánh đế bằng đạo tuệ, bốn lậu hoặc được đoạn tận. “Đã vượt qua sự dính mắc ở đời” có nghĩa là đã vượt qua (ái) được gọi là sự dính mắc do bản chất bám víu, dính chặt ở đời. Hoặc là, “sự dính mắc” (visattikā), theo nghĩa nào là sự dính mắc? Là sự dính mắc vì nó lan tràn (visata), là sự dính mắc vì nó bám chặt (visaṭa), là sự dính mắc vì nó rộng lớn (vipula), là sự dính mắc vì nó bao la (visāla), là sự dính mắc vì nó không đồng đều (visama), là sự dính mắc vì nó bám víu (visakkata), là sự dính mắc vì nó mang chất độc (visaṃ harati), là sự dính mắc vì nó lừa dối (visaṃvādika), là sự dính mắc vì nó có gốc rễ độc hại (visamūla), là sự dính mắc vì nó có quả độc hại (visaphala), là sự dính mắc vì nó có sự hưởng thụ độc hại (visaparibhoga), hoặc là sự tham ái ấy rộng lớn ở trong sắc, thanh, hương, vị, xúc (trích Mahāniddesa 3; Cūḷaniddesa, Mettagūmāṇavapucchāniddesa 22, Khaggavisāṇasuttaniddesa 124). Đã vượt qua, đã hoàn toàn vượt qua, đã vượt lên trên tham ái được gọi là sự dính mắc như vậy. Do đó, được nói rằng: “Đã vượt qua sự dính mắc ở đời.” ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh นิวาปสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải về Kinh Mồi đã chấm dứt. ๖. ปาสราสิสุตฺตวณฺณนา 271. Giải Thích Kinh Bẫy Mồi ๒๗๒. เอวํ เม สุตนฺติ ปาสราสิสุตฺตํ. ตตฺถ สาธุ มยํ, อาวุโสติ อายาจนฺตา ภณนฺติ. เอเต กิร ปญฺจสตา ภิกฺขู ชนปทวาสิโน ‘‘ทสพลํ ปสฺสิสฺสามา’’ติ สาวตฺถึ อนุปฺปตฺตา. สตฺถุทสฺสนํ ปน เอเตหิ ลทฺธํ, ธมฺมึ กถํ น ตาว สุณนฺติ. เต สตฺถุคารเวน ‘‘อมฺหากํ, ภนฺเต, ธมฺมกถํ กเถถา’’ติ วตฺตุํ น สกฺโกนฺติ. พุทฺธา หิ ครู โหนฺติ, เอกจาริโก สีโห มิคราชา วิย, ปภินฺนกุญฺชโร วิย, ผณกตอาสีวิโส วิย, มหาอคฺคิกฺขนฺโธ วิย จ ทุราสทา วุตฺตมฺปิ เจตํ – Kinh Bẫy Mồi bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’. Ở đây, các vị ấy nói ‘Lành thay, thưa chư hiền, chúng tôi’ là đang thỉnh cầu. Tương truyền, năm trăm vị tỳ khưu này là những vị sống ở miền quê, đã đến Sāvatthī với ý nghĩ: ‘Chúng ta sẽ yết kiến bậc Thập Lực.’ Tuy nhiên, các vị ấy đã được yết kiến đức Đạo Sư, nhưng vẫn chưa được nghe pháp thoại. Do lòng tôn kính đối với đức Đạo Sư, các vị ấy không thể nói rằng: ‘Bạch ngài, xin hãy thuyết pháp cho chúng con.’ Quả thật, các đức Phật là bậc đáng tôn kính, khó tiếp cận, giống như con sư tử, vua của các loài thú, đi một mình; như con voi chúa đang trong kỳ động dục; như con rắn độc đang phùng mang; và như một khối lửa lớn. Và điều này cũng đã được nói đến: ‘‘อาสีวิโส ยถา โฆโร, มิคราชาว เกสรี; นาโคว กุญฺชโร ทนฺตี, เอวํ พุทฺธา ทุราสทา’’ติ. ‘Như rắn độc đáng sợ, như sư tử, vua loài thú; Như voi chúa có ngà, các đức Phật cũng khó tiếp cận như vậy.’ เอวํ [Pg.70] ทุราสทํ สตฺถารํ เต ภิกฺขู สยํ ยาจิตุํ อสกฺโกนฺตา อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ ยาจมานา ‘‘สาธุ มยํ, อาวุโส’’ติ อาหํสุ. 6. Không thể tự mình thỉnh cầu đức Đạo Sư, là bậc khó tiếp cận như vậy, các vị tỳ khưu ấy, trong khi muốn thỉnh cầu trưởng lão Ānanda, đã nói: ‘Lành thay, thưa chư hiền, chúng tôi.’ อปฺเปว นามาติ อปิ นาม ลเภยฺยาถ. กสฺมา ปน เถโร เต ภิกฺขู ‘‘รมฺมกสฺส พฺราหฺมณสฺส อสฺสมํ อุปสงฺกเมยฺยาถา’’ติ อาห? ปากฏกิริยตาย. ทสพลสฺส หิ กิริยา เถรสฺส ปากฏา โหติ; ชานาติ เถโร, ‘‘อชฺช สตฺถา เชตวเน วสิตฺวา ปุพฺพาราเม ทิวาวิหารํ กริสฺสติ; อชฺช ปุพฺพาราเม วสิตฺวา เชตวเน ทิวาวิหารํ กริสฺสติ; อชฺช เอกโกว ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสติ; อชฺช ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อิมสฺมึ กาเล ชนปทจาริกํ นิกฺขมิสฺสตี’’ติ. กึ ปนสฺส เอวํ ชานนตฺถํ เจโตปริยญาณํ อตฺถีติ? นตฺถิ. อนุมานพุทฺธิยา ปน กตกิริยาย นยคฺคาเหน ชานาติ. ยญฺหิ ทิวสํ ภควา เชตวเน วสิตฺวา ปุพฺพาราเม ทิวาวิหารํ กาตุกาโม โหติ, ตทา เสนาสนปริกฺขารภณฺฑานํ ปฏิสามนาการํ ทสฺเสติ, เถโร สมฺมชฺชนิสงฺการฉฑฺฑนกาทีนิ ปฏิสาเมติ. ปุพฺพาราเม วสิตฺวา เชตวนํ ทิวาวิหาราย อาคมนกาเลปิ เอเสว นโย. 272. ‘Appeva nāma’ có nghĩa là ‘mong rằng chúng tôi có thể nhận được.’ Nhưng tại sao trưởng lão lại nói với các vị tỳ khưu ấy: ‘Các vị hãy đi đến tu viện của Bà-la-môn Rammaka’? Ấy là do hành vi biểu hiện rõ ràng. Quả thật, hành vi của bậc Thập Lực là điều rõ ràng đối với trưởng lão; trưởng lão biết rằng: ‘Hôm nay, đức Đạo Sư, sau khi ở tại Jetavana, sẽ an trú ban ngày tại Pubbārāma; hôm nay, sau khi ở tại Pubbārāma, ngài sẽ an trú ban ngày tại Jetavana; hôm nay, ngài sẽ một mình đi khất thực; hôm nay, được Tăng chúng vây quanh, vào giờ này, ngài sẽ khởi hành đi du hành trong xứ.’ Nhưng phải chăng ngài có tha tâm thông để biết được như vậy? Không có. Nhưng ngài biết bằng trí suy luận, bằng cách nắm bắt phương pháp từ hành vi đã được thực hiện. Quả thật, vào ngày nào đức Thế Tôn, sau khi ở tại Jetavana, muốn an trú ban ngày tại Pubbārāma, khi ấy ngài biểu hiện hành vi dọn dẹp các vật dụng và đồ đạc của chỗ ở, trưởng lão bèn cất dọn chổi, đồ hốt rác, v.v. Khi ngài từ Pubbārāma đến Jetavana để an trú ban ngày sau khi đã ở đó, phương pháp cũng tương tự như vậy. ยทา ปน เอกโก ปิณฺฑาย ปวิสิตุกาโม โหติ, ตทา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา คนฺธกุฏึ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทติ. เถโร ‘‘อชฺช ภควา โพธเนยฺยพนฺธวํ ทิสฺวา นิสินฺโน’’ติ ตาย สญฺญาย ญตฺวา ‘‘อชฺช, อาวุโส, ภควา เอกโก ปวิสิตุกาโม, ตุมฺเห ภิกฺขาจารสชฺชา โหถา’’ติ ภิกฺขูนํ สญฺญํ เทติ. ยทา ปน ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ปวิสิตุกาโม โหติ, ตทา คนฺธกุฏิทฺวารํ อุปฑฺฒปิทหิตํ กตฺวา ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทติ, เถโร ตาย สญฺญาย ญตฺวา ปตฺตจีวรคฺคหณตฺถาย ภิกฺขูนํ สญฺญํ เทติ. ยทา ชนปทจาริกํ นิกฺขมิตุกาโม โหติ, ตทา เอกํ ทฺเว อาโลเป อติเรกํ ภุญฺชติ, สพฺพกาลํ จงฺกมนญฺจารุยฺห อปราปรํ จงฺกมติ, เถโร ตาย สญฺญาย ญตฺวา ‘‘ภควา, อาวุโส, ชนปทจาริกํ จริตุกาโม, ตุมฺหากํ กตฺตพฺพํ กโรถา’’ติ ภิกฺขูนํ สญฺญํ เทติ. Còn khi ngài muốn một mình đi khất thực, khi ấy, vào lúc sáng sớm, sau khi làm vệ sinh thân thể, ngài đi vào hương thất, đóng cửa lại, nhập quả định và ngồi. Trưởng lão, biết được qua dấu hiệu ấy rằng: ‘Hôm nay, đức Thế Tôn, sau khi thấy được người thân quyến có thể giác ngộ, đã ngồi xuống,’ bèn ra hiệu cho các vị tỳ khưu: ‘Thưa chư hiền, hôm nay đức Thế Tôn muốn đi một mình, các vị hãy chuẩn bị đi khất thực.’ Còn khi ngài muốn đi vào thành có Tăng chúng vây quanh, khi ấy, ngài khép hờ cửa hương thất, nhập quả định và ngồi. Trưởng lão, biết được qua dấu hiệu ấy, bèn ra hiệu cho các vị tỳ khưu để lấy y bát. Khi ngài muốn khởi hành đi du hành trong xứ, khi ấy, ngài dùng thêm một hoặc hai miếng cơm, và sau khi lên đường kinh hành, ngài đi tới đi lui suốt. Trưởng lão, biết được qua dấu hiệu ấy, bèn ra hiệu cho các vị tỳ khưu: ‘Thưa chư hiền, đức Thế Tôn muốn đi du hành trong xứ, các vị hãy làm những gì cần làm.’ ภควา ปฐมโพธิยํ วีสติ วสฺสานิ อนิพทฺธวาโส อโหสิ, ปจฺฉา ปญฺจวีสติ วสฺสานิ อพฺโพกิณฺณํ สาวตฺถึเยว อุปนิสฺสาย วสนฺโต เอกทิวเส [Pg.71] ทฺเว ฐานานิ ปริภุญฺชติ. เชตวเน รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ทกฺขิณทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ปาจีนทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา ปุพฺพาราเม ทิวาวิหารํ กโรติ. ปุพฺพาราเม รตฺตึ วสิตฺวา ปุนทิวเส ปาจีนทฺวาเรน สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปวิสิตฺวา ทกฺขิณทฺวาเรน นิกฺขมิตฺวา เชตวเน ทิวาวิหารํ กโรติ. กสฺมา? ทฺวินฺนํ กุลานํ อนุกมฺปาย. มนุสฺสตฺตภาเว ฐิเตน หิ อนาถปิณฺฑิเกน วิย อญฺเญน เกนจิ, มาตุคามตฺตภาเว ฐิตาย จ วิสาขาย วิย อญฺญาย อิตฺถิยา ตถาคตํ อุทฺทิสฺส ธนปริจฺจาโค กโต นาม นตฺถิ, ตสฺมา ภควา เตสํ อนุกมฺปาย เอกทิวเส อิมานิ ทฺเว ฐานานิ ปริภุญฺชติ. ตสฺมึ ปน ทิวเส เชตวเน วสิ, ตสฺมา เถโร – ‘‘อชฺช ภควา สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา สายนฺหกาเล คตฺตานิ ปริสิญฺจนตฺถาย ปุพฺพโกฏฺฐกํ คมิสฺสติ; อถาหํ คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา ฐิตํ ภควนฺตํ ยาจิตฺวา รมฺมกสฺส พฺราหฺมณสฺส อสฺสมํ คเหตฺวา คมิสฺสามิ. เอวมิเม ภิกฺขู ภควโต สมฺมุขา ลภิสฺสนฺติ ธมฺมกถํ สวนายา’’ติ จินฺเตตฺวา เต ภิกฺขู เอวมาห. Đức Thế Tôn trong hai mươi năm đầu sau khi giác ngộ đã không có nơi ở cố định, sau đó trong hai mươi lăm năm, Ngài chỉ nương vào thành Sāvatthī mà an cư, không xen lẫn nơi nào khác, và trong một ngày Ngài sử dụng cả hai nơi. Sau khi ở đêm tại Jetavana, ngày hôm sau, được Tăng chúng vây quanh, Ngài đi vào thành Sāvatthī để khất thực qua cửa phía nam, rồi đi ra qua cửa phía đông và an trú ban ngày tại Pubbārāma. Sau khi ở đêm tại Pubbārāma, ngày hôm sau, Ngài đi vào thành Sāvatthī để khất thực qua cửa phía đông, rồi đi ra qua cửa phía nam và an trú ban ngày tại Jetavana. Vì sao vậy? Vì lòng bi mẫn đối với hai gia tộc. Thật vậy, trong kiếp người, không có một người đàn ông nào khác như ông Anāthapiṇḍika, và trong kiếp phụ nữ, không có một người phụ nữ nào khác như bà Visākhā đã cúng dường tài sản cho Như Lai. Vì thế, do lòng bi mẫn đối với họ, Đức Thế Tôn trong một ngày đã sử dụng cả hai nơi này. Vào ngày hôm ấy, Ngài đã ở tại Jetavana, do đó, vị Trưởng lão đã suy nghĩ: 'Hôm nay, sau khi đi khất thực ở Sāvatthī, vào buổi chiều, Đức Thế Tôn sẽ đi đến Pubbakoṭṭhaka để tắm rửa thân thể; sau đó, ta sẽ thỉnh cầu Đức Thế Tôn khi Ngài đã tắm xong và đang đứng, rồi đưa Ngài đến am thất của bà-la-môn Rammaka. Như vậy, các vị tỳ-khưu này sẽ có cơ hội được nghe pháp thoại trực tiếp từ Đức Thế Tôn.' Suy nghĩ như vậy, ngài đã nói với các vị tỳ-khưu ấy như sau. มิคารมาตุปาสาโทติ วิสาขาย ปาสาโท. สา หิ มิคาเรน เสฏฺฐินา มาตุฏฺฐาเน ฐปิตตฺตา มิคารมาตาติ วุจฺจติ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ตสฺมึ กิร ปาสาเท ทฺวินฺนํ มหาสาวกานํ สิริคพฺภานํ มชฺเฌ ภควโต สิริคพฺโภ อโหสิ. เถโร ทฺวารํ วิวริตฺวา อนฺโตคพฺภํ สมฺมชฺชิตฺวา มาลากจวรํ นีหริตฺวา มญฺจปีฐํ ปญฺญเปตฺวา สตฺถุ สญฺญํ อทาสิ. สตฺถา สิริคพฺภํ ปวิสิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน สโต สมฺปชาโน สีหเสยฺยํ อุปคมฺม ทรถํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภตฺวา อุฏฺฐาย ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิตฺวา สายนฺหสมเย ตโต วุฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต’’ติ. Migāramātupāsāda là lâu đài của bà Visākhā. Thật vậy, bà được gọi là Migāramātā (mẹ của Migāra) vì đã được trưởng giả Migāra đặt vào vị trí của người mẹ. 'Sau khi xả thiền' (Paṭisallānā vuṭṭhito) có nghĩa là: được biết, trong lâu đài ấy, giữa các hương phòng của hai vị đại thinh văn, có hương phòng của Đức Thế Tôn. Vị Trưởng lão đã mở cửa, quét dọn bên trong hương phòng, dọn dẹp rác hoa, sắp đặt giường ghế, rồi ra hiệu cho Bậc Đạo Sư. Bậc Đạo Sư đi vào hương phòng, nằm xuống trong tư thế con sư tử, nghiêng về bên phải, chánh niệm và tỉnh giác, làm cho sự mệt mỏi lắng dịu, rồi Ngài ngồi dậy, nhập quả định, và vào buổi chiều, Ngài đã xả thiền. Nói 'sau khi xả thiền' là để chỉ việc này. ปริสิญฺจิตุนฺติ โย หิ จุณฺณมตฺติกาทีหิ คตฺตานิ อุพฺพฏฺเฏนฺโต มลฺลกมุฏฺฐาทีหิ วา ฆํสนฺโต นฺหายติ, โส นฺหายตีติ วุจฺจติ. โย ตถา อกตฺวา ปกติยาว นฺหายติ, โส ปริสิญฺจตีติ วุจฺจติ. ภควโตปิ สรีเร ตถา หริตพฺพํ รโชชลฺลํ นาม น อุปลิมฺปติ, อุตุคฺคหณตฺถํ ปน ภควา เกวลํ อุทกํ โอตรติ. เตนาห – ‘‘คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุ’’นฺติ. ปุพฺพโกฏฺฐโกติ ปาจีนโกฏฺฐโก. Về từ 'parisiñcituṃ' (để tắm gội): Thật vậy, người nào tắm bằng cách chà xát thân thể với bột thơm, đất sét, v.v., hoặc kỳ cọ bằng xơ mướp, v.v., thì được gọi là 'nhāyati' (tắm). Người nào không làm như vậy mà chỉ tắm một cách tự nhiên, thì được gọi là 'parisiñcati' (tắm gội, xối nước). Trên thân của Đức Thế Tôn cũng không có bụi bẩn nào cần phải được tẩy trừ như vậy; tuy nhiên, Đức Thế Tôn chỉ xuống nước đơn thuần là để cho thân thể được khoan khoái. Do đó, ngài nói: 'gattāni parisiñcituṃ' (để tắm gội thân thể). 'Pubbakoṭṭhaka' có nghĩa là cổng thành phía đông. สาวตฺถิยํ [Pg.72] กิร วิหาโร กทาจิ มหา โหติ กทาจิ ขุทฺทโก. ตถา หิ โส วิปสฺสิสฺส ภควโต กาเล โยชนิโก อโหสิ, สิขิสฺส ติคาวุโต, เวสฺสภุสฺส อฑฺฒโยชนิโก, กกุสนฺธสฺส คาวุตปฺปมาโณ, โกณาคมนสฺส อฑฺฒคาวุตปฺปมาโณ, กสฺสปสฺส วีสติอุสภปฺปมาโณ, อมฺหากํ ภควโต กาเล อฏฺฐกรีสปฺปมาโณ ชาโต. ตมฺปิ นครํ ตสฺส วิหารสฺส กทาจิ ปาจีนโต โหติ, กทาจิ ทกฺขิณโต, กทาจิ ปจฺฉิมโต, กทาจิ อุตฺตรโต. เชตวเน คนฺธกุฏิยํ ปน จตุนฺนํ มญฺจปาทานํ ปติฏฺฐิตฏฺฐานํ อจลเมว. Được biết, ngôi tịnh xá ở Sāvatthī có lúc lớn, có lúc nhỏ. Thật vậy, vào thời Đức Phật Vipassī, tịnh xá ấy rộng một do-tuần; thời Đức Phật Sikhī, rộng ba gāvuta; thời Đức Phật Vessabhū, rộng nửa do-tuần; thời Đức Phật Kakusandha, rộng một gāvuta; thời Đức Phật Koṇāgamana, rộng nửa gāvuta; thời Đức Phật Kassapa, rộng hai mươi usabha; vào thời Đức Thế Tôn của chúng ta, nó rộng tám karīsa. Thành phố ấy cũng có lúc ở về phía đông của tịnh xá, có lúc ở phía nam, có lúc ở phía tây, có lúc ở phía bắc. Tuy nhiên, tại Gandhakuti (Hương thất) trong tu viện Jetavana, nơi đặt bốn chân giường thì bất động. จตฺตาริ หิ อจลเจติยฏฺฐานานิ นาม มหาโพธิปลฺลงฺกฏฺฐานํ อิสิปตเน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนฏฺฐานํ สงฺกสฺสนครทฺวาเร เทโวโรหณกาเล โสปานสฺส ปติฏฺฐฏฺฐานํ มญฺจปาทฏฺฐานนฺติ. อยํ ปน ปุพฺพโกฏฺฐโก กสฺสปทสพลสฺส วีสติอุสภวิหารกาเล ปาจีนทฺวาเร โกฏฺฐโก อโหสิ. โส อิทานิปิ ปุพฺพโกฏฺฐโกตฺเวว ปญฺญายติ. กสฺสปทสพลสฺส กาเล อจิรวตี นครํ ปริกฺขิปิตฺวา สนฺทมานา ปุพฺพโกฏฺฐกํ ปตฺวา อุทเกน ภินฺทิตฺวา มหนฺตํ อุทกรหทํ มาเปสิ สมติตฺถํ อนุปุพฺพคมฺภีรํ. ตตฺถ เอกํ รญฺโญ นฺหานติตฺถํ, เอกํ นาครานํ, เอกํ ภิกฺขุสงฺฆสฺส, เอกํ พุทฺธานนฺติ เอวํ ปาฏิเยกฺกานิ นฺหานติตฺถานิ โหนฺติ รมณียานิ วิปฺปกิณฺณรชตปฏฺฏสทิสวาลิกานิ. อิติ ภควา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ เยน อยํ เอวรูโป ปุพฺพโกฏฺฐโก เตนุปสงฺกมิ คตฺตานิ ปริสิญฺจิตุํ. อถายสฺมา อานนฺโท อุทกสาฏิกํ อุปเนสิ. ภควา รตฺตทุปฏฺฏํ อปเนตฺวา อุทกสาฏิกํ นิวาเสสิ. เถโร ทุปฏฺเฏน สทฺธึ มหาจีวรํ อตฺตโน หตฺถคตมกาสิ. ภควา อุทกํ โอตริ. สโหตรเณเนวสฺส อุทเก มจฺฉกจฺฉปา สพฺเพ สุวณฺณวณฺณา อเหสุํ. ยนฺตนาลิกาหิ สุวณฺณรสธารานิสิญฺจมานกาโล วิย สุวณฺณปฏปสารณกาโล วิย จ อโหสิ. อถ ภควโต นฺหานวตฺตํ ทสฺเสตฺวา นฺหตฺวา ปจฺจุตฺติณฺณสฺส เถโร รตฺตทุปฏฺฏํ อุปเนสิ. ภควา ตํ นิวาเสตฺวา วิชฺชุลตาสทิสํ กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา มหาจีวรํ อนฺตนฺเตน สํหริตฺวา ปทุมคพฺภสทิสํ กตฺวา อุปนีตํ ทฺวีสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปุพฺพโกฏฺฐเก คตฺตานิ ปริสิญฺจิตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เอกจีวโร อฏฺฐาสี’’ติ. Thật vậy, có bốn nơi gọi là thánh tích bất động: nơi có ngai vàng Đại Bồ-đề, nơi chuyển Pháp luân tại Isipatana, và nơi đặt chân giường (của Đức Phật) khi Ngài từ cõi trời giáng thế tại cổng thành Saṅkassa. Còn Pubbakoṭṭhaka này, vào thời Đức Phật Kassapa Thập Lực, khi tịnh xá rộng hai mươi usabha, đã là cổng thành ở cửa phía đông. Ngay cả bây giờ, nó vẫn được biết đến là Pubbakoṭṭhaka. Vào thời Đức Phật Kassapa Thập Lực, sông Aciravatī chảy quanh thành phố, khi đến Pubbakoṭṭhaka, dòng nước đã phá vỡ nó và tạo thành một hồ nước lớn, có bến bằng phẳng và sâu dần vào trong. Tại đó, có một bến tắm cho vua, một cho dân chúng, một cho Tăng chúng, và một cho các vị Phật. Như vậy, các bến tắm này được phân chia riêng biệt, trông rất đẹp mắt, với cát mịn như những tấm bạc được rải ra. Do đó, Đức Thế Tôn cùng với Tôn giả Ānanda đã đi đến Pubbakoṭṭhaka cóลักษณะ như vậy để tắm gội thân thể. Bấy giờ, Tôn giả Ānanda dâng lên y tắm. Đức Thế Tôn cởi tấm y hai lớp màu đỏ và mặc vào y tắm. Vị Trưởng lão cầm lấy tấm y hai lớp cùng với đại y. Đức Thế Tôn bước xuống nước. Ngay khi Ngài bước xuống, tất cả cá và rùa trong nước đều biến thành màu vàng. Cảnh tượng giống như những dòng vàng lỏng được rót ra từ các ống máy, và cũng giống như một tấm vải vàng được trải ra. Sau khi Đức Thế Tôn đã thực hiện xong việc tắm rửa và bước lên bờ, vị Trưởng lão dâng lên tấm y hai lớp màu đỏ. Đức Thế Tôn mặc y vào, thắt dây lưng giống như một tia chớp, rồi gấp đại y lại từ hai đầu, làm cho nó giống như một đài sen, rồi cầm lấy tấm y đã được dâng lên ở hai góc và đứng lại. Do đó, có lời nói rằng: 'Tại Pubbakoṭṭhaka, sau khi tắm gội thân thể và bước lên bờ, Ngài đứng lại chỉ với một y'. เอวํ [Pg.73] ฐิตสฺส ปน ภควโต สรีรํ วิกสิตกมลุปฺปลสรํ สพฺพปาลิผุลฺลํ ปาริจฺฉตฺตกํ ตารามรีจิวิกสิตํ จ คคนตลํ สิริยา อวหสมานํ วิย วิโรจิตฺถ. พฺยามปฺปภาปริกฺเขปวิลาสินี จสฺส ทฺวตฺตึสวรลกฺขณมาลา คนฺเถตฺวา ฐปิตา ทฺวตฺตึสจนฺทมาลา วิย, ทฺวตฺตึสสูริยมาลา วิย, ปฏิปาฏิยา ฐปิตา ทฺวตฺตึสจกฺกวตฺติ ทฺวตฺตึสเทวราชา ทฺวตฺตึสมหาพฺรหฺมาโน วิย จ อติวิย วิโรจิตฺถ, วณฺณภูมินาเมสา. เอวรูเปสุ ฐาเนสุ พุทฺธานํ สรีรวณฺณํ วา คุณวณฺณํ วา จุณฺณิยปเทหิ วา คาถาหิ วา อตฺถญฺจ อุปมาโย จ การณานิ จ อาหริตฺวา ปฏิพเลน ธมฺมกถิเกน ปูเรตฺวา กเถตุํ วฏฺฏตีติ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ ธมฺมกถิกสฺส ถาโม เวทิตพฺโพ. Thân của đức Thế Tôn đang đứng như vậy tỏa sáng rực rỡ, như thể đang chế nhạo vẻ đẹp của một hồ sen và súng đang nở rộ, của một cây san hô hoàn toàn trổ hoa, và của bầu trời rực rỡ với ánh sáng của các vì sao. Và vòng hoa ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, được trang điểm bởi vòng hào quang một tầm bao quanh, tỏa sáng vô cùng rực rỡ như ba mươi hai vòng hoa mặt trăng được kết lại và đặt để, như ba mươi hai vòng hoa mặt trời, như ba mươi hai vị Chuyển luân vương, ba mươi hai vị Thiên chủ, và ba mươi hai vị Đại Phạm thiên được sắp đặt theo thứ tự. Đây gọi là phần mô tả. Ở những chỗ như vậy, một vị pháp sư có khả năng nên đưa ra ý nghĩa, các ví dụ, và các lý do để làm cho đầy đủ và thuyết giảng về vẻ đẹp thân thể hoặc vẻ đẹp đức hạnh của chư Phật, bằng văn xuôi hoặc bằng kệ ngôn. Như vậy, ở những chỗ như thế này, năng lực của vị pháp sư cần được biết đến. ๒๗๓. คตฺตานิ ปุพฺพาปยมาโนติ ปกติภาวํ คมยมาโน นิรุทกานิ กุรุมาโน, สุกฺขาปยมาโนติ อตฺโถ. โสทเกน คตฺเตน จีวรํ ปารุปนฺตสฺส หิ จีวเร กณฺณิกา อุฏฺฐหนฺติ, ปริกฺขารภณฺฑํ ทุสฺสติ. พุทฺธานํ ปน สรีเร รโชชลฺลํ น อุปลิมฺปติ; ปทุมปตฺเต ปกฺขิตฺตอุทกพินฺทุ วิย อุทกํ วินิวตฺเตตฺวา คจฺฉติ, เอวํ สนฺเตปิ สิกฺขาคารวตาย ภควา, ‘‘ปพฺพชิตวตฺตํ นาเมต’’นฺติ มหาจีวรํ อุโภสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา ปุรโต กายํ ปฏิจฺฉาเทตฺวา อฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ เถโร จินฺเตสิ – ‘‘ภควา มหาจีวรํ ปารุปิตฺวา มิคารมาตุปาสาทํ อารพฺภ คมนาภิหารโต ปฏฺฐาย ทุนฺนิวตฺติโย ภวิสฺสติ; พุทฺธานญฺหิ อธิปฺปายโกปนํ นาม เอกจาริกสีหสฺส คหณตฺถํ หตฺถปฺปสารณํ วิย; ปภินฺนวรวารณสฺส โสณฺฑาย ปรามสนํ วิย; อุคฺคเตชสฺส อาสีวิสสฺส คีวาย คหณํ วิย จ ภาริยํ โหติ. อิเธว รมฺมกสฺส พฺราหฺมณสฺส อสฺสมสฺส วณฺณํ กเถตฺวา ตตฺถ คมนตฺถาย ภควนฺตํ ยาจิสฺสามี’’ติ. โส ตถา อกาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อายสฺมา อานนฺโท…เป… อนุกมฺปํ อุปาทายา’’ติ. 273. ‘Làm cho các chi phần khô ráo’ nghĩa là làm cho trở lại trạng thái bình thường, làm cho không còn nước, làm cho khô. Vì rằng, đối với người đắp y với thân mình còn ướt, nấm mốc sẽ nổi lên trên y, vật dụng tùy thân bị hư hỏng. Nhưng trên thân của chư Phật, bụi bẩn không bám vào; nước cũng lăn đi như giọt nước được đặt trên lá sen. Dù là như vậy, do lòng tôn kính đối với học giới, đức Thế Tôn, (nghĩ rằng) ‘Đây là phận sự của bậc xuất gia,’ đã cầm lấy đại y ở hai góc, che thân mình phía trước rồi đứng lại. Vào lúc ấy, vị trưởng lão suy nghĩ: ‘Đức Thế Tôn, sau khi đã đắp đại y và bắt đầu khởi hành hướng đến giảng đường của mẹ Migāra, sẽ khó mà đổi ý. Quả thật, việc làm trái ý của chư Phật là việc nặng nề, giống như việc đưa tay ra để bắt một con sư tử chúa thường đi một mình; giống như việc vuốt vòi của một con voi đực hung dữ đang trong thời kỳ động dục; và giống như việc nắm cổ của một con rắn độc có nọc cực mạnh. Ngay tại đây, ta sẽ tán thán vẻ đẹp của am thất của Bà-la-môn Rammaka và sẽ thỉnh cầu đức Thế Tôn đi đến đó.’ Vị ấy đã làm như vậy. Do đó, đã được nói rằng: ‘Bấy giờ, Tôn giả Ānanda... vì lòng bi mẫn.’ ตตฺถ อนุกมฺปํ อุปาทายาติ ภควโต สมฺมุขา ธมฺมึ กถํ โสสฺสามาติ ตํ อสฺสมํ คตานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขุสตานํ อนุกมฺปํ ปฏิจฺจ, เตสุ การุญฺญํ กตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมิยา กถายาติ ทสสุ ปารมิตาสุ อญฺญตราย [Pg.74] ปารมิยา เจว มหาภินิกฺขมนสฺส จ วณฺณํ กถยมานา สนฺนิสินฺนา โหนฺติ. อาคมยมาโนติ โอโลกยมาโน. อหํ พุทฺโธติ สหสา อปฺปวิสิตฺวา ยาว สา กถา นิฏฺฐาติ, ตาว อฏฺฐาสีติ อตฺโถ. อคฺคฬํ อาโกเฏสีติ อคฺคนเขน กวาเฏ สญฺญํ อทาสิ. วิวรึสูติ โสตํ โอทหิตฺวาว นิสินฺนตฺตา ตงฺขณํเยว อาคนฺตฺวา วิวรึสุ. Trong đó, ‘vì lòng bi mẫn’ có nghĩa là: do lòng bi mẫn đối với năm trăm vị tỳ-khưu đã đi đến am thất ấy (với ý nghĩ) ‘chúng ta sẽ được nghe pháp thoại từ chính kim khẩu của đức Thế Tôn,’ nghĩa là đã khởi lòng thương xót đối với họ. ‘Pháp thoại’ có nghĩa là: họ đang ngồi lại với nhau, tán thán về một trong mười ba-la-mật và về cuộc đại xuất gia. ‘Chờ đợi’ nghĩa là đang quan sát. Nghĩa là: (Ngài) không vội vàng đi vào (với ý nghĩ) ‘Ta là Phật,’ Ngài đã đứng lại cho đến khi cuộc nói chuyện ấy kết thúc. ‘Gõ vào thanh cài’ nghĩa là Ngài đã dùng đầu móng tay ra hiệu trên cánh cửa. ‘Họ đã mở cửa’ nghĩa là vì họ đang ngồi lắng tai nghe, nên ngay lập tức họ đã đến và mở cửa. ปญฺญตฺเต อาสเนติ พุทฺธกาเล กิร ยตฺถ ยตฺถ เอโกปิ ภิกฺขุ วิหรติ, สพฺพตฺถ พุทฺธาสนํ ปญฺญตฺตเมว โหติ. กสฺมา? ภควา กิร อตฺตโน สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา ผาสุกฏฺฐาเน วิหรนฺเต มนสิ กโรติ ‘‘อสุโก มยฺหํ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คโต, สกฺขิสฺสติ นุ โข วิเสสํ นิพฺพตฺเตตุํ โน วา’’ติ. อถ นํ ปสฺสติ กมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา อกุสลวิตกฺเก วิตกฺกยมานํ, ตโต ‘‘กถญฺหิ นาม มาทิสสฺส สตฺถุ สนฺติเก กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วิหรนฺตํ อิมํ กุลปุตฺตํ อกุสลวิตกฺกา อภิภวิตฺวา อนมตคฺเค วฏฺฏทุกฺเข สํสาเรสฺสนฺตี’’ติ ตสฺส อนุคฺคหตฺถํ ตตฺเถว อตฺตานํ ทสฺเสตฺวา ตํ กุลปุตฺตํ โอวทิตฺวา อากาสํ อุปฺปติตฺวา ปุน อตฺตโน วสนฏฺฐานเมว คจฺฉติ. อเถวํ โอวทิยมานา เต ภิกฺขู จินฺตยึสุ – ‘‘สตฺถา อมฺหากํ มนํ ชานิตฺวา อาคนฺตฺวา อมฺหากํ สมีเป ฐิตํเยว อตฺตานํ ทสฺเสติ; ตสฺมึ ขเณ, ‘ภนฺเต, อิธ นิสีทถ, อิธ นิสีทถา’ติ อาสนปริเยสนํ นาม ภาโร’’ติ. เต อาสนํ ปญฺญเปตฺวาว วิหรนฺติ. ยสฺส ปีฐํ อตฺถิ, โส ตํ ปญฺญเปติ. ยสฺส นตฺถิ, โส มญฺจํ วา ผลกํ วา กฏฺฐํ วา ปาสาณํ วา วาลิกปุญฺชํ วา ปญฺญเปติ. ตํ อลภมานา ปุราณปณฺณานิปิ สงฺกฑฺฒิตฺวา ตตฺถ ปํสุกูลํ ปตฺถริตฺวา ฐเปนฺติ. อิธ ปน ปกติปญฺญตฺตเมว อาสนํ อโหสิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีที’’ติ. ‘Trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn’: Tương truyền, vào thời đức Phật, bất cứ nơi nào dù chỉ có một vị tỳ-khưu trú ngụ, ở khắp nơi đó, chỗ ngồi dành cho đức Phật đều đã được soạn sẵn. Tại sao? Tương truyền, đức Thế Tôn thường tác ý đến các vị tỳ-khưu đang trú ngụ ở nơi thanh vắng sau khi đã nhận đề mục thiền từ nơi Ngài, (Ngài tác ý rằng:) ‘Vị tỳ-khưu tên là... đã nhận đề mục thiền từ nơi ta rồi ra đi, liệu vị ấy có thể chứng đắc pháp thượng nhân hay không?’ Rồi Ngài thấy vị ấy đã từ bỏ đề mục thiền và đang khởi lên những tầm bất thiện. Do đó, (Ngài nghĩ:) ‘Làm sao mà các tầm bất thiện lại có thể áp đảo và làm chìm đắm thiện nam tử này, người đang trú ngụ sau khi đã nhận đề mục thiền từ nơi một bậc Đạo sư như ta, vào trong khổ đau của vòng luân hồi vô thủy?’ Vì lòng bi mẫn đối với vị ấy, Ngài hiện thân ngay tại đó, giáo huấn vị thiện nam tử ấy, rồi bay lên hư không và trở về lại nơi trú ngụ của mình. Khi được giáo huấn như vậy, các vị tỳ-khưu ấy suy nghĩ: ‘Bậc Đạo sư, biết được tâm của chúng ta, đã đến và hiện thân ngay bên cạnh chúng ta; vào lúc đó, việc tìm kiếm chỗ ngồi (và nói) “Bạch ngài, xin hãy ngồi đây, xin hãy ngồi đây” thật là một gánh nặng.’ Họ trú ngụ sau khi đã soạn sẵn chỗ ngồi. Ai có ghế đẩu thì soạn ghế đẩu. Ai không có thì soạn giường, tấm ván, khúc gỗ, tảng đá, hoặc đống cát. Không tìm được những thứ đó, họ gom cả lá khô lại, trải y phấn tảo lên trên và để đó. Nhưng ở đây, đã có một chỗ ngồi được soạn sẵn như thường lệ. Đề cập đến điều đó, đã được nói rằng: ‘Ngài đã ngồi xuống trên chỗ ngồi đã được soạn sẵn.’ กาย นุตฺถาติ กตมาย นุ กถาย สนฺนิสินฺนา ภวถาติ อตฺโถ. ‘‘กาย เนตฺถา’’ติปิ ปาฬิ, ตสฺสา กตมาย นุ เอตฺถาติ อตฺโถ. ‘‘กาย โนตฺถา’’ติปิ ปาฬิ, ตสฺสาปิ ปุริโมเยว อตฺโถ. อนฺตรา กถาติ กมฺมฏฺฐานมนสิการอุทฺเทสปริปุจฺฉาทีนํ อนฺตรา อญฺญา เอกา กถา. วิปฺปกตาติ มม อาคมนปจฺจยา อปรินิฏฺฐิตา สิขํ อปฺปตฺตา. อถ ภควา อนุปฺปตฺโตติ [Pg.75] อถ เอตสฺมึ กาเล ภควา อาคโต. ธมฺมี วา กถาติ ทสกถาวตฺถุนิสฺสิตา วา ธมฺมี กถา. อริโย วา ตุณฺหีภาโวติ เอตฺถ ปน ทุติยชฺฌานมฺปิ อริโย ตุณฺหีภาโว มูลกมฺมฏฺฐานมฺปิ. ตสฺมา ตํ ฌานํ อปฺเปตฺวา นิสินฺโนปิ, มูลกมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา นิสินฺโนปิ ภิกฺขุ อริเยน ตุณฺหีภาเวน นิสินฺโนติ เวทิตพฺโพ. ‘Này các tỳ-khưu, các ông đang ngồi hội họp với câu chuyện gì?’ có nghĩa là: ‘Các ông đang ngồi hội họp với câu chuyện nào?’ Cũng có bản Pāli là ‘kāya nettha,’ nghĩa của nó là: ‘Với câu chuyện nào ở đây?’ Cũng có bản Pāli là ‘kāya nottha,’ nghĩa của nó cũng giống như trước. ‘Câu chuyện đang dang dở’ là một câu chuyện khác xen vào giữa việc tác ý đề mục thiền, học thuộc, hỏi đáp, v.v. ‘Bị gián đoạn’ là câu chuyện chưa được kết thúc, chưa đi đến đỉnh điểm, do sự quang lâm của ta. ‘Bấy giờ, đức Thế Tôn đã đến’ nghĩa là bấy giờ, vào lúc này, đức Thế Tôn đã đến. ‘Pháp thoại’ là pháp thoại dựa trên mười đề tài câu chuyện. Còn ‘sự im lặng của bậc Thánh’ ở đây, thiền thứ hai cũng được gọi là sự im lặng của bậc Thánh, đề mục thiền căn bản cũng vậy. Do đó, một vị tỳ-khưu ngồi nhập vào thiền ấy, hoặc một vị tỳ-khưu ngồi với đề mục thiền căn bản, cần được hiểu là đang ngồi trong sự im lặng của bậc Thánh. ๒๗๔. ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ปริเยสนาติ โก อนุสนฺธิ? เต ภิกฺขู สมฺมุขา ธมฺมึ กถํ โสสฺสามาติ เถรสฺส ภารํ อกํสุ, เถโร เตสํ อสฺสมคมนมกาสิ. เต ตตฺถ นิสีทิตฺวา อติรจฺฉานกถิกา หุตฺวา ธมฺมิยา กถาย นิสีทึสุ. อถ ภควา ‘‘อยํ ตุมฺหากํ ปริเยสนา อริยปริเยสนา นามา’’ติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ กตมา จ, ภิกฺขเว, อนริยปริเยสนาติ เอตฺถ ยถา มคฺคกุสโล ปุริโส ปฐมํ วชฺเชตพฺพํ อปายมคฺคํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วามํ มุญฺจิตฺวา ทกฺขิณํ คณฺหา’’ติ วทติ. เอวํ ภควา เทสนากุสลตาย ปฐมํ วชฺเชตพฺพํ อนริยปริเยสนํ อาจิกฺขิตฺวา ปจฺฉา อิตรํ อาจิกฺขิสฺสามีติ อุทฺเทสานุกฺกมํ ภินฺทิตฺวา เอวมาห. ชาติธมฺโมติ ชายนสภาโว. ชราธมฺโมติ ชีรณสภาโว. พฺยาธิธมฺโมติ พฺยาธิสภาโว. มรณธมฺโมติ มรณสภาโว. โสกธมฺโมติ โสจนกสภาโว. สํกิเลสธมฺโมติ สํกิลิสฺสนสภาโว. 274. “Này các tỳ khưu, có hai sự tìm cầu” -- mối liên hệ là gì? Các vị tỳ khưu ấy đã giao phó trách nhiệm cho vị trưởng lão với ý nghĩ: “Chúng ta sẽ nghe pháp thoại trực tiếp.” Vị trưởng lão đã đi đến am thất của họ. Các vị ấy, sau khi ngồi xuống ở nơi ấy, không nói chuyện vô ích, đã ngồi đàm luận về pháp. Khi ấy, đức Thế Tôn, để chỉ ra rằng: “Sự tìm cầu này của các ngươi được gọi là sự tìm cầu của bậc Thánh,” đã bắt đầu bài pháp này. Trong đó, ở đoạn “Và này các tỳ khưu, thế nào là sự tìm cầu không của bậc Thánh?”, cũng giống như người rành đường, khi chỉ ra con đường nguy hiểm cần phải tránh trước tiên, đã nói rằng: “Hãy bỏ con đường bên trái mà đi con đường bên phải.” Tương tự như vậy, đức Thế Tôn, do sự thiện xảo trong thuyết pháp, sau khi chỉ ra sự tìm cầu không của bậc Thánh cần phải tránh trước tiên, với ý nghĩ “sau đó ta sẽ chỉ ra sự tìm cầu kia,” đã phá vỡ thứ tự đề mục và nói như vầy. Có sanh là pháp tức là có bản chất sanh. Có già là pháp tức là có bản chất già. Có bệnh là pháp tức là có bản chất bệnh. Có chết là pháp tức là có bản chất chết. Có sầu là pháp tức là có bản chất sầu muộn. Có ô nhiễm là pháp tức là có bản chất ô nhiễm. ปุตฺตภริยนฺติ ปุตฺตา จ ภริยา จ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ชาตรูปรชตนฺติ เอตฺถ ปน ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ ยํกิญฺจิ โวหารูปคํ โลหมาสกาทิ. ชาติธมฺมา เหเต, ภิกฺขเว, อุปธโยติ เอเต ปญฺจกามคุณูปธโย นาม โหนฺติ, เต สพฺเพปิ ชาติธมฺมาติ ทสฺเสติ. พฺยาธิธมฺมวาราทีสุ ชาตรูปรชตํ น คหิตํ, น เหตสฺส สีสโรคาทโย พฺยาธโย นาม โหนฺติ, น สตฺตานํ วิย จุติสงฺขาตํ มรณํ, น โสโก อุปฺปชฺชติ. อยาทีหิ ปน สํกิเลเสหิ สํกิลิสฺสตีติ สํกิเลสธมฺมวาเร คหิตํ. ตถา อุตุสมุฏฺฐานตฺตา ชาติธมฺมวาเร. มลํ คเหตฺวา ชีรณโต ชราธมฺมวาเร จ. Vợ con (puttabhariyaṃ) là con trai và vợ. Phương pháp này áp dụng cho tất cả mọi nơi. Còn ở đây, trong cụm từ “vàng bạc” (jātarūparajataṃ), “vàng” (jātarūpaṃ) là vàng ròng. “Bạc” (rajataṃ) là bất cứ thứ gì được dùng trong giao dịch như đồng, tiền xu, v.v. “Này các tỳ khưu, những thứ này là các sanh y có sanh là pháp” có nghĩa là: những thứ này được gọi là các sanh y thuộc năm dục trưởng dưỡng, và Ngài chỉ ra rằng tất cả chúng đều có sanh là pháp. Trong các đoạn về có bệnh là pháp, v.v., vàng bạc không được đề cập, vì chúng không có các bệnh như đau đầu, v.v., không có cái chết được gọi là sự chấm dứt như đối với chúng sanh, và sầu không khởi sanh. Tuy nhiên, vì nó bị ô nhiễm bởi các phiền não như gỉ sét, v.v., nên nó được đề cập trong đoạn về có ô nhiễm là pháp. Tương tự, vì nó được tạo ra bởi thời tiết, nên nó được đề cập trong đoạn về có sanh là pháp. Và vì nó bị hao mòn do bám bẩn, nên nó được đề cập trong đoạn về có già là pháp. ๒๗๕. อยํ [Pg.76], ภิกฺขเว, อริยา ปริเยสนาติ, ภิกฺขเว, อยํ นิทฺโทสตายปิ อริเยหิ ปริเยสิตพฺพตายปิ อริยปริเยสนาติ เวทิตพฺพา. 275. “Này các tỳ khưu, đây là sự tìm cầu của bậc Thánh” có nghĩa là: Này các tỳ khưu, sự tìm cầu này cần được hiểu là “sự tìm cầu của bậc Thánh” vì nó không có lỗi lầm và vì nó là điều mà các bậc Thánh nên tìm cầu. ๒๗๖. อหมฺปิ สุทํ, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารภิ? มูลโต ปฏฺฐาย มหาภินิกฺขมนํ ทสฺเสตุํ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ภิกฺขเว, อหมฺปิ ปุพฺเพ อนริยปริเยสนํ ปริเยสึ. สฺวาหํ ตํ ปหาย อริยปริเยสนํ ปริเยสิตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต. ปญฺจวคฺคิยาปิ อนริยปริเยสนํ ปริเยสึสุ. เต ตํ ปหาย อริยปริเยสนํ ปริเยสิตฺวา ขีณาสวภูมึ ปตฺตา. ตุมฺเหปิ มม เจว ปญฺจวคฺคิยานญฺจ มคฺคํ อารุฬฺหา. อริยปริเยสนา ตุมฺหากํ ปริเยสนา’’ติ มูลโต ปฏฺฐาย อตฺตโน มหาภินิกฺขมนํ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. 276. Tại sao Ngài bắt đầu (bài pháp) với câu “Này các tỳ khưu, chính Ta cũng vậy”? Để chỉ ra cuộc đại xuất gia ngay từ đầu. Dường như Ngài đã có ý nghĩ như sau: “Này các tỳ khưu, chính Ta xưa kia cũng đã tìm cầu sự tìm cầu không của bậc Thánh. Ta, người ấy, sau khi từ bỏ điều đó, đã tìm cầu sự tìm cầu của bậc Thánh và đã đạt đến bậc Toàn Giác. Nhóm năm vị cũng đã tìm cầu sự tìm cầu không của bậc Thánh. Họ, sau khi từ bỏ điều đó, đã tìm cầu sự tìm cầu của bậc Thánh và đã đạt đến cảnh giới lậu tận. Các ngươi cũng đã bước lên con đường của Ta và của nhóm năm vị. Sự tìm cầu của các ngươi là sự tìm cầu của bậc Thánh.” Để chỉ ra cuộc đại xuất gia của chính mình ngay từ đầu, Ngài đã bắt đầu bài pháp này. ๒๗๗. ตตฺถ ทหโรว สมาโนติ ตรุโณว สมาโน. สุสุกาฬเกโสติ สุฏฺฐุ กาฬเกโส, อญฺชนวณฺณเกโสว หุตฺวาติ อตฺโถ. ภทฺเรนาติ ภทฺทเกน. ปฐเมน วยสาติ ติณฺณํ วยานํ ปฐมวเยน. อกามกานนฺติ อนิจฺฉมานานํ, อนาทรตฺเถ สามิวจนํ. อสฺสูนิ มุเข เอเตสนฺติ อสฺสุมุขา; เตสํ อสฺสุมุขานํ, อสฺสุกิลินฺนมุขานนฺติ อตฺโถ. รุทนฺตานนฺติ กนฺทิตฺวา โรทมานานํ. กึ กุสลคเวสีติ กึ กุสลนฺติ คเวสมาโน. อนุตฺตรํ สนฺติวรปทนฺติ อุตฺตมํ สนฺติสงฺขาตํ วรปทํ, นิพฺพานํ ปริเยสมาโนติ อตฺโถ. เยน อาฬาโร กาลาโมติ เอตฺถ อาฬาโรติ ตสฺส นามํ, ทีฆปิงฺคโล กิเรโส. เตนสฺส อาฬาโรติ นามํ อโหสิ. กาลาโมติ โคตฺตํ. วิหรตายสฺมาติ วิหรตุ อายสฺมา. ยตฺถ วิญฺญู ปุริโสติ ยสฺมึ ธมฺเม ปณฺฑิโต ปุริโส. สกํ อาจริยกนฺติ อตฺตโน อาจริยสมยํ. อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺยาติ ปฏิลภิตฺวา วิหเรยฺย. เอตฺตาวตา เตน โอกาโส กโต โหติ. ตํ ธมฺมนฺติ ตํ เตสํ สมยํ ตนฺตึ. ปริยาปุณินฺติ สุตฺวาว อุคฺคณฺหึ. 277. Trong đó, “khi còn trẻ” (daharova samāno) nghĩa là khi còn là thanh niên. “Tóc đen nhánh” (susukāḷakeso) có nghĩa là có mái tóc rất đen, có mái tóc màu như thuốc vẽ mắt. “Tốt đẹp” (bhadrena) nghĩa là tốt lành. “Tuổi thanh xuân” (paṭhamena vayasā) nghĩa là giai đoạn đầu trong ba giai đoạn của cuộc đời. “Khi (cha mẹ) không mong muốn” (akāmakānaṃ) nghĩa là khi họ không muốn, đây là sở hữu cách mang ý nghĩa bất chấp. “Nước mắt trên mặt họ” (assūni mukhe etesaṃ) nên gọi là “mặt đẫm lệ” (assumukhā); “của những người mặt đẫm lệ” (tesaṃ assumukhānaṃ) có nghĩa là mặt ướt đẫm nước mắt. “Đang khóc lóc” (rudantānaṃ) nghĩa là đang than khóc và khóc lóc. “Tìm cầu điều thiện” (kiṃ kusalagavesī) nghĩa là tìm kiếm “thiện là gì?”. “Trạng thái an tịnh, cao quý, vô thượng” (anuttaraṃ santivarapadaṃ) có nghĩa là tìm cầu trạng thái cao quý được gọi là sự an tịnh tối thượng, tức là Niết-bàn. Ở đoạn “nơi có Āḷāra Kālāma”, “Āḷāra” là tên của vị ấy, dường như vị ấy cao và mắt có màu vàng nhạt. Do đó, vị ấy có tên là Āḷāra. “Kālāma” là dòng họ. “Mong hiền giả hãy ở lại” (viharatāyasmā) nghĩa là mong hiền giả hãy ở lại. “Nơi mà người có trí” (yattha viññū puriso) nghĩa là trong pháp nào mà người có trí tuệ. “Giáo lý của thầy mình” (sakaṃ ācariyakaṃ) nghĩa là học thuyết của thầy mình. “Sau khi đạt được, có thể an trú” (upasampajja vihareyya) nghĩa là sau khi chứng đắc, có thể an trú. Bằng chừng ấy lời, vị ấy đã tạo cơ hội. “Pháp ấy” (taṃ dhammaṃ) nghĩa là học thuyết, kinh điển của họ. “Đã học thuộc” (pariyāpuṇiṃ) nghĩa là vừa nghe đã học được. โอฏฺฐปหตมตฺเตนาติ เตน วุตฺตสฺส ปฏิคฺคหณตฺถํ โอฏฺฐปหรณมตฺเตน; อปราปรํ กตฺวา โอฏฺฐสญฺจรณมตฺตเกนาติ อตฺโถ. ลปิตลาปนมตฺเตนาติ เตน ลปิตสฺส ปฏิลาปนมตฺตเกน. ญาณวาทนฺติ ชานามีติ วาทํ[Pg.77]. เถรวาทนฺติ ถิรภาววาทํ, เถโร อหเมตฺถาติ เอตํ วจนํ. อหญฺเจว อญฺเญ จาติ น เกวลํ อหํ, อญฺเญปิ พหู เอวํ วทนฺติ. เกวลํ สทฺธามตฺตเกนาติ ปญฺญาย อสจฺฉิกตฺวา สุทฺเธน สทฺธามตฺตเกเนว. โพธิสตฺโต กิร วาจาย ธมฺมํ อุคฺคณฺหนฺโตเยว, ‘‘น กาลามสฺส วาจาย ปริยตฺติมตฺตเมว อสฺมึ ธมฺเม, อทฺธา เอส สตฺตนฺนํ สมาปตฺตีนํ ลาภี’’ติ อญฺญาสิ, เตนสฺส เอตทโหสิ. “Chỉ bằng cử động môi” (oṭṭhapahatamattena) có nghĩa là chỉ bằng việc cử động môi để tiếp nhận những gì vị ấy nói; nghĩa là chỉ bằng việc mấp máy môi lặp đi lặp lại. “Chỉ bằng việc nói lặp lại” (lapitalāpanamattena) nghĩa là chỉ bằng việc lặp lại những gì vị ấy đã nói. “Lời nói của người có trí” (ñāṇavādaṃ) là lời nói “tôi biết”. “Lời nói của bậc trưởng lão” (theravādaṃ) là lời nói về sự vững chắc, là lời nói “tôi là bậc trưởng lão ở đây”. “Không chỉ tôi mà cả những người khác” (ahañceva aññe ca) nghĩa là không chỉ một mình tôi, mà nhiều người khác cũng nói như vậy. “Chỉ bằng đức tin suông” (kevalaṃ saddhāmattakena) nghĩa là không chứng ngộ bằng trí tuệ, mà chỉ bằng đức tin đơn thuần. Dường như Bồ-tát, ngay khi đang học pháp qua lời nói, đã biết rằng: “Đối với pháp này, Kālāma không chỉ có sự học thuộc qua lời nói, chắc chắn vị này là người đã chứng đắc bảy tầng thiền định,” do đó Ngài đã có ý nghĩ như vậy. อากิญฺจญฺญายตนํ ปเวเทสีติ อากิญฺจญฺญายตนปริโยสานา สตฺต สมาปตฺติโย มํ ชานาเปสิ. สทฺธาติ อิมาสํ สตฺตนฺนํ สมาปตฺตีนํ นิพฺพตฺตนตฺถาย สทฺธา. วีริยาทีสุปิ เอเสว นโย. ปทเหยฺยนฺติ ปโยคํ กเรยฺยํ. นจิรสฺเสว ตํ ธมฺมํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสินฺติ โพธิสตฺโต กิร วีริยํ ปคฺคเหตฺวา กติปาหญฺเญว สตฺต สุวณฺณนิสฺเสณิโย ปสาเรนฺโต วิย สตฺต สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตสิ; ตสฺมา เอวมาห. “Đã tuyên bố Vô Sở Hữu Xứ” (ākiñcaññāyatanaṃ pavedesi) nghĩa là đã cho tôi biết bảy tầng thiền định kết thúc ở Vô Sở Hữu Xứ. “Đức tin” (saddhā) là đức tin để thành tựu bảy tầng thiền định này. Đối với tinh tấn, v.v., cũng theo phương pháp tương tự. “Nên tinh cần” (padaheyyaṃ) nghĩa là nên nỗ lực. “Chẳng bao lâu, sau khi tự mình chứng ngộ pháp ấy bằng thắng trí, ta đã đạt được và an trú,” (câu này được nói) vì dường như Bồ-tát, sau khi nỗ lực tinh tấn, chỉ trong vài ngày đã thành tựu bảy tầng thiền định giống như đang trải ra bảy chiếc thang vàng; do đó Ngài đã nói như vậy. ลาภา โน, อาวุโสติ อนุสูยโก กิเรส กาลาโม. ตสฺมา ‘‘อยํ อธุนาคโต, กินฺติ กตฺวา อิมํ ธมฺมํ นิพฺพตฺเตสี’’ติ อุสูยํ อกตฺวา ปสนฺโน ปสาทํ ปเวเทนฺโต เอวมาห. อุโภว สนฺตา อิมํ คณํ ปริหรามาติ ‘‘มหา อยํ คโณ, ทฺเวปิ ชนา ปริหรามา’’ติ วตฺวา คณสฺส สญฺญํ อทาสิ, ‘‘อหมฺปิ สตฺตนฺนํ สมาปตฺตีนํ ลาภี, มหาปุริโสปิ สตฺตนฺนเมว, เอตฺตกา ชนา มหาปุริสสฺส สนฺติเก ปริกมฺมํ อุคฺคณฺหถ, เอตฺตกา มยฺห’’นฺติ มชฺเฌ ภินฺทิตฺวา อทาสิ. อุฬารายาติ อุตฺตมาย. ปูชายาติ กาลามสฺส กิร อุปฏฺฐากา อิตฺถิโยปิ ปุริสาปิ คนฺธมาลาทีนิ คเหตฺวา อาคจฺฉนฺติ. กาลาโม – ‘‘คจฺฉถ, มหาปุริสํ ปูเชถา’’ติ วทติ. เต ตํ ปูเชตฺวา ยํ อวสิฏฺฐํ โหติ, เตน กาลามํ ปูเชนฺติ. มหคฺฆานิ มญฺจปีฐานิ อาหรนฺติ; ตานิปิ มหาปุริสสฺส ทาเปตฺวา ยทิ อวสิฏฺฐํ โหติ, อตฺตนา คณฺหาติ. คตคตฏฺฐาเน วรเสนาสนํ โพธิสตฺตสฺส ชคฺคาเปตฺวา เสสกํ อตฺตนา คณฺหาติ. เอวํ อุฬาราย ปูชาย ปูเชสิ. นายํ ธมฺโม นิพฺพิทายาติอาทีสุ อยํ สตฺตสมาปตฺติธมฺโม เนว วฏฺเฏ นิพฺพินฺทนตฺถาย, น วิรชฺชนตฺถาย, น ราคาทินิโรธตฺถาย, น [Pg.78] อุปสมตฺถาย, น อภิญฺเญยฺยธมฺมํ อภิชานนตฺถาย, น จตุมคฺคสมฺโพธาย, น นิพฺพานสจฺฉิกิริยาย สํวตฺตตีติ อตฺโถ. Lābhā no, āvuso (Thật là lợi ích cho chúng ta, thưa hiền hữu) có nghĩa là: Vị Kālāma này được cho là người không ganh tỵ. Do đó, không khởi lên lòng ganh tỵ rằng: “Vị này mới đến, làm thế nào mà đã chứng đắc được pháp này?”, ông ta hoan hỷ, bày tỏ sự hoan hỷ và nói như vầy. Ubhova santā imaṃ gaṇaṃ pariharāma (Cả hai chúng ta cùng nhau quản lý hội chúng này) có nghĩa là: “Hội chúng này đông đảo, cả hai chúng ta hãy cùng quản lý”, nói vậy rồi ông ta đã ra hiệu cho hội chúng, đã chia đôi ở giữa và giao phó rằng: “Ta cũng là người chứng đắc bảy thiền chứng, vị Đại nhân cũng chứng đắc bảy thiền chứng, bấy nhiêu người hãy học pháp hành sơ khởi nơi vị Đại nhân, bấy nhiêu người hãy học nơi ta”. Uḷārāya có nghĩa là cao thượng. Pūjāya có nghĩa là: Được biết, các thí chủ của Kālāma, cả nam và nữ, mang theo hương hoa v.v... đến. Kālāma nói: “Hãy đi, hãy cúng dường vị Đại nhân”. Họ sau khi cúng dường vị ấy, phần còn lại thì dùng để cúng dường Kālāma. Họ mang đến những giường ghế quý giá; những thứ ấy cũng được dâng cúng cho vị Đại nhân, nếu có còn lại thì ông ta tự mình nhận lấy. Ở những nơi đã đi qua, ông ta cho dọn dẹp chỗ ở tốt nhất cho Bồ-tát, phần còn lại thì tự mình nhận lấy. Như vậy, ông ta đã cúng dường bằng sự cúng dường cao thượng. Trong các câu Nāyaṃ dhammo nibbidāya v.v..., ý nghĩa là: Pháp bảy thiền chứng này không đưa đến sự nhàm chán trong vòng luân hồi, không đưa đến sự ly tham, không đưa đến sự đoạn diệt tham ái v.v..., không đưa đến sự an tịnh, không đưa đến sự thắng tri pháp cần thắng tri, không đưa đến sự giác ngộ bốn đạo, không đưa đến sự chứng ngộ Niết-bàn. ยาวเทว อากิญฺจญฺญายตนูปปตฺติยาติ ยาว สฏฺฐิกปฺปสหสฺสายุปริมาเณ อากิญฺจญฺญายตนภเว อุปปตฺติ, ตาวเทว สํวตฺตติ, น ตโต อุทฺธํ. เอวมยํ ปุนราวตฺตนธมฺโมเยว; ยญฺจ ฐานํ ปาเปติ, ตํ ชาติชรามรเณหิ อปริมุตฺตเมว มจฺจุปาสปริกฺขิตฺตเมวาติ. ตโต ปฏฺฐาย จ ปน มหาสตฺโต ยถา นาม ฉาตชฺฌตฺตปุริโส มนุญฺญโภชนํ ลภิตฺวา สมฺปิยายมาโนปิ ภุญฺชิตฺวา ปิตฺตวเสน วา เสมฺหวเสน วา มกฺขิกาวเสน วา ฉฑฺเฑตฺวา ปุน เอกํ ปิณฺฑมฺปิ ภุญฺชิสฺสามีติ มนํ น อุปฺปาเทติ; เอวเมว อิมา สตฺต สมาปตฺติโย มหนฺเตน อุสฺสาเหน นิพฺพตฺเตตฺวาปิ, ตาสุ อิมํ ปุนราวตฺติกาทิเภทํ อาทีนวํ ทิสฺวา, ปุน อิมํ ธมฺมํ อาวชฺชิสฺสามิ วา สมาปชฺชิสฺสามิ วา อธิฏฺฐหิสฺสามิ วา วุฏฺฐหิสฺสามิ วา ปจฺจเวกฺขิสฺสามิ วาติ จิตฺตเมว น อุปฺปาเทสิ. อนลงฺกริตฺวาติ อลํ อิมินา, อลํ อิมินาติ ปุนปฺปุนํ อลงฺกริตฺวา. นิพฺพิชฺชาติ นิพฺพินฺทิตฺวา. อปกฺกมินฺติ อคมาสึ. Yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyā có nghĩa là: Chỉ đưa đến sự tái sanh trong cõi Vô sở hữu xứ, nơi có tuổi thọ sáu mươi ngàn đại kiếp, chứ không vượt xa hơn thế. Như vậy, pháp này vẫn có bản chất quay trở lại; và nơi mà nó đưa đến vẫn chưa giải thoát khỏi sanh, già, chết, vẫn bị bao vây bởi cạm bẫy của tử thần. Kể từ đó, vị Đại sĩ, cũng giống như một người bị đói cồn cào, sau khi nhận được món ăn ngon, dù rất thích thú nhưng sau khi ăn xong, do mật, do đàm, hoặc do ruồi nhặng mà nôn ra, rồi không còn khởi lên ý nghĩ rằng: “Ta sẽ ăn lại dù chỉ một miếng”; cũng vậy, sau khi đã nỗ lực lớn lao để chứng đắc bảy thiền chứng này, nhưng khi thấy được sự nguy hại của chúng, với các loại như bản chất quay trở lại, ngài đã không còn khởi lên một ý nghĩ nào rằng: “Ta sẽ hướng tâm đến pháp này, hay sẽ nhập vào, hay sẽ quyết định, hay sẽ xuất ra, hay sẽ quán xét lại”. Analaṅkaritvā có nghĩa là: Không trang hoàng nhiều lần rằng: “Thế là đủ với pháp này, thế là đủ với pháp này”. Nibbijja có nghĩa là nhàm chán. Apakkamiṃ có nghĩa là đã ra đi. ๒๗๘. น โข ราโม อิมํ ธมฺมนฺติ อิธาปิ โพธิสตฺโต ตํ ธมฺมํ อุคฺคณฺหนฺโตเยว อญฺญาสิ – ‘‘นายํ อฏฺฐสมาปตฺติธมฺโม อุทกสฺส วาจาย อุคฺคหิตมตฺโตว, อทฺธา ปเนส อฏฺฐสมาปตฺติลาภี’’ติ. เตนสฺส เอตทโหสิ – ‘‘น โข ราโม…เป… ชานํ ปสฺสํ วิหาสี’’ติ. เสสเมตฺถ ปุริมวาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. 278. Na kho rāmo imaṃ dhammaṃ (Chắc chắn Rāma không... pháp này): Ở đây cũng vậy, Bồ-tát ngay khi đang học pháp ấy đã biết rằng: “Pháp tám thiền chứng này không phải chỉ là điều Udaka học thuộc lòng qua lời nói, chắc chắn vị này là người đã chứng đắc tám thiền chứng”. Do đó, ngài đã khởi lên ý nghĩ này: “Chắc chắn Rāma... đã không sống với sự biết và thấy (pháp này)”. Phần còn lại ở đây nên được hiểu theo cách đã nói ở đoạn trước. ๒๗๙. เยน อุรุเวลา เสนานิคโมติ เอตฺถ อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ. อถ วา อุรูติ วาลิกา วุจฺจติ; เวลาติ มริยาทา, เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อตีเต กิร อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ทสสหสฺสา กุลปุตฺตา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา ตสฺมึ ปเทเส วิหรนฺตา เอกทิวสํ สนฺนิปติตฺวา กติกวตฺตํ อกํสุ – ‘‘กายกมฺมวจีกมฺมานิ นาม ปเรสมฺปิ ปากฏานิ โหนฺติ, มโนกมฺมํ ปน อปากฏํ. ตสฺมา โย กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ วา วิหึสาวิตกฺกํ วา วิตกฺเกติ, ตสฺส อญฺโญ โจทโก [Pg.79] นาม นตฺถิ; โส อตฺตนาว อตฺตานํ โจเทตฺวา ปตฺตปุเฏน วาลิกํ อาหริตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน อากิรตุ, อิทมสฺส ทณฺฑกมฺม’’นฺติ. ตโต ปฏฺฐาย โย ตาทิสํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, โส ตตฺถ ปตฺตปุเฏน วาลิกํ อากิรติ, เอวํ ตตฺถ อนุกฺกเมน มหาวาลิกราสิ ชาโต. ตโต ตํ ปจฺฉิมา ชนตา ปริกฺขิปิตฺวา เจติยฏฺฐานมกาสิ; ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อุรุเวลาติ มหาเวลา, มหาวาลิกราสีติ อตฺโถ’’ติ. ตเมว สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อถ วา อุรูติ วาลิกา วุจฺจติ, เวลาติ มริยาทา. เวลาติกฺกมนเหตุ อาหฏา อุรุ อุรุเวลาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. 279. Yena uruvelā senānigamo (Nơi có thị trấn quân đội Uruvelā): Ở đây, Uruvelā có nghĩa là bãi cát lớn, đống cát lớn. Hoặc, uru được gọi là cát; velā là ranh giới, Uruvelā là cát được mang đến do vượt qua ranh giới; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Tương truyền, trong quá khứ, khi Đức Phật chưa xuất hiện, mười ngàn thiện gia nam tử đã xuất gia làm đạo sĩ, sống ở vùng đó. Một hôm, họ tụ tập lại và lập ra một quy ước: “Thân nghiệp và khẩu nghiệp thì người khác cũng có thể thấy rõ, nhưng ý nghiệp thì không rõ ràng. Do đó, người nào khởi lên dục tầm, sân tầm, hoặc hại tầm, thì không có ai khác khiển trách người ấy; người ấy hãy tự mình khiển trách mình, dùng lá cây gói cát mang đến rải ở nơi này, đây là hình phạt cho người ấy”. Kể từ đó, người nào khởi lên những tầm như vậy, người ấy liền dùng lá cây gói cát rải ở đó. Cứ như thế, dần dần một đống cát lớn đã hình thành ở đó. Sau đó, thế hệ sau đã bao quanh nó và làm thành một nơi thờ tự; liên quan đến điều đó, có câu nói: “Uruvelā có nghĩa là bãi cát lớn, đống cát lớn”. Cũng liên quan đến điều đó, có câu nói: “Hoặc, uru được gọi là cát; velā là ranh giới. Uruvelā là cát được mang đến do vượt qua ranh giới; ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy”. เสนานิคโมติ เสนาย นิคโม. ปฐมกปฺปิกานํ กิร ตสฺมึ ฐาเน เสนานิเวโส อโหสิ; ตสฺมา โส ปเทโส เสนานิคโมติ วุจฺจติ. ‘‘เสนานิ-คาโม’’ติปิ ปาโฐ. เสนานี นาม สุชาตาย ปิตา, ตสฺส คาโมติ อตฺโถ. ตทวสรินฺติ ตตฺถ โอสรึ. รมณียํ ภูมิภาคนฺติ สุปุปฺผิตนานปฺปการชลชถลชปุปฺผวิจิตฺตํ มโนรมฺมํ ภูมิภาคํ. ปาสาทิกญฺจ วนสณฺฑนฺติ โมรปิญฺฉกลาปสทิสํ ปสาทชนนวนสณฺฑญฺจ อทฺทสํ. นทิญฺจ สนฺทนฺตินฺติ สนฺทมานญฺจ มณิกฺขนฺธสทิสํ วิมลนีลสีตลสลิลํ เนรญฺชรํ นทึ อทฺทสํ. เสตกนฺติ ปริสุทฺธํ นิกฺกทฺทมํ. สุปติตฺถนฺติ อนุปุพฺพคมฺภีเรหิ สุนฺทเรหิ ติตฺเถหิ อุเปตํ. รมณียนฺติ รชตปฏฺฏสทิสํ วิปฺปกิณฺณวาลิกํ ปหูตมจฺฉกจฺฉปํ อภิรามทสฺสนํ. สมนฺตา จ โคจรคามนฺติ ตสฺส ปเทสสฺส สมนฺตา อวิทูเร คมนาคมนสมฺปนฺนํ สมฺปตฺตปพฺพชิตานํ สุลภปิณฺฑํ โคจรคามญฺจ อทฺทสํ. อลํ วตาติ สมตฺถํ วต. ตตฺเถว นิสีทินฺติ โพธิปลฺลงฺเก นิสชฺชํ สนฺธายาห. อุปริสุตฺตสฺมิญฺหิ ตตฺเถวาติ ทุกฺกรการิกฏฺฐานํ อธิปฺเปตํ, อิธ ปน โพธิปลฺลงฺโก. เตนาห – ‘‘ตตฺเถว นิสีทิ’’นฺติ. อลมิทํ ปธานายาติ อิทํ ฐานํ ปธานตฺถาย สมตฺถนฺติ เอวํ จินฺเตตฺวา นิสีทินฺติ อตฺโถ. Senānigamoti có nghĩa là nigamo (thị trấn) của senāya (đoàn quân). Kira (nghe nói rằng) ở nơi ấy, senāniveso (doanh trại quân đội) của paṭhamakappikānaṃ (những người ở đầu kiếp) ahosi (đã có); tasmā (do đó) nơi ấy được gọi là senānigamo. Cũng có bài đọc là ‘‘Senāni-gāmo’’. Senānī là tên của người cha của nàng Sujātā, có nghĩa là ngôi làng của ông ấy. Tadavasarinti có nghĩa là ta đã đi đến nơi ấy. Ramaṇīyaṃ bhūmibhāganti có nghĩa là vùng đất khả ái, được trang điểm bởi nhiều loại hoa nở đẹp mọc dưới nước và trên cạn, làm vui thích tâm hồn. Pāsādikañca vanasaṇḍanti có nghĩa là ta đã thấy lùm cây gây thích thú, giống như chùm lông đuôi công. Nadiñca sandantinti có nghĩa là ta đã thấy dòng sông Nerañjarā đang chảy, có nước trong xanh mát lạnh, không tỳ vết, giống như khối ngọc maṇi. Setakanti có nghĩa là trong sạch, không có bùn. Supatitthanti có nghĩa là có những bến nước tốt đẹp, sâu dần theo thứ tự. Ramaṇīyanti có nghĩa là có cát rải rác giống như tấm bạc, có nhiều cá và rùa, cảnh vật đáng ưa thích. Samantā ca gocaragāmanti có nghĩa là ta đã thấy một ngôi làng để khất thực, ở không xa xung quanh nơi ấy, thuận tiện cho việc đi lại, dễ dàng kiếm được vật thực cho các vị xuất gia đã đến. Alaṃ vatāti có nghĩa là thật là thích hợp. Tattheva nisīdinti, ngài nói điều này ám chỉ việc ngồi trên bồ đoàn. Vì trong kinh ở trên, tattheva ám chỉ nơi thực hành khổ hạnh, còn ở đây là bồ đoàn. Do đó, ngài nói: ‘‘tattheva nisīdi’’. Alamidaṃ padhānāyāti có nghĩa là nơi này thích hợp cho sự tinh tấn, sau khi suy nghĩ như vậy, ngài đã ngồi xuống. ๒๘๐. อชฺฌคมนฺติ อธิคจฺฉึ ปฏิลภึ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนนฺติ สพฺพธมฺมทสฺสนสมตฺถญฺจ เม สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อุทปาทิ. อกุปฺปา เม วิมุตฺตีติ มยฺหํ อรหตฺตผลวิมุตฺติ อกุปฺปตาย จ อกุปฺปารมฺมณตาย จ อกุปฺปา, สา หิ ราคาทีหิ น กุปฺปตีติ อกุปฺปตายปิ อกุปฺปา, อกุปฺปํ นิพฺพานมสฺสารมฺมณนฺติปิ อกุปฺปา. อยมนฺติมา ชาตีติ อยํ สพฺพปจฺฉิมา ชาติ. นตฺถิ [Pg.80] ทานิ ปุนพฺภโวติ อิทานิ เม ปุน ปฏิสนฺธิ นาม นตฺถีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขณญาณมฺปิ เม อุปฺปนฺนนฺติ ทสฺเสติ. 280. Ajjhagamanti có nghĩa là ta đã đạt được, đã chứng đắc. Ñāṇañca pana me dassananti có nghĩa là sabbaññutaññāṇaṃ (toàn giác trí) có khả năng thấy tất cả các pháp đã khởi lên cho ta. Akuppā me vimuttīti có nghĩa là sự giải thoát quả A-la-hán của ta là bất động (akuppā) do bởi bản chất không bị lay động (akuppatāya) và do có đối tượng không bị lay động (akuppārammaṇatāya); vì rằng nó không bị lay động bởi tham ái v.v..., nên nó là bất động do bản chất không bị lay động; và vì nó có đối tượng là Níp-bàn bất động, nên nó cũng là bất động. Ayamantimā jātīti có nghĩa là đây là kiếp sống cuối cùng. Natthi dāni punabbhavoti có nghĩa là nay không còn tái sanh cho ta nữa, điều này cho thấy rằng trí tuệ quán xét (paccavekkhaṇañāṇa) cũng đã khởi lên cho ta. ๒๘๑. อธิคโตติ ปฏิวิทฺโธ. ธมฺโมติ จตุสจฺจธมฺโม. คมฺภีโรติ อุตฺตานภาวปฏิกฺเขปวจนเมตํ. ทุทฺทโสติ คมฺภีรตฺตาว ทุทฺทโส ทุกฺเขน ทฏฺฐพฺโพ, น สกฺกา สุเขน ทฏฺฐุํ. ทุทฺทสตฺตาว ทุรนุโพโธ, ทุกฺเขน อวพุชฺฌิตพฺโพ, น สกฺกา สุเขน อวพุชฺฌิตุํ. สนฺโตติ นิพฺพุโต. ปณีโตติ อตปฺปโก. อิทํ ทฺวยํ โลกุตฺตรเมว สนฺธาย วุตฺตํ. อตกฺกาวจโรติ ตกฺเกน อวจริตพฺโพ โอคาหิตพฺโพ น โหติ, ญาเณเนว อวจริตพฺโพ. นิปุโณติ สณฺโห. ปณฺฑิตเวทนีโยติ สมฺมาปฏิปทํ ปฏิปนฺเนหิ ปณฺฑิเตหิ เวทิตพฺโพ. อาลยรามาติ สตฺตา ปญฺจสุ กามคุเณสุ อลฺลียนฺติ. ตสฺมา เต อาลยาติ วุจฺจนฺติ. อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตานิ อาลยนฺติ, ตสฺมา อาลยาติ วุจฺจนฺติ. เตหิ อาลเยหิ รมนฺตีติ อาลยรามา. อาลเยสุ รตาติ อาลยรตา. อาลเยสุ สุฏฺฐุ มุทิตาติ อาลยสมฺมุทิตา. ยเถว หิ สุสชฺชิตํ ปุปฺผผลภริตรุกฺขาทิสมฺปนฺนํ อุยฺยานํ ปวิฏฺโฐ ราชา ตาย ตาย สมฺปตฺติยา รมติ, สมฺมุทิโต อาโมทิตปโมทิโต โหติ, น อุกฺกณฺฐติ, สายมฺปิ นิกฺขมิตุํ น อิจฺฉติ; เอวมิเมหิปิ กามาลยตณฺหาลเยหิ สตฺตา รมนฺติ, สํสารวฏฺเฏ สมฺมุทิตา อนุกฺกณฺฐิตา วสนฺติ. เตน เนสํ ภควา ทุวิธมฺปิ อาลยํ อุยฺยานภูมึ วิย ทสฺเสนฺโต ‘‘อาลยรามา’’ติอาทิมาห. 281. Adhigatoti có nghĩa là đã thâm nhập. Dhammoti có nghĩa là pháp Tứ đế. Gambhīroti, từ này có nghĩa là phủ định trạng thái nông cạn. Duddasoti có nghĩa là khó thấy chính vì sự sâu xa của nó, phải thấy một cách khó khăn, không thể thấy một cách dễ dàng. Chính vì khó thấy nên duranubodho, khó thấu hiểu, phải thấu hiểu một cách khó khăn, không thể thấu hiểu một cách dễ dàng. Santoti có nghĩa là tịch tịnh. Paṇītoti có nghĩa là cao siêu. Hai từ này được nói ám chỉ đến pháp siêu thế. Atakkāvacaroti có nghĩa là không phải là đối tượng có thể thâm nhập bằng lý luận, chỉ có thể thâm nhập bằng trí tuệ. Nipuṇoti có nghĩa là vi tế. Paṇḍitavedanīyoti có nghĩa là được biết bởi những người có trí đã thực hành chánh đạo. Ālayarāmāti, chúng sanh allīyanti (bám víu) vào năm dục trưởng dưỡng. Do đó, chúng được gọi là ālaya (nơi nương náu). Một trăm lẻ tám hành tướng của ái dục được gọi là ālaya, do đó chúng được gọi là ālaya. Họ vui thích trong những ālaya ấy, nên gọi là ālayarāmā. Vui thích trong những ālaya, nên gọi là ālayaratā. Hoan hỷ trong những ālaya, nên gọi là ālayasammuditā. Giống như một vị vua đi vào khu vườn được trang hoàng đẹp đẽ, đầy đủ cây cối trĩu nặng hoa quả, vị ấy vui thích với sự sung túc đó, hoan hỷ, vui mừng, không chán nản, ngay cả đến chiều tối cũng không muốn rời đi; cũng vậy, chúng sanh vui thích trong những nơi nương náu của dục và ái này, họ sống trong vòng luân hồi với sự hoan hỷ, không chán nản. Do đó, để chỉ cho họ hai loại ālaya giống như khu vườn, Đức Thế Tôn đã nói ‘‘ālayarāmā’’ v.v... ยทิทนฺติ นิปาโต, ตสฺส ฐานํ สนฺธาย ‘‘ยํ อิท’’นฺติ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ สนฺธาย ‘‘โย อย’’นฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ อิเมสํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา; อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตา; อิทปฺปจฺจยตา จ สา ปฏิจฺจสมุปฺปาโท จาติ อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโท. สงฺขาราทิปจฺจยานเมตํ อธิวจนํ. สพฺพสงฺขารสมโถติอาทิ สพฺพํ นิพฺพานเมว. ยสฺมา หิ ตํ อาคมฺม สพฺพสงฺขารวิปฺผนฺทิตานิ สมฺมนฺติ วูปสมฺมนฺติ, ตสฺมา สพฺพสงฺขารสมโถติ วุจฺจติ. ยสฺมา จ ตํ อาคมฺม สพฺเพ อุปธโย ปฏินิสฺสฏฺฐา โหนฺติ, สพฺพา ตณฺหา ขียนฺติ, สพฺเพ กิเลสราคา วิรชฺชนฺติ, สพฺพํ ทุกฺขํ นิรุชฺฌติ; ตสฺมา สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหากฺขโย วิราโค นิโรโธติ วุจฺจติ. สา ปเนสา ตณฺหา ภเวน ภวํ, ผเลน วา สทฺธึ กมฺมํ วินติ สํสิพฺพตีติ [Pg.81] กตฺวา วานนฺติ วุจฺจติ, ตโต นิกฺขนฺตํ วานโตติ นิพฺพานํ. โส มมสฺส กิลมโถติ ยา อชานนฺตานํ เทสนา นาม, โส มม กิลมโถ อสฺส, สา มม วิเหสา อสฺสาติ อตฺโถ. กายกิลมโถ เจว กายวิเหสา จ อสฺสาติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺเต ปน อุภยมฺเปตํ พุทฺธานํ นตฺถิ. อปิสฺสูติ อนุพฺรูหนตฺเถ นิปาโต, โส ‘‘น เกวลํ เอตทโหสิ, อิมาปิ คาถา ปฏิภํสู’’ติ ทีเปติ. มนฺติ มม. อนจฺฉริยาติ อนุอจฺฉริยา. ปฏิภํสูติ ปฏิภานสงฺขาตสฺส ญาณสฺส โคจรา อเหสุํ; ปริวิตกฺกยิตพฺพตํ ปาปุณึสุ. Yadidanti là một bất biến từ, nên hiểu ý nghĩa của nó là ‘‘yaṃ ida’’ khi ám chỉ đến nơi chốn, và ‘‘yo ayaṃ’’ khi ám chỉ đến lý duyên khởi. Idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti, các duyên của những pháp này là idappaccayā; chính idappaccayā là idappaccayatā; và idappaccayatā ấy cũng là paṭiccasamuppādo, do đó gọi là idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Đây là tên gọi cho các duyên như hành, v.v... Sabbasaṅkhārasamathotiādi, tất cả đều là tên gọi của Níp-bàn. Vì khi đạt đến đó, tất cả các sự dao động của các hành đều được lắng dịu, dập tắt, nên được gọi là sự lắng dịu tất cả các hành. Và vì khi đạt đến đó, tất cả các chấp thủ đều được từ bỏ, tất cả ái dục đều được đoạn tận, tất cả các phiền não tham ái đều được ly tham, tất cả khổ đau đều được chấm dứt; do đó được gọi là sự từ bỏ tất cả chấp thủ, sự đoạn tận ái dục, sự ly tham, sự chấm dứt. Ái dục này được gọi là vāna vì nó vinati (dệt), saṃsibbati (khâu vá) kiếp sống này với kiếp sống khác, hoặc nghiệp với quả của nó; nibbānaṃ là sự thoát ra khỏi (nikkhantaṃ) vāna ấy. So mamassa kilamathoti có nghĩa là việc thuyết pháp cho những người không biết sẽ là sự mệt nhọc cho ta, sẽ là sự phiền não cho ta. Điều này có nghĩa là sẽ có sự mệt nhọc về thân và sự phiền não về thân. Nhưng trong tâm của các vị Phật, cả hai điều này đều không có. Apissūti là một bất biến từ có nghĩa là tăng cường, nó cho thấy rằng ‘‘không chỉ có điều này xảy ra, mà cả những câu kệ này cũng hiện ra’’. Manti có nghĩa là của ta. Anacchariyāti có nghĩa là chưa từng có. Paṭibhaṃsūti có nghĩa là chúng đã trở thành đối tượng của trí tuệ được gọi là trí ứng đối; chúng đã đạt đến trạng thái cần được suy xét. กิจฺเฉนาติ ทุกฺเขน, น ทุกฺขาย ปฏิปทาย. พุทฺธานญฺหิ จตฺตาโรปิ มคฺคา สุขปฺปฏิปทาว โหนฺติ. ปารมีปูรณกาเล ปน สราคสโทสสโมหสฺเสว สโต อาคตาคตานํ ยาจกานํ, อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ สีสํ กนฺติตฺวา, คลโลหิตํ นีหริตฺวา, สุอญฺชิตานิ อกฺขีนิ อุปฺปาเฏตฺวา, กุลวํสปฺปทีปํ ปุตฺตํ มนาปจารินึ ภริยนฺติ เอวมาทีนิ เทนฺตสฺส, อญฺญานิ จ ขนฺติวาทิสทิเสสุ อตฺตภาเวสุ เฉชฺชเภชฺชาทีนิ ปาปุณนฺตสฺส อาคมนิยปฏิปทํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. หลนฺติ เอตฺถ ห-กาโร นิปาตมตฺโต, อลนฺติ อตฺโถ. ปกาสิตุนฺติ เทสิตุํ, เอวํ กิจฺเฉน อธิคตสฺส ธมฺมสฺส อลํ เทสิตุํ, ปริยตฺตํ เทสิตุํ, โก อตฺโถ เทสิเตนาติ วุตฺตํ โหติ. ราคโทสปเรเตหีติ ราคโทสปริผุฏฺเฐหิ ราคโทสานุคเตหิ วา. “Kicchena” có nghĩa là một cách khó khăn, chứ không phải là do pháp hành khổ. Quả thật, cả bốn đạo của các đức Phật đều là pháp hành lạc. Tuy nhiên, trong thời gian thực hành viên mãn các pháp ba-la-mật, đối với vị Bồ-tát còn có tham, sân, si, trong khi cho đi những thứ như là cái đầu đã được trang điểm kỹ lưỡng cho những người ăn xin cứ đến đi đến lại, sau khi đã cắt ra; lấy máu ở cổ ra; móc đôi mắt đã được trang điểm kỹ; người con trai là ngọn đèn của dòng dõi; người vợ có hạnh kiểm đáng ưa thích; và trong khi đạt đến sự cắt, sự chặt v.v... trong các thân hữu khác như là đạo sĩ Khantivādī, điều này được nói ra nhắm đến pháp hành đưa đến đạo quả. Ở đây, trong từ “halaṃ”, chữ “ha” chỉ là một bất biến từ, ý nghĩa là “alaṃ” (đừng, đủ rồi). “Pakāsituṃ” có nghĩa là để thuyết giảng. Có nghĩa là: “Đối với pháp đã được chứng ngộ một cách khó khăn như vậy, đừng nên thuyết giảng, đừng nên thuyết giảng pháp đã học, có lợi ích gì do việc thuyết giảng?”. “Bị tham và sân chi phối” có nghĩa là bị tham và sân chạm đến, hoặc bị tham và sân đi theo. ปฏิโสตคามินฺติ นิจฺจาทีนํ ปฏิโสตํ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา อสุภนฺติ เอวํ คตํ จตุสจฺจธมฺมํ. ราครตฺตาติ กามราเคน ภวราเคน ทิฏฺฐิราเคน จ รตฺตา. น ทกฺขนฺตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา อสุภนฺติ อิมินา สภาเวน น ปสฺสิสฺสนฺติ, เต อปสฺสนฺเต โก สกฺขิสฺสติ เอวํ คาหาเปตุํ. ตโมขนฺเธน อาวุฏาติ อวิชฺชาราสินา อชฺโฌตฺถตา. “Ngược dòng” có nghĩa là pháp Tứ đế đi ngược dòng với (quan niệm) thường v.v..., tức là (bản chất) vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh. “Bị ái nhiễm” có nghĩa là bị nhuộm bởi dục ái, hữu ái, và kiến ái. “Sẽ không thấy” có nghĩa là họ sẽ không thấy với bản chất này là vô thường, khổ, vô ngã, bất tịnh. Ai có thể làm cho những chúng sanh không thấy ấy chấp nhận như vậy? “Bị khối u ám che phủ” có nghĩa là bị khối vô minh bao phủ. ๒๘๒. อปฺโปสฺสุกฺกตายาติ นิรุสฺสุกฺกภาเวน, อเทเสตุกามตายาติ อตฺโถ. กสฺมา ปนสฺส เอวํ จิตฺตํ นมิ, นนุ เอส มุตฺโต โมเจสฺสามิ, ติณฺโณ ตาเรสฺสามิ. 282. “Hướng đến sự không bận tâm” có nghĩa là do trạng thái không bận tâm, do trạng thái không muốn thuyết giảng. Nhưng tại sao tâm của Ngài lại hướng đến như vậy? Chẳng phải Ngài (đã nghĩ): “Ta đã được giải thoát, ta sẽ giải thoát (chúng sanh); ta đã vượt qua, ta sẽ giúp (chúng sanh) vượt qua” hay sao? ‘‘กึ เม อญฺญาตเวเสน, ธมฺมํ สจฺฉิกเตนิธ; สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา, ตารยิสฺสํ สเทวก’’นฺติ. (พุ. วํ. ๒.๕๖) – “Có ích gì cho ta ở đây với việc chứng ngộ pháp trong hình thức của một người vô danh? Sau khi đạt được Nhất thiết trí, ta sẽ cứu độ thế giới cùng với chư thiên.” ปตฺถนํ [Pg.82] กตฺวา ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโตติ. สจฺจเมตํ, ตเทวํ ปจฺจเวกฺขณานุภาเวน ปนสฺส เอวํ จิตฺตํ นมิ. ตสฺส หิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา สตฺตานํ กิเลสคหนตํ, ธมฺมสฺส จ คมฺภีรตํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส สตฺตานํ กิเลสคหนตา จ ธมฺมคมฺภีรตา จ สพฺพากาเรน ปากฏา ชาตา. อถสฺส ‘‘อิเม สตฺตา กญฺชิกปุณฺณา ลาพุ วิย, ตกฺกภริตา จาฏิ วิย, วสาเตลปีตปิโลติกา วิย, อญฺชนมกฺขิตหตฺโถ วิย จ กิเลสภริตา อติสํกิลิฏฺฐา ราครตฺตา โทสทุฏฺฐา โมหมูฬฺหา, เต กึ นาม ปฏิวิชฺฌิสฺสนฺตี’’ติ จินฺตยโต กิเลสคหนปจฺจเวกฺขณานุภาเวนาปิ เอวํ จิตฺตํ นมิ. (Câu hỏi là:) “Chẳng phải Ngài đã đạt được Nhất thiết trí sau khi đã lập nguyện và hoàn thiện các pháp ba-la-mật hay sao?”. (Trả lời:) “Điều này là thật. Tuy nhiên, tâm của Ngài đã hướng đến như vậy là do oai lực của việc quán xét chính điều đó. Quả thật, đối với Ngài, sau khi đã đạt được Nhất thiết trí và đang quán xét sự bám chấp phiền não của chúng sanh và sự sâu xa của giáo pháp, thì sự bám chấp phiền não của chúng sanh và sự sâu xa của giáo pháp đã trở nên hiển nhiên về mọi phương diện. Khi ấy, trong khi Ngài suy tư rằng: ‘Những chúng sanh này đầy dẫy phiền não, vô cùng ô uế, bị ái nhiễm, bị sân hận làm hư hỏng, bị si mê làm cho ngu muội, giống như quả bầu chứa đầy nước cháo chua, như cái hũ chứa đầy sữa bơ, như miếng giẻ đã dùng để lau mỡ và dầu, và như bàn tay bị dính thuốc nhỏ mắt. Làm sao họ có thể thấu hiểu được?’, tâm của Ngài cũng đã hướng đến như vậy do oai lực của việc quán xét sự bám chấp phiền não.” ‘‘อยญฺจ ธมฺโม ปถวีสนฺธารกอุทกกฺขนฺโธ วิย คมฺภีโร, ปพฺพเตน ปฏิจฺฉาเทตฺวา ฐปิโต สาสโป วิย ทุทฺทโส, สตธา ภินฺนสฺส วาลสฺส โกฏิยา โกฏิปฏิปาทนํ วิย ทุรนุโพโธ. นนุ มยา หิ อิมํ ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตุํ วายมนฺเตน อทินฺนํ ทานํ นาม นตฺถิ, อรกฺขิตํ สีลํ นาม นตฺถิ, อปริปูริตา กาจิ ปารมี นาม นตฺถิ? ตสฺส เม นิรุสฺสาหํ วิย มารพลํ วิธมนฺตสฺสาปิ ปถวี น กมฺปิตฺถ, ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺตสฺสาปิ น กมฺปิตฺถ, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ โสเธนฺตสฺสาปิ น กมฺปิตฺถ, ปจฺฉิมยาเม ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปฏิวิชฺฌนฺตสฺเสว เม ทสสหสฺสิโลกธาตุ กมฺปิตฺถ. อิติ มาทิเสนาปิ ติกฺขญาเณน กิจฺเฉเนวายํ ธมฺโม ปฏิวิทฺโธ, ตํ โลกิยมหาชนา กถํ ปฏิวิชฺฌิสฺสนฺตี’’ติ ธมฺมคมฺภีรตาปจฺจเวกฺขณานุภาเวนาปิ เอวํ จิตฺตํ นมีติ เวทิตพฺพํ. “Và pháp này sâu thẳm như khối nước nâng đỡ trái đất, khó thấy như hạt cải được đặt dưới một ngọn núi che phủ, khó hiểu như việc nối đầu ngọn của một sợi lông đã được chẻ ra một trăm lần. Chẳng phải ta, trong khi nỗ lực để thấu hiểu pháp này, không có sự bố thí nào mà chưa cho, không có giới nào mà chưa giữ, không có ba-la-mật nào mà chưa hoàn thiện hay sao? Đối với ta, ngay cả khi đang phá tan ma quân như thể không cần nỗ lực, trái đất cũng không rung chuyển; trong canh đầu, ngay cả khi đang nhớ lại các kiếp quá khứ, nó cũng không rung chuyển; trong canh giữa, ngay cả khi đang thanh lọc thiên nhãn, nó cũng không rung chuyển. Nhưng trong canh cuối, chỉ khi ta đang thấu hiểu Lý Duyên Khởi, mười ngàn thế giới đã rung chuyển. Như vậy, pháp này đã được thấu hiểu một cách khó khăn ngay cả bởi một người có trí tuệ sắc bén như ta. Làm sao đại chúng phàm phu có thể thấu hiểu được nó?’ Nên hiểu rằng, tâm của Ngài cũng đã hướng đến như vậy do oai lực của việc quán xét sự sâu xa của giáo pháp.” อปิจ พฺรหฺมุนา ยาจิเต เทเสตุกามตายปิสฺส เอวํ จิตฺตํ นมิ. ชานาติ หิ ภควา – ‘‘มม อปฺโปสฺสุกฺกตาย จิตฺเต นมมาเน มํ มหาพฺรหฺมา ธมฺมเทสนํ ยาจิสฺสติ, อิเม จ สตฺตา พฺรหฺมครุกา, เต ‘สตฺถา กิร ธมฺมํ น เทเสตุกาโม อโหสิ, อถ นํ มหาพฺรหฺมา ยาจิตฺวา เทสาเปสิ, สนฺโต วต, โภ, ธมฺโม ปณีโต วต, โภ, ธมฺโม’ติ มญฺญมานา สุสฺสูสิสฺสนฺตี’’ติ. อิทมฺปิสฺส การณํ ปฏิจฺจ อปฺโปสฺสุกฺกตาย จิตฺตํ นมิ, โน ธมฺมเทสนายาติ เวทิตพฺพํ. Hơn nữa, tâm của Ngài đã hướng đến như vậy cũng vì muốn thuyết giảng khi được Phạm thiên thỉnh cầu. Quả thật, Đức Thế Tôn biết rằng: “Khi tâm ta hướng đến sự không bận tâm, Đại Phạm thiên sẽ thỉnh cầu ta thuyết pháp. Và những chúng sanh này tôn kính Phạm thiên, họ, khi nghĩ rằng: ‘Nghe nói, bậc Đạo sư đã không muốn thuyết pháp, rồi Đại Phạm thiên đã thỉnh cầu và làm cho Ngài thuyết giảng. Ôi, pháp thật là tịch tịnh! Ôi, pháp thật là cao thượng!’, sẽ muốn lắng nghe.” Nên hiểu rằng, do duyên cớ này, tâm của Ngài đã hướng đến sự không bận tâm, chứ không phải là (hướng đến việc) không thuyết pháp. สหมฺปติสฺสาติ โส กิร กสฺสปสฺส ภควโต สาสเน สหโก นาม เถโร ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปฐมชฺฌานภูมิยํ กปฺปายุกพฺรหฺมา หุตฺวา นิพฺพตฺโต. ตตฺร นํ สหมฺปติพฺรหฺมาติ ปฏิสญฺชานนฺติ, ตํ สนฺธายาห – ‘‘พฺรหฺมุโน [Pg.83] สหมฺปติสฺสา’’ติ. นสฺสติ วต, โภติ โส กิร อิมํ สทฺทํ ตถา นิจฺฉาเรสิ, ยถา ทสสหสฺสิโลกธาตุพฺรหฺมาโน สุตฺวา สพฺเพ สนฺนิปตึสุ. ยตฺร หิ นามาติ ยสฺมึ นาม โลเก. ปุรโต ปาตุรโหสีติ เตหิ ทสหิ พฺรหฺมสหสฺเสหิ สทฺธึ ปาตุรโหสิ. อปฺปรชกฺขชาติกาติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ อปฺปํ ปริตฺตํ ราคโทสโมหรชํ เอเตสํ, เอวํสภาวาติ อปฺปรชกฺขชาติกา. อสฺสวนตาติ อสฺสวนตาย. ภวิสฺสนฺตีติ ปุริมพุทฺเธสุ ทสปุญฺญกิริยวเสน กตาธิการา ปริปากคตปทุมานิ วิย สูริยรสฺมิสมฺผสฺสํ, ธมฺมเทสนํเยว อากงฺขมานา จตุปฺปทิกคาถาวสาเน อริยภูมึ โอกฺกมนารหา น เอโก, น ทฺเว, อเนกสตสหสฺสา ธมฺมสฺส อญฺญาตาโร ภวิสฺสนฺตีติ ทสฺเสติ. “Của Phạm thiên Sahampati”: Nghe nói, vị ấy trong giáo pháp của Đức Thế Tôn Kassapa là một trưởng lão tên là Sahaka, sau khi đã làm phát sinh sơ thiền, đã tái sanh làm một vị Phạm thiên có tuổi thọ một kiếp ở cõi sơ thiền. Ở đó, họ nhận biết vị ấy là Phạm thiên Sahampati. Nhắm đến vị ấy, Ngài đã nói: “của Phạm thiên Sahampati”. “Thế giới sắp bị hủy diệt”: Nghe nói, vị ấy đã phát ra âm thanh này theo cách mà các vị Phạm thiên ở mười ngàn thế giới sau khi nghe đã tụ hội lại tất cả. “Ở nơi nào” có nghĩa là trong thế giới nào. “Đã xuất hiện trước mặt” có nghĩa là đã xuất hiện cùng với mười ngàn vị Phạm thiên ấy. “Hạng người ít bụi trong mắt” có nghĩa là: trong con mắt trí tuệ của họ, bụi tham, sân, si là ít ỏi, nhỏ nhoi; vì có bản chất như vậy nên họ được gọi là hạng người ít bụi trong mắt. “Do không được nghe”: do không được nghe. “Sẽ có những người hiểu biết” cho thấy rằng: những người đã tạo phước duyên dưới thời các đức Phật quá khứ bằng mười thiện nghiệp, đang mong mỏi được nghe thuyết pháp giống như những đóa sen đã chín muồi mong chờ ánh sáng mặt trời, những người xứng đáng bước vào thánh địa vào cuối một bài kệ bốn câu, sẽ không phải là một, không phải là hai, mà là nhiều trăm ngàn người hiểu biết giáo pháp sẽ có mặt. ปาตุรโหสีติ ปาตุภวิ. สมเลหิ จินฺติโตติ สมเลหิ ฉหิ สตฺถาเรหิ จินฺติโต. เต หิ ปุเรตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา สกลชมฺพุทีเป กณฺฏเก ปตฺถรมานา วิย, วิสํ สิญฺจมานา วิย จ สมลํ มิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺมํ เทสยึสุ. อปาปุเรตนฺติ วิวร เอตํ. อมตสฺส ทฺวารนฺติ อมตสฺส นิพฺพานสฺส ทฺวารภูตํ อริยมคฺคํ. สุณนฺตุ ธมฺมํ วิมเลนานุพุทฺธนฺติ อิเม สตฺตา ราคาทิมลานํ อภาวโต วิมเลน สมฺมาสมฺพุทฺเธน อนุพุทฺธํ จตุสจฺจธมฺมํ สุณนฺตุ ตาว ภควาติ ยาจติ. Pāturahosi có nghĩa là pātubhavi (đã xuất hiện, đã hiển lộ). Samalehi cintito có nghĩa là: được tư duy bởi sáu vị thầy có cấu uế. Quả vậy, các vị ấy đã sanh lên trước, giống như đang rải gai góc khắp toàn cõi Diêm-phù-đề, và giống như đang tưới chất độc, đã thuyết giảng tà kiến pháp có cấu uế. Apāpuretaṃ có nghĩa là: xin hãy mở ra cánh cửa này. Amatassa dvāraṃ có nghĩa là: Thánh đạo vốn là cánh cửa của bất tử, tức là Niết-bàn. Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhaṃ có nghĩa là: vị ấy thỉnh cầu rằng: "Kính bạch Đức Thế Tôn, mong rằng các chúng sanh này hãy lắng nghe Tứ đế pháp đã được chứng ngộ bởi bậc Chánh Đẳng Giác, là đấng vô nhiễm do không có các cấu uế như tham ái v.v...". เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโตติ เสลมเย เอกคฺฆเน ปพฺพตมุทฺธนิ ยถา ฐิโตว. น หิ ตสฺส ฐิตสฺส ทสฺสนตฺถํ คีวุกฺขิปนปสารณาทิกิจฺจํ อตฺถิ. ตถูปมนฺติ ตปฺปฏิภาคํ เสลปพฺพตูปมํ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยถา เสลปพฺพตมุทฺธนิ ฐิโตว จกฺขุมา ปุริโส สมนฺตโต ชนตํ ปสฺเสยฺย, ตถา ตฺวมฺปิ, สุเมธ, สุนฺทรปญฺญ-สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สมนฺตจกฺขุ ภควา ธมฺมมยํ ปาสาทมารุยฺห สยํ อเปตโสโก โสกาวติณฺณํ ชาติชราภิภูตํ ชนตํ อเวกฺขสฺสุ อุปธารย อุปปริกฺข. อยํ ปเนตฺถ อธิปฺปาโย – ยถา หิ ปพฺพตปาเท สมนฺตา มหนฺตํ เขตฺตํ กตฺวา ตตฺถ เกทารปาฬีสุ กุฏิกาโย กตฺวา รตฺตึ อคฺคึ ชาเลยฺยุํ. จตุรงฺคสมนฺนาคตญฺจ อนฺธการํ อสฺส, อถ ตสฺส ปพฺพตสฺส มตฺถเก ฐตฺวา จกฺขุมโต ปุริสสฺส ภูมึ โอโลกยโต เนว เขตฺตํ, น เกทารปาฬิโย, น กุฏิโย, น ตตฺถ สยิตมนุสฺสา ปญฺญาเยยฺยุํ. กุฏิกาสุ ปน [Pg.84] อคฺคิชาลามตฺตกเมว ปญฺญาเยยฺย. เอวํ ธมฺมปาสาทํ อารุยฺห สตฺตนิกายํ โอโลกยโต ตถาคตสฺส, เย เต อกตกลฺยาณา สตฺตา, เต เอกวิหาเร ทกฺขิณชาณุปสฺเส นิสินฺนาปิ พุทฺธจกฺขุสฺส อาปาถํ นาคจฺฉนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา สรา วิย โหนฺติ. เย ปน กตกลฺยาณา เวเนยฺยปุคฺคลา, เต เอวสฺส ทูเรปิ ฐิตา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, โส อคฺคิ วิย หิมวนฺตปพฺพโต วิย จ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito có nghĩa là: giống như người đứng trên đỉnh núi bằng đá, nguyên khối. Quả vậy, đối với người đang đứng ấy, không có việc phải làm như ngẩng cổ, duỗi cổ v.v... để nhìn thấy. Tathūpamaṃ có nghĩa là: ví dụ tương tự, ví dụ về ngọn núi đá. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Giống như người có mắt đứng trên đỉnh núi đá có thể nhìn thấy chúng sanh khắp bốn phương, cũng vậy, Ngài cũng vậy, hỡi bậc Thiện Tuệ, hỡi Đức Thế Tôn, bậc Toàn Nhãn với trí tuệ tốt đẹp, với Nhất thiết chủng trí, sau khi đã lên tòa lầu Pháp, tự thân không còn sầu muộn, xin hãy nhìn xuống, hãy xem xét, hãy quán sát chúng sanh đang chìm trong sầu muộn, bị sanh và già chinh phục. Đây là chủ ý ở đây: Quả vậy, ví như người ta làm một cánh đồng lớn xung quanh chân núi, rồi ở đó làm những cái chòi trên các bờ ruộng, và vào ban đêm họ đốt lửa. Và bóng tối có thể dày đặc bốn phần. Bấy giờ, đối với người có mắt đứng trên đỉnh của ngọn núi ấy nhìn xuống mặt đất, thì cánh đồng không hiện ra, các bờ ruộng không hiện ra, các cái chòi không hiện ra, những người đang ngủ ở đó cũng không hiện ra. Tuy nhiên, trong các cái chòi, chỉ có ngọn lửa là hiện ra. Cũng vậy, đối với Đức Như Lai đã lên tòa lầu Pháp và nhìn xuống chúng sanh, những chúng sanh nào chưa làm điều lành, thì những chúng sanh ấy, dù cho đang ngồi trong cùng một tu viện, bên cạnh đầu gối phải, cũng không đi vào tầm nhìn của Phật nhãn, họ giống như những mũi tên được bắn trong đêm. Còn những chúng sanh có thể giáo hóa đã làm điều lành, thì chính những vị ấy, dù ở xa, cũng đi vào tầm nhìn của Ngài, vị ấy giống như ngọn lửa và giống như núi Hy-mã-lạp. Và điều này cũng đã được nói: ‘‘ทูเร สนฺโต ปกาเสนฺติ, หิมวนฺโตว ปพฺพโต; อสนฺเตตฺถ น ทิสฺสนฺติ, รตฺตึ ขิตฺตา ยถา สรา’’ติ. (ธ. ป. ๓๐๔); “Bậc thiện nhân ở xa vẫn sáng ngời, như núi Hy-mã-lạp; Kẻ bất thiện ở đây không được thấy, như tên bắn trong đêm.” อุฏฺเฐหีติ ภควโต ธมฺมเทสนตฺถํ จาริกจรณํ ยาจนฺโต ภณติ. วีราติอาทีสุ ภควา วีริยวนฺตตาย วีโร. เทวปุตฺตมจฺจุกิเลสมารานํ วิชิตตฺตา วิชิตสงฺคาโม. ชาติกนฺตาราทินิตฺถรณตฺถาย เวเนยฺยสตฺถวาหนสมตฺถตาย สตฺถวาโห. กามจฺฉนฺทอิณสฺส อภาวโต อณโณติ เวทิตพฺโพ. Uṭṭhehi (xin hãy đứng lên): vị ấy nói lời này để thỉnh cầu Đức Thế Tôn du hành để thuyết Pháp. Trong các từ vīra v.v..., Đức Thế Tôn là bậc Dũng mãnh vì có tinh tấn. Ngài là bậc Chiến thắng sa trường vì đã chiến thắng Thiên tử ma, Tử ma, và Phiền não ma. Ngài là bậc Thương chủ vì có khả năng dẫn dắt đoàn lữ hành là các chúng sanh có thể giáo hóa để vượt thoát khỏi vùng hoang địa sanh tử v.v... Cần phải hiểu rằng Ngài là bậc Vô nợ vì không có món nợ dục tham. ๒๘๓. อชฺเฌสนนฺติ ยาจนํ. พุทฺธจกฺขุนาติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาเณน จ อาสยานุสยญาเณน จ. อิเมสญฺหิ ทฺวินฺนํ ญาณานํ พุทฺธจกฺขูติ นามํ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สมนฺตจกฺขูติ, ติณฺณํ มคฺคญาณานํ ธมฺมจกฺขูติ. อปฺปรชกฺเขติอาทีสุ เยสํ วุตฺตนเยเนว ปญฺญาจกฺขุมฺหิ ราคาทิรชํ อปฺปํ, เต อปฺปรชกฺขา. เยสํ ตํ มหนฺตํ, เต มหารชกฺขา. เยสํ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ ติกฺขานิ, เต ติกฺขินฺทฺริยา. เยสํ ตานิ มุทูนิ, เต มุทินฺทฺริยา. เยสํ เตเยว สทฺธาทโย อาการา สุนฺทรา, เต สฺวาการา. เย กถิตการณํ สลฺลกฺเขนฺติ, สุเขน สกฺกา โหนฺติ วิญฺญาเปตุํ, เต สุวิญฺญาปยา. เย ปรโลกญฺเจว วชฺชญฺจ ภยโต ปสฺสนฺติ, เต ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน นาม. 283. Ajjhesanaṃ có nghĩa là sự thỉnh cầu. Buddhacakkhu (Phật nhãn) là do có Indriyaparopariyattiñāṇa (Trí biết căn tánh chúng sanh) và Āsayānusayañāṇa (Trí biết tâm ý và phiền não ngầm). Quả vậy, tên gọi Phật nhãn là của hai trí này, tên gọi Toàn nhãn là của Nhất thiết chủng trí, tên gọi Pháp nhãn là của ba đạo trí. Trong các từ apparajakkha v.v..., những chúng sanh nào mà trong tuệ nhãn có ít bụi bặm tham ái v.v... theo cách đã nói, họ là những người ít bụi trong mắt. Những chúng sanh nào mà bụi bặm ấy nhiều, họ là những người nhiều bụi trong mắt. Những chúng sanh nào có các căn như tín v.v... sắc bén, họ là những người có căn sắc bén. Những chúng sanh nào có các căn ấy mềm yếu, họ là những người có căn mềm yếu. Những chúng sanh nào có chính những trạng thái như tín v.v... ấy tốt đẹp, họ là những người có trạng thái tốt đẹp. Những chúng sanh nào nhận biết được nguyên nhân được nói đến, có thể được làm cho hiểu một cách dễ dàng, họ là những người dễ được giáo hóa. Những chúng sanh nào thấy thế giới bên kia và lỗi lầm là điều đáng sợ, họ được gọi là những người thấy sự đáng sợ của thế giới bên kia và lỗi lầm. อยํ ปเนตฺถ ปาฬิ – ‘‘สทฺโธ ปุคฺคโล อปฺปรชกฺโข, อสฺสทฺโธ ปุคฺคโล มหารชกฺโข. อารทฺธวีริโย…, กุสิโต…, อุปฏฺฐิตสฺสติ…, มุฏฺฐสฺสติ…, สมาหิโต…, อสมาหิโต…, ปญฺญวา…, ทุปฺปญฺโญ ปุคฺคโล มหารชกฺโข. ตถา สทฺโธ ปุคฺคโล ติกฺขินฺทฺริโย…เป… ปญฺญวา ปุคฺคโล ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวี, ทุปฺปญฺโญ ปุคฺคโล น ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวี. โลโกติ [Pg.85] ขนฺธโลโก, อายตนโลโก, ธาตุโลโก, สมฺปตฺติภวโลโก, สมฺปตฺติสมฺภวโลโก, วิปตฺติภวโลโก, วิปตฺติสมฺภวโลโก, เอโก โลโก สพฺเพ สตฺตา อาหารฏฺฐิติกา. ทฺเว โลกา – นามญฺจ รูปญฺจ. ตโย โลกา – ติสฺโส เวทนา. จตฺตาโร โลกา – จตฺตาโร อาหารา. ปญฺจ โลกา – ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ฉ โลกา – ฉ อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ. สตฺต โลกา – สตฺต วิญฺญาณฏฺฐิติโย. อฏฺฐ โลกา – อฏฺฐ โลกธมฺมา. นว โลกา – นว สตฺตาวาสา. ทส โลกา – ทสายตนานิ. ทฺวาทส โลกา – ทฺวาทสายตนานิ. อฏฺฐารส โลกา – อฏฺฐารสฺส ธาตุโย. วชฺชนฺติ สพฺเพ กิเลสา วชฺชา, สพฺเพ ทุจฺจริตา วชฺชา, สพฺเพ อภิสงฺขารา วชฺชา, สพฺเพ ภวคามิกมฺมา วชฺชา. อิติ อิมสฺมิญฺจ โลเก อิมสฺมิญฺจ วชฺเช ติพฺพา ภยสญฺญา ปจฺจุปฏฺฐิตา โหติ, เสยฺยถาปิ อุกฺขิตฺตาสิเก วธเก. อิเมหิ ปญฺญาสาย อากาเรหิ อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ ชานาติ ปสฺสติ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ. อิทํ ตถาคตสฺส อินฺทฺริยปโรปริยตฺเต ญาณ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒). Đây là đoạn Pāli ở đây: “Người có đức tin là người ít bụi trong mắt, người không có đức tin là người nhiều bụi trong mắt. Người tinh tấn..., người lười biếng..., người có niệm an trú..., người thất niệm..., người có tâm định tĩnh..., người không có tâm định tĩnh..., người có trí tuệ..., người không có trí tuệ là người nhiều bụi trong mắt. Tương tự, người có đức tin là người có căn sắc bén...v.v... người có trí tuệ là người thấy sự đáng sợ của thế giới bên kia và lỗi lầm, người không có trí tuệ không phải là người thấy sự đáng sợ của thế giới bên kia và lỗi lầm. Loko (thế giới) là: uẩn thế giới, xứ thế giới, giới thế giới, thế giới hữu phước, thế giới sanh hữu phước, thế giới hữu vô phước, thế giới sanh hữu vô phước. Một thế giới là: tất cả chúng sanh tồn tại nhờ vật thực. Hai thế giới là: danh và sắc. Ba thế giới là: ba thọ. Bốn thế giới là: bốn vật thực. Năm thế giới là: năm thủ uẩn. Sáu thế giới là: sáu nội xứ. Bảy thế giới là: bảy thức trú. Tám thế giới là: tám pháp thế gian. Chín thế giới là: chín chúng sanh trú. Mười thế giới là: mười xứ. Mười hai thế giới là: mười hai xứ. Mười tám thế giới là: mười tám giới. Vajja (lỗi lầm) là: tất cả phiền não là lỗi lầm, tất cả ác hạnh là lỗi lầm, tất cả hành là lỗi lầm, tất cả nghiệp dẫn đến tái sanh là lỗi lầm. Như vậy, trong thế giới này và trong lỗi lầm này, tưởng về sự đáng sợ một cách mãnh liệt hiện khởi, giống như (tưởng về sự đáng sợ) đối với người đao phủ đang giương gươm. Với năm mươi phương diện này, Ngài biết, thấy, đã hiểu rõ, đã thâm nhập năm căn này. Đây là trí của Như Lai về sự hơn kém của các căn.” อุปฺปลินิยนฺติ อุปฺปลวเน. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. อนฺโตนิมุคฺคโปสีนีติ ยานิ อนฺโต นิมุคฺคาเนว โปสิยนฺติ. อุทกํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตานีติ อุทกํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตานิ. ตตฺถ ยานิ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตานิ, ตานิ สูริยรสฺมิสมฺผสฺสํ อาคมยมานานิ ฐิตานิ อชฺช ปุปฺผนกานิ. ยานิ สโมทกํ ฐิตานิ, ตานิ สฺเว ปุปฺผนกานิ. ยานิ อุทกานุคฺคตานิ อนฺโตนิมุคฺคโปสีนิ, ตานิ ตติยทิวเส ปุปฺผนกานิ. อุทกา ปน อนุคฺคตานิ อญฺญานิปิ สโรคอุปฺปลาทีนิ นาม อตฺถิ, ยานิ เนว ปุปฺผิสฺสนฺติ, มจฺฉกจฺฉปภกฺขาเนว ภวิสฺสนฺติ. ตานิ ปาฬึ นารุฬฺหานิ. อาหริตฺวา ปน ทีเปตพฺพานีติ ทีปิตานิ. Uppaliniyanti là trong hồ sen. Đối với các trường hợp khác cũng theo phương pháp này. Antonimuggaposīni có nghĩa là những hoa sen nào được nuôi dưỡng trong khi vẫn còn chìm ngập bên trong nước. Udakaṃ accuggamma ṭhitāni có nghĩa là những hoa sen đứng sau khi đã vượt qua mặt nước. Trong số ấy, những hoa sen nào đứng vươn lên khỏi mặt nước, chúng đứng chờ đợi sự tiếp xúc của ánh nắng mặt trời và sẽ nở trong hôm nay. Những hoa sen nào đứng ngang bằng mặt nước, chúng sẽ nở vào ngày mai. Những hoa sen nào còn ở dưới nước, được nuôi dưỡng trong khi còn chìm ngập, chúng sẽ nở vào ngày thứ ba. Ngoài ra, còn có những loại khác không vươn lên khỏi mặt nước, được gọi là hoa sen bị bệnh v.v..., chúng sẽ không bao giờ nở, mà sẽ trở thành thức ăn cho cá và rùa. Những loại ấy không được đề cập đến trong Pāli. Tuy nhiên, sau khi được nêu ra, chúng cần được giải thích, vì vậy đã được giải thích. ยเถว หิ ตานิ จตุพฺพิธานิ ปุปฺผานิ, เอวเมว อุคฺฆฏิตญฺญู วิปญฺจิตญฺญู เนยฺโย ปทปรโมติ จตฺตาโร ปุคฺคลา. ตตฺถ ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู. ยสฺส ปุคฺคลสฺส สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโส มนสิกโรโต กลฺยาณมิตฺเต [Pg.86] เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เนยฺโย. ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต พหุมฺปิ ภณโต พหุมฺปิ ธารยโต พหุมฺปิ วาจยโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปทปรโม’’ (ปุ. ป. ๑๕๑). ตตฺถ ภควา อุปฺปลวนาทิสทิสํ ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอโลเกนฺโต ‘‘อชฺช ปุปฺผนกานิ วิย อุคฺฆฏิตญฺญู, สฺเว ปุปฺผนกานิ วิย วิปญฺจิตญฺญู, ตติยทิวเส ปุปฺผนกานิ วิย เนยฺโย, มจฺฉกจฺฉปภกฺขานิ ปุปฺผานิ วิย ปทปรโม’’ติ อทฺทส. ปสฺสนฺโต จ ‘‘เอตฺตกา อปฺปรชกฺขา, เอตฺตกา มหารชกฺขา, ตตฺราปิ เอตฺตกา อุคฺฆฏิตญฺญู’’ติ เอวํ สพฺพาการโตว อทฺทส. Thật vậy, cũng như có bốn loại hoa ấy, cũng thế ấy, có bốn hạng người là: hạng người có trí tuệ khai phát, hạng người có trí tuệ quảng diễn, hạng người có thể được hướng dẫn, và hạng người chỉ có văn tự làm tối đa. Trong đó: 'Đối với hạng người nào mà sự chứng ngộ Chánh pháp xảy ra đồng thời với lúc được nêu lên vắn tắt, hạng người này được gọi là người có trí tuệ khai phát. Đối với hạng người nào mà sự chứng ngộ Chánh pháp xảy ra khi ý nghĩa của điều được nói vắn tắt được phân tích một cách rộng rãi, hạng người này được gọi là người có trí tuệ quảng diễn. Đối với hạng người nào mà sự chứng ngộ Chánh pháp xảy ra một cách tuần tự nhờ vào việc học đề mục, hỏi han, tác ý như lý, gần gũi, thân cận, và phục vụ bạn lành, hạng người này được gọi là người có thể được hướng dẫn. Đối với hạng người nào mà sự chứng ngộ Chánh pháp không xảy ra trong kiếp sống ấy, dù đã nghe nhiều, tụng đọc nhiều, ghi nhớ nhiều, và giảng dạy nhiều, hạng người này được gọi là người chỉ có văn tự làm tối đa'. Trong đó, đức Thế Tôn, khi quán xét mười ngàn thế giới tương tự như hồ sen, đã thấy rằng: 'Hạng ugghaṭitaññū giống như những hoa sen sẽ nở hôm nay, hạng vipañcitaññū giống như những hoa sen sẽ nở ngày mai, hạng neyyo giống như những hoa sen sẽ nở vào ngày thứ ba, và hạng padaparamo giống như những hoa sen là thức ăn cho cá và rùa'. Và khi thấy, Ngài đã thấy về mọi phương diện như sau: 'Có bao nhiêu đây chúng sanh ít bụi trong mắt, có bao nhiêu đây chúng sanh nhiều bụi trong mắt, và trong số đó, có bao nhiêu đây là hạng ugghaṭitaññū'. ตตฺถ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ภควโต ธมฺมเทสนา อตฺถํ สาเธติ. ปทปรมานํ อนาคเต วาสนตฺถาย โหติ. อถ ภควา อิเมสํ จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ อตฺถาวหํ ธมฺมเทสนํ วิทิตฺวา เทเสตุกมฺยตํ อุปฺปาเทตฺวา ปุน สพฺเพปิ ตีสุ ภเวสุ สตฺเต ภพฺพาภพฺพวเสน ทฺเว โกฏฺฐาเส อกาสิ. เย สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘กตเม เต สตฺตา อภพฺพา, เย เต สตฺตา กมฺมาวรเณน สมนฺนาคตา กิเลสาวรเณน สมนฺนาคตา วิปากาวรเณน สมนฺนาคตา อสฺสทฺธา อจฺฉนฺทิกา ทุปฺปญฺญา อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ, อิเม เต สตฺตา อภพฺพา. กตเม เต สตฺตา ภพฺพา? เย เต สตฺตา น กมฺมาวรเณน…เป… อิเม เต สตฺตา ภพฺพา’’ติ (วิภ. ๘๒๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๑๕). ตตฺถ สพฺเพปิ อภพฺพปุคฺคเล ปหาย ภพฺพปุคฺคเลเยว ญาเณน ปริคฺคเหตฺวา ‘‘เอตฺตกา ราคจริตา, เอตฺตกา โทสโมหจริตา วิตกฺกสทฺธาพุทฺธิจริตา’’ติ ฉ โกฏฺฐาเส อกาสิ; เอวํ กตฺวา ธมฺมํ เทสิสฺสามีติ จินฺเตสิ. Trong đó, đối với ba hạng người, bài thuyết pháp của đức Thế Tôn thành tựu được mục đích ngay trong chính kiếp sống này. Đối với hạng padaparama, (bài thuyết pháp) là để tạo duyên trong tương lai. Khi ấy, đức Thế Tôn, sau khi biết rõ bài thuyết pháp mang lại lợi ích cho bốn hạng người này và khởi lên ý muốn thuyết giảng, Ngài lại phân chia tất cả chúng sanh trong ba cõi thành hai nhóm theo khả năng và không có khả năng (chứng ngộ). Liên quan đến điều này, đã được nói rằng: 'Thế nào là những chúng sanh không có khả năng? ... Đây là những chúng sanh có khả năng'. Trong đó, sau khi loại bỏ tất cả những người không có khả năng, Ngài chỉ dùng trí tuệ bao quát những người có khả năng rồi phân thành sáu nhóm: 'Bao nhiêu đây là hạng người có tánh tham, bao nhiêu đây là hạng người có tánh sân, si, hạng người có tánh tầm, tín, giác'. Sau khi làm như vậy, Ngài suy nghĩ: 'Ta sẽ thuyết pháp'. ปจฺจภาสินฺติ ปติอภาสึ. อปารุตาติ วิวฏา. อมตสฺส ทฺวาราติ อริยมคฺโค. โส หิ อมตสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส ทฺวารํ, โส มยา วิวริตฺวา ฐปิโตติ ทสฺเสติ. ปมุญฺจนฺตุ สทฺธนฺติ สพฺเพ อตฺตโน สทฺธํ ปมุญฺจนฺตุ, วิสฺสชฺเชนฺตุ. ปจฺฉิมปททฺวเย อยมตฺโถ, อหญฺหิ อตฺตโน ปคุณํ สุปฺปวตฺติตมฺปิ อิมํ ปณีตํ อุตฺตมํ ธมฺมํ กายวาจากิลมถสญฺญี หุตฺวา น ภาสึ[Pg.87]. อิทานิ ปน สพฺโพ ชโน สทฺธาภาชนํ อุปเนตุ, ปูเรสฺสามิ เนสํ สงฺกปฺปนฺติ. Paccabhāsinti là Ta đã đáp lời. Apārutā là đã được mở ra. Amatassa dvārā (cánh cửa bất tử) là Thánh đạo. Điều này cho thấy rằng: 'Thật vậy, Thánh đạo ấy là cánh cửa của Nibbāna, được gọi là bất tử, và cánh cửa ấy đã được Ta mở ra và thiết lập'. Pamuñcantu saddhaṃ có nghĩa là tất cả hãy buông thả, hãy phóng xuất niềm tin của mình. Trong hai câu cuối, ý nghĩa là thế này: 'Thật vậy, Ta, vì nghĩ rằng sẽ mệt nhọc cho thân và lời nói, đã không thuyết giảng pháp cao thượng, vi diệu này, dù pháp ấy đã được Ta thực hành thuần thục và khéo vận hành. Nhưng bây giờ, tất cả mọi người hãy mang đến vật chứa là niềm tin, Ta sẽ làm viên mãn ý nguyện của họ'. ๒๘๔. ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, เอตทโหสีติ เอตํ อโหสิ – กสฺส นุ โข อหํ ปฐมํ ธมฺมํ เทเสยฺยนฺติ อยํ ธมฺมเทสนาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก อุทปาทีติ อตฺโถ. กทา ปเนส อุทปาทีติ? พุทฺธภูตสฺส อฏฺฐเม สตฺตาเห. 284. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosi có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, điều này đã xảy ra với Ta. Kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyaṃ (Ta nên thuyết pháp cho ai trước tiên?). Ý nghĩa là: tầm liên quan đến việc thuyết pháp này đã khởi lên. Vậy tầm này đã khởi lên khi nào? (Tầm này đã khởi lên) vào tuần lễ thứ tám sau khi thành Phật. ตตฺรายํ อนุปุพฺพิกถา – โพธิสตฺโต กิร มหาภินิกฺขมนทิวเส วิวฏํ อิตฺถาคารํ ทิสฺวา สํวิคฺคหทโย, ‘‘กณฺฑกํ อาหรา’’ติ ฉนฺนํ อามนฺเตตฺวา ฉนฺนสหาโย อสฺสราชปิฏฺฐิคโต นครโต นิกฺขมิตฺวา กณฺฑกนิวตฺตนเจติยฏฺฐานํ นาม ทสฺเสตฺวา ตีณิ รชฺชานิ อติกฺกมฺม อโนมานทีตีเร ปพฺพชิตฺวา อนุปุพฺเพน จาริกํ จรมาโน ราชคเห ปิณฺฑาย จริตฺวา ปณฺฑวปพฺพเต นิสินฺโน มคธิสฺสเรน รญฺญา นามโคตฺตํ ปุจฺฉิตฺวา, ‘‘อิมํ รชฺชํ สมฺปฏิจฺฉาหี’’ติ วุตฺโต, ‘‘อลํ มหาราช, น มยฺหํ รชฺเชน อตฺโถ, อหํ รชฺชํ ปหาย โลกหิตตฺถาย ปธานํ อนุยุญฺชิตฺวา โลเก วิวฏจฺฉโท ภวิสฺสามีติ นิกฺขนฺโต’’ติ วตฺวา, ‘‘เตน หิ พุทฺโธ หุตฺวา ปฐมํ มยฺหํ วิชิตํ โอสเรยฺยาสี’’ติ ปฏิญฺญํ คหิโต กาลามญฺจ อุทกญฺจ อุปสงฺกมิตฺวา เตสํ ธมฺมเทสนาย สารํ อวินฺทนฺโต ตโต ปกฺกมิตฺวา อุรุเวฬาย ฉพฺพสฺสานิ ทุกฺกรการิกํ กโรนฺโตปิ อมตํ ปฏิวิชฺฌิตุํ อสกฺโกนฺโต โอฬาริกาหารปฏิเสวเนน กายํ สนฺตปฺเปสิ. Ở đây, đây là câu chuyện tuần tự: Tương truyền, Bồ-tát, vào ngày Đại Xuất Gia, sau khi nhìn thấy cảnh các cung nữ nằm ngổn ngang liền sanh lòng nhàm chán, đã gọi Xa-nặc và bảo: 'Hãy đem ngựa Kiền-trắc đến'. Với Xa-nặc làm bạn đồng hành, Ngài ngồi trên lưng con tuấn mã, ra khỏi thành, chỉ cho nơi gọi là bảo tháp Kiền-trắc quay về, vượt qua ba vương quốc, xuất gia bên bờ sông Anomā. Sau đó, Ngài tuần tự du hành, đi khất thực ở thành Rājagaha, rồi ngồi trên núi Paṇḍava. Khi được vua, chúa tể xứ Magadha, hỏi tên họ và được nói rằng: 'Xin hãy nhận lấy vương quốc này', Ngài đã trả lời: 'Tâu Đại vương, đủ rồi, tôi không cần vương quốc. Tôi đã từ bỏ vương quốc và ra đi để nỗ lực tinh tấn vì lợi ích của thế gian, để trở thành người vén mở màn che trong thế gian'. Sau khi nhận lời hứa: 'Nếu vậy, sau khi thành Phật, xin Ngài hãy đến lãnh địa của tôi trước tiên', Ngài đã đến gặp Kālāma và Udaka. Không tìm thấy cốt tủy trong giáo pháp của họ, Ngài rời khỏi nơi đó, đến Uruvelā. Dù đã thực hành khổ hạnh trong sáu năm, Ngài vẫn không thể chứng ngộ pháp bất tử, nên đã nuôi dưỡng thân thể bằng cách dùng vật thực thô. ตทา จ อุรุเวลคาเม สุชาตา นาม กุฏุมฺพิยธีตา เอกสฺมึ นิคฺโรธรุกฺเข ปตฺถนมกาสิ – ‘‘สจาหํ สมานชาติกํ กุลฆรํ คนฺตฺวา ปฐมคพฺเภ ปุตฺตํ ลภิสฺสามิ, พลิกมฺมํ กริสฺสามี’’ติ. ตสฺสา สา ปตฺถนา สมิชฺฌิ. สา วิสาขปุณฺณมทิวเส ปาโตว พลิกมฺมํ กริสฺสามีติ รตฺติยา ปจฺจูสสมเย เอว ปายสํ ปฏิยาเทสิ. ตสฺมึ ปายเส ปจฺจมาเน มหนฺตมหนฺตา ปุปฺผุฬา อุฏฺฐหิตฺวา ทกฺขิณาวฏฺฏา หุตฺวา สญฺจรนฺติ. เอกผุสิตมฺปิ พหิ น คจฺฉติ. มหาพฺรหฺมา ฉตฺตํ ธาเรสิ. จตฺตาโร โลกปาลา ขคฺคหตฺถา อารกฺขํ คณฺหึสุ. สกฺโก อลาตานิ สมาเนนฺโต อคฺคึ ชาเลสิ. เทวตา จตูสุ ทีเปสุ โอชํ สํหริตฺวา [Pg.88] ตตฺถ ปกฺขิปึสุ. โพธิสตฺโต ภิกฺขาจารกาลํ อาคมยมาโน ปาโตว คนฺตฺวา รุกฺขมูเล นิสีทิ. รุกฺขมูเล โสธนตฺถาย คตา ธาตี อาคนฺตฺวา สุชาตาย อาโรเจสิ – ‘‘เทวตา รุกฺขมูเล นิสินฺนา’’ติ. สุชาตา, สพฺพํ ปสาธนํ ปสาเธตฺวา สตสหสฺสคฺฆนิเก สุวณฺณถาเล ปายสํ วฑฺเฒตฺวา อปราย สุวณฺณปาติยา ปิทหิตฺวา อุกฺขิปิตฺวา คตา มหาปุริสํ ทิสฺวา สเหว ปาติยา หตฺเถ ฐเปตฺวา วนฺทิตฺวา ‘‘ยถา มยฺหํ มโนรโถ นิปฺผนฺโน, เอวํ ตุมฺหากมฺปิ นิปฺผชฺชตู’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ. Khi ấy, tại làng Uruvelā, con gái của một gia chủ tên là Sujātā đã phát nguyện tại một cây đa rằng: “Nếu con, sau khi về nhà chồng cùng giai cấp, sinh được con trai trong lần mang thai đầu lòng, con sẽ làm lễ cúng dường.” Lời nguyện ấy của nàng đã thành tựu. Vào ngày rằm tháng Vesākha, với ý định “Ta sẽ làm lễ cúng dường vào sáng sớm”, nàng đã chuẩn bị món cháo sữa vào lúc rạng đông. Khi món cháo sữa ấy đang được nấu, những bọt lớn nổi lên, xoay theo chiều bên phải rồi di chuyển. Không một giọt nào văng ra ngoài. Đại Phạm Thiên che lọng. Bốn vị Hộ Thế Vương tay cầm gươm báu đứng hộ vệ. Vua Sakka nhóm lửa. Chư thiên từ bốn châu thu thập vật thực tinh túy bỏ vào đó. Bồ-tát, trong khi chờ đợi đến giờ đi khất thực, đã đi từ sáng sớm và ngồi dưới gốc cây. Người nữ tỳ đến để dọn dẹp gốc cây, đã đến và báo cho nàng Sujātā rằng: “Vị thiên thần đang ngồi dưới gốc cây.” Nàng Sujātā, sau khi trang điểm tất cả trang sức, múc cháo sữa vào một cái bát vàng trị giá một trăm ngàn, đậy lại bằng một cái bát vàng khác, đội lên đầu và đi đến. Khi thấy vị Đại nhân, nàng đặt cả cái bát vào tay ngài, đảnh lễ và nói rằng: “Như tâm nguyện của con đã được thành tựu, cũng vậy, mong rằng tâm nguyện của ngài cũng được thành tựu,” rồi ra về. โพธิสตฺโต เนรญฺชราย ตีรํ คนฺตฺวา สุวณฺณถาลํ ตีเร ฐเปตฺวา นฺหตฺวา ปจฺจุตฺตริตฺวา เอกูนปณฺณาสปิณฺเฑ กโรนฺโต ปายสํ ปริภุญฺชิตฺวา ‘‘สจาหํ อชฺช พุทฺโธ ภวามิ, ถาลํ ปฏิโสตํ คจฺฉตู’’ติ ขิปิ. ถาลํ ปฏิโสตํ คนฺตฺวา โถกํ ฐตฺวา กาลนาคราชสฺส ภวนํ ปวิสิตฺวา ติณฺณํ พุทฺธานํ ถาลานิ อุกฺขิปิตฺวา อฏฺฐาสิ. Bồ-tát đi đến bờ sông Nerañjarā, đặt cái bát vàng trên bờ, tắm xong rồi lên lại bờ. Ngài vo món cháo sữa thành bốn mươi chín vắt, thọ dụng xong rồi phát nguyện: “Nếu hôm nay ta thành Phật, mong rằng cái bát này sẽ trôi ngược dòng,” rồi ném đi. Cái bát trôi ngược dòng một đoạn, rồi chìm xuống, đi vào cung điện của Long vương Kāla, và dừng lại bên dưới những cái bát của ba vị Phật quá khứ. มหาสตฺโต วนสณฺเฑ ทิวาวิหารํ กตฺวา สายนฺหสมเย โสตฺติเยน ทินฺนา อฏฺฐ ติณมุฏฺฐิโย คเหตฺวา โพธิมณฺฑํ อารุยฺห ทกฺขิณทิสาภาเค อฏฺฐาสิ. โส ปเทโส ปทุมินิปตฺเต อุทกพินฺทุ วิย อกมฺปิตฺถ. มหาสตฺโต, ‘‘อยํ มม คุณํ ธาเรตุํ น สกฺโกตี’’ติ ปจฺฉิมทิสาภาคํ อคมาสิ, โสปิ ตเถว อกมฺปิตฺถ. อุตฺตรทิสาภาคํ อคมาสิ, โสปิ ตเถว อกมฺปิตฺถ. ปุรตฺถิมทิสาภาคํ อคมาสิ, ตตฺถ ปลฺลงฺกปฺปมาณํ ฐานํ สุนิขาตอินฺทขิโล วิย นิจฺจลมโหสิ. มหาสตฺโต ‘‘อิทํ ฐานํ สพฺพพุทฺธานํ กิเลสภญฺชนวิทฺธํสนฏฺฐาน’’นฺติ ตานิ ติณานิ อคฺเค คเหตฺวา จาเลสิ. ตานิ จิตฺตกาเรน ตูลิกคฺเคน ปริจฺฉินฺนานิ วิย อเหสุํ. โพธิสตฺโต, ‘‘โพธึ อปฺปตฺวา อิมํ ปลฺลงฺกํ น ภินฺทิสฺสามี’’ติ จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐหิตฺวา ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา นิสีทิ. Vị Đại Sĩ, sau khi an trú ban ngày trong một lùm cây, vào buổi chiều, ngài nhận lấy tám bó cỏ do người cắt cỏ Sotthiya dâng cúng, rồi đi lên Bồ-đề đoàn và đứng ở phía nam. Nơi ấy rung động như giọt nước trên lá sen. Vị Đại Sĩ nghĩ rằng: “Nơi này không thể chịu đựng được đức hạnh của ta,” rồi đi đến phía tây, nơi đó cũng rung động như vậy. Ngài đi đến phía bắc, nơi đó cũng rung động như vậy. Ngài đi đến phía đông, ở đó, một nơi vừa đủ cho một tòa ngồi, trở nên vững chắc như cột trụ được chôn sâu. Vị Đại Sĩ nghĩ rằng: “Đây là nơi mà tất cả các vị Phật đã phá tan và hủy diệt phiền não,” rồi cầm lấy những ngọn cỏ ấy ở đầu ngọn và rải ra. Những ngọn cỏ ấy trở nên (được sắp xếp) như thể được họa sĩ phân định bằng đầu bút lông. Bồ-tát phát nguyện tinh tấn gồm bốn yếu tố: “Chừng nào chưa chứng đắc Bồ-đề, ta sẽ không rời khỏi tòa ngồi này,” rồi ngồi kiết già. ตงฺขณญฺเญว มาโร พาหุสหสฺสํ มาเปตฺวา ทิยฑฺฒโยชนสติกํ คิริเมขลํ นาม หตฺถึ อารุยฺห นวโยชนํ มารพลํ คเหตฺวา อทฺธกฺขิเกน โอโลกยมาโน ปพฺพโต วิย อชฺโฌตฺถรนฺโต อุปสงฺกมิ. มหาสตฺโต, ‘‘มยฺหํ ทส ปารมิโย ปูเรนฺตสฺส อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ [Pg.89] วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา สกฺขิ นตฺถิ, เวสฺสนฺตรตฺตภาเว ปน มยฺหํ สตฺตสุ วาเรสุ มหาปถวี สกฺขิ อโหสิ; อิทานิปิ เม อยเมว อเจตนา กฏฺฐกลิงฺครูปมา มหาปถวี สกฺขี’’ติ หตฺถํ ปสาเรติ. มหาปถวี ตาวเทว อยทณฺเฑน ปหตํ กํสถาลํ วิย รวสตํ รวสหสฺสํ มุญฺจมานา วิรวิตฺวา ปริวตฺตมานา มารพลํ จกฺกวาฬมุขวฏฺฏิยํ มุญฺจนมกาสิ. มหาสตฺโต สูริเย ธรมาเนเยว มารพลํ วิธมิตฺวา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสญาณํ, มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยาเม ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ญาณํ โอตาเรตฺวา วฏฺฏวิวฏฺฏํ สมฺมสิตฺวา อรุโณทเย พุทฺโธ หุตฺวา, ‘‘มยา อเนกกปฺปโกฏิสตสหสฺสํ อทฺธานํ อิมสฺส ปลฺลงฺกสฺส อตฺถาย วายาโม กโต’’ติ สตฺตาหํ เอกปลฺลงฺเกน นิสีทิ. อเถกจฺจานํ เทวตานํ, ‘‘กึ นุ โข อญฺเญปิ พุทฺธตฺตกรา ธมฺมา อตฺถี’’ติ กงฺขา อุทปาทิ. Ngay trong khoảnh khắc ấy, Ma vương hóa hiện ra một ngàn cánh tay, cưỡi con voi tên Girimekhala cao một trăm năm mươi do tuần, dẫn theo ma quân dài chín do tuần, tiến đến, bao trùm như một ngọn núi. Vị Đại Sĩ nghĩ rằng: “Đối với ta, người đã viên mãn mười Ba-la-mật, không có một Sa-môn, Bà-la-môn, chư thiên, ma vương, hay Phạm thiên nào khác làm chứng. Tuy nhiên, trong kiếp Vessantara, đại địa đã làm chứng cho ta bảy lần; ngay cả bây giờ, chính đại địa này, vốn vô tri như một khúc gỗ, sẽ là chứng nhân cho ta,” rồi ngài duỗi tay ra. Ngay lúc đó, đại địa, như một cái mâm đồng bị đánh bằng gậy sắt, phát ra hàng trăm, hàng ngàn tiếng gầm vang, xoay chuyển, và đã khiến ma quân tan tác đến tận biên giới vũ trụ. Vị Đại Sĩ, sau khi đánh tan ma quân ngay khi mặt trời còn đang chiếu sáng, trong canh đầu đã thanh lọc Túc Mạng Minh, trong canh giữa đã thanh lọc Thiên Nhãn Minh, trong canh cuối đã hướng trí tuệ vào Thập Nhị Nhân Duyên, quán xét các chân lý về luân hồi và giải thoát, và vào lúc rạng đông, đã thành Phật. Ngài nghĩ rằng: “Ta đã nỗ lực trong vô số trăm ngàn ức kiếp vì mục đích của tòa ngồi này,” rồi ngài ngồi trên một tòa ngồi suốt bảy ngày. Khi ấy, đối với một số chư thiên, sự nghi ngờ khởi lên rằng: “Phải chăng vẫn còn có những pháp khác tạo nên Phật quả?” อถ ภควา อฏฺฐเม ทิวเส สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย เทวตานํ กงฺขํ ญตฺวา กงฺขาวิธมนตฺถํ อากาเส อุปฺปติตฺวา ยมกปาฏิหาริยํ ทสฺเสตฺวา ตาสํ กงฺขํ วิธมิตฺวา ปลฺลงฺกโต อีสกํ ปาจีนนิสฺสิเต อุตฺตรทิสาภาเค ฐตฺวา จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ กปฺปสตสหสฺสญฺจ ปูริตานํ ปารมีนํ ผลาธิคมฏฺฐานํ ปลฺลงฺกญฺเจว โพธิรุกฺขญฺจ อนิมิเสหิ อกฺขีหิ โอโลกยมาโน สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ อนิมิสเจติยํ นาม ชาตํ. Khi ấy, vào ngày thứ tám, Đức Thế Tôn xuất khỏi thiền định, biết được sự nghi ngờ của chư thiên, và để xua tan sự nghi ngờ ấy, ngài bay lên không trung và thể hiện Song Thông. Sau khi đã xua tan sự nghi ngờ của họ, ngài đứng ở phía đông bắc, cách tòa ngồi một khoảng không xa, và trong suốt bảy ngày, ngài nhìn không chớp mắt vào tòa ngồi và cây Bồ-đề, nơi ngài đã chứng đắc quả vị của các Ba-la-mật đã được viên mãn trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp. Nơi đó được gọi là Animisacetiya. อถ ปลฺลงฺกสฺส จ ฐิตฏฺฐานสฺส จ อนฺตรา ปุรตฺถิมปจฺฉิมโต อายเต รตนจงฺกเม จงฺกมนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ รตนจงฺกมเจติยํ นาม ชาตํ. ตโต ปจฺฉิมทิสาภาเค เทวตา รตนฆรํ มาปยึสุ, ตตฺถ ปลฺลงฺเกน นิสีทิตฺวา อภิธมฺมปิฏกํ วิเสสโต เจตฺถ อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานํ วิจินนฺโต สตฺตาหํ วีตินาเมสิ, ตํ ฐานํ รตนฆรเจติยํ นาม ชาตํ. เอวํ โพธิสมีเปเยว จตฺตาริ สตฺตาหานิ วีตินาเมตฺวา ปญฺจเม สตฺตาเห โพธิรุกฺขมูลา เยน อชปาลนิคฺโรโธ เตนุปสงฺกมิ, ตตฺราปิ ธมฺมํ วิจินนฺโตเยว วิมุตฺติสุขญฺจ ปฏิสํเวเทนฺโต นิสีทิ, ธมฺมํ วิจินนฺโต เจตฺถ เอวํ อภิธมฺเม นยมคฺคํ สมฺมสิ – ปฐมํ ธมฺมสงฺคณีปกรณํ นาม, ตโต วิภงฺคปกรณํ, ธาตุกถาปกรณํ, ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณํ, กถาวตฺถุ นาม ปกรณํ, ยมกํ นาม ปกรณํ, ตโต มหาปกรณํ ปฏฺฐานํ นามาติ. Bấy giờ, Ngài trải qua tuần lễ thứ ba bằng cách đi kinh hành trên con đường kinh hành bằng châu báu, trải dài từ đông sang tây, ở khoảng giữa tòa Bồ-đoàn và nơi Ngài đã đứng. Nơi ấy được gọi là Ratanacaṅkamacetiya (Bảo kinh hành điện). Kế đó, về phía tây, chư thiên đã hóa hiện một ngôi nhà bằng châu báu. Tại đấy, Ngài ngồi kiết-già và trải qua tuần lễ thứ tư trong khi quán xét tạng Vô tỷ pháp, đặc biệt là bộ Vị trí với vô số phương pháp và toàn diện. Nơi ấy được gọi là Ratanagharacetiya (Bảo các điện). Như vậy, sau khi trải qua bốn tuần lễ gần cội Bồ-đề, vào tuần lễ thứ năm, Ngài đi từ gốc cây Bồ-đề đến cây đa Ajapāla (cây đa của người chăn dê). Tại đó, Ngài cũng ngự tọa, vừa quán xét giáo pháp, vừa hưởng quả vị giải thoát. Trong khi quán xét giáo pháp, Ngài đã suy xét về hệ thống phương pháp trong Vô tỷ pháp như sau: trước tiên là bộ Pháp tụ, kế đó là bộ Phân tích, bộ Chất ngữ, bộ Nhân định, bộ Ngữ tông, bộ Song đối, và sau đó là bộ Vị trí, tức là Đại bộ. ตตฺถสฺส [Pg.90] สณฺหสุขุมปฏฺฐานมฺหิ จิตฺเต โอติณฺเณ ปีติ อุปฺปชฺชิ; ปีติยา อุปฺปนฺนาย โลหิตํ ปสีทิ, โลหิเต ปสนฺเน ฉวิ ปสีทิ. ฉวิยา ปสนฺนาย ปุรตฺถิมกายโต กูฏาคาราทิปฺปมาณา รสฺมิโย อุฏฺฐหิตฺวา อากาเส ปกฺขนฺทฉทฺทนฺตนาคกุลํ วิย ปาจีนทิสาย อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ ปกฺขนฺทา, ปจฺฉิมกายโต อุฏฺฐหิตฺวา ปจฺฉิมทิสาย, ทกฺขิณํสกูฏโต อุฏฺฐหิตฺวา ทกฺขิณทิสาย, วามํสกูฏโต อุฏฺฐหิตฺวา อุตฺตรทิสาย อนนฺตานิ จกฺกวาฬานิ ปกฺขนฺทา, ปาทตเลหิ ปวาฬงฺกุรวณฺณา รสฺมิโย นิกฺขมิตฺวา มหาปถวึ วินิวิชฺฌิตฺวา อุทกํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา วาตกฺขนฺธํ ปทาเลตฺวา อชฏากาสํ ปกฺขนฺทา, สีสโต สมฺปริวตฺติยมานํ มณิทามํ วิย นีลวณฺณา รสฺมิวฏฺฏิ อุฏฺฐหิตฺวา ฉ เทวโลเก วินิวิชฺฌิตฺวา นว พฺรหฺมโลเก เวหปฺผเล ปญฺจ สุทฺธาวาเส จ วินิวิชฺฌิตฺวา จตฺตาโร อารุปฺเป อติกฺกมฺม อชฏากาสํ ปกฺขนฺทา. ตสฺมึ ทิวเส อปริมาเณสุ จกฺกวาเฬสุ อปริมาณา สตฺตา สพฺเพ สุวณฺณวณฺณาว อเหสุํ. ตํ ทิวสญฺจ ปน ภควโต สรีรา นิกฺขนฺตา ยาวชฺชทิวสาปิ ตา รสฺมิโย อนนฺตา โลกธาตุโย คจฺฉนฺติเยว. Tại đó, khi tâm Ngài thâm nhập vào bộ Vị trí vi tế và sâu sắc, hỷ lạc khởi lên. Khi hỷ lạc khởi lên, huyết trở nên trong sạch; khi huyết trong sạch, da trở nên sáng trong. Khi da sáng trong, từ kim thân phía trước, các luồng hào quang có kích thước bằng một ngôi lầu có nóc nhọn v.v... phát ra, bay vút vào không trung như một đàn voi Chaddanta, rồi bay đến vô số thế giới ở phương đông. Từ kim thân phía sau phát ra, bay đến phương tây. Từ vai phải phát ra, bay đến phương nam. Từ vai trái phát ra, bay đến phương bắc, đến vô số thế giới. Từ lòng bàn chân, các luồng hào quang màu san hô non phát ra, xuyên qua đại địa, xuyên qua nước làm nước rẽ hai, xuyên qua khối gió, rồi bay vào hư không bên dưới. Từ đỉnh đầu, một vòng hào quang màu xanh dương, giống như một tràng hoa bằng ngọc đang xoay tròn, phát ra, xuyên qua sáu cõi trời dục giới, xuyên qua chín cõi trời Phạm thiên, cõi Quảng quả và năm cõi Tịnh cư, vượt qua bốn cõi vô sắc, rồi bay vào hư không bên trên. Vào ngày ấy, trong vô số thế giới, vô số chúng sanh đều có màu da vàng óng. Và những luồng hào quang phát ra từ kim thân của Đức Thế Tôn vào ngày ấy, cho đến tận ngày nay, vẫn tiếp tục đi đến vô số thế giới. เอวํ ภควา อชปาลนิคฺโรเธ สตฺตาหํ วีตินาเมตฺวา ตโต อปรํ สตฺตาหํ มุจลินฺเท นิสีทิ, นิสินฺนมตฺตสฺเสว จสฺส สกลํ จกฺกวาฬคพฺภํ ปูเรนฺโต มหาอกาลเมโฆ อุทปาทิ. เอวรูโป กิร มหาเมโฆ ทฺวีสุเยว กาเลสุ วสฺสติ จกฺกวตฺติมฺหิ วา อุปฺปนฺเน พุทฺเธ วา. อิธ พุทฺธกาเล อุทปาทิ. ตสฺมึ ปน อุปฺปนฺเน มุจลินฺโท นาคราชา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ เมโฆ สตฺถริ มยฺหํ ภวนํ ปวิฏฺฐมตฺเตว อุปฺปนฺโน, วาสาคารมสฺส ลทฺธุํ วฏฺฏตี’’ติ. โส สตฺตรตนมยํ ปาสาทํ นิมฺมินิตุํ สกฺโกนฺโตปิ เอวํ กเต มยฺหํ มหปฺผลํ น ภวิสฺสติ, ทสพลสฺส กายเวยฺยาวจฺจํ กริสฺสามีติ มหนฺตํ อตฺตภาวํ กตฺวา สตฺถารํ สตฺตกฺขตฺตุํ โภเคหิ ปริกฺขิปิตฺวา อุปริ ผณํ ธาเรสิ. ปริกฺเขปสฺส อนฺโต โอกาโส เหฏฺฐา โลหปาสาทปฺปมาโณ อโหสิ. อิจฺฉิติจฺฉิเตน อิริยาปเถน สตฺถา วิหริสฺสตีติ นาคราชสฺส อชฺฌาสโย อโหสิ. ตสฺมา เอวํ มหนฺตํ โอกาสํ ปริกฺขิปิ. มชฺเฌ รตนปลฺลงฺโก ปญฺญตฺโต โหติ, อุปริ สุวณฺณตารกวิจิตฺตํ สโมสริตคนฺธทามกุสุมทามเจลวิตานํ อโหสิ. จตูสุ โกเณสุ คนฺธเตเลน ทีปา ชลิตา, จตูสุ ทิสาสุ วิวริตฺวา จนฺทนกรณฺฑกา [Pg.91] ฐปิตา. เอวํ ภควา ตํ สตฺตาหํ ตตฺถ วีตินาเมตฺวา ตโต อปรํ สตฺตาหํ ราชายตเน นิสีทิ. Như vậy, sau khi trải qua một tuần lễ tại cây đa Ajapāla, Đức Thế Tôn ngự đến ngồi tại cây Mucalinda trong một tuần lễ khác. Vừa khi Ngài ngự tọa, một trận mưa lớn trái mùa nổi lên, bao trùm toàn bộ không gian của thế giới. Tương truyền rằng, trận mưa lớn như vậy chỉ xảy ra vào hai thời điểm: khi một vị Chuyển luân vương xuất hiện, hoặc khi một vị Phật xuất hiện. Ở đây, nó đã xảy ra vào thời của Đức Phật. Khi trận mưa ấy nổi lên, Mucalinda long vương suy nghĩ: “Trận mưa này nổi lên ngay khi Bậc Đạo Sư vừa vào trú xứ của ta, nên cúng dường Ngài một nơi trú ngụ.” Vị ấy, dù có khả năng hóa hiện một cung điện bằng bảy báu, nhưng lại nghĩ rằng: “Nếu làm như vậy, ta sẽ không có được quả báu lớn. Ta sẽ tự thân phục vụ Bậc Thập Lực.” Nghĩ vậy, vị ấy hiện ra một thân hình to lớn, dùng thân mình quấn quanh Bậc Đạo Sư bảy vòng, và xoè mang che phía trên. Không gian bên trong vòng quấn có kích thước bằng tầng dưới của Lâu đài Đồng. Ý định của long vương là: “Bậc Đạo Sư sẽ an trú với bất kỳ oai nghi nào Ngài muốn.” Vì thế, vị ấy đã bao bọc một không gian rộng lớn như vậy. Ở giữa, một tòa ngồi bằng châu báu được sắp đặt sẵn. Phía trên có một tấm lọng bằng vải, trang trí bằng những ngôi sao vàng và những tràng hoa, vòng hoa thơm được sắp đặt hài hòa. Ở bốn góc, những ngọn đèn dầu thơm được thắp sáng. Ở bốn hướng, những hộp gỗ chiên-đàn được mở ra và đặt sẵn. Như vậy, Đức Thế Tôn trải qua tuần lễ ấy tại đó, rồi sau đó Ngài ngự đến ngồi tại cây Rājāyatana trong một tuần lễ khác. อฏฺฐเม สตฺตาเห สกฺเกน เทวานมินฺเทน อาภตํ ทนฺตกฏฺฐญฺจ โอสธหรีตกญฺจ ขาทิตฺวา มุขํ โธวิตฺวา จตูหิ โลกปาเลหิ อุปนีเต ปจฺจคฺเฆ เสลมเย ปตฺเต ตปุสฺสภลฺลิกานํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา ปุน ปจฺจาคนฺตฺวา อชปาลนิคฺโรเธ นิสินฺนสฺส สพฺพพุทฺธานํ อาจิณฺโณ อยํ วิตกฺโก อุทปาทิ. Vào tuần lễ thứ tám, sau khi dùng tăm xỉa răng và quả myrobalan dược liệu do Sakka, vua chư thiên, dâng lên, và súc miệng, Ngài đã thọ dụng vật thực của hai anh em Tapussa và Bhallika trong chiếc bát bằng đá mới tinh do Tứ đại thiên vương dâng cúng. Sau đó, Ngài quay trở lại và ngự tọa dưới cây đa Ajapāla. Khi ấy, một tư duy vốn là thông lệ của tất cả các vị Phật đã khởi lên trong tâm Ngài. ตตฺถ ปณฺฑิโตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต. วิยตฺโตติ เวยฺยตฺติเยน สมนฺนาคโต. เมธาวีติ ฐานุปฺปตฺติยา ปญฺญาย สมนฺนาคโต. อปฺปรชกฺขชาติโกติ สมาปตฺติยา วิกฺขมฺภิตตฺตา นิกฺกิเลสชาติโก วิสุทฺธสตฺโต. อาชานิสฺสตีติ สลฺลกฺเขสฺสติ ปฏิวิชฺฌิสฺสติ. ญาณญฺจ ปน เมติ มยฺหมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ. ภควา กิร เทวตาย กถิเตเนว นิฏฺฐํ อคนฺตฺวา สยมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาเณน โอโลเกนฺโต อิโต สตฺตมทิวสมตฺถเก กาลํ กตฺวา อากิญฺจญฺญายตเน นิพฺพตฺโตติ อทฺทส. ตํ สนฺธายาห – ‘‘ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาที’’ติ. มหาชานิโยติ สตฺตทิวสพฺภนฺตเร ปตฺตพฺพมคฺคผลโต ปริหีนตฺตา มหตี ชานิ อสฺสาติ มหาชานิโย. อกฺขเณ นิพฺพตฺตตฺตา คนฺตฺวา เทสิยมานํ ธมฺมมฺปิสฺส โสตุํ โสตปฺปสาโท นตฺถิ, อิธ ธมฺมเทสนฏฺฐานํ อาคมนปาทาปิ นตฺถิ, เอวํ มหาชานิโย ชาโตติ ทสฺเสติ. อภิโทสกาลงฺกโตติ อฑฺฒรตฺเต กาลงฺกโต. ญาณญฺจ ปน เมติ มยฺหมฺปิ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อุทปาทิ. อิธาปิ กิร ภควา เทวตาย วจเนน สนฺนิฏฺฐานํ อกตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน โอโลเกนฺโต ‘‘หิยฺโย อฑฺฒรตฺเต กาลงฺกตฺวา อุทโก รามปุตฺโต เนวสญฺญานาสญฺญายตเน นิพฺพตฺโต’’ติ อทฺทส. ตสฺมา เอวมาห. เสสํ ปุริมนยสทิสเมว. พหุการาติ พหูปการา. ปธานปหิตตฺตํ อุปฏฺฐหึสูติ ปธานตฺถาย เปสิตตฺตภาวํ วสนฏฺฐาเน ปริเวณสมฺมชฺชเนน ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อนุพนฺธเนน มุโขทกทนฺตกฏฺฐทานาทินา จ อุปฏฺฐหึสุ. เก ปน เต ปญฺจวคฺคิยา นาม? เยเต – Ở đây, paṇḍito (bậc trí tuệ) là người có đầy đủ sự thông thái. Viyatto (bậc biện tài) là người có đầy đủ sự lanh lợi. Medhāvī (bậc mẫn tiệp) là người có đầy đủ trí tuệ biết rõ các duyên sự. Apparajakkhajātiko (người có ít bụi trong mắt) là người có bản tánh không phiền não, là chúng sanh thanh tịnh do đã chế ngự (phiền não) bằng thiền chứng. Ājānissati (sẽ biết rõ) là sẽ ghi nhận, sẽ thâm nhập. Ñāṇañca pana me (và tuệ đã sanh khởi nơi ta) là tuệ toàn giác cũng đã sanh khởi nơi ta. Được biết, Đức Thế Tôn đã không đi đến kết luận chỉ bằng lời nói của vị chư thiên, mà chính Ngài khi đang quán xét bằng tuệ toàn giác đã thấy rằng: “Vị ấy đã mệnh chung vào ngày thứ bảy kể từ hôm nay và đã tái sanh ở cõi Vô Sở Hữu Xứ.” Ngài đã nói câu – “ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi” (và tri kiến đã sanh khởi nơi ta) – là để ám chỉ điều ấy. Mahājāniyo (người bị thiệt hại lớn) là người có sự thiệt hại lớn lao do đã bị vuột mất đạo và quả đáng lẽ có thể đạt được trong vòng bảy ngày. Ngài chỉ ra rằng: “Do đã tái sanh vào phi thời, dù có đi đến thuyết pháp, vị ấy cũng không có nhĩ căn thanh tịnh để nghe, và ở đây (cõi người) cũng không có chân để đi đến nơi thuyết pháp, như vậy đã trở thành người bị thiệt hại lớn.” Abhidosakālaṅkato (đã mệnh chung vào đêm khuya) là đã mệnh chung vào lúc nửa đêm. Ñāṇañca pana me (và tuệ đã sanh khởi nơi ta) là tuệ toàn giác cũng đã sanh khởi nơi ta. Được biết, ở đây cũng vậy, Đức Thế Tôn đã không đưa ra kết luận bằng lời nói của vị chư thiên, mà khi đang quán xét bằng tuệ toàn giác, Ngài đã thấy rằng: “Hôm qua, vào lúc nửa đêm, Udaka con trai của Rāma đã mệnh chung và tái sanh ở cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ.” Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Phần còn lại cũng tương tự như phương pháp trước. Bahukārā (những người giúp đỡ nhiều) là những người có nhiều sự hỗ trợ. Padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsu (họ đã phục vụ người có tâm đã được hướng đến sự tinh tấn) là họ đã phục vụ (vị Bồ-tát) có tâm đã được sai đi vì mục đích tinh cần, bằng cách quét dọn khuôn viên nơi trú ngụ, bằng cách cầm lấy y bát và đi theo sau, và bằng cách dâng nước rửa mặt, tăm xỉa răng, v.v... Vậy, nhóm năm vị ấy là những ai? Chính là những vị này – ราโม [Pg.92] ธโช ลกฺขโณ โชติมนฺติ,ยญฺโญ สุโภโช สุยาโม สุทตฺโต; เอเต ตทา อฏฺฐ อเหสุํ พฺราหฺมณา,ฉฬงฺควา มนฺตํ วิยากรึสูติ. Rāma, Dhaja, Lakkhaṇa, và Jotimantī, Yañña, Subhoja, Suyāma, và Sudatta; khi ấy, tám vị Bà-la-môn này, là những người thông thạo sáu chi phần (của Vệ-đà), đã giải thích thánh điển. โพธิสตฺตสฺส ชาตกาเล สุปินปฏิคฺคาหกา เจว ลกฺขณปฏิคฺคาหกา จ อฏฺฐ พฺราหฺมณา. เตสุ ตโย ทฺเวธา พฺยากรึสุ – ‘‘อิเมหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต อคารํ อชฺฌาวสมาโน ราชา โหติ จกฺกวตฺตี, ปพฺพชมาโน พุทฺโธ’’ติ. ปญฺจ พฺราหฺมณา เอกํสพฺยากรณา อเหสุํ – ‘‘อิเมหิ ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต อคาเร น ติฏฺฐติ, พุทฺโธว โหตี’’ติ. เตสุ ปุริมา ตโย ยถามนฺตปทํ คตา, อิเม ปน ปญฺจ มนฺตปทํ อติกฺกนฺตา. เต อตฺตนา ลทฺธํ ปุณฺณปตฺตํ ญาตกานํ วิสฺสชฺเชตฺวา ‘‘อยํ มหาปุริโส อคารํ น อชฺฌาวสิสฺสติ, เอกนฺเตน พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ นิพฺพิตกฺกา โพธิสตฺตํ อุทฺทิสฺส สมณปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตา. เตสํ ปุตฺตาติปิ วทนฺติ. ตํ อฏฺฐกถาย ปฏิกฺขิตฺตํ. Vào lúc Bồ-tát đản sanh, có tám vị Bà-la-môn vừa là người đoán mộng, vừa là người xem tướng. Trong số ấy, ba vị đã giải đoán theo hai cách: “Người có đầy đủ các tướng này, nếu sống tại gia sẽ là vua Chuyển Luân, nếu xuất gia sẽ là một vị Phật.” Năm vị Bà-la-môn đã đưa ra lời tiên tri chắc chắn: “Người có đầy đủ các tướng này sẽ không ở lại nhà, chắc chắn sẽ trở thành một vị Phật.” Trong số họ, ba vị đầu tiên đã đi theo lời của thánh điển, còn năm vị này đã vượt qua lời của thánh điển. Họ đã từ bỏ các vật phẩm cúng dường mà mình nhận được cho quyến thuộc, rồi không còn do dự nghĩ rằng: “Vị đại nhân này sẽ không sống tại gia, chắc chắn sẽ thành Phật,” họ đã xuất gia làm sa-môn vì Bồ-tát. Cũng có người nói rằng họ là con của các vị ấy. Điều đó đã bị bác bỏ trong Chú giải. เอเต กิร ทหรกาเลเยว พหู มนฺเต ชานึสุ, ตสฺมา เต พฺราหฺมณา อาจริยฏฺฐาเน ฐปยึสุ. เต ปจฺฉา อมฺเหหิ ปุตฺตทารชฏํ ฉฑฺเฑตฺวา น สกฺกา ภวิสฺสติ ปพฺพชิตุนฺติ ทหรกาเลเยว ปพฺพชิตฺวา รมณียานิ เสนาสนานิ ปริภุญฺชนฺตา วิจรึสุ. กาเลน กาลํ ปน ‘‘กึ, โภ, มหาปุริโส มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขนฺโต’’ติ ปุจฺฉนฺติ. มนุสฺสา, ‘‘กุหึ ตุมฺเห มหาปุริสํ ปสฺสิสฺสถ, ตีสุ ปาสาเทสุ ติวิธนาฏกมชฺเฌ เทโว วิย สมฺปตฺตึ อนุโภตี’’ติ วทนฺติ. เต สุตฺวา, ‘‘น ตาว มหาปุริสสฺส ญาณํ ปริปากํ คจฺฉตี’’ติ อปฺโปสฺสุกฺกา วิหรึสุเยว. กสฺมา ปเนตฺถ ภควา, ‘‘พหุการา โข อิเม ปญฺจวคฺคิยา’’ติ อาห? กึ อุปการกานํเยว เอส ธมฺมํ เทเสติ, อนุปการกานํ น เทเสตีติ? โน น เทเสติ. ปริจยวเสน เหส อาฬารญฺเจว กาลามํ อุทกญฺจ รามปุตฺตํ โอโลเกสิ. เอตสฺมึ ปน พุทฺธกฺเขตฺเต ฐเปตฺวา อญฺญาสิโกณฺฑญฺญํ ปฐมํ ธมฺมํ สจฺฉิกาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. กสฺมา? ตถาวิธอุปนิสฺสยตฺตา. Được biết, những vị này ngay từ khi còn trẻ đã biết nhiều câu thần chú, do đó các vị Bà-la-môn đã đặt họ vào vị trí của các bậc thầy. Về sau, họ nghĩ rằng: “Sau này, khi đã vướng bận vợ con, chúng ta sẽ không thể xuất gia được,” nên đã xuất gia ngay từ khi còn trẻ, và sống lang thang, hưởng dụng các trú xứ khả ái. Tuy nhiên, thỉnh thoảng họ lại hỏi: “Này quý vị, vị đại nhân đã thực hiện cuộc đại xuất gia chưa?” Người đời nói: “Các ngài sẽ thấy vị đại nhân ở đâu được? Ngài đang hưởng thụ tài sản như một vị trời giữa ba loại vũ nữ trong ba tòa lâu đài.” Nghe vậy, họ nghĩ rằng: “Trí tuệ của vị đại nhân vẫn chưa chín muồi,” rồi họ cứ sống không bận tâm. Tại sao ở đây Đức Thế Tôn lại nói: “Nhóm năm vị này quả đã giúp đỡ ta nhiều”? Phải chăng Ngài chỉ thuyết pháp cho những người đã giúp đỡ mình, chứ không thuyết cho những người không giúp đỡ? Không phải là không thuyết. Chính vì sự quen biết mà Ngài đã tìm đến Āḷāra Kālāma và Udaka con trai của Rāma. Tuy nhiên, trong cõi Phật này, ngoài ngài Aññāsikoṇḍañña, không có ai có khả năng chứng ngộ Chánh pháp đầu tiên. Tại sao vậy? Vì có được duyên yểm trợ như thế. ปุพฺเพ [Pg.93] กิร ปุญฺญกรณกาเล ทฺเว ภาตโร อเหสุํ. เต เอกโตว สสฺสํ อกํสุ. ตตฺถ เชฏฺฐกสฺส ‘‘เอกสฺมึ สสฺเส นววาเร อคฺคสสฺสทานํ มยา ทาตพฺพ’’นฺติ อโหสิ. โส วปฺปกาเล พีชคฺคํ นาม ทตฺวา คพฺภกาเล กนิฏฺเฐน สทฺธึ มนฺเตสิ – ‘‘คพฺภกาเล คพฺภํ ผาเลตฺวา ทสฺสามา’’ติ. กนิฏฺโฐ ‘‘ตรุณสสฺสํ นาเสตุกาโมสี’’ติ อาห. เชฏฺโฐ กนิฏฺฐสฺส อนนุวตฺตนภาวํ ญตฺวา เขตฺตํ วิภชิตฺวา อตฺตโน โกฏฺฐาสโต คพฺภํ ผาเลตฺวา ขีรํ นีหริตฺวา สปฺปิผาณิเตหิ โยเชตฺวา อทาสิ, ปุถุกกาเล ปุถุกํ กาเรตฺวา อทาสิ, ลายเน ลายนคฺคํ เวณิกรเณ เวณคฺคํ กลาปาทีสุ กลาปคฺคํ ขฬคฺคํ ภณฺฑคฺคํ โกฏฺฐคฺคนฺติ เอวํ เอกสสฺเส นววาเร อคฺคทานํ อทาสิ. กนิฏฺโฐ ปนสฺส อุทฺธริตฺวา อทาสิ, เตสุ เชฏฺโฐ อญฺญาสิโกณฺฑญฺญตฺเถโร ชาโต, กนิฏฺโฐ สุภทฺทปริพฺพาชโก. อิติ เอกสฺมึ สสฺเส นวนฺนํ อคฺคทานานํ ทินฺนตฺตา ฐเปตฺวา เถรํ อญฺโญ ปฐมํ ธมฺมํ สจฺฉิกาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ‘‘พหุการา โข อิเม ปญฺจวคฺคิยา’’ติ อิทํ ปน อุปการานุสฺสรณมตฺตเกเนว วุตฺตํ. Được biết, thuở xưa, vào thời làm phước, có hai anh em. Họ cùng nhau trồng trọt. Trong đó, người anh có ý nghĩ rằng: “Trong một vụ mùa, ta phải cúng dường phẩm vật đầu mùa chín lần.” Vào mùa gieo hạt, vị ấy đã cúng dường phần hạt giống đầu tiên, rồi vào lúc lúa trổ đòng, vị ấy đã bàn với người em: “Vào lúc lúa trổ đòng, chúng ta hãy tách đòng ra để cúng dường.” Người em nói: “Anh muốn phá hoại lúa non sao.” Người anh biết em mình không thuận theo, nên đã chia ruộng ra, rồi từ phần của mình, tách đòng lúa, vắt lấy sữa, trộn với bơ và đường mật rồi cúng dường. Vào lúc làm cốm, vị ấy đã cho làm cốm rồi cúng dường; vào lúc gặt, (cúng dường) phần gặt đầu tiên; lúc bó lúa, phần bó đầu tiên; lúc gom thành bó, phần bó đầu tiên; phần (lúa) ở sân đập; phần (lúa) ở kho; phần (lúa) ở vựa. Như vậy, trong một vụ mùa, vị ấy đã cúng dường phẩm vật đầu mùa chín lần. Còn người em của vị ấy thì chỉ cúng dường sau khi đã thu hoạch. Trong hai người đó, người anh đã sanh làm trưởng lão Aññāsikoṇḍañña, người em sanh làm du sĩ Subhadda. Do đã cúng dường chín phẩm vật đầu mùa trong một vụ lúa như vậy, nên ngoài vị trưởng lão ra, không có ai khác có khả năng chứng ngộ Chánh pháp đầu tiên. Còn câu nói này: “Bahukārā kho ime pañcavaggiyā” (Nhóm năm vị này quả đã giúp đỡ ta nhiều) chỉ được nói đơn thuần do sự tưởng nhớ đến sự giúp đỡ của họ. อิสิปตเน มิคทาเยติ ตสฺมึ กิร ปเทเส อนุปฺปนฺเน พุทฺเธ ปจฺเจกสมฺพุทฺธา คนฺธมาทนปพฺพเต สตฺตาหํ นิโรธสมาปตฺติยา วีตินาเมตฺวา นิโรธา วุฏฺฐาย นาคลตาทนฺตกฏฺฐํ ขาทิตฺวา อโนตตฺตทเห มุขํ โธวิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย อากาเสน อาคนฺตฺวา นิปตนฺติ. ตตฺถ จีวรํ ปารุปิตฺวา นคเร ปิณฺฑาย จริตฺวา กตภตฺตกิจฺจา คมนกาเลปิ ตโตเยว อุปฺปติตฺวา คจฺฉนฺติ. อิติ อิสโย เอตฺถ นิปตนฺติ อุปฺปตนฺติ จาติ ตํ ฐานํ อิสิปตนนฺติ สงฺขํ คตํ. มิคานํ ปน อภยตฺถาย ทินฺนตฺตา มิคทาโยติ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิสิปตเน มิคทาเย’’ติ. Isipatane migadāye (tại Isipatana, ở Migadāya). Tương truyền rằng, tại địa điểm ấy, vào lúc đức Phật chưa xuất hiện, các vị Phật Độc Giác sau khi trải qua bảy ngày trong diệt tận định ở núi Gandhamādana, đã xuất định, dùng tăm xỉa răng làm bằng dây leo nāgalatā, rửa mặt ở hồ Anotatta, rồi mang y bát đi đến bằng hư không và đáp xuống. Tại nơi ấy, các vị đắp y, đi khất thực trong thành phố, sau khi đã thọ thực xong, lúc ra về các vị cũng bay lên từ chính nơi ấy mà đi. Do vì các vị ẩn sĩ (isayo) đáp xuống (nipatanti) và bay lên (uppatanti) ở nơi này (ettha), nên địa điểm ấy được gọi là Isipatana (Nơi các vị ẩn sĩ đáp xuống). Lại nữa, do được ban cho các loài nai (migānaṃ) sự an ổn (abhayatthāya), nên được gọi là Migadāya (Vườn Lộc Uyển). Vì thế, đã được nói rằng: “tại Isipatana, ở Migadāya”. ๒๘๕. อนฺตรา จ คยํ อนฺตรา จ โพธินฺติ คยาย จ โพธิสฺส จ วิวเร ติคาวุตนฺตเร ฐาเน. โพธิมณฺฑโต หิ คยา ตีณิ คาวุตานิ. พาราณสี อฏฺฐารส โยชนานิ. อุปโก โพธิมณฺฑสฺส จ คยาย จ อนฺตเร ภควนฺตํ อทฺทส. อนฺตราสทฺเทน ปน ยุตฺตตฺตา อุปโยควจนํ กตํ. อีทิเสสุ จ ฐาเนสุ อกฺขรจินฺตกา ‘‘อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาตี’’ติ เอวํ เอกเมว อนฺตราสทฺทํ ปยุชฺชนฺติ. โส ทุติยปเทนปิ โยเชตพฺโพ โหติ[Pg.94]. อโยชิยมาเน อุปโยควจนํ น ปาปุณาติ. อิธ ปน โยเชตฺวา เอว วุตฺโตติ. อทฺธานมคฺคปฏิปนฺนนฺติ อทฺธานสงฺขาตํ มคฺคํ ปฏิปนฺนํ, ทีฆมคฺคปฏิปนฺนนฺติ อตฺโถ. อทฺธานมคฺคคมนสมยสฺส หิ วิภงฺเค ‘‘อทฺธโยชนํ คจฺฉิสฺสามีติ ภุญฺชิตพฺพ’’นฺติอาทิวจนโต (ปาจิ. ๒๑๘) อทฺธโยชนมฺปิ อทฺธานมคฺโค โหติ. โพธิมณฺฑโต ปน คยา ติคาวุตํ. 285. Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhiṃ (giữa Gayā và Bồ Đề) có nghĩa là tại một nơi ở khoảng giữa Gayā và Bồ Đề, cách nhau ba gāvuta. Thật vậy, từ Bồ Đề Đạo Tràng đến Gayā là ba gāvuta. Bārāṇasī là mười tám do tuần. Upaka đã gặp Đức Thế Tôn ở giữa Bồ Đề Đạo Tràng và Gayā. Do được kết hợp với từ “antarā” (giữa), nên đối cách (upayogavacanaṃ) đã được sử dụng. Và trong những trường hợp như vậy, các nhà ngữ pháp học (akkharacintakā) sử dụng chỉ một từ “antarā” như trong câu “antarā gāmañca nadiñca yāti” (đi giữa làng và sông). Từ ấy cũng phải được kết hợp với từ thứ hai. Nếu không được kết hợp, đối cách sẽ không đạt được. Nhưng ở đây, đã được nói là đã kết hợp rồi. Addhānamaggapaṭipannaṃ (đang đi trên đường dài) có nghĩa là đang đi trên con đường được gọi là đường dài, tức là đang đi trên một con đường xa. Thật vậy, trong sách Phân Tích (Vibhaṅga), vào lúc đi trên đường dài, do có lời dạy rằng: “Nên ăn với ý nghĩ rằng ‘tôi sẽ đi nửa do tuần’” v.v..., nên ngay cả nửa do tuần cũng là đường dài (addhānamaggo). Nhưng từ Bồ Đề Đạo Tràng đến Gayā là ba gāvuta. สพฺพาภิภูติ สพฺพํ เตภูมกธมฺมํ อภิภวิตฺวา ฐิโต. สพฺพวิทูติ สพฺพํ จตุภูมกธมฺมํ อเวทึ อญฺญาสึ. สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนุปลิตฺโตติ สพฺเพสุ เตภูมกธมฺเมสุ กิเลสเลปเนน อนุปลิตฺโต. สพฺพํ ชโหติ สพฺพํ เตภูมกธมฺมํ ชหิตฺวา ฐิโต. ตณฺหากฺขเย วิมุตฺโตติ ตณฺหากฺขเย นิพฺพาเน อารมฺมณโต วิมุตฺโต. สยํ อภิญฺญายาติ สพฺพํ จตุภูมกธมฺมํ อตฺตนาว ชานิตฺวา. กมุทฺทิเสยฺยนฺติ กํ อญฺญํ ‘‘อยํ เม อาจริโย’’ติ อุทฺทิเสยฺยํ. Sabbābhibhū (Bậc Chinh Phục Tất Cả) có nghĩa là đã đứng vững sau khi chinh phục tất cả các pháp trong ba cõi. Sabbavidū (Bậc Toàn Tri) có nghĩa là Ta đã biết, đã thấu hiểu tất cả các pháp trong bốn cõi. Sabbesu dhammesu anupalitto (Không bị ô nhiễm bởi các pháp) có nghĩa là không bị ô nhiễm bởi sự bôi bẩn của phiền não trong tất cả các pháp thuộc ba cõi. Sabbaṃ jaho (Bậc Từ Bỏ Tất Cả) có nghĩa là đã đứng vững sau khi từ bỏ tất cả các pháp trong ba cõi. Taṇhākkhaye vimutto (Giải thoát trong sự đoạn tận ái) có nghĩa là giải thoát trong Niết Bàn, nơi đoạn tận ái, bằng cách lấy đó làm đối tượng. Sayaṃ abhiññāya (sau khi tự mình thắng tri) có nghĩa là sau khi tự mình biết tất cả các pháp trong bốn cõi. Kamuddiseyyaṃ (Ta nên chỉ định ai?) có nghĩa là Ta nên chỉ định người nào khác rằng: “Vị này là thầy của ta”? น เม อาจริโย อตฺถีติ โลกุตฺตรธมฺเม มยฺหํ อาจริโย นาม นตฺถิ. นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโลติ มยฺหํ ปฏิภาคปุคฺคโล นาม นตฺถิ. สมฺมาสมฺพุทฺโธติ สเหตุนา นเยน จตฺตาริ สจฺจานิ สยํ พุทฺโธ. สีติภูโตติ สพฺพกิเลสคฺคินิพฺพาปเนน สีติภูโต. กิเลสานํเยว นิพฺพุตตฺตา นิพฺพุโต. กาสินํ ปุรนฺติ กาสิรฏฺเฐ นครํ. อาหญฺฉํ อมตทุนฺทุภินฺติ ธมฺมจกฺกปฏิลาภาย อมตเภรึ ปหริสฺสามีติ คจฺฉามิ. อรหสิ อนนฺตชิโนติ อนนฺตชิโนติ ภวิตุํ ยุตฺโต. หุเปยฺย ปาวุโสติ, อาวุโส, เอวมฺปิ นาม ภเวยฺย. ปกฺกามีติ วงฺกหารชนปทํ นาม อคมาสิ. Na me ācariyo atthi (Ta không có thầy) có nghĩa là đối với pháp siêu thế, ta không có ai gọi là thầy. Natthi me paṭipuggalo (Không có ai sánh bằng ta) có nghĩa là không có người nào gọi là đối thủ của ta. Sammāsambuddho (Bậc Chánh Đẳng Giác) có nghĩa là đã tự mình giác ngộ bốn chân lý theo phương pháp hợp lý. Sītibhūto (đã trở nên thanh lương) có nghĩa là đã trở nên thanh lương do dập tắt tất cả ngọn lửa phiền não. Kilesānaṃyeva nibbutattā nibbuto (đã tịch tịnh) là do chính các phiền não đã được dập tắt. Kāsinaṃ puraṃ (thành phố của xứ Kāsī) có nghĩa là thành phố (Bārāṇasī) trong xứ Kāsī. Āhañchaṃ amatadundubhiṃ (Ta sẽ đánh trống bất tử) có nghĩa là: Ta đi để đánh trống bất tử hầu mong thành tựu Pháp nhãn. Arahasi anantajino (Ngài xứng đáng là Bậc Vô Thượng Chiến Thắng) có nghĩa là Ngài xứng đáng là Bậc Vô Thượng Chiến Thắng. Hupeyya pāvuso (Có thể như vậy, này hiền hữu) có nghĩa là: Này hiền hữu, danh xưng ấy cũng có thể có. Pakkāmi (đã ra đi) có nghĩa là đã đi đến xứ sở tên là Vaṅkahāra. ตตฺเถกํ มิคลุทฺทกคามกํ นิสฺสาย วาสํ กปฺเปสิ. เชฏฺฐกลุทฺทโก ตํ อุปฏฺฐาสิ. ตสฺมิญฺจ ชนปเท จณฺฑา มกฺขิกา โหนฺติ. อถ นํ เอกาย จาฏิยา วสาเปสุํ, มิคลุทฺทโก ทูเร มิควํ คจฺฉนฺโต ‘‘อมฺหากํ อรหนฺเต มา ปมชฺชี’’ติ ฉาวํ นาม ธีตรํ อาณาเปตฺวา อคมาสิ สทฺธึ ปุตฺตภาตุเกหิ. สา จสฺส ธีตา ทสฺสนียา โหติ โกฏฺฐาสสมฺปนฺนา. ทุติยทิวเส อุปโก ฆรํ อาคโต ตํ ทาริกํ สพฺพํ อุปจารํ กตฺวา ปริวิสิตุํ [Pg.95] อุปคตํ ทิสฺวา ราเคน อภิภูโต ภุญฺชิตุมฺปิ อสกฺโกนฺโต ภาชเนน ภตฺตํ อาทาย วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ภตฺตํ เอกมนฺเต นิกฺขิปิตฺวา สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, มรามีติ นิราหาโร สยิ. สตฺตเม ทิวเส มาควิโก อาคนฺตฺวา ธีตรํ อุปกสฺส ปวตฺตึ ปุจฺฉิ. สา ‘‘เอกทิวสเมว อาคนฺตฺวา ปุน นาคตปุพฺโพ’’ติ อาห. มาควิโก อาคตเวเสเนว นํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามีติ ตํขณํเยว คนฺตฺวา ‘‘กึ, ภนฺเต, อปฺผาสุก’’นฺติ ปาเท ปรามสนฺโต ปุจฺฉิ. อุปโก นิตฺถุนนฺโต ปริวตฺตติเยว. โส ‘‘วทถ ภนฺเต, ยํ มยา สกฺกา กาตุํ, ตํ สพฺพํ กริสฺสามี’’ติ อาห. อุปโก, ‘‘สเจ ฉาวํ ลภามิ, ชีวามิ, โน เจ, อิเธว มรณํ เสยฺโย’’ติ อาห. ชานาสิ ปน, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺปนฺติ. น ชานามีติ. น, ภนฺเต, กิญฺจิ สิปฺปํ อชานนฺเตน สกฺกา ฆราวาสํ อธิฏฺฐาตุนฺติ. Tại đó, vị ấy đã cư ngụ nương nhờ một ngôi làng của thợ săn nai. Người thợ săn lớn tuổi đã hầu hạ vị ấy. Và trong xứ sở ấy có những con ruồi hung dữ. Do đó, họ đã cho vị ấy ở trong một cái lu lớn. Khi người thợ săn nai đi săn xa, ông đã ra lệnh cho người con gái tên Chāvā rằng: “Con đừng lơ là với vị A-la-hán của chúng ta”, rồi cùng với các con trai và em trai ra đi. Người con gái của ông ta trông rất ưa nhìn, thân thể cân đối. Vào ngày thứ hai, Upaka trở về nhà, thấy cô gái đã chuẩn bị mọi thứ và đến gần để phục vụ, ông bị dục vọng xâm chiếm, không thể ăn uống được, bèn lấy bát cơm, đi đến chỗ ở, đặt bát cơm sang một bên rồi nằm xuống, không ăn uống gì, nghĩ rằng: “Nếu ta được Chāvā, ta sẽ sống, nếu không, ta sẽ chết”. Vào ngày thứ bảy, người thợ săn trở về và hỏi con gái về tình hình của Upaka. Cô nói: “Ngài ấy chỉ đến một ngày rồi không đến nữa”. Người thợ săn nghĩ: “Ta sẽ đến hỏi thăm ngài ấy trong bộ dạng vừa đi săn về”, rồi đi ngay đến, vừa xoa bóp chân ngài vừa hỏi: “Thưa ngài, có điều gì không khỏe ạ?”. Upaka chỉ rên rỉ và trở mình. Ông ta nói: “Xin ngài hãy nói, bất cứ điều gì con có thể làm, con sẽ làm tất cả”. Upaka nói: “Nếu ta được Chāvā, ta sẽ sống, nếu không, chết ngay tại đây còn hơn”. “Thưa ngài, ngài có biết nghề gì không ạ?”. “Không biết”. “Thưa ngài, người không biết nghề gì thì không thể gánh vác đời sống gia đình được”. โส อาห – ‘‘นาหํ กิญฺจิ สิปฺปํ ชานามิ, อปิจ ตุมฺหากํ มํสหารโก ภวิสฺสามิ, มํสญฺจ วิกฺกีณิสฺสามี’’ติ. มาควิโก, ‘‘อมฺหากมฺปิ เอตเทว รุจฺจตี’’ติ อุตฺตรสาฏกํ ทตฺวา ฆรํ อาเนตฺวา ธีตรํ อทาสิ. เตสํ สํวาสมนฺวาย ปุตฺโต วิชายิ. สุภทฺโทติสฺส นามํ อกํสุ. ฉาวา ตสฺส โรทนกาเล ‘‘มํสหารกสฺส ปุตฺต, มิคลุทฺทกสฺส ปุตฺต มา โรที’’ติอาทีนิ วทมานา ปุตฺตโตสนคีเตน อุปกํ อุปฺปณฺเฑสิ. ภทฺเท ตฺวํ มํ อนาโถติ มญฺญสิ. อตฺถิ เม อนนฺตชิโน นาม สหาโย. ตสฺสาหํ สนฺติเก คมิสฺสามีติ อาห. ฉาวา เอวมยํ อฏฺฏียตีติ ญตฺวา ปุนปฺปุนํ กเถติ. โส เอกทิวสํ อนาโรเจตฺวาว มชฺฌิมเทสาภิมุโข ปกฺกามิ. Vị ấy nói: “Ta không biết nghề gì, tuy nhiên ta sẽ làm người mang thịt và bán thịt cho các người”. Người thợ săn nói: “Chúng tôi cũng thích điều đó”, rồi đưa cho một tấm áo choàng, dẫn về nhà và gả con gái cho. Do sự chung sống của họ, một người con trai đã ra đời. Họ đặt tên cho đứa bé là Subhadda. Khi đứa bé khóc, Chāvā vừa nói những lời như: “Này con của người gánh thịt, đừng khóc! Này con của thợ săn nai, đừng khóc!”, vừa chế nhạo Upaka bằng bài hát ru con. (Upaka nói:) “Này nàng, nàng nghĩ ta là kẻ không nơi nương tựa sao? Ta có một người bạn tên là Anantajina (Bậc Vô Thượng Chiến Thắng). Ta sẽ đi đến chỗ vị ấy”. Chāvā biết rằng: “Như vậy là ông này đã chán ngán”, nên cứ nói đi nói lại như thế. Một hôm, vị ấy không báo trước mà ra đi, hướng về trung thổ. ภควา จ เตน สมเยน สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน มหาวิหาเร. อถ โข ภควา ปฏิกจฺเจว ภิกฺขู อาณาเปสิ – ‘‘โย, ภิกฺขเว, ‘อนนฺตชิโน’ติ ปุจฺฉมาโน อาคจฺฉติ, ตสฺส มํ ทสฺเสยฺยาถา’’ติ. อุปโกปิ โข ‘‘กุหึ อนนฺตชิโน วสตี’’ติ ปุจฺฉนฺโต อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ อาคนฺตฺวา วิหารมชฺเฌ ฐตฺวา กุหึ อนนฺตชิโนติ ปุจฺฉิ. ตํ ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ นยึสุ. โส ภควนฺตํ ทิสฺวา – ‘‘สญฺชานาถ มํ ภควา’’ติ อาห. อาม, อุปก, สญฺชานามิ, กุหึ ปน ตฺวํ วสิตฺถาติ. วงฺกหารชนปเท, ภนฺเตติ. อุปก, มหลฺลโกสิ ชาโต ปพฺพชิตุํ สกฺขิสฺสสีติ. ปพฺพชิสฺสามิ, ภนฺเตติ. ภควา ปพฺพาเชตฺวา ตสฺส กมฺมฏฺฐานํ อทาสิ. โส กมฺมฏฺฐาเน กมฺมํ กโรนฺโต อนาคามิผเล ปติฏฺฐาย กาลํ กตฺวา อวิเหสุ [Pg.96] นิพฺพตฺโต. นิพฺพตฺตกฺขเณเยว อรหตฺตํ ปาปุณีติ. อวิเหสุ นิพฺพตฺตมตฺตา หิ สตฺต ชนา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ, เตสํ โส อญฺญตโร. Và vào lúc ấy, Đức Thế Tôn đang ngự tại đại tịnh xá Jetavana ở Sāvatthī. Khi ấy, Đức Thế Tôn đã ra lệnh cho các Tỳ-khưu từ trước rằng: "Này các Tỳ-khưu, người nào đến hỏi 'Vị Vô Thượng Sĩ ở đâu?', các con hãy chỉ ta cho người ấy." Và Upaka, vừa đi vừa hỏi "Vị Vô Thượng Sĩ ở đâu?", đã lần lượt đi đến Sāvatthī, đứng giữa tịnh xá và hỏi: "Vị Vô Thượng Sĩ ở đâu?". Các Tỳ-khưu đã dẫn ông ấy đến chỗ Đức Thế Tôn. Ông ấy thấy Đức Thế Tôn liền nói: "Bạch Đức Thế Tôn, Ngài có nhận ra con không?". "Này Upaka, Ta nhận ra. Nhưng ông đã sống ở đâu?". "Bạch Thế Tôn, ở xứ Vaṅkahāra." "Này Upaka, ông đã già rồi, có thể xuất gia được không?". "Bạch Thế Tôn, con sẽ xuất gia." Đức Thế Tôn đã cho ông xuất gia và ban cho ông một đề mục thiền định. Ông ấy thực hành đề mục thiền định, an trú trong quả Bất Lai, rồi mệnh chung và tái sanh vào cõi Vô Phiền (Aviha). Ngay trong khoảnh khắc tái sanh, ông đã chứng đắc quả A-la-hán. Thật vậy, có bảy vị vừa tái sanh vào cõi Vô Phiền đã chứng đắc quả A-la-hán, và ông là một trong số đó. วุตฺตญฺเหตํ – Điều này đã được nói rằng – ‘‘อวิหํ อุปปนฺนาเส, วิมุตฺตา สตฺต ภิกฺขโว; ราคโทสปริกฺขีณา, ติณฺณา โลเก วิสตฺติกํ. “Bảy vị Tỳ-khưu vừa sanh lên cõi Vô Phiền, đã được giải thoát; đã đoạn tận tham và sân, đã vượt qua ái nhiễm trong đời. อุปโก ปลคณฺโฑ จ, ปุกฺกุสาติ จ เต ตโย; ภทฺทิโย ขณฺฑเทโว จ, พหุรคฺคิ จ สงฺคิโย; เต หิตฺวา มานุสํ เทหํ, ทิพฺพโยคํ อุปชฺฌคุ’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๑๐๕); Upaka, Palagaṇḍa, và Pukkusāti, ba vị ấy; Bhaddiya, Khaṇḍadeva, Bahuraggi, và Saṅgiya; các vị ấy, sau khi từ bỏ thân người, đã đạt đến cảnh giới chư thiên.” ๒๘๖. สณฺฐเปสุนฺติ กติกํ อกํสุ. พาหุลฺลิโกติ จีวรพาหุลฺลาทีนํ อตฺถาย ปฏิปนฺโน. ปธานวิพฺภนฺโตติ ปธานโต วิพฺภนฺโต ภฏฺโฐ ปริหีโน. อาวตฺโต พาหุลฺลายาติ จีวราทีนํ พหุลภาวตฺถาย อาวตฺโต. อปิจ โข อาสนํ ฐเปตพฺพนฺติ อปิจ โข ปนสฺส อุจฺจกุเล นิพฺพตฺตสฺส อาสนมตฺตํ ฐเปตพฺพนฺติ วทึสุ. นาสกฺขึสูติ พุทฺธานุภาเวน พุทฺธเตชสา อภิภูตา อตฺตโน กติกาย ฐาตุํ นาสกฺขึสุ. นาเมน จ อาวุโสวาเทน จ สมุทาจรนฺตีติ โคตมาติ, อาวุโสติ จ วทนฺติ. อาวุโส โคตม, มยํ อุรุเวลายํ ปธานกาเล ตุยฺหํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา วิจริมฺหา, มุโขทกํ ทนฺตกฏฺฐํ อทมฺหา, วุตฺถปริเวณํ สมฺมชฺชิมฺหา, ปจฺฉา โก เต วตฺตปฺปฏิปตฺติมกาสิ, กจฺจิ อมฺเหสุ ปกฺกนฺเตสุ น จินฺตยิตฺถาติ เอวรูปึ กถํ กเถนฺตีติ อตฺโถ. อิริยายาติ ทุกฺกรอิริยาย. ปฏิปทายาติ ทุกฺกรปฏิปตฺติยา. ทุกฺกรการิกายาติ ปสตปสต-มุคฺคยูสาทิอาหรกรณาทินา ทุกฺกรกรเณน. อภิชานาถ เม โนติ อภิชานาถ นุ มม. เอวรูปํ ปภาวิตเมตนฺติ เอตํ เอวรูปํ วากฺยเภทนฺติ อตฺโถ. อปิ นุ อหํ อุรุเวลาย ปธาเน ตุมฺหากํ สงฺคณฺหนตฺถํ อนุกฺกณฺฐนตฺถํ รตฺตึ วา ทิวา วา อาคนฺตฺวา, – ‘‘อาวุโส, มา วิตกฺกยิตฺถ, มยฺหํ โอภาโส วา นิมิตฺตํ วา ปญฺญายตี’’ติ เอวรูปํ กญฺจิ วจนเภทํ อกาสินฺติ อธิปฺปาโย. เต เอกปเทเนว สตึ ลภิตฺวา อุปฺปนฺนคารวา, ‘‘หนฺท อทฺธา เอส พุทฺโธ ชาโต’’ติ สทฺทหิตฺวา โน เหตํ, ภนฺเตติ อาหํสุ. อสกฺขึ โข อหํ, ภิกฺขเว, ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู สญฺญาเปตุนฺติ อหํ[Pg.97], ภิกฺขเว, ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู พุทฺโธ อหนฺติ ชานาเปตุํ อสกฺขึ. ตทา ปน ภควา อุโปสถทิวเสเยว อาคจฺฉิ. อตฺตโน พุทฺธภาวํ ชานาเปตฺวา โกณฺฑญฺญตฺเถรํ กายสกฺขึ กตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตํ กเถสิ. สุตฺตปริโยสาเน เถโร อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาสิ. สูริเย ธรมาเนเยว เทสนา นิฏฺฐาสิ. ภควา ตตฺเถว วสฺสํ อุปคจฺฉิ. 286. Saṇṭhapesunti nghĩa là họ đã lập giao ước. Bāhullikoti nghĩa là vị ấy đã thực hành vì lợi ích của việc có nhiều y áo v.v... Padhānavibbhantoti nghĩa là vị ấy đã từ bỏ, đã trệch hướng, đã suy thoái khỏi sự tinh tấn. Āvatto bāhullāyāti nghĩa là vị ấy đã quay trở lại tình trạng có nhiều y áo v.v... Apica kho āsanaṃ ṭhapetabbanti, hơn nữa, họ đã nói: "Tuy nhiên, nên sắp đặt một chỗ ngồi cho vị ấy, người sanh ra trong dòng dõi cao quý." Nāsakkhiṃsūti, bị uy lực của Đức Phật, oai đức của Đức Phật áp đảo, họ đã không thể giữ vững giao ước của mình. Nāmena ca āvusovādena ca samudācarantīti, họ đã xưng hô bằng tên và bằng từ 'āvuso' (hiền giả), tức là họ gọi là 'Gotama' và 'hiền giả'. Nghĩa là họ nói những lời như sau: "Này hiền giả Gotama, trong thời gian tinh cần ở Uruvelā, chúng tôi đã đi đây đó cầm y bát cho ngài, chúng tôi đã dâng nước rửa mặt và tăm xỉa răng, chúng tôi đã quét dọn nơi ở. Sau này, ai đã làm phận sự hầu hạ ngài? Phải chăng khi chúng tôi đã bỏ đi, ngài đã không suy nghĩ gì?". Iriyāyāti, bằng oai nghi khó làm. Paṭipadāyāti, bằng pháp hành khổ hạnh. Dukkarakārikāyāti, bằng việc làm khó khăn như ăn nước cháo đậu v.v... từng muỗng một. Abhijānātha me noti, các ông có biết không? Evarūpaṃ pabhāvitametanti, nghĩa là, đây là một cách nói đặc biệt như vậy. Ý nghĩa là: "Hơn nữa, trong thời gian tinh cần ở Uruvelā, để hỗ trợ, để nâng đỡ các ông, Ta có bao giờ đến vào ban đêm hay ban ngày và nói một lời đặc biệt nào như: 'Này các hiền giả, đừng suy tầm, ánh sáng hay tướng lạ đang hiện ra cho ta' không?". Họ chỉ bằng một lời nói đã lấy lại được chánh niệm, sanh lòng kính trọng, và tin rằng: "Thôi nào, chắc chắn vị này đã thành Phật," rồi họ thưa: "Bạch Thế Tôn, không phải vậy." Asakkhiṃ kho ahaṃ, bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū saññāpetunti, "Này các Tỳ-khưu, Ta đã có thể làm cho nhóm năm vị Tỳ-khưu hiểu được," nghĩa là: "Này các Tỳ-khưu, Ta đã có thể làm cho nhóm năm vị Tỳ-khưu biết rằng 'Ta là Phật'." Khi ấy, Đức Thế Tôn đã đến đúng vào ngày lễ Uposatha. Sau khi cho họ biết về Phật quả của mình, Ngài đã thuyết kinh Chuyển Pháp Luân, với trưởng lão Koṇḍañña làm nhân chứng. Khi kết thúc bài kinh, vị trưởng lão cùng với mười tám koṭi vị Phạm thiên đã an trú trong quả Dự Lưu. Bài pháp kết thúc khi mặt trời vẫn còn. Đức Thế Tôn đã an cư mùa mưa tại chính nơi đó. ทฺเวปิ สุทํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขู โอวทามีติอาทิ ปาฏิปททิวสโต ปฏฺฐาย ปิณฺฑปาตตฺถายปิ คามํ อปฺปวิสนทีปนตฺถํ วุตฺตํ. เตสญฺหิ ภิกฺขูนํ กมฺมฏฺฐาเนสุ อุปฺปนฺนมลวิโสธนตฺถํ ภควา อนฺโตวิหาเรเยว อโหสิ. อุปฺปนฺเน อุปฺปนฺเน กมฺมฏฺฐานมเล เตปิ ภิกฺขู ภควโต สนฺติกํ คนฺตฺวา ปุจฺฉนฺติ. ภควาปิ เตสํ นิสินฺนฏฺฐานํ คนฺตฺวา มลํ วิโนเทติ. อถ เนสํ ภควตา เอวํ นีหฏภตฺเตน โอวทิยมานานํ วปฺปตฺเถโร ปาฏิปททิวเส โสตาปนฺโน อโหสิ. ภทฺทิยตฺเถโร ทุติยายํ, มหานามตฺเถโร ตติยายํ, อสฺสชิตฺเถโร จตุตฺถิยํ. ปกฺขสฺส ปน ปญฺจมิยํ สพฺเพว เต เอกโต สนฺนิปาเตตฺวา อนตฺตลกฺขณสุตฺตํ กเถสิ, สุตฺตปริโยสาเน สพฺเพปิ อรหตฺตผเล ปติฏฺฐหึสุ. เตนาห – ‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจวคฺคิยา ภิกฺขู มยา เอวํ โอวทิยมานา…เป… อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ นิพฺพานํ อชฺฌคมํสุ…เป… นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ. เอตฺตกํ กถามคฺคํ ภควา ยํ ปุพฺเพ อวจ – ‘‘ตุมฺเหปิ มมญฺเจว ปญฺจวคฺคิยานญฺจ มคฺคํ อารุฬฺหา, อริยปริเยสนา ตุมฺหากํ ปริเยสนา’’ติ อิมํ เอกเมว อนุสนฺธึ ทสฺเสนฺโต อาหริ. Đoạn "Này các Tỳ-khưu, Ta giáo huấn hai vị Tỳ-khưu..." v.v... được nói ra để chỉ rõ rằng kể từ ngày mồng một (sau rằm), Ngài đã không vào làng ngay cả để khất thực. Thật vậy, để thanh lọc những cấu uế phát sanh trong các đề mục thiền định của các vị Tỳ-khưu ấy, Đức Thế Tôn đã ở lại ngay trong tịnh xá. Mỗi khi cấu uế của đề mục thiền định phát sanh, các vị Tỳ-khưu ấy cũng đến chỗ Đức Thế Tôn và hỏi. Đức Thế Tôn cũng đến chỗ ngồi của họ và loại trừ cấu uế. Khi ấy, trong số họ được Đức Thế Tôn giáo huấn như vậy với vật thực do các Tỳ-khưu mang về, trưởng lão Vappa đã trở thành bậc Dự Lưu vào ngày mồng một. Trưởng lão Bhaddiya vào ngày thứ hai, trưởng lão Mahānāma vào ngày thứ ba, trưởng lão Assaji vào ngày thứ tư. Vào ngày mồng năm của nửa tháng, Ngài đã tập hợp tất cả họ lại và thuyết kinh Vô Ngã Tướng, và khi kết thúc bài kinh, tất cả đều an trú trong quả A-la-hán. Do đó, Ngài đã nói: "Khi ấy, này các Tỳ-khưu, nhóm năm vị Tỳ-khưu được Ta giáo huấn như vậy... đã đạt đến Níp-bàn, sự an ổn vô thượng khỏi các ách phược... nay không còn tái sanh nữa." Đức Thế Tôn đã dẫn ra toàn bộ đoạn văn này để chỉ ra một mối liên kết duy nhất với điều Ngài đã nói trước đây: "Các ông cũng đã bước lên con đường của Ta và của nhóm năm vị, sự tìm cầu của các ông là sự tìm cầu của bậc Thánh." ๒๘๗. อิทานิ ยสฺมา น อคาริยานํเยว ปญฺจกามคุณปริเยสนา โหติ, อนคาริยานมฺปิ จตฺตาโร ปจฺจเย อปฺปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนฺตานํ ปญฺจกามคุณวเสน อนริยปริเยสนา โหติ, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณาติอาทิมาห. ตตฺถ นวรตฺเตสุ ปตฺตจีวราทีสุ จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปาติอาทโย จตฺตาโร กามคุณา ลพฺภนฺติ. รโส ปเนตฺถ ปริโภครโส โหติ. มนุญฺเญ ปิณฺฑปาเต เภสชฺเช จ ปญฺจปิ ลพฺภนฺติ. เสนาสนมฺหิ จีวเร วิย จตฺตาโร. รโส ปน เอตฺถาปิ ปริโภครโสว. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารภิ? เอวํ ปญฺจ กามคุเณ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เย เอวํ วเทยฺยุํ, ‘‘ปพฺพชิตกาลโต ปฏฺฐาย อนริยปริเยสนา นาม กุโต, อริยปริเยสนาว ปพฺพชิตาน’’นฺติ, เตสํ ปฏิเสธนตฺถาย ‘‘ปพฺพชิตานมฺปิ จตูสุ ปจฺจเยสุ อปฺปจฺจเวกฺขณปริโภโค อนริยปริเยสนา [Pg.98] เอวา’’ติ ทสฺเสตุํ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ คธิตาติ ตณฺหาเคเธน คธิตา. มุจฺฉิตาติ ตณฺหามุจฺฉาย มุจฺฉิตา. อชฺโฌปนฺนาติ ตณฺหาย อชฺโฌคาฬฺหา. อนาทีนวทสฺสาวิโนติ อาทีนวํ อปสฺสนฺตา. อนิสฺสรณปญฺญาติ นิสฺสรณํ วุจฺจติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. เต เตน วิรหิตา. 287. Bây giờ, vì rằng sự tìm cầu năm dục trưởng dưỡng không chỉ có ở hàng tại gia, mà ngay cả đối với hàng xuất gia, khi thọ dụng bốn món vật dụng mà không quán xét, thì sự tìm cầu không xứng bậc Thánh cũng khởi lên do năng lực của năm dục trưởng dưỡng. Do đó, để chỉ rõ điều ấy, Ngài đã thuyết giảng câu bắt đầu bằng: ‘Này các Tỳ khưu, có năm dục trưởng dưỡng này’. Trong đó, đối với các vật dụng như y bát mới nhuộm, có thể tìm thấy bốn dục trưởng dưỡng bắt đầu bằng các sắc pháp do nhãn thức nhận biết. Vị ở đây là vị do sự thọ dụng. Trong vật thực khất thực và dược phẩm vừa ý, cả năm dục trưởng dưỡng đều có thể tìm thấy. Trong trú xứ, cũng giống như trong y, có bốn dục trưởng dưỡng. Vị ở đây cũng chính là vị do sự thọ dụng. Vì sao lại bắt đầu bằng câu: ‘Này các Tỳ khưu, những ai...’? Sau khi đã chỉ ra năm dục trưởng dưỡng như vậy, bây giờ, để phủ nhận những người có thể nói rằng: ‘Kể từ khi xuất gia, làm gì có sự tìm cầu không xứng bậc Thánh, hàng xuất gia chỉ có sự tìm cầu xứng bậc Thánh mà thôi’, Ngài đã bắt đầu bài pháp này để chỉ ra rằng: ‘Ngay cả đối với hàng xuất gia, việc thọ dụng bốn món vật dụng mà không quán xét cũng chính là sự tìm cầu không xứng bậc Thánh’. Trong đó, ‘tham đắm’ (gadhitā) là tham đắm bởi sự tham lam của ái. ‘Say mê’ (mucchitā) là say mê bởi sự mê muội của ái. ‘Chìm đắm’ (ajjhopannā) là bị ái nhấn chìm. ‘Không thấy sự nguy hại’ (anādīnavadassāvino) là không thấy được sự nguy hại. ‘Không có trí tuệ thoát ly’ (anissaraṇapaññā) là: sự thoát ly được gọi là trí quán xét (paccavekkhaṇañāṇa). Họ là những người thiếu trí tuệ ấy. อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส สาธกํ อุปมํ ทสฺเสนฺโต เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺเรวํ โอปมฺมสํสนฺทนํ เวทิตพฺพํ – อารญฺญกมโค วิย หิ สมณพฺราหฺมณา, ลุทฺทเกน อรญฺเญ ฐปิตปาโส วิย จตฺตาโร ปจฺจยา, ตสฺส ลุทฺทสฺส ปาสราสึ อชฺโฌตฺถริตฺวา สยนกาโล วิย เตสํ จตฺตาโร ปจฺจเย อปฺปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริโภคกาโล. ลุทฺทเก อาคจฺฉนฺเต มคสฺส เยน กามํ อคมนกาโล วิย สมณพฺราหฺมณานํ มารสฺส ยถากามกรณียกาโล, มารวสํ อุปคตภาโวติ อตฺโถ. มคสฺส ปน อพทฺธสฺส ปาสราสึ อธิสยิตกาโล วิย สมณพฺราหฺมณานํ จตูสุ ปจฺจเยสุ ปจฺจเวกฺขณปริโภโค, ลุทฺทเก อาคจฺฉนฺเต มคสฺส เยน กามํ คมนํ วิย สมณพฺราหฺมณานํ มารวสํ อนุปคมนํ เวทิตพฺพํ. วิสฺสตฺโถติ นิพฺภโย นิราสงฺโก. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. Bây giờ, để trình bày ví dụ làm sáng tỏ ý nghĩa ấy, Ngài đã thuyết giảng câu bắt đầu bằng: ‘Này các Tỳ khưu, ví như...’. Ở đây, sự tương ứng của ví dụ cần được hiểu như sau: Sa-môn, Bà-la-môn ví như con nai rừng. Bốn món vật dụng ví như bẫy do người thợ săn đặt trong rừng. Thời điểm các vị ấy thọ dụng bốn món vật dụng mà không quán xét ví như thời điểm con nai nằm ngủ đè lên đống bẫy của người thợ săn ấy. Thời điểm các Sa-môn, Bà-la-môn bị Ma vương tùy ý định đoạt ví như thời điểm con nai không thể đi đến nơi nó muốn khi người thợ săn đến; ý nghĩa là, đã rơi vào quyền lực của Ma vương. Trái lại, việc các Sa-môn, Bà-la-môn thọ dụng bốn món vật dụng có quán xét ví như thời điểm con nai không bị trói buộc nằm ngủ trên đống bẫy. Việc các Sa-môn, Bà-la-môn không rơi vào quyền lực của Ma vương cần được hiểu là ví như việc con nai có thể đi đến nơi nó muốn khi người thợ săn đến. ‘An ổn’ (vissattho) nghĩa là không sợ hãi, không lo lắng. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh ปาสราสิสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải Kinh Đống Bẫy đã kết thúc. อริยปริเยสนาติปิ เอตสฺเสว นามํ. Kinh Tìm Cầu Cao Quý cũng là tên của kinh này. ๗. จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตวณฺณนา 7. Chú giải Kinh Tiểu Dụ Dấu Chân Voi ๒๘๘. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพเสเตน วฬวาภิรเถนาติ, ‘‘เสตา สุทํ อสฺสา ยุตฺตา โหนฺติ เสตาลงฺการา. เสโต รโถ เสตาลงฺกาโร เสตปริวาโร, เสตา รสฺมิโย, เสตา ปโตทลฏฺฐิ, เสตํ ฉตฺตํ, เสตํ อุณฺหีสํ, เสตานิ วตฺถานิ, เสตา อุปาหนา, เสตาย สุทํ วาลพีชนิยา พีชิยตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔) เอวํ วุตฺเตน สกลเสเตน จตูหิ วฬวาหิ ยุตฺตรเถน. 288. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là Kinh Tiểu Dụ Dấu Chân Voi. Trong đó, câu ‘bằng cỗ xe ngựa cái toàn màu trắng’ có nghĩa là: bằng cỗ xe được kéo bởi bốn con ngựa cái toàn màu trắng, như đã được nói đến (trong Tương Ưng Bộ): ‘Những con ngựa cái được thắng vào xe quả thật là màu trắng, đồ trang sức cũng màu trắng. Cỗ xe màu trắng, đồ trang sức màu trắng, đoàn tùy tùng màu trắng, dây cương màu trắng, roi ngựa màu trắng, lọng màu trắng, khăn vành màu trắng, y phục màu trắng, giày dép màu trắng, và quả thật được quạt bằng phất trần màu trắng’. รโถ [Pg.99] จ นาเมโส ทุวิโธ โหติ – โยธรโถ, อลงฺการรโถติ. ตตฺถ โยธรโถ จตุรสฺสสณฺฐาโน โหติ นาติมหา, ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา ชนานํ คหณสมตฺโถ. อลงฺการรโถ มหา โหติ, ทีฆโต ทีโฆ, ปุถุลโต ปุถุโล. ตตฺถ ฉตฺตคฺคาหโก วาลพีชนิคฺคาหโก ตาลวณฺฏคฺคาหโกติ เอวํ อฏฺฐ วา ทส วา สุเขน ฐาตุํ วา นิสีทิตุํ วา นิปชฺชิตุํ วา สกฺโกนฺติ, อยมฺปิ อลงฺการรโถเยว. โส สพฺโพ สจกฺกปญฺชรกุพฺพโร รชตปริกฺขิตฺโต อโหสิ. วฬวา ปกติยา เสตวณฺณาว. ปสาธนมฺปิ ตาทิสํ รชตมยํ อโหสิ. รสฺมิโยปิ รชตปนาฬิ สุปริกฺขิตฺตา. ปโตทลฏฺฐิปิ รชตปริกฺขิตฺตา. พฺราหฺมโณปิ เสตวตฺถํ นิวาเสตฺวา เสตํเยว อุตฺตราสงฺคมกาสิ, เสตวิเลปนํ วิลิมฺปิ, เสตมาลํ ปิลนฺธิ, ทสสุ องฺคุลีสุ องฺคุลิมุทฺทิกา, กณฺเณสุ กุณฺฑลานีติ เอวมาทิอลงฺกาโรปิสฺส รชตมโยว อโหสิ. ปริวารพฺราหฺมณาปิสฺส ทสสหสฺสมตฺตา ตเถว เสตวตฺถวิเลปนมาลาลงฺการา อเหสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพเสเตน วฬวาภิรเถนา’’ติ. Cỗ xe này có hai loại: xe chiến đấu và xe trang hoàng. Trong đó, xe chiến đấu có hình vuông, không quá lớn, có thể chứa được hai hoặc ba người. Xe trang hoàng thì lớn, dài về chiều dài, rộng về chiều rộng. Trên đó, người cầm lọng, người cầm phất trần, người cầm quạt lá cọ, v.v..., tám hoặc mười người có thể đứng, ngồi, hoặc nằm một cách thoải mái. Cỗ xe này cũng chính là xe trang hoàng. Toàn bộ cỗ xe ấy, bao gồm bánh xe, thùng xe, và càng xe, đều được bọc bạc. Những con ngựa cái vốn tự nhiên đã có màu trắng. Đồ trang sức cho chúng cũng tương tự, được làm bằng bạc. Dây cương cũng được bọc kỹ bằng những sợi bạc. Roi ngựa cũng được bọc bạc. Vị Bà-la-môn cũng mặc y phục màu trắng, choàng thượng y cũng màu trắng, thoa phấn thơm màu trắng, đeo vòng hoa màu trắng. Các đồ trang sức của vị ấy như nhẫn trên mười ngón tay, hoa tai ở tai, v.v... cũng đều làm bằng bạc. Khoảng mười ngàn vị Bà-la-môn tùy tùng của vị ấy cũng tương tự, có y phục, phấn thơm, vòng hoa, và đồ trang sức màu trắng. Do đó, mới nói là ‘bằng cỗ xe ngựa cái toàn màu trắng’. สาวตฺถิยา นิยฺยาตีติ โส กิร ฉนฺนํ ฉนฺนํ มาสานํ เอกวารํ นครํ ปทกฺขิณํ กโรติ. อิโต เอตฺตเกหิ ทิวเสหิ นครํ ปทกฺขิณํ กริสฺสตีติ ปุเรตรเมว โฆสนา กรียติ; ตํ สุตฺวา เย นครโต น ปกฺกนฺตา, เต น ปกฺกมนฺติ. เย ปกฺกนฺตา, เตปิ, ‘‘ปุญฺญวโต สิริสมฺปตฺตึ ปสฺสิสฺสามา’’ติ อาคจฺฉนฺติ. ยํ ทิวสํ พฺราหฺมโณ นครํ อนุวิจรติ, ตทา ปาโตว นครวีถิโย สมฺมชฺชิตฺวา วาลิกํ โอกิริตฺวา ลาชปญฺจเมหิ ปุปฺเผหิ อภิปฺปกิริตฺวา ปุณฺณฆเฏ ฐเปตฺวา กทลิโย จ ธเช จ อุสฺสาเปตฺวา สกลนครํ ธูปิตวาสิตํ กโรนฺติ. พฺราหฺมโณ ปาโตว สีสํ นฺหายิตฺวา ปุเรภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วุตฺตนเยเนว เสตวตฺถาทีหิ อตฺตานํ อลงฺกริตฺวา ปาสาทา โอรุยฺห รถํ อภิรุหติ. อถ นํ เต พฺราหฺมณา สพฺพเสตวตฺถวิเลปนมาลาลงฺการา เสตจฺฉตฺตานิ คเหตฺวา ปริวาเรนฺติ; ตโต มหาชนสฺส สนฺนิปาตนตฺถํ ปฐมํเยว ตรุณทารกานํ ผลาผลานิ วิกิริตฺวา ตทนนฺตรํ มาสกรูปานิ; ตทนนฺตรํ กหาปเณ วิกิรนฺติ; มหาชนา สนฺนิปตนฺติ. อุกฺกุฏฺฐิโย เจว เจลุกฺเขปา จ ปวตฺตนฺติ. อถ พฺราหฺมโณ มงฺคลิกโสวตฺถิกาทีสุ มงฺคลานิ เจว สุวตฺถิโย [Pg.100] จ กโรนฺเตสุ มหาสมฺปตฺติยา นครํ อนุวิจรติ. ปุญฺญวนฺตา มนุสฺสา เอกภูมกาทิปาสาเท อารุยฺห สุกปตฺตสทิสานิ วาตปานกวาฏานิ วิวริตฺวา โอโลเกนฺติ. พฺราหฺมโณปิ อตฺตโน ยสสิริสมฺปตฺติยา นครํ อชฺโฌตฺถรนฺโต วิย ทกฺขิณทฺวาราภิมุโข โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สาวตฺถิยา นิยฺยาตี’’ติ. Về câu: Ra khỏi Sāvatthī, được biết rằng vị ấy (bà-la-môn Jāṇussoṇi) cứ mỗi sáu tháng lại đi nhiễu quanh thành phố một lần. Việc thông báo được thực hiện trước rằng: ‘Sau bấy nhiêu ngày nữa, vị ấy sẽ đi nhiễu quanh thành phố.’ Nghe vậy, những người chưa rời khỏi thành phố thì không đi đâu cả. Những người đã đi rồi cũng quay trở về với ý nghĩ: ‘Chúng ta sẽ được chiêm ngưỡng sự huy hoàng của bậc có phước.’ Vào ngày vị bà-la-môn đi tuần du trong thành phố, ngay từ sáng sớm, người ta quét dọn các con đường, rải cát, tung rắc các loại hoa mà cốm là thứ năm, đặt các bình nước đầy, dựng lên các cây chuối và cờ phướn, và làm cho cả thành phố được xông ướp hương thơm. Vị bà-la-môn, ngay từ sáng sớm, sau khi gội đầu tắm rửa, dùng bữa sáng, trang điểm bản thân bằng y phục trắng v.v... theo cách đã nói, rồi từ lầu cao đi xuống và lên xe. Khi ấy, các vị bà-la-môn khác, với y phục, hương thoa, vòng hoa, và đồ trang sức toàn màu trắng, cầm những chiếc lọng trắng đi theo hầu cận vị ấy. Sau đó, để tập hợp quần chúng, trước hết họ tung rắc các loại trái cây lớn nhỏ cho trẻ con, tiếp theo là các đồng māsaka, rồi sau đó là các đồng kahāpaṇa. Quần chúng đông đảo tụ tập lại. Những tiếng reo hò và việc tung vẫy khăn diễn ra. Khi ấy, trong khi những người nói lời cát tường và chúc phúc v.v... đang thực hiện các lời cát tường và chúc phúc, vị bà-la-môn đi tuần du trong thành phố với sự huy hoàng vĩ đại. Những người có phước lên các lầu đài một tầng v.v..., mở các cánh cửa sổ có màu sắc giống như cánh vẹt và nhìn xem. Vị bà-la-môn cũng với sự huy hoàng danh vọng của mình, giống như đang bao trùm cả thành phố, hướng về phía cổng thành phía nam. Vì thế, có lời nói rằng: ‘đi ra khỏi Sāvatthī’. ทิวา ทิวสฺสาติ ทิวสสฺส ทิวา, มชฺฌนฺหกาเลติ อตฺโถ. ปิโลติกํ ปริพฺพาชกนฺติ ปิโลติกาติ เอวํ อิตฺถิลิงฺคโวหารวเสน ลทฺธนามํ ปริพฺพาชกํ. โส กิร ปริพฺพาชโก ทหโร ปฐมวเย ฐิโต สุวณฺณวณฺโณ พุทฺธุปฏฺฐาโก, ปาโตว ตถาคตสฺส เจว มหาเถรานญฺจ อุปฏฺฐานํ กตฺวา ติทณฺฑกุณฺฑิกาทิปริกฺขารํ อาทาย เชตวนา นิกฺขมิตฺวา นคราภิมุโข ปายาสิ. ตํ เอส ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ อทฺทส. เอตทโวจาติ อนุกฺกเมน สนฺติกํ อาคตํ สญฺชานิตฺวา เอตํ, ‘‘หนฺท กุโต นุ ภวํ วจฺฉายโน อาคจฺฉตี’’ติ โคตฺตํ กิตฺเตนฺโต วจนํ อโวจ. ปณฺฑิโต มญฺเญติ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปณฺฑิโตติ มญฺญติ, อุทาหุ โนติ อยเมตฺถ อตฺโถ. Về câu: Giữa ban ngày, nghĩa là vào giữa ngày, vào lúc giữa trưa. Về câu: du sĩ Pilotika, là vị du sĩ có tên được đặt theo cách gọi của nữ tính là Pilotikā. Được biết, vị du sĩ ấy còn trẻ, đang ở tuổi thanh xuân, có màu da vàng óng, là người hầu cận đức Phật. Ngay từ sáng sớm, sau khi đã hầu hạ đức Như Lai và các vị đại trưởng lão, vị ấy mang theo các vật dụng như gậy ba trắc, bình nước v.v..., rời khỏi Jetavana và đi về hướng thành phố. Vị này (Jāṇussoṇi) đã nhìn thấy vị ấy (Pilotika) đang đi đến từ xa. Về câu: đã nói lời này, (nghĩa là) sau khi nhận ra vị ấy đang tuần tự đến gần, ông đã nói lời này, nêu rõ dòng họ: ‘Này, ngài Vacchāyana, ngài đi từ đâu đến vậy?’ Về câu: cho là bậc hiền trí, nghĩa ở đây là: ‘Ngài Vacchāyana có cho rằng Sa-môn Gotama là bậc hiền trí hay không?’ โก จาหํ, โภติ, โภ, สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชานเน อหํ โก นาม? โก จ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชานิสฺสามีติ กุโต จาหํ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชานิสฺสามิ, เกน การเณน ชานิสฺสามีติ? เอวํ สพฺพถาปิ อตฺตโน อชานนภาวํ ทีเปติ. โสปิ นูนสฺส ตาทิโสวาติ โย สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญาเวยฺยตฺติยํ ชาเนยฺย, โสปิ นูน ทส ปารมิโย ปูเรตฺวา สพฺพญฺญุตํ ปตฺโต ตาทิโส พุทฺโธเยว ภเวยฺย. สิเนรุํ วา หิมวนฺตํ วา ปถวึ วา อากาสํ วา ปเมตุกาเมน ตปฺปมาโณว ทณฺโฑ วา รชฺชุ วา ลทฺธุํ วฏฺฏติ. สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺญํ ชานนฺเตนปิ ตสฺส ญาณสทิสเมว สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ ทีเปติ. อาทรวเสน ปเนตฺถ อาเมฑิตํ กตํ. อุฬารายาติ อุตฺตราย เสฏฺฐาย. โก จาหํ, โภติ, โภ, อหํ สมณสฺส โคตมสฺส ปสํสเน โก นาม? โก จ สมณํ โคตมํ ปสํสิสฺสามีติ เกน การเณน ปสํสิสฺสามิ? ปสตฺถปสตฺโถติ สพฺพคุณานํ อุตฺตริตเรหิ สพฺพโลกปสตฺเถหิ อตฺตโน คุเณเหว ปสตฺโถ, น ตสฺส อญฺเญหิ ปสํสนกิจฺจํ อตฺถิ. ยถา หิ จมฺปกปุปฺผํ วา นีลุปฺปลํ วา ปทุมํ วา โลหิตจนฺทนํ วา อตฺตโน วณฺณคนฺธสิริยาว [Pg.101] ปาสาทิกญฺเจว สุคนฺธญฺจ, น ตสฺส อาคนฺตุเกหิ วณฺณคนฺเธหิ โถมนกิจฺจํ อตฺถิ. ยถา จ มณิรตนํ วา จนฺทมณฺฑลํ วา อตฺตโน อาโลเกเนว โอภาสติ, น ตสฺส อญฺเญน โอภาสนกิจฺจํ อตฺถิ. เอวํ สมโณ โคตโม สพฺพโลกปสตฺเถหิ อตฺตโน คุเณเหว ปสตฺโถ โถมิโต สพฺพโลกสฺส เสฏฺฐตํ ปาปิโต, น ตสฺส อญฺเญน ปสํสนกิจฺจํ อตฺถิ. ปสตฺเถหิ วา ปสตฺโถติปิ ปสตฺถปสตฺโถ. Về câu: Này ông, tôi là ai, nghĩa là: Này ông, tôi là ai mà có thể biết được sự thông tuệ của Sa-môn Gotama? Về câu: Và ai có thể biết được sự thông tuệ của Sa-môn Gotama, nghĩa là: Làm sao tôi có thể biết được sự thông tuệ của Sa-môn Gotama, do nguyên nhân nào mà tôi có thể biết được? Như vậy, vị ấy cho thấy sự không biết của mình về mọi phương diện. Về câu: Người ấy chắc chắn phải là một vị như vậy, nghĩa là: Người nào có thể biết được sự thông tuệ của Sa-môn Gotama, người ấy chắc chắn phải là một vị Phật như vậy, đã viên mãn mười ba-la-mật và chứng đắc nhất thiết trí. Để đo núi Sineru, núi Himavanta, trái đất hay hư không, người muốn đo cần phải có một cây gậy hay sợi dây có cùng kích thước. Vị ấy cho thấy rằng, người muốn biết trí tuệ của Sa-môn Gotama cũng cần phải có được nhất thiết trí tuệ tương đương với trí tuệ của ngài. Ở đây, sự lặp lại được thực hiện do lòng tôn kính. Về câu: Với lời tán thán cao thượng, nghĩa là: với lời tán thán ưu việt, tốt đẹp nhất. Về câu: Này ông, tôi là ai, nghĩa là: Này ông, tôi là ai mà có thể tán thán Sa-môn Gotama? Về câu: Và ai có thể tán thán Sa-môn Gotama, nghĩa là: Do nguyên nhân nào mà tôi có thể tán thán? Về câu: Được tán thán bởi những bậc đáng tán thán, nghĩa là: ngài được tán thán bởi chính những đức hạnh của mình, vốn vượt trội hơn những bậc được cả thế gian tán thán; ngài không cần sự tán thán từ người khác. Giống như hoa campaka, hoa sen xanh, hoa sen hồng, hay gỗ chiên-đàn đỏ, tự chúng đã khả ái và thơm ngát bởi màu sắc, hương thơm và vẻ đẹp của riêng mình, chúng không cần được ca ngợi bằng màu sắc hay hương thơm từ bên ngoài. Và giống như ngọc báu hay vầng trăng, tự chúng tỏa sáng bằng ánh sáng của riêng mình, chúng không cần được chiếu sáng bởi ánh sáng khác. Cũng vậy, Sa-môn Gotama được tán thán, được ca ngợi, được đưa đến địa vị tối thượng trong toàn thể thế gian bởi chính những đức hạnh của ngài, vốn được cả thế gian tán thán; ngài không cần sự tán thán từ người khác. Hoặc, được tán thán bởi những bậc đáng tán thán, nên gọi là pasatthapasattho. เก ปสตฺถา นาม? ราชา ปเสนทิ โกสโล กาสิโกสลวาสิเกหิ ปสตฺโถ, พิมฺพิสาโร องฺคมคธวาสีหิ. เวสาลิกา ลิจฺฉวี วชฺชิรฏฺฐวาสีหิ ปสตฺถา. ปาเวยฺยกา มลฺลา, โกสินารกา มลฺลา, อญฺเญปิ เต เต ขตฺติยา เตหิ เตหิ ชานปเทหิ ปสตฺถา. จงฺกีอาทโย พฺราหฺมณา พฺราหฺมณคเณหิ, อนาถปิณฺฑิกาทโย อุปาสกา อเนกสเตหิ อุปาสกคเณหิ, วิสาขาทโย อุปาสิกา อเนกสตาหิ อุปาสิกาหิ, สกุลุทายิอาทโย ปริพฺพาชกา อเนเกหิ ปริพฺพาชกสเตหิ, อุปฺปลวณฺณาเถริอาทิกา มหาสาวิกา อเนเกหิ ภิกฺขุนิสเตหิ, สาริปุตฺตตฺเถราทโย มหาสาวกา อเนกสเตหิ ภิกฺขูหิ, สกฺกาทโย เทวา อเนกสหสฺเสหิ เทเวหิ, มหาพฺรหฺมาทโย พฺรหฺมาโน อเนกสหสฺเสหิ พฺรหฺเมหิ ปสตฺถา. เต สพฺเพปิ ทสพลํ โถเมนฺติ วณฺเณนฺติ, ปสํสนฺตีติ ภควา ‘‘ปสตฺถปสตฺโถ’’ติ วุจฺจติ. Ai là những người được tán thán? Vua Pasenadi xứ Kosala được tán thán bởi dân chúng xứ Kāsi và Kosala, vua Bimbisāra được tán thán bởi dân chúng xứ Aṅga và Magadha. Các vị vua Licchavī ở Vesālī được tán thán bởi dân chúng xứ Vajji. Các vị vua Mallā ở Pāvā, các vị vua Mallā ở Kusinārā, và các vị Sát-đế-lỵ khác ở các xứ sở khác nhau cũng được tán thán bởi dân chúng ở các xứ sở ấy. Các vị Bà-la-môn như Caṅkī được tán thán bởi các nhóm Bà-la-môn, các nam cư sĩ như Anāthapiṇḍika được tán thán bởi hàng trăm nhóm nam cư sĩ, các nữ cư sĩ như Visākhā được tán thán bởi hàng trăm nữ cư sĩ, các du sĩ ngoại đạo như Sakuludāyi được tán thán bởi hàng trăm du sĩ ngoại đạo, các vị đại nữ thinh văn như trưởng lão ni Uppalavaṇṇā được tán thán bởi hàng trăm tỳ-khưu-ni, các vị đại thinh văn như trưởng lão Sāriputta được tán thán bởi hàng trăm tỳ-khưu, các vị trời như Sakka được tán thán bởi hàng ngàn vị trời, các vị Phạm thiên như Mahābrahmā được tán thán bởi hàng ngàn vị Phạm thiên. Tất cả những vị ấy đều ca ngợi, tán dương, tán thán bậc Thập Lực. Vì thế, Đức Thế Tôn được gọi là ‘bậc được tán thán bởi những người được tán thán’. อตฺถวสนฺติ อตฺถานิสํสํ. อถสฺส ปริพฺพาชโก อตฺตโน ปสาทการณํ อาจิกฺขนฺโต เสยฺยถาปิ, โภ, กุสโล นาควนิโกติอาทิมาห. ตตฺถ นาควนิโกติ นาควนวาสิโก อนุคฺคหิตสิปฺโป ปุริโส. ปรโต ปน อุคฺคหิตสิปฺโป ปุริโส นาควนิโกติ อาคโต. จตฺตาริ ปทานีติ จตฺตาริ ญาณปทานิ ญาณวลญฺชานิ, ญาเณน อกฺกนฺตฏฺฐานานีติ อตฺโถ. Cụm từ atthavasaṃ có nghĩa là lợi ích, quả báu. Khi ấy, vị du sĩ ngoại đạo, trong khi trình bày lý do về sự tín tâm của mình, đã nói câu bắt đầu bằng: 'Ví như, thưa ngài, người thợ săn voi thiện xảo...'. Ở đây, nāgavanika có nghĩa là người sống trong rừng voi, một người chưa học nghề. Nhưng về sau, nāgavanika lại được dùng để chỉ người đã học nghề. Cụm từ cattāri padāni có nghĩa là bốn dấu chân của trí tuệ, những vết tích của trí tuệ, những nơi đã được trí tuệ giẫm lên; đó là ý nghĩa. ๒๘๙. ขตฺติยปณฺฑิเตติอาทีสุ ปณฺฑิเตติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคเต. นิปุเณติ สณฺเห สุขุมพุทฺธิโน, สุขุมอตฺถนฺตรปฏิวิชฺฌนสมตฺเถ. กตปรปฺปวาเทติ วิญฺญาตปรปฺปวาเท เจว ปเรหิ สทฺธึ กตวาทปริจเย จ. วาลเวธิรูเปติ วาลเวธิธนุคฺคหสทิเส. เต ภินฺทนฺตา มญฺเญ จรนฺตีติ วาลเวธิ [Pg.102] วิย วาลํ สุขุมานิปิ ปเรสํ ทิฏฺฐิคตานิ อตฺตโน ปญฺญาคเตน ภินฺทนฺตา วิย จรนฺตีติ อตฺโถ. ปญฺหํ อภิสงฺขโรนฺตีติ ทุปทมฺปิ ติปทมฺปิ จตุปฺปทมฺปิ ปญฺหํ กโรนฺติ. วาทํ อาโรเปสฺสามาติ โทสํ อาโรเปสฺสาม. น เจว สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺตีติ; กสฺมา น ปุจฺฉนฺติ? ภควา กิร ปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสนฺโต ปริสาย อชฺฌาสยํ โอโลเกติ, ตโต ปสฺสติ – ‘‘อิเม ขตฺติยปณฺฑิตา คุฬฺหํ รหสฺสํ ปญฺหํ โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อาคตา’’ติ. โส เตหิ อปุฏฺโฐเยว เอวรูเป ปญฺเห ปุจฺฉาย เอตฺตกา โทสา, วิสฺสชฺชเน เอตฺตกา, อตฺเถ ปเท อกฺขเร เอตฺตกาติ อิเม ปญฺเห ปุจฺฉนฺโต เอวํ ปุจฺเฉยฺย, วิสฺสชฺเชนฺโต เอวํ วิสฺสชฺเชยฺยาติ, อิติ โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อานีเต ปญฺเห ธมฺมกถาย อนฺตเร ปกฺขิปิตฺวา วิทฺธํเสติ. ขตฺติยปณฺฑิตา ‘‘เสยฺโย วต โน, เย มยํ อิเม ปญฺเห น ปุจฺฉิมฺหา, สเจ หิ มยํ ปุจฺเฉยฺยาม, อปฺปติฏฺเฐว โน กตฺวา สมโณ โคตโม ขิเปยฺยา’’ติ อตฺตมนา ภวนฺติ. 289. Trong các đoạn kinh bắt đầu bằng khattiyapaṇḍite, paṇḍite có nghĩa là người có trí tuệ. Nipuṇe có nghĩa là người tinh tế, có trí tuệ vi diệu, có khả năng thấu triệt ý nghĩa sâu xa. Kataparappavāde có nghĩa là người đã biết rõ các học thuyết của người khác và đã thực hành việc tranh luận với người khác. Vālavedhirūpe có nghĩa là giống như người bắn cung có thể bắn xuyên qua sợi lông. Câu te bhindantā maññe caranti có nghĩa là họ đi đây đó, dường như dùng sức mạnh trí tuệ của mình để phá vỡ những tà kiến vi tế của người khác, giống như người bắn cung bắn xuyên qua sợi lông. Pañhaṃ abhisaṅkharonti có nghĩa là họ soạn ra những câu hỏi có hai, ba, hoặc bốn vế. Vādaṃ āropessāma có nghĩa là chúng ta sẽ chỉ ra lỗi lầm. 'Nhưng họ không hỏi Sa-môn Gotama câu hỏi nào'; tại sao họ không hỏi? Nghe nói, khi Đức Thế Tôn thuyết pháp giữa hội chúng, Ngài nhìn vào tâm tư của hội chúng, rồi Ngài thấy: 'Những học giả Sát-đế-lỵ này đã đến đây, mang theo những câu hỏi sâu kín, bí mật, được cất giữ như của báu trong túi áo.' Ngài, dù chưa được họ hỏi, đã chỉ ra rằng: 'Trong những câu hỏi như thế này, có bao nhiêu lỗi trong câu hỏi, bao nhiêu lỗi trong câu trả lời, bao nhiêu lỗi trong ý nghĩa, trong từ ngữ, trong văn tự. Khi hỏi những câu hỏi này, nên hỏi như thế này; khi trả lời, nên trả lời như thế này.' Như vậy, Ngài đã đưa những câu hỏi mà họ mang theo, được cất giữ như của báu trong túi áo, vào giữa bài pháp thoại và phá vỡ chúng. Các học giả Sát-đế-lỵ trở nên hoan hỷ, (nghĩ rằng): 'Thật tốt cho chúng ta, vì chúng ta đã không hỏi những câu hỏi này. Nếu chúng ta đã hỏi, Sa-môn Gotama chắc chắn sẽ làm cho chúng ta không còn chỗ đứng và bác bỏ chúng ta.' อปิจ พุทฺธา นาม ธมฺมํ เทเสนฺตา ปริสํ เมตฺตาย ผรนฺติ, เมตฺตาผรเณน ทสพเล มหาชนสฺส จิตฺตํ ปสีทติ, พุทฺธา จ นาม รูปคฺคปฺปตฺตา โหนฺติ ทสฺสนสมฺปนฺนา มธุรสฺสรา มุทุชิวฺหา สุผุสิตทนฺตาวรณา อมเตน หทยํ สิญฺจนฺตา วิย ธมฺมํ กเถนฺติ. ตตฺร เนสํ เมตฺตาผรเณน ปสนฺนจิตฺตานํ เอวํ โหติ – ‘‘เอวรูปํ อทฺเวชฺฌกถํ อโมฆกถํ นิยฺยานิกกถํ กเถนฺเตน ภควตา สทฺธึ น สกฺขิสฺสาม ปจฺจนีกคฺคาหํ คณฺหิตุ’’นฺติ อตฺตโน ปสนฺนภาเวเนว น ปุจฺฉนฺติ. Lại nữa, các vị Phật khi thuyết pháp thường rải tâm từ đến hội chúng. Do sự rải tâm từ, tâm của đại chúng trở nên trong sạch đối với bậc Thập Lực. Và các vị Phật là những bậc đã đạt đến sắc tướng tuyệt hảo, có ngoại hình toàn hảo, giọng nói ngọt ngào, lưỡi mềm mại, môi chạm vào nhau một cách hoàn hảo, thuyết pháp như thể đang tưới tẩm trái tim bằng nước cam lồ. Khi ấy, tâm của những người có tâm trong sạch do được rải tâm từ trở nên như thế này: 'Với Đức Thế Tôn, người đang nói những lời không hai nghĩa, những lời không vô ích, những lời hướng đến giải thoát, chúng ta sẽ không thể nào có thái độ chống đối được.' Vì vậy, chính vì trạng thái tâm trong sạch của mình mà họ không hỏi. อญฺญทตฺถูติ เอกํเสน. สาวกา สมฺปชฺชนฺตีติ สรณคมนวเสน สาวกา โหนฺติ. ตทนุตฺตรนฺติ ตํ อนุตฺตรํ. พฺรหฺมจริยปริโยสานนฺติ มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานภูตํ อรหตฺตผลํ, ตทตฺถาย หิ เต ปพฺพชนฺติ. มนํ วต, โภ, อนสฺสามาติ, โภ, สเจ มยํ น อุปสงฺกเมยฺยาม, อิมินา โถเกน อนุปสงฺกมนมตฺเตน อปยิรุปาสนมตฺเตเนว นฏฺฐา ภเวยฺยาม. อุปสงฺกมนมตฺตเกน ปนมฺหา น นฏฺฐาติ อตฺโถ. ทุติยปทํ ปุริมสฺเสว เววจนํ. อสฺสมณาว สมานาติอาทีสุ ปาปานํ อสมิตตฺตา อสฺสมณาว. อพาหิตตฺตา จ ปน อพฺราหฺมณาว. กิเลสารีนํ อหตตฺตา อนรหนฺโตเยว สมานาติ อตฺโถ. Aññadatthu có nghĩa là chắc chắn. Sāvakā sampajjanti có nghĩa là họ trở thành đệ tử qua việc quy y Tam Bảo. Tadanuttaraṃ có nghĩa là cái đó là vô thượng. Brahmacariyapariyosānaṃ có nghĩa là quả A-la-hán, là sự kết thúc của phạm hạnh thuộc về đạo; thật vậy, chính vì lợi ích ấy mà họ xuất gia. Manaṃ vata, bho, anassāma có nghĩa là: 'Này các bạn, nếu chúng ta đã không đến gần, chỉ vì một chút không đến gần, không thân cận này, chúng ta đã bị hủy diệt rồi. Nhưng chỉ nhờ việc đến gần mà chúng ta đã không bị hủy diệt.' Vế thứ hai chỉ là một từ đồng nghĩa của vế trước. Trong các đoạn kinh bắt đầu bằng assamaṇāva samānā, (có nghĩa là) vì không làm lắng dịu các điều ác, nên họ không phải là Sa-môn. Và vì không loại trừ các điều ác, nên họ không phải là Bà-la-môn. Vì không tiêu diệt kẻ thù là phiền não, nên họ không phải là bậc A-la-hán; đó là ý nghĩa. ๒๙๐. อุทานํ อุทาเนสีติ อุทาหารํ อุทาหริ. ยถา หิ ยํ เตลํ มานํ คเหตุํ น สกฺโกติ, วิสฺสนฺทิตฺวา คจฺฉติ, ตํ อวเสโกติ วุจฺจติ, ยญฺจ [Pg.103] ชลํ ตฬากํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อชฺโฌตฺถริตฺวา คจฺฉติ, ตํ โอโฆติ วุจฺจติ. เอวเมว ยํ ปีติมยํ วจนํ หทยํ คเหตุํ น สกฺโกติ, อธิกํ หุตฺวา อนฺโต อสณฺฐหิตฺวา พหิ นิกฺขมติ, ตํ อุทานนฺติ วุจฺจติ. เอวรูปํ ปีติมยํ วจนํ นิจฺฉาเรสีติ อตฺโถ. หตฺถิปโทปโมติ หตฺถิปทํ อุปมา อสฺส ธมฺมสฺสาติ หตฺถิปโทปโม. โส น เอตฺตาวตา วิตฺถาเรน ปริปูโร โหตีติ ทสฺเสติ. นาควนิโกติ อุคฺคหิตหตฺถิสิปฺโป หตฺถิวนจาริโก. อถ กสฺมา อิธ กุสโลติ น วุตฺโตติ? ปรโต ‘‘โย โหติ กุสโล’’ติ วิภาคทสฺสนโต. โย หิ โกจิ ปวิสติ, โย ปน กุสโล โหติ, โส เนว ตาว นิฏฺฐํ คจฺฉติ. ตสฺมา อิธ กุสโลติ อวตฺวา ปรโต วุตฺโต. 290. Udānaṃ udānesi có nghĩa là đã thốt lên lời cảm hứng. Thật vậy, cũng như dầu không thể chứa trong đấu đo lường, chảy tràn ra ngoài, được gọi là dầu tràn (avaseka); và cũng như nước không thể chứa trong hồ, tràn ngập ra ngoài, được gọi là dòng lũ (ogha). Cũng vậy, lời nói phát sinh từ hỷ lạc không thể chứa trong tâm, trở nên dư thừa, không thể ở yên bên trong mà tuôn ra ngoài, lời nói đó được gọi là lời cảm hứng (udāna). (Câu này) có nghĩa là đã thốt ra lời nói phát sinh từ hỷ lạc như vậy; đó là ý nghĩa. Hatthipadopamo có nghĩa là: dấu chân voi là ví dụ cho pháp này, vì thế pháp này được gọi là hatthipadopamo. (Đức Phật) chỉ ra rằng pháp ấy chưa được viên mãn một cách chi tiết chỉ với chừng ấy. Nāgavaniko có nghĩa là người đã học nghề săn voi, người đi trong rừng voi. Vậy tại sao ở đây không nói là 'thiện xảo' (kusalo)? Vì ở phần sau có sự phân biệt 'người thiện xảo'. Bất kỳ ai cũng có thể đi vào, nhưng người thiện xảo thì chưa đi đến kết luận ngay. Vì thế, ở đây không nói 'thiện xảo' mà nói ở phần sau. ๒๙๑. วามนิกาติ รสฺสา อายามโตปิ น ทีฆา มหากุจฺฉิหตฺถินิโย. อุจฺจา จ นิเสวิตนฺติ สตฺตฏฺฐรตนุพฺเพเธ วฏรุกฺขาทีนํ ขนฺธปฺปเทเส ฆํสิตฏฺฐานํ. อุจฺจา กาฬาริกาติ อุจฺจา จ ยฏฺฐิสทิสปาทา หุตฺวา, กาฬาริกา จ ทนฺตานํ กฬารตาย. ตาสํ กิร เอโก ทนฺโต อุนฺนโต โหติ, เอโก โอนโต. อุโภปิ จ วิรฬา โหนฺติ, น อาสนฺนา. อุจฺจา จ ทนฺเตหิ อารญฺชิตานีติ สตฺตฏฺฐรตนุพฺเพเธ วฏรุกฺขาทีนํ ขนฺธปฺปเทเส ผรสุนา ปหตฏฺฐานํ วิย ทาฏฺฐาหิ ฉินฺนฏฺฐานํ. อุจฺจา กเณรุกา นามาติ อุจฺจา จ ยฏฺฐิสทิสทีฆปาทา หุตฺวา, กเณรุกา จ ทนฺตานํ กเณรุตาย, ตา กิร มกุฬทาฐา โหนฺติ. ตสฺมา กเณรุกาติ วุจฺจนฺติ. โส นิฏฺฐํ คจฺฉตีติ โส นาควนิโก ยสฺส วตาหํ นาคสฺส อนุปทํ อาคโต, อยเมว โส, น อญฺโญ. ยญฺหิ อหํ ปฐมํ ปทํ ทิสฺวา วามนิกานํ ปทํ อิทํ ภวิสฺสตีติ นิฏฺฐํ น คโต, ยมฺปิ ตโต โอรภาเค ทิสฺวา กาฬาริกานํ ภวิสฺสติ, กเณรุกานํ ภวิสฺสตีติ นิฏฺฐํ น คโต, สพฺพํ ตํ อิมสฺเสว มหาหตฺถิโน ปทนฺติ มหาหตฺถึ ทิสฺวาว นิฏฺฐํ คจฺฉติ. 291. `Vāmanikāti` là những con voi cái lùn, không dài về chiều dài, bụng to. `Uccā ca nisevitanti` là nơi cọ xát ở thân cây đa v.v... ở độ cao bảy tám ratana. `Uccā kāḷārikāti` là những con voi cái cao, có chân giống như cây gậy, và `kāḷārikā` là do ngà của chúng chìa ra. Nghe nói một ngà của chúng hướng lên, một ngà hướng xuống. Cả hai đều chìa ra, không gần nhau. `Uccā ca dantehi ārañjitānīti` là nơi bị cắt bằng ngà giống như nơi bị rìu chặt ở thân cây đa v.v... ở độ cao bảy tám ratana. `Uccā kaṇerukā nāmāti` là những con voi cái cao, có chân dài giống như cây gậy, và `kaṇerukā` là do ngà của chúng giống như nụ hoa. Nghe nói chúng có ngà giống như nụ hoa. Vì thế chúng được gọi là `kaṇerukā`. `So niṭṭhaṃ gacchatīti` (người ấy đi đến kết luận) có nghĩa là: người đi rừng săn voi đó [nghĩ rằng]: "Con voi mà ta đã theo dấu chân chính là con này, không phải con khác. Thật vậy, khi ta thấy dấu chân đầu tiên, ta đã không đi đến kết luận rằng 'dấu chân này hẳn là của voi cái lùn'. Và khi thấy dấu chân ở phía bên này, ta cũng đã không đi đến kết luận rằng 'hẳn là của voi cái kāḷārikā, hẳn là của voi cái kaṇerukā'. Tất cả đều là dấu chân của chính con voi lớn này'. Chỉ sau khi thấy con voi lớn, người ấy mới đi đến kết luận. เอวเมว โขติ เอตฺถ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – นาควนํ วิย หิ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว นีวรณปฺปหานา ธมฺมเทสนา เวทิตพฺพา. กุสโล นาควนิโก วิย โยคาวจโร; มหานาโค วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ; มหนฺตํ หตฺถิปทํ วิย ฌานาภิญฺญา. นาควนิกสฺส ตตฺถ ตตฺถ หตฺถิปทํ ทิสฺวาปิ วามนิกานํ ปทํ ภวิสฺสติ, กาฬาริกานํ กเณรุกานํ ปทํ ภวิสฺสตีติ อนิฏฺฐงฺคตภาโว วิย โยคิโน, อิมา ฌานาภิญฺญา นาม พาหิรกปริพฺพาชกานมฺปิ [Pg.104] สนฺตีติ อนิฏฺฐงฺคตภาโว. นาควนิกสฺส, ตตฺถ ตตฺถ มยา ทิฏฺฐํ ปทํ อิมสฺเสว มหาหตฺถิโน, น อญฺญสฺสาติ มหาหตฺถึ ทิสฺวา นิฏฺฐงฺคมนํ วิย อริยสาวกสฺส อรหตฺตํ ปตฺวาว นิฏฺฐงฺคมนํ. อิทญฺจ ปน โอปมฺมสํสนฺทนํ มตฺถเก ฐตฺวาปิ กาตุํ วฏฺฏติ. อิมสฺมิมฺปิ ฐาเน วฏฺฏติเยว. อนุกฺกมาคตํ ปน ปาฬิปทํ คเหตฺวา อิเธว กตํ. ตตฺถ อิธาติ เทสาปเทเส นิปาโต. สฺวายํ กตฺถจิ โลกํ อุปาทาย วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๗๙). กตฺถจิ สาสนํ. ยถาห – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๑). กตฺถจิ โอกาสํ. ยถาห – `Evameva kho` (cũng vậy), ở đây sự so sánh ví dụ này nên được hiểu như sau: Thật vậy, bài thuyết pháp từ đầu cho đến khi đoạn trừ các triền cái nên được hiểu giống như khu rừng voi. Hành giả giống như người đi rừng săn voi thiện xảo; bậc Chánh Đẳng Giác giống như con voi lớn; các thiền và thắng trí giống như dấu chân voi lớn. Giống như việc người đi rừng săn voi, dù đã thấy dấu chân voi đây đó, vẫn chưa đi đến kết luận rằng "hẳn là dấu chân của voi cái lùn, của voi cái kāḷārikā, của voi cái kaṇerukā", thì cũng vậy, việc hành giả chưa đi đến kết luận rằng "các thiền và thắng trí này cũng có nơi các du sĩ ngoại đạo". Giống như việc người đi rừng săn voi, sau khi thấy con voi lớn, đi đến kết luận rằng "dấu chân ta thấy đây đó là của chính con voi lớn này, không phải của con khác", thì cũng vậy, việc vị Thánh đệ tử chỉ sau khi đạt đến A-la-hán quả mới đi đến kết luận. Và sự so sánh ví dụ này cũng có thể được thực hiện ở phần cuối. Ở chỗ này cũng thích hợp. Tuy nhiên, lấy đoạn Pāḷi theo thứ tự, nó đã được thực hiện ngay tại đây. Trong đó, `idhā` là một tiểu từ chỉ nơi chốn. Đôi khi nó được nói liên quan đến thế gian. Như đã nói: "Ở đây, Như Lai xuất hiện trong thế gian". Đôi khi (liên quan đến) giáo pháp. Như đã nói: "Này các Tỳ khưu, chỉ ở đây mới có sa-môn, ở đây có sa-môn thứ hai". Đôi khi (liên quan đến) một nơi chốn. Như đã nói: ‘‘อิเธว ติฏฺฐมานสฺส, เทวภูตสฺส เม สโต; ปุนรายุ จ เม ลทฺโธ, เอวํ ชานาหิ มาริสา’’ติ. (ที. นิ. ๒.๓๖๙; ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐); "Khi tôi, đã trở thành một vị trời, đang đứng ngay tại đây, thưa bạn hiền; tuổi thọ mới đã được tôi đạt được, xin hãy biết như vậy." กตฺถจิ ปทปูรณมตฺตเมว. ยถาห – ‘‘อิธาหํ, ภิกฺขเว, ภุตฺตาวี อสฺสํ ปวาริโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๐). อิธ ปน โลกํ อุปาทาย วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ‘‘พฺราหฺมณ อิมสฺมึ โลเก ตถาคโต อุปฺปชฺชติ อรหํ…เป… พุทฺโธ ภควา’’ติ. Đôi khi chỉ để điền đầy câu. Như đã nói: "Này các Tỳ khưu, ở đây ta đã ăn xong và đã được mời thêm". Nhưng ở đây, nên hiểu rằng nó được nói liên quan đến thế gian. Điều này đã được nói: "Này Bà-la-môn, trong thế gian này, Như Lai xuất hiện, là bậc A-la-hán... cho đến... là bậc Phật, Thế Tôn". ตตฺถ ตถาคตสทฺโท มูลปริยาเย, อรหนฺติอาทโย วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตา. โลเก อุปฺปชฺชตีติ เอตฺถ ปน โลโกติ โอกาสโลโก สตฺตโลโก สงฺขารโลโกติ ติวิโธ. อิธ ปน สตฺตโลโก อธิปฺเปโต. สตฺตโลเก อุปฺปชฺชมาโนปิ จ ตถาคโต น เทวโลเก, น พฺรหฺมโลเก, มนุสฺสโลเกเยว อุปฺปชฺชติ. มนุสฺสโลเกปิ น อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ, อิมสฺมึเยว จกฺกวาเฬ. ตตฺราปิ น สพฺพฏฺฐาเนสุ, ‘‘ปุรตฺถิมาย ทิสาย คชงฺคลํ นาม นิคโม. ตสฺสาปเรน มหาสาโล, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ปุรตฺถิมทกฺขิณาย ทิสาย สลฺลวตี นาม นที, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ทกฺขิณาย ทิสาย เสตกณฺณิกํ นาม นิคโม, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. ปจฺฉิมาย ทิสาย ถูณํ นาม พฺราหฺมณคาโม, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ. อุตฺตราย [Pg.105] ทิสาย อุสิรทฺธโช นาม ปพฺพโต, ตโต ปรา ปจฺจนฺติมา ชนปทา, โอรโต มชฺเฌ’’ติ (มหาว. ๒๕๙) เอวํ ปริจฺฉินฺเน อายามโต ติโยชนสเต วิตฺถารโต อฑฺฒเตยฺยโยชนสเต ปริกฺเขปโต นวโยชนสเต มชฺฌิมปเทเส อุปฺปชฺชติ. น เกวลญฺจ ตถาคโตว, ปจฺเจกพุทฺธา อคฺคสาวกา อสีติ มหาเถรา พุทฺธมาตา พุทฺธปิตา จกฺกวตฺตี ราชา อญฺเญ จ สารปฺปตฺตา พฺราหฺมณคหปติกา เอตฺเถว อุปฺปชฺชนฺติ. ตตฺถ ตถาคโต สุชาตาย ทินฺนมธุปายสโภชนโต ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺโค, ตาว อุปฺปชฺชติ นาม. อรหตฺตผเล อุปฺปนฺโน นาม. มหาภินิกฺขมนโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค. ตุสิตภวนโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค. ทีปงฺกรปาทมูลโต วา ยาว อรหตฺตมคฺโค, ตาว อุปฺปชฺชติ นาม. อรหตฺตผเล อุปฺปนฺโน นาม. อิธ สพฺพปฐมํ อุปฺปนฺนภาวํ สนฺธาย อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตํ, ตถาคโต โลเก อุปฺปนฺโน โหตีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. Trong đó, từ `tathāgata` đã được giải thích chi tiết trong kinh Mūlapariyāya, các từ `arahaṃ` v.v... đã được giải thích chi tiết trong Visuddhimagga. Ở đây, trong câu `loke uppajjati` (xuất hiện trong thế gian), `loka` (thế gian) có ba loại: thế giới không gian, thế giới chúng sanh, và thế giới các hành. Nhưng ở đây, thế giới chúng sanh được ngụ ý. Và dù xuất hiện trong thế giới chúng sanh, Như Lai không xuất hiện ở cõi trời, không xuất hiện ở cõi Phạm thiên, mà chỉ xuất hiện ở cõi người. Ngay cả trong cõi người, Ngài không xuất hiện ở một thế giới khác, mà chỉ ở thế giới này. Ngay cả ở đó, Ngài không xuất hiện ở mọi nơi, mà xuất hiện ở Trung Ấn được xác định như sau: "Về phía đông có một thị trấn tên là Gajaṅgala. Bên ngoài đó là một cây sāla lớn, xa hơn nữa là các xứ biên địa, bên trong là Trung Ấn. Về phía đông nam có một con sông tên là Sallavatī, xa hơn nữa là các xứ biên địa, bên trong là Trung Ấn. Về phía nam có một thị trấn tên là Setakaṇṇika, xa hơn nữa là các xứ biên địa, bên trong là Trung Ấn. Về phía tây có một làng Bà-la-môn tên là Thūṇa, xa hơn nữa là các xứ biên địa, bên trong là Trung Ấn. Về phía bắc có một ngọn núi tên là Usiraddhaja, xa hơn nữa là các xứ biên địa, bên trong là Trung Ấn", có chiều dài ba trăm do-tuần, chiều rộng hai trăm năm mươi do-tuần, và chu vi chín trăm do-tuần. Không chỉ Như Lai, mà các vị Phật Độc Giác, các vị Thượng thủ Thinh văn, tám mươi vị Đại Trưởng lão, mẹ của Đức Phật, cha của Đức Phật, vua Chuyển luân, và các Bà-la-môn và gia chủ giàu có khác cũng xuất hiện ngay tại đây. Trong đó, Như Lai được gọi là "đang xuất hiện" kể từ khi thọ dụng món cơm sữa mật ong do Sujātā dâng cúng cho đến khi có đạo A-la-hán. Ngài được gọi là "đã xuất hiện" khi ở quả A-la-hán. Hoặc, từ lúc xuất gia vĩ đại cho đến khi có đạo A-la-hán. Hoặc, từ lúc ở cõi trời Tusita cho đến khi có đạo A-la-hán. Hoặc, từ dưới chân Đức Phật Dīpaṅkara cho đến khi có đạo A-la-hán, Ngài được gọi là "đang xuất hiện". Ngài được gọi là "đã xuất hiện" khi ở quả A-la-hán. Ở đây, `uppajjati` được nói với ý nghĩa là trạng thái đã xuất hiện đầu tiên. Ý nghĩa ở đây là: Như Lai đã xuất hiện trong thế gian. โส อิมํ โลกนฺติ โส ภควา อิมํ โลกํ, อิทานิ วตฺตพฺพํ นิทสฺเสติ. สเทวกนฺติ สห เทเวหิ สเทวกํ. เอวํ สห มาเรน สมารกํ. สห พฺรหฺมุนา สพฺรหฺมกํ. สห สมณพฺราหฺมเณหิ สสฺสมณพฺราหฺมณึ. ปชาตตฺตา ปชา, ตํ ปชํ. สห เทวมนุสฺเสหิ สเทวมนุสฺสํ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ. สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ. สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนสฺส ปจฺจตฺถิปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ. ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ. สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวอวเสสมนุสฺสคฺคหณํ. เอวเมตฺถ ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลเกน สทฺธึ สตฺตโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโกว คหิโตติ เวทิตพฺโพ. "So imaṃ lokanti" (Thế giới này): Đức Thế Tôn ấy chỉ ra thế giới này, sẽ được nói đến bây giờ. "Sadevakanti" (cùng với chư thiên): "sadevakaṃ" là cùng với chư thiên. Tương tự, "samārakaṃ" là cùng với Ma vương. "Sabrahmakaṃ" là cùng với Phạm thiên. "Sassamaṇabrāhmaṇiṃ" là cùng với Sa-môn, Bà-la-môn. "Pajā" là do trạng thái sinh sản, (chỉ) chúng sanh ấy. "Sadevamanussaṃ" là cùng với chư thiên và loài người. Ở đây, nên hiểu rằng: bằng từ "sadevaka", sự bao gồm năm cõi trời Dục giới được đề cập. Bằng từ "samāraka", sự bao gồm cõi trời Dục giới thứ sáu được đề cập. Bằng từ "sabrahmaka", sự bao gồm các Phạm thiên như Phạm Chúng thiên, v.v. được đề cập. Bằng từ "sassamaṇabrāhmaṇi", sự bao gồm các Sa-môn, Bà-la-môn là kẻ thù, đối nghịch với giáo pháp, và cả sự bao gồm các Sa-môn đã làm lắng dịu điều ác, các Bà-la-môn đã loại trừ điều ác được đề cập. Bằng từ "pajā", sự bao gồm chúng sanh giới được đề cập. Bằng từ "sadevamanussa", sự bao gồm các vị vua (chế định thiên) và những người còn lại được đề cập. Như vậy, ở đây nên hiểu rằng: bằng ba từ (đầu), chúng sanh giới cùng với thế giới không gian được bao gồm; bằng hai từ (sau), chỉ có chúng sanh giới được bao gồm theo nghĩa chúng sanh. อปโร นโย – สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรเทวโลโก คหิโต. สมารกคฺคหเณน ฉกามาวจรเทวโลโก. สพฺรหฺมกคฺคหเณน รูปี พฺรหฺมโลโก. สสฺสมณพฺราหฺมณาทิคฺคหเณน จตุปริสวเสน สมฺมุติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก อวเสสสพฺพสตฺตโลโก วา. Một phương pháp khác – bằng sự bao gồm của "sadevaka", cõi trời Vô sắc giới được bao gồm. Bằng sự bao gồm của "samāraka", sáu cõi trời Dục giới được bao gồm. Bằng sự bao gồm của "sabrahmaka", cõi Phạm thiên Sắc giới được bao gồm. Bằng sự bao gồm của "sassamaṇabrāhmaṇa" v.v., cõi người cùng với các vị vua (chế định thiên) theo nghĩa bốn chúng, hoặc toàn bộ chúng sanh giới còn lại được bao gồm. อปิเจตฺถ [Pg.106] สเทวกวจเนน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพสฺส โลกสฺส สจฺฉิกตภาวมาห. ตโต เยสํ อโหสิ – ‘‘มาโร มหานุภาโว ฉกามาวจริสฺสโร วสวตฺตี. กึ โสปิ เอเตน สจฺฉิกโต’’ติ? เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต สมารกนฺติ อาห. เยสํ ปน อโหสิ – ‘‘พฺรหฺมา มหานุภาโว, เอกงฺคุลิยา เอกสฺมึ จกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ ผรติ, ทฺวีหิ…เป… ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลกํ ผรติ, อนุตฺตรญฺจ ฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ. กึ โสปิ สจฺฉิกโต’’ติ? เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต สพฺรหฺมกนฺติ อาห. ตโต เย จินฺเตสุํ – ‘‘ปุถู สมณพฺราหฺมณา สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกา, กึ เตปิ สจฺฉิกตา’’ติ? เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชนฺติ อาห. เอวํ อุกฺกฏฺฐุกฺกฏฺฐานํ สจฺฉิกตภาวํ ปกาเสตฺวา อถ สมฺมุติเทเว อวเสสมนุสฺเส จ อุปาทาย อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน เสสสตฺตโลกสฺส สจฺฉิกตภาวํ ปกาเสนฺโต สเทวมนุสฺสนฺติ อาห. อยเมตฺถ ภาวานุกฺกโม. โปราณา ปนาหุ – สเทวกนฺติ เทวตาหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. สมารกนฺติ มาเรน สทฺธึ อวเสสโลกํ. สพฺรหฺมกนฺติ พฺรหฺเมหิ สทฺธึ อวเสสโลกํ. เอวํ สพฺเพปิ ติภวูปเค สตฺเต ตีหากาเรหิ ตีสุ ปเทสุ ปกฺขิเปตฺวา ปุน ทฺวีหิ ปเทหิ ปริยาทิยนฺโต ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺส’’นฺติ อาห. เอวํ ปญฺจหิ ปเทหิ เตน เตนากาเรน เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนนฺติ. Hơn nữa, ở đây, bằng từ "sadevaka", Ngài nói lên trạng thái đã chứng ngộ toàn thể thế giới bằng cách phân định những gì cao tột nhất. Sau đó, đối với những ai có ý nghĩ: "Ma vương có đại thần lực, là chúa tể của sáu cõi trời Dục giới, có quyền tự tại. Phải chăng vị ấy cũng đã được vị này (Gotama) chứng ngộ?" – để xua tan sự nghi ngờ của họ, Ngài nói "samārakaṃ". Lại nữa, đối với những ai có ý nghĩ: "Phạm thiên có đại thần lực, bằng một ngón tay có thể tỏa ánh sáng khắp một ngàn thế giới, bằng hai... bằng mười ngón tay có thể tỏa ánh sáng khắp mười ngàn thế giới, và cảm thọ lạc thiền định vô thượng. Phải chăng vị ấy cũng đã được chứng ngộ?" – để xua tan sự nghi ngờ của họ, Ngài nói "sabrahmakaṃ". Sau đó, những ai suy nghĩ: "Có nhiều Sa-môn, Bà-la-môn là kẻ thù của giáo pháp, phải chăng họ cũng đã được chứng ngộ?" – để xua tan sự nghi ngờ của họ, Ngài nói "sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ". Như vậy, sau khi tuyên bố trạng thái đã chứng ngộ những bậc cao tột nhất, rồi để tuyên bố trạng thái đã chứng ngộ phần còn lại của chúng sanh giới bằng cách phân định những gì cao tột nhất, bao gồm các vị vua (chế định thiên) và những người còn lại, Ngài nói "sadevamanussaṃ". Đây là trình tự ý nghĩa ở đây. Còn các vị xưa thì nói: "sadevakaṃ" là thế giới còn lại cùng với chư thiên. "Samārakaṃ" là thế giới còn lại cùng với Ma vương. "Sabrahmakaṃ" là thế giới còn lại cùng với các Phạm thiên. Như vậy, sau khi gộp tất cả chúng sanh trong ba cõi theo ba cách trong ba từ, rồi lại tóm thâu bằng hai từ, Ngài nói "sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ". Như vậy, bằng năm từ, theo cách này hay cách khác, chính ba giới (Dục, Sắc, Vô sắc) đã được bao gồm. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทตีติ สยนฺติ สามํ อปรเนยฺโย หุตฺวา. อภิญฺญาติ อภิญฺญาย, อธิเกน ญาเณน ญตฺวาติ อตฺโถ. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา. เอเตน อนุมานาทิปฏิกฺเขโป กโต โหติ. ปเวเทตีติ โพเธติ วิญฺญาเปติ ปกาเสติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริโยสานกลฺยาณนฺติ โส ภควา สตฺเตสุ การุญฺญตํ ปฏิจฺจ หิตฺวาปิ อนุตฺตรํ วิเวกสุขํ ธมฺมํ เทเสติ. ตญฺจ โข อปฺปํ วา พหุํ วา เทเสนฺโต อาทิกลฺยาณาทิปฺปการเมว เทเสติ. อาทิมฺหิปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสติ. มชฺเฌปิ… ปริโยสาเนปิ กลฺยาณํ ภทฺทกํ อนวชฺชเมว กตฺวา เทเสตีติ วุตฺตํ โหติ. Trong câu "Tự mình với thắng trí, sau khi chứng ngộ, Ngài tuyên thuyết", "sayaṃ" nghĩa là tự mình, không bị người khác dẫn dắt. "Abhiññā" nghĩa là với thắng trí, tức là biết với trí tuệ siêu việt. "Sacchikatvā" nghĩa là sau khi làm cho hiển nhiên, trực nhận. Bằng từ này, sự bác bỏ các phương pháp như suy luận, v.v. được thực hiện. "Pavedeti" nghĩa là làm cho biết, làm cho hiểu, tuyên bố. Trong câu "Ngài thuyết pháp toàn thiện ở phần đầu... toàn thiện ở phần cuối", Đức Thế Tôn ấy, do lòng bi mẫn đối với chúng sanh, dù đã từ bỏ lạc viễn ly vô thượng, vẫn thuyết pháp. Và khi thuyết pháp ấy, dù ít hay nhiều, Ngài chỉ thuyết theo cách toàn thiện ở phần đầu, v.v. Ngài thuyết pháp, làm cho nó tốt đẹp, thiện lành, không có lỗi lầm ngay cả ở phần đầu. Ngay cả ở phần giữa... ngay cả ở phần cuối, Ngài thuyết pháp, làm cho nó tốt đẹp, thiện lành, không có lỗi lầm. Đó là điều được nói đến. ตตฺถ [Pg.107] อตฺถิ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ, อตฺถิ สาสนสฺส. เทสนาย ตาว จตุปฺปทิกายปิ คาถาย ปฐมปาโท อาทิ นาม, ตโต ทฺเว มชฺฌํ นาม, อนฺเต เอโก ปริโยสานํ นาม. เอกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส นิทานมาทิ, อิทมโวจาติ ปริโยสานํ, อุภินฺนํ อนฺตรา มชฺฌํ. อเนกานุสนฺธิกสฺส สุตฺตสฺส ปฐมานุสนฺธิ อาทิ, อนฺเต อนุสนฺธิ ปริโยสานํ, มชฺเฌ เอโก วา ทฺเว วา พหู วา มชฺฌเมว. สาสนสฺส ปน สีลสมาธิวิปสฺสนา อาทิ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ, ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙). ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, มชฺฌิมา ปฏิปทา ตถาคเตน อภิสมฺพุทฺธา’’ติ เอวํ วุตฺโต ปน อริยมคฺโค มชฺฌํ นาม, ผลญฺเจว นิพฺพานญฺจ ปริโยสานํ นาม. ‘‘เอตทตฺถมิทํ, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมจริยเมตํ สารํ, เอตํ ปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๓๒๔) หิ เอตฺถ ผลํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. ‘‘นิพฺพาโนคธญฺหิ, อาวุโส วิสาข, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ นิพฺพานปรายณํ นิพฺพานปริโยสาน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๖๖) เอตฺถ นิพฺพานํ ปริโยสานนฺติ วุตฺตํ. อิธ เทสนาย อาทิมชฺฌปริโยสานํ อธิปฺเปตํ. ภควา หิ ธมฺมํ เทเสนฺโต อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสตฺวา มชฺเฌ มคฺคํ ปริโยสาเน นิพฺพานํ ทสฺเสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณ’’นฺติ. ตสฺมา อญฺโญปิ ธมฺมกถิโก ธมฺมํ กเถนฺโต – Ở đây, có phần đầu, phần giữa, phần cuối của bài thuyết pháp, và có phần đầu, phần giữa, phần cuối của giáo pháp. Trước hết, đối với bài thuyết pháp, ngay cả trong một bài kệ bốn câu, câu đầu tiên được gọi là phần đầu, hai câu sau được gọi là phần giữa, và câu cuối cùng được gọi là phần cuối. Đối với một kinh có một mạch văn, phần duyên khởi là phần đầu, câu "Idamavoca" là phần cuối, phần ở giữa cả hai là phần giữa. Đối với một kinh có nhiều mạch văn, mạch văn đầu tiên là phần đầu, mạch văn cuối cùng là phần cuối, còn một, hai, hay nhiều mạch văn ở giữa chính là phần giữa. Còn đối với giáo pháp, giới, định, và tuệ được gọi là phần đầu. Điều này cũng đã được nói: "Cái gì là khởi đầu của các thiện pháp? Chính là giới thanh tịnh và tri kiến ngay thẳng." Còn Thánh đạo, được nói đến như sau: "Này các Tỳ khưu, có con đường trung đạo đã được Như Lai chứng ngộ", được gọi là phần giữa. Quả và Niết-bàn được gọi là phần cuối. Thật vậy, ở đây trong câu "Này Bà-la-môn, phạm hạnh này vì mục đích ấy, đây là cốt lõi, đây là cùng tận", quả được gọi là phần cuối. Ở đây trong câu "Này hiền giả Visākha, phạm hạnh được sống để thể nhập Niết-bàn, hướng đến Niết-bàn, cùng tận là Niết-bàn", Niết-bàn được gọi là phần cuối. Ở đây (trong đoạn kinh đang bàn), phần đầu, phần giữa, và phần cuối của bài thuyết pháp được nhắm đến. Vì rằng, khi thuyết pháp, Đức Thế Tôn chỉ dạy giới ở phần đầu, đạo ở phần giữa, và Niết-bàn ở phần cuối. Do đó, đã được nói rằng: "Ngài thuyết pháp toàn thiện ở phần đầu, toàn thiện ở phần giữa, toàn thiện ở phần cuối". Vì vậy, một vị pháp sư khác khi thuyết pháp – ‘‘อาทิมฺหิ สีลํ ทสฺเสยฺย, มชฺเฌ มคฺคํ วิภาวเย; ปริโยสานมฺหิ นิพฺพานํ, เอสา กถิกสณฺฐิตี’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐); “Lúc ban đầu, nên chỉ dạy về giới; ở giữa, nên làm sáng tỏ về đạo; lúc cuối cùng, nên làm sáng tỏ về Niết-bàn. Đây là trình tự của người thuyết pháp.” สาตฺถํ สพฺยญฺชนนฺติ ยสฺส หิ ยาคุภตฺตอิตฺถิปุริสาทิวณฺณนา นิสฺสิตา เทสนา โหติ, น โส สาตฺถํ เทเสติ. ภควา ปน ตถารูปํ เทสนํ ปหาย จตุสติปฏฺฐานาทินิสฺสิตํ เทสนํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สาตฺถํ เทเสตี’’ติ วุจฺจติ. ยสฺส ปน เทสนา เอกพฺยญฺชนาทิยุตฺตา วา สพฺพนิโรฏฺฐพฺยญฺชนา วา สพฺพวิสฺสฏฺฐสพฺพนิคฺคหีตพฺยญฺชนา วา, ตสฺส ทมิฬกิราสวราทิมิลกฺขูนํ ภาสา วิย พฺยญฺชนปาริปูริยา อภาวโต อพฺยญฺชนา นาม เทสนา โหติ. ภควา ปน – (Giải thích) “Có ý nghĩa, có văn cú” (sātthaṃ sabyañjananti): Vị nào có bài thuyết pháp dựa vào việc tán thán cháo, cơm, phụ nữ, đàn ông v.v..., vị ấy không thuyết pháp có ý nghĩa. Còn Đức Thế Tôn, sau khi từ bỏ loại thuyết pháp như vậy, Ngài thuyết giảng bài pháp dựa vào Tứ Niệm Xứ v.v... Do đó, được gọi là “Ngài thuyết pháp có ý nghĩa”. Lại nữa, vị nào có bài thuyết pháp hoặc chỉ dùng một loại văn cú, hoặc dùng toàn văn cú không mím môi, hoặc dùng toàn văn cú thả lỏng hay toàn văn cú nhấn giọng, bài thuyết pháp của vị ấy được gọi là không có văn cú do thiếu sự đầy đủ về văn cú, giống như ngôn ngữ của các dân tộc man di như Damiḷa, Kirāta, Savara v.v... Còn Đức Thế Tôn thì – ‘‘สิถิลํ [Pg.108] ธนิตญฺจ ทีฆรสฺสํ, ครุกํ ลหุกญฺจ นิคฺคหีตํ; สมฺพนฺธํ ววตฺถิตํ วิมุตฺตํ, ทสธา พฺยญฺชนพุทฺธิยา ปเภโท’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๙๐) – “Âm nhẹ và âm bật hơi, âm dài và âm ngắn, âm nặng và âm nhẹ, âm mũi, âm liên kết, âm phân định, và âm buông; như vậy có mười cách phân biệt để hiểu rõ văn cú.” เอวํ วุตฺตํ ทสวิธํ พฺยญฺชนํ อมกฺเขตฺวา ปริปุณฺณพฺยญฺชนเมว กตฺวา ธมฺมํ เทเสติ. ตสฺมา ‘‘สพฺยญฺชนํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ วุจฺจติ. Ngài thuyết Pháp bằng cách làm cho văn cú được trọn vẹn, không làm sai lệch mười loại văn cú đã được nói đến như vậy. Do đó, được gọi là “Ngài thuyết giảng Pháp có văn cú”. เกวลปริปุณฺณนฺติ เอตฺถ เกวลนฺติ สกลาธิวจนํ. ปริปุณฺณนฺติ อนูนาธิกวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘สกลปริปุณฺณเมว เทเสติ, เอกเทสนาปิ อปริปุณฺณา นตฺถี’’ติ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. โย หิ อิทํ ธมฺมเทสนํ นิสฺสาย ลาภํ วา สกฺการํ วา ลภิสฺสามีติ เทเสติ, ตสฺส อปริสุทฺธา เทสนา โหติ. ภควา ปน โลกามิสนิรเปกฺโข หิตผรเณน เมตฺตาภาวนาย มุทุหทโย อุลฺลุมฺปนสภาวสณฺฐิเตน จิตฺเตน เทเสติ. ตสฺมา ‘‘ปริสุทฺธํ ธมฺมํ เทเสตี’’ติ วุจฺจติ. พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอตฺถ พฺรหฺมจริยนฺติ สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สกลสาสนํ. ตสฺมา พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ…เป… ปริสุทฺธํ, เอวํ เทเสนฺโต จ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สกลสาสนํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. พฺรหฺมจริยนฺติ เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูตํ จริยํ. พฺรหฺมภูตานํ วา พุทฺธาทีนํ จริยนฺติ วุตฺตํ โหติ. (Giải thích) “Toàn vẹn, đầy đủ” (kevalaparipuṇṇaṃ): Ở đây, “toàn vẹn” (kevalaṃ) là từ đồng nghĩa với “toàn thể” (sakala). “Đầy đủ” (paripuṇṇaṃ) là từ chỉ sự không thiếu không thừa. Điều được nói đến là: “Ngài chỉ thuyết giảng những gì toàn vẹn và đầy đủ, không có một bài pháp nào là không đầy đủ”. (Giải thích) “Thanh tịnh” (parisuddhaṃ) nghĩa là không có phiền não. Vị nào thuyết pháp dựa vào bài thuyết pháp này với ý nghĩ “ta sẽ nhận được lợi lộc hay danh vọng”, bài thuyết pháp của vị ấy là không thanh tịnh. Còn Đức Thế Tôn, Ngài không màng đến lợi lộc thế gian, với tâm từ hòa do sự lan tỏa lợi ích và tu tập tâm từ, Ngài thuyết pháp với tâm ý vững vàng trong bản chất cứu vớt (chúng sanh). Do đó, được gọi là “Ngài thuyết giảng Pháp thanh tịnh”. (Giải thích) “Làm sáng tỏ đời sống phạm hạnh” (brahmacariyaṃ pakāseti): Ở đây, “đời sống phạm hạnh” (brahmacariyaṃ) là toàn bộ giáo pháp được bao gồm trong tam học. Do đó, khi nói “làm sáng tỏ đời sống phạm hạnh”, ý nghĩa cần được hiểu ở đây là: Ngài thuyết giảng Pháp toàn thiện ở đoạn đầu... thanh tịnh, và khi thuyết giảng như vậy, Ngài làm sáng tỏ đời sống phạm hạnh, tức là toàn bộ giáo pháp được bao gồm trong tam học. “Đời sống phạm hạnh” (brahmacariyaṃ) có nghĩa là hạnh kiểm cao thượng (brahmabhūtaṃ) theo nghĩa là tối thắng (seṭṭhaṭṭhena). Hoặc được nói là hạnh kiểm của các bậc cao thượng (brahmabhūtānaṃ) như chư Phật (buddhādīnaṃ). ตํ ธมฺมนฺติ ตํ วุตฺตปฺปการสมฺปทํ ธมฺมํ. สุณาติ คหปติ วาติ กสฺมา ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสตีติ? นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ. เยภุยฺเยน หิ ขตฺติยกุลโต ปพฺพชิตา ชาตึ นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. พฺราหฺมณกุลา ปพฺพชิตา มนฺเต นิสฺสาย มานํ กโรนฺติ. หีนชจฺจกุลา ปพฺพชิตา อตฺตโน วิชาติตาย ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. คหปติทารกา ปน กจฺเฉหิ เสทํ มุญฺจนฺเตหิ ปิฏฺฐิยา โลณํ ปุปฺผมานาย ภูมึ กสิตฺวา นิหตมานทปฺปา โหนฺติ. เต ปพฺพชิตฺวา มานํ วา ทปฺปํ วา อกตฺวา ยถาพลํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กโรนฺตา สกฺโกนฺติ อรหตฺเต ปติฏฺฐาตุํ. อิตเรหิ จ กุเลหิ นิกฺขมิตฺวา ปพฺพชิตา นาม น พหุกา, คหปติกาว พหุกา, อิติ นิหตมานตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา จ ปฐมํ คหปตึ นิทฺทิสตีติ. (Giải thích) “Pháp ấy” (taṃ dhammaṃ) nghĩa là Pháp ấy được viên mãn với các loại đã được nói đến. (Giải thích) “Vị gia chủ nghe” (suṇāti gahapati vā): Tại sao vị gia chủ được chỉ đến đầu tiên? Do đã dẹp bỏ ngã mạn và do số lượng đông đảo. Thật vậy, phần lớn những người xuất gia từ dòng dõi Sát-đế-lỵ thường kiêu mạn dựa vào dòng dõi. Những người xuất gia từ dòng dõi Bà-la-môn thường kiêu mạn dựa vào các câu thần chú (mante). Những người xuất gia từ dòng dõi hạ tiện không thể đứng vững (trong giáo pháp) do dòng dõi thấp kém của mình. Còn con cái của các gia chủ, sau khi cày bừa ruộng đất, mồ hôi chảy từ nách, muối đóng thành vệt trên lưng, họ là những người đã dẹp bỏ ngã mạn và kiêu căng. Sau khi xuất gia, họ không kiêu mạn hay kiêu căng, học hỏi lời Phật dạy tùy theo sức mình, thực hành công phu thiền quán và có thể đứng vững trong quả vị A-la-hán. Hơn nữa, những người xuất gia từ các dòng dõi khác thì không nhiều, chỉ có những người thuộc giai cấp gia chủ là đông đảo. Vì vậy, do đã dẹp bỏ ngã mạn và do số lượng đông đảo, vị gia chủ được chỉ đến đầu tiên. อญฺญตรสฺมึ วาติ อิตเรสํ วา กุลานํ อญฺญตรสฺมึ. ปจฺจาชาโตติ ปติชาโต. ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภตีติ ปริสุทฺธํ ธมฺมํ สุตฺวา [Pg.109] ธมฺมสฺสามิมฺหิ ตถาคเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต ภควา’’ติ สทฺธํ ปฏิลภติ. อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. สมฺพาโธ ฆราวาโสติ สเจปิ สฏฺฐิหตฺเถ ฆเร โยชนสตนฺตเรปิ วา ทฺเว ชายมฺปติกา วสนฺติ, ตถาปิ เนสํ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน ฆราวาโส สมฺพาโธเยว. รโชปโถติ ราครชาทีนํ อุฏฺฐานฏฺฐานนฺติ มหาอฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. อาคมนปโถติปิ วฏฺฏติ. อลคฺคนฏฺเฐน อพฺโภกาโส วิยาติ อพฺโภกาโส. ปพฺพชิโต หิ กูฏาคารรตนปาสาทเทววิมานาทีสุ ปิหิตทฺวารวาตปาเนสุ ปฏิจฺฉนฺเนสุ วสนฺโตปิ เนว ลคฺคติ น สชฺชติ น พชฺฌติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา’’ติ. อปิจ สมฺพาโธ ฆราวาโส กุสลกิริยาย โอกาสาภาวโต. รโชปโถ อสํวุตสงฺการฏฺฐานํ วิย รชานํ กิเลสรชานํ สนฺนิปาตฏฺฐานโต. อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา กุสลกิริยาย ยถาสุขํ โอกาสสพฺภาวโต. (Giải thích) “Hoặc trong một dòng dõi nào đó” (aññatarasmiṃ vā) nghĩa là trong một dòng dõi nào đó trong số các dòng dõi khác. “Được sanh sau” (paccājāto) nghĩa là được sanh sau (về thời gian). “Người ấy có được đức tin nơi Như Lai” (tathāgate saddhaṃ paṭilabhati) nghĩa là sau khi nghe chánh pháp thanh tịnh, người ấy có được đức tin nơi Như Lai, bậc chủ nhân của Pháp, rằng: “Ôi, Đức Thế Tôn thật là bậc Chánh Đẳng Chánh Giác!”. “Người ấy suy xét như vầy” (iti paṭisañcikkhati) nghĩa là người ấy quán xét như vậy. “Đời sống tại gia là tù túng” (sambādho gharāvāso): Dù cho hai vợ chồng sống trong một ngôi nhà sáu mươi hắc tay hay thậm chí cách nhau một trăm do-tuần, đời sống tại gia vẫn là tù túng vì bản chất của nó là có những điều bận tâm và chướng ngại. “Là con đường của bụi bặm” (rajopatho): Trong Đại Chú Giải (Mahāaṭṭhakathā) có nói rằng đó là nơi phát sinh của bụi bặm tham ái v.v... Cũng có thể nói là con đường đến của chúng. “Giống như khoảng trời quang” (abbhokāso viya) nên gọi là “khoảng trời quang” (abbhokāso) vì ý nghĩa không dính mắc. Thật vậy, người xuất gia dù sống ở những nơi che kín, có cửa ra vào và cửa sổ đóng kín, như trong các ngôi nhà có mái nhọn, cung điện bằng châu báu, hay thiên cung v.v..., vẫn không bám víu, không dính mắc, không bị trói buộc. Do đó, có lời dạy rằng: “Đời sống xuất gia là khoảng trời quang”. Hơn nữa, đời sống tại gia là tù túng vì không có cơ hội để làm các việc thiện. Là con đường của bụi bặm vì là nơi tụ tập của bụi phiền não, giống như đống rác không được che đậy là nơi tụ tập của bụi bẩn. Đời sống xuất gia là khoảng trời quang vì có cơ hội để làm các việc thiện theo ý muốn. นยิทํ สุกรํ…เป… ปพฺพเชยฺยนฺติ เอตฺถ อยํ สงฺเขปกถา – ยเทตํ สิกฺขตฺตยพฺรหฺมจริยํ เอกมฺปิ ทิวสํ อขณฺฑํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริปุณฺณํ. เอกทิวสมฺปิ จ กิเลสมเลน อมลินํ กตฺวา จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย เอกนฺตปริสุทฺธํ, สงฺขลิขิตํ ลิขิตสงฺขสทิสํ โธตสงฺขสปฺปฏิภาคํ จริตพฺพํ, อิทํ น สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา อคารมชฺเฌ วสนฺเตน เอกนฺตปริปุณฺณํ…เป… จริตุํ. ยํนูนาหํ เกเส จ มสฺสุญฺจ โอหาเรตฺวา กาสายรสปีตตาย กาสายานิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตานํ อนุจฺฉวิกานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา ปริทหิตฺวา อคารสฺมา นิกฺขมิตฺวา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺยนฺติ. เอตฺถ จ ยสฺมา อคารสฺส หิตํ กสิวาณิชฺชาทิกมฺมํ อคาริยนฺติ วุจฺจติ, ตญฺจ ปพฺพชฺชาย นตฺถิ. ตสฺมา ปพฺพชฺชา อนคาริยาติ ญาตพฺพา, ตํ อนคาริยํ. ปพฺพเชยฺยนฺติ ปฏิปชฺเชยฺยํ. อปฺปํ วาติ สหสฺสโต เหฏฺฐา โภคกฺขนฺโธ อปฺโป นาม โหติ, สหสฺสโต ปฏฺฐาย มหา. อาพนฺธนฏฺเฐน ญาติ เอว ปริวฏฺโฏ ญาติปริวฏฺโฏ. โส วีสติยา เหฏฺฐา อปฺโป โหติ, วีสติยา ปฏฺฐาย มหา. Ở đây, trong câu “Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyyaṃ”, đây là lời nói tóm tắt: Phạm hạnh tam học này, vì phải được thực hành không gián đoạn dù chỉ một ngày cho đến khi đạt được tâm cuối cùng, nên được gọi là hoàn toàn viên mãn. Và vì phải được thực hành không bị ô uế bởi cấu uế phiền não dù chỉ một ngày cho đến khi đạt được tâm cuối cùng, nên được gọi là hoàn toàn thanh tịnh, phải được thực hành như vỏ ốc xà cừ đã được mài giũa, tương tự như vỏ ốc xà cừ đã được rửa sạch. Phạm hạnh này không dễ dàng để người sống tại gia, người ở giữa nhà, thực hành một cách hoàn toàn viên mãn... Vậy, nếu ta cạo bỏ râu tóc, mặc và đắp y phục màu cà-sa do đã thấm vị thuốc nhuộm, là y phục thích hợp cho những người thực hành phạm hạnh, từ bỏ gia đình, xuất gia vào đời sống không gia đình thì thật tốt thay. Và ở đây, vì công việc lợi ích của người tại gia như cày cấy, buôn bán v.v... được gọi là `agāriyaṃ` (việc tại gia), và điều đó không có trong đời sống xuất gia. Do đó, đời sống xuất gia nên được biết là `anagāriya` (không gia đình), là đời sống không gia đình ấy. `Pabbajeyyaṃ` có nghĩa là tôi sẽ thực hành. `Appaṃ vā` (hoặc ít) có nghĩa là: khối tài sản dưới một ngàn được gọi là ít, từ một ngàn trở lên là nhiều. Theo nghĩa ràng buộc, quyến thuộc chính là sự ràng buộc, là sự ràng buộc quyến thuộc. Sự ràng buộc đó, dưới hai mươi người là ít, từ hai mươi người trở lên là nhiều. ๒๙๒. ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโนติ ยา ภิกฺขูนํ อธิสีลสงฺขาตา สิกฺขา, ตญฺจ, ยตฺถ เจเต สห ชีวนฺติ เอกชีวิกา สภาควุตฺติโน [Pg.110] โหนฺติ, ตํ ภควตา ปญฺญตฺตสิกฺขาปทสงฺขาตํ สาชีวญฺจ ตตฺถ สิกฺขนภาเวน สมาปนฺโนติ ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน. สมาปนฺโนติ สิกฺขํ ปริปูเรนฺโต, สาชีวญฺจ อวีติกฺกมนฺโต หุตฺวา ตทุภยํ อุปคโตติ อตฺโถ. ปาณาติปาตํ ปหายาติอาทีสุ ปาณาติปาตาทิกถา เหฏฺฐา วิตฺถาริตา เอว. ปหายาติ อิมํ ปาณาติปาตเจตนาสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ ปชหิตฺวา. ปฏิวิรโต โหตีติ ปหีนกาลโต ปฏฺฐาย ตโต ทุสฺสีลฺยโต โอรโต วิรโตว โหติ. นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถติ ปรูปฆาตตฺถาย ทณฺฑํ วา สตฺถํ วา อาทาย อวตฺตนโต นิกฺขิตฺตทณฺโฑ เจว นิกฺขิตฺตสตฺโถ จาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา ทณฺฑํ สพฺพมฺปิ อวเสสํ อุปกรณํ สตฺตานํ วิหึสนภาวโต สตฺถนฺติ เวทิตพฺพํ. ยํ ปน ภิกฺขู กตฺตรทณฺฑํ วา ทนฺตกฏฺฐวาสึ วา ปิปฺผลกํ วา คเหตฺวา วิจรนฺติ, น ตํ ปรูปฆาตตฺถาย. ตสฺมา นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. ลชฺชีติ ปาปชิคุจฺฉนลกฺขณาย ลชฺชาย สมนฺนาคโต. ทยาปนฺโนติ ทยํ เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโน. สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ สพฺเพ ปาณภูเต หิเตน อนุกมฺปโก. ตาย ทยาปนฺนตาย สพฺเพสํ ปาณภูตานํ หิตจิตฺตโกติ อตฺโถ. วิหรตีติ อิริยติ ปาเลติ. 292. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno có nghĩa là: học giới nào của các vị Tỳ-khưu được gọi là tăng thượng giới, và trong đó các vị này cùng nhau sinh sống, có cùng một đời sống, có cùng một cách hành xử, và mạng sống chung ấy được gọi là học giới do Đức Thế Tôn chế định, vị ấy đã thành tựu trong đó bằng cách thực hành, do đó được gọi là bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno (người đã thành tựu học giới và mạng sống chung của các Tỳ-khưu). Samāpanno có nghĩa là: người làm viên mãn học giới, và không vi phạm mạng sống chung, đã đạt đến cả hai điều ấy. Trong các câu bắt đầu bằng Pāṇātipātaṃ pahāya (từ bỏ sát sanh), lời nói về sát sanh v.v... đã được giải rộng ở dưới. Pahāya có nghĩa là từ bỏ ác giới này, được gọi là tác ý sát sanh. Paṭivirato hoti (trở thành người từ bỏ) có nghĩa là: kể từ khi đã từ bỏ, vị ấy tránh xa, từ bỏ ác giới ấy. Nihitadaṇḍo nihitasattho (người đã bỏ gậy, bỏ khí giới) có nghĩa là: vì không cầm gậy hay khí giới để làm hại người khác, nên có nghĩa là người đã bỏ gậy xuống, người đã bỏ khí giới xuống. Ở đây, ngoài gậy ra, tất cả các dụng cụ còn lại, vì có tính chất làm hại chúng sanh, nên được biết là “khí giới” (satthaṃ). Còn như các vị Tỳ-khưu đi lại mang theo gậy chống, dao cạo que xỉa răng, hoặc dao nhỏ, những thứ đó không phải để làm hại người khác. Do đó, các vị ấy được gọi là “những người đã bỏ gậy, bỏ khí giới”. Lajjī (người có lòng hổ thẹn) có nghĩa là: người có lòng hổ thẹn, với đặc tính ghê tởm điều ác. Dayāpanno (người có lòng bi) có nghĩa là: vị ấy đã đạt đến lòng bi, tâm từ. Sabbapāṇabhūtahitānukampī (người thương xót vì lợi ích của tất cả chúng sanh) có nghĩa là: người thương xót tất cả chúng sanh với lòng mong cầu lợi ích. Do lòng bi mẫn ấy, vị ấy có tâm mong cầu lợi ích cho tất cả chúng sanh, đây là ý nghĩa. Viharati (sống, trú) có nghĩa là: duy trì oai nghi, giữ gìn. ทินฺนเมว อาทิยตีติ ทินฺนาทายี. จิตฺเตนปิ ทินฺนเมว ปฏิกงฺขตีติ ทินฺนปาฏิกงฺขี. เถเนตีติ เถโน. น เถเนน อเถเนน. อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน. อตฺตนาติ อตฺตภาเวน, อเถนํ สุจิภูตํ อตฺตภาวํ กตฺวา วิหรตีติ วุตฺตํ โหติ. Vị ấy chỉ nhận lấy vật đã được cho, do đó là dinnādāyī (người nhận vật đã cho). Vị ấy cũng chỉ mong muốn vật đã được cho bằng tâm, do đó là dinnapāṭikaṅkhī (người mong đợi vật đã cho). Thena (bằng cách trộm cắp) có nghĩa là kẻ trộm. Không phải bằng cách trộm cắp, mà bằng cách không trộm cắp. Chỉ bằng cách không trộm cắp, trở nên trong sạch. Attanā (với tự thân) có nghĩa là bằng tự thân (attabhāva); có nghĩa là, vị ấy sống bằng cách làm cho tự thân trở nên không trộm cắp, trong sạch. อพฺรหฺมจริยนฺติ อเสฏฺฐจริยํ. พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ อาจารํ จรตีติ พฺรหฺมจารี. อาราจารีติ อพฺรหฺมจริยโต ทูรจารี. เมถุนาติ ราคปริยุฏฺฐานวเสน สทิสตฺตา เมถุนกาติ ลทฺธโวหาเรหิ ปฏิเสวิตพฺพโต เมถุนาติ สงฺขํ คตา อสทฺธมฺมา. คามธมฺมาติ คามวาสีนํ ธมฺมา. Abrahmacariyaṃ có nghĩa là hạnh không cao thượng. Người thực hành hạnh cao thượng, ưu việt là brahmacārī (người sống phạm hạnh). Ārācārī (người có hạnh xa lìa) là người có hạnh xa lìa phi phạm hạnh. Methunā (hành dâm) là những pháp bất thiện được gọi như vậy vì chúng được thực hành bởi những người (nam và nữ) có tên gọi là methunaka do sự tương đồng về việc bị tham ái chi phối. Gāmadhammā (pháp của dân làng) có nghĩa là pháp của những người sống trong làng. สจฺจํ วทตีติ สจฺจวาที. สจฺเจน สจฺจํ สนฺทหติ ฆเฏตีติ สจฺจสนฺโธ, น อนฺตรนฺตรา มุสา วทตีติ อตฺโถ. โย หิ ปุริโส กทาจิ มุสา วทติ, กทาจิ สจฺจํ, ตสฺส มุสาวาเทน อนฺตริตตฺตา สจฺจํ สจฺเจน น ฆฏียติ[Pg.111]. ตสฺมา น โส สจฺจสนฺโธ, อยํ ปน น ตาทิโส, ชีวิตเหตุปิ มุสาวาทํ อวตฺวา สจฺเจน สจฺจํ สนฺทหติเยวาติ สจฺจสนฺโธ. เถโตติ ถิโร, ถิรกโถติ อตฺโถ. เอโก หิ ปุคฺคโล หลิทฺทิราโค วิย, ถุสราสิมฺหิ นิขาตขาณุ วิย, อสฺสปิฏฺเฐ ฐปิตกุมฺภณฺฑมิว จ น ถิรกโถ โหติ. เอโก ปาสาณเลขา วิย อินฺทขิโล วิย จ ถิรกโถ โหติ; อสินา สีเส ฉิชฺชนฺเตปิ ทฺเว กถา น กเถติ; อยํ วุจฺจติ เถโต. ปจฺจยิโกติ ปตฺติยายิตพฺพโก, สทฺธายิโกติ อตฺโถ. เอกจฺโจ หิ ปุคฺคโล น ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต ‘‘มา ตสฺส วจนํ สทฺทหถา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เอโก ปจฺจยิโก โหติ, ‘‘อิทํ เกน วุตฺตํ, อสุเกนา’’ติ วุตฺเต, ‘‘ยทิ เตน วุตฺตํ, อิทเมว ปมาณํ, อิทานิ อุปปริกฺขิตพฺพํ นตฺถิ, เอวเมว อิท’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, อยํ วุจฺจติ ปจฺจยิโก. อวิสํวาทโก โลกสฺสาติ ตาย สจฺจวาทิตาย โลกํ น วิสํวาเทตีติ อตฺโถ. Vị ấy nói lời chân thật, do đó là saccavādī (người nói thật). Vị ấy dùng lời thật để kết nối với lời thật, do đó là saccasandho (người nối kết sự thật), có nghĩa là không nói dối xen kẽ. Thật vậy, người nào có khi nói dối, có khi nói thật, do bị lời nói dối xen vào, nên lời thật của người ấy không kết nối với lời thật. Do đó, người ấy không phải là saccasandho. Nhưng người này thì không như vậy; dù vì mạng sống cũng không nói dối, chỉ dùng lời thật để kết nối với lời thật, do đó là saccasandho. Theto (kiên định) có nghĩa là vững chắc, có lời nói vững chắc. Thật vậy, có người có lời nói không vững chắc, giống như màu nhuộm nghệ, như cọc cây mục cắm trong đống trấu, và như quả bí đặt trên yên ngựa. Có người có lời nói vững chắc như đường vạch trên đá, như cột trụ của Indra; dù bị chém vào đầu bằng gươm cũng không nói hai lời; người này được gọi là theto. Paccayiko (đáng tin cậy) có nghĩa là người đáng tin cậy, người đáng tin tưởng. Thật vậy, có người không đáng tin cậy; khi được hỏi “Lời này do ai nói?”, và trả lời “Do người kia nói”, thì phải nói rằng “Đừng tin lời của người đó”. Có người đáng tin cậy; khi được hỏi “Lời này do ai nói?”, và trả lời “Do người kia nói”, thì phải nói rằng “Nếu người đó đã nói, thì đây chính là chuẩn mực, bây giờ không cần phải xem xét lại nữa, việc này đúng là như vậy”; người này được gọi là paccayiko. Avisaṃvādako lokassa (người không lừa dối thế gian) có nghĩa là: do nói lời chân thật ấy, vị ấy không lừa dối thế gian. อิเมสํ เภทายาติ เยสํ อิโต สุตฺวาติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ, เตสํ เภทาย. ภินฺนานํ วา สนฺธาตาติ ทฺวินฺนมฺปิ มิตฺตานํ วา สมานุปชฺฌายกาทีนํ วา เกนจิเทว การเณน ภินฺนานํ เอกเมกํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘ตุมฺหากํ อีทิเส กุเล ชาตานํ เอวํ พหุสฺสุตานํ อิทํ น ยุตฺต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา สนฺธานํ กตฺตา. อนุปฺปทาตาติ สนฺธานานุปฺปทาตา, ทฺเว ชเน สมคฺเค ทิสฺวา, ‘‘ตุมฺหากํ เอวรูเป กุเล ชาตานํ เอวรูเปหิ คุเณหิ สมนฺนาคตานํ อนุจฺฉวิกเมต’’นฺติอาทีนิ วตฺวา ทฬฺหีกมฺมํ กตฺตาติ อตฺโถ. สมคฺโค อาราโม อสฺสาติ สมคฺคาราโม. ยตฺถ สมคฺคา นตฺถิ, ตตฺถ วสิตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. ‘‘สมคฺคราโม’’ติปิ ปาฬิ, อยเมเวตฺถ อตฺโถ. สมคฺครโตติ สมคฺเคสุ รโต, เต ปหาย อญฺญตฺร คนฺตุมฺปิ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. สมคฺเค ทิสฺวาปิ สุตฺวาปิ นนฺทตีติ สมคฺคนนฺที. สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตาติ ยา วาจา สตฺเต สมคฺเคเยว กโรติ, ตํ สามคฺคิคุณปริทีปกเมว วาจํ ภาสติ, น อิตรนฺติ. "Imesaṃ bhedāyāti" có nghĩa là: Nghe từ nơi này, tức là nghe được điều gì ở gần những người nào đã được nói đến, (nói lại) để chia rẽ những người ấy. "Bhinnānaṃ vā sandhātāti" có nghĩa là: Hoặc là người hàn gắn những kẻ đã chia rẽ. Khi hai người bạn hoặc những người cùng thầy v.v... vì một lý do nào đó mà đã chia rẽ, vị ấy đến gần từng người một, nói những lời như: "Đối với các vị, những người sinh ra trong gia đình như thế này, những người học rộng như thế này, điều này không thích hợp", và trở thành người hàn gắn. "Anuppadātāti" có nghĩa là người củng cố sự hàn gắn. Thấy hai người hòa hợp, vị ấy nói những lời như: "Điều này thích hợp với các vị, những người sinh ra trong gia đình như thế này, những người có những đức tính như thế này", và làm cho sự hòa hợp được vững chắc. Đó là ý nghĩa. "Samaggārāmo" là người có sự hòa hợp làm khu vườn vui thú. Nghĩa là, nơi nào không có sự hòa hợp, vị ấy cũng không muốn ở. Cũng có bản Pāḷi là "samaggarāmo", ý nghĩa cũng như vậy. "Samaggarato" là người ưa thích những người hòa hợp, không muốn từ bỏ họ để đi nơi khác. Đó là ý nghĩa. "Samagganandī" là người hoan hỷ khi thấy hoặc nghe những người hòa hợp. "Nói lời tạo sự hòa hợp" có nghĩa là: Lời nói nào làm cho chúng sanh hòa hợp, vị ấy chỉ nói lời ấy, lời làm sáng tỏ đức tính của sự hòa hợp, chứ không nói lời khác. เนลาติ เอลํ วุจฺจติ โทโส, นาสฺสา เอลนฺติ เนลา, นิทฺโทสาติ อตฺโถ. ‘‘เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท’’ติ เอตฺถ วุตฺตเนลํ วิย. กณฺณสุขาติ [Pg.112] พฺยญฺชนมธุรตาย กณฺณานํ สุขา, สูจิวิชฺฌนํ วิย กณฺณสูลํ น ชเนติ. อตฺถมธุรตาย สกลสรีเร โกปํ อชเนตฺวา เปมํ ชเนตีติ เปมนียา. หทยํ คจฺฉติ, อปฏิหญฺญมานา สุเขน จิตฺตํ ปวิสตีติ หทยงฺคมา. คุณปริปุณฺณตาย ปุเร ภวาติ โปรี, ปุเร สํวทฺธนารี วิย สุกุมาราติปิ โปรี, ปุรสฺส เอสาติปิ โปรี, นครวาสีนํ กถาติ อตฺโถ. นครวาสิโน หิ ยุตฺตกถา โหนฺติ, ปิติมตฺตํ ปิตาติ, มาติมตฺตํ มาตาติ, ภาติมตฺตํ ภาตาติ วทนฺติ. เอวรูปี กถา พหุโน ชนสฺส กนฺตา โหตีติ พหุชนกนฺตา. กนฺตภาเวเนว พหุโน ชนสฺส มนาปา จิตฺตวุทฺธิกราติ พหุชนมนาปา. "Nelā" có nghĩa là: "Elaṃ" được gọi là lỗi lầm; lời nói ấy không có lỗi lầm ("na assā elaṃ"), nên gọi là "nelā", nghĩa là không có lỗi lầm. Giống như từ "nela" đã được nói trong câu "Nelaṅgo setapacchādo". "Kaṇṇasukhā" (dễ nghe) là vì âm thanh ngọt ngào nên làm cho tai dễ chịu, không gây đau tai như bị kim châm. "Pemanīyā" (đáng yêu) là vì ý nghĩa ngọt ngào, không gây ra sự tức giận trong toàn thân mà chỉ sinh ra tình thương. "Hadayaṅgamā" (đi vào lòng người) là vì đi vào trái tim, không bị cản trở, dễ dàng đi vào tâm trí. "Porī" (tao nhã, lịch sự) là vì đầy đủ đức tính nên là lời nói của người xưa ("pure bhavā"); cũng có nghĩa là tinh tế như một thiếu nữ khuê các được nuôi dưỡng trong thành phố; cũng là "purassa esā" (lời nói của người thành thị), nghĩa là lời nói của người dân thành thị. Quả thật, người dân thành thị có lời nói thích hợp, họ gọi người đáng tuổi cha là "cha", người đáng tuổi mẹ là "mẹ", người đáng tuổi anh là "anh". Lời nói như vậy được nhiều người yêu mến, nên gọi là "bahujanakantā" (được nhiều người yêu mến). Chính vì được yêu mến nên làm cho nhiều người hài lòng, làm cho tâm trí phát triển, nên gọi là "bahujanamanāpā" (làm đẹp lòng nhiều người). กาเลน วทตีติ กาลวาที, วตฺตพฺพยุตฺตกาลํ สลฺลกฺเขตฺวา วทตีติ อตฺโถ. ภูตํ ตจฺฉํ สภาวเมว วทตีติ ภูตวาที. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกตฺถสนฺนิสฺสิตเมว กตฺวา วทตีติ อตฺถวาที. นวโลกุตฺตรธมฺมสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ ธมฺมวาที. สํวรวินยปหานวินยสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วทตีติ วินยวาที. นิธานํ วุจฺจติ ฐปโนกาโส, นิธานมสฺสา อตฺถีติ นิธานวตี, หทเย นิธาตพฺพ ยุตฺตวาจํ ภาสิตาติ อตฺโถ. กาเลนาติ เอวรูปึ ภาสมาโนปิ จ ‘‘อหํ นิธานวตึ วาจํ ภาสิสฺสามี’’ติ น อกาเลน ภาสติ, ยุตฺตกาลํ ปน อเวกฺขิตฺวา ภาสตีติ อตฺโถ. สาปเทสนฺติ สอุปมํ, สการณนฺติ อตฺโถ. ปริยนฺตวตินฺติ ปริจฺเฉทํ ทสฺเสตฺวา ยถาสฺสา ปริจฺเฉโท ปญฺญายติ, เอวํ ภาสตีติ อตฺโถ. อตฺถสํหิตนฺติ อเนเกหิปิ นเยหิ วิภชนฺเตน ปริยาทาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อตฺถสมฺปนฺนํ, ยํ วา โส อตฺถวาที อตฺถํ วทติ, เตน อตฺเถน สํหิตตฺตา อตฺถสํหิตํ วาจํ ภาสติ, น อญฺญํ นิกฺขิปิตฺวา อญฺญํ ภาสตีติ วุตฺตํ โหติ. "Kālavādī" (người nói đúng lúc) là người nói đúng lúc; nghĩa là, ghi nhận thời điểm thích hợp để nói rồi mới nói. "Bhūtavādī" (người nói thật) là người chỉ nói điều có thật, đúng đắn, đúng bản chất. "Atthavādī" (người nói lời hữu ích) là người chỉ nói những điều liên quan đến lợi ích trong hiện tại và tương lai. "Dhammavādī" (người nói Pháp) là người nói những điều liên quan đến chín Pháp siêu thế. "Vinayavādī" (người nói Luật) là người nói những điều liên quan đến Luật phòng hộ và Luật đoạn trừ. "Nidhānavatī" (lời nói có cơ sở) là: Nơi để đặt được gọi là "nidhāna"; lời nói ấy có nơi để đặt ("nidhānaṃ assā atthi"), nên gọi là "nidhānavatī"; nghĩa là nói lời thích hợp để ghi nhớ trong lòng. "Kālena" (đúng lúc) có nghĩa là: Dù nói lời như vậy, vị ấy cũng không nói sai lúc với ý nghĩ "Ta sẽ nói lời có cơ sở", mà chỉ nói sau khi đã xem xét thời điểm thích hợp. "Sāpadesaṃ" (có dẫn chứng) nghĩa là có ví dụ, có lý do. "Pariyantavatī" (có giới hạn) nghĩa là: nói bằng cách chỉ ra giới hạn, để giới hạn của lời nói ấy được nhận biết. "Atthasaṃhitaṃ" (liên quan đến lợi ích) nghĩa là: lời nói đầy đủ ý nghĩa do không thể thấu triệt hết bằng cách phân tích theo nhiều phương pháp. Hoặc, người nói lời hữu ích (atthavādī) nói về lợi ích nào, thì lời nói ấy được gọi là "atthasaṃhitaṃ" vì nó bao hàm lợi ích đó. Điều này có nghĩa là vị ấy không bỏ qua một điều để nói một điều khác. ๒๙๓. พีชคามภูตคามสมารมฺภาติ มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชนฺติ ปญฺจวิธสฺส พีชคามสฺส เจว ยสฺส กสฺสจิ นีลติณรุกฺขาทิกสฺส ภูตคามสฺส จ สมารมฺภา, เฉทนเภทนปจนาทิภาเวน วิโกปนา ปฏิวิรโตติ อตฺโถ. เอกภตฺติโกติ ปาตราสภตฺตํ สายมาสภตฺตนฺติ ทฺเว ภตฺตานิ. เตสุ ปาตราสภตฺตํ อนฺโตมชฺฌนฺหิเกน ปริจฺฉินฺนํ, อิตรํ มชฺฌนฺหิกโต อุทฺธํ อนฺโตอรุเณน. ตสฺมา อนฺโตมชฺฌนฺหิเก ทสกฺขตฺตุํ ภุญฺชมาโนปิ [Pg.113] เอกภตฺติโกว โหติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘เอกภตฺติโก’’ติ. รตฺติยา โภชนํ รตฺติ, ตโต อุปรโตติ รตฺตูปรโต. อติกฺกนฺเต มชฺฌนฺหิเก ยาว สูริยตฺถํคมนา โภชนํ วิกาลโภชนํ นาม. ตโต วิรตตฺตา วิรโต วิกาลโภชนา. สาสนสฺส อนนุโลมตฺตา วิสูกํ ปฏาณีภูตํ ทสฺสนนฺติ วิสูกทสฺสนํ. อตฺตนา นจฺจนนจฺจาปนาทิวเสน นจฺจา จ คีตา จ วาทิตา จ, อนฺตมโส มยูรนจฺจนาทิวเสนาปิ ปวตฺตานํ นจฺจาทีนํ วิสูกภูตา ทสฺสนา จาติ นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา. นจฺจาทีนิ หิ อตฺตนา ปโยเชตุํ วา ปเรหิ ปโยชาเปตุํ วา ปยุตฺตานิ ปสฺสิตุํ วา เนว ภิกฺขูนํ น ภิกฺขุนีนํ วฏฺฏนฺติ. มาลาทีสุ มาลาติ ยํกิญฺจิ ปุปฺผํ. คนฺธนฺติ ยํกิญฺจิ คนฺธชาตํ. วิเลปนนฺติ ฉวิราคกรณํ. ตตฺถ ปิฬนฺธนฺโต ธาเรติ นาม. อูนฏฺฐานํ ปูเรนฺโต มณฺเฑติ นาม. คนฺธวเสน ฉวิราควเสน จ สาทิยนฺโต วิภูเสติ นาม. ฐานํ วุจฺจติ การณํ. ตสฺมา ยาย ทุสฺสีลฺยเจตนาย ตานิ มาลาธารณาทีนิ มหาชโน กโรติ, ตโต ปฏิวิรโตติ อตฺโถ. 293. "Bījagāmabhūtagāmasamārambhā" có nghĩa là: từ bỏ việc phá hoại, tức là làm hư hại bằng cách chặt, đập, nấu nướng v.v... đối với năm loại hạt giống là hạt giống từ rễ, hạt giống từ thân, hạt giống từ đốt, hạt giống từ ngọn, và hạt giống từ hạt; và đối với các loại cây cối đã mọc như cỏ xanh, cây cối v.v... bất kỳ loại nào. Đó là ý nghĩa. "Ekabhattiko" (người ăn một bữa) có nghĩa là: Có hai bữa ăn là bữa ăn sáng và bữa ăn tối. Trong đó, bữa ăn sáng được giới hạn trong khoảng thời gian trước giữa trưa, bữa còn lại được giới hạn từ sau giữa trưa đến trước lúc rạng đông. Do đó, dù ăn mười lần trong khoảng thời gian trước giữa trưa, vị ấy vẫn là người ăn một bữa. Do đó, được nói là "người ăn một bữa". Ăn vào ban đêm là "ratti"; người từ bỏ việc đó là "rattūparato" (người từ bỏ ăn đêm). Ăn từ sau giữa trưa cho đến khi mặt trời lặn được gọi là ăn phi thời ("vikālabhojanaṃ"). Vì từ bỏ việc đó, nên gọi là người từ bỏ việc ăn phi thời. "Visūkadassanaṃ" (xem các buổi trình diễn) là: Vì không phù hợp với giáo pháp, việc xem là một cái gai, một chướng ngại. Tự mình múa, hát, chơi nhạc cụ, hoặc sai người khác làm; hoặc xem các buổi trình diễn như múa hát, chơi nhạc cụ, cho đến cả việc xem múa công v.v... đã được tổ chức, những việc xem này là chướng ngại. Tất cả những điều này được gọi là "naccagītavāditavisūkadassanā" (từ bỏ việc xem múa, hát, chơi nhạc cụ, và các buổi trình diễn). Quả thật, đối với các vị tỳ-khưu và tỳ-khưu-ni, việc tự mình tổ chức các buổi múa hát v.v..., hoặc sai người khác tổ chức, hoặc xem các buổi đã được tổ chức đều không thích hợp. Trong các từ "mālā" (vòng hoa) v.v..., "mālā" là bất kỳ loại hoa nào. "Gandha" là bất kỳ loại hương liệu nào. "Vilepana" là việc làm cho da có màu sắc. Trong đó, người đeo thì gọi là "mang" (dhāreti). Người lấp đầy chỗ khuyết thì gọi là "trang điểm" (maṇḍeti). Người thưởng thức bằng mùi hương và màu sắc da thì gọi là "trang hoàng" (vibhūseti). Nguyên nhân được gọi là "ṭhāna". Do đó, vị ấy từ bỏ những việc như đeo vòng hoa v.v... mà người đời thường làm với tâm bất thiện. Đó là ý nghĩa. อุจฺจาสยนํ วุจฺจติ ปมาณาติกฺกนฺตํ. มหาสยนํ อกปฺปิยตฺถรณํ. ตโต ปฏิวิรโตติ อตฺโถ. ชาตรูปนฺติ สุวณฺณํ. รชตนฺติ กหาปโณ โลหมาสโก ชตุมาสโก ทารุมาสโกติ เย โวหารํ คจฺฉนฺติ, ตสฺส อุภยสฺสปิ ปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต, เนว นํ อุคฺคณฺหาติ, น อุคฺคณฺหาเปติ, น อุปนิกฺขิตฺตํ สาทิยตีติ อตฺโถ. อามกธญฺญปฏิคฺคหณาติ สาลิวีหิยวโคธูมกงฺคุวรกกุทฺรูสกสงฺขาตสฺส สตฺตวิธสฺสาปิ อามกธญฺญสฺส ปฏิคฺคหณา. น เกวลญฺจ เอเตสํ ปฏิคฺคหณเมว, อามสนมฺปิ ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติเยว. อามกมํสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อญฺญตฺร โอทิสฺส อนุญฺญาตา อามกมํสมจฺฉานํ ปฏิคฺคหณเมว ภิกฺขูนํ น วฏฺฏติ, โน อามสนํ. Giường nằm vượt quá kích thước được gọi là giường cao. Vật trải không thích hợp được gọi là giường lớn. Từ bỏ điều đó, đây là ý nghĩa. Jātarūpa là vàng. Rajata là kahāpaṇa, đồng māsa, māsa bằng nhựa cây, māsa bằng gỗ, những thứ được dùng trong giao dịch; từ bỏ việc nhận cả hai thứ đó, không tự mình nhận, không bảo người khác nhận, không vui thích với vật được đặt gần, đây là ý nghĩa. 'Từ bỏ việc nhận ngũ cốc sống' là từ bỏ việc nhận bảy loại ngũ cốc sống được gọi là lúa sāli, lúa vīhi, lúa mạch, lúa mì, kê kaṅgu, kê varaka, và lúa kudrūsaka. Và không chỉ việc nhận chúng, mà ngay cả việc chạm vào cũng không được phép đối với các tỳ khưu. Trong câu 'từ bỏ việc nhận thịt sống', ngoại trừ trường hợp được cho phép đối với thịt được làm riêng, chỉ việc nhận thịt sống và cá sống là không được phép đối với các tỳ khưu, chứ không phải việc chạm vào. อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ อิตฺถีติ ปุริสนฺตรคตา, อิตรา กุมาริกา นาม. ตาสํ ปฏิคฺคหณมฺปิ อามสนมฺปิ อกปฺปิยเมว. ทาสิทาสปฏิคฺคหณาติ เอตฺถ ทาสิทาสวเสเนว เตสํ ปฏิคฺคหณํ น วฏฺฏติ, ‘‘กปฺปิยการกํ ทมฺมิ, อารามิกํ ทมฺมี’’ติ เอวํ วุตฺเต ปน วฏฺฏติ. อเชฬกาทีสุ เขตฺตวตฺถุปริโยสาเนสุ [Pg.114] กปฺปิยากปฺปิยนโย วินยวเสน อุปปริกฺขิตพฺโพ. ตตฺถ เขตฺตํ นาม ยสฺมึ ปุพฺพณฺณํ รุหติ. วตฺถุ นาม ยสฺมึ อปรณฺณํ รุหติ. ยตฺถ วา อุภยมฺปิ รุหติ, ตํ เขตฺตํ. ตทตฺถาย อกตภูมิภาโค วตฺถุ. เขตฺตวตฺถุสีเสน เจตฺถ วาปิตฬากาทีนิปิ สงฺคหิตาเนว. ทูเตยฺยํ วุจฺจติ ทูตกมฺมํ, คิหีนํ ปณฺณํ วา สาสนํ วา คเหตฺวา ตตฺถ ตตฺถ คมนํ. ปหิณคมนํ วุจฺจติ ฆรา ฆรํ เปสิตสฺส ขุทฺทกคมนํ. อนุโยโค นาม ตทุภยกรณํ, ตสฺมา ทูเตยฺยปหิณคมนานํ อนุโยคาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. Trong câu 'nhận phụ nữ và thiếu nữ', itthī là người phụ nữ đã từng quan hệ với đàn ông, người còn lại gọi là kumārikā. Việc nhận và cả việc chạm vào họ đều không thích hợp. Trong câu 'nhận nữ tỳ và nam tỳ', việc nhận họ với tư cách là nữ tỳ và nam tỳ là không được phép, nhưng nếu nói: 'Tôi cúng dường người làm công việc thích hợp (kappiyakāraka), tôi cúng dường người phục vụ trong tu viện (ārāmika)' thì được phép. Đối với dê, cừu, v.v., cho đến ruộng và đất, phương pháp về những gì thích hợp và không thích hợp nên được xem xét theo Luật tạng. Ở đây, khetta là nơi ngũ cốc (pubbaṇṇa) mọc lên. Vatthu là nơi các loại đậu (aparaṇṇa) mọc lên. Hoặc nơi cả hai mọc lên, đó là khetta. Phần đất chưa được chuẩn bị cho mục đích đó là vatthu. Và ở đây, dưới tiêu đề ruộng và đất, các hồ chứa, ao, v.v., cũng được bao gồm. Dūteyya được gọi là công việc của người đưa tin, tức là nhận quà hoặc tin nhắn của người tại gia và đi đến những nơi khác nhau. Pahiṇagamana được gọi là việc đi lại lặt vặt của người được sai đi từ nhà này sang nhà khác. Anuyoga là việc làm cả hai điều đó, do đó, 'anuyoga của dūteyya và pahiṇagamana' nên được hiểu theo nghĩa này ở đây. กยวิกฺกยาติ กยา จ วิกฺกยา จ. ตุลากูฏาทีสุ กูฏนฺติ วญฺจนํ. ตตฺถ ตุลากูฏํ ตาว รูปกูฏํ องฺคกูฏํ คหณกูฏํ ปฏิจฺฉนฺนกูฏนฺติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตตฺถ รูปกูฏํ นาม ทฺเว ตุลา สรูปา กตฺวา คณฺหนฺโต มหติยา คณฺหาติ, ททนฺโต ขุทฺทิกาย เทติ. องฺคกูฏํ นาม คณฺหนฺโต ปจฺฉาภาเค หตฺเถน ตุลํ อกฺกมติ, ททนฺโต ปุพฺพภาเค. คหณกูฏํ นาม คณฺหนฺโต มูเล รชฺชุํ คณฺหาติ, ททนฺโต อคฺเค. ปฏิจฺฉนฺนกูฏํ นาม ตุลํ สุสิรํ กตฺวา อนฺโต อยจุณฺณํ ปกฺขิปิตฺวา คณฺหนฺโต ตํ ปจฺฉาภาเค กโรติ, ททนฺโต อคฺคภาเค. กํโส วุจฺจติ สุวณฺณปาติ, ตาย วญฺจนํ กํสกูฏํ. กถํ? เอกํ สุวณฺณปาตึ กตฺวา อญฺญา ทฺเว ติสฺโส โลหปาติโย สุวณฺณวณฺณา กโรติ, ตโต ชนปทํ คนฺตฺวา กิญฺจิเทว อทฺธกุลํ ปวิสิตฺวา, ‘‘สุวณฺณภาชนานิ กิณถา’’ติ วตฺวา อคฺเฆ ปุจฺฉิเต สมคฺฆตรํ ทาตุกามา โหนฺติ. ตโต เตหิ ‘‘กถํ อิเมสํ สุวณฺณภาโว ชานิตพฺโพ’’ติ วุตฺเต – ‘‘วีมํสิตฺวา คณฺหถา’’ติ สุวณฺณปาตึ ปาสาเณ ฆํสิตฺวา สพฺพา ปาติโย ทตฺวา คจฺฉติ. Kayavikkaya là mua và bán. Trong tulākūṭa, v.v., kūṭa có nghĩa là gian lận. Ở đây, trước hết, gian lận bằng cân (tulākūṭa) có bốn loại: gian lận về hình dạng (rūpakūṭa), gian lận về bộ phận (aṅgakūṭa), gian lận về cách cầm (gahaṇakūṭa), và gian lận che giấu (paṭicchannakūṭa). Ở đây, rūpakūṭa là làm hai cái cân có hình dạng giống nhau; khi nhận thì dùng cái cân lớn, khi đưa thì dùng cái cân nhỏ. Aṅgakūṭa là khi nhận thì dùng tay ấn vào phần sau của đòn cân, khi đưa thì ấn vào phần trước. Gahaṇakūṭa là khi nhận thì cầm dây ở gốc, khi đưa thì cầm ở ngọn. Paṭicchannakūṭa là làm cho đòn cân rỗng ruột, bỏ bột sắt vào bên trong; khi nhận thì làm cho bột sắt dồn về phía sau, khi đưa thì làm cho nó dồn về phía trước. Kaṃsa được gọi là cái bát bằng vàng; gian lận bằng nó là kaṃsakūṭa. Bằng cách nào? Người ta làm một cái bát bằng vàng và hai ba cái bát bằng đồng khác có màu vàng. Sau đó, đi đến một vùng quê, vào một gia đình giàu có nào đó và nói: 'Hãy mua những chiếc bát vàng này'. Khi được hỏi giá, họ tỏ ra muốn bán với giá rất phải chăng. Sau đó, khi những người kia hỏi: 'Làm thế nào để biết được những cái này là vàng?', họ trả lời: 'Hãy kiểm tra rồi lấy'. Họ mài chiếc bát vàng trên đá thử, rồi đưa tất cả các bát và bỏ đi. มานกูฏํ นาม หทยเภทสิขาเภทรชฺชุเภทวเสน ติวิธํ โหติ. ตตฺถ หทยเภโท สปฺปิเตลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต เหฏฺฐา ฉิทฺเทน มาเนน, ‘‘สณิกํ อาสิญฺจา’’ติ วตฺวา อนฺโตภาชเน พหุํ ปคฺฆราเปตฺวา คณฺหาติ; ททนฺโต ฉิทฺทํ ปิธาย สีฆํ ปูเรตฺวา เทติ. สิขาเภโท ติลตณฺฑุลาทิมินนกาเล ลพฺภติ. ตานิ หิ คณฺหนฺโต สณิกํ สิขํ อุสฺสาเปตฺวา คณฺหาติ, ททนฺโต เวเคน ปูเรตฺวา สิขํ ฉินฺทนฺโต เทติ. รชฺชุเภโท เขตฺตวตฺถุมินนกาเล ลพฺภติ. ลญฺชํ อลภนฺตา หิ เขตฺตํ อมหนฺตมฺปิ มหนฺตํ กตฺวา มินนฺติ. Gian lận bằng dụng cụ đo lường (mānakūṭa) có ba loại: hadayabheda, sikhābheda, và rajjubheda. Trong đó, hadayabheda xảy ra khi đo lường bơ sữa, dầu, v.v. Thật vậy, khi nhận những thứ đó, người ta dùng một dụng cụ đo có lỗ ở dưới, nói: 'Hãy rót từ từ', và làm cho một lượng lớn chảy vào thùng chứa của mình rồi nhận lấy; khi đưa, người ta bịt lỗ lại, đổ đầy nhanh chóng và đưa đi. Sikhābheda xảy ra khi đo lường vừng, gạo, v.v. Thật vậy, khi nhận những thứ đó, người ta vun ngọn lên từ từ rồi nhận lấy; khi đưa, người ta đổ đầy nhanh chóng và gạt ngọn đi rồi đưa. Rajjubheda xảy ra khi đo lường ruộng và đất. Thật vậy, khi không nhận được hối lộ, họ đo một thửa ruộng không lớn thành lớn. อุกฺโกฏนาทีสุ [Pg.115] อุกฺโกฏนนฺติ สามิเก อสฺสามิเก กาตุํ ลญฺชคฺคหณํ. วญฺจนนฺติ เตหิ เตหิ อุปาเยหิ ปเรสํ วญฺจนํ. ตตฺริทเมกํ วตฺถุ – เอโก กิร ลุทฺทโก มิคญฺจ มิคโปตกญฺจ คเหตฺวา อาคจฺฉติ. ตเมโก ธุตฺโต, ‘‘กึ, โภ, มิโค อคฺฆติ, กึ มิคโปตโก’’ติ อาห. ‘‘มิโค ทฺเว กหาปเณ มิคโปตโก เอก’’นฺติ จ วุตฺเต กหาปณํ ทตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา โถกํ คนฺตฺวา นิวตฺโต, ‘‘น เม, โภ, มิคโปตเกน อตฺโถ, มิคํ เม เทหี’’ติ อาห. เตน หิ ‘‘ทฺเว กหาปเณ เทหี’’ติ. โส อาห – ‘‘นนุ เต, โภ, มยา ปฐมํ เอโก กหาปโณ ทินฺโน’’ติ. อาม ทินฺโนติ. ‘‘อิมมฺปิ มิคโปตกํ คณฺห, เอวํ โส จ กหาปโณ อยญฺจ กหาปณคฺฆนโก มิคโปตโกติ ทฺเว กหาปณา ภวิสฺสนฺตี’’ติ. โส การณํ วทตีติ สลฺลกฺเขตฺวา มิคโปตกํ คเหตฺวา มิคํ อทาสีติ. Trong ukkoṭana, v.v., ukkoṭana là nhận hối lộ để biến chủ sở hữu thành không phải chủ sở hữu. Vañcana là lừa dối người khác bằng những mưu kế này hay mưu kế khác. Đây là một câu chuyện về điều đó: Tương truyền, một người thợ săn bắt được một con nai và một con nai con rồi đi đến. Một kẻ lừa đảo hỏi anh ta: 'Này bạn, con nai giá bao nhiêu, con nai con giá bao nhiêu?'. Khi được trả lời: 'Con nai hai kahāpaṇa, con nai con một', hắn đưa một kahāpaṇa, lấy con nai con, đi một đoạn rồi quay lại và nói: 'Này bạn, tôi không cần con nai con, hãy đưa cho tôi con nai lớn'. (Người thợ săn nói:) 'Vậy thì hãy đưa hai kahāpaṇa'. Hắn nói: 'Này bạn, chẳng phải tôi đã đưa cho bạn một kahāpaṇa rồi sao?'. (Người thợ săn nói:) 'Phải, đã đưa rồi'. (Kẻ lừa đảo nói:) 'Hãy nhận lại cả con nai con này nữa. Như vậy, đồng kahāpaṇa đó và con nai con này trị giá một kahāpaṇa, sẽ là hai kahāpaṇa'. Người thợ săn, nhận thấy rằng anh ta nói có lý, đã lấy lại con nai con và đưa con nai lớn. นิกตีติ โยควเสน วา มายาวเสน วา อปามงฺคํ ปามงฺคนฺติ, อมณึ มณินฺติ, อสุวณฺณํ สุวณฺณนฺติ กตฺวา ปฏิรูปเกน วญฺจนํ. สาจิโยโคติ กุฏิลโยโค, เอเตสํเยว อุกฺโกฏนาทีนเมตํ นามํ, ตสฺมา อุกฺโกฏนสาจิโยโค วญฺจนสาจิโยโค นิกติสาจิโยโคติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกจิ อญฺญํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺส ปริวตฺตนํ สาจิโยโคติ วทนฺติ. ตํ ปน วญฺจเนเนว สงฺคหิตํ. เฉทนาทีสุ เฉทนนฺติ หตฺถจฺเฉทนาทิ. วโธติ มารณํ. พนฺโธติ รชฺชุพนฺธนาทีหิ พนฺธนํ. วิปราโมโสติ หิมวิปราโมโส คุมฺพวิปราโมโสติ ทุวิโธ. ยํ หิมปาตสมเย หิเมน ปฏิจฺฉนฺนา หุตฺวา มคฺคปฏิปนฺนํ ชนํ มุสนฺติ, อยํ หิมวิปราโมโส. ยํ คุมฺพาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนา มุสนฺติ, อยํ คุมฺพวิปราโมโส. อาโลโป วุจฺจติ คามนิคมาทีนํ วิโลปกรณํ. สหสากาโรติ สาหสิกกิริยา, เคหํ ปวิสิตฺวา มนุสฺสานํ อุเร สตฺถํ ฐเปตฺวา อิจฺฉิตภณฺฑคฺคหณํ. เอวเมตสฺมา เฉทน…เป… สหสาการา ปฏิวิรโต โหติ. Nikatī có nghĩa là sự lừa dối bằng vật giả, bằng cách làm cho cái không phải là cúi đầu thành là cúi đầu, cái không phải là ngọc thành là ngọc, cái không phải là vàng thành là vàng, hoặc do sức mạnh của phép thuật hoặc do sức mạnh của ảo thuật. Sāciyogo là hành vi quanh co; đây chính là tên gọi của những điều như ukkoṭana (bóp méo sự thật). Do đó, ở đây ý nghĩa cần được hiểu là: ukkoṭanasāciyogo (hành vi quanh co bằng cách bóp méo sự thật), vañcanasāciyogo (hành vi quanh co bằng cách lừa dối), nikatisāciyogo (hành vi quanh co bằng cách gian xảo). Một số người nói rằng sāciyogo là việc tráo đổi vật này với vật khác sau khi cho xem một vật. Nhưng điều đó đã được bao gồm trong sự lừa dối (vañcana). Trong các điều như chedana (chặt, cắt), chedana có nghĩa là chặt tay, v.v. Vadha có nghĩa là giết. Bandha có nghĩa là trói buộc bằng dây thừng, v.v. Viparāmosa có hai loại: himaviparāmosa (cướp trong sương mù) và gumbaviparāmosa (cướp trong bụi rậm). Việc những kẻ cướp ẩn mình trong sương mù vào lúc sương rơi và cướp bóc người đi đường, đây là himaviparāmosa. Việc chúng ẩn mình trong bụi rậm, v.v. và cướp bóc, đây là gumbaviparāmosa. Ālopo được gọi là hành động cướp phá làng mạc, thị trấn, v.v. Sahasākāro là hành động bạo lực, là việc xông vào nhà, dí vũ khí vào ngực người ta và lấy đi tài sản mong muốn. Như vậy, vị ấy từ bỏ việc chặt (tay chân)... cho đến hành động bạo lực. ๒๙๔. โส สนฺตุฏฺโฐ โหตีติ สฺวายํ ภิกฺขุ เหฏฺฐา วุตฺเตน จตูสุ ปจฺจเยสุ ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคโต โหติ. อิมินา ปน ทฺวาทสวิเธน อิตรีตรปจฺจยสนฺโตเสน สมนฺนาคตสฺส ภิกฺขุโน อฏฺฐ ปริกฺขารา วฏฺฏนฺติ ตีณิ จีวรานิ ปตฺโต ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนวาสิ เอกา สูจิ กายพนฺธนํ ปริสฺสาวนนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – 294. Vị ấy là người tri túc có nghĩa là: Vị Tỳ khưu này có đầy đủ sự tri túc với bất cứ vật dụng nào có được theo mười hai cách trong bốn món vật dụng đã được nói ở dưới. Đối với vị Tỳ khưu có đầy đủ sự tri túc với bất cứ vật dụng nào có được theo mười hai cách này, tám vật dụng là thích hợp, đó là: ba y, bình bát, dao nhỏ để cắt tăm xỉa răng, một cây kim, dây thắt lưng, và đồ lọc nước. Và điều này cũng đã được nói rằng – ‘‘ติจีวรญฺจ [Pg.116] ปตฺโต จ, วาสิ สูจิ จ พนฺธนํ; ปริสฺสาวเนน อฏฺเฐเต, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน’’ติ. Ba y và bình bát, dao nhỏ, kim và dây thắt lưng; cùng với đồ lọc nước, tám vật dụng này là (thích hợp) cho vị Tỳ khưu chuyên tâm thực hành. เต สพฺเพปิ กายปริหาริกาปิ โหนฺติ กุจฺฉิปริหาริกาปิ. กถํ? ติจีวรํ ตาว นิวาเสตฺวา ปารุปิตฺวา จ วิจรณกาเล กายํ ปริหรติ โปเสตีติ กายปริหาริกํ โหติ, จีวรกณฺเณน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ปิวนกาเล ขาทิตพฺพผลาผลคฺคหณกาเล จ กุจฺฉึ ปริหรติ โปเสตีติ กุจฺฉิปริหาริกํ โหติ. ปตฺโตปิ เตน อุทกํ อุทฺธริตฺวา นหานกาเล กุฏิปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริโก โหติ, อาหารํ คเหตฺวา ภุญฺชนกาเล กุจฺฉิปริหาริโก โหติ. วาสิปิ ตาย ทนฺตกฏฺฐจฺเฉทนกาเล มญฺจปีฐานํ องฺคปาทจีวรกุฏิทณฺฑกสชฺชนกาเล จ กายปริหาริกา โหติ, อุจฺฉุจฺเฉทนนาฬิเกราทิตจฺฉนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. สูจิปิ จีวรสิพฺพนกาเล กายปริหาริกา โหติ, ปูวํ วา ผลํ วา วิชฺฌิตฺวา ขาทนกาเล กุจฺฉิปริหาริกา. กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา วิจรณกาเล กายปริหาริกํ, อุจฺฉุอาทีนิ พนฺธิตฺวา คหณกาเล กุจฺฉิปริหาริกํ. ปริสฺสาวนํ เตน อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา นหานกาเล, เสนาสนปริภณฺฑกรณกาเล จ กายปริหาริกํ, ปานียปริสฺสาวนกาเล เตเนว ติลตณฺฑุลปุถุกาทีนิ คเหตฺวา ขาทนกาเล จ กุจฺฉิปริหาริกํ. อยํ ตาว อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส ปริกฺขารมตฺตา. Tất cả những vật dụng ấy vừa là vật để bảo hộ thân, vừa là vật để bảo hộ bụng. Như thế nào? Trước hết, ba y, do được dùng để mặc và đắp khi đi lại, nó bảo hộ, nuôi dưỡng thân, nên là vật bảo hộ thân; do dùng góc y để lọc nước khi uống và khi nhận các loại trái cây có thể ăn, nó bảo hộ, nuôi dưỡng bụng, nên là vật bảo hộ bụng. Bình bát cũng vậy, do dùng nó để múc nước khi tắm và khi sửa sang cốc liêu, nó là vật bảo hộ thân; khi nhận vật thực và dùng, nó là vật bảo hộ bụng. Dao nhỏ cũng vậy, do dùng nó khi cắt tăm xỉa răng và khi sửa soạn các bộ phận, chân của giường, ghế, y, cốc, gậy, nó là vật bảo hộ thân; khi cắt mía, dừa, v.v., nó là vật bảo hộ bụng. Kim cũng vậy, khi may y, nó là vật bảo hộ thân; khi xiên bánh hoặc trái cây để ăn, nó là vật bảo hộ bụng. Dây thắt lưng, khi thắt lại và đi lại, nó là vật bảo hộ thân; khi buộc mía, v.v. để mang đi, nó là vật bảo hộ bụng. Đồ lọc nước, do dùng nó để lọc nước khi tắm và khi sửa sang chỗ ở, nó là vật bảo hộ thân; khi lọc nước uống và khi dùng chính nó để lấy mè, gạo, cốm, v.v. để ăn, nó là vật bảo hộ bụng. Đây là mức độ vật dụng của vị Tỳ khưu có tám vật dụng. นวปริกฺขาริกสฺส ปน เสยฺยํ ปวิสนฺตสฺส ตตฺรฏฺฐกปจฺจตฺถรณํ วา กุญฺจิกา วา วฏฺฏติ. ทสปริกฺขาริกสฺส นิสีทนํ วา จมฺมขณฺฑํ วา วฏฺฏติ. เอกาทสปริกฺขาริกสฺส กตฺตรยฏฺฐิ วา เตลนาฬิกา วา วฏฺฏติ. ทฺวาทสปริกฺขาริกสฺส ฉตฺตํ วา อุปาหนา วา วฏฺฏติ. เอเตสุ จ อฏฺฐปริกฺขาริโกว สนฺตุฏฺโฐ, อิตเร อสนฺตุฏฺฐา, มหิจฺฉา มหาภาราติ น วตฺตพฺพา. เอเตปิ หิ อปฺปิจฺฉาว สนฺตุฏฺฐาว สุภราว สลฺลหุกวุตฺติโนว. ภควา ปน นยิมํ สุตฺตํ เตสํ วเสน กเถสิ, อฏฺฐปริกฺขาริกสฺส วเสน กเถสิ. โส หิ ขุทฺทกวาสิญฺจ สูจิญฺจ ปริสฺสาวเน ปกฺขิปิตฺวา ปตฺตสฺส อนฺโต ฐเปตฺวา ปตฺตํ อํสกูเฏ ลคฺเคตฺวา ติจีวรํ กายปฏิพทฺธํ กตฺวา เยนิจฺฉกํ สุขํ ปกฺกมติ. ปฏินิวตฺเตตฺวา คเหตพฺพํ นามสฺส น โหติ, อิติ [Pg.117] อิมสฺส ภิกฺขุโน สลฺลหุกวุตฺติตํ ทสฺเสนฺโต ภควา, สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรนาติอาทิมาห. Còn đối với vị Tỳ khưu có chín vật dụng, khi vào chỗ ngủ, tấm trải giường hoặc chìa khóa là thích hợp. Đối với vị có mười vật dụng, tọa cụ hoặc một mảnh da là thích hợp. Đối với vị có mười một vật dụng, gậy chống hoặc ống dầu là thích hợp. Đối với vị có mười hai vật dụng, dù hoặc giày dép là thích hợp. Và trong số này, không nên nói rằng: ‘Chỉ vị Tỳ khưu có tám vật dụng là tri túc, những vị khác không tri túc, nhiều ham muốn, gánh nặng.’ Vì những vị này cũng là người ít ham muốn, tri túc, dễ nuôi, sống nhẹ nhàng. Nhưng Đức Thế Tôn đã không thuyết bài kinh này theo phương diện của họ, mà Ngài đã thuyết theo phương diện của vị Tỳ khưu có tám vật dụng. Vị ấy bỏ dao nhỏ và kim vào trong đồ lọc nước, đặt vào trong bình bát, treo bình bát lên vai, quấn ba y quanh thân, rồi đi đến bất cứ nơi nào mình muốn một cách thoải mái. Vị ấy không có thứ gì gọi là phải quay lại để lấy. Như vậy, để chỉ ra đời sống nhẹ nhàng của vị Tỳ khưu này, Đức Thế Tôn đã nói: ‘Vị ấy tri túc với y phục để bảo hộ thân...’ v.v. ตตฺถ กายปริหาริเกนาติ กายปริหรณมตฺตเกน. กุจฺฉิปริหาริเกนาติ กุจฺฉิปริหรณมตฺตเกน. สมาทาเยว ปกฺกมตีติ ตํ อฏฺฐปริกฺขารมตฺตกํ สพฺพํ คเหตฺวา กายปฏิพทฺธํ กตฺวาว คจฺฉติ, ‘‘มม วิหาโร ปริเวณํ อุปฏฺฐาโก’’ติสฺส สงฺโค วา พทฺโธ วา น โหติ, โส ชิยา มุตฺโต สโร วิย, ยูถา อปกฺกนฺโต มตฺตหตฺถี วิย อิจฺฉิติจฺฉิตํ เสนาสนํ วนสณฺฑํ รุกฺขมูลํ วนปพฺภารํ ปริภุญฺชนฺโต เอโกว ติฏฺฐติ, เอโกว นิสีทติ, สพฺพิริยาปเถสุ เอโกว อทุติโย. Trong đó, kāyaparihārikena có nghĩa là chỉ vừa đủ để bảo hộ thân. Kucchiparihārikena có nghĩa là chỉ vừa đủ để bảo hộ bụng. Samādāyeva pakkamati có nghĩa là vị ấy mang theo tất cả tám vật dụng ấy, gắn liền với thân rồi đi; vị ấy không có sự dính mắc hay ràng buộc rằng: ‘Tịnh xá của ta, khuôn viên của ta, người hộ độ của ta.’ Vị ấy giống như mũi tên được bắn ra từ dây cung, giống như con voi chúa say lìa đàn, sử dụng chỗ ở, lùm cây trong rừng, gốc cây, khe núi trong rừng tùy theo ý muốn, đứng một mình, ngồi một mình, trong tất cả oai nghi, chỉ một mình, không có người thứ hai. ‘‘จาตุทฺทิโส อปฺปฏิโฆ จ โหติ,สนฺตุสฺสมาโน อิตรีตเรน; ปริสฺสยานํ สหิตา อฉมฺภี,เอโก จเร ขคฺควิสาณกปฺโป’’ติ. (สุ. นิ. ๔๒); Đi khắp bốn phương không bị ngăn ngại, tri túc với bất cứ thứ gì có được; chịu đựng được các hiểm nguy, không run sợ, hãy sống một mình như sừng tê giác. เอวํ วณฺณิตํ ขคฺควิสาณกปฺปตํ อาปชฺชติ. Vị ấy đạt đến trạng thái giống như sừng tê giác đã được tán thán như vậy. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ ปกฺขี สกุโณติ ปกฺขยุตฺโต สกุโณ. เฑตีติ อุปฺปตติ. อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – สกุณา นาม ‘‘อสุกสฺมึ ปเทเส รุกฺโข ปริปกฺกผโล’’ติ ญตฺวา นานาทิสาหิ อาคนฺตฺวา นขปกฺขตุณฺฑาทีหิ ตสฺส ผลานิ วิชฺฌนฺตา วิธุนนฺตา ขาทนฺติ. ‘‘อิทํ อชฺชตนาย อิทํ สฺวาตนาย ภวิสฺสตี’’ติ เนสํ น โหติ. ผเล ปน ขีเณ เนว รุกฺขสฺส อารกฺขํ ฐเปนฺติ, น ตตฺถ ปตฺตํ วา นขํ วา ตุณฺฑํ วา ฐเปนฺติ, อถ โข ตสฺมึ รุกฺเข อนเปกฺโข หุตฺวา โย ยํ ทิสาภาคํ อิจฺฉติ, โส เตน สปตฺตภาโรว – อุปฺปติตฺวา คจฺฉติ. เอวเมว อยํ ภิกฺขุ นิสฺสงฺโค นิรเปกฺโขเยว ปกฺกมติ. เตน วุตฺตํ ‘‘สมาทาเยว ปกฺกมตี’’ติ. อริเยนาติ นิทฺโทเสน. อชฺฌตฺตนฺติ สเก อตฺตภาเว. อนวชฺชสุขนฺติ นิทฺโทสสุขํ. Bây giờ, trong khi làm sáng tỏ ý nghĩa ấy bằng ví dụ, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘seyyathāpi’. Ở đây, ‘pakkhī sakuṇo’ (chim có cánh) là con chim có cánh. ‘Ḍeti’ (bay đi) là bay lên. Đây là ý nghĩa tóm tắt ở đây: Loài chim, sau khi biết rằng: “Ở vùng kia có cây trái chín,” liền từ nhiều phương hướng khác nhau bay đến, dùng móng, cánh, mỏ, v.v... của nó mà mổ, lắc và ăn các trái cây. Chúng không có ý nghĩ rằng: “Cái này cho hôm nay, cái này sẽ cho ngày mai.” Hơn nữa, khi trái cây đã hết, chúng không hề đặt người canh gác cho cây, cũng không để lại ở đó một chiếc lông, một cái móng, hay một cái mỏ. Trái lại, sau khi không còn luyến tiếc gì cây ấy, con chim nào muốn đi về phương hướng nào thì nó bay đi về hướng đó, chỉ với gánh nặng là đôi cánh của chính nó. Cũng giống như thế, vị tỳ khưu này ra đi không vướng mắc, không luyến tiếc. Do đó, đã được nói rằng: “Ra đi chỉ với việc mang theo (y bát).” ‘Ariyena’ (bởi bậc Thánh) là không có lỗi lầm. ‘Ajjhattaṃ’ (bên trong) là trong tự thân của mình. ‘Anavajjasukhaṃ’ (an lạc không bị chê trách) là sự an lạc không có lỗi lầm. ๒๙๕. โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ปสฺสิตฺวาติ อตฺโถ. เสสปเทสุ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. อพฺยาเสกสุขนฺติ กิเลเสหิ [Pg.118] อนวสิตฺตสุขํ, อวิกิณฺณสุขนฺติปิ วุตฺตํ. อินฺทฺริยสํวรสุขญฺหิ ทิฏฺฐาทีสุ ทิฏฺฐมตฺตาทิวเสน ปวตฺตตาย อวิกิณฺณํ โหติ. โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเตติ โส มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ สํวเรน สมนฺนาคโต ภิกฺขุ อิเมสุ อภิกฺกนฺตปฏิกฺกนฺตาทีสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สติสมฺปชญฺญวเสน สมฺปชานการี โหติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สติปฏฺฐาเน วุตฺตเมว. 295. ‘So cakkhunā rūpaṃ disvā’ (vị ấy sau khi thấy sắc bằng mắt) có nghĩa là: Vị tỳ khưu ấy, người đã thành tựu uẩn giới cao quý này, sau khi thấy sắc bằng nhãn thức. Những gì cần phải nói ở các câu còn lại, tất cả những điều đó đã được nói trong bộ Visuddhimagga. ‘Abyāsekasukhaṃ’ (an lạc không bị vấy bẩn) là sự an lạc không bị thấm đẫm bởi các phiền não; cũng được gọi là ‘avikiṇṇasukhaṃ’ (an lạc không bị pha trộn). Thật vậy, sự an lạc của việc phòng hộ các căn, do diễn tiến theo cách chỉ là thấy trong những gì được thấy, v.v., nên không bị pha trộn (với phiền não). ‘So abhikkante paṭikkante’ (vị ấy khi đi tới, khi đi lui) có nghĩa là: Vị tỳ khưu ấy, người đã thành tựu sự phòng hộ các căn với ý là thứ sáu, là người hành động với sự tỉnh giác trong bảy trường hợp này là đi tới, đi lui, v.v., nhờ vào chánh niệm và tỉnh giác. Ở đây, những gì cần phải nói, tất cả những điều đó đã được nói trong bài kinh Satipaṭṭhāna. ๒๙๖. โส อิมินา จาติอาทินา กึ ทสฺเสติ? อรญฺญวาสสฺส ปจฺจยสมฺปตฺตึ ทสฺเสติ. ยสฺส หิ อิเม จตฺตาโร ปจฺจยา นตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส น อิชฺฌติ, ติรจฺฉานคเตหิ วา วนจรเกหิ วา สทฺธึ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา, ‘‘กึ เอวรูปสฺส ปาปภิกฺขุโน อรญฺญวาเสนา’’ติ เภรวสทฺทํ สาเวนฺติ, หตฺเถหิ สีสํ ปหริตฺวา ปลายนาการํ กโรนฺติ. ‘‘อสุโก ภิกฺขุ อรญฺญํ ปวิสิตฺวา อิทญฺจิทญฺจ ปาปกมฺมํ อกาสี’’ติ อยโส ปตฺถรติ. ยสฺส ปเนเต จตฺตาโร ปจฺจยา อตฺถิ, ตสฺส อรญฺญวาโส อิชฺฌติ, โส หิ อตฺตโน สีลํ ปจฺจเวกฺขนฺโต กิญฺจิ กาฬกํ วา ติลกํ วา อปสฺสนฺโต ปีตึ อุปฺปาเทตฺวา ตํ ขยโต วยโต สมฺมสนฺโต อริยภูมึ โอกฺกมติ, อรญฺเญ อธิวตฺถา เทวตา อตฺตมนา วณฺณํ ภาสนฺติ, อิติสฺส อุทเก ปกฺขิตฺตเตลพินฺทุ วิย ยโส วิตฺถาริโก โหติ. 296. Bằng câu bắt đầu là ‘so iminā ca’, ngài chỉ ra điều gì? Ngài chỉ ra sự thành tựu các duyên của việc sống trong rừng. Thật vậy, vị nào không có bốn duyên này, việc sống trong rừng của vị ấy không thành tựu; vị ấy rơi vào tình trạng phải sống chung với các loài bàng sanh hoặc với những người đi rừng. Các vị trời ngụ trong rừng làm cho nghe thấy những âm thanh ghê rợn, (nói rằng): “Việc sống trong rừng có ích gì cho một ác tỳ khưu như vậy?”, họ dùng tay đập vào đầu và làm ra vẻ khiến (vị ấy) bỏ chạy. Tiếng xấu lan truyền rằng: “Tỳ khưu tên là... sau khi vào rừng đã làm điều ác này, điều ác nọ.” Nhưng vị nào có bốn duyên này, việc sống trong rừng của vị ấy được thành tựu. Thật vậy, vị ấy, trong khi quán xét giới của mình, không thấy có chút gì đen đúa hay tỳ vết, liền làm phát sinh hỷ, và trong khi quán xét hỷ ấy theo phương diện tiêu hoại và biến mất, vị ấy bước vào Thánh địa. Các vị trời ngụ trong rừng, với tâm hoan hỷ, tán dương (vị ấy). Do đó, danh tiếng của vị ấy được lan rộng như giọt dầu được nhỏ vào nước. ตตฺถ วิวิตฺตนฺติ สุญฺญํ อปฺปสทฺทํ, อปฺปนิคฺโฆสนฺติ อตฺโถ. เอตเทว หิ สนฺธาย วิภงฺเค, ‘‘วิวิตฺตนฺติ สนฺติเก เจปิ เสนาสนํ โหติ, ตญฺจ อนากิณฺณํ คหฏฺเฐหิ ปพฺพชิเตหิ, เตน ตํ วิวิตฺต’’นฺติ (วิภ. ๕๒๖) วุตฺตํ. เสติ เจว อาสติ จ เอตฺถาติ เสนาสนํ, มญฺจปีฐาทีนเมตํ อธิวจนํ. เตนาห – ‘‘เสนาสนนฺติ มญฺโจปิ เสนาสนํ, ปีฐมฺปิ ภิสิปิ พิมฺโพหนมฺปิ, วิหาโรปิ อฑฺฒโยโคปิ, ปาสาโทปิ, หมฺมิยมฺปิ, คุหาปิ, อฏฺโฏปิ, มาโฬปิ, เลณมฺปิ, เวฬุคุมฺโพปิ, รุกฺขมูลมฺปิ, มณฺฑโปปิ เสนาสนํ, ยตฺถ วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺติ, สพฺพเมตํ เสนาสน’’นฺติ. อปิจ ‘‘วิหาโร อฑฺฒโยโค ปาสาโท หมฺมิยํ คุหา’’ติ อิทํ วิหารเสนาสนํ นาม. ‘‘มญฺโจ ปีฐํ, ภิสิ พิมฺโพหน’’นฺติ อิทํ มญฺจปีฐเสนาสนํ นาม. ‘‘จิมิลิกา, จมฺมขณฺโฑ, ติณสนฺถาโร, ปณฺณสนฺถาโร’’ติ อิทํ สนฺถตเสนาสนํ นาม. ‘‘ยตฺถ [Pg.119] วา ปน ภิกฺขู ปฏิกฺกมนฺตี’’ติ อิทํ โอกาสเสนาสนํ นามาติ เอวํ จตุพฺพิธํ เสนาสนํ โหติ, ตํ สพฺพมฺปิ เสนาสนคฺคหเณน คหิตเมว. อิมสฺส ปน สกุณสทิสสฺส จาตุทฺทิสสฺส ภิกฺขุโน อนุจฺฉวิกํ ทสฺเสนฺโต อรญฺญํ รุกฺขมูลนฺติอาทิมาห. Ở đây, ‘vivittaṃ’ (tách biệt) có nghĩa là trống không, ít tiếng động, ít huyên náo. Thật vậy, nhắm đến chính điều này mà trong bộ Vibhaṅga đã nói: “‘Vivittaṃ’ là, cho dù sàng tọa ở gần, nhưng nơi ấy không đông đúc bởi tại gia và xuất gia, do đó nó được gọi là ‘tách biệt’.” ‘Senāsanaṃ’ (sàng tọa) là nơi người ta nằm (seti) và ngồi (āsati); đây là tên gọi cho giường, ghế, v.v... Do đó, ngài nói: “‘Senāsanaṃ’ là, giường cũng là sàng tọa, ghế cũng vậy, nệm bông gòn cũng vậy, gối cũng vậy, tịnh xá cũng vậy, nhà một mái cũng vậy, lầu đài cũng vậy, nhà có gác thượng cũng vậy, hang động cũng vậy, tháp canh cũng vậy, nhà có mái che cũng vậy, sơn động cũng vậy, bụi tre cũng vậy, gốc cây cũng vậy, lều cũng vậy là sàng tọa; hoặc bất cứ nơi nào các tỳ khưu lui tới, tất cả những thứ đó đều là sàng tọa.” Hơn nữa, “tịnh xá, nhà một mái, lầu đài, nhà có gác thượng, hang động,” đây được gọi là sàng tọa loại tịnh xá. “Giường, ghế, nệm bông gòn, gối,” đây được gọi là sàng tọa loại giường ghế. “Thảm lót, mảnh da, thảm cỏ, thảm lá,” đây được gọi là sàng tọa loại trải rộng. “Hoặc bất cứ nơi nào các tỳ khưu lui tới,” đây được gọi là sàng tọa loại không gian. Như vậy, sàng tọa có bốn loại, và tất cả chúng đều được bao hàm bởi từ ‘senāsana’. Hơn nữa, trong khi chỉ ra (nơi ở) thích hợp cho vị tỳ khưu này, người giống như con chim và đi đến bốn phương, ngài đã nói câu bắt đầu là ‘araññaṃ rukkhamūlaṃ’ (rừng, gốc cây). ตตฺถ อรญฺญนฺติ ‘‘นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลา, สพฺพเมตํ อรญฺญ’’นฺติ อิทํ ภิกฺขุนีนํ วเสน อาคตํ อรญฺญํ. ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปารา. ๖๕๔) อิทํ ปน อิมสฺส ภิกฺขุโน อนุรูปํ, ตสฺส ลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค ธุตงฺคนิทฺเทเส วุตฺตํ. รุกฺขมูลนฺติ ยํกิญฺจิ สนฺทจฺฉายํ วิวิตฺตํ รกฺขมูลํ. ปพฺพตนฺติ เสลํ. ตตฺถ หิ อุทกโสณฺฑีสุ อุทกกิจฺจํ กตฺวา สีตาย รุกฺขจฺฉายาย นิสินฺนสฺส นานาทิสาสุ ขายมานาสุ สีเตน วาเตน วีชิยมานสฺส จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. กนฺทรนฺติ กํ วุจฺจติ อุทกํ, เตน ทาริตํ, อุทเกน ภินฺนํ ปพฺพตปฺปเทสํ, ยํ นทีตุมฺพนฺติปิ นทีกุญฺชนฺติปิ วทนฺติ. ตตฺถ หิ รชตปฏฺฏสทิสา วาลิกา โหนฺติ, มตฺถเก มณิวิตานํ วิย วนคหนํ, มณิกฺขนฺธสทิสํ อุทกํ สนฺทติ. เอวรูปํ กนฺทรํ โอรุยฺห ปานียํ ปิวิตฺวา คตฺตานิ สีตานิ กตฺวา วาลิกํ อุสฺสาเปตฺวา ปํสุกูลจีวรํ ปญฺญาเปตฺวา นิสินฺนสฺส สมณธมฺมํ กโรโต จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. คิริคุหนฺติ ทฺวินฺนํ ปพฺพตานํ อนฺตรา, เอกสฺมึเยว วา อุมงฺคสทิสํ มหาวิวรํ. สุสานลกฺขณํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. วนปตฺถนฺติ อติกฺกมิตฺวา มนุสฺสานํ อุปจารฏฺฐานํ, ยตฺถ น กสนฺติ น วปนฺติ. เตเนวาห – ‘‘วนปตฺถนฺติ ทูรานเมตํ เสนาสนานํ อธิวจน’’นฺติอาทิ (วิภ. ๕๓๑). อพฺโภกาสนฺติ อจฺฉนฺนํ, อากงฺขมาโน ปเนตฺถ จีวรกุฏึ กตฺวา วสติ. ปลาลปุญฺชนฺติ ปลาลราสึ. มหาปลาลปุญฺชโต หิ ปลาลํ นิกฺกฑฺฒิตฺวา ปพฺภารเลณสทิเส อาลเย กโรนฺติ, คจฺฉคุมฺพาทีนมฺปิ อุปริ ปลาลํ ปกฺขิปิตฺวา เหฏฺฐา นิสินฺนา สมณธมฺมํ กโรนฺติ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. Ở đây, araññaṃ (khu rừng) là: “Sau khi đi ra ngoài cột trụ cổng, tất cả nơi ấy là khu rừng.” Đây là khu rừng được đề cập theo trường hợp của các vị tỳ-khưu-ni. “Trú xứ trong rừng là nơi tối thiểu cách năm trăm cung.” (pārā. 654) Đây là khu rừng thích hợp cho vị tỳ-khưu này. Đặc điểm của nó đã được nói trong phần giải về hạnh đầu-đà của bộ Visuddhimagga. Rukkhamūlaṃ (gốc cây) là bất kỳ gốc cây nào có bóng râm, vắng vẻ. Pabbataṃ (núi) là núi đá. Thật vậy, ở đó, sau khi làm các việc liên quan đến nước trong các hồ nước, khi ngồi dưới bóng cây mát mẻ, trong khi các phương trời hiện rõ, được làn gió mát thổi, tâm trở nên nhất tâm. Kandaraṃ (khe núi): kaṃ được gọi là nước, nơi bị nước ấy xẻ ra, là vùng núi bị nước phá vỡ, mà người ta gọi là khe suối hay khúc quanh của sông. Thật vậy, ở đó có những bãi cát giống như tấm bạc, trên cao là lùm cây rậm rạp như tán ngọc, và dòng nước chảy tựa như khối ngọc. Khi đi xuống khe núi như vậy, uống nước, làm cho thân thể mát mẻ, vun cát lên, trải y phấn tảo và ngồi thực hành sa-môn pháp, tâm trở nên nhất tâm. Giriguhaṃ (hang núi) là khoảng giữa hai ngọn núi, hoặc là một khe hở lớn giống như đường hầm trong một ngọn núi. Đặc điểm của nghĩa địa đã được nói trong bộ Visuddhimagga. Vanapatthaṃ (rừng sâu) là nơi vượt ra ngoài phạm vi của con người, nơi họ không cày cấy, không gieo trồng. Do đó, Ngài đã nói: “‘Vanapatthaṃ’ là tên gọi cho các trú xứ xa xôi,” v.v... (Vibh. 531). Abbhokāsaṃ (trời quang) là nơi không có mái che. Nếu muốn, vị ấy có thể làm một cái lều bằng y và ở đó. Palālapuñjaṃ (đống rơm) là đống rơm. Thật vậy, họ rút rơm từ một đống rơm lớn và làm những nơi trú ngụ giống như hang động sườn núi; hoặc họ chất rơm lên trên các bụi cây, bụi gai, v.v., và ngồi bên dưới thực hành sa-môn pháp. Điều này được nói đến để chỉ về nơi đó. ปจฺฉาภตฺตนฺติ ภตฺตสฺส ปจฺฉโต. ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโตติ ปิณฺฑปาตปริเยสนโต ปฏิกฺกนฺโต. ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมํ สรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา อฏฺฐารส [Pg.120] ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสินฺนสฺส จมฺมมํสนหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ อนุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธึ ผาตึ อุปคจฺฉติ. ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา, มุขสมีเป วา กตฺวาติ อตฺโถ. เตเนว วิภงฺเค วุตฺตํ – ‘‘อยํ สติ อุปฏฺฐิตา โหติ สูปฏฺฐิตา นาสิกคฺเค วา มุขนิมิตฺเต วา, เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา’’ติ (วิภ. ๕๓๗). อถ วา ‘‘ปรีติ ปริคฺคหฏฺโฐ, มุขนฺติ นิยฺยานตฺโถ, สตีติ อุปฏฺฐานตฺโถ, เตน วุจฺจติ ปริมุขํ สติ’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๔) เอวํ ปฏิสมฺภิทายํ วุตฺตนเยนเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺรายํ สงฺเขโป ‘‘ปริคฺคหิตนิยฺยานสตึ กตฺวา’’ติ. Pacchābhattaṃ là sau bữa ăn. Piṇḍapātapaṭikkanto là đã trở về từ việc tìm kiếm vật thực khất thực. Pallaṅkaṃ là tư thế ngồi với hai đùi bắt chéo hoàn toàn. Ābhujitvā là sau khi bắt chéo. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya là sau khi giữ thân trên thẳng, làm cho mười tám đốt xương sống nối tiếp nhau từ đầu đến cuối. Thật vậy, khi ngồi như vậy, da, thịt và gân của vị ấy không bị cong. Khi ấy, những cảm thọ nào có thể khởi lên trong từng khoảnh khắc do sự cong của chúng, thì chúng không khởi lên. Khi chúng không khởi lên, tâm trở nên nhất tâm, đề mục thiền không bị suy giảm, mà đạt đến sự tăng trưởng và phát triển. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā có nghĩa là sau khi đặt niệm hướng về đề mục thiền, hoặc sau khi đặt nó gần miệng. Do đó, trong bộ Vibhaṅga có nói: “Niệm này được an lập, được an lập vững chắc tại chóp mũi hoặc tại tướng của miệng, do đó được gọi là ‘sau khi an lập niệm trước mặt’.” (Vibh. 537). Hoặc là, “pari có nghĩa là bao quát, mukhaṃ có nghĩa là lối thoát, sati có nghĩa là an lập; do đó được gọi là parimukhaṃ sati.” (Paṭi. Ma. 1.164). Theo cách đã được nói trong bộ Paṭisambhidāmagga, ý nghĩa ở đây nên được hiểu như vậy. Ở đây, tóm tắt là: “sau khi tạo ra niệm bao quát lối thoát.” อภิชฺฌํ โลเกติ เอตฺถ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา โลโก, ตสฺมา ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ ราคํ ปหาย กามจฺฉนฺทํ วิกฺขมฺเภตฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. วิคตาภิชฺเฌนาติ วิกฺขมฺภนวเสน ปหีนตฺตา วิคตาภิชฺเฌน, น จกฺขุวิญฺญาณสทิเสนาติ อตฺโถ. อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธตีติ อภิชฺฌาโต จิตฺตํ ปริโมเจติ. ยถา นํ สา มุญฺจติ เจว, มุญฺจิตฺวา จ น ปุน คณฺหาติ, เอวํ กโรตีติ อตฺโถ. พฺยาปาทปโทสํ ปหายาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. พฺยาปชฺชติ อิมินา จิตฺตํ ปูติกมฺมาสาทโย วิย ปุริมปกตึ ปชหตีติ พฺยาปาโท. วิการาปตฺติยา ปทุสฺสติ, ปรํ วา ปทูเสติ วินาเสตีติ ปโทโส. อุภยเมตํ โกธสฺเสวาธิวจนํ. ถินํ จิตฺตเคลญฺญํ. มิทฺธํ เจตสิกเคลญฺญํ. ถินญฺจ มิทฺธญฺจ ถินมิทฺธํ. อาโลกสญฺญีติ รตฺติมฺปิ ทิวา ทิฏฺฐอาโลกสญฺชานนสมตฺถตาย วิคตนีวรณาย ปริสุทฺธาย สญฺญาย สมนฺนาคโต. สโต สมฺปชาโนติ สติยา จ ญาเณน จ สมนฺนาคโต. อิทํ อุภยํ อาโลกสญฺญาย อุปการตฺตา วุตฺตํ. อุทฺธจฺจญฺจ กุกฺกุจฺจญฺจ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ. ติณฺณวิจิกิจฺโฉติ วิจิกิจฺฉํ ตริตฺวา อติกฺกมิตฺวา ฐิโต. ‘‘กถมิทํ กถมิท’’นฺติ เอวํ นปฺปวตฺตตีติ อกถํกถี. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อนวชฺเชสุ ธมฺเมสุ. ‘‘อิเม นุ โข กุสลา, กถมิเม กุสลา’’ติ เอวํ น วิจิกิจฺฉติ น กงฺขตีติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, อิเมสุ ปน นีวรเณสุ [Pg.121] วจนตฺถลกฺขณาทิเภทโต ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. Trong câu abhijjhāṃ loke, ở đây, do có ý nghĩa là bị tan rã và hoại diệt, năm uẩn thủ được gọi là loka (thế gian). Do đó, ý nghĩa ở đây là: sau khi từ bỏ tham ái trong năm uẩn thủ, chế ngự tham dục. Vigatābhijjhena có nghĩa là: với tâm đã từ bỏ tham ái, do đã được từ bỏ bằng cách chế ngự, chứ không phải (với tâm) giống như nhãn thức. Abhijjhāya cittaṃ parisodheti (gột sạch tâm khỏi tham ái) có nghĩa là: làm cho tâm được giải thoát khỏi tham ái. Nghĩa là, vị ấy làm sao cho tham ái ấy vừa buông bỏ tâm, và sau khi buông bỏ, nó không nắm giữ lại nữa. Trong các câu như byāpādapadosaṃ pahāya (sau khi từ bỏ sân hận và ác ý), phương pháp cũng tương tự. Byāpāda (sân hận) là vì tâm bị nó làm cho hư hoại, từ bỏ trạng thái tự nhiên ban đầu, giống như cháo bị ôi thiu. Padosa (ác ý) là vì nó làm ô uế do đạt đến trạng thái biến chất, hoặc nó làm ô uế và hủy hoại người khác. Cả hai đều là tên gọi khác của sân (kodha). Thina (hôn trầm) là sự bệnh hoạn của tâm. Middha (thụy miên) là sự bệnh hoạn của các tâm sở. Thina và middha là thina-middha (hôn trầm-thụy miên). Ālokasaññī (người có tưởng về ánh sáng) là người có được tưởng thanh tịnh, không còn triền cái, có khả năng nhận biết ánh sáng đã thấy cả ngày lẫn đêm. Sato sampajāno (chánh niệm tỉnh giác) là người có được niệm và trí tuệ. Cả hai điều này được nói đến vì chúng hỗ trợ cho tưởng về ánh sáng. Uddhacca (trạo cử) và kukkucca (hối quá) là uddhacca-kukkucca (trạo hối). Tiṇṇavicikiccho (người đã vượt qua hoài nghi) là người đứng vững sau khi đã vượt qua, đã đi qua hoài nghi. Vị ấy không còn phân vân “Cái này là thế nào? Cái kia là thế nào?”, do đó được gọi là akathaṃkathī (người không còn thắc mắc). Kusalesu dhammesu (đối với các pháp thiện) là đối với các pháp không có tội lỗi. Ý nghĩa là: vị ấy không hoài nghi, không do dự rằng: “Những pháp này có phải là thiện không? Những pháp này thiện như thế nào?” Đây là phần tóm tắt ở đây. Tuy nhiên, bất cứ điều gì cần nói về năm triền cái này, về mặt phân tích từ nguyên, đặc tính, v.v., tất cả đã được nói trong bộ Visuddhimagga. ๒๙๗. ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณติ อิเม ปญฺจ นีวรณา อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย โลกิยโลกุตฺตราย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ, อุปฺปนฺนา อปิ อฏฺฐ สมาปตฺติโย ปญฺจ วา อภิญฺญา อุจฺฉินฺทิตฺวา ปาเตนฺติ; ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา’’ติ วุจฺจนฺติ. ตถาคตปทํ อิติปีติ อิทมฺปิ ตถาคตสฺส ญาณปทํ ญาณวฬญฺชํ ญาเณน อกฺกนฺตฏฺฐานนฺติ วุจฺจติ. ตถาคตนิเสวิตนฺติ ตถาคตสฺส ญาณผาสุกาย นิฆํสิตฏฺฐานํ. ตถาคตารญฺชิตนฺติ ตถาคตสฺส ญาณทาฐาย อารญฺชิตฏฺฐานํ. 297. ‘Làm cho trí tuệ suy yếu’ có nghĩa là: Năm triền cái này khi sanh khởi, chúng không cho phép trí tuệ hiệp thế và siêu thế chưa sanh được sanh khởi, và chúng cắt đứt và làm rơi rụng tám thiền chứng hoặc năm thắng trí đã sanh; do đó, chúng được gọi là ‘những pháp làm cho trí tuệ suy yếu’. Cụm từ ‘dấu chân của Như Lai’ cũng vậy, điều này được gọi là dấu chân trí tuệ của Như Lai, là vết tích trí tuệ, là nơi đã được dẫm lên bởi trí tuệ. ‘Được Như Lai thường dùng’ có nghĩa là nơi đã được cọ xát bởi xương sườn trí tuệ của Như Lai. ‘Được Như Lai thẩm định’ có nghĩa là nơi đã được thẩm định bởi răng nanh trí tuệ của Như Lai. ๒๙๙. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ยถาสภาวํ ปชานาติ. นตฺเวว ตาว อริยสาวโก นิฏฺฐํ คโต โหตีติ อิมา ฌานาภิญฺญา พาหิรเกหิปิ สาธารณาติ น ตาว นิฏฺฐํ คโต โหติ. มคฺคกฺขเณปิ อปริโยสิตกิจฺจตาย น ตาว นิฏฺฐํ คโต โหติ. อปิจ โข นิฏฺฐํ คจฺฉตีติ อปิจ โข ปน มคฺคกฺขเณ มหาหตฺถึ ปสฺสนฺโต นาควนิโก วิย สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควาติ อิมินา อากาเรน ตีสุ รตเนสุ นิฏฺฐํ คจฺฉติ. นิฏฺฐํ คโต โหตีติ เอวํ มคฺคกฺขเณ นิฏฺฐํ คจฺฉนฺโต อรหตฺตผลกฺขเณ ปริโยสิตสพฺพกิจฺจตาย สพฺพากาเรน ตีสุ รตเนสุ นิฏฺฐํ คโต โหติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมวาติ. 299. ‘Biết như thật’ có nghĩa là biết đúng theo tự tánh. ‘Vị Thánh đệ tử vẫn chưa đi đến kết luận’ có nghĩa là: vì các thiền và thắng trí này cũng là chung với những người ngoại đạo, nên vị ấy vẫn chưa đi đến kết luận. Ngay cả trong sát-na đạo, vì phận sự chưa được hoàn tất, nên vị ấy vẫn chưa đi đến kết luận. ‘Tuy nhiên, vị ấy đi đến kết luận’ có nghĩa là: tuy nhiên, trong sát-na đạo, giống như người thợ săn trong rừng voi khi thấy con voi lớn, vị ấy đang đi đến kết luận về Tam Bảo qua phương diện rằng ‘Đức Thế Tôn là bậc Chánh Đẳng Giác’. ‘Đã đi đến kết luận’ có nghĩa là: như vậy, trong khi đang đi đến kết luận ở sát-na đạo, thì trong sát-na quả A-la-hán, do tất cả phận sự đã được hoàn tất, vị ấy đã đi đến kết luận về Tam Bảo về mọi phương diện. Phần còn lại có ý nghĩa rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh จูฬหตฺถิปโทปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải Kinh Tiểu Dụ Dấu Chân Voi đã kết thúc. ๘. มหาหตฺถิปโทปมสุตฺตวณฺณนา 8. Chú giải Kinh Đại Dụ Dấu Chân Voi ๓๐๐. เอวํ เม สุตนฺติ มหาหตฺถิปโทปมสุตฺตํ. ตตฺถ ชงฺคลานนฺติ ปถวีตลจารีนํ. ปาณานนฺติ สปาทกปาณานํ. ปทชาตานีติ ปทานิ. สโมธานํ คจฺฉนฺตีติ โอธานํ ปกฺเขปํ คจฺฉนฺติ. อคฺคมกฺขายตีติ เสฏฺฐํ อกฺขายติ. ยทิทํ มหนฺตตฺเตนาติ มหนฺตภาเวน อคฺคํ อกฺขายติ, น คุณวเสนาติ อตฺโถ. เย เกจิ กุสลา ธมฺมาติ เย เกจิ โลกิยา [Pg.122] วา โลกุตฺตรา วา กุสลา ธมฺมา. สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ เอตฺถ จตุพฺพิโธ สงฺคโห – สชาติสงฺคโห, สญฺชาติสงฺคโห, กิริยสงฺคโห, คณนสงฺคโหติ. ตตฺถ ‘‘สพฺเพ ขตฺติยา อาคจฺฉนฺตุ สพฺเพ พฺราหฺมณา’’ติ เอวํ สมานชาติวเสน สงฺคโห สชาติสงฺคโห นาม. ‘‘สพฺเพ โกสลกา สพฺเพ มาคธกา’’ติ เอวํ สญฺชาติเทสวเสน สงฺคโห สญฺชาติสงฺคโห นาม. ‘‘สพฺเพ รถิกา สพฺเพ ธนุคฺคหา’’ติ เอวํ กิริยวเสน สงฺคโห กิริยสงฺคโห นาม. ‘‘จกฺขายตนํ กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ. หญฺจิ จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิต’’นฺติ (กถา. ๔๗๑), อยํ คณนสงฺคโห นาม. อิมสฺมิมฺปิ ฐาเน อยเมว อธิปฺเปโต. 300. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là Kinh Đại Dụ Dấu Chân Voi. Trong đó, ‘của các loài di động’ có nghĩa là của các loài đi trên mặt đất. ‘Của các chúng sanh’ có nghĩa là của các chúng sanh có chân. ‘Các loại dấu chân’ có nghĩa là các dấu chân. ‘Đi đến sự bao gồm’ có nghĩa là đi đến sự thâu nhiếp, sự gộp vào. ‘Được gọi là tối thượng’ có nghĩa là được gọi là cao tột. ‘Tức là do sự to lớn’ có nghĩa là được gọi là tối thượng do sự to lớn, chứ không phải do phẩm chất. ‘Bất cứ thiện pháp nào’ có nghĩa là bất cứ thiện pháp nào, dù là hiệp thế hay siêu thế. Ở đây, trong câu ‘được bao gồm’, có bốn loại bao gồm: bao gồm theo cùng chủng loại, bao gồm theo cùng nơi sanh, bao gồm theo cùng hành động, và bao gồm theo cách tính. Trong đó, sự bao gồm theo cùng chủng loại, chẳng hạn như ‘tất cả các vị Sát-đế-lỵ hãy đến, tất cả các vị Bà-la-môn hãy đến’, được gọi là bao gồm theo cùng chủng loại. Sự bao gồm theo cùng nơi sanh, chẳng hạn như ‘tất cả người xứ Kosala, tất cả người xứ Māgadha hãy đến’, được gọi là bao gồm theo cùng nơi sanh. Sự bao gồm theo cùng hành động, chẳng hạn như ‘tất cả các chiến sĩ xa, tất cả các cung thủ hãy đến’, được gọi là bao gồm theo cùng hành động. ‘Nhãn xứ được tính vào uẩn nào? Nhãn xứ được tính vào sắc uẩn. Này bạn, nếu nhãn xứ được tính vào sắc uẩn, thì bạn phải nói rằng nhãn xứ được bao gồm bởi sắc uẩn’, đây được gọi là bao gồm theo cách tính. Ở đây, chính loại bao gồm này được chủ ý đến. นนุ จ ‘‘จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ กติ กุสลา กติ อกุสลา กติ อพฺยากตาติ ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชเน สมุทยสจฺจํ อกุสลํ, มคฺคสจฺจํ กุสลํ, นิโรธสจฺจํ อพฺยากตํ, ทุกฺขสจฺจํ สิยา กุสลํ, สิยา อกุสลํ, สิยา อพฺยากต’’นฺติ (วิภ. ๒๑๖-๒๑๗) อาคตตฺตา จตุภูมกมฺปิ กุสลํ ทิยฑฺฒเมว สจฺจํ ภชติ. อถ กสฺมา มหาเถโร จตูสุ อริยสจฺเจสุ คณนํ คจฺฉตีติ อาหาติ? สจฺจานํ อนฺโตคธตฺตา. ยถา หิ ‘‘สาธิกมิทํ, ภิกฺขเว, ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ อนฺวทฺธมาสํ อุทฺเทสํ อาคจฺฉติ, ยตฺถ อตฺตกามา กุลปุตฺตา สิกฺขนฺติ. ติสฺโส อิมา, ภิกฺขเว, สิกฺขา อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขา’’ติ (อ. นิ. ๓.๘๘) เอตฺถ สาธิกมิทํ ทิยฑฺฒสิกฺขาปทสตํ เอกา อธิสีลสิกฺขาว โหติ, ตํ สิกฺขนฺโตปิ ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขตีติ ทสฺสิโต, สิกฺขานํ อนฺโตคธตฺตา. ยถา จ เอกสฺส หตฺถิปทสฺส จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส โอติณฺณานิปิ ทฺวีสุ ตีสุ จตูสุ โกฏฺฐาเสสุ โอติณฺณานิปิ สิงฺคาลสสมิคาทีนํ ปาทานิ หตฺถิปเท สโมธานํ คตาเนว โหนฺติ. หตฺถิปทโต อมุจฺจิตฺวา ตสฺเสว อนฺโตคธตฺตา. เอวเมว เอกสฺมิมฺปิ ทฺวีสุปิ ตีสุปิ จตูสุปิ สจฺเจสุ คณนํ คตา ธมฺมา จตูสุ สจฺเจสุ คณนํ คตาว โหนฺติ; สจฺจานํ อนฺโตคธตฺตาติ ทิยฑฺฒสจฺจคณนํ คเตปิ กุสลธมฺเม ‘‘สพฺเพ เต จตูสุ อริยสจฺเจสุ สงฺคหํ คจฺฉนฺตี’’ติ อาห. ‘‘ทุกฺเข อริยสจฺเจ’’ติอาทีสุ อุทฺเทสปเทสุ เจว ชาติปิ ทุกฺขาติอาทีสุ นิทฺเทสปเทสุ จ ยํ [Pg.123] วตฺตพฺพํ, ตํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. เกวลํ ปเนตฺถ เทสนานุกฺกโมว เวทิตพฺโพ. Chẳng phải là, vì đã có nói trong phần giải đáp câu hỏi ‘Trong bốn Thánh đế, có bao nhiêu là thiện, bao nhiêu là bất thiện, bao nhiêu là vô ký?’ rằng ‘Tập đế là bất thiện, Đạo đế là thiện, Diệt đế là vô ký, Khổ đế có khi là thiện, có khi là bất thiện, có khi là vô ký’, nên pháp thiện thuộc bốn cõi chỉ thuộc về một đế rưỡi thôi sao? Vậy tại sao Trưởng lão lại nói rằng chúng ‘được tính vào trong bốn Thánh đế’? (Đáp:) Vì chúng được bao hàm bên trong các đế. Ví như, trong đoạn kinh ‘Này các Tỳ khưu, hơn một trăm năm mươi học giới này được tụng đọc mỗi nửa tháng, nơi các thiện gia nam tử có lòng cầu lợi ích tu học. Này các Tỳ khưu, có ba học giới này: tăng thượng giới học, tăng thượng tâm học, tăng thượng tuệ học’, ở đây, hơn một trăm năm mươi học giới này chỉ là một tăng thượng giới học mà thôi, nhưng người tu học giới ấy cũng được chỉ ra là đang tu học ba học giới, vì (các học giới kia) được bao hàm bên trong các học giới (này). Và ví như, dấu chân của các loài như chó rừng, thỏ, nai... dù dẫm vào một phần, hai, ba, hay bốn phần trong bốn phần của một dấu chân voi, thì chúng đều được xem là đã được bao gồm trong dấu chân voi. Vì chúng không thoát ra khỏi dấu chân voi mà được bao hàm bên trong chính dấu chân ấy. Cũng vậy, các pháp được tính vào một đế, hai, ba, hay bốn đế, đều được xem là đã được tính vào trong bốn đế; vì chúng được bao hàm bên trong các đế. Do đó, mặc dù các thiện pháp được tính vào một đế rưỡi, ngài vẫn nói rằng ‘Tất cả chúng đều được bao gồm trong bốn Thánh đế’. Những gì cần nói trong các đề mục như ‘Trong Khổ Thánh đế’ và trong các phần diễn giải như ‘Sanh cũng là khổ’ thì đã được nói trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Ở đây, chỉ cần biết tuần tự của bài pháp mà thôi. ๓๐๑. ยถา หิ เฉโก วิลีวกาโร สุชาตํ เวฬุํ ลภิตฺวา จตุธา เฉตฺวา ตโต ตโย โกฏฺฐาเส ฐเปตฺวา เอกํ คณฺหิตฺวา ปญฺจธา ภินฺเทยฺย, ตโตปิ จตฺตาโร ฐเปตฺวา เอกํ คณฺหิตฺวา ผาเลนฺโต ปญฺจ เปสิโย กเรยฺย, ตโต จตสฺโส ฐเปตฺวา เอกํ คณฺหิตฺวา กุจฺฉิภาคํ ปิฏฺฐิภาคนฺติ ทฺวิธา ผาเลตฺวา ปิฏฺฐิภาคํ ฐเปตฺวา กุจฺฉิภาคํ อาทาย ตโต สมุคฺคพีชนิตาลวณฺฏาทินานปฺปการํ เวฬุวิกตึ กเรยฺย, โส ปิฏฺฐิภาคญฺจ อิตรา จ จตสฺโส เปสิโย อิตเร จ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส อิตเร จ ตโย โกฏฺฐาเส กมฺมาย น อุปเนสฺสตีติ น วตฺตพฺโพ. เอกปฺปหาเรน ปน อุปเนตุํ น สกฺกา, อนุปุพฺเพน อุปเนสฺสติ. เอวเมว อยํ มหาเถโรปิ วิลีวกาโร สุชาตํ เวฬุํ ลภิตฺวา จตฺตาโร โกฏฺฐาเส วิย, อิมํ มหนฺตํ สุตฺตนฺตํ อารภิตฺวา จตุอริยสจฺจวเสน มาติกํ ฐเปสิ. วิลีวการสฺส ตโย โกฏฺฐาเส ฐเปตฺวา เอกํ คเหตฺวา ตสฺส ปญฺจธา กรณํ วิย เถรสฺส ตีณิ อริยสจฺจานิ ฐเปตฺวา เอกํ ทุกฺขสจฺจํ คเหตฺวา ภาเชนฺตสฺส ขนฺธวเสน ปญฺจธา กรณํ. ตโต ยถา โส วิลีวกาโร จตฺตาโร โกฏฺฐาเส ฐเปตฺวา เอกํ ภาคํ คเหตฺวา ปญฺจธา ผาเลสิ, เอวํ เถโร จตฺตาโร อรูปกฺขนฺเธ ฐเปตฺวา รูปกฺขนฺธํ วิภชนฺโต จตฺตาริ จ มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปนฺติ ปญฺจธา อกาสิ. ตโต ยถา โส วิลีวกาโร จตสฺโส เปสิโย ฐเปตฺวา เอกํ คเหตฺวา กุจฺฉิภาคํ ปิฏฺฐิภาคนฺติ ทฺวิธา ผาเลสิ, เอวํ เถโร อุปาทาย รูปญฺจ ติสฺโส จ ธาตุโย ฐเปตฺวา เอกํ ปถวีธาตุํ วิภชนฺโต อชฺฌตฺติกพาหิรวเสน ทฺวิธา ทสฺเสสิ. ยถา โส วิลีวกาโร ปิฏฺฐิภาคํ ฐเปตฺวา กุจฺฉิภาคํ อาทาย นานปฺปการํ วิลีววิกตึ อกาสิ, เอวํ เถโร พาหิรํ ปถวีธาตุํ ฐเปตฺวา อชฺฌตฺติกํ ปถวีธาตุํ วีสติยา อากาเรหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตูติอาทิมาห. 301. Ví như người thợ đan tre khéo léo, sau khi có được cây tre tốt, chặt làm bốn đoạn, từ đó để lại ba phần, lấy một phần rồi chẻ ra làm năm; từ đó cũng để lại bốn, lấy một, trong khi chẻ làm thành năm nan tre; từ đó để lại bốn, lấy một, chẻ làm hai là phần ruột và phần cật, để lại phần cật, lấy phần ruột, từ đó làm ra các loại đồ dùng bằng tre khác nhau như hộp, quạt lá cọ, v.v. Không thể nói rằng người ấy sẽ không dùng phần cật, bốn nan tre kia, bốn đoạn kia, và ba phần kia cho công việc. Tuy nhiên, không thể dùng trong một lần, mà sẽ dùng tuần tự. Cũng vậy, vị Đại Trưởng Lão này, giống như người thợ đan tre có được cây tre tốt (chẻ ra) làm bốn phần, sau khi bắt đầu bài kinh lớn này, đã thiết lập đề mục theo bốn Thánh Đế. Giống như việc người thợ đan tre để lại ba phần, lấy một phần rồi làm thành năm phần, là việc của vị Trưởng Lão, sau khi đã để lại ba Thánh Đế, lấy một Khổ Đế, trong khi phân chia, làm thành năm phần theo uẩn. Kế đó, cũng như người thợ đan tre ấy để lại bốn phần, lấy một phần rồi chẻ ra làm năm, cũng vậy, vị Trưởng Lão, sau khi đã để lại bốn vô sắc uẩn, trong khi phân tích sắc uẩn, đã làm thành năm phần là bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành. Kế đó, cũng như người thợ đan tre ấy để lại bốn nan tre, lấy một, chẻ làm hai là phần ruột và phần cật, cũng vậy, vị Trưởng Lão, sau khi đã để lại sắc y sinh và ba giới, trong khi phân tích một địa giới, đã trình bày làm hai theo cách nội phần và ngoại phần. Cũng như người thợ đan tre ấy để lại phần cật, lấy phần ruột, đã làm ra các loại đồ dùng bằng tre khác nhau, cũng vậy, vị Trưởng Lão, sau khi đã để lại địa giới ngoại phần, để trình bày sau khi đã phân tích địa giới nội phần theo hai mươi thể cách, đã nói câu bắt đầu là: “Này chư hiền, địa giới nội phần là gì?” ยถา ปน วิลีวกาโร ปิฏฺฐิภาคญฺจ อิตรา จ จตฺตสฺโส เปสิโย อิตเร จ จตฺตาโร โกฏฺฐาเส อิตเร จ ตโย โกฏฺฐาเส อนุปุพฺเพน [Pg.124] กมฺมาย อุปเนสฺสติ, น หิ สกฺกา เอกปฺปหาเรน อุปเนตุํ, เอวํ เถโรปิ พาหิรญฺจ ปถวีธาตุํ อิตรา จ ติสฺโส ธาตุโย อุปาทารูปญฺจ อิตเร จ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺเธ อิตรานิ จ ตีณิ อริยสจฺจานิ อนุปุพฺเพน วิภชิตฺวา ทสฺเสสฺสติ, น หิ สกฺกา เอกปฺปหาเรน ทสฺเสตุํ. อปิจ ราชปุตฺตูปมายปิ อยํ กโม วิภาเวตพฺโพ – Và cũng như người thợ đan tre sẽ tuần tự dùng cho công việc phần cật, bốn nan tre kia, bốn đoạn kia, và ba phần kia, vì không thể dùng trong một lần, cũng vậy, vị Trưởng Lão cũng sẽ trình bày sau khi đã tuần tự phân tích địa giới ngoại phần, ba giới kia, sắc y sinh, bốn vô sắc uẩn kia, và ba Thánh Đế kia, vì không thể trình bày trong một lần. Hơn nữa, trình tự này cũng nên được làm cho rõ ràng bằng ví dụ về hoàng tử – เอโก กิร มหาราชา, ตสฺส ปโรสหสฺสํ ปุตฺตา. โส เตสํ ปิฬนฺธนปริกฺขารํ จตูสุ เปฬาสุ ฐเปตฺวา เชฏฺฐปุตฺตสฺส อปฺเปสิ – ‘‘อิทํ เต, ตาต, ภาติกานํ ปิฬนฺธนภณฺฑํ ตถารูเป ฉเณ สมฺปตฺเต ปิฬนฺธนํ โน เทหีติ ยาจนฺตานํ ทเทยฺยาสี’’ติ. โส ‘‘สาธุ เทวา’’ติ สารคพฺเภ ปฏิสาเมสิ, ตถารูเป ฉณทิวเส ราชปุตฺตา รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา ‘‘ปิฬนฺธนํ โน, ตาต, เทถ, นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ อาหํสุ. ตาตา, เชฏฺฐภาติกสฺส โว หตฺเถ มยา ปิฬนฺธนํ ฐปิตํ, ตํ อาหราเปตฺวา ปิฬนฺธถาติ. เต สาธูติ ปฏิสฺสุณิตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘ตุมฺหากํ กิร โน หตฺเถ ปิฬนฺธนภณฺฑํ, ตํ เทถา’’ติ อาหํสุ. โส เอวํ กริสฺสามีติ คพฺภํ วิวริตฺวา, จตสฺโส เปฬาโย นีหริตฺวา ติสฺโส ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา, ตโต ปญฺจ สมุคฺเค นีหริตฺวา จตฺตาโร ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา, ตโต ปญฺจสุ กรณฺเฑสุ นีหริเตสุ จตฺตาโร ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา ปิธานํ ปสฺเส ฐเปตฺวา ตโต หตฺถูปคปาทูปคาทีนิ นานปฺปการานิ ปิฬนฺธนานิ นีหริตฺวา อทาสิ. โส กิญฺจาปิ อิตเรหิ จตูหิ กรณฺเฑหิ อิตเรหิ จตูหิ สมุคฺเคหิ อิตราหิ ตีหิ เปฬาหิ น ตาว ภาเชตฺวา เทติ, อนุปุพฺเพน ปน ทสฺสติ, น หิ สกฺกา เอกปฺปหาเรน ทาตุํ. Nghe nói có một vị đại vương, vị ấy có hơn một ngàn người con trai. Vị ấy, sau khi đặt đồ trang sức và vật dụng của họ vào bốn cái tráp, đã giao cho người con cả: “Này con, đây là đồ trang sức của các em con. Khi đến dịp lễ hội như thế, con hãy trao cho những người em đến xin rằng: ‘Xin hãy trao cho chúng tôi đồ trang sức.’” Vị ấy nói: “Tâu đức vua, tốt lắm” rồi cất giữ trong kho báu. Vào ngày lễ hội như thế, các hoàng tử đi đến chỗ đức vua và thưa rằng: “Tâu phụ hoàng, xin hãy ban cho chúng con đồ trang sức, chúng con sẽ vui chơi lễ hội.” (Đức vua phán): “Này các con, ta đã đặt đồ trang sức trong tay anh cả của các con, hãy bảo anh mang ra rồi đeo vào.” Họ vâng lời: “Tốt lắm” rồi đi đến chỗ vị ấy và thưa rằng: “Nghe nói đồ trang sức của chúng tôi ở trong tay huynh trưởng, xin hãy trao cho chúng tôi.” Vị ấy nói: “Ta sẽ làm như vậy” rồi mở kho, lấy ra bốn cái tráp, để lại ba, mở một cái; từ đó lấy ra năm cái hộp, để lại bốn, mở một cái; từ đó, sau khi lấy ra năm cái giỏ, để lại bốn, mở một cái, để nắp sang một bên, từ đó lấy ra các loại trang sức khác nhau như vòng tay, vòng chân, v.v. rồi trao cho. Mặc dù vị ấy chưa phân phát từ bốn cái giỏ kia, bốn cái hộp kia, và ba cái tráp kia, nhưng sẽ trao tuần tự, vì không thể trao trong một lần. ตตฺถ มหาราชา วิย ภควา ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ราชาหมสฺมิ เสลาติ ภควา, ธมฺมราชา อนุตฺตโร’’ติ (สุ. นิ. ๕๕๙). เชฏฺฐปุตฺโต วิย สาริปุตฺตตฺเถโร, วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘ยํ โข ตํ, ภิกฺขเว, สมฺมา วทมาโน วเทยฺย, ‘ภควโต ปุตฺโต โอรโส มุขโต ชาโต ธมฺมโช ธมฺมนิมฺมิโต ธมฺมทายาโท, โน อามิสทายาโท’ติ สาริปุตฺตเมว ตํ สมฺมา วทมาโน วเทยฺย, ภควโต ปุตฺโต…เป… โน อามิสทายาโท’’ติ (ม. นิ. ๓.๙๗). ปโรสหสฺสราชปุตฺตา วิย ภิกฺขุสงฺโฆ ทฏฺฐพฺโพ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – Ở đây, nên xem Đức Thế Tôn giống như vị đại vương. Và điều này cũng đã được nói: “Này Sela, Ta là vua, Đức Thế Tôn, vị Pháp Vương vô thượng.” Nên xem Trưởng lão Sāriputta giống như người con cả, và điều này cũng đã được nói: “Này các Tỳ khưu, người nói một cách chân chánh nên nói rằng: ‘Là người con của Đức Thế Tôn, sinh ra từ lòng ngực, sinh ra từ miệng, sinh từ Pháp, do Pháp tạo thành, là người thừa tự Pháp, không phải người thừa tự tài vật,’ người ấy khi nói một cách chân chánh nên nói chính là về Sāriputta, là người con của Đức Thế Tôn... không phải người thừa tự tài vật.” Nên xem Tăng chúng giống như hơn một ngàn vị hoàng tử. Và điều này cũng đã được nói – ‘‘ปโรสหสฺสํ [Pg.125] ภิกฺขูนํ, สุคตํ ปยิรุปาสติ; เทเสนฺตํ วิรชํ ธมฺมํ, นิพฺพานํ อกุโตภย’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๑๖); “Hơn một ngàn vị Tỳ khưu, hầu cận Đức Thiện Thệ; (Vị đang) thuyết giảng Pháp không nhiễm ô, Niết Bàn, nơi không còn sợ hãi từ bất cứ đâu.” รญฺโญ เตสํ ปุตฺตานํ ปิฬนฺธนํ จตูสุ เปฬาสุ ปกฺขิปิตฺวา เชฏฺฐปุตฺตสฺส หตฺเถ ฐปิตกาโล วิย ภควโต ธมฺมเสนาปติสฺส หตฺเถ จตุสจฺจปฺปกาสนาย ฐปิตกาโล, เตเนวาห – ‘‘สาริปุตฺโต, ภิกฺขเว, ปโหติ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ วิตฺถาเรน อาจิกฺขิตุํ เทเสตุํ ปญฺญาเปตุํ ปฏฺฐเปตุํ วิวริตุํ วิภชิตุํ อุตฺตานีกาตุ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๗๑). ตถารูเป ขเณ เตสํ ราชปุตฺตานํ ตํ ราชานํ อุปสงฺกมิตฺวา ปิฬนฺธนํ ยาจนกาโล วิย ภิกฺขุสงฺฆสฺส วสฺสูปนายิกสมเย อาคนฺตฺวา ธมฺมเทสนาย ยาจิตกาโล. อุปกฏฺฐาย กิร วสฺสูปนายิกาย อิทํ สุตฺตํ เทสิตํ. รญฺโญ, ‘‘ตาตา, เชฏฺฐภาติกสฺส โว หตฺเถ มยา ปิฬนฺธนํ ฐปิตํ ตํ อาหราเปตฺวา ปิฬนฺธถา’’ติ วุตฺตกาโล วิย สมฺพุทฺเธนาปิ, ‘‘เสเวถ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน, ภชถ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลาเน. ปณฺฑิตา ภิกฺขู อนุคฺคาหกา สพฺรหฺมจารีน’’นฺติ เอวํ ธมฺมเสนาปติโน สนฺติเก ภิกฺขูนํ เปสิตกาโล. Giống như thời điểm đức vua, sau khi đặt các món trang sức của các vị hoàng tử ấy vào trong bốn chiếc tráp, đã trao vào tay của vị hoàng tử trưởng; (nên hiểu là) thời điểm (giáo pháp) được đức Thế Tôn trao vào tay của vị Tướng quân Chánh pháp để công bố Bốn sự thật, chính vì thế ngài đã dạy rằng: ‘Này các tỳ khưu, Sāriputta có khả năng giảng dạy, thuyết giảng, công bố, thiết lập, khai mở, phân tích, và làm cho sáng tỏ Bốn Thánh đế một cách rộng rãi.’ Vào một dịp như vậy, giống như thời điểm các vị hoàng tử ấy đến gần đức vua ấy và thỉnh cầu các món trang sức; (nên hiểu là) thời điểm Tăng chúng, vào mùa an cư kiết hạ, đã đến và thỉnh cầu một bài pháp thoại. Tương truyền rằng, bài kinh này đã được thuyết giảng khi mùa an cư kiết hạ sắp đến. Giống như thời điểm đức vua nói rằng: ‘Này các con, ta đã đặt các món trang sức của các con vào tay của người anh cả. Hãy bảo người mang đến rồi trang điểm đi;’ cũng vậy, (nên hiểu là) thời điểm đức Chánh Đẳng Giác đã gửi các vị tỳ khưu đến nơi vị Tướng quân Chánh pháp, nói rằng: ‘Này các tỳ khưu, hãy thân cận Sāriputta và Moggallāna. Này các tỳ khưu, hãy gần gũi Sāriputta và Moggallāna. Các tỳ khưu Sāriputta và Moggallāna là những bậc hiền trí, là những người hỗ trợ cho các vị đồng phạm hạnh.’ ราชปุตฺเตหิ รญฺโญ กถํ สุตฺวา เชฏฺฐภาติกสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปิฬนฺธนํ ยาจิตกาโล วิย ภิกฺขูหิ สตฺถุกถํ สุตฺวา ธมฺมเสนาปตึ อุปสงฺกมฺม ธมฺมเทสนํ อายาจิตกาโล. เชฏฺฐภาติกสฺส คพฺภํ วิวริตฺวา จตสฺโส เปฬาโย นีหริตฺวา ฐปนํ วิย ธมฺมเสนาปติสฺส อิมํ สุตฺตนฺตํ อารภิตฺวา จตุนฺนํ อริยสจฺจานํ วเสน มาติกาย ฐปนํ. ติสฺโส เปฬาโย ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา ตโต ปญฺจสมุคฺคนีหรณํ วิย ตีณิ อริยสจฺจานิ ฐเปตฺวา ทุกฺขํ อริยสจฺจํ วิภชนฺตสฺส ปญฺจกฺขนฺธทสฺสนํ. จตฺตาโร สมุคฺเค ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา ตโต ปญฺจกรณฺฑนีหรณํ วิย จตฺตาโร อรูปกฺขนฺเธ ฐเปตฺวา เอกํ รูปกฺขนฺธํ วิภชนฺตสฺส จตุมหาภูตอุปาทารูปวเสน ปญฺจโกฏฺฐาสทสฺสนํ. Giống như thời điểm các vị hoàng tử, sau khi nghe lời của đức vua, đã đi đến nơi người anh cả và xin các món trang sức; (nên hiểu là) thời điểm các vị tỳ khưu, sau khi nghe lời của bậc Đạo Sư, đã đến gần vị Tướng quân Chánh pháp và thỉnh cầu pháp thoại. Giống như việc mở phòng của người anh cả, lấy ra bốn chiếc tráp và đặt xuống; (nên hiểu là) việc vị Tướng quân Chánh pháp bắt đầu bài kinh này và thiết lập đề mục theo Bốn Thánh đế. Giống như việc để qua một bên ba chiếc tráp, mở một chiếc, rồi từ đó lấy ra năm hộp nhỏ; (nên hiểu là) việc vị ấy, sau khi để qua một bên ba Thánh đế, đã trình bày năm uẩn khi phân tích Thánh đế về Khổ. Giống như việc để qua một bên bốn hộp nhỏ, mở một hộp, rồi từ đó lấy ra năm giỏ nhỏ; (nên hiểu là) việc vị ấy, sau khi để qua một bên bốn vô sắc uẩn, đã trình bày năm phần theo bốn đại chủng và sắc do nương sanh khi phân tích một sắc uẩn. ๓๐๒. จตฺตาโร กรณฺเฑ ฐเปตฺวา เอกํ วิวริตฺวา ปิธานํ ปสฺเส ฐเปตฺวา หตฺถูปคปาทูปคาทิปิฬนฺธนทานํ วิย ตีณิ มหาภูตานิ อุปาทารูปญฺจ ฐเปตฺวา เอกํ ปถวีธาตุํ วิภชนฺตสฺส พาหิรํ ตาว ปิธานํ วิย ฐเปตฺวา อชฺฌตฺติกาย [Pg.126] ปถวีธาตุยา นานาสภาวโต วีสติยา อากาเรหิ ทสฺสนตฺถํ ‘‘กตมา จาวุโส อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตู’’ติอาทิวจนํ. 302. Giống như việc để qua một bên bốn giỏ nhỏ, mở một giỏ, đặt cái nắp sang một bên, rồi trao các món trang sức cho tay, cho chân, v.v...; (nên hiểu là) việc vị ấy, sau khi để qua một bên ba đại chủng và sắc do nương sanh, đã phân tích một địa đại, trước hết đặt phần bên ngoài qua một bên như cái nắp, rồi dùng lời nói bắt đầu bằng ‘Này chư hiền, thế nào là nội địa đại?’ để trình bày nội địa đại theo hai mươi phương diện dựa trên các đặc tính khác nhau của nó. ตสฺส ปน ราชปุตฺตสฺส เตหิ จตูหิ กรณฺเฑหิ จตูหิ สมุคฺเคหิ ตีหิ จ เปฬาหิ ปจฺฉา อนุปุพฺเพน นีหริตฺวา ปิฬนฺธนทานํ วิย เถรสฺสาปิ อิตเรสญฺจ ติณฺณํ มหาภูตานํ อุปาทารูปานญฺจ จตุนฺนํ อรูปกฺขนฺธานญฺจ ติณฺณํ อริยสจฺจานญฺจ ปจฺฉา อนุปุพฺเพน ภาเชตฺวา ทสฺสนํ เวทิตพฺพํ. ยํ ปเนตํ ‘‘กตมา จาวุโส, อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตนฺติ อุภยมฺเปตํ นิยกาธิวจนเมว. กกฺขฬนฺติ ถทฺธํ. ขริคตนฺติ ผรุสํ. อุปาทินฺนนฺติ น กมฺมสมุฏฺฐานเมว, อวิเสเสน ปน สรีรฏฺฐกสฺเสตํ คหณํ. สรีรฏฺฐกญฺหิ อุปาทินฺนํ วา โหตุ, อนุปาทินฺนํ วา, อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐวเสน สพฺพํ อุปาทินฺนเมว นาม. เสยฺยถิทํ – เกสา โลมา…เป… อุทริยํ กรีสนฺติ อิทํ ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส กุลปุตฺตสฺส อชฺฌตฺติกปถวีธาตุวเสน ตาว กมฺมฏฺฐานํ วิภตฺตํ. เอตฺถ ปน มนสิการํ อารภิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ คเหตุกาเมน ยํ กาตพฺพํ, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตเมว. มตฺถลุงฺคํ ปน น อิธ ปาฬิอารุฬฺหํ. ตมฺปิ อาหริตฺวา, วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยเนว วณฺณสณฺฐานาทิวเสน ววตฺถเปตฺวา, ‘‘อยมฺปิ อเจตนา อพฺยากตา สุญฺญา ถทฺธา ปถวีธาตุ เอวา’’ติ มนสิ กาตพฺพํ. ยํ วา ปนญฺญมฺปีติ อิทํ อิตเรสุ ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ อนุคตาย ปถวีธาตุยา คหณตฺถํ วุตฺตํ. ยา เจว โข ปน อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตูติ ยา จ อยํ วุตฺตปฺปการา อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ. ยา จ พาหิราติ ยา จ วิภงฺเค, ‘‘อโย โลหํ ติปุ สีส’’นฺติอาทินา (วิภ. ๑๗๓) นเยน อาคตา พาหิรา ปถวีธาตุ. Giống như việc vị hoàng tử ấy sau đó tuần tự lấy ra và trao các món trang sức từ bốn giỏ nhỏ, bốn hộp nhỏ, và ba chiếc tráp ấy; cũng vậy, cần phải biết rằng vị Trưởng lão sau đó cũng tuần tự phân tích và trình bày ba đại chủng còn lại, sắc do nương sanh, bốn vô sắc uẩn, và ba Thánh đế. Về điều đã được nói, bắt đầu bằng ‘Này chư hiền, thế nào là nội địa đại?’ Ở đây, cả hai từ ‘ajjhattaṃ’ và ‘paccattaṃ’ đều là những thuật ngữ chỉ về ‘của riêng mình.’ ‘Kakkhaḷaṃ’ nghĩa là cứng. ‘Kharigataṃ’ nghĩa là thô. ‘Upādinnaṃ’ (được chấp thủ) không chỉ là (sắc) do nghiệp sanh, mà nói chung, đó là sự nắm giữ những gì thuộc về thân thể. Vì rằng, những gì thuộc về thân thể, dù được chấp thủ hay không được chấp thủ, tất cả đều được gọi là ‘được chấp thủ’ theo nghĩa là được nắm giữ, bám víu, và chấp chặt bởi ái và kiến. Nghĩa là: ‘tóc, lông… (cho đến)… đồ ăn trong dạ dày, phân’ – đây là đề mục thiền được phân tích cho một thiện nam tử thực hành thiền về các đại, xét theo phương diện nội địa đại. Ở đây, bất cứ điều gì cần phải làm bởi người muốn chứng đắc A-la-hán bằng cách thực hành sự tác ý, phát triển tuệ quán, tất cả đều đã được giải thích chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo (Visuddhimagga). Tuy nhiên, não (matthaluṅgaṃ) không được đưa vào bản Pāli ở đây. Sau khi đưa cả phần đó vào, và xác định nó theo màu sắc, hình dạng, v.v., theo phương pháp đã nêu trong Thanh Tịnh Đạo, vị ấy nên tác ý rằng: ‘Cái này cũng vô tri, vô ký, trống không, cứng, chỉ là địa đại mà thôi.’ Câu ‘Hay bất cứ thứ gì khác…’ được nói với mục đích bao gồm cả địa đại có mặt trong ba phần còn lại. ‘Bất cứ nội địa đại nào’ có nghĩa là bất cứ nội địa đại nào thuộc loại đã được mô tả. ‘Và bất cứ ngoại (đại) nào’ có nghĩa là bất cứ ngoại địa đại nào được đề cập trong sách Phân Tích (Vibhaṅga) theo cách bắt đầu bằng ‘sắt, đồng, thiếc, chì…’ เอตฺตาวตา เถเรน อชฺฌตฺติกา ปถวีธาตุ นานาสภาวโต วีสติยา อากาเรหิ วิตฺถาเรน ทสฺสิตา, พาหิรา สงฺเขเปน. กสฺมา? ยสฺมิญฺหิ ฐาเน สตฺตานํ อาลโย นิกนฺติ ปตฺถนา ปริยุฏฺฐานํ คหณํ ปรามาโส พลวา โหติ, ตตฺถ เตสํ อาลยาทีนํ อุทฺธรณตฺถํ พุทฺธา วา พุทฺธสาวกา วา วิตฺถารกถํ กเถนฺติ. ยตฺถ ปน น พลวา, ตตฺถ กตฺตพฺพกิจฺจาภาวโต สงฺเขเปน กเถนฺติ. ยถา หิ กสฺสโก เขตฺตํ กสมาโน ยตฺถ มูลสนฺตานกานํ พลวตาย นงฺคลํ ลคฺคติ, ตตฺถ โคเณ ฐเปตฺวา ปํสุํ วิยูหิตฺวา มูลสนฺตานกานิ เฉตฺวา เฉตฺวา [Pg.127] อุทฺธรนฺโต พหุํ วายามํ กโรติ. ยตฺถ ตานิ นตฺถิ, ตตฺถ พลวํ ปโยคํ กตฺวา โคเณ ปิฏฺฐิยํ ปหรมาโน กสติเยว, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. Với chừng ấy, vị Trưởng lão đã trình bày nội địa đại một cách chi tiết theo hai mươi phương diện dựa trên các đặc tính khác nhau của nó, và (trình bày) ngoại (địa đại) một cách tóm tắt. Tại sao vậy? Bởi vì ở nơi nào mà sự quyến luyến, ham muốn, mong cầu, ám ảnh, nắm giữ, và chấp thủ của chúng sanh là mạnh mẽ, thì ở nơi đó, để nhổ bật gốc những sự quyến luyến ấy, v.v., chư Phật hoặc các vị đệ tử của Phật sẽ thuyết một bài pháp chi tiết. Còn ở nơi nào (những thứ ấy) không mạnh mẽ, thì các ngài nói một cách tóm tắt vì không có việc gì cần phải làm. Ví như một người nông dân, khi đang cày ruộng, ở nơi nào lưỡi cày bị mắc lại do rễ cây quá chắc, người ấy sẽ dừng bò lại, đào đất lên, chặt đứt các rễ cây, và nỗ lực rất nhiều để nhổ chúng ra. Ở nơi nào không có chúng, người ấy không cần nỗ lực nhiều, chỉ việc thúc bò đi tới và tiếp tục cày. Sự tương đồng này nên được hiểu như vậy. ปถวีธาตุเรเวสาติ ทุวิธาเปสา ถทฺธฏฺเฐน กกฺขฬฏฺเฐน ผรุสฏฺเฐน เอกลกฺขณา ปถวีธาตุเยว, อาวุโสติ อชฺฌตฺติกํ พาหิราย สทฺธึ โยเชตฺวา ทสฺเสติ. ยสฺมา พาหิราย ปถวีธาตุยา อเจตนาภาโว ปากโฏ, น อชฺฌตฺติกาย, ตสฺมา สา พาหิราย สทฺธึ เอกสทิสา อเจตนาเยวาติ คณฺหนฺตสฺส สุขปริคฺคโห โหติ. ยถา กึ? ยถา ทนฺเตน โคเณน สทฺธึ โยชิโต อทนฺโต กติปาหเมว วิสูกายติ วิปฺผนฺทติ, อถ น จิรสฺเสว ทมถํ อุเปติ. เอวํ อชฺฌตฺติกาปิ พาหิราย สทฺธึ เอกสทิสาติ คณฺหนฺตสฺส กติปาหเมว อเจตนาภาโว น อุปฏฺฐาติ, อถ น จิเรเนวสฺสา อเจตนาภาโว ปากโฏ โหติ. ตํ เนตํ มมาติ ตํ อุภยมฺปิ น เอตํ มม, น เอโสหมสฺมิ, น เอโส เม อตฺตาติ เอวํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทฏฺฐพฺพํ. ยถาภูตนฺติ ยถาสภาวํ, ตญฺหิ อนิจฺจาทิสภาวํ, ตสฺมา อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ เอวํ ทฏฺฐพฺพนฺติ อตฺโถ. “Pathavīdhāturevesā” có nghĩa là: Này hiền giả, địa đại này dù có hai loại (bên trong và bên ngoài), nhưng có cùng một đặc tính là cứng, thô ráp, nên nó chỉ là địa đại. (Đức Phật) trình bày bằng cách liên kết (địa đại) bên trong với (địa đại) bên ngoài. Bởi vì trạng thái vô tri của địa đại bên ngoài thì rõ ràng, còn của địa đại bên trong thì không, do đó, đối với người nắm bắt rằng “nó (địa đại bên trong) cũng giống như địa đại bên ngoài, chỉ là vô tri”, việc thấu hiểu trở nên dễ dàng. Ví như thế nào? Giống như con bò chưa được thuần hóa, khi được att vào cùng ách với con bò đã được thuần hóa, chỉ chống cự và giãy giụa trong vài ngày, sau đó không lâu nó trở nên thuần thục. Cũng vậy, đối với người quán xét rằng “địa đại bên trong cũng giống như địa đại bên ngoài”, chỉ trong vài ngày, trạng thái vô tri không hiện khởi, sau đó không lâu, trạng thái vô tri của nó trở nên rõ ràng. “Taṃ netaṃ mama” có nghĩa là: Cả hai (địa đại) này không phải là của tôi, đây không phải là tôi, đây không phải là tự ngã của tôi. Cần phải thấy như vậy, đúng như thật, bằng chánh trí tuệ. “Yathābhūtaṃ” nghĩa là đúng với tự tánh của nó. Bởi vì nó có tự tánh là vô thường, v.v., do đó, cần phải thấy rằng “nó là vô thường, khổ, vô ngã”. Đó là ý nghĩa. โหติ โข โส, อาวุโสติ กสฺมา อารภิ? พาหิรอาโปธาตุวเสน พาหิราย ปถวีธาตุยา วินาสํ ทสฺเสตฺวา ตโต วิเสสตเรน อุปาทินฺนาย สรีรฏฺฐกปถวีธาตุยา วินาสทสฺสนตฺถํ. ปกุปฺปตีติ อาโปสํวฏฺฏวเสน วฑฺฒมานา กุปฺปติ. อนฺตรหิตา ตสฺมึ สมเย พาหิรา ปถวีธาตุ โหตีติ ตสฺมึ สมเย โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาเฬ ขาโรทเกน วิลียมานา อุทกานุคตา หุตฺวา สพฺพา ปพฺพตาทิวเสน สณฺฐิตา ปถวีธาตุ อนฺตรหิตา โหติ. วิลียิตฺวา อุทกเมว โหติ. ตาว มหลฺลิกายาติ ตาว มหนฺตาย. Tại sao (Đức Phật) bắt đầu bài thuyết giảng “Hoti kho so, āvuso” (Này hiền giả, có khi...)? Để sau khi chỉ ra sự hủy diệt của địa đại bên ngoài do thủy đại bên ngoài, Ngài sẽ chỉ ra một cách đặc biệt hơn sự hủy diệt của địa đại thuộc về thân thể, là pháp hữu chấp thủ. “Pakuppati” (bị khuấy động) nghĩa là nó bị hủy diệt khi (thủy đại) tăng trưởng do kiếp hoại bởi nước. “Antarahitā tasmiṃ samaye bāhirā pathavīdhātu hoti” (Vào lúc đó, địa đại bên ngoài biến mất) nghĩa là: Vào lúc đó, trong một trăm ngàn triệu thế giới, địa đại vốn tồn tại dưới dạng núi non, v.v., bị tan rã bởi nước mặn, hòa vào trong nước rồi biến mất. Sau khi tan rã, chỉ còn lại nước. “Tāva mahallikāya” nghĩa là to lớn đến dường ấy. ทุเว สตสหสฺสานิ, จตฺตาริ นหุตานิ จ; เอตฺตกํ พหลตฺเตน, สงฺขาตายํ วสุนฺธราติ. – “Hai trăm ngàn và bốn vạn (do tuần); Trái đất này được tính là có bề dày chừng ấy.” เอวํ พหลตฺเตเนว มหนฺตาย, วิตฺถารโต ปน โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬปฺปมาณาย. อนิจฺจตาติ หุตฺวา อภาวตา. ขยธมฺมตาติ ขยํ คมนสภาวตา[Pg.128]. วยธมฺมตาติ วยํ คมนสภาวตา. วิปริณามธมฺมตาติ ปกติวิชหนสภาวตา, อิติ สพฺเพหิปิ อิเมหิ ปเทหิ อนิจฺจลกฺขณเมว วุตฺตํ. ยํ ปน อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตํ อนตฺตาติ ตีณิปิ ลกฺขณานิ อาคตาเนว โหนฺติ. มตฺตฏฺฐกสฺสาติ ปริตฺตฏฺฐิติกสฺส, ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ อิมสฺส กายสฺส ปริตฺตฏฺฐิติตา เวทิตพฺพา ฐิติปริตฺตตาย จ สรสปริตฺตตาย จ. อยญฺหิ อตีเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิตฺถ, น ชีวติ, น ชีวิสฺสติ. อนาคเต จิตฺตกฺขเณ ชีวิสฺสติ, น ชีวติ, น ชีวิตฺถ. ปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺตกฺขเณ ชีวติ, น ชีวิตฺถ, น ชีวิสฺสตีติ วุจฺจติ. (Địa đại) to lớn như vậy chỉ về bề dày, còn về chiều rộng thì có kích thước của một trăm ngàn triệu thế giới. “Aniccatā” (tính vô thường) là trạng thái không còn sau khi đã có. “Khayadhammatā” (có tính hủy hoại) là có bản chất đi đến sự tiêu vong. “Vayadhammatā” (có tính biến hoại) là có bản chất đi đến sự tan rã. “Vipariṇāmadhammatā” (có tính biến đổi) là có bản chất từ bỏ trạng thái tự nhiên. Như vậy, với tất cả các từ này, chỉ có đặc tính vô thường được nói đến. Hơn nữa, cái gì vô thường, cái đó là khổ; cái gì khổ, cái đó là vô ngã. Như vậy, cả ba đặc tính đều đã được đề cập đến. “Mattaṭṭhakassa” (của thân nhỏ bé này) nghĩa là của thân có sự tồn tại ngắn ngủi. Ở đây, sự tồn tại ngắn ngủi của thân này cần được hiểu theo hai phương diện: sự ngắn ngủi về thời gian tồn tại và sự ngắn ngủi về kích thước. Thật vậy, thân này đã sống trong sát-na tâm quá khứ, không đang sống, sẽ không sống. Nó sẽ sống trong sát-na tâm vị lai, không đang sống, đã không sống. Nó đang sống trong sát-na tâm hiện tại, đã không sống, sẽ không sống. Như vậy được nói. ‘‘ชีวิตํ อตฺตภาโว จ, สุขทุกฺขา จ เกวลา; เอกจิตฺตสมายุตฺตา, ลหุ โส วตฺตเต ขโณ’’ติ. – “Mạng sống và thân thể, cùng các cảm thọ lạc khổ thuần túy; (Tất cả) các pháp này tương ưng với một sát-na tâm, sát-na ấy diễn ra nhanh chóng.” อิทํ เอตสฺเสว ปริตฺตฏฺฐิติทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เอวํ ฐิติปริตฺตตาย ปริตฺตฏฺฐิติตา เวทิตพฺพา. (Câu kệ) này được nói ra để chỉ rõ sự tồn tại ngắn ngủi của chính thân này. Như vậy, sự tồn tại ngắn ngủi cần được hiểu qua sự ngắn ngủi về thời gian tồn tại. อสฺสาสปสฺสาสูปนิพทฺธาทิภาเวน ปนสฺส สรสปริตฺตตา เวทิตพฺพา. สตฺตานญฺหิ อสฺสาสูปนิพทฺธํ ชีวิตํ, ปสฺสาสูปนิพทฺธํ ชีวิตํ, อสฺสาสปสฺสาสูปนิพทฺธํ ชีวิตํ, มหาภูตูปนิพทฺธํ ชีวิตํ, กพฬีการาหารูปนิพทฺธํ ชีวิตํ, วิญฺญาณูปนิพทฺธํ ชีวิตนฺติ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตํ. Hơn nữa, sự ngắn ngủi về kích thước (sự nhỏ bé) của thân này cần được hiểu qua sự phụ thuộc vào hơi thở ra, hơi thở vào, v.v. Thật vậy, mạng sống của chúng sinh phụ thuộc vào hơi thở ra, mạng sống phụ thuộc vào hơi thở vào, mạng sống phụ thuộc vào hơi thở ra và hơi thở vào, mạng sống phụ thuộc vào bốn đại, mạng sống phụ thuộc vào đoàn thực, mạng sống phụ thuộc vào thức. Như vậy đã được giải rộng trong sách Thanh Tịnh Đạo. ตณฺหุปาทินฺนสฺสาติ ตณฺหาย อาทินฺนคหิตปรามฏฺฐสฺส อหนฺติ วา มมนฺติ วา อสฺมีติ วา. อถ ขฺวาสฺส โนเตเวตฺถ โหตีติ อถ โข อสฺส ภิกฺขุโน เอวํ ตีณิ ลกฺขณานิ อาโรเปตฺวา ปสฺสนฺตสฺส เอตฺถ อชฺฌตฺติกาย ปถวีธาตุยา อหนฺติ วาติอาทิ ติวิโธ ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาโห โนเตว โหติ, น โหติเยวาติ อตฺโถ. ยถา จ อาโปธาตุวเสน, เอวํ เตโชธาตุวาโยธาตุวเสนปิ พาหิราย ปถวีธาตุยา อนฺตรธานํ โหติ. อิธ ปน เอกํเยว อาคตํ. อิตรานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานิ. “Taṇhupādinnassa” (bị tham ái chấp thủ) nghĩa là bị tham ái nắm giữ, bám víu, và xem xét một cách sai lạc là “tôi”, “của tôi”, hay “là tôi”. “Atha khvāssa notevettha hoti” (Nhưng đối với vị ấy, điều đó không xảy ra ở đây) có nghĩa là: Nhưng đối với vị tỳ khưu thấy được (các pháp) sau khi áp dụng ba tướng như vậy, sự chấp thủ ba loại là tham, mạn, kiến, bắt đầu bằng “đây là tôi”, đối với địa đại bên trong này, đã không còn xảy ra nữa. Và giống như sự biến mất xảy ra do thủy đại, cũng vậy, sự biến mất của địa đại bên ngoài cũng xảy ra do hỏa đại và phong đại. Nhưng ở đây, chỉ có một trường hợp được đề cập. Các trường hợp khác cũng cần được hiểu theo ý nghĩa. ตญฺเจ, อาวุโสติ อิธ ตสฺส ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส ภิกฺขุโน โสตทฺวาเร ปริคฺคหํ ปฏฺฐเปนฺโต พลํ ทสฺเสติ. อกฺโกสนฺตีติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสนฺติ. ปริภาสนฺตีติ ตยา อิทญฺจิทญฺจ กตํ, เอวญฺจ เอวญฺจ ตํ กริสฺสามาติ วาจาย ปริภาสนฺติ. โรเสนฺตีติ ฆฏฺเฏนฺติ. วิเหเสนฺตีติ ทุกฺขาเปนฺติ, สพฺพํ วาจาย ฆฏฺฏนเมว วุตฺตํ. โส เอวนฺติ โส ธาตุกมฺมฏฺฐานิโก [Pg.129] เอวํ สมฺปชานาติ. อุปฺปนฺนา โข เม อยนฺติ สมฺปติวตฺตมานุปฺปนฺนภาเวน จ สมุทาจารุปฺปนฺนภาเวน จ อุปฺปนฺนา. โสตสมฺผสฺสชาติ อุปนิสฺสยวเสน โสตสมฺผสฺสโต ชาตา โสตทฺวารชวนเวทนา, ผสฺโส อนิจฺโจติ โสตสมฺผสฺโส หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺโจติ ปสฺสติ. เวทนาทโยปิ โสตสมฺผสฺสสมฺปยุตฺตาว เวทิตพฺพา. ธาตารมฺมณเมวาติ ธาตุสงฺขาตเมว อารมฺมณํ. ปกฺขนฺทตีติ โอตรติ. ปสีทตีติ ตสฺมึ อารมฺมเณ ปสีทติ, ภุมฺมวจนเมว วา เอตํ. พฺยญฺชนสนฺธิวเสน ‘‘ธาตารมฺมณเมวา’’ติ วุตฺตํ, ธาตารมฺมเณเยวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. อธิมุจฺจตีติ ธาตุวเสน เอวนฺติ อธิโมกฺขํ ลภติ, น รชฺชติ, น ทุสฺสติ. อยญฺหิ โสตทฺวารมฺหิ อารมฺมเณ อาปาถคเต มูลปริญฺญาอาคนฺตุกตาวกาลิกวเสน ปริคฺคหํ กโรติ, ตสฺส วิตฺถารกถา สติปฏฺฐาเน สติสมฺปชญฺญปพฺเพ วุตฺตา. สา ปน ตตฺถ จกฺขุทฺวารวเสน วุตฺตา, อิธ โสตทฺวารวเสน เวทิตพฺพา. Ở đây, trong câu: “Này chư hiền, nếu có những người…” (tañce, āvuso), (chú giải) đang trình bày về năng lực của vị tỳ khưu thực hành đề mục về các giới bằng cách thiết lập sự liễu tri ở nhĩ môn. (Họ) mắng nhiếc (akkosanti) là (họ) mắng nhiếc bằng mười sự mắng nhiếc. (Họ) sĩ vả (paribhāsanti) là (họ) sĩ vả bằng lời nói rằng: “Ông đã làm điều này điều này, chúng tôi sẽ làm điều này điều này với ông.” (Họ) làm cho tức giận (rosenti) là (họ) xúc phạm. (Họ) làm cho phiền não (vihesenti) là (họ) làm cho khổ não; tất cả đã được nói đến chỉ là sự xúc phạm bằng lời nói. Vị ấy như vầy (so evaṃ) là vị ấy, người thực hành đề mục về các giới, tuệ tri như vầy. Này, cái này đã sanh khởi đến ta (uppannā kho me ayaṃ) là đã sanh khởi do bởi sự sanh khởi trong hiện tại và do bởi sự sanh khởi qua biểu hiện. Sanh từ nhĩ xúc (sotasamphassajā) là thọ ở tốc hành tâm nhĩ môn đã được sanh ra từ nhĩ xúc do nương vào duyên y chỉ; xúc là vô thường (phasso anicco) là vị ấy thấy rằng: “Nhĩ xúc, sau khi có, là vô thường theo ý nghĩa không có.” Các pháp như thọ v.v… cũng nên được biết là chỉ tương ưng với nhĩ xúc. Chỉ có đối tượng là các giới (dhātārammaṇam eva) là đối tượng chỉ được gọi là các giới. Lao vào (pakkhandati) là đi vào. Tịnh tín (pasīdati) là tịnh tín ở đối tượng ấy; hoặc đây chỉ là cách nói ở địa vị cách. Do bởi sự nối âm phụ âm nên đã được nói là “dhātārammaṇam eva.” Ở đây, ý nghĩa này là: “Chỉ ở trong đối tượng là các giới.” Quyết đoán (adhimuccati) là có được sự quyết đoán rằng: “Như vầy, do nương vào các giới,” (vị ấy) không tham ái, không sân hận. Vị này thực hiện sự liễu tri ở nhĩ môn khi đối tượng đi vào tầm hoạt động do nương vào sự biến tri về căn nguyên, tính cách ngoại lai, và tính cách tạm thời. Lời giải thích chi tiết về điều ấy đã được nói ở trong phẩm Tỉnh Giác của kinh Niệm Xứ. Và điều ấy ở nơi ấy đã được nói do nương vào nhãn môn, ở đây nên được hiểu do nương vào nhĩ môn. เอวํ กตปริคฺคหสฺส หิ ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส พลววิปสฺสกสฺส สเจปิ จกฺขุทฺวาราทีสุ อารมฺมเณ อาปาถคเต อโยนิโส อาวชฺชนํ อุปฺปชฺชติ, โวฏฺฐพฺพนํ ปตฺวา เอกํ ทฺเว วาเร อาเสวนํ ลภิตฺวา จิตฺตํ ภวงฺคเมว โอตรติ, น ราคาทิวเสน อุปฺปชฺชติ, อยํ โกฏิปฺปตฺโต ติกฺขวิปสฺสโก. อปรสฺส ราคาทิวเสน เอกํ วารํ ชวนํ ชวติ, ชวนปริโยสาเน ปน ราคาทิวเสน เอวํ เม ชวนํ ชวิตนฺติ อาวชฺชโต อารมฺมณํ ปริคฺคหิตเมว โหติ, ปุน วารํ ตถา น ชวติ. อปรสฺส เอกวารํ เอวํ อาวชฺชโต ปุน ทุติยวารํ ราคาทิวเสน ชวนํ ชวติเยว, ทุติยวาราวสาเน ปน เอวํ เม ชวนํ ชวิตนฺติ อาวชฺชโต อารมฺมณํ ปริคฺคหิตเมว โหติ, ตติยวาเร ตถา น อุปฺปชฺชติ. เอตฺถ ปน ปฐโม อติติกฺโข, ตติโย อติมนฺโท, ทุติยสฺส ปน วเสน อิมสฺมึ สุตฺเต, ลฏุกิโกปเม, อินฺทฺริยภาวเน จ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. Thật vậy, đối với người thực hành đề mục về các giới, là người có tuệ quán mạnh mẽ, đã thực hiện sự liễu tri như vậy, nếu tâm hướng không như lý sanh khởi khi đối tượng đi vào tầm hoạt động ở nhãn môn v.v…, sau khi đến giai đoạn đoán định và có được sự lập lại một hoặc hai lần, tâm chỉ đi vào dòng hữu phần, không sanh khởi do nương vào tham ái v.v… Vị này là người có tuệ quán sắc bén, đã đạt đến đỉnh cao. Đối với người khác, tốc hành tâm sanh khởi một lần do nương vào tham ái v.v… Tuy nhiên, vào lúc cuối của tốc hành tâm, do hướng tâm rằng: “Tốc hành tâm đã sanh khởi đến ta như vầy do nương vào tham ái v.v…,” đối tượng chỉ được liễu tri, không sanh khởi như thế lần nữa. Đối với người khác, trong khi hướng tâm như vậy một lần, tốc hành tâm lại sanh khởi lần thứ hai do nương vào tham ái v.v… Tuy nhiên, vào lúc cuối của lần thứ hai, do hướng tâm rằng: “Tốc hành tâm đã sanh khởi đến ta như vầy,” đối tượng chỉ được liễu tri, không sanh khởi như thế vào lần thứ ba. Và ở đây, vị thứ nhất là rất sắc bén, vị thứ ba là rất chậm lụt. Và do nương vào vị thứ hai, ý nghĩa này nên được hiểu ở trong bài kinh này, trong ví dụ về chim cút, và trong sự tu tập các căn. เอวํ โสตทฺวาเร ปริคฺคหิตวเสน ธาตุกมฺมฏฺฐานิกสฺส พลํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ กายทฺวาเร ทีเปนฺโต ตญฺเจ, อาวุโสติอาทิมาห. อนิฏฺฐารมฺมณญฺหิ ปตฺวา ทฺวีสุ วาเรสุ กิลมติ โสตทฺวาเร จ กายทฺวาเร จ. ตสฺมา ยถา นาม เขตฺตสฺสามี ปุริโส กุทาลํ คเหตฺวา เขตฺตํ [Pg.130] อนุสญฺจรนฺโต ยตฺถ วา ตตฺถ วา มตฺติกปิณฺฑํ อทตฺวา ทุพฺพลฏฺฐาเนสุเยว กุทาเลน ภูมึ ภินฺทิตฺวา สติณมตฺติกปิณฺฑํ เทติ. เอวเมว มหาเถโร อนาคเต สิกฺขากามา ปธานกมฺมิกา กุลปุตฺตา อิเมสุ ทฺวาเรสุ สํวรํ ปฏฺฐเปตฺวา ขิปฺปเมว ชาติชรามรณสฺส อนฺตํ กริสฺสนฺตีติ อิเมสุเยว ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ คาฬฺหํ กตฺวา สํวรํ เทเสนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ. Sau khi đã trình bày năng lực của người thực hành đề mục về các giới do nương vào sự liễu tri ở nhĩ môn như vậy, bây giờ trong khi giải thích ở thân môn, ngài đã nói câu bắt đầu là: “Này chư hiền, nếu có những người…” (tañce, āvuso). Thật vậy, sau khi gặp đối tượng không khả ý, người ta bị mệt mỏi ở hai trường hợp: ở nhĩ môn và ở thân môn. Do đó, ví như người chủ ruộng cầm cái cuốc đi quanh thửa ruộng, không đắp một cục đất ở chỗ này hay chỗ kia, mà chỉ dùng cuốc xới đất ở những chỗ yếu và đắp cục đất có cỏ. Cũng giống như thế, vị Đại Trưởng Lão đã bắt đầu bài thuyết giảng này trong khi giảng dạy về sự phòng hộ bằng cách làm cho vững chắc chỉ ở hai môn này, (với suy nghĩ rằng): “Trong tương lai, các thiện gia nam tử có mong muốn học tập, là những người thực hành tinh tấn, sau khi đã thiết lập sự phòng hộ ở hai môn này, sẽ nhanh chóng chấm dứt sanh, già, và chết.” ตตฺถ สมุทาจรนฺตีติ อุปกฺกมนฺติ. ปาณิสมฺผสฺเสนาติ ปาณิปฺปหาเรน, อิตเรสุปิ เอเสว นโย. ตถาภูโตติ ตถาสภาโว. ยถาภูตสฺมินฺติ ยถาสภาเว. กมนฺตีติ ปวตฺตนฺติ. เอวํ พุทฺธํ อนุสฺสรโตติอาทีสุ อิติปิ โส ภควาติอาทินา นเยน อนุสฺสรนฺโตปิ พุทฺธํ อนุสฺสรติ, วุตฺตํ โข ปเนตํ ภควตาติ อนุสฺสรนฺโตปิ อนุสฺสรติเยว. สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโมติอาทินา นเยน อนุสฺสรนฺโตปิ ธมฺมํ อนุสฺสรติ, กกจูปโมวาทํ อนุสฺสรนฺโตปิ อนุสฺสรติเยว. สุปฺปฏิปนฺโนติอาทินา นเยน อนุสฺสรนฺโตปิ สงฺฆํ อนุสฺสรติ, กกโจกนฺตนํ อธิวาสยมานสฺส ภิกฺขุโน คุณํ อนุสฺสรมาโนปิ อนุสฺสรติเยว. Ở đây, (họ) đối xử (samudācaranti) là (họ) cố gắng. Bằng sự xúc chạm của bàn tay (pāṇisamphassena) là bằng sự đánh đập của bàn tay; ở những trường hợp khác cũng có phương pháp tương tự. Có thực tính như vậy (tathābhūto) là có bản chất như vậy. Trong thực tính (yathābhūtasmim) là trong bản chất thật sự. (Chúng) đi đến (kamanti) là (chúng) diễn tiến. Trong các câu bắt đầu là: “Tùy niệm về Đức Phật như vầy,” người tùy niệm theo phương pháp bắt đầu là: “Đức Thế Tôn là như vầy…” (itipi so bhagavā) là tùy niệm về Đức Phật; người tùy niệm rằng: “Điều này đã được Đức Thế Tôn nói đến” cũng chỉ là tùy niệm. Người tùy niệm theo phương pháp bắt đầu là: “Pháp đã được Đức Thế Tôn khéo thuyết giảng…” (svākkhāto bhagavatā dhammo) là tùy niệm về Pháp; người tùy niệm về lời giáo huấn trong ví dụ cái cưa cũng chỉ là tùy niệm. Người tùy niệm theo phương pháp bắt đầu là: “Chúng Tăng đã khéo hành trì…” (suppaṭipanno) là tùy niệm về chúng Tăng; người tùy niệm về đức hạnh của vị tỳ khưu đang kham nhẫn việc bị cưa xẻ cũng chỉ là tùy niệm. อุเปกฺขา กุสลนิสฺสิตา น สณฺฐาตีติ อิธ วิปสฺสนุเปกฺขา อธิปฺเปตา. อุเปกฺขา กุสลนิสฺสิตา สณฺฐาตีติ อิธ ฉฬงฺคุเปกฺขา, สา ปเนสา กิญฺจาปิ ขีณาสวสฺส อิฏฺฐานิฏฺเฐสุ อารมฺมเณสุ อรชฺชนาทิวเสน ปวตฺตติ, อยํ ปน ภิกฺขุ วีริยพเลน ภาวนาสิทฺธิยา อตฺตโน วิปสฺสนํ ขีณาสวสฺส ฉฬงฺคุเปกฺขาฐาเน ฐเปตีติ วิปสฺสนาว ฉฬงฺคุเปกฺขา นาม ชาตา. Ở đây, trong câu: “Tâm xả nương vào điều thiện không được an lập,” tuệ xả được chủ trương. Ở đây, trong câu: “Tâm xả nương vào điều thiện được an lập,” tâm xả gồm sáu chi phần được chủ trương. Và mặc dù tâm xả này diễn tiến nơi vị đã tận trừ các lậu hoặc do nương vào sự không tham ái v.v… đối với các đối tượng khả ý và không khả ý, nhưng vị tỳ khưu này, bằng năng lực của sự tinh tấn và sự thành tựu của việc tu tập, đã đặt tuệ quán của mình vào vị trí của tâm xả gồm sáu chi phần của vị đã tận trừ các lậu hoặc. Do đó, chính tuệ quán đã trở thành tên gọi là tâm xả gồm sáu chi phần. ๓๐๓. อาโปธาตุนิทฺเทเส อาโปคตนฺติ สพฺพอาเปสุ คตํ อลฺลยูสภาวลกฺขณํ. ปิตฺตํ เสมฺหนฺติอาทีสุ ปน ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ สพฺพํ สทฺธึ ภาวนานเยน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. ปกุปฺปตีติ โอฆวเสน วฑฺฒติ, สมุทฺทโต วา อุทกํ อุตฺตรติ, อยมสฺส ปากติโก ปโกโป, อาโปสํวฏฺฏกาเล ปน โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬํ อุทกปูรเมว โหติ. โอคจฺฉนฺตีติ เหฏฺฐา คจฺฉนฺติ, อุทฺธเน อาโรปิตอุทกํ วิย ขยํ วินาสํ ปาปุณนฺติ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. 303. Trong phần giải thích về thủy đại, thuộc về nước (āpogataṃ) là đã đi vào trong tất cả các loại nước, có đặc tính là bản chất ẩm ướt và kết dính. Và trong các câu bắt đầu là: “Mật, đờm…,” điều gì nên được nói, tất cả điều ấy đã được nói ở trong Thanh Tịnh Đạo cùng với phương pháp tu tập. Bị dao động (pakuppati) là tăng trưởng do nương vào dòng chảy, hoặc nước tràn ra từ đại dương; đây là sự dao động tự nhiên của nó. Và vào thời điểm hoại kiếp do nước, nước chỉ làm ngập đầy một trăm ngàn ức thế giới. (Chúng) đi xuống (ogacchanti) là (chúng) đi xuống dưới, (chúng) đi đến sự cạn kiệt, sự hủy hoại giống như nước được đặt trên lò sưởi. Phần còn lại nên được hiểu chỉ theo phương pháp đã nói trước. ๓๐๔. เตโชธาตุนิทฺเทเส [Pg.131] เตโชคตนฺติ สพฺพเตเชสุ คตํ อุณฺหตฺตลกฺขณํ. เตโช เอว วา เตโชภาวํ คตนฺติ เตโชคตํ. ปุริเม อาโปคเตปิ ปจฺฉิเม วาโยคเตปิ เอเสว นโย. เยน จาติ เยน เตโชคเตน. ตสฺมึ กุปฺปิเต อยํ กาโย สนฺตปฺปติ, เอกาหิกชราทิภาเวน อุสุมชาโต โหติ. เยน จ ชีรียตีติ เยน อยํ กาโย ชีรติ, อินฺทฺริยเวกลฺลตฺตํ พลปริกฺขยํ วลิปลิตาทิภาวญฺจ ปาปุณาติ. เยน จ ปริฑยฺหตีติ เยน กุปฺปิเตน อยํ กาโย ทยฺหติ, โส จ ปุคฺคโล ทยฺหามิ ทยฺหามีติ กนฺทนฺโต สตโธตสปฺปิโคสีตจนฺทนาทิเลปญฺจ ตาลวณฺฏวาตญฺจ ปจฺจาสีสติ. เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉตีติ เยน ตํ อสิตํ วา โอทนาทิ, ปีตํ วา ปานกาทิ, ขายิตํ วา ปิฏฺฐขชฺชกาทิ, สายิตํ วา อมฺพปกฺกมธุผาณิตาทิ สมฺมา ปริปากํ คจฺฉติ, รสาทิภาเวน วิเวกํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ สทฺธึ ภาวนานเยน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. 304. Trong phần giải về hỏa đại, (cụm từ) tejogaṃ (thuộc về lửa) là đặc tính nóng có trong tất cả các loại lửa. Hoặc, chính lửa đã đi đến trạng thái của lửa, nên gọi là tejogaṃ. Phương pháp này cũng tương tự đối với āpogata (thuộc về nước) ở trước và vāyogata (thuộc về gió) ở sau. Yena ca (do cái nào) tức là do hỏa đại nào. Khi hỏa đại ấy bị xáo trộn, thân này bị thiêu đốt, trở nên nóng bức do bị sốt một ngày v.v... Yena ca jīriyati (do cái nào mà già đi) là do (hỏa đại) nào mà thân này già đi, đi đến tình trạng các căn bị hư hỏng, sức lực bị suy giảm, và tình trạng có nếp nhăn, tóc bạc v.v... Yena ca pariḍayhati (do cái nào mà bị thiêu đốt) là do hỏa đại bị xáo trộn nào mà thân này bị cháy bỏng, và người ấy than khóc rằng: “Tôi đang cháy, tôi đang cháy”, rồi mong mỏi được thoa các thứ như bơ đã lọc trăm lần, gỗ đàn hương gosīta v.v... và mong mỏi làn gió từ quạt lá cọ. Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchati (do cái nào mà vật đã ăn, uống, nhai, nếm được tiêu hóa tốt đẹp) có nghĩa là do (hỏa đại) nào mà vật đã ăn như cơm v.v..., vật đã uống như các loại nước giải khát v.v..., vật đã nhai như bánh bột v.v..., vật đã nếm như xoài chín, mật ong, đường mật v.v... được tiêu hóa tốt đẹp, được phân tách thành các chất dinh dưỡng v.v... Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, bất cứ điều gì cần phải nói, tất cả những điều đó đã được trình bày trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) cùng với phương pháp tu tập thiền định. หริตนฺตนฺติ หริตเมว. อลฺลติณาทึ อาคมฺม นิพฺพายตีติ อตฺโถ. ปนฺถนฺตนฺติ มหามคฺคเมว. เสลนฺตนฺติ ปพฺพตํ. อุทกนฺตนฺติ อุทกํ. รมณียํ วา ภูมิภาคนฺติ ติณคุมฺพาทิรหิตํ, วิวิตฺตํ อพฺโภกาสํ ภูมิภาคํ. อนาหาราติ นิราหารา นิรุปาทานา, อยมฺปิ ปกติยาว เตโชวิกาโร วุตฺโต, เตโชสํวฏฺฏกาเล ปน โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬํ ฌาเปตฺวา ฉาริกามตฺตมฺปิ น ติฏฺฐติ. นฺหารุททฺทุเลนาติ จมฺมนิลฺเลขเนน. อคฺคึ คเวสนฺตีติ เอวรูปํ สุขุมํ อุปาทานํ คเหตฺวา อคฺคึ ปริเยสนฺติ, ยํ อปฺปมตฺตกมฺปิ อุสุมํ ลภิตฺวา ปชฺชลติ, เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. Haritantaṃ (nơi có cây cỏ xanh) có nghĩa là chính nơi cây cỏ xanh tươi. Nghĩa là (lửa) tắt đi khi lan đến đám cỏ ướt v.v... Panthantaṃ (con đường) có nghĩa là chính con đường lớn. Selantaṃ (núi đá) có nghĩa là ngọn núi. Udakantaṃ (vùng nước) có nghĩa là nước. Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāgaṃ (hay một vùng đất khả ái) có nghĩa là một vùng đất không có cỏ, bụi rậm v.v..., một nơi vắng vẻ, trống trải. Anāhārā (không có vật thực) có nghĩa là không có vật thực, không có nhiên liệu. Điều này cũng được gọi là sự biến dị tự nhiên của hỏa đại. Tuy nhiên, trong thời kỳ thế giới bị hủy diệt bởi lửa, sau khi thiêu rụi một trăm ngàn ức thế giới, ngay cả một chút tro tàn cũng không còn lại. Nhārudaddulena (bằng miếng da gân) có nghĩa là bằng miếng da đã được cạo sạch. Aggiṃ gavesanti (họ tìm lửa) có nghĩa là họ lấy một loại nhiên liệu tinh vi như vậy và tìm kiếm lửa, loại nhiên liệu mà chỉ cần nhận được một chút hơi nóng cũng sẽ bùng cháy. Phần còn lại ở đây cũng nên được hiểu theo phương pháp đã trình bày trước đó. ๓๐๕. วาโยธาตุนิทฺเทเส อุทฺธงฺคมา วาตาติ อุคฺคารหิกฺการาทิปวตฺตกา อุทฺธํ อาโรหนวาตา. อโธคมา วาตาติ อุจฺจารปสฺสาวาทินีหรณกา อโธ โอโรหนวาตา. กุจฺฉิสยา วาตาติ อนฺตานํ พหิวาตา. โกฏฺฐาสยา วาตาติ อนฺตานํ อนฺโตวาตา. องฺคมงฺคานุสาริโนติ ธมนีชาลานุสาเรน สกลสรีเร องฺคมงฺคานิ อนุสฏา สมิญฺชนปสารณาทินิพฺพตฺตกวาตา. อสฺสาโสติ อนฺโตปวิสนนาสิกวาโต[Pg.132]. ปสฺสาโสติ พหินิกฺขมนนาสิกวาโต. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ สทฺธึ ภาวนานเยน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตํ. 305. Trong phần giải về phong đại, uddhaṅgamā vātā (các loại gió đi lên) là các loại gió đi lên trên, gây ra ợ, nấc v.v... Adhogamā vātā (các loại gió đi xuống) là các loại gió đi xuống dưới, có chức năng tống xuất phân, nước tiểu v.v... Kucchisayā vātā (các loại gió trong bụng) là các loại gió ở bên ngoài ruột. Koṭṭhāsayā vātā (các loại gió trong khoang bụng) là các loại gió ở bên trong ruột. Aṅgamaṅgānusārino (các loại gió lưu chuyển khắp châu thân) là các loại gió lan tỏa khắp các chi lớn nhỏ trong toàn thân theo mạng lưới các mạch máu, tạo ra sự co, duỗi v.v... Assāso (hơi thở vào) là gió qua mũi đi vào trong. Passāso (hơi thở ra) là gió qua mũi đi ra ngoài. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn về phần chi tiết, bất cứ điều gì cần phải nói, tất cả những điều đó đã được trình bày trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo) cùng với phương pháp tu tập thiền định. คามมฺปิ วหตีติ สกลคามมฺปิ จุณฺณวิจุณฺณํ กุรุมานา อาทาย คจฺฉติ, นิคมาทีสุปิ เอเสว นโย. อิธ วาโยสํวฏฺฏกาเล โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬวิทฺธํสนวเสน วาโยธาตุวิกาโร ทสฺสิโต. วิธูปเนนาติ อคฺคิพีชนเกน. โอสฺสวเนติ ฉทนคฺเค, เตน หิ อุทกํ สวติ, ตสฺมา ตํ ‘‘โอสฺสวน’’นฺติ วุจฺจติ. เสสมิธาปิ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ. Gāmampi vahati (cuốn đi cả làng) có nghĩa là (gió) cuốn đi, làm cho cả ngôi làng tan thành bột mịn. Phương pháp này cũng tương tự đối với các thị trấn v.v... Ở đây, sự biến dị của phong đại được chỉ ra qua việc phá hủy một trăm ngàn ức thế giới trong thời kỳ thế giới bị hủy diệt bởi gió. Vidhūpanena (bằng cái quạt) có nghĩa là bằng cái quạt lửa (ống bễ). Ossavane (nơi mái hiên) có nghĩa là ở mép mái nhà; vì nhờ đó mà nước chảy xuống, nên nó được gọi là ossavana (mái hiên). Phần còn lại ở đây cũng nên được liên kết theo phương pháp đã trình bày trước đó. ๓๐๖. เสยฺยถาปิ, อาวุโสติ อิธ กึ ทสฺเสติ? เหฏฺฐา กถิตานํ มหาภูตานํ นิสฺสตฺตภาวํ. กฏฺฐนฺติ ทพฺพสมฺภารํ. วลฺลินฺติ อาพนฺธนวลฺลึ. ติณนฺติ ฉทนติณํ. มตฺติกนฺติ อนุเลปมตฺติกํ. อากาโส ปริวาริโตติ เอตานิ กฏฺฐาทีนิ อนฺโต จ พหิ จ ปริวาเรตฺวา อากาโส ฐิโตติ อตฺโถ. อคารํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉตีติ อคารนฺติ ปณฺณตฺติมตฺตํ โหติ. กฏฺฐาทีสุ ปน วิสุํ วิสุํ ราสิกเตสุ กฏฺฐราสิวลฺลิราสีตฺเวว วุจฺจติ. เอวเมว โขติ เอวเมว อฏฺฐิอาทีนิ อนฺโต จ พหิ จ ปริวาเรตฺวา ฐิโต อากาโส, ตาเนว อฏฺฐิอาทีนิ ปฏิจฺจ รูปํตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ, สรีรนฺติ โวหารํ คจฺฉติ. ยถา กฏฺฐาทีนิ ปฏิจฺจ เคหนฺติ สงฺขํ คตํ อคารํ ขตฺติยเคหํ พฺราหฺมณเคหนฺติ วุจฺจติ, เอวมิทมฺปิ ขตฺติยสรีรํ พฺราหฺมณสรีรนฺติ วุจฺจติ, น เหตฺถ โกจิ สตฺโต วา ชีโว วา วิชฺชติ. 306. Trong câu Seyyathāpi, āvuso (Này chư hiền, ví như), ở đây chỉ ra điều gì? (Chỉ ra) tính chất vô ngã của các đại hiển đã được nói đến ở dưới. Kaṭṭhaṃ (gỗ) là các vật liệu xây dựng. Valliṃ (dây leo) là dây leo dùng để buộc. Tiṇaṃ (cỏ) là cỏ tranh để lợp nhà. Mattikaṃ (đất sét) là đất để trát. Ākāso parivārito (không gian được bao bọc) có nghĩa là không gian tồn tại, bao bọc những vật liệu như gỗ v.v... cả bên trong lẫn bên ngoài. Agāraṃtveva saṅkhaṃ gacchati (được gọi là ngôi nhà) có nghĩa là "ngôi nhà" chỉ là một sự chế định. Nhưng khi gỗ v.v... được chất thành từng đống riêng biệt, chúng chỉ được gọi là đống gỗ, đống dây leo. Evameva kho (cũng vậy) có nghĩa là cũng vậy, không gian tồn tại, bao bọc xương v.v... cả bên trong lẫn bên ngoài; và duyên vào chính những xương v.v... ấy mà được gọi là "sắc", được gọi là "thân". Giống như một ngôi nhà, được gọi là "nhà" do duyên vào gỗ v.v..., được gọi là nhà của Sát-đế-lỵ, nhà của Bà-la-môn; cũng vậy, thân này được gọi là thân của Sát-đế-lỵ, thân của Bà-la-môn, chứ ở đây không có một chúng sanh hay sinh mạng nào tồn tại. อชฺฌตฺติกญฺเจว, อาวุโส, จกฺขูติ อิทํ กสฺมา อารทฺธํ? เหฏฺฐา อุปาทารูปํ จตฺตาโร จ อรูปิโน ขนฺธา ตีณิ จ อริยสจฺจานิ น กถิตานิ, อิทานิ ตานิ กเถตุํ อยํ เทสนา อารทฺธาติ. ตตฺถ จกฺขุํ อปริภินฺนนฺติ จกฺขุปสาเท นิรุทฺเธปิ อุปหเตปิ ปิตฺตเสมฺหโลหิเตหิ ปลิพุทฺเธปิ จกฺขุ จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกติ, ปริภินฺนเมว โหติ, จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปน ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถํ อปริภินฺนํ นาม. พาหิรา จ รูปาติ พาหิรา จตุสมุฏฺฐานิกรูปา. ตชฺโช สมนฺนาหาโรติ ตํ จกฺขุญฺจ รูเป จ ปฏิจฺจ ภวงฺคํ อาวฏฺเฏตฺวา อุปฺปชฺชนมนสิกาโร, ภวงฺคาวฏฺฏนสมตฺถํ จกฺขุทฺวาเร [Pg.133] กิริยมโนธาตุจิตฺตนฺติ อตฺโถ. ตํ รูปานํ อนาปาถคตตฺตาปิ อญฺญาวิหิตสฺสปิ น โหติ, ตชฺชสฺสาติ ตทนุรูปสฺส. วิญฺญาณภาคสฺสาติ วิญฺญาณโกฏฺฐาสสฺส. (Câu hỏi:) Tại sao bài pháp Ajjhattikañceva, āvuso, cakkhu (Này chư hiền, nội phần là con mắt) này được bắt đầu? (Trả lời:) Vì ở dưới, sắc y sinh (upādārūpa), bốn uẩn vô sắc, và ba Thánh đế chưa được giảng dạy; bây giờ, bài pháp này được bắt đầu để thuyết giảng những điều đó. Trong đó, cakkhuṃ aparibhinnaṃ (con mắt không bị hư hỏng) có nghĩa là: khi nhãn căn (cakkhupasāda) bị hoại diệt, bị tổn thương, hoặc bị che lấp bởi đàm, mật, máu, thì con mắt không thể làm duyên cho nhãn thức được; nó đã bị hư hỏng. Còn (nhãn căn) có khả năng làm duyên cho nhãn thức thì được gọi là không bị hư hỏng. Bāhirā ca rūpā (và các sắc bên ngoài) là các sắc do bốn nguyên nhân sinh ở bên ngoài. Tajjo samannāhāro (sự hướng tâm tương ứng) là sự tác ý (manasikāra) khởi lên sau khi làm rung động dòng hữu phần (bhavaṅga), do duyên vào con mắt và các sắc ấy. Nghĩa là, đó là tâm thuộc hành vi giới, thuộc ý giới (kiriyamanodhātucitta) ở nhãn môn, có khả năng làm rung động dòng hữu phần. Sự hướng tâm ấy không khởi lên khi các sắc không đi vào tầm nhận biết, hoặc đối với người có tâm hướng đến đối tượng khác. Tajjassa có nghĩa là của cái tương ứng với nó. Viññāṇabhāgassa có nghĩa là của phần thức. ยํ ตถาภูตสฺสาติอาทีสุ ทฺวารวเสน จตฺตาริ สจฺจานิ ทสฺเสติ. ตตฺถ ตถาภูตสฺสาติ จกฺขุวิญฺญาเณน สหภูตสฺส, จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคิโนติ อตฺโถ. รูปนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น รูปชนกตฺตา จกฺขุวิญฺญาณกฺขเณ ติสมุฏฺฐานรูปํ, ตทนนฺตรจิตฺตกฺขเณ จตุสมุฏฺฐานมฺปิ ลพฺภติ. สงฺคหํ คจฺฉตีติ คณนํ คจฺฉติ. เวทนาทโย จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาว. วิญฺญาณมฺปิ จกฺขุวิญฺญาณเมว. เอตฺถ จ สงฺขาราติ เจตนาว วุตฺตา. สงฺคโหติ เอกโต สงฺคโห. สนฺนิปาโตติ สมาคโม. สมวาโยติ ราสิ. โย ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปสฺสตีติ โย ปจฺจเย ปสฺสติ. โส ธมฺมํ ปสฺสตีติ โส ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺเม ปสฺสติ, ฉนฺโทติอาทิ สพฺพํ ตณฺหาเววจนเมว, ตณฺหา หิ ฉนฺทกรณวเสน ฉนฺโท. อาลยกรณวเสน อาลโย. อนุนยกรณวเสน อนุนโย. อชฺโฌคาหิตฺวา คิลิตฺวา คหนวเสน อชฺโฌสานนฺติ วุจฺจติ. ฉนฺทราควินโย ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ นิพฺพานสฺเสว เววจนํ, อิติ ตีณิ สจฺจานิ ปาฬิยํ อาคตาเนว มคฺคสจฺจํ อาหริตฺวา คเหตพฺพํ, ยา อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิ สงฺกปฺโป วาจา กมฺมนฺโต อาชีโว วายาโม สติ สมาธิ ภาวนาปฏิเวโธ, อยํ มคฺโคติ. พหุกตํ โหตีติ เอตฺตาวตาปิ พหุํ ภควโต สาสนํ กตํ โหติ, อชฺฌตฺติกญฺเจว, อาวุโส, โสตนฺติอาทิวาเรสุปิ เอเสว นโย. Trong các câu bắt đầu bằng ‘Yaṃ tathābhūtassa’, ngài Sāriputta trình bày bốn Thánh Đế theo phương diện của các căn môn. Ở đây, ‘tathābhūtassa’ có nghĩa là ‘của người có nhãn thức đồng sanh, của người có đầy đủ nhãn thức’. ‘Rūpa’ (sắc) là vì nhãn thức không phải là cái tạo ra sắc, nên vào sát-na của nhãn thức, sắc do ba nguồn sanh (tam sanh) được tiếp nhận, và vào sát-na của tâm kế liền sau đó, sắc do bốn nguồn sanh (tứ sanh) cũng được tiếp nhận. ‘Saṅgahaṃ gacchati’ có nghĩa là ‘được bao gồm, được tính đến’. ‘Vedanādayo’ (thọ, v.v.) là những pháp tương ưng với nhãn thức. ‘Viññāṇa’ (thức) cũng chính là nhãn thức. Và ở đây, ‘saṅkhārā’ (hành) được nói đến chính là ‘cetanā’ (tư). ‘Saṅgaho’ là sự gộp chung lại. ‘Sannipāto’ là sự hội tụ. ‘Samavāyo’ là sự tập hợp. ‘Yo paṭiccasamuppādaṃ passati’ (vị nào thấy lý duyên khởi) có nghĩa là vị nào thấy các duyên. ‘So dhammaṃ passati’ (vị ấy thấy Pháp) có nghĩa là vị ấy thấy các pháp do duyên sanh. Tất cả các từ như ‘chando’ (dục) v.v. đều là đồng nghĩa của ‘taṇhā’ (ái). Vì rằng ái, do có tác dụng tạo ra sự mong muốn, nên được gọi là ‘chando’. Do có tác dụng tạo ra sự quyến luyến, nên được gọi là ‘ālayo’. Do có tác dụng tạo ra sự lôi cuốn, nên được gọi là ‘anunayo’. Do có tác-dụng bao trùm, nuốt chửng, và nắm giữ, nên được gọi là ‘ajjhosāna’. ‘Chandarāgavinayo chandarāgappahānanti’ (sự loại bỏ tham dục, sự từ bỏ tham dục) là đồng nghĩa của chính Nibbāna. Như vậy, ba Thánh Đế đã được đề cập trong bản văn Pāli, còn Đạo Đế cần được suy ra và nắm bắt. Trong ba trường hợp này, chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định, sự tu tập và sự chứng ngộ, đây chính là Đạo. ‘Bahukataṃ hoti’ (đã làm được nhiều) có nghĩa là, chỉ với chừng ấy thôi, giáo pháp của Đức Thế Tôn đã được thực hành rất nhiều. Trong các đoạn bắt đầu bằng ‘ajjhattikañceva, āvuso, sotaṃ’ (này chư hiền, nội nhĩ...), phương pháp cũng tương tự như vậy. มโนทฺวาเร ปน อชฺฌตฺติโก มโน นาม ภวงฺคจิตฺตํ. ตํ นิรุทฺธมฺปิ อาวชฺชนจิตฺตสฺส ปจฺจโย ภวิตุํ อสมตฺถํ มนฺทถามคตเมว ปวตฺตมานมฺปิ ปริภินฺนํ นาม โหติ. อาวชฺชนสฺส ปน ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺถํ อปริภินฺนํ นาม. พาหิรา จ ธมฺมาติ ธมฺมารมฺมณํ. เนว ตาว ตชฺชสฺสาติ อิทํ ภวงฺคสมเยเนว กถิตํ. ทุติยวาโร ปคุณชฺฌานปจฺจเวกฺขเณน วา, ปคุณกมฺมฏฺฐานมนสิกาเรน วา, ปคุณพุทฺธวจนสชฺฌายกรณาทินา วา, อญฺญวิหิตกํ สนฺธาย วุตฺโต. อิมสฺมึ วาเร รูปนฺติ จตุสมุฏฺฐานมฺปิ ลพฺภติ. มโนวิญฺญาณญฺหิ รูปํ สมุฏฺฐาเปติ, เวทนาทโย มโนวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา, วิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณเมว. สงฺขารา ปเนตฺถ ผสฺสเจตนาวเสเนว [Pg.134] คหิตา. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิติ มหาเถโร เหฏฺฐา เอกเทสเมว สมฺมสนฺโต อาคนฺตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน ฐตฺวา เหฏฺฐา ปริหีนเทสนํ สพฺพํ ตํตํทฺวารวเสน ภาเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ยถานุสนฺธินาว สุตฺตนฺตํ นิฏฺฐเปสีติ. Còn trong ý môn, nội ý (ajjhattiko mano) chính là tâm hữu phần (bhavaṅgacitta). Tâm ấy dù đã diệt cũng không thể làm duyên cho tâm hướng môn (āvajjanacitta); dù đang diễn tiến với năng lực yếu ớt, nó cũng được gọi là đã bị phá vỡ (paribhinna). Còn tâm hữu phần có khả năng làm duyên cho tâm hướng môn thì được gọi là chưa bị phá vỡ (aparibhinna). ‘Bāhirā ca dhammā’ (và các pháp bên ngoài) có nghĩa là pháp cảnh (dhammārammaṇa). Câu ‘neva tāva tajjassa’ (không phải là đối tượng của thức đó) được nói chỉ liên quan đến thời điểm của tâm hữu phần. Đoạn thứ hai được nói đến với ý chỉ một sự sắp đặt khác, hoặc do sự quán xét lại một tầng thiền đã thuần thục, hoặc do sự tác ý đến một đề mục thiền đã thuần thục, hoặc do việc tụng đọc lời Phật đã thuần thục, v.v. Trong đoạn này, ‘rūpa’ (sắc) cũng được hiểu là sắc do bốn nguồn sanh. Vì ý thức làm sanh khởi sắc pháp, thọ v.v. là những pháp tương ưng với ý thức, và thức ở đây chính là ý thức. Các hành (saṅkhārā) ở đây được lấy theo nghĩa của xúc và tư. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày. Như vậy, vị Đại Trưởng Lão, sau khi chỉ xem xét một phần ở dưới, đã đến và đứng tại nơi này, rồi chỉ ra phần thuyết giảng còn thiếu sót ở dưới, phân chia và trình bày tất cả những điều đó theo từng căn môn tương ứng, và đã kết thúc bài kinh theo đúng trình tự của nó. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย (Trích) từ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh มหาหตฺถิปโทปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải Kinh Đại Dụ Dấu Chân Voi đến đây là kết thúc. ๙. มหาสาโรปมสุตฺตวณฺณนา 9. Chú giải Kinh Đại Dụ Lõi Cây ๓๐๗. เอวํ เม สุตนฺติ มหาสาโรปมสุตฺตํ. ตตฺถ อจิรปกฺกนฺเตติ สงฺฆํ ภินฺทิตฺวา รุหิรุปฺปาทกมฺมํ กตฺวา นจิรปกฺกนฺเต สลิงฺเคเนว ปาฏิเยกฺเก ชาเต. 307. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là Kinh Đại Dụ Lõi Cây. Trong đó, ‘acirapakkante’ (vừa mới ra đi) có nghĩa là khi Devadatta, sau khi gây chia rẽ Tăng đoàn và làm chảy máu (Phật), đã ra đi chưa được bao lâu, và sự chia rẽ đã xảy ra khi ông ta vẫn còn trong hình tướng của một vị tỳ-khưu. อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ กุลปุตฺโตติ กิญฺจาปิ อสุกกุลปุตฺโตติ น นิยามิโต, เทวทตฺตํเยว ปน สนฺธาย อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. โส หิ อสมฺภินฺนาย มหาสมฺมตปเวณิยา โอกฺกากวํเส ชาตตฺตา ชาติกุลปุตฺโต. โอติณฺโณติ ยสฺส ชาติ อนฺโต อนุปวิฏฺฐา, โส ชาติยา โอติณฺโณ นาม. ชราทีสุปิ เอเสว นโย. ลาภสกฺการาทีสุปิ ลาโภติ จตฺตาโร ปจฺจยา. สกฺกาโรติ เตสํเยว สุกตภาโว. สิโลโกติ วณฺณภณนํ. อภินิพฺพตฺเตตีติ อุปฺปาเทติ. อปญฺญาตาติ ทฺวินฺนํ ชนานํ ฐิตฏฺฐาเน น ปญฺญายนฺติ, ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ น ลภนฺติ. อปฺเปสกฺขาติ อปฺปปริวารา, ปุรโต วา ปจฺฉโต วา คจฺฉนฺตํ น ลภนฺติ. ‘Idha, bhikkhave, ekacco kulaputto’ (Này các Tỳ-khưu, ở đây, có thiện gia nam tử), mặc dù không chỉ định rõ là ‘thiện gia nam tử này hay nọ’, nhưng cần phải hiểu rằng điều này được nói đến chính là Devadatta. Vì vị ấy sanh ra trong dòng dõi Okkāka, thuộc dòng truyền thừa không gián đoạn của vua Mahāsammata, nên là một thiện gia nam tử về mặt dòng dõi (jātikulaputto). ‘Otiṇṇo’ (bị nhận chìm) có nghĩa là người nào mà sự sanh đã đi vào bên trong, người đó được gọi là bị nhận chìm bởi sự sanh. Đối với sự già, v.v. cũng theo phương pháp tương tự. Trong các từ ‘lợi dưỡng, cung kính, v.v.’, ‘lợi dưỡng’ (lābha) là bốn món vật dụng. ‘Cung kính’ (sakkāra) là tình trạng được chuẩn bị tốt đẹp của chính những vật dụng ấy. ‘Tiếng tăm’ (siloka) là lời tán dương. ‘Abhinibbatteti’ có nghĩa là ‘làm cho sanh khởi’. ‘Apaññātā’ (không được biết đến) có nghĩa là họ không được biết đến ở nơi có hai người đứng; họ cũng không nhận được đủ vật thực và y phục. ‘Appesakkhā’ (ít có ảnh hưởng) có nghĩa là có ít người tùy tùng; họ không có ai đi trước hoặc đi sau. สาเรน สารกรณียนฺติ รุกฺขสาเรน กตฺตพฺพํ อกฺขจกฺกยุคนงฺคลาทิกํ ยํกิญฺจิ. สาขาปลาสํ อคฺคเหสิ พฺรหฺมจริยสฺสาติ มคฺคผลสารสฺส สาสนพฺรหฺมจริยสฺส จตฺตาโร ปจฺจยา สาขาปลาสํ นาม, ตํ อคฺคเหสิ. เตน จ โวสานํ อาปาทีติ เตเนว จ อลเมตฺตาวตา สาโร เม ปตฺโตติ โวสานํ อาปนฺโน. ‘Sārena sārakaraṇīyaṃ’ (việc cần làm với lõi cây) có nghĩa là bất cứ thứ gì cần được làm bằng lõi cây, như trục xe, bánh xe, ách, lưỡi cày, v.v. ‘Sākhāpalāsaṃ aggahesi brahmacariyassa’ (đã lấy cành lá của phạm hạnh) có nghĩa là: đối với phạm hạnh trong giáo pháp, vốn có lõi cây là Đạo và Quả, thì bốn món vật dụng được gọi là cành lá; vị ấy đã lấy những thứ đó. ‘Tena ca vosānaṃ āpādi’ (và với điều đó, vị ấy đã đi đến chỗ kết thúc) có nghĩa là: chỉ với việc đạt được bốn món vật dụng ấy, vị ấy đã đi đến chỗ kết thúc, nghĩ rằng: ‘Chừng này là đủ cho ta rồi, ta đã đạt được lõi cây rồi’. ๓๑๐. ญาณทสฺสนํ อาราเธตีติ เทวทตฺโต ปญฺจาภิญฺโญ, ทิพฺพจกฺขุ จ ปญฺจนฺนํ อภิญฺญานํ มตฺถเก ฐิตํ, ตํ อิมสฺมึ สุตฺเต ‘‘ญาณทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ[Pg.135]. อชานํ อปสฺสํ วิหรนฺตีติ กิญฺจิ สุขุมํ รูปํ อชานนฺตา อนฺตมโส ปํสุปิสาจกมฺปิ อปสฺสนฺตา วิหรนฺติ. 310. ‘Ñāṇadassanaṃ ārādheti’ (thành tựu được tri kiến) có nghĩa là: Devadatta có năm loại thắng trí (pañcābhiñño), và thiên nhãn thông (dibbacakkhu) đứng đầu trong năm loại thắng trí ấy; trong kinh này, chính thiên nhãn thông được gọi là ‘tri kiến’ (ñāṇadassana). ‘Ajānaṃ apassaṃ viharanti’ (họ sống không biết, không thấy) có nghĩa là họ sống không biết đến bất kỳ sắc pháp vi tế nào, và không thấy được ngay cả một con quỷ bụi (paṃsupisācaka) nhỏ nhất. ๓๑๑. อสมยวิโมกฺขํ อาราเธตีติ, ‘‘กตโม อสมยวิโมกฺโข? จตฺตาโร จ อริยมคฺคา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ, อยํ อสมยวิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๓) เอวํ วุตฺเต นวโลกุตฺตรธมฺเม อาราเธติ สมฺปาเทติ ปฏิลภติ. โลกิยสมาปตฺติโย หิ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณเยว ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุจฺจนฺติ, ตสฺมา, ‘‘กตโม สมยวิโมกฺโข? จตฺตาริ จ ฌานานิ จตสฺโส จ อรูปาวจรสมาปตฺติโย, อยํ สมยวิโมกฺโข’’ติ เอวํ สมยวิโมกฺโขติ วุตฺตา. โลกุตฺตรธมฺมา ปน กาเลน กาลํ วิมุจฺจนฺติ, สกึ วิมุตฺตานิ หิ มคฺคผลานิ วิมุตฺตาเนว โหนฺติ. นิพฺพานํ สพฺพกิเลเสหิ อจฺจนฺตํ วิมุตฺตเมวาติ อิเม นว ธมฺมา อสมยวิโมกฺโขติ วุตฺตา. 311. ‘Asamayavimokkhaṃ ārādheti’ (thành tựu được giải thoát phi thời gian), có nghĩa là vị ấy thành tựu, hoàn tất, và chứng đắc được chín pháp siêu thế đã được nói đến như sau: ‘Thế nào là giải thoát phi thời gian (asamayavimokkha)? Bốn Thánh Đạo, bốn Sa-môn Quả, và Nibbāna, đây là giải thoát phi thời gian’. Vì rằng các thiền chứng hiệp thế (lokiyasamāpatti) chỉ được giải thoát khỏi các pháp đối nghịch ngay trong sát-na nhập định, do đó chúng được gọi là giải thoát theo thời gian (samayavimokkha) như sau: ‘Thế nào là giải thoát theo thời gian? Bốn thiền và bốn thiền chứng vô sắc, đây là giải thoát theo thời gian’. Còn các pháp siêu thế thì không phải chỉ được giải thoát trong một thời gian nhất định; vì rằng Đạo và Quả một khi đã được giải thoát thì chúng được giải thoát vĩnh viễn. Nibbāna thì hoàn toàn giải thoát khỏi tất cả các phiền não. Vì vậy, chín pháp này được gọi là giải thoát phi thời gian. อกุปฺปา เจโตวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ. อยมตฺโถ เอตสฺสาติ เอตทตฺถํ, อรหตฺตผลตฺถมิทํ พฺรหฺมจริยํ. อยํ เอตสฺส อตฺโถติ วุตฺตํ โหติ. เอตํ สารนฺติ เอตํ อรหตฺตผลํ พฺรหฺมจริยสฺส สารํ. เอตํ ปริโยสานนฺติ เอตํ อรหตฺตผลํ พฺรหฺมจริยสฺส ปริโยสานํ, เอสา โกฏิ, น อิโต ปรํ ปตฺตพฺพํ อตฺถีติ ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ. "Tâm giải thoát bất động" là sự giải thoát của quả A-la-hán. "Ayamattho etassāti etadatthaṃ" (Vì mục đích ấy) có nghĩa là: Phạm hạnh này có mục đích là quả A-la-hán. Điều được nói là: "Đây là mục đích của phạm hạnh ấy." "Etaṃ sāraṃ" (Đây là lõi cây) nghĩa là quả A-la-hán này là lõi cây của phạm hạnh. "Etaṃ pariyosānaṃ" (Đây là sự kết thúc) nghĩa là quả A-la-hán này là sự kết thúc của phạm hạnh, đây là đỉnh cao, không có gì cao hơn cần phải đạt được nữa. (Ngài) đã kết thúc bài pháp theo đúng mạch văn. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh มหาสาโรปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải thích kinh Đại Dụ Lõi Cây đã kết thúc. ๑๐. จูฬสาโรปมสุตฺตวณฺณนา 10. Giải thích kinh Tiểu Dụ Lõi Cây ๓๑๒. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬสาโรปมสุตฺตํ. ตตฺถ ปิงฺคลโกจฺโฉติ โส พฺราหฺมโณ ปิงฺคลธาตุโก. โกจฺโฉติ ปนสฺส นามํ, ตสฺมา ‘‘ปิงฺคลโกจฺโฉ’’ติ วุจฺจติ. สงฺฆิโนติอาทีสุ ปพฺพชิตสมูหสงฺขาโต สงฺโฆ เอเตสํ อตฺถีติ สงฺฆิโน. สฺเวว คโณ เอเตสํ อตฺถีติ คณิโน. อาจารสิกฺขาปนวเสน ตสฺส คณสฺส อาจริยาติ คณาจริยา. ญาตาติ ปญฺญาตา ปากฏา. ‘‘อปฺปิจฺฉา สนฺตุฏฺฐา, อปฺปิจฺฉตาย [Pg.136] วตฺถมฺปิ น นิวาเสนฺตี’’ติอาทินา นเยน สมุคฺคโต ยโส เอเตสํ อตฺถีติ ยสสฺสิโน. ติตฺถกราติ ลทฺธิกรา. สาธุสมฺมตาติ อิเม สาธุ สุนฺทรา สปฺปุริสาติ เอวํ สมฺมตา. พหุชนสฺสาติ อสฺสุตวโต อนฺธพาลปุถุชฺชนสฺส. อิทานิ เต ทสฺเสนฺโต เสยฺยถิทํ ปูรโณติอาทิมาห. ตตฺถ ปูรโณติ ตสฺส สตฺถุปฏิญฺญสฺส นามํ. กสฺสโปติ โคตฺตํ. โส กิร อญฺญตรสฺส กุลสฺส เอกูนทาสสตํ ปูรยมาโน ชาโต, เตนสฺส ‘‘ปูรโณ’’ติ นามํ อกํสุ. มงฺคลทาสตฺตา จสฺส ‘‘ทุกฺกฏ’’นฺติ วตฺตา นตฺถิ, อกตํ วา น กตนฺติ. ‘‘โส กิมหเมตฺถ วสามี’’ติ ปลายิ. อถสฺส โจรา วตฺถานิ อจฺฉินฺทึสุ. โส ปณฺเณน วา ติเณน วา ปฏิจฺฉาเทตุมฺปิ อชานนฺโต ชาตรูเปเนว เอกํ คามํ ปาวิสิ. มนุสฺสา ตํ ทิสฺวา, ‘‘อยํ สมโณ อรหา อปฺปิจฺโฉ, นตฺถิ อิมินา สทิโส’’ติ ปูวภตฺตาทีนิ คเหตฺวา อุปสงฺกมนฺติ. โส ‘‘มยฺหํ สาฏกํ อนิวตฺถภาเวน อิทํ อุปฺปนฺน’’นฺติ ตโต ปฏฺฐาย สาฏกํ ลภิตฺวาปิ น นิวาเสสิ, ตเทว ปพฺพชฺชํ อคฺคเหสิ. ตสฺส สนฺติเก อญฺเญปิ ปญฺจสตา มนุสฺสา ปพฺพชึสุ, ตํ สนฺธายาห ‘‘ปูรโณ กสฺสโป’’ติ. 312. Kinh bắt đầu bằng "Evaṃ me sutaṃ" là kinh Tiểu Dụ Lõi Cây. Trong đó, "Piṅgalakoccha" là do vị Bà-la-môn ấy có nước da màu nâu vàng. Tên của vị ấy là Koccha, do đó được gọi là "Piṅgalakoccha". Trong các từ "saṅghino" v.v..., "saṅghino" là vì họ có một tăng chúng được gọi là tập hợp các vị xuất gia. "Gaṇino" là vì họ có một giáo phái của riêng mình. "Gaṇācariyā" là các vị thầy của giáo phái ấy, theo nghĩa là người dạy về giới hạnh. "Ñātā" nghĩa là được biết đến, nổi tiếng. "Yasassino" là vì họ có danh tiếng vang xa theo cách như: "ít ham muốn, biết đủ, do ít ham muốn nên ngay cả y phục cũng không mặc." "Titthakarā" là những người tạo ra tà kiến. "Sādhusammatā" là được xem là: "Những vị này là người tốt, thiện hảo, bậc chân nhân." "Bahujanassa" là của đám đông phàm phu mù quáng, ngu dốt, không được nghe (giáo pháp). Bây giờ, để chỉ ra họ, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng "seyyathidaṃ pūraṇo". Trong đó, "Pūraṇa" là tên của người tự xưng là đạo sư ấy. "Kassapa" là họ. Nghe nói, vị ấy được sinh ra để làm tròn con số một trăm trừ một người nô lệ của một gia tộc nào đó, do đó người ta đặt tên cho vị ấy là "Pūraṇa". Và vì là một người nô lệ tốt lành, không có ai nói với vị ấy là "làm sai", hoặc "chưa làm" đối với việc chưa được làm. Vị ấy đã bỏ trốn, (nghĩ rằng): "Ta sống ở đây để làm gì?" Rồi bọn cướp đã giật lấy y phục của vị ấy. Vị ấy không biết che thân bằng lá cây hay cỏ, đã đi vào một ngôi làng trong tình trạng lõa thể. Dân chúng thấy vị ấy, (nghĩ rằng): "Vị Sa-môn này là bậc A-la-hán, ít ham muốn, không ai sánh bằng vị này," rồi mang bánh, cơm... đến cúng dường. Vị ấy (nghĩ rằng): "Những thứ này phát sinh cho ta là do ta không mặc y," từ đó về sau, dù nhận được y, vị ấy cũng không mặc, và đã chấp nhận đời sống xuất gia (lõa thể) ấy. Năm trăm người khác cũng đã xuất gia theo vị ấy. Nhắm đến vị ấy, Ngài đã nói: "Pūraṇa Kassapa". มกฺขลีติ ตสฺส นามํ. โคสาลาย ชาตตฺตา โคสาโลติ ทุติยํ นามํ. ตํ กิร สกทฺทมาย ภูมิยา เตลฆฏํ คเหตฺวา คจฺฉนฺตํ, ‘‘ตาต, มา ขลี’’ติ สามิโก อาห. โส ปมาเทน ขลิตฺวา ปติตฺวา สามิกสฺส ภเยน ปลายิตุํ อารทฺโธ. สามิโก อุปธาวิตฺวา สาฏกกณฺเณ อคฺคเหสิ. โสปิ สาฏกํ ฉฑฺเฑตฺวา อเจลโก หุตฺวา ปลายิ, เสสํ ปูรณสทิสเมว. "Makkhali" là tên của vị ấy. Vì sinh ra trong chuồng bò, tên thứ hai là "Gosāla". Nghe nói, khi vị ấy đang mang một bình dầu đi trên nền đất lầy lội, người chủ đã nói: "Này con, đừng trượt." Do bất cẩn, vị ấy bị trượt ngã, và vì sợ người chủ nên đã bắt đầu bỏ chạy. Người chủ chạy đuổi theo và nắm lấy vạt áo của vị ấy. Vị ấy cũng đã vứt bỏ áo, trở thành người lõa thể và bỏ chạy. Phần còn lại tương tự như trường hợp của Pūraṇa. อชิโตติ ตสฺส นามํ. เกสกมฺพลํ ธาเรตีติ เกสกมฺพโล. อิติ นามทฺวยํ สํสนฺทิตฺวา ‘‘อชิโต เกสกมฺพโล’’ติ วุจฺจติ. ตตฺถ เกสกมฺพโล นาม มนุสฺสเกเสหิ กตกมฺพโล, ตโต ปฏิกิฏฺฐตรํ วตฺถํ นาม นตฺถิ. ยถาห – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ยานิ กานิจิ ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ, เกสกมฺพโล เตสํ ปฏิกิฏฺโฐ อกฺขายติ, เกสกมฺพโล, ภิกฺขเว, สีเต สีโต อุณฺเห อุณฺโห ทุพฺพณฺโณ ทุคฺคนฺโธ ทุกฺขสมฺผสฺโส’’ติ (อ. นิ. ๓.๑๓๘). "Ajita" là tên của vị ấy. Vì mặc tấm chăn bằng tóc người, nên (gọi là) "Kesakambala". Kết hợp hai tên này lại, vị ấy được gọi là "Ajita Kesakambala". Trong đó, "kesakambala" là tấm chăn làm bằng tóc người; không có loại y phục nào đáng ghê tởm hơn thế. Như Ngài đã nói: "Này các Tỳ khưu, trong tất cả các loại y phục được dệt bằng sợi, tấm chăn bằng tóc người được xem là thấp kém nhất. Này các Tỳ khưu, tấm chăn bằng tóc người lạnh khi trời lạnh, nóng khi trời nóng, màu sắc xấu, mùi hôi, và xúc chạm khó chịu." (A. Ni. 3.138). ปกุโธติ [Pg.137] ตสฺส นามํ. กจฺจายโนติ โคตฺตํ. อิติ นามโคตฺตํ สํสนฺทิตฺวา, ‘‘ปกุโธ กจฺจายโน’’ติ วุจฺจติ. สีตุทกปฏิกฺขิตฺตโก เอส, วจฺจํ กตฺวาปิ อุทกกิจฺจํ น กโรติ, อุณฺโหทกํ วา กญฺชิยํ วา ลภิตฺวา กโรติ, นทึ วา มคฺโคทกํ วา อติกฺกมฺม, ‘‘สีลํ เม ภินฺน’’นฺติ วาลิกถูปํ กตฺวา สีลํ อธิฏฺฐาย คจฺฉติ, เอวรูโป นิสฺสิริกลทฺธิโก เอส. "Pakudha" là tên của vị ấy. "Kaccāyana" là họ. Kết hợp tên và họ lại, vị ấy được gọi là "Pakudha Kaccāyana". Vị này từ chối nước lạnh. Ngay cả sau khi đi đại tiện, vị ấy cũng không làm việc vệ sinh bằng nước; khi nhận được nước nóng hoặc nước cháo, vị ấy mới làm. Khi đi qua một con sông hoặc vũng nước trên đường, (nghĩ rằng) "giới của ta đã bị phá vỡ," vị ấy làm một bảo tháp bằng cát, phát nguyện giữ giới rồi mới đi tiếp. Vị này có tà kiến vô vị như vậy. สญฺชโยติ ตสฺส นามํ. เพลฏฺฐสฺส ปุตฺโตติ เพลฏฺฐปุตฺโต. อมฺหากํ คณฺฐนกิเลโส ปลิพุชฺฌนกิเลโส นตฺถิ, กิเลสคณฺฐรหิตา มยนฺติ เอวํ วาทิตาย ลทฺธนามวเสน นิคณฺโฐ. นาฏสฺส ปุตฺโตติ นาฏปุตฺโต. อพฺภญฺญํสูติ ยถา เตสํ ปฏิญฺญา, ตเถว ชานึสุ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สเจ เนสํ สา ปฏิญฺญา นิยฺยานิกา สพฺเพ อพฺภญฺญํสุ. โน เจ, น อพฺภญฺญํสุ. ตสฺมา กึ เตสํ ปฏิญฺญา นิยฺยานิกา น นิยฺยานิกาติ, อยเมตสฺส ปญฺหสฺส อตฺโถ. อถ ภควา เนสํ อนิยฺยานิกภาวกถเนน อตฺถาภาวโต อลนฺติ ปฏิกฺขิปิตฺวา อุปมาย อตฺถํ ปเวเทนฺโต ธมฺมเมว เทเสตุํ, ธมฺมํ, เต พฺราหฺมณ, เทเสสฺสามีติ อาห. "Sañjaya" là tên của vị ấy. Là con trai của Belaṭṭha, nên gọi là "Belaṭṭhaputta". "Nigaṇṭha" là tên được đặt do chủ trương rằng: "Chúng ta không có phiền não trói buộc, phiền não chướng ngại; chúng ta thoát khỏi sự trói buộc của phiền não." Là con trai của Nāṭa, nên gọi là "Nāṭaputta". "Abbhaññaṃsu" nghĩa là họ đã biết đúng như lời họ tuyên bố. Điều này được nói là: Nếu lời tuyên bố của họ có khả năng đưa đến giải thoát, thì tất cả họ đều đã biết (như đã tuyên bố). Nếu không, thì họ đã không biết. Do đó, lời tuyên bố của họ có khả năng đưa đến giải thoát hay không? (Câu trả lời là) không có khả năng đưa đến giải thoát. Đây là ý nghĩa của câu hỏi này. Bấy giờ, Đức Thế Tôn, vì thấy không có lợi ích trong việc nói về tính chất không đưa đến giải thoát của họ, đã bác bỏ bằng câu "Thôi đủ rồi," và để làm rõ ý nghĩa bằng một ví dụ, Ngài đã nói: "Này Bà-la-môn, Ta sẽ thuyết Pháp cho ông," để thuyết giảng chính Pháp. ๓๒๐. ตตฺถ สจฺฉิกิริยายาติ สจฺฉิกรณตฺถํ. น ฉนฺทํ ชเนตีติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺทํ น ชนยติ. น วายมตีติ วายามํ ปรกฺกมํ น กโรติ. โอลีนวุตฺติโก จ โหตีติ ลีนชฺฌาสโย โหติ. สาถลิโกติ สิถิลคฺคาหี, สาสนํ สิถิลํ กตฺวา คณฺหาติ, ทฬฺหํ น คณฺหาติ. 320. Trong đó, "sacchikiriyāya" có nghĩa là để chứng ngộ. "Na chandaṃ janeti" nghĩa là không làm phát sinh ý muốn thực hành. "Na vāyamati" nghĩa là không nỗ lực, không tinh tấn. "Olīnavuttiko ca hoti" nghĩa là có khuynh hướng co rút, thụ động. "Sāthaliko" là người nắm giữ một cách lỏng lẻo; người ấy tiếp nhận giáo pháp một cách lỏng lẻo, không nắm giữ một cách vững chắc. ๓๒๓. อิธ, พฺราหฺมณ ภิกฺขุ, วิวิจฺเจว กาเมหีติ กถํ อิเม ปฐมชฺฌานาทิธมฺมา ญาณทสฺสเนน อุตฺตริตรา ชาตาติ? นิโรธปาทกตฺตา. เหฏฺฐา ปฐมชฺฌานาทิธมฺมา หิ วิปสฺสนาปาทกา, อิธ นิโรธปาทกา, ตสฺมา อุตฺตริตรา ชาตาติ เวทิตพฺพา. อิติ ภควา อิทมฺปิ สุตฺตํ ยถานุสนฺธินาว นิฏฺฐเปสิ. เทสนาวสาเน พฺราหฺมโณ สรเณสุ ปติฏฺฐิโตติ. 323. Này Bà la môn, ở đây vị tỳ khưu ly dục... (câu hỏi là:) 'Làm thế nào các pháp này, bắt đầu là sơ thiền, lại trở nên cao thượng hơn trí tuệ thấy biết?' (Câu trả lời là:) 'Do là nền tảng cho sự diệt tận.' Quả vậy, các pháp ở dưới, bắt đầu là sơ thiền, là nền tảng cho minh sát; (còn các pháp) ở đây là nền tảng cho sự diệt tận. Do đó, nên biết là (các pháp ấy) đã trở nên cao thượng hơn. Như vậy, đức Thế Tôn đã kết thúc bài kinh này đúng theo trình tự. Vào lúc cuối bài pháp thoại, vị Bà la môn đã an trú trong các pháp quy y. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong bộ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh จูฬสาโรปมสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải kinh Tiểu Dụ Lõi Cây đã kết thúc. ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải Phẩm Thứ Ba đã kết thúc. ๔. มหายมกวคฺโค 4. Phẩm Song Đôi Lớn ๑. จูฬโคสิงฺคสุตฺตวณฺณนา 1. Chú giải kinh Tiểu Gosiṅga ๓๒๕. เอวํ [Pg.138] เม สุตนฺติ จูฬโคสิงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ นาติเก วิหรตีติ นาติกา นาม เอกํ ตฬากํ นิสฺสาย ทฺวินฺนํ จูฬปิติมหาปิติปุตฺตานํ ทฺเว คามา, เตสุ เอกสฺมึ คาเม. คิญฺชกาวสเถติ อิฏฺฐกามเย อาวสเถ. เอกสฺมึ กิร สมเย ภควา มหาชนสงฺคหํ กโรนฺโต วชฺชิรฏฺเฐ จาริกํ จรมาโน นาติกํ อนุปฺปตฺโต. นาติกวาสิโน มนุสฺสา ภควโต มหาทานํ ทตฺวา ธมฺมกถํ สุตฺวา ปสนฺนหทยา, ‘‘สตฺถุ วสนฏฺฐานํ กริสฺสามา’’ติ มนฺเตตฺวา อิฏฺฐกาเหว ภิตฺติโสปานตฺถมฺเภ วาฬรูปาทีนิ ทสฺเสนฺโต ปาสาทํ กตฺวา สุธาย ลิมฺปิตฺวา มาลากมฺมลตากมฺมาทีนิ นิฏฺฐาเปตฺวา ภุมฺมตฺถรณมญฺจปีฐาทีนิ ปญฺญเปตฺวา สตฺถุ นิยฺยาเตสุํ. อปราปรํ ปเนตฺถ มนุสฺสา ภิกฺขุสงฺฆสฺส รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานมณฺฑปจงฺกมาทีนิ การยึสุ. อิติ โส วิหาโร มหา อโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘คิญฺชกาวสเถ’’ติ. 325. “Tôi nghe như vầy” là kinh Tiểu Gosiṅga. Trong đó, câu “đang trú ở Nātika” (có nghĩa là): Nātika là tên của hai ngôi làng của con cháu hai người chú bác, nương vào một cái hồ; (đức Thế Tôn trú) tại một trong hai làng ấy. Câu “tại Giñjakāvasatha” (nghĩa là) tại một trú xứ làm bằng gạch. Tương truyền, vào một thời, đức Thế Tôn, trong khi thực hiện việc nhiếp độ đại chúng, đang du hành ở xứ Vajjī, đã đi đến Nātika. Dân chúng ở Nātika, sau khi cúng dường đại thí đến đức Thế Tôn, nghe pháp thoại, tâm sanh hoan hỷ, đã bàn bạc với nhau rằng: “Chúng ta sẽ làm một nơi trú ngụ cho đức Bổn Sư,” rồi chỉ dùng gạch để xây dựng một ngôi lầu có tường, cầu thang, cột trụ, và các hình thú dữ..., sau khi trát vữa, hoàn tất các công việc trang trí hoa lá dây leo..., trải các loại thảm, giường, ghế..., họ đã dâng cúng lên đức Bổn Sư. Về sau, dân chúng ở đây đã cho làm các nơi ở ban đêm, nơi ở ban ngày, các nhà मंडप (maṇḍapa), các nơi kinh hành... cho chư Tăng. Như vậy, ngôi tự viện ấy đã trở nên to lớn. Đề cập đến điều ấy, (kinh) đã nói “tại Giñjakāvasatha”. โคสิงฺคสาลวนทาเยติ ตตฺถ เอกสฺส เชฏฺฐกรุกฺขสฺส ขนฺธโต โคสิงฺคสณฺฐานํ หุตฺวา วิฏปํ อุฏฺฐหิ, ตํ รุกฺขํ อุปาทาย สพฺพมฺปิ ตํ วนํ โคสิงฺคสาลวนนฺติ สงฺขํ คตํ. ทาโยติ อวิเสเสน อรญฺญสฺเสตํ นามํ. ตสฺมา โคสิงฺคสาลวนทาเยติ โคสิงฺคสาลวนอรญฺเญติ อตฺโถ. วิหรนฺตีติ สามคฺคิรสํ อนุภวมานา วิหรนฺติ. อิเมสญฺหิ กุลปุตฺตานํ อุปริปณฺณาสเก ปุถุชฺชนกาโล กถิโต, อิธ ขีณาสวกาโล. ตทา หิ เต ลทฺธสฺสาทา ลทฺธปติฏฺฐา อธิคตปฏิสมฺภิทา ขีณาสวา หุตฺวา สามคฺคิรสํ อนุภวมานา ตตฺถ วิหรึสุ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. Về câu “tại khu rừng Sāla Gosiṅga”: Ở đó, từ thân của một cây chúa, một nhánh cây đã mọc lên có hình dạng như sừng bò. Dựa vào cây đó, toàn bộ khu rừng ấy được gọi là rừng Sāla Gosiṅga. “Dāya” là tên gọi chung cho khu rừng. Do đó, “Gosiṅgasālavanadāya” có nghĩa là “trong khu rừng Sāla Gosiṅga”. Câu “đang trú” (nghĩa là) các vị đang trú, đang hưởng vị ngọt của sự hòa hợp. Quả vậy, thời kỳ phàm phu của các thiện gia nam tử này đã được nói đến trong Uparipaṇṇāsaka (Năm mươi kinh sau), còn ở đây là thời kỳ lậu tận. Khi ấy, các vị ấy, đã đạt được vị ngọt (của quả A-la-hán), đã có được chỗ đứng vững chắc, đã chứng đắc các tuệ phân tích, đã trở thành bậc lậu tận, đang hưởng vị ngọt của sự hòa hợp, đã trú tại nơi ấy. Đề cập đến điều ấy, câu này đã được nói. เยน โคสิงฺคสาลวนทาโย เตนุปสงฺกมีติ ธมฺมเสนาปติมหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรสุ วา อสีติมหาสาวเกสุ วา, อนฺตมโส ธมฺมภณฺฑาคาริกอานนฺทตฺเถรมฺปิ กญฺจิ อนามนฺเตตฺวา สยเมว ปตฺตจีวรํ อาทาย อนีกา นิสฺสโฏ หตฺถี วิย, ยูถา นิสฺสโฏ กาฬสีโห วิย[Pg.139], วาตจฺฉินฺโน วลาหโก วิย เอกโกว อุปสงฺกมิ. กสฺมา ปเนตฺถ ภควา สยํ อคมาสีติ? ตโย กุลปุตฺตา สามคฺคิรสํ อนุภวนฺตา วิหรนฺติ, เตสํ ปคฺคณฺหนโต, ปจฺฉิมชนตํ อนุกมฺปนโต ธมฺมครุภาวโต จ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ อิเม กุลปุตฺเต ปคฺคณฺหิตฺวา อุกฺกํสิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ธมฺมํ เนสํ เทเสสฺสามี’’ติ. เอวํ ตาว ปคฺคณฺหนโต อคมาสิ. อปรมฺปิสฺส อโหสิ – ‘‘อนาคเต กุลปุตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺโธ สมคฺควาสํ วสนฺตานํ สนฺติกํ สยํ คนฺตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา ธมฺมํ กเถตฺวา ตโย กุลปุตฺเต ปคฺคณฺหิ, โก นาม สมคฺควาสํ น วเสยฺยาติ สมคฺควาสํ วสิตพฺพํ มญฺญมานา ขิปฺปเมว ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ. เอวํ ปจฺฉิมชนตํ อนุกมฺปนโตปิ อคมาสิ. พุทฺธา จ นาม ธมฺมครุโน โหนฺติ, โส จ เนสํ ธมฺมครุภาโว รถวินีเต อาวิกโตว. อิติ อิมสฺมา ธมฺมครุภาวโตปิ ธมฺมํ ปคฺคณฺหิสฺสามีติ อคมาสิ. Về câu “đã đi đến khu rừng Sāla Gosiṅga”: Không gọi một ai, dù là các trưởng lão Tướng quân Chánh pháp (Sāriputta) và Mahāmoggallāna, hay tám mươi vị đại thinh văn, hay ít nhất là trưởng lão Ānanda, người giữ kho tàng Pháp, tự mình mang y bát, Ngài đã đi đến một mình, như con voi chúa rời khỏi đàn, như con sư tử dũng mãnh rời khỏi bầy, như đám mây bị gió cắt đứt. Vì sao đức Thế Tôn lại tự mình đi đến đây? (Vì) ba vị thiện gia nam tử đang trú, hưởng vị ngọt của sự hòa hợp; (và vì) để nâng đỡ các vị ấy, vì lòng bi mẫn đối với thế hệ sau, và vì sự tôn trọng Pháp. Tương truyền, Ngài đã khởi ý như vầy: “Ta sẽ nâng đỡ, tán dương các thiện gia nam tử này, thăm hỏi các vị ấy, rồi thuyết pháp cho họ.” Như vậy, trước hết, Ngài đã đi đến vì muốn nâng đỡ. Lại nữa, Ngài khởi ý rằng: “Trong tương lai, các thiện gia nam tử (sẽ nghĩ rằng): ‘Đức Chánh Đẳng Giác đã tự mình đi đến nơi ở của những vị sống hòa hợp, đã thăm hỏi, thuyết pháp và nâng đỡ ba vị thiện gia nam tử. Ai mà lại không sống hòa hợp chứ?’ Nghĩ rằng nên sống hòa hợp, họ sẽ nhanh chóng chấm dứt khổ đau.” Như vậy, Ngài cũng đã đi đến vì lòng bi mẫn đối với thế hệ sau. Chư Phật vốn tôn trọng Pháp, và sự tôn trọng Pháp ấy của các Ngài đã được hiển bày trong kinh Rathavinīta. Như vậy, cũng vì sự tôn trọng Pháp này, với ý nghĩ “Ta sẽ nâng đỡ Pháp”, Ngài đã đi đến. ทายปาโลติ อรญฺญปาโล. โส ตํ อรญฺญํ ยถา อิจฺฉิติจฺฉิตปฺปเทเสน มนุสฺสา ปวิสิตฺวา ตตฺถ ปุปฺผํ วา ผลํ วา นิยฺยาสํ วา ทพฺพสมฺภารํ วา น หรนฺติ, เอวํ วติยา ปริกฺขิตฺตสฺส ตสฺส อรญฺญสฺส โยชิเต ทฺวาเร นิสีทิตฺวา ตํ อรญฺญํ รกฺขติ, ปาเลติ. ตสฺมา ‘‘ทายปาโล’’ติ วุตฺโต. อตฺตกามรูปาติ อตฺตโน หิตํ กามยมานสภาวา หุตฺวา วิหรนฺติ. โย หิ อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวาปิ เวชฺชกมฺมทูตกมฺมปหิณคมนาทีนํ วเสน เอกวีสติอเนสนาหิ ชีวิกํ กปฺเปติ, อยํ น อตฺตกามรูโป นาม. โย ปน อิมสฺมึ สาสเน ปพฺพชิตฺวา เอกวีสติอเนสนํ ปหาย จตุปาริสุทฺธิสีเล ปติฏฺฐาย พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา สปฺปายธุตงฺคํ อธิฏฺฐาย อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ จิตฺตรุจิยํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา คามนฺตํ ปหาย อรญฺญํ ปวิสิตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา วิปสฺสนาย กมฺมํ กุรุมาโน วิหรติ, อยํ อตฺตกาโม นาม. เตปิ ตโย กุลปุตฺตา เอวรูปา อเหสุํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตฺตกามรูปา วิหรนฺตี’’ติ. “Dāyapālo” là người giữ rừng. Người ấy ngồi ở cổng đã được dựng lên của khu rừng được rào quanh, để người ta không thể vào bất cứ nơi nào họ muốn rồi lấy đi hoa, quả, nhựa cây, hay vật liệu xây dựng; người ấy canh giữ, bảo vệ khu rừng ấy như vậy. Do đó, được gọi là “dāyapālo”. “Attakāmarūpā” (nghĩa là) các vị trú với bản chất mong muốn lợi ích cho bản thân. Quả vậy, vị tỳ khưu nào, dù đã xuất gia trong giáo pháp này, mà lại mưu sinh bằng hai mươi mốt cách tìm kiếm không chơn chánh, qua việc làm thầy thuốc, làm người đưa tin, làm người truyền lệnh..., vị này không được gọi là người mong muốn lợi ích cho bản thân. Còn vị tỳ khưu nào, sau khi xuất gia trong giáo pháp này, từ bỏ hai mươi mốt cách tìm kiếm không chơn chánh, an trú trong bốn giới thanh tịnh, học thuộc lời Phật dạy, thọ trì hạnh đầu đà thích hợp, lấy một đề mục thiền định hợp với tâm ý trong ba mươi tám đề mục, rời bỏ vùng ven làng, đi vào rừng, làm phát sanh các tầng thiền, và thực hành công phu thiền quán, vị này được gọi là người mong muốn lợi ích (cho bản thân). Ba vị thiện gia nam tử ấy cũng là những người như vậy. Do đó, đã được nói rằng: “các vị trú với lòng mong muốn lợi ích (cho bản thân)”. มา เตสํ อผาสุมกาสีติ เตสํ มา อผาสุกํ อกาสีติ ภควนฺตํ วาเรสิ. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อิเม กุลปุตฺตา สมคฺคา วิหรนฺติ, เอกจฺจสฺส จ คตฏฺฐาเน ภณฺฑนกลหวิวาทา วตฺตนฺติ, ติขิณสิงฺโค จณฺฑโคโณ วิย โอวิชฺฌนฺโต วิจรติ, อเถกมคฺเคน ทฺวินฺนํ คมนํ น [Pg.140] โหติ, กทาจิ อยมฺปิ เอวํ กโรนฺโต อิเมสํ กุลปุตฺตานํ สมคฺควาสํ ภินฺเทยฺย. ปาสาทิโก จ ปเนส สุวณฺณวณฺโณ สุรสคิทฺโธ มญฺเญ, คตกาลโต ปฏฺฐาย ปณีตทายกานํ อตฺตโน อุปฏฺฐากานญฺจ วณฺณกถนาทีหิ อิเมสํ กุลปุตฺตานํ อปฺปมาทวิหารํ ภินฺเทยฺย. วสนฏฺฐานานิ จาปิ เอเตสํ กุลปุตฺตานํ นิพทฺธานิ ปริจฺฉินฺนานิ ติสฺโส จ ปณฺณสาลา ตโย จงฺกมา ตีณิ ทิวาฏฺฐานานิ ตีณิ มญฺจปีฐานิ. อยํ ปน สมโณ มหากาโย วุฑฺฒตโร มญฺเญ ภวิสฺสติ. โส อกาเล อิเม กุลปุตฺเต เสนาสนา วุฏฺฐาเปสฺสติ. เอวํ สพฺพถาปิ เอเตสํ อผาสุ ภวิสฺสตี’’ติ. ตํ อนิจฺฉนฺโต, ‘‘มา เตสํ อผาสุกมกาสี’’ติ ภควนฺตํ วาเรสิ. “Mā tesaṃ aphāsumakāsīti” có nghĩa là “xin ngài đừng gây ra sự bất tiện cho họ,” (người giữ rừng) đã ngăn cản đức Thế Tôn. Tương truyền, ý nghĩ của người ấy đã khởi lên như sau: “Những thiện nam tử này đang sống hòa hợp. Ở nơi một số người khác đến, thường xảy ra cãi vã, tranh chấp, xung đột. Vị ấy đi lại húc tới như con bò hung dữ có sừng nhọn, rồi thì không có lối đi chung cho hai người trên một con đường. Có lẽ vị này cũng sẽ làm như vậy, phá vỡ sự sống hòa hợp của các thiện nam tử này. Vả lại, vị này trông khả ái, sắc vàng, nhưng ta nghĩ là tham đắm mỹ vị. Kể từ khi đến, vị ấy có thể sẽ phá vỡ nếp sống không dể duôi của các thiện nam tử này bằng cách tán dương các thí chủ dâng cúng vật thực hảo hạng và các người hộ độ của mình. Hơn nữa, nơi ở của các thiện nam tử này đã được quy định và phân chia rõ ràng: ba cốc lá, ba đường kinh hành, ba nơi nghỉ ban ngày, ba giường ghế. Vị Sa-môn này lại có thân hình to lớn, ta nghĩ chắc là lớn tuổi hơn. Vị ấy sẽ khiến các thiện nam tử này phải rời khỏi chỗ ở vào lúc không phải thời. Như vậy, về mọi mặt, sẽ có sự bất tiện cho họ.” Không muốn điều đó, (người giữ rừng) đã ngăn cản đức Thế Tôn rằng: “Xin ngài đừng gây ra sự bất tiện cho họ.” กึ ปเนส ชานนฺโต วาเรสิ, อชานนฺโตติ? อชานนฺโต. กิญฺจาปิ หิ ตถาคตสฺส ปฏิสนฺธิคฺคหณโต ปฏฺฐาย ทสสหสฺสจกฺกวาฬกมฺปนาทีนิ ปาฏิหาริยานิ ปวตฺตึสุ, อรญฺญวาสิโน ปน ทุพฺพลมนุสฺสา สกมฺมปฺปสุตา ตานิ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺโกนฺติ. สมฺมาสมฺพุทฺโธ จ นาม ยทา อเนกภิกฺขุสหสฺสปริวาโร พฺยามปฺปภาย อสีติอนุพฺยญฺชเนหิ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณสิริยา จ พุทฺธานุภาวํ ทสฺเสนฺโต วิจรติ, ตทา โก เอโสติ อปุจฺฉิตฺวาว ชานิตพฺโพ โหติ. ตทา ปน ภควา สพฺพมฺปิ ตํ พุทฺธานุภาวํ จีวรคพฺเภน ปฏิจฺฉาเทตฺวา วลาหกคพฺเภน ปฏิจฺฉนฺโน ปุณฺณจนฺโท วิย สยเมว ปตฺตจีวรมาทาย อญฺญาตกเวเสน อคมาสิ. อิติ นํ อชานนฺโตว ทายปาโล นิวาเรสิ. Vậy người này ngăn cản vì biết hay không biết? (Đáp:) Vì không biết. Thật vậy, mặc dù từ lúc đức Như Lai nhập thai, các điềm lạ như mười ngàn thế giới chuyển động v.v... đã xảy ra, nhưng những người yếu kém sống trong rừng, mải mê với công việc của mình, không thể nhận biết được những điều ấy. Và bậc Chánh Đẳng Giác, khi Ngài đi lại, có hàng ngàn vị Tỳ-khưu đi theo, với hào quang một tầm, tám mươi vẻ đẹp phụ, và vẻ uy nghiêm của ba mươi hai tướng đại nhân, biểu hiện oai lực của một vị Phật, thì lúc ấy không cần hỏi cũng biết được “Vị này là ai?”. Nhưng lúc bấy giờ, đức Thế Tôn đã che giấu tất cả oai lực của một vị Phật ấy trong y của mình, giống như mặt trăng tròn bị mây che khuất, tự mình mang y bát, đi đến với dáng vẻ của một người không ai biết. Vì vậy, người giữ rừng đã ngăn cản Ngài do không biết. เอตทโวจาติ เถโร กิร มา สมณาติ ทายปาลสฺส กถํ สุตฺวาว จินฺเตสิ – ‘‘มยํ ตโย ชนา อิธ วิหราม, อญฺเญ ปพฺพชิตา นาม นตฺถิ, อยญฺจ ทายปาโล ปพฺพชิเตน วิย สทฺธึ กเถติ, โก นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ ทิวาฏฺฐานโต วุฏฺฐาย ทฺวาเร ฐตฺวา มคฺคํ โอโลเกนฺโต ภควนฺตํ อทฺทส. ภควาปิ เถรสฺส สห ทสฺสเนเนว สรีโรภาสํ มุญฺจิ, อสีติอนุพฺยญฺชนวิราชิตา พฺยามปฺปภา ปสาริตสุวณฺณปโฏ วิย วิโรจิตฺถ. เถโร, ‘‘อยํ ทายปาโล ผณกตํ อาสิวิสํ คีวาย คเหตุํ หตฺถํ ปสาเรนฺโต วิย โลเก อคฺคปุคฺคเลน สทฺธึ กเถนฺโตว น ชานาติ, อญฺญตรภิกฺขุนา วิย สทฺธึ กเถตี’’ติ นิวาเรนฺโต เอตํ, ‘‘มา, อาวุโส ทายปาลา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. “Etadavoca” (Ngài đã nói điều này): Tương truyền, Trưởng lão (Anuruddha), vừa nghe lời của người giữ rừng “Này Sa-môn, đừng,” liền suy nghĩ: “Chúng ta có ba người sống ở đây, không có vị xuất gia nào khác. Người giữ rừng này lại đang nói chuyện với một vị xuất gia. Vậy đó có thể là ai nhỉ?” Nghĩ vậy, ngài đứng dậy từ chỗ nghỉ ban ngày, đứng ở cửa nhìn ra đường và thấy đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn cũng vừa thấy Trưởng lão liền phóng quang minh từ thân. Hào quang một tầm, rực rỡ với tám mươi vẻ đẹp phụ, tỏa sáng như tấm vải vàng được trải ra. Trưởng lão (nghĩ): “Người giữ rừng này không biết rằng mình đang nói chuyện với bậc Tối Thượng trong đời, giống như người đưa tay ra để nắm cổ con rắn độc đang phồng mang. Ông ta nói chuyện như thể đang nói với một vị Tỳ-khưu nào đó.” Muốn ngăn cản, ngài đã nói lời này: “Này hiền hữu giữ rừng, đừng...” เตนุปสงฺกมีติ [Pg.141] กสฺมา ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ อกตฺวา อุปสงฺกมิ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘มยํ ตโย ชนา สมคฺควาสํ วสาม, สจาหํ เอกโกว ปจฺจุคฺคมนํ กริสฺสามิ, สมคฺควาโส นาม น ภวิสฺสตี’’ติ ปิยมิตฺเต คเหตฺวาว ปจฺจุคฺคมนํ กริสฺสามิ. ยถา จ ภควา มยฺหํ ปิโย, เอวํ สหายานมฺปิ เม ปิโยติ, เตหิ สทฺธึ ปจฺจุคฺคมนํ กาตุกาโม สยํ อกตฺวาว อุปสงฺกมิ. เกจิ ปน เตสํ เถรานํ ปณฺณสาลทฺวาเร จงฺกมนโกฏิยา ภควโต อาคมนมคฺโค โหติ, ตสฺมา เถโร เตสํ สญฺญํ ททมาโนว คโตติ. อภิกฺกมถาติ อิโต อาคจฺฉถ. ปาเท ปกฺขาเลสีติ วิกสิตปทุมสนฺนิเภหิ ชาลหตฺเถหิ มณิวณฺณํ อุทกํ คเหตฺวา สุวณฺณวณฺเณสุ ปิฏฺฐิปาเทสุ อุทกมภิสิญฺจิตฺวา ปาเทน ปาทํ ฆํสนฺโต ปกฺขาเลสิ. พุทฺธานํ กาเย รโชชลฺลํ นาม น อุปลิมฺปติ, กสฺมา ปกฺขาเลสีติ? สรีรสฺส อุตุคฺคหณตฺถํ, เตสญฺจ จิตฺตสมฺปหํสนตฺถํ. อมฺเหหิ อภิหเฏน อุทเกน ภควา ปาเท ปกฺขาเลสิ, ปริโภคํ อกาสีติ เตสํ ภิกฺขูนํ พลวโสมนสฺสวเสน จิตฺตํ ปีณิตํ โหติ, ตสฺมา ปกฺขาเลสิ. อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ ภควา เอตทโวจาติ โส กิร เตสํ วุฑฺฒตโร. “Tenupasaṅkami” (đến gần vị ấy): Tại sao ngài đến gần mà không ra đón đức Thế Tôn? Tương truyền, ý nghĩ của ngài đã khởi lên như sau: “Chúng ta ba người đang sống hòa hợp. Nếu một mình ta ra đón, thì sự sống hòa hợp sẽ không còn nữa.” (Nghĩ rằng:) “Ta sẽ cùng các bạn thân ra đón. Đức Thế Tôn đối với ta là người thân yêu thế nào, mong rằng Ngài cũng là người thân yêu đối với các bạn của ta như vậy.” Vì muốn cùng họ ra đón, ngài đã không tự mình đi mà đến gần (các vị kia). Tuy nhiên, một số vị cho rằng con đường đức Thế Tôn đi đến là ngang qua cửa cốc lá và đầu đường kinh hành của các vị Trưởng lão ấy, do đó Trưởng lão đã đi và ra hiệu cho họ. “Abhikkamatha” nghĩa là hãy lại đây. “Pāde pakkhālesi” (rửa chân): Ngài dùng đôi tay có màng lưới, tựa như hoa sen nở, múc nước trong như ngọc, rưới lên mu bàn chân sắc vàng, rồi dùng chân này cọ chân kia mà rửa. Thân của các đức Phật không hề dính bụi bẩn, vậy tại sao Ngài lại rửa chân? (Đáp:) Ngài rửa để điều hòa thân thể, và cũng để làm cho tâm của các vị kia phấn khởi. (Khi họ nghĩ:) “Đức Thế Tôn đã rửa chân bằng nước do chúng ta mang đến, Ngài đã thọ dụng,” tâm của các vị Tỳ-khưu ấy được hoan hỷ nhờ hỷ lạc mạnh mẽ. Vì vậy, Ngài đã rửa chân. “Āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhagavā etadavoca” (Đức Thế Tôn nói điều này với Tôn giả Anuruddha): Tương truyền, vị ấy là người lớn tuổi nhất trong ba vị. ๓๒๖. ตสฺส สงฺคเห กเต เสสานํ กโตว โหตีติ เถรญฺเญว เอตํ กจฺจิ โว อนุรุทฺธาติอาทิวจนํ อโวจ. ตตฺถ กจฺจีติ ปุจฺฉนตฺเถ นิปาโต. โวติ สามิวจนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กจฺจิ อนุรุทฺธา ตุมฺหากํ ขมนียํ, อิริยาปโถ โว ขมติ? กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ โว ชีวิตํ ยาเปติ ฆฏิยติ? กจฺจิ ปิณฺฑเกน น กิลมถ, กจฺจิ ตุมฺหากํ สุลภปิณฺฑํ, สมฺปตฺเต โว ทิสฺวา มนุสฺสา อุฬุงฺกยาคุํ วา กฏจฺฉุภิกฺขํ วา ทาตพฺพํ มญฺญนฺตีติ ภิกฺขาจารวตฺตํ ปุจฺฉติ. กสฺมา? ปจฺจเยน อกิลมนฺเตน หิ สกฺกา สมณธมฺโม กาตุํ, วตฺตเมว วา เอตํ ปพฺพชิตานํ. อถ เตน ปฏิวจเน ทินฺเน, ‘‘อนุรุทฺธา, ตุมฺเห ราชปพฺพชิตา มหาปุญฺญา, มนุสฺสา ตุมฺหากํ อรญฺเญ วสนฺตานํ อทตฺวา กสฺส อญฺญสฺส ทาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, ตุมฺเห ปน เอตํ ภุญฺชิตฺวา กึ นุ โข มิคโปตกา วิย อญฺญมญฺญํ สงฺฆฏฺเฏนฺตา วิหรถ, อุทาหุ สามคฺคิภาโว โว อตฺถี’’ติ สามคฺคิรสํ ปุจฺฉนฺโต, กจฺจิ ปน โว, อนุรุทฺธา, สมคฺคาติอาทิมาห. 326. Khi đã nhiếp phục vị ấy thì cũng như đã nhiếp phục các vị còn lại, vì thế (Đức Phật) đã nói lời này, bắt đầu bằng "Này Anuruddha, các ông có được..." chỉ với vị trưởng lão ấy. Trong ấy, `kacci` là một tiểu từ có nghĩa là hỏi. `Vo` là một từ chỉ sở hữu cách. Điều này được nói ra có nghĩa là: "Này các Anuruddha, các ông có kham nhẫn được không, oai nghi của các ông có chịu đựng được không? Có nuôi mạng được không, mạng sống của các ông có được duy trì, có được tiếp diễn không? Có bị mệt nhọc vì vật thực khất thực không, các ông có dễ dàng nhận được vật thực khất thực không, khi thấy các ông đến, người ta có nghĩ rằng nên cúng dường cháo bằng ống tre hay một muỗng vật thực không?" - (Ngài) hỏi về phận sự khất thực như vậy. Vì sao? Vì rằng người không mệt nhọc vì các vật dụng mới có thể thực hành sa-môn pháp, hoặc đây chính là phận sự của các bậc xuất gia. Khi vị ấy đã trả lời, (Ngài hỏi tiếp): "Này các Anuruddha, các ông là những người xuất thân từ dòng dõi vua chúa, có phước lớn, người ta không cúng dường cho các ông đang sống trong rừng thì họ sẽ nghĩ rằng nên cúng dường cho ai khác đây? Còn các ông, sau khi thọ dụng vật thực ấy, có phải các ông sống va chạm lẫn nhau như những con nai con không, hay là các ông có được sự hòa hợp?" - hỏi về hương vị của sự hòa hợp, (Ngài) đã nói những lời bắt đầu bằng "Này các Anuruddha, các ông có hòa hợp không...". ตตฺถ ขีโรทกีภูตาติ ยถา ขีรญฺจ อุทกญฺจ อญฺญมญฺญํ สํสนฺทติ, วิสุํ น โหติ, เอกตฺตํ วิย อุเปติ, กจฺจิ เอวํ สามคฺคิวเสน เอกตฺตูปคตจิตฺตุปฺปาทา [Pg.142] วิหรถาติ ปุจฺฉติ. ปิยจกฺขูหีติ เมตฺตจิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐเปตฺวา โอโลกนจกฺขูนิ ปิยจกฺขูนิ นาม. กจฺจิ ตถารูเปหิ จกฺขูหิ อญฺญมญฺญํ สมฺปสฺสนฺตา วิหรถาติ ปุจฺฉติ. ตคฺฆาติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. เอกํเสน มยํ, ภนฺเตติ วุตฺตํ โหติ. ยถา กถํ ปนาติ เอตฺถ ยถาติ นิปาตมตฺตํ. กถนฺติ การณปุจฺฉา. กถํ ปน ตุมฺเห เอวํ วิหรถ, เกน การเณน วิหรถ, ตํ เม การณํ พฺรูถาติ วุตฺตํ โหติ. เมตฺตํ กายกมฺมนฺติ เมตฺตจิตฺตวเสน ปวตฺตํ กายกมฺมํ. อาวิ เจว รโห จาติ สมฺมุขา เจว ปรมฺมุขา จ. อิตเรสุปิ เอเสว นโย. Trong ấy, `khīrodakībhūtā` (hòa hợp như sữa với nước) có nghĩa là: Giống như sữa và nước hòa quyện vào nhau, không tách rời, trở thành như một, (Ngài) hỏi: "Có phải các ông sống với những tâm sanh khởi đã đạt đến sự đồng nhất nhờ vào sự hòa hợp như vậy không?" `Piyacakkhūhi` (với ánh mắt thân ái) có nghĩa là: Ánh mắt nhìn sau khi đã an trú tâm từ được gọi là ánh mắt thân ái. (Ngài) hỏi: "Có phải các ông sống nhìn nhau với những ánh mắt như vậy không?" `Taggha` là một tiểu từ có nghĩa là chắc chắn. Điều này có nghĩa là: "Bạch Thế Tôn, chúng con chắc chắn là như vậy." Trong câu `yathā kathaṃ pana`, `yathā` chỉ là một tiểu từ. `Kathaṃ` là câu hỏi về nguyên nhân. Điều này có nghĩa là: "Vậy các ông đã sống như thế nào, vì nguyên nhân gì mà các ông sống (như vậy), hãy nói cho Ta biết nguyên nhân ấy." `Mettaṃ kāyakammaṃ` (thân nghiệp từ hòa) là thân nghiệp được thực hiện do tâm từ. `Āvi ceva raho ca` (cả lúc công khai và lúc kín đáo) có nghĩa là cả trước mặt và sau lưng. Đối với các trường hợp khác cũng theo phương pháp này. ตตฺถ สมฺมุขา กายวจีกมฺมานิ สหวาเส ลพฺภนฺติ, อิตรานิ วิปฺปวาเส. มโนกมฺมํ สพฺพตฺถ ลพฺภติ. ยญฺหิ สหวสนฺเตสุ เอเกน มญฺจปีฐํ วา ทารุภณฺฑํ วา มตฺติกาภณฺฑํ วา พหิ ทุนฺนิกฺขิตฺตํ โหติ, ตํ ทิสฺวา เกนิทํ วฬญฺชิตนฺติ อวญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตํ วิย คเหตฺวา ปฏิสาเมนฺตสฺส ปฏิชคฺคิตพฺพยุตฺตํ วา ปน ฐานํ ปฏิชคฺคนฺตสฺส สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม โหติ. เอกสฺมึ ปกฺกนฺเต เตน ทุนฺนิกฺขิตฺตํ เสนาสนปริกฺขารํ ตเถว นิกฺขิปนฺตสฺส ปฏิชคฺคิตพฺพยุตฺตฏฺฐานํ วา ปน ปฏิชคฺคนฺตสฺส ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม โหติ. สหวสนฺตสฺส ปน เตหิ สทฺธึ มธุรํ สมฺโมทนียํ กถํ ปฏิสนฺถารกถํ สารณียกถํ ธมฺมีกถํ สรภญฺญํ สากจฺฉํ ปญฺหปุจฺฉนํ ปญฺหวิสฺสชฺชนนฺติ เอวมาทิกรเณ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม โหติ. เถเรสุ ปน ปกฺกนฺเตสุ มยฺหํ ปิยสหาโย นนฺทิยตฺเถโร กิมิลตฺเถโร เอวํ สีลสมฺปนฺโน, เอวํ อาจารสมฺปนฺโนติอาทิคุณกถนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม โหติ. มยฺหํ ปิยมิตฺโต นนฺทิยตฺเถโร กิมิลตฺเถโร อเวโร โหตุ, อพฺยาปชฺโช สุขี โหตูติ เอวํ สมนฺนาหรโต ปน สมฺมุขาปิ ปรมฺมุขาปิ เมตฺตํ มโนกมฺมํ โหติเยว. Trong đó, thân nghiệp và khẩu nghiệp (từ hòa) trước mặt có được khi sống chung, các nghiệp khác (sau lưng) có được khi sống riêng. Ý nghiệp có được ở mọi nơi. Thật vậy, khi một vị trong số những người sống chung để giường ghế, đồ gỗ, hay đồ đất sét bừa bãi bên ngoài, thấy vậy, không khinh thường mà hỏi "Ai đã dùng cái này?", mà tự mình lấy cất đi như thể chính mình đã để bừa bãi, hoặc dọn dẹp nơi cần được dọn dẹp, thì đó được gọi là thân nghiệp từ hòa trước mặt. Khi một vị đã đi, việc cất dọn đồ dùng trú xứ mà vị ấy để bừa bãi, hoặc dọn dẹp nơi cần được dọn dẹp, thì đó được gọi là thân nghiệp từ hòa sau lưng. Còn đối với người sống chung, việc nói những lời ngọt ngào, hoan hỷ, những lời thăm hỏi, những lời đáng ghi nhớ, pháp thoại, tụng đọc, thảo luận, hỏi đáp vấn đề... với họ, được gọi là khẩu nghiệp từ hòa trước mặt. Còn khi các trưởng lão đã đi, việc nói về các phẩm hạnh như "Người bạn thân của tôi, trưởng lão Nandiya, trưởng lão Kimila, có giới hạnh như vậy, có आचार như vậy..." được gọi là khẩu nghiệp từ hòa sau lưng. Còn việc tác ý rằng "Mong cho người bạn thân của tôi, trưởng lão Nandiya, trưởng lão Kimila, được vô oán, vô sân, được an lạc", thì dù trước mặt hay sau lưng, đó cũng chính là ý nghiệp từ hòa. นานา หิ โข โน, ภนฺเต, กายาติ กายญฺหิ ปิฏฺฐํ วิย มตฺติกา วิย จ โอมทฺทิตฺวา เอกโต กาตุํ น สกฺกา. เอกญฺจ ปน มญฺเญ จิตฺตนฺติ จิตฺตํ ปน โน หิตฏฺเฐน นิรนฺตรฏฺเฐน อวิคฺคหฏฺเฐน สมคฺคฏฺเฐน เอกเมวาติ ทสฺเสติ. กถํ ปเนตํ สกํ จิตฺตํ นิกฺขิปิตฺวา อิตเรสํ จิตฺตวเสน วตฺตึสูติ? เอกสฺส ปตฺเต มลํ อุฏฺฐหติ, เอกสฺส จีวรํ กิลิฏฺฐํ โหติ, เอกสฺส ปริภณฺฑกมฺมํ โหติ. ตตฺถ ยสฺส ปตฺเต มลํ อุฏฺฐิตํ, เตน มมาวุโส, ปตฺเต มลํ อุฏฺฐิตํ ปจิตุํ วฏฺฏตีติ วุตฺเต อิตเร มยฺหํ จีวรํ กิลิฏฺฐํ [Pg.143] โธวิตพฺพํ, มยฺหํ ปริภณฺฑํ กาตพฺพนฺติ อวตฺวา อรญฺญํ ปวิสิตฺวา ทารูนิ อาหริตฺวา ฉินฺทิตฺวา ปตฺตกฏาเห ปริภณฺฑํ กตฺวา ตโต ปรํ จีวรํ วา โธวนฺติ, ปริภณฺฑํ วา กโรนฺติ. มมาวุโส, จีวรํ กิลิฏฺฐํ โธวิตุํ วฏฺฏติ, มม ปณฺณสาลา อุกฺลาปา ปริภณฺฑํ กาตุํ วฏฺฏตีติ ปฐมตรํ อาโรจิเตปิ เอเสว นโย. "Bạch Thế Tôn, thân của chúng con quả thật khác nhau" có nghĩa là: Thật vậy, không thể nhào nặn thân này để làm thành một như bột hay đất sét. "Nhưng con nghĩ rằng tâm là một" có nghĩa là: Tâm của chúng con chỉ là một theo nghĩa là có lợi ích, theo nghĩa là không gián đoạn (bởi sân), theo nghĩa là không chống đối, theo nghĩa là hòa hợp. Nhưng làm thế nào mà các vị ấy đã đặt tâm của mình xuống và hành động theo ý của những người khác? Bình bát của một vị bị dơ, y của một vị bị bẩn, một vị có việc trét đất (cho am thất). Trong đó, khi vị có bình bát bị dơ nói: "Này hiền hữu, bình bát của tôi bị dơ, cần phải nung", những vị khác không nói: "Y của tôi bị bẩn, cần phải giặt", "Tôi cần phải trét đất", mà họ vào rừng, mang củi về, chẻ ra, trét đất sét vào nồi nung bát, rồi nung bát. Sau đó, họ mới giặt y hoặc làm công việc trét đất. Ngay cả khi có người báo trước rằng: "Này hiền hữu, y của tôi bị bẩn, cần phải giặt", "Am lá của tôi có rác, cần phải trét đất", thì cũng theo phương pháp này. ๓๒๗. สาธุ สาธุ, อนุรุทฺธาติ ภควา เหฏฺฐา น จ มยํ, ภนฺเต, ปิณฺฑเกน กิลมิมฺหาติ วุตฺเต น สาธุการมทาสิ. กสฺมา? อยญฺหิ กพฬีกาโร อาหาโร นาม อิเมสํ สตฺตานํ อปายโลเกปิ เทวมนุสฺสโลเกปิ อาจิณฺณสมาจิณฺโณว. อยํ ปน โลกสนฺนิวาโส เยภุยฺเยน วิวาทปกฺขนฺโท, อปายโลเก เทวมนุสฺสโลเกปิ อิเม สตฺตา ปฏิวิรุทฺธา เอว, เอเตสํ สามคฺคิกาโล ทุลฺลโภ, กทาจิเทว โหตีติ สมคฺควาสสฺส ทุลฺลภตฺตา อิธ ภควา สาธุการมทาสิ. อิทานิ เตสํ อปฺปมาทลกฺขณํ ปุจฺฉนฺโต กจฺจิ ปน โว, อนุรุทฺธาติอาทิมาห. ตตฺถ โวติ นิปาตมตฺตํ ปจฺจตฺตวจนํ วา, กจฺจิ ตุมฺเหติ อตฺโถ. อมฺหากนฺติ อมฺเหสุ ตีสุ ชเนสุ. ปิณฺฑาย ปฏิกฺกมตีติ คาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา ปจฺจาคจฺฉติ. อวกฺการปาตินฺติ อติเรกปิณฺฑปาตํ อปเนตฺวา ฐปนตฺถาย เอกํ สมุคฺคปาตึ โธวิตฺวา ฐเปติ. 327. “Lành thay, lành thay, này Anuruddha.” Đức Thế Tôn đã không ban lời tán thán khi được nghe câu nói: “Bạch ngài, chúng con không mệt mỏi vì vật thực.” Tại sao? Vì đoàn thực này đối với các chúng sanh, ở cõi khổ cũng như ở cõi trời người, là điều đã quen thuộc, đã thực hành. Còn thế gian này phần lớn thiên về tranh cãi; ở cõi khổ cũng như ở cõi trời người, các chúng sanh này thường chống đối nhau, thời gian hòa hợp của họ thật khó có được, chỉ thỉnh thoảng mới có. Vì sự khó có được của việc sống hòa hợp, ở đây Đức Thế Tôn đã ban lời tán thán. Bây giờ, khi hỏi về đặc điểm của sự không dể duôi của họ, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: “Này Anuruddha, có phải các ông...”. Ở đây, “vo” chỉ là một tiểu từ, hoặc là một đại danh từ nhân xưng, có nghĩa là “các ông”. “Amhākaṃ” có nghĩa là “trong ba người chúng tôi”. “Piṇḍāya paṭikkamati” có nghĩa là đi vào làng khất thực rồi trở về. “Avakkārapātiṃ” có nghĩa là rửa sạch một cái bát nhỏ để đặt vật thực dư thừa sau khi đã lấy ra. โย ปจฺฉาติ เต กิร เถรา น เอกโตว ภิกฺขาจารํ ปวิสนฺติ, ผลสมาปตฺติรตา เหเต. ปาโตว สรีรปฺปฏิชคฺคนํ กตฺวา วตฺตปฺปฏิปตฺตึ ปูเรตฺวา เสนาสนํ ปวิสิตฺวา กาลปริจฺเฉทํ กตฺวา ผลสมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทนฺติ. เตสุ โย ปฐมตรํ นิสินฺโน อตฺตโน กาลปริจฺเฉทวเสน ปฐมตรํ อุฏฺฐาติ; โส ปิณฺฑาย จริตฺวา ปฏินิวตฺโต ภตฺตกิจฺจฏฺฐานํ อาคนฺตฺวา ชานาติ – ‘‘ทฺเว ภิกฺขู ปจฺฉา, อหํ ปฐมตรํ อาคโต’’ติ. อถ ปตฺตํ ปิทหิตฺวา อาสนปญฺญาปนาทีนิ กตฺวา ยทิ ปตฺเต ปฏิวิสมตฺตเมว โหติ, นิสีทิตฺวา ภุญฺชติ. ยทิ อติเรกํ โหติ, อวกฺการปาติยํ ปกฺขิปิตฺวา ปาตึ ปิธาย ภุญฺชติ. กตภตฺตกิจฺโจ ปตฺตํ โธวิตฺวา โวทกํ กตฺวา ถวิกาย โอสาเปตฺวา ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา อตฺตโน วสนฏฺฐานํ ปวิสติ. ทุติโยปิ อาคนฺตฺวาว ชานาติ – ‘‘เอโก ปฐมํ อาคโต, เอโก ปจฺฉโต’’ติ. โส สเจ ปตฺเต ภตฺตํ ปมาณเมว โหติ, ภุญฺชติ. สเจ มนฺทํ, อวกฺการปาติโต คเหตฺวา ภุญฺชติ. สเจ อติเรกํ [Pg.144] โหติ, อวกฺการปาติยํ ปกฺขิปิตฺวา ปมาณเมว ภุญฺชิตฺวา ปุริมตฺเถโร วิย วสนฏฺฐานํ ปวิสติ. ตติโยปิ อาคนฺตฺวาว ชานาติ – ‘‘ทฺเว ปฐมํ อาคตา, อหํ ปจฺฉโต’’ติ. โสปิ ทุติยตฺเถโร วิย ภุญฺชิตฺวา กตภตฺตกิจฺโจ ปตฺตํ โธวิตฺวา โวทกํ กตฺวา ถวิกาย โอสาเปตฺวา อาสนานิ อุกฺขิปิตฺวา ปฏิสาเมติ; ปานียฆเฏ วา ปริโภชนียฆเฏ วา อวเสสํ อุทกํ ฉฑฺเฑตฺวา ฆเฏ นิกุชฺชิตฺวา อวกฺการปาติยํ สเจ อวเสสภตฺตํ โหติ, ตํ วุตฺตนเยน ชหิตฺวา ปาตึ โธวิตฺวา ปฏิสาเมติ; ภตฺตคฺคํ สมฺมชฺชติ. ตโต กจวรํ ฉฑฺเฑตฺวา สมฺมชฺชนึ อุกฺขิปิตฺวา อุปจิกาหิ มุตฺตฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย วสนฏฺฐานํ ปวิสติ. อิทํ เถรานํ พหิวิหาเร อรญฺเญ ภตฺตกิจฺจกรณฏฺฐาเน โภชนสาลายํ วตฺตํ. อิทํ สนฺธาย, ‘‘โย ปจฺฉา’’ติอาทิ วุตฺตํ. Về câu “Người nào (trở về) sau cùng”: nghe nói các vị trưởng lão ấy không cùng nhau đi khất thực, vì các vị ấy ưa thích nhập quả định. Sáng sớm, sau khi làm vệ sinh thân thể, hoàn thành các phận sự, các vị ấy vào trú xứ, quy định thời gian, rồi nhập quả định và ngồi. Trong số họ, vị nào ngồi trước, theo thời gian đã quy định của mình, vị ấy dậy trước; vị ấy đi khất thực, trở về, đến nơi dùng bữa và biết rằng: “Hai vị tỳ khưu (về) sau, ta đã về trước nhất.” Rồi, sau khi đậy bát lại, chuẩn bị chỗ ngồi v.v., nếu trong bát chỉ có vừa đủ vật thực, vị ấy ngồi xuống và dùng. Nếu có dư, vị ấy cho vào bát đựng phần dư, đậy bát lại và dùng. Sau khi dùng bữa xong, vị ấy rửa bát, làm cho ráo nước, cất vào túi, lấy y bát rồi đi vào trú xứ của mình. Vị thứ hai khi về cũng biết: “Một vị đã về trước, một vị (về) sau.” Nếu vật thực trong bát của vị ấy vừa đủ, vị ấy dùng. Nếu ít, vị ấy lấy từ bát đựng phần dư và dùng. Nếu có dư, vị ấy cho vào bát đựng phần dư, chỉ dùng phần vừa đủ, rồi đi vào trú xứ như vị trưởng lão trước. Vị thứ ba khi về cũng biết: “Hai vị đã về trước, ta (về) sau.” Vị ấy cũng dùng bữa như vị trưởng lão thứ hai, sau khi dùng bữa xong, rửa bát, làm ráo nước, cất vào túi, rồi dọn dẹp và cất gọn chỗ ngồi; vị ấy đổ phần nước còn lại trong bình nước uống hoặc bình nước dùng, úp các bình xuống, và nếu có vật thực còn lại trong bát đựng phần dư, vị ấy bỏ đi theo cách đã nói, rửa bát và cất đi; vị ấy quét dọn nhà ăn. Sau đó, vị ấy đổ rác, đặt chổi ở nơi không có mối mọt, rồi lấy y bát và đi vào trú xứ. Đây là phận sự của các vị trưởng lão tại nhà ăn, nơi dùng bữa, trong rừng, bên ngoài tu viện. Đề cập đến điều này, câu bắt đầu bằng “người nào (trở về) sau cùng” đã được nói. โย ปสฺสตีติอาทิ ปน เนสํ อนฺโตวิหาเร วตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ วจฺจฆฏนฺติ อาจมนกุมฺภึ. ริตฺตนฺติ ริตฺตกํ. ตุจฺฉนฺติ ตสฺเสว เววจนํ. อวิสยฺหนฺติ อุกฺขิปิตุํ อสกฺกุเณยฺยํ, อติภาริยํ. หตฺถวิกาเรนาติ หตฺถสญฺญาย. เต กิร ปานียฆฏาทีสุ ยํกิญฺจิ ตุจฺฉกํ คเหตฺวา โปกฺขรณึ คนฺตฺวา อนฺโต จ พหิ จ โธวิตฺวา อุทกํ ปริสฺสาเวตฺวา ตีเร ฐเปตฺวา อญฺญํ ภิกฺขุํ หตฺถวิกาเรน อามนฺเตนฺติ, โอทิสฺส วา อโนทิสฺส วา สทฺทํ น กโรนฺติ. กสฺมา โอทิสฺส สทฺทํ น กโรนฺติ? ตํ ภิกฺขุํ สทฺโท พาเธยฺยาติ. กสฺมา อโนทิสฺส สทฺทํ น กโรนฺติ? อโนทิสฺส สทฺเท ทินฺเน, ‘‘อหํ ปุเร, อหํ ปุเร’’ติ ทฺเวปิ นิกฺขเมยฺยุํ, ตโต ทฺวีหิ กตฺตพฺพกมฺเม ตติยสฺส กมฺมจฺเฉโท ภเวยฺย. สํยตปทสทฺโท ปน หุตฺวา อปรสฺส ภิกฺขุโน ทิวาฏฺฐานสนฺติกํ คนฺตฺวา เตน ทิฏฺฐภาวํ ญตฺวา หตฺถสญฺญํ กโรติ, ตาย สญฺญาย อิตโร อาคจฺฉติ, ตโต ทฺเว ชนา หตฺเถน หตฺถํ สํสิพฺพนฺตา ทฺวีสุ หตฺเถสุ ฐเปตฺวา อุปฏฺฐเปนฺติ. ตํ สนฺธายาห – ‘‘หตฺถวิกาเรน ทุติยํ อามนฺเตตฺวา หตฺถวิลงฺฆเกน อุปฏฺฐเปมา’’ติ. Còn câu bắt đầu bằng “Người nào thấy...” nên được hiểu là phận sự của họ ở bên trong tu viện. Ở đây, “vaccaghaṭaṃ” là bình nước rửa tay. “Rittaṃ” là trống rỗng. “Tucchaṃ” là một từ đồng nghĩa của nó. “Avisayhaṃ” là không thể nâng lên được, rất nặng. “Hatthavikārena” là bằng dấu hiệu tay. Nghe nói, khi các vị ấy lấy bất kỳ bình nước uống nào v.v. bị rỗng, các vị ấy đi đến hồ, rửa trong và ngoài, lọc nước, đặt ở trên bờ, rồi ra hiệu bằng tay gọi một vị tỳ khưu khác; các vị ấy không gây ra tiếng động, dù là có chủ đích hay không có chủ đích. Tại sao không gây tiếng động có chủ đích? Vì tiếng động có thể làm phiền vị tỳ khưu ấy. Tại sao không gây tiếng động không có chủ đích? Nếu gây tiếng động không chủ đích, cả hai vị có thể cùng ra ngoài, (mỗi người) nghĩ “ta trước, ta trước”, và do đó, công việc cần làm bởi hai người sẽ làm gián đoạn công việc của vị thứ ba. Thay vào đó, vị ấy đi với bước chân im lặng đến gần nơi ở ban ngày của vị tỳ khưu kia, và khi biết mình đã được thấy, vị ấy ra hiệu bằng tay. Vị kia đến bằng dấu hiệu đó. Sau đó, hai người đan tay vào nhau, đặt (bình nước) trên hai tay và khiêng đi. Đề cập đến điều này, (Ngài) đã nói: “ra hiệu bằng tay gọi người thứ hai rồi chúng tôi khiêng đi bằng cách đan tay vào nhau.” ปญฺจาหิกํ โข ปนาติ จาตุทฺทเส ปนฺนรเส อฏฺฐมิยนฺติ อิทํ ตาว ปกติธมฺมสฺสวนเมว, ตํ อขณฺฑํ กตฺวา ปญฺจเม ปญฺจเม ทิวเส ทฺเว เถรา นาติวิกาเล นฺหายิตฺวา อนุรุทฺธตฺเถรสฺส วสนฏฺฐานํ คจฺฉนฺติ. ตตฺถ ตโยปิ นิสีทิตฺวา ติณฺณํ ปิฏกานํ อญฺญตรสฺมึ อญฺญมญฺญํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ[Pg.145], อญฺญมญฺญํ วิสฺสชฺเชนฺติ, เตสํ เอวํ กโรนฺตานํเยว อรุณํ อุคฺคจฺฉติ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. เอตฺตาวตา เถเรน ภควตา อปฺปมาทลกฺขณํ ปุจฺฉิเตน ปมาทฏฺฐาเนสุเยว อปฺปมาทลกฺขณํ วิสฺสชฺชิตํ โหติ. อญฺเญสญฺหิ ภิกฺขูนํ ภิกฺขาจารํ ปวิสนกาโล, นิกฺขมนกาโล, นิวาสนปริวตฺตนํ, จีวรปารุปนํ, อนฺโตคาเม ปิณฺฑาย จรณํ ธมฺมกถนํ, อนุโมทนํ, คามโต นิกฺขมิตฺวา ภตฺตกิจฺจกรณํ, ปตฺตโธวนํ, ปตฺตโอสาปนํ, ปตฺตจีวรปฏิสามนนฺติ ปปญฺจกรณฏฺฐานานิ เอตานิ. ตสฺมา เถโร อมฺหากํ เอตฺตกํ ฐานํ มุญฺจิตฺวา ปมาทกาโล นาม นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ปมาทฏฺฐาเนสุเยว อปฺปมาทลกฺขณํ วิสฺสชฺเชสิ. Về câu "năm ngày một lần", (có nghĩa là) vào ngày mười bốn, ngày rằm, và ngày mùng tám, đây trước hết là những ngày nghe pháp thông thường. Không làm gián đoạn việc ấy, cứ mỗi năm ngày, hai vị trưởng lão tắm rửa vào lúc chưa quá muộn rồi đi đến trú xứ của trưởng lão Anuruddha. Ở đó, cả ba vị ngồi xuống, rồi trong ba tạng, các vị hỏi nhau các câu hỏi và trả lời cho nhau. Trong khi các vị ấy đang làm như vậy thì rạng đông ló dạng. Nhắm đến điều đó mà câu này được nói. Với chừng ấy lời, khi được Đức Thế Tôn hỏi về đặc điểm của sự không dể duôi, vị trưởng lão đã trả lời về đặc điểm của sự không dể duôi ngay trong những trường hợp (có thể) dể duôi. Thật vậy, đối với các vị tỳ khưu khác, thời gian đi vào nơi khất thực, thời gian đi ra, việc thay y nội, việc đắp y, việc đi khất thực trong làng, việc thuyết pháp, việc tùy hỷ, việc đi ra khỏi làng rồi làm phận sự về vật thực, việc rửa bát, việc làm khô bát, việc cất dọn y bát, những điều này là những trường hợp tạo ra sự trễ lụt. Vì vậy, khi muốn chỉ ra rằng: "Đối với chúng tôi, ngoài chừng ấy trường hợp ra, không có cái gọi là thời gian dể duôi", vị trưởng lão đã trả lời về đặc điểm của sự không dể duôi ngay trong những trường hợp (có thể) dể duôi. ๓๒๘. อถสฺส ภควา สาธุการํ ทตฺวา ปฐมชฺฌานํ ปุจฺฉนฺโต ปุน อตฺถิ ปน โวติอาทิมาห. ตตฺถ อุตฺตริ มนุสฺสธมฺมาติ มนุสฺสธมฺมโต อุตฺตริ. อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ อริยภาวกรณสมตฺโถ ญาณวิเสโส. กิญฺหิ โน สิยา, ภนฺเตติ กสฺมา, ภนฺเต, นาธิคโต ภวิสฺสติ, อธิคโตเยวาติ. ยาว เทวาติ ยาว เอว. 328. Bấy giờ, Đức Thế Tôn tán thán vị ấy, và khi muốn hỏi về sơ thiền, Ngài lại nói câu bắt đầu bằng "Này các ông, có hay không...". Trong đó, "pháp siêu nhân" là pháp vượt trên pháp của con người. "Tri kiến thù thắng của bậc Thánh" là tri kiến thù thắng có khả năng làm cho trở thành bậc Thánh. Câu "Bạch ngài, tại sao lại không chứng đắc được chứ?" có nghĩa là: "Tại sao lại là chưa chứng đắc? Đã chứng đắc rồi vậy". Về câu "yāvadeva", có nghĩa là "chừng nào mà". ๓๒๙. เอวํ ปฐมชฺฌานาธิคเม พฺยากเต ทุติยชฺฌานาทีนิ ปุจฺฉนฺโต เอตสฺส ปน โวติอาทิมาห. ตตฺถ สมติกฺกมายาติ สมติกฺกมตฺถาย. ปฏิปฺปสฺสทฺธิยาติ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺถาย. เสสํ สพฺพตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ปจฺฉิมปญฺเห ปน โลกุตฺตรญาณทสฺสนวเสน อธิคตํ นิโรธสมาปตฺตึ ปุจฺฉนฺโต อลมริยญาณทสฺสนวิเสโสติ อาห. เถโรปิ ปุจฺฉานุรูเปเนว พฺยากาสิ. ตตฺถ ยสฺมา เวทยิตสุขโต อเวทยิตสุขํ สนฺตตรํ ปณีตตรํ โหติ, ตสฺมา อญฺญํ ผาสุวิหารํ อุตฺตริตรํ วา ปณีตตรํ วา น สมนุปสฺสามาติ อาห. 329. Khi việc chứng đắc sơ thiền được trả lời như vậy, lúc muốn hỏi về nhị thiền v.v., Ngài nói câu bắt đầu bằng "Này các ông, đối với điều này...". Trong đó, "samatikkamāya" có nghĩa là "để vượt qua". "Paṭippassaddhiyā" có nghĩa là "để làm cho an tịnh". Phần còn lại ở tất cả mọi nơi nên được hiểu theo phương pháp đã nói. Còn trong câu hỏi cuối cùng, khi muốn hỏi về diệt thọ tưởng định đã được chứng đắc bằng tri kiến siêu thế, Ngài nói "tri kiến thù thắng của bậc Thánh". Vị trưởng lão cũng đã trả lời tương ứng với câu hỏi. Trong đó, vì lạc không có thọ thì an tịnh hơn và vi diệu hơn lạc có thọ, vì vậy ngài nói: "tôi không thấy có sự an trú thoải mái nào khác cao thượng hơn hay vi diệu hơn". ๓๓๐. ธมฺมิยา กถายาติ สามคฺคิรสานิสํสปฺปฏิสํยุตฺตาย ธมฺมิยา กถาย. สพฺเพปิ เต จตูสุ สจฺเจสุ ปรินิฏฺฐิตกิจฺจา, เตน เตสํ ปฏิเวธตฺถาย กิญฺจิ กเถตพฺพํ นตฺถิ. สามคฺคิรเสน ปน อยญฺจ อยญฺจ อานิสํโสติ สามคฺคิรสานิสํสเมว เนสํ ภควา กเถสิ. ภควนฺตํ อนุสํยายิตฺวาติ อนุคนฺตฺวา. เต กิร ภควโต ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา โถกํ [Pg.146] อคมํสุ, อถ ภควา วิหารสฺส ปริเวณปริยนฺตํ คตกาเล, ‘‘อาหรถ เม ปตฺตจีวรํ, ตุมฺเห อิเธว ติฏฺฐถา’’ติ ปกฺกามิ. ตโต ปฏินิวตฺติตฺวาติ ตโต ฐิตฏฺฐานโต นิวตฺติตฺวา. กึ นุ โข มยํ อายสฺมโตติ ภควนฺตํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชาทีนิ อธิคนฺตฺวาปิ อตฺตโน คุณกถาย อฏฺฏิยมานา อธิคมปฺปิจฺฉตาย อาหํสุ. อิมาสญฺจ อิมาสญฺจาติ ปฐมชฺฌานาทีนํ โลกิยโลกุตฺตรานํ. เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโตติ อชฺช เม อายสฺมนฺโต โลกิยสมาปตฺติยา วีตินาเมสุํ, อชฺช โลกุตฺตรายาติ เอวํ จิตฺเตน จิตฺตํ ปริจฺฉินฺทิตฺวา วิทิตํ. เทวตาปิ เมติ, ภนฺเต อนุรุทฺธ, อชฺช อยฺโย นนฺทิยตฺเถโร, อชฺช อยฺโย กิมิลตฺเถโร อิมาย จ อิมาย จ สมาปตฺติยา วีตินาเมสีติ เอวมาโรเจสุนฺติ อตฺโถ. ปญฺหาภิปุฏฺเฐนาติ ตมฺปิ มยา สยํ วิทิตนฺติ วา เทวตาหิ อาโรจิตนฺติ วา เอตฺตเกเนว มุขํ เม สชฺชนฺติ กถํ สมุฏฺฐาเปตฺวา อปุฏฺเฐเนว เม น กถิตํ. ภควตา ปน ปญฺหาภิปุฏฺเฐน ปญฺหํ อภิปุจฺฉิเตน สตา พฺยากตํ, ตตฺร เม กึ น โรจถาติ อาห. 330. Về câu "bằng pháp thoại", (có nghĩa là) bằng pháp thoại liên quan đến lợi ích của hương vị hòa hợp. Tất cả các vị ấy đều đã hoàn thành phận sự trong bốn sự thật, do đó, không có gì cần phải nói để các vị ấy liễu ngộ. Nhưng Đức Thế Tôn đã nói cho các vị ấy chính là về lợi ích của hương vị hòa hợp rằng: "Hương vị hòa hợp có lợi ích này và lợi ích này". Về câu "đi theo tiễn Đức Thế Tôn", (có nghĩa là) đi theo sau. Nghe nói các vị ấy đã cầm y bát của Đức Thế Tôn và đi một đoạn ngắn, bấy giờ khi Đức Thế Tôn đi đến cuối khuôn viên của tu viện, Ngài nói: "Hãy mang y bát của ta lại đây, các ông hãy đứng lại đây", rồi Ngài ra đi. Về câu "quay trở lại từ đó", (có nghĩa là) quay lại từ nơi đã đứng đó. Về câu "Thưa các hiền giả, chúng ta...", (có nghĩa là) dù đã nhờ Đức Thế Tôn mà chứng đắc xuất gia v.v., nhưng do cảm thấy khó chịu với việc nói về đức hạnh của mình và do ít ham muốn về sự chứng đắc, các vị ấy đã nói như vậy. Về câu "những điều này và những điều này", (có nghĩa là) về các pháp hiệp thế và siêu thế như sơ thiền v.v. Về câu "biết được tâm bằng tâm của mình", (có nghĩa là) "Hôm nay các vị hiền giả này đã trải qua bằng thiền chứng hiệp thế, hôm nay bằng thiền chứng siêu thế", biết được bằng cách dùng tâm của mình để phân định tâm của các vị ấy như vậy. Về câu "chư thiên cũng nói với tôi", ý nghĩa là: "Bạch ngài Anuruddha, hôm nay trưởng lão Nandiya, hôm nay trưởng lão Kimila đã trải qua bằng thiền chứng này và thiền chứng này", các vị ấy đã báo cáo như vậy. Về câu "khi được hỏi câu hỏi", (có nghĩa là) "Điều đó cũng đã được tôi tự mình biết" hoặc "đã được chư thiên báo cáo", chỉ với chừng ấy, miệng tôi đã sẵn sàng, nhưng tôi đã không nói nếu không được hỏi, sau khi khởi lên lời nói. Nhưng khi được Đức Thế Tôn hỏi, khi câu hỏi được nêu ra, tôi đã trả lời một cách chân thật. Trong đó, có điều gì không làm tôi hài lòng chứ? - ngài đã nói như vậy. ๓๓๑. ทีโฆติ ‘‘มณิ มาณิวโร ทีโฆ, อโถ เสรีสโก สหา’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๙๓) เอวํ อาคโต อฏฺฐวีสติยา ยกฺขเสนาปตีนํ อพฺภนฺตโร เอโก เทวราชา. ปรชโนติ ตสฺเสว ยกฺขสฺส นามํ. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ โส กิร เวสฺสวเณน เปสิโต เอตํ ฐานํ คจฺฉนฺโต ภควนฺตํ สยํ ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา คิญฺชกาวสถโต โคสิงฺคสาลวนสฺส อนฺตเร ทิสฺวา ภควา อตฺตนา ปตฺตจีวรํ คเหตฺวา โคสิงฺคสาลวเน ติณฺณํ กุลปุตฺตานํ สนฺติกํ คจฺฉติ. อชฺช มหตี ธมฺมเทสนา ภวิสฺสติ. มยาปิ ตสฺสา เทสนาย ภาคินา ภวิตพฺพนฺติ อทิสฺสมาเนน กาเยน สตฺถุ ปทานุปทิโก คนฺตฺวา อวิทูเร ฐตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา สตฺถริ คจฺฉนฺเตปิ น คโต, – ‘‘อิเม เถรา กึ กริสฺสนฺตี’’ติ ทสฺสนตฺถํ ปน ตตฺเถว ฐิโต. อถ เต ทฺเว เถเร อนุรุทฺธตฺเถรํ ปลิเวเฐนฺเต ทิสฺวา, – ‘‘อิเม เถรา ภควนฺตํ นิสฺสาย ปพฺพชฺชาทโย สพฺพคุเณ อธิคนฺตฺวาปิ ภควโตว มจฺฉรายนฺติ, น สหนฺติ, อติวิย นิลียนฺติ ปฏิจฺฉาเทนฺติ, น ทานิ เตสํ ปฏิจฺฉาเทตุํ ทสฺสามิ, ปถวิโต ยาว [Pg.147] พฺรหฺมโลกา เอเตสํ คุเณ ปกาเสสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. 331. Về Dīgha, đó là một vị thiên vương trong số hai mươi tám vị tướng dạ xoa đã được đề cập đến trong câu: "Maṇi, Māṇivara, Dīgha, và cả Serīsaka". Parajana là tên của chính vị dạ xoa đó. Về câu "đến nơi Đức Thế Tôn ở", (có nghĩa là) nghe nói vị ấy được vua Vessavaṇa phái đi đến một nơi, trong khi đi, vị ấy thấy Đức Thế Tôn tự mình mang y bát đi giữa Lò Gạch và rừng Gosiṅgasāla, (vị ấy nghĩ rằng): "Đức Thế Tôn mang y bát đi đến chỗ ba vị thiện gia nam tử ở rừng Gosiṅgasāla. Hôm nay sẽ có một buổi thuyết pháp trọng đại. Ta cũng phải là người được chia phần trong buổi thuyết pháp đó". Nghĩ vậy, với thân hình vô hình, vị ấy đi theo dấu chân của Bậc Đạo Sư, đứng ở một nơi không xa và nghe pháp. Dù Bậc Đạo Sư đã đi, vị ấy vẫn không đi, nhưng đứng lại đó để xem "các vị trưởng lão này sẽ làm gì?". Bấy giờ, khi thấy hai vị trưởng lão kia vây quanh trưởng lão Anuruddha, (vị ấy nghĩ rằng): "Các vị trưởng lão này, dù đã nhờ Đức Thế Tôn mà chứng đắc tất cả các đức hạnh như xuất gia v.v., lại bỏn xẻn, không chịu đựng, che giấu và che đậy quá mức đối với chính Đức Thế Tôn. Bây giờ ta sẽ không để cho họ che giấu nữa. Ta sẽ công bố các đức hạnh của họ từ mặt đất cho đến cõi Phạm thiên". Suy nghĩ như vậy rồi vị ấy đến nơi Đức Thế Tôn ở. ลาภา วต, ภนฺเตติ เย, ภนฺเต, วชฺชิรฏฺฐวาสิโน ภควนฺตญฺจ อิเม จ ตโย กุลปุตฺเต ปสฺสิตุํ ลภนฺติ, วนฺทิตุํ ลภนฺติ, เทยฺยธมฺมํ ทาตุํ ลภนฺติ, ธมฺมํ โสตุํ ลภนฺติ, เตสํ ลาภา, ภนฺเต, วชฺชีนนฺติ อตฺโถ. สทฺทํ สุตฺวาติ โส กิร อตฺตโน ยกฺขานุภาเวน มหนฺตํ สทฺทํ กตฺวา สกลํ วชฺชิรฏฺฐํ อชฺโฌตฺถรนฺโต ตํ วาจํ นิจฺฉาเรสิ. เตน จสฺส เตสุ รุกฺขปพฺพตาทีสุ อธิวตฺถา ภุมฺมา เทวตา สทฺทํ อสฺโสสุํ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สทฺทํ สุตฺวา’’ติ. อนุสฺสาเวสุนฺติ มหนฺตํ สทฺทํ สุตฺวา สาเวสุํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ยาว พฺรหฺมโลกาติ ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกา. ตญฺเจปิ กุลนฺติ, ‘‘อมฺหากํ กุลโต นิกฺขมิตฺวา อิเม กุลปุตฺตา ปพฺพชิตา เอวํ สีลวนฺโต คุณวนฺโต อาจารสมฺปนฺนา กลฺยาณธมฺมา’’ติ เอวํ ตญฺเจปิ กุลํ เอเต ตโย กุลปุตฺเต ปสนฺนจิตฺตํ อนุสฺสเรยฺยาติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อิติ ภควา ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ. Lābhā vata, bhanteti (bạch ngài, thật là lợi ích thay!) có nghĩa là: Bạch ngài, những người dân xứ Vajji nào được thấy đức Thế Tôn và ba vị thiện gia nam tử này, được đảnh lễ, được dâng cúng vật phẩm, được nghe Pháp, bạch ngài, thật là lợi ích cho những người dân Vajji ấy. Saddaṃ sutvāti (nghe tiếng) có nghĩa là: Vị trời ấy đã dùng oai lực dạ-xoa của mình tạo ra âm thanh lớn lao bao trùm toàn xứ Vajji và thốt lên lời nói ấy. Do đó, các vị địa thần trú ngụ ở các nơi cây cối, núi non... đã nghe được âm thanh ấy. Nhắm đến điều đó nên mới nói là ‘saddaṃ sutvā’. Anussāvesunti (họ đã loan truyền) có nghĩa là sau khi nghe âm thanh lớn lao, họ đã loan báo. Phương pháp này (áp dụng) ở tất cả mọi nơi. Yāva brahmalokāti (cho đến cõi Phạm thiên) có nghĩa là cho đến cõi Phạm thiên Akaniṭṭha (Sắc Cứu Cánh). Tañcepi kulanti (và cả gia tộc ấy) có nghĩa là: ‘Những thiện gia nam tử này đã từ gia tộc của chúng ta xuất gia, có giới hạnh như vậy, có đức hạnh như vậy, có đầy đủ hạnh kiểm, có thiện pháp như vậy.’ Như thế, nếu gia tộc ấy với tâm hoan hỷ tùy niệm về ba vị thiện gia nam tử này... ý nghĩa này nên được hiểu ở tất cả mọi nơi. Iti bhagavā yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti (Như vậy, đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp theo đúng mạch văn). ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh จูฬโคสิงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải thích kinh Tiểu Gosiṅga đã kết thúc. ๒. มหาโคสิงฺคสุตฺตวณฺณนา 2. Giải thích kinh Đại Gosiṅga ๓๓๒. เอวํ เม สุตนฺติ มหาโคสิงฺคสุตฺตํ. ตตฺถ โคสิงฺคสาลวนทาเยติ อิทํ วสนฏฺฐานทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อญฺเญสุ หิ สุตฺเตสุ, ‘‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ เอวํ ปฐมํ โคจรคามํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา วสนฏฺฐานํ ทสฺเสติ. อิมสฺมึ ปน มหาโคสิงฺคสุตฺเต ภควโต โคจรคาโม อนิพนฺโธ, โกจิเทว โคจรคาโม ภวิสฺสติ. ตสฺมา วสนฏฺฐานเมว ปริทีปิตํ. อรญฺญนิทานกํ นาเมตํ สุตฺตนฺติ. สมฺพหุเลหีติ พหุเกหิ. อภิญฺญาเตหิ อภิญฺญาเตหีติ สพฺพตฺถ วิสฺสุเตหิ ปากเฏหิ. เถเรหิ สาวเกหิ สทฺธินฺติ ปาติโมกฺขสํวราทีหิ ถิรการเกเหว ธมฺเมหิ สมนฺนาคตตฺตา เถเรหิ, สวนนฺเต ชาตตฺตา สาวเกหิ สทฺธึ เอกโต. อิทานิ เต เถเร [Pg.148] สรูปโต ทสฺเสนฺโต, อายสฺมตา จ สาริปุตฺเตนาติอาทิมาห. ตตฺถายสฺมา สาริปุตฺโต อตฺตโน สีลาทีหิ คุเณหิ พุทฺธสาสเน อภิญฺญาโต. จกฺขุมนฺตานํ คคนมชฺเฌ ฐิโต สูริโย วิย จนฺโท วิย, สมุทฺทตีเร ฐิตานํ สาคโร วิย จ ปากโฏ ปญฺญาโต. น เกวลญฺจสฺส อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุณวเสเนว มหนฺตตา เวทิตพฺพา, อิโต อญฺเญสํ ธมฺมทายาทสุตฺตํ อนงฺคณสุตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺตํ สีหนาทสุตฺตํ รถวินีตํ มหาหตฺถิปโทปมํ มหาเวทลฺลํ จาตุมสุตฺตํ ทีฆนขํ อนุปทสุตฺตํ เสวิตพฺพาเสวิตพฺพสุตฺตํ สจฺจวิภงฺคสุตฺตํ ปิณฺฑปาตปาริสุทฺธิ สมฺปสาทนียํ สงฺคีติสุตฺตํ ทสุตฺตรสุตฺตํ ปวารณาสุตฺตํ (สํ. นิ. ๑.๒๑๕ อาทโย) สุสิมสุตฺตํ เถรปญฺหสุตฺตํ มหานิทฺเทโส ปฏิสมฺภิทามคฺโค เถรสีหนาทสุตฺตํ อภินิกฺขมนํ เอตทคฺคนฺติ อิเมสมฺปิ สุตฺตานํ วเสน เถรสฺส มหนฺตตา เวทิตพฺพา. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘-๑๘๙) วุตฺตํ. 332. Evaṃ me sutanti (Tôi nghe như vầy) là kinh Đại Gosiṅga. Trong đó, câu gosiṅgasālavanadāyeti (tại rừng Sāla Gosiṅga) được nói để chỉ nơi ở. Vì trong các kinh khác, (câu) ‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’ (trú tại Sāvatthī, ở Jetavana, khu vườn của ông Anāthapiṇḍika) như vậy, trước tiên chỉ ra làng khất thực, sau đó mới chỉ ra nơi ở. Nhưng trong kinh Đại Gosiṅga này, làng khất thực của đức Thế Tôn không cố định, có thể là bất kỳ làng khất thực nào. Do đó, chỉ nơi ở mới được làm rõ. Kinh này được gọi là có khởi nguồn từ rừng. Sambahulehīti (với nhiều vị) là với nhiều vị. Abhiññātehi abhiññātehīti (những vị nổi danh) là những vị nổi danh, trứ danh khắp nơi. Therehi sāvakehi saddhinti (cùng với các vị trưởng lão thinh văn) là: therehi (trưởng lão) vì các ngài đã thành tựu các pháp làm cho vững chắc như phòng hộ Pātimokkha v.v...; sāvakehi (thinh văn) vì các ngài đã trở thành (thinh văn) sau khi nghe (pháp); saddhiṃ là cùng nhau. Bây giờ, để chỉ rõ các vị trưởng lão ấy, ngài (chú giải) nói āyasmatā ca sāriputtenātiādimāha (bắt đầu bằng tôn giả Sāriputta). Trong đó, tôn giả Sāriputta nổi danh trong giáo pháp của đức Phật nhờ các đức hạnh như giới v.v... Ngài trứ danh và được biết đến như mặt trời, mặt trăng ở giữa bầu trời đối với người có mắt, như biển cả đối với người đứng trên bờ biển. Sự vĩ đại của trưởng lão không chỉ nên được biết đến qua các đức hạnh được đề cập trong kinh này, mà sự vĩ đại của trưởng lão còn nên được biết đến qua các kinh khác như: kinh Thừa Tự Pháp (Dhammadāyāda), kinh Vô Uế (Anaṅgaṇa), kinh Chánh Tri Kiến (Sammādiṭṭhi), kinh Sư Tử Hống (Sīhanāda), kinh Trạm Xe (Rathavinīta), kinh Đại Dụ Dấu Chân Voi (Mahāhatthipadopama), kinh Đại Mạn Đàm (Mahāvedalla), kinh Cātuma, kinh Dīghanakha, kinh Tùy Pháp (Anupada), kinh Pháp Nên Thực Hành và Không Nên Thực Hành (Sevitabbāsevitabba), kinh Phân Biệt Sự Thật (Saccavibhaṅga), kinh Thanh Tịnh Vật Thực Khất Thực (Piṇḍapātapārisuddhi), kinh Tịnh Tín (Sampasādanīya), kinh Phúng Tụng (Saṅgīti), kinh Thập Thượng (Dasuttara), kinh Tự Tứ (Pavāraṇā), kinh Susima, kinh Trưởng Lão Vấn (Therapañha), Đại Diễn Giải (Mahāniddesa), Vô Ngại Giải Đạo (Paṭisambhidāmagga), kinh Trưởng Lão Sư Tử Hống (Therasīhanāda), kinh Xuất Ly (Abhinikkhamana), và chương Tối Thắng (Etadagga). Vì trong chương Tối Thắng, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ-kheo, trong số các đệ tử Tỳ-kheo của ta, bậc có trí tuệ lớn, đứng đầu là Sāriputta.’ มหาโมคฺคลฺลาโนปิ สีลาทิคุเณหิ เจว อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุเณหิ จ เถโร วิย อภิญฺญาโต ปากโฏ มหา. อปิจสฺส อนุมานสุตฺตํ, จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺตํ มารตชฺชนิยสุตฺตํ ปาสาทกมฺปนํ สกลํ อิทฺธิปาทสํยุตฺตํ นนฺโทปนนฺททมนํ ยมกปาฏิหาริยกาเล เทวโลกคมนํ วิมานวตฺถุ เปตวตฺถุ เถรสฺส อภินิกฺขมนํ เอตทคฺคนฺติ อิเมสมฺปิ วเสน มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ อิทฺธิมนฺตานํ ยทิทํ มหาโมคฺคลฺลาโน’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๐) วุตฺตํ. Ngài Mahāmoggallāna cũng vậy, ngài nổi danh, trứ danh, và vĩ đại như vị trưởng lão (Sāriputta) nhờ các đức hạnh như giới v.v... và các đức hạnh được đề cập trong kinh này. Hơn nữa, sự vĩ đại của ngài cũng nên được biết đến qua: kinh Suy Đoán (Anumāna), kinh Tiểu Đoạn Tận Ái (Cūḷataṇhāsaṅkhaya), kinh Khiển Trách Ma Vương (Māratajjanīya), việc làm rung chuyển cung điện, toàn bộ Tương Ưng Thần Túc (Iddhipādasaṃyutta), việc nhiếp phục rồng Nandopananda, việc đi đến cõi trời trong lúc thực hiện song thông, Thiên Cung Sự (Vimānavatthu), Ngạ Quỷ Sự (Petavatthu), sự xuất ly của trưởng lão, và chương Tối Thắng. Vì trong chương Tối Thắng, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ-kheo, trong số các đệ tử Tỳ-kheo của ta, bậc có thần thông, đứng đầu là Mahāmoggallāna.’ มหากสฺสโปปิ สีลาทิคุเณหิ เจว อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุเณหิ จ เถโร วิย อภิญฺญาโต ปากโฏ มหา. อปิจสฺส จีวรปริวตฺตนสุตฺตํ ชิณฺณจีวรสุตฺตํ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔ อาทโย) จนฺโทปมํ สกลํ กสฺสปสํยุตฺตํ มหาอริยวํสสุตฺตํ เถรสฺส อภินิกฺขมนํ เอตทคฺคนฺติ อิเมสมฺปิ วเสน มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธุตวาทานํ ยทิทํ มหากสฺสโป’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๑) วุตฺตํ. Ngài Mahākassapa cũng vậy, ngài nổi danh, trứ danh, và vĩ đại như vị trưởng lão (Sāriputta) nhờ các đức hạnh như giới v.v... và các đức hạnh được đề cập trong kinh này. Hơn nữa, sự vĩ đại của ngài cũng nên được biết đến qua: kinh Đổi Y (Cīvaraparivattana), kinh Y Cũ (Jiṇṇacīvara), kinh Ví Dụ Mặt Trăng (Candopama), toàn bộ Tương Ưng Kassapa (Kassapasaṃyutta), kinh Đại Thánh Chủng (Mahāariyavaṃsa), sự xuất ly của trưởng lão, và chương Tối Thắng. Vì trong chương Tối Thắng, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ-kheo, trong số các đệ tử Tỳ-kheo của ta, bậc nói về hạnh đầu-đà, đứng đầu là Mahākassapa.’ อนุรุทฺธตฺเถโรปิ [Pg.149] สีลาทิคุเณหิ เจว อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุเณหิ จ เถโร วิย อภิญฺญาโต ปากโฏ มหา. อปิจสฺส จูฬโคสิงฺคสุตฺตํ นฬกปานสุตฺตํ อนุตฺตริยสุตฺตํ อุปกฺกิเลสสุตฺตํ อนุรุทฺธสํยุตฺตํ มหาปุริสวิตกฺกสุตฺตํ เถรสฺส อภินิกฺขมนํ เอตทคฺคนฺติ อิเมสมฺปิ วเสน มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ทิพฺพจกฺขุกานํ ยทิทํ อนุรุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๒) วุตฺตํ. Trưởng lão Anuruddha cũng vậy, ngài nổi danh, trứ danh, và vĩ đại như vị trưởng lão (Sāriputta) nhờ các đức hạnh như giới v.v... và các đức hạnh được đề cập trong kinh này. Hơn nữa, sự vĩ đại của ngài cũng nên được biết đến qua: kinh Tiểu Gosiṅga (Cūḷagosiṅga), kinh Naḷakapāna, kinh Vô Thượng (Anuttariya), kinh Tùy Phiền Não (Upakkilesa), Tương Ưng Anuruddha (Anuruddhasaṃyutta), kinh Đại Nhân Tầm (Mahāpurisavitakka), sự xuất ly của trưởng lão, và chương Tối Thắng. Vì trong chương Tối Thắng, đã được nói rằng: ‘Này các Tỳ-kheo, trong số các đệ tử Tỳ-kheo của ta, bậc có thiên nhãn, đứng đầu là Anuruddha.’ อายสฺมตา จ เรวเตนาติ เอตฺถ ปน ทฺเว เรวตา ขทิรวนิยเรวโต จ กงฺขาเรวโต จ. ตตฺถ ขทิรวนิยเรวโต ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส กนิฏฺฐภาติโก, น โส อิธ อธิปฺเปโต. ‘‘อกปฺปิโย คุโฬ, อกปฺปิยา มุคฺคา’’ติ (มหาว. ๒๗๒) เอวํ กงฺขาพหุโล ปน เถโร อิธ เรวโตติ อธิปฺเปโต. โสปิ สีลาทิคุเณหิ เจว อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุเณหิ จ เถโร วิย อภิญฺญาโต ปากโฏ มหา. อปิจสฺส อภินิกฺขมเนนปิ เอตทคฺเคนปิ มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ฌายีนํ ยทิทํ กงฺขาเรวโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๐๔) วุตฺตํ. “Và bởi trưởng lão Revata”: Ở đây, có hai vị Revata là trưởng lão Khadiravaniya-Revata (Revata Rừng Keo) và trưởng lão Kaṅkhā-Revata (Revata hay do dự). Trong ấy, trưởng lão Khadiravaniya-Revata là em trai của vị trưởng lão Thống Lãnh Chánh Pháp, vị ấy không phải là người được nói đến ở đây. Vị trưởng lão có nhiều do dự như: “Đường mật không thích hợp, các loại đậu không thích hợp” mới là vị Revata được đề cập ở đây. Vị ấy cũng nổi tiếng, trứ danh, và vĩ đại giống như vị trưởng lão (Anuruddha) nhờ vào các phẩm hạnh như giới đức và các phẩm hạnh được đề cập trong bài kinh này. Hơn nữa, sự vĩ đại của vị ấy cần được hiểu qua việc xuất gia và qua danh hiệu Tối Thắng. Thật vậy, về danh hiệu Tối Thắng, đã được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là những người Thiền định, tối thắng là Kaṅkhā-Revata.” อานนฺทตฺเถโรปิ สีลาทิคุเณหิ เจว อิมสฺมึ สุตฺเต อาคตคุเณหิ จ เถโร วิย อภิญฺญาโต ปากโฏ มหา. อปิจสฺส เสกฺขสุตฺตํ พาหิติกสุตฺตํ อาเนญฺชสปฺปายํ โคปกโมคฺคลฺลานํ พหุธาตุกํ จูฬสุญฺญตํ มหาสุญฺญตํ อจฺฉริยพฺภุตสุตฺตํ ภทฺเทกรตฺตํ มหานิทานํ มหาปรินิพฺพานํ สุภสุตฺตํ จูฬนิยโลกธาตุสุตฺตํ อภินิกฺขมนํ เอตทคฺคนฺติ อิเมสมฺปิ วเสน มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เอตทคฺคสฺมิญฺหิ, ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ พหุสฺสุตานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓) วุตฺตํ. Trưởng lão Ānanda cũng nổi tiếng, trứ danh, và vĩ đại giống như vị trưởng lão (Revata) nhờ vào các phẩm hạnh như giới đức và các phẩm hạnh được đề cập trong bài kinh này. Hơn nữa, sự vĩ đại của vị ấy cần được hiểu qua các bài kinh như: kinh Sekkha, kinh Bāhitika, kinh Āneñjasappāya, kinh Gopakamoggallāna, kinh Bahudhātuka, kinh Cūḷasuññata, kinh Mahāsuññata, kinh Acchariyabbhuta, kinh Bhaddekaratta, kinh Mahānidāna, kinh Mahāparinibbāna, kinh Subha, kinh Cūḷaniyalokadhātu, cùng với việc xuất gia và danh hiệu Tối Thắng. Thật vậy, về danh hiệu Tối Thắng, đã được nói rằng: “Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta là những người đa văn, tối thắng là Ānanda.” อญฺเญหิ จ อภิญฺญาเตหิ อภิญฺญาเตหีติ น เกวลญฺจ เอเตเหว, อญฺเญหิ จ มหาคุณตาย ปากเฏหิ อภิญฺญาเตหิ พหูหิ เถเรหิ สาวเกหิ สทฺธึ ภควา โคสิงฺคสาลวนทาเย วิหรตีติ อตฺโถ. อายสฺมา หิ สาริปุตฺโต สยํ มหาปญฺโญ อญฺเญปิ พหู มหาปญฺเญ ภิกฺขู คเหตฺวา ตทา ทสพลํ ปริวาเรตฺวา วิหาสิ. อายสฺมา [Pg.150] มหาโมคฺคลฺลาโน สยํ อิทฺธิมา, อายสฺมา มหากสฺสโป สยํ ธุตวาโท, อายสฺมา อนุรุทฺโธ สยํ ทิพฺพจกฺขุโก, อายสฺมา เรวโต สยํ ฌานาภิรโต, อายสฺมา อานนฺโท สยํ พหุสฺสุโต อญฺเญปิ พหู พหุสฺสุเต ภิกฺขู คเหตฺวา ตทา ทสพลํ ปริวาเรตฺวา วิหาสิ, เอวํ ตทา เอเต จ อญฺเญ จ อภิญฺญาตา มหาเถรา ตึสสหสฺสมตฺตา ภิกฺขู ทสพลํ ปริวาเรตฺวา วิหรึสูติ เวทิตพฺพา. “Và cùng với những vị khác đã nổi tiếng, đã trứ danh”: Ý nghĩa là, Thế Tôn trú tại rừng Sāla Gosiṅga không chỉ cùng với các vị này, mà còn cùng với nhiều vị trưởng lão đệ tử khác, những người nổi tiếng, trứ danh vì có phẩm hạnh vĩ đại. Thật vậy, khi ấy trưởng lão Sāriputta, tự thân là bậc đại trí tuệ, đã cùng với nhiều Tỳ khưu đại trí tuệ khác vây quanh và trú gần bậc Thập Lực. Trưởng lão Mahāmoggallāna tự thân là bậc có thần thông, trưởng lão Mahākassapa tự thân là bậc thuyết về hạnh đầu đà, trưởng lão Anuruddha tự thân là bậc có thiên nhãn, trưởng lão Revata tự thân là bậc ưa thích thiền định, trưởng lão Ānanda tự thân là bậc đa văn, đã cùng với nhiều Tỳ khưu đa văn khác vây quanh và trú gần bậc Thập Lực. Cần phải hiểu rằng, khi ấy, các vị này và các vị đại trưởng lão nổi tiếng khác, khoảng ba mươi ngàn Tỳ khưu, đã vây quanh và trú gần bậc Thập Lực. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติวิเวกโต วุฏฺฐิโต. เยนายสฺมา มหากสฺสโป เตนุปสงฺกมีติ เถโร กิร ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ปจฺฉิมโลกธาตุํ โอโลเกนฺโต วนนฺเต กีฬนฺตสฺส มตฺตขตฺติยสฺส กณฺณโต ปตมานํ กุณฺฑลํ วิย, สํหริตฺวา สมุคฺเค ปกฺขิปมานํ รตฺตกมฺพลํ วิย, มณินาคทนฺตโต ปตมานํ สตสหสฺสคฺฆนิกํ สุวณฺณปาตึ วิย จ อตฺถํ คจฺฉมานํ ปริปุณฺณปณฺณาสโยชนํ สูริยมณฺฑลํ อทฺทส. ตทนนฺตรํ ปาจีนโลกธาตุํ โอโลเกนฺโต เนมิยํ คเหตฺวา ปริวตฺตยมานํ รชตจกฺกํ วิย, รชตกูฏโต นิกฺขมนฺตํ ขีรธารามณฺฑํ วิย, สปกฺเข ปปฺโผเฏตฺวา คคนตเล ปกฺขนฺทมานํ เสตหํสํ วิย จ เมฆวณฺณาย สมุทฺทกุจฺฉิโต อุคฺคนฺตฺวา ปาจีนจกฺกวาฬปพฺพตมตฺถเก สสลกฺขณปฺปฏิมณฺฑิตํ เอกูนปณฺณาสโยชนํ จนฺทมณฺฑลํ อทฺทส. ตโต สาลวนํ โอโลเกสิ. ตสฺมิญฺหิ สมเย สาลรุกฺขา มูลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคา สพฺพปาลิผุลฺลา ทุกูลปารุตา วิย, มุตฺตากลาปวินทฺธา วิย จ วิโรจึสุ. ภูมิตลํ ปุปฺผสนฺถรปูชาย ปฏิมณฺฑิตํ วิย, ตตฺถ ตตฺถ นิปตนฺเตน ปุปฺผเรณุนา ลาขารเสน สิญฺจมานํ วิย จ อโหสิ. ภมรมธุกรคณา กุสุมเรณุมทมตฺตา อุปคายมานา วิย วนนฺตเรสุ วิจรนฺติ. ตทา จ อุโปสถทิวโสว โหติ. อถ เถโร, ‘‘กาย นุ โข อชฺช รติยา วีตินาเมสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ, อริยสาวกา จ นาม ปิยธมฺมสฺสวนา โหนฺติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อชฺช มยฺหํ เชฏฺฐภาติกสฺส ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ธมฺมรติยา วีตินาเมสฺสามี’’ติ. คจฺฉนฺโต ปน เอกโกว อคนฺตฺวา ‘‘มยฺหํ ปิยสหายํ มหากสฺสปตฺเถรํ คเหตฺวา คมิสฺสามี’’ติ นิสินฺนฏฺฐานโต วุฏฺฐาย จมฺมขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา เยนายสฺมา มหากสฺสโป เตนุปสงฺกมิ. “Sau khi xuất khỏi nơi độc cư”: tức là sau khi xuất khỏi sự tĩnh lặng của quả thiền chứng. “Đi đến chỗ trưởng lão Mahākassapa”: Tương truyền, vị trưởng lão sau khi xuất khỏi nơi độc cư, nhìn về phương tây, ngài thấy mặt trời có đường kính năm mươi do tuần viên mãn đang lặn, giống như chiếc bông tai rơi khỏi tai của một vị vua kiêu hãnh đang vui chơi ở bìa rừng, giống như tấm chăn len màu đỏ được gấp lại và cất vào tráp, và giống như chiếc bát vàng trị giá một trăm ngàn rơi khỏi ngà voi bằng ngọc. Ngay sau đó, nhìn về phương đông, ngài thấy mặt trăng có đường kính bốn mươi chín do tuần, được trang điểm bởi hình con thỏ, mọc lên từ lòng đại dương màu mây và vượt qua đỉnh núi Cakkavāḷa phía đông, giống như bánh xe bằng bạc được quay tròn khi nắm lấy vành, giống như dòng sữa chảy ra từ đỉnh núi bạc, và giống như con thiên nga trắng vỗ cánh bay lên không trung. Sau đó, ngài nhìn vào rừng Sāla. Vào lúc ấy, các cây Sāla từ gốc đến ngọn đều nở hoa, rực rỡ như được phủ bằng vải dukūla, như được kết bằng những chuỗi ngọc trai. Mặt đất như được trang hoàng bởi sự cúng dường của một thảm hoa, và như được tưới bằng nhựa cánh kiến bởi phấn hoa rơi đây đó. Đàn ong và bầy ong mật, say sưa với mật và phấn hoa, bay lượn trong rừng như đang ca hát. Và khi ấy chính là ngày Uposatha. Bấy giờ, vị trưởng lão suy nghĩ: “Hôm nay ta sẽ trải qua ngày với niềm vui nào đây?”. Và các vị Thánh đệ tử vốn ưa thích nghe Pháp. Rồi ngài nghĩ thế này: “Hôm nay, ta sẽ đến chỗ vị trưởng huynh, vị Thống Lãnh Chánh Pháp, và trải qua ngày với niềm vui trong Pháp.” Tuy nhiên, không đi một mình, ngài nghĩ: “Ta sẽ đi cùng với người bạn thân là trưởng lão Mahākassapa.” Nghĩ vậy, ngài đứng dậy khỏi chỗ ngồi, giũ tấm da, rồi đi đến chỗ trưởng lão Mahākassapa. เอวมาวุโสติ [Pg.151] โข อายสฺมา มหากสฺสโปติ เถโรปิ ยสฺมา ปิยธมฺมสฺสวโนว อริยสาวโก, ตสฺมา ตสฺส วจนํ สุตฺวา คจฺฉาวุโส, ตฺวํ, มยฺหํ สีสํ วา รุชฺชติ ปิฏฺฐิ วาติ กิญฺจิ เลสาปเทสํ อกตฺวา ตุฏฺฐหทโยว, ‘‘เอวมาวุโส’’ติอาทิมาห. ปฏิสฺสุตฺวา จ นิสินฺนฏฺฐานโต วุฏฺฐาย จมฺมขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา มหาโมคฺคลฺลานํ อนุพนฺธิ. ตสฺมึ สมเย ทฺเว มหาเถรา ปฏิปาฏิยา ฐิตานิ ทฺเว จนฺทมณฺฑลานิ วิย, ทฺเว สูริยมณฺฑลานิ วิย, ทฺเว ฉทฺทนฺตนาคราชาโน วิย, ทฺเว สีหา วิย, ทฺเว พฺยคฺฆา วิย จ วิโรจึสุ. อนุรุทฺธตฺเถโรปิ ตสฺมึ สมเย ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺโน ทฺเว มหาเถเร สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติกํ คจฺฉนฺเต ทิสฺวา ปจฺฉิมโลกธาตุํ โอโลเกนฺโต สูริยํ วนนฺตํ ปวิสนฺตํ วิย, ปาจีนโลกธาตุํ โอโลเกนฺโต จนฺทํ วนนฺตโต อุคฺคจฺฉนฺตํ วิย, สาลวนํ โอโลเกนฺโต สพฺพปาลิผุลฺลเมว สาลวนญฺจ ทิสฺวา อชฺช อุโปสถทิวโส, อิเม จ เม เชฏฺฐภาติกา ธมฺมเสนาปติสฺส สนฺติกํ คจฺฉนฺติ, มหนฺเตน ธมฺมสฺสวเนน ภวิตพฺพํ, อหมฺปิ ธมฺมสฺสวนสฺส ภาคี ภวิสฺสามีติ นิสินฺนฏฺฐานโต วุฏฺฐาย จมฺมขณฺฑํ ปปฺโผเฏตฺวา มหาเถรานํ ปทานุปทิโก หุตฺวา นิกฺขมิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข อายสฺมา จ มหาโมคฺคลฺลาโน อายสฺมา จ มหากสฺสโป อายสฺมา จ อนุรุทฺโธ เยนายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมึสู’’ติ. อุปสงฺกมึสูติ. ปฏิปาฏิยา ฐิตา ตโย จนฺทา วิย, สูริยา วิย, สีหา วิย จ วิโรจมานา อุปสงฺกมึสุ. Về câu "Evamāvuso'ti kho āyasmā mahākassapo", vì Trưởng lão cũng là vị Thánh đệ tử ưa thích việc nghe Pháp, do đó, sau khi nghe lời của vị ấy, ngài không đưa ra bất cứ lý do thoái thác nào như: "Này hiền giả, hiền giả hãy đi đi, tôi bị đau đầu hay đau lưng", mà với tâm hoan hỷ, ngài đã nói lời bắt đầu bằng "Thưa hiền giả, xin vâng". Và sau khi chấp thuận, ngài đứng dậy từ chỗ ngồi, giũ tấm da thú rồi đi theo ngài Mahāmoggallāna. Vào lúc ấy, hai vị Đại Trưởng lão tỏa sáng rực rỡ như hai vầng trăng, như hai vầng mặt trời, như hai voi chúa Chaddanta, như hai con sư tử, như hai con cọp đang đứng theo thứ tự. Trưởng lão Anuruddha cũng vậy, vào lúc ấy đang ngồi ở nơi nghỉ ban ngày, thấy hai vị Đại Trưởng lão đang đi đến chỗ Trưởng lão Sāriputta, khi nhìn về phương tây thì thấy mặt trời như đang đi vào bìa rừng, khi nhìn về phương đông thì thấy mặt trăng như đang mọc lên từ bìa rừng, khi nhìn vào rừng Sāla thì thấy cả khu rừng Sāla đang trổ hoa khắp cành, (ngài suy nghĩ rằng:) "Hôm nay là ngày Bố-tát, các vị huynh trưởng của ta đang đi đến chỗ vị Tướng quân Chánh pháp, chắc chắn sẽ có một buổi nghe pháp trọng đại, ta cũng sẽ có phần trong buổi nghe pháp ấy". (Nghĩ vậy rồi) ngài đứng dậy từ chỗ ngồi, giũ tấm da thú, và đi theo dấu chân của các vị Đại Trưởng lão. Do đó, có lời được nói rằng: "Rồi Tôn giả Mahāmoggallāna, Tôn giả Mahākassapa, và Tôn giả Anuruddha đã đi đến chỗ Tôn giả Sāriputta". "Đã đi đến" (có nghĩa là): Các ngài đã đi đến, tỏa sáng rực rỡ như ba vầng trăng, như ba vầng mặt trời, như ba con sư tử đang đứng theo thứ tự. ๓๓๓. เอวํ อุปสงฺกมนฺเต ปน เต มหาเถเร อายสฺมา อานนฺโท อตฺตโน ทิวาฏฺฐาเน นิสินฺโนเยว ทิสฺวา, ‘‘อชฺช มหนฺตํ ธมฺมสฺสวนํ ภวิสฺสติ, มยาปิ ตสฺส ภาคินา ภวิตพฺพํ, น โข ปน เอกโกว คมิสฺสามิ, มยฺหํ ปิยสหายมฺปิ เรวตตฺเถรํ คเหตฺวา คมิสฺสามี’’ติ สพฺพํ มหาโมคฺคลฺลานสฺส มหากสฺสปสฺส อนุรุทฺธสฺส อุปสงฺกมเน วุตฺตนเยเนว วิตฺถารโต เวทิตพฺพํ. อิติ เต ทฺเว ชนา ปฏิปาฏิยา ฐิตา ทฺเว จนฺทา วิย, สูริยา วิย, สีหา วิย จ วิโรจมานา อุปสงฺกมึสุ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อทฺทสา โข อายสฺมา สาริปุตฺโต’’ติอาทิ. ทิสฺวาน อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจาติ ทูรโตว ทิสฺวา อนุกฺกเมน กถาอุปจารํ สมฺปตฺตเมตํ, ‘‘เอตุ โข อายสฺมา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. รมณียํ, อาวุโสติ เอตฺถ ทุวิธํ รามเณยฺยกํ วนรามเณยฺยกํ ปุคฺคลรามเณยฺยกญฺจ. ตตฺถ วนํ นาม นาคสลฬสาลจมฺปกาทีหิ [Pg.152] สญฺฉนฺนํ โหติ พหลจฺฉายํ ปุปฺผผลูปคํ วิวิธรุกฺขํ อุทกสมฺปนฺนํ คามโต นิสฺสฏํ, อิทํ วนรามเณยฺยกํ นาม. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – 333. Khi các vị Đại Trưởng lão ấy đang đi đến như vậy, Tôn giả Ānanda đang ngồi tại nơi nghỉ ban ngày của mình đã thấy và suy nghĩ rằng: "Hôm nay sẽ có một buổi nghe pháp trọng đại, ta cũng phải có phần trong đó. Nhưng ta sẽ không đi một mình, ta sẽ đi cùng với người bạn thân của ta là Trưởng lão Revata". Toàn bộ sự việc nên được hiểu một cách chi tiết theo phương thức đã được nói về việc đi đến của ngài Mahāmoggallāna, ngài Mahākassapa, và ngài Anuruddha. Như vậy, hai vị ấy đã đi đến, tỏa sáng rực rỡ như hai vầng trăng, như hai vầng mặt trời, như hai con sư tử đang đứng theo thứ tự. Do đó, có lời được nói bắt đầu bằng: "Tôn giả Sāriputta đã thấy". Về câu "Thấy Tôn giả Ānanda, ngài đã nói lời này", (có nghĩa là) thấy từ xa, khi Tôn giả Ānanda theo thứ tự đi đến nơi có thể nghe được lời nói, ngài đã nói lời này, bắt đầu bằng "Mong Tôn giả hãy đến". Trong câu "Này hiền giả, khả ái thay", có hai loại khả ái: sự khả ái của khu rừng và sự khả ái của con người. Trong đó, khu rừng được gọi là (khả ái) khi được bao phủ bởi các loại cây như thiết mộc, thông, sala, champaka, v.v., có bóng râm dày đặc, có hoa và quả, có nhiều loại cây khác nhau, đầy đủ nước, và tách biệt khỏi làng mạc. Đây được gọi là sự khả ái của khu rừng. Để nói về điều này, có lời được nói rằng: ‘‘รมณียานิ อรญฺญานิ, ยตฺถ น รมตี ชโน; วีตราคา รมิสฺสนฺติ, น เต กามคเวสิโน’’ติ. (ธ. ป. ๙๙); "Những khu rừng thật khả ái, nơi kẻ phàm phu không ưa thích; Các bậc đã ly tham sẽ ưa thích, (vì) các vị ấy không phải là những người tìm cầu dục lạc." วนํ ปน สเจปิ อุชฺชงฺคเล โหติ นิรุทกํ วิรลจฺฉายํ กณฺฏกสมากิณฺณํ, พุทฺธาทโยเปตฺถ อริยา วิหรนฺติ, อิทํ ปุคฺคลรามเณยฺยกํ นาม. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ – Nhưng nếu khu rừng là nơi hoang vu, không có nước, bóng râm thưa thớt, đầy gai góc, (nhưng) ở nơi đó, các bậc Thánh như chư Phật trú ngụ, thì đây được gọi là sự khả ái của con người. Để nói về điều này, có lời được nói rằng: ‘‘คาเม วา ยทิ วารญฺเญ, นินฺเน วา ยทิ วา ถเล; ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยก’’นฺติ. (ธ. ป. ๙๘); "Dù ở trong làng hay trong rừng, dù ở vùng trũng hay trên vùng đất cao; nơi nào các bậc A-la-hán trú ngụ, nơi ấy là mảnh đất khả ái." อิธ ปน ตํ ทุวิธมฺปิ ลพฺภติ. ตทา หิ โคสิงฺคสาลวนํ สพฺพปาลิผุลฺลํ โหติ กุสุมคนฺธสุคนฺธํ, สเทวเก เจตฺถ โลเก อคฺคปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธ ตึสสหสฺสมตฺเตหิ อภิญฺญาตภิกฺขูหิ สทฺธึ วิหรติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘รมณียํ, อาวุโส อานนฺท, โคสิงฺคสาลวน’’นฺติ. Nhưng ở đây (tại rừng Gosiṅgasālavana), cả hai loại khả ái này đều có được. Vì khi ấy, rừng Gosiṅgasālavana đang trổ hoa khắp cành, tỏa hương thơm ngát của hoa, và ở nơi đây, bậc Tối thắng trong thế gian cùng với chư Thiên, là đức Chánh Đẳng Giác, đang trú ngụ cùng với khoảng ba mươi ngàn vị Tỳ-khưu danh tiếng. Để nói về khu rừng ấy, có lời được nói rằng: "Này hiền giả Ānanda, rừng Gosiṅgasālavana khả ái thay". โทสินาติ โทสาปคตา, อพฺภํ มหิกา ธูโม รโช ราหูติ อิเมหิ ปญฺจหิ อุปกฺกิเลเสหิ วิรหิตาติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพปาลิผุลฺลาติ สพฺพตฺถ ปาลิผุลฺลา, มูลโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคา อปุปฺผิตฏฺฐานํ นาม นตฺถิ. ทิพฺพา มญฺเญ คนฺธา สมฺปวนฺตีติ ทิพฺพา มนฺทารปุปฺผโกวิฬารปาริจฺฉตฺตกจนฺทนจุณฺณคนฺธา วิย สมนฺตา ปวายนฺติ, สกฺกสุยาสนฺตุสิตนิมฺมานรติปรนิมฺมิตมหาพฺรหฺมานํ โอติณฺณฏฺฐานํ วิย วายนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. "Dosinā" (đêm trăng sáng) có nghĩa là đã thoát khỏi các khuyết điểm. Có nghĩa là không có năm loại cấu uế này: mây, sương mù, khói, bụi, và Rāhu. "Sabbapāliphullā" (trổ hoa khắp cành) có nghĩa là trổ hoa ở khắp mọi nơi; từ gốc cho đến ngọn, không có nơi nào gọi là không trổ hoa. Về câu "Dường như các hương thơm chư thiên đang lan tỏa", (có nghĩa là) các hương thơm của chư thiên như hương hoa mandārava, hoa koviḷāra, hoa pāricchattaka, và bột chiên-đàn đang lan tỏa khắp nơi; có nghĩa là hương thơm lan tỏa như thể là nơi hạ xuống của Sakka, Suyāma, Santussita, Nimmānarati, Paranimmitavasavatti, và Mahābrahmā. กถํรูเปน, อาวุโส อานนฺทาติ อานนฺทตฺเถโร เตสํ ปญฺจนฺนํ เถรานํ สงฺฆนวโกว. กสฺมา เถโร ตํเยว ปฐมํ ปุจฺฉตีติ? มมายิตตฺตา. เต หิ ทฺเว เถรา อญฺญมญฺญํ มมายึสุ. สาริปุตฺตตฺเถโร, ‘‘มยา กตฺตพฺพํ สตฺถุ อุปฏฺฐานํ กโรตี’’ติ อานนฺทตฺเถรํ มมายิ. อานนฺทตฺเถโร ภควโต สาวกานํ อคฺโคติ สาริปุตฺตตฺเถรํ มมายิ, กุลทารเก ปพฺพาเชตฺวา สาริปุตฺตตฺเถรสฺส สนฺติเก อุปชฺฌํ คณฺหาเปสิ. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ตเถว อกาสิ. เอวํ เอกเมเกน อตฺตโน ปตฺตจีวรํ [Pg.153] ทตฺวา ปพฺพาเชตฺวา อุปชฺฌํ คณฺหาปิตานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อเหสุํ. อายสฺมา อานนฺโท ปณีตานิ จีวราทีนิปิ ลภิตฺวา เถรสฺเสว เทติ. Về câu "Này hiền giả Ānanda, với hạng Tỳ-khưu nào...", Trưởng lão Ānanda là vị trẻ nhất trong Tăng chúng so với năm vị Trưởng lão ấy. Tại sao Trưởng lão (Sāriputta) lại hỏi vị ấy trước tiên? Do sự quý mến. Vì hai vị Trưởng lão ấy quý mến lẫn nhau. Trưởng lão Sāriputta quý mến Trưởng lão Ānanda vì (nghĩ rằng): "Vị ấy làm công việc hầu hạ đức Bổn Sư mà lẽ ra ta phải làm". Trưởng lão Ānanda quý mến Trưởng lão Sāriputta vì (nghĩ rằng): "Vị ấy là bậc tối thắng trong hàng đệ tử của đức Thế Tôn", (ngài Ānanda) sau khi cho các thiện gia nam tử xuất gia, đã cho họ thọ giới với Trưởng lão Sāriputta làm thầy tế độ. Trưởng lão Sāriputta cũng làm như vậy. Như vậy, đã có năm trăm vị Tỳ-khưu được mỗi vị (trong hai ngài) cho xuất gia bằng cách trao y bát của mình và cho thọ giới với vị kia làm thầy tế độ. Tôn giả Ānanda, khi nhận được y phục cao quý v.v., cũng dâng cúng cho Trưởng lão (Sāriputta). เอโก กิร พฺราหฺมโณ จินฺเตสิ – ‘‘พุทฺธรตนสฺส จ สงฺฆรตนสฺส จ ปูชา ปญฺญายติ, กถํ นุ โข ธมฺมรตนํ ปูชิตํ นาม โหตี’’ติ? โส ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ ปุจฺฉิ. ภควา อาห – ‘‘สเจสิ, พฺราหฺมณ, ธมฺมรตนํ ปูชิตุกาโม, เอกํ พหุสฺสุตํ ปูเชหี’’ติ พหุสฺสุตํ, ภนฺเต, อาจิกฺขถาติ ภิกฺขุสงฺฆํ ปุจฺฉติ. โส ภิกฺขุสงฺฆํ อุปสงฺกมิตฺวา พหุสฺสุตํ, ภนฺเต, อาจิกฺขถาติ อาห. อานนฺทตฺเถโร พฺราหฺมณาติ. พฺราหฺมโณ เถรํ สหสฺสคฺฆนิเกน จีวเรน ปูเชสิ. เถโร ตํ คเหตฺวา ภควโต สนฺติกํ อคมาสิ. ภควา ‘‘กุโต, อานนฺท, ลทฺธ’’นฺติ อาห. เอเกน, ภนฺเต, พฺราหฺมเณน ทินฺนํ, อิทํ ปนาหํ อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ทาตุกาโมติ. เทหิ, อานนฺทาติ. จาริกํ ปกฺกนฺโต, ภนฺเตติ. อาคตกาเล เทหีติ. สิกฺขาปทํ, ภนฺเต, ปญฺญตฺตนฺติ. กทา ปน สาริปุตฺโต อาคมิสฺสตีติ? ทสาหมตฺเตน, ภนฺเตติ. ‘‘อนุชานามิ, อานนฺท, ทสาหปรมํ อติเรกจีวรํ นิกฺขิปิตุ’’นฺติ (ปารา. ๔๖๑; มหาว. ๓๔๗) สิกฺขาปทํ ปญฺญเปสิ. สาริปุตฺตตฺเถโรปิ ตเถว ยํกิญฺจิ มนาปํ ลภติ, ตํ อานนฺทตฺเถรสฺส เทติ. เอวํ เต เถรา อญฺญมญฺญํ มมายึสุ, อิติ มมายิตตฺตา ปฐมํ ปุจฺฉิ. Tương truyền, một người Bà-la-môn suy nghĩ: “Việc cúng dường Phật bảo và Tăng bảo thì đã rõ, nhưng làm thế nào để được gọi là cúng dường Pháp bảo?” Vị ấy đến hầu Đức Thế Tôn và hỏi về ý nghĩa đó. Đức Thế Tôn dạy: “Này Bà-la-môn, nếu ông muốn cúng dường Pháp bảo, hãy cúng dường một vị đa văn.” (Vị Bà-la-môn thưa:) “Bạch Thế Tôn, xin Ngài chỉ cho con vị đa văn.” (Đức Phật dạy:) “Hãy hỏi chúng Tỳ-khưu.” Vị ấy đến gặp chúng Tỳ-khưu và thưa: “Bạch chư Tôn giả, xin các ngài chỉ cho con vị đa văn.” (Chư Tăng đáp:) “Này Bà-la-môn, đó là Trưởng lão Ānanda.” Vị Bà-la-môn bèn cúng dường Trưởng lão một tấm y trị giá một ngàn. Trưởng lão nhận y xong, đến hầu Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn hỏi: “Này Ānanda, con nhận được (y này) từ đâu?” (Trưởng lão thưa:) “Bạch Thế Tôn, do một vị Bà-la-môn dâng cúng. Con muốn dâng tấm y này lên Tôn giả Sāriputta.” (Đức Phật dạy:) “Này Ānanda, hãy dâng đi.” (Trưởng lão thưa:) “Bạch Thế Tôn, ngài đã đi du hành rồi.” (Đức Phật dạy:) “Khi nào ngài về thì hãy dâng.” (Trưởng lão thưa:) “Bạch Thế Tôn, học giới đã được chế định.” (Đức Phật hỏi:) “Khi nào Sāriputta sẽ trở về?” (Trưởng lão thưa:) “Bạch Thế Tôn, khoảng mười ngày nữa.” (Đức Phật dạy:) “Này Ānanda, Ta cho phép giữ y dư trong vòng tối đa mười ngày,” và Ngài đã chế định học giới. Trưởng lão Sāriputta cũng vậy, khi nhận được bất cứ vật gì vừa ý, ngài đều dâng lại cho Trưởng lão Ānanda. Cứ như thế, hai vị Trưởng lão quý mến lẫn nhau, vì quý mến nhau như vậy nên (Trưởng lão Sāriputta) đã hỏi (Trưởng lão Ānanda) trước tiên. อปิจ อนุมติปุจฺฉา นาเมสา ขุทฺทกโต ปฏฺฐาย ปุจฺฉิตพฺพา โหติ. ตสฺมา เถโร จินฺเตสิ – ‘‘อหํ ปฐมํ อานนฺทํ ปุจฺฉิสฺสามิ, อานนฺโท อตฺตโน ปฏิภานํ พฺยากริสฺสติ. ตโต เรวตํ, อนุรุทฺธํ, มหากสฺสปํ, มหาโมคฺคลฺลานํ ปุจฺฉิสฺสามิ. มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตโน ปฏิภานํ พฺยากริสฺสติ. ตโต ปญฺจปิ เถรา มํ ปุจฺฉิสฺสนฺติ, อหมฺปิ อตฺตโน ปฏิภานํ พฺยากริสฺสามี’’ติ. เอตฺตาวตาปิ อยํ ธมฺมเทสนา สิขาปฺปตฺตา เวปุลฺลปฺปตฺตา น ภวิสฺสติ, อถ มยํ สพฺเพปิ ทสพลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสาม, สตฺถา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน พฺยากริสฺสติ. เอตฺตาวตา อยํ ธมฺมเทสนา สิขาปฺปตฺตา เวปุลฺลปฺปตฺตา ภวิสฺสติ. ยถา หิ ชนปทมฺหิ อุปฺปนฺโน อฏฺโฏ คามโภชกํ ปาปุณาติ, ตสฺมึ นิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺเต ชนปทโภชกํ ปาปุณาติ, ตสฺมึ อสกฺโกนฺเต มหาวินิจฺฉยอมจฺจํ, ตสฺมึ อสกฺโกนฺเต [Pg.154] เสนาปตึ, ตสฺมึ อสกฺโกนฺเต อุปราชํ, ตสฺมึ วินิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺเต ราชานํ ปาปุณาติ, รญฺญา วินิจฺฉิตกาลโต ปฏฺฐาย อฏฺโฏ อปราปรํ น สญฺจรติ, ราชวจเนเนว ฉิชฺชติ. เอวเมวํ อหญฺหิ ปฐมํ อานนฺทํ ปุจฺฉิสฺสามิ…เป… อถ มยํ สพฺเพปิ ทสพลํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสาม, สตฺถา สพฺพญฺญุตญฺญาเณน พฺยากริสฺสติ. เอตฺตาวตา อยํ ธมฺมเทสนา สิขาปฺปตฺตา เวปุลฺลปฺปตฺตา ภวิสฺสติ. เอวํ อนุมติปุจฺฉํ ปุจฺฉนฺโต เถโร ปฐมํ อานนฺทตฺเถรํ ปุจฺฉิ. Lại nữa, câu hỏi tuần tự (anumatipucchā) này nên được hỏi bắt đầu từ vị nhỏ tuổi hạ nhất. Do đó, Trưởng lão suy nghĩ: “Trước tiên ta sẽ hỏi Ānanda, Ānanda sẽ trả lời theo sở kiến của mình. Sau đó, ta sẽ hỏi Revata, Anuruddha, Mahākassapa, Mahāmoggallāna. Mahāmoggallāna sẽ trả lời theo sở kiến của mình. Kế đó, cả năm vị Trưởng lão sẽ hỏi ta, và ta cũng sẽ trả lời theo sở kiến của mình. Nhưng chỉ với chừng ấy, bài pháp này sẽ không thể đạt đến đỉnh cao và trở nên sâu rộng. Vậy thì tất cả chúng ta sẽ đến hầu bậc Thập Lực và thỉnh vấn, Đạo Sư sẽ giải đáp bằng Nhất thiết trí của Ngài. Nhờ vậy, bài pháp này sẽ đạt đến đỉnh cao và trở nên sâu rộng. Ví như một vụ kiện tụng phát sinh ở địa phương, trước hết được đưa đến vị trưởng làng. Khi vị ấy không thể phân xử, vụ việc được đưa đến vị quận trưởng. Khi vị ấy không thể, vụ việc được đưa đến vị đại thần tư pháp. Khi vị ấy không thể, vụ việc được đưa đến vị tướng quân. Khi vị ấy không thể, vụ việc được đưa đến vị thái tử. Khi vị ấy không thể phân xử, vụ việc được đưa đến nhà vua. Kể từ khi được nhà vua phán quyết, vụ kiện không còn được đưa đi đâu nữa, mà được định đoạt chỉ bằng lời của vua. Cũng vậy, trước tiên ta sẽ hỏi Ānanda... (v.v.)... rồi tất cả chúng ta sẽ đến hầu bậc Thập Lực và thỉnh vấn, Đạo Sư sẽ giải đáp bằng Nhất thiết trí của Ngài. Nhờ vậy, bài pháp này sẽ đạt đến đỉnh cao và trở nên sâu rộng.” Do muốn hỏi theo thứ tự như vậy, Trưởng lão đã hỏi Trưởng lão Ānanda trước tiên. พหุสฺสุโต โหตีติ พหุ อสฺส สุตํ โหติ, นวงฺคํ สตฺถุสาสนํ ปาฬิอนุสนฺธิปุพฺพาปรวเสน อุคฺคหิตํ โหตีติ อตฺโถ. สุตธโรติ สุตสฺส อาธารภูโต. ยสฺส หิ อิโต คหิตํ อิโต ปลายติ, ฉิทฺทฆเฏ อุทกํ วิย น ติฏฺฐติ, ปริสมชฺเฌ เอกํ สุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถตุํ วา วาเจตุํ วา น สกฺโกติ, อยํ น สุตธโร นาม. ยสฺส ปน อุคฺคหิตํ พุทฺธวจนํ อุคฺคหิตกาลสทิสเมว โหติ, ทสปิ วีสติปิ วสฺสานิ สชฺฌายํ อกโรนฺตสฺส น นสฺสติ, อยํ สุตธโร นาม. สุตสนฺนิจโยติ สุตสฺส สนฺนิจยภูโต. ยถา หิ สุตํ หทยมญฺชูสาย สนฺนิจิตํ สิลายํ เลขา วิย, สุวณฺณฆเฏ ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย จ อชฺโฌสาย ติฏฺฐติ, อยํ สุตสนฺนิจโย นาม. ธาตาติ ฐิตา ปคุณา. เอกจฺจสฺส หิ อุคฺคหิตํ พุทฺธวจนํ ธาตํ ปคุณํ นิจฺจลิตํ น โหติ, อสุกสุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหีติ วุตฺเต สชฺฌายิตฺวา สํสนฺทิตฺวา สมนุคฺคาหิตฺวา ชานิสฺสามีติ วทติ. เอกจฺจสฺส ธาตํ ปคุณํ ภวงฺคโสตสทิสํ โหติ, อสุกสุตฺตํ วา ชาตกํ วา กเถหีติ วุตฺเต อุทฺธริตฺวา ตเมว กเถติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ธาตา’’ติ. “Là bậc đa văn” (bahussuto hoti) nghĩa là vị ấy đã nghe nhiều, đã học thuộc Cửu phần giáo pháp của Đạo Sư theo thứ tự trước sau của văn bản và các mối liên kết Pāli. “Là người thọ trì sở văn” (sutadharo) nghĩa là người làm nền tảng cho những điều đã nghe. Thật vậy, người nào học chỗ này thì quên chỗ kia, (kiến thức) không lưu lại, giống như nước trong một cái bình bị thủng; giữa hội chúng không thể thuyết hay đọc lại một bài kinh hoặc một chuyện bổn sinh, người như vậy không được gọi là người thọ trì sở văn. Trái lại, người nào mà lời Phật dạy đã học thuộc vẫn còn y như lúc mới học, dù không tụng đọc trong mười hay hai mươi năm cũng không bị mai một, người như vậy được gọi là người thọ trì sở văn. “Là người tích lũy sở văn” (sutasannicayo) nghĩa là người đã tích tập những điều đã nghe. Thật vậy, người nào mà sở văn đã được tích tập trong tâm như (hạt giống) được cất giữ trong rương, khắc sâu như chữ viết trên đá, và thấm nhuần như mỡ sư tử được đổ vào bình vàng, người như vậy được gọi là người tích lũy sở văn. “Đã ghi nhớ” (dhātā) nghĩa là đã vững chắc, đã thuần thục. Thật vậy, có người tuy đã học thuộc lời Phật dạy nhưng chưa ghi nhớ, chưa thuần thục, chưa vững vàng; khi được yêu cầu thuyết một bài kinh hay một chuyện bổn sinh nào đó, vị ấy nói: “Để tôi tụng lại, đối chiếu, ôn lại rồi sẽ biết.” Lại có người, (sở học) đã được ghi nhớ, thuần thục, giống như dòng hữu phần (bhavaṅgasota); khi được yêu cầu thuyết một bài kinh hay một chuyện bổn sinh nào đó, vị ấy liền lấy ra và thuyết ngay bài kinh ấy. Chính nhắm đến hạng người này mà nói là “đã ghi nhớ”. วจสา ปริจิตาติ สุตฺตทสก-วคฺคทสก-ปณฺณาสทสกานํ วเสน วาจาย สชฺฌายิตา. มนสานุเปกฺขิตาติ จิตฺเตน อนุเปกฺขิตา, ยสฺส วาจาย สชฺฌายิตํ พุทฺธวจนํ มนสา จินฺเตนฺตสฺส ตตฺถ ตตฺถ ปากฏํ โหติ. มหาทีปํ ชาเลตฺวา ฐิตสฺส รูปคตํ วิย ปญฺญายติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘วจสา ปริจิตา มนสานุเปกฺขิตา’’ติ. ทิฏฺฐิยา สุปฺปฏิวิทฺธาติ อตฺถโต จ การณโต จ ปญฺญาย สุปฺปฏิวิทฺธา. ปริมณฺฑเลหิ [Pg.155] ปทพฺยญฺชเนหีติ เอตฺถ ปทเมว อตฺถสฺส พฺยญฺชนโต ปทพฺยญฺชนํ, ตํ อกฺขรปาริปูรึ กตฺวา ทสวิธพฺยญฺชนพุทฺธิโย อปริหาเปตฺวา วุตฺตํ ปริมณฺฑลํ นาม โหติ, เอวรูเปหิ ปทพฺยญฺชเนหีติ อตฺโถ. อปิจ โย ภิกฺขุ ปริสติ ธมฺมํ เทเสนฺโต สุตฺตํ วา ชาตกํ วา นิกฺขปิตฺวา อญฺญํ อุปารมฺภกรํ สุตฺตํ อาหรติ, ตสฺส อุปมํ กเถติ, ตทตฺถํ โอหาเรติ, เอวมิทํ คเหตฺวา เอตฺถ ขิปนฺโต เอกปสฺเสเนว ปริหรนฺโต กาลํ ญตฺวา วุฏฺฐหติ. นิกฺขิตฺตสุตฺตํ ปน นิกฺขตฺตมตฺตเมว โหติ, ตสฺส กถา อปริมณฺฑลา นาม โหติ. โย ปน สุตฺตํ วา ชาตกํ วา นิกฺขิปิตฺวา พหิ เอกปทมฺปิ อคนฺตฺวา ปาฬิยา อนุสนฺธิญฺจ ปุพฺพาปรญฺจ อมกฺเขนฺโต อาจริเยหิ ทินฺนนเย ฐตฺวา ตุลิกาย ปริจฺฉินฺทนฺโต วิย, คมฺภีรมาติกาย อุทกํ เปเสนฺโต วิย, ปทํ โกฏฺเฏนฺโต สินฺธวาชานีโย วิย คจฺฉติ, ตสฺส กถา ปริมณฺฑลา นาม โหติ. เอวรูปึ กถํ สนฺธาย – ‘‘ปริมณฺฑเลหิ ปทพฺยญฺชเนหี’’ติ วุตฺตํ. “Quen thuộc bằng lời nói” (vacasā paricitā) là được tụng đọc bằng lời nói theo cách thức của các phẩm mười kinh, các phẩm mười phẩm, các phẩm mười năm mươi. “Được quán xét bằng ý” (manasānupekkhitā) là được quán xét bằng tâm; đối với vị nào mà lời Phật dạy đã được tụng đọc bằng lời nói, khi suy ngẫm bằng ý thì ở chỗ này chỗ kia trở nên rõ ràng. Giống như đối với người đã thắp ngọn đèn lớn đứng yên, sắc trần hiện rõ. Nhắm đến điều đó mà nói rằng: “quen thuộc bằng lời nói, được quán xét bằng ý.” “Được khéo thông đạt bằng tri kiến” (diṭṭhiyā suppaṭividdhā) là được khéo thông đạt bằng trí tuệ cả về nghĩa lý lẫn nguyên nhân. Ở đây, trong cụm từ “bằng những câu văn tròn trịa” (parimaṇḍalehi padabyañjanehi), chính câu cú (pada) vì làm rõ (byañjanato) nghĩa lý nên gọi là câu văn (padabyañjanaṃ). Điều đó, sau khi làm cho đầy đủ các mẫu tự, không làm suy giảm mười loại tăng trưởng của văn cú, được nói ra thì gọi là tròn trịa (parimaṇḍalaṃ). Nghĩa là: bằng những câu văn như vậy. Hơn nữa, vị tỳ khưu nào khi thuyết pháp giữa hội chúng, sau khi gác lại một bài kinh hay một câu chuyện bổn sanh, lại đưa ra một bài kinh khác có tính chất khiển trách, vị ấy nói lên ví dụ của bài kinh đó, áp dụng cho ý nghĩa đó, cứ như thế, sau khi lấy cái này đặt vào chỗ kia, chỉ xử lý một bên, biết thời gian rồi đứng dậy. Bài kinh đã được gác lại thì chỉ là gác lại mà thôi, bài pháp thoại của vị ấy được gọi là không tròn trịa. Còn vị nào, sau khi gác lại một bài kinh hay một câu chuyện bổn sanh, không đi ra ngoài dù chỉ một câu, không làm lu mờ sự liên kết và trước sau của văn Pāli, đứng vững trong phương pháp do các vị thầy đã trao, đi tới giống như người phân định bằng cây bút lông, giống như người dẫn nước vào con mương sâu, giống như con ngựa thuần chủng xứ Sindh đang phân tích từng câu chữ, bài pháp thoại của vị ấy được gọi là tròn trịa. Nhắm đến bài pháp thoại như vậy mà nói rằng: “bằng những câu văn tròn trịa.” อนุปฺปพนฺเธหีติ เอตฺถ โย ภิกฺขุ ธมฺมํ กเถนฺโต สุตฺตํ วา ชาตกํ วา อารภิตฺวา อารทฺธกาลโต ปฏฺฐาย ตุริตตุริโต อรณึ มนฺเถนฺโต วิย, อุณฺหขาทนียํ ขาทนฺโต วิย, ปาฬิยา อนุสนฺธิปุพฺพาปเรสุ คหิตํ คหิตเมว อคฺคหิตํ อคฺคหิตเมว จ กตฺวา ปุราณปณฺณนฺตเรสุ จรมานํ โคธํ อุฏฺฐเปนฺโต วิย ตตฺถ ตตฺถ ปหรนฺโต โอสาเปนฺโต โอหาย คจฺฉติ. โยปิ ธมฺมํ กเถนฺโต กาเลน สีฆํ กาเลน ทนฺธํ กาเลน มหาสทฺทํ กาเลน ขุทฺทกสทฺทํ กโรติ. ยถา เปตคฺคิ กาเลน ชลติ, กาเลน นิพฺพายติ, เอวเมว อิธ เปตคฺคิธมฺมกถิโก นาม โหติ, ปริสาย อุฏฺฐาตุกามาย ปุนปฺปุนํ อารภติ. โยปิ กเถนฺโต ตตฺถ ตตฺถ วิตฺถายติ, นิตฺถุนนฺโต กนฺทนฺโต วิย กเถติ, อิเมสํ สพฺเพสมฺปิ กถา อปฺปพนฺธา นาม โหติ. โย ปน สุตฺตํ อารภิตฺวา อาจริเยหิ ทินฺนนเย ฐิโต อจฺฉินฺนธารํ กตฺวา นทีโสตํ วิย ปวตฺเตติ, อากาสคงฺคโต ภสฺสมานํ อุทกํ วิย นิรนฺตรํ กถํ ปวตฺเตติ, ตสฺส กถา อนุปฺปพนฺธา โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ [Pg.156] ‘‘อนุปฺปพนฺเธหี’’ติ. อนุสยสมุคฺฆาตายาติ สตฺตนฺนํ อนุสยานํ สมุคฺฆาตตฺถาย. เอวรูเปนาติ เอวรูเปน พหุสฺสุเตน ภิกฺขุนา ตถารูเปเนว ภิกฺขุสเตน ภิกฺขุสหสฺเสน วา สงฺฆาฏิกณฺเณน วา สงฺฆาฏิกณฺณํ, ปลฺลงฺเกน วา ปลฺลงฺกํ อาหจฺจ นิสินฺเนน โคสิงฺคสาลวนํ โสเภยฺย. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. Ở đây, trong cụm từ “liên tục” (anuppabandhehi), vị tỳ khưu nào khi nói pháp, sau khi bắt đầu một bài kinh hay một câu chuyện bổn sanh, kể từ lúc bắt đầu, nói rất vội vã giống như người đang quay cây cọ lửa, giống như người đang ăn món ăn nóng, trong sự liên kết trước sau của văn Pāli, cái đã nắm bắt thì chỉ nắm bắt, cái chưa nắm bắt thì chỉ là chưa nắm bắt, rồi bỏ đi, kết thúc bằng cách đập vào chỗ này chỗ kia giống như người đang xua con kỳ đà đi lại giữa những chiếc lá cũ. Vị nào khi nói pháp, có lúc nói nhanh, có lúc nói chậm, có lúc nói lớn tiếng, có lúc nói nhỏ tiếng. Giống như ngọn lửa ngạ quỷ có lúc bùng cháy, có lúc tắt lịm, cũng vậy, ở đây vị ấy được gọi là người thuyết pháp như lửa ngạ quỷ. Khi hội chúng muốn đứng dậy, vị ấy lại bắt đầu nói đi nói lại. Vị nào khi nói, lại lan man ở chỗ này chỗ kia, nói như đang rên rỉ, như đang khóc lóc. Bài pháp thoại của tất cả những vị này được gọi là không liên tục. Còn vị nào, sau khi bắt đầu bài kinh, đứng vững trong phương pháp do các vị thầy đã trao, làm cho thành một dòng chảy không gián đoạn, diễn tiến giống như dòng sông, diễn tiến bài pháp thoại liên tục giống như nước rơi từ sông Hằng trên không trung, bài pháp thoại của vị ấy là liên tục. Nhắm đến điều đó mà nói rằng “liên tục.” “Để nhổ bật các tùy miên” (anusayasamugghātāya) là vì mục đích nhổ bật bảy loại tùy miên. “Bởi người như vậy” (evarūpena) là: Rừng cây sāla Gosiṅga sẽ được làm cho huy hoàng bởi một vị tỳ khưu đa văn như vậy, hoặc bởi một trăm vị tỳ khưu, hoặc một ngàn vị tỳ khưu cũng có phẩm chất như vậy, ngồi chạm góc y tăng-già-lê vào góc y tăng-già-lê, hoặc kiết-già chạm vào kiết-già. Theo phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu trong tất cả các trường hợp. ๓๓๔. ปฏิสลฺลานํ อสฺส อาราโมติ ปฏิสลฺลานาราโม. ปฏิสลฺลาเน รโตติ ปฏิสลฺลานรโต. 334. Vị ấy có sự độc cư là khu vườn (ārāmo), vì vậy gọi là người có độc cư là khu vườn (paṭisallānārāmo). Thích thú trong sự độc cư, vì vậy gọi là người thích thú độc cư (paṭisallānarato). ๓๓๕. สหสฺสํ โลกานนฺติ สหสฺสํ โลกธาตูนํ. เอตฺตกญฺหิ เถรสฺส ธุวเสวนํ อาวชฺชนปฏิพทฺธํ, อากงฺขมาโน ปน เถโร อเนกานิปิ จกฺกวาฬสหสฺสานิ โวโลเกติเยว. อุปริปาสาทวรคโตติ สตฺตภูมกสฺส วา นวภูมกสฺส วา ปาสาทวรสฺส อุปริ คโต. สหสฺสํ เนมิมณฺฑลานํ โวโลเกยฺยาติ ปาสาทปริเวเณ นาภิยา ปติฏฺฐิตานํ เนมิวฏฺฏิยา เนมิวฏฺฏึ อาหจฺจ ฐิตานํ เนมิมณฺฑลานํ สหสฺสํ วาตปานํ วิวริตฺวา โอโลเกยฺย, ตสฺส นาภิโยปิ ปากฏา โหนฺติ, อราปิ อรนฺตรานิปิ เนมิโยปิ. เอวเมว โข, อาวุโสติ, อาวุโส, เอวํ อยมฺปิ ทิพฺพจกฺขุโก ภิกฺขุ ทิพฺเพน จกฺขุนา อติกฺกนฺตมานุสเกน สหสฺสํ โลกานํ โวโลเกติ. ตสฺส ปาสาเท ฐิตปุริสสฺส จกฺกนาภิโย วิย จกฺกวาฬสหสฺเส สิเนรุสหสฺสํ ปากฏํ โหติ. อรา วิย ทีปา ปากฏา โหนฺติ. อรนฺตรานิ วิย ทีปฏฺฐิตมนุสฺสา ปากฏา โหนฺติ. เนมิโย วิย จกฺกวาฬปพฺพตา ปากฏา โหนฺติ. 335. “Một ngàn thế giới” (sahassaṃ lokānaṃ) là một ngàn thế giới hệ. Quả vậy, chừng ấy là phạm vi thường xuyên của vị trưởng lão, gắn liền với sự hướng tâm. Tuy nhiên, nếu muốn, vị trưởng lão có thể nhìn thấy cả nhiều ngàn thế giới hệ. “Đã đi lên lầu đài cao quý” (uparipāsādavaragato) là đã đi lên trên một lầu đài cao quý có bảy tầng hoặc chín tầng. “Có thể nhìn thấy một ngàn vành bánh xe” (sahassaṃ nemimaṇḍalānaṃ volokeyya) là có thể nhìn thấy, sau khi mở một ngàn cửa sổ, một ngàn vành bánh xe được đặt trên trục ở khuôn viên lầu đài, đứng chạm vành này vào vành kia. Cả trục xe của chúng cũng hiện rõ, cả căm xe, khoảng giữa các căm xe, và cả vành xe cũng hiện rõ. “Này chư hiền, cũng vậy” (evameva kho, āvuso), này chư hiền, cũng vậy, vị tỳ khưu có thiên nhãn này, với thiên nhãn vượt khỏi mắt người thường, nhìn thấy một ngàn thế giới. Đối với vị ấy, một ngàn núi Sineru trong một ngàn thế giới hệ hiện rõ như trục bánh xe đối với người đứng trên lầu đài. Các châu lục hiện rõ như các căm xe. Con người ở các châu lục hiện rõ như khoảng giữa các căm xe. Các dãy núi Cakkavāḷa hiện rõ như các vành xe. ๓๓๖. อารญฺญิโกติ สมาทิณฺณอรญฺญธุตงฺโค. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. 336. “Vị ở rừng” (āraññiko) là vị đã thọ trì hạnh đầu-đà ở rừng. Trong các câu còn lại cũng theo phương pháp này. ๓๓๗. โน จ สํสาเทนฺตีติ น โอสาเทนฺติ. สเหตุกญฺหิ สการณํ กตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ วิสฺสชฺชิตุมฺปิ อสกฺโกนฺโต สํสาเทติ นาม. เอวํ น กโรนฺตีติ อตฺโถ. ปวตฺตินี โหตีติ นทีโสโตทกํ วิย ปวตฺตติ. 337. “Không làm cho đình trệ” (no ca saṃsādenti) là không làm cho chìm xuống. Quả vậy, người không có khả năng hỏi hoặc trả lời một câu hỏi có nguyên nhân, có lý do, được gọi là làm cho đình trệ. Nghĩa là không làm như vậy. “Trở nên lưu chuyển” (pavattinī hoti) là diễn tiến như dòng nước sông. ๓๓๘. ยาย [Pg.157] วิหารสมาปตฺติยาติ ยาย โลกิยาย วิหารสมาปตฺติยา, ยาย โลกุตฺตราย วิหารสมาปตฺติยา. 338. “Với sự trú trong thiền chứng nào” (yāya vihārasamāpattiyā) là với sự trú trong thiền chứng thuộc thế gian nào, hoặc với sự trú trong thiền chứng thuộc siêu thế nào. ๓๓๙. สาธุ สาธุ สาริปุตฺตาติ อยํ สาธุกาโร อานนฺทตฺเถรสฺส ทินฺโน. สาริปุตฺตตฺเถเรน ปน สทฺธึ ภควา อาลปติ. เอส นโย สพฺพตฺถ. ยถา ตํ อานนฺโทวาติ ยถา อานนฺโทว สมฺมา พฺยากรณมาโน พฺยากเรยฺย, เอวํ พฺยากตํ อานนฺเทน อตฺตโน อนุจฺฉวิกเมว, อชฺฌาสยานุรูปเมว พฺยากตนฺติ อตฺโถ. อานนฺทตฺเถโร หิ อตฺตนาปิ พหุสฺสุโต, อชฺฌาสโยปิสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สาสเน สพฺรหฺมจารี พหุสฺสุตา ภเวยฺยุ’’นฺติ. กสฺมา? พหุสฺสุตสฺส หิ กปฺปิยากปฺปิยํ สาวชฺชานวชฺชํ, ครุกลหุกํ สเตกิจฺฉาเตกิจฺฉํ ปากฏํ โหติ. พหุสฺสุโต อุคฺคหิตพุทฺธวจนํ อาวชฺชิตฺวา อิมสฺมึ ฐาเน สีลํ กถิตํ, อิมสฺมึ สมาธิ, อิมสฺมึ วิปสฺสนา, อิมสฺมึ มคฺคผลนิพฺพานานีติ สีลสฺส อาคตฏฺฐาเน สีลํ ปูเรตฺวา, สมาธิสฺส อาคตฏฺฐาเน สมาธึ ปูเรตฺวา วิปสฺสนาย อาคตฏฺฐาเน วิปสฺสนาคพฺภํ คณฺหาเปตฺวา มคฺคํ ภาเวตฺวา ผลํ สจฺฉิกโรติ. ตสฺมา เถรสฺส เอวํ อชฺฌาสโย โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี เอกํ วา ทฺเว วา ตโย วา จตฺตาโร วา ปญฺจ วา นิกาเย อุคฺคเหตฺวา อาวชฺชนฺตา สีลาทีนํ อาคตฏฺฐาเนสุ สีลาทีนิ ปริปูเรตฺวา อนุกฺกเมน มคฺคผลนิพฺพานานิ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย. 339. “Lành thay, lành thay, này Sāriputta” – lời tán thán này được ban cho trưởng lão Ānanda. Nhưng Đức Thế Tôn nói chuyện cùng với trưởng lão Sāriputta. Phương pháp này (áp dụng) ở mọi nơi. “Như vậy đó, này Ānanda” có nghĩa là: như trưởng lão Ānanda, khi trả lời đúng đắn, đã trả lời như thế nào, thì cũng như vậy, trưởng lão Ānanda đã trả lời điều thích hợp với mình, phù hợp với ý hướng của mình. Vì trưởng lão Ānanda tự mình là bậc đa văn, và ý hướng của ngài là như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh trong giáo pháp này sẽ trở thành những bậc đa văn!” Tại sao? Vì đối với bậc đa văn, điều thích hợp và không thích hợp, điều có lỗi và không có lỗi, điều (phạm tội) nặng và nhẹ, điều có thể trị và không thể trị, đều trở nên rõ ràng. Bậc đa văn, sau khi suy xét lời Phật dạy đã học thuộc, (biết rằng) 'ở chỗ này giới được nói đến, ở chỗ này định được nói đến, ở chỗ này tuệ được nói đến, ở chỗ này đạo, quả và Niết-bàn được nói đến', rồi ở chỗ giới được đề cập, ngài viên mãn giới; ở chỗ định được đề cập, ngài viên mãn định; ở chỗ tuệ được đề cập, ngài làm cho thai tuệ được thọ trì, rồi tu tập đạo và chứng ngộ quả. Do đó, trưởng lão có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, sau khi học thuộc một, hai, ba, bốn, hoặc năm bộ Nikāya, khi suy xét, sẽ viên mãn giới, định, tuệ ở những nơi chúng được đề cập, và tuần tự chứng ngộ đạo, quả và Niết-bàn!” Trong các trường hợp còn lại, phương pháp cũng như vậy. ๓๔๐. อายสฺมา หิ เรวโต ฌานชฺฌาสโย ฌานาภิรโต, ตสฺมาสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี เอกิกา นิสีทิตฺวา กสิณปริกมฺมํ กตฺวา อฏฺฐ สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ. 340. Vì Tôn giả Revata có ý hướng về thiền, ưa thích thiền, do đó ngài có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, sau khi ngồi một mình, thực hành các công việc chuẩn bị cho kasina, làm phát sinh tám bậc thiền chứng, phát triển tuệ quán có thiền làm nền tảng, sẽ chứng ngộ được pháp siêu thế!” Do đó, ngài đã trả lời như vậy. ๓๔๑. อายสฺมา อนุรุทฺโธ ทิพฺพจกฺขุโก, ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺเพน จกฺขุนา อเนเกสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ จวมาเน จ อุปปชฺชมาเน จ สตฺเต ทิสฺวา วฏฺฏภเยน จิตฺตํ สํเวเชตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ. 341. Tôn giả Anuruddha có thiên nhãn, ngài có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, sau khi phát triển ánh sáng (kasina), với thiên nhãn thấy được các chúng sanh đang chết và đang sanh trong vô số ngàn thế giới, làm cho tâm kinh cảm trước sự nguy hiểm của vòng luân hồi, phát triển tuệ quán, sẽ chứng ngộ được pháp siêu thế!” Do đó, ngài đã trả lời như vậy. ๓๔๒. อายสฺมา มหากสฺสโป ธุตวาโท, ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี ธุตวาทา หุตฺวา ธุตงฺคานุภาเวน ปจฺจยตณฺหํ มิลาเปตฺวา อปเรปิ นานปฺปกาเร กิเลเส ธุนิตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ. 342. Tôn giả Mahākassapa là người tán thán hạnh đầu đà, ngài có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, trở thành những người tán thán hạnh đầu đà, nhờ oai lực của các pháp đầu đà làm cho ái trong các vật dụng bị khô héo, rũ bỏ các loại phiền não khác, phát triển tuệ quán, sẽ chứng ngộ được pháp siêu thế!” Do đó, ngài đã trả lời như vậy. ๓๔๓. อายสฺมา [Pg.158] มหาโมคฺคลฺลาโน สมาธิปารมิยา มตฺถกํ ปตฺโต, สุขุมํ ปน จิตฺตนฺตรํ ขนฺธนฺตรํ ธาตฺวนฺตรํ อายตนนฺตรํ ฌาโนกฺกนฺติกํ อารมฺมโณกฺกนฺติกํ องฺคววตฺถานํ อารมฺมณววตฺถานํ องฺคสงฺกนฺติ อารมฺมณสงฺกนฺติ เอกโตวฑฺฒนํ อุภโตวฑฺฒนนฺติ อาภิธมฺมิกธมฺมกถิกสฺเสว ปากฏํ. อนาภิธมฺมิโก หิ ธมฺมํ กเถนฺโต – ‘‘อยํ สกวาโท อยํ ปรวาโท’’ติ น ชานาติ. สกวาทํ ทีเปสฺสามีติ ปรวาทํ ทีเปติ, ปรวาทํ ทีเปสฺสามีติ สกวาทํ ทีเปติ, ธมฺมนฺตรํ วิสํวาเทติ. อาภิธมฺมิโก สกวาทํ สกวาทนิยาเมเนว, ปรวาทํ ปรวาทนิยาเมเนว ทีเปติ, ธมฺมนฺตรํ น วิสํวาเทติ. ตสฺมา เถรสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี อาภิธมฺมิกา หุตฺวา สุขุเมสุ ฐาเนสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ. 343. Tôn giả Mahāmoggallāna đã đạt đến đỉnh cao của định ba-la-mật. Tuy nhiên, sự khác biệt vi tế của tâm, uẩn, giới, xứ; sự nhập thiền nhảy bậc, sự nhập đối tượng nhảy bậc; sự xác định các chi thiền, sự xác định đối tượng; sự chuyển đổi chi thiền, sự chuyển đổi đối tượng; sự tăng trưởng một phía, sự tăng trưởng cả hai phía – (tất cả những điều này) chỉ rõ ràng đối với một vị pháp sư A-tỳ-đàm. Vì người không phải là nhà A-tỳ-đàm, khi thuyết pháp, không biết “đây là chủ thuyết của mình, đây là chủ thuyết của người khác”. (Nghĩ rằng) “Ta sẽ trình bày chủ thuyết của mình”, lại trình bày chủ thuyết của người khác; (nghĩ rằng) “Ta sẽ trình bày chủ thuyết của người khác”, lại trình bày chủ thuyết của mình; làm sai lệch các pháp khác nhau. Nhà A-tỳ-đàm trình bày chủ thuyết của mình theo đúng quy tắc của chủ thuyết mình, trình bày chủ thuyết của người khác theo đúng quy tắc của chủ thuyết người khác, không làm sai lệch các pháp khác nhau. Do đó, trưởng lão có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, trở thành những nhà A-tỳ-đàm, đưa trí tuệ vào những điểm vi tế, phát triển tuệ quán, sẽ chứng ngộ được pháp siêu thế!” Do đó, ngài đã trả lời như vậy. ๓๔๔. อายสฺมา สาริปุตฺโต ปญฺญาปารมิยา มตฺถกํ ปตฺโต, ปญฺญวาเยว จ จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตตุํ สกฺโกติ, น ทุปฺปญฺโญ. ทุปฺปญฺโญ หิ อุปฺปนฺนสฺส จิตฺตสฺส วเส วตฺเตตฺวา อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทิตฺวาปิ กติปาเหเนว คิหิภาวํ ปตฺวา อนยพฺยสนํ ปาปุณาติ. ตสฺมา เถรสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อโห วต สพฺรหฺมจารี อจิตฺตวสิกา หุตฺวา จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตตฺวา สพฺพานสฺส วิเสวิตวิปฺผนฺทิตานิ ภญฺชิตฺวา อีสกมฺปิ พหิ นิกฺขมิตุํ อเทนฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ สจฺฉิกเรยฺยุ’’นฺติ. ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ. 344. Tôn giả Sāriputta đã đạt đến đỉnh cao của tuệ ba-la-mật, và chỉ người có trí tuệ mới có thể khiến tâm tuân theo sự kiểm soát của mình, người không có trí tuệ thì không thể. Vì người không có trí tuệ, thuận theo sự kiểm soát của tâm đã khởi lên, dao động đây đó, chỉ sau vài ngày đã trở về đời sống tại gia, gặp phải tai họa và bất hạnh. Do đó, trưởng lão có ý hướng như vầy: “Ôi, mong sao các vị đồng phạm hạnh, không bị tâm kiểm soát, khiến tâm tuân theo sự kiểm soát của mình, phá vỡ tất cả những sự dao động xấu xa của nó, không cho nó thoát ra ngoài dù chỉ một chút, phát triển tuệ quán, sẽ chứng ngộ được pháp siêu thế!” Do đó, ngài đã trả lời như vậy. ๓๔๕. สพฺเพสํ โว, สาริปุตฺต, สุภาสิตํ ปริยาเยนาติ สาริปุตฺต, ยสฺมา สงฺฆารามสฺส นาม พหุสฺสุตภิกฺขูหิปิ โสภนการณํ อตฺถิ, ฌานาภิรเตหิปิ, ทิพฺพจกฺขุเกหิปิ, ธุตวาเทหิปิ, อาภิธมฺมิเกหิปิ, อจิตฺตวสิเกหิปิ โสภนการณํ อตฺถิ. ตสฺมา สพฺเพสํ [Pg.159] โว สุภาสิตํ ปริยาเยน, เตน เตน การเณน สุภาสิตเมว, โน ทุพฺภาสิตํ. อปิจ มมปิ สุณาถาติ อปิจ มมปิ วจนํ สุณาถ. น ตาวาหํ อิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามีติ น ตาว อหํ อิมํ จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย อาภุชิตํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามิ, น โมเจสฺสามีติ อตฺโถ. อิทํ กิร ภควา ปริปากคเต ญาเณ รชฺชสิรึ ปหาย กตาภินิกฺขมโน อนุปุพฺเพน โพธิมณฺฑํ อารุยฺห จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย อปราชิตปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา ทฬฺหสมาทาโน หุตฺวา นิสินฺโน ติณฺณํ มารานํ มตฺถกํ ภินฺทิตฺวา ปจฺจูสสมเย ทสสหสฺสิโลกธาตุํ อุนฺนาเทนฺโต สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิ, ตํ อตฺตโน มหาโพธิปลฺลงฺกํ สนฺธาย เอวมาห. อปิจ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาโนปิ ปฏิปตฺติสารํ ปุถุชฺชนกลฺยาณกํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ปสฺสติ หิ ภควา – ‘‘อนาคเต เอวํ อชฺฌาสยา กุลปุตฺตา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิสฺสนฺติ, ‘ภควา มหาโคสิงฺคสุตฺตํ กเถนฺโต อิธ, สาริปุตฺต, ภิกฺขุ ปจฺฉาภตฺตํ…เป… เอวรูเปน โข, สาริปุตฺต, ภิกฺขุนา โคสิงฺคสาลวนํ โสเภยฺยาติ อาห, มยํ ภควโต อชฺฌาสยํ คณฺหิสฺสามา’ติ ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺตา จตุรงฺควีริยํ อธิฏฺฐาย ทฬฺหสมาทานา หุตฺวา ‘อรหตฺตํ อปฺปตฺวา อิมํ ปลฺลงฺกํ น ภินฺทิสฺสามา’ติ สมณธมฺมํ กาตพฺพํ มญฺญิสฺสนฺติ, เต เอวํ ปฏิปนฺนา กติปาเหเนว ชาติชรามรณสฺส อนฺตํ กริสฺสนฺตี’’ติ, อิมํ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาโน ปฏิปตฺติสารํ ปุถุชฺชนกลฺยาณกํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. เอวรูเปน โข, สาริปุตฺต, ภิกฺขุนา โคสิงฺคสาลวนํ โสเภยฺยาติ, สาริปุตฺต, เอวรูเปน ภิกฺขุนา นิปฺปริยาเยเนว โคสิงฺคสาลวนํ โสเภยฺยาติ ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ. 345. Này Sāriputta, lời nói của tất cả các ông đều là thiện thuyết theo phương diện. Này Sāriputta, vì rằng trú xứ của chư Tăng được xem là vẻ vang là do có các vị tỳ khưu đa văn, do có các vị ưa thích thiền định, do có các vị có thiên nhãn, do có các vị thuyết về hạnh đầu đà, do có các vị thông suốt A-tỳ-đàm, do có các vị không bị tâm dẫn dắt. Vì thế, lời nói của tất cả các ông đều là thiện thuyết theo phương diện, do bởi lý do này hay lý do khác ấy, (lời nói ấy) chính là thiện thuyết, không phải là ác thuyết. Và này, các ông cũng hãy lắng nghe lời của ta. Câu 'Ta sẽ chưa phá vỡ thế ngồi kiết-già này' có nghĩa là: Ta sẽ chưa phá vỡ, sẽ chưa buông bỏ thế ngồi kiết-già này vốn đã được ngồi xuống với sự quyết tâm về tinh tấn bốn thành phần. Được biết, đức Thế Tôn đã nói như vậy khi đề cập đến thế ngồi đại Bồ-đề của chính Ngài, (thế ngồi mà) sau khi trí tuệ đã chín muồi, Ngài đã từ bỏ vương vị, thực hiện cuộc xuất gia, tuần tự đi đến cội Bồ-đề, quyết tâm tinh tấn bốn thành phần, ngồi xuống kiết-già trong thế bất bại, trở thành người có sự quyết tâm vững chắc, đã phá tan đỉnh đầu của ba loại ma, và vào lúc rạng đông, trong khi làm rung động mười ngàn thế giới, Ngài đã chứng ngộ Toàn Giác Trí. Lại nữa, Ngài đã nói như vậy khi chỉ dạy về hạng phàm phu thiện lành có pháp hành làm cốt lõi, cũng là vì lòng bi mẫn đối với thế hệ về sau. Vì rằng đức Thế Tôn thấy rõ rằng: 'Trong tương lai, các thiện gia nam tử có khuynh hướng như vầy sẽ suy xét rằng: 'Khi thuyết giảng kinh Đại Gosiṅga, đức Thế Tôn đã dạy rằng: 'Này Sāriputta, ở đây, vị tỳ khưu sau buổi ăn ... (v.v.) ... Này Sāriputta, khu rừng Sāla ở Gosiṅga nên được làm cho vẻ vang bởi vị tỳ khưu như thế.' Chúng ta sẽ nắm bắt ý định của đức Thế Tôn.' Sau buổi ăn, sau khi đi khất thực về, họ sẽ quyết tâm tinh tấn bốn thành phần, trở thành người có sự quyết tâm vững chắc, và sẽ nghĩ rằng phận sự sa-môn cần phải được thực hiện rằng: 'Chưa chứng đắc A-la-hán, chúng ta sẽ không phá vỡ thế ngồi kiết-già này.' Những vị ấy, khi đã thực hành như vậy, chỉ trong vài ngày sẽ đặt dấu chấm hết cho sanh, già, và chết.' Vì lòng bi mẫn đối với thế hệ về sau này, khi chỉ dạy về hạng phàm phu thiện lành có pháp hành làm cốt lõi, Ngài đã nói như vậy. Câu 'Này Sāriputta, khu rừng Sāla ở Gosiṅga nên được làm cho vẻ vang bởi vị tỳ khưu như thế' có nghĩa là: Này Sāriputta, khu rừng Sāla ở Gosiṅga nên được làm cho vẻ vang bởi vị tỳ khưu như thế một cách không có phương diện khác. (Đức Thế Tôn) đã kết thúc bài pháp thoại đúng theo mạch văn như vậy. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh มหาโคสิงฺคสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải thích kinh Đại Gosiṅga đã chấm dứt. ๓. มหาโคปาลกสุตฺตวณฺณนา 3. Phần giải thích kinh Đại Gopālaka ๓๔๖. เอวํ เม สุตนฺติ มหาโคปาลกสุตฺตํ. ตตฺถ ติสฺโส กถา เอกนาฬิกา, จตุรสฺสา, นิสินฺนวตฺติกาติ. ตตฺถ ปาฬึ วตฺวา เอเกกปทสฺส อตฺถกถนํ เอกนาฬิกา นาม. อปณฺฑิตํ โคปาลกํ ทสฺเสตฺวา, อปณฺฑิตํ [Pg.160] ภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา, ปณฺฑิตํ โคปาลกํ ทสฺเสตฺวา, ปณฺฑิตํ ภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวาติ จตุกฺกํ พนฺธิตฺวา กถนํ จตุรสฺสา นาม. อปณฺฑิตํ โคปาลกํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, อปณฺฑิตํ ภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, ปณฺฑิตํ โคปาลกํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนํ, ปณฺฑิตํ ภิกฺขุํ ทสฺเสตฺวา ปริโยสานคมนนฺติ อยํ นิสินฺนวตฺติกา นาม. อยํ อิธ สพฺพาจริยานํ อาจิณฺณา. 346. (Bài kinh bắt đầu bằng) 'Evaṃ me sutaṃ' là kinh Đại Gopālaka. Ở đó, có ba cách trình bày: ekanāḷikā, caturassā, và nisinnavattikā. Trong đó, việc nêu lên Pāḷi rồi giải thích từng từ một được gọi là ekanāḷikā. Việc trình bày bằng cách kết hợp thành một bộ bốn: chỉ ra người chăn bò không sáng suốt, chỉ ra vị tỳ khưu không sáng suốt, chỉ ra người chăn bò sáng suốt, và chỉ ra vị tỳ khưu sáng suốt, được gọi là caturassā. Việc chỉ ra người chăn bò không sáng suốt rồi đi đến kết luận, chỉ ra vị tỳ khưu không sáng suốt rồi đi đến kết luận, chỉ ra người chăn bò sáng suốt rồi đi đến kết luận, và chỉ ra vị tỳ khưu sáng suốt rồi đi đến kết luận, đây được gọi là nisinnavattikā. Đây là thông lệ của tất cả các vị A-xà-lê ở đây. เอกาทสหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหีติ เอกาทสหิ อคุณโกฏฺฐาเสหิ. โคคณนฺติ โคมณฺฑลํ. ปริหริตุนฺติ ปริคฺคเหตฺวา วิจริตุํ. ผาตึ กาตุนฺติ วฑฺฒึ อาปาเทตุํ. อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. น รูปญฺญู โหตีติ คณนโต วา วณฺณโต วา รูปํ น ชานาติ. คณนโต น ชานาติ นาม อตฺตโน คุนฺนํ สตํ วา สหสฺสํ วาติ สงฺขฺยํ น ชานาติ. โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา โคคณํ คเณตฺวา, อชฺช เอตฺติกา น ทิสฺสนฺตีติ ทฺเว ตีณิ คามนฺตรานิ วา อฏวึ วา วิจรนฺโต น ปริเยสติ, อญฺเญสํ คาวีสุ อตฺตโน โคคณํ ปวิฏฺฐาสุปิ โคคณํ คเณตฺวา, ‘‘อิมา เอตฺติกา คาโว น อมฺหาก’’นฺติ ยฏฺฐิยา โปเถตฺวา น นีหรติ, ตสฺส นฏฺฐา คาวิโย นฏฺฐาว โหนฺติ. ปรคาวิโย คเหตฺวา วิจรนฺตํ โคสามิกา ทิสฺวา, ‘‘อยํ เอตฺตกํ กาลํ อมฺหากํ เธนุํ คณฺหาตี’’ติ ตชฺเชตฺวา อตฺตโน คาวิโย คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. ตสฺส โคคโณปิ ปริหายติ, ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ. วณฺณโต น ชานาติ นาม – ‘‘เอตฺติกา คาโว เสตา, เอตฺติกา รตฺตา, เอตฺติกา กาฬา, เอตฺติกา กพรา เอตฺติกา นีลา’’ติ น ชานาติ, โส คาวีสุ หฏาสุ วา…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ. Này các tỳ khưu, (câu) 'bởi mười một chi phần' có nghĩa là bởi mười một phần bất thiện. 'Gogaṇaṃ' là đàn bò. 'Pariharituṃ' là nắm giữ rồi đi lại. 'Phātiṃ kātuṃ' là làm cho tăng trưởng. 'Idha' là ở trong đời này. (Câu) 'không biết rõ các hình sắc' có nghĩa là không biết hình sắc về phương diện số lượng hoặc về phương diện màu sắc. Được gọi là không biết về phương diện số lượng là không biết số lượng bò của mình là một trăm hay một ngàn. Khi đàn bò bị bắt đi hoặc chạy trốn, người ấy không đếm đàn bò rồi đi lang thang tìm kiếm trong hai ba làng hoặc trong rừng, (nghĩ rằng): 'Hôm nay không thấy bấy nhiêu con.' Ngay cả khi đàn bò của mình đi lẫn vào đàn bò của người khác, người ấy cũng không đếm đàn bò rồi dùng gậy đánh đuổi ra, (nghĩ rằng): 'Bấy nhiêu con bò này không phải của chúng ta.' Những con bò bị mất của người ấy xem như mất hẳn. Khi thấy người ấy dắt bò của người khác đi lang thang, những người chủ bò nói rằng: 'Người này đã bắt bò sữa của chúng ta bấy lâu nay,' rồi đe dọa, bắt lại bò của mình và bỏ đi. Đàn bò của người ấy cũng bị suy giảm, và người ấy cũng bị loại ra khỏi việc hưởng dụng năm loại sản phẩm từ sữa bò. Được gọi là không biết về phương diện màu sắc là không biết rằng: 'Bấy nhiêu con bò màu trắng, bấy nhiêu con màu đỏ, bấy nhiêu con màu đen, bấy nhiêu con màu đốm, bấy nhiêu con màu xanh.' Khi đàn bò bị bắt đi hoặc ... (v.v.) ... người ấy cũng bị loại ra khỏi việc hưởng dụng năm loại sản phẩm từ sữa bò. น ลกฺขณกุสโล โหตีติ คาวีนํ สรีเร กตํ ธนุสตฺติสูลาทิเภทํ ลกฺขณํ น ชานาติ, โส คาวีสุ หฏาสุ วา ปลาตาสุ วา อชฺช อสุกลกฺขณา จ อสุกลกฺขณา จ คาโว น ทิสฺสนฺติ…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ. (Câu) 'không khéo léo về các dấu hiệu' có nghĩa là không biết các dấu hiệu được làm trên thân của những con bò, có nhiều loại khác nhau như dấu cung, dấu giáo, dấu đinh ba, v.v. Khi đàn bò bị bắt đi hoặc chạy trốn, người ấy (không biết rằng): 'Hôm nay không thấy những con bò có dấu hiệu này và dấu hiệu kia.' ... (v.v.) ... người ấy cũng bị loại ra khỏi việc hưởng dụng năm loại sản phẩm từ sữa bò. น อาสาฏิกํ หาเรตาติ คุนฺนํ ขาณุกณฺฏกาทีหิ ปหฏฏฺฐาเนสุ วโณ โหติ. ตตฺถ นีลมกฺขิกา อณฺฑกานิ ปาเตนฺติ, เตสํ อาสาฏิกาติ นาม. ตานิ ทณฺเฑน อปเนตฺวา เภสชฺชํ ทาตพฺพํ โหติ. พาโล [Pg.161] โคปาลโก ตถา น กโรติ, เตน วุตฺตํ – ‘‘น อาสาฏิกํ หาเรตา โหตี’’ติ. ตสฺส คุนฺนํ วณา วฑฺฒนฺติ, คมฺภีรา โหนฺติ, ปาณกา กุจฺฉึ ปวิสนฺติ, คาโว เคลญฺญาภิภูตา เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ, น ปานียํ ปาตุํ สกฺโกนฺติ. ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ, โคณานํ ชโว หายติ, อุภเยสํ ชีวิตนฺตราโย โหติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ, ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ. “Không loại bỏ trứng dòi” có nghĩa là: Ở những chỗ bị cọc cây, gai nhọn, v.v... đâm phải, đàn bò bị thương tích. Tại đó, ruồi xanh đẻ trứng, những trứng ấy được gọi là āsāṭika (gây khó chịu). Cần phải dùng que gạt bỏ những trứng ấy rồi đắp thuốc. Người chăn bò ngu dốt không làm như vậy, do đó được nói là: “không loại bỏ trứng dòi.” Các vết thương của đàn bò của người ấy trở nên trầm trọng hơn, sâu hơn, dòi bọ chui vào bụng, đàn bò bị bệnh tật hành hạ nên không thể ăn cỏ thỏa thích, không thể uống nước. Do đó, sữa của đàn bò bị mất đi, sức lực của bò đực bị suy giảm, cả hai đều gặp nguy hiểm đến tính mạng. Như vậy, đàn bò của người ấy bị suy giảm, và người ấy cũng bị loại ra khỏi (việc hưởng) năm loại sản phẩm từ sữa. น วณํ ปฏิจฺฉาเทตา โหตีติ คุนฺนํ วุตฺตนเยเนว สญฺชาโต วโณ เภสชฺชํ ทตฺวา วาเกน วา จีรเกน วา พนฺธิตฺวา ปฏิจฺฉาเทตพฺโพ โหติ. พาโล โคปาลโก ตถา น กโรติ, อถสฺส คุนฺนํ วเณหิ ยูสา ปคฺฆรนฺติ, ตา อญฺญมญฺญํ นิฆํเสนฺติ, เตน อญฺเญสมฺปิ วณา ชายนฺติ. เอวํ คาโว เคลญฺญาภิภูตา เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ…เป… ปริพาหิโร โหติ. “Không băng bó vết thương” có nghĩa là: Khi đàn bò có vết thương phát sinh theo cách đã nói, cần phải đắp thuốc rồi dùng vỏ cây hoặc vải thô băng bó lại. Người chăn bò ngu dốt không làm như vậy, rồi từ các vết thương của đàn bò của người ấy, mủ chảy ra, chúng cọ xát vào nhau, do đó các con bò khác cũng bị lây bệnh. Như vậy, đàn bò bị bệnh tật hành hạ nên không thể ăn cỏ thỏa thích... v.v... bị loại ra khỏi (việc hưởng). น ธูมํ กตฺตา โหตีติ อนฺโตวสฺเส ฑํสมกสาทีนํ อุสฺสนฺนกาเล โคคเณ วชํ ปวิฏฺเฐ ตตฺถ ตตฺถ ธูโม กาตพฺโพ โหติ, อปณฺฑิโต โคปาลโก ตํ น กโรติ. โคคโณ สพฺพรตฺตึ ฑํสาทีหิ อุปทฺทุโต นิทฺทํ อลภิตฺวา ปุนทิวเส อรญฺเญ ตตฺถ ตตฺถ รุกฺขมูลาทีสุ นิปชฺชิตฺวา นิทฺทายติ, เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ…เป… ปญฺจโครสปริโภคโตปิ ปริพาหิโร โหติ. “Không xông khói” có nghĩa là: Vào mùa mưa, khi ruồi, muỗi, v.v... sinh sôi nảy nở, lúc đàn bò vào chuồng, cần phải đốt khói ở chỗ này chỗ kia. Người chăn bò thiếu trí tuệ không làm việc đó. Đàn bò suốt đêm bị ruồi muỗi, v.v... quấy nhiễu, không ngủ được, ngày hôm sau vào rừng nằm ngủ ở chỗ này chỗ kia dưới gốc cây, v.v..., nên không thể ăn cỏ thỏa thích... v.v... bị loại ra khỏi việc hưởng dụng năm loại sản phẩm từ sữa. น ติตฺถํ ชานาตีติ ติตฺถํ สมนฺติ วา วิสมนฺติ วา สคาหนฺติ วา นิคฺคาหนฺติ วา น ชานาติ, โส อติตฺเถน คาวิโย โอตาเรติ. ตาสํ วิสมติตฺเถ ปาสาณาทีนิ อกฺกมนฺตีนํ ปาทา ภิชฺชนฺติ, สคาหํ คมฺภีรํ ติตฺถํ โอติณฺณา กุมฺภีลาทโย คาหา คณฺหนฺติ. อชฺช เอตฺติกา คาโว นฏฺฐา, อชฺช เอตฺติกาติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ, ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ. “Không biết bến nước” có nghĩa là: Không biết bến nước bằng phẳng hay không bằng phẳng, có nguy hiểm hay không có nguy hiểm. Người ấy lùa bò xuống ở chỗ không phải bến nước. Khi chúng đi trên bến nước không bằng phẳng, dẫm phải đá, v.v..., chân bị gãy. Khi xuống bến nước sâu và có nguy hiểm, chúng bị cá sấu, v.v... bắt lấy. Người ấy đi đến chỗ bị nói rằng: “Hôm nay mất bao nhiêu con bò, hôm nay mất bao nhiêu con.” Như vậy, đàn bò của người ấy bị suy giảm, và người ấy cũng bị loại ra khỏi (việc hưởng) năm loại sản phẩm từ sữa. น ปีตํ ชานาตีติ ปีตมฺปิ อปีตมฺปิ น ชานาติ. โคปาลเกน หิ ‘‘อิมาย คาวิยา ปีตํ, อิมาย น ปีตํ, อิมาย ปานียติตฺเถ โอกาโส ลทฺโธ, อิมาย น ลทฺโธ’’ติ เอวํ ปีตาปีตํ ชานิตพฺพํ โหติ. อยํ ปน ทิวสภาคํ อรญฺเญ โคคณํ รกฺขิตฺวา ปานียํ ปาเยสฺสามีติ นทึ วา [Pg.162] ตฬากํ วา คเหตฺวา คจฺฉติ. ตตฺถ มหาอุสภา จ อนุอุสภา จ พลวคาวิโย จ ทุพฺพลานิ เจว มหลฺลกานิ จ โครูปานิ สิงฺเคหิ วา ผาสุกาหิ วา ปหริตฺวา อตฺตโน โอกาสํ กตฺวา อูรุปฺปมาณํ อุทกํ ปวิสิตฺวา ยถากามํ ปิวนฺติ. อวเสสา โอกาสํ อลภมานา ตีเร ฐตฺวา กลลมิสฺสกํ อุทกํ ปิวนฺติ, อปีตา เอว วา โหนฺติ. อถ เน โคปาลโก ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา ปุน อรญฺญํ ปเวเสติ, ตตฺถ อปีตคาวิโย ปิปาสาย สุกฺขมานา ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ น สกฺโกนฺติ, ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ, โคณานํ ชโว หายติ…เป… ปริพาหิโร โหติ. “Không biết con nào đã uống nước” có nghĩa là: Không biết con nào đã uống và con nào chưa uống. Người chăn bò đáng lẽ phải biết con nào đã uống, con nào chưa uống, con nào đã có cơ hội ở bến nước, con nào chưa có cơ hội. Nhưng người này, sau khi chăn dắt đàn bò trong rừng cả ngày, nghĩ rằng: “Ta sẽ cho chúng uống nước,” rồi dẫn chúng đến sông hoặc hồ. Tại đó, những con bò đực lớn, những con bò đực nhỏ, những con bò cái khỏe mạnh húc những con bò yếu và già bằng sừng hoặc sườn, tạo ra chỗ cho mình, rồi lội vào nước sâu đến đùi và uống thỏa thích. Những con còn lại không có cơ hội, đứng trên bờ uống nước lẫn bùn, hoặc không được uống gì cả. Sau đó, người chăn bò đánh vào lưng chúng rồi lùa lại vào rừng. Ở đó, những con bò chưa được uống nước bị khô héo vì khát, không thể ăn cỏ thỏa thích, do đó sữa của đàn bò bị mất đi, sức lực của bò đực bị suy giảm... v.v... bị loại ra khỏi (việc hưởng). น วีถึ ชานาตีติ ‘‘อยํ มคฺโค สโม เขโม, อยํ วิสโม สาสงฺโก สปฺปฏิภโย’’ติ น ชานาติ. โส สมํ เขมํ มคฺคํ วชฺเชตฺวา โคคณํ อิตรํ มคฺคํ ปฏิปาเทติ, ตตฺถ คาโว สีหพฺยคฺฆาทีนํ คนฺเธน โจรปริสฺสเยน วา อภิภูตา ภนฺตมิคสปฺปฏิภาคา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, เนว ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทนฺติ, น ปานียํ ปิวนฺติ, ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ…เป… ปริพาหิโร โหติ. “Không biết đường đi” có nghĩa là: Không biết “con đường này bằng phẳng, an toàn; con đường này không bằng phẳng, đáng ngờ, có hiểm nguy.” Người ấy tránh con đường bằng phẳng, an toàn, lại dẫn đàn bò đi vào con đường khác (nguy hiểm). Ở đó, đàn bò bị áp đảo bởi mùi của sư tử, cọp, v.v... hoặc bởi nguy hiểm từ kẻ trộm, chúng đứng yên, ngẩng cổ lên, giống như những con nai hoảng sợ, không ăn cỏ thỏa thích, không uống nước. Do đó, sữa của đàn bò bị mất đi... v.v... bị loại ra khỏi (việc hưởng). น โคจรกุสโล โหตีติ โคปาลเกน หิ โคจรกุสเลน ภวิตพฺพํ, ปญฺจาหิกวาโร วา สตฺตาหิกวาโร วา ชานิตพฺโพ, เอกทิสาย โคคณํ จาเรตฺวา ปุนทิวเส ตตฺถ น จาเรตพฺโพ. มหตา หิ โคคเณน จิณฺณฏฺฐานํ เภริตลํ วิย สุทฺธํ โหติ นิตฺติณํ, อุทกมฺปิ อาลุฬียติ. ตสฺมา ปญฺจเม วา สตฺตเม วา ทิวเส ปุน ตตฺถ จาเรตุํ วฏฺฏติ, เอตฺตเกน หิ ติณมฺปิ ปฏิวิรุหติ, อุทกมฺปิ ปสีทติ. อยํ ปน อิมํ ปญฺจาหิกวารํ วา สตฺตาหิกวารํ วา น ชานาติ, ทิวเส ทิวเส รกฺขิตฏฺฐาเนเยว รกฺขติ. อถสฺส โคคโณ หริตติณํ น ลภติ, สุกฺขติณํ ขาทนฺโต กลลมิสฺสกํ อุทกํ ปิวติ, ตตฺถ คุนฺนํ ขีรํ ฉิชฺชติ…เป… ปริพาหิโร โหติ. “Không khéo léo về đồng cỏ” có nghĩa là: Người chăn bò đáng lẽ phải khéo léo về đồng cỏ, phải biết cách luân phiên năm ngày hoặc bảy ngày. Sau khi cho đàn bò ăn ở một khu vực, ngày hôm sau không nên cho ăn ở đó nữa. Vì nơi mà một đàn bò lớn đã ăn đi ăn lại sẽ trở nên sạch trơn như mặt trống, không còn cỏ, nước cũng bị vẩn đục. Do đó, vào ngày thứ năm hoặc thứ bảy mới nên cho ăn lại ở đó, vì trong khoảng thời gian đó, cỏ cũng mọc lại, nước cũng trong lại. Nhưng người này không biết cách luân phiên năm ngày hay bảy ngày này, ngày nào cũng chăn ở nơi đã chăn. Do đó, đàn bò của người ấy không có cỏ tươi để ăn, phải ăn cỏ khô và uống nước lẫn bùn. Do đó, sữa của đàn bò bị mất đi... v.v... bị loại ra khỏi (việc hưởng). อนวเสสโทหี จ โหตีติ ปณฺฑิตโคปาลเกน ยาว วจฺฉกสฺส มํสโลหิตํ สณฺฐาติ, ตาว เอกํ ทฺเว ถเน ฐเปตฺวา สาวเสสโทหินา ภวิตพฺพํ. อยํ วจฺฉกสฺส กิญฺจิ อนวเสเสตฺวา ทุหติ, ขีรปโก วจฺโฉ ขีรปิปาสาย สุกฺขติ, สณฺฐาตุํ อสกฺโกนฺโต กมฺปมาโน [Pg.163] มาตุ ปุรโต ปติตฺวา กาลงฺกโรติ. มาตา ปุตฺตกํ ทิสฺวา, ‘‘มยฺหํ ปุตฺตโก อตฺตโน มาตุขีรํ ปาตุมฺปิ น ลภตี’’ติ ปุตฺตโสเกน น ยาวทตฺถํ ติณานิ ขาทิตุํ, น ปานียํ ปาตุํ สกฺโกติ, ถเนสุ ขีรํ ฉิชฺชติ. เอวมสฺส โคคโณปิ ปริหายติ, ปญฺจโครสโตปิ ปริพาหิโร โหติ. “Và là người vắt sữa không chừa lại” có nghĩa là: Người chăn bò có trí tuệ, để cho thịt và máu của con bê được hình thành, đáng lẽ phải chừa lại một hoặc hai vú, là người vắt sữa có chừa lại. Người này vắt sữa không chừa lại chút nào cho con bê. Con bê sống nhờ sữa bị khô héo vì khát sữa, không thể đứng vững, run rẩy ngã xuống trước mặt mẹ rồi chết. Con bò mẹ thấy con mình, vì đau buồn vì con: “Con của ta ngay cả sữa mẹ mình cũng không được uống,” nên không thể ăn cỏ thỏa thích, không thể uống nước, sữa trong vú cũng cạn kiệt. Như vậy, đàn bò của người ấy bị suy giảm, và người ấy cũng bị loại ra khỏi (việc hưởng) năm loại sản phẩm từ sữa. คุนฺนํ ปิตุฏฺฐานํ กโรนฺตีติ โคปิตโร. คาโว ปริณยนฺติ ยถารุจึ คเหตฺวา คจฺฉนฺตีติ โคปริณายกา. น อติเรกปูชายาติ ปณฺฑิโต หิ โคปาลโก เอวรูเป อุสเภ อติเรกปูชาย ปูเชติ, ปณีตํ โคภตฺตํ เทติ, คนฺธปญฺจงฺคุลิเกหิ มณฺเฑติ, มาลํ ปิลนฺเธติ, สิงฺเค สุวณฺณรชตโกสเก จ ธาเรติ, รตฺตึ ทีปํ ชาเลตฺวา เจลวิตานสฺส เหฏฺฐา สยาเปติ. อยํ ปน ตโต เอกสกฺการมฺปิ น กโรติ, อุสภา อติเรกปูชํ อลภมานา โคคณํ น รกฺขนฺติ, ปริสฺสยํ น วาเรนฺติ. เอวมสฺส โคคโณ ปริหายติ, ปญฺจโครสโต ปริพาหิโร โหติ. Chúng làm công việc của người cha đối với đàn bò, nên gọi là gopitara (cha của đàn bò). Chúng dẫn dắt đàn bò, bắt và đi đến nơi tùy thích, nên gọi là gopariṇāyaka (người dẫn dắt đàn bò). Không có sự tôn kính đặc biệt có nghĩa là: Người chăn bò có trí tuệ sẽ tôn kính con bò đực đầu đàn như thế này với sự tôn kính đặc biệt, cho nó thức ăn ngon của bò, trang điểm cho nó bằng năm dấu tay thơm, đeo vòng hoa cho nó, gắn những cái bọc bằng vàng và bạc trên sừng, ban đêm thắp đèn và cho nó ngủ dưới tấm màn che bằng vải. Nhưng người này không làm một sự tôn kính nào như vậy; những con bò đực đầu đàn không nhận được sự tôn kính đặc biệt sẽ không bảo vệ đàn bò, không ngăn ngừa nguy hiểm. Như vậy, đàn bò của người ấy bị suy giảm, và người ấy bị loại ra khỏi năm loại sản phẩm từ sữa bò. ๓๔๗. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. น รูปญฺญู โหตีติ, ‘‘จตฺตาริ มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูป’’นฺติ เอวํ วุตฺตรูปํ ทฺวีหากาเรหิ น ชานาติ คณนโต วา สมุฏฺฐานโต วา. คณนโต น ชานาติ นาม, ‘‘จกฺขายตนํ, โสต-ฆาน-ชิวฺหา-กายายตนํ, รูป-สทฺท-คนฺธ-รส-โผฏฺฐพฺพายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยํ, กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺติ, อากาสธาตุ, อาโปธาตุ, รูปสฺส ลหุตา, มุทุตา, กมฺมญฺญตา, อุปจโย, สนฺตติ, ชรตา, รูปสฺส อนิจฺจตา, กพฬีกาโร อาหาโร’’ติ เอวํ ปาฬิยํ อาคตา ปญฺจวีสติ รูปโกฏฺฐาสาติ น ชานาติ. เสยฺยถาปิ โส โคปาลโก คณนโต คุนฺนํ รูปํ น ชานาติ, ตถูปโม อยํ ภิกฺขุ. โส คณนโต รูปํ อชานนฺโต รูปํ ปริคฺคเหตฺวา อรูปํ ววตฺถเปตฺวา รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา ปจฺจยํ สลฺลกฺเขตฺวา ลกฺขณํ อาโรเปตฺวา กมฺมฏฺฐานํ มตฺถกํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน สีลสมาธิวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพาเนหิ น วฑฺฒติ, ยถา จ โส โคปาลโก ปญฺจหิ โครเสหิ ปริพาหิโร โหติ, เอวํ อเสกฺเขน สีลกฺขนฺเธน, อเสกฺเขน สมาธิ, ปญฺญา, วิมุตฺติ, วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺเธนาติ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิโร โหติ. 347. Ở đây có nghĩa là trong giáo pháp này. Không biết rõ về sắc có nghĩa là: không biết sắc đã được nói đến như là ‘bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành’ theo hai phương diện: về mặt số lượng hoặc về mặt nguồn gốc. Không biết về mặt số lượng có nghĩa là: không biết rằng có hai mươi lăm phần của sắc được đề cập trong kinh điển như sau: ‘nhãn xứ, nhĩ-tỷ-thiệt-thân xứ, sắc-thanh-hương-vị-xúc xứ, nữ căn, nam căn, mạng căn, thân biểu tri, ngữ biểu tri, không giới, thủy giới, sự nhẹ nhàng của sắc, sự mềm mại, sự thích ứng, sự tích lũy, sự tương tục, sự già nua, sự vô thường của sắc, đoàn thực.’ Vị tỳ khưu này cũng giống như người chăn bò kia không biết số lượng hình sắc của đàn bò. Vị ấy không biết sắc về mặt số lượng, không thể nắm bắt sắc, phân biệt danh, nắm bắt danh sắc, nhận biết duyên, đặt lên tam tướng, và đưa đề mục thiền đến đỉnh cao. Giống như đàn bò của người chăn bò kia không tăng trưởng, vị ấy cũng không tăng trưởng trong giáo pháp này về giới, định, tuệ, đạo, quả, và Niết-bàn. Và giống như người chăn bò kia bị loại ra khỏi năm loại sản phẩm từ sữa bò, vị ấy cũng bị loại ra khỏi năm pháp uẩn: giới uẩn vô học, định uẩn, tuệ uẩn, giải thoát uẩn, và giải thoát tri kiến uẩn vô học. สมุฏฺฐานโต [Pg.164] น ชานาติ นาม, ‘‘เอตฺตกํ รูปํ เอกสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ ทฺวิสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ ติสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ จตุสมุฏฺฐานํ, เอตฺตกํ น กุโตจิสมุฏฺฐาตี’’ติ น ชานาติ. เสยฺยถาปิ โส โคปาลโก วณฺณโต คุนฺนํ รูปํ น ชานาติ, ตถูปโม อยํ ภิกฺขุ. โส สมุฏฺฐานโต รูปํ อชานนฺโต รูปํ ปริคฺคเหตฺวา อรูปํ ววตฺถเปตฺวา…เป… ปริพาหิโร โหติ. Không biết về mặt nguồn gốc có nghĩa là: không biết rằng ‘chừng này sắc có một nguồn gốc, chừng này có hai nguồn gốc, chừng này có ba nguồn gốc, chừng này có bốn nguồn gốc, chừng này không từ đâu sinh khởi.’ Vị tỳ khưu này cũng giống như người chăn bò kia không biết hình sắc của đàn bò qua màu sắc. Vị ấy không biết sắc về mặt nguồn gốc, không thể nắm bắt sắc, phân biệt danh… (v.v.)… bị loại ra ngoài. น ลกฺขณกุสโล โหตีติ กมฺมลกฺขโณ พาโล, กมฺมลกฺขโณ ปณฺฑิโตติ เอวํ วุตฺตํ กุสลากุสลํ กมฺมํ ปณฺฑิตพาลลกฺขณนฺติ น ชานาติ. โส เอวํ อชานนฺโต พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต น เสวติ, พาเล วชฺเชตฺวา ปณฺฑิเต อเสวนฺโต กปฺปิยากปฺปิยํ กุสลากุสลํ สาวชฺชานวชฺชํ ครุกลหุกํ สเตกิจฺฉอเตกิจฺฉํ การณาการณํ น ชานาติ; ตํ อชานนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ อิมสฺมึ สาสเน ยถาวุตฺเตหิ สีลาทีหิ น วฑฺฒติ, โคปาลโก วิย จ ปญฺจหิ โครเสหิ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิโร โหติ. Không thiện xảo về đặc tướng có nghĩa là: không biết rằng nghiệp thiện và bất thiện đã được nói đến là đặc tướng của người trí và kẻ ngu, rằng ‘kẻ ngu có nghiệp làm đặc tướng, người trí có nghiệp làm đặc tướng.’ Vị ấy không biết như vậy, không tránh xa kẻ ngu và không gần gũi người trí. Không tránh xa kẻ ngu và không gần gũi người trí, vị ấy không biết điều gì thích hợp và không thích hợp, thiện và bất thiện, có tội và không có tội, nặng và nhẹ, có thể cứu chữa và không thể cứu chữa, là nguyên nhân và không phải là nguyên nhân. Không biết tất cả những điều đó, vị ấy không thể nhận đề mục thiền và phát triển nó. Giống như đàn bò của người chăn bò kia không tăng trưởng, vị ấy cũng không tăng trưởng trong giáo pháp này về giới, v.v., như đã nói. Và giống như người chăn bò, vị ấy bị loại ra khỏi năm loại sản phẩm từ sữa bò và năm pháp uẩn. น อาสาฏิกํ หาเรตา โหตีติ อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกนฺติ เอวํ วุตฺเต กามวิตกฺกาทิเก น วิโนเทติ, โส อิมํ อกุสลวิตกฺกํ อาสาฏิกํ อหาเรตฺวา วิตกฺกวสิโก หุตฺวา วิจรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ, โส ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส…เป… ปริพาหิโร โหติ. Không phải là người loại bỏ ruồi có nghĩa là: không xua tan các tầm về dục, v.v., đã được nói đến như là ‘tầm về dục đã khởi lên.’ Vị ấy không loại bỏ tầm bất thiện khó chịu này, trở nên bị tầm chi phối, và trong khi đi lại như vậy, không thể nhận đề mục thiền và phát triển nó. Vị ấy, giống như người chăn bò kia… (v.v.)… bị loại ra ngoài. น วณํ ปฏิจฺฉาเทตา โหตีติ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหตีติอาทินา นเยน สพฺพารมฺมเณสุ นิมิตฺตํ คณฺหนฺโต ยถา โส โคปาลโก วณํ น ปฏิจฺฉาเทติ, เอวํ สํวรํ น สมฺปาเทติ. โส วิวฏทฺวาโร วิจรนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ. Không phải là người che đậy vết thương có nghĩa là: khi nắm bắt tướng chung trong tất cả các đối tượng theo phương pháp bắt đầu bằng ‘sau khi thấy sắc bằng mắt, vị ấy nắm bắt tướng chung,’ giống như người chăn bò kia không che đậy vết thương, vị ấy cũng không hoàn thiện sự thu thúc. Vị ấy đi lại với các căn môn để mở, không thể nhận đề mục thiền và phát triển nó… (v.v.)… bị loại ra ngoài. น ธูมํ กตฺตา โหตีติ โส โคปาลโก ธูมํ วิย ธมฺมเทสนาธูมํ น กโรติ, ธมฺมกถํ วา สรภญฺญํ วา อุปนิสินฺนกถํ วา อนุโมทนํ วา น กโรติ. ตโต นํ มนุสฺสา พหุสฺสุโต คุณวาติ น ชานนฺติ, เต คุณาคุณํ อชานนฺตา จตูหิ ปจฺจเยหิ สงฺคหํ น กโรนฺติ. โส ปจฺจเยหิ [Pg.165] กิลมมาโน พุทฺธวจนํ สชฺฌายํ กาตุํ วตฺตปฏิปตฺตึ ปูเรตุํ กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ. Không phải là người tạo ra khói có nghĩa là: giống như người chăn bò kia không tạo ra khói, vị ấy không tạo ra khói của việc thuyết pháp; vị ấy không thuyết pháp, không tụng đọc, không nói chuyện với người ngồi gần, không tùy hỷ. Do đó, mọi người không biết vị ấy là người đa văn, có đức hạnh. Họ không biết đức hạnh và không đức hạnh, không hỗ trợ vị ấy bằng bốn món vật dụng. Vị ấy bị mệt mỏi vì thiếu vật dụng, không thể tụng đọc lời Phật dạy, không thể hoàn thành các phận sự, không thể nhận đề mục thiền và phát triển nó… (v.v.)… bị loại ra ngoài. น ติตฺถํ ชานาตีติ ติตฺถภูเต พหุสฺสุตภิกฺขู น อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต, ‘‘อิทํ, ภนฺเต, พฺยญฺชนํ กถํ โรเปตพฺพํ, อิมสฺส ภาสิตสฺส โก อตฺโถ, อิมสฺมึ ฐาเน ปาฬิ กึ วเทติ, อิมสฺมึ ฐาเน อตฺโถ กึ ทีเปตี’’ติ เอวํ น ปริปุจฺฉติ น ปริปญฺหติ, น ชานาเปตีติ อตฺโถ. ตสฺส เต เอวํ อปริปุจฺฉโต อวิวฏญฺเจว น วิวรนฺติ, ภาเชตฺวา น ทสฺเสนฺติ, อนุตฺตานีกตญฺจ น อุตฺตานีกโรนฺติ, อปากฏํ น ปากฏํ กโรนฺติ. อเนกวิหิเตสุ จ กงฺขาฐานิเยสุ ธมฺเมสูติ อเนกวิธาสุ กงฺขาสุ เอกํ กงฺขมฺปิ น ปฏิวิโนเทนฺติ. กงฺขา เอว หิ กงฺขาฐานิยา ธมฺมา นาม. ตตฺถ เอกํ กงฺขมฺปิ น นีหรนฺตีติ อตฺโถ. โส เอวํ พหุสฺสุตติตฺถํ อนุปสงฺกมิตฺวา สกงฺโข กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ. ยถา จ โส โคปาลโก ติตฺถํ น ชานาติ, เอวํ อยมฺปิ ภิกฺขุ ธมฺมติตฺถํ น ชานาติ, อชานนฺโต อวิสเย ปญฺหํ ปุจฺฉติ, อภิธมฺมิกํ อุปสงฺกมิตฺวา กปฺปิยากปฺปิยํ ปุจฺฉติ, วินยธรํ อุปสงฺกมิตฺวา รูปารูปปริจฺเฉทํ ปุจฺฉติ. เต อวิสเย ปุฏฺฐา กเถตุํ น สกฺโกนฺติ, โส อตฺตนา สกงฺโข กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ. Không biết bến nước có nghĩa là: Vị ấy không đến gần các vị tỳ khưu đa văn, là những người giống như bến nước. Dù có đến gần, vị ấy cũng không hỏi han, không dò hỏi, không trình bày rằng: ‘Thưa ngài, từ ngữ này nên được hiểu như thế nào? Ý nghĩa của lời dạy này là gì? Ở chỗ này, Pāḷi nói lên điều gì? Ở chỗ này, ý nghĩa được trình bày ra sao?’ Đó là ý nghĩa. Do vị ấy không hỏi han như vậy, các vị kia không mở ra điều chưa được mở, không phân tích và chỉ dạy, không làm cho rõ ràng điều chưa được làm cho rõ ràng, không làm cho hiển lộ điều chưa được hiển lộ. Và trong các pháp là nơi sanh khởi sự hoài nghi có nhiều loại có nghĩa là các vị ấy không xua tan được dù chỉ một sự hoài nghi trong các sự hoài nghi có nhiều loại. Quả thật, chính sự hoài nghi được gọi là các pháp là nơi sanh khởi sự hoài nghi. Ở đây, ý nghĩa là các vị ấy không loại trừ được dù chỉ một sự hoài nghi. Vị ấy, do không đến gần bến nước đa văn như vậy, còn mang lòng hoài nghi, sau khi đã thọ trì đề mục thiền định, không thể làm cho phát triển được. Và giống như người chăn bò kia không biết bến nước, cũng vậy, vị tỳ khưu này không biết bến nước Chánh pháp. Do không biết, vị ấy hỏi vấn đề không đúng lĩnh vực: đến gần vị thông thạo Abhidhamma rồi hỏi về điều thích hợp và không thích hợp, đến gần vị thông thạo Vinaya rồi hỏi về sự phân định danh và sắc. Các vị kia, do được hỏi không đúng lĩnh vực, không thể trình bày được. Vị ấy, tự mình còn mang lòng hoài nghi, sau khi đã thọ trì đề mục thiền định, không thể làm cho phát triển được... v.v... bị loại ra ngoài. น ปีตํ ชานาตีติ ยถา โส โคปาลโก ปีตาปีตํ น ชานาติ, เอวํ ธมฺมูปสญฺหิตํ ปาโมชฺชํ น ชานาติ น ลภติ, สวนมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุํ นิสฺสาย อานิสํสํ น วินฺทติ, ธมฺมสฺสวนคฺคํ คนฺตฺวา สกฺกจฺจํ น สุณาติ, นิสินฺโน นิทฺทายติ, กถํ กเถติ, อญฺญวิหิตโก โหติ, โส สกฺกจฺจํ ธมฺมํ อสุณนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ. Không biết (đàn bò) đã uống nước có nghĩa là: Giống như người chăn bò kia không biết (con nào) đã uống nước, (con nào) chưa uống nước, cũng vậy, vị ấy không biết, không thành tựu được niềm hân hoan liên hệ đến Chánh pháp, không nhận được quả báu nhờ vào phước sự hành căn bản là việc nghe pháp. Sau khi đã đi đến nơi nghe pháp, vị ấy không chú tâm lắng nghe, ngồi ngủ gật, nói chuyện, có tâm hướng đến việc khác. Vị ấy, do không chú tâm lắng nghe Chánh pháp, sau khi đã thọ trì đề mục thiền định, không thể làm cho phát triển được... v.v... bị loại ra ngoài. น วีถึ ชานาตีติ โส โคปาลโก มคฺคามคฺคํ วิย, – ‘‘อยํ โลกิโย อยํ โลกุตฺตโร’’ติ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ยถาภูตํ น ปชานาติ. อชานนฺโต โลกิยมคฺเค อภินิวิสิตฺวา โลกุตฺตรํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ. Không biết con đường có nghĩa là: Giống như người chăn bò kia (không biết) con đường (nên đi) và không phải con đường (nên đi), (cũng vậy, vị ấy) không biết rõ đúng như thật về Thánh đạo Tám ngành rằng: ‘Đây là (đạo) hiệp thế, đây là (đạo) siêu thế.’ Do không biết, vị ấy chú tâm vào đạo hiệp thế rồi không thể làm cho sanh khởi (đạo) siêu thế... v.v... bị loại ra ngoài. น โคจรกุสโล โหตีติ โส โคปาลโก ปญฺจาหิกวาเร สตฺตาหิกวาเร วิย จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน, ‘‘อิเม โลกิยา อิเม โลกุตฺตรา’’ติ ยถาภูตํ น ปชานาติ. อชานนฺโต สุขุมฏฺฐาเนสุ อตฺตโน [Pg.166] ญาณํ จราเปตฺวา โลกิยสติปฏฺฐาเน อภินิวิสิตฺวา โลกุตฺตรํ นิพฺพตฺเตตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ. Không thiện xảo về bãi ăn có nghĩa là: Giống như người chăn bò kia (không biết) về các phiên (chăn thả) năm ngày, bảy ngày, (cũng vậy, vị ấy) không biết rõ đúng như thật về bốn niệm xứ rằng: ‘Đây là (niệm xứ) hiệp thế, đây là (niệm xứ) siêu thế.’ Do không biết, vị ấy không thể làm cho trí tuệ của mình du hành trong các cảnh giới vi tế, rồi chú tâm vào niệm xứ hiệp thế và làm cho sanh khởi (niệm xứ) siêu thế... v.v... bị loại ra ngoài. อนวเสสโทหี จ โหตีติ ปฏิคฺคหเณ มตฺตํ อชานนฺโต อนวเสสํ ทุหติ. นิทฺเทสวาเร ปนสฺส อภิหฏฺฐุํ ปวาเรนฺตีติ อภิหริตฺวา ปวาเรนฺติ. เอตฺถ ทฺเว อภิหารา วาจาภิหาโร จ ปจฺจยาภิหาโร จ. วาจาภิหาโร นาม มนุสฺสา ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘วเทยฺยาถ, ภนฺเต, เยนตฺโถ’’ติ ปวาเรนฺติ. ปจฺจยาภิหาโร นาม วตฺถาทีนิ วา เตลผาณิตาทีนิ วา คเหตฺวา ภิกฺขุสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต, ยาวตเกน อตฺโถ’’ติ วทนฺติ. ตตฺร ภิกฺขุ มตฺตํ น ชานาตีติ ภิกฺขุ เตสุ ปจฺจเยสุ ปมาณํ น ชานาติ, – ‘‘ทายกสฺส วโส เวทิตพฺโพ, เทยฺยธมฺมสฺส วโส เวทิตพฺโพ, อตฺตโน ถาโม เวทิตพฺโพ’’ติ รถวินีเต วุตฺตนเยน ปมาณยุตฺตํ อคฺคเหตฺวา ยํ อาหรนฺติ, ตํ สพฺพํ คณฺหาตีติ อตฺโถ. มนุสฺสา วิปฺปฏิสาริโน น ปุน อภิหริตฺวา ปวาเรนฺติ. โส ปจฺจเยหิ กิลมนฺโต กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวา วฑฺเฒตุํ น สกฺโกติ…เป… ปริพาหิโร โหติ. Và là người vắt sữa không chừa lại có nghĩa là: Do không biết chừng mực trong việc thọ nhận, vị ấy vắt không chừa lại. Còn trong phần giải thích về điều này, (câu) ‘họ thỉnh mời với sự mang đến’ có nghĩa là họ mang đến rồi thỉnh mời. Ở đây, có hai sự mang đến là sự mang đến bằng lời nói và sự mang đến bằng vật dụng. Sự mang đến bằng lời nói là việc những người gia chủ đi đến gần vị tỳ khưu rồi thỉnh mời rằng: ‘Thưa ngài, ngài có cần dùng vật gì, xin hãy nói ra.’ Sự mang đến bằng vật dụng là việc (họ) cầm lấy y phục v.v... hoặc dầu, đường phèn v.v... rồi đi đến gần vị tỳ khưu và nói rằng: ‘Thưa ngài, ngài cần dùng bao nhiêu, xin hãy thọ nhận bấy nhiêu.’ Ở đây, (câu) ‘vị tỳ khưu không biết chừng mực’ có nghĩa là vị tỳ khưu không biết sự đo lường đối với các vật dụng ấy. Theo phương thức đã được nói trong kinh Rathavinīta rằng: ‘Nên biết ý muốn của người thí chủ, nên biết tình trạng của vật cúng dường, nên biết sức lực của bản thân,’ vị ấy không thọ nhận vật thích hợp với sự đo lường mà hễ họ mang đến vật dụng nào thì vị ấy thọ nhận tất cả. Đó là ý nghĩa. Những người gia chủ sanh lòng bất mãn, không mang đến và thỉnh mời lần nữa. Vị tỳ khưu ấy, do mệt nhọc vì các vật dụng, sau khi đã thọ trì đề mục thiền định, không thể làm cho phát triển được... v.v... bị loại ra ngoài. เต น อติเรกปูชาย ปูเชตา โหตีติ โส โคปาลโก มหาอุสเภ วิย เต เถเร ภิกฺขู อิมาย อาวิ เจว รโห จ เมตฺตาย กายกมฺมาทิกาย อติเรกปูชาย น ปูเชติ. ตโต เถรา, – ‘‘อิเม อมฺเหสุ ครุจิตฺตีการํ น กโรนฺตี’’ติ นวเก ภิกฺขู ทฺวีหิ สงฺคเหหิ น สงฺคณฺหนฺติ, น อามิสสงฺคเหน จีวเรน วา ปตฺเตน วา ปตฺตปริยาปนฺเนน วา วสนฏฺฐาเนน วา. กิลมนฺเต มิลายนฺเตปิ นปฺปฏิชคฺคนฺติ. ปาฬึ วา อฏฺฐกถํ วา ธมฺมกถาพนฺธํ วา คุยฺหคนฺถํ วา น สิกฺขาเปนฺติ. นวกา เถรานํ สนฺติกา สพฺพโส อิเม ทฺเว สงฺคเห อลภมานา อิมสฺมึ สาสเน ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกนฺติ. ยถา ตสฺส โคปาลกสฺส โคคโณ น วฑฺฒติ, เอวํ สีลาทีนิ น วฑฺฒนฺติ. ยถา จ โส โคปาลโก ปญฺจหิ โครเสหิ ปริพาหิโร โหติ, เอวํ ปญฺจหิ ธมฺมกฺขนฺเธหิ ปริพาหิรา โหนฺติ. สุกฺกปกฺโข กณฺหปกฺเข วุตฺตวิปลฺลาสวเสน โยเชตฺวา เวทิตพฺโพติ. Vị ấy không phải là người tôn kính bằng sự tôn kính đặc biệt có nghĩa là: Giống như người chăn bò kia (không tôn kính) các con bò đực đầu đàn, (cũng vậy) vị ấy không tôn kính các vị tỳ khưu trưởng lão bằng sự tôn kính đặc biệt này là (thân) nghiệp v.v... có lòng từ, cả lúc ở trước mặt lẫn lúc ở nơi kín đáo. Do đó, các vị trưởng lão (nghĩ rằng): ‘Những vị này không có lòng tôn trọng đối với chúng ta,’ rồi không nhiếp hộ các vị tỳ khưu trẻ bằng hai sự nhiếp hộ, không nhiếp hộ bằng sự nhiếp hộ tài vật là y, hoặc bát, hoặc vật thực trong bát, hoặc trú xứ. Các vị ấy cũng không chăm sóc (các vị tỳ khưu trẻ) đang mệt nhọc, đang héo hắt. Các vị ấy không dạy cho Pāḷi, hoặc Chú giải, hoặc sự trình bày pháp thoại, hoặc bộ luận khó hiểu. Các vị tỳ khưu trẻ, do từ nơi các vị trưởng lão mà hoàn toàn không nhận được hai sự nhiếp hộ này, không thể đứng vững trong giáo pháp này. Giống như đàn bò của người chăn bò kia không tăng trưởng, cũng vậy, giới v.v... không tăng trưởng. Và giống như người chăn bò kia bị loại ra ngoài năm thứ chế phẩm từ sữa bò, cũng vậy, (các vị tỳ khưu) bị loại ra ngoài năm pháp uẩn. Phần thiện nên được hiểu bằng cách liên kết với phần bất thiện theo cách trái ngược với điều đã được nói. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong bộ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh มหาโคปาลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải về kinh Đại Người Chăn Bò đến đây là kết thúc. ๔. จูฬโคปาลกสุตฺตวณฺณนา 4. Phần giải về kinh Tiểu Người Chăn Bò ๓๕๐. เอวํ [Pg.167] เม สุตนฺติ จูฬโคปาลกสุตฺตํ. ตตฺถ อุกฺกเจลายนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตสฺมึ กิร มาปิยมาเน รตฺตึ คงฺคาโสตโต มจฺโฉ ถลํ ปตฺโต. มนุสฺสา เจลานิ เตลปาติยํ เตเมตฺวา อุกฺกา กตฺวา มจฺฉํ คณฺหึสุ. นคเร นิฏฺฐิเต ตสฺส นามํ กโรนฺเต อมฺเหหิ นครฏฺฐานสฺส คหิตทิวเส เจลุกฺกาหิ มจฺโฉ คหิโตติ อุกฺกเจลา-ตฺเววสฺส นามํ อกํสุ. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ยสฺมึ ฐาเน นิสินฺนสฺส สพฺพา คงฺคา ปากฏา หุตฺวา ปญฺญายติ, ตาทิเส วาลิกุสฺสเท คงฺคาติตฺเถ สายนฺหสมเย มหาภิกฺขุสงฺฆปริวุโต นิสีทิตฺวา มหาคงฺคํ ปริปุณฺณํ สนฺทมานํ โอโลเกนฺโต, – ‘‘อตฺถิ นุ โข อิมํ คงฺคํ นิสฺสาย โกจิ ปุพฺเพ วฑฺฒิปริหานึ ปตฺโต’’ติ อาวชฺชิตฺวา, ปุพฺเพ เอกํ พาลโคปาลกํ นิสฺสาย อเนกสตสหสฺสา โคคณา อิมิสฺสา คงฺคาย อาวฏฺเฏ ปติตฺวา สมุทฺทเมว ปวิฏฺฐา, อปรํ ปน ปณฺฑิตโคปาลกํ นิสฺสาย อเนกสตสหสฺสโคคณสฺส โสตฺถิ ชาตา วฑฺฒิ ชาตา อาโรคฺยํ ชาตนฺติ อทฺทส. ทิสฺวา อิมํ การณํ นิสฺสาย ภิกฺขูนํ ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ จินฺเตตฺวา ภิกฺขู อามนฺเตสิ. 350. “Evaṃ me sutaṃ” là bài kinh Cūḷagopālaka. Trong đó, “Ukkacelāyaṃ” là tại một thành phố có tên như vậy. Tương truyền, khi thành phố ấy đang được xây dựng, vào ban đêm, cá từ dòng sông Gaṅgā đã nhảy lên bờ. Người ta nhúng những mảnh vải vào chậu dầu, làm thành đuốc rồi bắt cá. Khi thành phố được xây xong, những người đặt tên cho nó đã nói: “Vào ngày chúng ta chiếm được địa điểm xây thành, cá đã được bắt bằng những ngọn đuốc vải,” và họ đã đặt tên cho nó là Ukkacelā. “Bhikkhū āmantesi” có nghĩa là: tại một nơi mà khi ngồi, toàn bộ sông Gaṅgā hiện ra rõ ràng, tại một bến sông Gaṅgā có nhiều đụn cát như vậy, vào buổi chiều, được đại chúng Tỳ khưu vây quanh, Ngài ngồi nhìn dòng sông Gaṅgā lớn đang đầy nước và chảy xiết, rồi suy xét rằng: “Xưa kia, có ai nhân duyên với sông Gaṅgā này mà được thịnh suy hay không?” Ngài thấy rằng: xưa kia, do một người chăn bò ngu dốt, nhiều trăm ngàn đàn bò đã rơi vào xoáy nước của sông Gaṅgā này và trôi cả ra biển; nhưng lại do một người chăn bò thông thái khác, nhiều trăm ngàn đàn bò đã được an toàn, được tăng trưởng, được khỏe mạnh. Thấy vậy, Ngài suy nghĩ: “Ta sẽ nhân sự kiện này mà thuyết pháp cho các Tỳ khưu,” rồi gọi các Tỳ khưu. มาคธโกติ มคธรฏฺฐวาสี. ทุปฺปญฺญชาติโกติ นิปฺปญฺญสภาโว ทนฺโธ มหาชโฬ. อสมเวกฺขิตฺวาติ อสลฺลกฺเขตฺวา อนุปธาเรตฺวา. ปตาเรสีติ ตาเรตุํ อารภิ. อุตฺตรํ ตีรํ สุวิเทหานนฺติ คงฺคาย โอริเม ตีเร มคธรฏฺฐํ, ปาริเม ตีเร วิเทหรฏฺฐํ, คาโว มคธรฏฺฐโต วิเทหรฏฺฐํ เนตฺวา รกฺขิสฺสามีติ อุตฺตรํ ตีรํ ปตาเรสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อุตฺตรํ ตีรํ สุวิเทหาน’’นฺติ. อามณฺฑลิกํ กริตฺวาติ มณฺฑลิกํ กตฺวา. อนยพฺยสนํ อาปชฺชึสูติ อวฑฺฒึ วินาสํ ปาปุณึสุ, มหาสมุทฺทเมว ปวิสึสุ. เตน หิ โคปาลเกน คาโว โอตาเรนฺเตน คงฺคาย โอริมตีเร สมติตฺถญฺจ วิสมติตฺถญฺจ โอโลเกตพฺพํ อสฺส, มชฺเฌ คงฺคาย คุนฺนํ วิสฺสมฏฺฐานตฺถํ ทฺเว ตีณิ วาลิกตฺถลานิ สลฺลกฺเขตพฺพานิ อสฺสุ. ตถา ปาริมตีเร ตีณิ จตฺตาริ ติตฺถานิ, อิมสฺมา ติตฺถา ภฏฺฐา อิมํ ติตฺถํ คณฺหิสฺสนฺติ, อิมสฺมา ภฏฺฐา อิมนฺติ. อยํ ปน พาลโคปาลโก โอริมตีเร คุนฺนํ โอตรณติตฺถํ สมํ วา วิสมํ วา อโนโลเกตฺวาว มชฺเฌ [Pg.168] คงฺคาย คุนฺนํ วิสฺสมฏฺฐานตฺถํ ทฺเว ตีณิ วาลิกตฺถลานิปิ อสลฺลกฺเขตฺวาว ปรตีเร จตฺตาริ ปญฺจ อุตฺตรณติตฺถานิ อสมเวกฺขิตฺวาว อติตฺเถเนว คาโว โอตาเรสิ. อถสฺส มหาอุสโภ ชวนสมฺปนฺนตาย เจว ถามสมฺปนฺนตาย จ ติริยํ คงฺคาย โสตํ เฉตฺวา ปาริมํ ตีรํ ปตฺวา ฉินฺนตฏญฺเจว กณฺฏกคุมฺพคหนญฺจ ทิสฺวา, ‘‘ทุพฺพินิวิฏฺฐเมต’’นฺติ ญตฺวา ธุรคฺค-ปติฏฺฐาโนกาสมฺปิ อลภิตฺวา ปฏินิวตฺติ. คาโว มหาอุสโภ นิวตฺโต มยมฺปิ นิวตฺติสฺสามาติ นิวตฺตา. มหโต โคคณสฺส นิวตฺตฏฺฐาเน อุทกํ ฉิชฺชิตฺวา มชฺเฌ คงฺคาย อาวฏฺฏํ อุฏฺฐเปสิ. โคคโณ อาวฏฺฏํ ปวิสิตฺวา สมุทฺทเมว ปตฺโต. เอโกปิ โคโณ อโรโค นาม นาโหสิ. เตนาห – ‘‘ตตฺเถว อนยพฺยสนํ อาปชฺชึสู’’ติ. “Māgadho” là người sống ở xứ Magadha. “Duppaññajātiko” là người có bản chất ít trí tuệ, đần độn, ngu si. “Asamavekkhitvā” là không ghi nhận, không xem xét. “Patāresi” là bắt đầu cho qua sông. “Uttaraṃ tīraṃ suvidehānaṃ” có nghĩa là: ở bờ bên này sông Gaṅgā là xứ Magadha, ở bờ bên kia là xứ Videha; anh ta đã cho đàn bò qua bờ phía bắc với ý định “ta sẽ dắt bò từ xứ Magadha đến xứ Videha để chăn dắt.” Nhắm đến điều đó mà nói: “bờ phía bắc của xứ Videha.” “Āmaṇḍalikaṃ karitvā” là làm cho xoay vòng. “Anayabyasanaṃ āpajjiṃsu” là chúng đã gặp phải sự không tăng trưởng, sự hủy diệt, chúng đã trôi cả ra biển lớn. Bởi vì người chăn bò ấy, khi lùa bò xuống sông, lẽ ra phải quan sát bến sông bằng phẳng và bến sông không bằng phẳng ở bờ bên này của sông Gaṅgā, lẽ ra phải ghi nhận hai ba cồn cát ở giữa sông Gaṅgā để đàn bò nghỉ ngơi. Tương tự, ở bờ bên kia, lẽ ra phải ghi nhận ba bốn bến sông, rằng: “nếu trượt khỏi bến này, chúng sẽ đến bến kia, nếu trượt khỏi bến này, chúng sẽ đến bến nọ.” Nhưng người chăn bò ngu dốt này, ở bờ bên này, đã không quan sát bến xuống cho đàn bò là bằng phẳng hay không bằng phẳng, cũng không ghi nhận hai ba cồn cát ở giữa sông Gaṅgā để đàn bò nghỉ ngơi, và ở bờ bên kia, cũng không xem xét bốn năm bến lên bờ, mà đã lùa bò xuống ở nơi không phải là bến. Bấy giờ, con bò đầu đàn của anh ta, do có tốc độ và sức mạnh, đã bơi ngang qua dòng sông Gaṅgā, đến bờ bên kia, thấy bờ sông bị sạt lở và bụi gai rậm rạp, biết rằng: “nơi này khó vào,” và không tìm được chỗ để đặt móng chân, nó đã quay trở lại. Đàn bò nghĩ: “Con bò đầu đàn đã quay lại, chúng ta cũng sẽ quay lại,” và chúng đã quay lại. Tại nơi đàn bò lớn quay lại, nước bị khuấy động và tạo thành một xoáy nước ở giữa sông Gaṅgā. Đàn bò đi vào xoáy nước và trôi cả ra biển. Không một con bò nào được khỏe mạnh. Vì thế, Ngài nói: “chúng đã gặp phải tai họa và bất hạnh ngay tại đó.” อกุสลา อิมสฺส โลกสฺสาติ อิธ โลเก ขนฺธธาตายตเนสุ อกุสลา อเฉกา, ปรโลเกปิ เอเสว นโย. มารเธยฺยํ วุจฺจติ เตภูมกธมฺมา. อมารเธยฺยํ นว โลกุตฺตรธมฺมา. มจฺจุเธยฺยมฺปิ เตภูมกธมฺมาว. อมจฺจุเธยฺยํ นว โลกุตฺตรธมฺมา. ตตฺถ อกุสลา อเฉกา. วจนตฺถโต ปน มารสฺส เธยฺยํ มารเธยฺยํ. เธยฺยนฺติ ฐานํ วตฺถุ นิวาโส โคจโร. มจฺจุเธยฺเยปิ เอเสว นโย. เตสนฺติ เตสํ เอวรูปานํ สมณพฺราหฺมณานํ, อิมินา ฉ สตฺถาโร ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. “Akusalā imassa lokassa” có nghĩa là: không thiện xảo, không khéo léo về các uẩn, giới, và xứ trong đời này; ở đời sau cũng tương tự như vậy. “Māradheyyaṃ” được gọi là các pháp trong ba cõi. “Amāradheyyaṃ” là chín pháp siêu thế. “Maccudheyyaṃ” cũng chính là các pháp trong ba cõi. “Amaccudheyyaṃ” là chín pháp siêu thế. Về những điều đó, họ không thiện xảo, không khéo léo. Về mặt từ nguyên, “māradheyyaṃ” là “dheyya” của Māra (Ma vương). “Dheyyaṃ” có nghĩa là nơi chốn, nền tảng, nơi ở, đối tượng. Đối với “maccudheyyaṃ” cũng tương tự như vậy. “Tesaṃ” có nghĩa là của những Sa-môn và Bà-la-môn như vậy; cần phải hiểu rằng qua từ này, sáu vị đạo sư (tà kiến) được chỉ đến. ๓๕๑. เอวํ กณฺหปกฺขํ นิฏฺฐเปตฺวา สุกฺกปกฺขํ ทสฺเสนฺโต ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ พลวคาโวติ ทนฺตโคเณ เจว เธนุโย จ. ทมฺมคาโวติ ทเมตพฺพโคเณ เจว อวิชาตคาโว จ. วจฺฉตเรติ วจฺฉภาวํ ตริตฺวา ฐิเต พลววจฺเฉ. วจฺฉเกติ เธนุปเก ตรุณวจฺฉเก. กิสาพลเกติ อปฺปมํสโลหิเต มนฺทถาเม. ตาวเทว ชาตโกติ ตํทิวเส ชาตโก. มาตุโครวเกน วุยฺหมาโนติ มาตา ปุรโต ปุรโต หุํหุนฺติ โครวํ กตฺวา สญฺญํ ททมานา อุเรน อุทกํ ฉินฺทมานา คจฺฉติ, วจฺฉโก ตาย โครวสญฺญาย เธนุยา วา อุเรน ฉินฺโนทเกน คจฺฉมาโน ‘‘มาตุโครวเกน วุยฺหมาโน’’ติ วุจฺจติ. 351. Như vậy, sau khi kết thúc phần hắc ám (kaṇhapakkha), để trình bày phần bạch tịnh (sukkapakkha), Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng “bhūtapubbaṃ, bhikkhave.” Trong đó, “balavagāvo” là những con bò đực đã được thuần hóa và những con bò cái. “Dammagāvo” là những con bò đực cần được thuần hóa và những con bò cái tơ chưa sinh sản. “Vacchatare” là những con bê khỏe mạnh đã qua giai đoạn bê con. “Vacchake” là những con bê non còn theo mẹ. “Kisābalake” là những con gầy yếu, ít thịt máu, ít sức lực. “Tāvadeva jātako” là con bê được sinh ra trong ngày hôm đó. “Mātugoravakena vuyhamāno” có nghĩa là: con mẹ đi trước, kêu “ụm bò” để ra hiệu, dùng ngực rẽ nước mà đi; con bê nhờ tín hiệu tiếng kêu đó và dòng nước được con mẹ rẽ ra bằng ngực mà đi theo, nên được gọi là “được tiếng kêu của mẹ dẫn đi.” ๓๕๒. มารสฺส [Pg.169] โสตํ เฉตฺวาติ อรหตฺตมคฺเคน มารสฺส ตณฺหาโสตํ เฉตฺวา. ปารํ คตาติ มหาอุสภา นทีปารํ วิย สํสารปารํ นิพฺพานํ คตา. ปารํ อคมํสูติ มหาอุสภานํ ปารงฺคตกฺขเณ คงฺคาย โสตสฺส ตโย โกฏฺฐาเส อติกฺกมฺม ฐิตา มหาอุสเภ ปารํ ปตฺเต ทิสฺวา เตสํ คตมคฺคํ ปฏิปชฺชิตฺวา ปารํ อคมํสุ. ปารํ คมิสฺสนฺตีติ จตุมคฺควชฺฌานํ กิเลสานํ ตโย โกฏฺฐาเส เขเปตฺวา ฐิตา อิทานิ อรหตฺตมคฺเคน อวเสสํ ตณฺหาโสตํ เฉตฺวา พลวคาโว วิย นทีปารํ สํสารปารํ นิพฺพานํ คมิสฺสนฺตีติ. อิมินา นเยน สพฺพวาเรสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ธมฺมานุสาริโน, สทฺธานุสาริโนติ อิเม ทฺเว ปฐมมคฺคสมงฺคิโน. 352. Mārassa sotaṃ chetvāti (đã cắt đứt dòng chảy của Ma vương) có nghĩa là: đã cắt đứt dòng ái dục của Ma vương bằng A-la-hán đạo. Pāraṃ gatāti (đã đến bờ bên kia) có nghĩa là: đã đến Niết-bàn, bờ bên kia của luân hồi, giống như những con bò đực đầu đàn đến bờ bên kia sông. Pāraṃ agamaṃsūti (đã đến bờ bên kia) có nghĩa là: trong khoảnh khắc những con bò đực đầu đàn đến bờ bên kia, những con bò đã vượt qua ba phần dòng chảy của sông Hằng và đang đứng vững, khi thấy những con bò đực đầu đàn đã đến bờ bên kia, chúng đã đi theo con đường của chúng và đã đến bờ bên kia. Pāraṃ gamissantīti (sẽ đến bờ bên kia) có nghĩa là: những vị đã đoạn trừ ba phần phiền não vốn bị diệt bởi bốn đạo và đang đứng vững, bây giờ sẽ cắt đứt dòng ái dục còn lại bằng A-la-hán đạo và sẽ đến Niết-bàn, bờ bên kia của luân hồi, giống như những con bò mạnh mẽ đến bờ bên kia sông. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong tất cả các trường hợp nên được hiểu. Dhammānusārino, saddhānusārino (Pháp hành, Tín hành) có nghĩa là: hai vị này là những người thành tựu Sơ đạo. ชานตาติ สพฺพธมฺเม ชานนฺเตน พุทฺเธน. สุปฺปกาสิโตติ สุกถิโต. วิวฏนฺติ วิวริตํ. อมตทฺวารนฺติ อริยมคฺโค. นิพฺพานปตฺติยาติ ตทตฺถาย วิวฏํ. วินฬีกตนฺติ วิคตมานนฬํ กตํ. เขมํ ปตฺเถถาติ กตฺตุกมฺยตาฉนฺเทน อรหตฺตํ ปตฺเถถ, กตฺตุกามา นิพฺพตฺเตตุกามา โหถาติ อตฺโถ. ‘‘ปตฺต’ตฺถา’’ติปิ ปาโฐ. เอวรูปํ สตฺถารํ ลภิตฺวา ตุมฺเห ปตฺตาเยว นามาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว. ภควา ปน ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ. Jānatāti (bởi bậc biết) có nghĩa là: bởi đức Phật, bậc biết tất cả các pháp. Suppakāsitoti (được khéo công bố) có nghĩa là: sukathito (được khéo thuyết). Vivaṭanti (được mở ra) có nghĩa là: vivaritaṃ (được mở ra). Amatadvāranti (cánh cửa bất tử) có nghĩa là: Thánh đạo. Nibbānapattiyāti (để đạt đến Niết-bàn) có nghĩa là: tadatthāya vivaṭaṃ (được mở ra vì mục đích ấy). Vinaḷīkatanti (đã được làm cho không còn cây sậy) có nghĩa là: vigatamānanaḷaṃ kataṃ (đã được làm cho không còn cây sậy mạn). Khemaṃ patthethāti (hãy mong cầu sự an ổn) có nghĩa là: hãy mong cầu quả A-la-hán với ước muốn thực hành; ý nghĩa là: hãy có ý muốn thực hành, hãy có ý muốn thành tựu. Cũng có bản đọc là ‘Patta’tthā’. Ý nghĩa là: đã gặp được bậc Đạo sư như vậy, các ngươi quả thật là những người đã đạt được. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. Còn đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp theo đúng mạch văn. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย (Trích) trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh จูฬโคปาลกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải kinh Tiểu Mục Ngưu đã kết thúc. ๕. จูฬสจฺจกสุตฺตวณฺณนา 5. Chú giải kinh Tiểu Saccaka ๓๕๓. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬสจฺจกสุตฺตํ. ตตฺถ มหาวเน กูฏาคารสาลายนฺติ มหาวนํ นาม สยํชาตํ อโรปิมํ สปริจฺเฉทํ มหนฺตํ วนํ. กปิลวตฺถุสามนฺตา ปน มหาวนํ หิมวนฺเตน สห เอกาพทฺธํ อปริจฺเฉทํ หุตฺวา มหาสมุทฺทํ อาหจฺจ ฐิตํ. อิทํ ตาทิสํ น โหติ. สปริจฺเฉทํ มหนฺตํ วนนฺติ มหาวนํ. กูฏาคารสาลา ปน มหาวนํ นิสฺสาย กเต อาราเม กูฏาคารํ อนฺโตกตฺวา หํสวฏฺฏกจฺฉนฺเนน กตา สพฺพาการสมฺปนฺนา พุทฺธสฺส ภควโต คนฺธกุฏิ เวทิตพฺพา. 353. Evaṃ me sutanti (Như vầy tôi nghe) là kinh Tiểu Saccaka. Trong ấy, mahāvane kūṭāgārasālāyanti (tại giảng đường có nóc nhọn ở Đại Lâm), gọi là Đại Lâm là khu rừng lớn, có ranh giới, tự mọc, không do trồng. Còn Đại Lâm ở gần thành Ca-tỳ-la-vệ thì nối liền với Hy-mã-lạp sơn, không có ranh giới, trải dài chạm đến đại dương. (Đại Lâm) này không phải như vậy. Vì là khu rừng lớn có ranh giới, nên gọi là Đại Lâm. Còn giảng đường có nóc nhọn nên được hiểu là hương thất của đức Phật, đức Thế Tôn, được xây dựng trong ngôi tự viện gần Đại Lâm, có một giảng đường nóc nhọn bên trong, được lợp mái cong như cổ ngỗng, và đầy đủ mọi tiện nghi. สจฺจโก [Pg.170] นิคณฺฐปุตฺโตติ ปุพฺเพ กิร เอโก นิคณฺโฐ จ นิคณฺฐี จ ปญฺจ ปญฺจ วาทสตานิ อุคฺคเหตฺวา, วาทํ อาโรเปสฺสามาติ ชมฺพุทีเป วิจรนฺตา เวสาลิยํ สมาคตา. ลิจฺฉวิราชาโน ทิสฺวา, – ‘‘ตฺวํ โก, ตฺวํ กา’’ติ ปุจฺฉึสุ. นิคณฺโฐ – ‘‘อหํ วาทํ อาโรเปสฺสามีติ ชมฺพุทีเป วิจรามี’’ติ อาห. นิคณฺฐีปิ ตถา อาห. ลิจฺฉวิโน, ‘‘อิเธว อญฺญมญฺญํ วาทํ อาโรเปถา’’ติ อาหํสุ. นิคณฺฐี อตฺตนา อุคฺคหิตานิ ปญฺจวาทสตานิ ปุจฺฉิ, นิคณฺโฐ กเถสิ. นิคณฺเฐน ปุจฺฉิเตปิ นิคณฺฐี กเถสิเยว. เอกสฺสปิ น ชโย, น ปราชโย, อุโภ สมสมาว อเหสุํ. ลิจฺฉวิโน, – ‘‘ตุมฺเห อุโภปิ สมสมา อาหิณฺฑิตฺวา กึ กริสฺสถ, อิเธว วสถา’’ติ เคหํ ทตฺวา พลึ ปฏฺฐเปสุํ. เตสํ สํวาสมนฺวาย จตสฺโส ธีตโร ชาตา, – เอกา สจฺจา นาม, เอกา โลลา นาม, เอกา ปฏาจารา นาม, เอกา อาจารวตี นาม. ตาปิ ปณฺฑิตาว อเหสุํ, มาตาปิตูหิ อุคฺคหิตานิ ปญฺจ ปญฺจ วาทสตานิ อุคฺคเหสุํ. ตา วยปตฺตา มาตาปิตโร อโวจุํ – ‘‘อมฺหากํ อมฺมา กุเล ทาริกา นาม หิรญฺญสุวณฺณาทีนิ ทตฺวา กุลฆรํ เปสิตปุพฺพา นาม นตฺถิ. โย ปน อคาริโก ตาสํ วาทํ มทฺทิตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ปาทปริจาริกา โหนฺติ. โย ปพฺพชิโต ตาสํ มทฺทิตุํ สกฺโกติ, ตสฺส สนฺติเก ปพฺพชนฺติ. ตุมฺเห กึ กริสฺสถา’’ติ? มยมฺปิ เอวเมว กริสฺสามาติ. จตสฺโสปิ ปริพฺพาชิกเวสํ คเหตฺวา, ‘‘อยํ ชมฺพุทีโป นาม ชมฺพุยา ปญฺญายตี’’ติ ชมฺพุสาขํ คเหตฺวา จาริกํ ปกฺกมึสุ. ยํ คามํ ปาปุณนฺติ, ตสฺส ทฺวาเร ปํสุปุญฺเช วา วาลิกปุญฺเช วา ชมฺพุธชํ ฐเปตฺวา, – ‘‘โย วาทํ อาโรเปตุํ สกฺโกติ, โส อิมํ มทฺทตู’’ติ วตฺวา คามํ ปวิสนฺติ. เอวํ คาเมน คามํ วิจรนฺติโย สาวตฺถึ ปาปุณิตฺวา ตเถว คามทฺวาเร ชมฺพุธชํ ฐเปตฺวา สมฺปตฺตมนุสฺสานํ อาโรเจตฺวา อนฺโตนครํ ปวิฏฺฐา. Saccako nigaṇṭhaputtoti (Saccaka, con của Nigaṇṭha) có nghĩa là: nghe nói thuở xưa, có một nam lõa thể và một nữ lõa thể, sau khi mỗi người học năm trăm học thuyết, với ý định “chúng ta sẽ thiết lập luận thuyết,” đã đi chu du khắp cõi Diêm-phù-đề và gặp nhau ở Vesālī. Các vị vua Licchavi thấy vậy, đã hỏi: “Ngươi là ai (nam)? Ngươi là ai (nữ)?” Nam lõa thể nói: “Ta đi chu du khắp cõi Diêm-phù-đề để thiết lập luận thuyết.” Nữ lõa thể cũng nói như vậy. Các vị Licchavi nói: “Vậy hãy thiết lập luận thuyết với nhau ngay tại đây.” Nữ lõa thể đã hỏi năm trăm học thuyết mà mình đã học, nam lõa thể đã trả lời. Khi nam lõa thể hỏi, nữ lõa thể cũng đã trả lời. Không ai thắng, không ai bại, cả hai đều ngang tài. Các vị Licchavi nói: “Cả hai ngươi đều ngang tài, đi chu du để làm gì? Hãy ở lại đây.” rồi cho họ một ngôi nhà và cung cấp vật dụng. Do sự chung sống của họ, bốn người con gái đã được sinh ra: một người tên Saccā, một người tên Lolā, một người tên Paṭācārā, một người tên Ācāravatī. Họ cũng là những người có trí tuệ, đã học mỗi người năm trăm học thuyết mà cha mẹ đã học. Khi họ đến tuổi trưởng thành, cha mẹ đã nói: “Này các con, trong dòng tộc của chúng ta, chưa từng có tiền lệ gả con gái về nhà chồng bằng cách cho vàng bạc v.v... Nếu người tại gia nào có thể bác bỏ luận thuyết của họ, họ sẽ trở thành người hầu của người đó. Nếu người xuất gia nào có thể bác bỏ (luận thuyết của họ), họ sẽ xuất gia nơi vị ấy. Các con sẽ làm gì?” (Họ đáp): “Chúng con cũng sẽ làm như vậy.” Cả bốn người đã mang hình tướng của nữ du sĩ, với ý nghĩ “Cõi Diêm-phù-đề này được biết đến nhờ cây diêm-phù,” đã cầm một cành diêm-phù và lên đường du hành. Khi đến làng nào, tại cổng làng ấy, trên một đống bụi hoặc đống cát, họ dựng cành diêm-phù làm cờ hiệu và nói rằng: “Ai có thể thiết lập luận thuyết, hãy giẫm lên cành này,” rồi đi vào làng. Cứ như thế, đi từ làng này sang làng khác, họ đã đến thành Sāvatthī, cũng như vậy, họ dựng cờ hiệu diêm-phù ở cổng làng, thông báo cho những người đến, rồi đi vào trong thành. เตน สมเยน ภควา สาวตฺถึ นิสฺสาย เชตวเน วิหรติ. อถายสฺมา สาริปุตฺโต คิลาเน ปุจฺฉนฺโต อชคฺคิตฏฺฐานํ ชคฺคนฺโต อตฺตโน กิจฺจมหนฺตตาย อญฺเญหิ ภิกฺขูหิ ทิวาตรํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺโต คามทฺวาเร ชมฺพุธชํ ทิสฺวา, – ‘‘กิมิท’’นฺติ ทารเก ปุจฺฉิ. เต ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. เตน หิ มทฺทถาติ. น สกฺโกม, ภนฺเต, ภายามาติ. ‘‘กุมารา [Pg.171] มา ภายถ, ‘เกน อมฺหากํ ชมฺพุธโช มทฺทาปิโต’ติ วุตฺเต, พุทฺธสาวเกน สาริปุตฺตตฺเถเรน มทฺทาปิโต, วาทํ อาโรเปตุกามา เชตวเน เถรสฺส สนฺติกํ คจฺฉถาติ วเทยฺยาถา’’ติ อาห. เต เถรสฺส วจนํ สุตฺวา ชมฺพุธชํ มทฺทิตฺวา ฉฑฺเฑสุํ. เถโร ปิณฺฑาย จริตฺวา วิหารํ คโต. ปริพฺพาชิกาปิ คามโต นิกฺขมิตฺวา, ‘‘อมฺหากํ ธโช เกน มทฺทาปิโต’’ติ ปุจฺฉึสุ. ทารกา ตมตฺถํ อาโรเจสุํ. ปริพฺพาชิกา ปุน คามํ ปวิสิตฺวา เอเกกํ วีถึ คเหตฺวา, – ‘‘พุทฺธสาวโก กิร สาริปุตฺโต นาม อมฺเหหิ สทฺธึ วาทํ กริสฺสติ, โสตุกามา นิกฺขมถา’’ติ อาโรเจสุํ. มหาชโน นิกฺขมิ, เตน สทฺธึ ปริพฺพาชิกา เชตวนํ อคมึสุ. Vào lúc ấy, Đức Thế Tôn, nương vào thành Sāvatthī, trú tại tu viện Jetavana. Khi ấy, Tôn giả Sāriputta, trong khi hỏi thăm các vị tỳ khưu bệnh, trong khi quét dọn nơi chưa được quét dọn, do có nhiều phận sự nên đã đi vào làng để khất thực muộn hơn các vị tỳ khưu khác, và khi ở cổng làng, sau khi nhìn thấy lá cờ bằng cành trâm, đã hỏi bọn trẻ rằng: “Cái này là gì?”. Bọn chúng đã trình bày sự việc ấy. “Nếu vậy, các con hãy giẫm đạp nó đi”. “Bạch ngài, chúng con không thể, chúng con sợ”. Ngài đã nói: “Này các cậu bé, đừng sợ. Khi được hỏi: ‘Lá cờ trâm của chúng ta đã bị ai xui giẫm đạp?’, các con hãy nói rằng: ‘Đã bị Trưởng lão Sāriputta, một vị đệ tử của đức Phật, xui giẫm đạp. Nếu muốn tranh luận, hãy đến tu viện Jetavana, đến gặp Trưởng lão’”. Bọn chúng sau khi nghe lời của Trưởng lão, đã giẫm đạp và vứt bỏ lá cờ trâm. Trưởng lão sau khi đi khất thực đã trở về tu viện. Các nữ du sĩ cũng đi ra khỏi làng và đã hỏi rằng: “Lá cờ của chúng ta đã bị ai xui giẫm đạp?”. Bọn trẻ đã trình bày sự việc ấy. Các nữ du sĩ lại đi vào làng, đi qua từng con đường và loan báo rằng: “Nghe nói, vị đệ tử của đức Phật tên là Sāriputta sẽ tranh luận với chúng ta. Những ai muốn nghe, hãy đi ra”. Đám đông đã đi ra, cùng với đám đông ấy, các nữ du sĩ đã đi đến tu viện Jetavana. เถโร – ‘‘อมฺหากํ วสนฏฺฐาเน มาตุคามสฺส อาคมนํ นาม อผาสุก’’นฺติ วิหารมชฺเฌ นิสีทิ. ปริพฺพาชิกาโย คนฺตฺวา เถรํ ปุจฺฉึสุ – ‘‘ตุมฺเหหิ อมฺหากํ ธโช มทฺทาปิโต’’ติ? อาม, มยา มทฺทาปิโตติ. มยํ ตุมฺเหหิ สทฺธึ วาทํ กริสฺสามาติ. สาธุ กโรถ, กสฺส ปุจฺฉา กสฺส วิสฺสชฺชนํ โหตูติ? ปุจฺฉา นาม อมฺหากํ ปตฺตา, ตุมฺเห ปน มาตุคามา นาม ปฐมํ ปุจฺฉถาติ อาห. ตา จตสฺโสปิ จตูสุ ทิสาสุ ฐตฺวา มาตาปิตูนํ สนฺติเก อุคฺคหิตํ วาทสหสฺสํ ปุจฺฉึสุ. เถโร ขคฺเคน กุมุทนาฬํ ฉินฺทนฺโต วิย ปุจฺฉิตํ ปุจฺฉิตํ นิชฺชฏํ นิคฺคณฺฐึ กตฺวา กเถสิ, กเถตฺวา ปุน ปุจฺฉถาติ อาห. เอตฺตกเมว, ภนฺเต, มยํ ชานามาติ. เถโร อาห – ‘‘ตุมฺเหหิ วาทสหสฺสํ ปุจฺฉิตํ มยา กถิตํ, อหํ ปน เอกํ เยว ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามิ, ตํ ตุมฺเห กเถถา’’ติ. ตา เถรสฺส วิสยํ ทิสฺวา, ‘‘ปุจฺฉถ, ภนฺเต, พฺยากริสฺสามา’’ติ วตฺตุํ นาสกฺขึสุ. ‘‘วท, ภนฺเต, ชานมานา พฺยากริสฺสามา’’ติ ปุน อาหํสุ. Vị Trưởng lão, nghĩ rằng: “Việc người nữ đến nơi ở của chúng ta là điều không thoải mái”, đã ngồi ở giữa tu viện. Các nữ du sĩ sau khi đến đã hỏi Trưởng lão rằng: “Có phải ngài đã xui giẫm đạp lá cờ của chúng tôi không?”. “Đúng vậy, do tôi xui giẫm đạp”. “Chúng tôi sẽ tranh luận với ngài”. “Tốt lắm, hãy làm đi. Ai sẽ là người hỏi, ai sẽ là người trả lời?”. Ngài nói: “Việc hỏi đã đến lượt chúng tôi, tuy nhiên, các vị là nữ nhân, hãy hỏi trước đi”. Bốn vị nữ du sĩ ấy đứng ở bốn hướng, đã hỏi một ngàn luận điểm đã học được từ cha mẹ. Vị Trưởng lão, giống như người dùng gươm cắt thân sen súng, đã giải đáp từng câu hỏi được hỏi, làm cho chúng không còn rối rắm, không còn khúc mắc. Sau khi giải đáp, ngài nói: “Hãy hỏi nữa đi”. “Bạch ngài, chúng con chỉ biết chừng ấy thôi”. Vị Trưởng lão nói: “Các vị đã hỏi một ngàn luận điểm, tôi đã giải đáp. Còn tôi, tôi sẽ chỉ hỏi một câu hỏi thôi, các vị hãy trả lời câu hỏi ấy”. Các vị ấy sau khi thấy được phạm vi (trí tuệ) của Trưởng lão, đã không thể nói rằng: “Bạch ngài, xin hãy hỏi, chúng con sẽ trả lời”. Họ lại nói rằng: “Bạch ngài, xin hãy nói. Nếu biết, chúng con sẽ trả lời”. เถโร อยํ ปน กุลปุตฺเต ปพฺพาเชตฺวา ปฐมํ สิกฺขาเปตพฺพปญฺโหติ วตฺวา, – ‘‘เอกํ นาม กิ’’นฺติ ปุจฺฉิ. ตา เนว อนฺตํ, น โกฏึ อทฺทสํสุ. เถโร กเถถาติ อาห. น ปสฺสาม, ภนฺเตติ. ตุมฺเหหิ วาทสหสฺสํ ปุจฺฉิตํ มยา กถิตํ, มยฺหํ ตุมฺเห เอกํ ปญฺหมฺปิ กเถตุํ น สกฺโกถ, เอวํ สนฺเต กสฺส ชโย กสฺส ปราชโยติ? ตุมฺหากํ, ภนฺเต, ชโย, อมฺหากํ ปราชโยติ. อิทานิ กึ กริสฺสถาติ? ตา มาตาปิตูหิ วุตฺตวจนํ อาโรเจตฺวา, ‘‘ตุมฺหากํ สนฺติเก ปพฺพชิสฺสามา’’ติ อาหํสุ. ตุมฺเห มาตุคามา นาม อมฺหากํ สนฺติเก ปพฺพชิตุํ น วฏฺฏติ, อมฺหากํ ปน สาสนํ คเหตฺวา [Pg.172] ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ คนฺตฺวา ปพฺพชถาติ. ตา สาธูติ เถรสฺส สาสนํ คเหตฺวา ภิกฺขุนิสงฺฆสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปพฺพชึสุ. ปพฺพชิตา จ ปน อปฺปมตฺตา อาตาปินิโย หุตฺวา นจิรสฺเสว อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. Vị Trưởng lão, sau khi nói rằng: “Đây là câu hỏi nên được dạy trước tiên sau khi cho các thiện nam tử xuất gia”, đã hỏi: “Cái gì gọi là một?”. Các vị ấy đã không thấy được điểm cuối, không thấy được điểm đầu. Vị Trưởng lão nói: “Hãy trả lời đi”. “Bạch ngài, chúng con không thấy”. “Các vị đã hỏi một ngàn luận điểm, tôi đã giải đáp. Các vị không thể trả lời dù chỉ một câu hỏi của tôi. Khi như vậy, ai là người thắng, ai là người thua?”. “Bạch ngài, ngài là người thắng, chúng con là người thua”. “Bây giờ các vị sẽ làm gì?”. Các vị ấy sau khi trình bày lại lời đã được cha mẹ nói, đã thưa rằng: “Chúng con sẽ xuất gia nơi ngài”. “Các vị là nữ nhân, không thích hợp để xuất gia nơi chúng tôi. Tuy nhiên, hãy mang theo lời nhắn của chúng tôi, đến trú xứ của các tỳ khưu ni và xuất gia”. Các vị ấy, “Lành thay”, sau khi nhận lấy lời nhắn của Trưởng lão, đã đến nơi chúng tỳ khưu ni và xuất gia. Và sau khi xuất gia, trở thành những người không dể duôi, có sự tinh cần, không bao lâu đã chứng đắc A-la-hán quả. อยํ สจฺจโก ตาสํ จตุนฺนมฺปิ กนิฏฺฐภาติโก. ตาหิ จตูหิปิ อุตฺตริตรปญฺโญ, มาตาปิตูนมฺปิ สนฺติกา วาทสหสฺสํ, ตโต พหุตรญฺจ พาหิรสมยํ อุคฺคเหตฺวา กตฺถจิ อคนฺตฺวา ราชทารเก สิปฺปํ สิกฺขาเปนฺโต ตตฺเถว เวสาลิยํ วสติ, ปญฺญาย อติปูริตตฺตา กุจฺฉิ เม ภิชฺเชยฺยาติ ภีโต อยปฏฺเฏน กุจฺฉึ ปริกฺขิปิตฺวา จรติ, อิมํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต’’ติ. Saccaka này là em trai út của bốn vị nữ ấy. Y có trí tuệ vượt trội hơn cả bốn vị nữ ấy, đã học một ngàn luận điểm từ nơi cha mẹ, và nhiều ngoại giáo hơn thế nữa, không đi đến nơi nào khác, sống ngay tại Vesālī ấy trong khi dạy nghề cho các hoàng tử. Do trí tuệ quá sung mãn, y sợ rằng: “Bụng của ta sẽ vỡ”, nên đi lại với một tấm sắt quấn quanh bụng. Liên quan đến điều này, đã được nói là “Saccaka, con của Nigaṇṭha”. ภสฺสปฺปวาทโกติ ภสฺสํ วุจฺจติ กถามคฺโค, ตํ ปวทติ กเถตีติ ภสฺสปฺปวาทโก. ปณฺฑิตวาโทติ อหํ ปณฺฑิโตติ เอวํ วาโท. สาธุสมฺมโต พหุชนสฺสาติ ยํ ยํ นกฺขตฺตจาเรน อาทิสติ, ตํ ตํ เยภุยฺเยน ตเถว โหติ, ตสฺมา อยํ สาธุลทฺธิโก ภทฺทโกติ เอวํ สมฺมโต มหาชนสฺส. วาเทน วาทํ สมารทฺโธติ กถามคฺเคน โทสํ อาโรปิโต. อายสฺมา อสฺสชีติ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส อาจริโย อสฺสชิตฺเถโร. ชงฺฆาวิหารํ อนุจงฺกมมาโนติ ตโต ตโต ลิจฺฉวิราชเคหโต ตํ ตํ เคหํ คมนตฺถาย อนุจงฺกมมาโน. เยนายสฺมา อสฺสชิ เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมิ? สมยชานนตฺถํ. Về “bhassappavādako”: “Bhassa” được gọi là dòng chảy của cuộc nói chuyện; người nói, người trình bày điều đó được gọi là “bhassappavādako”. Về “paṇḍitavādo”: có chủ trương rằng: “Ta là bậc trí”. Về “sādhusammato bahujanassa”: Bất cứ điều gì y tiên đoán bằng sự chuyển động của các vì sao, điều đó phần lớn xảy ra đúng như vậy; do đó, y được đám đông công nhận rằng: “Người này có quan điểm tốt, là người tốt”. Về “vādena vādaṃ samāraddho”: đã bị quy lỗi qua dòng chảy của cuộc nói chuyện. Về “Tôn giả Assaji”: là Trưởng lão Assaji, thầy của Trưởng lão Sāriputta. Về “jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamāno”: đi kinh hành từ nhà của vị vua Licchavi này đến nhà của vị vua Licchavi kia để đi đến đó. Về “đã đi đến gặp Tôn giả Assaji”: Tại sao lại đến gặp? Với mục đích để biết giáo lý. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ ‘สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ อาโรเปสฺสามี’ติ อาหิณฺฑามิ, ‘สมยํ ปนสฺส น ชานามี’ติ น อาโรเปสึ. ปรสฺส หิ สมยํ ญตฺวา อาโรปิโต วาโท สฺวาโรปิโต นาม โหติ. อยํ ปน สมณสฺส โคตมสฺส สาวโก ปญฺญายติ อสฺสชิตฺเถโร; โส อตฺตโน สตฺถุ สมเย โกวิโท, เอตาหํ ปุจฺฉิตฺวา กถํ ปติฏฺฐาเปตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ. ตสฺมา อุปสงฺกมิ. วิเนตีติ กถํ วิเนติ, กถํ สิกฺขาเปตีติ ปุจฺฉติ. เถโร ปน ยสฺมา ทุกฺขนฺติ วุตฺเต อุปารมฺภสฺส โอกาโส โหติ, มคฺคผลานิปิ ปริยาเยน ทุกฺขนฺติ อาคตานิ, อยญฺจ ทุกฺขนฺติ วุตฺเต เถรํ ปุจฺเฉยฺย – ‘‘โภ อสฺสชิ, กิมตฺถํ ตุมฺเห ปพฺพชิตา’’ติ. ตโต ‘‘มคฺคผลตฺถายา’’ติ วุตฺเต, – ‘‘นยิทํ, โภ อสฺสชิ, ตุมฺหากํ สาสนํ นาม, มหาอาฆาตนํ นาเมตํ, นิรยุสฺสโท นาเมส, นตฺถิ ตุมฺหากํ สุขาสา, อุฏฺฐายุฏฺฐาย ทุกฺขเมว ชิราเปนฺตา อาหิณฺฑถา’’ติ โทสํ อาโรเปยฺย, ตสฺมา [Pg.173] ปรวาทิสฺส ปริยายกถํ กาตุํ น วฏฺฏติ. ยถา เอส อปฺปติฏฺโฐ โหติ, เอวมสฺส นิปฺปริยายกถํ กเถสฺสามีติ จินฺเตตฺวา, ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจ’’นฺติ อิมํ อนิจฺจานตฺตวเสเนว กถํ กเถติ. ทุสฺสุตนฺติ โสตุํ อยุตฺตํ. Dường như vị ấy đã khởi lên ý nghĩ như vầy: “Ta đi loanh quanh với ý định ‘ta sẽ chất vấn giáo lý của sa-môn Gotama,’ nhưng ta đã không chất vấn vì nghĩ rằng ‘ta không biết giáo lý của vị ấy.’ Thật vậy, sự chất vấn được thực hiện sau khi đã biết giáo lý của người khác mới được gọi là sự chất vấn đúng đắn. Vị này, trưởng lão Assaji, được biết là đệ tử của sa-môn Gotama; vị ấy thông thạo giáo lý của bậc đạo sư của mình. Sau khi hỏi vị này và xác lập lời nói, ta sẽ chất vấn giáo lý của sa-môn Gotama.” Do đó, vị ấy đã đi đến. (Câu) ‘vineti’ có nghĩa là hỏi rằng: “Vị ấy rèn luyện như thế nào, vị ấy chỉ dạy như thế nào?” Vị trưởng lão, vì khi nói đến ‘khổ,’ sẽ có cơ hội để chỉ trích, và ngay cả đạo và quả cũng được nói là khổ theo nghĩa bóng, và vị này, khi nghe nói đến ‘khổ,’ có thể hỏi vị trưởng lão: “Thưa ngài Assaji, các ngài xuất gia vì mục đích gì?” Sau đó, khi được trả lời: “Vì mục đích đạo và quả,” (vị ấy có thể nói): “Thưa ngài Assaji, đây không phải là giáo pháp của các ngài, đây là một lò sát sinh lớn, đây là nguồn gốc của địa ngục, các ngài không có hy vọng vào hạnh phúc, các ngài đi lang thang, nỗ lực và gắng sức chỉ để làm hao mòn khổ đau,” và có thể quy tội. Do đó, không nên nói chuyện một cách ẩn dụ với người có khuynh hướng chỉ trích. Nghĩ rằng: “Ta sẽ nói một cách trực tiếp để vị này không có chỗ đứng,” vị ấy đã nói bài pháp này về ‘sắc, này các tỳ-khưu, là vô thường’ chỉ theo khía cạnh vô thường và vô ngã. ‘Dussutaṃ’ có nghĩa là không thích hợp để nghe. ๓๕๔. สนฺถาคาเรติ ราชกุลานํ อตฺถานุสาสนสนฺถาคารสาลายํ. เยน เต ลิจฺฉวี เตนุปสงฺกมีติ เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อหํ ปุพฺเพ สมยํ อชานนภาเวน สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ น อาโรเปสึ, อิทานิ ปนสฺส มหาสาวเกน กถิตํ สมยํ ชานามิ, อิเม จ มม อนฺเตวาสิกา ปญฺจสตา ลิจฺฉวี สนฺนิปติตา. เอเตหิ สทฺธึ คนฺตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส วาทํ อาโรเปสฺสามี’’ติ ตสฺมา อุปสงฺกมิ. ญาตญฺญตเรนาติ ญาเตสุ อภิญฺญาเตสุ ปญฺจวคฺคิยตฺเถเรสุ อญฺญตเรน. ปติฏฺฐิตนฺติ ยถา เตน ปติฏฺฐิตํ. สเจ เอวํ ปติฏฺฐิสฺสติ, อถ ปน อญฺญเทว วกฺขติ, ตตฺร มยา กึ สกฺกา กาตุนฺติ อิทาเนว ปิฏฺฐึ ปริวตฺเตนฺโต อาห. อากฑฺเฒยฺยาติ อตฺตโน อภิมุขํ กฑฺเฒยฺย. ปริกฑฺเฒยฺยาติ ปุรโต ปฏิปณาเมยฺย. สมฺปริกฑฺเฒยฺยาติ กาเลน อากฑฺเฒยฺย, กาเลน ปริกฑฺเฒยฺย. โสณฺฑิกากิลญฺชนฺติ สุราฆเร ปิฏฺฐกิลญฺชํ. โสณฺฑิกาธุตฺโตติ สุราธุตฺโต. วาลํ กณฺเณ คเหตฺวาติ สุราปริสฺสาวนตฺถวิกํ โธวิตุกาโม กสฏนิธุนนตฺถํ อุโภสุ กณฺเณสุ คเหตฺวา. โอธุเนยฺยาติ อโธมุขํ กตฺวา ธุเนยฺย. นิทฺธุเนยฺยาติ อุทฺธํมุขํ กตฺวา ธุเนยฺย. นิปฺโผเฏยฺยาติ ปุนปฺปุนํ ปปฺโผเฏยฺย. สาณโธวิกํ นามาติ เอตฺถ มนุสฺสา สาณสาฏกกรณตฺถํ สาณวาเก คเหตฺวา มุฏฺฐึ มุฏฺฐึ พนฺธิตฺวา อุทเก ปกฺขิปนฺติ. เต ตติยทิวเส สุฏฺฐุ กิลินฺนา โหนฺติ. อถ มนุสฺสา อมฺพิลยาคุสุราทีนิ อาทาย ตตฺถ คนฺตฺวา สาณมุฏฺฐึ คเหตฺวา, ทกฺขิณโต วามโต สมฺมุขา จาติ ตีสุ ผลเกสุ สกึ ทกฺขิณผลเก, สกึ วามผลเก, สกึ สมฺมุขผลเก ปหรนฺตา อมฺพิลยาคุสุราทีนิ ภุญฺชนฺตา ปิวนฺตา ขาทนฺตา โธวนฺติ. มหนฺตา กีฬา โหติ. รญฺโญ นาโค ตํ กีฬํ ทิสฺวา คมฺภีรํ อุทกํ อนุปวิสิตฺวา โสณฺฑาย อุทกํ คเหตฺวา สกึ กุมฺเภ สกึ ปิฏฺฐิยํ สกึ อุโภสุ ปสฺเสสุ สกึ อนฺตรสตฺถิยํ ปกฺขิปนฺโต กีฬิตฺถ. ตทุปาทาย ตํ กีฬิตชาตํ สาณโธวิกํ นาม วุจฺจติ[Pg.174], ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สาณโธวิกํ นาม กีฬิตชาตํ กีฬตี’’ติ. กึ โส ภวมาโน สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต, โย ภควโต วาทํ อาโรเปสฺสตีติ โย สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต ภควโต วาทํ อาโรเปสฺสติ, โส กึ ภวมาโน กึ ยกฺโข ภวมาโน อุทาหุ อินฺโท, อุทาหุ พฺรหฺมา ภวมาโน ภควโต วาทํ อาโรเปสฺสติ? น หิ สกฺกา ปกติมนุสฺเสน ภควโต วาทํ อาโรเปตุนฺติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. 354. ‘Santhāgāra’ có nghĩa là trong hội trường nghị sự để quản lý công việc của các dòng dõi hoàng tộc. (Câu) ‘Yena te licchavī tenupasaṅkami’ có nghĩa là dường như vị ấy đã khởi lên ý nghĩ như vầy: “Trước đây, do không biết giáo lý, ta đã không chất vấn giáo lý của sa-môn Gotama. Nhưng bây giờ, ta đã biết giáo lý do vị đại đệ tử của ngài thuyết giảng, và năm trăm vị Licchavi này, là đệ tử của ta, cũng đã tụ họp. Ta sẽ cùng họ đi đến và chất vấn giáo lý của sa-môn Gotama.” Do đó, vị ấy đã đi đến. ‘Ñātaññatarena’ có nghĩa là bởi một vị trong số năm vị trưởng lão nổi tiếng, lừng danh. ‘Patiṭṭhitaṃ’ có nghĩa là như đã được vị ấy xác lập. (Câu) ‘Sace evaṃ patiṭṭhissati, atha pana aññadeva vakkhati, tatra mayā kiṃ sakkā kātuṃ’ có nghĩa là (nghĩ rằng): “Nếu ngài xác lập như vậy, nhưng nếu ngài nói điều gì khác, thì ta có thể làm gì được đây?” và nói như vậy trong khi đã quay lưng lại. ‘Ākaḍḍheyya’ có nghĩa là kéo về phía mình. ‘Parikaḍḍheyya’ có nghĩa là đẩy về phía trước. ‘Samparikaḍḍheyya’ có nghĩa là lúc thì kéo, lúc thì đẩy. ‘Soṇḍikākilañjaṃ’ có nghĩa là bánh bột trong lò rượu. ‘Soṇḍikādhutto’ có nghĩa là kẻ nghiện rượu. ‘Vālaṃ kaṇṇe gahetvā’ có nghĩa là một kẻ nghiện rượu muốn giặt tấm lọc rượu, cầm lấy hai đầu để giũ sạch cặn. ‘Odhuneyya’ có nghĩa là giũ xuống, chúc đầu xuống. ‘Niddhuneyya’ có nghĩa là giũ lên, ngửa đầu lên. ‘Nipphoṭeyya’ có nghĩa là đập đi đập lại. ‘Sāṇadhovikaṃ nāma’ có nghĩa là ở đây, người ta lấy thân cây gai để làm vải gai, bó lại từng bó rồi ngâm trong nước. Đến ngày thứ ba, chúng đã mềm nhũn. Bấy giờ, người ta mang cháo chua, rượu, v.v., đến đó, lấy một bó gai, và giặt bằng cách đập lên ba tấm ván – một lần lên tấm ván bên phải, một lần lên tấm ván bên trái, một lần lên tấm ván phía trước – trong khi ăn, uống, nhai cháo chua, v.v. Đó là một trò vui lớn. Con voi của vua thấy trò vui đó, liền đi xuống vùng nước sâu, dùng vòi lấy nước, lúc thì phun lên đầu, lúc thì lên lưng, lúc thì lên hai bên hông, lúc thì vào giữa hai đùi, và vui đùa. Dựa vào đó, loại trò chơi đó được gọi là ‘giặt gai.’ Liên quan đến điều đó, có câu nói: “Chơi trò chơi gọi là giặt gai.” (Câu) ‘Kiṃ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo bhagavato vādaṃ āropessatīti’ có nghĩa là: Saccaka, con trai của Nigaṇṭha, người sẽ chất vấn giáo lý của Đức Thế Tôn, là hạng chúng sanh nào vậy? Phải chăng y là một dạ-xoa, hay là Đế-thích, hay là Phạm-thiên mà lại có thể chất vấn giáo lý của Đức Thế Tôn? Một người phàm không thể nào chất vấn giáo lý của Đức Thế Tôn được. Đây là ý nghĩa ở đây. ๓๕๕. เตน โข ปน สมเยนาติ ยสฺมึ สมเย สจฺจโก อารามํ ปาวิสิ, ตสฺมึ. กิสฺมึ ปน สมเย ปาวิสีติ? มหามชฺฌนฺหิกสมเย. กสฺมา ปน ตสฺมึ สมเย จงฺกมนฺตีติ? ปณีตโภชนปจฺจยสฺส ถินมิทฺธสฺส วิโนทนตฺถํ. ทิวาปธานิกา วา เต. ตาทิสานญฺหิ ปจฺฉาภตฺตํ จงฺกมิตฺวา นฺหตฺวา สรีรํ อุตุํ คณฺหาเปตฺวา นิสชฺช สมณธมฺมํ กโรนฺตานํ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ. เยน เต ภิกฺขูติ โส กิร กุหึ สมโณ โคตโมติ ปริเวณโต ปริเวณํ คนฺตฺวา ปุจฺฉิตฺวา ปวิสิสฺสามีติ วิโลเกนฺโต อรญฺเญ หตฺถี วิย จงฺกเม จงฺกมมาเน ปํสุกูลิกภิกฺขู ทิสฺวา เตสํ สนฺติกํ อคมาสิ. ตํ สนฺธาย, ‘‘เยน เต ภิกฺขู’’ติอาทิ วุตฺตํ. กหํ นุ โข, โภติ กตรสฺมึ อาวาเส วา มณฺฑเป วาติ อตฺโถ. เอส, อคฺคิเวสฺสน, ภควาติ ตทา กิร ภควา ปจฺจูสกาเล มหากรุณา สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา ทสสหสฺสจกฺกวาเฬ สพฺพญฺญุตญฺญาณชาลํ ปตฺถริตฺวา โพธเนยฺยสตฺตํ โอโลเกนฺโต อทฺทส – ‘‘สฺเว สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต มหตึ ลิจฺฉวิปริสํ คเหตฺวา มม วาทํ อาโรเปตุกาโม อาคมิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร เวสาลิยํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต มหาปริสาย นิสีทิตุํ สุขฏฺฐาเน นิสีทิสฺสามีติ คนฺธกุฏึ อปวิสิตฺวา มหาวเน อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล ทิวาวิหารํ นิสีทิ. เต ภิกฺขู ภควโต วตฺตํ ทสฺเสตฺวา อาคตา, สจฺจเกน ปุฏฺฐา ทูเร นิสินฺนํ ภควนฺตํ ทสฺเสนฺตา, ‘‘เอส อคฺคิเวสฺสน ภควา’’ติ อาหํสุ. 355. Vào lúc ấy có nghĩa là vào lúc mà Saccaka đi vào ngôi tịnh xá. Vào lúc nào? Vào lúc giữa trưa. Tại sao (các vị tỳ khưu) lại đi kinh hành vào lúc ấy? Để xua tan cơn buồn ngủ dã dượi do dùng vật thực ngon. Hoặc các vị ấy là những người tinh cần vào ban ngày. Thật vậy, đối với những vị như thế, sau bữa ăn, sau khi đi kinh hành, tắm rửa, làm cho thân thể ấm áp, rồi ngồi xuống thực hành sa-môn pháp, tâm trở nên nhất tâm. Về câu ‘nơi các vị tỳ khưu ấy,’ nghe nói rằng Saccaka, trong khi tìm kiếm ‘Sa-môn Gotama ở đâu?’ đi từ tịnh xá này đến tịnh xá khác, hỏi han, và nghĩ ‘ta sẽ đi vào,’ đã thấy các vị tỳ khưu mặc y phấn tảo đang đi kinh hành trên đường kinh hành giống như voi trong rừng, và đã đi đến gần các vị ấy. Nhắm đến điều đó, câu ‘nơi các vị tỳ khưu ấy’ v.v... đã được nói. Thưa ngài, ở đâu vậy? có nghĩa là ở trú xứ nào hay ở giảng đường nào. Này Aggivessana, đây là Đức Thế Tôn. Nghe nói, vào lúc ấy, Đức Thế Tôn vào lúc rạng đông, sau khi nhập đại bi định, đã rải lưới toàn tri trí trong mười ngàn thế giới, và trong khi tìm kiếm chúng sanh đáng được giác ngộ, đã thấy: ‘Ngày mai, Saccaka, con của Nigaṇṭha, dẫn theo một hội chúng đông đảo người Licchavi, sẽ đến với ý muốn áp đặt quan điểm của mình lên ta.’ Vì vậy, từ sáng sớm, sau khi chăm sóc thân thể, cùng với Tăng chúng tỳ khưu đi khất thực ở Vesālī, sau khi trở về từ chuyến khất thực, với ý nghĩ ‘ta sẽ ngồi ở một nơi thoải mái để hội chúng đông đảo ngồi,’ ngài đã không vào hương thất mà ngồi an trú ban ngày dưới một gốc cây trong Đại Lâm. Các vị tỳ khưu ấy, sau khi đã thực hiện phận sự đối với Đức Thế Tôn và trở về, khi được Saccaka hỏi, đã chỉ Đức Thế Tôn đang ngồi ở xa và nói: ‘Này Aggivessana, đây là Đức Thế Tôn.’ มหติยา ลิจฺฉวิปริสาย สทฺธินฺติ เหฏฺฐา ปญฺจมตฺเตหิ ลิจฺฉวิสเตหิ ปริวุโตติ วุตฺตํ. เต เอตสฺส อนฺเตวาสิกาเยว, อนฺโตเวสาลิยํ ปน สจฺจโก ปญฺจมตฺตานิ ลิจฺฉวิราชสตานิ คเหตฺวา, ‘‘วาทตฺถิโก ภควนฺตํ อุปสงฺกมนฺโต’’ติ สุตฺวา ทฺวินฺนํ ปณฺฑิตานํ กถาสลฺลาปํ โสสฺสามาติ [Pg.175] เยภุยฺเยน มนุสฺสา นิกฺขนฺตา, เอวํ สา ปริสา มหตี อปริจฺฉินฺนคณนา อโหสิ. ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. อญฺชลึ ปณาเมตฺวาติ เอเต อุภโตปกฺขิกา, เต เอวํ จินฺเตสุํ – ‘‘สเจ โน มิจฺฉาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ, ‘กสฺมา ตุมฺเห สมณํ โคตมํ วนฺทิตฺถา’ติ, เตสํ, ‘กึ อญฺชลิมตฺตกรเณนปิ วนฺทิตํ โหตี’ติ วกฺขาม. สเจ โน สมฺมาทิฏฺฐิกา โจเทสฺสนฺติ, ‘กสฺมา ภควนฺตํ น วนฺทิตฺถา’ติ, ‘กึ สีเสน ภูมึ ปหรนฺเตเนว วนฺทิตํ โหติ, นนุ อญฺชลิกมฺมมฺปิ วนฺทนา เอวา’ติ วกฺขามา’’ติ. นาม โคตฺตนฺติ, โภ โคตม, อหํ อสุกสฺส ปุตฺโต ทตฺโต นาม มิตฺโต นาม อิธ อาคโตติ วทนฺตา นามํ สาเวนฺติ นาม. โภ โคตม, อหํ วาสิฏฺโฐ นาม กจฺจาโน นาม อิธ อาคโตติ วทนฺตา โคตฺตํ สาเวนฺติ นาม. เอเต กิร ทลิทฺทา ชิณฺณกุลปุตฺตา ปริสมชฺเฌ นามโคตฺตวเสน ปากฏา ภวิสฺสามาติ เอวํ อกํสุ. เย ปน ตุณฺหีภูตา นิสีทึสุ, เต เกราฏิกา เจว อนฺธพาลา จ. ตตฺถ เกราฏิกา, ‘‘เอกํ ทฺเว กถาสลฺลาเป กโรนฺโต วิสฺสาสิโก โหติ, อถ วิสฺสาเส สติ เอกํ ทฺเว ภิกฺขา อทาตุํ น ยุตฺต’’นฺติ ตโต อตฺตานํ โมเจนฺตา ตุณฺหี นิสีทนฺติ. อนฺธพาลา อญฺญาณตาเยว อวกฺขิตฺตมตฺติกาปิณฺโฑ วิย ยตฺถ กตฺถจิ ตุณฺหีภูตา นิสีทนฺติ. Cùng với hội chúng đông đảo người Licchavi: Trước đây đã nói rằng ông được vây quanh bởi khoảng năm trăm người Licchavi. Những người này chính là đệ tử của ông ta. Nhưng ở trong thành Vesālī, khi nghe tin ‘Saccaka, dẫn theo khoảng năm trăm vị vương tử Licchavi, đang đến gần Đức Thế Tôn để tranh luận,’ phần lớn dân chúng đã đi ra với ý nghĩ ‘chúng ta sẽ nghe cuộc đàm luận của hai vị học giả.’ Như vậy, hội chúng ấy đã trở nên đông đảo, không thể đếm xuể. Nhắm đến điều đó, câu này đã được nói. Về việc chắp tay: Những người này thuộc cả hai phe. Họ đã suy nghĩ như vầy: ‘Nếu những người tà kiến chất vấn chúng ta: “Tại sao các ông lại đảnh lễ Sa-môn Gotama?”, chúng ta sẽ nói với họ: “Chẳng lẽ chỉ chắp tay thôi cũng gọi là đảnh lễ sao?” Nếu những người chánh kiến chất vấn chúng ta: “Tại sao các ông không đảnh lễ Đức Thế Tôn?”, chúng ta sẽ nói: “Chẳng lẽ chỉ có cúi đầu chạm đất mới là đảnh lễ sao? Chẳng phải hành động chắp tay cũng là đảnh lễ hay sao?”’ Về tên và họ: Những người nói: ‘Thưa ngài Gotama, tôi là con của người tên là..., tên là Datta, tên là Mitta, đã đến đây’ được gọi là đang xưng tên. Những người nói: ‘Thưa ngài Gotama, tôi thuộc dòng Vāsiṭṭha, tôi thuộc dòng Kaccāna, đã đến đây’ được gọi là đang xưng họ. Nghe nói rằng những người này là những thiện nam tử nghèo khó, già cả, đã làm như vậy với ý nghĩ ‘chúng ta sẽ được biết đến giữa hội chúng qua tên và họ.’ Còn những người ngồi im lặng, họ là những kẻ xảo quyệt và những kẻ ngu si mù quáng. Trong số đó, những kẻ xảo quyệt ngồi im lặng, tự giải thoát mình khỏi (nghĩa vụ) đó, với ý nghĩ: ‘Khi trò chuyện một hai lần, người ta trở nên thân quen, và khi đã thân quen, không cúng dường một hai phần vật thực là không phải lẽ.’ Những kẻ ngu si mù quáng, do sự vô minh, ngồi im lặng bất cứ đâu như một cục đất sét bị ném đi. ๓๕๖. กิญฺจิเทว เทสนฺติ กญฺจิ โอกาสํ กิญฺจิ การณํ, อถสฺส ภควา ปญฺหปุจฺฉเน อุสฺสาหํ ชเนนฺโต อาห – ปุจฺฉ, อคฺคิเวสฺสน, ยทากงฺขสีติ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘ปุจฺฉ ยทิ อากงฺขสิ, น เม ปญฺหวิสฺสชฺชเน ภาโร อตฺถิ’’. อถ วา ‘‘ปุจฺฉ ยํ อากงฺขสิ, สพฺพํ เต วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ อสาธารณํ ปจฺเจกพุทฺธอคฺคสาวมหาสาวเกหิ. เต หิ ยทากงฺขสีติ น วทนฺติ, สุตฺวา เวทิสฺสามาติ วทนฺติ. พุทฺธา ปน ‘‘ปุจฺฉาวุโส, ยทากงฺขสี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๗) วา, ‘‘ปุจฺฉ, มหาราช, ยทากงฺขสี’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๒) วา, 356. Một vài nơi nào đó có nghĩa là một cơ hội nào đó, một lý do nào đó. Khi ấy, Đức Thế Tôn, muốn khuyến khích ông ta trong việc đặt câu hỏi, đã nói: ‘Này Aggivessana, hãy hỏi bất cứ điều gì ông muốn.’ Ý nghĩa của câu đó là: ‘Hãy hỏi nếu ông muốn, đối với ta không có gánh nặng nào trong việc trả lời câu hỏi.’ Hoặc là: ‘Hãy hỏi điều gì ông mong muốn, ta sẽ trả lời tất cả cho ông.’ Như vậy, Ngài đã đưa ra lời mời với toàn tri trí, một điều không chung với các vị Phật Độc Giác, Thượng thủ Thinh văn và Đại Thinh văn. Thật vậy, các vị ấy không nói ‘hãy hỏi bất cứ điều gì ông muốn,’ mà nói ‘sau khi nghe, chúng tôi sẽ biết.’ Còn các vị Phật thì nói ‘Này hiền giả, hãy hỏi bất cứ điều gì ông muốn’ hoặc ‘Này Đại vương, hãy hỏi bất cứ điều gì ngài muốn,’ ‘‘ปุจฺฉ วาสว มํ ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสิ; ตสฺส ตสฺเสว ปญฺหสฺส, อหํ อนฺตํ กโรมิ เต’’ อิติ. (ที. นิ. ๒.๓๕๖) วา, hoặc: ‘Này Vāsava, hãy hỏi ta câu hỏi, Bất cứ điều gì trong tâm ông mong muốn; Đối với mỗi câu hỏi ấy, Ta sẽ giải quyết rốt ráo cho ông.’ ‘‘เตน หิ ตฺวํ, ภิกฺขุ, สเก อาสเน นิสีทิตฺวา ปุจฺฉ ยทากงฺขสี’’ติ (ม. นิ. ๓.๘๕) วา, hoặc: ‘Vậy thì, này tỳ khưu, ông hãy ngồi vào chỗ của mình rồi hỏi bất cứ điều gì ông muốn,’ ‘‘พาวริสฺส [Pg.176] จ ตุยฺหํ วา, สพฺเพสํ สพฺพสํสยํ; กตาวกาสา ปุจฺฉวฺโห, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉถา’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๓๖) วา, hoặc: ‘Của Bāvari và của các ông, Tất cả mọi nghi ngờ của tất cả mọi người; Đã được cho phép, các ông hãy hỏi, Bất cứ điều gì trong tâm các ông mong muốn,’ ‘‘ปุจฺฉ มํ สภิย ปญฺหํ, ยํ กิญฺจิ มนสิจฺฉสิ; ตสฺส ตสฺเสว ปญฺหสฺส, อหํ อนฺตํ กโรมิ เต’’ อิติ. (สุ. นิ. ๕๑๗) วา – hoặc: ‘Này Sabhiya, hãy hỏi ta câu hỏi, Bất cứ điều gì trong tâm ông mong muốn; Đối với mỗi câu hỏi ấy, Ta sẽ giải quyết rốt ráo cho ông.’ เตสํ เตสํ ยกฺขนรินฺทเทวสมณพฺราหฺมณปริพฺพาชกานํ สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรนฺติ. อนจฺฉริยญฺเจตํ, ยํ ภควา พุทฺธภูมึ ปตฺวา เอตํ ปวารณํ ปวาเรยฺย. โย โพธิสตฺตภูมิยํ ปเทสญาเณปิ ฐิโต đã đưa ra lời mời với toàn tri trí cho các vị dạ-xoa, vua người, thiên nhân, sa-môn, bà-la-môn, du sĩ này hay kia. Và điều này không có gì đáng ngạc nhiên, khi Đức Thế Tôn, đã đạt đến Phật địa, lại đưa ra lời mời này. Vị nào, ngay cả khi đang ở trong Bồ-tát địa và chỉ có trí tuệ cục bộ, ‘‘โกณฺฑญฺญ ปญฺหานิ วิยากโรหิ,ยาจนฺติ ตํ อิสโย สาธุรูปา; โกณฺฑญฺญ เอโส มนุเชสุ ธมฺโม,ยํ วุทฺธมาคจฺฉติ เอส ภาโร’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๐) – ‘Này Koṇḍañña, hãy giải đáp các câu hỏi, Các vị ẩn sĩ thiện lành đang thỉnh cầu ngài; Này Koṇḍañña, đây là quy luật giữa loài người, Rằng gánh nặng này đến với người trưởng thượng.’ เอวํ สกฺกาทีนํ อตฺถาย อิสีหิ ยาจิโต Như vậy, được các vị ẩn sĩ thỉnh cầu vì lợi ích của chư vị như Sakka. ‘‘กตาวกาสา ปุจฺฉนฺตุ โภนฺโต,ยํ กิญฺจิ ปญฺหํ มนสาภิปตฺถิตํ; อหญฺหิ ตํ ตํ โว วิยากริสฺสํ,ญตฺวา สยํ โลกมิมํ ปรญฺจา’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๖๑); “Chư hiền đã được cho phép, hãy hỏi bất cứ câu hỏi nào được mong mỏi trong tâm. Quả thật, sau khi tự mình biết rõ đời này và đời sau, ta sẽ giải đáp câu hỏi ấy cho các vị.” เอวํ สรภงฺคกาเล, สมฺภวชาตเก จ สกลชมฺพุทีปํ ติกฺขตฺตุํ วิจริตฺวา ปญฺหานํ อนฺตกรํ อทิสฺวา สุจิรเตน พฺราหฺมเณน ปญฺหํ ปุฏฺโฐ โอกาเส การิเต, ชาติยา สตฺตวสฺโส รถิกายํ ปํสุํ กีฬนฺโต ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อนฺตรวีถิยํ นิสินฺโนว – Như vậy, vào thời Sarabhaṅga và trong bổn sanh Sambhava, sau khi bà-la-môn tên Sucirata đi khắp toàn cõi Diêm-phù-đề ba lần mà không tìm thấy người có thể giải quyết rốt ráo các câu hỏi, khi được vị ấy hỏi và cơ hội được tạo ra, (vị Bồ-tát) lúc ấy mới bảy tuổi, đang chơi với bụi đất trên đường, đã khoanh chân kiết-già và ngồi ngay giữa đường – ‘‘ตคฺฆ เต อหมกฺขิสฺสํ, ยถาปิ กุสโล ตถา; ราชา จ โข ตํ ชานาติ, ยทิ กาหติ วา น วา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๑๗๒) – “Chắc chắn ta sẽ nói cho ngài, giống như một người thiện xảo vậy. Và chắc chắn đức vua biết điều đó, dù ngài sẽ làm hay không.” – สพฺพญฺญุปวารณํ ปวาเรสิ. Ngài đã thỉnh mời bằng sự thỉnh mời của bậc Toàn Giác. เอวํ ภควตา สพฺพญฺญุปวารณาย ปวาริตาย อตฺตมโน ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต, ‘‘กถํ ปน, โภ โคตมา’’ติอาทิมาห. Như vậy, khi được Đức Thế Tôn thỉnh mời bằng sự thỉnh mời của bậc Toàn Giác, (Saccaka) với tâm hoan hỷ, muốn hỏi câu hỏi, đã nói những lời bắt đầu bằng: “Thưa Tôn giả Gotama, thế nào?”. อถสฺส [Pg.177] ภควา, ‘‘ปสฺสถ, โภ, อญฺญํ สาวเกน กถิตํ, อญฺญํ สตฺถา กเถติ, นนุ มยา ปฏิกจฺเจว วุตฺตํ, ‘สเจ ตถา ปติฏฺฐิสฺสติ, ยถาสฺส สาวเกน ปติฏฺฐิตํ, เอวาหํ วาทํ อาโรเปสฺสามี’ติ. อยํ ปน อญฺญเมว กเถติ, ตตฺถ กึ มยา สกฺกา กาตุ’’นฺติ เอวํ นิคณฺฐสฺส วจโนกาโส มา โหตูติ เหฏฺฐา อสฺสชิตฺเถเรน กถิตนิยาเมเนว กเถนฺโต, เอวํ โข อหํ, อคฺคิเวสฺสนาติอาทิมาห. อุปมา มํ, โภ โคตม, ปฏิภาตีติ, โภ โคตม, มยฺหํ เอกา อุปมา อุปฏฺฐาติ, อาหรามิ ตํ อุปมนฺติ วทติ. ปฏิภาตุ ตํ, อคฺคิเวสฺสนาติ อุปฏฺฐาตุ เต, อคฺคิเวสฺสน, อาหร ตํ อุปมํ วิสตฺโถติ ภควา อโวจ. พลกรณียาติ พาหุพเลน กตฺตพฺพา กสิวาณิชฺชาทิกา กมฺมนฺตา. รูปตฺตายํ ปุริสปุคฺคโลติ รูปํ อตฺตา อสฺสาติ รูปตฺตา, รูปํ อตฺตาติ คเหตฺวา ฐิตปุคฺคลํ ทีเปติ. รูเป ปติฏฺฐายาติ ตสฺมึ อตฺตาติ คหิตรูเป ปติฏฺฐหิตฺวา. ปุญฺญํ วา อปุญฺญํ วา ปสวตีติ กุสลํ วา อกุสลํ วา ปฏิลภติ. เวทนตฺตาทีสุปิ เอเสว นโย. อิมินา กึ ทีเปติ? อิเม ปญฺจกฺขนฺธา อิเมสํ สตฺตานํ ปถวี วิย ปติฏฺฐา, เต อิเมสุ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปติฏฺฐาย กุสลากุสลกมฺมํ นาม อายูหนฺติ. ตุมฺเห เอวรูปํ วิชฺชมานเมว อตฺตานํ ปฏิเสเธนฺโต ปญฺจกฺขนฺธา อนตฺตาติ ทีเปถาติ อติวิย สการณํ กตฺวา อุปมํ อาหริ. อิมินา จ นิคณฺเฐน อาหฏโอปมฺมํ นิยตเมว, สพฺพญฺญุพุทฺธโต อญฺโญ ตสฺส กถํ ฉินฺทิตฺวา วาเท โทสํ ทาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ทุวิธา หิ ปุคฺคลา พุทฺธเวเนยฺยา จ สาวกเวเนยฺยา จ. สาวกเวเนยฺเย สาวกาปิ วิเนนฺติ พุทฺธาปิ. พุทฺธเวเนยฺเย ปน สาวกา วิเนตุํ น สกฺโกนฺติ, พุทฺธาว วิเนนฺติ. อยมฺปิ นิคณฺโฐ พุทฺธเวเนยฺโย, ตสฺมา เอตสฺส วาทํ ฉินฺทิตฺวา อญฺโญ โทสํ ทาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. เตนสฺส ภควา สยเมว วาเท โทสทสฺสนตฺถํ นนุ ตฺวํ, อคฺคิเวสฺสนาติอาทิมาห. Khi ấy, Đức Thế Tôn (nghĩ rằng): ‘Này chư hiền, hãy xem, điều được vị đệ tử nói là một đằng, điều vị đạo sư nói là một nẻo. Chẳng phải ta đã nói ngay từ đầu rằng: «Nếu ông ta xác lập đúng như điều đã được vị đệ tử của ông ta xác lập, như vậy ta sẽ nêu lên luận điểm» hay sao? Nhưng vị này lại nói một điều khác hẳn. Trong trường hợp đó, ta có thể làm được gì?’ — để không cho Nigaṇṭha có cơ hội nói như vậy, Ngài đã nói theo đúng cách thức đã được trưởng lão Assaji trình bày trước đây, và nói những lời bắt đầu bằng: ‘Này Aggivessana, quả thật Ta (dạy) như vầy.’ (Saccaka nói:) ‘Thưa Tôn giả Gotama, một ví dụ đến với con,’ có nghĩa là: ‘Thưa Tôn giả Gotama, một ví dụ khởi lên trong con, con sẽ đưa ra ví dụ đó.’ (Đức Phật đáp:) ‘Này Aggivessana, hãy để nó khởi lên,’ có nghĩa là Đức Thế Tôn đã nói: ‘Này Aggivessana, hãy để nó khởi lên trong ông, hãy cứ tự nhiên đưa ra ví dụ đó.’ (Saccaka nói:) ‘Balakaraṇīyā’ là những công việc cần làm bằng sức mạnh của cánh tay như cày cấy, buôn bán. ‘Rūpattāyaṃ purisapuggalo’ (người có sắc là tự ngã) là ‘rūpattā’ vì ‘rūpaṃ attā assa’ (sắc là tự ngã của người ấy); câu này chỉ người đứng vững trong quan điểm chấp thủ sắc là tự ngã. ‘Rūpe patiṭṭhāya’ (an trú trong sắc) là an trú trong sắc đã được chấp thủ là tự ngã ấy. ‘Puññaṃ vā apuññaṃ vā pasavati’ (sinh ra phước hoặc phi phước) là đạt được thiện hoặc bất thiện. Trong các trường hợp ‘vedanattā’ (thọ là tự ngã) v.v... cũng theo phương pháp này. Qua đây, (Saccaka) trình bày điều gì? Năm uẩn này là nền tảng cho các chúng sanh này giống như đất liền. Họ an trú trên năm uẩn này và nỗ lực làm các nghiệp thiện và bất thiện. (Ý của Saccaka là:) ‘Các ngài phủ nhận một tự ngã hiện hữu rõ ràng như vậy và trình bày rằng năm uẩn là vô ngã hay sao?’ — (Saccaka) đã đưa ra ví dụ sau khi tạo ra một lý do rất vững chắc như vậy. Và ví dụ được Nigaṇṭha này đưa ra quả thật rất chắc chắn. Ngoài Đức Phật Toàn Giác, không có ai có khả năng bẻ gãy lời nói của ông ta và chỉ ra lỗi lầm trong luận điểm. Quả thật, có hai loại người: những người có thể được chư Phật giáo hóa (buddhaveneyya) và những người có thể được chư Thanh văn giáo hóa (sāvakaveneyya). Những người có thể được chư Thanh văn giáo hóa thì cả chư Thanh văn và chư Phật đều có thể giáo hóa. Nhưng những người chỉ có thể được chư Phật giáo hóa thì chư Thanh văn không thể giáo hóa, chỉ có chư Phật mới giáo hóa được. Nigaṇṭha này cũng là người chỉ có thể được chư Phật giáo hóa. Do đó, không có ai khác có khả năng bẻ gãy luận điểm của ông ta và chỉ ra lỗi lầm. Vì vậy, chính Đức Thế Tôn, để chỉ ra lỗi lầm trong luận điểm của ông ta, đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Này Aggivessana, chẳng phải ông...’ อถ นิคณฺโฐ จินฺเตสิ – ‘‘อติวิย สมโณ โคตโม มม วาทํ ปติฏฺฐเปติ, สเจ อุปริ โกจิ โทโส ภวิสฺสติ, มมํ เอกกํเยว นิคฺคณฺหิสฺสติ. หนฺทาหํ อิมํ วาทํ มหาชนสฺสาปิ มตฺถเก ปกฺขิปามี’’ติ, ตสฺมา เอวมาห – อหมฺปิ, โภ โคตม, เอวํ วทามิ รูปํ เม อตฺตา…เป… วิญฺญาณํ เม อตฺตาติ, อยญฺจ มหตี ชนตาติ. ภควา ปน นิคณฺฐโต สตคุเณนปิ [Pg.178] สหสฺสคุเณนปิ สตสหสฺสคุเณนปิ วาทีวรตโร, ตสฺมา จินฺเตสิ – ‘‘อยํ นิคณฺโฐ อตฺตานํ โมเจตฺวา มหาชนสฺส มตฺถเก วาทํ ปกฺขิปติ, นาสฺส อตฺตานํ โมเจตุํ ทสฺสามิ, มหาชนโต นิวตฺเตตฺวา เอกกํเยว นํ นิคฺคณฺหิสฺสามี’’ติ. อถ นํ กิญฺหิ เต, อคฺคิเวสฺสนาติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – นายํ ชนตา มม วาทํ อาโรเปตุํ อาคตา, ตฺวํเยว สกลํ เวสาลึ สํวฏฺฏิตฺวา มม วาทํ อาโรเปตุํ อาคโต, ตสฺมา ตฺวํ สกเมว วาทํ นิเวเฐหิ, มา มหาชนสฺส มตฺถเก ปกฺขิปสีติ. โส ปฏิชานนฺโต อหญฺหิ, โภ โคตมาติอาทิมาห. Khi ấy, Nigaṇṭha (Saccaka) suy nghĩ: ‘Sa-môn Gotama đang xác lập luận điểm của ta một cách quá chắc chắn. Nếu sau này có lỗi lầm nào phát sinh, ngài sẽ chỉ khiển trách một mình ta mà thôi. Thôi được, ta sẽ đặt luận điểm này lên đầu cả đại chúng nữa.’ Do đó, ông ta đã nói như vầy: ‘Thưa Tôn giả Gotama, con cũng nói như vầy: «Sắc là tự ngã của tôi... cho đến... thức là tự ngã của tôi,» và cả đại chúng đông đảo này (cũng vậy).’ Nhưng Đức Thế Tôn là bậc tranh luận cao tột hơn Nigaṇṭha cả trăm lần, ngàn lần, trăm ngàn lần. Do đó, Ngài suy nghĩ: ‘Nigaṇṭha này, sau khi tự giải thoát cho mình, lại đổ luận điểm lên đầu đại chúng. Ta sẽ không để cho ông ta tự giải thoát. Ta sẽ khiến ông ta quay lại từ đại chúng và sẽ chỉ khiển trách một mình ông ta mà thôi.’ Khi ấy, Ngài đã nói với ông ta những lời bắt đầu bằng: ‘Này Aggivessana, đại chúng này có liên quan gì đến ông?’ Ý nghĩa của câu đó là: ‘Đại chúng này không đến đây để áp đặt luận điểm lên ta. Chính ông, sau khi tập hợp toàn thể dân chúng Vesālī, đã đến để áp đặt luận điểm lên ta. Do đó, ông hãy tự mình giải quyết luận điểm của chính mình, đừng đổ nó lên đầu đại chúng.’ (Saccaka) khi thừa nhận, đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Thưa Tôn giả Gotama, quả thật chính con...’ ๓๕๗. อิติ ภควา นิคณฺฐสฺส วาทํ ปติฏฺฐเปตฺวา, เตน หิ, อคฺคิเวสฺสนาติ ปุจฺฉํ อารภิ. ตตฺถ เตน หีติ การณตฺเถ นิปาโต. ยสฺมา ตฺวํ ปญฺจกฺขนฺเธ อตฺตโต ปฏิชานาสิ, ตสฺมาติ อตฺโถ. สกสฺมึ วิชิเตติ อตฺตโน รฏฺเฐ. ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุนฺติ ฆาตารหํ ฆาเตตพฺพยุตฺตกํ ฆาเตตุํ. ชาเปตายํ วา ชาเปตุนฺติ ธนชานิรหํ ชาเปตพฺพยุตฺตํ ชาเปตุํ ชิณฺณธนํ กาตุํ. ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุนฺติ สกรฏฺฐโต ปพฺพาชนารหํ ปพฺพาเชตุํ, นีหริตุํ. วตฺติตุญฺจ อรหตีติ วตฺตติ เจว วตฺติตุญฺจ อรหติ. วตฺติตุํ ยุตฺโตติ ทีเปติ. อิติ นิคณฺโฐ อตฺตโน วาทเภทนตฺถํ อาหฏการณเมว อตฺตโน มารณตฺถาย อาวุธํ ติขิณํ กโรนฺโต วิย วิเสเสตฺวา ทีเปติ, ยถา ตํ พาโล. เอวํ เม รูปํ โหตูติ มม รูปํ เอวํวิธํ โหตุ, ปาสาทิกํ อภิรูปํ อลงฺกตปฺปฏิยตฺตํ สุวณฺณโตรณํ วิย สุสชฺชิตจิตฺตปโฏ วิย จ มนาปทสฺสนนฺติ. เอวํ เม รูปํ มา อโหสีติ มม รูปํ เอวํวิธํ มา โหตุ, ทุพฺพณฺณํ ทุสฺสณฺฐิตํ วลิตปลิตํ ติลกสมากิณฺณนฺติ. 357. Như vậy, sau khi khiến cho Nigantha phải thừa nhận luận điểm, đức Thế Tôn đã bắt đầu câu hỏi: “Này Aggivessana, vậy thì.” Ở đây, tena hi là một bất biến từ mang ý nghĩa nguyên nhân. Bởi vì ngươi thừa nhận năm uẩn là tự ngã, cho nên có ý nghĩa như vậy. Sakasmiṃ vijite có nghĩa là trong xứ sở của mình. Ghātetāyaṃ vā ghātetuṃ có nghĩa là để xử tử người đáng bị xử tử, người thích hợp để bị xử tử. Jāpetāyaṃ vā jāpetuṃ có nghĩa là để phạt tiền người đáng bị phạt tiền, người thích hợp để bị phạt tiền, để làm cho tài sản bị hao tổn. Pabbājetāyaṃ vā pabbājetuṃ có nghĩa là để trục xuất, để đuổi ra khỏi xứ sở của mình người đáng bị trục xuất. Vattituñca arahati có nghĩa là quyền lực có hiệu lực và có thể có hiệu lực. Nó cho thấy rằng điều đó là thích hợp để có hiệu lực. Như vậy, Nigantha, giống như một kẻ ngu si đang mài sắc vũ khí để tự hủy hoại mình, đã trình bày chi tiết chính lý do được đưa ra để phá vỡ luận điểm của mình. Evaṃ me rūpaṃ hotu có nghĩa là: “Mong rằng sắc của ta được như thế này, khả ái, xinh đẹp, được trang hoàng sửa soạn, đáng ưa nhìn giống như cổng chào bằng vàng và giống như tấm vải được dệt may khéo léo.” Evaṃ me rūpaṃ mā ahosi có nghĩa là: “Mong rằng sắc của ta đừng như thế này, xấu xí, hình dạng không ưa nhìn, da nhăn tóc bạc, đầy những nốt ruồi.” ตุณฺหี อโหสีติ นิคณฺโฐ อิมสฺมึ ฐาเน วิรทฺธภาวํ ญตฺวา, ‘‘สมโณ โคตโม มม วาทํ ภินฺทนตฺถาย การณํ อาหริ, อหํ พาลตาย ตเมว วิเสเสตฺวา ทีเปสึ, อิทานิ นฏฺโฐมฺหิ, สเจ วตฺตตีติ วกฺขามิ, อิเม ราชาโน อุฏฺฐหิตฺวา, ‘อคฺคิเวสฺสน, ตฺวํ มม รูเป วโส วตฺตตีติ วทสิ, ยทิ เต รูเป วโส วตฺตติ, กสฺมา ตฺวํ ยถา อิเม ลิจฺฉวิราชาโน [Pg.179] ตาวตึสเทวสทิเสหิ อตฺตภาเวหิ วิโรจนฺติ อภิรูปา ปาสาทิกา, เอวํ น วิโรจสี’ติ. สเจ น วตฺตตีติ วกฺขามิ, สมโณ โคตโม อุฏฺฐหิตฺวา, ‘อคฺคิเวสฺสน, ตฺวํ ปุพฺเพ วตฺตติ เม รูปสฺมึ วโสติ วตฺวา อิทานิ ปฏิกฺขิปสี’ติ วาทํ อาโรเปสฺสติ. อิติ วตฺตตีติ วุตฺเตปิ เอโก โทโส, น วตฺตตีติ วุตฺเตปิ เอโก โทโส’’ติ ตุณฺหี อโหสิ. ทุติยมฺปิ ภควา ปุจฺฉิ, ทุติยมฺปิ ตุณฺหี อโหสิ. ยสฺมา ปน ยาวตติยํ ภควตา ปุจฺฉิเต อพฺยากโรนฺตสฺส สตฺตธา มุทฺธา ผลติ, พุทฺธา จ นาม สตฺตานํเยว อตฺถาย กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมีนํ ปูริตตฺตา สตฺเตสุ พลวอนุทฺทยา โหนฺติ. ตสฺมา ยาวตติยํ อปุจฺฉิตฺวา อถ โข ภควา สจฺจกํ นิคณฺฐปุตฺตํ เอตทโวจ – เอตํ ‘‘พฺยากโรหี ทานี’’ติอาทิวจนํ อโวจ. Tuṇhī ahosi có nghĩa là Nigantha, khi biết được sự mâu thuẫn ở điểm này, đã im lặng vì nghĩ rằng: “Sa-môn Gotama đã đưa ra lý do để phá vỡ luận điểm của ta, còn ta vì ngu si nên đã trình bày chi tiết chính lý do ấy, bây giờ ta đã bị thất bại. Nếu ta nói rằng: ‘Quyền lực có hiệu lực,’ những vị vua này sẽ đứng dậy và nói: ‘Này Aggivessana, ngươi nói rằng quyền lực có hiệu lực đối với sắc của ta, nếu quyền lực có hiệu lực đối với sắc của ngươi, tại sao ngươi không rực rỡ, xinh đẹp, khả ái giống như các vị vua Licchavi này đang rực rỡ với thân thể giống như chư thiên ở cõi trời Ba Mươi Ba?’ Nếu ta nói rằng: ‘Quyền lực không có hiệu lực,’ Sa-môn Gotama sẽ đứng dậy và quy tội rằng: ‘Này Aggivessana, trước đây ngươi đã nói: “Quyền lực của ta có hiệu lực đối với sắc,” bây giờ lại phủ nhận.’ Như vậy, nói rằng ‘có hiệu lực’ cũng có một lỗi, mà nói rằng ‘không có hiệu lực’ cũng có một lỗi.” Đức Thế Tôn hỏi lần thứ hai, ông ta cũng im lặng lần thứ hai. Bởi vì khi được đức Thế Tôn hỏi đến lần thứ ba mà không trả lời thì đầu sẽ bị vỡ ra làm bảy mảnh, và chư Phật, do đã hoàn thiện các pháp ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp chỉ vì lợi ích của chúng sanh, nên các ngài có lòng bi mẫn mạnh mẽ đối với chúng sanh. Do đó, không hỏi đến lần thứ ba, lúc bấy giờ đức Thế Tôn đã nói với Saccaka con trai của Nigantha lời này, tức là ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: “Bây giờ, hãy trả lời đi.” ตตฺถ สหธมฺมิกนฺติ สเหตุกํ สการณํ. วชิรํ ปาณิมฺหิ อสฺสาติ วชิรปาณิ. ยกฺโขติ น โย วา โส วา ยกฺโข, สกฺโก เทวราชาติ เวทิตพฺโพ. อาทิตฺตนฺติ อคฺคิวณฺณํ. สมฺปชฺชลิตนฺติ สุฏฺฐุ ปชฺชลิตํ. สโชติภูตนฺติ สมนฺตโต โชติภูตํ, เอกคฺคิชาลภูตนฺติ อตฺโถ. ฐิโต โหตีติ มหนฺตํ สีสํ, กนฺทลมกุลสทิสา ทาฐา, ภยานกานิ อกฺขินาสาทีนีติ เอวํ วิรูปรูปํ มาเปตฺวา ฐิโต. กสฺมา ปเนส อาคโตติ? ทิฏฺฐิวิสฺสชฺชาปนตฺถํ. อปิจ, ‘‘อหญฺเจว โข ปน ธมฺมํ เทเสยฺยํ, ปเร จ เม น อาชาเนยฺยุ’’นฺติ เอวํ ธมฺมเทสนาย อปฺโปสฺสุกฺกภาวํ อาปนฺเน ภควติ สกฺโก มหาพฺรหฺมุนา สทฺธึ อาคนฺตฺวา, ‘‘ภควา ธมฺมํ เทเสถ, ตุมฺหากํ อาณาย อวตฺตมาเน มยํ วตฺตาเปสฺสาม, ตุมฺหากํ ธมฺมจกฺกํ โหตุ, อมฺหากํ อาณาจกฺก’’นฺติ ปฏิญฺญมกาสิ. ตสฺมา ‘‘อชฺช สจฺจกํ ตาเสตฺวา ปญฺหํ วิสฺสชฺชาเปสฺสามี’’ติ อาคโต. Ở đây, sahadhammikaṃ có nghĩa là có nguyên nhân, có lý do. Vajirapāṇi là người có kim cang chử ở trong tay. Yakkho không phải là một dạ-xoa bất kỳ nào đó, nên hiểu là vua trời Sakka. Ādittaṃ có nghĩa là có màu sắc như lửa. Sampajjalitaṃ có nghĩa là bốc cháy dữ dội. Sajotibhūtaṃ có nghĩa là trở thành ngọn lửa rực sáng khắp nơi, trở thành một khối lửa duy nhất. Ṭhito hoti có nghĩa là đứng đó sau khi đã hóa hiện ra hình dạng dị thường như vầy: đầu to lớn, răng nanh giống như nụ chuối, mắt mũi v.v… trông đáng sợ. Tại sao vị ấy lại đến? Để làm cho tà kiến được từ bỏ. Hơn nữa, khi đức Thế Tôn đạt đến trạng thái ít quan tâm đến việc thuyết pháp, nghĩ rằng: “Ta sẽ thuyết pháp, nhưng những người khác sẽ không hiểu được ta,” Sakka cùng với đại phạm thiên đã đến và thực hiện lời hứa: “Bạch đức Thế Tôn, xin ngài hãy thuyết pháp. Những ai không tuân theo quyền uy của ngài, chúng con sẽ khiến họ phải tuân theo. Bánh xe Pháp hãy thuộc về ngài, bánh xe quyền uy hãy thuộc về chúng con.” Do đó, vị ấy đã đến với ý nghĩ: “Hôm nay, ta sẽ dọa Saccaka và khiến hắn trả lời câu hỏi.” ภควา เจว ปสฺสติ, สจฺจโก จ นิคณฺฐปุตฺโตติ ยทิ หิ ตํ อญฺเญปิ ปสฺเสยฺยุํ. ตํ การณํ อครุ อสฺส, ‘‘สมโณ โคตโม สจฺจกํ อตฺตโน วาเท อโนตรนฺตํ ญตฺวา ยกฺขํ อาวาเหตฺวา ทสฺเสสิ, ตโต สจฺจโก ภเยน กเถสี’’ติ วเทยฺยุํ. ตสฺมา ภควา เจว ปสฺสติ สจฺจโก จ. ตสฺส ตํ ทิสฺวาว สกลสรีรโต เสทา มุจฺจึสุ, อนฺโตกุจฺฉิ วิปริวตฺตมานา มหารวํ รวิ. โส ‘‘อญฺเญปิ นุ โข ปสฺสนฺตี’’ติ โอโลเกนฺโต [Pg.180] กสฺสจิ โลมหํสมตฺตมฺปิ น อทฺทส. ตโต – ‘‘อิทํ ภยํ มเมว อุปฺปนฺนํ. สจาหํ ยกฺโขติ วกฺขามิ, ‘กึ ตุยฺหเมว อกฺขีนิ อตฺถิ, ตฺวเมว ยกฺขํ ปสฺสสิ, ปฐมํ ยกฺขํ อทิสฺวา สมเณน โคตเมน วาทสงฺฆาเฏ ขิตฺโตว ยกฺขํ ปสฺสสี’ติ วเทยฺยุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา – ‘‘น ทานิ เม อิธ อญฺญํ ปฏิสรณํ อตฺถิ, อญฺญตฺร สมณา โคตมา’’ติ มญฺญมาโน, อถ โข สจฺจโก นิคณฺฐปุตฺโต…เป… ภควนฺตํ เอตทโวจ. ตาณํ คเวสีติ ตาณนฺติ คเวสมาโน. เลณํ คเวสีติ เลณนฺติ คเวสมาโน. สรณํ คเวสีติ สรณนฺติ คเวสมาโน. เอตฺถ จ ตายติ รกฺขตีติ ตาณํ. นิลียนฺติ เอตฺถาติ เลณํ. สรตีติ สรณํ, ภยํ หึสติ วิทฺธํเสตีติ อตฺโถ. Bhagavā ceva passati, saccako ca nigaṇṭhaputto có nghĩa là: Nếu những người khác cũng nhìn thấy vị ấy, lý do đó sẽ không có trọng lượng, họ sẽ nói rằng: “Sa-môn Gotama, khi biết Saccaka không chấp nhận luận điểm của mình, đã gọi một dạ-xoa đến và cho thấy, do đó Saccaka đã nói vì sợ hãi.” Vì vậy, chỉ có đức Thế Tôn và Saccaka nhìn thấy. Vừa nhìn thấy vị ấy, mồ hôi đã tuôn ra từ khắp cơ thể của ông ta, trong bụng ông ta quặn lên và kêu lên một tiếng lớn. Khi ông ta nhìn quanh với ý nghĩ: “Liệu những người khác có nhìn thấy không?” thì không thấy một ai dù chỉ dựng tóc gáy. Sau đó, ông ta suy nghĩ: “Nỗi sợ hãi này chỉ phát sinh nơi ta. Nếu ta nói: ‘Đó là dạ-xoa,’ họ sẽ nói: ‘Chỉ có ngươi mới có mắt sao? Chỉ có ngươi mới thấy dạ-xoa sao? Trước đó không thấy dạ-xoa, vừa mới bị Sa-môn Gotama dồn vào thế bí trong cuộc tranh luận liền thấy dạ-xoa sao?’” và nghĩ rằng: “Bây giờ, ở đây, ta không có nơi nương tựa nào khác ngoài Sa-môn Gotama,” lúc bấy giờ Saccaka con trai của Nigantha… đã nói với đức Thế Tôn lời này. Tāṇaṃ gavesī có nghĩa là tìm kiếm sự bảo vệ. Leṇaṃ gavesī có nghĩa là tìm kiếm nơi ẩn náu. Saraṇaṃ gavesī có nghĩa là tìm kiếm nơi nương tựa. Và ở đây, tāṇaṃ là vì nó bảo vệ, che chở. Leṇaṃ là vì người ta ẩn náu ở đó. Saraṇaṃ là vì nó diệt trừ, phá hủy nỗi sợ hãi. ๓๕๘. มนสิ กริตฺวาติ มนมฺหิ กตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวา อุปธาเรตฺวา. เอวํ เม เวทนา โหตูติ กุสลาว โหตุ, สุขาว โหตุ. เอวํ เม สญฺญา โหตูติ กุสลาว โหตุ, สุขาว โหตุ, โสมนสฺสสมฺปยุตฺตาว โหตูติ. สงฺขารวิญฺญาเณสุปิ เอเสว นโย. มา อโหสีติ เอตฺถ ปน วุตฺตวิปริยาเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. กลฺลํ นูติ ยุตฺตํ นุ. สมนุปสฺสิตุนฺติ ‘‘เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตา’’ติ เอวํ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน ปสฺสิตุํ. โน หิทํ, โภ โคตมาติ น ยุตฺตเมตํ, โภ โคตม. อิติ ภควา ยถา นาม เฉโก อหิตุณฺฑิโก สปฺปทฏฺฐวิสํ เตเนว สปฺเปน ปุน ฑํสาเปตฺวา อุพฺพาเหยฺย, เอวํ ตสฺสํเยว ปริสติ สจฺจกํ นิคณฺฐปุตฺตํ เตเนว มุเขน ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตาติ วทาเปสิ. ทุกฺขํ อลฺลีโนติ อิมํ ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขํ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อลฺลีโน. อุปคโต อชฺโฌสิโตติปิ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสเนว เวทิตพฺโพ. ทุกฺขํ เอตํ มมาติอาทีสุ ปญฺจกฺขนฺธทุกฺขํ ตณฺหามานทิฏฺฐิวเสน สมนุปสฺสตีติ อตฺโถ. ปริชาเนยฺยาติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ตีรณปริญฺญาย ปริโต ชาเนยฺย. ปริกฺเขเปตฺวาติ ขยํ วยํ อนุปฺปาทํ อุปเนตฺวา. 358. Manasi karitvāti có nghĩa là: đã tác ý trong tâm, đã xem xét, đã suy xét. Evaṃ me vedanā hotūti có nghĩa là: mong rằng chỉ có thiện, mong rằng chỉ có lạc. Evaṃ me saññā hotūti có nghĩa là: mong rằng chỉ có thiện, mong rằng chỉ có lạc, mong rằng chỉ có tương ưng với thọ hỷ. Ở các hành và thức cũng theo phương pháp này. Còn ở đây, Mā ahosīti nên được hiểu theo nghĩa ngược lại với điều đã được nói. Kallaṃ nūti có nghĩa là: có thích hợp chăng? Samanupassitunti có nghĩa là: để thấy theo cách của ái, mạn, và tà kiến như vầy: “Cái này là của tôi, cái này là tôi, cái này là tự ngã của tôi.” No hidaṃ, bho gotamāti có nghĩa là: Thưa ngài Gotama, điều này không thích hợp. Như vậy, đức Thế Tôn đã khiến cho Saccaka, con của Nigaṇṭha, nói ra bằng chính miệng của y ngay trong hội chúng ấy rằng: “Năm uẩn là vô thường, khổ, vô ngã,” giống như người bắt rắn khéo léo, sau khi bị rắn cắn, có thể lấy nọc độc ra bằng cách cho chính con rắn ấy cắn lại lần nữa. Dukkhaṃ allīnoti có nghĩa là: đã bám víu vào nỗi khổ năm uẩn này bằng ái và tà kiến. Upagato và ajjhositotipi cũng nên được hiểu theo cách của ái và tà kiến. Dukkhaṃ etaṃ mamātiādīsu có nghĩa là: thấy nỗi khổ năm uẩn theo cách của ái, mạn, và tà kiến. Parijāneyyāti có nghĩa là: nên biết một cách trọn vẹn bằng thẩm sát biến tri rằng (chúng) là vô thường, khổ, vô ngã. Parikkhepetvāti có nghĩa là: sau khi đã đưa đến sự tiêu diệt, sự hoại diệt, sự không sanh khởi. ๓๕๙. นวนฺติ ตรุณํ. อกุกฺกุกชาตนฺติ ปุปฺผคฺคหณกาเล อนฺโต องฺคุฏฺฐปฺปมาโณ เอโก ฆนทณฺฑโก นิพฺพตฺตติ, เตน วิรหิตนฺติ อตฺโถ. ริตฺโตติ สุญฺโญ อนฺโตสารวิรหิโต. ริตฺตตฺตาว ตุจฺโฉ. อปรทฺโธติ ปราชิโต. ภาสิตา โข ปน เตติ อิทํ ภควา ตสฺส มุขรภาวํ [Pg.181] ปกาเสตฺวา นิคฺคณฺหนฺโต อาห. โส กิร ปุพฺเพ ปูรณาทโย ฉ สตฺถาโร อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉติ. เต วิสฺสชฺเชตุํ น สกฺโกนฺติ. อถ เนสํ ปริสมชฺเฌ มหนฺตํ วิปฺปการํ อาโรเปตฺวา อุฏฺฐาย ชยํ ปเวเทนฺโต คจฺฉติ. โส สมฺมาสมฺพุทฺธมฺปิ ตเถว วิเหเฐสฺสามีติ สญฺญาย อุปสงฺกมิตฺวา – 359. Navanti có nghĩa là: non trẻ. Akukkukajātanti có nghĩa là: vào lúc lấy hoa, ở bên trong có sanh khởi một lõi cây đặc cứng, có kích thước bằng ngón tay cái; (cây ấy) không có lõi cây đó. Rittoti có nghĩa là: trống rỗng, không có lõi ở bên trong. Rittattāva có nghĩa là: chính vì trống rỗng nên rỗng tuếch. Aparaddhoti có nghĩa là: đã bị đánh bại. Đức Thế Tôn đã nói lời này: “Bhāsitā kho pana te” trong khi khiển trách, sau khi đã chỉ ra sự thô lỗ của y. Tương truyền rằng, trước đây y đã đi đến sáu vị đạo sư là Pūraṇa v.v... và hỏi câu hỏi. Các vị ấy không thể trả lời được. Sau đó, y đã đứng dậy và ra đi, trong khi tuyên bố chiến thắng, sau khi đã quy cho các vị ấy sự sai lầm lớn lao ở giữa hội chúng. Y đã đi đến với ý nghĩ rằng: “Ta sẽ quấy nhiễu bậc Chánh Đẳng Giác cũng giống như thế.” ‘‘อมฺโภ โก นาม ยํ รุกฺโข, สินฺนปตฺโต สกณฺฏโก; ยตฺถ เอกปฺปหาเรน, อุตฺตมงฺคํ วิภิชฺชิต’’นฺติ. “Này bạn, cây gì tên là, có lá rũ và có gai; nơi mà chỉ với một cú mổ, cái đầu đã bị vỡ tan.” อยํ ขทิรํ อาหจฺจ อสารกรุกฺขปริจิโต มุทุตุณฺฑสกุโณ วิย สพฺพญฺญุตญฺญาณสารํ อาหจฺจ ญาณตุณฺฑเภทํ ปตฺโต สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ถทฺธภาวํ อญฺญาสิ. ตทสฺส ปริสมชฺเฌ ปกาเสนฺโต ภาสิตา โข ปน เตติอาทิมาห. นตฺถิ เอตรหีติ อุปาทินฺนกสรีเร เสโท นาม นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ, เอตรหิ ปน นตฺถีติ วทติ. สุวณฺณวณฺณํ กายํ วิวรีติ น สพฺพํ กายํ วิวริ. พุทฺธา นาม คณฺฐิกํ ปฏิมุญฺจิตฺวา ปฏิจฺฉนฺนสรีรา ปริสติ ธมฺมํ เทเสนฺติ. อถ ภควา คลวาฏกสมฺมุขฏฺฐาเน จีวรํ คเหตฺวา จตุรงฺคุลมตฺตํ โอตาเรสิ. โอตาริตมตฺเต ปน ตสฺมึ สุวณฺณวณฺณา รสฺมิโย ปุญฺชปุญฺชา หุตฺวา สุวณฺณฆฏโต รตฺตสุวณฺณรสธารา วิย, รตฺตวณฺณวลาหกโต วิชฺชุลตา วิย จ นิกฺขมิตฺวา สุวณฺณมุรชสทิสํ มหาขนฺธํ อุตฺตมสิรํ ปทกฺขิณํ กุรุมานา อากาเส ปกฺขนฺทึสุ. กสฺมา ปน ภควา เอวมกาสีติ? มหาชนสฺส กงฺขาวิโนทนตฺถํ. มหาชโน หิ สมโณ โคตโม มยฺหํ เสโท นตฺถีติ วทติ, สจฺจกสฺส ตาว นิคณฺฐปุตฺตสฺส ยนฺตารุฬฺหสฺส วิย เสทา ปคฺฆรนฺติ. สมโณ ปน โคตโม ฆนทุปฏฺฏจีวรํ ปารุปิตฺวา นิสินฺโน, อนฺโต เสทสฺส อตฺถิตา วา นตฺถิตา วา กถํ สกฺกา ญาตุนฺติ กงฺขํ กเรยฺย, ตสฺส กงฺขาวิโนทนตฺถํ เอวมกาสิ. มงฺกุภูโตติ นิตฺเตชภูโต. ปตฺตกฺขนฺโธติ ปติตกฺขนฺโธ. อปฺปฏิภาโนติ อุตฺตริ อปฺปสฺสนฺโต. นิสีทีติ ปาทงฺคุฏฺฐเกน ภูมึ กสมาโน นิสีทิ. Người này, sau khi đã mổ vào cây keo, giống như con chim có mỏ mềm vốn quen thuộc với các loại cây không có lõi, đã đạt đến sự gãy vỡ của cái mỏ trí tuệ sau khi đã mổ vào lõi cây là trí tuệ nhất thiết trí, và đã biết được sự cứng rắn của trí tuệ nhất thiết trí. Trong khi tuyên bố điều ấy của y ở giữa hội chúng, ngài đã nói: “Bhāsitā kho pana te” v.v... Natthi etarahīti có nghĩa là: không nên nói rằng mồ hôi không có ở trong thân thể được cấu thành do thủ, nhưng ngài nói rằng: “Bây giờ thì không có.” Suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyaṃ vivarīti có nghĩa là: ngài đã không vén mở toàn bộ thân. Các vị Phật thường thuyết pháp trong hội chúng trong khi thân được che đậy, sau khi đã cài nút thắt. Sau đó, đức Thế Tôn đã cầm lấy y ở nơi đối diện với cổ họng và kéo xuống khoảng bốn ngón tay. Ngay khi vừa được kéo xuống ở nơi ấy, các tia sáng có màu vàng ròng, sau khi đã trở thành từng chùm từng chùm, đã phát ra giống như những dòng vàng lỏng màu đỏ từ bình vàng, và giống như những tia chớp từ đám mây có màu đỏ, rồi đã bay vút vào hư không trong khi đi vòng quanh theo chiều bên phải cái cổ lớn giống như trống nhỏ bằng vàng và cái đầu cao quý. Vì sao đức Thế Tôn lại làm như vậy? Để loại bỏ sự nghi ngờ của đại chúng. Bởi vì đại chúng có thể nghi ngờ rằng: “Sa-môn Gotama nói rằng: ‘Ta không có mồ hôi,’ trong khi mồ hôi của Saccaka, con của Nigaṇṭha, tuôn chảy giống như của người bị đặt lên máy tra tấn. Còn Sa-môn Gotama thì ngồi đắp y hai lớp dày dặn. Làm sao có thể biết được là có hay không có mồ hôi ở bên trong?” Ngài đã làm như vậy để loại bỏ sự nghi ngờ của họ. Maṅkubhūtoti có nghĩa là: đã trở nên mất hết uy lực. Pattakkhandhoti có nghĩa là: có vai rũ xuống. Appaṭibhānoti có nghĩa là: không thấy được (lời) để nói thêm nữa. Nisīdīti có nghĩa là: đã ngồi xuống trong khi cào đất bằng ngón chân cái. ๓๖๐. ทุมฺมุโขติ น วิรูปมุโข, อภิรูโป หิ โส ปาสาทิโก. นามํ ปนสฺส เอตํ. อภพฺโพ ตํ โปกฺขรณึ ปุน โอตริตุนฺติ สพฺเพสํ อฬานํ [Pg.182] ภคฺคตฺตา ปจฺฉินฺนคมโน โอตริตุํ อภพฺโพ, ตตฺเถว กากกุลลาทีนํ ภตฺตํ โหตีติ ทสฺเสติ. วิสูกายิกานีติ ทิฏฺฐิวิสูกานิ. วิเสวิตานีติ ทิฏฺฐิสญฺจริตานิ. วิปฺผนฺทิตานีติ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตานิ. ยทิทํ วาทาธิปฺปาโยติ เอตฺถ ยทิทนฺติ นิปาตมตฺตํ; วาทาธิปฺปาโย หุตฺวา วาทํ อาโรเปสฺสามีติ อชฺฌาสเยน อุปสงฺกมิตุํ อภพฺโพ; ธมฺมสฺสวนาย ปน อุปสงฺกเมยฺยาติ ทสฺเสติ. ทุมฺมุขํ ลิจฺฉวิปุตฺตํ เอตทโวจาติ กสฺมา อโวจ? ทุมฺมุขสฺส กิรสฺส อุปมาหรณกาเล เสส ลิจฺฉวิกุมาราปิ จินฺเตสุํ – ‘‘อิมินา นิคณฺเฐน อมฺหากํ สิปฺปุคฺคหณฏฺฐาเน จิรํ อวมาโน กโต, อยํ ทานิ อมิตฺตสฺส ปิฏฺฐึ ปสฺสิตุํ กาโล. มยมฺปิ เอเกกํ อุปมํ อาหริตฺวา ปาณิปฺปหาเรน ปติตํ มุคฺคเรน โปเถนฺโต วิย ตถา นํ กริสฺสาม, ยถา น ปุน ปริสมชฺเฌ สีสํ อุกฺขิปิตุํ สกฺขิสฺสตี’’ติ, เต โอปมฺมานิ กริตฺวา ทุมฺมุขสฺส กถาปริโยสานํ อาคมยมานา นิสีทึสุ. สจฺจโก เตสํ อธิปฺปายํ ญตฺวา, อิเม สพฺเพว คีวํ อุกฺขิปิตฺวา โอฏฺเฐหิ จลมาเนหิ ฐิตา; สเจ ปจฺเจกา อุปมา หริตุํ ลภิสฺสนฺติ, ปุน มยา ปริสมชฺเฌ สีสํ อุกฺขิปิตุํ น สกฺกา ภวิสฺสติ, หนฺทาหํ ทุมฺมุขํ อปสาเทตฺวา ยถา อญฺญสฺส โอกาโส น โหติ, เอวํ กถาวารํ ปจฺฉินฺทิตฺวา สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ตสฺมา เอตทโวจ. ตตฺถ อาคเมหีติ ติฏฺฐ, มา ปุน ภณาหีติ อตฺโถ. 360. "Dummukha" không có nghĩa là người có gương mặt xấu xí; thật vậy, vị ấy có dung sắc xinh đẹp, ưa nhìn. Nhưng tên của vị ấy là như vậy. "Không thể xuống lại hồ sen ấy" có nghĩa là: do tất cả các cọc đã bị gãy, con cua bị cắt đứt đường đi nên không thể xuống lại, (câu ấy) chỉ ra rằng: nó trở thành thức ăn cho quạ, diều hâu, v.v... ngay tại nơi đó. "Visūkāyikāni" là những cái gai của tà kiến. "Visevitāni" là những hành vi của tà kiến. "Vipphanditāni" là những sự rung động của tà kiến. Trong câu ‘yadidaṃ vādādhippāyo’, ‘yadidaṃ’ chỉ là một tiểu từ; (anh ta) không thể đến gần với ý định rằng: ‘Ta có chủ ý tranh luận, ta sẽ đưa ra lời tranh luận;’ (câu ấy) chỉ ra rằng: nhưng nên đến gần để nghe pháp. (Câu) "đã nói điều này với Dummukha, con trai của Licchavi": tại sao (Saccaka) lại nói vậy? Tương truyền, vào lúc Dummukha đưa ra ví dụ, các vương tử Licchavi còn lại cũng đã suy nghĩ: "Nigaṇṭha này đã khinh thường chúng ta từ lâu ở nơi học nghề. Bây giờ là lúc để thấy lưng của kẻ thù. Chúng ta cũng sẽ, mỗi người đưa ra một ví dụ, làm cho hắn giống như người đã ngã do bị tát bằng bàn tay lại còn bị đánh bằng búa, để hắn không thể ngẩng đầu lên giữa hội chúng được nữa." (Nghĩ) như vậy, họ chuẩn bị các ví dụ và ngồi chờ đợi Dummukha kết thúc lời nói. Saccaka, biết được ý định của họ, (đã nghĩ): "Tất cả những người này đang đứng đó, ngẩng cổ và mấp máy môi. Nếu mỗi người có cơ hội đưa ra ví dụ, ta sẽ không thể ngẩng đầu lên giữa hội chúng được nữa. Thôi, ta sẽ gạt Dummukha sang một bên, cắt ngang cuộc tranh luận để không ai khác có cơ hội, và sẽ hỏi một câu hỏi với Sa-môn Gotama." Vì vậy, ông ta đã nói lời này. Trong đó, ‘āgamehi’ có nghĩa là: ‘Hãy dừng lại, đừng nói nữa.’ ๓๖๑. ติฏฺฐเตสา, โภ โคตมาติ, โภ โคตม, เอสา อมฺหากญฺเจว อญฺเญสญฺจ ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ วาจา ติฏฺฐตุ. วิลาปํ วิลปิตํ มญฺเญติ เอตญฺหิ วจนํ วิลปิตํ วิย โหติ, วิปฺปลปิตมตฺตํ โหตีติ อตฺโถ. อถ วา ติฏฺฐเตสาติ เอตฺถ กถาติ อาหริตฺวา วตฺตพฺพา. วาจาวิลาปํ วิลปิตํ มญฺเญติ เอตฺถ ปนิทํ วาจานิจฺฉารณํ วิลปิตมตฺตํ มญฺเญ โหตีติ อตฺโถ. 361. (Câu) "Thưa ngài Gotama, hãy để yên lời nói ấy" có nghĩa là: Thưa ngài Gotama, hãy để yên lời nói ấy của chúng tôi và của nhiều Sa-môn, Bà-la-môn khác. (Câu) "Tôi cho rằng đó là lời than vãn, lời rên rỉ" có nghĩa là: lời nói này giống như lời than vãn, chỉ là lời rên rỉ. Hoặc là, trong câu "tiṭṭhatesā", nên thêm vào từ "kathā" (câu chuyện). Còn trong câu "vācāvilāpaṃ vilapitaṃ maññe", có nghĩa là: tôi cho rằng việc phát ra lời nói này chỉ là sự than vãn. อิทานิ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต กิตฺตาวตาติอาทิมาห. ตตฺถ เวสารชฺชปตฺโตติ ญาณปตฺโต. อปรปฺปจฺจโยติ อปรปฺปตฺติโย. อถสฺส ภควา ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต อิธ, อคฺคิเวสฺสนาติอาทิมาห, ตํ อุตฺตานตฺถเมว. ยสฺมา ปเนตฺถ ปสฺสตีติ วุตฺตตฺตา เสกฺขภูมิ ทสฺสิตา. ตสฺมา อุตฺตริ อเสกฺขภูมึ ปุจฺฉนฺโต ทุติยํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ, ตมฺปิสฺส ภควา พฺยากาสิ. ตตฺถ [Pg.183] ทสฺสนานุตฺตริเยนาติอาทีสุ ทสฺสนานุตฺตริยนฺติ โลกิยโลกุตฺตรา ปญฺญา. ปฏิปทานุตฺตริยนฺติ โลกิยโลกุตฺตรา ปฏิปทา. วิมุตฺตานุตฺตริยนฺติ โลกิยโลกุตฺตรา วิมุตฺติ. สุทฺธโลกุตฺตรเมว วา คเหตฺวา ทสฺสนานุตฺตริยนฺติ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. ปฏิปทานุตฺตริยนฺติ เสสานิ มคฺคงฺคานิ. วิมุตฺตานุตฺตริยนฺติ อคฺคผลวิมุตฺติ. ขีณาสวสฺส วา นิพฺพานทสฺสนํ ทสฺสนานุตฺตริยํ นาม. มคฺคงฺคานิ ปฏิปทานุตฺตริยํ. อคฺคผลํ วิมุตฺตานุตฺตริยนฺติ เวทิตพฺพํ. พุทฺโธ โส ภควาติ โส ภควา สยมฺปิ จตฺตาริ สจฺจานิ พุทฺโธ. โพธายาติ ปเรสมฺปิ จตุสจฺจโพธาย ธมฺมํ เทเสติ. ทนฺโตติอาทีสุ ทนฺโตติ นิพฺพิเสวโน. ทมถายาติ นิพฺพิเสวนตฺถาย. สนฺโตติ สพฺพกิเลสวูปสเมน สนฺโต. สมถายาติ กิเลสวูปสมาย. ติณฺโณติ จตุโรฆติณฺโณ. ตรณายาติ จตุโรฆตรณาย. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. ปรินิพฺพานายาติ กิเลสปรินิพฺพานตฺถาย. Bây giờ, muốn hỏi một câu hỏi, ông ta đã nói (câu) bắt đầu bằng "kittāvatā". Trong đó, "vesārajjapatto" có nghĩa là đã đạt đến trí tuệ dũng mãnh. "Aparappaccayo" có nghĩa là không tin tưởng vào ai khác (ngoài Tam Bảo). Khi ấy, Đức Thế Tôn, muốn trả lời câu hỏi của ông ta, đã nói (câu) bắt đầu bằng "idha, aggivessana", lời nói ấy có ý nghĩa rõ ràng. Vì ở đây, do có nói "passati" (thấy), nên cảnh giới của bậc hữu học được chỉ ra. Do đó, muốn hỏi thêm về cảnh giới của bậc vô học, ông ta đã hỏi câu hỏi thứ hai, Đức Thế Tôn cũng đã trả lời câu hỏi ấy cho ông ta. Trong đó, ở những (câu) bắt đầu bằng "dassanānuttariyena", "dassanānuttariyaṃ" là trí tuệ thế gian và siêu thế. "Paṭipadānuttariyaṃ" là con đường thực hành thế gian và siêu thế. "Vimuttānuttariyaṃ" là sự giải thoát thế gian và siêu thế. Hoặc, chỉ lấy nghĩa siêu thế thuần túy, "dassanānuttariyaṃ" là chánh kiến của đạo A-la-hán. "Paṭipadānuttariyaṃ" là các chi đạo còn lại. "Vimuttānuttariyaṃ" là sự giải thoát của quả cao nhất. Hoặc, đối với bậc lậu tận, sự thấy biết Niết-bàn được gọi là "dassanānuttariyaṃ". Các chi đạo được gọi là "paṭipadānuttariyaṃ". Quả cao nhất được gọi là "vimuttānuttariyaṃ". Nên biết như vậy. (Câu) "Đức Thế Tôn ấy là bậc Giác Ngộ" có nghĩa là: Đức Thế Tôn ấy tự mình đã giác ngộ bốn sự thật. "Bodhāya" có nghĩa là: Ngài thuyết pháp để những người khác cũng giác ngộ bốn sự thật. Trong những (câu) bắt đầu bằng "danto", "danto" có nghĩa là không có nọc độc (của phiền não). "Damathāya" có nghĩa là để không có nọc độc (của phiền não). "Santo" có nghĩa là tịch tịnh do sự lắng dịu của tất cả phiền não. "Samathāya" có nghĩa là để làm lắng dịu phiền não. "Tiṇṇo" có nghĩa là đã vượt qua bốn dòng bộc lưu. "Taraṇāya" có nghĩa là để vượt qua bốn dòng bộc lưu. "Parinibbuto" có nghĩa là đã tịch diệt với sự tịch diệt của phiền não. "Parinibbānāya" có nghĩa là vì mục đích tịch diệt phiền não. ๓๖๒. ธํสีติ คุณธํสกา. ปคพฺพาติ วาจาปาคพฺพิเยน สมนฺนาคตา. อาสาเทตพฺพนฺติ ฆฏฺเฏตพฺพํ. อาสชฺชาติ ฆฏฺเฏตฺวา. นตฺเวว ภวนฺตํ โคตมนฺติ ภวนฺตํ โคตมํ อาสชฺช กสฺสจิ อตฺตโน วาทํ อนุปหตํ สกลํ อาทาย ปกฺกมิตุํ ถาโม นตฺถีติ ทสฺเสติ. น หิ ภควา หตฺถิอาทโย วิย กสฺสจิ ชีวิตนฺตรายํ กโรติ. อยํ ปน นิคณฺโฐ อิมา ติสฺโส อุปมา น ภควโต อุกฺกํสนตฺถํ อาหริ, อตฺตุกฺกํสนตฺถเมว อาหริ. ยถา หิ ราชา กญฺจิ ปจฺจตฺถิกํ ฆาเตตฺวา เอวํ นาม สูโร เอวํ ถามสมฺปนฺโน ปุริโส ภวิสฺสตีติ ปจฺจตฺถิกํ โถเมนฺโตปิ อตฺตานเมว โถเมติ. เอวเมว โสปิ สิยา หิ, โภ โคตม, หตฺถึ ปภินฺนนฺติอาทีหิ ภควนฺตํ อุกฺกํเสนฺโตปิ มยเมว สูรา มยํ ปณฺฑิตา มยํ พหุสฺสุตาเยว เอวํ ปภินฺนหตฺถึ วิย, ชลิตอคฺคิกฺขนฺธํ วิย, ผณกตอาสีวิสํ วิย จ วาทตฺถิกา สมฺมาสมฺพุทฺธํ อุปสงฺกมิมฺหาติ อตฺตานํเยว อุกฺกํเสติ. เอวํ อตฺตานํ อุกฺกํเสตฺวา ภควนฺตํ นิมนฺตยมาโน อธิวาเสตุ เมติอาทิมาห. ตตฺถ อธิวาเสตูติ สมฺปฏิจฺฉตุ. สฺวาตนายาติ ยํ เม ตุมฺเหสุ การํ กโรโต สฺเว ภวิสฺสติ ปุญฺญญฺจ ปีติปาโมชฺชญฺจ, ตทตฺถาย. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวนาติ ภควา [Pg.184] กายงฺคํ วา วาจงฺคํ วา อโจเปตฺวา อพฺภนฺตเรเยว ขนฺตึ ธาเรนฺโต ตุณฺหีภาเวน อธิวาเสสิ. สจฺจกสฺส อนุคฺคหกรณตฺถํ มนสาว สมฺปฏิจฺฉีติ วุตฺตํ โหติ. 362. Dhaṃsīti là những kẻ phá hoại đức hạnh. Pagabbāti là những người có lời nói thô lỗ. Āsādetabban'ti là nên được công kích. Āsajjā'ti là sau khi công kích. Natveva bhavantaṃ gotaman'ti cho thấy rằng: "Không có sức mạnh nào cho bất cứ ai, sau khi công kích Tôn giả Gotama, có thể ra đi mà mang theo toàn bộ luận thuyết của mình không bị tổn hại." Quả thật, Đức Thế Tôn không làm hại đến mạng sống của bất cứ ai như voi, v.v. Nhưng Nigaṇṭha này đã không đưa ra ba ví dụ này để tán thán Đức Thế Tôn, mà chỉ đưa ra để tự tán thán mình. Ví như một vị vua, sau khi giết chết một kẻ thù nào đó, dù tán dương kẻ thù rằng: "Ồ, thật là một người dũng cảm, thật là một người đầy sức mạnh," thì cũng chính là tự tán dương mình. Cũng vậy, vị ấy (Saccaka) dù tán thán Đức Thế Tôn bằng những lời như: "Thưa Tôn giả Gotama, có thể có con voi điên..." v.v., nhưng cũng chính là tự tán thán mình rằng: "Chính chúng tôi là những người dũng cảm, chúng tôi là những bậc trí tuệ, chúng tôi là những người đa văn, và như voi điên, như khối lửa cháy rực, như rắn hổ mang phồng mang, chúng tôi, những người muốn tranh luận, đã đến gần bậc Chánh Đẳng Chánh Giác." Sau khi tự tán thán mình như vậy, trong khi thỉnh mời Đức Thế Tôn, ông ta đã nói những lời bắt đầu bằng adhivāsetu me. Trong đó, adhivāsetū'ti có nghĩa là xin hãy chấp nhận. Svātanāyā'ti là vì lợi ích của ngày mai, khi mà phước báu và hỷ lạc sẽ phát sinh cho tôi, người thực hiện sự cúng dường đến các ngài. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenā'ti có nghĩa là Đức Thế Tôn, không cử động thân phần hay khẩu phần, giữ sự kham nhẫn ở bên trong, đã im lặng chấp nhận. Được nói rằng Ngài đã chấp nhận chỉ bằng ý nghĩ để thể hiện sự ưu ái đối với Saccaka. ๓๖๓. ยมสฺส ปติรูปํ มญฺเญยฺยาถาติ เต กิร ลิจฺฉวี ตสฺส ปญฺจถาลิปากสตานิ นิจฺจภตฺตํ อาหรนฺติ. ตเทว สนฺธาย เอส สฺเว ตุมฺเห ยํ อสฺส สมณสฺส โคตมสฺส ปติรูปํ กปฺปิยนฺติ มญฺเญยฺยาถ, ตํ อาหเรยฺยาถ; สมณสฺส หิ โคตมสฺส ตุมฺเห ปริจารกา กปฺปิยากปฺปิยํ ยุตฺตายุตฺตํ ชานาถาติ วทติ. ภตฺตาภิหารํ อภิหรึสูติ อภิหริตพฺพํ ภตฺตํ อภิหรึสุ. ปณีเตนาติ อุตฺตเมน. สหตฺถาติ สหตฺเถน. สนฺตปฺเปตฺวาติ สุฏฺฐุ ตปฺเปตฺวา, ปริปุณฺณํ สุหิตํ ยาวทตฺถํ กตฺวา. สมฺปวาเรตฺวาติ สุฏฺฐุ ปวาเรตฺวา, อลํ อลนฺติ หตฺถสญฺญาย ปฏิกฺขิปาเปตฺวา. ภุตฺตาวินฺติ ภุตฺตวนฺตํ. โอนีตปตฺตปาณินฺติ ปตฺตโต โอนีตปาณึ, อปนีตหตฺถนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘โอนิตฺตปตฺตปาณิ’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ, โอนิตฺตํ นานาภูตํ ปตฺตํ ปาณิโต อสฺสาติ โอนิตฺตปตฺตปาณี. ตํ โอนิตฺตปตฺตปาณึ, หตฺเถ จ ปตฺตญฺจ โธวิตฺวา เอกมนฺเต ปตฺตํ นิกฺขิปิตฺวา นิสินฺนนฺติ อตฺโถ. เอกมนฺตํ นิสีทีติ ภควนฺตํ เอวํภูตํ ญตฺวา เอกสฺมึ โอกาเส นิสีทีติ อตฺโถ. ปุญฺญญฺจาติ ยํ อิมสฺมึ ทาเน ปุญฺญํ, อายตึ วิปากกฺขนฺธาติ อตฺโถ. ปุญฺญมหีติ วิปากกฺขนฺธานํเยว ปริวาโร. ตํ ทายกานํ สุขาย โหตูติ ตํ อิเมสํ ลิจฺฉวีนํ สุขตฺถาย โหตุ. อิทํ กิร โส อหํ ปพฺพชิโต นาม, ปพฺพชิเตน จ น ยุตฺตํ อตฺตโน ทานํ นิยฺยาเตตุนฺติ เตสํ นิยฺยาเตนฺโต เอวมาห. อถ ภควา ยสฺมา ลิจฺฉวีหิ สจฺจกสฺส ทินฺนํ, น ภควโต. สจฺจเกน ปน ภควโต ทินฺนํ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทีเปนฺโต ยํ โข, อคฺคิเวสฺสนาติอาทิมาห. อิติ ภควา นิคณฺฐสฺส มเตน วินาเยว อตฺตโน ทินฺนํ ทกฺขิณํ นิคณฺฐสฺส นิยฺยาเตสิ, สา จสฺส อนาคเต วาสนา ภวิสฺสตีติ. 363. Yamassa patirūpaṃ maññeyyāthā'ti: Nghe nói rằng những người Licchavī ấy thường mang đến cho ông ta năm trăm nồi cơm như là vật thực thường xuyên. Nhắm đến điều đó, ông ta nói: "Ngày mai, các vị hãy mang đến bất cứ thứ gì mà các vị nghĩ là thích hợp, là hợp lệ cho Sa-môn Gotama ấy; vì các vị là những người phục vụ Sa-môn Gotama, các vị biết điều gì là hợp lệ, không hợp lệ, điều gì là đúng, không đúng." Bhattābhihāraṃ abhihariṃsū'ti có nghĩa là họ đã mang đến vật thực cần được mang đến. Paṇītenā'ti là thượng hạng. Sahatthā'ti là bằng chính tay mình. Santappetvā'ti là sau khi làm cho thỏa mãn một cách tốt đẹp, tức là làm cho đầy đủ, no đủ, theo ý muốn. Sampavāretvā'ti là sau khi mời mọc một cách tốt đẹp, tức là làm cho từ chối bằng dấu hiệu tay "đủ rồi, đủ rồi". Bhuttāvin'ti là người đã dùng bữa xong. Onītapattapāṇin'ti là người có tay đã rời khỏi bát, được nói là tay đã được lấy ra khỏi bát. Cũng có bản đọc là "Onittapattapāṇiṃ", nghĩa của nó là: người có cái bát đã được rửa sạch, tách rời khỏi tay, nên gọi là onittapattapāṇī. Taṃ onittapattapāṇiṃ, có nghĩa là vị ấy, sau khi rửa tay và bát, đặt bát sang một bên và ngồi xuống. Ekamantaṃ nisīdī'ti có nghĩa là biết Đức Thế Tôn đã như vậy, ông ta ngồi xuống một nơi thích hợp. Puññañcā'ti là phước báu trong sự bố thí này, nghĩa là các uẩn quả trong tương lai. Puññamahī'ti là đoàn tùy tùng của chính các uẩn quả. Taṃ dāyakānaṃ sukhāya hotū'ti có nghĩa là mong rằng điều đó sẽ mang lại hạnh phúc cho những người Licchavī này. Nghe nói, ông ta đã nói như vậy trong khi hồi hướng cho họ, nghĩ rằng: "Ta là một người xuất gia, và không thích hợp cho một người xuất gia hồi hướng sự bố thí cho chính mình." Bấy giờ, Đức Thế Tôn, vì vật thí được các Licchavī dâng cho Saccaka, không phải cho Đức Thế Tôn, nhưng Saccaka lại dâng cho Đức Thế Tôn, do đó, để làm rõ ý nghĩa đó, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng yaṃ kho, aggivessana. Như vậy, Đức Thế Tôn, không theo ý của Nigaṇṭha, đã hồi hướng vật cúng dường được dâng cho chính Ngài đến Nigaṇṭha, và điều đó sẽ trở thành một thói quen (vāsanā) cho ông ta trong tương lai. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh จูฬสจฺจกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải thích kinh Tiểu Saccaka đã kết thúc. ๖. มหาสจฺจกสุตฺตวณฺณนา 6. Phần giải thích kinh Đại Saccaka ๓๖๔. เอวํ [Pg.185] เม สุตนฺติ มหาสจฺจกสุตฺตํ. ตตฺถ เอกํ สมยนฺติ จ เตน โข ปน สมเยนาติ จ ปุพฺพณฺหสมยนฺติ จ ตีหิ ปเทหิ เอโกว สมโย วุตฺโต. ภิกฺขูนญฺหิ วตฺตปฏิปตฺตึ กตฺวา มุขํ โธวิตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เจติยํ วนฺทิตฺวา กตรํ คามํ ปวิสิสฺสามาติ วิตกฺกมาฬเก ฐิตกาโล นาม โหติ. ภควา เอวรูเป สมเย รตฺตทุปฏฺฏํ นิวาเสตฺวา กายพนฺธนํ พนฺธิตฺวา ปํสุกูลจีวรํ เอกํสํ ปารุปิตฺวา คนฺธกุฏิโต นิกฺขมฺม ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต คนฺธกุฏิปมุเข อฏฺฐาสิ. ตํ สนฺธาย, – ‘‘เอกํ สมยนฺติ จ เตน โข ปน สมเยนาติ จ ปุพฺพณฺหสมย’’นฺติ จ วุตฺตํ. ปวิสิตุกาโมติ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสามีติ เอวํ กตสนฺนิฏฺฐาโน. เตนุปสงฺกมีติ กสฺมา อุปสงฺกมีติ? วาทาโรปนชฺฌาสเยน. เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘ปุพฺเพปาหํ อปณฺฑิตตาย สกลํ เวสาลิปริสํ คเหตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ปริสมชฺเฌ มงฺกุ ชาโต. อิทานิ ตถา อกตฺวา เอกโกว คนฺตฺวา วาทํ อาโรเปสฺสามิ. ยทิ สมณํ โคตมํ ปราเชตุํ สกฺขิสฺสามิ, อตฺตโน ลทฺธึ ทีเปตฺวา ชยํ กริสฺสามิ. ยทิ สมณสฺส โคตมสฺส ชโย ภวิสฺสติ, อนฺธกาเร นจฺจํ วิย น โกจิ ชานิสฺสตี’’ติ นิทฺทาปญฺหํ นาม คเหตฺวา อิมินา วาทชฺฌาสเยน อุปสงฺกมิ. 364. Kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là kinh Đại Saccaka. Trong đó, cùng một thời điểm được nói đến bằng ba cụm từ: ekaṃ samayaṃ, tena kho pana samayena, và pubbaṇhasamayaṃ. Quả thật, đối với các vị Tỳ-khưu, sau khi thực hành các phận sự, rửa mặt, mang y bát, đảnh lễ bảo tháp, thời điểm đứng ở nơi suy tư rằng: "Chúng ta sẽ vào làng nào?" được gọi là thời điểm đứng. Vào một thời điểm như vậy, Đức Thế Tôn, sau khi đắp hạ y hai lớp màu đỏ, thắt đai lưng, khoác y phấn tảo qua một bên vai, đi ra khỏi hương phòng, được chúng Tỳ-khưu vây quanh, đã đứng ở phía trước hương phòng. Nhắm đến điều đó, đã được nói: – "ekaṃ samayaṃ", "tena kho pana samayena", và "pubbaṇhasamayaṃ". Pavisitukāmo'ti là người đã quyết định rằng: "Ta sẽ đi vào để khất thực." Tenupasaṅkamī'ti: Tại sao ông ta lại đến gần? Với ý định thiết lập một cuộc tranh luận. Nghe nói, ông ta đã có ý nghĩ như sau: "Trước đây, do sự thiếu trí tuệ, ta đã dẫn toàn bộ hội chúng Vesālī đến gặp Sa-môn Gotama và đã bị bối rối giữa hội chúng. Bây giờ, không làm như vậy, ta sẽ đi một mình và thiết lập một cuộc tranh luận. Nếu ta có thể đánh bại Sa-môn Gotama, ta sẽ làm rạng rỡ giáo lý của mình và giành chiến thắng. Nếu Sa-môn Gotama chiến thắng, sẽ không ai biết, giống như một điệu múa trong bóng tối." Mang theo cái gọi là câu hỏi chỉ trích, ông ta đã đến gần với ý định tranh luận này. อนุกมฺปํ อุปาทายาติ สจฺจกสฺส นิคณฺฐปุตฺตสฺส อนุกมฺปํ ปฏิจฺจ. เถรสฺส กิรสฺส เอวํ อโหสิ – ‘‘ภควติ มุหุตฺตํ นิสินฺเน พุทฺธทสฺสนํ ธมฺมสฺสวนญฺจ ลภิสฺสติ. ตทสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย สํวตฺติสฺสตี’’ติ. ตสฺมา ภควนฺตํ ยาจิตฺวา ปํสุกูลจีวรํ จตุคฺคุณํ ปญฺญเปตฺวา นิสีทตุ ภควาติ อาห. ‘‘การณํ อานนฺโท วทตี’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. ภควนฺตํ เอตทโวจาติ ยํ ปน ปญฺหํ โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อาทาย อาคโต ตํ ฐเปตฺวา ปสฺเสน ตาว ปริหรนฺโต เอตํ สนฺติ, โภ โคตมาติอาทิวจนํ อโวจ. Anukampaṃ upādāyāti có nghĩa là: do duyên lòng bi mẫn đối với Saccaka, con trai của Nigaṇṭha. Tương truyền, Trưởng lão (Ānanda) đã có suy nghĩ như vầy: "Khi Đức Thế Tôn ngồi xuống một chốc lát, (Saccaka) sẽ có được cơ hội thấy Phật và nghe Pháp. Điều ấy sẽ đưa đến lợi ích, hạnh phúc cho y trong một thời gian dài." Do đó, sau khi thỉnh cầu Đức Thế Tôn, ngài đã trải tấm y phấn tảo gấp làm bốn và nói rằng: "Xin Đức Thế Tôn hãy ngự tọa." Sau khi nhận thấy rằng: "Ānanda nói có lý do," Đức Thế Tôn đã ngự tọa trên chỗ ngồi đã được trải sẵn. Bhagavantaṃ etadavoca có nghĩa là: Vấn đề mà y đã mang đến, xem như là tài sản quý giá giắt trong thắt lưng, y đã đặt vấn đề ấy sang một bên, trước tiên xử lý một cách lảng tránh, và đã nói những lời bắt đầu bằng "Thưa ngài Gotama, có những điều này...". ๓๖๕. ผุสนฺติ หิ เต, โภ โคตมาติ เต สมณพฺราหฺมณา สรีเร อุปฺปนฺนํ สารีริกํ ทุกฺขํ เวทนํ ผุสนฺติ ลภนฺติ, อนุภวนฺตีติ อตฺโถ. อูรุกฺขมฺโภติ ขมฺภกตอูรุภาโว, อูรุถทฺธตาติ อตฺโถ. วิมฺหยตฺถวเสน ปเนตฺถ ภวิสฺสตีติ อนาคตวจนํ กตํ. กายนฺวยํ โหตีติ กายานุคตํ [Pg.186] โหติ กายสฺส วสวตฺติ. กายภาวนาติ ปน วิปสฺสนา วุจฺจติ, ตาย จิตฺตวิกฺเขปํ ปาปุณนฺโต นาม นตฺถิ, อิติ นิคณฺโฐ อสนฺตํ อภูตํ ยํ นตฺถิ, ตเทวาห. จิตฺตภาวนาติปิ สมโถ วุจฺจติ, สมาธิยุตฺตสฺส จ ปุคฺคลสฺส อูรุกฺขมฺภาทโย นาม นตฺถิ, อิติ นิคณฺโฐ อิทํ อภูตเมว อาห. อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตํ – ‘‘ยเถว ‘ภูตปุพฺพนฺติ วตฺวา อูรุกฺขมฺโภปิ นาม ภวิสฺสตี’ติอาทีนิ วทโต อนาคตรูปํ น สเมติ, ตถา อตฺโถปิ น สเมติ, อสนฺตํ อภูตํ ยํ นตฺถิ, ตํ กเถตี’’ติ. 365. Phusanti hi te, bho gotamāti có nghĩa là: các vị Sa-môn, Bà-la-môn ấy cảm nhận, có được, kinh nghiệm cảm thọ khổ thuộc về thân, đã sanh khởi trong thân. Ūrukkhambhoti có nghĩa là trạng thái đùi bị cứng đơ, sự cứng nhắc của đùi. Ở đây, từ ở thì tương lai bhavissati được dùng với ý nghĩa kinh ngạc. Kāyanvayaṃ hotīti có nghĩa là nó đi theo thân, nó bị thân chi phối. Còn kāyabhāvanā (tu tập về thân) được gọi là thiền minh sát (vipassanā), không có người nào đạt đến sự tán loạn của tâm do pháp ấy, như vậy, Nigaṇṭha đã nói điều không có thật, không hiện hữu, điều không có. Cittabhāvanā (tu tập về tâm) cũng được gọi là thiền chỉ (samatha), và đối với người có định, không có những thứ gọi là đùi cứng đơ v.v..., như vậy, Nigaṇṭha đã nói điều không có thật này. Tuy nhiên, trong Chú giải có nói rằng: "Giống như đối với người nói 'đã từng có' rồi lại nói những điều như 'đùi cũng sẽ bị cứng đơ', hình thức tương lai không phù hợp, cũng vậy, ý nghĩa cũng không phù hợp, (y) nói điều không có thật, không hiện hữu, điều không có." โน กายภาวนนฺติ ปญฺจาตปตปฺปนาทึ อตฺตกิลมถานุโยคํ สนฺธายาห. อยญฺหิ เตสํ กายภาวนา นาม. กึ ปน โส ทิสฺวา เอวมาห? โส กิร ทิวาทิวสฺส วิหารํ อาคจฺฉติ, ตสฺมึ โข ปน สมเย ภิกฺขู ปตฺตจีวรํ ปฏิสาเมตฺวา อตฺตโน อตฺตโน รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ ปฏิสลฺลานํ อุปคจฺฉนฺติ. โส เต ปฏิสลฺลีเน ทิสฺวา จิตฺตภาวนามตฺตํ เอเต อนุยุญฺชนฺติ, กายภาวนา ปเนเตสํ นตฺถีติ มญฺญมาโน เอวมาห. No kāyabhāvananti: (Khi nói) "không có sự tu tập về thân," y nói nhắm đến sự thực hành khổ hạnh ép xác như khổ hạnh năm nguồn nhiệt v.v... Vì đây chính là sự tu tập về thân của họ. Nhưng y đã thấy gì mà nói như vậy? Tương truyền, y thường đến tu viện vào ban ngày, và vào lúc ấy, các vị tỳ khưu sau khi cất dọn y bát, liền đi đến nơi độc cư tại nơi ở ban đêm và ban ngày của mình. Y thấy các vị ấy đang độc cư, và nghĩ rằng: "Những vị này chỉ chuyên tâm tu tập về tâm, còn sự tu tập về thân thì họ không có," do nghĩ như vậy nên y đã nói như thế. ๓๖๖. อถ นํ ภควา อนุยุญฺชนฺโต กินฺติ ปน เต, อคฺคิเวสฺสน, กายภาวนา สุตาติ อาห. โส ตํ วิตฺถาเรนฺโต เสยฺยถิทํ, นนฺโท วจฺโฉติอาทิมาห. ตตฺถ นนฺโทติ ตสฺส นามํ. วจฺโฉติ โคตฺตํ. กิโสติ นามํ. สํกิจฺโจติ โคตฺตํ. มกฺขลิโคสาโล เหฏฺฐา อาคโตว. เอเตติ เอเต ตโย ชนา, เต กิร กิลิฏฺฐตปานํ มตฺถกปตฺตา อเหสุํ. อุฬารานิ อุฬารานีติ ปณีตานิ ปณีตานิ. คาเหนฺติ นามาติ พลํ คณฺหาเปนฺติ นาม. พฺรูเหนฺตีติ วฑฺเฒนฺติ. เมเทนฺตีติ ชาตเมทํ กโรนฺติ. ปุริมํ ปหายาติ ปุริมํ ทุกฺกรการํ ปหาย. ปจฺฉา อุปจินนฺตีติ ปจฺฉา อุฬารขาทนียาทีหิ สนฺตปฺเปนฺติ, วฑฺเฒนฺติ. อาจยาปจโย โหตีติ วฑฺฒิ จ อวฑฺฒิ จ โหติ, อิติ อิมสฺส กายสฺส กาเลน วฑฺฒิ, กาเลน ปริหานีติ วฑฺฒิปริหานิมตฺตเมว ปญฺญายติ, กายภาวนา ปน น ปญฺญายตีติ ทีเปตฺวา จิตฺตภาวนํ ปุจฺฉนฺโต, ‘‘กินฺติ ปน เต, อคฺคิเวสฺสน, จิตฺตภาวนา สุตา’’ติ อาห. น สมฺปายาสีติ สมฺปาเทตฺวา กเถตุํ นาสกฺขิ, ยถา ตํ พาลปุถุชฺชโน. 366. Khi ấy, Đức Thế Tôn, trong khi gạn hỏi y, đã nói: "Này Aggivessana, vậy ông đã nghe về sự tu tập thân như thế nào?" Y, trong khi giải thích rộng điều đó, đã nói những lời bắt đầu bằng "Ví như, Nanda Vaccha...". Trong đó, Nanda là tên của vị ấy, Vaccha là họ. Kisa là tên, Saṅkicca là họ. Makkhali Gosāla đã được đề cập ở dưới. Eteti (những vị này) là ba người này, tương truyền, ba vị ấy đã đạt đến đỉnh cao của những người thực hành khổ hạnh ô uế. Uḷārāni uḷārānīti có nghĩa là tinh túy, tinh túy. Gāhenti nāmāti có nghĩa là làm cho có được sức mạnh. Brūhentīti có nghĩa là làm cho tăng trưởng. Medentīti có nghĩa là làm cho sinh ra chất béo. Purimaṃ pahāyāti có nghĩa là từ bỏ việc làm khó làm trước đây. Pacchā upacinantīti có nghĩa là sau đó họ làm cho thỏa mãn, làm cho tăng trưởng bằng các vật thực loại cứng cao cấp v.v... Ācayāpacayo hotīti có nghĩa là có sự tăng trưởng và có sự suy giảm, như vậy, thân này có lúc tăng trưởng, có lúc suy giảm, chỉ có sự tăng trưởng và suy giảm là được nhận biết, còn sự tu tập về thân thì không được nhận biết. Sau khi chỉ rõ như vậy, trong khi hỏi về sự tu tập về tâm, Ngài đã nói: "Này Aggivessana, vậy ông đã nghe về sự tu tập tâm như thế nào?" Na sampāyāsīti có nghĩa là y đã không thể trình bày một cách đầy đủ, giống như một kẻ phàm phu ngu dốt. ๓๖๗. กุโต [Pg.187] ปน ตฺวนฺติ โย ตฺวํ เอวํ โอฬาริกํ ทุพฺพลํ กายภาวนํ น ชานาสิ? โส ตฺวํ กุโต สณฺหํ สุขุมํ จิตฺตภาวนํ ชานิสฺสสีติ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน โจทนาลยตฺเถโร, ‘‘อพุทฺธวจนํ นาเมตํ ปท’’นฺติ พีชนึ ฐเปตฺวา ปกฺกมิตุํ อารภิ. อถ นํ มหาสีวตฺเถโร อาห – ‘‘ทิสฺสติ, ภิกฺขเว, อิมสฺส จาตุมหาภูติกสฺส กายสฺส อาจโยปิ อปจโยปิ อาทานมฺปิ นิกฺเขปนมฺปี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๖๒). ตํ สุตฺวา สลฺลกฺเขสิ – ‘‘โอฬาริกํ กายํ ปริคฺคณฺหนฺตสฺส อุปฺปนฺนวิปสฺสนา โอฬาริกาติ วตฺตุํ วฏฺฏตี’’ติ. 367. Kuto pana tvanti có nghĩa là: Ông, người không biết đến sự tu tập thân thô thiển, yếu kém như vậy, thì làm sao ông có thể biết được sự tu tập tâm tinh tế, vi diệu? Tuy nhiên, tại chỗ này, Trưởng lão Codanālaya, nói rằng: "Từ này không phải là lời Phật dạy," đã đặt cây quạt xuống và bắt đầu rời đi. Khi ấy, Đại Trưởng lão Sīva đã nói với vị ấy: "Này các Tỳ khưu, sự tích tụ và sự tiêu tan, sự tiếp nhận và sự loại bỏ của thân tứ đại này được thấy rõ" (Tương Ưng Bộ 2.62). Nghe điều đó, vị ấy đã nhận ra: "Có thể nói rằng thiền minh sát sanh khởi nơi người đang quán xét thân thô thiển là thô thiển." ๓๖๘. สุขสาราคีติ สุขสาราเคน สมนฺนาคโต. สุขาย เวทนาย นิโรธา อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนาติ น อนนฺตราว อุปฺปชฺชติ, สุขทุกฺขานญฺหิ อนนฺตรปจฺจยตา ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๑.๒.๔๕-๔๖) ปฏิสิทฺธา. ยสฺมา ปน สุเข อนิรุทฺเธ ทุกฺขํ นุปฺปชฺชติ, ตสฺมา อิธ เอวํ วุตฺตํ. ปริยาทาย ติฏฺฐตีติ เขเปตฺวา คณฺหิตฺวา ติฏฺฐติ. อุภโตปกฺขนฺติ สุขํ เอกํ ปกฺขํ ทุกฺขํ เอกํ ปกฺขนฺติ เอวํ อุภโตปกฺขํ หุตฺวา. 368. Sukhasārāgīti có nghĩa là người có lòng tham ái đối với lạc. Sukhāya vedanāya nirodhā uppajjati dukkhā vedanāti (Do lạc thọ diệt, khổ thọ sanh khởi) có nghĩa là nó không sanh khởi ngay liền sau đó, vì tính chất vô gián duyên của lạc và khổ đã bị bác bỏ trong bộ Paṭṭhāna (Vị Trí 1.2.45-46). Tuy nhiên, vì khi lạc chưa diệt thì khổ không sanh khởi, do đó, ở đây đã được nói như vậy. Pariyādāya tiṭṭhatīti có nghĩa là nó tồn tại sau khi đã làm cho cạn kiệt, sau khi đã chiếm lấy. Ubhatopakkhanti có nghĩa là lạc là một phe, khổ là một phe, như vậy, trở thành hai phe. ๓๖๙. อุปฺปนฺนาปิ สุขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ภาวิตตฺตา กายสฺส. อุปฺปนฺนาปิ ทุกฺขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ภาวิตตฺตา จิตฺตสฺสาติ เอตฺถ กายภาวนา วิปสฺสนา, จิตฺตภาวนา สมาธิ. วิปสฺสนา จ สุขสฺส ปจฺจนีกา, ทุกฺขสฺส อาสนฺนา. สมาธิ ทุกฺขสฺส ปจฺจนีโก, สุขสฺส อาสนฺโน. กถํ? วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา นิสินฺนสฺส หิ อทฺธาเน คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต ตตฺถ ตตฺถ อคฺคิอุฏฺฐานํ วิย โหติ, กจฺเฉหิ เสทา มุจฺจนฺติ, มตฺถกโต อุสุมวฏฺฏิอุฏฺฐานํ วิย โหตีติ จิตฺตํ หญฺญติ วิหญฺญติ วิปฺผนฺทติ. เอวํ ตาว วิปสฺสนา สุขสฺส ปจฺจนีกา, ทุกฺขสฺส อาสนฺนา. อุปฺปนฺเน ปน กายิเก วา เจตสิเก วา ทุกฺเข ตํ ทุกฺขํ วิกฺขมฺเภตฺวา สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส สมาปตฺติกฺขเณ ทุกฺขํ ทูราปคตํ โหติ, อนปฺปกํ สุขํ โอกฺกมติ. เอวํ สมาธิ ทุกฺขสฺส ปจฺจนีโก, สุขสฺส อาสนฺโน. ยถา วิปสฺสนา สุขสฺส ปจฺจนีกา, ทุกฺขสฺส อาสนฺนา, น ตถา สมาธิ. ยถา สมาธิ ทุกฺขสฺส ปจฺจนีโก, สุขสฺส อาสนฺโน, น จ ตถา วิปสฺสนาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อุปฺปนฺนาปิ สุขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย [Pg.188] ติฏฺฐติ, ภาวิตตฺตา กายสฺส. อุปฺปนฺนาปิ ทุกฺขา เวทนา จิตฺตํ น ปริยาทาย ติฏฺฐติ, ภาวิตตฺตา จิตฺตสฺสา’’ติ. 369. Lạc thọ dù đã sanh khởi cũng không chiếm lĩnh tâm mà tồn tại, do thân đã được tu tập. Khổ thọ dù đã sanh khởi cũng không chiếm lĩnh tâm mà tồn tại, do tâm đã được tu tập. Ở đây, tu tập thân là minh sát, tu tập tâm là định. Và minh sát là đối nghịch với lạc, gần gũi với khổ. Định là đối nghịch với khổ, gần gũi với lạc. Như thế nào? Vì rằng, đối với người ngồi thiết lập minh sát, khi thời gian trôi qua, ở nơi này nơi kia giống như có lửa phát sanh, mồ hôi tuôn ra từ nách, từ trên đầu giống như có luồng hơi nóng bốc lên, do đó tâm bị tổn hại, bị đặc biệt tổn hại, bị dao động. Như vậy, trước hết minh sát là đối nghịch với lạc, gần gũi với khổ. Nhưng khi khổ thuộc thân hay khổ thuộc tâm sanh lên, đối với người đã nhập định, sau khi đã chế ngự khổ ấy, trong khoảnh khắc của định, khổ ấy đã được loại trừ xa, vị ấy đi vào niềm vui không nhỏ. Như vậy, định là đối nghịch với khổ, gần gũi với lạc. Giống như minh sát là đối nghịch với lạc, gần gũi với khổ, định không phải như vậy. Giống như định là đối nghịch với khổ, gần gũi với lạc, minh sát không phải như vậy. Do đó, đã được nói rằng: ‘Lạc thọ dù đã sanh khởi cũng không chiếm lĩnh tâm mà tồn tại, do thân đã được tu tập. Khổ thọ dù đã sanh khởi cũng không chiếm lĩnh tâm mà tồn tại, do tâm đã được tu tập.’ ๓๗๐. อาสชฺช อุปนียาติ คุเณ ฆฏฺเฏตฺวา เจว อุปเนตฺวา จ. ตํ วต เมติ ตํ วต มม จิตฺตํ. 370. Āsajja upanīya có nghĩa là: vừa va chạm vào các đức hạnh, vừa dẫn đến gần. Taṃ vata me có nghĩa là: chắc chắn tâm ấy của ta. ๓๗๑. กิญฺหิ โน สิยา, อคฺคิเวสฺสนาติ, อคฺคิเวสฺสน, กึ น ภวิสฺสติ, ภวิสฺสเตว, มา เอวํ สญฺญี โหหิ, อุปฺปชฺชิเยว เม สุขาปิ ทุกฺขาปิ เวทนา, อุปฺปนฺนาย ปนสฺสา อหํ จิตฺตํ ปริยาทาย ฐาตุํ น เทมิ. อิทานิสฺส ตมตฺถํ ปกาเสตุํ อุปริ ปสาทาวหํ ธมฺมเทสนํ เทเสตุกาโม มูลโต ปฏฺฐาย มหาภินิกฺขมนํ อารภิ. ตตฺถ อิธ เม, อคฺคิเวสฺสน, ปุพฺเพว สมฺโพธา…เป… ตตฺเถว นิสีทึ, อลมิทํ ปธานายาติ อิทํ สพฺพํ เหฏฺฐา ปาสราสิสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส, ตตฺถ โพธิปลฺลงฺเก นิสชฺชา, อิธ ทุกฺกรการิกา. 371. Kiñhi no siyā, aggivessana có nghĩa là: Này Aggivessana, tại sao lại không thể được? Chắc chắn sẽ được. Ngươi chớ có tưởng rằng: ‘Lạc thọ và khổ thọ chắc chắn sanh khởi đến ta, nhưng khi chúng sanh khởi, ta không cho phép chúng chiếm lĩnh tâm mà tồn tại.’ Bây giờ, để làm sáng tỏ ý nghĩa ấy cho vị ấy, muốn thuyết bài pháp thoại mang lại niềm tịnh tín ở phần trên, Ngài đã bắt đầu (kể về) cuộc đại xuất gia từ lúc ban đầu. Ở đây, câu: ‘Này Aggivessana, ở đây, đối với ta, trước khi giác ngộ... cho đến... ta đã ngồi ngay tại đó, (nghĩ rằng) chừng này là đủ cho sự tinh tấn,’ tất cả điều này nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong kinh Pāsarāsi ở dưới. Nhưng đây là điểm đặc biệt: ở đó là việc ngồi trên bồ đoàn, ở đây là khổ hạnh. ๓๗๔. อลฺลกฏฺฐนฺติ อลฺลํ อุทุมฺพรกฏฺฐํ. สสฺเนหนฺติ สขีรํ. กาเมหีติ วตฺถุกาเมหิ. อวูปกฏฺฐาติ อนปคตา. กามจฺฉนฺโทติอาทีสุ กิเลสกาโมว ฉนฺทกรณวเสน ฉนฺโท. สิเนหกรณวเสน สฺเนโห. มุจฺฉากรณวเสน มุจฺฉา. ปิปาสากรณวเสน ปิปาสา. อนุทหนวเสน ปริฬาโหติ เวทิตพฺโพ. โอปกฺกมิกาติ อุปกฺกมนิพฺพตฺตา. ญาณาย ทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธายาติ สพฺพํ โลกุตฺตรมคฺคเววจนเมว. 374. Allakaṭṭhaṃ là khúc gỗ ướt, tức là khúc gỗ cây sung. Sasnehaṃ là có nhựa. Kāmehi là (xa lìa) các vật dục. Avūpakaṭṭhā là không xa lìa. Trong các từ như kāmacchando v.v., chính phiền não dục, do có tác dụng làm cho ước muốn, nên gọi là chando (dục); do có tác dụng làm cho yêu mến, nên gọi là sneho (ái); do có tác dụng làm cho mê muội, nên gọi là mucchā (say đắm); do có tác dụng làm cho khao khát, nên gọi là pipāsā (khát); do có tác dụng thiêu đốt theo, nên gọi là pariḷāho (nhiệt não), cần phải hiểu như vậy. Opakkamikā là (các cảm thọ) được tạo ra bởi sự nỗ lực. Các từ ñāṇāya, dassanāya, anuttarāya sambodhāya, tất cả đều là từ đồng nghĩa của đạo siêu thế. อิทํ ปเนตฺถ โอปมฺมสํสนฺทนํ – อลฺลํ สขีรํ อุทุมฺพรกฏฺฐํ วิย หิ กิเลสกาเมน วตฺถุกามโต อนิสฺสฏปุคฺคลา. อุทเก ปกฺขิตฺตภาโว วิย กิเลสกาเมน ตินฺตตา; มนฺถเนนาปิ อคฺคิโน อนภินิพฺพตฺตนํ วิย กิเลสกาเมน วตฺถุกามโต อนิสฺสฏานํ โอปกฺกมิกาหิ เวทนาหิ โลกุตฺตรมคฺคสฺส อนธิคโม. อมนฺถเนนาปิ อคฺคิโน อนภินิพฺพตฺตนํ วิย เตสํ ปุคฺคลานํ วินาปิ โอปกฺกมิกาหิ เวทนาหิ โลกุตฺตรมคฺคสฺส อนธิคโม. ทุติยอุปมาปิ อิมินาว นเยน เวทิตพฺพา. อยํ ปน วิเสโส, ปุริมา สปุตฺตภริยปพฺพชฺชาย อุปมา; ปจฺฉิมา พฺราหฺมณธมฺมิกปพฺพชฺชาย. Đây là sự đối chiếu ví dụ ở đây: Vì rằng, giống như khúc gỗ sung ướt có nhựa là những người chưa thoát khỏi vật dục do phiền não dục. Giống như việc được đặt trong nước là sự thấm đẫm bởi phiền não dục; giống như việc lửa không thể phát sinh dù có cọ xát, là việc không chứng đắc đạo siêu thế bằng các cảm thọ do nỗ lực đối với những người chưa thoát khỏi vật dục do phiền não dục. Giống như việc lửa không thể phát sinh dù không cọ xát, là việc không chứng đắc đạo siêu thế đối với những người ấy dù không có các cảm thọ do nỗ lực. Ví dụ thứ hai cũng nên được hiểu theo phương pháp này. Nhưng đây là điểm đặc biệt: ví dụ trước là ví dụ về sự xuất gia của người có vợ con; ví dụ sau là (ví dụ) về sự xuất gia của người Bà-la-môn sống đúng pháp. ๓๗๖. ตติยอุปมาย [Pg.189] โกฬาปนฺติ ฉินฺนสิเนหํ นิราปํ. ถเล นิกฺขิตฺตนฺติ ปพฺพตถเล วา ภูมิถเล วา นิกฺขิตฺตํ. เอตฺถาปิ อิทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – สุกฺขโกฬาปกฏฺฐํ วิย หิ กิเลสกาเมน วตฺถุกามโต นิสฺสฏปุคฺคลา, อารกา อุทกา ถเล นิกฺขิตฺตภาโว วิย กิเลสกาเมน อตินฺตตา. มนฺถเนนาปิ อคฺคิโน อภินิพฺพตฺตนํ วิย กิเลสกาเมน วตฺถุกามโต นิสฺสฏานํ อพฺโภกาสิกเนสชฺชิกาทิวเสน โอปกฺกมิกาหิปิ เวทนาหิ โลกุตฺตรมคฺคสฺส อธิคโม. อญฺญสฺส รุกฺขสฺส สุกฺขสาขาย สทฺธึ ฆํสนมตฺเตเนว อคฺคิโน อภินิพฺพตฺตนํ วิย วินาปิ โอปกฺกมิกาหิ เวทนาหิ สุขาเยว ปฏิปทาย โลกุตฺตรมคฺคสฺส อธิคโมติ. อยํ อุปมา ภควตา อตฺตโน อตฺถาย อาหฏา. 376. Trong ví dụ thứ ba, koḷāpaṃ là (khúc gỗ) đã hết nhựa, không có nước. Thale nikkhittaṃ là được đặt trên đất khô, tức là được đặt trên vùng đất núi hoặc trên vùng đất bằng. Ở đây cũng vậy, đây là sự đối chiếu ví dụ: Vì rằng, giống như khúc gỗ khô là những người đã thoát khỏi vật dục do phiền não dục; giống như việc được đặt trên đất khô, xa nguồn nước, là sự không thấm đẫm bởi phiền não dục. Giống như việc lửa phát sinh dù có cọ xát, là việc chứng đắc đạo siêu thế bằng cả những cảm thọ do nỗ lực, qua hạnh ở ngoài trời, hạnh ngồi, v.v., đối với những người đã thoát khỏi vật dục do phiền não dục. Giống như việc lửa phát sinh chỉ bằng cách cọ xát với một cành cây khô khác, là việc chứng đắc đạo siêu thế chỉ bằng con đường dễ dàng, dù không có các cảm thọ do nỗ lực. Ví dụ này được Đức Thế Tôn đưa ra vì lợi ích của chính Ngài. ๓๗๗. อิทานิ อตฺตโน ทุกฺกรการิกํ ทสฺเสนฺโต, ตสฺส มยฺหนฺติอาทิมาห. กึ ปน ภควา ทุกฺกรํ อกตฺวา พุทฺโธ ภวิตุํ น สมตฺโถติ? กตฺวาปิ อกตฺวาปิ สมตฺโถว. อถ กสฺมา อกาสีติ? สเทวกสฺส โลกสฺส อตฺตโน ปรกฺกมํ ทสฺเสสฺสามิ. โส จ มํ วีริยนิมฺมถนคุโณ หาเสสฺสตีติ. ปาสาเท นิสินฺโนเยว หิ ปเวณิอาคตํ รชฺชํ ลภิตฺวาปิ ขตฺติโย น ตถาปมุทิโต โหติ, ยถา พลกายํ คเหตฺวา สงฺคาเม ทฺเว ตโย สมฺปหาเร ทตฺวา อมิตฺตมถนํ กตฺวา ปตฺตรชฺโช. เอวํ ปตฺตรชฺชสฺส หิ รชฺชสิรึ อนุภวนฺตสฺส ปริสํ โอโลเกตฺวา อตฺตโน ปรกฺกมํ อนุสฺสริตฺวา, ‘‘อสุกฏฺฐาเน อสุกกมฺมํ กตฺวา อสุกญฺจ อสุกญฺจ อมิตฺตํ เอวํ วิชฺฌิตฺวา เอวํ ปหริตฺวา อิมํ รชฺชสิรึ ปตฺโตสฺมี’’ติ จินฺตยโต พลวโสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. เอวเมวํ ภควาปิ สเทวกสฺส โลกสฺส ปรกฺกมํ ทสฺเสสฺสามิ, โส หิ มํ ปรกฺกโม อติวิย หาเสสฺสติ, โสมนสฺสํ อุปฺปาเทสฺสตีติ ทุกฺกรมกาสิ. 377. Bây giờ, khi muốn chỉ rõ khổ hạnh của mình, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘tassa mayhaṃ’. Nhưng phải chăng đức Thế Tôn không thể thành Phật nếu không thực hành khổ hạnh? Dù có thực hành hay không thực hành, ngài vẫn có thể. Vậy tại sao ngài lại thực hành? (Ngài nghĩ): ‘Ta sẽ chỉ cho thế gian cùng với chư thiên thấy sự nỗ lực của ta. Và phẩm chất do nỗ lực tinh tấn nghiền nát (phiền não) ấy sẽ làm ta hoan hỷ.’ Thật vậy, một vị vua dòng Sát-đế-lỵ, dù có được vương quốc do dòng dõi truyền lại trong khi chỉ ngồi trong cung điện, cũng không hoan hỷ bằng vị vua đã giành được vương quốc sau khi tập hợp quân đội, giao chiến hai ba trận trong chiến trường và đè bẹp quân thù. Thật vậy, đối với vị vua đã giành được vương quốc như thế, trong khi hưởng thụ sự huy hoàng của vương vị, nhìn vào quần thần và hồi tưởng lại nỗ lực của mình, khi suy nghĩ rằng: ‘Tại nơi kia, ta đã làm việc kia, đã đâm chém kẻ thù kia như thế này, đã đánh bại như thế kia, và đã đạt được sự huy hoàng của vương vị này,’ thì hỷ lạc mạnh mẽ khởi sanh. Cũng vậy, đức Thế Tôn đã thực hành khổ hạnh với ý nghĩ: ‘Ta sẽ chỉ cho thế gian cùng với chư thiên thấy sự nỗ lực của ta, và sự nỗ lực ấy sẽ làm ta vô cùng hoan hỷ, sẽ làm phát sanh hỷ lạc.’ อปิจ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาโนปิ อกาสิเยว, ปจฺฉิมา หิ ชนตา สมฺมาสมฺพุทฺโธ กปฺปสตสหสฺสาธิกานิ จตฺตาริ อสงฺขฺเยยฺยานิ ปารมิโย ปูเรตฺวาปิ ปธานํ ปทหิตฺวาว สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปตฺโต, กิมงฺคํ ปน มยนฺติ ปธานวีริยํ กตฺตพฺพํ มญฺญิสฺสติ; เอวํ สนฺเต ขิปฺปเมว ชาติชรามรณสฺส อนฺตํ กริสฺสตีติ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาโน อกาสิเยว. Lại nữa, ngài đã thực hành (khổ hạnh) cũng vì lòng bi mẫn đối với thế hệ sau. Thật vậy, thế hệ sau sẽ nghĩ rằng: ‘Đấng Chánh Đẳng Giác, dù đã hoàn thiện các pháp ba-la-mật trong bốn a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, cũng chỉ sau khi nỗ lực tinh tấn mới đạt được nhất thiết trí. Huống hồ là chúng ta?’ (Nghĩ vậy), họ sẽ cho rằng cần phải nỗ lực tinh tấn. Khi như vậy, họ sẽ nhanh chóng chấm dứt sanh, già, chết. Vì lòng bi mẫn đối với thế hệ sau như thế, ngài đã thực hành (khổ hạnh). ทนฺเตภิทนฺตมาธายาติ เหฏฺฐาทนฺเต อุปริทนฺตํ ฐเปตฺวา. เจตสา จิตฺตนฺติ กุสลจิตฺเตน อกุสลจิตฺตํ. อภินิคฺคณฺเหยฺยนฺติ นิคฺคณฺเหยฺยํ. อภินิปฺปีเฬยฺยนฺติ [Pg.190] นิปฺปีเฬยฺยํ. อภิสนฺตาเปยฺยนฺติ ตาเปตฺวา วีริยนิมฺมถนํ กเรยฺยํ. สารทฺโธติ สทรโถ. ปธานาภิตุนฺนสฺสาติ ปธาเนน อภิตุนฺนสฺส, วิทฺธสฺส สโตติ อตฺโถ. ‘Nghiến răng lại’ (Dantebhidantamādhāya) nghĩa là đặt răng trên lên răng dưới. ‘Lấy tâm chế ngự tâm’ (Cetasā citta) nghĩa là lấy tâm thiện chế ngự tâm bất thiện. ‘Nên nhiếp phục’ (Abhiniggaṇheyyaṃ) nghĩa là ta nên chế ngự. ‘Nên đè nén’ (Abhinippīḷeyyaṃ) nghĩa là ta nên ép chặt. ‘Nên làm cho khổ não’ (Abhisantāpeyyaṃ) nghĩa là làm cho nóng nảy, ta nên thực hiện sự nghiền nát bằng tinh tấn. ‘Nỗ lực’ (Sāraddho) nghĩa là có sự khổ não. ‘Bị sự tinh tấn đâm thâu’ (Padhānābhitunnassa) nghĩa là bị sự tinh tấn đâm thâu, bị xuyên thủng. ๓๗๘. อปฺปาณกนฺติ นิรสฺสาสกํ. กมฺมารคคฺคริยาติ กมฺมารสฺส คคฺครนาฬิยา. สีสเวทนา โหนฺตีติ กุโตจิ นิกฺขมิตุํ อลภมาเนหิ วาเตหิ สมุฏฺฐาปิตา พลวติโย สีสเวทนา โหนฺติ. สีสเวฐํ ทเทยฺยาติ สีสเวฐนํ ทเทยฺย. เทวตาติ โพธิสตฺตสฺส จงฺกมนโกฏิยํ ปณฺณสาลปริเวณสามนฺตา จ อธิวตฺถา เทวตา. 378. ‘Không thở’ (Appāṇakaṃ) nghĩa là không có hơi thở ra vào. ‘Bễ của thợ rèn’ (Kammāragaggari) là ống bễ của người thợ rèn. ‘Cảm thọ nơi đầu khởi lên’ (Sīsavedanā honti) nghĩa là những cảm thọ đau đớn dữ dội ở đầu khởi lên, do các luồng gió không tìm được lối thoát nào gây ra. ‘Như bị quấn khăn trên đầu’ (Sīsaveṭhaṃ dadeyya) nghĩa là như thể có một vật quấn chặt trên đầu. ‘Chư thiên’ (Devatā) là các vị trời trú ngụ ở cuối đường kinh hành của Bồ-tát và xung quanh khu tịnh xá lợp bằng lá. ตทา กิร โพธิสตฺตสฺส อธิมตฺเต กายทาเห อุปฺปนฺเน มุจฺฉา อุทปาทิ. โส จงฺกเมว นิสินฺโน หุตฺวา ปปติ. ตํ ทิสฺวา เทวตา เอวมาหํสุ – ‘‘วิหาโรตฺเวว โส อรหโต’’ติ, ‘‘อรหนฺโต นาม เอวรูปา โหนฺติ มตกสทิสา’’ติ ลทฺธิยา วทนฺติ. ตตฺถ ยา เทวตา ‘‘กาลงฺกโต’’ติ อาหํสุ, ตา คนฺตฺวา สุทฺโธทนมหาราชสฺส อาโรเจสุํ – ‘‘ตุมฺหากํ ปุตฺโต กาลงฺกโต’’ติ. มม ปุตฺโต พุทฺโธ หุตฺวา กาลงฺกโต, โน อหุตฺวาติ? พุทฺโธ ภวิตุํ นาสกฺขิ, ปธานภูมิยํเยว ปติตฺวา กาลงฺกโตติ. นาหํ สทฺทหามิ, มม ปุตฺตสฺส โพธึ อปตฺวา กาลงฺกิริยา นาม นตฺถีติ. Khi ấy, nghe nói rằng khi sự nóng bức tột độ trong thân khởi lên nơi Bồ-tát, ngài đã bất tỉnh. Ngài đang ngồi trên đường kinh hành thì ngã xuống. Thấy vậy, chư thiên nói rằng: ‘Đây chính là trạng thái của một vị A-la-hán.’ Họ nói theo quan kiến của mình rằng: ‘Các vị A-la-hán có trạng thái như vậy, giống như người chết.’ Trong số đó, những vị trời nói rằng ‘ngài đã qua đời’ đã đi đến báo cho vua Tịnh Phạn: ‘Con trai của ngài đã qua đời.’ (Vua hỏi): ‘Con trai ta qua đời sau khi thành Phật hay chưa thành Phật?’ (Họ đáp): ‘Ngài đã không thể thành Phật, đã ngã xuống và qua đời ngay tại nơi tu khổ hạnh.’ (Vua nói): ‘Ta không tin. Con trai ta không thể nào chết mà chưa chứng đắc Bồ-đề.’ อปรภาเค สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตฺวา อนุปุพฺเพน ราชคหํ คนฺตฺวา กปิลวตฺถุํ อนุปฺปตฺตสฺส สุทฺโธทนมหาราชา ปตฺตํ คเหตฺวา ปาสาทํ อาโรเปตฺวา ยาคุขชฺชกํ ทตฺวา อนฺตราภตฺตสมเย เอตมตฺถํ อาโรเจสิ – ตุมฺหากํ ภควา ปธานกรณกาเล เทวตา อาคนฺตฺวา, ‘‘ปุตฺโต เต, มหาราช, กาลงฺกโต’’ติ อาหํสูติ. กึ สทฺทหสิ มหาราชาติ? น ภควา สทฺทหินฺติ. อิทานิ, มหาราช, สุปินปฺปฏิคฺคหณโต ปฏฺฐาย อจฺฉริยานิ ปสฺสนฺโต กึ สทฺทหิสฺสสิ? อหมฺปิ พุทฺโธ ชาโต, ตฺวมฺปิ พุทฺธปิตา ชาโต, ปุพฺเพ ปน มยฺหํ อปริปกฺเก ญาเณ โพธิจริยํ จรนฺตสฺส ธมฺมปาลกุมารกาเลปิ สิปฺปํ อุคฺคเหตุํ คตสฺส, ‘‘ตุมฺหากํ ปุตฺโต ธมฺมปาลกุมาโร กาลงฺกโต, อิทมสฺส อฏฺฐี’’ติ เอฬกฏฺฐึ อาหริตฺวา ทสฺเสสุํ, ตทาปิ ตุมฺเห, ‘‘มม ปุตฺตสฺส อนฺตรามรณํ นาม นตฺถิ, นาหํ สทฺทหามี’’ติ อโวจุตฺถ, มหาราชาติ อิมิสฺสา อฏฺฐุปฺปตฺติยา ภควา มหาธมฺมปาลชาตกํ กเถสิ. Về sau, khi Đấng Chánh Đẳng Giác đã chuyển Pháp luân, tuần tự đi đến thành Vương Xá rồi đến thành Ca-tỳ-la-vệ, vua Tịnh Phạn đã nhận lấy bình bát, đưa ngài lên cung điện, dâng cháo và vật thực, và trong lúc dùng bữa đã trình bày lại sự việc này: ‘Bạch Thế Tôn, khi ngài đang tu khổ hạnh, có chư thiên đến nói: ‘Thưa đại vương, con trai ngài đã qua đời.’’ (Đức Phật hỏi): ‘Thưa đại vương, ngài có tin không?’ (Vua đáp): ‘Bạch Thế Tôn, con không tin.’ (Đức Phật nói): ‘Thưa đại vương, bây giờ, khi đã thấy những điều kỳ diệu kể từ lúc giải mộng, làm sao ngài có thể tin được? Ta đã thành Phật, ngài cũng đã thành Phật phụ. Nhưng trước kia, khi trí tuệ của ta chưa chín muồi, trong lúc đang thực hành hạnh Bồ-đề vào thời làm thái tử Dhammapāla, khi ta đi học nghề, người ta đã mang xương dê đến cho xem và nói: ‘Con trai ngài, thái tử Dhammapāla, đã chết, đây là xương của cậu ấy.’ Ngay cả lúc đó, thưa đại vương, ngài cũng đã nói: ‘Con trai ta không thể chết giữa chừng, ta không tin.’ Vì câu chuyện khởi nguyên này, đức Thế Tôn đã kể lại bổn sanh Mahādhammapāla. ๓๗๙. มา [Pg.191] โข ตฺวํ มาริสาติ สมฺปิยายมานา อาหํสุ. เทวตานํ กิรายํ ปิยมนาปโวหาโร, ยทิทํ มาริสาติ. อชชฺชิตนฺติ อโภชนํ. หลนฺติ วทามีติ อลนฺติ วทามิ, อลํ อิมินา เอวํ มา กริตฺถ, ยาเปสฺสามหนฺติ เอวํ ปฏิเสเธมีติ อตฺโถ. 379. ‘Thưa ngài, xin đừng’ (Mā kho tvaṃ mārisa) là (chư thiên) đã nói với lòng quý mến. Nghe nói rằng, đây là cách xưng hô thân mật của chư thiên, tức là từ ‘mārisa’ (thưa ngài). ‘Không được mời’ (Ajajjitaṃ) nghĩa là không ăn. ‘Ta nói ‘halaṃ’’ (Halanti vadāmi) nghĩa là ta nói ‘đủ rồi’; (với ý nghĩa) ‘đủ rồi với việc này, xin đừng làm như vậy, ta sẽ không duy trì (mạng sống bằng cách này),’ ta từ chối như vậy. Đó là ý nghĩa. ๓๘๐-๑. มงฺคุรจฺฉวีติ มงฺคุรมจฺฉจฺฉวิ. เอตาว ปรมนฺติ ตาสมฺปิ เวทนานเมตํเยว ปรมํ, อุตฺตมํ ปมาณํ. ปิตุ สกฺกสฺส กมฺมนฺเต…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตาติ รญฺโญ กิร วปฺปมงฺคลทิวโส นาม โหติ, ตทา อเนกปฺปการํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาเทนฺติ. นครวีถิโย โสธาเปตฺวา ปุณฺณฆเฏ ฐปาเปตฺวา ธชปฏากาทโย อุสฺสาเปตฺวา สกลนครํ เทววิมานํ วิย อลงฺกโรนฺติ. สพฺเพ ทาสกมฺมกราทโย อหตวตฺถนิวตฺถา คนฺธมาลาทิปฏิมณฺฑิตา ราชกุเล สนฺนิปตนฺติ. รญฺโญ กมฺมนฺเต นงฺคลสตสหสฺสํ โยชียติ. ตสฺมึ ปน ทิวเส เอเกน อูนํ อฏฺฐสตํ โยเชนฺติ. สพฺพนงฺคลานิ สทฺธึ พลิพทฺทรสฺมิโยตฺเตหิ ชาณุสฺโสณิสฺส รโถ วิย รชตปริกฺขิตฺตานิ โหนฺติ. รญฺโญ อาลมฺพนนงฺคลํ รตฺตสุวณฺณปริกฺขิตฺตํ โหติ. พลิพทฺทานํ สิงฺคานิปิ รสฺมิปโตทาปิ สุวณฺณปริกฺขิตฺตา โหนฺติ. ราชา มหาปริวาเรน นิกฺขมนฺโต ปุตฺตํ คเหตฺวา อคมาสิ. Maṅguracchavīti có nghĩa là da cá trê. Etāva paramanti có nghĩa là đối với các cảm thọ ấy, đây là mức độ tối đa, là sự đo lường tối thượng. Pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitāti có nghĩa là: nghe nói rằng, có một ngày gọi là lễ hạ điền của đức vua. Vào lúc ấy, người ta chuẩn bị nhiều loại vật thực và món ăn. Sau khi cho dọn dẹp các con đường trong thành phố, cho đặt các bình nước đầy, cho dựng cờ, phướn, v.v..., người ta trang hoàng toàn thể thành phố giống như thiên cung. Tất cả tôi tớ, người làm công, v.v... mặc y phục mới, trang điểm với hương hoa, v.v... rồi tập trung ở hoàng cung. Tại nơi làm việc của đức vua, một trăm ngàn cái cày được thắng vào. Tuy nhiên, vào ngày ấy, người ta thắng vào tám trăm cái cày thiếu một. Tất cả các cái cày cùng với dây cương và ách bò đực được bao bọc bằng bạc giống như cỗ xe của Jāṇussoṇi. Sừng của các con bò đực, dây cương và roi cũng được bao bọc bằng vàng. Đức vua đi ra với đoàn tùy tùng đông đảo, đã dắt theo người con trai rồi ra đi. กมฺมนฺตฏฺฐาเน เอโก ชมฺพุรุกฺโข พหลปตฺตปลาโส สนฺทจฺฉาโย อโหสิ. ตสฺส เหฏฺฐา กุมารสฺส สยนํ ปญฺญเปตฺวา อุปริ สุวณฺณตารกขจิตํ วิตานํ พนฺธาเปตฺวา สาณิปากาเรน ปริกฺขิปาเปตฺวา อารกฺขํ ฐเปตฺวา ราชา สพฺพาลงฺการํ อลงฺกริตฺวา อมจฺจคณปริวุโต นงฺคลกรณฏฺฐานํ อคมาสิ. ตตฺถ ราชา สุวณฺณนงฺคลํ คณฺหาติ. อมจฺจา เอเกนูนอฏฺฐสตรชตนงฺคลานิ คเหตฺวา อิโต จิโต จ กสนฺติ. ราชา ปน โอรโต ปารํ คจฺฉติ, ปารโต วา โอรํ คจฺฉติ. เอตสฺมึ ฐาเน มหาสมฺปตฺติ โหติ, โพธิสตฺตํ ปริวาเรตฺวา นิสินฺนา ธาติโย รญฺโญ สมฺปตฺตึ ปสฺสิสฺสามาติ อนฺโตสาณิโต พหิ นิกฺขนฺตา. โพธิสตฺโต อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต กญฺจิ อทิสฺวา เวเคน อุฏฺฐาย ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อานาปาเน ปริคฺคเหตฺวา ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตสิ. ธาติโย ขชฺชโภชฺชนฺตเร วิจรมานา โถกํ จิรายึสุ, เสสรุกฺขานํ [Pg.192] ฉายา นิวตฺตา, ตสฺส ปน รุกฺขสฺส ปริมณฺฑลา หุตฺวา อฏฺฐาสิ. ธาติโย อยฺยปุตฺโต เอกโกติ เวเคน สาณึ อุกฺขิปิตฺวา อนฺโต ปวิสมานา โพธิสตฺตํ สยเน ปลฺลงฺเกน นิสินฺนํ ตญฺจ ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา คนฺตฺวา รญฺโญ อาโรจยึสุ – ‘‘กุมาโร เทว, เอวํ นิสินฺโน อญฺเญสํ รุกฺขานํ ฉายา นิวตฺตา, ชมฺพุรุกฺขสฺส ปริมณฺฑลา ฐิตา’’ติ. ราชา เวเคนาคนฺตฺวา ปาฏิหาริยํ ทิสฺวา, ‘‘อิทํ เต, ตาต, ทุติยํ วนฺทน’’นฺติ ปุตฺตํ วนฺทิ. อิทเมตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ปิตุ สกฺกสฺส กมฺมนฺเต…เป… ปฐมชฺฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหริตา’’ติ. สิยา นุ โข เอโส มคฺโค โพธายาติ ภเวยฺย นุ โข เอตํ อานาปานสฺสติปฐมชฺฌานํ พุชฺฌนตฺถาย มคฺโคติ. สตานุสาริวิญฺญาณนฺติ นยิทํ โพธาย มคฺโค ภวิสฺสติ, อานาปานสฺสติปฐมชฺฌานํ ปน ภวิสฺสตีติ เอวํ เอกํ ทฺเว วาเร อุปฺปนฺนสติยา อนนฺตรํ อุปฺปนฺนวิญฺญาณํ สตานุสาริวิญฺญาณํ นาม. ยํ ตํ สุขนฺติ ยํ ตํ อานาปานสฺสติปฐมชฺฌานสุขํ. Tại nơi làm việc, có một cây trâm có lá và cành sum suê, có bóng râm dày đặc. Bên dưới cây ấy, sau khi cho dọn một chiếc giường cho hoàng tử, cho giăng một tấm lều bạt có nạm các vì sao bằng vàng ở bên trên, cho vây quanh bằng một bức rèm vải, cho đặt người canh gác, đức vua đã trang điểm tất cả đồ trang sức, có đoàn tùy tùng là các vị bộ trưởng bao quanh, rồi đi đến nơi cày ruộng. Tại đấy, đức vua cầm lấy cái cày bằng vàng. Các vị bộ trưởng cầm lấy tám trăm cái cày bằng bạc thiếu một rồi cày tới cày lui. Còn đức vua thì đi từ bờ bên này sang bờ bên kia, hoặc đi từ bờ bên kia sang bờ bên này. Tại nơi ấy, có sự thành tựu to lớn. Các bảo mẫu đang ngồi bao quanh vị Bồ-tát đã đi ra khỏi bên trong bức rèm với ý nghĩ rằng: “Chúng ta sẽ xem sự thành tựu của đức vua.” Vị Bồ-tát nhìn tới nhìn lui, không thấy một ai, đã vội vàng đứng dậy, ngồi kiết-già, nắm giữ hơi thở vô hơi thở ra, rồi đã làm phát sanh thiền thứ nhất. Các bảo mẫu đi đi lại lại giữa các vật thực và món ăn nên đã hơi chậm trễ. Bóng của các cây khác đã ngả đi, còn bóng của cây ấy thì vẫn đứng yên thành hình tròn. Các bảo mẫu nói rằng: “Thái tử chỉ có một mình,” rồi vội vàng vén bức rèm lên. Trong khi đi vào bên trong, các vị ấy đã thấy vị Bồ-tát đang ngồi kiết-già trên giường và thấy điềm lạ ấy, rồi đã đi đến và trình báo với đức vua rằng: “Tâu Thiên tử, hoàng tử đang ngồi như thế này. Bóng của các cây khác đã ngả đi, còn bóng của cây trâm thì vẫn đứng yên thành hình tròn.” Đức vua vội vàng đi đến, thấy điềm lạ, rồi đã đảnh lễ người con trai và nói rằng: “Này con, đây là lần đảnh lễ thứ hai đối với con.” Điều này được nói đến là nhắm vào điều ấy: “pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharitā.” Siyā nu kho eso maggo bodhāyāti có nghĩa là: “Phải chăng đây có thể là con đường để giác ngộ, tức là thiền thứ nhất với niệm hơi thở vô hơi thở ra này có thể là con đường cho mục đích giác ngộ.” Satānusāriviññāṇanti có nghĩa là: “Đây sẽ không phải là con đường để giác ngộ, nhưng thiền thứ nhất với niệm hơi thở vô hơi thở ra sẽ là con đường.” Như vậy, thức sanh lên sau khi niệm đã sanh lên một hoặc hai lần được gọi là thức đi theo niệm. Yaṃ taṃ sukhanti có nghĩa là cái lạc của thiền thứ nhất với niệm hơi thở vô hơi thở ra ấy. ๓๘๒. ปจฺจุปฏฺฐิตา โหนฺตีติ ปณฺณสาลปริเวณสมฺมชฺชนาทิวตฺตกรเณน อุปฏฺฐิตา โหนฺติ. พาหุลฺลิโกติ ปจฺจยพาหุลฺลิโก. อาวตฺโต พาหุลฺลายาติ รสคิทฺโธ หุตฺวา ปณีตปิณฺฑปาตาทีนํ อตฺถาย อาวตฺโต. นิพฺพิชฺช ปกฺกมึสูติ อุกฺกณฺฐิตฺวา ธมฺมนิยาเมเนว ปกฺกนฺตา โพธิสตฺตสฺส สมฺโพธึ ปตฺตกาเล กายวิเวกสฺส โอกาสทานตฺถํ ธมฺมตาย คตา. คจฺฉนฺตา จ อญฺญฏฺฐานํ อคนฺตฺวา พาราณสิเมว อคมํสุ. โพธิสตฺโต เตสุ คเตสุ อทฺธมาสํ กายวิเวกํ ลภิตฺวา โพธิมณฺเฑ อปราชิตปลฺลงฺเก นิสีทิตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิ. 382. Paccupaṭṭhitā hontīti có nghĩa là các vị ấy đã hầu hạ bằng cách thực hành các phận sự như là quét dọn khuôn viên của am lá, v.v... Bāhullikoti có nghĩa là người có nhiều vật dụng. Āvatto bāhullāyāti có nghĩa là đã trở lại vì mục đích có được vật thực khất thực ngon lành, v.v... do đã trở nên tham lam trong vị. Nibbijja pakkamiṃsūti có nghĩa là các vị ấy đã chán ngán rồi bỏ đi. Các vị ấy đã bỏ đi chỉ do quy luật của tự nhiên, đã ra đi theo lẽ tự nhiên để tạo cơ hội cho thân được độc cư vào lúc vị Bồ-tát đạt được sự giác ngộ. Và trong khi ra đi, các vị ấy đã không đi đến nơi khác mà đã đi đến chính thành Bārāṇasī. Sau khi các vị ấy đã ra đi, vị Bồ-tát đã có được thân độc cư trong nửa tháng, rồi đã ngồi trên bảo tọa bất bại ở Bồ-đề đàn và đã chứng ngộ Toàn tri trí. ๓๘๓. วิวิจฺเจว กาเมหีติอาทิ ภยเภรเว วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. 383. Vivicceva kāmehītiādi nên được hiểu theo phương thức đã được nói trong kinh Bhayabherava. ๓๘๗. อภิชานามิ โข ปนาหนฺติ อยํ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. นิคณฺโฐ กิร จินฺเตสิ – ‘‘อหํ สมณํ โคตมํ เอกํ ปญฺหํ ปุจฺฉึ. สมโณ โคตโม ‘อปราปิ มํ, อคฺคิเวสฺสน, อปราปิ มํ, อคฺคิเวสฺสนา’ติ ปริโยสานํ อทสฺเสนฺโต กเถติเยว. กุปิโต นุ โข’’ติ? อถ ภควา, อคฺคิเวสฺสน, ตถาคเต อเนกสตาย ปริสาย ธมฺมํ เทเสนฺเต กุปิโต [Pg.193] สมโณ โคตโมติ เอโกปิ วตฺตา นตฺถิ, ปเรสํ โพธนตฺถาย ปฏิวิชฺฌนตฺถาย เอว ตถาคโต ธมฺมํ เทเสตีติ ทสฺเสนฺโต อิมํ ธมฺมเทสนํ อารภิ. ตตฺถ อารพฺภาติ สนฺธาย. ยาวเทวาติ ปโยชนวิธิ ปริจฺเฉทนิยมนํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปเรสํ วิญฺญาปนเมว ตถาคตสฺส ธมฺมเทสนาย ปโยชนํ, ตสฺมา น เอกสฺเสว เทเสติ, ยตฺตกา วิญฺญาตาโร อตฺถิ, สพฺเพสํ เทเสตีติ. ตสฺมึเยว ปุริมสฺมินฺติ อิมินา กึ ทสฺเสตีติ? สจฺจโก กิร จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม อภิรูโป ปาสาทิโก สุผุสิตํ ทนฺตาวรณํ, ชิวฺหา มุทุกา, มธุรํ วากฺกรณํ, ปริสํ รญฺเชนฺโต มญฺเญ วิจรติ, อนฺโต ปนสฺส จิตฺเตกคฺคตา นตฺถี’’ติ. อถ ภควา, อคฺคิเวสฺสน, น ตถาคโต ปริสํ รญฺเชนฺโต วิจรติ, จกฺกวาฬปริยนฺตายปิ ปริสาย ตถาคโต ธมฺมํ เทเสติ, อสลฺลีโน อนุปลิตฺโต เอตฺตกํ เอกวิหารี, สุญฺญตผลสมาปตฺตึ อนุยุตฺโตติ ทสฺเสตุํ เอวมาห. 387. "Abhijānāmi kho panāhaṃ" là một phần kết nối riêng biệt. Được biết, Niganṭha đã suy nghĩ: "Ta đã hỏi sa-môn Gotama một câu hỏi. Sa-môn Gotama cứ nói mãi mà không cho thấy phần kết luận, rằng: 'Lại nữa, này Aggivessana, lại nữa, này Aggivessana.' Có phải ngài đang tức giận chăng?" Khi ấy, đức Thế Tôn, để chỉ rõ rằng: "Này Aggivessana, khi Như Lai đang thuyết pháp cho hội chúng gồm nhiều trăm vị, không có một ai nói rằng 'sa-môn Gotama tức giận.' Như Lai thuyết pháp chỉ vì mục đích giác ngộ cho người khác, vì mục đích thâm nhập (chân lý)," đã bắt đầu bài pháp này. Trong ấy, "ārabbha" có nghĩa là "nhắm đến." "Yāvadeva" là sự xác định, giới hạn, và quy định về mục đích. Điều này có nghĩa là: Mục đích của việc thuyết pháp của Như Lai chỉ là để cho người khác hiểu rõ. Vì thế, ngài không chỉ thuyết cho một người, mà hễ có bao nhiêu người có thể hiểu được thì ngài đều thuyết cho tất cả. Với câu "Tasmiṃyeva purimasmiṃ" (ngay trong trường hợp trước đó), ngài muốn chỉ ra điều gì? Được biết, Saccaka đã suy nghĩ: "Sa-môn Gotama có dung sắc đẹp đẽ, khả ái, vành môi rất đẹp, lưỡi mềm mại, giọng nói ngọt ngào. Ta cho rằng ngài đi đây đó để làm vui lòng hội chúng, chứ bên trong thì không có sự nhất tâm." Khi ấy, đức Thế Tôn đã nói như vậy để chỉ rõ rằng: "Này Aggivessana, Như Lai không đi đây đó để làm vui lòng hội chúng. Như Lai thuyết pháp cho cả hội chúng rộng đến tận cùng vũ trụ, không dính mắc, không ô nhiễm, sống một mình, chuyên tâm vào sự thành tựu quả vị Tánh Không." อชฺฌตฺตเมวาติ โคจรชฺฌตฺตเมว. สนฺนิสาเทมีติ สนฺนิสีทาเปมิ, ตถาคโต หิ ยสฺมึ ขเณ ปริสา สาธุการํ เทติ, ตสฺมึ ขเณ ปุพฺพาโภเคน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, สาธุการสทฺทสฺส นิคฺโฆเส อวิจฺฉินฺเนเยว สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย ฐิตฏฺฐานโต ปฏฺฐาย ธมฺมํ เทเสติ, พุทฺธานญฺหิ ภวงฺคปริวาโส ลหุโก โหตีติ อสฺสาสวาเร ปสฺสาสวาเร สมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺติ. เยน สุทํ นิจฺจกปฺปนฺติ เยน สุญฺเญน ผลสมาธินา นิจฺจกาลํ วิหรามิ, ตสฺมึ สมาธินิมิตฺเต จิตฺตํ สณฺฐเปมิ สมาทหามีติ ทสฺเสติ. "Ajjhattameva" có nghĩa là chỉ nội tâm thuộc về cảnh giới. "Sannisādemi" có nghĩa là Ta làm cho an trú. Thật vậy, vào lúc hội chúng tung hô "Lành thay!", ngay lúc đó Như Lai, sau khi xác định bằng sự chú tâm trước, liền nhập vào quả định. Ngay khi tiếng tung hô "Lành thay!" chưa dứt, ngài xuất khỏi định và bắt đầu thuyết pháp ngay tại chỗ đang đứng. Quả thật, đối với các vị Phật, sự luân chuyển của hữu phần (bhavaṅga) rất nhanh chóng, nên các ngài nhập định trong khoảng thời gian của một hơi thở vào hay một hơi thở ra. "Yena sudaṃ niccakappaṃ" chỉ ra rằng: "Với định quả tánh không nào mà ta thường an trú, ta đặt tâm và an định tâm vào trong tướng định ấy." โอกปฺปนิยเมตนฺติ สทฺทหนิยเมตํ. เอวํ ภควโต เอกคฺคจิตฺตตํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อิทานิ อตฺตโน โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อานีตปญฺหํ ปุจฺฉนฺโต อภิชานาติ โข ปน ภวํ โคตโม ทิวา สุปิตาติ อาห. ยถา หิ สุนโข นาม อสมฺภินฺนขีรปกฺกปายสํ สปฺปินา โยเชตฺวา อุทรปูรํ โภชิโตปิ คูถํ ทิสฺวา อขาทิตฺวา คนฺตุํ น สกฺกา, อขาทมาโน ฆายิตฺวาปิ คจฺฉติ, อฆายิตฺวาว คตสฺส กิรสฺส สีสํ รุชฺชติ; เอวเมวํ อิมสฺสปิ สตฺถา อสมฺภินฺนขีรปกฺกปายสสทิสํ อภินิกฺขมนโต ปฏฺฐาย ยาว อาสวกฺขยา ปสาทนียํ ธมฺมเทสนํ เทเสติ. เอตสฺส ปน เอวรูปํ ธมฺมเทสนํ [Pg.194] สุตฺวา สตฺถริ ปสาทมตฺตมฺปิ น อุปฺปนฺนํ, ตสฺมา โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อานีตปญฺหํ อปุจฺฉิตฺวา คนฺตุํ อสกฺโกนฺโต เอวมาห. ตตฺถ ยสฺมา ถินมิทฺธํ สพฺพขีณาสวานํ อรหตฺตมคฺเคเนว ปหียติ, กายทรโถ ปน อุปาทินฺนเกปิ โหติ อนุปาทินฺนเกปิ. ตถา หิ กมลุปฺปลาทีนิ เอกสฺมึ กาเล วิกสนฺติ, เอกสฺมึ มกุลานิ โหนฺติ, สายํ เกสญฺจิ รุกฺขานมฺปิ ปตฺตานิ ปติลียนฺติ, ปาโต วิปฺผาริกานิ โหนฺติ. เอวํ อุปาทินฺนกสฺส กายสฺส ทรโถเยว ทรถวเสน ภวงฺคโสตญฺจ อิธ นิทฺทาติ อธิปฺเปตํ, ตํ ขีณาสวานมฺปิ โหติ. ตํ สนฺธาย, ‘‘อภิชานามห’’นฺติอาทิมาห. สมฺโมหวิหารสฺมึ วทนฺตีติ สมฺโมหวิหาโรติ วทนฺติ. "Okappaniyametaṃ" có nghĩa là điều này đáng tin. Sau khi chấp nhận sự nhất tâm của đức Thế Tôn như vậy, bây giờ, trong khi muốn hỏi câu hỏi mà y đã mang theo, xem như là của báu giắt lưng, y đã nói: "Phải chăng Tôn giả Gotama có biết mình ngủ ban ngày không?" Ví như một con chó, dù được cho ăn no nê cháo sữa nấu với bơ sữa không pha nước, khi thấy phân cũng không thể đi qua mà không ăn. Nếu không ăn, nó cũng hít ngửi. Được biết, nếu nó đi qua mà không cả hít ngửi thì đầu nó sẽ bị đau; cũng vậy, đối với người này, dù đã nghe đức Đạo Sư thuyết một bài pháp đáng ngưỡng mộ, từ lúc xuất gia cho đến khi đoạn tận các lậu hoặc, nhưng một chút tín tâm đối với đức Đạo Sư cũng không khởi lên. Vì thế, không thể ra về mà không hỏi câu hỏi đã mang theo như của báu giắt lưng, y đã nói như vậy. Trong đó, vì hôn trầm và thụy miên chỉ được đoạn trừ bởi đạo quả A-la-hán đối với tất cả các bậc đã đoạn tận lậu hoặc, còn sự mệt mỏi của thân thì có cả ở thân hữu chấp thủ và vô chấp thủ. Thật vậy, các loài hoa sen vào một thời điểm thì nở, vào một thời điểm thì khép lại; vào buổi chiều, lá của một số loài cây cũng khép lại, đến sáng lại mở ra. Cũng vậy, sự mệt mỏi của thân hữu chấp thủ là có thật, và do sự mệt mỏi đó, dòng hữu phần (bhavaṅga) ở đây được hiểu là "ngủ," và điều đó cũng xảy ra với các bậc đã đoạn tận lậu hoặc. Nhắm đến điều đó, ngài đã nói "Ta có biết rõ..." v.v. "Người ta nói là trong trạng thái si mê" có nghĩa là họ gọi đó là trạng thái si mê. ๓๘๙. อาสชฺช อาสชฺชาติ ฆฏฺเฏตฺวา ฆฏฺเฏตฺวา. อุปนีเตหีติ อุปเนตฺวา กถิเตหิ. วจนปฺปเถหีติ วจเนหิ. อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวาติ อลนฺติ จิตฺเตน สมฺปฏิจฺฉนฺโต อภินนฺทิตฺวา วาจายปิ ปสํสนฺโต อนุโมทิตฺวา. ภควตา อิมสฺส นิคณฺฐสฺส ทฺเว สุตฺตานิ กถิตานิ. ปุริมสุตฺตํ เอโก ภาณวาโร, อิทํ ทิยฑฺโฒ, อิติ อฑฺฒติเย ภาณวาเร สุตฺวาปิ อยํ นิคณฺโฐ เนว อภิสมยํ ปตฺโต, น ปพฺพชิโต, น สรเณสุ ปติฏฺฐิโต. กสฺมา เอตสฺส ภควา ธมฺมํ เทเสสีติ? อนาคเต วาสนตฺถาย. ปสฺสติ หิ ภควา, ‘‘อิมสฺส อิทานิ อุปนิสฺสโย นตฺถิ, มยฺหํ ปน ปรินิพฺพานโต สมธิกานํ ทฺวินฺนํ วสฺสสตานํ อจฺจเยน ตมฺพปณฺณิทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสติ. ตตฺรายํ กุลฆเร นิพฺพตฺติตฺวา สมฺปตฺเต กาเล ปพฺพชิตฺวา ตีณิ ปิฏกานิ อุคฺคเหตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา กาฬพุทฺธรกฺขิโต นาม มหาขีณาสโว ภวิสฺสตี’’ติ. อิทํ ทิสฺวา อนาคเต วาสนตฺถาย ธมฺมํ เทเสสิ. 389. "Āsajja āsajja" có nghĩa là khiêu khích, khiêu khích nhiều lần. "Upanītehi" có nghĩa là bởi những điều đã được đưa ra và nói đến. "Vacanappathehi" có nghĩa là bởi những lời nói. "Abhinanditvā anumoditvā" có nghĩa là hoan hỷ bằng cách chấp nhận trong tâm, và tùy hỷ bằng cách tán thán qua lời nói. Đức Thế Tôn đã thuyết hai bài kinh cho Nigaṇṭha này. Bài kinh trước dài một chương tụng (bhāṇavāra), bài kinh này dài một chương rưỡi. Như vậy, dù đã nghe hai chương rưỡi, Nigaṇṭha này vẫn không chứng ngộ, không xuất gia, không an trú trong các nơi quy y. Tại sao đức Thế Tôn lại thuyết pháp cho y? (Ngài thuyết) vì để gieo duyên (vāsanā) cho tương lai. Thật vậy, đức Thế Tôn thấy rằng: "Người này hiện tại không có duyên lành (upanissaya). Nhưng sau khi ta nhập Niết-bàn, hơn hai trăm năm sau, giáo pháp sẽ được thiết lập ở đảo Tambapaṇṇi (Tích Lan). Tại đó, người này sẽ tái sanh trong một gia đình tốt, đến thời điểm thích hợp sẽ xuất gia, học thuộc ba tạng kinh điển, phát triển tuệ quán, và sau khi đạt được quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích (paṭisambhidā), sẽ trở thành một vị đại lậu tận hoặc tên là Kāḷabuddharakkhita." Thấy được lý do này, ngài đã thuyết pháp vì để gieo duyên cho tương lai. โสปิ ตตฺเถว ตมฺพปณฺณิทีปมฺหิ สาสเน ปติฏฺฐิเต เทวโลกโต จวิตฺวา ทกฺขิณคิริวิหารสฺส ภิกฺขาจารคาเม เอกสฺมึ อมจฺจกุเล นิพฺพตฺโต ปพฺพชฺชาสมตฺถโยพฺพเน ปพฺพชิตฺวา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา คณํ ปริหรนฺโต มหาภิกฺขุสงฺฆปริวุโต อุปชฺฌายํ ปสฺสิตุํ อคมาสิ. อถสฺส อุปชฺฌาโย สทฺธิวิหาริกํ โจเทสฺสามีติ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ อุคฺคเหตฺวา อาคเตน เตน สทฺธึ มุขํ ทตฺวา กถามตฺตมฺปิ น อกาสิ. โส ปจฺจูสสมเย วุฏฺฐาย เถรสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา, – ‘‘ตุมฺเห, ภนฺเต, มยิ คนฺถกมฺมํ กตฺวา ตุมฺหากํ สนฺติกํ อาคเต มุขํ ทตฺวา กถามตฺตมฺปิ น [Pg.195] กริตฺถ, โก มยฺหํ โทโส’’ติ ปุจฺฉิ. เถโร อาห – ‘‘ตฺวํ, อาวุโส, พุทฺธรกฺขิต เอตฺตเกเนว ‘ปพฺพชฺชากิจฺจํ เม มตฺถกํ ปตฺต’นฺติ สญฺญํ กโรสี’’ติ. กึ กโรมิ, ภนฺเตติ? คณํ วิโนเทตฺวา ตฺวํ ปปญฺจํ ฉินฺทิตฺวา เจติยปพฺพตวิหารํ คนฺตฺวา สมณธมฺมํ กโรหีติ. โส อุปชฺฌายสฺส โอวาเท ฐตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปตฺวา ปุญฺญวา ราชปูชิโต หุตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร เจติยปพฺพตวิหาเร วสิ. Vị ấy cũng vậy, khi giáo pháp được thiết lập tại đảo Tambapaṇṇi, đã mệnh chung từ cõi trời và tái sanh vào một gia đình bộ trưởng trong một ngôi làng khất thực của tu viện Dakkhiṇagiri. Khi đến tuổi thanh niên có khả năng xuất gia, vị ấy đã xuất gia, học thuộc lòng Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật, và trong khi lãnh đạo một giáo đoàn, được đại chúng tỳ-khưu vây quanh, đã đi đến để yết kiến vị thầy tế độ. Bấy giờ, vị thầy tế độ của ngài, với ý định "Ta sẽ khiển trách người đệ tử", đã không nói một lời nào, dù chỉ là đối mặt, với người đệ tử ấy, người đã học thuộc Tam Tạng, lời dạy của Đức Phật, và trở về. Vị ấy vào lúc rạng đông, thức dậy, đi đến chỗ vị trưởng lão và hỏi: "Bạch ngài, khi con đã hoàn thành việc học kinh điển và trở về bên ngài, ngài đã không nói một lời nào, dù chỉ là đối mặt. Con có lỗi gì chăng?" Vị trưởng lão nói: "Này hiền giả Buddharakkhita, chỉ với chừng ấy mà ngươi đã có ý nghĩ rằng 'Phận sự xuất gia của ta đã đạt đến đỉnh điểm' sao?" Khi được hỏi: "Bạch ngài, con phải làm gì?", ngài đáp: "Ngươi hãy giải tán giáo đoàn, đoạn trừ các pháp hý luận, đi đến tu viện Cetiyapabbata và thực hành sa-môn pháp." Vị ấy vâng theo lời giáo huấn của thầy tế độ, đã làm như vậy, chứng đắc A-la-hán quả cùng với các tuệ phân tích, trở thành người có phước đức, được vua chúa cúng dường, có đại chúng tỳ-khưu vây quanh, và đã an trú tại tu viện Cetiyapabbata. ตสฺมิญฺหิ กาเล ติสฺสมหาราชา อุโปสถกมฺมํ กโรนฺโต เจติยปพฺพเต ราชเลเณ วสติ. โส เถรสฺส อุปฏฺฐากภิกฺขุโน สญฺญํ อทาสิ – ‘‘ยทา มยฺหํ อยฺโย ปญฺหํ วิสฺสชฺเชติ, ธมฺมํ วา กเถติ, ตทา เม สญฺญํ ทเทยฺยาถา’’ติ. เถโรปิ เอกสฺมึ ธมฺมสฺสวนทิวเส ภิกฺขุสงฺฆปริวาโร กณฺฏกเจติยงฺคณํ อารุยฺห เจติยํ วนฺทิตฺวา กาฬติมฺพรุรุกฺขมูเล อฏฺฐาสิ. อถ นํ เอโก ปิณฺฑปาติกตฺเถโร กาฬการามสุตฺตนฺเต ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เถโร นนุ, อาวุโส, อชฺช ธมฺมสฺสวนทิวโสติ อาห. อาม, ภนฺเต, ธมฺมสฺสวนทิวโสติ. เตน หิ ปีฐกํ อาเนถ, อิเธว นิสินฺนา ธมฺมสฺสวนํ กริสฺสามาติ. อถสฺส รุกฺขมูเล อาสนํ ปญฺญเปตฺวา อทํสุ. เถโร ปุพฺพคาถา วตฺวา กาฬการามสุตฺตํ อารภิ. โสปิสฺส อุปฏฺฐากทหโร รญฺโญ สญฺญํ ทาเปสิ. ราชา ปุพฺพคาถาสุ อนิฏฺฐิตาสุเยว ปาปุณิ. ปตฺวา จ อญฺญาตกเวเสเนว ปริสนฺเต ฐตฺวา ติยามรตฺตึ ฐิตโกว ธมฺมํ สุตฺวา เถรสฺส, อิทมโวจ ภควาติ วจนกาเล สาธุการํ อทาสิ. เถโร ญตฺวา, กทา อาคโตสิ, มหาราชาติ ปุจฺฉิ. ปุพฺพคาถา โอสารณกาเลเยว, ภนฺเตติ. ทุกฺกรํ เต มหาราช, กตนฺติ. นยิทํ, ภนฺเต, ทุกฺกรํ, ยทิ ปน เม อยฺยสฺส ธมฺมกถํ อารทฺธกาลโต ปฏฺฐาย เอกปเทปิ อญฺญวิหิตภาโว อโหสิ, ตมฺพปณฺณิทีปสฺส ปโตทยฏฺฐินิตุทนมตฺเตปิ ฐาเน สามิภาโว นาม เม มา โหตูติ สปถมกาสิ. Vào thời ấy, đức vua Tissa đang thực hành lễ Uposatha và an trú tại hang Rājaleṇa trên núi Cetiyapabbata. Vua đã ra hiệu cho vị tỳ-khưu thị giả của trưởng lão rằng: "Khi nào trưởng lão của tôi giải đáp một câu hỏi hoặc thuyết pháp, hãy ra hiệu cho tôi." Vị trưởng lão cũng vậy, vào một ngày nghe pháp, được chúng tỳ-khưu vây quanh, đã đi lên sân tháp Kaṇṭaka, đảnh lễ bảo tháp và đứng dưới gốc cây Kāḷatimbara. Bấy giờ, một vị trưởng lão hành hạnh khất thực đã hỏi ngài một câu hỏi trong kinh Kāḷakārāma. Vị trưởng lão nói: "Này hiền giả, hôm nay không phải là ngày nghe pháp sao?" Vị kia đáp: "Thưa vâng, bạch ngài, là ngày nghe pháp." "Nếu vậy, hãy mang ghế lại đây. Chúng ta sẽ ngồi ngay tại đây và nghe pháp." Bấy giờ, họ đã dọn một chỗ ngồi dưới gốc cây và dâng lên ngài. Vị trưởng lão, sau khi đọc các kệ ngôn mở đầu, đã bắt đầu thuyết kinh Kāḷakārāma. Vị sa-di thị giả của ngài cũng đã ra hiệu cho nhà vua. Nhà vua đã đến nơi ngay khi các kệ ngôn mở đầu còn chưa kết thúc. Và sau khi đến, vua đã đứng ở cuối hội chúng trong dáng vẻ của một người không quen biết, đứng suốt ba canh đêm để nghe pháp, và vào lúc vị trưởng lão nói câu "Thế Tôn đã nói như vậy", vua đã thốt lên lời tán thán "Lành thay!". Vị trưởng lão nhận ra và hỏi: "Tâu đại vương, ngài đến khi nào?" Vua đáp: "Bạch ngài, con đến ngay lúc ngài đang đọc các kệ ngôn mở đầu." Trưởng lão nói: "Tâu đại vương, ngài đã làm một việc khó làm." Vua thưa: "Bạch ngài, việc này không khó làm. Nhưng nếu kể từ lúc trưởng lão bắt đầu thuyết pháp, tâm con dù chỉ trong một câu chữ bị xao lãng sang việc khác, thì nguyện rằng con sẽ không có quyền làm chủ trên đảo Tambapaṇṇi này, dù chỉ là một nơi nhỏ bằng chỗ đầu roi thúc bò chạm đến." Vua đã lập lời thề như vậy. ตสฺมึ ปน สุตฺเต พุทฺธคุณา ปริทีปิตา, ตสฺมา ราชา ปุจฺฉิ – ‘‘เอตฺตกาว, ภนฺเต, พุทฺธคุณา, อุทาหุ อญฺเญปิ อตฺถี’’ติ. มยา กถิตโต, มหาราช, อกถิตเมว พหุ อปฺปมาณนฺติ. อุปมํ, ภนฺเต, กโรถาติ. ยถา, มหาราช[Pg.196], กรีสสหสฺสมตฺเต สาลิกฺเขตฺเต เอกสาลิสีสโต อวเสสสาลีเยว พหู, เอวํ มยา กถิตคุณา อปฺปา, อวเสสา พหูติ. อปรมฺปิ, ภนฺเต, อุปมํ กโรถาติ. ยถา, มหาราช, มหาคงฺคาย โอฆปุณฺณาย สูจิปาสํ สมฺมุขํ กเรยฺย, สูจิปาเสน คตอุทกํ อปฺปํ, เสสํ พหุ, เอวเมว มยา กถิตคุณา อปฺปา, อวเสสา พหูติ. อปรมฺปิ, ภนฺเต, อุปมํ กโรถาติ. อิธ, มหาราช, จาตกสกุณา นาม อากาเส กีฬนฺตา วิจรนฺติ. ขุทฺทกา สา สกุณชาติ, กึ นุ โข ตสฺส สกุณสฺส อากาเส ปกฺขปสารณฏฺฐานํ พหุ, อวเสโส อากาโส อปฺโปติ? กึ, ภนฺเต, วทถ, อปฺโป ตสฺส ปกฺขปสารโณกาโส, อวเสโสว พหูติ. เอวเมว, มหาราช, อปฺปกา มยา พุทฺธคุณา กถิตา, อวเสสา พหู อนนฺตา อปฺปเมยฺยาติ. สุกถิตํ, ภนฺเต, อนนฺตา พุทฺธคุณา อนนฺเตเนว อากาเสน อุปมิตา. ปสนฺนา มยํ อยฺยสฺส, อนุจฺฉวิกํ ปน กาตุํ น สกฺโกม. อยํ เม ทุคฺคตปณฺณากาโร อิมสฺมึ ตมฺพปณฺณิทีเป อิมํ ติโยชนสติกํ รชฺชํ อยฺยสฺส เทมาติ. ตุมฺเหหิ, มหาราช, อตฺตโน ปสนฺนากาโร กโต, มยํ ปน อมฺหากํ ทินฺนํ รชฺชํ ตุมฺหากํเยว เทม, ธมฺเมน สเมน รชฺชํ กาเรหิ มหาราชาติ. Trong bài kinh ấy, các ân đức của Đức Phật đã được trình bày, do đó nhà vua hỏi: "Bạch ngài, các ân đức của Đức Phật chỉ có chừng ấy thôi, hay vẫn còn những ân đức khác nữa?" Trưởng lão đáp: "Tâu đại vương, những điều ta chưa nói còn nhiều hơn những điều đã nói, chúng là vô lượng." Vua thưa: "Bạch ngài, xin hãy cho một ví dụ." Trưởng lão nói: "Tâu đại vương, ví như trong một cánh đồng lúa rộng một ngàn karīsa, số lúa còn lại nhiều hơn số lúa trong một bông lúa. Cũng vậy, những ân đức ta đã nói thì ít, những ân đức còn lại thì nhiều." Vua lại thưa: "Bạch ngài, xin hãy cho một ví dụ khác." Trưởng lão nói: "Tâu đại vương, ví như người ta nhúng đầu kim xuống dòng sông Hằng đang đầy nước lũ, lượng nước dính vào đầu kim thì ít, lượng nước còn lại thì nhiều. Cũng vậy, những ân đức ta đã nói thì ít, những ân đức còn lại thì nhiều." Vua lại thưa: "Bạch ngài, xin hãy cho một ví dụ khác nữa." Trưởng lão hỏi: "Tâu đại vương, ở đây có loài chim gọi là chim én bay lượn vui đùa trên bầu trời. Loài chim ấy nhỏ bé. Vậy khoảng không gian mà con chim ấy sải cánh trên bầu trời là nhiều, hay khoảng không gian còn lại là ít?" Vua đáp: "Bạch ngài, ngài nói gì vậy? Khoảng không gian sải cánh của nó thì ít, khoảng không gian còn lại mới là nhiều." Trưởng lão nói: "Cũng vậy, tâu đại vương, những ân đức của Đức Phật mà ta đã nói thì ít, những ân đức còn lại thì nhiều, vô tận, không thể đo lường." Vua thưa: "Bạch ngài, ngài đã khéo nói. Các ân đức của Đức Phật là vô tận, đã được ví với bầu trời vô tận. Chúng con vô cùng hoan hỷ với trưởng lão, nhưng không thể làm được việc gì tương xứng. Đây là món quà mọn của kẻ nghèo khó: con xin dâng lên trưởng lão vương quốc này rộng ba trăm do-tuần trên đảo Tambapaṇṇi." Trưởng lão đáp: "Tâu đại vương, ngài đã thể hiện lòng hoan hỷ của mình. Nhưng chúng tôi xin trao lại cho ngài vương quốc đã được dâng cúng cho chúng tôi. Tâu đại vương, hãy trị vì vương quốc một cách đúng pháp và công bằng." ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Từ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh มหาสจฺจกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải kinh Đại Saccaka đã hoàn tất. ๗. จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺตวณฺณนา 7. Chú giải kinh Tiểu Đoạn Tận Ái ๓๙๐. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺตํ. ตตฺถ ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเทติ ปุพฺพารามสงฺขาเต วิหาเร มิคารมาตุยา ปาสาเท. ตตฺรายํ อนุปุพฺพีกถาอตีเต สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก เอกา อุปาสิกา ปทุมุตฺตรํ ภควนฺตํ นิมนฺเตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส สตสหสฺสํ ทานํ ทตฺวา ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา, ‘‘อนาคเต ตุมฺหาทิสสฺส พุทฺธสฺส อคฺคุปฏฺฐายิกา โหมี’’ติ ปตฺถนมกาสิ. สา กปฺปสตสหสฺสํ เทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จ สํสริตฺวา อมฺหากํ ภควโต [Pg.197] กาเล ภทฺทิยนคเร เมณฺฑกเสฏฺฐิปุตฺตสฺส ธนญฺชยสฺส เสฏฺฐิโน คเห สุมนเทวิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คณฺหิ. ชาตกาเล จสฺสา วิสาขาติ นามํ อกํสุ. สา ยทา ภควา ภทฺทิยนครํ อคมาสิ, ตทา ปญฺจหิ ทาริกาสเตหิ สทฺธึ ภควโต ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา ปฐมทสฺสนมฺหิเยว โสตาปนฺนา อโหสิ. อปรภาเค สาวตฺถิยํ มิคารเสฏฺฐิปุตฺตสฺส ปุณฺณวฑฺฒนกุมารสฺส เคหํ คตา, ตตฺถ นํ มิคารเสฏฺฐิ มาติฏฺฐาเน ฐเปสิ, ตสฺมา มิคารมาตาติ วุจฺจติ. 390. Evaṃ me sutaṃ: Kinh Tiểu Đoạn Tận Ái. Tại đó, trong câu “tại tu viện Pubbārāma, trong ngôi lầu của bà Migāramātā”, có nghĩa là tại ngôi lầu của bà Migāramātā, trong tu viện có tên là Pubbārāma. Ở đây, có câu chuyện tuần tự như sau: Trong quá khứ, cách đây một trăm ngàn đại kiếp, có một nữ cận sự đã thỉnh mời đức Thế Tôn Padumuttara, cúng dường vật thực đến một trăm ngàn vị tỳ-khưu với đức Phật là vị đứng đầu. Sau đó, bà đảnh lễ dưới chân đức Thế Tôn và phát nguyện rằng: “Trong tương lai, con nguyện trở thành nữ đại thí chủ hộ độ của một vị Phật như Ngài.” Vị nữ thí chủ ấy, sau khi luân hồi trong cõi trời và cõi người suốt một trăm ngàn đại kiếp, vào thời của đức Thế Tôn chúng ta, đã tái sanh vào lòng bà Sumanādevī, trong nhà của trưởng giả Dhanañjaya, con trai của trưởng giả Meṇḍaka, tại thành Bhaddiya. Khi sinh ra, bà được đặt tên là Visākhā. Khi đức Thế Tôn đến thành Bhaddiya, bà cùng với năm trăm thiếu nữ đã ra đón rước đức Thế Tôn, và ngay trong lần đầu tiên diện kiến, bà đã chứng quả Tu-đà-hoàn. Về sau, bà đến nhà của công tử Puṇṇavaḍḍhana, con trai của trưởng giả Migāra, ở thành Sāvatthī. Tại đó, trưởng giả Migāra đã đặt bà vào vị trí của người mẹ, do đó bà được gọi là Migāramātā (mẹ của Migāra). ปติกุลํ คจฺฉนฺติยา จสฺสา ปิตา มหาลตาปิฬนฺธนํ นาม การาเปสิ. ตสฺมึ ปิฬนฺธเน จตสฺโส วชิรนาฬิโย อุปโยคํ อคมํสุ, มุตฺตานํ เอกาทส นาฬิโย, ปวาฬานํ ทฺวาวีสติ นาฬิโย, มณีนํ เตตฺตึส นาฬิโย, อิติ เอเตหิ จ อญฺเญหิ จ สตฺตวณฺเณหิ รตเนหิ นิฏฺฐานํ อคมาสิ. ตํ สีเส ปฏิมุกฺกํ ยาว ปาทปิฏฺฐิยา ภสฺสติ, ปญฺจนฺนํ หตฺถีนํ พลํ ธารยมานาว นํ อิตฺถี ธาเรตุํ สกฺโกติ. สา อปรภาเค ทสพลสฺส อคฺคุปฏฺฐายิกา หุตฺวา ตํ ปสาธนํ วิสฺสชฺเชตฺวา นวหิ โกฏีหิ ภควโต วิหารํ การยมานา กรีสมตฺเต ภูมิภาเค ปาสาทํ กาเรสิ. ตสฺส อุปริภูมิยํ ปญฺจ คพฺภสตานิ โหนฺติ, เหฏฺฐาภูมิยํ ปญฺจาติ คพฺภสหสฺสปฺปฏิมณฺฑิโต อโหสิ. สา ‘‘สุทฺธปาสาโทว น โสภตี’’ติ ตํ ปริวาเรตฺวา ปญฺจ ทฺวิกูฏเคหสตานิ, ปญฺจ จูฬปาสาทสตานิ, ปญฺจ ทีฆสาลสตานิ จ การาเปสิ. วิหารมโห จตูหิ มาเสหิ นิฏฺฐานํ อคมาสิ. Khi bà về nhà chồng, cha của bà đã cho làm một món trang sức tên là Mahālatāpiḷandhana. Trong món trang sức đó, có bốn nāḷi kim cương, mười một nāḷi ngọc trai, hai mươi hai nāḷi san hô, ba mươi ba nāḷi ngọc ma-ni được sử dụng. Như vậy, nó được hoàn thành với những loại đá quý này và những loại bảo vật bảy màu khác. Khi đội lên đầu, nó tỏa xuống đến tận mu bàn chân. Chỉ người phụ nữ nào có sức mạnh của năm con voi mới có thể mang được nó. Về sau, khi trở thành nữ đại thí chủ hộ độ của bậc Thập Lực, bà đã bán món trang sức đó và dùng chín trăm triệu để xây dựng một tu viện cho đức Thế Tôn. Trên một khu đất có diện tích bằng một karīsa, bà đã cho xây một ngôi lầu. Tầng trên của lầu có năm trăm phòng, tầng dưới cũng có năm trăm phòng, như vậy nó được trang hoàng với một ngàn phòng. Bà nghĩ rằng: “Chỉ một ngôi lầu không thì không đẹp,” nên bà đã cho xây xung quanh đó năm trăm ngôi nhà có hai chóp, năm trăm ngôi lầu nhỏ, và năm trăm dãy nhà dài. Lễ khánh thành tu viện được hoàn tất trong bốn tháng. มาตุคามตฺตภาเว ฐิตาย วิสาขาย วิย อญฺญิสฺสา พุทฺธสาสเน ธนปริจฺจาโค นาม นตฺถิ, ปุริสตฺตภาเว ฐิตสฺส จ อนาถปิณฺฑิกสฺส วิย อญฺญสฺส พุทฺธสาสเน ธนปริจฺจาโค นาม นตฺถิ. โส หิ จตุปญฺญาสโกฏิโย วิสฺสชฺเชตฺวา สาวตฺถิยา ทกฺขิณภาเค อนุราธปุรสฺส มหาวิหารสทิเส ฐาเน เชตวนมหาวิหารํ นาม กาเรสิ. วิสาขา, สาวตฺถิยา ปาจีนภาเค อุตฺตมเทวีวิหารสทิเส ฐาเน ปุพฺพารามํ นาม กาเรสิ. ภควา อิเมสํ ทฺวินฺนํ กุลานํ อนุกมฺปาย สาวตฺถึ นิสฺสาย วิหรนฺโต อิเมสุ ทฺวีสุ วิหาเรสุ นิพทฺธวาสํ วสิ. เอกํ อนฺโตวสฺสํ เชตวเน วสติ, เอกํ ปุพฺพาราเม, เอตสฺมึ ปน สมเย ภควา ปุพฺพาราเม วิหรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท’’ติ. Trong hàng nữ giới, không có ai trong giáo pháp của đức Phật xả thí tài sản như bà Visākhā; và trong hàng nam giới, không có ai trong giáo pháp của đức Phật xả thí tài sản như ông Anāthapiṇḍika. Vị ấy đã chi ra năm mươi bốn trăm triệu, xây dựng tu viện lớn Jetavana tại một nơi giống như Mahāvihāra của thành Anurādhapura, ở phía nam thành Sāvatthī. Bà Visākhā đã xây dựng tu viện Pubbārāma tại một nơi giống như tu viện Uttamadevī, ở phía đông thành Sāvatthī. Đức Thế Tôn, vì lòng bi mẫn đối với hai gia tộc này, đã an trú nương vào thành Sāvatthī và thường xuyên cư ngụ tại hai tu viện này. Một mùa an cư, Ngài ở tại Jetavana, một mùa an cư, Ngài ở tại Pubbārāma. Vào thời điểm này, đức Thế Tôn đang an trú tại Pubbārāma. Vì thế, đã được nói rằng: “tại tu viện Pubbārāma, trong ngôi lầu của bà Migāramātā.” กิตฺตาวตา [Pg.198] นุ โข, ภนฺเตติ กิตฺตเกน นุ โข, ภนฺเต. สํขิตฺเตน ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหตีติ ตณฺหาสงฺขเย นิพฺพาเน ตํ อารมฺมณํ กตฺวา วิมุตฺตจิตฺตตาย ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต นาม สํขิตฺเตน กิตฺตาวตา โหติ? ยาย ปฏิปตฺติยา ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหติ, ตํ เม ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ สํขิตฺเตน เทเสถาติ ปุจฺฉติ. อจฺจนฺตนิฏฺโฐติ ขยวยสงฺขาตํ อนฺตํ อตีตาติ อจฺจนฺตา. อจฺจนฺตา นิฏฺฐา อสฺสาติ อจฺจนฺตนิฏฺโฐ, เอกนฺตนิฏฺโฐ สตตนิฏฺโฐติ อตฺโถ. อจฺจนฺตํ โยคกฺเขมีติ อจฺจนฺตโยคกฺเขมี, นิจฺจโยคกฺเขมีติ อตฺโถ. อจฺจนฺตํ พฺรหฺมจารีติ อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี, นิจฺจพฺรหฺมจารีติ อตฺโถ. อจฺจนฺตํ ปริโยสานมสฺสาติ ปุริมนเยเนว อจฺจนฺตปริโยสาโน. เสฏฺโฐ เทวมนุสฺสานนฺติ เทวานญฺจ มนุสฺสานญฺจ เสฏฺโฐ อุตฺตโม. เอวรูโป ภิกฺขุ กิตฺตาวตา โหติ, ขิปฺปเมตสฺส สงฺเขเปเนว ปฏิปตฺตึ กเถถาติ ภควนฺตํ ยาจติ. กสฺมา ปเนส เอวํ เวคายตีติ? กีฬํ อนุภวิตุกามตาย. Kittāvatā nu kho, bhante: Bạch Thế Tôn, do mức độ nào? Saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hoti: Được gọi là người giải thoát nhờ đoạn tận ái một cách tóm tắt. Do tâm được giải thoát bằng cách lấy Niết-bàn, nơi đoạn tận ái, làm đối tượng, nên được gọi là người giải thoát nhờ đoạn tận ái. Một cách tóm tắt, điều đó xảy ra do mức độ nào? Vị ấy hỏi rằng: “Do pháp hành nào mà một người trở thành người giải thoát nhờ đoạn tận ái, xin hãy thuyết giảng cho con một cách tóm tắt về pháp hành giai đoạn đầu của vị tỳ-khưu lậu tận.” Accantaniṭṭho: Vượt qua cái cuối cùng được gọi là sự tận diệt và hoại diệt, nên gọi là accantā (vượt qua). Vị ấy có sự kết thúc đã vượt qua (accantā niṭṭhā), nên gọi là accantaniṭṭho (người có sự kết thúc rốt ráo). Nghĩa là người có sự kết thúc dứt khoát, sự kết thúc vĩnh viễn. Accantaṃ yogakkhemī: Accantayogakkhemī (người an ổn khỏi các ách phược một cách rốt ráo). Nghĩa là người an ổn khỏi các ách phược một cách vĩnh viễn. Accantaṃ brahmacārī: Accantabrahmacārī (người sống phạm hạnh một cách rốt ráo). Nghĩa là người sống phạm hạnh một cách vĩnh viễn. Accantaṃ pariyosānamassā: Accantapariyosāno (người có sự chấm dứt rốt ráo), theo cách giải thích trước. Seṭṭho devamanussānaṃ: Bậc tối thắng, cao tột của chư thiên và loài người. Một vị tỳ-khưu như vậy thành tựu do mức độ nào, xin hãy nói vắn tắt về pháp hành của vị ấy một cách nhanh chóng, vị ấy thỉnh cầu đức Thế Tôn như vậy. Kasmā panesa evaṃ vegāyatīti: Tại sao vị này lại vội vã như vậy? Do muốn hưởng thụ cuộc vui. อยํ กิร อุยฺยานกีฬํ อาณาเปตฺวา จตูหิ มหาราชูหิ จตูสุ ทิสาสุ อารกฺขํ คาหาเปตฺวา ทฺวีสุ เทวโลเกสุ เทวสงฺเฆน ปริวุโต อฑฺฒติยาหิ นาฏกโกฏีหิ สทฺธึ เอราวณํ อารุยฺห อุยฺยานทฺวาเร ฐิโต อิมํ ปญฺหํ สลฺลกฺเขสิ – ‘‘กิตฺตเกน นุ โข ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตสฺส ขีณาสวสฺส สงฺเขปโต อาคมนิยปุพฺพภาคปฏิปทา โหตี’’ติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อยํ ปญฺโห อติวิย สสฺสิริโก, สจาหํ อิมํ ปญฺหํ อนุคฺคณฺหิตฺวาว อุยฺยานํ ปวิสิสฺสามิ, ฉทฺวาริเกหิ อารมฺมเณหิ นิมฺมถิโต น ปุน อิมํ ปญฺหํ สลฺลกฺเขสฺสามิ, ติฏฺฐตุ ตาว อุยฺยานกีฬา, สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา อุคฺคหิตปญฺโห อุยฺยาเน กีฬิสฺสามี’’ติ หตฺถิกฺขนฺเธ อนฺตรหิโต ภควโต สนฺติเก ปาตุรโหสิ. เตปิ จตฺตาโร มหาราชาโน อารกฺขํ คเหตฺวา ฐิตฏฺฐาเนเยว ฐิตา, ปริจาริกเทวสงฺฆาปิ นาฏกานิปิ เอราวโณปิ นาคราชา ตตฺเถว อุยฺยานทฺวาเร อฏฺฐาสิ, เอวเมส กีฬํ อนุภวิตุกามตาย เวคายนฺโต เอวมาห. Nghe nói, vị ấy (Thiên chủ Sakka) đã ra lệnh tổ chức cuộc du hí trong ngự viên, đã cho bốn vị Đại vương bố trí việc canh gác ở bốn phương, được hội chúng chư thiên ở hai cõi trời vây quanh, cùng với hai mươi lăm triệu vũ nữ, đã cỡi voi Eravana, đang đứng ở cổng ngự viên, đã suy xét đến vấn đề này: “Đối với vị lậu tận đã được giải thoát do sự đoạn tận ái dục, con đường thực hành thuộc tiền phần cần phải đến được trình bày một cách tóm tắt là như thế nào?” Bấy giờ, vị ấy đã có suy nghĩ này: “Vấn đề này thật là vô cùng huy hoàng. Nếu ta đi vào ngự viên mà không nắm giữ vấn đề này, bị các đối tượng ở sáu căn chi phối, ta sẽ không còn suy xét đến vấn đề này nữa. Cuộc du hí trong ngự viên hãy tạm dừng lại. Sau khi đi đến hầu đức Bậc Đạo Sư, sau khi hỏi vấn đề này, ta sẽ là người đã học hỏi vấn đề rồi vui chơi trong ngự viên.” (Nghĩ) như vậy, vị ấy đã biến mất trên lưng voi và đã hiện ra ở nơi đức Thế Tôn. Bốn vị Đại vương kia cũng đã nhận việc canh gác và đã đứng yên ở vị trí đã đứng. Hội chúng chư thiên thị giả, các vũ nữ, và voi chúa Eravana cũng đã đứng yên ngay tại cổng ngự viên ấy. Như vậy, vị này do có ý muốn hưởng thụ cuộc vui chơi nên đã vội vã và đã nói như vầy. สพฺเพ ธมฺมา นาลํ อภินิเวสายาติ เอตฺถ สพฺเพ ธมฺมา นาม ปญฺจกฺขนฺธา ทฺวาทสายตนานิ อฏฺฐารส ธาตุโย. เต สพฺเพปิ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน อภินิเวสาย [Pg.199] นาลํ น ปริยตฺตา น สมตฺถา น ยุตฺตา, กสฺมา? คหิตากาเรน อติฏฺฐนโต. เต หิ นิจฺจาติ คหิตาปิ อนิจฺจาว สมฺปชฺชนฺติ, สุขาติ คหิตาปิ ทุกฺขาว สมฺปชฺชนฺติ, อตฺตาติ คหิตาปิ อนตฺตาว สมฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา นาลํ อภินิเวสาย. อภิชานาตีติ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ญาตปริญฺญาย อภิชานาติ. ปริชานาตีติ ตเถว ตีรณปริญฺญาย ปริชานาติ. ยํกิญฺจิ เวทนนฺติ อนฺตมโส ปญฺจวิญฺญาณสมฺปยุตฺตมฺปิ ยํกิญฺจิ อปฺปมตฺตกมฺปิ เวทนํ อนุภวติ. อิมินา ภควา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส เวทนาวเสน นิพฺพตฺเตตฺวา อรูปปริคฺคหํ ทสฺเสติ. สเจ ปน เวทนากมฺมฏฺฐานํ เหฏฺฐา น กถิตํ ภเวยฺย, อิมสฺมึ ฐาเน กเถตพฺพํ สิยา. เหฏฺฐา ปน กถิตํ, ตสฺมา สติปฏฺฐาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อนิจฺจานุปสฺสีติ เอตฺถ อนิจฺจํ เวทิตพฺพํ, อนิจฺจานุปสฺสนา เวทิตพฺพา, อนิจฺจานุปสฺสี เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อนิจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา, เต หิ อุปฺปาทวยฏฺเฐน อนิจฺจา. อนิจฺจานุปสฺสนาติ ปญฺจกฺขนฺธานํ ขยโต วยโต ทสฺสนญาณํ. อนิจฺจานุปสฺสีติ เตน ญาเณน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล. ตสฺมา ‘‘อนิจฺจานุปสฺสี วิหรตี’’ติ อนิจฺจโต อนุปสฺสนฺโต วิหรตีติ อยเมตฺถ อตฺโถ. Ở đây, trong câu: “Tất cả các pháp không đáng để chấp thủ,” tất cả các pháp được gọi là năm uẩn, mười hai xứ, và mười tám giới. Tất cả các pháp ấy không đáng, không đầy đủ, không có khả năng, không thích hợp cho việc chấp thủ theo cách của ái và tà kiến. Vì sao? Vì không tồn tại theo cách thức được nắm giữ. Thật vậy, các pháp ấy dù được nắm giữ là ‘thường còn’ nhưng lại trở thành vô thường; dù được nắm giữ là ‘an lạc’ nhưng lại trở thành khổ đau; dù được nắm giữ là ‘tự ngã’ nhưng lại trở thành vô ngã. Do đó, không đáng để chấp thủ. (Vị ấy) thắng tri, nghĩa là thắng tri bằng liễu tri (ñātapariññā) rằng: ‘vô thường, khổ, vô ngã.’ (Vị ấy) biến tri, nghĩa là biến tri bằng thẩm sát tri (tīraṇapariññā) cũng giống như vậy. Bất cứ cảm thọ nào, nghĩa là vị ấy cảm nhận bất cứ cảm thọ nào, dù là nhỏ nhiệm, cho đến cả cảm thọ tương ưng với năm thức. Bằng điều này, đức Thế Tôn chỉ dạy cho Thiên chủ Sakka về sự thâu nhiếp pháp vô sắc bằng cách tạo ra nó thông qua cảm thọ. Nếu đề mục thiền về cảm thọ đã không được nói đến ở phần dưới, thì nó nên được nói đến ở chỗ này. Tuy nhiên, nó đã được nói đến ở phần dưới, do đó nên được hiểu theo phương cách đã được nói trong kinh Niệm Xứ. Ở đây, trong từ ‘quán vô thường,’ nên hiểu về (pháp) vô thường, nên hiểu về sự quán vô thường, nên hiểu về người quán vô thường. Trong ấy, (pháp) vô thường là năm uẩn. Thật vậy, các uẩn ấy là vô thường theo ý nghĩa sanh và diệt. Sự quán vô thường là trí tuệ thấy rõ năm uẩn theo khía cạnh tận diệt, hoại diệt. Người quán vô thường là người có đầy đủ trí tuệ ấy. Do đó, trong câu: “(vị ấy) trú trong sự quán vô thường,” ý nghĩa ở đây là: (vị ấy) trú trong khi đang quán xét theo khía cạnh vô thường. วิราคานุปสฺสีติ เอตฺถ ทฺเว วิราคา ขยวิราโค จ อจฺจนฺตวิราโค จ. ตตฺถ สงฺขารานํ ขยวยโต อนุปสฺสนาปิ, อจฺจนฺตวิราคํ นิพฺพานํ วิราคโต ทสฺสนมคฺคญาณมฺปิ วิราคานุปสฺสนา. ตทุภยสมางฺคีปุคฺคโล วิราคานุปสฺสี นาม, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘วิราคานุปสฺสี’’ติ, วิราคโต อนุปสฺสนฺโตติ อตฺโถ. นิโรธานุปสฺสิมฺหิปิ เอเสว นโย, นิโรโธปิ หิ ขยนิโรโธ จ อจฺจนฺตนิโรโธ จาติ ทุวิโธเยว. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ เอตฺถ ปฏินิสฺสคฺโค วุจฺจติ โวสฺสคฺโค, โส จ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ ทุวิโธ โหติ. ตตฺถ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโคติ วิปสฺสนา, สา หิ ตทงฺควเสน กิเลเส จ ขนฺเธ จ โวสฺสชฺชติ. ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ มคฺโค, โส หิ นิพฺพานํ อารมฺมณํ อารมฺมณโต ปกฺขนฺทติ. ทฺวีหิปิ วา การเณหิ โวสฺสคฺโคเยว, สมุจฺเฉทวเสน ขนฺธานํ กิเลสานญฺจ โวสฺสชฺชนโต, นิพฺพานญฺจ ปกฺขนฺทนโต. ตสฺมา กิเลเส จ ขนฺเธ จ ปริจฺจชตีติ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค, นิโรเธ นิพฺพานธาตุยา จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโคติ อุภยมฺเปตํ มคฺเค สเมติ. ตทุภยสมงฺคีปุคฺคโล อิมาย ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย สมนฺนาคตตฺตา ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี นาม โหติ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี’’ติ. น กิญฺจิ โลเก อุปาทิยตีติ [Pg.200] กิญฺจิ เอกมฺปิ สงฺขารคตํ ตณฺหาวเสน น อุปาทิยติ น คณฺหาติ น ปรามสติ. อนุปาทิยํ น ปริตสฺสตีติ อคฺคณฺหนฺโต ตณฺหาปริตสฺสนาย น ปริตสฺสติ. ปจฺจตฺตญฺเญว ปรินิพฺพายตีติ สยเมว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ. ขีณา ชาตีติอาทินา ปนสฺส ปจฺจเวกฺขณาว ทสฺสิตา. อิติ ภควา สกฺกสฺส เทวานมินฺทสฺส สํขิตฺเตน ขีณาสวสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปทํ ปุจฺฉิโต สลฺลหุกํ กตฺวา สํขิตฺเตเนว ขิปฺปํ กเถสิ. Ở đây, trong từ ‘quán ly tham,’ có hai sự ly tham: sự ly tham do tận diệt và sự ly tham hoàn toàn. Trong ấy, sự quán xét các pháp hữu vi theo khía cạnh tận diệt, hoại diệt cũng là sự quán ly tham; và trí tuệ của Đạo thấy rõ Niết-bàn, là sự ly tham hoàn toàn, theo khía cạnh ly tham cũng là sự quán ly tham. Người có đầy đủ cả hai điều ấy được gọi là người quán ly tham. Nói ‘quán ly tham’ là nhắm đến người ấy. Ý nghĩa là: người đang quán xét theo khía cạnh ly tham. Đối với ‘người quán sự đoạn diệt’ cũng có cùng phương pháp. Thật vậy, sự đoạn diệt cũng có hai loại: sự đoạn diệt do tận diệt và sự đoạn diệt hoàn toàn. Ở đây, trong từ ‘quán sự từ bỏ,’ sự từ bỏ (paṭinissagga) được gọi là sự xả ly (vossagga). Và sự xả ly ấy có hai loại: sự xả ly do buông bỏ và sự xả ly do hướng đến. Trong ấy, sự xả ly do buông bỏ là tuệ quán. Thật vậy, tuệ quán ấy xả ly các phiền não và các uẩn bằng cách đoạn trừ nhất thời. Sự xả ly do hướng đến là Đạo. Thật vậy, Đạo ấy hướng đến Niết-bàn là đối tượng, theo cách lấy làm đối tượng. Hoặc, đó là sự xả ly do hai lý do: do xả ly các uẩn và các phiền não bằng cách đoạn trừ tuyệt đối, và do hướng đến Niết-bàn. Do đó, vì buông bỏ các phiền não và các uẩn nên là sự xả ly do buông bỏ; vì tâm hướng đến yếu tố Niết-bàn là sự đoạn diệt nên là sự xả ly do hướng đến. Cả hai điều này đều hội đủ trong Đạo. Người có đầy đủ cả hai điều ấy được gọi là người quán sự từ bỏ do đã thành tựu sự quán sự từ bỏ này. Nói ‘quán sự từ bỏ’ là nhắm đến người ấy. (Vị ấy) không chấp thủ bất cứ điều gì ở đời, nghĩa là không chấp thủ, không nắm giữ, không bám víu bất cứ một pháp hữu vi nào theo cách của ái dục. Không chấp thủ, vị ấy không phiền muộn, nghĩa là do không nắm giữ nên vị ấy không phiền muộn bởi sự phiền muộn của ái dục. Tự mình tịch tịnh Niết-bàn, nghĩa là tự mình đạt đến Niết-bàn bằng sự tịch tịnh các phiền não. Còn với câu bắt đầu bằng: “Sanh đã tận,” sự phản khán của vị ấy đã được chỉ dạy. Như vậy, đức Thế Tôn, khi được Thiên chủ Sakka hỏi về con đường thực hành thuộc tiền phần của vị lậu tận một cách tóm tắt, đã trình bày một cách nhẹ nhàng, tóm tắt, và nhanh chóng. ๓๙๑. อวิทูเร นิสินฺโน โหตีติ อนนฺตเร กูฏาคาเร นิสินฺโน โหติ. อภิสเมจฺจาติ ญาเณน อภิสมาคนฺตฺวา, ชานิตฺวาติ อตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กึ นุ โข เอส ชานิตฺวา อนุโมทิ, อุทาหุ อชานิตฺวา วาติ. กสฺมา ปนสฺส เอวมโหสีติ? เถโร กิร น ภควโต ปญฺหวิสฺสชฺชนสทฺทํ อสฺโสสิ, สกฺกสฺส ปน เทวรญฺโญ, ‘‘เอวเมตํ ภควา เอวเมตํ สุคตา’’ติ อนุโมทนสทฺทํ อสฺโสสิ. สกฺโก กิร เทวราชา มหตา สทฺเทน อนุโมทิ. อถ กสฺมา น ภควโต สทฺทํ อสฺโสสีติ? ยถาปริสวิญฺญาปกตฺตา. พุทฺธานญฺหิ ธมฺมํ กเถนฺตานํ เอกาพทฺธาย จกฺกวาฬปริยนฺตายปิ ปริสาย สทฺโท สุยฺยติ, ปริยนฺตํ ปน มุญฺจิตฺวา องฺคุลิมตฺตมฺปิ พหิทฺธา น นิจฺฉรติ. กสฺมา? เอวรูปา มธุรกถา มา นิรตฺถกา อคมาสีติ. ตทา ภควา มิคารมาตุปาสาเท สตฺตรตนมเย กูฏาคาเร สิริคพฺภมฺหิ นิสินฺโน โหติ, ตสฺส ทกฺขิณปสฺเส สาริปุตฺตตฺเถรสฺส วสนกูฏาคารํ, วามปสฺเส มหาโมคฺคลฺลานสฺส, อนฺตเร ฉิทฺทวิวโรกาโส นตฺถิ, ตสฺมา เถโร น ภควโต สทฺทํ อสฺโสสิ, สกฺกสฺเสว อสฺโสสีติ. 391. “Ngồi không xa” có nghĩa là ngồi ở trong ngôi lầu có nóc nhọn kế cận. “Abhisamecca” có nghĩa là sau khi thâm nhập bằng trí tuệ, sau khi biết rõ. Điều này được nói đến là: “Vị này biết rõ rồi tùy hỷ, hay là không biết rõ mà tùy hỷ?” Vì sao vị ấy lại có ý nghĩ như vậy? Tương truyền, vị trưởng lão đã không nghe được âm thanh giải đáp câu hỏi của đức Thế Tôn, nhưng đã nghe được âm thanh tùy hỷ của thiên chủ Sakka: “Thật đúng như vậy, bạch đức Thế Tôn! Thật đúng như vậy, bạch đức Thiện Thệ!” Tương truyền, thiên chủ Sakka đã tùy hỷ với âm thanh lớn. Vậy tại sao không nghe được âm thanh của đức Thế Tôn? Do (âm thanh) chỉ làm cho hội chúng có mặt được biết. Thật vậy, khi các đức Phật thuyết Pháp, âm thanh được nghe bởi hội chúng dù có liên tục cho đến tận cùng cõi Chuyển Luân, nhưng vượt ra ngoài giới hạn (của hội chúng) thì không thoát ra bên ngoài dù chỉ bằng một lóng tay. Vì sao? Để lời nói ngọt ngào như thế không trở thành vô ích. Khi ấy, đức Thế Tôn đang ngự trong gian phòng lộng lẫy ở ngôi lầu có nóc nhọn làm bằng bảy báu tại lâu đài của bà Migāramātā. Phía bên phải của ngài là ngôi lầu có nóc nhọn, nơi ở của trưởng lão Sāriputta; phía bên trái là của trưởng lão Mahāmoggallāna. Ở giữa không có khoảng trống, khe hở. Vì thế, vị trưởng lão đã không nghe được âm thanh của đức Thế Tôn, mà chỉ nghe được (âm thanh) của Sakka. ปญฺจหิ ตูริยสเตหีติ ปญฺจงฺคิกานํ ตูริยานํ ปญฺจหิ สเตหิ. ปญฺจงฺคิกํ ตูริยํ นาม อาตตํ วิตตํ อาตตวิตตํ สุสิรํ ฆนนฺติ อิเมหิ ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ. ตตฺถ อาตตํ นาม จมฺมปริโยนทฺเธสุ เภริอาทีสุ เอกตลตูริยํ. วิตตํ นาม อุภยตลํ. อาตตวิตตํ นาม ตนฺติพทฺธปณวาทิ. สุสิรํ วํสาทิ. ฆนํ สมฺมาทิ. สมปฺปิโตติ อุปคโต. สมงฺคีภูโตติ ตสฺเสว เววจนํ. ปริจาเรตีติ ตํ สมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต ตโต ตโต อินฺทฺริยานิ จาเรติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปริวาเรตฺวา วชฺชมาเนหิ ปญฺจหิ ตูริยสเตหิ สมนฺนาคโต หุตฺวา ทิพฺพสมฺปตฺตึ [Pg.201] อนุภวตี. ปฏิปณาเมตฺวาติ อปเนตฺวา, นิสฺสทฺทานิ การาเปตฺวาติ อตฺโถ. ยเถว หิ อิทานิ สทฺธา ราชาโน ครุภาวนิยํ ภิกฺขุํ ทิสฺวา – ‘‘อสุโก นาม อยฺโย อาคจฺฉติ, มา, ตาตา, คายถ, มา วาเทถ, มา นจฺจถา’’ติ นาฏกานิ ปฏิวิเนนฺติ, สกฺโกปิ เถรํ ทิสฺวา เอวมกาสิ. จิรสฺสํ โข, มาริส โมคฺคลฺลาน, อิมํ ปริยายมกาสีติ เอวรูปํ โลเก ปกติยา ปิยสมุทาหารวจนํ โหติ, โลกิยา หิ จิรสฺสํ อาคตมฺปิ อนาคตปุพฺพมฺปิ มนาปชาติยํ อาคตํ ทิสฺวา, – ‘‘กุโต ภวํ อาคโต, จิรสฺสํ ภวํ อาคโต, กถํ เต อิธาคมนมคฺโค ญาโต มคฺคมูฬฺโหสี’’ติอาทีนิ วทนฺติ. อยํ ปน อาคตปุพฺพตฺตาเยว เอวมาห. เถโร หิ กาเลน กาลํ เทวจาริกํ คจฺฉติเยว. ตตฺถ ปริยายมกาสีติ วารมกาสิ. ยทิทํ อิธาคมนายาติ โย อยํ อิธาคมนาย วาโร, ตํ, ภนฺเต, จิรสฺสมกาสีติ วุตฺตํ โหติ. อิทมาสนํ ปญฺญตฺตนฺติ โยชนิกํ มณิปลฺลงฺกํ ปญฺญปาเปตฺวา เอวมาห. “Với năm trăm nhạc cụ” có nghĩa là với năm trăm nhạc cụ ngũ âm. Nhạc cụ ngũ âm là loại được trang bị năm thành phần này: ātata, vitata, ātatavitata, susira, và ghana. Trong đó, ātata là nhạc cụ một mặt, như trống trận, trong số các nhạc cụ được bịt bằng da. Vitata là loại hai mặt. Ātatavitata là loại có dây chằng, như trống paṇava. Susira là sáo, v.v. Ghana là chũm chọe, v.v. “Samappito” có nghĩa là đã đến gần. “Samaṅgībhūto” là từ đồng nghĩa của nó. “Paricāreti” có nghĩa là trong khi hưởng thụ tài sản ấy, vị ấy để các căn rong ruổi đây đó. Điều này được nói đến là: được vây quanh và trang bị bởi năm trăm nhạc cụ đang được tấu lên, vị ấy hưởng thụ thiên sản. “Paṭipaṇāmetvā” có nghĩa là sau khi cho dẹp đi, sau khi làm cho im tiếng. Giống như hiện nay, các vị vua có đức tin khi thấy một vị tỳ khưu đáng tôn kính liền cho dẹp các đoàn kịch rằng: “Vị tôn giả tên là... đang đến. Này các con, đừng hát, đừng tấu nhạc, đừng múa.” Sakka cũng đã làm như vậy khi thấy vị trưởng lão. “Thưa ngài Moggallāna, đã lâu lắm rồi ngài mới tạo dịp này”, lời nói như vậy ở thế gian thường là lời nói thân ái. Thật vậy, người đời khi thấy một người thân thích đã lâu mới đến, hoặc chưa từng đến, liền nói những lời như: “Ngài từ đâu đến? Lâu lắm rồi ngài mới đến. Làm sao ngài biết đường đến đây? Hay ngài bị lạc đường?” Nhưng vị này nói như vậy là do (trưởng lão) đã từng đến trước đây. Thật vậy, vị trưởng lão thỉnh thoảng vẫn du hành đến cõi trời. Trong đó, “đã tạo dịp” có nghĩa là đã tạo ra một lần. “Tức là để đến đây” có nghĩa là: “Bạch ngài, cái lần đến đây này, ngài đã thực hiện sau một thời gian dài.” “Chỗ ngồi này đã được dọn sẵn” có nghĩa là sau khi cho dọn một bảo tọa bằng ngọc dài một do-tuần, vị ấy đã nói như vậy. ๓๙๒. พหุกิจฺจา พหุกรณียาติ เอตฺถ เยสํ พหูนิ กิจฺจานิ, เต พหุกิจฺจา. พหุกรณียาติ ตสฺเสว เววจนํ. อปฺเปว สเกน กรณีเยนาติ สกรณียเมว อปฺปํ มนฺทํ, น พหุ, เทวานํ กรณียํ ปน พหุ, ปถวิโต ปฏฺฐาย หิ กปฺปรุกฺขมาตุคามาทีนํ อตฺถาย อฏฺฏา สกฺกสฺส สนฺติเก ฉิชฺชนฺติ, ตสฺมา นิยเมนฺโต อาห – อปิจ เทวานํเยว ตาวตึสานํ กรณีเยนาติ. เทวานญฺหิ ธีตา จ ปุตฺตา จ องฺเก นิพฺพตฺตนฺติ, ปาทปริจาริกา อิตฺถิโย สยเน นิพฺพตฺตนฺติ, ตาสํ มณฺฑนปสาธนการิกา เทวธีตา สยนํ ปริวาเรตฺวา นิพฺพตฺตนฺติ, เวยฺยาวจฺจกรา อนฺโตวิมาเน นิพฺพตฺตนฺติ, เอเตสํ อตฺถาย อฏฺฏกรณํ นตฺถิ. เย ปน สีมนฺตเร นิพฺพตฺตนฺติ, เต ‘‘มม สนฺตกา ตว สนฺตกา’’ติ นิจฺเฉตุํ อสกฺโกนฺตา อฏฺฏํ กโรนฺติ, สกฺกํ เทวราชานํ ปุจฺฉนฺติ, โส ยสฺส วิมานํ อาสนฺนตรํ, ตสฺส สนฺตโกติ วทติ. สเจ ทฺเวปิ สมฏฺฐาเน โหนฺติ, ยสฺส วิมานํ โอโลเกนฺโต ฐิโต, ตสฺส สนฺตโกติ วทติ. สเจ เอกมฺปิ น โอโลเกติ, ตํ อุภินฺนํ กลหุปจฺเฉทนตฺถํ อตฺตโน สนฺตกํ กโรติ. ตํ สนฺธาย, ‘‘เทวานํเยว ตาวตึสานํ กรณีเยนา’’ติ อาห. อปิจสฺส เอวรูปํ กีฬากิจฺจมฺปิ กรณียเมว. 392. Ở đây, “nhiều công việc, nhiều phận sự” có nghĩa là những ai có nhiều công việc, họ là người có nhiều công việc. “Nhiều phận sự” là từ đồng nghĩa của nó. “Chỉ với phận sự của riêng mình” có nghĩa là phận sự của riêng mình thì ít, nhỏ, không nhiều; còn phận sự của các vị trời thì nhiều. Thật vậy, kể từ mặt đất trở lên, các vụ kiện vì lợi ích của cây như ý, phụ nữ, v.v. được phân xử tại chỗ của Sakka. Do đó, khi xác định, ngài nói: “Và cũng bởi phận sự của chính các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba.” Thật vậy, con gái và con trai của các vị trời sinh ra trong lòng; các nữ tỳ hầu hạ dưới chân sinh ra trên giường; các thiên nữ làm công việc trang điểm cho họ sinh ra xung quanh giường; những người phục vụ sinh ra bên trong thiên cung. Đối với những trường hợp này, không có việc kiện tụng. Nhưng những ai sinh ra ở ranh giới, họ không thể quyết định “là của tôi” hay “là của anh” nên khởi kiện, và hỏi thiên chủ Sakka. Vị ấy nói rằng (người đó) thuộc về vị nào có thiên cung gần hơn. Nếu cả hai ở cùng một vị trí, vị ấy nói rằng (người đó) thuộc về vị nào mà (người đó) đứng nhìn lên thiên cung của vị ấy. Nếu không nhìn lên thiên cung nào cả, vị ấy nhận người đó làm của mình để chấm dứt sự tranh cãi của cả hai. Nhắm đến điều đó, ngài đã nói: “Bởi phận sự của chính các vị trời ở cõi Ba Mươi Ba.” Hơn nữa, đối với vị ấy, công việc vui chơi như vậy cũng chính là một phận sự. ยํ [Pg.202] โน ขิปฺปเมว อนฺตรธายตีติ ยํ อมฺหากํ สีฆเมว อนฺธกาเร รูปคตํ วิย น ทิสฺสติ. อิมินา – ‘‘อหํ, ภนฺเต, ตํ ปญฺหวิสฺสชฺชนํ น สลฺลกฺเขมี’’ติ ทีเปติ. เถโร – ‘‘กสฺมา นุ โข อยํ ยกฺโข อสลฺลกฺขณภาวํ ทีเปติ, ปสฺเสน ปริหรตี’’ติ อาวชฺชนฺโต – ‘‘เทวา นาม มหามูฬฺหา โหนฺติ. ฉทฺวาริเกหิ อารมฺมเณหิ นิมฺมถียมานา อตฺตโน ภุตฺตาภุตฺตภาวมฺปิ ปีตาปีตภาวมฺปิ น ชานนฺติ, อิธ กตเมตฺถ ปมุสฺสนฺตี’’ติ อญฺญาสิ. เกจิ ปนาหุ – ‘‘เถโร เอตสฺส ครุ ภาวนิโย, ตสฺมา ‘อิทาเนว โลเก อคฺคปุคฺคลสฺส สนฺติเก ปญฺหํ อุคฺคเหตฺวา อาคโต, อิทาเนว นาฏกานํ อนฺตรํ ปวิฏฺโฐติ เอวํ มํ เถโร ตชฺเชยฺยา’ติ ภเยน เอวมาหา’’ติ. เอตํ ปน โกหญฺญํ นาม โหติ, น อริยสาวกสฺส เอวรูปํ โกหญฺญํ นาม โหติ, ตสฺมา มูฬฺหภาเวเนว น สลฺลกฺเขสีติ เวทิตพฺพํ. อุปริ กสฺมา สลฺลกฺเขสีติ? เถโร ตสฺส โสมนสฺสสํเวคํ ชนยิตฺวา ตมํ นีหริ, ตสฺมา สลฺลกฺเขสีติ. “Điều mà biến mất nhanh chóng đối với chúng tôi,” nghĩa là điều mà đối với chúng tôi, giống như hình sắc trong bóng tối, không được thấy một cách nhanh chóng. Bằng câu này, (Thiên chủ Sakka) trình bày rằng: “Bạch ngài, con không ghi nhận được lời giải đáp cho câu hỏi ấy.” Vị trưởng lão (Moggallāna), trong khi suy xét rằng: “Tại sao vị dạ-xoa này lại tỏ ra không ghi nhận được? Có phải ông ta đang lảng tránh bằng cách thoái thác không?” đã biết được (nguyên nhân này) rằng: “Chư thiên quả thật rất si mê. Bị các đối tượng ở sáu cửa giác quan khuấy động, họ không biết được tình trạng đã ăn hay chưa ăn của mình, cũng không biết được tình trạng đã uống hay chưa uống. Việc đã làm ở đây, họ lại quên mất ở đây.” Tuy nhiên, một số vị nói rằng: “Vị trưởng lão là người đáng kính trọng của vị này (Sakka), do đó (Sakka) đã nói như thế vì sợ hãi rằng: ‘Vị trưởng lão có thể sẽ quở trách ta như vầy: ‘Vừa mới đến đây sau khi học hỏi câu hỏi từ nơi vị Tối Thắng Nhân trong thế gian, lại vừa mới đi vào giữa các vũ công.’’” Nhưng lời nói này được gọi là sự xảo trá. Vì đối với một vị Thánh đệ tử, không có sự xảo trá như vậy, do đó, nên hiểu rằng ông ta đã không ghi nhận được chỉ vì sự si mê. Về sau, tại sao ông ta lại ghi nhận được? Vị trưởng lão, sau khi làm phát sinh hỷ lạc và sự chấn động tâm linh cho vị ấy, đã loại bỏ bóng tối (vô minh) đó. Do đó, (nên biết rằng) ông ta đã ghi nhận được. อิทานิ สกฺโก ปุพฺเพ อตฺตโน เอวํ ภูตการณํ เถรสฺส อาโรเจตุํ ภูตปุพฺพนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สมุปพฺยูฬฺโหติ สนฺนิปติโต ราสิภูโต. อสุรา ปราชินึสูติ อสุรา ปราชยํ ปาปุณึสุ. กทา ปเนเต ปราชิตาติ? สกฺกสฺส นิพฺพตฺตกาเล. สกฺโก กิร อนนฺตเร อตฺตภาเว มคธรฏฺเฐ มจลคาเม มโฆ นาม มาณโว อโหสิ, ปณฺฑิโต พฺยตฺโต, โพธิสตฺตจริยา วิยสฺส จริยา อโหสิ. โส เตตฺตึส ปุริเส คเหตฺวา กลฺยาณมกาสิ. เอกทิวสํ อตฺตโนว ปญฺญาย อุปปริกฺขิตฺวา คามมชฺเฌ มหาชนสฺส สนฺนิปติตฏฺฐาเน กจวรํ อุภยโต อปพฺพหิตฺวา ตํ ฐานํ อติรมณียมกาสิ, ปุน ตตฺเถว มณฺฑปํ กาเรสิ, ปุน คจฺฉนฺเต กาเล สาลํ กาเรสิ. คามโต จ นิกฺขมิตฺวา คาวุตมฺปิ อฑฺฒโยชนมฺปิ ติคาวุตมฺปิ โยชนมฺปิ วิจริตฺวา เตหิ สหาเยหิ สทฺธึ วิสมํ สมํ อกาสิ. เต สพฺเพปิ เอกจฺฉนฺทา ตตฺถ ตตฺถ เสตุยุตฺตฏฺฐาเนสุ เสตุํ, มณฺฑปสาลาโปกฺขรณีมาลาคจฺฉโรปนาทีนํ ยุตฺตฏฺฐาเนสุ มณฺฑปาทีนิ กโรนฺตา พหุํ ปุญฺญมกํสุ. มโฆ สตฺต วตปทานิ ปูเรตฺวา กายสฺส เภทา สทฺธึ สหาเยหิ ตาวตึสภวเน นิพฺพตฺติ. Bây giờ, Thiên chủ Sakka, để kể cho vị trưởng lão nghe về nguyên nhân đã xảy ra như vậy với mình trong quá khứ, đã nói câu bắt đầu bằng ‘bhūtapubbaṃ.’ Trong đó, ‘samūpabyūḷho’ có nghĩa là đã tụ tập, đã tập hợp thành một khối. ‘Asurā parājiniṃsu’ có nghĩa là các a-tu-la đã đi đến thất bại. Khi nào thì những vị này bị thất bại? (Họ bị thất bại) vào lúc Thiên chủ Sakka tái sanh. Tương truyền, trong kiếp sống ngay trước đó, Thiên chủ Sakka là một thanh niên tên là Māgha ở làng Macala, xứ Magadha. (Chàng) là người trí tuệ, thông thái; hạnh của chàng giống như hạnh của vị Bồ-tát. Chàng đã cùng với ba mươi ba người đàn ông làm việc thiện. Một hôm, sau khi tự mình xem xét bằng trí tuệ, chàng đã dọn dẹp rác rưởi ở hai bên tại nơi tụ họp của đại chúng ở giữa làng và làm cho nơi đó trở nên vô cùng khả ái. Lại nữa, chàng đã cho làm một cái lều ở ngay tại đó. Lại nữa, khi thời gian trôi qua, chàng đã cho xây một cái nhà nghỉ. Và sau khi đi ra khỏi làng, đi quanh một gāvuta, nửa yojana, ba gāvuta, và một yojana, chàng đã cùng với những người bạn đó làm cho nơi không bằng phẳng trở nên bằng phẳng. Tất cả họ đều có cùng một ý muốn, ở những nơi thích hợp để làm cầu, họ đã làm cầu; ở những nơi thích hợp cho lều, nhà nghỉ, hồ sen, trồng vườn hoa, v.v., họ đã làm những thứ như lều, v.v., và đã làm được nhiều phước thiện. Chàng Māgha, sau khi hoàn thành bảy điều nguyện, sau khi thân hoại mạng chung, đã tái sanh cùng với các bạn của mình tại cõi trời Tāvatiṃsa. ตสฺมึ [Pg.203] กาเล อสุรคณา ตาวตึสเทวโลเก ปฏิวสนฺติ. สพฺเพ เต เทวานํ สมานายุกา สมานวณฺณา จ โหนฺติ, เต สกฺกํ สปริสํ ทิสฺวา อธุนา นิพฺพตฺตา นวกเทวปุตฺตา อาคตาติ มหาปานํ สชฺชยึสุ. สกฺโก เทวปุตฺตานํ สญฺญํ อทาสิ – ‘‘อมฺเหหิ กุสลํ กโรนฺเตหิ น ปเรหิ สทฺธึ สาธารณํ กตํ, ตุมฺเห คณฺฑปานํ มา ปิวิตฺถ ปีตมตฺตเมว กโรถา’’ติ. เต ตถา อกํสุ. พาลอสุรา คณฺฑปานํ ปิวิตฺวา มตฺตา นิทฺทํ โอกฺกมึสุ. สกฺโก เทวานํ สญฺญํ ทตฺวา เต ปาเทสุ คาหาเปตฺวา สิเนรุปาเท ขิปาเปสิ, สิเนรุสฺส เหฏฺฐิมตเล อสุรภวนํ นาม อตฺถิ, ตาวตึสเทวโลกปฺปมาณเมว. ตตฺถ อสุรา วสนฺติ. เตสมฺปิ จิตฺตปาฏลิ นาม รุกฺโข อตฺถิ. เต ตสฺส ปุปฺผนกาเล ชานนฺติ – ‘‘นายํ ตาวตึสา, สกฺเกน วญฺจิตา มย’’นฺติ. เต คณฺหถ นนฺติ วตฺวา สิเนรุํ ปริหรมานา เทเว วุฏฺเฐ วมฺมิกปาทโต วมฺมิกมกฺขิกา วิย อภิรุหึสุ. ตตฺถ กาเลน เทวา ชินนฺติ, กาเลน อสุรา. ยทา เทวานํ ชโย โหติ, อสุเร ยาว สมุทฺทปิฏฺฐา อนุพนฺธนฺติ. ยทา อสุรานํ ชโย โหติ, เทเว ยาว เวทิกปาทา อนุพนฺธนฺติ. ตสฺมึ ปน สงฺคาเม เทวานํ ชโย อโหสิ, เทวา อสุเร ยาว สมุทฺทปิฏฺฐา อนุพนฺธึสุ. สกฺโก อสุเร ปลาเปตฺวา ปญฺจสุ ฐาเนสุ อารกฺขํ ฐเปสิ. เอวํ อารกฺขํ ทตฺวา เวทิกปาเท วชิรหตฺถา อินฺทปฏิมาโย ฐเปสิ. อสุรา กาเลน กาลํ อุฏฺฐหิตฺวา ตา ปฏิมาโย ทิสฺวา, ‘‘สกฺโก อปฺปมตฺโต ติฏฺฐตี’’ติ ตโตว นิวตฺตนฺติ. ตโต ปฏินิวตฺติตฺวาติ วิชิตฏฺฐานโต นิวตฺติตฺวา. ปริจาริกาโยติ มาลาคนฺธาทิกมฺมการิกาโย. Vào lúc ấy, chúng a-tu-la đang trú ngụ ở cõi trời Tāvatiṃsa. Tất cả chúng đều có tuổi thọ và dung sắc giống như chư thiên. Chúng, sau khi thấy Thiên chủ Sakka cùng với đoàn tùy tùng, (nghĩ rằng): ‘Các vị thiên tử mới sanh bây giờ đã đến,’ liền chuẩn bị một bữa tiệc rượu lớn. Thiên chủ Sakka đã ra hiệu cho các vị thiên tử: ‘Chúng ta, những người làm việc thiện, không có chung đụng với những người khác. Các ngươi đừng uống loại rượu mạnh, chỉ hãy làm ra vẻ như đã uống mà thôi.’ Họ đã làm như vậy. Các a-tu-la ngu muội, sau khi uống rượu mạnh, đã say và chìm vào giấc ngủ. Thiên chủ Sakka, sau khi ra hiệu cho chư thiên, đã cho (chư thiên) nắm chân chúng và ném xuống chân núi Sineru. Ở tầng dưới của núi Sineru, có một nơi gọi là cõi a-tu-la, có kích thước tương đương với cõi trời Tāvatiṃsa. Các a-tu-la sống ở đó. Chúng cũng có một loại cây tên là Cittapāṭali. Chúng biết được vào lúc cây đó nở hoa rằng: ‘Đây không phải là cõi Tāvatiṃsa, chúng ta đã bị Sakka lừa gạt.’ Chúng, sau khi nói: ‘Hãy bắt lấy hắn,’ liền đi vòng quanh núi Sineru và trèo lên giống như những con mối trèo lên từ chân gò mối khi trời mưa. Ở đó, có lúc chư thiên chiến thắng, có lúc các a-tu-la (chiến thắng). Khi chư thiên chiến thắng, họ truy đuổi các a-tu-la cho đến tận mặt biển. Khi các a-tu-la chiến thắng, họ truy đuổi chư thiên cho đến tận chân lan can (của thành). Nhưng trong trận chiến đó, chư thiên đã chiến thắng. Chư thiên đã truy đuổi các a-tu-la cho đến tận mặt biển. Thiên chủ Sakka, sau khi làm cho các a-tu-la bỏ chạy, đã đặt lính canh ở năm nơi. Sau khi bố trí lính canh như vậy, ngài đã đặt những pho tượng của Indra (Sakka) tay cầm chày kim cương ở chân lan can. Các a-tu-la, thỉnh thoảng trèo lên, sau khi thấy những pho tượng đó, (nghĩ rằng): ‘Sakka đang đứng đó không dể duôi,’ liền quay trở lại từ chính nơi đó. ‘Tato paṭinivattitvā’ có nghĩa là sau khi quay trở lại từ nơi đã chiến thắng. ‘Paricārikāyo’ có nghĩa là những người nữ phục vụ làm các công việc như kết vòng hoa, chế tạo hương liệu, v.v. ๓๙๓. เวสฺสวโณ จ มหาราชาติ โส กิร สกฺกสฺส วลฺลโภ, พลววิสฺสาสิโก, ตสฺมา สกฺเกน สทฺธึ อคมาสิ. ปุรกฺขตฺวาติ ปุรโต กตฺวา. ปวิสึสูติ ปวิสิตฺวา ปน อุปฑฺฒปิหิตานิ ทฺวารานิ กตฺวา โอโลกยมานา อฏฺฐํสุ. อิทมฺปิ, มาริส โมคฺคลฺลาน, ปสฺส เวชยนฺตสฺส ปาสาทสฺส รามเณยฺยกนฺติ, มาริส โมคฺคลฺลาน, อิทมฺปิ เวชยนฺตสฺส ปาสาทสฺส รามเณยฺยกํ ปสฺส, สุวณฺณตฺถมฺเภ ปสฺส, รชตตฺถมฺเภ มณิตฺถมฺเภ ปวาฬตฺถมฺเภ โลหิตงฺคตฺถมฺเภ มสารคลฺลตฺถมฺเภ มุตฺตตฺถมฺเภ สตฺตรตนตฺถมฺเภ, เตสํเยว สุวณฺณาทิมเย ฆฏเก วาฬรูปกานิ จ ปสฺสาติ [Pg.204] เอวํ ถมฺภปนฺติโย อาทึ กตฺวา รามเณยฺยกํ ทสฺเสนฺโต เอวมาห. ยถา ตํ ปุพฺเพกตปุญฺญสฺสาติ ยถา ปุพฺเพ กตปุญฺญสฺส อุปโภคฏฺฐาเนน โสภิตพฺพํ, เอวเมวํ โสภตีติ อตฺโถ. อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรตีติ อตฺตโน ปาสาเท นาฏกปริวาเรน สมฺปตฺติยา วเสน อติวิย มตฺโต. 393. Vessavaṇo ca mahārājāti: Vị đại vương Vessavaṇa ấy được cho là người thân tín của Sakka, rất thân cận, vì thế đã đi cùng với Sakka. Purakkhatvāti: Đặt ở phía trước. Pavisiṃsūti: Sau khi đi vào, họ đã khép hờ các cánh cửa và đứng nhìn. Idampi, mārisa moggallāna, passa vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakanti: Này hiền giả Moggallāna, hãy xem sự khả ái này của cung điện Vejayanta, hãy xem các cột vàng, hãy xem các cột bạc, cột ngọc ma-ni, cột san hô, cột hồng ngọc, cột ngọc mã não, cột ngọc trai, cột bảy báu, và hãy xem các bình cắm hoa sen và các hình tượng thú dữ làm bằng vàng v.v... của chính các cột ấy. Nói như vậy, bắt đầu từ hàng cột, ngài chỉ ra sự khả ái. Yathā taṃ pubbekatapuññassāti: Có nghĩa là, giống như nơi hưởng thụ của người đã tạo phước từ trước được trang hoàng, cũng vậy, nó được trang hoàng. Atibāḷhaṃ kho ayaṃ yakkho pamatto viharatīti: Vị dạ-xoa này sống quá buông lung, say đắm trong sự thành tựu với đoàn vũ nữ tùy tùng trong cung điện của mình. อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสีติ อิทฺธิมกาสิ. อาโปกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา ปาสาทปติฏฺฐิโตกาสํ อุทกํ โหตูติ อิทฺธึ อธิฏฺฐาย ปาสาทกณฺณิเก ปาทงฺคุฏฺฐเกน ปหริ. โส ปาสาโท ยถา นาม อุทกปิฏฺเฐ ฐปิตปตฺตํ มุขวฏฺฏิยํ องฺคุลิยา ปหฏํ อปราปรํ กมฺปติ จลติ น สนฺติฏฺฐติ. เอวเมวํ สํกมฺปิ สมฺปกมฺปิ สมฺปเวธิ, ถมฺภปิฏฺฐสงฺฆาฏกณฺณิกโคปานสิอาทีนิ กรกราติ สทฺทํ มุญฺจนฺตานิ ปติตุํ วิย อารทฺธานิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สงฺกมฺเปสิ สมฺปกมฺเปสิ สมฺปเวเธสี’’ติ. อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตาติ อโห อจฺฉริยํ, อโห อพฺภุตนฺติ เอวํ สญฺชาตอจฺฉริยอพฺภุตา เจว สญฺชาตตุฏฺฐิโน จ อเหสุํ อุปฺปนฺนพลวโสมนสฺสา. สํวิคฺคนฺติ อุพฺพิคฺคํ. โลมหฏฺฐชาตนฺติ ชาตโลมหํสํ, กญฺจนภิตฺติยํ ฐปิตมณินาคทนฺเตหิ วิย อุทฺธคฺเคหิ โลเมหิ อากิณฺณสรีรนฺติ อตฺโถ. โลมหํโส จ นาเมส โสมนสฺเสนปิ โหติ โทมนสฺเสนปิ, อิธ ปน โสมนสฺเสน ชาโต. เถโร หิ สกฺกสฺส โสมนสฺสเวเคน สํเวเชตุํ ตํ ปาฏิหาริยมกาสิ. ตสฺมา โสมนสฺสเวเคน สํวิคฺคโลมหฏฺฐํ วิทิตฺวาติ อตฺโถ. Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti: Đã thực hiện thần thông. Ngài đã nhập vào biến xứ nước, chú nguyện thần thông rằng: 'Nơi cung điện tọa lạc hãy trở thành nước', rồi dùng ngón chân cái đánh vào chóp đỉnh cung điện. Cung điện ấy, ví như cái bát đặt trên mặt nước, khi bị ngón tay gõ vào vành miệng, nó rung động, chao đảo qua lại, không đứng yên. Cũng vậy, nó đã rung động, đã chấn động mạnh, đã rung chuyển; các bộ phận như cột, rầm, chóp đỉnh, thanh nóc v.v... phát ra tiếng kêu răng rắc, dường như sắp sụp đổ. Vì thế, được nói rằng: 'saṅkampesi sampakampesi sampavedhesī'ti. Acchariyabbhutacittajātāti: 'Ồ, thật kỳ diệu! Ồ, thật phi thường!', như vậy, họ có tâm kỳ diệu và phi thường sanh khởi, có sự hoan hỷ sanh khởi, và có hỷ lạc mạnh mẽ sanh khởi. Saṃvigganti: Xúc động. Lomahaṭṭhajātanti: Có nghĩa là có sự dựng lông tóc sanh khởi, thân thể đầy những sợi lông dựng đứng, giống như những ngà voi bằng ngọc được gắn trên bức tường vàng. Sự dựng lông tóc này có thể do hỷ lạc hoặc do ưu phiền, nhưng ở đây nó sanh khởi do hỷ lạc. Vì trưởng lão đã thực hiện phép lạ đó để làm cho Sakka xúc động với mãnh lực của hỷ lạc. Vì thế, có nghĩa là: biết được sự xúc động và dựng lông tóc do mãnh lực của hỷ lạc. ๓๙๔. อิธาหํ, มาริสาติ อิทานิสฺส ยสฺมา เถเรน โสมนสฺสสํเวคํ ชนยิตฺวา ตมํ วิโนทิตํ, ตสฺมา สลฺลกฺเขตฺวา เอวมาห. เอโส นุ เต, มาริส, โส ภควา สตฺถาติ, มาริส, ตฺวํ กุหึ คโตสีติ วุตฺเต มยฺหํ สตฺถุ สนฺติกนฺติ วเทสิ, อิมสฺมึ เทวโลเก เอกปาทเกน วิย ติฏฺฐสิ, ยํ ตฺวํ เอวํ วเทสิ, เอโส นุ เต, มาริส, โส ภควา สตฺถาติ ปุจฺฉึสุ. สพฺรหฺมจารี เม เอโสติ เอตฺถ กิญฺจาปิ เถโร อนคาริโย อภินีหารสมฺปนฺโน อคฺคสาวโก, สกฺโก อคาริโย, มคฺคพฺรหฺมจริยวเสน ปเนเต สพฺรหฺมจาริโน โหนฺติ, ตสฺมา เอวมาห. อโห [Pg.205] นูน เต โส ภควา สตฺถาติ สพฺรหฺมจารี ตาว เต เอวํมหิทฺธิโก, โส ปน เต ภควา สตฺถา อโห นูน มหิทฺธิโกติ สตฺถุ อิทฺธิปาฏิหาริยทสฺสเน ชาตาภิลาปา หุตฺวา เอวมาหํสุ. 394. Idhāhaṃ, mārisāti: Bây giờ, vì trưởng lão đã làm sanh khởi sự xúc động hỷ lạc và đã loại bỏ bóng tối (si mê) cho vị ấy (Sakka), nên sau khi nhận thấy điều đó, ngài đã nói như vậy. Eso nu te, mārisa, so bhagavā satthāti: Khi được hỏi: 'Này hiền giả, ngài đã đi đâu?', ngài trả lời: 'Đến chỗ Bậc Đạo Sư của tôi'. Ngài đứng ở cõi trời này dường như chỉ bằng một bước chân. Vì ngài đã nói như vậy, họ hỏi: 'Này hiền giả, có phải vị này là Đức Thế Tôn, Bậc Đạo Sư của ngài không?'. Sabrahmacārī me esoti: Về câu này, mặc dù trưởng lão là vị xuất gia, đã thành tựu lời nguyện, là vị Thượng thủ Thinh văn, còn Sakka là vị tại gia, nhưng do phạm hạnh của đạo lộ, họ là những vị đồng phạm hạnh. Vì thế, ngài đã nói như vậy. Aho nūna te so bhagavā satthāti: Vị đồng phạm hạnh của ngài còn có đại thần lực như vậy, thì Đức Thế Tôn, Bậc Đạo Sư của ngài, chắc hẳn có đại thần lực biết bao! Như vậy, họ đã nói lên lời cảm thán khi thấy được phép lạ thần thông của Bậc Đạo Sư. ๓๙๕. ญาตญฺญตรสฺสาติ ปญฺญาตญฺญตรสฺส, สกฺโก หิ ปญฺญาตานํ อญฺญตโร. เสสํ สพฺพตฺถ ปากฏเมว, เทสนํ ปน ภควา ยถานุสนฺธินาว นิฏฺฐาเปสีติ. 395. Ñātaññatarassāti: Một người nổi tiếng. Vì Sakka là một trong những người nổi tiếng. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. Đức Thế Tôn đã kết thúc bài pháp theo đúng trình tự liên kết của nó. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trích từ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh จูฬตณฺหาสงฺขยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải Kinh Tiểu Đoạn Tận Ái đã kết thúc. ๘. มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺตวณฺณนา 8. Chú giải Kinh Đại Đoạn Tận Ái ๓๙๖. เอวํ เม สุตนฺติ มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺตํ. ตตฺถ ทิฏฺฐิคตนฺติ อลคทฺทูปมสุตฺเต ลทฺธิมตฺตํ ทิฏฺฐิคตนฺติ วุตฺตํ, อิธ สสฺสตทิฏฺฐิ. โส จ ภิกฺขุ พหุสฺสุโต, อยํ อปฺปสฺสุโต, ชาตกภาณโก ภควนฺตํ ชาตกํ กเถตฺวา, ‘‘อหํ, ภิกฺขเว, เตน สมเยน เวสฺสนฺตโร อโหสึ, มโหสโธ, วิธุรปณฺฑิโต, เสนกปณฺฑิโต, มหาชนโก ราชา อโหสิ’’นฺติ สโมธาเนนฺตํ สุณาติ. อถสฺส เอตทโหสิ – ‘‘อิเม รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารา ตตฺถ ตตฺเถว นิรุชฺฌนฺติ, วิญฺญาณํ ปน อิธโลกโต ปรโลกํ, ปรโลกโต อิมํ โลกํ สนฺธาวติ สํสรตี’’ติ สสฺสตทสฺสนํ อุปฺปนฺนํ. เตนาห – ‘‘ตเทวิทํ วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรติ อนญฺญ’’นฺติ. 396. Evaṃ me sutanti: Là Kinh Đại Đoạn Tận Ái. Tattha diṭṭhigatanti: Trong Kinh Ví Dụ Con Rắn Nước, 'diṭṭhigataṃ' được nói là chỉ là một học thuyết, ở đây là thường kiến. Vị tỳ-khưu ấy (trong kinh kia) là bậc đa văn, còn vị này (Sāti) là bậc ít nghe. Là một người kể chuyện bổn sanh, vị ấy nghe Đức Thế Tôn, sau khi thuyết một câu chuyện bổn sanh, kết nối lại rằng: 'Này các tỳ-khưu, vào thời ấy, Ta là Vessantara, là Mahosadha, là Vidhurapaṇḍita, là Senakapaṇḍita, là vua Mahājanaka.' Rồi ý nghĩ này khởi lên nơi vị ấy: 'Các sắc, thọ, tưởng, hành này diệt ngay tại nơi ấy, nhưng thức thì chạy qua, luân hồi từ đời này sang đời khác, từ đời khác về đời này.' Như vậy, thường kiến đã sanh khởi. Vì thế, vị ấy nói: 'tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña' (Chính thức này chạy qua, luân hồi, không phải cái khác). สมฺมาสมฺพุทฺเธน ปน, ‘‘วิญฺญาณํ ปจฺจยสมฺภวํ, สติ ปจฺจเย อุปฺปชฺชติ, วินา ปจฺจยํ นตฺถิ วิญฺญาณสฺส สมฺภโว’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา อยํ ภิกฺขุ พุทฺเธน อกถิตํ กเถติ, ชินจกฺเก ปหารํ เทติ, เวสารชฺชญาณํ ปฏิพาหติ, โสตุกามํ ชนํ วิสํวาเทติ, อริยปเถ ติริยํ นิปติตฺวา มหาชนสฺส อหิตาย ทุกฺขาย ปฏิปนฺโน. ยถา นาม รญฺโญ รชฺเช มหาโจโร อุปฺปชฺชมาโน มหาชนสฺส อหิตาย ทุกฺขาย อุปฺปชฺชติ, เอวํ ชินสาสเน โจโร [Pg.206] หุตฺวา มหาชนสฺส อหิตาย ทุกฺขาย อุปฺปนฺโนติ เวทิตพฺโพ. สมฺพหุลา ภิกฺขูติ ชนปทวาสิโน ปิณฺฑปาติกภิกฺขู. เตนุปสงฺกมึสูติ อยํ ปริสํ ลภิตฺวา สาสนมฺปิ อนฺตรธาเปยฺย, ยาว ปกฺขํ น ลภติ, ตาวเทว นํ ทิฏฺฐิคตา วิเวเจมาติ สุตสุตฏฺฐานโตเยว อฏฺฐตฺวา อนิสีทิตฺวา อุปสงฺกมึสุ. Còn đức Chánh Đẳng Giác đã thuyết rằng: ‘Thức có sự sanh khởi do duyên, khi có duyên thì sanh khởi, không có duyên thì không có sự sanh khởi của thức.’ Do đó, vị tỳ khưu này nói lên điều không được đức Phật nói, giáng một đòn vào bánh xe của bậc Chiến Thắng, ngăn cản trí tuệ vô sở úy, lừa dối người muốn lắng nghe, đã đi ngang trên con đường của bậc Thánh và thực hành vì sự bất hạnh, vì sự đau khổ cho đại chúng. Ví như trong vương quốc của nhà vua, khi một tên đại đạo tặc xuất hiện, nó xuất hiện vì sự bất hạnh, vì sự đau khổ cho đại chúng, cũng vậy, cần phải hiểu rằng (vị ấy) đã trở thành tên trộm trong giáo pháp của bậc Chiến Thắng, đã xuất hiện vì sự bất hạnh, vì sự đau khổ cho đại chúng. Nhiều vị tỳ khưu (sambahulā bhikkhū) là các vị tỳ khưu sống ở miền quê, thực hành hạnh đầu đà khất thực. Họ đã đi đến (tenupasaṅkamiṃsu) (với ý nghĩ rằng): ‘Vị này, sau khi có được hội chúng, cũng có thể làm cho giáo pháp biến mất. Trong khi (vị ấy) chưa có được phe phái, chừng đó chúng ta hãy tách vị ấy ra khỏi tà kiến.’ Do đó, từ những nơi nào nghe được tin, họ đã đi đến mà không đứng lại, không ngồi xuống. ๓๙๘. กตมํ ตํ สาติ วิญฺญาณนฺติ สาติ ยํ ตฺวํ วิญฺญาณํ สนฺธาย วเทสิ, กตมํ ตํ วิญฺญาณนฺติ? ยฺวายํ, ภนฺเต, วโท เวเทยฺโย ตตฺร ตตฺร กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ ปฏิสํเวเทตีติ, ภนฺเต, โย อยํ วทติ เวทยติ, โย จายํ ตหึ ตหึ กุสลากุสลกมฺมานํ วิปากํ ปจฺจนุโภติ. อิทํ, ภนฺเต, วิญฺญาณํ, ยมหํ สนฺธาย วเทมีติ. กสฺส นุ โข นามาติ กสฺส ขตฺติยสฺส วา พฺราหฺมณสฺส วา เวสฺสสุทฺทคหฏฺฐปพฺพชิตเทวมนุสฺสานํ วา อญฺญตรสฺส. 398. Này Sāti, thức ấy là gì? (katamaṃ taṃ sāti viññāṇaṃ) có nghĩa là: Này Sāti, thức mà ngươi nói đến là thức nào? Bạch Thế Tôn, chính cái này nói, cảm thọ, ở nơi này nơi kia trải nghiệm quả của các nghiệp thiện ác (yvāyaṃ, bhante, vado vedeyyo tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedeti) có nghĩa là: Bạch Thế Tôn, chính cái này nói, cảm thọ, chính cái này ở nơi này nơi kia trải qua quả của các nghiệp thiện và bất thiện. Bạch Thế Tôn, đây là thức mà con nói đến. Của ai vậy? (kassa nu kho nāma) có nghĩa là: Của một người nào đó trong số các vị Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn, Phệ-xá, Thủ-đà, tại gia, xuất gia, chư thiên, hoặc loài người. ๓๙๙. อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสีติ กสฺมา อามนฺเตสิ? สาติสฺส กิร เอวํ อโหสิ – ‘‘สตฺถา มํ ‘โมฆปุริโส’ติ วทติ, น จ โมฆปุริโสติ วุตฺตมตฺเตเนว มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย น โหติ. อุปเสนมฺปิ หิ วงฺคนฺตปุตฺตํ, ‘อติลหุํ โข ตฺวํ โมฆปุริส พาหุลฺลาย อาวตฺโต’ติ (มหาว. ๗๕) ภควา โมฆปุริสวาเทน โอวทิ. เถโร อปรภาเค ฆเฏนฺโต วายมนฺโต ฉ อภิญฺญา สจฺฉากาสิ. อหมฺปิ ตถารูปํ วีริยํ ปคฺคณฺหิตฺวา มคฺคผลานิ นิพฺพตฺเตสฺสามี’’ติ. อถสฺส ภควา ฉินฺนปจฺจโย อยํ สาสเน อวิรุฬฺหธมฺโมติ ทสฺเสนฺโต ภิกฺขู อามนฺเตสิ. อุสฺมีกโตติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตาธิปฺปายเมว. อถ โข ภควาติ อยมฺปิ ปาฏิเยกฺโก อนุสนฺธิ. สาติสฺส กิร เอตทโหสิ – ‘‘ภควา มยฺหํ มคฺคผลานํ อุปนิสฺสโย นตฺถีติ วทติ, กึ สกฺกา อุปนิสฺสเย อสติ กาตุํ? น หิ ตถาคตา สอุปนิสฺสยสฺเสว ธมฺมํ เทเสนฺติ, ยสฺส กสฺสจิ เทเสนฺติเยว. อหํ พุทฺธสฺส สนฺติกา สุคโตวาทํ ลภิตฺวา สคฺคสมฺปตฺตูปคํ กุสลํ กริสฺสามี’’ติ. อถสฺส ภควา, ‘‘นาหํ, โมฆปุริส, ตุยฺหํ โอวาทํ วา อนุสาสนึ วา เทมี’’ติ สุคโตวาทํ ปฏิปฺปสฺสมฺเภนฺโต อิมํ เทสนํ อารภิ. ตสฺสตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อิทานิ ปริสาย [Pg.207] ลทฺธึ โสเธนฺโต, ‘‘อิธาหํ ภิกฺขู ปฏิปุจฺฉิสฺสามี’’ติอาทิมาห. ตํ สพฺพมฺปิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. 399. Bấy giờ, đức Thế Tôn gọi các vị tỳ khưu (atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi). Vì sao Ngài gọi? Tương truyền, Sāti đã nghĩ như vầy: ‘Bậc Đạo Sư gọi ta là “kẻ ngu si”, nhưng không phải chỉ vì được gọi là “kẻ ngu si” mà nhân duyên trợ thành cho đạo và quả không có. Quả vậy, đức Thế Tôn đã dùng lời “kẻ ngu si” để giáo huấn cả ngài Upasena, con trai của Vaṅganta, rằng: “Này kẻ ngu si, ngươi đã quay về với sự sung túc quá nhanh chóng.” Về sau, vị trưởng lão ấy, khi nỗ lực, cố gắng, đã chứng đắc sáu thắng trí. Ta cũng sẽ phát huy sự tinh tấn tương tự để thành tựu đạo và quả.’ Bấy giờ, đức Thế Tôn, để chỉ ra rằng: ‘Vị này đã bị cắt đứt duyên, là người có các pháp không tăng trưởng trong giáo pháp này,’ đã gọi các vị tỳ khưu. Phần bắt đầu bằng ‘usmīkato’ có ý nghĩa đã được nói ở dưới. ‘Atha kho bhagavā’ cũng là một mối liên kết riêng biệt. Tương truyền, Sāti đã nghĩ thế này: ‘Đức Thế Tôn nói rằng ta không có nhân duyên trợ thành cho đạo và quả. Khi không có nhân duyên trợ thành thì có thể làm được gì? Chẳng phải các đấng Như Lai chỉ thuyết pháp cho người có nhân duyên trợ thành, mà các Ngài thuyết cho bất kỳ ai. Ta, sau khi nhận được lời giáo huấn tốt đẹp từ đức Phật, sẽ làm các việc thiện dẫn đến tài sản ở cõi trời.’ Bấy giờ, đức Thế Tôn, trong khi làm lắng dịu lời giáo huấn tốt đẹp (đối với vị ấy) bằng cách nói: ‘Này kẻ ngu si, Ta không ban cho ngươi lời giáo huấn hay lời chỉ dạy,’ đã bắt đầu bài pháp này. Ý nghĩa của đoạn này cần được hiểu theo cách đã nói ở dưới. Bây giờ, để thanh lọc quan điểm của hội chúng, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Ở đây, Ta sẽ hỏi các vị tỳ khưu.’ Tất cả những điều đó cũng cần được hiểu theo cách đã nói ở dưới. ๔๐๐. อิทานิ วิญฺญาณสฺส สปฺปจฺจยภาวํ ทสฺเสตุํ ยํ ยเทว, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จาติ สหาวชฺชเนน ภวงฺคมนญฺจ เตภูมกธมฺเม จ ปฏิจฺจ. กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจาติอาทิ โอปมฺมนิทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เตน กึ ทีเปติ? ทฺวารสงฺกนฺติยา อภาวํ. ยถา หิ กฏฺฐํ ปฏิจฺจ ชลมาโน อคฺคิ อุปาทานปจฺจเย สติเยว ชลติ, ตสฺมึ อสติ ปจฺจยเวกลฺเลน ตตฺเถว วูปสมฺมติ, น สกลิกาทีนิ สงฺกมิตฺวา สกลิกคฺคีติอาทิสงฺขฺยํ คจฺฉติ, เอวเมว จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ตสฺมึ ทฺวาเร จกฺขุรูปอาโลกมนสิการสงฺขาเต ปจฺจยมฺหิ สติเยว อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ อสติ ปจฺจยเวกลฺเลน ตตฺเถว นิรุชฺฌติ, น โสตาทีนิ สงฺกมิตฺวา โสตวิญฺญาณนฺติอาทิสงฺขฺยํ คจฺฉติ. เอส นโย สพฺพวาเรสุ. อิติ ภควา นาหํ วิญฺญาณปฺปวตฺเต ทฺวารสงฺกนฺติมตฺตมฺปิ วทามิ, อยํ ปน สาติ โมฆปุริโส ภวสงฺกนฺตึ วทตีติ สาตึ นิคฺคเหสิ. 400. Bây giờ, để chỉ ra rằng thức có duyên, Ngài đã nói những lời bắt đầu bằng: ‘Này các tỳ khưu, do duyên nào sanh khởi...’ Trong đó, ‘do duyên ý và các pháp’ (manañca paṭicca dhamme ca) có nghĩa là do duyên tâm hộ kiếp cùng với tâm hướng môn, và các pháp thuộc ba cõi. Phần bắt đầu bằng ‘do duyên củi’ (kaṭṭhañca paṭicca) được nói để chỉ ra ví dụ. Qua đó, Ngài chỉ ra điều gì? (Ngài) chỉ ra sự không có việc chuyển đổi giữa các căn môn. Quả vậy, ví như ngọn lửa cháy do duyên củi chỉ cháy khi có duyên nhiên liệu; khi duyên ấy không có, do thiếu duyên, nó tắt ngay tại đó, chứ không chuyển sang các mảnh gỗ vụn v.v... và có được tên gọi là ‘lửa từ mảnh gỗ vụn’ v.v... Cũng vậy, thức sanh khởi do duyên con mắt và các sắc chỉ sanh khởi khi có duyên tại căn môn ấy, được gọi là nhãn căn, sắc, ánh sáng, và tác ý. Khi duyên ấy không có, do thiếu duyên, nó diệt ngay tại đó, chứ không chuyển sang tai v.v... và có được tên gọi là ‘nhĩ thức’ v.v... Đây là phương pháp trong tất cả các trường hợp. Như vậy, đức Thế Tôn đã khiển trách Sāti rằng: ‘Ta không nói đến cả việc chuyển đổi giữa các căn môn trong sự vận hành của thức, thế mà kẻ ngu si Sāti này lại nói về sự chuyển đổi giữa các kiếp sống.’ ๔๐๑. เอวํ วิญฺญาณสฺส สปฺปจฺจยภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปน ปญฺจนฺนมฺปิ ขนฺธานํ สปฺปจฺจยภาวํ ทสฺเสนฺโต, ภูตมิทนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ภูตมิทนฺติ อิทํ ขนฺธปญฺจกํ ชาตํ ภูตํ นิพฺพตฺตํ, ตุมฺเหปิ ตํ ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, ปสฺสถาติ. ตทาหารสมฺภวนฺติ ตํ ปเนตํ ขนฺธปญฺจกํ อาหารสมฺภวํ ปจฺจยสมฺภวํ, สติ ปจฺจเย อุปฺปชฺชติ เอวํ ปสฺสถาติ ปุจฺฉติ. ตทาหารนิโรธาติ ตสฺส ปจฺจยสฺส นิโรธา. ภูตมิทํ โนสฺสูติ ภูตํ นุ โข อิทํ, น นุ โข ภูตนฺติ. ตทาหารสมฺภวํ โนสฺสูติ ตํ ภูตํ ขนฺธปญฺจกํ ปจฺจยสมฺภวํ นุ โข, น นุ โขติ. ตทาหารนิโรธาติ ตสฺส ปจฺจยสฺส นิโรธา. นิโรธธมฺมํ โนสฺสูติ ตํ ธมฺมํ นิโรธธมฺมํ นุ โข, น นุ โขติ. สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโตติ อิทํ ขนฺธปญฺจกํ ชาตํ ภูตํ นิพฺพตฺตนฺติ ยาถาวสรสลกฺขณโต วิปสฺสนาปญฺญาย สมฺมา ปสฺสนฺตสฺส. ปญฺญาย สุทิฏฺฐนฺติ วุตฺตนเยเนว วิปสฺสนาปญฺญาย สุฏฺฐุ ทิฏฺฐํ. เอวํ เย เย ตํ ปุจฺฉํ สลฺลกฺเขสุํ, เตสํ เตสํ ปฏิญฺญํ คณฺหนฺโต ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ สปฺปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ. 401. Sau khi đã chỉ ra trạng thái có nhân duyên của thức như vậy, bây giờ với ý muốn chỉ ra trạng thái có nhân duyên của cả năm uẩn, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘bhūtamidaṃ’. Trong đó, ‘bhūtamidaṃ’ (cái này đã hiện hữu) có nghĩa là: năm uẩn này đã được sanh ra, đã hiện hữu, đã được tạo thành. Và (Ngài nói): ‘Này các Tỳ khưu, các ông cũng hãy thấy nó là cái đã hiện hữu’. ‘Tadāhārasambhavanti’ (có sự sanh khởi từ vật thực ấy) có nghĩa là: năm uẩn ấy có sự sanh khởi từ vật thực, có sự sanh khởi từ nhân duyên; khi có nhân duyên thì nó sanh khởi. (Ngài hỏi): ‘Các ông có thấy như vậy không?’. ‘Tadāhāranirodhāti’ (do sự đoạn diệt của vật thực ấy) có nghĩa là: do sự đoạn diệt của nhân duyên ấy. ‘Bhūtamidaṃ nossūti’ (cái này có phải đã hiện hữu không?) có nghĩa là: ‘Cái này có phải đã hiện hữu không, hay không phải đã hiện hữu?’. ‘Tadāhārasambhavaṃ nossūti’ (có phải nó có sự sanh khởi từ vật thực ấy không?) có nghĩa là: ‘Năm uẩn đã hiện hữu ấy có phải có sự sanh khởi từ nhân duyên không, hay không phải?’. ‘Tadāhāranirodhāti’ (do sự đoạn diệt của vật thực ấy) có nghĩa là: do sự đoạn diệt của nhân duyên ấy. ‘Nirodhadhammaṃ nossūti’ (có phải nó có pháp đoạn diệt không?) có nghĩa là: ‘Pháp ấy có phải có pháp đoạn diệt không, hay không phải?’. ‘Sammappaññāya passatoti’ (đối với người thấy bằng chánh trí tuệ) có nghĩa là: đối với người thấy một cách đúng đắn bằng trí tuệ vipassanā theo đúng đặc tính thực tại rằng: ‘Năm uẩn này đã được sanh ra, đã hiện hữu, đã được tạo thành’. ‘Paññāya sudiṭṭhanti’ (đã được thấy rõ bằng trí tuệ) có nghĩa là: đã được thấy rõ bằng trí tuệ vipassanā theo phương cách đã được nói đến. Như vậy, trong khi chấp nhận lời xác nhận của những vị Tỳ khưu nào đã nhận thức được câu hỏi ấy, Ngài chỉ ra trạng thái có nhân duyên của năm uẩn. อิทานิ ยาย ปญฺญาย เตหิ ตํ สปฺปจฺจยํ สนิโรธํ ขนฺธปญฺจกํ สุทิฏฺฐํ, ตตฺถ นิตฺตณฺหภาวํ ปุจฺฉนฺโต อิมํ เจ ตุมฺเหติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐินฺติ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐึ[Pg.208]. สภาวทสฺสเนน ปริสุทฺธํ. ปจฺจยทสฺสเนน ปริโยทาตํ. อลฺลีเยถาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อลฺลียิตฺวา วิหเรยฺยาถ. เกลาเยถาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ กีฬมานา วิหเรยฺยาถ. ธนาเยถาติ ธนํ วิย อิจฺฉนฺตา เคธํ อาปชฺเชยฺยาถ. มมาเยถาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ มมตฺตํ อุปฺปาเทยฺยาถ. นิตฺถรณตฺถาย โน คหณตฺถายาติ โย โส มยา จตุโรฆนิตฺถรณตฺถาย กุลฺลูปโม ธมฺโม เทสิโต, โน นิกนฺติวเสน คหณตฺถาย. อปิ นุ ตํ ตุมฺเห อาชาเนยฺยาถาติ. วิปริยาเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ. Bây giờ, với ý muốn hỏi về trạng thái không có ái dục ở nơi trí tuệ mà nhờ đó năm uẩn cùng với nhân duyên và sự đoạn diệt ấy đã được các vị ấy thấy rõ, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘imaṃ ce tumheti’. Trong đó, ‘diṭṭhinti’ (kiến) là chánh kiến vipassanā. (Nó) trong sạch do thấy được tự tánh. (Nó) trong sáng do thấy được nhân duyên. ‘Allīyethāti’ (các ông có bám víu không?) có nghĩa là: ‘Các ông có sống bám víu bởi ái và kiến không?’. ‘Kelāyethāti’ (các ông có vui đùa không?) có nghĩa là: ‘Các ông có sống vui đùa bởi ái và kiến không?’. ‘Dhanāyethāti’ (các ông có tham cầu không?) có nghĩa là: ‘Các ông có trở nên tham lam, mong muốn như thể (mong muốn) của cải không?’. ‘Mamāyethāti’ (các ông có xem là của ta không?) có nghĩa là: ‘Các ông có phát sanh sự xem là của ta bởi ái và kiến không?’. ‘Nittharaṇatthāya no gahaṇatthāyāti’ (vì mục đích vượt thoát, không phải vì mục đích nắm giữ) có nghĩa là: giáo pháp tương tự chiếc bè mà Ta đã thuyết giảng vì mục đích vượt thoát bốn dòng bộc lưu, không phải vì mục đích nắm giữ theo cách chiếm hữu. ‘Api nu taṃ tumhe ājāneyyāthāti’ (các ông có biết điều đó không?). Vế thiện (sukkakkho) nên được hiểu theo nghĩa ngược lại. ๔๐๒. อิทานิ เตสํ ขนฺธานํ ปจฺจยํ ทสฺเสนฺโต, จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, อาหาราติอาทิมาห, ตมฺปิ วุตฺตตฺถเมว. ยถา ปน เอโก อิมํ ชานาสีติ วุตฺโต, ‘‘น เกวลํ อิมํ, มาตรมฺปิสฺส ชานามิ, มาตุ มาตรมฺปี’’ติ เอวํ ปเวณิวเสน ชานนฺโต สุฏฺฐุ ชานาติ นาม. เอวเมวํ ภควา น เกวลํ ขนฺธมตฺตเมว ชานาติ, ขนฺธานํ ปจฺจยมฺปิ เตสมฺปิ ปจฺจยานํ ปจฺจยนฺติ เอวํ สพฺพปจฺจยปรมฺปรํ ชานาติ. โส ตํ, พุทฺธพลํ ทีเปนฺโต อิทานิ ปจฺจยปรมฺปรํ ทสฺเสตุํ, อิเม จ, ภิกฺขเว, จตฺตาโร อาหาราติอาทิมาห. ตํ วุตฺตตฺถเมว. อิติ โข, ภิกฺขเว, อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา…เป… ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตีติ เอตฺถ ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา วิตฺถาเรตพฺพา ภเวยฺย, สา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตาว. 402. Bây giờ, với ý muốn chỉ ra nhân duyên của các uẩn ấy, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘cattārome, bhikkhave, āhārāti’, và lời ấy cũng có ý nghĩa đã được nói đến. Ví như khi một người được hỏi: ‘Ông có biết người này không?’, người biết theo dòng dõi như vầy: ‘Tôi không chỉ biết người này, mà còn biết cả mẹ của người ấy, và cả mẹ của mẹ người ấy’ thì được gọi là biết rõ. Cũng vậy, Đức Thế Tôn không chỉ biết các uẩn, mà Ngài còn biết nhân duyên của các uẩn, và nhân duyên của các nhân duyên ấy, như vậy Ngài biết tất cả chuỗi nhân duyên nối tiếp. Vị ấy, để làm sáng tỏ Phật lực đó, bây giờ để chỉ ra chuỗi nhân duyên nối tiếp, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘ime ca, bhikkhave, cattāro āhārāti’. Lời ấy có ý nghĩa đã được nói đến. Còn ở đây, trong câu ‘Iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotīti’ (Như vậy, này các Tỳ khưu, do duyên vô minh, các hành sanh khởi… cho đến… đó là sự tập khởi của toàn bộ khối khổ này), bài thuyết giảng về duyên khởi nên được trình bày chi tiết, và bài thuyết giảng ấy đã được trình bày chi tiết trong bộ Visuddhimagga. ๔๐๔. อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตีติ อิมสฺมึ อวิชฺชาทิเก ปจฺจเย สติ อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ โหติ. อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺส อวิชฺชาทิกสฺส ปจฺจยสฺส อุปฺปาทา อิทํ สงฺขาราทิกํ ผลํ อุปฺปชฺชติ, เตเนวาห – ‘‘ยทิทํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา…เป… สมุทโย โหตี’’ติ. เอวํ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิวฏฺฏํ ทสฺเสนฺโต, อวิชฺชาย ตฺเวว อเสสวิราคนิโรธาติอาทิมาห. ตตฺถ อวิชฺชาย ตฺเววาติ อวิชฺชาย เอว ตุ. อเสสวิราคนิโรธาติ วิราคสงฺขาเตน มคฺเคน อเสสนิโรธา อนุปฺปาทนิโรธา. สงฺขารนิโรโธติ สงฺขารานํ อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ, เอวํ นิรุทฺธานํ ปน สงฺขารานํ นิโรธา วิญฺญาณนิโรโธ โหติ, วิญฺญาณาทีนญฺจ นิโรธา นามรูปาทีนิ นิรุทฺธานิเยว โหนฺตีติ ทสฺเสตุํ สงฺขารนิโรธา วิญฺญาณนิโรโธติอาทึ วตฺวา เอวเมตสฺส เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส นิโรโธ [Pg.209] โหตีติ วุตฺตํ. ตตฺถ เกวลสฺสาติ สกลสฺส, สุทฺธสฺส วา, สตฺตวิรหิตสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขกฺขนฺธสฺสาติ ทุกฺขราสิสฺส. นิโรโธ โหตีติ อนุปฺปาโท โหติ. 404. ‘Imasmiṃ sati idaṃ hotīti’ (khi cái này có, cái kia có) có nghĩa là: khi có nhân duyên này là vô minh v.v..., thì có quả này là các hành v.v... ‘Imassuppādā idaṃ uppajjatīti’ (do cái này sanh, cái kia sanh) có nghĩa là: do sự sanh khởi của nhân duyên này là vô minh v.v..., quả này là các hành v.v... sanh khởi. Chính vì thế Ngài đã nói: ‘yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotīti’ (Nghĩa là, do duyên vô minh, các hành sanh khởi… cho đến… đó là sự tập khởi). Sau khi đã chỉ ra vòng luân hồi như vậy, bây giờ với ý muốn chỉ ra sự thoát khỏi vòng luân hồi, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘avijjāya tveva asesavirāganirodhāti’. Trong đó, ‘avijjāya tvevāti’ là ‘avijjāya eva tu’ (chính do vô minh). ‘Asesavirāganirodhāti’ (do sự đoạn diệt không còn dư tàn qua sự ly tham) có nghĩa là: do sự đoạn diệt không còn dư tàn, sự đoạn diệt không còn sanh khởi trở lại, thông qua con đường được gọi là ly tham. ‘Saṅkhāranirodhoti’ (sự đoạn diệt của các hành) có nghĩa là: có sự đoạn diệt không còn sanh khởi trở lại của các hành. Như vậy, do sự đoạn diệt của các hành đã được đoạn diệt, có sự đoạn diệt của thức; và do sự đoạn diệt của thức v.v..., danh-sắc v.v... cũng được đoạn diệt. Để chỉ ra điều này, sau khi nói lời bắt đầu bằng ‘saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādiṃ’ (do các hành diệt, thức diệt), Ngài đã nói: ‘evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hotīti’ (như vậy là sự đoạn diệt của toàn bộ khối khổ này). Trong đó, ‘kevalassāti’ (toàn bộ) có nghĩa là: của tất cả, hoặc của sự thuần túy, không có chúng sanh. ‘Dukkhakkhandhassāti’ (của khối khổ) có nghĩa là: của tập hợp khổ. ‘Nirodho hotīti’ (có sự đoạn diệt) có nghĩa là: có sự không sanh khởi. ๔๐๖. อิมสฺมึ อสตีติอาทิ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพํ. 406. Lời bắt đầu bằng ‘Imasmiṃ asatītiādi’ (khi cái này không có) nên được hiểu theo phương pháp đối nghịch với điều đã được nói. ๔๐๗. เอวํ วฏฺฏวิวฏฺฏํ กเถตฺวา อิทานิ อิมํ ทฺวาทสงฺคปจฺจยวฏฺฏํ สห วิปสฺสนาย มคฺเคน ชานนฺตสฺส ยา ปฏิธาวนา ปหียติ, ตสฺสา อภาวํ ปุจฺฉนฺโต อปิ นุ ตุมฺเห, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ ชานนฺตาติ เอวํ สหวิปสฺสนาย มคฺเคน ชานนฺตา. เอวํ ปสฺสนฺตาติ ตสฺเสว เววจนํ. ปุพฺพนฺตนฺติ ปุริมโกฏฺฐาสํ, อตีตขนฺธธาตุอายตนานีติ อตฺโถ. ปฏิธาเวยฺยาถาติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปฏิธาเวยฺยาถ. เสสํ สพฺพาสวสุตฺเต วิตฺถาริตเมว. 407. Sau khi đã thuyết giảng về vòng luân hồi và sự thoát khỏi vòng luân hồi như vậy, bây giờ với ý muốn hỏi về sự không có của sự truy tìm (vốn) được đoạn trừ đối với người biết vòng luân hồi duyên khởi mười hai chi phần này bằng đạo tuệ cùng với vipassanā, Ngài đã nói lời bắt đầu bằng ‘api nu tumhe, bhikkhavetiādi’. Trong đó, ‘evaṃ jānantāti’ (những người biết như vậy) là những người biết như vậy bằng đạo tuệ cùng với vipassanā. ‘Evaṃ passantāti’ (những người thấy như vậy) là từ đồng nghĩa của nó. ‘Pubbantanti’ (phần quá khứ) có nghĩa là phần trước đây, tức là các uẩn, giới, xứ trong quá khứ. ‘Paṭidhāveyyāthāti’ (các ông có truy tìm không?) có nghĩa là: ‘Các ông có truy tìm theo ái và kiến không?’. Phần còn lại đã được trình bày chi tiết trong kinh Sabbāsava. อิทานิ เนสํ ตตฺถ นิจฺจลภาวํ ปุจฺฉนฺโต, อปิ นุ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, เอวํ ชานนฺตา เอวํ ปสฺสนฺตา เอวํ วเทยฺยาถ, สตฺถา โน ครูติอาทิมาห. ตตฺถ ครูติ ภาริโก อกามา อนุวตฺติตพฺโพ. สมโณติ พุทฺธสมโณ. อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺยาถาติ อยํ สตฺถา อมฺหากํ กิจฺจํ สาเธตุํ น สกฺโกตีติ อปิ นุ เอวํสญฺญิโน หุตฺวา อญฺญํ พาหิรกํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺยาถ. ปุถุสมณพฺราหฺมณานนฺติ เอวํสญฺญิโน หุตฺวา ปุถูนํ ติตฺถิยสมณานํ เจว พฺราหฺมณานญฺจ. วตโกตูหลมงฺคลานีติ วตสมาทานานิ จ ทิฏฺฐิกุตูหลานิ จ ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคลานิ จ. ตานิ สารโต ปจฺจาคจฺเฉยฺยาถาติ เอตานิ สารนฺติ เอวํสญฺญิโน หุตฺวา ปฏิอาคจฺเฉยฺยาถ. เอวํ นิสฺสฏฺฐานิ จ ปุน คณฺเหยฺยาถาติ อตฺโถ. สามํ ญาตนฺติ สยํ ญาเณน ญาตํ. สามํ ทิฏฺฐนฺติ สยํ ปญฺญาจกฺขุนา ทิฏฺฐํ. สามํ วิทิตนฺติ สยํ วิภาวิตํ ปากฏํ กตํ. อุปนีตา โข เม ตุมฺเหติ มยา, ภิกฺขเว, ตุมฺเห อิมินา สนฺทิฏฺฐิกาทิสภาเวน ธมฺเมน นิพฺพานํ อุปนีตา, ปาปิตาติ อตฺโถ. สนฺทิฏฺฐิโกติอาทีนมตฺโถ วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริโต. อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตนฺติ เอตํ วจนมิทํ ตุมฺเหหิ สามํ ญาตาทิภาวํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ. Bấy giờ, khi hỏi về trạng thái không lay chuyển của các vị ấy ở nơi ấy, ngài đã nói câu bắt đầu là: “Này các tỳ khưu, phải chăng khi biết như vầy, khi thấy như vầy, các ông lại nói rằng: ‘Bậc Đạo Sư là gánh nặng đối với chúng ta’?”. Ở đây, ‘garu’ (gánh nặng) là nặng nề, là điều phải tuân theo một cách không mong muốn. ‘Samaṇa’ (Sa-môn) là vị Sa-môn tức là đức Phật. ‘Các ông có thể chỉ định một vị đạo sư khác’ nghĩa là: phải chăng khi có nhận thức rằng: ‘Vị Đạo Sư này không thể hoàn thành phận sự cho chúng ta’, các ông lại chỉ định một vị đạo sư khác ở bên ngoài? ‘Của nhiều Sa-môn và Bà-la-môn’ nghĩa là: khi có nhận thức như vậy, (hướng đến) nhiều vị Sa-môn ngoại đạo và các vị Bà-la-môn. ‘Các giới cấm, điềm lạ, và điềm lành’ nghĩa là: các sự thực hành giới cấm, các điềm lạ về tà kiến, và các điềm lành do thấy, do nghe, do cảm nhận. ‘Các ông có thể quay lại xem chúng là cốt lõi’ nghĩa là: khi có nhận thức rằng những điều này là cốt lõi, các ông có quay trở lại không? Nghĩa là: các ông có nắm giữ lại những gì đã được từ bỏ như vậy không? ‘Tự mình biết’ là tự mình biết bằng trí tuệ. ‘Tự mình thấy’ là tự mình thấy bằng tuệ nhãn. ‘Tự mình liễu tri’ là tự mình làm cho sáng tỏ, làm cho hiển lộ. ‘Các ông đã được ta dẫn dắt’ có nghĩa là: “Này các tỳ khưu, các ông đã được ta dẫn dắt, đã được ta đưa đến Nibbāna bằng pháp này, là pháp có bản chất thiết thực hiện tại v.v…”. Ý nghĩa của các từ bắt đầu bằng ‘sandiṭṭhika’ (thiết thực hiện tại) đã được giải rộng trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). ‘Điều này được nói lên tùy thuộc vào điều kia’ nghĩa là: lời nói này được nói lên tùy thuộc vào việc điều này đã được chính các ông tự mình biết v.v… ๔๐๘. ติณฺณํ โข ปน, ภิกฺขเวติ กสฺมา อารภิ? นนุ เหฏฺฐา วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนา มตฺถกํ ปาปิตาติ? อาม ปาปิตา. อยํ ปน ปาฏิเอกฺโก อนุสนฺธิ[Pg.210], ‘‘อยญฺหิ โลกสนฺนิวาโส ปฏิสนฺธิสมฺมูฬฺโห, ตสฺส สมฺโมหฏฺฐานํ วิทฺธํเสตฺวา ปากฏํ กริสฺสามี’’ติ อิมํ เทสนํ อารภิ. อปิจ วฏฺฏมูลํ อวิชฺชา, วิวฏฺฏมูลํ พุทฺธุปฺปาโท, อิติ วฏฺฏมูลํ อวิชฺชํ วิวฏฺฏมูลญฺจ พุทฺธุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวาปิ, ‘‘ปุน เอกวารํ วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน เทสนํ มตฺถกํ ปาเปสฺสามี’’ติ อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ สนฺนิปาตาติ สโมธาเนน ปิณฺฑภาเวน. คพฺภสฺสาติ คพฺเภ นิพฺพตฺตนกสตฺตสฺส. อวกฺกนฺติ โหตีติ นิพฺพตฺติ โหติ. กตฺถจิ หิ คพฺโภติ มาตุกุจฺฉิ วุตฺโต. ยถาห – 408. Vì sao (đức Phật) lại bắt đầu (bài kinh) với câu: “Này các tỳ khưu, do sự hội đủ của ba pháp…”? Chẳng phải ở phần trước, bài pháp đã được đưa đến đỉnh điểm theo phương diện luân hồi và thoát khỏi luân hồi rồi sao? Thưa vâng, đã được đưa đến rồi. Tuy nhiên, đây là một mối liên kết riêng biệt. (Ngài đã bắt đầu bài pháp này với ý nghĩ): “Thế gian này bị mê mờ bởi sự tái sanh; ta sẽ phá tan trạng thái mê mờ của nó và làm cho rõ ràng.” Hơn nữa, gốc rễ của luân hồi là vô minh, gốc rễ của sự thoát khỏi luân hồi là sự xuất hiện của một vị Phật. Do đó, sau khi đã chỉ ra vô minh là gốc rễ của luân hồi và sự xuất hiện của một vị Phật là gốc rễ của sự thoát khỏi luân hồi, (ngài lại nghĩ): “Ta sẽ một lần nữa đưa bài pháp đến đỉnh điểm theo phương diện luân hồi và thoát khỏi luân hồi,” và đã bắt đầu bài pháp này. Ở đây, ‘sannipāta’ (sự hội đủ) là do sự hòa hợp, do sự kết hợp lại. ‘Gabbhassa’ (của thai) là của chúng sanh được hình thành trong bụng mẹ. ‘Avakkanti hoti’ (sự nhập thai) là sự hình thành xảy ra. Quả vậy, ở một số nơi, ‘gabbha’ (thai) được gọi là bụng mẹ. Như có lời dạy rằng: ‘‘ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มาณโว; อพฺภุฏฺฐิโตว โส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตตี’’ติ. (ชา. ๑.๑๕.๓๖๓); “Đêm nào chúng sanh ấy, lần đầu tiên trú trong thai mẹ; nó ra đi như thể đã đứng dậy, đang đi và không quay trở lại.” กตฺถจิ คพฺเภ นิพฺพตฺตนสตฺโต. ยถาห – ‘‘ยถา โข, ปนานนฺท, อญฺญา อิตฺถิกา นว วา ทส วา มาเส คพฺภํ กุจฺฉินา ปริหริตฺวา วิชายนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๐๕). อิธ สตฺโต อธิปฺเปโต, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘คพฺภสฺส อวกฺกนฺติ โหตี’’ติ. Ở một số nơi, (gabbha) là chúng sanh được hình thành trong bụng mẹ. Như có lời dạy rằng: “Này Ānanda, ví như có những người phụ nữ sau khi mang thai trong bụng chín hoặc mười tháng thì sanh con.” Ở đây, (gabbha) được hiểu là chúng sanh. Dựa vào ý nghĩa đó mà có câu nói: “có sự nhập thai.” อิธาติ อิมสฺมึ สตฺตโลเก. มาตา จ อุตุนี โหตีติ อิทํ อุตุสมยํ สนฺธาย วุตฺตํ. มาตุคามสฺส กิร ยสฺมึ โอกาเส ทารโก นิพฺพตฺตติ, ตตฺถ มหตี โลหิตปีฬกา สณฺฐหิตฺวา ภิชฺชิตฺวา ปคฺฆรติ, วตฺถุ สุทฺธํ โหติ, สุทฺเธ วตฺถุมฺหิ มาตาปิตูสุ เอกวารํ สนฺนิปติเตสุ ยาว สตฺต ทิวสานิ เขตฺตเมว โหติ. ตสฺมึ สมเย หตฺถคฺคาหเวณิคฺคาหาทินา องฺคปรามสเนนปิ ทารโก นิพฺพตฺตติเยว. คนฺธพฺโพติ ตตฺรูปคสตฺโต. ปจฺจุปฏฺฐิโต โหตีติ น มาตาปิตูนํ สนฺนิปาตํ โอโลกยมาโน สมีเป ฐิโต ปจฺจุปฏฺฐิโต นาม โหติ. กมฺมยนฺตยนฺติโต ปน เอโก สตฺโต ตสฺมึ โอกาเส นิพฺพตฺตนโก โหตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. สํสเยนาติ ‘‘อโรโค นุ โข ภวิสฺสามิ อหํ วา, ปุตฺโต วา เม’’ติ เอวํ มหนฺเตน ชีวิตสํสเยน. โลหิตญฺเหตํ, ภิกฺขเวติ ตทา กิร มาตุโลหิตํ ตํ ฐานํ สมฺปตฺตํ ปุตฺตสิเนเหน ปณฺฑรํ โหติ. ตสฺมา เอวมาห. วงฺกกนฺติ คามทารกานํ กีฬนกํ ขุทฺทกนงฺคลํ. ฆฏิกา วุจฺจติ ทีฆทณฺเฑน รสฺสทณฺฑกํ ปหรณกีฬา. โมกฺขจิกนฺติ สมฺปริวตฺตกกีฬา, อากาเส วา ทณฺฑกํ คเหตฺวา ภูมิยํ วา สีสํ ฐเปตฺวา เหฏฺฐุปริยภาเวน ปริวตฺตนกีฬนนฺติ วุตฺตํ โหติ. จิงฺคุลกํ วุจฺจติ ตาลปณฺณาทีหิ กตํ วาตปฺปหาเรน ปริพฺภมนจกฺกํ[Pg.211]. ปตฺตาฬฺหกํ วุจฺจติ ปณฺณนาฬิกา, ตาย วาลิกาทีนิ มินนฺตา กีฬนฺติ. รถกนฺติ ขุทฺทกรถํ. ธนุกมฺปิ ขุทฺทกธนุเมว. ‘Idha’ (ở đây) là trong thế giới chúng sanh này. ‘Và người mẹ có kinh nguyệt’ là câu nói ám chỉ thời kỳ kinh nguyệt. Tương truyền rằng, ở nơi mà đứa trẻ được hình thành trong người phụ nữ, một cục máu lớn tụ lại, vỡ ra và chảy đi, tử cung trở nên trong sạch. Khi tử cung trong sạch, nếu cha mẹ giao hợp một lần, thì trong vòng bảy ngày, đó chính là thời kỳ thụ thai. Vào thời điểm đó, đứa trẻ có thể được hình thành ngay cả qua việc nắm tay, nắm bím tóc, v.v., hoặc qua việc vuốt ve các chi thể. ‘Gandhabba’ là chúng sanh sẽ tái sanh vào nơi đó. ‘Có mặt’ không có nghĩa là đứng gần đó và quan sát sự giao hợp của cha mẹ. Mà đúng hơn, do cơ chế của nghiệp lực thúc đẩy, một chúng sanh thích hợp để tái sanh vào nơi đó sẽ xuất hiện. Đây là ý nghĩa ở đây. ‘Với sự lo âu’ là với sự lo âu lớn về mạng sống, chẳng hạn như: “Liệu ta có được khỏe mạnh không? Liệu con ta có được khỏe mạnh không?”. ‘Này các tỳ khưu, đó là máu’ là vì tương truyền rằng vào lúc đó, máu của người mẹ khi đến nơi ấy (vú) sẽ trở thành màu trắng do tình thương con. Vì vậy, ngài đã nói như vậy. ‘Vaṅkaka’ là đồ chơi của trẻ em trong làng, một cái cày nhỏ. ‘Ghaṭikā’ được gọi là trò chơi dùng gậy dài đánh gậy ngắn. ‘Mokkhacika’ là trò chơi nhào lộn; được nói là trò chơi lộn ngược, hoặc là nắm một cây gậy trên không, hoặc là đặt đầu xuống đất. ‘Ciṅgulaka’ được gọi là bánh xe làm bằng lá cọ v.v., quay tròn khi bị gió thổi. ‘Pattāḷhaka’ được gọi là cái cốc nhỏ bằng lá, chúng dùng nó để chơi đong cát v.v. ‘Rathaka’ là cỗ xe nhỏ. ‘Dhanuka’ cũng là cây cung nhỏ. ๔๐๙. สารชฺชตีติ ราคํ อุปฺปาเทติ. พฺยาปชฺชตีติ พฺยาปาทํ อุปฺปาเทติ. อนุปฏฺฐิตกายสตีติ กาเย สติ กายสติ, ตํ อนุปฏฺฐเปตฺวาติ อตฺโถ. ปริตฺตเจตโสติ อกุสลจิตฺโต. ยตฺถสฺส เต ปาปกาติ ยสฺสํ ผลสมาปตฺติยํ เอเต นิรุชฺฌนฺติ, ตํ น ชานาติ นาธิคจฺฉตีติ อตฺโถ. อนุโรธวิโรธนฺติ ราคญฺเจว โทสญฺจ. อภินนฺทตีติ ตณฺหาวเสน อภินนฺทติ, ตณฺหาวเสเนว อโห สุขนฺติอาทีนิ วทนฺโต อภิวทติ. อชฺโฌสาย ติฏฺฐตีติ ตณฺหาอชฺโฌสานคหเณน คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คณฺหาติ. สุขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา อภินนฺทตุ, ทุกฺขํ กถํ อภินนฺทตีติ? ‘‘อหํ ทุกฺขิโต มม ทุกฺข’’นฺติ คณฺหนฺโต อภินนฺทติ นาม. อุปฺปชฺชติ นนฺทีติ ตณฺหา อุปฺปชฺชติ. ตทุปาทานนฺติ สาว ตณฺหา คหณฏฺเฐน อุปาทานํ นาม. ตสฺส อุปาทานปจฺจยา ภโว…เป… สมุทโย โหตีติ, อิทญฺหิ ภควตา ปุน เอกวารํ ทฺวิสนฺธิ ติสงฺเขปํ ปจฺจยาการวฏฺฏํ ทสฺสิตํ. 409. Sārajjati có nghĩa là: làm sanh khởi tham. Byāpajjati có nghĩa là: làm sanh khởi sân. Anupaṭṭhitakāyasati có nghĩa là: niệm ở nơi thân là thân niệm, không làm cho an trú niệm ấy, đây là ý nghĩa. Parittacetaso có nghĩa là: tâm bất thiện. Yatthassa te pāpakā có nghĩa là: các (pháp) bất thiện này diệt ở trong quả định nào, vị ấy không biết, không chứng đạt được sự diệt ấy, đây là ý nghĩa. Anurodhavirodha có nghĩa là: chính là tham và sân. Abhinandati có nghĩa là: hoan hỷ do năng lực của ái; chỉ do năng lực của ái, trong khi nói lên những lời như ‘ồ, lạc thay!’ v.v… là nói quá lên. Ajjhosāya tiṭṭhati có nghĩa là: nuốt vào, làm cho xong, và nắm giữ bằng sự nắm giữ theo cách chiếm hữu của ái. Dầu cho có hoan hỷ lạc thọ hoặc bất khổ bất lạc thọ, làm sao hoan hỷ khổ thọ? Người nắm giữ rằng: ‘Ta bị đau khổ, cái khổ của ta’ được gọi là hoan hỷ. Uppajjati nandi có nghĩa là: ái sanh khởi. Tadupādānaṃ có nghĩa là: chính ái ấy, do ý nghĩa là nắm giữ, nên được gọi là thủ. Tassa upādānapaccayā bhavo…pe… samudayo hoti có nghĩa là: quả vậy, vòng luân chuyển duyên sanh có hai mối nối, ba tóm lược này đã được đức Thế Tôn thuyết giảng lại một lần nữa. ๔๑๐-๔. อิทานิ วิวฏฺฏํ ทสฺเสตุํ อิธ, ภิกฺขเว, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชตีติอาทิมาห. ตตฺถ อปฺปมาณเจตโสติ อปฺปมาณํ โลกุตฺตรํ เจโต อสฺสาติ อปฺปมาณเจตโส, มคฺคจิตฺตสมงฺคีติ อตฺโถ. อิมํ โข เม ตุมฺเห, ภิกฺขเว, สํขิตฺเตน ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺตึ ธาเรถาติ, ภิกฺขเว, อิมํ สํขิตฺเตน เทสิตํ มยฺหํ, ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺติเทสนํ ตุมฺเห นิจฺจกาลํ ธาเรยฺยาถ มา ปมชฺเชยฺยาถ. เทสนา หิ เอตฺถ วิมุตฺติปฏิลาภเหตุโต วิมุตฺตีติ วุตฺตา. มหาตณฺหาชาลตณฺหาสงฺฆาฏปฏิมุกฺกนฺติ ตณฺหาว สํสิพฺพิตฏฺเฐน มหาตณฺหาชาลํ, สงฺฆฏิตฏฺเฐน สงฺฆาฏนฺติ วุจฺจติ; อิติ อิมสฺมึ มหาตณฺหาชาเล ตณฺหาสงฺฆาเฏ จ อิมํ สาตึ ภิกฺขุํ เกวฏฺฏปุตฺตํ ปฏิมุกฺกํ ธาเรถ. อนุปวิฏฺโฐ อนฺโตคโธติ นํ ธาเรถาติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. 410-4. Bây giờ, để thuyết giảng về sự thoát khỏi vòng luân chuyển, ngài đã nói câu bắt đầu là: “Idha, bhikkhave, tathāgato loke uppajjati”. Trong ấy, appamāṇacetaso có nghĩa là: vị ấy có tâm siêu thế vô lượng, vì thế gọi là appamāṇacetaso; người thành tựu tâm đạo, đây là ý nghĩa. Imaṃ kho me tumhe, bhikkhave, saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ dhāretha có nghĩa là: này các tỳ khưu, các ngươi hãy luôn luôn ghi nhớ bài pháp về sự giải thoát do đoạn tận ái này đã được ta thuyết giảng một cách tóm tắt, chớ có dể duôi. Ở đây, bài pháp được gọi là sự giải thoát vì là nhân để chứng đạt sự giải thoát. Mahātaṇhājālataṇhāsaṅghāṭapaṭimukkaṃ có nghĩa là: chính ái, do ý nghĩa là may vá, (được gọi là) lưới ái lớn; do ý nghĩa là kết nối vững chắc, được gọi là saṅghāṭa; như vậy, hãy ghi nhớ rằng tỳ khưu Sāti, con trai người chài lưới này, đã bị mắc vào trong lưới ái lớn này, trong sự kết nối của ái này. Hãy ghi nhớ rằng vị ấy đã đi vào bên trong, đã lọt vào bên trong, đây là ý nghĩa. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh มหาตณฺหาสงฺขยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải về kinh Đại Đoạn Tận Ái đã chấm dứt. ๙. มหาอสฺสปุรสุตฺตวณฺณนา 9. Phần giải về kinh Đại Assapura ๔๑๕. เอวํ [Pg.212] เม สุตนฺติ มหาอสฺสปุรสุตฺตํ. ตตฺถ องฺเคสูติ องฺคา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา, เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺเทน ‘‘องฺคา’’ติ วุจฺจติ, ตสฺมึ องฺเคสุ ชนปเท. อสฺสปุรํ นาม องฺคานํ นิคโมติ อสฺสปุรนฺติ นครนาเมน ลทฺธโวหาโร องฺคานํ ชนปทสฺส เอโก นิคโม, ตํ โคจรคามํ กตฺวา วิหรตีติ อตฺโถ. ภควา เอตทโวจาติ เอตํ ‘‘สมณา สมณาติ โว, ภิกฺขเว, ชโน สญฺชานาตี’’ติอาทิวจนมโวจ. 415. Kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là kinh Đại Assapura. Trong ấy, aṅgesu có nghĩa là: các vương tử ở xứ sở được gọi là Aṅga; nơi ở của họ, dù chỉ là một xứ, cũng được gọi là ‘Aṅgā’ theo cách dùng chuyển nghĩa; (nghĩa là) ở trong xứ Aṅga ấy. Assapuraṃ nāma aṅgānaṃ nigamo có nghĩa là: Assapura là một thị trấn của xứ Aṅga, có tên gọi được biết đến theo tên của một thành phố; ngài trú ngụ, sau khi lấy nơi ấy làm làng khất thực, đây là ý nghĩa. Bhagavā etadavoca có nghĩa là: ngài đã nói lời này, bắt đầu là: “Này các tỳ khưu, dân chúng biết các ngươi là ‘sa-môn, sa-môn’”. กสฺมา ปน เอวํ อโวจาติ. ตสฺมึ กิร นิคเม มนุสฺสา สทฺธา ปสนฺนา พุทฺธมามกา ธมฺมมามกา สงฺฆมามกา, ตทหุปพฺพชิตสามเณรมฺปิ วสฺสสติกตฺเถรสทิสํ กตฺวา ปสํสนฺติ; ปุพฺพณฺหสมยํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปิณฺฑาย ปวิสนฺตํ ทิสฺวา พีชนงฺคลาทีนิ คเหตฺวา เขตฺตํ คจฺฉนฺตาปิ, ผรสุอาทีนิ คเหตฺวา อรญฺญํ ปวิสนฺตาปิ ตานิ อุปกรณานิ นิกฺขิปิตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิสีทนฏฺฐานํ อาสนสาลํ วา มณฺฑปํ วา รุกฺขมูลํ วา สมฺมชฺชิตฺวา อาสนานิ ปญฺญเปตฺวา อรชปานียํ ปจฺจุปฏฺฐาเปตฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ นิสีทาเปตฺวา ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา กตภตฺตกิจฺจํ ภิกฺขุสงฺฆํ อุยฺโยเชตฺวา ตโต ตานิ อุปกรณานิ อาทาย เขตฺตํ วา อรญฺญํ วา คนฺตฺวา อตฺตโน กมฺมานิ กโรนฺติ, กมฺมนฺตฏฺฐาเนปิ เนสํ อญฺญา กถา นาม นตฺถิ. จตฺตาโร มคฺคฏฺฐา จตฺตาโร ผลฏฺฐาติ อฏฺฐ ปุคฺคลา อริยสงฺโฆ นาม; เต ‘‘เอวรูเปน สีเลน, เอวรูเปน อาจาเรน, เอวรูปาย ปฏิปตฺติยา สมนฺนาคตา ลชฺชิโน เปสลา อุฬารคุณา’’ติ ภิกฺขุสงฺฆสฺเสว วณฺณํ กเถนฺติ. กมฺมนฺตฏฺฐานโต อาคนฺตฺวา ภุตฺตสายมาสา ฆรทฺวาเร นิสินฺนาปิ, สยนิฆรํ ปวิสิตฺวา นิสินฺนาปิ ภิกฺขุสงฺฆสฺเสว วณฺณํ กเถนฺติ. ภควา เตสํ มนุสฺสานํ นิปจฺจการํ ทิสฺวา ภิกฺขุสงฺฆํ ปิณฺฑปาตาปจายเน นิโยเชตฺวา เอตทโวจ. Nhưng tại sao ngài lại nói như vậy? Nghe nói, ở thị trấn ấy, dân chúng có đức tin, có lòng tịnh tín, kính mến đức Phật, kính mến Pháp, kính mến Tăng; họ tán thán cả vị sa-di mới xuất gia trong ngày hôm ấy, xem như vị trưởng lão trăm tuổi hạ. Vào buổi sáng, khi thấy chúng tỳ khưu đi vào (làng) để khất thực, dầu đang cầm hạt giống, cày, v.v... để đi ra ruộng, hoặc đang cầm rìu, v.v... để đi vào rừng, họ cũng đặt các dụng cụ ấy xuống, quét dọn nơi ngồi của chúng tỳ khưu, hoặc là nhà nghỉ, hoặc là lều, hoặc là gốc cây, rồi trải chỗ ngồi, chuẩn bị nước uống không bụi, mời chúng tỳ khưu ngồi xuống, dâng cúng cháo, vật thực, v.v..., tiễn chúng tỳ khưu đã dùng bữa xong, sau đó mới lấy các dụng cụ ấy đi ra ruộng hoặc vào rừng để làm công việc của mình. Ngay cả ở nơi làm việc, họ cũng không có câu chuyện nào khác (ngoài chuyện về Tam Bảo). Bốn vị trú trong đạo, bốn vị trú trong quả, tám vị này được gọi là Thánh Tăng; họ chỉ nói lên lời tán thán chúng tỳ khưu rằng: “Các vị ấy thành tựu giới như thế này, ācāra như thế này, và sự thực hành như thế này, các vị ấy có lòng tàm, yêu mến (giới), có các đức tánh cao thượng”. Sau khi từ nơi làm việc trở về, ăn bữa tối xong, dầu ngồi ở cửa nhà, hoặc vào phòng ngủ rồi ngồi, họ cũng chỉ nói lên lời tán thán chúng tỳ khưu. Đức Thế Tôn, sau khi thấy sự cung kính của những người ấy, đã khuyến khích chúng tỳ khưu trong việc đáp lại vật thực cúng dường, và đã nói lời này. เย ธมฺมา สมณกรณา จ พฺราหฺมณกรณา จาติ เย ธมฺมา สมาทาย ปริปูริตา สมิตปาปสมณญฺจ พาหิตปาปพฺราหฺมณญฺจ กโรนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สมณสฺส สมณิยานิ สมณกรณียานิ[Pg.213]. กตมานิ ตีณิ? อธิสีลสิกฺขาสมาทานํ, อธิจิตฺตสิกฺขาสมาทานํ, อธิปญฺญาสิกฺขาสมาทาน’’นฺติ (อ. นิ. ๓.๘๒) เอตฺถ ปน สมเณน กตฺตพฺพธมฺมา วุตฺตา. เตปิ จ สมณกรณา โหนฺติเยว. อิธ ปน หิโรตฺตปฺปาทิวเสน เทสนา วิตฺถาริตา. เอวํ โน อยํ อมฺหากนฺติ เอตฺถ โนติ นิปาตมตฺตํ. เอวํ อยํ อมฺหากนฺติ อตฺโถ. มหปฺผลา มหานิสํสาติ อุภยมฺปิ อตฺถโต เอกเมว. อวญฺฌาติ อโมฆา. สผลาติ อยํ ตสฺเสว อตฺโถ. ยสฺสา หิ ผลํ นตฺถิ, สา วญฺฌา นาม โหติ. สอุทฺรยาติ สวฑฺฒิ, อิทํ สผลตาย เววจนํ. เอวญฺหิ โว, ภิกฺขเว, สิกฺขิตพฺพนฺติ, ภิกฺขเว, เอวํ ตุมฺเหหิ สิกฺขิตพฺพํ. อิติ ภควา อิมินา เอตฺตเกน ฐาเนน หิโรตฺตปฺปาทีนํ ธมฺมานํ วณฺณํ กเถสิ. กสฺมา? วจนปถปจฺฉินฺทนตฺถํ. สเจ หิ โกจิ อจิรปพฺพชิโต พาลภิกฺขุ เอวํ วเทยฺย – ‘‘ภควา หิโรตฺตปฺปาทิธมฺเม สมาทาย วตฺตถาติ วทติ, โก นุ โข เตสํ สมาทาย วตฺตเน อานิสํโส’’ติ? ตสฺส วจนปถปจฺฉินฺทนตฺถํ. อยญฺจ อานิสํโส, อิเม หิ ธมฺมา สมาทาย ปริปูริตา สมิตปาปสมณํ นาม พาหิตปาปพฺราหฺมณํ นาม กโรนฺติ, จตุปจฺจยลาภํ อุปฺปาเทนฺติ, ปจฺจยทายกานํ มหปฺผลตํ สมฺปาเทนฺติ, ปพฺพชฺชํ อวญฺฌํ สผลํ สอุทฺรยํ กโรนฺตีติ วณฺณํ อภาสิ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน วณฺณกถา สติปฏฺฐาเน (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. Cụm từ “Những pháp làm nên Sa-môn và làm nên Bà-la-môn” có nghĩa là: những pháp nào, sau khi được thực hành và viên mãn, tạo nên (người) Sa-môn có các điều ác đã được lắng dịu và (người) Bà-la-môn có các điều ác đã được loại trừ. Trong đoạn kinh (A. ni. 3.82): “Này các Tỳ-khưu, có ba điều này là phận sự của Sa-môn, là những việc cần làm của Sa-môn. Thế nào là ba? Sự thực hành tăng thượng giới học, sự thực hành tăng thượng tâm học, sự thực hành tăng thượng tuệ học,” thì những pháp mà một vị Sa-môn cần phải làm đã được nói đến. Những pháp ấy cũng chính là những pháp làm nên Sa-môn. Tuy nhiên, ở đây (trong kinh này), bài pháp được giảng rộng theo phương diện tàm và quý, v.v. Trong câu “Evaṃ no ayaṃ amhākaṃ”, từ “no” chỉ là một tiểu từ. Ý nghĩa là: “Như vậy, đây là (pháp hành) của chúng ta”. Cả hai từ “có quả lớn” (mahapphalā) và “có lợi ích lớn” (mahānisaṃsā) về mặt ý nghĩa chỉ là một. “Không vô ích” (avañjhā) có nghĩa là không luống công (amoghā). “Có kết quả” (saphalā) cũng có cùng ý nghĩa ấy. Thật vậy, pháp nào không có kết quả thì được gọi là vô ích (vañjhā). “Có sự tăng trưởng” (saudrayā) có nghĩa là có sự phát triển (savaḍḍhi); đây là một từ đồng nghĩa của “có kết quả” (saphalatā). Câu “Này các Tỳ-khưu, các con phải học tập như vậy” có nghĩa là: “Này các Tỳ-khưu, các con phải thực hành như vậy”. Như vậy, qua đoạn kinh ngắn này, Đức Thế Tôn đã tán thán các pháp như tàm và quý. Tại sao? Để cắt đứt đường lối của lời nói (tức là để ngăn chặn sự thắc mắc). Thật vậy, nếu có vị Tỳ-khưu non trẻ, mới tu, có thể nói rằng: “Đức Thế Tôn dạy rằng: ‘Hãy thực hành các pháp như tàm và quý’, vậy lợi ích của việc thực hành chúng là gì?”. (Ngài nói) để cắt đứt đường lối lời nói của vị ấy. Và đây là lợi ích: Ngài đã tán thán rằng, vì những pháp này, khi được thực hành và viên mãn, tạo nên người được gọi là Sa-môn có các điều ác đã được lắng dịu, tạo nên người được gọi là Bà-la-môn có các điều ác đã được loại trừ; chúng làm phát sinh sự nhận được bốn món vật dụng; chúng mang lại quả lớn cho các thí chủ cúng dường vật dụng; chúng làm cho đời sống xuất gia không vô ích, có kết quả, có sự tăng trưởng. Đây là phần tóm tắt ở đây. Còn phần giải thích chi tiết nên được hiểu theo phương pháp đã được trình bày trong (chú giải) kinh Niệm Xứ. ๔๑๖. หิโรตฺตปฺเปนาติ ‘‘ยํ หิรียติ หิรียิตพฺเพน, โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพนา’’ติ (ธ. ส. ๑๓๓๑) เอวํ วิตฺถาริตาย หิริยา เจว โอตฺตปฺเปน จ. อปิเจตฺถ อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา หิรี, พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ. อตฺตาธิปเตยฺยา หิรี, โลกาธิปเตยฺยํ โอตฺตปฺปํ. ลชฺชาสภาวสณฺฐิตา หิรี, ภยสภาวสณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ, วิตฺถารกถา ปเนตฺถ สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตา. อปิจ อิเม ทฺเว ธมฺมา โลกํ ปาลนโต โลกปาลธมฺมา นามาติ กถิตา. ยถาห – ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ. กตเม ทฺเว? หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺติ. อิเม จ โข, ภิกฺขเว, ทฺเว สุกฺกา ธมฺมา โลกํ น ปาเลยฺยุํ, นยิธ ปญฺญาเยถ, ‘มาตา’ติ วา, ‘มาตุจฺฉา’ติ วา, ‘มาตุลานี’ติ วา, ‘อาจริยภริยา’ติ วา, ‘ครูนํ ทารา’ติ วา, สมฺเภทํ [Pg.214] โลโก อคมิสฺส, ยถา อเชฬกา กุกฺกุฏสูกรา โสณสิงฺคาลา’’ติ (อ. นิ. ๒.๙). อิเมเยว ชาตเก ‘‘เทวธมฺมา’’ติ กถิตา. ยถาห – 416. Cụm từ “bởi tàm và quý” (hirottappena) là chỉ cho tàm (hiri) và quý (ottappa) đã được giải thích rộng như sau: “việc hổ thẹn đối với điều đáng hổ thẹn, việc ghê sợ đối với điều đáng ghê sợ” (Dhs. 1331). Hơn nữa, trong hai pháp này, tàm (hiri) có nhân sanh từ bên trong, quý (ottappa) có nhân sanh từ bên ngoài. Tàm lấy tự ngã làm chủ, quý lấy thế gian làm chủ. Tàm có bản chất là sự hổ thẹn, quý có bản chất là sự sợ hãi. Phần giải thích chi tiết về hai pháp này đã được trình bày một cách đầy đủ trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Hơn nữa, hai pháp này được gọi là pháp hộ trì thế gian (lokapāladhammā) vì chúng bảo vệ thế gian. Như có lời dạy rằng: “Này các Tỳ-khưu, có hai pháp trắng tinh này bảo vệ thế gian. Thế nào là hai? Tàm và quý. Này các Tỳ-khưu, chính hai pháp trắng tinh này bảo vệ thế gian. Và này các Tỳ-khưu, nếu hai pháp trắng tinh này không bảo vệ thế gian, thì ở đây sẽ không có sự phân biệt ‘mẹ’, hay ‘dì’, hay ‘mợ’, hay ‘vợ thầy’, hay ‘vợ của những người đáng kính’. Thế gian sẽ rơi vào tình trạng hỗn loạn, giống như dê, cừu, gà, heo, chó và chó rừng.” (A. ni. 2.9). Chính hai pháp này trong Bổn Sanh được gọi là “pháp của chư thiên” (devadhammā). Như có lời dạy rằng: ‘‘หิริโอตฺตปฺปสมฺปนฺนา, สุกฺกธมฺมสมาหิตา; สนฺโต สปฺปุริสา โลเก, เทวธมฺมาติ วุจฺจเร’’ติ. (ชา. ๑.๑.๖); “Những bậc thiện nhân trong đời, là người hiền thiện, đầy đủ tàm và quý, vững trú trong các pháp trắng tinh, được gọi là người có pháp của chư thiên.” (Jā. 1.1.6); มหาจุนฺทตฺเถรสฺส ปน กิเลสสลฺเลขนปฏิปทาติ กตฺวา ทสฺสิตา. ยถาห – ‘‘ปเร อหิริกา ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ หิริมนา ภวิสฺสามาติ สลฺเลโข กรณีโย. ปเร อโนตฺตาปี ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ โอตฺตาปี ภวิสฺสามาติ สลฺเลโข กรณีโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๘๓). อิเมว มหากสฺสปตฺเถรสฺส โอวาทูปสมฺปทาติ กตฺวา ทสฺสิตา. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ตสฺมา ติห เต, กสฺสป, เอวํ สิกฺขิตพฺพํ, ติพฺพํ เม หิโรตฺตปฺปํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ ภวิสฺสติ เถเรสุ นเวสุ มชฺฌิเมสูติ. เอวญฺหิ เต, กสฺสป, สิกฺขิตพฺพ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๑๕๔). อิธ ปเนเต สมณธมฺมา นามาติ ทสฺสิตา. Đối với Đại đức Mahācunda, (hai pháp này) được chỉ dạy như là pháp hành đoạn giảm phiền não. Như có lời dạy rằng: “'Những người khác sẽ không có tàm, nhưng ở đây chúng ta sẽ có tàm', sự đoạn giảm cần phải được thực hiện. 'Những người khác sẽ không có quý, nhưng ở đây chúng ta sẽ có quý', sự đoạn giảm cần phải được thực hiện.” (M. ni. 1.83). Chính hai pháp này được chỉ dạy cho Đại đức Mahākassapa như là lời giáo huấn và sự thành tựu. Điều này đã được nói: “Này Kassapa, vì vậy, con phải học tập như sau: ‘Tàm và quý mãnh liệt sẽ được ta an lập đối với các vị trưởng lão, các vị mới tu, và các vị trung bình’. Này Kassapa, con phải học tập như vậy.” (Saṃ. ni. 2.154). Còn ở đây (trong kinh này), chúng được chỉ dạy là những pháp của Sa-môn. ยสฺมา ปน เอตฺตาวตา สามญฺญตฺโถ มตฺถกํ ปตฺโต นาม โหติ, ตสฺมา อปเรปิ สมณกรณธมฺเม ทสฺเสตุํ สิยา โข ปน, ภิกฺขเว, ตุมฺหากนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สามญฺญตฺโถติ สํยุตฺตเก ตาว, ‘‘กตมญฺจ, ภิกฺขเว, สามญฺญํ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ, สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ, อิทํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามญฺญํ. กตโม จ, ภิกฺขเว, สามญฺญตฺโถ? โย, ภิกฺขเว, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, สามญฺญตฺโถ’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖) มคฺโค ‘‘สามญฺญ’’นฺติ, ผลนิพฺพานานิ ‘‘สามญฺญตฺโถ’’ติ วุตฺตานิ. อิมสฺมึ ปน ฐาเน มคฺคมฺปิ ผลมฺปิ เอกโต กตฺวา สามญฺญตฺโถ กถิโตติ เวทิตพฺโพ. อาโรจยามีติ กเถมิ. ปฏิเวทยามีติ ชานาเปมิ. Tuy nhiên, vì rằng chỉ với chừng ấy (tức là chỉ với tàm và quý) thì mục đích của đời sống Sa-môn vẫn chưa đạt đến đỉnh điểm, do đó, để chỉ dạy thêm các pháp khác làm nên Sa-môn, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng “Này các Tỳ-khưu, có thể các ông...”. Trong đó, về “mục đích của đời sống Sa-môn” (sāmaññattho), trước hết, trong Tương Ưng Bộ, Đạo được gọi là “đời sống Sa-môn” (sāmañña), còn Quả và Niết-bàn được gọi là “mục đích của đời sống Sa-môn” (sāmaññattho), như trong đoạn: “Và này các Tỳ-khưu, thế nào là đời sống Sa-môn? Chính là Thánh đạo Tám ngành này, tức là: chánh kiến... chánh định. Này các Tỳ-khưu, đây được gọi là đời sống Sa-môn. Và này các Tỳ-khưu, thế nào là mục đích của đời sống Sa-môn? Này các Tỳ-khưu, sự đoạn tận tham, sự đoạn tận sân, sự đoạn tận si, đây được gọi là mục đích của đời sống Sa-môn.” (Saṃ. ni. 5.36). Tuy nhiên, ở đây nên hiểu rằng “mục đích của đời sống Sa-môn” được nói đến bằng cách gộp chung cả Đạo và Quả lại. “Ta tuyên bố” (ārocayāmi) có nghĩa là Ta nói. “Ta cho biết” (paṭivedayāmi) có nghĩa là Ta làm cho biết. ๔๑๗. ปริสุทฺโธ โน กายสมาจาโรติ เอตฺถ กายสมาจาโร ปริสุทฺโธ อปริสุทฺโธติ ทุวิโธ. โย หิ ภิกฺขุ ปาณํ หนติ อทินฺนํ อาทิยติ, กาเมสุ มิจฺฉา จรติ, ตสฺส กายสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม, อยํ ปน กมฺมปถวเสเนว วาริโต. โย ปน ปาณินา วา เลฑฺฑุนา [Pg.215] วา ทณฺเฑน วา สตฺเถน วา ปรํ โปเถติ วิเหเฐติ, ตสฺส กายสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม, อยมฺปิ สิกฺขาปทพทฺเธเนว ปฏิกฺขิตฺโต. อิมสฺมึ สุตฺเต อุภยมฺเปตํ อกเถตฺวา ปรมสลฺเลโข นาม กถิโต. โย หิ ภิกฺขุ ปานียฆเฏ วา ปานียํ ปิวนฺตานํ, ปตฺเต วา ภตฺตํ ภุญฺชนฺตานํ กากานํ นิวารณวเสน หตฺถํ วา ทณฺฑํ วา เลฑฺฑุํ วา อุคฺคิรติ, ตสฺส กายสมาจาโร อปริสุทฺโธ. วิปรีโต ปริสุทฺโธ นาม. อุตฺตาโนติ อุคฺคโต ปากโฏ. วิวโฏติ อนาวโฏ อสญฺฉนฺโน. อุภเยนาปิ ปริสุทฺธตํเยว ทีเปติ. น จ ฉิทฺทวาติ สทา เอกสทิโส อนฺตรนฺตเร ฉิทฺทรหิโต. สํวุโตติ กิเลสานํ ทฺวาร ปิทหเนน ปิทหิโต, น วชฺชปฏิจฺฉาทนตฺถาย. 417. Ở đây, trong câu ‘thân hành của chúng ta trong sạch’, thân hành có hai loại là trong sạch và không trong sạch. Vị tỳ khưu nào sát sanh, lấy của không cho, tà hạnh trong các dục, thân hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này đã được ngăn cấm bởi nghiệp đạo. Lại nữa, vị nào dùng tay, hoặc cục đất, hoặc gậy, hoặc khí giới mà đánh đập, làm hại người khác, thân hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này cũng đã bị từ bỏ bởi sự ràng buộc của học giới. Trong bài kinh này, không nói đến cả hai điều ấy mà nói đến điều gọi là sự kham khổ tột bậc. Vị tỳ khưu nào, đối với những con quạ đang uống nước trong bình nước uống, hoặc đang ăn cơm trong bát, với ý định ngăn cản mà giơ tay, hoặc gậy, hoặc cục đất lên, thân hành của vị ấy là không trong sạch. Ngược lại thì được gọi là trong sạch. Uttāna nghĩa là được làm cho nổi bật, rõ ràng. Vivaṭa nghĩa là không bị che đậy, không bị che khuất. Cả hai từ đều chỉ rõ sự trong sạch. Na ca chiddavā nghĩa là luôn luôn đồng nhất, không có kẽ hở ở giữa. Saṃvuto nghĩa là được đóng lại bằng cách đóng cửa của các phiền não, không phải để che giấu lỗi lầm. ๔๑๘. วจีสมาจาเรปิ โย ภิกฺขุ มุสา วทติ, ปิสุณํ กเถติ, ผรุสํ ภาสติ, สมฺผํ ปลปติ, ตสฺส วจีสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม. อยํ ปน กมฺมปถวเสน วาริโต. โย ปน คหปติกาติ วา ทาสาติ วา เปสฺสาติ วา อาทีหิ ขุํเสนฺโต วทติ, ตสฺส วจีสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม. อยํ ปน สิกฺขาปทพทฺเธเนว ปฏิกฺขิตฺโต. อิมสฺมึ สุตฺเต อุภยมฺเปตํ อกเถตฺวา ปรมสลฺเลโข นาม กถิโต. โย หิ ภิกฺขุ ทหเรน วา สามเณเรน วา, ‘‘กจฺจิ, ภนฺเต, อมฺหากํ อุปชฺฌายํ ปสฺสถา’’ติ วุตฺเต, สมฺพหุลา, อาวุโส, ภิกฺขุภิกฺขุนิโย เอกสฺมึ ปเทเส วิจทึสุ, อุปชฺฌาโย เต วิกฺกายิกสากภณฺฑิกํ อุกฺขิปิตฺวา คโต ภวิสฺสตี’’ติอาทินา นเยน หสาธิปฺปาโยปิ เอวรูปํ กถํ กเถติ, ตสฺส วจีสมาจาโร อปริสุทฺโธ. วิปรีโต ปริสุทฺโธ นาม. 418. Trong khẩu hành cũng vậy, vị tỳ khưu nào nói dối, nói đâm thọc, nói lời thô ác, nói lời vô ích, khẩu hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này đã được ngăn cấm bởi nghiệp đạo. Lại nữa, vị nào nói lời miệt thị như ‘này gia chủ’, ‘này kẻ tôi tớ’, ‘này người hầu’, khẩu hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này đã bị từ bỏ bởi sự ràng buộc của học giới. Trong bài kinh này, không nói đến cả hai điều ấy mà nói đến điều gọi là sự kham khổ tột bậc. Vị tỳ khưu nào, khi được một vị tỳ khưu trẻ hoặc một vị sa di hỏi: ‘Bạch ngài, ngài có thấy thầy tế độ của chúng con không?’, dù chỉ với ý định nói đùa mà nói lời như vầy theo cách: ‘Này chư hiền, nhiều tỳ khưu và tỳ khưu ni đã tranh cãi ở một nơi, thầy tế độ của các vị có lẽ đã mang một bó rau cải đem bán rồi đi mất rồi’, khẩu hành của vị ấy là không trong sạch. Ngược lại thì được gọi là trong sạch. ๔๑๙. มโนสมาจาเร โย ภิกฺขุ อภิชฺฌาลุ พฺยาปนฺนจิตฺโต มิจฺฉาทิฏฺฐิโก โหติ, ตสฺส มโนสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม. อยํ ปน กมฺมปถวเสเนว วาริโต. โย ปน อุปนิกฺขิตฺตํ ชาตรูปรชตํ สาทิยติ, ตสฺส มโนสมาจาโร อปริสุทฺโธ นาม. อยมฺปิ สิกฺขาปทพทฺเธเนว ปฏิกฺขิตฺโต. อิมสฺมึ สุตฺเต อุภยมฺเปตํ อกเถตฺวา ปรมสลฺเลโข นาม กถิโต. โย ปน ภิกฺขุ กามวิตกฺกํ วา พฺยาปาทวิตกฺกํ [Pg.216] วา วิหึสาวิตกฺกํ วา วิตกฺเกติ, ตสฺส มโนสมาจาโร อปริสุทฺโธ. วิปรีโต ปริสุทฺโธ นาม. 419. Trong ý hành, vị tỳ khưu nào có lòng tham lam, có tâm sân hận, có tà kiến, ý hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này đã được ngăn cấm bởi nghiệp đạo. Lại nữa, vị nào vui thích với vàng bạc được đặt gần, ý hành của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này cũng đã bị từ bỏ bởi sự ràng buộc của học giới. Trong bài kinh này, không nói đến cả hai điều ấy mà nói đến điều gọi là sự kham khổ tột bậc. Lại nữa, vị tỳ khưu nào suy tầm về dục, suy tầm về sân, hoặc suy tầm về hại, ý hành của vị ấy là không trong sạch. Ngược lại thì được gọi là trong sạch. ๔๒๐. อาชีวสฺมึ โย ภิกฺขุ อาชีวเหตุ เวชฺชกมฺมํ ปหิณคมนํ คณฺฑผาลนํ กโรติ, อรุมกฺขนํ เทติ, เตลํ ปจตีติ เอกวีสติอเนสนาวเสน ชีวิกํ กปฺเปติ. โย วา ปน วิญฺญาเปตฺวา ภุญฺชติ, ตสฺส อาชีโว อปริสุทฺโธ นาม. อยํ ปน สิกฺขาปทพทฺเธเนว ปฏิกฺขิตฺโต. อิมสฺมึ สุตฺเต อุภยมฺเปตํ อกเถตฺวา ปรมสลฺเลโข นาม กถิโต. โย หิ ภิกฺขุ สปฺปินวนีตเตลมธุผาณิตาทีนิ ลภิตฺวา, ‘‘สฺเว วา ปุนทิวเส วา ภวิสฺสตี’’ติ สนฺนิธิการกํ ปริภุญฺชติ, โย วา ปน นิมฺพงฺกุราทีนิ ทิสฺวา สามเณเร วทติ – ‘‘อํงฺกุเร ขาทถา’’ติ, สามเณรา เถโร ขาทิตุกาโมติ กปฺปิยํ กตฺวา เทนฺติ, ทหเร ปน สามเณเร วา ปานียํ ปิวถ, อาวุโสติ วทติ, เต เถโร ปานียํ ปิวิตุกาโมติ ปานียสงฺขํ โธวิตฺวา เทนฺติ, ตมฺปิ ปริภุญฺชนฺตสฺส อาชีโว อปริสุทฺโธ นาม โหติ. วิปรีโต ปริสุทฺโธ นาม. 420. Về mạng sống, vị tỳ khưu nào vì lý do sinh kế mà làm nghề y, làm người đưa tin, mổ mụn nhọt, thoa thuốc lên vết thương, nấu dầu, tức là nuôi mạng theo hai mươi mốt cách tìm cầu không chân chánh. Hoặc vị nào thọ dụng sau khi gợi ý xin, mạng sống của vị ấy được gọi là không trong sạch. Điều này đã bị từ bỏ bởi sự ràng buộc của học giới. Trong bài kinh này, không nói đến cả hai điều ấy mà nói đến điều gọi là sự kham khổ tột bậc. Vị tỳ khưu nào sau khi nhận được bơ, bơ tươi, dầu, mật ong, đường phèn, v.v., rồi thọ dụng với việc tích trữ rằng ‘sẽ có cho ngày mai hoặc ngày kia’; hoặc vị nào thấy đọt cây sầu đâu, v.v., rồi nói với các sa di: ‘Hãy ăn các đọt cây này đi’, các vị sa di nghĩ rằng ‘vị trưởng lão muốn ăn’ nên làm cho hợp lệ rồi dâng lên; hoặc nói với các vị tỳ khưu trẻ hay sa di: ‘Này chư hiền, hãy uống nước đi’, họ nghĩ rằng ‘vị trưởng lão muốn uống nước’ nên rửa sạch vỏ ốc đựng nước rồi dâng lên, mạng sống của vị thọ dụng vật ấy cũng được gọi là không trong sạch. Ngược lại thì được gọi là trong sạch. ๔๒๒. มตฺตญฺญูติ ปริเยสนปฏิคฺคหณปริโภเคสุ มตฺตญฺญู, ยุตฺตญฺญู, ปมาณญฺญู. 422. Mattaññū nghĩa là biết chừng mực, biết sự thích hợp, biết liều lượng trong việc tìm kiếm, thọ nhận, và thọ dụng. ๔๒๓. ชาคริยมนุยุตฺตาติ รตฺตินฺทิวํ ฉ โกฏฺฐาเส กตฺวา เอกสฺมึ โกฏฺฐาเส นิทฺทาย โอกาสํ ทตฺวา ปญฺจ โกฏฺฐาเส ชาคริยมฺหิ ยุตฺตา ปยุตฺตา. สีหเสยฺยนฺติ เอตฺถ กามโภคิเสยฺยา, เปตเสยฺยา, สีหเสยฺยา, ตถาคตเสยฺยาติ จตสฺโส เสยฺยา. ตตฺถ ‘‘เยภุยฺเยน, ภิกฺขเว, กามโภคี สตฺตา วาเมน ปสฺเสน เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ กามโภคิเสยฺยา, เตสุ หิ เยภุยฺเยน ทกฺขิณปสฺเสน สยาโน นาม นตฺถิ. 423. Jāgariyamanuyutta nghĩa là chia ngày và đêm thành sáu phần, dành một phần cho việc ngủ, và chuyên tâm tinh cần trong việc tỉnh thức suốt năm phần còn lại. Ở đây, trong câu sīhaseyya, có bốn thế nằm: thế nằm của người hưởng dục, thế nằm của ngạ quỷ, thế nằm của sư tử, thế nằm của Như Lai. Trong số đó, câu ‘Này các tỳ khưu, phần lớn chúng sanh hưởng dục nằm nghiêng về bên trái’ (A. Ni. 4.246) chỉ thế nằm của người hưởng dục, vì trong số họ, phần lớn không có ai nằm nghiêng về bên phải. ‘‘เยภุยฺเยน, ภิกฺขเว, เปตา อุตฺตานา เสนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ เปตเสยฺยา, เปตา หิ อปฺปมํสโลหิตตฺตา อฏฺฐิสงฺฆาตชฏิตา เอเกน ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกนฺติ, อุตฺตานาว เสนฺติ. Câu ‘Này các tỳ khưu, phần lớn ngạ quỷ nằm ngửa’ (A. Ni. 4.246) chỉ thế nằm của ngạ quỷ, vì các ngạ quỷ do có ít thịt và máu, chỉ có xương khớp kết lại với nhau nên không thể nằm nghiêng về một bên, họ chỉ nằm ngửa. ‘‘เยภุยฺเยน[Pg.217], ภิกฺขเว, สีโห มิคราชา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ อนุปกฺขิปิตฺวา ทกฺขิเณน ปสฺเสน เสตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๒๔๖) อยํ สีหเสยฺยา. เตชุสฺสทตฺตา หิ สีโห มิคราชา ทฺเว ปุริมปาเท เอกสฺมึ ฐาเน ปจฺฉิมปาเท เอกสฺมึ ฐเปตฺวา นงฺคุฏฺฐํ อนฺตรสตฺถิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทปจฺฉิมปาทนงฺคุฏฺฐานํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขตฺวา ทฺวินฺนํ ปุริมปาทานํ มตฺถเก สีสํ ฐเปตฺวา สยติ. ทิวสมฺปิ สยิตฺวา ปพุชฺฌมาโน น อุตฺราสนฺโต ปพุชฺฌติ. สีสํ ปน อุกฺขิปิตฺวา ปุริมปาทานํ ฐิโตกาสํ สลฺลกฺเขติ. สเจ กิญฺจิ ฐานํ วิชหิตฺวา ฐิตํ โหติ, ‘‘นยิทํ ตุยฺหํ ชาติยา, น สูรภาวสฺส จ อนุรูป’’นฺติ อนตฺตมโน หุตฺวา ตตฺเถว สยติ, น โคจราย ปกฺกมติ. อวิชหิตฺวา ฐิเต ปน ‘‘ตุยฺหํ ชาติยา สูรภาวสฺส จ อนุรูปมิท’’นฺติ หฏฺฐตุฏฺโฐ อุฏฺฐาย สีหวิชมฺภิตํ วิชมฺภิตฺวา เกสรภารํ วิธุนิตฺวา ติกฺขตฺตุํ สีหนาทํ นทิตฺวา โคจราย ปกฺกมติ. จตุตฺถชฺฌานเสยฺยา ปน ตถาคตเสยฺยาติ วุจฺจติ. ตาสุ อิธ สีหเสยฺยา อาคตา. อยญฺหิ เตชุสฺสทอิริยาปถตฺตา อุตฺตมเสยฺยา นาม. ปาเท ปาทนฺติ ทกฺขิณปาเท วามปาทํ. อจฺจาธายาติ อติอาธาย อีสกํ อติกฺกมฺม ฐเปตฺวา, โคปฺผเกน หิ โคปฺผเก, ชาณุนา วา ชาณุมฺหิ สงฺฆฏฺฏิยมาเน อภิณฺหํ เวทนา อุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ น โหติ, เสยฺยา อผาสุกา โหติ. ยถา ปน น สงฺฆฏฺเฏติ, เอวํ อติกฺกมฺม ฐปิเต เวทนา นุปฺปชฺชติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, เสยฺยา ผาสุกา โหติ, ตสฺมา เอวมาห. ‘Này các Tỳ khưu, phần lớn sư tử, vua của loài thú, sau khi đã kẹp đuôi vào giữa hai đùi, nằm nghiêng về bên phải.’ (a. ni. 4.246) Đây là tư thế nằm của sư tử. Do có oai lực, sư tử, vua của loài thú, đặt hai chân trước vào một chỗ, hai chân sau vào một chỗ, kẹp đuôi vào giữa hai đùi, ghi nhận vị trí của hai chân trước, hai chân sau, và cái đuôi, rồi đặt đầu lên trên hai chân trước và nằm. Dù nằm cả ngày, khi thức dậy, nó thức dậy không hoảng sợ. Sau khi ngẩng đầu lên, nó ghi nhận vị trí của hai chân trước. Nếu có bất kỳ bộ phận nào đã rời khỏi vị trí, nó không hài lòng, nghĩ rằng: ‘Điều này không tương xứng với dòng dõi của ngươi, không tương xứng với bản tính dũng mãnh của ngươi’, rồi nằm lại ngay tại đó, không đi tìm mồi. Nhưng khi (các bộ phận) vẫn ở nguyên vị trí không rời đi, nó vui mừng hoan hỷ, nghĩ rằng: ‘Điều này tương xứng với dòng dõi và bản tính dũng mãnh của ngươi’, rồi đứng dậy, vươn vai kiểu sư tử, giũ bờm, rống lên ba tiếng rồi đi tìm mồi. Còn tư thế nằm của thiền thứ tư được gọi là tư thế nằm của Như Lai. Trong số đó, ở đây tư thế nằm của sư tử được đề cập đến. Vì là oai nghi của bậc có oai lực, nên đây được gọi là tư thế nằm tối thượng. ‘Chân trên chân’ nghĩa là chân trái trên chân phải. ‘Gác lên’ nghĩa là đặt lên trên, đặt lệch đi một chút. Vì khi mắt cá chân này cọ xát vào mắt cá chân kia, hoặc đầu gối cọ xát vào đầu gối, cảm thọ thường xuyên khởi lên, tâm không được nhất tâm, việc nằm không được thoải mái. Nhưng khi đặt lệch đi sao cho chúng không cọ xát, cảm thọ không khởi lên, tâm được nhất tâm, việc nằm được thoải mái, vì vậy, Ngài đã nói như vậy. ๔๒๕. อภิชฺฌํ โลเกติอาทิ จูฬหตฺถิปเท วิตฺถาริตํ. 425. Đoạn văn bắt đầu bằng ‘Abhijjhaṃ loke’ đã được giải thích chi tiết trong kinh Cūḷahatthipadopama. ๔๒๖. ยา ปนายํ เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเวติ อุปมา วุตฺตา. ตตฺถ อิณํ อาทายาติ วฑฺฒิยา ธนํ คเหตฺวา. พฺยนฺตี กเรยฺยาติ วิคตนฺตานิ กเรยฺย. ยถา เตสํ กากณิกมตฺโตปิ ปริยนฺโต นาม นาวสิสฺสติ, เอวํ กเรยฺย, สพฺพโส ปฏินิยฺยาเตยฺยาติ อตฺโถ. ตโตนิทานนฺติ อาณณฺยนิทานํ. โส หิ อณโณมฺหีติ อาวชฺชนฺโต พลวปาโมชฺชํ ลภติ, พลวโสมนสฺสมธิคจฺฉติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺส’’นฺติ. 426. Ví dụ này đã được nói đến: ‘Này các Tỳ khưu, ví như...’. Ở đây, ‘vay mượn’ nghĩa là lấy tài sản với lãi suất. ‘Thanh toán’ nghĩa là làm cho kết thúc. Làm sao cho không còn sót lại dù chỉ một phần nhỏ, làm như vậy, nghĩa là trả lại toàn bộ. ‘Nhân đó’ nghĩa là nhân việc không còn nợ nần. Người ấy, khi suy xét ‘Ta không còn nợ nần’, đạt được niềm hân hoan mạnh mẽ, đạt được sự vui mừng mạnh mẽ. Do đó, đã được nói rằng: ‘Vị ấy có được niềm hân hoan, đạt được sự vui mừng’. วิสภาคเวทนุปฺปตฺติยา กกเจเนว จตุอิริยาปถํ ฉินฺทนฺโต อาพาธตีติ อาพาโธ, สฺวาสฺส อตฺถีติ อาพาธิโก. ตํสมุฏฺฐาเนน ทุกฺเขน [Pg.218] ทุกฺขิโต. อธิมตฺตคิลาโนติ พาฬฺหคิลาโน. นจฺฉาเทยฺยาติ อธิมตฺตพฺยาธิปเรตตาย น รุจฺเจยฺย. พลมตฺตาติ พลเมว, พลญฺจสฺส กาเย น ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ตโตนิทานนฺติ อาโรคฺยนิทานํ, ตสฺส หิ อโรโคมฺหีติ อาวชฺชยโต ตทุภยํ โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺส’’นฺติ. น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโยติ กากณิกมตฺตมฺปิ โภคานํ วโย น ภเวยฺย. ตโตนิทานนฺติ พนฺธนาโมกฺขนิทานํ, เสสํ วุตฺตนเยเนว สพฺพปเทสุ โยเชตพฺพํ. อนตฺตาธีโนติ น อตฺตนิ อธีโน, อตฺตโน รุจิยา กิญฺจิ กาตุํ น ลภติ. ปราธีโนติ ปเรสุ อธีโน, ปรสฺเสว รุจิยา ปวตฺตติ. น เยน กามํ คโมติ เยน ทิสาภาเคนสฺส กาโม โหติ. อิจฺฉา อุปฺปชฺชติ คมนาย, เตน คนฺตุํ น ลภติ. ทาสพฺยาติ ทาสภาวา. ภุชิสฺโสติ อตฺตโน สนฺตโก. ตโตนิทานนฺติ ภุชิสฺสนิทานํ. กนฺตารทฺธานมคฺคนฺติ กนฺตารํ อทฺธานมคฺคํ, นิรุทกํ ทีฆมคฺคนฺติ อตฺโถ. ตโตนิทานนฺติ เขมนฺตภูมินิทานํ. Do sự phát sinh của cảm thọ không tương hợp, nó gây đau đớn như thể cắt đứt bốn oai nghi bằng một cái cưa, nên gọi là ‘bệnh’ (ābādho). Người ấy có bệnh đó, nên gọi là ‘người bệnh’ (ābādhiko). Đau khổ vì sự đau khổ phát sinh từ đó. ‘Bệnh nặng’ (adhimattagilāno) nghĩa là bệnh rất nặng. ‘Không thích’ (nacchādeyya) nghĩa là không ưa thích do bị bệnh tật nặng nề hành hạ. ‘Chút sức lực’ (balamattā) chỉ là sức lực, nghĩa là không có sức lực trong thân. ‘Nhân đó’ (tatonidānaṃ) nghĩa là nhân sự không bệnh tật. Đối với người ấy, khi suy xét ‘Ta không bệnh tật’, cả hai (hân hoan và vui mừng) đều phát sinh. Do đó, đã được nói rằng: ‘Vị ấy có được niềm hân hoan, đạt được sự vui mừng’. ‘Không có sự tổn thất tài sản nào’ (na cassa kiñci bhogānaṃ vayo) nghĩa là không có sự tổn thất tài sản nào, dù chỉ là một phần nhỏ. ‘Nhân đó’ (tatonidānaṃ) nghĩa là nhân sự giải thoát khỏi tù ngục. Phần còn lại nên được áp dụng cho tất cả các từ theo phương pháp đã nêu. ‘Không tự chủ’ (anattādhīno) nghĩa là không tự chủ, không thể làm bất cứ điều gì theo ý muốn của mình. ‘Phụ thuộc người khác’ (parādhīno) nghĩa là phụ thuộc vào người khác, hành động theo ý muốn của người khác. ‘Không đi được đến nơi mình muốn’ (na yena kāmaṃ gamo) nghĩa là không đi được đến phương hướng mà mình muốn. Mong muốn đi khởi lên, nhưng không thể đi đến đó. ‘Thoát khỏi cảnh nô lệ’ (dāsabyā) nghĩa là từ tình trạng nô lệ. ‘Tự do’ (bhujisso) nghĩa là sở hữu của chính mình. ‘Nhân đó’ (tatonidānaṃ) nghĩa là nhân sự tự do. ‘Con đường dài qua hoang địa’ (kantāraddhānamaggaṃ) nghĩa là con đường dài qua vùng hoang địa, nghĩa là con đường dài không có nước. ‘Nhân đó’ (tatonidānaṃ) nghĩa là nhân việc đến được vùng đất an toàn. อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเนติ เอตฺถ ภควา อปฺปหีนํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ อิณสทิสํ, เสสานิ โรคาทิสทิสานิ กตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺรายํ สทิสตา – โย หิ ปเรสํ อิณํ คเหตฺวา วินาเสติ. โส เตหิ อิณํ เทหีติ วุจฺจมาโนปิ ผรุสํ วุจฺจมาโนปิ พชฺฌมาโนปิ ปหริยมาโนปิ กิญฺจิ ปฏิพาหิตุํ น สกฺโกติ, สพฺพํ ติติกฺขติ, ติติกฺขการณญฺหิสฺส ตํ อิณํ โหติ. เอวเมวํ โย ยมฺหิ กามจฺฉนฺเทน รชฺชติ, ตณฺหาคเณน ตํ วตฺถุํ คณฺหาติ, โส เตน ผรุสํ วุจฺจมาโนปิ พชฺฌมาโนปิ ปหริยมาโนปิ สพฺพํ ติติกฺขติ. ติติกฺขการณญฺหิสฺส โส กามจฺฉนฺโท โหติ ฆรสามิเกหิ วธียมานานํ อิตฺถีนํ วิยาติ. เอวํ อิณํ วิย กามจฺฉนฺโท ทฏฺฐพฺโพ. Ở đây, trong câu ‘Năm triền cái này chưa được đoạn trừ’, Đức Thế Tôn chỉ ra rằng triền cái tham dục chưa được đoạn trừ giống như món nợ, và các triền cái còn lại giống như bệnh tật, v.v. Sự tương đồng ở đây là thế này: Người nào vay nợ của người khác rồi làm mất đi. Người đó, dù bị họ nói ‘Hãy trả nợ’, dù bị nói lời thô lỗ, dù bị trói, dù bị đánh đập, cũng không thể chống cự lại điều gì, phải chịu đựng tất cả. Món nợ đó là nguyên nhân cho sự chịu đựng của người ấy. Cũng vậy, người nào tham đắm đối với ai do tham dục, nắm giữ đối tượng đó bằng sự nắm giữ của ái dục, người đó, dù bị người kia nói lời thô lỗ, dù bị trói, dù bị đánh đập, cũng phải chịu đựng tất cả. Triền cái tham dục đó là nguyên nhân cho sự chịu đựng của người ấy, giống như những người phụ nữ bị chồng đánh đập. Như vậy, tham dục nên được xem như món nợ. ยถา ปน ปิตฺตโรคาตุโร มธุสกฺกราทีสุปิ ทินฺเนสุ ปิตฺตโรคาตุรตาย เตสํ รสํ น วินฺทติ, ติตฺตกํ ติตฺตกนฺติ อุคฺคิรติเยว. เอวเมวํ พฺยาปนฺนจิตฺโต หิตกาเมหิ อาจริยุปชฺฌาเยหิ อปฺปมตฺตกมฺปิ โอวทียมาโน โอวาทํ น คณฺหาติ, ‘‘อติ วิย เม ตุมฺเห อุปทฺทเวถา’’ติอาทีนิ วตฺวา วิพฺภมติ. ปิตฺตโรคาตุรตาย โส ปุริโส มธุสกฺกราทิรสํ วิย, โกธาตุรตาย [Pg.219] ฌานสุขาทิเภทํ สาสนรสํ น วินฺทตีติ. เอวํ โรโค วิย พฺยาปาโท ทฏฺฐพฺโพ. Ví như người bị bệnh mật, dù được cho mật ong, đường, v.v., do bị bệnh mật nên không cảm nhận được vị của chúng, chỉ nôn ra và nói ‘Đắng, đắng’. Cũng vậy, người có tâm sân hận, dù được các vị thầy, vị tế độ sư có lòng mong cầu lợi ích khuyên dạy dù chỉ một chút, cũng không tiếp thu lời khuyên, nói những lời như ‘Các ngài đang làm phiền tôi quá mức’, rồi hoàn tục. Giống như người kia do bị bệnh mật không cảm nhận được vị của mật ong, đường, v.v., người này do bị bệnh sân hận không cảm nhận được hương vị của giáo pháp, vốn có nhiều loại như thiền lạc, v.v. Như vậy, sân hận nên được xem như bệnh tật. ยถา ปน นกฺขตฺตทิวเส พนฺธนาคาเร พทฺโธ ปุริโส นกฺขตฺตสฺส เนว อาทึ, น มชฺฌํ, น ปริโยสานํ ปสฺสติ. โส ทุติยทิวเส มุตฺโต, ‘‘อโห หิยฺโย นกฺขตฺตํ มนาปํ, อโห นจฺจํ, อโห คีต’’นฺติอาทีนิ สุตฺวาปิ ปฏิวจนํ น เทติ. กึ การณา? นกฺขตฺตสฺส อนนุภูตตฺตา. เอวเมวํ ถินมิทฺธาภิภูโต ภิกฺขุ วิจิตฺตนเยปิ ธมฺมสฺสวเน ปวตฺตมาเน เนว ตสฺส อาทึ, น มชฺฌํ, น ปริโยสานํ ชานาติ. โส อุฏฺฐิเต ธมฺมสฺสวเน, ‘‘อโห ธมฺมสฺสวนํ, อโห การณํ, อโห อุปมา’’ติ ธมฺมสฺสวนสฺส วณฺณํ ภณมานานํ สุตฺวาปิ ปฏิวจนํ น เทติ. กึ การณา? ถินมิทฺธวเสน ธมฺมกถาย อนนุภูตตฺตาติ. เอวํ พนฺธนาคารํ วิย ถินมิทฺธํ ทฏฺฐพฺพํ. Lại nữa, ví như một người đàn ông bị giam trong ngục vào ngày lễ hội tinh tú, người ấy không thấy được phần đầu, phần giữa, hay phần cuối của lễ hội. Vào ngày thứ hai, người ấy được thả ra, dù nghe (người khác nói) những lời như: ‘Ồ, hôm qua lễ hội thật là thích thú, ồ điệu múa, ồ bài ca,’ cũng không đáp lại. Vì lý do gì? Vì không được trải nghiệm lễ hội. Cũng vậy, vị Tỳ khưu bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm, dù cho buổi nghe pháp với nhiều phương pháp kỳ diệu đang diễn ra, cũng không biết được phần đầu, phần giữa, hay phần cuối của buổi nghe pháp ấy. Khi buổi nghe pháp đã kết thúc, dù nghe những người đang tán thán buổi nghe pháp nói rằng: ‘Ồ, buổi nghe pháp thật tuyệt vời, ồ lý lẽ, ồ ví dụ,’ vị ấy cũng không đáp lại. Vì lý do gì? Vì do hôn trầm thụy miên mà không được trải nghiệm bài pháp thoại. Như vậy, hôn trầm thụy miên cần được xem như nhà tù. ยถา ปน นกฺขตฺตํ กีฬนฺโตปิ ทาโส, ‘‘อิทํ นาม อจฺจายิกํ กรณียํ อตฺถิ, สีฆํ, ตตฺถ คจฺฉ, โน เจ คจฺฉสิ, หตฺถปาทํ วา เต ฉินฺทามิ กณฺณนาสํ วา’’ติ วุตฺโต สีฆํ คจฺฉติเยว, นกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวิตุํ น ลภติ. กสฺมา? ปราธีนตาย. เอวเมวํ วินเย อปฺปกตญฺญุนา วิเวกตฺถาย อรญฺญํ ปวิฏฺเฐนาปิ กิสฺมิญฺจิเทว อนฺตมโส กปฺปิยมํเสปิ อกปฺปิยมํสสญฺญาย อุปฺปนฺนาย วิเวกํ ปหาย สีลวิโสธนตฺถํ วินยธรสฺส สนฺติเก คนฺตพฺพํ โหติ. วิเวกสุขํ อนุภวิตุํ น ลภติ. กสฺมา? อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาภิภูตตายาติ, เอวํ ทาสพฺยํ วิย อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ทฏฺฏพฺพํ. Lại nữa, ví như người nô lệ, dù đang vui chơi lễ hội, khi bị nói rằng: ‘Có việc khẩn cấp tên là thế này phải làm, hãy đi nhanh đến đó, nếu ngươi không đi, ta sẽ chặt tay chân hoặc cắt tai mũi của ngươi,’ liền đi nhanh chóng, không có được cơ hội trải nghiệm phần đầu, phần giữa, và phần cuối của lễ hội. Tại sao? Vì tình trạng bị lệ thuộc. Cũng vậy, vị Tỳ khưu không thông thạo về Luật, dù đã đi vào rừng vì mục đích độc cư, khi tưởng tri về thịt không hợp lệ khởi lên đối với một thứ gì đó, cho đến cả thịt hợp lệ, vị ấy phải từ bỏ sự độc cư để đi đến gần vị thông thuộc Luật vì mục đích làm trong sạch giới. Vị ấy không có được cơ hội trải nghiệm hạnh phúc của sự độc cư. Tại sao? Vì bị trạo cử hối quá xâm chiếm. Như vậy, trạo cử hối quá cần được xem như tình trạng nô lệ. ยถา ปน กนฺตารทฺธานมคฺคปฏิปนฺโน ปุริโส โจเรหิ มนุสฺสานํ วิลุตฺโตกาสํ ปหโตกาสญฺจ ทิสฺวา ทณฺฑกสทฺเทนปิ สกุณสทฺเทนปิ โจรา อาคตาติ อุสฺสงฺกิตปริสงฺกิโต โหติ, คจฺฉติปิ, ติฏฺฐติปิ, นิวตฺตติปิ, คตฏฺฐานโต อาคตฏฺฐานเมว พหุตรํ โหติ. โส กิจฺเฉน กสิเรน เขมนฺตภูมึ ปาปุณาติ วา, น วา ปาปุณาติ. เอวเมวํ ยสฺส อฏฺฐสุ ฐาเนสุ วิจิกิจฺฉา อุปฺปนฺนา โหติ. โส ‘‘พุทฺโธ นุ โข, น นุ โข พุทฺโธ’’ติอาทินา นเยน วิจิกิจฺฉนฺโต อธิมุจฺจิตฺวา สทฺธาย คณฺหิตุํ น สกฺโกติ. อสกฺโกนฺโต มคฺคํ วา ผลํ วา น ปาปุณาตีติ ยถา [Pg.220] กนฺตารทฺธานมคฺเค ‘‘โจรา อตฺถิ นตฺถี’’ติ ปุนปฺปุนํ อาสปฺปนปริสปฺปนํ อปริโยคาหนํ ฉมฺภิตตฺต จิตฺตสฺส อุปฺปาเทนฺโต เขมนฺตปตฺติยา อนฺตรายํ กโรติ, เอวํ วิจิกิจฺฉาปิ ‘‘พุทฺโธ นุ โข น พุทฺโธ’’ติอาทินา นเยน ปุนปฺปุนํ อาสปฺปนปริสปฺปนํ อปริโยคาหนํ ฉมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทยมานา อริยภูมิปฺปตฺติยา อนฺตรายํ กโรตีติ กนฺตารทฺธานมคฺโค วิย ทฏฺฐพฺพา. Lại nữa, ví như một người đàn ông đi trên con đường dài qua vùng hoang địa, khi thấy nơi người ta bị cướp bóc, bị đánh đập bởi bọn cướp, dù chỉ vì tiếng gậy gộc hay tiếng chim kêu, cũng trở nên hoảng sợ và nghi ngờ rằng ‘bọn cướp đã đến.’ Người ấy vừa đi, vừa dừng, vừa quay lại; nơi quay lại còn nhiều hơn nơi đã đi. Người ấy một cách khó khăn, mệt nhọc, có thể đến được vùng đất an toàn, hoặc có thể không đến được. Cũng vậy, vị Tỳ khưu nào có hoài nghi khởi lên ở tám trường hợp, vị ấy do hoài nghi theo cách ‘Có thật là Đức Phật chăng? Hay không phải là Đức Phật?,’ v.v... nên không thể quyết đoán và nắm giữ (chân lý) bằng niềm tin. Vì không thể, nên không đạt được Đạo hay Quả. Ví như trên con đường dài qua vùng hoang địa, do liên tục do dự, phân vân, không thấu triệt, và làm tâm run sợ khởi lên vì (nghĩ) ‘có cướp hay không có cướp,’ người ấy tạo ra chướng ngại cho việc đến nơi an toàn; cũng vậy, hoài nghi, do làm cho sự do dự, phân vân, không thấu triệt, và sự run sợ của tâm liên tục khởi lên theo cách ‘Có thật là Đức Phật chăng? Hay không phải là Đức Phật?,’ v.v... tạo ra chướng ngại cho việc đạt đến thánh địa. Như vậy, (hoài nghi) cần được xem như con đường dài qua vùng hoang địa. อิทานิ เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อาณณฺยนฺติ เอตฺถ ภควา ปหีนกามจฺฉนฺทนีวรณํ อาณณฺยสทิสํ, เสสานิ อาโรคฺยาทิสทิสานิ กตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺรายํ สทิสตา – ยถา หิ ปุริโส อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชตฺวา สมิทฺธกมฺมนฺโต, ‘‘อิทํ อิณํ นาม ปลิโพธมูล’’นฺติ จินฺเตตฺวา สวฑฺฒิกํ อิณํ นิยฺยาเตตฺวา ปณฺณํ ผาลาเปยฺย. อถสฺส ตโต ปฏฺฐาย เนว โกจิ ทูตํ เปเสติ, น ปณฺณํ, โส อิณสามิเก ทิสฺวาปิ สเจ อิจฺฉติ, อาสนา อุฏฺฐหติ, โน เจ, น อุฏฺฐหติ. กสฺมา? เตหิ สทฺธึ นิลฺเลปตาย อลคฺคตาย. เอวเมว ภิกฺขุ, ‘‘อยํ กามจฺฉนฺโท นาม ปลิโพธมูล’’นฺติ สติปฏฺฐาเน วุตฺตนเยเนว ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปชหติ. ตสฺเสวํ ปหีนกามจฺฉนฺทสฺส ยถา อิณมุตฺตสฺส ปุริสสฺส อิณสามิเก ทิสฺวา เนว ภยํ น ฉมฺภิตตฺตํ โหติ. เอวเมว ปรวตฺถุมฺหิ เนว สงฺโค น พนฺโธ โหติ. ทิพฺพานิปิ รูปานิ ปสฺสโต กิเลโส น สมุทาจรติ. ตสฺมา ภควา อาณณฺยมิว กามจฺฉนฺทปฺปหานมาห. Bây giờ, trong đoạn ‘Ví như, này các Tỳ khưu, sự không mắc nợ,’ Đức Thế Tôn chỉ ra rằng việc đoạn trừ tham dục triền cái giống như sự không mắc nợ, và (việc đoạn trừ) các triền cái còn lại giống như sự không bệnh tật, v.v... Ở đây, sự tương đồng là thế này: Ví như một người đàn ông vay nợ, dùng vào công việc, khi công việc thành công, suy nghĩ rằng ‘món nợ này là gốc rễ của sự ràng buộc,’ liền trả lại món nợ cả vốn lẫn lời và xé bỏ giấy nợ. Kể từ đó, không ai sai sứ giả hay gửi giấy đòi nợ đến người ấy nữa. Người ấy dù thấy các chủ nợ, nếu muốn thì đứng dậy khỏi chỗ ngồi, nếu không muốn thì không đứng dậy. Tại sao? Vì không còn dính líu, không còn vướng mắc với họ. Cũng vậy, vị Tỳ khưu, (suy nghĩ) ‘tham dục này là gốc rễ của sự ràng buộc,’ liền tu tập sáu pháp theo phương pháp đã được nói trong Kinh Niệm Xứ và từ bỏ tham dục triền cái. Đối với vị đã từ bỏ tham dục như vậy, cũng như người đàn ông đã thoát nợ, khi thấy chủ nợ không có sợ hãi hay run rẩy; cũng vậy, đối với vật của người khác, không có sự bám víu, không có sự trói buộc. Dù thấy cả các sắc cảnh cõi trời, phiền não cũng không khởi lên. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc đoạn trừ tham dục giống như sự không mắc nợ. ยถา ปน โส ปิตฺตโรคาตุโร ปุริโส เภสชฺชกิริยาย ตํ โรคํ วูปสเมตฺวา ตโต ปฏฺฐาย มธุสกฺกราทีนํ รสํ วินฺทติ. เอวเมวํ ภิกฺขุ, ‘‘อยํ พฺยาปาโท นาม อนตฺถการโก’’ติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา พฺยาปาทนีวรณํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนพฺยาปาโท ยถา ปิตฺตโรควิมุตฺโต ปุริโส มธุสกฺกราทีนิ มธุรานิ สมฺปิยายมาโน ปฏิเสวติ. เอวเมวํ อาจารปณฺณตฺติอาทีนิ สิกฺขาปิยมาโน สิรสา สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สมฺปิยายมาโน สิกฺขติ. ตสฺมา ภควา อาโรคฺยมิว พฺยาปาทปฺปหานมาห. Lại nữa, ví như người đàn ông bị đau đớn vì bệnh mật, nhờ việc chữa trị bằng thuốc men mà làm cho căn bệnh ấy lắng dịu, kể từ đó, cảm nhận được hương vị của mật ong, đường, v.v... Cũng vậy, vị Tỳ khưu, (suy nghĩ) ‘sân hận này là thứ gây ra điều bất lợi,’ liền tu tập sáu pháp và từ bỏ sân hận triền cái. Vị ấy, đã từ bỏ sân hận như vậy, ví như người đàn ông đã thoát khỏi bệnh mật, với lòng yêu thích mà thọ dụng những vị ngọt như mật ong, đường, v.v...; cũng vậy, khi được dạy các học giới như các quy định về oai nghi, v.v..., vị ấy thành kính tiếp nhận và với lòng yêu thích mà thực hành. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc đoạn trừ sân hận giống như sự không bệnh tật. ยถา [Pg.221] โส นกฺขตฺตทิวเส พนฺธนาคารํ ปเวสิโต ปุริโส อปรสฺมึ นกฺขตฺตทิวเส, ‘‘ปุพฺเพปิ อหํ ปมาทโทเสน พทฺโธ ตํ นกฺขตฺตํ นานุภวามิ, อิทานิ อปฺปมตฺโต ภวิสฺสามี’’ติ ยถาสฺส ปจฺจตฺถิกา โอกาสํ น ลภนฺติ. เอวํ อปฺปมตฺโต หุตฺวา นกฺขตฺตํ อนุภวิตฺวา – ‘‘อโห นกฺขตฺตํ อโห นกฺขตฺต’’นฺติ อุทานํ อุทาเนสิ. เอวเมว ภิกฺขุ, ‘‘อิทํ ถินมิทฺธํ นาม มหาอนตฺถกร’’นฺติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา ถินมิทฺธนีวรณํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนถินมิทฺโธ ยถา พนฺธนา มุตฺโต ปุริโส สตฺตาหมฺปิ นกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวติ. เอวเมวํ ภิกฺขุ ธมฺมนกฺขตฺตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ อนุภวนฺโต สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณาติ. ตสฺมา ภควา พนฺธนา โมกฺขมิว ถินมิทฺธปฺปหานมาห. Ví như người kia vào ngày lễ hội bị tống vào ngục, vào một ngày lễ hội khác, người ấy (suy nghĩ): ‘Trước đây, do lỗi phóng dật, ta đã bị trói buộc, không được hưởng lễ hội ấy. Nay ta sẽ không phóng dật,’ để cho kẻ thù không có được cơ hội. Như vậy, sau khi trở nên không phóng dật, hưởng thụ lễ hội, người ấy thốt lên lời cảm hứng: ‘Ôi, lễ hội! Ôi, lễ hội!’ Cũng vậy, vị tỳ khưu, (sau khi nhận thấy): ‘Hôn trầm thụy miên này thật là tai hại lớn,’ tu tập sáu pháp rồi từ bỏ triền cái hôn trầm thụy miên. Vị tỳ khưu đã từ bỏ hôn trầm thụy miên như vậy, cũng giống như người được giải thoát khỏi sự trói buộc, hưởng thụ trọn vẹn lễ hội từ đầu, giữa, đến cuối trong cả bảy ngày. Cũng vậy, vị tỳ khưu ấy, trong khi hưởng thụ lễ hội Chánh pháp từ đầu, giữa, đến cuối, đã đắc quả A-la-hán cùng với các tuệ phân tích. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc từ bỏ hôn trầm thụy miên cũng giống như được giải thoát khỏi sự trói buộc. ยถา ปน ทาโส กญฺจิเทว มิตฺตํ อุปนิสฺสาย สามิกานํ ธนํ ทตฺวา อตฺตานํ ภุชิสฺสํ กตฺวา ตโต ปฏฺฐาย ยํ อิจฺฉติ, ตํ กเรยฺย. เอวเมว ภิกฺขุ, ‘‘อิทํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ นาม มหาอนตฺถกร’’นฺติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนุทฺธจฺจกุกฺกุจฺโจ ยถา ภุชิสฺโส ปุริโส ยํ อิจฺฉติ, ตํ กโรติ. น ตํ โกจิ พลกฺกาเรน ตโต นิวตฺเตติ. เอวเมวํ ภิกฺขุ ยถาสุขํ เนกฺขมฺมปฏิปทํ ปฏิปชฺชติ, น นํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ พลกฺกาเรน ตโต นิวตฺเตติ. ตสฺมา ภควา ภุชิสฺสํ วิย อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจปฺปหานมาห. Lại nữa, ví như một người nô lệ, nhờ cậy một người bạn nào đó, trả tiền cho chủ rồi tự giải thoát cho mình thành người tự do, và kể từ đó, người ấy muốn làm gì thì làm được việc ấy. Cũng vậy, vị tỳ khưu, (sau khi nhận thấy): ‘Trạo cử hối quá này thật là tai hại lớn,’ tu tập sáu pháp rồi từ bỏ trạo cử hối quá. Vị tỳ khưu đã từ bỏ trạo cử hối quá như vậy, cũng giống như người tự do, muốn làm gì thì làm được việc ấy. Không ai có thể dùng vũ lực ngăn cản người ấy làm việc đó. Cũng vậy, vị tỳ khưu ấy thực hành con đường xuất ly một cách thoải mái, và trạo cử hối quá không thể dùng vũ lực ngăn cản vị ấy khỏi con đường đó. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc từ bỏ trạo cử hối quá cũng giống như trở thành người tự do. ยถา พลวา ปุริโส หตฺถสารํ คเหตฺวา สชฺชาวุโธ สปริวาโร กนฺตารํ ปฏิปชฺเชยฺย. ตํ โจรา ทูรโตว ทิสฺวา ปลาเยยฺยุํ. โส โสตฺถินา ตํ กนฺตารํ นิตฺถริตฺวา เขมนฺตํ ปตฺโต หฏฺฐตุฏฺโฐ อสฺส. เอวเมวํ ภิกฺขุ, ‘‘อยํ วิจิกิจฺฉา นาม อนตฺถการิกา’’ติ ฉ ธมฺเม ภาเวตฺวา วิจิกิจฺฉํ ปชหติ. โส เอวํ ปหีนวิจิกิจฺโฉ ยถา พลวา สชฺชาวุโธ สปริวาโร ปุริโส นิพฺภโย โจเร ติณํ วิย อคเณตฺวา โสตฺถินา นิกฺขมิตฺวา เขมนฺตภูมึ ปาปุณาติ. เอวเมวํ ทุจฺจริตกนฺตารํ นิตฺถริตฺวา ปรมเขมนฺตภูมึ อมตํ นิพฺพานํ ปาปุณาติ. ตสฺมา ภควา เขมนฺตภูมึ วิย วิจิกิจฺฉาปหานมาห. Ví như một người đàn ông khỏe mạnh, mang theo tài sản quý giá, trang bị vũ khí, có đoàn tùy tùng, đi vào vùng hoang địa. Bọn cướp từ xa trông thấy người ấy liền bỏ chạy. Người ấy an toàn vượt qua vùng hoang địa đó, đến được nơi an ổn, lòng đầy hân hoan vui sướng. Cũng vậy, vị tỳ khưu, (sau khi nhận thấy): ‘Nghi ngờ này thật là tai hại,’ tu tập sáu pháp rồi từ bỏ nghi ngờ. Vị tỳ khưu đã từ bỏ nghi ngờ như vậy, cũng giống như người đàn ông khỏe mạnh, trang bị vũ khí, có đoàn tùy tùng, không sợ hãi, xem bọn cướp như cỏ rác, an toàn ra đi và đến được vùng đất an ổn. Cũng vậy, vị ấy vượt qua vùng hoang địa của tà hạnh, đạt đến vùng đất an ổn tối thượng, là trạng thái bất tử, Niết-bàn. Vì thế, Đức Thế Tôn đã dạy rằng việc từ bỏ nghi ngờ cũng giống như đến được vùng đất an ổn. ๔๒๗. อิมเมว กายนฺติ อิมํ กรชกายํ. อภิสนฺเทตีติ เตเมติ สฺเนเหติ, สพฺพตฺถ ปวตฺตปีติสุขํ กโรติ. ปริสนฺเทตีติ สมนฺตโต สนฺเทติ. ปริปูเรตีติ วายุนา ภสฺตํ วิย ปูเรติ. ปริปฺผรตีติ สมนฺตโต ผุสติ[Pg.222]. สพฺพาวโต กายสฺสาติ อสฺส ภิกฺขุโน สพฺพโกฏฺฐาสวโต กายสฺส. กิญฺจิ อุปาทินฺนกสนฺตติปวตฺติฏฺฐาเน ฉวิมํสโลหิตานุคตํ อณุมตฺตมฺปิ ฐานํ ปฐมชฺฌานสุเขน อผุฏฺฐํ นาม น โหติ. ทกฺโขติ เฉโก ปฏิพโล นฺหานียจุณฺณานิ กาตุญฺเจว โยเชตุญฺจ สนฺเนตุญฺจ. กํสถาเลติ เยน เกนจิ โลเหน กตภาชเน. มตฺติกภาชนํ ปน ถิรํ น โหติ, สนฺเนนฺตสฺส ภิชฺชติ, ตสฺมา ตํ น ทสฺเสติ. ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกนฺติ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา. สนฺเนยฺยาติ วามหตฺเถน กํสถาลํ คเหตฺวา ทกฺขิเณน หตฺเถน ปมาณยุตฺตํ อุทกํ สิญฺจิตฺวา สิญฺจิตฺวา ปริมทฺทนฺโต ปิณฺฑํ กเรยฺย. สฺเนหานุคตาติ อุทกสิเนเหน อนุคตา. สฺเนหปเรตาติ อุทกสิเนเหน ปริคตา. สนฺตรพาหิราติ สทฺธึ อนฺโตปเทเสน เจว พหิปเทเสน จ, สพฺพตฺถกเมว อุทกสิเนเหน ผุฏาติ อตฺโถ. น จ ปคฺฆริณีติ น พินฺทุ พินฺทุ อุทกํ ปคฺฆรติ, สกฺกา โหติ หตฺเถนปิ ทฺวีหิปิ ตีหิปิ องฺคุลีหิ คเหตุํ โอวฏฺฏิกมฺปิ กาตุนฺติ อตฺโถ. 427. ‘Chính thân này’ (imameva kāyaṃ) nghĩa là thân do cha mẹ sinh ra này (karajakāya). ‘Thấm nhuần’ (abhisandeti) nghĩa là làm cho ướt, làm cho thấm, làm cho hỷ lạc phát sinh khắp nơi. ‘Thấm khắp’ (parisandeti) nghĩa là làm cho thấm ướt khắp xung quanh. ‘Làm cho sung mãn’ (paripūreti) nghĩa là làm cho đầy, như cái bễ được thổi đầy gió. ‘Làm cho lan tràn’ (parippharati) nghĩa là làm cho chạm đến khắp xung quanh. ‘Toàn thân’ (sabbāvato kāyassa) nghĩa là toàn bộ thân thể có đủ các bộ phận của vị tỳ khưu ấy. Không có một nơi nào, dù chỉ nhỏ bằng hạt nguyên tử, trong phạm vi tồn tại của chuỗi sắc do nghiệp sinh, nơi có da, thịt, máu, mà không được lạc của sơ thiền chạm đến. ‘Khéo léo’ (dakkho) nghĩa là người thành thạo, có khả năng làm, trộn và nhào bột tắm. ‘Trong chậu đồng’ (kaṃsathāle) nghĩa là trong một cái chậu làm bằng bất kỳ kim loại nào. Còn chậu đất thì không bền, khi nhào sẽ bị vỡ, vì thế không được nêu ra. ‘Rắc nước, rắc nước’ (paripphosakaṃ paripphosakaṃ) nghĩa là rắc đi rắc lại. ‘Nên nhào’ (sanneyya) nghĩa là tay trái cầm chậu đồng, tay phải vừa rắc một lượng nước vừa phải, vừa xoa nắn để làm thành một khối bột. ‘Thấm ướt’ (snehānugatā) nghĩa là được thấm bởi chất ẩm của nước. ‘Đẫm nước’ (snehaparetā) nghĩa là được bao bọc bởi chất ẩm của nước. ‘Trong ngoài’ (santarabāhiraṃ) nghĩa là cùng với cả phần bên trong và phần bên ngoài; nghĩa là được chất ẩm của nước chạm đến khắp mọi nơi. ‘Không chảy rỉ’ (na ca pagghariṇī) nghĩa là nước không chảy ra từng giọt, có thể dùng tay, hai hoặc ba ngón tay cầm lên, cũng có thể vo thành viên được. ๔๒๘. ทุติยชฺฌานสุขอุปมายํ อุพฺภิโตทโกติ อุพฺภินฺนอุทโก, น เหฏฺฐา อุพฺภิชฺชิตฺวา อุคฺคจฺฉนอุทโก, อนฺโตเยว ปน อุพฺภิชฺชนอุทโกติ อตฺโถ. อายมุขนฺติ อาคมนมคฺโค. เทโวติ เมโฆ. กาเลนกาลนฺติ กาเล กาเล, อนฺวทฺธมาสํ วา อนุทสาหํ วาติ อตฺโถ. ธารนฺติ วุฏฺฐึ. นานุปฺปเวจฺเฉยฺยาติ น ปเวเสยฺย, น วสฺเสยฺยาติ อตฺโถ. สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวาติ สีตํ วาริ ตํ อุทกรหทํ ปูรยมานํ อุพฺภิชฺชิตฺวา. เหฏฺฐา อุคฺคจฺฉนอุทกญฺหิ อุคฺคนฺตฺวา อุคฺคนฺตฺวา ภิชฺชนฺตํ อุทกํ โขเภติ. จตูหิ ทิสาหิ ปวิสนอุทกํ ปุราณปณฺณติณกฏฺฐทณฺฑกาทีหิ อุทกํ โขเภติ. วุฏฺฐิอุทกํ ธารานิปาตปุปฺผุฬเกหิ อุทกํ โขเภติ. สนฺนิสินฺนเมว ปน หุตฺวา อิทฺธินิมฺมิตมิว อุปฺปชฺชมานํ อุทกํ อิมํ ปเทสํ ผรติ, อิมํ ปเทสํ น ผรตีติ นตฺถิ. เตน อผุโฏกาโส นาม น โหตีติ. ตตฺถ รหโท วิย กรชกาโย, อุทกํ วิย ทุติยชฺฌานสุขํ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. 428. Trong ví dụ về lạc của nhị thiền, ‘nước phun lên’ (ubbitodako) có nghĩa là nước tự phun lên, không phải là nước từ dưới phun lên rồi trào ra, mà là nước phun lên từ chính bên trong hồ. ‘Miệng nguồn’ (āyamukhaṃ) nghĩa là đường nước chảy vào. ‘Trời’ (devo) nghĩa là mây. ‘Thỉnh thoảng’ (kālenakālaṃ) nghĩa là từng lúc, từng lúc, tức là mỗi nửa tháng hoặc mỗi mười ngày. ‘Dòng nước’ (dhāraṃ) nghĩa là mưa. ‘Không chảy vào’ (nānuppaveccheyya) nghĩa là không đi vào, không mưa xuống. ‘Dòng nước mát phun lên’ (sītā vāridhārā ubbhijjitvā) nghĩa là dòng nước mát phun lên làm đầy hồ nước ấy. Vì nước dâng lên từ bên dưới, cứ dâng lên mãi rồi vỡ ra, làm xáo động nước. Nước chảy vào từ bốn phương cùng với lá cây, cỏ, cành cây khô cũ, v.v., làm xáo động nước. Nước mưa, do dòng nước rơi xuống và các bong bóng, làm xáo động nước. Nhưng (ở đây) nước hoàn toàn tĩnh lặng, phát sinh như thể được tạo ra bởi thần thông, nó lan khắp nơi này, không có chuyện ‘nó không lan đến nơi này.’ Do đó, không có nơi nào không được chạm đến. Ở đây, thân do cha mẹ sinh ra được ví như hồ nước, lạc của nhị thiền được ví như nước. Phần còn lại nên được hiểu theo cách tương tự như trước. ๔๒๙. ตติยชฺฌานสุขอุปมายํ [Pg.223] อุปฺปลานิ เอตฺถ สนฺตีติ อุปฺปลินี. เสสปททฺวเยสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ เสตรตฺตนีเลสุ ยํกิญฺจิ อุปฺปลํ อุปฺปลเมว, อูนกสตปตฺตํ ปุณฺฑรีกํ, สตปตฺตํ ปทุมํ. ปตฺตนิยมํ วา วินาปิ เสตํ ปทุมํ, รตฺตํ ปุณฺฑรีกนฺติ อยเมตฺถ วินิจฺฉโย. อุทกานุคฺคตานีติ อุทกโต น อุคฺคตานิ. อนฺโตนิมุคฺคโปสีนีติ อุทกตลสฺส อนฺโต นิมุคฺคานิเยว หุตฺวา โปสีนิ, วฑฺฒีนีติ อตฺโถ. เสสํ ปุริมนเยเนว เวทิตพฺพํ. 429. Trong ví dụ về lạc của thiền thứ ba, (hồ) được gọi là `uppalinī` vì ở đó có các hoa sen (`uppalāni`). Trong hai từ còn lại cũng theo phương pháp này. Và ở đây, trong các loại sen trắng, đỏ, xanh, bất cứ loại nào cũng chỉ là sen (`uppala`); loại có dưới trăm cánh là sen `puṇḍarīka`; loại có trăm cánh là sen `paduma`. Hoặc không cần quy định về số cánh, sen trắng là `paduma`, sen đỏ là `puṇḍarīka`. Đây là sự phân định ở đây. `Udakānuggatāni` nghĩa là chưa trồi lên khỏi mặt nước. `Antonimuggaposīni` nghĩa là được nuôi dưỡng, phát triển trong khi vẫn còn chìm bên dưới mặt nước. Phần còn lại nên được hiểu theo phương pháp trước. ๔๓๐. จตุตฺถชฺฌานสุขอุปมายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตนาติ เอตฺถ นิรุปกฺกิเลสฏฺเฐน ปริสุทฺธํ. ปภสฺสรฏฺเฐน ปริโยทาตํ เวทิตพฺพํ. โอทาเตน วตฺเถนาติ อิทํ อุตุผรณตฺถํ วุตฺตํ. กิลิฏฺฐวตฺเถน หิ อุตุผรณํ น โหติ, ตงฺขณโธตปริสุทฺเธน อุตุผรณํ พลวํ โหติ. อิมิสฺสา หิ อุปมาย วตฺถํ วิย กรชกาโย. อุตุผรณํ วิย จตุตฺถชฺฌานสุขํ. ตสฺมา ยถา สุนฺหาตสฺส ปุริสสฺส ปริสุทฺธํ วตฺถํ สสีสํ ปารุปิตฺวา นิสินฺนสฺส สรีรโต อุตุ สพฺพเมว วตฺถํ ผรติ, น โกจิ วตฺถสฺส อผุโฏกาโส โหติ. เอวํ จตุตฺถชฺฌานสุเขน ภิกฺขุโน กรชกายสฺส น โกจิ โอกาโส อผุโฏ โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. จตุตฺถชฺฌานจิตฺตเมว วา วตฺถํ วิย, ตํสมุฏฺฐานรูปํ อุตุผรณํ วิย. ยถา หิ กตฺถจิ โอทาตวตฺเถ กายํ อปฺผุสนฺเตปิ ตํสมุฏฺฐาเนน อุตุนา สพฺพตฺถกเมว กาโย ผุฏฺโฐ โหติ. เอวํ จตุตฺถชฺฌานสมุฏฺฐิเตน สุขุมรูเปน สพฺพตฺถกเมว ภิกฺขุโน กรชกาโย ผุโฏ โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. 430. Trong ví dụ về lạc của thiền thứ tư, ở đây trong câu `parisuddhena cetasā pariyodātena`, `parisuddhaṃ` có nghĩa là không có phiền não. `Pariyodātaṃ` nên được hiểu là có nghĩa trong sáng, rực rỡ. Câu `odātena vatthena` được nói với mục đích (ví dụ về) sự thấm nhuần của hơi ấm. Vì rằng sự thấm nhuần của hơi ấm không xảy ra với tấm vải dơ, sự thấm nhuần của hơi ấm mạnh mẽ với tấm vải trong sạch vừa mới giặt. Trong ví dụ này, thân sinh bởi nghiệp giống như tấm vải. Lạc của thiền thứ tư giống như sự thấm nhuần của hơi ấm. Do đó, cũng như một người đã tắm gội sạch sẽ, ngồi trùm tấm vải sạch từ đầu đến chân, hơi ấm từ thân thể người ấy thấm nhuần khắp tấm vải, không có một chỗ nào của tấm vải không được thấm nhuần. Cũng vậy, không có một chỗ nào trên thân sinh bởi nghiệp của vị tỳ khưu không được lạc của thiền thứ tư thấm nhuần. Nên hiểu ý nghĩa ở đây là như vậy. Hoặc, tâm thiền thứ tư giống như tấm vải, và sắc do tâm ấy sanh ra giống như sự thấm nhuần của hơi ấm. Vì rằng, cũng như ở một nơi nào đó, dù tấm vải trắng không chạm vào thân, nhưng thân vẫn được thấm nhuần khắp nơi bởi hơi ấm do nó sanh ra. Cũng vậy, thân sinh bởi nghiệp của vị tỳ khưu được thấm nhuần khắp nơi bởi sắc vi tế do thiền thứ tư sanh ra. Nên hiểu ý nghĩa ở đây là như vậy. ๔๓๑. ปุพฺเพนิวาสญาณอุปมายํ ตํทิวสํ กตกิริยา ปากฏา โหตีติ ตํทิวสํ คตคามตฺตยเมว คหิตํ. ตตฺถ คามตฺตยํ คตปุริโส วิย ปุพฺเพนิวาสญาณลาภี ทฏฺฐพฺโพ. ตโย คามา วิย ตโย ภวา ทฏฺฐพฺพา. ตสฺส ปุริสสฺส ตีสุ คาเมสุ ตํทิวสํ กตกิริยาย อาวิภาโว วิย ปุพฺเพนิวาสาย จิตฺตํ อภินีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน ตีสุ ภเวสุ กตกิริยาย อาวิภาโว ทฏฺฐพฺโพ. 431. Trong ví dụ về Túc Mạng Minh, vì hành động đã làm trong ngày hôm đó là rõ ràng, nên (ví dụ) về ba ngôi làng đã đi qua trong ngày hôm đó được lấy. Ở đây, người chứng đắc Túc Mạng Minh nên được xem như người đã đi qua ba ngôi làng. Ba kiếp sống nên được xem như ba ngôi làng. Sự biểu hiện rõ ràng các hành động đã làm trong ba kiếp sống của vị tỳ khưu đang ngồi, hướng tâm đến túc mạng, nên được xem như sự biểu hiện rõ ràng các hành động đã làm trong ngày hôm đó tại ba ngôi làng của người kia. ๔๓๒. ทิพฺพจกฺขุอุปมายํ [Pg.224] ทฺเว อคาราติ ทฺเว ฆรา. สทฺวาราติ สมฺมุขทฺวารา. อนุจงฺกมนฺเตติ อปราปรํ สญฺจรนฺเต. อนุวิจรนฺเตติ อิโต จิโต จ วิจรนฺเต, อิโต ปน เคหา นิกฺขมิตฺวา เอตํ เคหํ, เอตสฺมา วา นิกฺขมิตฺวา อิมํ เคหํ ปวิสนวเสนปิ ทฏฺฐพฺพา. ตตฺถ ทฺเว อคารา สทฺวารา วิย จุติปฏิสนฺธิโย, จกฺขุมา ปุริโส วิย ทิพฺพจกฺขุญาณลาภี, จกฺขุมโต ปุริสสฺส ทฺวินฺนํ เคหานํ อนฺตเร ฐตฺวา ปสฺสโต ทฺเว อคาเร ปวิสนกนิกฺขมนกปุริสานํ ปากฏกาโล วิย ทิพฺพจกฺขุลาภิโน อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา โอโลเกนฺตสฺส จวนกอุปปชฺชนกสตฺตานํ ปากฏกาโล. กึ ปน เต ญาณสฺส ปากฏา, ปุคฺคลสฺสาติ? ญาณสฺส. ตสฺส ปากฏตฺตา ปน ปุคฺคลสฺส ปากฏาเยวาติ. 432. Trong ví dụ về Thiên Nhãn, `dve agārā` là hai ngôi nhà. `Sadvārā` là có cửa đối diện nhau. `Anucaṅkamante` là đi đi lại lại. `Anuvicaranteti` là đi từ đây đến đó, hoặc nên được hiểu theo nghĩa đi ra khỏi nhà này vào nhà kia, hoặc đi ra khỏi nhà kia vào nhà này. Ở đây, sự chết và tái sanh giống như hai ngôi nhà có cửa đối diện nhau; người chứng đắc Thiên Nhãn Minh giống như người có mắt; thời điểm các chúng sanh chết đi và sanh lại trở nên rõ ràng đối với người chứng đắc thiên nhãn, người đã làm cho ánh sáng phát triển và nhìn xem, giống như thời điểm những người ra vào hai ngôi nhà trở nên rõ ràng đối với người có mắt đứng ở giữa hai ngôi nhà và nhìn xem. Nhưng những điều ấy rõ ràng đối với trí tuệ hay đối với cá nhân? (Đáp:) Đối với trí tuệ. Nhưng vì chúng rõ ràng đối với trí tuệ ấy, nên chúng cũng rõ ràng đối với cá nhân. ๔๓๓. อาสวกฺขยญาณอุปมายํ ปพฺพตสงฺเขเปติ ปพฺพตมตฺถเก. อนาวิโลติ นิกฺกทฺทโม. สิปฺปิโย จ สมฺพุกา จ สิปฺปิสมฺพุกํ. สกฺขรา จ กถลา จ สกฺขรกถลํ. มจฺฉานํ คุมฺพา ฆฏาติ มจฺฉคุมฺพํ. ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปีติ เอตฺถ สกฺขรกถลํ ติฏฺฐติเยว, อิตรานิ จรนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปิ. ยถา ปน อนฺตรนฺตรา ฐิตาสุปิ นิสินฺนาสุปิ วิชฺชมานาสุปิ, ‘‘เอตา คาโว จรนฺตี’’ติ จรนฺติโย อุปาทาย อิตราปิ จรนฺตีติ วุจฺจนฺติ. เอวํ ติฏฺฐนฺตเมว สกฺขรกถลํ อุปาทาย อิตรมฺปิ ทฺวยํ ติฏฺฐนฺตนฺติ วุตฺตํ. อิตรญฺจ ทฺวยํ จรนฺตํ อุปาทาย สกฺขรกถลมฺปิ จรนฺตนฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ จกฺขุมโต ปุริสสฺส ตีเร ฐตฺวา ปสฺสโต สิปฺปิสมฺพุกาทีนํ วิภูตกาโล วิย อาสวานํ ขยาย จิตฺตํ นีหริตฺวา นิสินฺนสฺส ภิกฺขุโน จตุนฺนํ สจฺจานํ วิภูตกาโล ทฏฺฐพฺโพ. 433. Trong ví dụ về Lậu Tận Minh, `pabbatasaṅkhepe` là trên đỉnh núi. `Anāvilo` là không có bùn. Vỏ sò và vỏ hến là `sippisambukaṃ`. Sỏi và mảnh sành là `sakkharakathalaṃ`. Bầy đàn cá là `macchagumbaṃ`. Trong câu `tiṭṭhantampi carantampi`, ở đây sỏi và mảnh sành chỉ đứng yên, các thứ khác vừa di chuyển vừa đứng yên. Nhưng cũng như khi có những con bò đang đứng hoặc nằm ở giữa, người ta vẫn nói 'đàn bò này đang đi' vì dựa vào những con đang đi mà nói rằng những con khác cũng đang đi. Cũng vậy, dựa vào sỏi và mảnh sành đang đứng yên mà nói rằng hai loại kia cũng đang đứng yên. Và dựa vào hai loại kia đang di chuyển mà nói rằng sỏi và mảnh sành cũng đang di chuyển. Ở đây, thời điểm Tứ đế trở nên rõ ràng đối với vị tỳ khưu đang ngồi, hướng tâm đến sự đoạn tận các lậu hoặc, nên được xem như thời điểm vỏ sò, vỏ hến v.v... trở nên rõ ràng đối với người có mắt đứng trên bờ và nhìn xem. ๔๓๔. อิทานิ สตฺตหากาเรหิ สลิงฺคโต สคุณโต ขีณาสวสฺส นามํ คณฺหนฺโต, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมโณ อิติปีติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สมโณ โหตีติอาทีสุ, ภิกฺขเว, เอวํ ภิกฺขุ สมิตปาปตฺตา สมโณ โหติ. พาหิตปาปตฺตา พฺราหฺมโณ โหติ. นฺหาตกิเลสตฺตา นฺหาตโก โหติ, โธตกิเลสตฺตาติ อตฺโถ. จตุมคฺคญาณสงฺขาเตหิ เวเทหิ อกุสลธมฺมานํ คตตฺตา เวทคู โหติ, วิทิตตฺตาติ อตฺโถ. เตเนว วิทิตาสฺส โหนฺตีติอาทิมาห. กิเลสานํ สุตตฺตา โสตฺติโย โหติ, นิสฺสุตตฺตา [Pg.225] อปหตตฺตาติ อตฺโถ. กิเลสานํ อารกตฺตา อริโย โหติ, หตตฺตาติ อตฺโถ. เตหิ อารกตฺตา อรหํ โหติ, ทูรีภูตตฺตาติ อตฺโถ. เสสํ สพตฺถ ปากฏเมวาติ. 434. Bây giờ, khi nêu lên danh xưng của bậc lậu tận theo bảy phương diện, về tướng trạng và phẩm chất, Ngài nói: 'Này các tỳ khưu, vị này được gọi là tỳ khưu, là sa-môn...' v.v... Ở đây, trong các câu như 'Này các tỳ khưu, như vậy tỳ khưu là sa-môn...', (có nghĩa là:) Này các tỳ khưu, như vậy tỳ khưu là sa-môn (`samaṇa`) vì đã làm lắng dịu (`samita`) các điều ác. Là bà-la-môn (`brāhmaṇa`) vì đã loại trừ (`bāhita`) các điều ác. Là người đã tắm gội (`nhātaka`) vì đã gột rửa (`nhāta`) các phiền não, nghĩa là đã tẩy sạch (`dhota`) các phiền não. Là người thông suốt Vệ-đà (`vedagū`) vì đã vượt qua (`gata`) các pháp bất thiện bằng các tuệ (`veda`) được gọi là Tứ Đạo Trí, nghĩa là đã liễu tri (`vidita`). Do đó, Ngài nói 'đã được vị ấy liễu tri...' v.v... Là người thanh tịnh (`sottiya`) vì các phiền não đã được gột sạch (`suta`), nghĩa là đã được tuôn trôi (`nissuta`), đã được loại bỏ (`apahata`). Là bậc thánh (`ariya`) vì đã xa lìa (`āraka`) các phiền não, nghĩa là đã tiêu diệt (`hata`). Là bậc A-la-hán (`arahaṃ`) vì đã xa lìa (`āraka`) chúng (các phiền não), nghĩa là đã trở nên xa cách (`dūrībhūta`). Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Từ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh มหาอสฺสปุรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải thích kinh Đại Assapura đã kết thúc. ๑๐. จูฬอสฺสปุรสุตฺตวณฺณนา 10. Giải thích kinh Tiểu Assapura ๔๓๕. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬอสฺสปุรสุตฺตํ. ตสฺส เทสนาการณํ ปุริมสทิสเมว. สมณสามีจิปฺปฏิปทาติ สมณานํ อนุจฺฉวิกา สมณานํ อนุโลมปฺปฏิปทา. 435. Kinh bắt đầu bằng `Evaṃ me sutaṃ` là kinh Tiểu Assapura. Nguyên nhân thuyết giảng kinh này cũng giống như kinh trước. `Samaṇasāmīcippaṭipadā` là pháp hành thích hợp cho các sa-môn, pháp hành thuận theo (tư cách) sa-môn. ๔๓๖. สมณมลานนฺติอาทีสุ เอเต ธมฺมา อุปฺปชฺชมานา สมเณ มลิเน กโรนฺติ มลคฺคหิเต, ตสฺมา ‘‘สมณมลา’’ติ วุจฺจนฺติ. เอเตหิ สมณา ทุสฺสนฺติ, ปทุสฺสนฺติ, ตสฺมา สมณโทสาติ วุจฺจนฺติ. เอเต อุปฺปชฺชิตฺวา สมเณ กสเฏ นิโรเช กโรนฺติ มิลาเปนฺติ, ตสฺมา สมณกสฏาติ วุจฺจนฺติ. อาปายิกานํ ฐานานนฺติ อปาเย นิพฺพตฺตาปกานํ การณานํ. ทุคฺคติเวทนิยานนฺติ ทุคฺคติยํ วิปากเวทนาย ปจฺจยานํ. มตชํ นามาติ มนุสฺสา ติขิณํ อยํ อเยน สุฆํสิตฺวา ตํ อยจุณฺณํ มํเสน สทฺธึ มทฺทิตฺวา โกญฺจสกุเณ ขาทาเปนฺติ. เต อุจฺจารํ กาตุํ อสกฺโกนฺตา มรนฺติ. โน เจ มรนฺติ, ปหริตฺวา มาเรนฺติ. อถ เตสํ กุจฺฉึ ผาเลตฺวา นํ อุทเกน โธวิตฺวา จุณฺณํ คเหตฺวา มํเสน สทฺธึ มทฺทิตฺวา ปุน ขาทาเปนฺตีติ เอวํ สตฺต วาเร ขาทาเปตฺวา คหิเตน อยจุณฺเณน อาวุธํ กโรนฺติ. สุสิกฺขิตา จ นํ อยการา พหุหตฺถกมฺมมูลํ ลภิตฺวา กโรนฺติ. ตํ มตสกุณโต ชาตตฺตา ‘‘มตช’’นฺติ วุจฺจติ, อติติขิณํ โหติ. ปีตนิสิตนฺติ อุทกปีตญฺเจว สิลาย จ สุนิฆํสิตํ. สงฺฆาฏิยาติ โกสิยา. สมฺปารุตนฺติ ปริโยนทฺธํ. สมฺปลิเวฐิตนฺติ สมนฺตโต เวฐิตํ. 436. Trong các đoạn Pāḷi bắt đầu bằng Samaṇamalānaṃ, các pháp này khi sanh khởi làm cho các vị sa-môn trở nên ô uế, bị cấu bẩn bám lấy, vì thế được gọi là ‘những cấu uế của sa-môn’. Do các pháp này, các vị sa-môn bị hư hoại, bị bại hoại, vì thế được gọi là ‘những lỗi lầm của sa-môn’. Các pháp này sau khi sanh khởi, làm cho các vị sa-môn trở thành cặn bã, không có tinh chất, làm cho héo úa, vì thế được gọi là ‘những cặn bã của sa-môn’. Āpāyikānaṃ ṭhānānaṃ (những trú xứ của cõi khổ) nghĩa là những nguyên nhân khiến tái sanh trong cõi khổ. Duggativedaniyānaṃ (những điều phải cảm thọ ở ác thú) nghĩa là những duyên cho việc cảm thọ quả trong ác thú. Matajaṃ nāma (gọi là sanh từ vật chết) nghĩa là: người ta dùng thanh sắt mài vào sắt bén, rồi lấy mạt sắt đó trộn với thịt cho chim hạc ăn. Chúng không thể đi đại tiện được nên chết. Nếu chúng không chết, người ta đánh cho chết. Sau đó, họ mổ bụng chúng, lấy ruột rửa với nước, lấy mạt sắt ra trộn với thịt rồi lại cho (chim khác) ăn. Cứ như vậy, sau khi cho ăn bảy lần, họ lấy mạt sắt đó để làm vũ khí. Và những người thợ rèn lão luyện, sau khi nhận được tiền công cao, đã làm ra nó. Vũ khí ấy do được sanh ra từ con chim đã chết nên được gọi là ‘mataja’ (sanh từ vật chết), nó trở nên vô cùng sắc bén. Pītanisitaṃ (được ngâm và mài) nghĩa là vừa được ngâm nước vừa được mài kỹ trên đá. Saṅghāṭiyā (bằng y tăng-già-lê) nghĩa là bằng lụa kosiyā. Sampārutaṃ (được khoác) nghĩa là được bao phủ. Sampaliveṭhitaṃ (được quấn) nghĩa là được quấn quanh. ๔๓๗. รโชชลฺลิกสฺสาติ [Pg.226] รโชชลฺลธาริโน. อุทโกโรหกสฺสาติ ทิวสสฺส ติกฺขตฺตุํ อุทกํ โอโรหนฺตสฺส. รุกฺขมูลิกสฺสาติ รุกฺขมูลวาสิโน. อพฺโภกาสิกสฺสาติ อพฺโภกาสวาสิโน. อุพฺภฏฺฐกสฺสาติ อุทฺธํ ฐิตกสฺส. ปริยายภตฺติกสฺสาติ มาสวาเรน วา อฑฺฒมาสวาเรน วา ภุญฺชนฺตสฺส. สพฺพเมตํ พาหิรสมเยเนว กถิตํ. อิมสฺมิญฺหิ สาสเน จีวรธโร ภิกฺขุ สงฺฆาฏิโกติ น วุจฺจติ. รโชชลฺลธารณาทิวตานิ อิมสฺมึ สาสเน นตฺถิเยว. พุทฺธวจนสฺส พุทฺธวจนเมว นามํ, น มนฺตาติ. รุกฺขมูลิโก, อพฺโภกาสิโกติ เอตฺตกํเยว ปน ลพฺภติ. ตมฺปิ พาหิรสมเยเนว กถิตํ. ชาตเมว นนฺติ ตํทิวเส ชาตมตฺตํเยว นํ. สงฺฆาฏิกํ กเรยฺยุนฺติ สงฺฆาฏิกํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา จ ปารุปิตฺวา จ สงฺฆาฏิกํ กเรยฺยุํ. เอส นโย สพฺพตฺถ. 437. Rajojallikassa (của người lấm lem bụi bẩn) nghĩa là của người mang bụi bẩn. Udakorohakassa (của người xuống nước) nghĩa là của người xuống nước ba lần mỗi ngày. Rukkhamūlikassa (của người sống dưới gốc cây) nghĩa là của người cư ngụ dưới gốc cây. Abbhokāsikassa (của người sống ngoài trời) nghĩa là của người cư ngụ ngoài trời. Ubbhaṭṭhakassa (của người đứng thẳng) nghĩa là của người đứng thẳng. Pariyāyabhattikassa (của người ăn theo phiên) nghĩa là của người ăn mỗi tháng một lần hoặc nửa tháng một lần. Tất cả những điều này chỉ được nói theo quan điểm của ngoại giáo. Vì trong giáo pháp này, một vị tỳ-khưu mặc y không được gọi là saṅghāṭiko (người mặc y vá). Các hạnh như mang bụi bẩn v.v... hoàn toàn không có trong giáo pháp này. Lời của Đức Phật chỉ có tên là ‘lời Phật dạy’, chứ không phải là ‘thần chú’ (mantā). Tuy nhiên, chỉ có được chừng này: rukkhamūliko (người sống dưới gốc cây), abbhokāsiko (người sống ngoài trời). Điều đó cũng được nói theo quan điểm của ngoại giáo. Jātameva naṃ (người ấy vừa mới sanh) nghĩa là người ấy vừa mới sanh trong ngày đó. Saṅghāṭikaṃ kareyyuṃ (họ nên làm cho thành người mặc y vá) nghĩa là họ nên làm cho (người ấy) trở thành người mặc y vá bằng cách cho mặc và đắp tấm y vá. Đây là phương pháp ở mọi nơi. ๔๓๘. วิสุทฺธมตฺตานํ สมนุปสฺสตีติ อตฺตานํ วิสุชฺฌนฺตํ ปสฺสติ. วิสุทฺโธติ ปน น ตาว วตฺตพฺโพ. ปาโมชฺชํ ชายตีติ ตุฏฺฐากาโร ชายติ. ปมุทิตสฺส ปีตีติ ตุฏฺฐสฺส สกลสรีรํ โขภยมานา ปีติ ชายติ. ปีติมนสฺส กาโยติ ปีติสมฺปยุตฺตสฺส ปุคฺคลสฺส นามกาโย. ปสฺสมฺภตีติ วิคตทรโถ โหติ. สุขํ เวเทตีติ กายิกมฺปิ เจตสิกมฺปิ สุขํ เวทิยติ. จิตฺตํ สมาธิยตีติ อิมินา เนกฺขมฺมสุเขน สุขิตสฺส จิตฺตํ สมาธิยติ, อปฺปนาปตฺตํ วิย โหติ. โส เมตฺตาสหคเตน เจตสาติ เหฏฺฐา กิเลสวเสน อารทฺธา เทสนา ปพฺพเต วุฏฺฐวุฏฺฐิ วิย นทึ ยถานุสนฺธินา พฺรหฺมวิหารภาวนํ โอติณฺณา. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ สิยา, ตํ สพฺพํ วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตเมว. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, โปกฺขรณีติ มหาสีหนาทสุตฺเต มคฺโค โปกฺขรณิยา อุปมิโต, อิธ สาสนํ อุปมิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อาสวานํ ขยา สมโณ โหตีติ สพฺพกิเลสานํ สมิตตฺตา ปรมตฺถสมโณ โหตีติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. 438. Visuddhamattānaṃ samanupassati (tự thấy mình thanh tịnh) nghĩa là thấy tự thân đang được thanh tịnh. Tuy nhiên, vẫn chưa thể nói là ‘đã thanh tịnh’. Pāmojjaṃ jāyati (hân hoan sanh khởi) nghĩa là trạng thái hoan hỷ sanh khởi. Pamuditassa pīti (hỷ của người hoan hỷ) nghĩa là đối với người hoan hỷ, hỷ sanh khởi, làm chấn động toàn thân. Pītimanassa kāyo (thân của người có tâm hỷ) nghĩa là danh thân của người có tâm tương ưng với hỷ. Passambhati (trở nên an tịnh) nghĩa là không còn phiền muộn. Sukhaṃ vedeti (cảm thọ lạc) nghĩa là cảm nhận sự an lạc cả về thân lẫn tâm. Cittaṃ samādhiyati (tâm được định tĩnh) nghĩa là tâm của người có được sự an lạc nhờ lạc xuất ly này trở nên định tĩnh, giống như đã đạt đến an chỉ định (appanā). So mettāsahagatena cetasā (vị ấy với tâm câu hữu với từ): bài pháp được bắt đầu ở phần dưới theo phương diện phiền não, nay đã đi vào phần tu tập về Phạm trú theo trình tự, giống như nước mưa trên đỉnh núi chảy xuống sông. Những gì cần phải nói ở đó, tất cả đã được nói trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo). Seyyathāpi, bhikkhave, pokkharaṇī (Này các Tỳ-khưu, ví như hồ sen): trong kinh Mahāsīhanāda (Đại Sư Tử Hống), con đường được ví với hồ sen; ở đây, cần hiểu rằng giáo pháp được ví như vậy. Āsavānaṃ khayā samaṇo hoti (trở thành sa-môn do sự đoạn tận các lậu hoặc) nghĩa là do tất cả các phiền não đã được lắng dịu, vị ấy trở thành sa-môn theo nghĩa chân đế. Phần còn lại ở mọi nơi đều đã rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh จูฬอสฺสปุรสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải kinh Tiểu Assapura đã kết thúc. จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải Phẩm Thứ Tư đã kết thúc. ๕. จูฬยมกวคฺโค 5. Phẩm Tiểu Song ๑. สาเลยฺยกสุตฺตวณฺณนา 1. Chú giải kinh Sāleyyaka ๔๓๙. เอวํ [Pg.227] เม สุตนฺติ สาเลยฺยกสุตฺตํ. ตตฺถ โกสเลสูติ โกสลา นาม ชานปทิโน ราชกุมารา. เตสํ นิวาโส เอโกปิ ชนปโท รุฬฺหีสทฺเทน โกสลาติ วุจฺจติ, ตสฺมึ โกสเลสุ ชนปเท. โปราณา ปนาหุ – ยสฺมา ปุพฺเพ มหาปนาทํ ราชกุมารํ นานานาฏกานิ ทิสฺวา สิตมตฺตมฺปิ อกโรนฺตํ สุตฺวา ราชา อาห – ‘‘โย มม ปุตฺตํ หสาเปติ, สพฺพาลงฺกาเรน นํ อลงฺกโรมี’’ติ. ตโต นงฺคลานิปิ ฉฑฺเฑตฺวา มหาชนกาเย สนฺนิปติเต มนุสฺสา สาติเรกานิ สตฺตวสฺสานิ นานากีฬิกาโย ทสฺเสตฺวา นํ หสาเปตุํ นาสกฺขึสุ. ตโต สกฺโก เทวนฏํ เปเสสิ. โส ทิพฺพนาฏกํ ทสฺเสตฺวา หสาเปสิ. อถ เต มนุสฺสา อตฺตโน อตฺตโน วสโนกาสาภิมุขา ปกฺกมึสุ. เต ปฏิปเถ มิตฺตสุหชฺชาทโย ทิสฺวา ปฏิสนฺถารํ กโรนฺตา, ‘‘กจฺจิ, โภ, กุสลํ, กจฺจิ, โภ, กุสล’’นฺติ อาหํสุ. ตสฺมา ตํ ‘‘กุสลํ กุสล’’นฺติ วจนํ อุปาทาย โส ปเทโส โกสลาติ วุจฺจตีติ. 439. Kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là kinh Sāleyyaka. Trong đó, kosalesu (ở xứ Kosala) nghĩa là các vị vương tử thuộc xứ sở có tên là Kosala. Nơi ở của họ, dù chỉ là một xứ, cũng được gọi là Kosala theo từ ngữ thông dụng (ruḷhīsaddena). (Nghĩa là) trong xứ sở Kosala ấy. Tuy nhiên, các vị xưa đã nói rằng: vì trong quá khứ, sau khi nghe rằng vương tử Mahāpanāda đã không hề mỉm cười dù đã xem nhiều vũ công khác nhau, nhà vua đã nói: “Ai làm cho con trai ta cười, ta sẽ ban cho người ấy tất cả đồ trang sức.” Sau đó, dân chúng, bỏ cả cày bừa, đã tụ tập lại. Trong hơn bảy năm, họ đã trình diễn nhiều trò chơi khác nhau nhưng không thể làm cho vương tử cười. Sau đó, vua trời Sakka (Đế Thích) đã phái một vũ công nhà trời đến. Vị ấy đã trình diễn điệu múa của chư thiên và làm cho vương tử cười. Bấy giờ, những người đó đã trở về nơi ở của mình. Trên đường đi, khi gặp bạn bè, người thân v.v..., họ đã chào hỏi nhau rằng: “Này bạn, có được an lành (kusalaṃ) không? Này bạn, có được an lành không?” Vì thế, dựa vào lời nói “kusalaṃ, kusalaṃ” đó mà vùng đất ấy được gọi là Kosala. จาริกํ จรมาโนติ อตุริตจาริกํ จรมาโน. มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธินฺติ สตํ วา สหสฺสํ วา สตสหสฺสํ วาติ เอวํ อปริจฺฉินฺเนน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ. พฺราหฺมณคาโมติ พฺราหฺมณานํ สโมสรณคาโมปิ พฺราหฺมณคาโมติ วุจฺจติ พฺราหฺมณานํ โภคคาโมปิ. อิธ สโมสรณคาโม อธิปฺเปโต. ตทวสรีติ ตํ อวสริ, สมฺปตฺโตติ อตฺโถ. วิหาโร ปเนตฺถ อนิยามิโต; ตสฺมา ตสฺส อวิทูเร พุทฺธานํ อนุจฺฉวิโก เอโก วนสณฺโฑ ภวิสฺสติ, สตฺถา ตํ วนสณฺฑํ คโตติ เวทิตพฺโพ. อสฺโสสุนฺติ สุณึสุ อุปลภึสุ. โสตทฺวารสมฺปตฺตวจนนิคฺโฆสานุสาเรน ชานึสุ. โขติ อวธารณตฺเถ ปทปูรณมตฺเต วา นิปาโต. ตตฺถ อวธารณตฺเถน อสฺโสสุํเยว[Pg.228], น เนสํ โกจิ สวนนฺตราโย อโหสีติ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปทปูรเณน พฺยญฺชนสิลิฏฺฐตามตฺตเมว. `Cārikaṃ caramāno` có nghĩa là du hành một cách thong thả. `Mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ` có nghĩa là cùng với đại chúng Tỳ-khưu đông đảo, không xác định số lượng, có thể là một trăm, một ngàn, hay một trăm ngàn vị. `Brāhmaṇagāmo` (làng Bà-la-môn): Làng nơi các vị Bà-la-môn tụ họp cũng được gọi là làng Bà-la-môn, làng mà các vị Bà-la-môn hưởng lợi tức cũng được gọi là làng Bà-la-môn. Ở đây, ý muốn nói đến làng nơi họ cư ngụ. `Tadavasari` có nghĩa là `taṃ avasari`, đã đến nơi ấy, đã đạt đến. Ở đây, trú xứ không được xác định; do đó, nên hiểu rằng: "Ở không xa nơi ấy, có một khu rừng nhỏ thích hợp cho các vị Phật, và Bậc Đạo Sư đã đi đến khu rừng ấy." `Assosuṃ` có nghĩa là đã nghe, đã tiếp nhận. Họ đã biết theo âm thanh của lời nói đến tai. `Kho` là một tiểu từ, hoặc mang nghĩa nhấn mạnh, hoặc chỉ để điền vào cho đủ câu. Trong đó, với nghĩa nhấn mạnh, nên hiểu ý nghĩa này là: "họ chắc chắn đã nghe, không có bất kỳ sự cản trở nào đối với việc nghe của họ." Với nghĩa điền vào cho đủ câu, nó chỉ đơn thuần làm cho câu văn được trôi chảy. อิทานิ ยมตฺถํ อสฺโสสุํ, ตํ ปกาเสตุํ สมโณ ขลุ, โภ, โคตโมติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมิตปาปตฺตา สมโณติ เวทิตพฺโพ. ขลูติ อนุสฺสวนตฺเถ นิปาโต. โภติ เตสํ อญฺญมญฺญํ อาลปนมตฺตํ. โคตโมติ ภควโต โคตฺตวเสน ปริทีปนํ. ตสฺมา สมโณ ขลุ, โภ, โคตโมติ เอตฺถ สมโณ กิร, โภ, โคตมโคตฺโตติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สกฺยปุตฺโตติ อิทํ ปน ภควโต อุจฺจากุลปริทีปนํ. สกฺยกุลา ปพฺพชิโตติ สทฺธาปพฺพชิตภาวทีปนํ. เกนจิ ปาริชุญฺเญน อนภิภูโต อปริกฺขีณํเยว ตํ กุลํ ปหาย สทฺธาปพฺพชิโตติ วุตฺตํ โหติ. ตโต ปรํ วุตฺตตฺถเมว. ตํ โข ปนาติ อิตฺถมฺภูตาขฺยานตฺเถ อุปโยควจนํ, ตสฺส โข ปน โภโต โคตมสฺสาติ อตฺโถ. กลฺยาโณติ กลฺยาณคุณสมนฺนาคโต, เสฏฺโฐติ วุตฺตํ โหติ. กิตฺติสทฺโทติ กิตฺติเยว, ถุติโฆโส วา. อพฺภุคฺคโตติ สเทวกํ โลกํ อชฺโฌตฺถริตฺวา อุคฺคโต. กินฺติ? ‘‘อิติปิ โส ภควา…เป… พุทฺโธ ภควา’’ติ. Bây giờ, để làm rõ điều họ đã nghe, câu bắt đầu bằng "Sa-môn Gotama, thưa các ngài..." đã được nói đến. Trong đó, nên hiểu rằng: "Vì đã làm lắng dịu các điều ác nên gọi là Sa-môn." `Khalu` là một tiểu từ mang nghĩa nghe đồn. `Bho` chỉ là lời gọi nhau giữa họ. `Gotama` là sự chỉ rõ Đức Thế Tôn theo dòng họ. Do đó, trong câu "Sa-môn Gotama, thưa các ngài...", nên hiểu ý nghĩa như sau: "Thưa các ngài, nghe đồn Sa-môn thuộc dòng họ Gotama (đã đến)." Còn câu `Sakyaputto` (Thích tử) này là sự chỉ rõ dòng dõi cao quý của Đức Thế Tôn. Câu `Sakyakulā pabbajito` (xuất gia từ dòng họ Thích-ca) là sự chỉ rõ việc xuất gia vì đức tin. Có nghĩa là: "Không bị áp bức bởi bất kỳ sự suy tàn nào, ngài đã từ bỏ dòng dõi vẫn còn thịnh vượng ấy và xuất gia vì đức tin." Phần sau đó có ý nghĩa đã được nói. Trong câu `Taṃ kho pana`, đây là cách dùng ở đối cách trong ý nghĩa chỉ rõ bản chất, có nghĩa là: "của Tôn giả Gotama ấy." `Kalyāṇo` (tốt đẹp) có nghĩa là bậc đầy đủ các phẩm chất tốt đẹp, bậc tối thắng. `Kittisaddo` (tiếng tăm tốt) chính là tiếng tăm, hoặc là tiếng tán thán. `Abbhuggato` (đã vang lên) có nghĩa là đã vang lên, bao trùm thế giới cùng với chư thiên. Như thế nào? "(Tiếng tăm) rằng: 'Vị Thế Tôn ấy... (v.v)... là Phật, là Thế Tôn.'" ตตฺรายํ ปทสมฺพนฺโธ – โส ภควา อิติปิ อรหํ, อิติปิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… อิติปิ ภควาติ. อิมินา จ อิมินา จ การเณนาติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ อารกตฺตา, อรีนํ อรานญฺจ หตตฺตา, ปจฺจยาทีนํ อรหตฺตา, ปาปกรเณ รหาภาวาติ อิเมหิ ตาว การเณหิ โส ภควา อรหนฺติ เวทิตพฺโพติอาทินา นเยน มาติกํ นิกฺขิปิตฺวา สพฺพาเนว เอตานิ ปทานิ วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส วิตฺถาริตานีติ ตโต เตสํ วิตฺถาโร คเหตพฺโพ. Ở đây, sự liên kết các từ là như vầy: Vị Thế Tôn ấy, vì lý do này, là bậc A-la-hán; vì lý do này, là bậc Chánh Đẳng Giác... (v.v)... vì lý do này, là bậc Thế Tôn. Có nghĩa là: "vì lý do này và vì lý do này." Trong đó, theo phương pháp bắt đầu bằng: "Trước hết, vị Thế Tôn ấy nên được biết là bậc A-la-hán vì những lý do này: vì Ngài xa lìa (phiền não), vì đã diệt trừ kẻ thù (phiền não) và các căm xe (của bánh xe luân hồi), vì xứng đáng nhận các vật dụng, và vì không làm điều ác ở nơi kín đáo," sau khi đặt ra đề mục, tất cả các từ này đã được giải thích chi tiết trong phần Chú giải về Tùy Niệm Phật trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Do đó, phần giải thích chi tiết của chúng nên được lấy từ đó. สาธุ โข ปนาติ สุนฺทรํ โข ปน; อตฺถาวหํ สุขาวหนฺติ วุตฺตํ โหติ. ตถารูปานํ อรหตนฺติ ยถารูโป โส ภวํ โคตโม, เอวรูปานํ อเนเกหิปิ กปฺปโกฏิสตสหสฺเสหิ ทุลฺลภทสฺสนานํ พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺเตหิ อสีติอนุพฺยญฺชนรตนปฏิมณฺฑิเตหิ ทฺวตฺตึสฺมหาปุริสลกฺขณวเรหิ สมากิณฺณมโนรมสรีรานํ อตปฺปกทสฺสนานํ อติมธุรธมฺมนิคฺโฆสานํ, ยถาภูตคุณาธิคเมน โลเก อรหนฺโตติ ลทฺธสทฺทานํ อรหตํ. ทสฺสนํ โหตีติ ปสาทโสมฺมานิ อกฺขีนิ อุมฺมีเลตฺวา ทสฺสนมตฺตมฺปิ สาธุ โหติ. สเจ ปน อฏฺฐงฺคสมนฺนาคเตน พฺรหฺมสฺสเรน ธมฺมํ [Pg.229] เทเสนฺตสฺส เอกํ ปทมฺปิ โสตุํ ลภิสฺสาม, สาธุตรํเยว ภวิสฺสตีติ เอวํ อชฺฌาสยํ กตฺวา. `Sādhu kho pana` có nghĩa là: Thật là tốt đẹp thay; mang lại lợi ích, mang lại hạnh phúc. `Tathārūpānaṃ arahataṃ` (việc diện kiến các bậc A-la-hán như vậy) có nghĩa là: Tôn giả Gotama có những phẩm chất như thế nào, (việc diện kiến) các bậc A-la-hán có những phẩm chất như vậy: khó gặp được dù trải qua nhiều trăm ngàn ức kiếp; thân thể khả ái được trang hoàng bởi hào quang một tầm, bởi tám mươi vẻ đẹp phụ quý báu, và bởi ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân; có dung sắc đẹp đẽ không thể nhìn đủ; có âm thanh thuyết pháp vô cùng ngọt ngào; và đã có được danh tiếng trong đời là "A-la-hán" nhờ chứng đắc các phẩm chất như thật. `Dassanaṃ hoti` có nghĩa là: "Chỉ việc mở đôi mắt dịu hiền vì tín tâm để chiêm ngưỡng thôi cũng đã là điều tốt đẹp." (Họ) đã có ý hướng như vầy: "Nếu chúng ta được nghe dù chỉ một câu pháp từ ngài, người đang thuyết pháp với phạm âm gồm tám thành phần, thì điều đó sẽ còn tốt đẹp hơn nữa." เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสูติ สพฺพกิจฺจานิ ปหาย ตุฏฺฐมานสา อาคมํสุ. เอตทโวจุนฺติ ทุวิธา หิ ปุจฺฉา อคาริกปุจฺฉา อนคาริกปุจฺฉา จ. ตตฺถ ‘‘กึ, ภนฺเต, กุสลํ, กึ อกุสล’’นฺติ อิมินา นเยน อคาริกปุจฺฉา อาคตา. ‘‘อิเม โข, ภนฺเต, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา’’ติ อิมินา นเยน อนคาริกปุจฺฉา. อิเม ปน อตฺตโน อนุรูปํ อคาริกปุจฺฉํ ปุจฺฉนฺตา เอตํ, ‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย’’ติอาทิวจนํ อโวจุํ. เตสํ ภควา ยถา น สกฺโกนฺติ สลฺลกฺเขตุํ, เอวํ สํขิตฺเตเนว ตาว ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺโต, อธมฺมจริยาวิสมจริยาเหตุ โข คหปตโยติอาทิมาห. กสฺมา ปน ภควา ยถา น สลฺลกฺเขนฺติ, เอวํ วิสฺสชฺเชสีติ? ปณฺฑิตมานิกา หิ เต; อาทิโตว มาติกํ อฏฺฐเปตฺวา ยถา สลฺลกฺเขนฺติ, เอวํ อตฺเถ วิตฺถาริเต, เทสนํ อุตฺตานิกาติ มญฺญนฺตา อวชานนฺติ, มยมฺปิ กเถนฺตา เอวเมว กเถยฺยามาติ วตฺตาโร ภวนฺติ. เตน เนสํ ภควา ยถา น สกฺโกนฺติ สลฺลกฺเขตุํ, เอวํ สํขิตฺเตเนว ตาว ปญฺหํ วิสฺสชฺเชสิ. ตโต สลฺลกฺเขตุํ อสกฺโกนฺเตหิ วิตฺถารเทสนํ ยาจิโต วิตฺถาเรน เทเสตุํ, เตน หิ คหปตโยติอาทิมาห. ตตฺถ เตน หีติ การณตฺเถ นิปาโต. ยสฺมา มํ ตุมฺเห ยาจถ, ตสฺมาติ อตฺโถ. `Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsu` có nghĩa là: họ đã từ bỏ mọi công việc, với tâm hoan hỷ, họ đã đến. `Etadavocuṃ` (họ đã nói điều này): Có hai loại câu hỏi: câu hỏi của người tại gia và câu hỏi của người xuất gia. Trong đó, câu hỏi của người tại gia được nêu ra theo cách: "Bạch ngài, điều gì là thiện, điều gì là bất thiện?" Câu hỏi của người xuất gia được nêu ra theo cách: "Bạch ngài, đây là năm thủ uẩn." Còn những vị này, khi hỏi câu hỏi của người tại gia phù hợp với mình, đã nói câu bắt đầu bằng: "Thưa Tôn giả Gotama, do nhân gì, do duyên gì...?" Đức Thế Tôn, khi trả lời câu hỏi cho họ, trước hết đã trả lời một cách vắn tắt theo cách mà họ không thể hiểu được, Ngài nói câu bắt đầu bằng: "Này các gia chủ, do nhân là hành phi pháp, hành không công bằng..." Nhưng tại sao Đức Thế Tôn lại trả lời theo cách mà họ không hiểu? Vì họ là những người tự mãn là bậc trí; nếu ngay từ đầu, sau khi nêu đề mục, Ngài giải thích ý nghĩa theo cách họ có thể hiểu, họ sẽ coi thường, cho rằng bài pháp quá nông cạn, và họ sẽ nói rằng: "Chúng tôi khi nói cũng có thể nói như vậy." Do đó, Đức Thế Tôn trước hết đã trả lời câu hỏi cho họ một cách vắn tắt theo cách mà họ không thể hiểu được. Sau đó, khi được những người không thể hiểu yêu cầu một bài pháp chi tiết, để thuyết giảng một cách chi tiết, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng: "Này các gia chủ, vậy thì..." Trong đó, `tena hi` là một tiểu từ mang nghĩa nguyên nhân. Có nghĩa là: "Vì các ông yêu cầu ta, do đó (ta sẽ thuyết giảng)." ๔๔๐. ติวิธนฺติ ตีหิ โกฏฺฐาเสหิ. กาเยนาติ กายทฺวาเรน. อธมฺมจริยาวิสมจริยาติ อธมฺมจริยสงฺขาตา วิสมจริยา. อยํ ปเนตฺถ ปทตฺโถ, อธมฺมสฺส จริยา อธมฺมจริยา, อธมฺมกรณนฺติ อตฺโถ. วิสมา จริยา, วิสมสฺส วา กมฺมสฺส จริยาติ วิสมจริยา. อธมฺมจริยา จ สา วิสมจริยา จาติ อธมฺมจริยาวิสมจริยา. เอเตนุปาเยน สพฺเพสุ กณฺหสุกฺกปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ลุทฺโทติ กกฺขโฬ. ทารุโณติ สาหสิโก. โลหิตปาณีติ ปรํ ชีวิตา โวโรเปนฺตสฺส ปาณี โลหิเตน ลิปฺปนฺติ. สเจปิ น ลิปฺปนฺติ, ตถาวิโธ โลหิตปาณีตฺเวว วุจฺจติ. หตปฺปหเต นิวิฏฺโฐติ หเต จ ปรสฺส ปหารทาเน[Pg.230], ปหเต จ ปรมารเณ นิวิฏฺโฐ. อทยาปนฺโนติ นิกฺกรุณตํ อาปนฺโน. 440. Tividhanti nghĩa là bằng ba phần. Kāyenāti nghĩa là bằng thân môn. Adhammacariyāvisamacariyāti là tà hạnh được gọi là phi pháp hạnh. Ở đây, đây là ý nghĩa của từ: hạnh của phi pháp là phi pháp hạnh, nghĩa là làm điều phi pháp. Hạnh không ngay thẳng, hoặc hạnh của nghiệp không ngay thẳng là tà hạnh. Vừa là phi pháp hạnh, vừa là tà hạnh, nên gọi là phi pháp hạnh và tà hạnh. Bằng phương pháp này, ý nghĩa cần được hiểu trong tất cả các phần đen và trắng. Luddoti là thô bạo. Dāruṇoti là hung bạo. Lohitapāṇīti là tay của người đoạt mạng sống của người khác bị vấy máu. Ngay cả khi không bị vấy máu, người như vậy vẫn được gọi là tay vấy máu. Hatappahate niviṭṭhoti là chuyên tâm vào việc giết và đánh đập người khác, vào việc ra đòn, và vào việc giết hại người khác. Adayāpannoti là đã đạt đến trạng thái không có lòng thương xót. ยํ ตํ ปรสฺสาติ ยํ ตํ ปรสฺส สนฺตกํ. ปรวิตฺตูปกรณนฺติ ตสฺเสว ปรสฺส วิตฺตูปกรณํ ตุฏฺฐิชนนํ ปริกฺขารภณฺฑกํ. คามคตํ วาติ อนฺโตคาเม วา ฐปิตํ. อรญฺญคตํ วาติ อรญฺเญ รุกฺขคฺคปพฺพตมตฺถกาทีสุ วา ฐปิตํ. อทินฺนนฺติ เตหิ ปเรหิ กาเยน วา วาจาย วา อทินฺนํ. เถยฺยสงฺขาตนฺติ เอตฺถ เถโนติ โจโร. เถนสฺส ภาโว เถยฺยํ, อวหรณจิตฺตสฺเสตํ อธิวจนํ. สงฺขา สงฺขาตนฺติ อตฺถโต เอกํ, โกฏฺฐาสสฺเสตํ อธิวจนํ, ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา’’ติอาทีสุ วิย. เถยฺยญฺจ ตํ สงฺขาตญฺจาติ เถยฺยสงฺขาตํ, เถยฺยจิตฺตสงฺขาโต เอโก จิตฺตโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ. กรณตฺเถ เจตํ ปจฺจตฺตวจนํ, ตสฺมา เถยฺยสงฺขาเตนาติ อตฺถโต ทฏฺฐพฺพํ. Yaṃ taṃ parassāti là bất cứ thứ gì thuộc sở hữu của người khác. Paravittūpakaraṇanti là vật dụng của người khác đó, là vật dụng làm phát sinh sự vui thích, là đồ dùng vật tư. Gāmagataṃ vāti là được đặt trong làng. Araññagataṃ vāti là được đặt trong rừng, trên ngọn cây, đỉnh núi, v.v. Adinnanti là không được những người khác ấy cho, bằng thân hoặc bằng lời. Theyyasaṅkhātanti, ở đây theno là kẻ trộm. Trạng thái của kẻ trộm là theyyaṃ (sự trộm cắp), đây là tên gọi của tâm trộm cắp. Saṅkhā và saṅkhāta có cùng một ý nghĩa, đây là tên gọi của một phần, giống như trong câu ‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’ v.v. Vừa là sự trộm cắp, vừa là được gọi tên, nên là theyyasaṅkhātaṃ, nghĩa là một nhóm tâm được gọi là tâm trộm cắp. Đây là chủ cách được dùng với nghĩa của công cụ cách, do đó về mặt ý nghĩa cần được hiểu là theyyasaṅkhātena. มาตุรกฺขิตาติอาทีสุ ยํ ปิตริ นฏฺเฐ วา มเต วา ฆาสจฺฉาทนาทีหิ ปฏิชคฺคมานา, วยปตฺตํ กุลฆเร ทสฺสามีติ มาตา รกฺขติ, อยํ มาตุรกฺขิตา นาม. เอเตนุปาเยน ปิตุรกฺขิตาทโยปิ เวทิตพฺพา. สภาคกุลานิ ปน กุจฺฉิคเตสุปิ คพฺเภสุ กติกํ กโรนฺติ – ‘‘สเจ มยฺหํ ปุตฺโต โหติ, ตุยฺหํ ธีตา, อญฺญตฺถ คนฺตุํ น ลภิสฺสติ, มยฺหํ ปุตฺตสฺเสว โหตู’’ติ. เอวํ คพฺเภปิ ปริคฺคหิตา สสฺสามิกา นาม. ‘‘โย อิตฺถนฺนามํ อิตฺถึ คจฺฉติ, ตสฺส เอตฺตโก ทณฺโฑ’’ติ เอวํ คามํ วา เคหํ วา วีถึ วา อุทฺทิสฺส ฐปิตทณฺฑา, ปน สปริทณฺฑา นาม. อนฺตมโส มาลาคุณปริกฺขิตฺตาปีติ ยา สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทน, ‘‘เอสา เม ภริยา ภวิสฺสตี’’ติ สญฺญาย ตสฺสา อุปริ เกนจิ มาลาคุณํ ขิปนฺเตน มาลาคุณมตฺเตนาปิ ปริกฺขิตฺตา โหติ. ตถารูปาสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิตา โหตีติ เอวรูปาสุ อิตฺถีสุ สมฺมาทิฏฺฐิสุตฺเต วุตฺตมิจฺฉาจารลกฺขณวเสน วีติกฺกมํ กตฺตา โหติ. Trong các trường hợp như Māturakkhitāti, người phụ nữ nào, khi cha mất hoặc qua đời, được mẹ chăm sóc bằng thức ăn, quần áo, v.v., và mẹ bảo vệ với ý nghĩ ‘tôi sẽ gả con bé cho một gia đình tốt khi nó đến tuổi’, người đó được gọi là māturakkhitā (người được mẹ bảo vệ). Bằng phương pháp này, các trường hợp như piturakkhitā (người được cha bảo vệ) cũng cần được hiểu. Hơn nữa, các gia đình môn đăng hộ đối còn lập giao ước ngay cả khi con còn trong bụng mẹ: ‘Nếu tôi có con trai, bà có con gái, nó sẽ không được đi nơi khác, mà phải thuộc về con trai tôi’. Người phụ nữ được nhận như vậy ngay cả khi còn trong bụng mẹ được gọi là sassāmikā (người có chồng). Người phụ nữ nào mà hình phạt đã được ấn định nhắm vào một làng, một nhà, hoặc một con đường rằng: ‘Ai đi đến với người phụ nữ tên này, người đó sẽ bị phạt chừng này’, thì được gọi là saparidaṇḍā (người có hình phạt kèm theo). Antamaso mālāguṇaparikkhittāpīti là người phụ nữ, với sự xác định tối thiểu nhất, được bao quanh dù chỉ bằng một vòng hoa do ai đó ném lên trên cô với ý nghĩ ‘cô ấy sẽ là vợ của ta’. Tathārūpāsu cārittaṃ āpajjitā hotīti là người phạm tội với những người phụ nữ như vậy theo đặc điểm của tà hạnh đã được nói đến trong kinh Chánh Kiến (Sammādiṭṭhi Sutta). สภาคโตติ สภายํ ฐิโต. ปริสาคโตติ ปริสายํ ฐิโต. ญาติมชฺฌคโตติ ทายาทานํ มชฺเฌ ฐิโต. ปูคมชฺฌคโตติ เสนีนํ มชฺเฌ ฐิโต. ราชกุลมชฺฌคโตติ ราชกุลสฺส มชฺเฌ มหาวินิจฺฉเย ฐิโต[Pg.231]. อภินีโตติ ปุจฺฉนตฺถาย นีโต. สกฺขิปุฏฺโฐติ สกฺขึ กตฺวา ปุจฺฉิโต. เอหมฺโภ ปุริสาติ อาลปนเมตํ. อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วาติ อตฺตโน วา ปรสฺส วา หตฺถปาทาทิเหตุ วา ธนเหตุ วา. อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วาติ เอตฺถ อามิสนฺติ ลาโภ อธิปฺเปโต. กิญฺจิกฺขนฺติ ยํ วา ตํ วา อปฺปมตฺตกํ. อนฺตมโส ติตฺติรวฏฺฏกสปฺปิปิณฺฑนวนีตปิณฺฑาทิมตฺตกสฺสปิ ลญฺชสฺส เหตูติ อตฺโถ. สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหตีติ ชานนฺโตเยว มุสาวาทํ กตฺตา โหติ. Sabhāgatoti là đứng trong hội đồng. Parisāgatoti là đứng trong hội chúng. Ñātimajjhagatoti là đứng giữa những người thừa kế. Pūgamajjhagatoti là đứng giữa các phường hội. Rājakulamajjhagatoti là đứng giữa hoàng tộc, tại một phiên tòa lớn. Abhinītoti là được dẫn đến để hỏi. Sakkhipuṭṭhoti là được hỏi với tư cách là nhân chứng. Ehambho purisāti đây là lời gọi. Attahetu vā parahetu vāti là vì lợi ích của bản thân hoặc của người khác, hoặc vì tay chân, v.v., hoặc vì của cải. Āmisakiñcikkhahetu vāti, ở đây āmisam có nghĩa là lợi lộc. Kiñcikkham là bất cứ thứ gì nhỏ nhặt. Ý nghĩa là, vì một món hối lộ, dù nhỏ đến mức chỉ bằng con chim cút, con chim đa đa, một cục bơ lỏng, một cục bơ tươi, v.v. Sampajānamusā bhāsitā hotīti là người biết rõ mà vẫn nói lời dối trá. อิเมสํ เภทายาติ เยสํ อิโตติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ โหติ, เตสํ เภทาย. อมูสํ เภทายาติ เยสํ อมุตฺราติ วุตฺตานํ สนฺติเก สุตํ โหติ, เตสํ เภทาย. อิติ สมคฺคานํ วา เภทกาติ เอวํ สมคฺคานํ วา ทฺวินฺนํ สหายกานํ เภทํ กตฺตา. ภินฺนานํ วา อนุปฺปทาตาติ สุฏฺฐุ กตํ ตยา, ตํ ปชหนฺเตน กติปาเหเนว เต มหนฺตํ อนตฺถํ กเรยฺยาติ เอวํ ภินฺนานํ ปุน อสํสนฺทนาย อนุปฺปทาตา อุปตฺถมฺเภตา การณํ ทสฺเสตาติ อตฺโถ. วคฺโค อาราโม อภิรติฏฺฐานมสฺสาติ วคฺคาราโม. วคฺครโตติ วคฺเคสุ รโต. วคฺเค ทิสฺวา วา สุตฺวา วา นนฺทตีติ วคฺคนนฺที. วคฺคกรณึ วาจนฺติ ยา วาจา สมคฺเคปิ สตฺเต วคฺเค กโรติ ภินฺทติ, ตํ กลหการณํ วาจํ ภาสิตา โหติ. Imesaṃ bhedāyāti là để chia rẽ những người mà mình đã nghe từ đây. Amūsaṃ bhedāyāti là để chia rẽ những người mà mình đã nghe từ kia. Như vậy, là người gây chia rẽ những người đang hòa hợp, hoặc là người gây chia rẽ hai người bạn đang hòa hợp. Bhinnānaṃ vā anuppadātāti có nghĩa là người tiếp tục cung cấp (lời nói) cho những người đã bị chia rẽ, với ý nghĩa là người củng cố, người chỉ ra lý do để họ không hòa giải lại, như nói: ‘Bạn làm tốt lắm khi từ bỏ người đó, chỉ vài ngày nữa thôi là nó đã gây hại lớn cho bạn rồi’. Vaggo ārāmo abhiratiṭṭhānamassāti là vaggārāmo (người lấy bè phái làm khu vườn, làm nơi vui thích, làm chỗ đứng). Vaggaratoti là người thích thú trong bè phái. Vagge disvā vā sutvā vā nandatīti là vagganandī (người vui mừng khi thấy hoặc nghe về bè phái). Vaggakaraṇiṃ vācanti là người nói lời gây chia rẽ, tức là lời nói làm cho chúng sanh dù đang hòa hợp cũng trở nên chia rẽ, tan rã; người ấy nói lời nói là nguyên nhân của sự cãi vã. อณฺฑกาติ ยถา สโทเส รุกฺเข อณฺฑกานิ อุฏฺฐหนฺติ, เอวํ สโทสตาย ขุํสนาวมฺภนาทิวจเนหิ อณฺฑกา ชาตา. กกฺกสาติ ปูติกา. ยถา นาม ปูติกรุกฺโข กกฺกโส โหติ ปคฺฆริตจุณฺโณ, เอวํ กกฺกสา โหติ, โสตํ ฆํสมานา วิย ปวิสติ. เตน วุตฺตํ ‘‘กกฺกสา’’ติ. ปรกฏุกาติ ปเรสํ กฏุกา อมนาปา โทสชนนี. ปราภิสชฺชนีติ กุฏิลกณฺฏกสาขา วิย มมฺเมสุ วิชฺฌิตฺวา ปเรสํ อภิสชฺชนี คนฺตุกามานมฺปิ คนฺตุํ อทตฺวา ลคฺคนการี. โกธสามนฺตาติ โกธสฺส อาสนฺนา. อสมาธิสํวตฺตนิกาติ อปฺปนาสมาธิสฺส วา อุปจารสมาธิสฺส วา อสํวตฺตนิกา. อิติ สพฺพาเนว ตานิ สโทสวาจาย เววจนานิ. Aṇḍakāti là như những khối u nổi lên trên một cây có khuyết tật, cũng vậy, do có lỗi lầm mà những lời nói như khối u được sinh ra từ những lời mắng nhiếc, chê bai, v.v. Kakkasāti là thối rữa. Giống như một cây gỗ mục thì thô ráp, có bột vụn rơi ra, cũng vậy, lời nói trở nên thô ráp, nó đi vào tai như thể đang cọ xát. Do đó được gọi là ‘kakkasā’ (thô ráp). Parakaṭukāti là cay độc đối với người khác, không vừa ý, gây ra sân hận. Parābhisajjanīti là giống như một cành gai cong queo, đâm vào những chỗ hiểm yếu và bám dính vào người khác, không cho đi ngay cả những người muốn đi, gây ra sự dính mắc. Kodhasāmantāti là gần với sự tức giận. Asamādhisaṃvattanikāti là không dẫn đến định, dù là cận hành định hay an chỉ định. Như vậy, tất cả những từ đó đều là từ đồng nghĩa của lời nói có lỗi lầm. อกาลวาทีติ อกาเลน วตฺตา. อภูตวาทีติ ยํ นตฺถิ, ตสฺส วตฺตา. อนตฺถวาทีติ อการณนิสฺสิตํ วตฺตา. อธมฺมวาทีติ อสภาวํ วตฺตา[Pg.232]. อวินยวาทีติ อสํวรวินยปฏิสํยุตฺตสฺส วตฺตา. อนิธานวติ วาจนฺติ หทยมญฺชูสายํ นิเธตุํ อยุตฺตํ วาจํ ภาสิตา โหติ. อกาเลนาติ วตฺตพฺพกาลสฺส ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา อยุตฺตกาเล วตฺตา โหติ. อนปเทสนฺติ สุตฺตาปเทสวิรหิตํ. อปริยนฺตวตินฺติ อปริจฺเฉทํ, สุตฺตํ วา ชาตกํ วา นิกฺขิปิตฺวา ตสฺส อุปลพฺภํ วา อุปมํ วา วตฺถุํ วา อาหริตฺวา พาหิรกถํเยว กเถติ. นิกฺขิตฺตํ นิกฺขิตฺตเมว โหติ. ‘‘สุตฺตํ นุ โข กเถติ ชาตกํ นุ โข, นสฺส อนฺตํ วา โกฏึ วา ปสฺสามา’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ. ยถา วฏรุกฺขสาขานํ คตคตฏฺฐาเน ปาโรหา โอตรนฺติ, โอติณฺโณติณฺณฏฺฐาเน สมฺปชฺชิตฺวา ปุน วฑฺฒนฺติเยว. เอวํ อฑฺฒโยชนมฺปิ โยชนมฺปิ คจฺฉนฺติเยว, คจฺฉนฺเต คจฺฉนฺเต ปน มูลรุกฺโข วินสฺสติ, ปเวณิชาตกาว ติฏฺฐนฺติ. เอวมยมฺปิ นิคฺโรธธมฺมกถิโก นาม โหติ; นิกฺขิตฺตํ นิกฺขิตฺตมตฺตเมว กตฺวา ปสฺเสเนว ปริหรนฺโต คจฺฉติ. โย ปน พหุมฺปิ ภณนฺโต เอตทตฺถมิทํ วุตฺตนฺติ อาหริตฺวา ชานาเปตุํ สกฺโกติ, ตสฺส กเถตุํ วฏฺฏติ. อนตฺถสํหิตนฺติ น อตฺถนิสฺสิตํ. Akālavādīti (người nói phi thời) là người nói không đúng lúc. Abhūtavādīti (người nói điều không thật) là người nói về điều không có. Anatthavādīti (người nói điều vô ích) là người nói điều không liên quan đến nguyên nhân. Adhammavādīti (người nói phi pháp) là người nói điều không đúng với bản chất. Avinayavādīti (người nói phi luật) là người nói điều không liên quan đến luật thu thúc. Anidhānavatiṃ vācaṃ (lời nói không đáng lưu giữ) là lời nói không thích hợp để cất giữ trong rương tâm. Akālena (không đúng lúc) là nói trước hoặc sau thời điểm nên nói, hoặc nói vào lúc không thích hợp. Anapadesaṃ (không có dẫn chứng) là không có sự chỉ dẫn từ kinh điển. Apariyantavatiṃ (không có giới hạn) là không có sự phân định; sau khi nêu lên một bài kinh hay một câu chuyện bổn sanh, vị ấy lại đưa ra một điều có thể đạt được, một ví dụ, hay một câu chuyện khác, rồi chỉ nói chuyện bên ngoài. Đề tài đã nêu ra chỉ là nêu ra mà thôi. Vị ấy đi đến chỗ bị nói rằng: "Vị này đang thuyết kinh hay đang kể chuyện bổn sanh? Chúng ta không thấy được phần cuối hay phần đầu của nó". Giống như các rễ của cây đa mọc xuống ở bất cứ nơi nào cành cây vươn tới, và ở nơi nào chúng mọc xuống, chúng lại phát triển và tiếp tục lớn lên. Cứ như thế, chúng có thể lan đi nửa do-tuần hay một do-tuần; dần dần, cây gốc bị hủy hoại, chỉ còn lại những cây con nối tiếp. Vị pháp sư này cũng vậy, được gọi là pháp sư cây đa; sau khi nêu ra đề tài chỉ để đó, vị ấy tiếp tục đi lang thang với những lời bên lề. Nhưng vị nào, dù nói nhiều, có thể dẫn chứng "điều này được nói với ý nghĩa này" và làm cho người khác hiểu, vị ấy được phép nói. Anatthasaṃhitaṃ (không liên hệ đến lợi ích) là không dựa vào lợi ích. อภิชฺฌาตา โหตีติ อภิชฺฌาย โอโลเกตา โหติ. อโห วตาติ ปตฺถนตฺเถ นิปาโต. อภิชฺฌาย โอโลกิตมตฺตเกน เจตฺถ กมฺมปถเภโท น โหติ. ยทา ปน, ‘‘อโห วติทํ มม สนฺตกํ อสฺส, อหเมตฺถ วสํ วตฺเตยฺย’’นฺติ อตฺตโน ปริณาเมติ, ตทา กมฺมปถเภโท โหติ, อยมิธ อธิปฺเปโต. Abhijjhātā hoti (là người tham lam) là người nhìn với lòng tham. Aho vata là một tiểu từ có nghĩa là mong muốn. Chỉ nhìn với lòng tham thì ở đây chưa tạo thành sự khác biệt của nghiệp đạo. Nhưng khi người ấy hướng về mình rằng: "Ôi, mong sao vật này là của ta! Ôi, mong sao ta có thể làm chủ nó!", lúc đó mới tạo thành sự khác biệt của nghiệp đạo. Đây là ý nghĩa được nhắm đến ở đây. พฺยาปนฺนจิตฺโตติ วิปนฺนจิตฺโต ปูติภูตจิตฺโต. ปทุฏฺฐมนสงฺกปฺโปติ โทเสน ทุฏฺฐจิตฺตสงฺกปฺโป. หญฺญนฺตูติ ฆาติยนฺตู. วชฺฌนฺตูติ วธํ ปาปุณนฺตุ. มา วา อเหสุนฺติ กิญฺจิปิ มา อเหสุํ. อิธาปิ โกปมตฺตเกน กมฺมปถเภโท น โหติ. หญฺญนฺตูติอาทิจินฺตเนเนว โหติ, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. Byāpannacitto (tâm có sân) là tâm bị hư hoại, tâm trở nên thối rữa. Paduṭṭhamanasaṅkappo (tư duy ý niệm bị ô nhiễm) là tư duy ý niệm bị ô nhiễm bởi sân hận. Haññantū (mong chúng bị hại) là mong chúng bị hủy diệt. Vajjhantū (mong chúng bị giết) là mong chúng phải chịu cái chết. Mā vā ahesuṃ (mong chúng không tồn tại) là mong chúng không có được bất cứ điều gì. Ở đây cũng vậy, chỉ nổi giận thì chưa tạo thành sự khác biệt của nghiệp đạo. Chỉ khi có suy nghĩ "mong chúng bị hại" v.v... mới tạo thành (sự khác biệt của nghiệp đạo), do đó mới nói như vậy. มิจฺฉาทิฏฺฐิโกติ อกุสลทสฺสโน. วิปรีตทสฺสโนติ วิปลฺลตฺถทสฺสโน. นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนสฺส ผลาภาวํ สนฺธาย วทติ. ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหายาโค. หุตนฺติ ปเหณกสกฺกาโร อธิปฺเปโต, ตมฺปิ อุภยํ ผลาภาวเมว [Pg.233] สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ สุกตทุกฺกฏานํ, กุสลากุสลานนฺติ อตฺโถ. ผลํ วิปาโกติ ยํ ผลนฺติ วา วิปาโกติ วา วุจฺจติ, ตํ นตฺถีติ วทติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิตสฺส อยํ โลโก นตฺถิ. นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ โลเก ฐิตสฺสปิ ปรโลโก นตฺถิ, สพฺเพ ตตฺถ ตตฺเถว อุจฺฉิชฺชนฺตีติ ทสฺเสติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ เตสุ สมฺมาปฏิปตฺติมิจฺฉาปฏิปตฺตีนํ ผลาภาววเสน วทติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวิตฺวา อุปปชฺชนกสตฺตา นาม นตฺถีติ วทติ. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ อภิวิสิฏฺฐาย ปญฺญาย สยํ ปจฺจกฺขํ กตฺวา ปเวเทนฺติ, เต นตฺถีติ สพฺพญฺญุพุทฺธานํ อภาวํ ทีเปติ, เอตฺตาวตา ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ กถิตา โหติ. Micchādiṭṭhiko (người có tà kiến) là người có cái thấy bất thiện. Viparītadassano (cái thấy sai lệch) là cái thấy điên đảo. Natthi dinnaṃ (không có quả của bố thí) là nói về sự không có quả của việc đã cho. Yiṭṭhaṃ (tế lễ) được gọi là đại hy sinh. Hutaṃ (cúng dường) có nghĩa là sự tôn trọng dành cho khách; cả hai điều này cũng bị bác bỏ vì cho rằng không có quả. Sukatadukkaṭānaṃ (của các hành vi thiện và ác) có nghĩa là của các nghiệp thiện và bất thiện. Phalaṃ vipāko (quả và dị thục) là nói rằng cái được gọi là quả hay dị thục thì không có. Natthi ayaṃ loko (không có đời này) nghĩa là đối với người ở đời sau thì không có đời này. Natthi paro loko (không có đời sau) nghĩa là đối với người ở đời này cũng không có đời sau; điều này cho thấy rằng tất cả chúng sanh đều bị đoạn diệt ngay tại nơi họ tồn tại. Natthi mātā natthi pitā (không có mẹ, không có cha) là nói về sự không có quả của hành vi đúng đắn và sai trái đối với họ. Natthi sattā opapātikā (không có chúng sanh hóa sanh) là nói rằng không có chúng sanh nào sau khi chết lại tái sanh. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedenti (những người tự mình chứng ngộ bằng thắng trí rồi tuyên bố) nghĩa là những người tự mình trực nhận đời này và đời sau bằng trí tuệ siêu việt rồi tuyên bố, những người như vậy không có; điều này chỉ ra sự không tồn tại của các vị Phật Toàn Giác. Đến đây, tà kiến mười sự đã được nói đến. ๔๔๑. ปาณาติปาตํ ปหายาติอาทโย สตฺต กมฺมปถา จูฬหตฺถิปเท วิตฺถาริตา. อนภิชฺฌาทโย อุตฺตานตฺถาเยว. 441. Bảy nghiệp đạo bắt đầu bằng Pāṇātipātaṃ pahāya (từ bỏ sát sanh) đã được giải thích chi tiết trong kinh Cūḷahatthipadopama. Vô tham, v.v... có ý nghĩa rõ ràng. ๔๔๒. สหพฺยตํ อุปปชฺเชยฺยนฺติ สหภาวํ อุปคจฺเฉยฺยํ. พฺรหฺมกายิกานํ เทวานนฺติ ปฐมชฺฌานภูมิเทวานํ. อาภานํ เทวานนฺติ อาภา นาม วิสุํ นตฺถิ, ปริตฺตาภอปฺปมาณาภอาภสฺสรานเมตํ อธิวจนํ. ปริตฺตาภานนฺติอาทิ ปน เอกโต อคฺคเหตฺวา เตสํเยว เภทโต คหณํ. ปริตฺตสุภานนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อิติ ภควา อาสวกฺขยํ ทสฺเสตฺวา อรหตฺตนิกูเฏน เทสนํ นิฏฺฐเปสิ. 442. Sahabyataṃ upapajjeyyaṃ (mong được sanh làm bạn đồng hành) là mong được đạt đến trạng thái đồng hành. Brahmakāyikānaṃ devānaṃ (của các vị trời Phạm Chúng Thiên) là của các vị trời ở cõi Sơ thiền. Ābhānaṃ devānaṃ (của các vị trời Quang Thiên) - không có vị trời nào riêng biệt tên là Ābhā (Quang); đây là tên gọi chung cho các vị trời ở cõi Thiểu Quang, Vô Lượng Quang và Quang Âm. Còn (các từ) như Parittābhānaṃ (của các vị trời Thiểu Quang) là cách nói riêng biệt về từng vị trời ấy, không gộp chung lại. Trong các từ như Parittasubhānaṃ (của các vị trời Thiểu Tịnh) cũng theo phương pháp tương tự. Như vậy, Đức Thế Tôn, sau khi chỉ ra sự đoạn tận các lậu hoặc, đã kết thúc bài pháp với đỉnh cao là quả A-la-hán. อิธ ฐตฺวา ปน เทวโลกา สมาเนตพฺพา. ติสฺสนฺนํ ตาว ฌานภูมีนํ วเสน นว พฺรหฺมโลกา, ปญฺจ สุทฺธาวาสา จตูหิ อารูเปหิ สทฺธึ นวาติ อฏฺฐารส, เวหปฺผเลหิ สทฺธึ เอกูนวีสติ, เต อสญฺญํ ปกฺขิปิตฺวา วีสติ พฺรหฺมโลกา โหนฺติ, เอวํ ฉหิ กามาวจเรหิ สทฺธึ ฉพฺพีสติ เทวโลกา นาม. เตสํ สพฺเพสมฺปิ ภควตา ทสกุสลกมฺมปเถหิ นิพฺพตฺติ ทสฺสิตา. Đứng ở đây, các cõi trời nên được gộp lại. Trước hết, theo ba cõi thiền, có chín cõi Phạm thiên; năm cõi Tịnh Cư cùng với bốn cõi Vô Sắc là chín, (tổng cộng) là mười tám; cùng với cõi Quảng Quả là mười chín; thêm cõi Vô Tưởng vào đó, thành hai mươi cõi Phạm thiên. Như vậy, cùng với sáu cõi trời Dục giới, có hai mươi sáu cõi trời. Đức Thế Tôn đã chỉ ra sự tái sanh vào tất cả các cõi ấy là nhờ mười thiện nghiệp đạo. ตตฺถ ฉสุ ตาว กามาวจเรสุ ติณฺณํ สุจริตานํ วิปาเกเนว นิพฺพตฺติ โหติ. อุปริเทวโลกานํ ปน อิเม กมฺมปถา อุปนิสฺสยวเสน กถิตา[Pg.234]. ทส กุสลกมฺมปถา หิ สีลํ, สีลวโต จ กสิณปริกมฺมํ อิชฺฌตีติ. สีเล ปติฏฺฐาย กสิณปริกมฺมํ กตฺวา ปฐมชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ปฐมชฺฌานภูมิยํ นิพฺพตฺตติ; ทุติยาทีนิ ภาเวตฺวา ทุติยชฺฌานภูมิอาทีสุ นิพฺพตฺตติ; รูปาวจรชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนาคามิผเล ปติฏฺฐิโต ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ นิพฺพตฺตติ; รูปาวจรชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา อรูปาวจรสมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตฺวา จตูสุ อรูเปสุ นิพฺพตฺตติ; รูปารูปชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ. อสญฺญภโว ปน พาหิรกานํ ตาปสปริพฺพาชกานํ อาจิณฺโณติ อิธ น นิทฺทิฏฺโฐ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. Ở đây, trước tiên trong sáu cõi trời Dục giới, sự tái sanh chỉ do quả của ba thiện hạnh. Còn đối với các cõi trời ở trên, các con đường nghiệp này được nói đến theo phương diện làm duyên trợ sanh. Mười thiện nghiệp đạo là giới, và đối với người có giới thì việc chuẩn bị kasina được thành tựu. Sau khi an trú trong giới, thực hiện việc chuẩn bị kasina, làm phát sanh sơ thiền, vị ấy tái sanh vào cõi sơ thiền; sau khi tu tập các thiền thứ hai v.v..., vị ấy tái sanh vào các cõi nhị thiền v.v...; sau khi lấy thiền Sắc giới làm nền tảng, phát triển tuệ quán, an trú trong quả Bất lai, vị ấy tái sanh vào năm cõi Tịnh cư; sau khi lấy thiền Sắc giới làm nền tảng, làm phát sanh các định Vô sắc, vị ấy tái sanh vào bốn cõi Vô sắc; sau khi lấy thiền Sắc và Vô sắc làm nền tảng, phát triển tuệ quán, vị ấy đạt đến A-la-hán. Còn cõi Vô tưởng là nơi thường lui tới của các đạo sĩ và du sĩ ngoại đạo nên không được chỉ ra ở đây. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh สาเลยฺยกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải kinh Sāleyyaka đã hoàn tất. ๒. เวรญฺชกสุตฺตวณฺณนา 2. Chú giải kinh Verañjaka ๔๔๔. เอวํ เม สุตนฺติ เวรญฺชกสุตฺตํ. ตตฺถ เวรญฺชกาติ เวรญฺชวาสิโน. เกนจิเทว กรณีเยนาติ เกนจิเทว อนิยมิตกิจฺเจน. เสสํ สพฺพํ ปุริมสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. เกวลญฺหิ อิธ อธมฺมจารี วิสมจารีติ เอวํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตา. ปุริมสุตฺเต ธมฺมาธิฏฺฐานาติ อยํ วิเสโส. เสสํ ตาทิสเมวาติ. 444. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là kinh Verañjaka. Ở đây, ‘Verañjakā’ là những người sống ở Verañja. ‘Kenacideva karaṇīyena’ là do một công việc không xác định nào đó. Phần còn lại tất cả nên được hiểu theo cách đã nói trong kinh trước. Chỉ là ở đây, bài thuyết giảng được thực hiện với sự nhấn mạnh vào cá nhân, như là ‘người thực hành phi pháp, người thực hành tà vạy’. Trong kinh trước, bài thuyết giảng nhấn mạnh vào pháp. Đây là sự khác biệt. Phần còn lại cũng tương tự như vậy. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh เวรญฺชกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải kinh Verañjaka đã hoàn tất. ๓. มหาเวทลฺลสุตฺตวณฺณนา 3. Chú giải kinh Đại Vedalla ๔๔๙. เอวํ เม สุตนฺติ มหาเวทลฺลสุตฺตํ. ตตฺถ อายสฺมาติ สคารวสปฺปติสฺสวจนเมตํ. มหาโกฏฺฐิโกติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโตติ ผลสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต. ทุปฺปญฺโญ ทุปฺปญฺโญติ เอตฺถ ปญฺญาย ทุฏฺฐํ นาม นตฺถิ, อปฺปญฺโญ นิปฺปญฺโญติ อตฺโถ. กิตฺตาวตา นุ โขติ การณปริจฺเฉทปุจฺฉา, กิตฺตเกน นุ โข เอวํ วุจฺจตีติ [Pg.235] อตฺโถ. ปุจฺฉา จ นาเมสา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา, ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา, วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา, อนุมติปุจฺฉา, กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ ปญฺจวิธา โหติ. ตาสมิทํ นานากรณํ – 449. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là kinh Đại Vedalla. Ở đây, ‘āyasmā’ là một từ thể hiện sự kính trọng và vâng lời. ‘Mahākoṭṭhiko’ là tên của vị trưởng lão ấy. ‘Paṭisallānā vuṭṭhito’ là đã xuất khỏi thiền quả. Trong câu ‘duppañño duppañño’, không có cái gọi là trí tuệ xấu, ý nghĩa là không có trí tuệ, thiếu trí tuệ. ‘Kittāvatā nu kho’ là câu hỏi về sự phân định nguyên nhân, ý nghĩa là ‘do mức độ nào mà được nói như vậy?’. Câu hỏi này có năm loại: câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy, câu hỏi đối chiếu điều đã thấy, câu hỏi cắt đứt sự nghi ngờ, câu hỏi xin sự đồng thuận, và câu hỏi vì muốn nói. Đây là sự phân biệt của chúng – กตมา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ อญฺญาตํ โหติ อทิฏฺฐํ อตุลิตํ อตีริตํ อวิภูตํ อวิภาวิตํ, ตสฺส ญาณาย ทสฺสนาย ตุลนาย ตีรณาย วิภูตาย วิภาวนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา. Thế nào là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy? Theo tự nhiên, đặc tính là chưa được biết, chưa được thấy, chưa được cân nhắc, chưa được xem xét, chưa được làm cho rõ ràng, chưa được làm cho hiển nhiên; người ấy đặt câu hỏi để biết, để thấy, để cân nhắc, để xem xét, để làm cho rõ ràng, để làm cho hiển nhiên về đặc tính ấy. Đây là câu hỏi làm sáng tỏ điều chưa thấy. กตมา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา? ปกติยา ลกฺขณํ ญาตํ โหติ ทิฏฺฐํ ตุลิตํ ตีริตํ วิภูตํ วิภาวิตํ, อญฺเญหิ ปณฺฑิเตหิ สทฺธึ สํสนฺทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา. Thế nào là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy? Theo tự nhiên, đặc tính đã được biết, đã được thấy, đã được cân nhắc, đã được xem xét, đã được làm cho rõ ràng, đã được làm cho hiển nhiên; người ấy đặt câu hỏi để đối chiếu với các bậc hiền trí khác. Đây là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy. กตมา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา? ปกติยา สํสยปกฺขนฺโท โหติ วิมติปกฺขนฺโท, ทฺเวฬฺหกชาโต, ‘‘เอวํ นุ โข, น นุ โข, กึ นุ โข, กถํ นุ โข’’ติ, โส วิมติจฺเฉทนตฺถาย ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อยํ วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา (มหานิ. ๑๕๐; จูฬนิ. ปุณฺณกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑๒). Thế nào là câu hỏi cắt đứt sự nghi ngờ? Theo tự nhiên, người ấy có khuynh hướng hoài nghi, có khuynh hướng phân vân, trở nên do dự: ‘Có phải như vậy không? Không phải như vậy chăng? Là cái gì vậy? Là như thế nào vậy?’, vị ấy đặt câu hỏi để cắt đứt sự nghi ngờ. Đây là câu hỏi cắt đứt sự nghi ngờ. ‘‘ตํ กึ มญฺญถ, ภิกฺขเว, รูปํ นิจฺจํ วา อนิจฺจํ วาติ? อนิจฺจํ, ภนฺเต’’ติ (มหาว. ๒๑) เอวรูปา อนุมตึ คเหตฺวา ธมฺมเทสนากาเล ปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา นาม. Câu hỏi như là: ‘Này các Tỳ khưu, các ông nghĩ thế nào, sắc là thường hay vô thường? Bạch Thế Tôn, là vô thường’ là loại câu hỏi được đặt ra vào lúc thuyết pháp sau khi đã nhận được sự đồng thuận, được gọi là câu hỏi xin sự đồng thuận. ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, สติปฏฺฐานา, กตเม จตฺตาโร’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๙๐) เอวรูปา ภิกฺขุสงฺฆํ สยเมว ปุจฺฉิตฺวา สยเมว วิสฺสชฺเชตุกามสฺส ปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา นาม. ตาสุ อิธ ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา อธิปฺเปตา. Câu hỏi như là: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn niệm xứ này. Thế nào là bốn?’ là loại câu hỏi của người muốn tự mình trả lời sau khi đã tự mình hỏi Tăng chúng, được gọi là câu hỏi vì muốn nói. Trong số đó, ở đây câu hỏi được ngụ ý là câu hỏi đối chiếu điều đã thấy. เถโร หิ อตฺตโน ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สยเมว ปญฺหํ สมุฏฺฐเปตฺวา สยํ วินิจฺฉินนฺโต อิทํ สุตฺตํ อาทิโต ปฏฺฐาย มตฺถกํ ปาเปสิ. เอกจฺโจ หิ ปญฺหํ สมุฏฺฐาเปตุํเยว สกฺโกติ น นิจฺเฉตุํ; เอกจฺโจ นิจฺเฉตุํ สกฺโกติ น สมุฏฺฐาเปตุํ; เอกจฺโจ อุภยมฺปิ น สกฺโกติ; เอกจฺโจ อุภยมฺปิ สกฺโกติ. เตสุ เถโร อุภยมฺปิ สกฺโกติเยว. กสฺมา? มหาปญฺญตาย. มหาปญฺญํ นิสฺสาย หิ อิมสฺมึ สาสเน สาริปุตฺตตฺเถโร, มหากจฺจานตฺเถโร, ปุณฺณตฺเถโร, กุมารกสฺสปตฺเถโร, อานนฺทตฺเถโร, อยเมว อายสฺมาติ สมฺพหุลา เถรา วิเสสฏฺฐานํ อธิคตา. น หิ สกฺกา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา [Pg.236] สาวกปารมีญาณสฺส มตฺถกํ ปาปุณิตุํ, มหาปญฺเญน ปน สกฺกาติ มหาปญฺญตาย สาริปุตฺตตฺเถโร ตํ ฐานํ อธิคโต. ปญฺญาย หิ เถเรน สทิโส นตฺถิ. เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๙). Vị trưởng lão, sau khi ngồi ở nơi nghỉ ban ngày của mình, đã tự mình nêu lên câu hỏi và tự mình giải quyết, đưa kinh này từ đầu đến cuối. Có người chỉ có thể nêu lên câu hỏi mà không thể giải quyết; có người có thể giải quyết mà không thể nêu lên câu hỏi; có người không thể làm cả hai; có người có thể làm cả hai. Trong số đó, vị trưởng lão có thể làm cả hai. Tại sao? Vì có trí tuệ lớn. Do nương vào trí tuệ lớn mà trong giáo pháp này, nhiều vị trưởng lão như trưởng lão Sāriputta, trưởng lão Mahākaccāna, trưởng lão Puṇṇa, trưởng lão Kumārakassapa, trưởng lão Ānanda, và chính vị tôn giả này đã đạt được địa vị đặc biệt. Không thể nào một Tỳ khưu có trí tuệ tầm thường, bất kể thế nào, lại có thể đạt đến đỉnh cao của trí tuệ Thinh văn ba-la-mật, nhưng người có trí tuệ lớn thì có thể. Do có trí tuệ lớn mà trưởng lão Sāriputta đã đạt được địa vị ấy. Về trí tuệ, không ai sánh bằng vị trưởng lão. Do đó, Đức Thế Tôn đã đặt ngài vào vị trí tối thượng: ‘Này các Tỳ khưu, trong số các đệ tử Tỳ khưu của ta, những người có trí tuệ lớn, Sāriputta là bậc nhất’. ตถา น สกฺกา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา ภควตา สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณน สทฺธึ สํสนฺทิตฺวา สมาเนตฺวา วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภเชตุํ, มหาปญฺเญน ปน สกฺกาติ มหาปญฺญตาย มหากจฺจานตฺเถโร ตตฺถ ปฏิพโล ชาโต, เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชนฺตานํ ยทิทํ มหากจฺจาโน’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๗). Tương tự như vậy, vị tỳ khưu có trí tuệ nhỏ nhoi, tầm thường không thể nào phân tích rộng rãi ý nghĩa của lời dạy được đức Thế Tôn thuyết một cách tóm tắt, sau khi đã đối chiếu và so sánh với Toàn Giác Trí. Tuy nhiên, vị có đại trí tuệ thì có thể. Do có đại trí tuệ nên trưởng lão Mahākaccāna đã có khả năng ở lĩnh vực ấy. Chính vì thế, đức Thế Tôn đã đặt ngài vào địa vị tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong hàng đệ tử tỳ khưu của ta, người có khả năng phân tích rộng rãi ý nghĩa của lời dạy được thuyết một cách tóm tắt, tối thắng là Mahākaccāna.” ตถา น สกฺกา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา ธมฺมกถํ กเถนฺเตน ทส กถาวตฺถูนิ อาหริตฺวา สตฺต วิสุทฺธิโย วิภชนฺเตน ธมฺมกถํ กเถตุํ, มหาปญฺเญน ปน สกฺกาติ มหาปญฺญตาย ปุณฺณตฺเถโร จตุปริสมชฺเฌ อลงฺกตธมฺมาสเน จิตฺตพีชนึ คเหตฺวา นิสินฺโน ลีฬายนฺโต ปุณฺณจนฺโท วิย ธมฺมํ กเถสิ. เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ธมฺมกถิกานํ ยทิทํ ปุณฺโณ มนฺตาณิปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๙๖). Tương tự như vậy, vị tỳ khưu có trí tuệ nhỏ nhoi, tầm thường không thể nào thuyết pháp bằng cách nêu lên mười đề tài câu chuyện và phân tích bảy thanh tịnh. Tuy nhiên, vị có đại trí tuệ thì có thể. Do có đại trí tuệ nên trưởng lão Puṇṇa, giữa bốn chúng, ngồi trên pháp tọa được trang hoàng, tay cầm chiếc quạt sặc sỡ, với phong thái ung dung như vầng trăng tròn, đã thuyết pháp. Chính vì thế, đức Thế Tôn đã đặt ngài vào địa vị tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong hàng đệ tử tỳ khưu của ta, những vị thuyết pháp, tối thắng là Puṇṇa Mantāṇiputta.” ตถา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ธมฺมํ กเถนฺโต อิโต วา เอตฺโต วา อนุกฺกมิตฺวา ยฏฺฐิโกฏึ คเหตฺวา อนฺโธ วิย, เอกปทิกํ ทณฺฑกเสตุํ อารุฬฺโห วิย จ คจฺฉติ. มหาปญฺโญ ปน จตุปฺปทิกํ คาถํ นิกฺขิปิตฺวา อุปมา จ การณานิ จ อาหริตฺวา เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ คเหตฺวา เหฏฺฐุปริยํ กโรนฺโต กเถสิ. มหาปญฺญตาย ปน กุมารกสฺสปตฺเถโร จตุปฺปทิกํ คาถํ นิกฺขิปิตฺวา อุปมา จ การณานิ จ อาหริตฺวา เตหิ สทฺธึ โยเชนฺโต ชาตสฺสเร ปญฺจวณฺณานิ กุสุมานิ ผุลฺลาเปนฺโต วิย สิเนรุมตฺถเก วฏฺฏิสหสฺสํ เตลปทีปํ ชาเลนฺโต วิย เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ เหฏฺฐุปริยํ กโรนฺโต [Pg.237] กเถสิ. เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ จิตฺตกถิกานํ ยทิทํ กุมารกสฺสโป’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๗). Tương tự như vậy, vị tỳ khưu có trí tuệ nhỏ nhoi, tầm thường, khi thuyết pháp, tiến tới một cách tuần tự mà không đi chệch hướng, giống như người mù cầm đầu gậy, hay như người bước lên cây cầu độc mộc. Còn vị có đại trí tuệ thì thuyết pháp bằng cách đặt ra một bài kệ bốn câu, rồi đưa ra các ví dụ và lý do, lấy lời Phật dạy trong Tam Tạng mà phân tích xuôi ngược. Do có đại trí tuệ, trưởng lão Kumārakassapa đã thuyết pháp bằng cách đặt ra một bài kệ bốn câu, rồi đưa ra các ví dụ và lý do, kết hợp chúng lại, giống như làm cho những đóa hoa năm màu nở rộ trong hồ sen tự nhiên, hay như thắp sáng ngàn ngọn đèn dầu trên đỉnh núi Sineru, lấy lời Phật dạy trong Tam Tạng mà phân tích xuôi ngược. Chính vì thế, đức Thế Tôn đã đặt ngài vào địa vị tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong hàng đệ tử tỳ khưu của ta, những vị có bài pháp thoại đặc sắc, tối thắng là Kumārakassapa.” ตถา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต ภิกฺขุ จตูหิ มาเสหิ จตุปฺปทิกมฺปิ คาถํ คเหตุํ น สกฺโกติ. มหาปญฺโญ ปน เอกปเท ฐตฺวา ปทสตมฺปิ ปทสหสฺสมฺปิ คณฺหาติ. อานนฺทตฺเถโร ปน มหาปญฺญตาย เอกปทุทฺธาเร ฐตฺวา สกึเยว สุตฺวา ปุน อปุจฺฉนฺโต สฏฺฐิ ปทสหสฺสานิ ปนฺนรส คาถาสหสฺสานิ วลฺลิยา ปุปฺผานิ อากฑฺฒิตฺวา คณฺหนฺโต วิย เอกปฺปหาเรเนว คณฺหาติ. คหิตคหิตํ ปาสาเณ ขตเลขา วิย, สุวณฺณฆเฏ ปกฺขิตฺตสีหวสา วิย จ คหิตากาเรเนว ติฏฺฐติ. เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ คติมนฺตานํ ยทิทํ อานนฺโท, สติมนฺตานํ, ธิติมนฺตานํ, พหุสฺสุตานํ, อุปฏฺฐากานํ ยทิทํ อานนฺโท’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๙-๒๒๓). Tương tự như vậy, vị tỳ khưu có trí tuệ nhỏ nhoi, tầm thường, trong bốn tháng cũng không thể học thuộc một bài kệ bốn câu. Còn vị có đại trí tuệ, trong khoảng thời gian một bước chân, có thể học thuộc một trăm từ hay một ngàn từ. Do có đại trí tuệ, trưởng lão Ānanda, trong khoảng thời gian nhấc một bước chân, chỉ nghe một lần, không cần hỏi lại, đã có thể tiếp thu sáu mươi ngàn từ, mười lăm ngàn bài kệ, chỉ trong một lần, giống như người ta kéo và hái những đóa hoa trên dây leo. Những gì ngài đã học thuộc đều được ghi nhớ y nguyên, giống như dòng chữ được khắc trên đá, hay như mỡ sư tử được đổ vào bình vàng. Chính vì thế, đức Thế Tôn đã đặt ngài vào địa vị tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong hàng đệ tử tỳ khưu của ta, những vị có trí tuệ, tối thắng là Ānanda; những vị có chánh niệm, có sự kiên trì, đa văn, và là thị giả, tối thắng là Ānanda.” น หิ สกฺกา ยาย วา ตาย วา อปฺปมตฺติกาย ปญฺญาย สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา จตุปฏิสมฺภิทาปเภทสฺส มตฺถกํ ปาปุณิตุํ. มหาปญฺเญน ปน สกฺกาติ มหาปญฺญตาย มหาโกฏฺฐิตตฺเถโร อธิคมปริปุจฺฉาสวนปุพฺพโยคานํ วเสน อนนฺตนยุสฺสทํ ปฏิสมฺภิทาปเภทํ ปตฺโต. เตเนว นํ ภควา เอตทคฺเค ฐเปสิ – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ ปฏิสมฺภิทาปตฺตานํ ยทิทํ มหาโกฏฺฐิโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๒๑๘). Thật vậy, vị tỳ khưu có trí tuệ nhỏ nhoi, tầm thường không thể nào đạt đến đỉnh cao của sự phân tích Tứ Tuệ Phân Tích. Tuy nhiên, vị có đại trí tuệ thì có thể. Do có đại trí tuệ, trưởng lão Mahākoṭṭhita, nhờ vào sự chứng đắc, sự thẩm vấn, sự lắng nghe, và sự nỗ lực trong quá khứ, đã đạt đến sự phân tích Tuệ Phân Tích vô hạn và sâu rộng. Chính vì thế, đức Thế Tôn đã đặt ngài vào địa vị tối thắng: “Này các tỳ khưu, trong hàng đệ tử tỳ khưu của ta, những vị đã chứng đắc Tuệ Phân Tích, tối thắng là Mahākoṭṭhita.” อิติ เถโร มหาปญฺญตาย ปญฺหํ สมุฏฺฐาเปตุมฺปิ นิจฺเฉตุมฺปีติ อุภยมฺปิ สกฺโกติ. โส ทิวาฏฺฐาเน นิสีทิตฺวา สยเมว สพฺพปญฺเห สมุฏฺฐเปตฺวา สยํ วินิจฺฉินนฺโต อิทํ สุตฺตํ อาทิโต ปฏฺฐาย มตฺถกํ ปาเปตฺวา, ‘‘โสภนา วต อยํ ธมฺมเทสนา, เชฏฺฐภาติเกน นํ ธมฺมเสนาปตินา สทฺธึ สํสนฺทิสฺสามิ, ตโต อยํ ทฺวินฺนมฺปิ อมฺหากํ เอกมติยา เอกชฺฌาสเยน จ ฐปิตา อติครุกา ภวิสฺสติ ปาสาณจฺฉตฺตสทิสา, จตุโรฆนิตฺถรณตฺถิกานํ ติตฺเถ ฐปิตนาวา วิย, มคฺคคมนตฺถิกานํ สหสฺสยุตฺตอาชญฺญรโถ วิย พหุปการา ภวิสฺสตี’’ติ ทิฏฺฐสํสนฺทนตฺถํ ปญฺหํ ปุจฺฉิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตาสุ อิธ ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา อธิปฺเปตา’’ติ. Như vậy, do có đại trí tuệ, vị trưởng lão có khả năng cả hai việc: nêu lên vấn đề và giải quyết vấn đề. Vị ấy, sau khi ngồi tại nơi nghỉ ban ngày, đã tự mình nêu lên tất cả các vấn đề, tự mình giải quyết, và đưa bài kinh này đến chỗ hoàn tất từ đầu đến cuối, rồi suy nghĩ: “Ồ, bài pháp thoại này thật tuyệt vời! Ta sẽ đối chiếu nó với vị huynh trưởng, Pháp Tướng quân. Khi đó, bài pháp thoại này, được cả hai chúng ta xác lập với cùng một quan điểm và cùng một ý hướng, sẽ trở nên vô cùng quan trọng, giống như một chiếc lọng bằng đá; sẽ rất hữu ích, giống như chiếc thuyền được đặt ở bến cho những ai muốn vượt qua bốn dòng bộc lưu, hay như cỗ xe ngựa thuần chủng được thắng ngàn con cho những ai muốn đi trên đường.” Vì mục đích đối chiếu sở kiến, ngài đã hỏi vấn đề. Do đó, đã được nói rằng: “Trong số các loại câu hỏi ấy, ở đây muốn nói đến câu hỏi nhằm đối chiếu sở kiến.” นปฺปชานาตีติ [Pg.238] เอตฺถ ยสฺมา นปฺปชานาติ, ตสฺมา ทุปฺปญฺโญติ วุจฺจตีติ อยมตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. อิทํ ทุกฺขนฺติ นปฺปชานาตีติ อิทํ ทุกฺขํ, เอตฺตกํ ทุกฺขํ, อิโต อุทฺธํ นตฺถีติ ทุกฺขสจฺจํ ยาถาวสรสลกฺขณโต น ปชานาติ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ อิโต ทุกฺขํ สมุเทตีติ ปวตฺติทุกฺขปภาวิกา ตณฺหา สมุทยสจฺจนฺติ ยาถาวสรสลกฺขณโต น ปชานาติ. อยํ ทุกฺขนิโรโธติ อิทํ ทุกฺขํ อยํ ทุกฺขสมุทโย จ อิทํ นาม ฐานํ ปตฺวา นิรุชฺฌตีติ อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิพฺพานํ นิโรธสจฺจนฺติ ยาถาวสรสลกฺขณโต น ปชานาติ. อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ อยํ ปฏิปทา ทุกฺขนิโรธํ คจฺฉตีติ มคฺคสจฺจํ ยาถาวสรสลกฺขณโต น ปชานาตีติ. อนนฺตรวาเรปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สงฺเขปโต ปเนตฺถ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานิโก ปุคฺคโล กถิโตติ เวทิตพฺโพ. Ở đây, trong câu "không tuệ tri", ý nghĩa là: bởi vì không tuệ tri, cho nên được gọi là người liệt tuệ. Phương pháp này (áp dụng) ở tất cả mọi nơi. Về câu "không tuệ tri 'đây là khổ'", (nghĩa là) không tuệ tri khổ đế theo đúng trạng thái và tướng trạng riêng của nó rằng: 'Đây là khổ, khổ chỉ có chừng ấy, ngoài ra không có khổ nào khác'. Về câu "'đây là khổ tập'", (nghĩa là) không tuệ tri theo đúng trạng thái và tướng trạng riêng của nó rằng: 'Từ đây, khổ sanh khởi', như vậy, ái là nguyên nhân sanh ra khổ trong dòng tương tục, (nên ái) là tập đế. Về câu "'đây là khổ diệt'", (nghĩa là) không tuệ tri theo đúng trạng thái và tướng trạng riêng của nó rằng: 'Khổ này và khổ tập này, khi đạt đến nơi gọi là đây thì diệt', như vậy, sự không tiếp diễn của cả hai (khổ và tập) là Niết-bàn, (nên Niết-bàn) là diệt đế. Về câu "'đây là con đường đưa đến khổ diệt'", (nghĩa là) không tuệ tri đạo đế theo đúng trạng thái và tướng trạng riêng của nó rằng: 'Con đường này dẫn đến sự diệt khổ'. Trong đoạn tiếp theo cũng nên hiểu ý nghĩa theo chính phương pháp này. Nên hiểu rằng, nói một cách tóm tắt, ở đây người thực hành đề mục Tứ đế đã được nói đến. อยญฺหิ อาจริยสนฺติเก จตฺตาริ สจฺจานิ สวนโต อุคฺคณฺหาติ. ฐเปตฺวา ตณฺหํ เตภูมกา ธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ, ตณฺหา สมุทยสจฺจํ, อุภินฺนํ อปฺปวตฺติ นิพฺพานํ นิโรธสจฺจํ, ทุกฺขสจฺจํ ปริชานนฺโต สมุทยสจฺจํ ปชหนฺโต นิโรธปาปโน มคฺโค มคฺคสจฺจนฺติ เอวํ อุคฺคเหตฺวา อภินิวิสติ. ตตฺถ ปุริมานิ ทฺเว สจฺจานิ วฏฺฏํ, ปจฺฉิมานิ วิวฏฺฏํ, วฏฺเฏ อภินิเวโส โหติ, โน วิวฏฺเฏ, ตสฺมา อยํ อภินิวิสมาโน ทุกฺขสจฺเจ อภินิวิสติ. Vị này quả thực học hỏi bốn sự thật từ nơi vị thầy bằng cách lắng nghe. Sau khi học hỏi như vầy: "Ngoại trừ ái, các pháp trong ba cõi là khổ đế; ái là tập đế; sự không tiếp diễn của cả hai (khổ và tập) là Niết-bàn, là diệt đế; đạo lộ liễu tri khổ đế, đoạn tận tập đế, đưa đến diệt đế là đạo đế", vị ấy hướng tâm đến (đối tượng thiền quán). Trong đó, hai đế đầu là luân hồi, (hai đế) sau là thoát khỏi luân hồi. Có sự hướng tâm vào luân hồi, không (có sự hướng tâm) vào sự thoát khỏi luân hồi. Do đó, vị này khi hướng tâm, liền hướng tâm vào khổ đế. ทุกฺขสจฺจํ นาม รูปาทโย ปญฺจกฺขนฺธาติ ววตฺถเปตฺวา ธาตุกมฺมฏฺฐานวเสน โอตริตฺวา, ‘‘จตฺตาริ มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ รูป’’นฺติ ววตฺถเปติ. ตทารมฺมณา เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ นามนฺติ เอวํ ยมกตาลกฺขนฺธํ ภินฺทนฺโต วิย ‘‘ทฺเวว อิเม ธมฺมา นามรูป’’นฺติ ววตฺถเปติ. ตํ ปเนตํ น อเหตุกํ สเหตุกํ สปฺปจฺจยํ, โก จสฺส ปจฺจโย อวิชฺชาทโย ธมฺมาติ เอวํ ปจฺจเย เจว ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม จ ววตฺถเปตฺวา ‘‘สพฺเพปิ ธมฺมา หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺจา’’ติ อนิจฺจลกฺขณํ อาโรเปติ, ตโต อุทยวยปฺปฏิปีฬนากาเรน ทุกฺขา, อวสวตฺตนากาเรน อนตฺตาติ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา สมฺมสนฺโต โลกุตฺตรมคฺคํ ปาปุณาติ. Sau khi xác định rằng "Khổ đế chính là năm uẩn bắt đầu bằng sắc uẩn", vị ấy đi vào theo cách của đề mục tứ đại, rồi xác định rằng: "Bốn đại chủng và sắc y sinh từ bốn đại chủng là sắc". (Vị ấy xác định rằng): "Thọ, tưởng, hành, thức có sắc đó làm đối tượng là danh". Như vậy, giống như người chẻ thân cây thốt nốt, vị ấy xác định rằng: "Chỉ có hai pháp này là danh và sắc". Hơn nữa, danh và sắc ấy không phải vô nhân, mà là hữu nhân, hữu duyên. "Duyên của nó là gì? Là các pháp như vô minh v.v.". Như vậy, sau khi xác định cả nhân duyên và các pháp do duyên sanh, vị ấy áp đặt tướng vô thường (lên các pháp ấy) rằng: "Tất cả các pháp, sau khi có mặt, đều không có mặt nữa, vì vậy chúng là vô thường". Sau đó, (vị ấy áp đặt tướng khổ) rằng: "Chúng là khổ theo cách bị sự sanh diệt bức bách", (và áp đặt tướng vô ngã) rằng: "Chúng là vô ngã theo cách không tuân theo ý muốn". Sau khi áp đặt tam tướng như vậy, vị ấy quán xét theo trình tự của thiền minh sát và đạt đến đạo siêu thế. มคฺคกฺขเณ [Pg.239] จตฺตาริ สจฺจานิ เอกปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ, เอกาภิสมเยน อภิสเมติ. ทุกฺขํ ปริญฺญาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ. สมุทยํ ปหานปฏิเวเธน, นิโรธํ สจฺฉิกิริยาปฏิเวเธน, มคฺคํ ภาวนาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ. ทุกฺขํ ปริญฺญาภิสมเยน อภิสเมติ, สมุทยํ ปหานาภิสมเยน, นิโรธํ สจฺฉิกิริยาภิสมเยน, มคฺคํ ภาวนาภิสมเยน อภิสเมติ. โส ตีณิ สจฺจานิ กิจฺจโต ปฏิวิชฺฌติ, นิโรธํ อารมฺมณโต. ตสฺมิญฺจสฺส ขเณ อหํ ทุกฺขํ ปริชานามิ, สมุทยํ ปชหามิ, นิโรธํ สจฺฉิกโรมิ, มคฺคํ ภาเวมีติ อาโภคสมนฺนาหารมนสิการปจฺจเวกฺขณา นตฺถิ. เอตสฺส ปน ปริคฺคณฺหนฺตสฺเสว มคฺโค ตีสุ สจฺเจสุ ปริญฺญาทิกิจฺจํ สาเธนฺโตว นิโรธํ อารมฺมณโต ปฏิวิชฺฌตีติ. Trong sát-na đạo, vị ấy thâm nhập bốn sự thật bằng một sự thâm nhập duy nhất, chứng ngộ bằng một sự chứng ngộ duy nhất. Vị ấy thâm nhập khổ đế bằng sự thâm nhập liễu tri. (Vị ấy thâm nhập) tập đế bằng sự thâm nhập đoạn tận, diệt đế bằng sự thâm nhập chứng thực, đạo đế bằng sự thâm nhập tu tập. Vị ấy chứng ngộ khổ đế bằng sự chứng ngộ liễu tri, chứng ngộ tập đế bằng sự chứng ngộ đoạn tận, chứng ngộ diệt đế bằng sự chứng ngộ chứng thực, chứng ngộ đạo đế bằng sự chứng ngộ tu tập. Vị ấy thâm nhập ba đế về phương diện phận sự, (và thâm nhập) diệt đế về phương diện đối tượng. Và trong sát-na ấy, đối với vị ấy không có sự hướng tâm, sự chú ý, sự tác ý, sự phản khán rằng: "Ta đang liễu tri khổ, ta đang đoạn tận tập, ta đang chứng thực diệt, ta đang tu tập đạo". Nhưng đối với vị ấy, người đang thấu triệt, đạo vừa hoàn thành các phận sự như liễu tri v.v. đối với ba đế, vừa thâm nhập diệt đế về phương diện đối tượng. ตสฺมา ปญฺญวาติ วุจฺจตีติ เอตฺถ เหฏฺฐิมโกฏิยา โสตาปนฺโน, อุปริมโกฏิยา ขีณาสโว ปญฺญวาติ นิทฺทิฏฺโฐ. โย ปน เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ ปาฬิโต จ อตฺถโต จ อนุสนฺธิโต จ ปุพฺพาปรโต จ อุคฺคเหตฺวา เหฏฺฐุปริยํ กโรนฺโต วิจรติ, อนิจฺจทุกฺขานตฺตวเสน ปริคฺคหมตฺตมฺปิ นตฺถิ, อยํ ปญฺญวา นาม, ทุปฺปญฺโญ นามาติ? วิญฺญาณจริโต นาเมส, ปญฺญวาติ น วตฺตพฺโพ. อถ โย ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา วิปสฺสนาปฏิปาฏิยา สมฺมสนฺโต อชฺช อชฺเชว อรหตฺตนฺติ จรติ, อยํ ปญฺญวา นาม, ทุปฺปญฺโญ นามาติ? ภชาปิยมาโน ปญฺญวาปกฺขํ ภชติ. สุตฺเต ปน ปฏิเวโธว กถิโต. Ở đây, trong câu "Do đó, được gọi là người có trí tuệ", ở mức độ thấp nhất là bậc Dự lưu, ở mức độ cao nhất là bậc Lậu tận, được chỉ rõ là người có trí tuệ. Lại nữa, vị nào sau khi học thuộc lòng Tam tạng, lời dạy của Đức Phật, cả về văn bản, ý nghĩa, mối liên hệ, và trước sau, rồi thực hành xuôi ngược, nhưng không có dù chỉ là sự thấu triệt theo phương diện vô thường, khổ, vô ngã, vị này được gọi là người có trí tuệ hay người liệt tuệ? Vị này được gọi là người sống bằng thức, không nên được gọi là người có trí tuệ. Lại nữa, vị nào áp đặt tam tướng, quán xét theo trình tự thiền minh sát, và thực hành với ý nghĩ "ngay hôm nay, ta sẽ đắc A-la-hán", vị này được gọi là người có trí tuệ hay người liệt tuệ? Khi được phân tích, vị ấy thuộc về phe người có trí tuệ. Tuy nhiên, trong kinh, chỉ có (trí tuệ) thâm nhập mới được nói đến. วิญฺญาณํ วิญฺญาณนฺติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? เยน วิญฺญาเณน สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา เอส ปญฺญวา นาม ชาโต, ตสฺส อาคมนวิปสฺสนา วิญฺญาณํ กมฺมการกจิตฺตํ ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. สุขนฺติปิ วิชานาตีติ สุขเวทนมฺปิ วิชานาติ. อุปริปททฺวเยปิ เอเสว นโย. อิมินา เถโร ‘‘สุขํ เวทนํ เวทยมาโน สุขํ เวทนํ เวทยามีติ ปชานาตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๑๑๓; ที. นิ. ๒.๓๘๐) นเยน อาคตเวทนาวเสน อรูปกมฺมฏฺฐานํ กเถสิ. ตสฺสตฺโถ สติปฏฺฐาเน วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. Ở đây, trong câu "Thức, thức", (ngài) hỏi điều gì? (Ngài) hỏi với ý định rằng: "Nhờ thức nào mà sau khi quán xét các hành, vị này đã trở thành người được gọi là có trí tuệ? Tôi hỏi về thức minh sát dẫn đến (đạo), tức là tâm thực hiện hành động (quán xét) của vị ấy". Về câu "biết cả lạc", (nghĩa là) biết cả lạc thọ. Trong hai câu trên cũng theo phương pháp này. Bằng (cách nói) này, vị trưởng lão đã thuyết giảng về đề mục vô sắc theo phương diện thọ đã được đề cập theo phương pháp trong câu "khi cảm thọ một lạc thọ, vị ấy tuệ tri: 'Tôi cảm thọ một lạc thọ'" v.v... Ý nghĩa của điều đó nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong (kinh) Tứ Niệm Xứ. สํสฏฺฐาติ [Pg.240] เอกุปฺปาทาทิลกฺขเณน สํโยคฏฺเฐน สํสฏฺฐา, อุทาหุ วิสํสฏฺฐาติ ปุจฺฉติ. เอตฺถ จ เถโร มคฺคปญฺญญฺจ วิปสฺสนาวิญฺญาณญฺจาติ อิเม ทฺเว โลกิยโลกุตฺตรธมฺเม มิสฺเสตฺวา ภูมนฺตรํ ภินฺทิตฺวา สมยํ อชานนฺโต วิย ปุจฺฉตีติ น เวทิตพฺโพ. มคฺคปญฺญาย ปน มคฺควิญฺญาเณน, วิปสฺสนาปญฺญาย จ วิปสฺสนาวิญฺญาเณเนว สทฺธึ สํสฏฺฐภาวํ ปุจฺฉตีติ เวทิตพฺโพ. เถโรปิสฺส ตเมวตฺถํ วิสฺสชฺเชนฺโต อิเม ธมฺมา สํสฏฺฐาติอาทิมาห. ตตฺถ น จ ลพฺภา อิเมสํ ธมฺมานนฺติ อิเมสํ โลกิยมคฺคกฺขเณปิ โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณปิ เอกโต อุปฺปนฺนานํ ทฺวินฺนํ ธมฺมานํ. วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวาติ วิสุํ วิสุํ กตฺวา วินิวฏฺเฏตฺวา, อารมฺมณโต วา วตฺถุโต วา อุปฺปาทโต วา นิโรธโต วา นานากรณํ ทสฺเสตุํ น สกฺกาติ อตฺโถ. เตสํ เตสํ ปน ธมฺมานํ วิสโย นาม อตฺถิ. โลกิยธมฺมํ ปตฺวา หิ จิตฺตํ เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, โลกุตฺตรํ ปตฺวา ปญฺญา. Hỏi rằng: ‘(Các pháp ấy) có tương hợp hay không?’ nghĩa là: ‘Chúng có tương hợp theo ý nghĩa liên kết bởi các đặc tính như cùng sanh khởi v.v... hay là không tương hợp?’ Và ở đây, không nên hiểu rằng vị trưởng lão hỏi như người không biết giáo lý, đã trộn lẫn hai pháp thế gian và xuất thế gian này là tuệ đạo và thức minh sát, và đã phá vỡ sự khác biệt về cảnh giới. Mà nên hiểu rằng, vị ấy hỏi về trạng thái tương hợp của tuệ đạo cùng với thức đạo, và của tuệ minh sát cùng với chính thức minh sát. Vị Trưởng lão (Sāriputta) khi giải đáp chính ý nghĩa ấy đã nói câu bắt đầu bằng: ‘Các pháp này tương hợp’. Trong đó, câu ‘không thể có được đối với các pháp này’ có nghĩa là: đối với hai pháp này đã cùng sanh khởi trong sát-na đạo thế gian hoặc trong sát-na đạo xuất thế gian. ‘Tách rời, tách rời’ có nghĩa là: sau khi làm cho riêng biệt, sau khi phân chia, không thể chỉ ra sự khác biệt về đối tượng, hoặc về vật nền, hoặc về sự sanh khởi, hoặc về sự diệt tận. Đây là ý nghĩa. Tuy nhiên, đối với mỗi pháp ấy có một lĩnh vực riêng. Thật vậy, đối với pháp thế gian, tâm là trưởng, là đi trước; đối với pháp xuất thế gian, tuệ (là trưởng, là đi trước). สมฺมาสมฺพุทฺโธปิ หิ โลกิยธมฺมํ ปุจฺฉนฺโต, ‘‘ภิกฺขุ, ตฺวํ กตมํ ปญฺญํ อธิคโต, กึ ปฐมมคฺคปญฺญํ, อุทาหุ ทุติย ตติย จตุตฺถ มคฺคปญฺญ’’นฺติ น เอวํ ปุจฺฉติ. กึ ผสฺโส ตฺวํ, ภิกฺขุ, กึ เวทโน, กึ สญฺโญ, กึ เจตโนติ น จ ปุจฺฉติ, จิตฺตวเสน ปน, ‘‘กิญฺจิตฺโต ตฺวํ, ภิกฺขู’’ติ (ปารา. ๑๓๕) ปุจฺฉติ. กุสลากุสลํ ปญฺญเปนฺโตปิ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา’’ติ (ธ. ป. ๑, ๒) จ, ‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ (ธ. ส. ๑) จ เอวํ จิตฺตวเสเนว ปญฺญาเปติ. โลกุตฺตรํ ปุจฺฉนฺโต ปน กึ ผสฺโส ตฺวํ ภิกฺขุ, กึ เวทโน, กึ สญฺโญ, กึ เจตโนติ น ปุจฺฉติ. กตมา เต, ภิกฺขุ, ปญฺญา อธิคตา, กึ ปฐมมคฺคปญฺญา, อุทาหุ ทุติยตติยจตุตฺถมคฺคปญฺญาติ เอวํ ปญฺญาวเสเนว ปุจฺฉติ. Thật vậy, bậc Chánh Đẳng Giác khi hỏi về pháp thế gian, Ngài không hỏi như vầy: ‘Này Tỳ khưu, ông đã chứng đắc tuệ nào, có phải là tuệ đạo thứ nhất, hay là tuệ đạo thứ hai, thứ ba, thứ tư không?’ Và Ngài không hỏi: ‘Này Tỳ khưu, ông có xúc gì, có thọ gì, có tưởng gì, có tư gì?’ mà Ngài hỏi theo phương diện của tâm rằng: ‘Này Tỳ khưu, ông có tâm gì?’ Khi chế định pháp thiện và bất thiện, Ngài cũng chế định theo phương diện của tâm như: ‘Các pháp do tâm dẫn đầu, tâm làm chủ, do tâm tạo tác,’ và: ‘Thế nào là các pháp thiện? Vào lúc nào tâm thiện Dục giới sanh khởi...’ Còn khi hỏi về pháp xuất thế gian, Ngài không hỏi: ‘Này Tỳ khưu, ông có xúc gì, có thọ gì, có tưởng gì, có tư gì?’ Ngài chỉ hỏi theo phương diện của tuệ như vầy: ‘Này Tỳ khưu, tuệ nào đã được ông chứng đắc, có phải là tuệ đạo thứ nhất, hay là tuệ đạo thứ hai, thứ ba, thứ tư không?’ อินฺทฺริยสํยุตฺเตปิ ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ปญฺจ? สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ. กตฺถ จ, ภิกฺขเว, สทฺธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ โสตาปตฺติยงฺเคสุ เอตฺถ สทฺธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. กตฺถ จ, ภิกฺขเว, วีริยินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ เอตฺถ วีริยินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. กตฺถ จ, ภิกฺขเว, สตินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ เอตฺถ สตินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. กตฺถ จ, ภิกฺขเว, สมาธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ ฌาเนสุ เอตฺถ สมาธินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ. กตฺถ จ, ภิกฺขเว, ปญฺญินฺทฺริยํ ทฏฺฐพฺพํ? จตูสุ อริยสจฺเจสุ เอตฺถ ปญฺญินฺทฺริยํ [Pg.241] ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๗๘). เอวํ สวิสยสฺมึเยว โลกิยโลกุตฺตรา ธมฺมา กถิตา. Cũng vậy, trong Tương Ưng Bộ Kinh về các Căn (Indriyasaṃyutta), có đoạn: ‘Này các Tỳ khưu, có năm căn này. Năm căn nào? Tín căn, tấn căn, niệm căn, định căn, tuệ căn. Và này các Tỳ khưu, tín căn cần được thấy ở đâu? Tín căn cần được thấy ở đây trong bốn chi phần của bậc Dự lưu. Và này các Tỳ khưu, tấn căn cần được thấy ở đâu? Tấn căn cần được thấy ở đây trong bốn chánh cần. Và này các Tỳ khưu, niệm căn cần được thấy ở đâu? Niệm căn cần được thấy ở đây trong bốn niệm xứ. Và này các Tỳ khưu, định căn cần được thấy ở đâu? Định căn cần được thấy ở đây trong bốn thiền. Và này các Tỳ khưu, tuệ căn cần được thấy ở đâu? Tuệ căn cần được thấy ở đây trong bốn Thánh đế.’ Như vậy, các pháp thế gian và xuất thế gian được thuyết giảng trong chính lĩnh vực riêng của chúng. ยถา หิ จตฺตาโร เสฏฺฐิปุตฺตา ราชาติ ราชปญฺจเมสุ สหาเยสุ นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามาติ วีถึ โอติณฺเณสุ เอกสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว, ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติ. ทุติยสฺส ตติยสฺส จตุตฺถสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว, ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติ. อถ สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล กิญฺจาปิ ราชา สพฺพตฺถ อิสฺสโรว, อิมสฺมึ ปน กาเล อตฺตโน เคเหเยว, ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ วิจาเรติ. เอวเมวํ โข สทฺธาปญฺจมเกสุ อินฺทฺริเยสุ เตสุ สหาเยสุ เอกโต วีถึ โอตรนฺเตสุ วิย เอการมฺมเณ อุปฺปชฺชมาเนสุปิ ยถา ปฐมสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ โสตาปตฺติยงฺคานิ ปตฺวา อธิโมกฺขลกฺขณํ สทฺธินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา ทุติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สมฺมปฺปธานานิ ปตฺวา ปคฺคหณลกฺขณํ วีริยินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา ตติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สติปฏฺฐานานิ ปตฺวา อุปฏฺฐานลกฺขณํ สตินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา จตุตฺถสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ ฌานวิโมกฺเข ปตฺวา อวิกฺเขปลกฺขณํ สมาธินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล ปน ยถา อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, ราชาว เคเห วิจาเรติ, เอวเมว อริยสจฺจานิ ปตฺวา ปชานนลกฺขณํ ปญฺญินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. Ví như bốn người con của trưởng giả và vị vua, trong nhóm năm người bạn, khi đi ra đường với ý định: ‘Chúng ta sẽ vui chơi lễ hội,’ lúc đến nhà của người con trưởng giả thứ nhất, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu trong nhà rằng: ‘Hãy đem vật thực và món ăn đến cho những người này, hãy đem vòng hoa, hương thơm, đồ trang sức, v.v... đến.’ Lúc đến nhà của người thứ hai, thứ ba, và thứ tư, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu trong nhà rằng: ‘Hãy đem vật thực và món ăn đến cho những người này, hãy đem vòng hoa, hương thơm, đồ trang sức, v.v... đến.’ Sau đó, sau cùng hết, lúc đến nhà của vị vua, mặc dù vị vua là người có quyền lực ở khắp mọi nơi, nhưng vào lúc này, chính tại nhà của mình, ngài lo liệu rằng: ‘Hãy đem vật thực và món ăn đến cho những người này, hãy đem vòng hoa, hương thơm, đồ trang sức, v.v... đến.’ Cũng tương tự như vậy, trong các căn có tín là thứ năm, ví như những người bạn ấy cùng nhau đi ra đường, dầu cho chúng sanh khởi trên cùng một đối tượng, cũng giống như ở nhà của người thứ nhất, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu, cũng vậy, khi đạt đến các chi phần của Dự lưu, chính tín căn có đặc tính thắng giải là chủ chốt và đi đầu, các căn còn lại đi theo sau nó. Giống như ở nhà của người thứ hai, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu, cũng vậy, khi đạt đến các Chánh cần, chính tinh tấn căn có đặc tính nỗ lực là chủ chốt và đi đầu, các căn còn lại đi theo sau nó. Giống như ở nhà của người thứ ba, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu, cũng vậy, khi đạt đến các Niệm xứ, chính niệm căn có đặc tính an trú là chủ chốt và đi đầu, các căn còn lại đi theo sau nó. Giống như ở nhà của người thứ tư, bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có người chủ nhà lo liệu, cũng vậy, khi đạt đến các thiền và giải thoát, chính định căn có đặc tính không phân tán là chủ chốt và đi đầu, các căn còn lại đi theo sau nó. Nhưng sau cùng hết, lúc đến nhà của vị vua, giống như bốn người kia ngồi im lặng, chỉ có vị vua lo liệu trong nhà, cũng tương tự như vậy, khi đạt đến các Thánh đế, chính tuệ căn có đặc tính liễu tri là chủ chốt và đi đầu, các căn còn lại đi theo sau nó. อิติ ปฏิสมฺภิทาปตฺตานํ อคฺเค ฐปิโต มหาโกฏฺฐิตตฺเถโร โลกิยธมฺมํ ปุจฺฉนฺโต จิตฺตํ เชฏฺฐกํ จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา ปุจฺฉิ; โลกุตฺตรธมฺมํ ปุจฺฉนฺโต [Pg.242] ปญฺญํ เชฏฺฐกํ ปญฺญํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา ปุจฺฉิ. ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโรปิ ตเถว วิสฺสชฺเชสีติ. Như vậy, trưởng lão Mahākoṭṭhita, vị được đặt ở địa vị hàng đầu trong số những vị đã chứng đắc các Tuệ phân tích, khi hỏi về pháp thế gian đã hỏi với tâm là chủ chốt, tâm đi đầu; khi hỏi về pháp siêu thế đã hỏi với tuệ là chủ chốt, tuệ đi đầu. Và trưởng lão Sāriputta, vị Tướng quân Chánh pháp, cũng đã trả lời đúng như vậy. ยํ หาวุโส, ปชานาตีติ ยํ จตุสจฺจธมฺมมิทํ ทุกฺขนฺติอาทินา นเยน มคฺคปญฺญา ปชานาติ. ตํ วิชานาตีติ มคฺควิญฺญาณมฺปิ ตเถว ตํ วิชานาติ. ยํ วิชานาตีติ ยํ สงฺขารคตํ อนิจฺจนฺติอาทินา นเยน วิปสฺสนาวิญฺญาณํ วิชานาติ. ตํ ปชานาตีติ วิปสฺสนาปญฺญาปิ ตเถว ตํ ปชานาติ. ตสฺมา อิเม ธมฺมาติ เตน การเณน อิเม ธมฺมา. สํสฏฺฐาติ เอกุปฺปาทเอกนิโรธเอกวตฺถุกเอการมฺมณตาย สํสฏฺฐา. Này hiền giả, ‘vị ấy liễu tri điều gì’ có nghĩa là: đạo tuệ liễu tri pháp Tứ đế nào theo phương thức ‘đây là khổ’ v.v... ‘Vị ấy nhận biết điều ấy’ có nghĩa là: đạo thức cũng nhận biết điều ấy đúng như vậy. ‘Vị ấy nhận biết điều gì’ có nghĩa là: tuệ quán thức nhận biết pháp hữu vi nào theo phương thức ‘vô thường’ v.v... ‘Vị ấy liễu tri điều ấy’ có nghĩa là: tuệ quán cũng liễu tri điều ấy đúng như vậy. ‘Do đó, các pháp này’ có nghĩa là: vì lý do ấy, các pháp này. ‘Được trộn lẫn’ có nghĩa là: được trộn lẫn do có cùng sự sanh khởi, cùng sự diệt tận, cùng vật nương, và cùng đối tượng. ปญฺญา ภาเวตพฺพาติ อิทํ มคฺคปญฺญํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตํสมฺปยุตฺตํ ปน วิญฺญาณํ ตาย สทฺธึ ภาเวตพฺพเมว โหติ. วิญฺญาณํ ปริญฺเญยฺยนฺติ อิทํ วิปสฺสนาวิญฺญาณํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตํสมฺปยุตฺตา ปน ปญฺญา เตน สทฺธึ ปริชานิตพฺพาว โหติ. Câu ‘Tuệ cần được tu tập’ này được nói liên hệ đến đạo tuệ. Còn thức tương ưng với tuệ ấy thì cần được tu tập cùng với tuệ ấy. Câu ‘Thức cần được liễu tri’ này được nói liên hệ đến tuệ quán thức. Còn tuệ tương ưng với thức ấy thì cần được liễu tri cùng với thức ấy. ๔๕๐. เวทนา เวทนาติ อิทํ กสฺมา ปุจฺฉติ? เวทนาลกฺขณํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. เอวํ สนฺเตปิ เตภูมิกสมฺมสนจารเวทนาว อธิปฺเปตาติ สลฺลกฺเขตพฺพา. สุขมฺปิ เวเทตีติ สุขํ อารมฺมณํ เวเทติ อนุภวติ. ปรโต ปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ‘‘รูปญฺจ หิทํ, มหาลิ, เอกนฺตทุกฺขํ อภวิสฺส, ทุกฺขานุปติตํ ทุกฺขาวกฺกนฺตํ อนวกฺกนฺตํ สุเขน, นยิทํ สตฺตา รูปสฺมึ สารชฺเชยฺยุํ. ยสฺมา จ โข, มหาลิ, รูปํ สุขํ สุขานุปติตํ สุขาวกฺกนฺตํ อนวกฺกนฺตํ ทุกฺเขน, ตสฺมา สตฺตา รูปสฺมึ สารชฺชนฺติ, สาราคา สํยุชฺชนฺติ, สํโยคา สํกิลิสฺสนฺติ. เวทนา จ หิทํ… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณญฺจ หิทํ, มหาลิ, เอกนฺตทุกฺขํ อภวิสฺส…เป… สํกิลิสฺสนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๗๐) อิมินา หิ มหาลิสุตฺตปริยาเยน อิธ อารมฺมณํ สุขํ ทุกฺขํ อทุกฺขมสุขนฺติ กถิตํ. อปิจ ปุริมํ สุขํ เวทนํ อารมฺมณํ กตฺวา อปรา สุขา เวทนา เวเทติ; ปุริมํ ทุกฺขํ เวทนํ อารมฺมณํ กตฺวา อปรา ทุกฺขา เวทนา เวเทติ; ปุริมํ อทุกฺขมสุขํ เวทนํ อารมฺมณํ กตฺวา อปรา อทุกฺขมสุขา เวทนา เวเทตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เวทนาเยว หิ เวเทติ, น อญฺโญ โกจิ เวทิตา นาม อตฺถีติ วุตฺตเมตํ. 450. Tại sao lại hỏi câu này: ‘Thọ, thọ’? Vị ấy hỏi với ý định: ‘Ta sẽ hỏi về đặc tính của thọ.’ Dầu là vậy, cần phải ghi nhận rằng điều được chủ ý chính là thọ thuộc hành xứ của tuệ quán xét ba cõi. ‘Cảm thọ cả lạc’ có nghĩa là cảm thọ, kinh nghiệm đối tượng lạc. Phương thức này cũng tương tự đối với hai cụm từ theo sau. Thật vậy, qua đoạn kinh Mahāli này: ‘Này Mahāli, nếu sắc này hoàn toàn là khổ, bị khổ chi phối, bị khổ xâm chiếm, không bị lạc xâm chiếm, thì chúng sanh này đã không tham đắm nơi sắc. Và này Mahāli, vì sắc là lạc, bị lạc chi phối, bị lạc xâm chiếm, không bị khổ xâm chiếm, do đó chúng sanh tham đắm nơi sắc, do tham đắm nên bị trói buộc, do trói buộc nên bị ô nhiễm. Này Mahāli, nếu thọ này... tưởng... các hành... thức này hoàn toàn là khổ... (v.v.)... bị ô nhiễm,’ (S. iii. 70) ở đây đối tượng được nói là lạc, khổ, và bất khổ bất lạc. Hơn nữa, ý nghĩa ở đây cần được hiểu như vầy: lấy thọ lạc trước kia làm đối tượng, một thọ lạc khác cảm thọ; lấy thọ khổ trước kia làm đối tượng, một thọ khổ khác cảm thọ; lấy thọ bất khổ bất lạc trước kia làm đối tượng, một thọ bất khổ bất lạc khác cảm thọ. Thật vậy, chính thọ cảm thọ, không có một người cảm thọ nào khác cả; điều này đã được nói đến. สญฺญา [Pg.243] สญฺญาติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? สพฺพสญฺญาย ลกฺขณํ. กึ สพฺพตฺถกสญฺญายาติ? สพฺพสญฺญาย ลกฺขณนฺติปิ สพฺพตฺถกสญฺญาย ลกฺขณนฺติปิ เอกเมเวตํ, เอวํ สนฺเตปิ เตภูมิกสมฺมสนจารสญฺญาว อธิปฺเปตาติ สลฺลกฺเขตพฺพา. นีลกมฺปิ สญฺชานาตีติ นีลปุปฺเผ วา วตฺเถ วา ปริกมฺมํ กตฺวา อุปจารํ วา อปฺปนํ วา ปาเปนฺโต สญฺชานาติ. อิมสฺมิญฺหิ อตฺเถ ปริกมฺมสญฺญาปิ อุปจารสญฺญาปิ อปฺปนาสญฺญาปิ วฏฺฏติ. นีเล นีลนฺติ อุปฺปชฺชนกสญฺญาปิ วฏฺฏติเยว. ปีตกาทีสุปิ เอเสว นโย. Ở đây, trong câu ‘Tưởng, thưa ngài, là tưởng,’ câu hỏi là gì? Là đặc tướng của tất cả tưởng. Có phải là tưởng phổ thông không? Đặc tướng của tất cả tưởng và đặc tướng của tưởng phổ thông là một. Dù là như vậy, nên ghi nhận rằng chỉ có tưởng có đối tượng là sự quán xét các pháp ba cõi mới được chủ ý. ‘Cũng nhận biết màu xanh’ có nghĩa là người ấy nhận biết sau khi thực hiện sự chuẩn bị (parikamma) trên bông hoa màu xanh hoặc tấm vải màu xanh, và đang đạt đến cận định hoặc an chỉ định. Thật vậy, trong ý nghĩa này, tưởng chuẩn bị, tưởng cận định, và tưởng an chỉ định đều thích hợp. Tưởng sanh khởi ‘xanh, xanh’ đối với màu xanh cũng thích hợp. Phương pháp này cũng áp dụng cho màu vàng, v.v. ยา จาวุโส, เวทนาติ เอตฺถ เวทนา, สญฺญา, วิญฺญาณนฺติ อิมานิ ตีณิ คเหตฺวา ปญฺญา กสฺมา น คหิตาติ? อสพฺพสงฺคาหิกตฺตา. ปญฺญาย หิ คหิตาย ปญฺญาย สมฺปยุตฺตาว เวทนาทโย ลพฺภนฺติ, โน วิปฺปยุตฺตา. ตํ ปน อคฺคเหตฺวา อิเมสุ คหิเตสุ ปญฺญาย สมฺปยุตฺตา จ วิปฺปยุตฺตา จ อนฺตมโส ทฺเว ปญฺจวิญฺญาณธมฺมาปิ ลพฺภนฺติ. ยถา หิ ตโย ปุริสา สุตฺตํ สุตฺตนฺติ วเทยฺยุํ, จตุตฺโถ รตนาวุตสุตฺตนฺติ. เตสุ ปุริมา ตโย ตกฺกคตมฺปิ ปฏฺฏิวฏฺฏกาทิคตมฺปิ ยํกิญฺจิ พหุํ สุตฺตํ ลภนฺติ อนฺตมโส มกฺกฏกสุตฺตมฺปิ. รตนาวุตสุตฺตํ ปริเยสนฺโต มนฺทํ ลภติ, เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. เหฏฺฐโต วา ปญฺญา วิญฺญาเณน สทฺธึ สมฺปโยคํ ลภาปิตา วิสฺสฏฺฐตฺตาว อิธ น คหิตาติ วทนฺติ. ยํ หาวุโส, เวเทตีติ ยํ อารมฺมณํ เวทนา เวเทติ, สญฺญาปิ ตเทว สญฺชานาติ. ยํ สญฺชานาตีติ ยํ อารมฺมณํ สญฺญา สญฺชานาติ, วิญฺญาณมฺปิ ตเทว วิชานาตีติ อตฺโถ. Ở đây, trong câu ‘Thưa hiền giả, cái nào là thọ,’ tại sao sau khi lấy ba pháp này là thọ, tưởng, và thức, tuệ lại không được lấy? Vì không bao gồm tất cả. Thật vậy, khi tuệ được lấy, chỉ có thọ, v.v., tương ưng với tuệ mới được tìm thấy, chứ không phải những pháp bất tương ưng. Nhưng khi không lấy tuệ mà lấy những pháp này, thì cả những pháp tương ưng và bất tương ưng với tuệ, ngay cả đến hai pháp trong ngũ song thức cũng được tìm thấy. Ví như có ba người nói ‘sợi chỉ, sợi chỉ,’ người thứ tư nói ‘sợi chỉ xâu chuỗi ngọc.’ Trong số họ, ba người đầu tiên tìm thấy nhiều loại chỉ, bất kể là chỉ trên con suốt hay chỉ trên cuộn, v.v., ngay cả đến tơ nhện. Người tìm kiếm sợi chỉ xâu chuỗi ngọc thì tìm thấy rất ít. Sự thành tựu này nên được hiểu như vậy. Hoặc họ nói rằng, từ bên dưới, tuệ, dù được làm cho tương ưng với thức, đã bị bỏ qua ở đây vì nó đã được buông bỏ. ‘Thưa hiền giả, cái nào cảm thọ’ có nghĩa là: đối tượng nào mà thọ cảm nhận, tưởng cũng nhận biết chính đối tượng đó. ‘Cái nào nhận biết’ có nghĩa là: đối tượng nào mà tưởng nhận biết, thức cũng biết rõ chính đối tượng đó. อิทานิ สญฺชานาติ วิชานาติ ปชานาตีติ เอตฺถ วิเสโส เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อุปสคฺคมตฺตเมว วิเสโส. ชานาตีติ ปทํ ปน อวิเสโส. ตสฺสาปิ ชานนตฺเถ วิเสโส เวทิตพฺโพ. สญฺญา หิ นีลาทิวเสน อารมฺมณํ สญฺชานนมตฺตเมว, อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ลกฺขณปฏิเวธํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. วิญฺญาณํ นีลาทิวเสน อารมฺมณญฺเจว สญฺชานาติ, อนิจฺจาทิลกฺขณปฏิเวธญฺจ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา ปน มคฺคปาตุภาวํ ปาเปตุํ น สกฺโกติ. ปญฺญา นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ สญฺชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน [Pg.244] ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวํ ปาเปตุมฺปิ สกฺโกติ. Bây giờ, sự khác biệt giữa ‘sañjānāti’ (nhận biết), ‘vijānāti’ (biết rõ), và ‘pajānāti’ (tuệ tri) nên được hiểu. Ở đây, sự khác biệt chỉ nằm ở tiếp đầu ngữ. Còn từ ‘jānāti’ (biết) thì không khác biệt. Sự khác biệt trong ý nghĩa của ‘biết’ cũng nên được hiểu. Thật vậy, tưởng chỉ nhận biết đối tượng qua phương diện màu xanh, v.v.; nó không thể dẫn đến sự thấu triệt các tướng là vô thường, khổ, vô ngã. Thức vừa nhận biết đối tượng qua phương diện màu xanh, v.v., vừa dẫn đến sự thấu triệt các tướng vô thường, v.v.; nhưng sau khi nỗ lực, nó không thể dẫn đến sự xuất hiện của đạo. Tuệ vừa nhận biết đối tượng qua phương diện màu xanh, v.v., vừa dẫn đến sự thấu triệt các tướng qua phương diện vô thường, v.v., và sau khi nỗ lực, nó cũng có thể dẫn đến sự xuất hiện của đạo. ยถา หิ เหรญฺญิกผลเก กหาปณราสิมฺหิ กเต อชาตพุทฺธิ ทารโก คามิกปุริโส มหาเหรญฺญิโกติ ตีสุ ชเนสุ โอโลเกตฺวา ฐิเตสุ อชาตพุทฺธิ ทารโก กหาปณานํ จิตฺตวิจิตฺตจตุรสฺสมณฺฑลภาวเมว ชานาติ, อิทํ มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ รตนสมฺมตนฺติ น ชานาติ. คามิกปุริโส จิตฺตาทิภาวญฺเจว ชานาติ, มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภครตนสมฺมตภาวญฺจ. ‘‘อยํ กูโฏ อยํ เฉโก อยํ กรโต อยํ สณฺโห’’ติ ปน น ชานาติ. มหาเหรญฺญิโก จิตฺตาทิภาวมฺปิ รตนสมฺมตภาวมฺปิ กูฏาทิภาวมฺปิ ชานาติ, ชานนฺโต จ ปน นํ รูปํ ทิสฺวาปิ ชานาติ, อาโกฏิตสฺส สทฺทํ สุตฺวาปิ, คนฺธํ ฆายิตฺวาปิ, รสํ สายิตฺวาปิ, หตฺเถน ครุกลหุกภาวํ อุปธาเรตฺวาปิ อสุกคาเม กโตติปิ ชานาติ, อสุกนิคเม อสุกนคเร อสุกปพฺพตจฺฉายาย อสุกนทีตีเร กโตติปิ, อสุกาจริเยน กโตติปิ ชานาติ. เอวเมวํ สญฺญา อชาตพุทฺธิทารกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมตฺตเมว สญฺชานาติ. วิญฺญาณํ คามิกปุริสสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ สญฺชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ. ปญฺญา มหาเหรญฺญิกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย นีลาทิวเสน อารมฺมณมฺปิ สญฺชานาติ, อนิจฺจาทิวเสน ลกฺขณปฏิเวธมฺปิ ปาเปติ, อุสฺสกฺกิตฺวา มคฺคปาตุภาวมฺปิ ปาเปติ. โส ปน เนสํ วิเสโส ทุปฺปฏิวิชฺโฌ. Ví như, khi một đống tiền đồng được đặt trên tấm ván của thợ kim hoàn, có ba người đang đứng nhìn: một đứa trẻ chưa phát triển trí tuệ, một người dân làng, và một thợ kim hoàn bậc thầy. Đứa trẻ chưa phát triển trí tuệ chỉ biết đến các hình dạng đa dạng, vuông, tròn của những đồng tiền; nó không biết rằng đây là vật dụng tiêu dùng của con người, được xem là vật quý. Người dân làng vừa biết đến các hình dạng đa dạng, v.v., vừa biết rằng chúng là vật dụng tiêu dùng của con người, được xem là vật quý. Nhưng người ấy không biết: ‘Đồng này là giả, đồng này là thật, đồng này thô, đồng này mịn.’ Thợ kim hoàn bậc thầy biết cả về các hình dạng đa dạng, v.v., biết rằng chúng được xem là vật quý, và biết cả về việc chúng là giả, v.v. Hơn nữa, khi biết, ông ta biết bằng cách nhìn hình dạng, nghe âm thanh khi gõ, ngửi mùi, nếm vị, và xem xét độ nặng nhẹ bằng tay. Ông ta cũng biết: ‘Được làm ở làng này,’ ‘được làm ở thị trấn này, ở thành phố này, dưới bóng ngọn núi này, bên bờ sông này,’ và ‘được làm bởi vị thầy này.’ Cũng vậy, tưởng, giống như sự nhìn thấy đồng tiền của đứa trẻ chưa phát triển trí tuệ, chỉ nhận biết đối tượng đơn thuần qua phương diện màu xanh, v.v. Thức, giống như sự nhìn thấy đồng tiền của người dân làng, vừa nhận biết đối tượng qua phương diện màu xanh, v.v., vừa dẫn đến sự thấu triệt các tướng qua phương diện vô thường, v.v. Tuệ, giống như sự nhìn thấy đồng tiền của thợ kim hoàn bậc thầy, vừa nhận biết đối tượng qua phương diện màu xanh, v.v., vừa dẫn đến sự thấu triệt các tướng qua phương diện vô thường, v.v., và sau khi nỗ lực, cũng dẫn đến sự xuất hiện của đạo. Nhưng sự khác biệt giữa chúng thì khó thấu triệt. เตนาห อายสฺมา นาคเสโน – ‘‘ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กตนฺติ. กึ, ภนฺเต, นาคเสน ภควตา ทุกฺกรํ กตนฺติ? ทุกฺกรํ, มหาราช, ภควตา กตํ, อิเมสํ อรูปีนํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ เอการมฺมเณ ปวตฺตมานานํ ววตฺถานํ อกฺขาตํ, อยํ ผสฺโส, อยํ เวทนา, อยํ สญฺญา, อยํ เจตนา, อิทํ จิตฺต’’นฺติ (มิ. ป. ๒.๗.๑๖). ยถา หิ ติลเตลํ, สาสปเตลํ, มธุกเตลํ, เอรณฺฑกเตลํ, วสาเตลนฺติ อิมานิ ปญฺจ เตลานิ เอกจาฏิยํ ปกฺขิปิตฺวา ทิวสํ ยมกมนฺเถหิ มนฺเถตฺวา ตโต อิทํ ติลเตลํ, อิทํ สาสปเตลนฺติ เอเกกสฺส ปาฏิเยกฺกํ อุทฺธรณํ นาม ทุกฺกรํ, อิทํ ตโต [Pg.245] ทุกฺกรตรํ. ภควา ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา ธมฺมิสฺสโร ธมฺมราชา อิเมสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ เอการมฺมเณ ปวตฺตมานานํ ววตฺถานํ อกฺขาสิ. ปญฺจนฺนํ มหานทีนํ สมุทฺทํ ปวิฏฺฐฏฺฐาเน, ‘‘อิทํ คงฺคาย อุทกํ, อิทํ ยมุนายา’’ติ เอวํ ปาฏิเยกฺกํ อุทกอุทฺธรเณนาปิ อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. Do đó, Tôn giả Nāgasena đã nói: ‘Tâu đại vương, một việc khó làm đã được Đức Thế Tôn thực hiện.’ ‘Thưa Tôn giả Nāgasena, việc khó làm nào đã được Đức Thế Tôn thực hiện?’ ‘Tâu đại vương, một việc khó làm đã được Đức Thế Tôn thực hiện, đó là sự phân định đã được tuyên thuyết về các pháp vô sắc này, tức tâm và tâm sở, đang diễn ra trên cùng một đối tượng: ‘Đây là xúc, đây là thọ, đây là tưởng, đây là tư, đây là tâm.’’ Ví như, sau khi đổ năm loại dầu này—dầu mè, dầu hạt cải, dầu madhuka, dầu thầu dầu, và dầu mỡ—vào một cái hũ và khuấy chúng suốt ngày bằng que khuấy đôi, việc múc riêng từng loại ra, nói rằng ‘đây là dầu mè, đây là dầu hạt cải,’ thật là khó làm. Việc này còn khó hơn thế. Nhưng Đức Thế Tôn, bậc Chúa tể của Pháp, vị Pháp vương, do sự thấu triệt hoàn hảo của nhất thiết trí, đã tuyên thuyết sự phân định về các pháp vô sắc này đang diễn ra trên cùng một đối tượng. Ý nghĩa này cũng nên được hiểu qua việc múc riêng nước của từng con sông tại nơi năm con sông lớn đổ vào đại dương, nói rằng: ‘Đây là nước sông Gaṅgā, đây là nước sông Yamunā.’ ๔๕๑. นิสฺสฏฺเฐนาติ นิสฺสเฏน ปริจฺจตฺเตน วา. ตตฺถ นิสฺสเฏนาติ อตฺเถ สติ ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหีติ นิสฺสกฺกวจนํ. ปริจฺจตฺเตนาติ อตฺเถ สติ กรณวจนํ เวทิตพฺพํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหิ นิสฺสริตฺวา มโนทฺวาเร ปวตฺเตน ปญฺจหิ วา อินฺทฺริเยหิ ตสฺส วตฺถุภาวํ อนุปคมนตาย ปริจฺจตฺเตนาติ. ปริสุทฺเธนาติ นิรุปกฺกิเลเสน. มโนวิญฺญาเณนาติ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานจิตฺเตน. กึ เนยฺยนฺติ กึ ชานิตพฺพํ. ‘‘ยํกิญฺจิ เนยฺยํ นาม อตฺถิ ธมฺม’’นฺติอาทีสุ (มหานิ. ๖๙) หิ ชานิตพฺพํ เนยฺยนฺติ วุตฺตํ. อากาสานญฺจายตนํ เนยฺยนฺติ กถํ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานจิตฺเตน อรูปาวจรสมาปตฺติ เนยฺยาติ? รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาเน ฐิเตน อรูปาวจรสมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตตุํ สกฺกา โหติ. เอตฺถ ฐิตสฺส หิ สา อิชฺฌติ. ตสฺมา ‘‘อากาสานญฺจายตนํ เนยฺย’’นฺติอาทิมาห. อถ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ กสฺมา น วุตฺตนฺติ? ปาฏิเยกฺกํ อภินิเวสาภาวโต. ตตฺถ หิ กลาปโต นยโต สมฺมสนํ ลพฺภติ, ธมฺมเสนาปติสทิสสฺสาปิ หิ ภิกฺขุโน ปาฏิเยกฺกํ อภินิเวโส น ชายติ. ตสฺมา เถโรปิ, ‘‘เอวํ กิรเม ธมฺมา อหุตฺวา สมฺโภนฺติ, หุตฺวา ปฏิเวนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๙๔) กลาปโต นยโต สมฺมสิตฺวา วิสฺสชฺเชสีติ. ภควา ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส หตฺถคตตฺตา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยมฺปิ ปโรปญฺญาส ธมฺเม ปาฏิเยกฺกํ อํคุทฺธาเรเนว อุทฺธริตฺวา, ‘‘ยาวตา สญฺญาสมาปตฺติโย, ตาวตา อญฺญาปฏิเวโธ’’ติ อาห. 451. Nissaṭṭhena: (được rút ra) là nissaṭena (được rút ra) hoặc pariccattena (được từ bỏ). Trong đó, khi có nghĩa là nissaṭena, thì (cụm từ) pañcahi indriyehi là xuất cách. Khi có nghĩa là pariccattena, nên hiểu là sử dụng cách. Điều này được nói đến là: (do) đã thoát ra khỏi năm căn và sanh khởi ở ý môn, hoặc (do) đã được từ bỏ bởi năm căn vì không trở thành đối tượng của chúng. Parisuddhena: (trong sạch) là không có phiền não. Manoviññāṇena: (với ý thức) là với tâm thiền thứ tư sắc giới. Kiṃ neyyaṃ: (cái gì là đối tượng cần được biết?) là cái gì cần được biết? Thật vậy, trong các đoạn như: “Bất cứ pháp nào có tên là đối tượng cần được biết,” thì (pháp) cần được biết được gọi là neyyaṃ (đối tượng cần được biết). Ākāsānañcāyatanaṃ neyyaṃ: (Không Vô Biên Xứ là đối tượng cần được biết) có nghĩa là: làm thế nào một thiền chứng vô sắc lại là đối tượng cần được biết bởi tâm thiền thứ tư sắc giới? (Bởi vì) người an trú trong thiền thứ tư sắc giới có thể làm sanh khởi thiền chứng vô sắc. Thật vậy, đối với người an trú ở đây, thiền chứng ấy thành tựu. Do đó, ngài đã nói: “Không Vô Biên Xứ là đối tượng cần được biết,” v.v. Vậy tại sao Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ không được nói đến? Do không có sự chú tâm riêng lẻ. Thật vậy, ở đó, sự quán xét chỉ có được theo nhóm và theo phương pháp. Ngay cả đối với một vị tỳ khưu như vị Tướng quân Chánh pháp, sự chú tâm riêng lẻ cũng không sanh khởi. Do đó, vị trưởng lão cũng đã trả lời sau khi quán xét theo nhóm và theo phương pháp rằng: “Quả thật, các pháp này, từ không có, chúng sanh khởi; sau khi có, chúng hoại diệt.” Còn Đức Thế Tôn, do đã nắm trong tay toàn giác trí, nên ngay cả trong thiền chứng Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, sau khi đã rút ra hơn năm mươi pháp một cách riêng lẻ bằng cách phân tích các chi phần, Ngài đã nói: “Trong chừng mực nào có các thiền chứng về tưởng, trong chừng mực ấy có sự thâm nhập trí tuệ.” ปญฺญาจกฺขุนา ปชานาตีติ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูตาย ปญฺญาย ปชานาติ. ตตฺถ ทฺเว ปญฺญา สมาธิปญฺญา วิปสฺสนาปญฺญา จ. สมาธิปญฺญาย กิจฺจโต อสมฺโมหโต จ ปชานาติ. วิปสฺสนาปญฺญาย ลกฺขณปฏิเวเธน อารมฺมณโต ชานนํ กถิตํ. กิมตฺถิยาติ โก เอติสฺสา อตฺโถ. อภิญฺญตฺถาติอาทีสุ อภิญฺเญยฺเย ธมฺเม อภิชานาตีติ [Pg.246] อภิญฺญตฺถา. ปริญฺเญยฺเย ธมฺเม ปริชานาตีติ ปริญฺญตฺถา. ปหาตพฺเพ ธมฺเม ปชหตีติ ปหานตฺถา. สา ปเนสา โลกิยาปิ อภิญฺญตฺถา จ ปริญฺญตฺถา จ วิกฺขมฺภนโต ปหานตฺถา. โลกุตฺตราปิ อภิญฺญตฺถา จ ปริญฺญตฺถา จ สมุจฺเฉทโต ปหานตฺถา. ตตฺถ โลกิยา กิจฺจโต อสมฺโมหโต จ ปชานาติ, โลกุตฺตรา อสมฺโมหโต. Paññācakkhunā pajānāti: (biết rõ bằng tuệ nhãn) là biết rõ bằng trí tuệ đã trở thành con mắt do có vai trò dẫn dắt trong việc thấy. Trong đó, có hai loại trí tuệ: định tuệ và quán tuệ. Với định tuệ, vị ấy biết rõ về phương diện phận sự và không si mê. Với quán tuệ, sự biết được nói đến là về phương diện thâm nhập đặc tính và về phương diện đối tượng. Kimatthiyā: (nhằm mục đích gì?) là mục đích của nó là gì? Trong các câu như abhiññatthā (nhằm mục đích thắng tri): (trí tuệ) được gọi là abhiññatthā vì nó thắng tri các pháp cần được thắng tri. (Trí tuệ) được gọi là pariññatthā (nhằm mục đích liễu tri) vì nó liễu tri các pháp cần được liễu tri. (Trí tuệ) được gọi là pahānatthā (nhằm mục đích đoạn tận) vì nó đoạn tận các pháp cần được đoạn tận. Và trí tuệ thế gian này cũng nhằm mục đích thắng tri, liễu tri, và đoạn tận bằng cách đè nén. Trí tuệ siêu thế cũng nhằm mục đích thắng tri, liễu tri, và đoạn tận bằng cách cắt đứt. Trong đó, trí tuệ thế gian biết rõ về phương diện phận sự và không si mê; trí tuệ siêu thế (biết rõ) về phương diện không si mê. ๔๕๒. สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทายาติ วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิยา จ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา จ. ปรโต จ โฆโสติ สปฺปายธมฺมสฺสวนํ. โยนิโส จ มนสิกาโรติ อตฺตโน อุปายมนสิกาโร. ตตฺถ สาวเกสุ อปิ ธมฺมเสนาปติโน ทฺเว ปจฺจยา ลทฺธุํ วฏฺฏนฺติเยว. เถโร หิ กปฺปสตสหสฺสาธิกํ เอกํ อสงฺขฺเยยฺยํ ปารมิโย ปูเรตฺวาปิ อตฺตโน ธมฺมตาย อณุมตฺตมฺปิ กิเลสํ ปชหิตุํ นาสกฺขิ. ‘‘เย ธมฺมา เหตุปฺปภวา’’ติ (มหาว. ๖๐) อสฺสชิตฺเถรโต อิมํ คาถํ สุตฺวาวสฺส ปฏิเวโธ ชาโต. ปจฺเจกพุทฺธานํ ปน สพฺพญฺญุพุทฺธานญฺจ ปรโตโฆสกมฺมํ นตฺถิ, โยนิโสมนสิการสฺมึเยว ฐตฺวา ปจฺเจกโพธิญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺจ นิพฺพตฺเตนฺติ. 452. Sammādiṭṭhiyā uppādāya: (cho sự sanh khởi của chánh kiến) là (cho sự sanh khởi của) chánh kiến minh sát và chánh kiến đạo. Parato ca ghoso: (và tiếng nói từ người khác) là sự nghe Chánh pháp thích hợp. Yoniso ca manasikāro: (và sự tác ý như lý) là sự tác ý đúng phương pháp của chính mình. Trong đó, đối với các vị thinh văn, ngay cả vị Tướng quân Chánh pháp cũng phải cần đến hai duyên này. Thật vậy, vị trưởng lão, dù đã hoàn thiện các ba-la-mật trong một a-tăng-kỳ và một trăm ngàn đại kiếp, cũng không thể tự mình đoạn trừ dù chỉ một chút phiền não nhỏ như hạt bụi. Chỉ sau khi nghe bài kệ này: “Ye dhammā hetuppabhavā…” từ trưởng lão Assaji, sự thâm nhập (đạo quả) mới sanh khởi nơi ngài. Còn đối với các vị Phật Độc Giác và các vị Phật Toàn Giác, không có yếu tố “tiếng nói từ người khác”; chỉ an trú trong sự tác ý như lý, các ngài làm sanh khởi Bồ-đề của bậc Độc Giác và Toàn Giác Trí. อนุคฺคหิตาติ ลทฺธูปการา. สมฺมาทิฏฺฐีติ อรหตฺตมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. ผลกฺขเณ นิพฺพตฺตา เจโตวิมุตฺติ ผลํ อสฺสาติ เจโตวิมุตฺติผลา. ตเทว เจโตวิมุตฺติสงฺขาตํ ผลํ อานิสํโส อสฺสาติ เจโตวิมุตฺติผลานิสํสา. ทุติยปเทปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ จตุตฺถผลปญฺญา ปญฺญาวิมุตฺติ นาม, อวเสสา ธมฺมา เจโตวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. สีลานุคฺคหิตาติอาทีสุ สีลนฺติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ. สุตนฺติ สปฺปายธมฺมสฺสวนํ. สากจฺฉาติ กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนกถา. สมโถติ วิปสฺสนาปาทิกา อฏฺฐ สมาปตฺติโย. วิปสฺสนาติ สตฺตวิธา อนุปสฺสนา. จตุปาริสุทฺธิสีลญฺหิ ปูเรนฺตสฺส, สปฺปายธมฺมสฺสวนํ สุณนฺตสฺส, กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนํ ฉินฺทนฺตสฺส, วิปสฺสนาปาทิกาสุ อฏฺฐสมาปตฺตีสุ กมฺมํ กโรนฺตสฺส, สตฺตวิธํ อนุปสฺสนํ ภาเวนฺตสฺส อรหตฺตมคฺโค อุปฺปชฺชิตฺวา ผลํ เทติ. Anuggahitā: (được hỗ trợ) là được giúp đỡ. Sammādiṭṭhi: (chánh kiến) là chánh kiến A-la-hán đạo. Cetovimuttiphalā: (có quả là tâm giải thoát) là (chánh kiến) có quả là tâm giải thoát đã sanh khởi vào sát-na quả. Cetovimuttiphalānisaṃsā: (có quả và lợi ích là tâm giải thoát) là (chánh kiến) có lợi ích là chính quả ấy được gọi là tâm giải thoát. Đối với thuật ngữ thứ hai cũng theo phương pháp tương tự. Và ở đây, trí tuệ của quả thứ tư được gọi là tuệ giải thoát, các pháp còn lại nên được hiểu là tâm giải thoát. Trong các câu như sīlānuggahitā (được giới hỗ trợ): Sīlaṃ: (giới) là Tứ Thanh Tịnh Giới. Sutaṃ: (văn) là sự nghe Chánh pháp thích hợp. Sākacchā: (thảo luận) là cuộc thảo luận để cắt đứt những sai sót và vấp ngã trong đề mục thiền. Samatho: (chỉ) là tám thiền chứng làm nền tảng cho minh sát. Vipassanā: (quán) là bảy loại tùy quán. Thật vậy, đối với người đang hoàn thiện Tứ Thanh Tịnh Giới, người đang nghe Chánh pháp thích hợp, người đang cắt đứt những sai sót và vấp ngã trong đề mục thiền, người đang thực hành trong tám thiền chứng làm nền tảng cho minh sát, người đang tu tập bảy loại tùy quán, thì A-la-hán đạo sẽ sanh khởi và cho quả. ยถา หิ มธุรํ อมฺพปกฺกํ ปริภุญฺชิตุกาโม อมฺพโปตกสฺส สมนฺตา อุทกโกฏฺฐกํ ถิรํ กตฺวา พนฺธติ. ฆฏํ คเหตฺวา กาเลน กาลํ อุทกํ อาสิญฺจติ. อุทกสฺส อนิกฺขมนตฺถํ มริยาทํ ถิรํ กโรติ. ยา โหติ [Pg.247] สมีเป วลฺลิ วา สุกฺขทณฺฑโก วา กิปิลฺลิกปุโฏ วา มกฺกฏกชาลํ วา, ตํ อปเนติ. ขณิตฺตึ คเหตฺวา กาเลน กาลํ มูลานิ ปริขณติ. เอวมสฺส อปฺปมตฺตสฺส อิมานิ ปญฺจ การณานิ กโรโต โส อมฺโพ วฑฺฒิตฺวา ผลํ เทติ. เอวํสมฺปทมิทํ เวทิตพฺพํ. รุกฺขสฺส สมนฺตโต โกฏฺฐกพนฺธนํ วิย หิ สีลํ ทฏฺฐพฺพํ, กาเลน กาลํ อุทกสิญฺจนํ วิย ธมฺมสฺสวนํ, มริยาทาย ถิรภาวกรณํ วิย สมโถ, สมีเป วลฺลิอาทีนํ หรณํ วิย กมฺมฏฺฐาเน ขลนปกฺขลนจฺเฉทนํ, กาเลน กาลํ ขณิตฺตึ คเหตฺวา มูลขณนํ วิย สตฺตนฺนํ อนุปสฺสนานํ ภาวนา. เตหิ ปญฺจหิ การเณหิ อนุคฺคหิตสฺส อมฺพรุกฺขสฺส มธุรผลทานกาโล วิย อิมสฺส ภิกฺขุโน อิเมหิ ปญฺจหิ ธมฺเมหิ อนุคฺคหิตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา อรหตฺตผลทานํ เวทิตพฺพํ. Ví như người muốn ăn xoài chín ngọt, làm một cái bồn nước vững chắc xung quanh cây xoài con và đắp lên. Lấy ghè, thỉnh thoảng tưới nước. Để nước không chảy ra ngoài, người ấy làm bờ vững chắc. Những gì ở gần như dây leo, cành cây khô, tổ kiến hay mạng nhện, người ấy đều dọn sạch. Lấy cuốc, thỉnh thoảng xới quanh gốc. Khi người ấy không lơ là làm năm việc này như vậy, cây xoài ấy lớn lên và cho quả. Sự thành tựu này cần được hiểu như sau. Việc đắp bồn xung quanh cây được xem như là giới. Việc thỉnh thoảng tưới nước được xem như là nghe pháp. Việc làm cho bờ vững chắc được xem như là định. Việc dọn dẹp dây leo v.v... ở gần được xem như là việc cắt đứt sự vấp ngã, sai lầm trong đề mục thiền. Việc thỉnh thoảng lấy cuốc xới gốc được xem như là sự tu tập bảy loại tùy quán. Việc chánh kiến được hỗ trợ bởi năm pháp này của vị tỳ khưu cho quả A-la-hán cần được hiểu như thời điểm cây xoài được hỗ trợ bởi năm nhân duyên ấy cho quả ngọt. ๔๕๓. กติ ปนาวุโส, ภวาติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? มูลเมว คโต อนุสนฺธิ, ทุปฺปญฺโญ เยหิ ภเวหิ น อุฏฺฐาติ, เต ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. ตตฺถ กามภโวติ กามภวูปคํ กมฺมํ กมฺมาภินิพฺพตฺตา อุปาทินฺนกฺขนฺธาปีติ อุภยเมกโต กตฺวา กามภโวติ อาห. รูปารูปภเวสุปิ เอเสว นโย. อายตินฺติ อนาคเต. ปุนพฺภวสฺส อภินิพฺพตฺตีติ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. อิธ วฏฺฏํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. ตตฺราตตฺราภินนฺทนาติ รูปาภินนฺทนา สทฺทาภินนฺทนาติ เอวํ ตหึ ตหึ อภินนฺทนา, กรณวจเน เจตํ ปจฺจตฺตํ. ตตฺรตตฺราภินนฺทนาย ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ โหตีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา หิ คมนํ โหติ, อาคมนํ โหติ, คมนาคมนํ โหติ, วฏฺฏํ วตฺตตีติ วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. อิทานิ วิวฏฺฏํ ปุจฺฉนฺโต ‘‘กถํ ปนาวุโส’’ติอาทิมาห. ตสฺส วิสฺสชฺชเน อวิชฺชาวิราคาติ อวิชฺชาย ขยนิโรเธน. วิชฺชุปฺปาทาติ อรหตฺตมคฺควิชฺชาย อุปฺปาเทน. กึ อวิชฺชา ปุพฺเพ นิรุทฺธา, อถ วิชฺชา ปุพฺเพ อุปฺปนฺนาติ? อุภยเมตํ น วตฺตพฺพํ. ปทีปุชฺชลเนน อนฺธการวิคโม วิย วิชฺชุปฺปาเทน อวิชฺชา นิรุทฺธาว โหติ. ตณฺหานิโรธาติ ตณฺหาย ขยนิโรเธน. ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ น โหตีติ เอวํ อายตึ ปุนพฺภวสฺส อภินิพฺพตฺติ น โหติ, คมนํ อาคมนํ คมนาคมนํ อุปจฺฉิชฺชติ, วฏฺฏํ น วตฺตตีติ วิวฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสสิ. 453. Ở đây, trong câu: "Thưa hiền giả, có bao nhiêu hữu?", vị ấy hỏi điều gì? Mối liên kết chỉ đi đến gốc rễ, người có trí tuệ kém cỏi hỏi rằng: "Tôi sẽ hỏi về những cảnh giới mà từ đó người ta không thoát ra được." Ở đây, "dục hữu" được nói đến bằng cách gộp cả hai lại: nghiệp dẫn đến dục hữu và các uẩn thủ được tạo ra bởi nghiệp. Phương pháp này cũng tương tự trong sắc hữu và vô sắc hữu. "Trong tương lai" (āyatiṃ) là trong tương lai. "Sự tái sinh của hữu" (punabbhavassa abhinibbatti) là sự tái sinh (punabbhavābhinibbatti). Ở đây, vị ấy hỏi: "Tôi sẽ hỏi về vòng luân hồi." "Sự hoan hỷ ở nơi này nơi kia" (tatrātatrābhinandanā) là sự hoan hỷ trong sắc, sự hoan hỷ trong thanh, như vậy là sự hoan hỷ ở nơi này nơi kia. Và từ này ở đây là chủ cách trong ý nghĩa của công cụ. Nghĩa là: do sự hoan hỷ ở nơi này nơi kia mà có sự tái sinh. Vì quả thật, do chừng ấy mà có sự đi, có sự đến, có sự đi và đến. Bằng câu "vòng luân hồi quay tròn", Ngài đã chỉ ra vòng luân hồi bằng cách đưa nó đến đỉnh điểm. Bây giờ, khi hỏi về sự thoát khỏi luân hồi, Ngài nói câu bắt đầu bằng: "Thưa hiền giả, làm thế nào...". Trong câu trả lời cho câu hỏi đó, "do vô minh đoạn tận" (avijjāvirāgā) có nghĩa là do sự tận diệt và đoạn diệt của vô minh. "Do minh sanh khởi" (vijjuppādā) có nghĩa là do sự sanh khởi của minh đạo A-la-hán. Phải chăng vô minh đã được diệt trước, hay minh đã sanh khởi trước? Cả hai điều này không nên nói. Giống như bóng tối tan biến do đèn được thắp sáng, vô minh được diệt trừ chính do minh sanh khởi. "Do ái diệt" (taṇhānirodhā) có nghĩa là do sự tận diệt và đoạn diệt của ái. "Sự tái sinh không xảy ra" (punabbhavābhinibbatti na hoti), như vậy sự tái sinh của hữu trong tương lai không xảy ra, sự đi, sự đến, sự đi và đến bị cắt đứt. Bằng câu "vòng luân hồi không quay tròn", Ngài đã chỉ ra sự thoát khỏi luân hồi bằng cách đưa nó đến đỉnh điểm. ๔๕๔. กตมํ ปนาวุโสติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? อุภโตภาควิมุตฺโต ภิกฺขุ กาเลน กาลํ นิโรธํ สมาปชฺชติ. ตสฺส นิโรธปาทกํ ปฐมชฺฌานํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. ปฐมํ ฌานนฺติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? นิโรธํ สมาปชฺชนเกน [Pg.248] ภิกฺขุนา องฺคววตฺถานํ โกฏฺฐาสปริจฺเฉโท นาม ชานิตพฺโพ, อิทํ ฌานํ ปญฺจงฺคิกํ จตุรงฺคิกํ ติวงฺคิกํ ทุวงฺคิกนฺติ องฺคววตฺถานํ โกฏฺฐาสปริจฺเฉทํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. วิตกฺโกติอาทีสุ ปน อภินิโรปนลกฺขโณ วิตกฺโก, อนุมชฺชนลกฺขโณ วิจาโร, ผรณลกฺขณา ปีติ, สาตลกฺขณํ สุขํ, อวิกฺเขปลกฺขณา จิตฺเตกคฺคตาติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา วตฺตนฺติ. กตงฺควิปฺปหีนนฺติ อิธ ปน กึ ปุจฺฉติ? นิโรธํ สมาปชฺชนเกน ภิกฺขุนา อุปการานุปการานิ องฺคานิ ชานิตพฺพานิ, ตานิ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ, วิสฺสชฺชนํ ปเนตฺถ ปากฏเมว. อิติ เหฏฺฐา นิโรธปาทกํ ปฐมชฺฌานํ คหิตํ, อุปริ ตสฺส อนนฺตรปจฺจยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ ปุจฺฉิสฺสติ. อนฺตรา ปน ฉ สมาปตฺติโย สํขิตฺตา, นยํ วา ทสฺเสตฺวา วิสฺสฏฺฐาติ เวทิตพฺพา. 454. Ở đây, trong câu: "Thưa hiền giả, cái nào...?", vị ấy hỏi điều gì? Vị tỳ khưu câu phần giải thoát thỉnh thoảng nhập diệt định. Vị ấy hỏi: "Tôi sẽ hỏi về sơ thiền, là nền tảng của diệt định của vị ấy." Ở đây, trong câu: "Sơ thiền...", vị ấy hỏi điều gì? Vị tỳ khưu nhập diệt định cần phải biết sự xác định các chi và sự phân chia các phần, vị ấy hỏi: "Tôi sẽ hỏi về sự xác định các chi và sự phân chia các phần, rằng thiền này có năm chi, bốn chi, ba chi, hai chi." Còn trong các câu bắt đầu bằng "tầm" (vitakko), tầm có đặc tính hướng tâm đến đối tượng, tứ có đặc tính khảo sát đối tượng, hỷ có đặc tính thấm nhuần, lạc có đặc tính ngọt ngào, nhất tâm có đặc tính không phân tán. Năm pháp này hiện hành. Còn ở đây, trong câu: "Từ bỏ bao nhiêu chi?", vị ấy hỏi điều gì? Vị tỳ khưu nhập diệt định cần phải biết các chi hữu ích và không hữu ích. Vị ấy hỏi: "Tôi sẽ hỏi về những điều đó." Câu trả lời ở đây thì rõ ràng rồi. Như vậy, ở dưới đã đề cập đến sơ thiền là nền tảng của diệt định, ở trên sẽ hỏi về phi tưởng phi phi tưởng xứ định là vô gián duyên của diệt định ấy. Còn ở giữa, sáu định đã được tóm tắt, hoặc cần được hiểu là đã được bỏ qua sau khi chỉ ra phương pháp. ๔๕๕. อิทานิ วิญฺญาณนิสฺสเย ปญฺจ ปสาเท ปุจฺฉนฺโต ปญฺจิมานิ, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ โคจรวิสยนฺติ โคจรภูตํ วิสยํ. อญฺญมญฺญสฺสาติ จกฺขุ โสตสฺส โสตํ วา จกฺขุสฺสาติ เอวํ เอเกกสฺส โคจรวิสยํ น ปจฺจนุโภติ. สเจ หิ นีลาทิเภทํ รูปารมฺมณํ สโมธาเนตฺวา โสตินฺทฺริยสฺส อุปเนยฺย, ‘‘อิงฺฆ ตาว นํ ววตฺถเปหิ วิภาเวหิ, กึ นาเมตํ อารมฺมณ’’นฺติ. จกฺขุวิญฺญาณญฺหิ วินาปิ มุเขน อตฺตโน ธมฺมตาย เอวํ วเทยฺย – ‘‘อเร อนฺธพาล, วสฺสสตมฺปิ วสฺสสหสฺสมฺปิ ปริธาวมาโน อญฺญตฺร มยา กุหึ เอตสฺส ชานนกํ ลภิสฺสสิ, อาหร นํ จกฺขุปสาเท อุปเนหิ, อหเมตํ อารมฺมณํ ชานิสฺสามิ, ยทิ วา นีลํ ยทิ วา ปีตกํ, น หิ เอโส อญฺญสฺส วิสโย, มยฺเหเวโส วิสโย’’ติ. เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย. เอวเมตานิ อญฺญมญฺญสฺส โคจรํ วิสยํ น ปจฺจนุโภนฺติ นาม. กึ ปฏิสรณนฺติ เอเตสํ กึ ปฏิสรณํ, กึ เอตานิ ปฏิสรนฺตีติ ปุจฺฉติ. มโน ปฏิสรณนฺติ ชวนมโน ปฏิสรณํ. มโน จ เนสนฺติ มโนทฺวาริกชวนมโน วา ปญฺจทฺวาริกชวนมโน วา เอเตสํ โคจรวิสยํ รชฺชนาทิวเสน อนุโภติ. จกฺขุวิญฺญาณญฺหิ รูปทสฺสนมตฺตเมว, เอตฺถ รชฺชนํ วา ทุสฺสนํ วา มุยฺหนํ วา นตฺถิ. เอตสฺมึ ปน ทฺวาเร ชวนํ รชฺชติ วา ทุสฺสติ วา มุยฺหติ วา. โสตวิญฺญาณาทีสุปิ เอเสว นโย. 455. Bây giờ, khi muốn hỏi về năm sắc thần kinh là nơi nương tựa của thức, ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘này chư hiền, có năm pháp này’. Ở đây, ‘gocaravisayaṃ’ có nghĩa là đối tượng là cảnh giới hành xứ. ‘Aññamaññassa’ có nghĩa là mắt đối với tai, hoặc tai đối với mắt, như vậy, cái này không thể hưởng cảnh giới hành xứ của cái kia. Thật vậy, nếu gom lại đối tượng sắc có các loại như xanh v.v... rồi đưa đến nhĩ căn và nói rằng: ‘Này, hãy xác định và làm rõ nó xem, đối tượng này là gì vậy?’ Thì nhãn thức, dù không có miệng, cũng sẽ nói theo bản chất của nó rằng: ‘Này kẻ mù quáng ngu si, dù ngươi có chạy ngược chạy xuôi cả trăm năm, cả ngàn năm, ngoài ta ra, ngươi sẽ nhận được sự biết về nó ở đâu chứ? Hãy mang nó đến, hãy đưa nó đến nhãn thần kinh, ta sẽ biết đối tượng này, dù là màu xanh hay màu vàng. Thật vậy, đây không phải là đối tượng của cái khác, đây chính là đối tượng của ta.’ Phương pháp này cũng tương tự ở các cửa còn lại. Như vậy, các pháp này được gọi là không hưởng cảnh giới hành xứ của nhau. ‘Kiṃ paṭisaraṇan’ti’ là ngài hỏi: ‘Nơi nương tựa của chúng là gì, chúng nương tựa vào đâu?’ ‘Mano paṭisaraṇan’ti’ là tâm tốc hành là nơi nương tựa. ‘Mano ca nesan’ti’ là tâm tốc hành ở ý môn hoặc tâm tốc hành ở ngũ môn hưởng cảnh giới hành xứ của chúng theo phương diện tham ái v.v... Thật vậy, nhãn thức chỉ đơn thuần là thấy sắc, ở đây không có tham ái, sân hận, hay si mê. Nhưng ở cửa này, tâm tốc hành có tham ái, có sân hận, hoặc có si mê. Phương pháp này cũng tương tự ở nhĩ thức v.v... ตตฺรายํ อุปมา – ปญฺจ กิร ทุพฺพลโภชกา ราชานํ เสวิตฺวา กิจฺเฉน กสิเรน เอกสฺมึ ปญฺจกุลิเก คาเม ปริตฺตกํ อายํ ลภึสุ. เตสํ ตตฺถ [Pg.249] มจฺฉภาโค มํสภาโค ยุตฺติกหาปโณ วา, พนฺธกหาปโณ วา, มาปหารกหาปโณ วา, อฏฺฐกหาปโณ วา, โสฬสกหาปโณ วา, พาตฺตึสกหาปโณ วา, จตุสฏฺฐิกหาปโณ วา, ทณฺโฑติ เอตฺตกมตฺตเมว ปาปุณาติ. สตวตฺถุกํ ปญฺจสตวตฺถุกํ สหสฺสวตฺถุกํ มหาพลึ ราชาว คณฺหาติ. ตตฺถ ปญฺจกุลิกคาโม วิย ปญฺจ ปสาทา ทฏฺฐพฺพา; ปญฺจ ทุพฺพลโภชกา วิย ปญฺจ วิญฺญาณานิ; ราชา วิย ชวนํ; ทุพฺพลโภชกานํ ปริตฺตกํ อายปาปุณนํ วิย จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ รูปทสฺสนาทิมตฺตํ. รชฺชนาทีนิ ปน เอเตสุ นตฺถิ. รญฺโญ มหาพลิคฺคหณํ วิย เตสุ ทฺวาเรสุ ชวนสฺส รชฺชนาทีนิ เวทิตพฺพานิ. Ở đây có ví dụ này: Tương truyền, có năm vị trưởng làng yếu kém, sau khi phục vụ đức vua, đã nhận được một khoản thu nhập ít ỏi một cách khó khăn và vất vả trong một ngôi làng chỉ có năm gia đình. Ở đó, họ chỉ nhận được phần cá, phần thịt, hoặc tiền phạt yuttikahāpaṇa, bandhakahāpaṇa, māpahārakahāpaṇa, hoặc tám kahāpaṇa, mười sáu kahāpaṇa, ba mươi hai kahāpaṇa, hay sáu mươi bốn kahāpaṇa. Chỉ có đức vua mới thu được khoản thuế lớn gồm một trăm, năm trăm, hay một ngàn vật phẩm. Ở đây, năm sắc thần kinh nên được xem như ngôi làng có năm gia đình; năm thức nên được xem như năm vị trưởng làng yếu kém; tâm tốc hành nên được xem như đức vua; việc chỉ thấy sắc v.v... của nhãn thức v.v... nên được xem như việc các vị trưởng làng yếu kém chỉ nhận được khoản thu nhập ít ỏi. Còn các trạng thái như tham ái v.v... thì không có ở trong các thức này. Việc tham ái v.v... của tâm tốc hành ở các cửa đó nên được biết đến như việc đức vua thu được khoản thuế lớn. ๔๕๖. ปญฺจิมานิ, อาวุโสติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? อนฺโตนิโรธสฺมึ ปญฺจ ปสาเท. กิริยมยปวตฺตสฺมิญฺหิ วตฺตมาเน อรูปธมฺมา ปสาทานํ พลวปจฺจยา โหนฺติ. โย ปน ตํ ปวตฺตํ นิโรเธตฺวา นิโรธสมาปตฺตึ สมาปนฺโน, ตสฺส อนฺโตนิโรเธ ปญฺจ ปสาทา กึ ปฏิจฺจ ติฏฺฐนฺตีติ อิทํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. อายุํ ปฏิจฺจาติ ชีวิตินฺทฺริยํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐนฺติ. อุสฺมํ ปฏิจฺจาติ ชีวิตินฺทฺริยํ กมฺมชเตชํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐติ. ยสฺมา ปน กมฺมชเตโชปิ ชีวิตินฺทฺริเยน วินา น ติฏฺฐติ, ตสฺมา ‘‘อุสฺมา อายุํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐตี’’ติ อาห. ฌายโตติ ชลโต. อจฺจึ ปฏิจฺจาติ ชาลสิขํ ปฏิจฺจ. อาภา ปญฺญายตีติ อาโลโก นาม ปญฺญายติ. อาภํ ปฏิจฺจ อจฺจีติ ตํ อาโลกํ ปฏิจฺจ ชาลสิขา ปญฺญายติ. 456. Ở đây, trong câu ‘này chư hiền, có năm pháp này’, ngài hỏi điều gì? (Ngài hỏi về) năm sắc thần kinh trong trạng thái diệt tận định. Thật vậy, khi sự vận hành của các hành động đang diễn ra, các pháp vô sắc là duyên mạnh mẽ cho các sắc thần kinh. Vị nào đã diệt trừ sự vận hành đó và nhập diệt tận định, thì trong trạng thái diệt tận định của vị ấy, năm sắc thần kinh tồn tại nương vào đâu? – ngài hỏi với ý định hỏi điều này. ‘Āyuṃ paṭicca’ có nghĩa là chúng tồn tại nương vào mạng quyền. ‘Usmaṃ paṭicca’ có nghĩa là mạng quyền tồn tại nương vào hơi nóng do nghiệp sanh. Và bởi vì hơi nóng do nghiệp sanh cũng không thể tồn tại nếu không có mạng quyền, do đó ngài nói: ‘hơi nóng tồn tại nương vào mạng quyền’. ‘Jhāyato’ có nghĩa là đang cháy. ‘Acciṃ paṭicca’ có nghĩa là nương vào ngọn lửa. ‘Ābhā paññāyati’ có nghĩa là ánh sáng được biết đến. ‘Ābhaṃ paṭicca acci’ có nghĩa là ngọn lửa được biết đến nương vào ánh sáng đó. เอวเมว โข, อาวุโส, อายุ อุสฺมํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐตีติ เอตฺถ ชาลสิขา วิย กมฺมชเตโช. อาโลโก วิย ชีวิตินฺทฺริยํ. ชาลสิขา หิ อุปฺปชฺชมานา อาโลกํ คเหตฺวาว อุปฺปชฺชติ. สา เตน อตฺตนา ชนิตอาโลเกเนว สยมฺปิ อณุ ถูลา ทีฆา รสฺสาติ ปากฏา โหติ. ตตฺถ ชาลปวตฺติยา ชนิตอาโลเกน ตสฺสาเยว ชาลปวตฺติยา ปากฏภาโว วิย อุสฺมํ ปฏิจฺจ นิพฺพตฺเตน กมฺมชมหาภูตสมฺภเวน ชีวิตินฺทฺริเยน อุสฺมาย อนุปาลนํ. ชีวิตินฺทฺริยญฺหิ ทสปิ วสฺสานิ…เป… วสฺสสตมฺปิ กมฺมชเตชปวตฺตํ ปาเลติ. อิติ มหาภูตานิ อุปาทารูปานํ นิสฺสยปจฺจยาทิวเสน ปจฺจยานิ โหนฺตีติ อายุ อุสฺมํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐติ. ชีวิตินฺทฺริยํ [Pg.250] มหาภูตานิ ปาเลตีติ อุสฺมา อายุํ ปฏิจฺจ ติฏฺฐตีติ เวทิตพฺพา. Cũng vậy, này chư hiền, trong câu ‘mạng quyền tồn tại nương vào hơi nóng’, hơi nóng do nghiệp sanh nên được xem như ngọn lửa, mạng quyền nên được xem như ánh sáng. Thật vậy, khi ngọn lửa sanh khởi, nó sanh khởi cùng với ánh sáng. Chính nhờ ánh sáng do nó tạo ra mà bản thân ngọn lửa ấy trở nên rõ ràng là nhỏ, lớn, dài, hay ngắn. Ở đây, giống như sự vận hành của ngọn lửa trở nên rõ ràng nhờ ánh sáng do nó tạo ra, cũng vậy, có sự bảo hộ hơi nóng bởi mạng quyền được sanh ra nương vào hơi nóng và phát sinh từ các đại hiển do nghiệp sanh. Thật vậy, mạng quyền bảo vệ sự vận hành của hơi nóng do nghiệp sanh trong mười năm... cho đến một trăm năm. Như vậy, các đại hiển là duyên cho các sắc y sinh theo phương diện y chỉ duyên v.v..., do đó ‘mạng quyền tồn tại nương vào hơi nóng’. Mạng quyền bảo vệ các đại hiển, do đó nên hiểu rằng ‘hơi nóng tồn tại nương vào mạng quyền’. ๔๕๗. อายุสงฺขาราติ อายุเมว. เวทนิยา ธมฺมาติ เวทนา ธมฺมาว. วุฏฺฐานํ ปญฺญายตีติ สมาปตฺติโต วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ. โย หิ ภิกฺขุ อรูปปวตฺเต อุกฺกณฺฐิตฺวา สญฺญญฺจ เวทนญฺจ นิโรเธตฺวา นิโรธํ สมาปนฺโน, ตสฺส ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน รูปชีวิตินฺทฺริยปจฺจยา อรูปธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ ปน รูปารูปปวตฺตํ ปวตฺตติ. ยถา กึ? ยถา เอโก ปุริโส ชาลาปวตฺเต อุกฺขณฺฐิโต อุทเกน ปหริตฺวา ชาลํ อปฺปวตฺตํ กตฺวา ฉาริกาย องฺคาเร ปิธาย ตุณฺหี นิสีทติ. ยทา ปนสฺส ปุน ชาลาย อตฺโถ โหติ, ฉาริกํ อปเนตฺวา องฺคาเร ปริวตฺเตตฺวา อุปาทานํ ทตฺวา มุขวาตํ วา ตาลวณฺฏวาตํ วา ททาติ. อถ ชาลาปวตฺตํ ปุน ปวตฺตติ. เอวเมว ชาลาปวตฺตํ วิย อรูปธมฺมา. ปุริสสฺส ชาลาปวตฺเต อุกฺกณฺฐิตฺวา อุทกปฺปหาเรน ชาลํ อปฺปวตฺตํ กตฺวา ฉาริกาย องฺคาเร ปิธาย ตุณฺหีภูตสฺส นิสชฺชา วิย ภิกฺขุโน อรูปปวตฺเต อุกฺกณฺฐิตฺวา สญฺญญฺจ เวทนญฺจ นิโรเธตฺวา นิโรธสมาปชฺชนํ. ฉาริกาย ปิหิตองฺคารา วิย รูปชีวิตินฺทฺริยํ. ปุริสสฺส ปุน ชาลาย อตฺเถ สติ ฉาริกาปนยนาทีนิ วิย ภิกฺขุโน ยถาปริจฺฉินฺนกาลาปคมนํ. อคฺคิชาลาย ปวตฺติ วิย ปุน อรูปธมฺเมสุ อุปฺปนฺเนสุ รูปารูปปวตฺติ เวทิตพฺพา. 457. Mạng hành chính là mạng căn. Các pháp cảm thọ chính là các pháp thọ. Sự xuất khỏi được biết đến có nghĩa là sự xuất khỏi thiền chứng được biết đến. Thật vậy, vị tỳ khưu nào chán ghét sự diễn tiến của các pháp vô sắc, đã làm cho tưởng và thọ diệt, đã chứng nhập Diệt thọ tưởng định, đối với vị ấy, do năng lực của thời gian đã được quy định, do mạng quyền sắc làm duyên, các pháp vô sắc sanh khởi. Như vậy, sự diễn tiến của sắc và vô sắc được tiếp diễn. Ví như thế nào? Ví như một người đàn ông chán ghét sự diễn tiến của ngọn lửa, đã dùng nước dập tắt, đã làm cho ngọn lửa không diễn tiến, đã dùng tro che đậy than hồng, rồi ngồi im lặng. Khi người ấy lại có nhu cầu về ngọn lửa, người ấy gạt tro ra, lật than hồng lên, cho mồi vào, rồi thổi bằng miệng hoặc quạt bằng lá cọ. Khi ấy, sự diễn tiến của ngọn lửa lại tiếp diễn. Cũng vậy, các pháp vô sắc giống như sự diễn tiến của ngọn lửa. Việc chứng nhập Diệt thọ tưởng định của vị tỳ khưu, sau khi đã chán ghét sự diễn tiến của các pháp vô sắc, đã làm cho tưởng và thọ diệt, giống như việc người đàn ông chán ghét sự diễn tiến của ngọn lửa, đã dùng nước dập tắt, đã làm cho ngọn lửa không diễn tiến, đã dùng tro che đậy than hồng, rồi ngồi im lặng. Mạng quyền sắc giống như than hồng được tro che đậy. Sự ra đi của thời gian đã được quy định của vị tỳ khưu giống như việc người đàn ông khi có nhu cầu về ngọn lửa lại gạt tro ra v.v... Nên biết sự diễn tiến của sắc và vô sắc khi các pháp vô sắc lại sanh khởi giống như sự diễn tiến của ngọn lửa. อายุ อุสฺมา จ วิญฺญาณนฺติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ, กมฺมชเตโชธาตุ, จิตฺตนฺติ อิเม ตโย ธมฺมา ยทา อิมํ รูปกายํ ชหนฺติ, อถายํ อเจตนํ กฏฺฐํ วิย ปถวิยํ ฉฑฺฑิโต เสตีติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเจตํ – Mạng, hơi ấm, và thức có nghĩa là: mạng quyền sắc, hỏa đại do nghiệp sanh, và tâm, khi ba pháp này từ bỏ thân sắc này, khi ấy thân này nằm bị vứt bỏ trên mặt đất như khúc gỗ vô tri. Đó là ý nghĩa. Và điều này đã được nói rằng – ‘‘อายุ อุสฺมา จ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติมํ; อปวิทฺโธ ตทา เสติ, ปรภตฺตํ อเจตน’’นฺติ. (สํ. นิ. ๓.๙๕); ‘Khi mạng, hơi ấm, và thức, từ bỏ thân này; Khi ấy nó nằm bị vứt bỏ, không có tâm, là thức ăn cho kẻ khác.’ กายสงฺขาราติ อสฺสาสปสฺสาสา. วจีสงฺขาราติ วิตกฺกวิจารา. จิตฺตสงฺขาราติ สญฺญาเวทนา. อายูติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ. ปริภินฺนานีติ อุปหตานิ, วินฏฺฐานีติ อตฺโถ. ตตฺถ เกจิ ‘‘นิโรธสมาปนฺนสฺส จิตฺตสงฺขาราว นิรุทฺธา’’ติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ โหติ, ตสฺมา สจิตฺตกา อยํ สมาปตฺตีติ วทนฺติ. เต วตฺตพฺพา – ‘‘วจีสงฺขาราปิสฺส นิรุทฺธา’’ติ วจนโต วาจา อนิรุทฺธา โหติ, ตสฺมา นิโรธํ สมาปนฺเนน ธมฺมมฺปิ กเถนฺเตน สชฺฌายมฺปิ [Pg.251] กโรนฺเตน นิสีทิตพฺพํ สิยา. ‘‘โย จายํ มโต กาลงฺกโต, ตสฺสาปิ จิตฺตสงฺขารา นิรุทฺธา’’ติ วจนโต จิตฺตํ อนิรุทฺธํ ภเวยฺย, ตสฺมา กาลงฺกเต มาตาปิตโร วา อรหนฺเต วา ฌาปยนฺเตน อนนฺตริยกมฺมํ กตํ ภเวยฺย. อิติ พฺยญฺชเน อภินิเวสํ อกตฺวา อาจริยานํ นเย ฐตฺวา อตฺโถ อุปปริกฺขิตพฺโพ. อตฺโถ หิ ปฏิสรณํ, น พฺยญฺชนํ. Thân hành là hơi thở vô, hơi thở ra. Khẩu hành là tầm và tứ. Tâm hành là tưởng và thọ. Mạng là mạng quyền sắc. Bị vỡ vụn có nghĩa là bị hư hoại, bị hủy diệt. Ở đây, một số vị do câu nói ‘Đối với người đã chứng nhập Diệt thọ tưởng định, chỉ có tâm hành diệt’ nên cho rằng tâm không diệt, vì vậy họ nói rằng thiền chứng này có tâm. Nên nói với họ rằng – do câu nói ‘Đối với vị ấy, khẩu hành cũng diệt’ nên lời nói không diệt, vì vậy người đã chứng nhập Diệt thọ tưởng định có lẽ phải ngồi thuyết pháp và tụng đọc. Do câu nói ‘Người nào đã chết, đã mệnh chung, đối với người ấy tâm hành cũng diệt’ nên tâm có lẽ không diệt, vì vậy người hỏa táng cha mẹ hoặc các vị A-la-hán đã mệnh chung có lẽ đã phạm tội vô gián. Vì vậy, không nên chấp chặt vào văn tự, nên đứng trên phương pháp của các vị thầy mà tìm hiểu ý nghĩa. Vì ý nghĩa là nơi nương tựa, chứ không phải văn tự. อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานีติ กิริยมยปวตฺตสฺมิญฺหิ วตฺตมาเน พหิทฺธา อารมฺมเณสุ ปสาเท ฆฏฺเฏนฺเตสุ อินฺทฺริยานิ กิลมนฺตานิ อุปหตานิ มกฺขิตานิ วิย โหนฺติ, วาตาทีหิ อุฏฺฐิเตน รเชน จตุมหาปเถ ฐปิตอาทาโส วิย. ยถา ปน ถวิกายํ ปกฺขิปิตฺวา มญฺชูสาทีสุ ฐปิโต อาทาโส อนฺโตเยว วิโรจติ, เอวํ นิโรธํ สมาปนฺนสฺส ภิกฺขุโน อนฺโตนิโรเธ ปญฺจ ปสาทา อติวิโรจนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อินฺทฺริยานิ วิปฺปสนฺนานี’’ติ. Các căn trong sáng có nghĩa là: Thật vậy, khi sự diễn tiến của (tâm) hành động đang diễn ra, khi các đối tượng bên ngoài va chạm vào các sắc thần kinh, các căn trở nên mệt mỏi, giống như bị hư hoại, bị bôi bẩn, giống như tấm gương được đặt ở ngã tư đường bị bao phủ bởi bụi do gió v.v... làm tung lên. Ví như tấm gương được bỏ vào trong túi, được đặt trong rương v.v... chỉ sáng ở bên trong, cũng vậy, đối với vị tỳ khưu đã chứng nhập Diệt thọ tưởng định, bên trong sự diệt, năm sắc thần kinh rất trong sáng. Do đó, đã được nói rằng ‘các căn trong sáng’. ๔๕๘. กติ ปนาวุโส, ปจฺจยาติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. วิสฺสชฺชเน ปนสฺส สุขสฺส จ ปหานาติ จตฺตาโร อปคมนปจฺจยา กถิตา. อนิมิตฺตายาติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? นิโรธโต วุฏฺฐานกผลสมาปตฺตึ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. อวเสสสมาปตฺติวุฏฺฐานญฺหิ ภวงฺเคน โหติ, นิโรธา วุฏฺฐานํ ปน วิปสฺสนานิสฺสนฺทาย ผลสมาปตฺติยาติ ตเมว ปุจฺฉติ. สพฺพนิมิตฺตานนฺติ รูปาทีนํ สพฺพารมฺมณานํ. อนิมิตฺตาย จ ธาตุยา มนสิกาโรติ สพฺพนิมิตฺตาปคตาย นิพฺพานธาตุยา มนสิกาโร. ผลสมาปตฺติสหชาตํ มนสิการํ สนฺธายาห. อิติ เหฏฺฐา นิโรธปาทกํ ปฐมชฺฌานํ คหิตํ, นิโรธสฺส อนนฺตรปจฺจยํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ คหิตํ, อิธ นิโรธโต วุฏฺฐานกผลสมาปตฺติ คหิตาติ. 458. Trong câu ‘Này hiền giả, có bao nhiêu duyên?’, ở đây hỏi điều gì? Vị ấy hỏi với ý định rằng: ‘Tôi sẽ hỏi về Phi tưởng phi phi tưởng xứ, là duyên vô gián của Diệt thọ tưởng định.’ Trong câu trả lời cho câu hỏi ấy, bốn duyên từ bỏ đã được nói đến, bắt đầu bằng ‘do từ bỏ lạc...’ Trong câu ‘Đối với vô tướng...’, ở đây hỏi điều gì? Vị ấy hỏi với ý định rằng: ‘Tôi sẽ hỏi về Thánh quả định là sự xuất khỏi Diệt thọ tưởng định.’ Vì sự xuất khỏi các thiền chứng còn lại là do tâm hữu phần, còn sự xuất khỏi Diệt thọ tưởng định là Thánh quả định, là kết quả của minh sát, nên vị ấy hỏi chính điều đó. ‘Của tất cả các tướng’ có nghĩa là của tất cả các đối tượng là sắc v.v... ‘Tác ý đến giới vô tướng’ có nghĩa là tác ý đến Niết-bàn giới đã thoát khỏi tất cả các tướng. Vị ấy nói đến sự tác ý đồng sanh với Thánh quả định. Như vậy, ở dưới, Sơ thiền là nền tảng của Diệt thọ tưởng định đã được đề cập; Phi tưởng phi phi tưởng xứ là duyên vô gián của Diệt thọ tưởng định đã được đề cập; ở đây, Thánh quả định là sự xuất khỏi Diệt thọ tưởng định đã được đề cập. อิมสฺมึ ฐาเน นิโรธกถา กเถตพฺพา โหติ. สา, ‘‘ทฺวีหิ พเลหิ สมนฺนาคตตฺตา ตโย จ สงฺขารานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา โสฬสหิ ญาณจริยาหิ นวหิ สมาธิจริยาหิ วสีภาวตาปญฺญา นิโรธสมาปตฺติยา ญาณ’’นฺติ เอวํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๘๓) อาคตา. วิสุทฺธิมคฺเค ปนสฺสา สพฺพากาเรน วินิจฺฉยกถา กถิตา. Ở nơi này, nên nói về luận đề Diệt thọ tưởng định. Luận đề ấy đã được trình bày trong bộ Vô Ngại Giải Đạo như sau: ‘Trí trong Diệt thọ tưởng định là trí tuệ do sự thuần thục với chín định hành, với mười sáu tuệ hành, do sự an tịnh của ba hành, do được trang bị hai lực (chỉ và quán).’ Còn trong bộ Thanh Tịnh Đạo, luận giải quyết đoán về nó đã được nói đến bằng mọi phương diện. อิทานิ [Pg.252] วลญฺชนสมาปตฺตึ ปุจฺฉนฺโต กติ ปนาวุโส, ปจฺจยาติอาทิมาห. นิโรธโต หิ วุฏฺฐานกผลสมาปตฺติยา ฐิติ นาม น โหติ, เอกํ ทฺเว จิตฺตวารเมว ปวตฺติตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ. อยญฺหิ ภิกฺขุ สตฺต ทิวเส อรูปปวตฺตํ นิโรเธตฺวา นิสินฺโน นิโรธวุฏฺฐานกผลสมาปตฺติยํ น จิรํ ติฏฺฐติ. วลญฺชนสมาปตฺติยํ ปน อทฺธานปริจฺเฉโทว ปมาณํ. ตสฺมา สา ฐิติ นาม โหติ. เตนาห – ‘‘อนิมิตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ฐิติยา’’ติ. ตสฺสา จิรฏฺฐิตตฺถํ กติ ปจฺจยาติ อตฺโถ. วิสฺสชฺชเน ปนสฺสา ปุพฺเพ จ อภิสงฺขาโรติ อทฺธานปริจฺเฉโท วุตฺโต. วุฏฺฐานายาติ อิธ ภวงฺควุฏฺฐานํ ปุจฺฉติ. วิสฺสชฺชเนปิสฺสา สพฺพนิมิตฺตานญฺจ มนสิกาโรติ รูปาทินิมิตฺตวเสน ภวงฺคสหชาตมนสิกาโร วุตฺโต. Bây giờ, vị ấy muốn hỏi về định thường dùng (valañjanasamāpatti) nên đã nói câu bắt đầu bằng ‘này chư hiền, có bao nhiêu duyên...’ (kati panāvuso, paccayātiādi). Thật vậy, sự an trú của thánh quả định khi xuất khỏi định diệt (nirodhato vuṭṭhānakaphalasamāpatti) không thể gọi là có, vì nó chỉ diễn ra trong một hoặc hai sát-na tâm rồi chìm vào dòng hữu phần (bhavaṅga). Vị tỳ khưu này, sau khi đã làm cho các pháp vô sắc (arūpapavattaṃ) ngừng lại trong bảy ngày và ngồi yên, vị ấy không an trú lâu trong thánh quả định khi xuất khỏi định diệt. Nhưng đối với định thường dùng (valañjanasamāpatti), sự xác định thời gian chính là thước đo. Do đó, nó được gọi là sự an trú (ṭhiti). Vì thế, Ngài đã nói: ‘cho sự an trú của tâm giải thoát vô tướng.’ Ý nghĩa là: ‘có bao nhiêu duyên để nó an trú lâu dài?’ Còn trong phần trả lời, câu ‘sự chuẩn bị trước’ (pubbe ca abhisaṅkhāro) được nói đến là sự xác định thời gian. Với câu ‘để xuất khởi’ (vuṭṭhānāya), ở đây là hỏi về sự xuất khởi từ dòng hữu phần. Trong phần trả lời, câu ‘sự tác ý đến tất cả các tướng’ (sabbanimittānañca manasikāro) được nói đến là sự tác ý đồng sinh với dòng hữu phần theo các tướng như sắc, v.v. ๔๕๙. ยา จายํ, อาวุโสติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? อิธ อญฺญํ อภินวํ นาม นตฺถิ. เหฏฺฐา กถิตธมฺเมเยว เอกโต สโมธาเนตฺวา ปุจฺฉามีติ ปุจฺฉติ. กตฺถ ปน เต กถิตา? ‘‘นีลมฺปิ สญฺชานาติ ปีตกมฺปิ, โลหิตกมฺปิ, โอทาตกมฺปิ สญฺชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๕๐) เอตสฺมิญฺหิ ฐาเน อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ กถิตา. ‘‘นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนนฺติ เนยฺย’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๔๕๑) เอตฺถ อากิญฺจญฺญํ. ‘‘ปญฺญาจกฺขุนา ปชานาตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๕๑) เอตฺถ สุญฺญตา. ‘‘กติ ปนาวุโส, ปจฺจยา อนิมิตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ฐิติยา วุฏฺฐานายา’’ติ เอตฺถ อนิมิตฺตา. เอวํ เหฏฺฐา กถิตาว อิมสฺมึ ฐาเน เอกโต สโมธาเนตฺวา ปุจฺฉติ. ตํ ปน ปฏิกฺขิปิตฺวา เอตา ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน นิทฺทิฏฺฐาวาติ วตฺวา อญฺเญ จตฺตาโร ธมฺมา เอกนามกา อตฺถิ. เอโก ธมฺโม จตุนามโก อตฺถิ, เอตํ ปากฏํ กตฺวา กถาเปตุํ อิธ ปุจฺฉตีติ อฏฺฐกถายํ สนฺนิฏฺฐานํ กตํ. ตสฺสา วิสฺสชฺชเน อยํ วุจฺจตาวุโส, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺตีติ อยํ ผรณอปฺปมาณตาย อปฺปมาณา นาม. อยญฺหิ อปฺปมาเณ วา สตฺเต ผรติ, เอกสฺมิมฺปิ วา สตฺเต อเสเสตฺวา ผรติ. 459. Trong câu ‘Này chư hiền, pháp này là...’ (Yā cāyaṃ, āvuso), vị ấy hỏi điều gì? Ở đây, không có gì được gọi là mới mẻ. Vị ấy hỏi với ý rằng: ‘Tôi sẽ kết hợp lại các pháp đã được nói ở phần trước để hỏi.’ Nhưng chúng đã được nói ở đâu? Trong đoạn ‘Vị ấy nhận biết cả màu xanh... màu vàng... màu đỏ... màu trắng...’ (Ma. Ni. 1.450), tâm giải thoát vô lượng (appamāṇā cetovimutti) đã được nói đến. Trong đoạn ‘Cần được hiểu là Vô sở hữu xứ là “không có gì cả”’ (Ma. Ni. 1.451), vô sở hữu (ākiñcaññaṃ) đã được nói đến. Trong đoạn ‘vị ấy biết rõ bằng tuệ nhãn’ (Ma. Ni. 1.451), tánh không (suññatā) đã được nói đến. Trong đoạn ‘Này chư hiền, có bao nhiêu duyên cho sự an trú và xuất khởi của tâm giải thoát vô tướng?’, vô tướng (animittā) đã được nói đến. Như vậy, vị ấy kết hợp các pháp đã được nói ở phần trước lại với nhau ở đây để hỏi. Tuy nhiên, sau khi bác bỏ điều đó và nói rằng: ‘những pháp này đã được chỉ rõ ở từng nơi tương ứng,’ (chú giải đưa ra kết luận rằng) có bốn pháp khác có cùng một tên, và có một pháp có bốn tên. Vị ấy hỏi ở đây để làm rõ điều này và để được giải thích, đó là kết luận được đưa ra trong chú giải. Trong phần trả lời, câu ‘Này chư hiền, đây được gọi là tâm giải thoát vô lượng’ có nghĩa là: pháp này được gọi là vô lượng (appamāṇā) vì sự biến mãn vô hạn của nó. Thật vậy, nó biến mãn khắp các chúng sinh vô lượng, hoặc nó biến mãn không sót một chúng sinh nào dù chỉ là một. อยํ วุจฺจตาวุโส, อากิญฺจญฺญาติ อารมฺมณกิญฺจนสฺส อภาวโต อากิญฺจญฺญา. อตฺเตน วาติ อตฺต ภาวโปสปุคฺคลาทิสงฺขาเตน อตฺเตน สุญฺญํ. อตฺตนิเยน วาติ จีวราทิปริกฺขารสงฺขาเตน อตฺตนิเยน สุญฺญํ. อนิมิตฺตาติ [Pg.253] ราคนิมิตฺตาทีนํ อภาเวเนว อนิมิตฺตา, อรหตฺตผลสมาปตฺตึ สนฺธายาห. นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จาติ พฺยญฺชนมฺปิ เนสํ นานา อตฺโถปิ. ตตฺถ พฺยญฺชนสฺส นานตา ปากฏาว. อตฺโถ ปน, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ ภูมนฺตรโต มหคฺคตา เอว โหติ รูปาวจรา; อารมฺมณโต สตฺต ปญฺญตฺติอารมฺมณา. อากิญฺจญฺญา ภุมฺมนฺตรโต มหคฺคตา อรูปาวจรา; อารมฺมณโต น วตฺตพฺพารมฺมณา. สุญฺญตา ภุมฺมนฺตรโต กามาวจรา; อารมฺมณโต สงฺขารารมฺมณา. วิปสฺสนา หิ เอตฺถ สุญฺญตาติ อธิปฺเปตา. อนิมิตฺตา ภุมฺมนฺตรโต โลกุตฺตรา; อารมฺมณโต นิพฺพนารมฺมณา. ‘Này chư hiền, đây được gọi là vô sở hữu’ (Ayaṃ vuccatāvuso, ākiñcaññā) có nghĩa là: do không có đối tượng là chướng ngại (ārammaṇakiñcanassa) nên gọi là vô sở hữu (ākiñcaññā). Hoặc ‘không có tự ngã’ (attena vā) nghĩa là trống không đối với cái gọi là tự ngã, bản thể, chúng sinh, cá nhân, v.v. Hoặc ‘không có sở hữu của tự ngã’ (attaniyena vā) nghĩa là trống không đối với cái thuộc về tự ngã, tức là các vật dụng như y, v.v. ‘Vô tướng’ (animittā) có nghĩa là: do không có các tướng như tướng tham, v.v., nên gọi là vô tướng; điều này được nói đến để chỉ thánh quả định A-la-hán. ‘Khác nhau về nghĩa và khác nhau về văn tự’ (Nānatthā ceva nānābyañjanā ca) có nghĩa là văn tự của chúng khác nhau và ý nghĩa cũng khác nhau. Trong đó, sự khác biệt về văn tự là rõ ràng. Còn về ý nghĩa: tâm giải thoát vô lượng (appamāṇā cetovimutti), xét về cảnh giới, là đại hành (mahaggatā) và thuộc sắc giới (rūpāvacarā); xét về đối tượng, nó có đối tượng là chế định chúng sinh (sattapaññattiārammaṇā). Vô sở hữu (ākiñcaññā), xét về cảnh giới, là đại hành và thuộc vô sắc giới (arūpāvacarā); xét về đối tượng, nó có đối tượng không thể diễn tả (na vattabbārammaṇā). Tánh không (suññatā), xét về cảnh giới, thuộc dục giới (kāmāvacarā); xét về đối tượng, nó có đối tượng là các hành (saṅkhārārammaṇā). Ở đây, ‘tánh không’ được hiểu là tuệ quán (vipassanā). Vô tướng (animittā), xét về cảnh giới, là siêu thế (lokuttarā); xét về đối tượng, nó có đối tượng là Niết-bàn (nibbānārammaṇā). ราโค โข, อาวุโส, ปมาณกรโณติอาทีสุ ยถา ปพฺพตปาเท ปูติปณฺณรสอุทกํ นาม โหติ กาฬวณฺณํ; โอโลเกนฺตานํ พฺยามสตคมฺภีรํ วิย ขายติ. ยฏฺฐึ วา รชฺชุํ วา คเหตฺวา มินนฺตสฺส ปิฏฺฐิปาโทตฺถรณมตฺตมฺปิ น โหติ. เอวเมวํ ยาว ราคาทโย นุปฺปชฺชนฺติ, ตาว ปุคฺคลํ สญฺชานิตุํ น สกฺกา โหนฺติ, โสตาปนฺโน วิย, สกทาคามี วิย, อนาคามี วิย จ ขายติ. ยทา ปนสฺส ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตทา รตฺโต ทุฏฺโฐ มูฬฺโหติ ปญฺญายติ. อิติ เอเต ‘‘เอตฺตโก อย’’นฺติ ปุคฺคลสฺส ปมาณํ ทสฺเสนฺโต วิย อุปฺปชฺชนฺตีติ ปมาณกรณา นาม วุตฺตา. ยาวตา โข, อาวุโส, อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโยติ ยตฺตกา อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโย. กิตฺตกา ปน ตา? จตฺตาโร พฺรหฺมวิหารา, จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ จ ผลานีติ ทฺวาทส. ตตฺถ พฺรหฺมวิหารา ผรณอปฺปมาณตาย อปฺปมาณา. เสสา ปมาณกรณานํ กิเลสานํ อภาเวน อปฺปมาณา. นิพฺพานมฺปิ อปฺปมาณเมว, เจโตวิมุตฺติ ปน น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. อกุปฺปาติ อรหตฺตผลเจโตวิมุตฺติ; สา หิ ตาสํ สพฺพเชฏฺฐิกา, ตสฺมา อคฺคมกฺขายตีติ วุตฺตา. ราโค โข, อาวุโส, กิญฺจโนติ ราโค อุปฺปชฺชิตฺวา ปุคฺคลํ กิญฺจติ มทฺทติ ปลิพุนฺธติ. ตสฺมา กิญฺจโนติ วุตฺโต. มนุสฺสา กิร โคเณหิ ขลํ มทฺทาเปนฺโต กิญฺเจหิ กปิล, กิญฺเจหิ กาฬกาติ วทนฺติ. เอวํ มทฺทนตฺโถ กิญฺจนตฺโถติ เวทิตพฺโพ. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย. อากิญฺจญฺญา เจโตวิมุตฺติโย นาม นว ธมฺมา อากิญฺจญฺญายตนญฺจ มคฺคผลานิ จ. ตตฺถ อากิญฺจญฺญายตนํ [Pg.254] กิญฺจนํ อารมฺมณํ อสฺส นตฺถีติ อากิญฺจญฺญํ. มคฺคผลานิ กิญฺจนานํ มทฺทนานํ ปลิพุนฺธนกิเลสานํ นตฺถิตาย อากิญฺจญฺญานิ. นิพฺพานมฺปิ อากิญฺจญฺญํ, เจโตวิมุตฺติ ปน น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. Trong các câu như ‘Này chư hiền, tham ái là pháp tạo ra sự đo lường’ (Rāgo kho, āvuso, pamāṇakaraṇo), ví như ở chân núi có thứ nước lá cây thối, màu đen; đối với người nhìn, nó trông như sâu cả trăm sải tay. Nhưng khi người ta lấy gậy hay dây thừng đo thì nó còn chưa ngập mu bàn chân. Cũng vậy, chừng nào các pháp như tham ái chưa khởi lên, chừng đó không thể nhận biết được một người; người ấy trông như một vị Tu-đà-hoàn, một vị Tư-đà-hàm, hay một vị A-na-hàm. Nhưng khi các pháp như tham ái khởi lên nơi người ấy, lúc đó người ấy được biết là kẻ tham ái, sân hận, si mê. Như vậy, các pháp này khởi lên như thể đang chỉ ra sự đo lường của một người rằng ‘người này là chừng đó,’ do đó chúng được gọi là ‘pháp tạo ra sự đo lường.’ ‘Này chư hiền, có bao nhiêu tâm giải thoát vô lượng’ nghĩa là có bao nhiêu tâm giải thoát vô lượng. Vậy chúng có bao nhiêu? Có mười hai, gồm bốn phạm trú, bốn đạo và bốn quả. Trong đó, các phạm trú là vô lượng do sự biến mãn vô hạn. Các pháp còn lại là vô lượng do không có các phiền não tạo ra sự đo lường. Niết-bàn cũng là vô lượng, nhưng không phải là tâm giải thoát, do đó không được kể đến. ‘Bất động’ (Akuppā) là tâm giải thoát của quả A-la-hán; vì nó là cao cả nhất trong số đó, nên được gọi là tối thượng. ‘Này chư hiền, tham ái là chướng ngại’ (Rāgo kho, āvuso, kiñcano) có nghĩa là: tham ái sau khi khởi lên, nó làm khổ, đè nén, trói buộc một người. Do đó, nó được gọi là ‘chướng ngại’ (kiñcano). Tương truyền, khi người ta cho bò đạp lúa trên sân, họ nói: ‘Này Kapila, hãy đạp đi! Này Kāḷaka, hãy đạp đi!’ Như vậy, cần hiểu nghĩa của ‘kiñcana’ là ‘đè nén.’ Đối với sân và si cũng theo phương pháp này. Các tâm giải thoát vô sở hữu (ākiñcaññā cetovimuttiyo) là chín pháp, gồm Vô sở hữu xứ, các đạo và các quả. Trong đó, Vô sở hữu xứ được gọi là ‘vô sở hữu’ (ākiñcaññaṃ) vì nó không có đối tượng là chướng ngại. Các đạo và quả được gọi là ‘vô sở hữu’ (ākiñcaññāni) do không có các phiền não là chướng ngại, là thứ đè nén, trói buộc. Niết-bàn cũng là vô sở hữu, nhưng không phải là tâm giải thoát, do đó không được kể đến. ราโค โข, อาวุโส, นิมิตฺตกรโณติอาทีสุ ยถา นาม ทฺวินฺนํ กุลานํ สทิสา ทฺเว วจฺฉกา โหนฺติ. ยาว เตสํ ลกฺขณํ น กตํ โหติ, ตาว ‘‘อยํ อสุกกุลสฺส วจฺฉโก, อยํ อสุกกุลสฺสา’’ติ น สกฺกา โหนฺติ ชานิตุํ. ยทา ปน เตสํ สตฺติสูลาทีสุ อญฺญตรํ ลกฺขณํ กตํ โหติ, ตทา สกฺกา โหนฺติ ชานิตุํ. เอวเมว ยาว ปุคฺคลสฺส ราโค นุปฺปชฺชติ, ตาว น สกฺกา โหติ ชานิตุํ อริโย วา ปุถุชฺชโน วาติ. ราโค ปนสฺส อุปฺปชฺชมาโนว สราโค นาม อยํ ปุคฺคโลติ สญฺชานนนิมิตฺตํ กโรนฺโต วิย อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ‘‘นิมิตฺตกรโณ’’ติ วุตฺโต. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย. Trong các đoạn kinh văn bắt đầu bằng ‘Rāgo kho, āvuso, nimittakaraṇo’ (Này chư hiền, quả thật tham ái là tác nhân của tướng trạng), ví như có hai con bê tương tự nhau thuộc về hai gia đình. Chừng nào chúng chưa được làm dấu, chừng đó không thể biết được rằng: ‘Đây là con bê của gia đình này, đây là của gia đình kia.’ Nhưng khi một dấu hiệu nào đó, như dùng giáo hay cọc nhọn, được đánh dấu trên chúng, bấy giờ mới có thể biết được. Cũng thế ấy, chừng nào tham ái chưa khởi sanh nơi một người, chừng đó không thể biết được người ấy là bậc Thánh hay là phàm phu. Nhưng khi tham ái khởi sanh, nó khởi lên như thể tạo ra một dấu hiệu để nhận biết rằng: ‘Người này được gọi là người có tham ái.’ Do đó, nó được gọi là ‘tác nhân của tướng trạng.’ Đối với sân và si, phương pháp này cũng tương tự. อนิมิตฺตา เจโตวิมุตฺติ นาม เตรส ธมฺมา – วิปสฺสนา, จตฺตาโร อารุปฺปา, จตฺตาโร มคฺคา, จตฺตาริ จ ผลานีติ. ตตฺถ วิปสฺสนา นิจฺจนิมิตฺตํ สุขนิมิตฺตํ อตฺตนิมิตฺตํ อุคฺฆาเฏตีติ อนิมิตฺตา นาม. จตฺตาโร อารุปฺปา รูปนิมิตฺตสฺส อภาเวน อนิมิตฺตา นาม. มคฺคผลานิ นิมิตฺตกรณานํ กิเลสานํ อภาเวน อนิมิตฺตานิ. นิพฺพานมฺปิ อนิมิตฺตเมว, ตํ ปน เจโตวิมุตฺติ น โหติ, ตสฺมา น คหิตํ. อถ กสฺมา สุญฺญตา เจโตวิมุตฺติ น คหิตาติ? สา, ‘‘สุญฺญา ราเคนา’’ติอาทิวจนโต สพฺพตฺถ อนุปวิฏฺฐาว, ตสฺมา วิสุํ น คหิตา. เอกตฺถาติ อารมฺมณวเสน เอกตฺถา. อปฺปมาณํ อากิญฺจญฺญํ สุญฺญตํ อนิมิตฺตนฺติ หิ สพฺพาเนตานิ นิพฺพานสฺเสว นามานิ. อิติ อิมินา ปริยาเยน เอกตฺถา. อญฺญสฺมึ ปน ฐาเน อปฺปมาณา โหนฺติ, อญฺญสฺมึ อากิญฺจญฺญา อญฺญสฺมึ สุญฺญตา อญฺญสฺมึ อนิมิตฺตาติ อิมินา ปริยาเยน นานาพฺยญฺชนา. อิติ เถโร ยถานุสนฺธินาว เทสนํ นิฏฺฐเปสีติ. Vô tướng tâm giải thoát (Animittā cetovimutti) bao gồm mười ba pháp: tuệ quán (vipassanā), bốn thiền Vô sắc (āruppā), bốn Đạo (maggā), và bốn Quả (phalāni). Trong đó, tuệ quán được gọi là vô tướng vì nó loại bỏ thường tướng, lạc tướng, và ngã tướng. Bốn thiền Vô sắc được gọi là vô tướng do sự vắng mặt của sắc tướng. Đạo và Quả là vô tướng do sự vắng mặt của các phiền não vốn là tác nhân của tướng trạng. Niết-bàn cũng là vô tướng, nhưng nó không phải là tâm giải thoát, do đó không được kể vào. Vậy tại sao không tánh tâm giải thoát (suññatā cetovimutti) không được kể vào? Pháp ấy, theo lời dạy bắt đầu bằng ‘suññā rāgena’ (không do tham ái), đã được bao hàm trong tất cả, do đó không được kể riêng. ‘Đồng một nghĩa’ (ekatthā) là đồng một nghĩa theo phương diện đối tượng. Thật vậy, vô lượng (appamāṇa), vô sở hữu (ākiñcañña), không tánh (suññata), và vô tướng (animitta) – tất cả những tên gọi này đều là của Niết-bàn. Theo phương diện này, chúng đồng một nghĩa. Nhưng ở nơi khác, có những pháp vô lượng; ở nơi khác, có những pháp vô sở hữu; ở nơi khác, có những pháp không tánh; ở nơi khác, có những pháp vô tướng. Theo phương diện này, các từ ngữ (byañjanā) là khác nhau. Như vậy, Trưởng lão đã kết thúc bài pháp theo đúng mạch văn. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Thuộc Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh มหาเวทลฺลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải Kinh Đại Vedalla đã hoàn tất. ๔. จูฬเวทลฺลสุตฺตวณฺณนา 4. Chú giải Kinh Tiểu Vedalla ๔๖๐. เอวํ [Pg.255] เม สุตนฺติ จูฬเวทลฺลสุตฺตํ. ตตฺถ วิสาโข อุปาสโกติ วิสาโขติ เอวํนามโก อุปาสโก. เยน ธมฺมทินฺนาติ เยน ธมฺมทินฺนา นาม ภิกฺขุนี เตนุปสงฺกมิ. โก ปนายํ วิสาโข? กา ธมฺมทินฺนา? กสฺมา อุปสงฺกมีติ? วิสาโข นาม ธมฺมทินฺนาย คิหิกาเล ฆรสามิโก. โส ยทา ภควา สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา ปวตฺตวรธมฺมจกฺโก ยสาทโย กุลปุตฺเต วิเนตฺวา อุรุเวลํ ปตฺวา ตตฺถ ชฏิลสหสฺสํ วิเนตฺวา ปุราณชฏิเลหิ ขีณาสวภิกฺขูหิ สทฺธึ ราชคหํ คนฺตฺวา พุทฺธทสฺสนตฺถํ ทฺวาทสนหุตาย ปริสาย สทฺธึ อาคตสฺส พิมฺพิสารมหาราชสฺส ธมฺมํ เทเสสิ. ตทา รญฺญา สทฺธึ อาคเตสุ ทฺวาทสนหุเตสุ เอกํ นหุตํ อุปาสกตฺตํ ปฏิเวเทสิ, เอกาทส นหุตานิ โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสุ สทฺธึ รญฺญา พิมฺพิสาเรน. อยํ อุปาสโก เตสํ อญฺญตโร, เตหิ สทฺธึ ปฐมทสฺสเนว โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐาย, ปุน เอกทิวสํ ธมฺมํ สุตฺวา สกทาคามิผลํ ปตฺวา, ตโต อปรภาเคปิ เอกทิวสํ ธมฺมํ สุตฺวา อนาคามิผเล ปติฏฺฐิโต. โส อนาคามี หุตฺวา เคหํ อาคจฺฉนฺโต ยถา อญฺเญสุ ทิวเสสุ อิโต จิโต จ โอโลเกนฺโต สิตํ กุรุมาโน อาคจฺฉติ, เอวํ อนาคนฺตฺวา สนฺตินฺทฺริโย สนฺตมานโส หุตฺวา อคมาสิ. 460. Kinh Tiểu Vedalla (Cūḷavedallasuttaṃ) bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ (Tôi nghe như vầy). Trong đó, ‘cận sự nam Visākha’ (visākho upāsako) là người cận sự nam có tên là Visākha. ‘Đến chỗ Tỳ-khưu-ni Dhammadinnā’ (Yena dhammadinnā) có nghĩa là ông đã đi đến nơi có vị Tỳ-khưu-ni tên là Dhammadinnā. Nhưng Visākha này là ai? Dhammadinnā là ai? Tại sao ông lại đến đó? Visākha là người chồng của Dhammadinnā vào thời còn tại gia. Khi Đức Thế Tôn, sau khi chứng đắc Chánh Đẳng Chánh Giác, đã chuyển bánh xe Pháp cao thượng, giáo hóa các thiện gia nam tử như Yasa, rồi đi đến Uruvelā, tại đó giáo hóa một ngàn vị bện tóc, và cùng với các vị Tỳ-khưu lậu tận vốn là những người bện tóc trước kia đi đến thành Rājagaha, Ngài đã thuyết pháp cho vua Bimbisāra, người đã đến cùng với đoàn tùy tùng mười hai nahuta (120.000 người) để yết kiến Đức Phật. Bấy giờ, trong số mười hai nahuta người đến cùng với nhà vua, một nahuta (10.000 người) đã tuyên bố trở thành cận sự nam, và mười một nahuta (110.000 người) cùng với vua Bimbisāra đã an trú trong quả vị Nhập lưu. Vị cận sự nam này là một trong số họ, đã cùng họ an trú trong quả vị Nhập lưu ngay trong lần đầu tiên yết kiến. Sau đó, vào một ngày nọ, sau khi nghe pháp, ông đã đạt đến quả vị Nhất lai, và sau đó nữa, vào một ngày khác, sau khi nghe pháp, ông đã an trú trong quả vị Bất lai. Sau khi trở thành bậc Bất lai, khi trở về nhà, ông không đi như những ngày khác – nhìn ngang nhìn dọc, mỉm cười – mà ông đi với các căn an tịnh và tâm ý lắng dịu. ธมฺมทินฺนา สีหปญฺชรํ อุคฺฆาเฏตฺวา วีถึ โอโลกยมานา ตสฺส อาคมนาการํ ทิสฺวา, ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตสฺส ปจฺจุคฺคมนํ กุรุมานา โสปานสีเส ฐตฺวา โอลมฺพนตฺถํ หตฺถํ ปสาเรสิ. อุปาสโก อตฺตโน หตฺถํ สมิญฺเชสิ. สา ‘‘ปาตราสโภชนกาเล ชานิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. อุปาสโก ปุพฺเพ ตาย สทฺธึ เอกโต ภุญฺชติ. ตํ ทิวสํ ปน ตํ อนปโลเกตฺวา โยคาวจรภิกฺขุ วิย เอกโกว ภุญฺชิ. สา, ‘‘สายนฺหกาเล ชานิสฺสามี’’ติ จินฺเตสิ. อุปาสโก ตํทิวสํ สิริคพฺภํ น ปาวิสิ, อญฺญํ คพฺภํ ปฏิชคฺคาเปตฺวา กปฺปิยมญฺจกํ ปญฺญปาเปตฺวา นิปชฺชิ. อุปาสิกา, ‘‘กึ นุ ขฺวสฺส พหิทฺธา ปตฺถนา อตฺถิ, อุทาหุ เกนจิเทว ปริเภทเกน ภินฺโน, อุทาหุ มยฺเหว โกจิ โทโส อตฺถี’’ติ พลวโทมนสฺสา [Pg.256] หุตฺวา, ‘‘เอกํ ทฺเว ทิวเส วสิตกาเล สกฺกา ญาตุ’’นฺติ ตสฺส อุปฏฺฐานํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. Bà Dhammadinnā mở cửa sổ chấn song, nhìn ra đường, thấy dáng vẻ đi về của ông, bà suy nghĩ: ‘Chuyện gì thế này?’ rồi đi ra đón ông. Đứng ở đầu cầu thang, bà đưa tay ra để đỡ ông. Vị cận sự nam rụt tay lại. Bà nghĩ: ‘Đến bữa ăn sáng, ta sẽ biết.’ Trước kia, vị cận sự nam thường dùng bữa chung với bà. Nhưng hôm đó, ông không nhìn bà mà dùng bữa một mình như một vị Tỳ-khưu hành thiền. Bà nghĩ: ‘Đến buổi chiều, ta sẽ biết.’ Hôm đó, vị cận sự nam không vào phòng ngủ chính, mà cho dọn dẹp một phòng khác, trải giường thích hợp rồi nằm nghỉ. Nữ cận sự nam, lòng vô cùng sầu não, nghĩ rằng: ‘Phải chăng ông ấy có mong muốn với người phụ nữ nào khác bên ngoài? Hay đã bị ai đó ly gián? Hay chính ta có lỗi lầm gì chăng?’ Rồi bà nghĩ: ‘Ở lại một hai ngày nữa là có thể biết được,’ bà đến hầu hạ ông, đảnh lễ rồi đứng sang một bên. อุปาสโก, ‘‘กึ ธมฺมทินฺเน อกาเล อาคตาสี’’ติ ปุจฺฉิ. อาม อยฺยปุตฺต, อาคตามฺหิ, น ตฺวํ ยถา ปุราโณ, กึ นุ เต พหิทฺธา ปตฺถนา อตฺถีติ? นตฺถิ ธมฺมทินฺเนติ. อญฺโญ โกจิ ปริเภทโก อตฺถีติ? อยมฺปิ นตฺถีติ. เอวํ สนฺเต มยฺเหว โกจิ โทโส ภวิสฺสตีติ. ตุยฺหมฺปิ โทโส นตฺถีติ. อถ กสฺมา มยา สทฺธึ ยถา ปกติยา อาลาปสลฺลาปมตฺตมฺปิ น กโรถาติ? โส จินฺเตสิ – ‘‘อยํ โลกุตฺตรธมฺโม นาม ครุ ภาริโย น ปกาเสตตพฺโพ, สเจ โข ปนาหํ น กเถสฺสามิ, อยํ หทยํ ผาเลตฺวา เอตฺเถว กาลํ กเรยฺยา’’ติ ตสฺสานุคฺคหตฺถาย กเถสิ – ‘‘ธมฺมทินฺเน อหํ สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โลกุตฺตรธมฺมํ นาม อธิคโต, ตํ อธิคตสฺส เอวรูปา โลกิยกิริยา น วฏฺฏติ. ยทิ ตฺวํ อิจฺฉสิ, ตว จตฺตาลีส โกฏิโย มม จตฺตาลีส โกฏิโยติ อสีติโกฏิธนํ อตฺถิ, เอตฺถ อิสฺสรา หุตฺวา มม มาติฏฺฐาเน วา ภคินิฏฺฐาเน วา ฐตฺวา วส. ตยา ทินฺเนน ภตฺตปิณฺฑมตฺตเกน อหํ ยาเปสฺสามิ. อเถวํ น กโรสิ, อิเม โภเค คเหตฺวา กุลเคหํ คจฺฉ, อถาปิ เต พหิทฺธา ปตฺถนา นตฺถิ, อหํ ตํ ภคินิฏฺฐาเน วา ธิตุฏฺฐาเน วา ฐเปตฺวา โปเสสฺสามี’’ติ. Vị cư sĩ hỏi: “Này Dhammadinnā, tại sao nàng lại đến vào lúc trái thời?” “Vâng, thưa công tử, thiếp đã đến. Chàng không còn như xưa nữa, phải chăng chàng có mong muốn gì bên ngoài?” “Không có đâu, Dhammadinnā.” “Có ai đó ly gián chăng?” “Điều đó cũng không có.” “Nếu vậy, hẳn là thiếp có lỗi gì chăng?” “Nàng cũng không có lỗi gì.” “Vậy tại sao chàng không cùng thiếp nói chuyện thân mật như thường lệ?” Ông ấy suy nghĩ: “Pháp siêu thế này thật là cao trọng, nặng nề, không nên tiết lộ. Nhưng nếu ta không nói, nàng sẽ đau lòng vỡ tim mà chết ngay tại đây.” Vì lòng thương xót nàng, ông nói: “Này Dhammadinnā, ta sau khi nghe pháp thoại của Bậc Đạo Sư đã chứng đắc pháp siêu thế. Đối với người đã chứng đắc pháp ấy, hành vi thế tục như vậy là không thích hợp. Nếu nàng muốn, có tài sản tám mươi koṭi, gồm bốn mươi koṭi của nàng và bốn mươi koṭi của ta. Nàng hãy làm chủ tài sản này, sống ở địa vị người mẹ hoặc người chị của ta. Ta sẽ sống bằng phần cơm do nàng dâng cúng. Hoặc nếu nàng không làm vậy, hãy nhận lấy tài sản này và trở về nhà cha mẹ. Còn nếu nàng không có mong muốn gì bên ngoài, ta sẽ đặt nàng vào địa vị người chị hoặc người con gái và nuôi dưỡng nàng.” สา จินฺเตสิ – ‘‘ปกติปุริโส เอวํ วตฺตา นาม นตฺถิ. อทฺธา เอเตน โลกุตฺตรวรธมฺโม ปฏิวิทฺโธ. โส ปน ธมฺโม กึ ปุริเสเหว ปฏิพุชฺฌิตพฺโพ, อุทาหุ มาตุคาโมปิ ปฏิวิชฺฌิตุํ สกฺโกตี’’ติ วิสาขํ เอตทโวจ – ‘‘กึ นุ โข เอโส ธมฺโม ปุริเสเหว ลภิตพฺโพ, มาตุคาเมนปิ สกฺกา ลทฺธุ’’นฺติ? กึ วเทสิ ธมฺมทินฺเน, เย ปฏิปนฺนกา, เต เอตสฺส ทายาทา, ยสฺส ยสฺส อุปนิสฺสโย อตฺถิ, โส โส เอตํ ปฏิลภตีติ. เอวํ สนฺเต มยฺหํ ปพฺพชฺชํ อนุชานาถาติ. สาธุ ภทฺเท, อหมฺปิ ตํ เอตสฺมึเยว มคฺเค โยเชตุกาโม, มนํ ปน เต อชานมาโน น กเถมีติ ตาวเทว พิมฺพิสารสฺส รญฺโญ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. Nàng suy nghĩ: “Một người đàn ông bình thường không thể nói như vậy. Chắc chắn vị công tử này đã chứng ngộ pháp siêu thế cao thượng. Nhưng pháp ấy chỉ có nam nhân mới chứng ngộ được sao, hay là nữ nhân cũng có thể chứng ngộ?” Rồi nàng nói với Visākha rằng: “Phải chăng pháp này chỉ có nam nhân mới đạt được, hay nữ nhân cũng có thể đạt được?” “Nàng nói gì vậy, Dhammadinnā? Những ai thực hành, họ là người thừa tự của pháp ấy. Bất cứ ai có duyên lành, người ấy sẽ chứng đắc được pháp này.” “Nếu vậy, xin hãy cho phép thiếp xuất gia.” “Lành thay, này hiền nữ. Ta cũng muốn nàng đi trên chính con đường này, nhưng vì không biết tâm ý của nàng nên ta đã không nói.” Ngay lúc đó, ông đến yết kiến vua Bimbisāra, đảnh lễ rồi đứng một bên. ราชา[Pg.257], ‘‘กึ, คหปติ, อกาเล อาคโตสี’’ติ ปุจฺฉิ. ธมฺมทินฺนา, ‘‘มหาราช, ปพฺพชิสฺสามี’’ติ วทตีติ. กึ ปนสฺส ลทฺธุํ วฏฺฏตีติ? อญฺญํ กิญฺจิ นตฺถิ, โสวณฺณสิวิกํ เทว, ลทฺธุํ วฏฺฏติ นครญฺจ ปฏิชคฺคาเปตุนฺติ. ราชา โสวณฺณสิวิกํ ทตฺวา นครํ ปฏิชคฺคาเปสิ. วิสาโข ธมฺมทินฺนํ คนฺโธทเกน นหาเปตฺวา สพฺพาลงฺกาเรหิ อลงฺการาเปตฺวา โสวณฺณสิวิกาย นิสีทาเปตฺวา ญาติคเณน ปริวาราเปตฺวา คนฺธปุปฺผาทีหิ ปูชยมาโน นครวาสนํ กโรนฺโต วิย ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ คนฺตฺวา, ‘‘ธมฺมทินฺนํ ปพฺพาเชถายฺเย’’ติ อาห. ภิกฺขุนิโย ‘‘เอกํ วา ทฺเว วา โทเส สหิตุํ วฏฺฏติ คหปตี’’ติ อาหํสุ. นตฺถยฺเย โกจิ โทโส, สทฺธาย ปพฺพชตีติ. อเถกา พฺยตฺตา เถรี ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ อาจิกฺขิตฺวา เกเส โอหาเรตฺวา ปพฺพาเชสิ. วิสาโข, ‘‘อภิรมยฺเย, สฺวากฺขาโต ธมฺโม’’ติ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ. Vua hỏi: “Này gia chủ, tại sao ông lại đến vào lúc trái thời?” “Tâu Đại vương, Dhammadinnā nói rằng nàng muốn xuất gia.” “Nàng ấy cần được những gì?” “Tâu Thiên tử, không cần gì khác, chỉ cần một chiếc kiệu vàng và xin cho trang hoàng kinh thành.” Vua ban cho chiếc kiệu vàng và ra lệnh trang hoàng kinh thành. Visākha cho Dhammadinnā tắm bằng nước thơm, cho trang điểm bằng tất cả các loại trang sức, cho ngồi lên kiệu vàng, có thân quyến vây quanh, cúng dường bằng hương hoa v.v., như thể đang làm lễ cho dân chúng trong thành, rồi đi đến tu viện tỳ-khưu-ni và nói: “Thưa các ngài, xin hãy cho Dhammadinnā xuất gia.” Các vị tỳ-khưu-ni nói: “Này gia chủ, nên nhẫn chịu một hai lỗi lầm.” “Thưa các ngài, không có lỗi lầm nào cả, nàng xuất gia vì có tín tâm.” Khi ấy, một vị trưởng lão ni thông thái giảng về đề mục thiền năm thể trược, cạo tóc và cho nàng xuất gia. Visākha nói: “Thưa ngài, hãy hoan hỷ, giáo pháp đã được khéo thuyết giảng,” rồi đảnh lễ và ra về. ตสฺสา ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย ลาภสกฺกาโร อุปฺปชฺชิ. เตเนว ปลิพุทฺธา สมณธมฺมํ กาตุํ โอกาสํ น ลภติ. อถาจริย-อุปชฺฌายเถริโย คเหตฺวา ชนปทํ คนฺตฺวา อฏฺฐตึสาย อารมฺมเณสุ จิตฺตรุจิตํ กมฺมฏฺฐานํ กถาเปตฺวา สมณธมฺมํ กาตุํ อารทฺธา, อภินีหารสมฺปนฺนตฺตา ปน นาติจิรํ กิลมิตฺถ. Kể từ ngày nàng xuất gia, lợi lộc và danh vọng phát sinh. Bị ràng buộc bởi những thứ đó, nàng không có cơ hội để thực hành sa-môn pháp. Khi ấy, nàng cùng với các vị trưởng lão ni là thầy tế độ và thầy yết-ma đi đến một vùng quê, nhờ các vị giảng một đề mục thiền thích hợp với tâm ý trong ba mươi tám đề mục, rồi bắt đầu thực hành sa-môn pháp. Và do đã viên mãn lời nguyện xưa, nàng không phải vất vả lâu. อิโต ปฏฺฐาย หิ สตสหสฺสกปฺปมตฺถเก ปทุมุตฺตโร นาม สตฺถา โลเก อุทปาทิ. ตทา เอสา เอกสฺมึ กุเล ทาสี หุตฺวา อตฺตโน เกเส วิกฺกิณิตฺวา สุชาตตฺเถรสฺส นาม อคฺคสาวกสฺส ทานํ ทตฺวา ปตฺถนมกาสิ. สา ตาย ปตฺถนาภินีหารสมฺปตฺติยา นาติจิรํ กิลมิตฺถ, กติปาเหเนว อรหตฺตํ ปตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อหํ เยนตฺเถน สาสเน ปพฺพชิตา, โส มตฺถกํ ปตฺโต, กึ เม ชนปทวาเสน, มยฺหํ ญาตกาปิ ปุญฺญานิ กริสฺสนฺติ, ภิกฺขุนิสงฺโฆปิ ปจฺจเยหิ น กิลมิสฺสติ, ราชคหํ คจฺฉามี’’ติ ภิกฺขุนิสงฺฆํ คเหตฺวา ราชคหเมว อคมาสิ. วิสาโข, ‘‘ธมฺมทินฺนา กิร อาคตา’’ติ สุตฺวา, ‘‘ปพฺพชิตฺวา นจิรสฺเสว ชนปทํ คตา, คนฺตฺวาปิ นจิรสฺเสว ปจฺจาคตา, กึ นุ โข ภวิสฺสติ, คนฺตฺวา ชานิสฺสามี’’ติ ทุติยคมเนน ภิกฺขุนิอุปสฺสยํ อคมาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข วิสาโข อุปาสโก เยน ธมฺมทินฺนา ภิกฺขุนี เตนุปสงฺกมี’’ติ. Cách đây một trăm ngàn đại kiếp, Bậc Đạo Sư tên là Padumuttara đã xuất hiện trên thế gian. Khi ấy, vị này là một nữ tỳ trong một gia đình, đã bán tóc của mình để cúng dường đến vị Thượng thủ tinh văn tên là Sujāta và đã phát nguyện. Nàng, nhờ sự viên mãn của lời nguyện và sự thực hành đó, không phải vất vả lâu, chỉ trong vài ngày đã đắc quả A-la-hán và suy nghĩ: “Mục đích mà ta xuất gia trong giáo pháp này đã được thành tựu viên mãn. Sống ở vùng quê này có ích lợi gì cho ta? Thân quyến của ta cũng sẽ làm các công đức, tăng đoàn tỳ-khưu-ni cũng sẽ không thiếu thốn tứ vật dụng. Ta sẽ trở về thành Rājagaha.” Nàng cùng với tăng đoàn tỳ-khưu-ni trở về chính thành Rājagaha. Visākha nghe tin: “Nghe nói Dhammadinnā đã trở về,” (bèn nghĩ): “Vừa mới xuất gia không lâu đã đi đến vùng quê, đi rồi cũng không lâu lại trở về. Chuyện gì đã xảy ra vậy? Ta sẽ đến xem sao.” Lần thứ hai, ông đi đến tu viện tỳ-khưu-ni. Vì thế, có lời nói rằng: “Bấy giờ, cư sĩ Visākha đi đến nơi tỳ-khưu-ni Dhammadinnā.” เอตทโวจาติ [Pg.258] เอตํ สกฺกาโยติอาทิวจนํ อโวจ. กสฺมา อโวจาติ? เอวํ กิรสฺส อโหสิ – ‘‘อภิรมสิ นาภิรมสิ, อยฺเย’’ติ เอวํ ปุจฺฉนํ นาม น ปณฺฑิตกิจฺจํ, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อุปเนตฺวา ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามิ, ปญฺหพฺยากรเณน ตสฺสา อภิรตึ วา อนภิรตึ วา ชานิสฺสามีติ, ตสฺมา อโวจ. ตํ สุตฺวาว ธมฺมทินฺนา อหํ, อาวุโส วิสาข, อจิรปพฺพชิตา สกายํ วา ปรกายํ วา กุโต ชานิสฺสามีติ วา, อญฺญตฺเถริโย อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉาติ วา อวตฺวา อุปนิกฺขิตฺตํ สมฺปฏิจฺฉมานา วิย, เอกปาสกคณฺฐึ โมเจนฺตี วิย คหนฏฺฐาเน หตฺถิมคฺคํ นีหรมานา วิย ขคฺคมุเขน สมุคฺคํ วิวรมานา วิย จ ปฏิสมฺภิทาวิสเย ฐตฺวา ปญฺหํ วิสฺสชฺชมานา, ปญฺจ โข อิเม, อาวุโส วิสาข, อุปาทานกฺขนฺธาติอาทิมาห. ตตฺถ ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท. อุปาทานกฺขนฺธาติ อุปาทานานํ ปจฺจยภูตา ขนฺธาติ เอวมาทินา นเยเนตฺถ อุปาทานกฺขนฺธกถา วิตฺถาเรตฺวา กเถตพฺพา. สา ปเนสา วิสุทฺธิมคฺเค วิตฺถาริตา เอวาติ ตตฺถ วิตฺตาริตนเยเนว เวทิตพฺพา. สกฺกายสมุทยาทีสุปิ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตเมว. Etadavocāti (đã nói lời ấy) có nghĩa là đã nói lời này: sakkāyotiādi (thân kiến, v.v...). Kasmā avoca (tại sao nói)? Nghe nói, vị ấy đã có ý nghĩ như sau: "Việc hỏi rằng: 'Thưa ngài, ngài có hoan hỷ hay không hoan hỷ?' không phải là việc làm của người có trí. Ta sẽ hỏi một câu hỏi liên quan đến năm thủ uẩn. Qua việc giải đáp câu hỏi, ta sẽ biết được sự hoan hỷ hay không hoan hỷ của ngài ấy.' Do đó, vị ấy đã nói. Nghe vậy, ni sư Dhammadinnā đã không nói rằng: 'Này hiền hữu Visākha, tôi mới xuất gia, làm sao biết được thân của mình hay thân của người khác?' hoặc 'Hãy đến hỏi các vị trưởng lão ni khác,' mà giống như người nhận lấy vật được đặt gần, giống như người tháo một nút thòng lọng, giống như người vạch ra con đường cho voi đi trong bụi rậm, giống như người dùng mũi gươm mở chiếc hộp, đứng trong phạm vi của Tuệ phân tích, đã giải đáp câu hỏi và nói rằng: 'Này hiền hữu Visākha, có năm thủ uẩn này...' Ở đây, pañca (năm) là sự xác định về số lượng. Upādānakkhandhā (thủ uẩn) nên được giải thích chi tiết theo phương pháp: 'Các uẩn là nhân duyên cho sự chấp thủ,' v.v... Nhưng điều này đã được giải thích chi tiết trong bộ Visuddhimagga (Thanh Tịnh Đạo), vì vậy nên hiểu theo phương pháp đã được giải thích chi tiết ở đó. Về các vấn đề như sakkāyasamudaya (sự tập khởi của thân kiến), v.v..., những gì cần nói đã được nói ở các nơi tương ứng trong phần trước. อิทํ ปน จตุสจฺจพฺยากรณํ สุตฺวา วิสาโข เถริยา อภิรตภาวํ อญฺญาสิ. โย หิ พุทฺธสาสเน อุกฺกณฺฐิโต โหติ อนภิรโต, โส เอวํ ปุจฺฉิตปุจฺฉิตปญฺหํ สณฺฑาเสน เอเกกํ ปลิตํ คณฺหนฺโต วิย, สิเนรุปาทโต วาลุกํ อุทฺธรนฺโต วิย วิสฺสชฺเชตุํ น สกฺโกติ. ยสฺมา ปน อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ โลเก จนฺทิมสูริยา วิย พุทฺธสาสเน ปากฏานิ, ปริสมชฺเฌ คโต หิ ภควาปิ มหาเถราปิ สจฺจาเนว ปกาเสนฺติ; ภิกฺขุสงฺโฆปิ ปพฺพชิตทิวสโต ปฏฺฐาย กุลปุตฺเต จตฺตาริ นาม กึ, จตฺตาริ อริยสจฺจานีติ ปญฺหํ อุคฺคณฺหาเปติ. อยญฺจ ธมฺมทินฺนา อุปายโกสลฺเล ฐิตา ปณฺฑิตา พฺยตฺตา นยํ คเหตฺวา สุเตนปิ กเถตุํ สมตฺถา, ตสฺมา ‘‘น สกฺกา เอติสฺสา เอตฺตาวตา สจฺจานํ ปฏิวิทฺธภาโว ญาตุํ, สจฺจวินิพฺโภคปญฺหพฺยากรเณน สกฺกา ญาตุ’’นฺติ จินฺเตตฺวา เหฏฺฐา กถิตานิ ทฺเว สจฺจานิ ปฏินิวตฺเตตฺวา คุฬฺหํ กตฺวา คณฺฐิปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉนฺโต ตญฺเญว นุ โข, อยฺเยติอาทิมาห. Nghe lời giải đáp về Tứ diệu đế này, Visākha đã biết được trạng thái hoan hỷ của vị trưởng lão ni. Thật vậy, người nào bất mãn, không hoan hỷ trong Phật pháp, người ấy không thể giải đáp các câu hỏi được hỏi đi hỏi lại, giống như người dùng nhíp nhổ từng sợi tóc bạc, hay giống như người xúc cát từ chân núi Sineru. Bởi vì bốn chân lý này hiển nhiên trong Phật pháp như mặt trăng, mặt trời trong thế gian. Thật vậy, khi đến giữa hội chúng, cả Đức Thế Tôn và các vị đại trưởng lão đều chỉ tuyên thuyết về các chân lý. Tăng chúng cũng vậy, từ ngày xuất gia, đã dạy cho các thiện nam tử câu hỏi: 'Bốn là gì? Là Bốn thánh đế.' Và ni sư Dhammadinnā này, là người thông thái, sáng suốt, vững vàng trong phương tiện thiện xảo, có thể nắm bắt phương pháp và giải thích ngay cả bằng những gì đã học. Do đó, ông nghĩ rằng: 'Chỉ với chừng ấy, không thể biết được sự thấu triệt các chân lý của ngài ấy; có thể biết được qua việc giải đáp câu hỏi về sự phân loại các chân lý.' Suy nghĩ như vậy, ông quay lại hai chân lý đã nói ở trước, làm cho nó trở nên khó hiểu và hỏi một câu hỏi hóc búa, và khi hỏi, ông đã nói: 'Thưa ngài, có phải chính điều đó...' ตสฺส วิสฺสชฺชเน น โข, อาวุโส วิสาข, ตญฺเญว อุปาทานนฺติ อุปาทานสฺส สงฺขารกฺขนฺเธกเทสภาวโต น ตํเยว อุปาทานํ เต ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, นาปิ อญฺญตฺร ปญฺจหิ อุปาทานกฺขนฺเธหิ อุปาทานํ. ยทิ หิ ตญฺเญว [Pg.259] สิยา, รูปาทิสภาวมฺปิ อุปาทานํ สิยา. ยทิ อญฺญตฺร สิยา, ปรสมเย จิตฺตวิปฺปยุตฺโต อนุสโย วิย ปณฺณตฺติ วิย นิพฺพานํ วิย จ ขนฺธวินิมุตฺตํ วา สิยา, ฉฏฺโฐ วา ขนฺโธ ปญฺญเปตพฺโพ ภเวยฺย, ตสฺมา เอวํ พฺยากาสิ. ตสฺสา พฺยากรณํ สุตฺวา ‘‘อธิคตปติฏฺฐา อย’’นฺติ วิสาโข นิฏฺฐมคมาสิ. น หิ สกฺกา อขีณาสเวน อสมฺพทฺเธน อวิตฺถายนฺเตน ปทีปสหสฺสํ ชาเลนฺเตน วิย เอวรูโป คุฬฺโห ปฏิจฺฉนฺโน ติลกฺขณาหโต คมฺภีโร ปญฺโห วิสฺสชฺเชตุํ. นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปน, ‘‘อยํ ธมฺมทินฺนา สาสเน ลทฺธปติฏฺฐา อธิคตปฏิสมฺภิทา เวสารชฺชปฺปตฺตา ภวมตฺถเก ฐิตา มหาขีณาสวา, สมตฺถา มยฺหํ ปุจฺฉิตปญฺหํ กเถตุํ, อิทานิ ปน นํ โอวตฺติกสารํ ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ ปุจฺฉนฺโต, กถํ ปนายฺเยติอาทิมาห. Trong phần giải đáp câu hỏi đó: 'Này hiền hữu Visākha, không phải chính sự chấp thủ đó...' có nghĩa là: vì sự chấp thủ là một phần của hành uẩn, nên năm thủ uẩn không phải là chính sự chấp thủ đó, và sự chấp thủ cũng không nằm ngoài năm thủ uẩn. Thật vậy, nếu nó là chính sự chấp thủ, thì bản chất của sắc, v.v... cũng sẽ là sự chấp thủ. Nếu nó nằm ngoài, thì nó sẽ thoát khỏi các uẩn, giống như tùy miên không tương ưng với tâm, hoặc giống như khái niệm, hoặc giống như Niết-bàn trong các học thuyết khác; hoặc uẩn thứ sáu sẽ phải được thiết lập. Do đó, ngài đã giải đáp như vậy. Nghe lời giải đáp của ngài, Visākha đã đi đến kết luận: 'Vị này đã đạt được chỗ đứng vững chắc.' Thật vậy, một người chưa đoạn tận lậu hoặc, không mạch lạc, không ngập ngừng, không thể giải đáp một câu hỏi sâu sắc, ẩn giấu, che đậy, được xác định bởi tam tướng như vậy, giống như người thắp sáng một ngàn ngọn đèn. Sau khi đi đến kết luận, ông nghĩ: 'Ni sư Dhammadinnā này đã có chỗ đứng vững chắc trong giáo pháp, đã đạt được Tuệ phân tích, đã đạt được sự vô úy, đã đứng trên đỉnh cao của sự tồn tại, là một bậc đại A-la-hán, có khả năng trả lời các câu hỏi của ta. Bây giờ ta sẽ hỏi ngài một câu hỏi có nội dung cốt lõi,' và suy nghĩ như vậy, khi hỏi câu hỏi đó, ông đã nói: 'Thưa ngài, vậy thì thế nào...' ๔๖๑. ตสฺส วิสฺสชฺชเน อสฺสุตวาติอาทิ มูลปริยาเย วิตฺถาริตเมว. รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ, ‘‘อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ. ยํ รูปํ โส อหํ, โย อหํ ตํ รูปนฺติ รูปญฺจ อตฺตญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม เตลปฺปทีปสฺส ฌายโต ยา อจฺจิ โส วณฺโณ, โย วณฺโณ สา อจฺจีติ อจฺจิญฺจ วณฺณญฺจ อทฺวยํ สมนุปสฺสติ. เอวเมว อิเธกจฺโจ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ…เป… อทฺวยํ สมนุปสฺสตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๓๑) เอวํ รูปํ อตฺตาติ ทิฏฺฐิปสฺสนาย ปสฺสติ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานนฺติ อรูปํ อตฺตาติ คเหตฺวา ฉายาวนฺตํ รุกฺขํ วิย ตํ อตฺตานํ รูปวนฺตํ สมนุปสฺสติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อรูปเมว อตฺตาติ คเหตฺวา ปุปฺผสฺมึ คนฺธํ วิย อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ อรูปเมว อตฺตาติ คเหตฺวา กรณฺฑาย มณึ วิย อตฺตานํ รูปสฺมึ สมนุปสฺสติ. เวทนํ อตฺตโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย. 461. Trong phần giải đáp câu hỏi đó, phần bắt đầu bằng 'assutavā' (kẻ phàm phu) đã được giải thích chi tiết trong kinh Mūlapariyāya. 'Rūpaṃ attato samanupassati' (quán sắc là tự ngã) có nghĩa là: 'Ở đây, có người quán sắc là tự ngã. Người ấy quán sắc và tự ngã là bất nhị, rằng 'sắc là ta, ta là sắc'. Ví như ngọn đèn dầu đang cháy, người ta quán ngọn lửa và màu sắc là bất nhị, rằng 'ngọn lửa là màu sắc, màu sắc là ngọn lửa'. Cũng vậy, ở đây có người quán sắc là tự ngã... (vân vân)... quán là bất nhị'' (Paṭi. Ma. 1.131). Như vậy, người ấy thấy sắc là tự ngã bằng cái thấy của tà kiến. 'Rūpavantaṃ vā attānaṃ' (hoặc tự ngã có sắc) có nghĩa là, sau khi chấp thủ cái vô sắc là tự ngã, người ấy quán tự ngã đó có sắc, giống như cây có bóng. 'Attani vā rūpaṃ' (hoặc sắc ở trong tự ngã) có nghĩa là, sau khi chấp thủ chính cái vô sắc là tự ngã, người ấy quán sắc ở trong tự ngã đó, giống như hương thơm ở trong bông hoa. 'Rūpasmiṃ vā attānaṃ' (hoặc tự ngã ở trong sắc) có nghĩa là, sau khi chấp thủ chính cái vô sắc là tự ngã, người ấy quán tự ngã đó ở trong sắc, giống như viên ngọc ở trong hộp. Đối với các trường hợp 'vedanaṃ attato' (quán thọ là tự ngã), v.v..., phương pháp cũng tương tự. ตตฺถ, รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ สุทฺธรูปเมว อตฺตาติ กถิตํ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ [Pg.260] อรูปํ อตฺตาติ กถิตํ. เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา เวทนํ, เวทนาย วา อตฺตานนฺติ เอวํ จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ รูปารูปมิสฺสโก อตฺตา กถิโต. ตตฺถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ… เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิเมสุ ปญฺจสุ ฐาเนสุ อุจฺเฉททิฏฺฐิ กถิตา, อวเสเสสุ สสฺสตทิฏฺฐีติ. เอวเมตฺถ ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโย, ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโย โหนฺติ. น รูปํ อตฺตโตติ เอตฺถ รูปํ อตฺตาติ น สมนุปสฺสติ. อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ปน สมนุปสฺสติ. น รูปวนฺตํ อตฺตานํ…เป… น วิญฺญาณสฺมึ อตฺตานนฺติ อิเม ปญฺจกฺขนฺเธ เกนจิ ปริยาเยน อตฺตโต น สมนุปสฺสติ, สพฺพากาเรน ปน อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตาติ สมนุปสฺสติ. Ở đây, với câu “quán thấy sắc là tự ngã”, chỉ có sắc đơn thuần được nói là tự ngã. (Quán thấy) tự ngã có sắc, hoặc sắc ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong sắc. (Quán thấy) thọ là tự ngã… tưởng… hành… thức là tự ngã. Trong bảy trường hợp này, danh được nói là tự ngã. (Quán thấy) tự ngã có thọ, hoặc thọ ở trong tự ngã, hoặc tự ngã ở trong thọ. Như vậy, trong bốn uẩn (còn lại), theo cách ba loại (tự ngã) cho mỗi uẩn, trong mười hai trường hợp, tự ngã hỗn hợp danh-sắc được nói đến. Ở đây, trong năm trường hợp “quán thấy sắc là tự ngã… thọ… tưởng… hành… thức là tự ngã”, đoạn kiến được nói đến, trong các trường hợp còn lại là thường kiến. Như vậy, ở đây có mười lăm hữu kiến và năm vô hữu kiến. Ở đây, trong câu “không (quán thấy) sắc là tự ngã”, (vị ấy) không quán thấy sắc là tự ngã. Mà quán thấy là vô thường, khổ, vô ngã. (Vị ấy) không quán thấy tự ngã có sắc… cho đến… không (quán thấy) tự ngã ở trong thức. (Vị ấy) không quán thấy năm uẩn này là tự ngã theo bất kỳ phương diện nào, mà quán thấy theo mọi phương diện là vô thường, khổ, vô ngã. เอตฺตาวตา เถริยา, ‘‘เอวํ โข, อาวุโส วิสาข, สกฺกายทิฏฺฐิ โหตี’’ติ เอวํ ปุริมปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺติยา เอตฺตเกน คมนํ โหติ, อาคมนํ โหติ, คมนาคมนํ โหติ, วฏฺฏํ วตฺตตีติ วฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺสิตํ. เอวํ โข, อาวุโส วิสาข, สกฺกายทิฏฺฐิ น โหตีติ ปจฺฉิมํ ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺติยา เอตฺตเกน คมนํ น โหติ, อาคมนํ น โหติ, คมนาคมนํ น โหติ, วฏฺฏํ นาม น วตฺตตีติ วิวฏฺฏํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺสิตํ. Bằng chừng ấy lời, khi trưởng lão ni giải đáp câu hỏi trước rằng: “Này hiền hữu Visākha, thân kiến là như vậy đó”, bằng chừng ấy (lời giải đáp), (bà đã chỉ ra rằng) có sự đi, có sự đến, có sự đi và đến, vòng luân hồi (vaṭṭa) tiếp diễn. Như vậy, vòng luân hồi đã được chỉ ra cho đến điểm tận cùng của nó. Khi giải đáp câu hỏi sau rằng: “Này hiền hữu Visākha, thân kiến không có là như vậy đó”, bằng chừng ấy (lời giải đáp), (bà đã chỉ ra rằng) không có sự đi, không có sự đến, không có sự đi và đến, cái gọi là vòng luân hồi không tiếp diễn. Như vậy, sự thoát khỏi luân hồi (vivaṭṭa) đã được chỉ ra cho đến điểm tận cùng của nó. ๔๖๒. กตโม ปนายฺเย, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ อยํ ปญฺโห เถริยา ปฏิปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺโพ ภเวยฺย – ‘‘อุปาสก, ตยา เหฏฺฐา มคฺโค ปุจฺฉิโต, อิธ กสฺมา มคฺคเมว ปุจฺฉสี’’ติ. สา ปน อตฺตโน พฺยตฺตตาย ปณฺฑิจฺเจน ตสฺส อธิปฺปายํ สลฺลกฺเขสิ – ‘‘อิมินา อุปาสเกน เหฏฺฐา ปฏิปตฺติวเสน มคฺโค ปุจฺฉิโต ภวิสฺสติ, อิธ ปน ตํ สงฺขตาสงฺขตโลกิยโลกุตฺตรสงฺคหิตาสงฺคหิตวเสน ปุจฺฉิตุกาโม ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา อปฺปฏิปุจฺฉิตฺวาว ยํ ยํ ปุจฺฉิ, ตํ ตํ วิสฺสชฺเชสิ. ตตฺถ สงฺขโตติ เจติโต กปฺปิโต ปกปฺปิโต อายูหิโต กโต นิพฺพตฺติโต สมาปชฺชนฺเตน สมาปชฺชิตพฺโพ. ตีหิ จ โข, อาวุโส วิสาข, ขนฺเธหิ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค สงฺคหิโตติ เอตฺถ ยสฺมา มคฺโค สปฺปเทโส, ตโย ขนฺธา นิปฺปเทสา, ตสฺมา อยํ สปฺปเทสตฺตา นครํ วิย รชฺเชน นิปฺปเทเสหิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิโต. ตตฺถ สมฺมาวาจาทโย ตโย สีลเมว, ตสฺมา เต สชาติโต สีลกฺขนฺเธน สงฺคหิตาติ. กิญฺจาปิ หิ ปาฬิยํ สีลกฺขนฺเธติ ภุมฺเมน วิย นิทฺเทโส กโต, อตฺโถ ปน กรณวเสน เวทิตพฺโพ. สมฺมาวายามาทีสุ ปน [Pg.261] ตีสุ สมาธิ อตฺตโน ธมฺมตาย อารมฺมเณ เอกคฺคภาเวน อปฺเปตุํ น สกฺโกติ. วีริเย ปน ปคฺคหกิจฺจํ สาเธนฺเต สติยา จ อปิลาปนกิจฺจํ สาเธนฺติยา ลทฺธูปกาโร หุตฺวา สกฺโกติ. 462. Câu hỏi này: “Thưa tôn giả, thế nào là Thánh đạo Tám ngành?” lẽ ra nên được vị trưởng lão ni hỏi lại rồi mới giải đáp – “Này thiện nam, trước đây ông đã hỏi về đạo, tại sao ở đây ông lại hỏi về chính đạo ấy?”. Nhưng bà, do sự thông tuệ và trí tuệ của mình, đã nhận ra ý định của ông ấy – “Vị thiện nam này trước đây hẳn đã hỏi về đạo theo phương diện thực hành; còn ở đây, ông ấy hẳn muốn hỏi về đạo ấy theo phương diện hữu vi, vô vi, thế gian, siêu thế, được bao gồm, không được bao gồm”. Vì vậy, không hỏi lại, bà đã giải đáp bất cứ điều gì ông hỏi. Ở đây, hữu vi (saṅkhata) có nghĩa là được tác ý, được tạo tác, được sắp đặt, được nỗ lực, được làm ra, được phát sinh, cần được chứng đắc bởi người đang nhập (định). Trong câu “Này hiền hữu Visākha, Thánh đạo Tám ngành được bao gồm bởi ba uẩn”, vì đạo là có phần (sappadeso), còn ba uẩn là không có phần (nippadesā), nên đạo này, do có phần, được bao gồm bởi ba uẩn không có phần, giống như thành phố được bao gồm bởi vương quốc. Ở đây, ba chi phần bắt đầu bằng chánh ngữ chính là giới, do đó chúng được bao gồm trong giới uẩn theo cùng bản chất. Mặc dù trong Pāli, sự trình bày được thực hiện như thể bằng cách dùng vị trí cách là sīlakkhandhe, nhưng ý nghĩa nên được hiểu theo cách dùng công cụ cách. Còn trong ba chi phần bắt đầu bằng chánh tinh tấn, định, do bản chất của nó, không thể tự mình an trú nhất tâm trên đối tượng. Nhưng khi tinh tấn thực hiện nhiệm vụ nâng đỡ và niệm thực hiện nhiệm vụ không lãng quên, (định) nhận được sự hỗ trợ và có thể (an trú). ตตฺรายํ อุปมา – ยถา หิ ‘‘นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ อุยฺยานํ ปวิฏฺเฐสุ ตีสุ สหาเยสุ เอโก สุปุปฺผิตํ จมฺปกรุกฺขํ ทิสฺวา หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวาปิ คเหตุํ น สกฺกุเณยฺย. อถสฺส ทุติโย โอนมิตฺวา ปิฏฺฐึ ทเทยฺย, โส ตสฺส ปิฏฺฐิยํ ฐตฺวาปิ กมฺปมาโน คเหตุํ น สกฺกุเณยฺย. อถสฺส อิตโร อํสกูฏํ อุปนาเมยฺย, โส เอกสฺส ปิฏฺฐิยํ ฐตฺวา เอกสฺส อํสกูฏํ โอลุพฺภ ยถารุจิ ปุปฺผานิ โอจินิตฺวา ปิฬนฺธิตฺวา นกฺขตฺตํ กีเฬยฺย. เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. เอกโต อุยฺยานํ ปวิฏฺฐา ตโย สหายกา วิย หิ เอกโต ชาตา สมฺมาวายามาทโย ตโย ธมฺมา. สุปุปฺผิตจมฺปโก วิย อารมฺมณํ. หตฺถํ อุกฺขิปิตฺวาปิ คเหตุํ อสกฺโกนฺโต วิย อตฺตโน ธมฺมตาย อารมฺมเณ เอกคฺคภาเวน อปฺเปตุํ อสกฺโกนฺโต สมาธิ. ปิฏฺฐึ ทตฺวา โอนตสหาโย วิย วายาโม. อํสกูฏํ ทตฺวา ฐิตสหาโย วิย สติ. ยถา เตสุ เอกสฺส ปิฏฺฐิยํ ฐตฺวา เอกสฺส อํสกูฏํ โอลุพฺภ อิตโร ยถารุจิ ปุปฺผํ คเหตุํ สกฺโกติ, เอวเมวํ วีริเย ปคฺคหกิจฺจํ สาเธนฺเต, สติยา จ อปิลาปนกิจฺจํ สาเธนฺติยา ลทฺธุปกาโร สมาธิ สกฺโกติ อารมฺมเณ เอกคฺคภาเวน อปฺเปตุํ. ตสฺมา สมาธิเยเวตฺถ สชาติโต สมาธิกฺขนฺเธน สงฺคหิโต. วายามสติโย ปน กิริยโต สงฺคหิตา โหนฺติ. Ở đây có ví dụ này: Ví như trong ba người bạn vào vườn để “chơi lễ hội”, một người thấy cây ngọc lan (campaka) nở hoa rực rỡ, dù giơ tay lên cũng không thể hái được. Khi ấy, người thứ hai cúi xuống đưa lưng cho, nhưng người kia dù đứng trên lưng bạn vẫn run rẩy không thể hái được. Khi ấy, người còn lại đưa vai ra. Người kia đứng trên lưng một người, vịn vào vai người kia, hái hoa tùy thích, trang điểm rồi chơi lễ hội. Sự thành tựu này nên được hiểu như vậy. Ví như ba người bạn cùng vào vườn, ba pháp bắt đầu bằng chánh tinh tấn cũng cùng sinh khởi. Đối tượng ví như cây ngọc lan nở rộ. Định, do bản chất của nó, không thể tự mình an trú nhất tâm trên đối tượng, ví như người dù giơ tay cũng không thể hái (hoa). Tinh tấn ví như người bạn cúi xuống đưa lưng. Niệm ví như người bạn đứng đưa vai. Giống như trong ba người đó, người kia đứng trên lưng một người, vịn vào vai người kia, có thể hái hoa tùy thích, cũng vậy, khi tinh tấn thực hiện nhiệm vụ nâng đỡ và niệm thực hiện nhiệm vụ không lãng quên, định nhận được sự hỗ trợ và có thể an trú nhất tâm trên đối tượng. Do đó, ở đây chỉ có định được bao gồm trong định uẩn theo cùng bản chất. Còn tinh tấn và niệm được bao gồm theo chức năng. สมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺเปสุปิ ปญฺญา อตฺตโน ธมฺมตาย อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ อารมฺมณํ นิจฺเฉตุํ น สกฺโกติ, วิตกฺเก ปน อาโกเฏตฺวา อาโกเฏตฺวา เทนฺเต สกฺโกติ. กถํ? ยถา หิ เหรญฺญิโก กหาปณํ หตฺเถ ฐเปตฺวา สพฺพภาเคสุ โอโลเกตุกาโม สมาโนปิ น จกฺขุทเลเนว ปริวตฺเตตุํ สกฺโกติ, องฺคุลิปพฺเพหิ ปน ปริวตฺเตตฺวา อิโต จิโต จ โอโลเกตุํ สกฺโกติ. เอวเมว น ปญฺญา อตฺตโน ธมฺมตาย อนิจฺจาทิวเสน อารมฺมณํ นิจฺเฉตุํ สกฺโกติ, อภินิโรปนลกฺขเณน ปน อาหนนปริยาหนนรเสน วิตกฺเกน อาโกเฏนฺเตน วิย ปริวตฺเตนฺเตน วิย จ อาทายา ทินฺนเมว วินิจฺเฉตุํ สกฺโกติ. ตสฺมา [Pg.262] อิธาปิ สมฺมาทิฏฺฐิเยว สชาติโต ปญฺญากฺขนฺเธน สงฺคหิตา. สมฺมาสงฺกปฺโป ปน กิริยโต สงฺคหิโต โหติ. อิติ อิเมหิ ตีหิ ขนฺเธหิ มคฺโค สงฺคหํ คจฺฉติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ตีหิ จ โข, อาวุโส วิสาข, ขนฺเธหิ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค สงฺคหิโต’’ติ. Ngay cả trong chánh kiến và chánh tư duy, trí tuệ do tự tánh của nó không thể quyết đoán đối tượng là vô thường, khổ, vô ngã; nhưng khi tầm gõ đi gõ lại rồi đưa cho thì có thể. Như thế nào? Ví như người thợ bạc đặt đồng tiền trong tay, dù muốn xem xét tất cả các mặt cũng không thể chỉ bằng mắt mà lật qua lật lại được, nhưng có thể lật qua lật lại bằng các đốt ngón tay rồi xem xét đây đó. Cũng vậy, trí tuệ do tự tánh của nó không thể quyết đoán đối tượng theo cách vô thường v.v., nhưng có thể quyết đoán cái đã được đưa cho bởi tầm, vốn có đặc tính hướng tâm đến đối tượng, có phận sự gõ và gõ xung quanh, giống như đang gõ và đang lật qua. Do đó, ở đây cũng vậy, chính chánh kiến do cùng loại được bao gồm trong tuệ uẩn. Còn chánh tư duy thì được bao gồm do hành động. Như vậy, đạo được bao gồm trong ba uẩn này. Do đó đã được nói: “Này hiền giả Visākha, Thánh đạo Tám ngành được bao gồm trong ba uẩn.” อิทานิ เอกจิตฺตกฺขณิกํ มคฺคสมาธึ สนิมิตฺตํ สปริกฺขารํ ปุจฺฉนฺโต, กตโม ปนายฺเยติอาทิมาห. ตสฺส วิสฺสชฺชเน จตฺตาโร สติปฏฺฐานา มคฺคกฺขเณ จตุกิจฺจสาธนวเสน อุปฺปนฺนา สติ, สา สมาธิสฺส ปจฺจยตฺเถน นิมิตฺตํ. จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา จตุกิจฺจสาธนวเสเนว อุปฺปนฺนํ วีริยํ, ตํ ปริวารฏฺเฐน ปริกฺขาโร โหติ. เตสํเยว ธมฺมานนฺติ เตสํ มคฺคสมฺปยุตฺตธมฺมานํ. อาเสวนาติอาทีสุ เอกจิตฺตกฺขณิกาเยว อาเสวนาทโย วุตฺตาติ. Bây giờ, khi hỏi về đạo định vốn có trong một sát-na tâm, cùng với tướng và vật tùy tùng, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Thưa ngài, cái nào...”. Trong câu trả lời, Tứ Niệm Xứ là niệm sanh khởi trong sát-na đạo do hoàn thành bốn phận sự; niệm ấy là tướng (nimitta) theo nghĩa là nhân duyên của định. Tứ Chánh Cần là tinh tấn sanh khởi do hoàn thành bốn phận sự; tinh tấn ấy là vật tùy tùng (parikkhāra) theo nghĩa là vật tùy tùng. (Cụm từ) “của chính các pháp ấy” có nghĩa là của các pháp tương ưng với đạo ấy. Trong (các từ) bắt đầu bằng “thân cận”, nên hiểu rằng các (hành động) như thân cận v.v. đã được nói là (xảy ra) trong một sát-na tâm. วิตณฺฑวาที ปน, ‘‘เอกจิตฺตกฺขณิโก นาม มคฺโค นตฺถิ, ‘เอวํ ภาเวยฺย สตฺต วสฺสานี’ติ หิ วจนโต สตฺตปิ วสฺสานิ มคฺคภาวนา โหติ, กิเลสา ปน ลหุ ฉิชฺชนฺตา สตฺตหิ ญาเณหิ ฉิชฺชนฺตี’’ติ วทติ. โส ‘‘สุตฺตํ อาหรา’’ติ วตฺตพฺโพ. อทฺธา อญฺญํ อปสฺสนฺโต, ‘‘ยา เตสํเยว ธมฺมานํ อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺม’’นฺติ อิทเมว สุตฺตํ อาหริตฺวา, ‘‘อญฺเญน จิตฺเตน อาเสวติ, อญฺเญน ภาเวติ, อญฺเญน พหุลีกโรตี’’ติ วกฺขติ. ตโต วตฺตพฺโพ – ‘‘กึ ปนิทํ, สุตฺตํ เนยฺยตฺถํ นีตตฺถ’’นฺติ. ตโต วกฺขติ – ‘‘นีตตฺถํ ยถา สุตฺตํ ตเถว อตฺโถ’’ติ. ตสฺส อิทํ อุตฺตรํ – เอวํ สนฺเต เอกํ จิตฺตํ อาเสวมานํ อุปฺปนฺนํ, อปรมฺปิ อาเสวมานํ, อปรมฺปิ อาเสวมานนฺติ เอวํ ทิวสมฺปิ อาเสวนาว ภวิสฺสติ, กุโต ภาวนา, กุโต พหุลีกมฺมํ? เอกํ วา ภาวยมานํ อุปฺปนฺนํ อปรมฺปิ ภาวยมานํ อปรมฺปิ ภาวยมานนฺติ เอวํ ทิวสมฺปิ ภาวนาว ภวิสฺสติ, กุโต อาเสวนา กุโต พหุลีกมฺมํ? เอกํ วา พหุลีกโรนฺตํ อุปฺปนฺนํ, อปรมฺปิ พหุลีกโรนฺตํ, อปรมฺปิ พหุลีกโรนฺตนฺติ เอวํ ทิวสมฺปิ พหุลีกมฺมเมว ภวิสฺสติ กุโต อาเสวนา, กุโต ภาวนาติ. Còn người ngụy biện thì nói: “Không có cái gọi là đạo trong một sát-na tâm, vì theo lời dạy ‘nên tu tập như vậy trong bảy năm’ thì việc tu tập đạo cũng có thể kéo dài bảy năm, còn các phiền não khi được đoạn trừ nhanh chóng thì được đoạn trừ bởi bảy trí.” Người ấy nên được bảo: “Hãy đưa ra kinh.” Chắc chắn vì không thấy kinh nào khác, người ấy sẽ đưa ra chính kinh này: “Sự thân cận, sự tu tập, sự làm cho sung mãn đối với chính các pháp ấy” rồi sẽ nói: “Thân cận bằng một tâm khác, tu tập bằng một tâm khác, làm cho sung mãn bằng một tâm khác.” Sau đó nên nói: “Vậy kinh này là kinh có ý nghĩa cần được dẫn giải hay kinh có ý nghĩa đã được xác định?” Sau đó người ấy sẽ nói: “Là kinh có ý nghĩa đã được xác định, nghĩa như thế nào thì kinh như thế ấy.” Đây là câu trả lời cho người ấy: “Nếu vậy, một tâm sanh lên đang thân cận, một tâm khác cũng đang thân cận, một tâm khác nữa cũng đang thân cận, như vậy dù cả ngày cũng sẽ chỉ có sự thân cận, đâu có sự tu tập, đâu có sự làm cho sung mãn? Hoặc một tâm sanh lên đang tu tập, một tâm khác cũng đang tu tập, một tâm khác nữa cũng đang tu tập, như vậy dù cả ngày cũng sẽ chỉ có sự tu tập, đâu có sự thân cận, đâu có sự làm cho sung mãn? Hoặc một tâm sanh lên đang làm cho sung mãn, một tâm khác cũng đang làm cho sung mãn, một tâm khác nữa cũng đang làm cho sung mãn, như vậy dù cả ngày cũng sẽ chỉ có sự làm cho sung mãn, đâu có sự thân cận, đâu có sự tu tập?” อถ วา เอวํ วเทยฺย – ‘‘เอเกน จิตฺเตน อาเสวติ, ทฺวีหิ ภาเวติ, ตีหิ พหุลีกโรติ. ทฺวีหิ วา อาเสวติ, ตีหิ ภาเวติ, เอเกน พหุลีกโรติ[Pg.263]. ตีหิ วา อาเสวติ, เอเกน ภาเวติ, ทฺวีหิ พหุลีกโรตี’’ติ. โส วตฺตพฺโพ – ‘‘มา สุตฺตํ เม ลทฺธนฺติ ยํ วา ตํ วา อวจ. ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺเตน นาม อาจริยสฺส สนฺติเก วสิตฺวา พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา อตฺถรสํ วิทิตฺวา วตฺตพฺพํ โหติ. เอกจิตฺตกฺขณิกาว อยํ อาเสวนา, เอกจิตฺตกฺขณิกา ภาวนา, เอกจิตฺตกฺขณิกํ พหุลีกมฺมํ. ขยคามิโลกุตฺตรมคฺโค พหุลจิตฺตกฺขณิโก นาม นตฺถิ, ‘เอกจิตฺตกฺขณิโกเยวา’ติ สญฺญาเปตพฺโพ. สเจ สญฺชานาติ, สญฺชานาตุ, โน เจ สญฺชานาติ, คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวาหี’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ. Hoặc người ấy có thể nói như vầy: “Thân cận bằng một tâm, tu tập bằng hai tâm, làm cho sung mãn bằng ba tâm. Hoặc thân cận bằng hai tâm, tu tập bằng ba tâm, làm cho sung mãn bằng một tâm. Hoặc thân cận bằng ba tâm, tu tập bằng một tâm, làm cho sung mãn bằng hai tâm.” Người ấy nên được bảo: “Đừng vì nghĩ ‘ta đã có được kinh’ mà nói điều này điều nọ. Người trả lời câu hỏi phải sống gần thầy, học hỏi lời Phật dạy, biết được ý nghĩa sâu xa rồi mới nên nói. Sự thân cận này chỉ (xảy ra) trong một sát-na tâm, sự tu tập (xảy ra) trong một sát-na tâm, sự làm cho sung mãn (xảy ra) trong một sát-na tâm. Đạo siêu thế dẫn đến sự đoạn tận không có cái gọi là (xảy ra) trong nhiều sát-na tâm, nó chỉ (xảy ra) trong một sát-na tâm mà thôi,’ nên làm cho người ấy hiểu rõ như vậy. Nếu người ấy hiểu, thì cứ để cho hiểu; nếu không hiểu, nên đuổi người ấy đi và nói: ‘Hãy đi, sáng sớm vào tịnh xá mà uống cháo đi.’” ๔๖๓. กติ ปนายฺเย สงฺขาราติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? เย สงฺขาเร นิโรเธตฺวา นิโรธํ สมาปชฺชติ, เต ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉติ. เตเนวสฺส อธิปฺปายํ ญตฺวา เถรี, ปุญฺญาภิสงฺขาราทีสุ อเนเกสุ สงฺขาเรสุ วิชฺชมาเนสุปิ, กายสงฺขาราทโยว อาจิกฺขนฺตี, ตโยเม, อาวุโสติอาทิมาห. ตตฺถ กายปฏิพทฺธตฺตา กาเยน สงฺขรียติ กรียติ นิพฺพตฺตียตีติ กายสงฺขาโร. วาจํ สงฺขโรติ กโรติ นิพฺพตฺเตตีติ วจีสงฺขาโร. จิตฺตปฏิพทฺธตฺตา จิตฺเตน สงฺขรียติ กรียติ นิพฺพตฺตียตีติ จิตฺตสงฺขาโร. กตโม ปนายฺเยติ อิธ กึ ปุจฺฉติ? อิเม สงฺขารา อญฺญมญฺญมิสฺสา อาลุฬิตา อวิภูตา ทุทฺทีปนา. ตถา หิ, กายทฺวาเร อาทานคหณมุญฺจนโจปนานิ ปาเปตฺวา อุปฺปนฺนา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา ทฺวาทส อกุสลเจตนาติ เอวํ กุสลากุสลา วีสติ เจตนาปิ อสฺสาสปสฺสาสาปิ กายสงฺขาราตฺเวว วุจฺจนฺติ. วจีทฺวาเร หนุสํโจปนํ วจีเภทํ ปาเปตฺวา อุปฺปนฺนา วุตฺตปฺปการาว วีสติ เจตนาปิ วิตกฺกวิจาราปิ วจีสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. กายวจีทฺวาเรสุ โจปนํ อปตฺตา รโห นิสินฺนสฺส จินฺตยโต อุปฺปนฺนา กุสลากุสลา เอกูนตึส เจตนาปิ สญฺญา จ เวทนา จาติ อิเม ทฺเว ธมฺมาปิ จิตฺตสงฺขาโรตฺเวว วุจฺจนฺติ. เอวํ อิเม สงฺขารา อญฺญมญฺญมิสฺสา อาลุฬิตา อวิภูตา ทุทฺทีปนา. เต ปากเฏ วิภูเต กตฺวา กถาเปสฺสามีติ ปุจฺฉติ. 463. Ở đây, trong câu “Thưa ngài, các hành là gì?”, (ngài Visākha) hỏi điều gì? (Ngài) hỏi với ý định rằng: “Ta sẽ hỏi về các hành nào mà sau khi đã làm cho diệt, vị ấy chứng đạt Diệt định.” Do đó, Trưởng lão ni, sau khi biết được ý định của vị ấy, trong khi có nhiều loại hành như phúc hành v.v..., đã nói câu bắt đầu bằng “Này hiền hữu, có ba loại hành này” để chỉ ra chính thân hành v.v... Trong ấy, do liên quan đến thân, được tạo tác, được làm, được sinh khởi bởi thân, nên gọi là thân hành. (Cái) tạo tác, làm ra, sinh khởi lời nói, nên gọi là khẩu hành. Do liên quan đến tâm, được tạo tác, được làm, được sinh khởi bởi tâm, nên gọi là tâm hành. Ở đây, trong câu “Thưa ngài, (mỗi loại) là gì?”, (ngài) hỏi điều gì? Các hành này bị trộn lẫn với nhau, bị xáo trộn, không rõ ràng, khó chỉ ra. Thật vậy, tám tư thiện Dục giới và mười hai tư bất thiện, như vậy hai mươi tư thiện và bất thiện này, cùng với hơi thở vô hơi thở ra, đã sanh khởi sau khi đã đạt đến sự cầm lấy, nắm giữ, buông ra, lay động ở thân môn, được gọi chính là thân hành. Hai mươi tư đã được nói đến như trên, cùng với tầm và tứ, đã sanh khởi sau khi đã đạt đến sự cử động hàm, sự phát ra lời nói ở khẩu môn, được gọi chính là khẩu hành. Hai mươi chín tư thiện và bất thiện, cùng với tưởng và thọ, hai pháp này đã sanh khởi nơi người ngồi một mình suy tư mà không đạt đến sự lay động ở thân môn và khẩu môn, được gọi chính là tâm hành. Như vậy, các hành này bị trộn lẫn với nhau, bị xáo trộn, không rõ ràng, khó chỉ ra. (Ngài) hỏi với ý định rằng: “Ta sẽ làm cho chúng trở nên rõ ràng, hiển nhiên và sẽ giải thích.” กสฺมา ปนายฺเยติ อิธ กายสงฺขาราทินามสฺส ปทตฺถํ ปุจฺฉติ. ตสฺส วิสฺสชฺชเน กายปฺปฏิพทฺธาติ กายนิสฺสิตา, กาเย สติ โหนฺติ, อสติ [Pg.264] น โหนฺติ. จิตฺตปฺปฏิพทฺธาติ จิตฺตนิสฺสิตา, จิตฺเต สติ โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ. Ở đây, trong câu “Thưa ngài, vì sao?”, (ngài) hỏi về ý nghĩa của các từ có tên gọi là thân hành v.v... Trong phần giải đáp cho câu hỏi ấy, (câu) “liên quan đến thân” có nghĩa là nương tựa nơi thân; khi có thân thì chúng có, khi không có thân thì chúng không có. (Câu) “liên quan đến tâm” có nghĩa là nương tựa nơi tâm; khi có tâm thì chúng có, khi không có tâm thì chúng không có. ๔๖๔. อิทานิ กึ นุ โข เอสา สญฺญาเวทยิตนิโรธํ วลญฺเชติ, น วลญฺเชติ. จิณฺณวสี วา ตตฺถ โน จิณฺณวสีติ ชานนตฺถํ ปุจฺฉนฺโต, กถํ ปนายฺเย, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โหตีติอาทิมาห. ตสฺส วิสฺสชฺชเน สมาปชฺชิสฺสนฺติ วา สมาปชฺชามีติ วา ปททฺวเยน เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติกาโล กถิโต. สมาปนฺโนติ ปเทน อนฺโตนิโรโธ. ตถา ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ สจิตฺตกกาโล กถิโต, ปจฺฉิเมน อจิตฺตกกาโล. ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหตีติ นิโรธสมาปตฺติโต ปุพฺเพ อทฺธานปริจฺเฉทกาเลเยว, เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก ภวิสฺสามีติ อทฺธานปริจฺเฉทจิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตีติ ยํ เอวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, ตํ ปุคฺคลํ ตถตฺตาย อจิตฺตกภาวาย อุปเนติ. 464. Bây giờ, để biết rằng: “Vị này có sử dụng Diệt Tưởng Thọ Định hay không? Vị ấy có thuần thục trong định ấy hay không thuần thục?”, (ngài Visākha) đã hỏi câu bắt đầu bằng: “Thưa ngài, sự chứng đạt Diệt Tưởng Thọ Định diễn ra như thế nào?”. Trong phần giải đáp cho câu hỏi ấy, bằng hai từ “sẽ chứng đạt” hoặc “đang chứng đạt”, thời điểm của định Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ được nói đến. Bằng từ “đã chứng đạt”, (thời điểm) bên trong Diệt định (được nói đến). Tương tự, bằng hai từ trước, thời điểm có tâm được nói đến; bằng từ sau, thời điểm không có tâm (được nói đến). (Câu) “tâm đã được tu tập như vậy từ trước” có nghĩa là: ngay trong thời điểm phân định thời gian trước khi nhập Diệt định, tâm phân định thời gian đã được tu tập rằng: “Ta sẽ không có tâm trong khoảng thời gian chừng ấy”. (Câu) “cái mà đưa đến trạng thái ấy” có nghĩa là: tâm nào đã được tu tập như vậy, tâm ấy đưa cá nhân đến trạng thái ấy, tức là đến trạng thái không có tâm. ปฐมํ นิรุชฺฌติ วจีสงฺขาโรติ เสสสงฺขาเรหิ ปฐมํ ทุติยชฺฌาเนเยว นิรุชฺฌติ. ตโต กายสงฺขาโรติ ตโต ปรํ กายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเน นิรุชฺฌติ. ตโต จิตฺตสงฺขาโรติ ตโต ปรํ จิตฺตสงฺขาโร อนฺโตนิโรเธ นิรุชฺฌติ. วุฏฺฐหิสฺสนฺติ วา วุฏฺฐหามีติ วา ปททฺวเยน อนฺโตนิโรธกาโล กถิโต. วุฏฺฐิโตติ ปเทน ผลสมาปตฺติกาโล. ตถา ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ อจิตฺตกกาโล กถิโต, ปจฺฉิเมน สจิตฺตกกาโล. ปุพฺเพว ตถา จิตฺตํ ภาวิตํ โหตีติ นิโรธสมาปตฺติโต ปุพฺเพ อทฺธานปริจฺเฉทกาเลเยว เอตฺตกํ กาลํ อจิตฺตโก หุตฺวา ตโต ปรํ สจิตฺตโก ภวิสฺสามีติ อทฺธานปริจฺเฉทจิตฺตํ ภาวิตํ โหติ. ยํ ตํ ตถตฺตาย อุปเนตีติ ยํ เอวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, ตํ ปุคฺคลํ ตถตฺตาย สจิตฺตกภาวาย อุปเนติ. อิติ เหฏฺฐา นิโรธสมาปชฺชนกาโล คหิโต, อิธ นิโรธโต วุฏฺฐานกาโล. (Câu) “khẩu hành diệt trước” có nghĩa là (khẩu hành) diệt trước các hành còn lại, ngay trong thiền thứ hai. (Câu) “sau đó là thân hành” có nghĩa là sau đó, thân hành diệt trong thiền thứ tư. (Câu) “sau đó là tâm hành” có nghĩa là sau đó, tâm hành diệt ở bên trong Diệt định. Bằng hai từ “sẽ xuất” hoặc “đang xuất”, thời điểm bên trong Diệt định được nói đến. Bằng từ “đã xuất”, thời điểm của Thánh quả định được nói đến. Tương tự, bằng hai từ trước, thời điểm không có tâm được nói đến; bằng từ sau, thời điểm có tâm (được nói đến). (Câu) “tâm đã được tu tập như vậy từ trước” có nghĩa là: ngay trong thời điểm phân định thời gian trước khi nhập Diệt định, tâm phân định thời gian đã được tu tập rằng: “Sau khi không có tâm trong khoảng thời gian chừng ấy, sau đó ta sẽ có tâm”. (Câu) “cái mà đưa đến trạng thái ấy” có nghĩa là: tâm nào đã được tu tập như vậy, tâm ấy đưa cá nhân đến trạng thái ấy, tức là đến trạng thái có tâm. Như vậy, ở dưới đã đề cập đến thời điểm nhập Diệt định, ở đây (đề cập đến) thời điểm xuất khỏi Diệt định. อิทานิ นิโรธกถํ กเถตุํ วาโรติ นิโรธกถา กเถตพฺพา สิยา, สา ปเนสา, ‘‘ทฺวีหิ พเลหิ สมนฺนาคตตฺตา ตโย จ สงฺขารานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา โสฬสหิ ญาณจริยาหิ นวหิ สมาธิจริยาหิ วสีภาวตาปญฺญา นิโรธสมาปตฺติยา ญาณ’’นฺติ มาติกํ ฐเปตฺวา สพฺพากาเรน วิสุทฺธิมคฺเค กถิตา. ตสฺมา ตตฺถ กถิตนเยเนว คเหตพฺพา[Pg.265]. โก ปนายํ นิโรโธ นาม? จตุนฺนํ ขนฺธานํ ปฏิสงฺขา อปฺปวตฺติ. อถ กิมตฺถเมตํ สมาปชฺชนฺตีติ. สงฺขารานํ ปวตฺเต อุกฺกณฺฐิตา สตฺตาหํ อจิตฺตกา หุตฺวา สุขํ วิหริสฺสาม, ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ นาเมตํ, ยทิทํ นิโรโธติ เอตทตฺถํ สมาปชฺชนฺติ. Bây giờ, vì đến lượt thuyết giảng về Diệt định, nên bài thuyết giảng về Diệt định cần được nói đến. Và bài thuyết giảng ấy, sau khi đã đặt ra đề mục: “Trí tuệ trong Diệt định là trí tuệ về sự thuần thục do được trang bị hai năng lực, do sự an tịnh của ba hành, do mười sáu trí hạnh, do chín định hạnh”, đã được thuyết giảng một cách toàn diện trong bộ Thanh Tịnh Đạo. Do đó, cần phải được hiểu theo phương pháp đã được nói đến ở đó. Vậy, cái gọi là Diệt định này là gì? Là sự không diễn tiến của bốn (danh) uẩn sau khi đã thẩm xét. Vậy, các vị ấy chứng đạt định này vì mục đích gì? Các vị ấy chứng đạt vì mục đích này: “Chán ghét sự diễn tiến của các hành, chúng ta sẽ an trú một cách an lạc sau khi trở thành người không có tâm trong bảy ngày. Cái này, tức là sự diệt, được gọi là Niết-bàn trong hiện tại”. ปฐมํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตสงฺขาโรติ นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส หิ ผลสมาปตฺติจิตฺตํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ. ตํสมฺปยุตฺตํ สญฺญญฺจ เวทนญฺจ สนฺธาย, ‘‘ปฐมํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตสงฺขาโร’’ติ อาห. ตโต กายสงฺขาโรติ ตโต ปรํ ภวงฺคสมเย กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ. กึ ปน ผลสมาปตฺติ อสฺสาสปสฺสาเส น สมุฏฺฐาเปตีติ? สมุฏฺฐาเปติ. อิมสฺส ปน จตุตฺถชฺฌานิกา ผลสมาปตฺติ, สา น สมุฏฺฐาเปติ. กึ วา เอเตน ผลสมาปตฺติ ปฐมชฺฌานิกา วา โหตุ, ทุติยตติยจตุตฺถชฺฌานิกา วา, สนฺตาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส ภิกฺขุโน อสฺสาสปสฺสาสา อพฺโพหาริกา โหนฺติ. เตสํ อพฺโพหาริกภาโว สญฺชีวตฺเถรวตฺถุนา เวทิตพฺโพ. สญฺชีวตฺเถรสฺส หิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย กึสุกปุปฺผสทิเส วีตจฺจิตงฺคาเร มทฺทมานสฺส คจฺฉโต จีวเร อํสุมตฺตมฺปิ น ฌายิ, อุสุมาการมตฺตมฺปิ นาโหสิ, สมาปตฺติผลํ นาเมตนฺติ วทนฺติ. เอวเมวํ สนฺตาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐิตสฺส ภิกฺขุโน อสฺสาสปสฺสาสา อพฺโพหาริกา โหนฺตีติ ภวงฺคสมเยเนเวตํ กถิตนฺติ เวทิตพฺพํ. Về câu "Tâm hành sanh khởi trước tiên", vì rằng đối với vị xuất khỏi thiền Diệt, tâm Thánh quả thiền định sanh khởi trước tiên. Nhắm đến tưởng và thọ tương ưng với tâm ấy, (Ngài) đã nói: "Tâm hành sanh khởi trước tiên". Về câu "Sau đó là thân hành", sau đó, trong thời điểm hữu phần, thân hành sanh khởi. Phải chăng Thánh quả thiền định không làm sanh khởi hơi thở vô, hơi thở ra? Có làm sanh khởi. Nhưng đối với vị này, Thánh quả thiền định là thiền thứ tư, nó không làm sanh khởi. Có ích gì với điều này? Thánh quả thiền định dù là thiền thứ nhất, hay là thiền thứ hai, thứ ba, thứ tư, đối với vị tỳ khưu đã xuất khỏi thiền định hiện hữu, hơi thở vô, hơi thở ra trở nên không đáng kể. Việc chúng không đáng kể nên được hiểu qua câu chuyện về trưởng lão Sañjīva. Vì rằng, đối với trưởng lão Sañjīva, sau khi xuất khỏi thiền định, trong khi đi và dẫm lên than hồng không có ngọn lửa, giống như hoa ngọc lan, y của ngài không bị cháy dù chỉ một sợi chỉ, cũng không có chút hơi nóng nào. (Người ta) nói rằng: "Đây gọi là kết quả của thiền định". Cũng vậy, đối với vị tỳ khưu đã xuất khỏi thiền định hiện hữu, hơi thở vô, hơi thở ra trở nên không đáng kể, nên hiểu rằng điều này được nói đến chỉ trong thời điểm hữu phần. ตโต วจีสงฺขาโรติ ตโต ปรํ กิริยมยปวตฺตวฬญฺชนกาเล วจีสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ. กึ ภวงฺคํ วิตกฺกวิจาเร น สมุฏฺฐาเปตีติ? สมุฏฺฐาเปติ. ตํสมุฏฺฐานา ปน วิตกฺกวิจารา วาจํ อภิสงฺขาตุํ น สกฺโกนฺตีติ กิริยมยปวตฺตวฬญฺชนกาเลเนวตํ กถิตํ. สุญฺญโต ผสฺโสติอาทโย สคุเณนาปิ อารมฺมเณนาปิ กเถตพฺพา. สคุเณน ตาว สุญฺญตา นาม ผลสมาปตฺติ, ตาย สหชาตํ ผสฺสํ สนฺธาย สุญฺญโต ผสฺโสติ วุตฺตํ. อนิมิตฺตาปณิหิเตสุปิเอเสว นโย. อารมฺมเณน ปน นิพฺพานํ ราคาทีหิ สุญฺญตฺตา สุญฺญํ นาม, ราคนิมิตฺตาทีนํ อภาวา อนิมิตฺตํ, ราคโทสโมหปฺปณิธีนํ อภาวา อปฺปณิหิตํ. สุญฺญตํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปนฺนผลสมาปตฺติยํ ผสฺโส สุญฺญโต นาม. อนิมิตฺตาปณิหิเตสุปิ เอเสว นโย. Về câu "Sau đó là khẩu hành", sau đó, trong thời điểm diễn tiến của (thân, khẩu) biểu tri do tâm hành động (kiriya) tạo ra, khẩu hành sanh khởi. Phải chăng tâm hữu phần không làm sanh khởi tầm và tứ? Có làm sanh khởi. Nhưng tầm và tứ do tâm ấy (hữu phần) làm sanh khởi không thể tạo tác lời nói, do đó, điều này được nói đến chỉ trong thời điểm diễn tiến của (thân, khẩu) biểu tri do tâm hành động (kiriya) tạo ra. Các câu như "xúc không" nên được giải thích cả về phương diện tự tánh lẫn phương diện đối tượng. Trước hết, về phương diện tự tánh, Thánh quả thiền định được gọi là không tánh; nhắm đến xúc đồng sanh với thiền định ấy, nên được gọi là "xúc không". Đối với vô tướng và vô nguyện cũng theo phương pháp này. Còn về phương diện đối tượng, Niết-bàn, do trống không khỏi tham v.v., nên được gọi là không; do không có tướng của tham v.v., nên được gọi là vô tướng; do không có sự mong cầu là tham, sân, si, nên được gọi là vô nguyện. Xúc trong Thánh quả thiền định sanh khởi lấy Niết-bàn không tánh làm đối tượng được gọi là xúc không. Đối với vô tướng và vô nguyện cũng theo phương pháp này. อปรา [Pg.266] อาคมนิยกถา นาม โหติ, สุญฺญตา, อนิมิตฺตา, อปฺปณิหิตาติ หิ วิปสฺสนาปิ วุจฺจติ. ตตฺถ โย ภิกฺขุ สงฺขาเร อนิจฺจโต ปริคฺคเหตฺวา อนิจฺจโต ทิสฺวา อนิจฺจโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อนิมิตฺตา นาม โหติ. โย ทุกฺขโต ปริคฺคเหตฺวา ทุกฺขโต ทิสฺวา ทุกฺขโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส อปฺปณิหิตา นาม. โย อนตฺตโต ปริคฺคเหตฺวา อนตฺตโต ทิสฺวา อนตฺตโต วุฏฺฐาติ, ตสฺส สุญฺญตา นาม. ตตฺถ อนิมิตฺตวิปสฺสนาย มคฺโค อนิมิตฺโต นาม, อนิมิตฺตมคฺคสฺส ผลํ อนิมิตฺตํ นาม. อนิมิตฺตผลสมาปตฺติสหชาเต ผสฺเส ผุสนฺเต อนิมิตฺโต ผสฺโส ผุสตีติ วุจฺจติ. อปฺปณิหิตสุญฺญเตสุปิ เอเสว นโย. อาคมนิเยน กถิเต ปน สุญฺญโต วา ผสฺโส อนิมิตฺโต วา ผสฺโส อปฺปณิหิโต วา ผสฺโสติ วิกปฺโป อาปชฺเชยฺย, ตสฺมา สคุเณน เจว อารมฺมเณน จ กเถตพฺพํ. เอวญฺหิ ตโย ผสฺสา ผุสนฺตีติ สเมติ. Có một cách giải thích khác gọi là "āgamaniyakathā" (lời giải thích theo kinh điển). Vì rằng không, vô tướng, vô nguyện cũng được gọi là minh sát. Trong đó, vị tỳ khưu nào sau khi nắm bắt các pháp hữu vi là vô thường, thấy là vô thường, xuất khởi từ (quán) vô thường, minh sát dẫn đến xuất khởi của vị ấy được gọi là vô tướng. Vị nào sau khi nắm bắt là khổ, thấy là khổ, xuất khởi từ (quán) khổ, (minh sát) của vị ấy được gọi là vô nguyện. Vị nào sau khi nắm bắt là vô ngã, thấy là vô ngã, xuất khởi từ (quán) vô ngã, (minh sát) của vị ấy được gọi là không. Trong đó, đạo quả do minh sát vô tướng (mang lại) được gọi là vô tướng; Thánh quả của đạo vô tướng được gọi là vô tướng. Khi xúc chạm với xúc đồng sanh trong Thánh quả thiền định vô tướng, được gọi là "xúc chạm xúc vô tướng". Đối với vô nguyện và không cũng theo phương pháp này. Nhưng nếu giải thích theo kinh điển, thì sẽ dẫn đến sự phân biệt: "hoặc là xúc không, hoặc là xúc vô tướng, hoặc là xúc vô nguyện"; do đó, nên giải thích cả về phương diện tự tánh và phương diện đối tượng. Vì như vậy mới phù hợp với câu "xúc chạm ba loại xúc". วิเวกนินฺนนฺติอาทีสุ นิพฺพานํ วิเวโก นาม, ตสฺมึ วิเวเก นินฺนํ โอนตนฺติ วิเวกนินฺนํ. อญฺญโต อาคนฺตฺวา เยน วิเวโก, เตน วงฺกํ วิย หุตฺวา ฐิตนฺติ วิเวกโปณํ. เยน วิเวโก, เตน ปตมานํ วิย ฐิตนฺติ วิเวกปพฺภารํ. Trong các câu như "hướng về viễn ly", Niết-bàn được gọi là viễn ly. Hướng về, xuôi về sự viễn ly ấy, nên gọi là "hướng về viễn ly". Đến từ nơi khác, hướng về nơi có sự viễn ly, đứng vững như thể cong về phía đó, nên gọi là "xuôi về viễn ly". Hướng về nơi có sự viễn ly, đứng vững như thể lao về phía đó, nên gọi là "nghiêng về viễn ly". ๔๖๕. อิทานิ ยา เวทนา นิโรเธตฺวา นิโรธสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ตา ปุจฺฉิสฺสามีติ ปุจฺฉนฺโต กติ ปนายฺเย, เวทนาติ อาห. กายิกํ วาติอาทีสุ ปญฺจทฺวาริกํ สุขํ กายิกํ นาม, มโนทฺวาริกํ เจตสิกํ นามาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ สุขนฺติ สภาวนิทฺเทโส. สาตนฺติ ตสฺเสว มธุรภาวทีปกํ เววจนํ. เวทยิตนฺติ เวทยิตภาวทีปกํ, สพฺพเวทนานํ สาธารณวจนํ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขาติอาทีสุ สุขาย เวทนาย อตฺถิภาโว สุขํ, นตฺถิภาโว ทุกฺขํ. ทุกฺขาย เวทนาย อตฺถิภาโว ทุกฺขํ, นตฺถิภาโว สุขํ. อทุกฺขมสุขาย เวทนาย ชานนภาโว สุขํ, อชานนภาโว ทุกฺขนฺติ อตฺโถ. 465. Bây giờ, với ý định "Ta sẽ hỏi về những thọ nào mà người ta diệt để nhập thiền Diệt", (ngài) hỏi: "Thưa ngài, có bao nhiêu thọ?". Trong các câu như "thuộc thân", lạc ở năm môn được gọi là thuộc thân, (lạc) ở ý môn được gọi là thuộc tâm, nên hiểu như vậy. Trong đó, "lạc" là sự chỉ rõ về tự tánh. "Dễ chịu" là một từ đồng nghĩa chỉ rõ trạng thái ngọt ngào của chính lạc thọ ấy. "Cảm nhận" là từ chỉ rõ trạng thái được cảm nhận, là từ chung cho tất cả các thọ. Đối với các từ còn lại cũng theo phương pháp này. Trong các câu như "khi tồn tại là lạc, khi biến hoại là khổ", đối với lạc thọ, sự hiện hữu là lạc, sự không hiện hữu là khổ. Đối với khổ thọ, sự hiện hữu là khổ, sự không hiện hữu là lạc. Đối với thọ bất khổ bất lạc, sự biết đến là lạc, sự không biết đến là khổ, đó là ý nghĩa. กึ อนุสโย อนุเสตีติ กตโม อนุสโย อนุเสติ. อปฺปหีนฏฺเฐน สยิโต วิย โหตีติ อนุสยปุจฺฉํ ปุจฺฉติ. น โข, อาวุโส [Pg.267] วิสาข, สพฺพาย สุขาย เวทนาย ราคานุสโย อนุเสตีติ น สพฺพาย สุขาย เวทนาย ราคานุสโย อนุเสติ. น สพฺพาย สุขาย เวทนาย โส อปฺปหีโน, น สพฺพํ สุขํ เวทนํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. กึ ปหาตพฺพนฺติ อยํ ปหานปุจฺฉา นาม. Về câu "Tùy miên nào tùy miên?", (nghĩa là) tùy miên nào tùy miên (ngủ ngầm)? (Ngài) hỏi câu hỏi về tùy miên với ý nghĩa "nó giống như ngủ ngầm theo nghĩa là chưa được đoạn trừ". Về câu "Này hiền giả Visākha, không phải tham tùy miên tùy miên trong tất cả lạc thọ", (nghĩa là) tham tùy miên không tùy miên trong tất cả lạc thọ. Ý nghĩa là: nó không phải là chưa được đoạn trừ trong tất cả lạc thọ, nó không sanh khởi duyên theo tất cả lạc thọ. Phương pháp này cũng áp dụng cho tất cả các trường hợp. Câu "Cái gì cần được đoạn trừ?" được gọi là câu hỏi về sự đoạn trừ. ราคํ เตน ปชหตีติ เอตฺถ เอเกเนว พฺยากรเณน ทฺเว ปุจฺฉา วิสฺสชฺเชสิ. อิธ ภิกฺขุ ราคานุสยํ วิกฺขมฺเภตฺวา ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ฌานวิกฺขมฺภิตํ ราคานุสยํ ตถา วิกฺขมฺภิตเมว กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาเตติ. โส อนาคามิมคฺเคน ปหีโนปิ ตถา วิกฺขมฺภิตตฺตาว ปฐมชฺฌาเน นานุเสติ นาม. เตนาห – ‘‘น ตตฺถ ราคานุสโย อนุเสตี’’ติ. ตทายตนนฺติ ตํ อายตนํ, ปรมสฺสาสภาเวน ปติฏฺฐานภูตํ อรหตฺตนฺติ อตฺโถ. อิติ อนุตฺตเรสูติ เอวํ อนุตฺตรา วิโมกฺขาติ ลทฺธนาเม อรหตฺเต. ปิหํ อุปฏฺฐาปยโตติ ปตฺถนํ ปฏฺฐเปนฺตสฺส. อุปฺปชฺชติ ปิหาปจฺจยา โทมนสฺสนฺติ ปตฺถนาย ปฏฺฐปนมูลกํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. ตํ ปเนตํ น ปตฺถนาย ปฏฺฐปนมูลกํ อุปฺปชฺชติ, ปตฺเถตฺวา อลภนฺตสฺส ปน อลาภมูลกํ อุปฺปชฺชมานํ, ‘‘อุปฺปชฺชติ ปิหาปจฺจยา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ กิญฺจาปิ โทมนสฺสํ นาม เอกนฺเตน อกุสลํ, อิทํ ปน เสวิตพฺพํ โทมนสฺสํ วฏฺฏตีติ วทนฺติ. โยคิโน หิ เตมาสิกํ ฉมาสิกํ วา นวมาสิกํ วา ปฏิปทํ คณฺหนฺติ. เตสุ โย ตํ ตํ ปฏิปทํ คเหตฺวา อนฺโตกาลปริจฺเฉเทเยว อรหตฺตํ ปาปุณิสฺสามีติ ฆเฏนฺโต วายมนฺโต น สกฺโกติ ยถาปริจฺฉินฺนกาเลน ปาปุณิตุํ, ตสฺส พลวโทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, อาฬินฺทิกวาสิมหาผุสฺสเทวตฺเถรสฺส วิย อสฺสุธารา ปวตฺตนฺติ. เถโร กิร เอกูนวีสติวสฺสานิ คตปจฺจาคตวตฺตํ ปูเรสิ. ตสฺส, ‘‘อิมสฺมึ วาเร อรหตฺตํ คณฺหิสฺสามิ, อิมสฺมึ วาเร วิสุทฺธิปวารณํ ปวาเรสฺสามี’’ติ มานสํ พนฺธิตฺวา สมณธมฺมํ กโรนฺตสฺเสว เอกูนวีสติวสฺสานิ อติกฺกนฺตานิ. ปวารณาทิวเส อาคเต เถรสฺส อสฺสุปาเตน มุตฺตทิวโส นาม นาโหสิ. วีสติเม ปน วสฺเส อรหตฺตํ ปาณุณิ. Ở đây, trong câu "Vị ấy từ bỏ tham ái bằng cái ấy", ngài đã giải đáp hai câu hỏi chỉ bằng một lời giải thích. Trong giáo pháp này, vị tỳ khưu sau khi trấn áp tham tùy miên liền chứng nhập sơ thiền. Vị ấy, sau khi đã làm cho tham tùy miên được trấn áp bằng thiền định đúng như vậy, liền phát triển tuệ quán và nhổ bật gốc nó bằng đạo Bất lai. Vị ấy, dầu đã đoạn trừ bằng đạo Bất lai, nhưng do đã được trấn áp như vậy nên (tham tùy miên) được gọi là không còn tiềm ẩn trong sơ thiền. Do đó, ngài nói: "Ở đó, tham tùy miên không còn tiềm ẩn". "Tadāyatananti" có nghĩa là "āyatana ấy", tức là quả A-la-hán, nơi nương tựa vì là trạng thái an ổn tối thượng. "Iti anuttaresūti" có nghĩa là trong quả A-la-hán, vốn có tên gọi là "vô thượng giải thoát". "Pihaṃ upaṭṭhāpayatoti" có nghĩa là đối với người đang khởi lên sự mong mỏi. "Uppajjati pihāpaccayā domanassanti" có nghĩa là ưu phát sinh, có sự mong mỏi làm gốc rễ do sự mong mỏi. Nhưng ưu này không phải phát sinh có sự mong mỏi làm gốc rễ do sự mong mỏi, mà là ưu phát sinh có sự không đạt được làm gốc rễ đối với người mong mỏi mà không đạt được, được nói là "phát sinh do duyên mong mỏi". Ở đây, mặc dù ưu chắc chắn là bất thiện, nhưng họ nói rằng ưu này nên được thực hành là điều thích hợp. Thật vậy, các hành giả thực hành pháp hành trong ba tháng, sáu tháng, hoặc chín tháng. Trong số họ, vị nào sau khi đã thực hành pháp hành ấy, nỗ lực, cố gắng với ý nghĩ "ta sẽ đắc A-la-hán ngay trong khoảng thời gian đã định" mà không thể đắc được trong khoảng thời gian đã định, vị ấy sẽ phát sinh ưu mãnh liệt, giống như dòng nước mắt tuôn trào của trưởng lão Mahāphussadeva, trú tại Āḷindaka. Tương truyền, trưởng lão đã thực hành hạnh đi và về trong mười chín năm. Đối với vị ấy, mười chín năm đã trôi qua trong khi ngài thực hành sa-môn pháp với tâm niệm rằng: "Lần này ta sẽ đắc A-la-hán, lần này ta sẽ làm lễ Tự tứ thanh tịnh". Khi ngày Tự tứ đến, không có ngày nào mà trưởng lão không rơi lệ. Nhưng vào năm thứ hai mươi, ngài đã đắc quả A-la-hán. ปฏิฆํ [Pg.268] เตน ปชหตีติ เอตฺถ โทมนสฺเสเนว ปฏิฆํ ปชหติ. น หิ ปฏิเฆเนว ปฏิฆปฺปหานํ, โทมนสฺเสน วา โทมนสฺสปฺปหานํ นาม อตฺถิ. อยํ ปน ภิกฺขุ เตมาสิกาทีสุ อญฺญตรํ ปฏิปทํ คเหตฺวา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘ปสฺส ภิกฺขุ, กึ ตุยฺหํ สีเลน หีนฏฺฐานํ อตฺถิ, อุทาหุ วีริเยน, อุทาหุ ปญฺญาย, นนุ เต สีลํ สุปริสุทฺธํ วีริยํ สุปคฺคหิตํ ปญฺญา สูรา หุตฺวา วหตี’’ติ. โส เอวํ ปฏิสญฺจิกฺขิตฺวา, ‘‘น ทานิ ปุน อิมสฺส โทมนสฺสสฺส อุปฺปชฺชิตุํ ทสฺสามี’’ติ วีริยํ ทฬฺหํ กตฺวา อนฺโตเตมาเส วา อนฺโตฉมาเส วา อนฺโตนวมาเส วา อนาคามิมคฺเคน ตํ สมุคฺฆาเตติ. อิมินา ปริยาเยน ปฏิเฆเนว ปฏิฆํ, โทมนสฺเสเนว โทมนสฺสํ ปชหติ นาม. Ở đây, trong câu "Vị ấy từ bỏ sân hận bằng cái ấy", vị ấy không từ bỏ sân hận chỉ bằng ưu. Thật vậy, không có việc từ bỏ sân hận bằng chính sân hận, hay từ bỏ ưu bằng chính ưu. Nhưng vị tỳ khưu này, sau khi thực hành một trong các pháp hành ba tháng v.v..., đã suy xét như vầy: "Này tỳ khưu, hãy xem, có phải ngươi có chỗ nào khiếm khuyết về giới không, hay về tinh tấn, hay về trí tuệ? Chẳng phải giới của ngươi rất trong sạch, tinh tấn được duy trì tốt, trí tuệ dũng mãnh và hoạt động sao?". Vị ấy, sau khi suy xét như vậy, đã làm cho tinh tấn vững chắc với ý nghĩ: "Bây giờ ta sẽ không để cho ưu này phát sinh nữa", và trong vòng ba tháng, hoặc trong vòng sáu tháng, hoặc trong vòng chín tháng, vị ấy nhổ bật gốc nó bằng đạo Bất lai. Bằng phương pháp này, được gọi là vị ấy từ bỏ sân hận bằng chính sân hận, từ bỏ ưu bằng chính ưu. น ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ ตตฺถ เอวรูเป โทมนสฺเส ปฏิฆานุสโย นานุเสติ. น ตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชติ, ปหีโนว ตตฺถ ปฏิฆานุสโยติ อตฺโถ. อวิชฺชํ เตน ปชหตีติ อิธ ภิกฺขุ อวิชฺชานุสยํ วิกฺขมฺเภตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ฌานวิกฺขมฺภิตํ อวิชฺชานุสยํ ตถา วิกฺขมฺภิตเมว กตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺตมคฺเคน สมุคฺฆาเตติ. โส อรหตฺตมคฺเคน ปหีโนปิ ตถา วิกฺขมฺภิตตฺตาว จตุตฺถชฺฌาเน นานุเสติ นาม. เตนาห – ‘‘น ตตฺถ อวิชฺชานุสโย อนุเสตี’’ติ. Trong câu "Ở đó, sân tùy miên không còn tiềm ẩn", có nghĩa là trong loại ưu như vậy, sân tùy miên không còn tiềm ẩn. Nó không phát sinh duyên theo ưu ấy; sân tùy miên ở đó đã được đoạn trừ. Trong câu "Vị ấy từ bỏ vô minh bằng cái ấy", ở đây, vị tỳ khưu sau khi trấn áp vô minh tùy miên liền chứng nhập tứ thiền. Vị ấy, sau khi đã làm cho vô minh tùy miên được trấn áp bằng thiền định đúng như vậy, liền phát triển tuệ quán và nhổ bật gốc nó bằng đạo A-la-hán. Vị ấy, dầu đã đoạn trừ bằng đạo A-la-hán, nhưng do đã được trấn áp như vậy nên (vô minh tùy miên) được gọi là không còn tiềm ẩn trong tứ thiền. Do đó, ngài nói: "Ở đó, vô minh tùy miên không còn tiềm ẩn". ๔๖๖. อิทานิ ปฏิภาคปุจฺฉํ ปุจฺฉนฺโต สุขาย ปนายฺเยติอาทิมาห. ตสฺส วิสฺสชฺชเน ยสฺมา สุขสฺส ทุกฺขํ, ทุกฺขสฺส จ สุขํ ปจฺจนีกํ, ตสฺมา ทฺวีสุ เวทนาสุ วิสภาคปฏิภาโค กถิโต. อุเปกฺขา ปน อนฺธการา อวิภูตา ทุทฺทีปนา, อวิชฺชาปิ ตาทิสาวาติ เตเนตฺถ สภาคปฏิภาโค กถิโต. ยตฺตเกสุ ปน ฐาเนสุ อวิชฺชา ตมํ กโรติ, ตตฺตเกสุ วิชฺชา ตมํ วิโนเทตีติ วิสภาคปฏิภาโค กถิโต. อวิชฺชาย โข, อาวุโสติ เอตฺถ อุโภเปเต ธมฺมา อนาสวา โลกุตฺตราติ สภาคปฏิภาโคว กถิโต. วิมุตฺติยา โข, อาวุโสติ เอตฺถ อนาสวฏฺเฐน โลกุตฺตรฏฺเฐน อพฺยากตฏฺเฐน จ สภาคปฏิภาโคว กถิโต. อจฺจยาสีติ เอตฺถ ปญฺหํ อติกฺกมิตฺวา คโตสีติ อตฺโถ. นาสกฺขิ ปญฺหานํ ปริยนฺตํ คเหตุนฺติ ปญฺหานํ ปริจฺเฉทปมาณํ คเหตุํ นาสกฺขิ, อปฺปฏิภาคธมฺมสฺส ปฏิภาคํ ปุจฺฉิ. นิพฺพานํ นาเมตํ อปฺปฏิภาคํ[Pg.269], น สกฺกา นีลํ วา ปีตกํ วาติ เกนจิ ธมฺเมน สทฺธึ ปฏิภาคํ กตฺวา ทสฺเสตุํ. ตญฺจ ตฺวํ อิมินา อธิปฺปาเยน ปุจฺฉสีติ อตฺโถ. 466. Bây giờ, khi hỏi câu hỏi về phần tương đồng, ngài nói "sukhāya panāyyeti" v.v... Trong lời giải đáp cho câu hỏi đó, vì khổ là đối nghịch của lạc, và lạc là đối nghịch của khổ, nên đối với hai loại thọ, phần không tương đồng đã được nói đến. Còn xả thì tối tăm, không rõ ràng, khó chỉ bày; vô minh cũng tương tự như vậy, do đó ở đây phần tương đồng đã được nói đến. Nhưng ở những nơi nào vô minh tạo ra bóng tối, thì ở những nơi đó minh phá tan bóng tối, nên phần không tương đồng đã được nói đến. Trong câu "Avijjāya kho, āvuso", ở đây cả hai pháp này đều là vô lậu, siêu thế, nên chỉ có phần tương đồng được nói đến. Trong câu "Vimuttiyā kho, āvuso", ở đây do ý nghĩa là vô lậu, ý nghĩa là siêu thế, và ý nghĩa là vô ký, nên chỉ có phần tương đồng được nói đến. Trong câu "Accayāsi", có nghĩa là "ngươi đã đi vượt qua câu hỏi". Trong câu "Nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetuṃ", có nghĩa là "ngài đã không thể nắm bắt được giới hạn, mức độ của các câu hỏi", ngài đã hỏi về phần tương đồng của một pháp không có gì tương đồng. Cái gọi là Niết-bàn này không có gì tương đồng, không thể làm cho nó tương đồng với bất kỳ pháp nào như "màu xanh" hay "màu vàng" rồi chỉ bày ra được. Và ngươi đã hỏi về điều đó với ý định này. เอตฺตาวตา จายํ อุปาสโก ยถา นาม สตฺตเม ฆเร สลากภตฺตํ ลภิตฺวา คโต ภิกฺขุ สตฺต ฆรานิ อติกฺกมฺม อฏฺฐมสฺส ทฺวาเร ฐิโต สพฺพานิปิ สตฺต เคหานิ วิรทฺโธว น อญฺญาสิ, เอวเมวํ อปฺปฏิภาคธมฺมสฺส ปฏิภาคํ ปุจฺฉนฺโต สพฺพาสุปิ สตฺตสุ สปฺปฏิภาคปุจฺฉาสุ วิรทฺโธว โหตีติ เวทิตพฺโพ. นิพฺพาโนคธนฺติ นิพฺพานพฺภนฺตรํ นิพฺพานํ อนุปวิฏฺฐํ. นิพฺพานปรายนนฺติ นิพฺพานํ ปรํ อยนมสฺส ปรา คติ, น ตโต ปรํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. นิพฺพานํ ปริโยสานํ อวสานํ อสฺสาติ นิพฺพานปริโยสานํ. Với chừng ấy, vị cận sự nam này nên được hiểu là: Giống như vị tỳ khưu đã đi nhận vật thực phiếu ở ngôi nhà thứ bảy, sau khi đi quá bảy ngôi nhà, đứng ở cửa ngôi nhà thứ tám, đã bỏ lỡ và không biết đến cả bảy ngôi nhà ấy; cũng vậy, người hỏi về sự tương đương của pháp không có sự tương đương, đã bỏ lỡ trong tất cả bảy câu hỏi có sự tương đương. Nibbānogadhaṃ (đã đi vào Niết-bàn) có nghĩa là đã đi vào bên trong Niết-bàn, đã đi vào Niết-bàn. Nibbānaparāyanaṃ (có Niết-bàn là cứu cánh) có nghĩa là đối với vị ấy, Niết-bàn là nơi nương tựa tối hậu, là nơi đến tối hậu, không đi xa hơn nơi ấy nữa. Nibbānapariyosānaṃ (có Niết-bàn là kết cuộc) có nghĩa là đối với vị ấy, Niết-bàn là sự kết thúc, là sự chấm dứt. ๔๖๗. ปณฺฑิตาติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา, ธาตุกุสลา อายตนกุสลา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลา ฐานาฏฺฐานกุสลาติ อตฺโถ. มหาปญฺญาติ มหนฺเต อตฺเถ มหนฺเต ธมฺเม มหนฺตา นิรุตฺติโย มหนฺตานิ ปฏิภานานิ ปริคฺคณฺหนสมตฺถาย ปญฺญาย สมนฺนาคตา. ยถา ตํ ธมฺมทินฺนายาติ ยถา ธมฺมทินฺนาย ภิกฺขุนิยา พฺยากตํ, อหมฺปิ ตํ เอวเมวํ พฺยากเรยฺยนฺติ. เอตฺตาวตา จ ปน อยํ สุตฺตนฺโต ชินภาสิโต นาม ชาโต, น สาวกภาสิโต. ยถา หิ ราชยุตฺเตหิ ลิขิตํ ปณฺณํ ยาว ราชมุทฺทิกาย น ลญฺฉิตํ โหติ, น ตาว ราชปณฺณนฺติ สงฺขฺยํ คจฺฉติ; ลญฺฉิตมตฺตํ ปน ราชปณฺณํ นาม โหติ, ตถา, ‘‘อหมฺปิ ตํ เอวเมว พฺยากเรยฺย’’นฺติ อิมาย ชินวจนมุทฺทิกาย ลญฺฉิตตฺตา อยํ สุตฺตนฺโต อาหจฺจวจเนน ชินภาสิโต นาม ชาโต. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. 467. Bậc trí tuệ (paṇḍitā) có nghĩa là người có đầy đủ trí tuệ, thiện xảo về các giới, thiện xảo về các xứ, thiện xảo về duyên khởi, thiện xảo về xứ và phi xứ. Bậc đại trí tuệ (mahāpaññā) có nghĩa là người có đầy đủ trí tuệ có khả năng thọ trì những ý nghĩa cao cả, những pháp cao cả, những ngữ nguyên cao cả, những biện tài cao cả. Yathā taṃ dhammadinnāya có nghĩa là: Như đã được tỳ-khưu-ni Dhammadinnā giải đáp, Ta cũng sẽ giải đáp như vậy. Và với chừng ấy, bài kinh này đã trở thành lời Phật thuyết, không phải lời thinh văn thuyết. Ví như văn thư do các quan lại của vua viết, chừng nào chưa được đóng ấn của vua thì chừng đó chưa được gọi là sắc lệnh của vua; nhưng một khi đã được đóng ấn thì được gọi là sắc lệnh của vua. Cũng vậy, do được đóng ấn bằng lời của Đấng Chiến Thắng này: ‘Ta cũng sẽ giải đáp như vậy’, bài kinh này đã trở thành lời Phật thuyết, được gọi là lời nói có thẩm quyền. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh จูฬเวทลฺลสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải thích Kinh Tiểu Phương Quảng đã hoàn tất. ๕. จูฬธมฺมสมาทานสุตฺตวณฺณนา Chú giải Kinh Tiểu Pháp Thọ Trì ๔๖๘. เอวํ เม สุตนฺติ จูฬธมฺมสมาทานสุตฺตํ. ตตฺถ ธมฺมสมาทานานีติ ธมฺโมติ คหิตคหณานิ. ปจฺจุปฺปนฺนสุขนฺติ ปจฺจุปฺปนฺเน สุขํ, อายูหนกฺขเณ สุขํ [Pg.270] สุกรํ สุเขน สกฺกา ปูเรตุํ. อายตึ ทุกฺขวิปากนฺติ อนาคเต วิปากกาเล ทุกฺขวิปากํ. อิมินา อุปาเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. 5. Kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là Kinh Tiểu Pháp Thọ Trì. Trong đó, về câu dhammasamādānāni, dhamma có nghĩa là sự thọ trì những gì đã được thọ trì. Paccuppannasukhaṃ (lạc trong hiện tại) có nghĩa là lạc trong hiện tại, lạc trong khoảnh khắc nỗ lực, dễ làm, có thể hoàn thành một cách dễ dàng. Āyatiṃ dukkhavipākaṃ (khổ quả trong tương lai) có nghĩa là có quả khổ trong thời vị lai, khi quả chín muồi. Theo phương pháp này, ý nghĩa trong tất cả các câu nên được hiểu. ๔๖๙. นตฺถิ กาเมสุ โทโสติ วตฺถุกาเมสุปิ กิเลสกาเมสุปิ โทโส นตฺถิ. ปาตพฺยตํ อาปชฺชนฺตีติ เต วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมน ปาตพฺยตํ ปิวิตพฺพตํ, ยถารุจิ ปริภุญฺชิตพฺพตํ อาปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. โมฬิพทฺธาหีติ โมฬึ กตฺวา พทฺธเกสาหิ. ปริพฺพาชิกาหีติ ตาปสปริพฺพาชิกาหิ. เอวมาหํสูติ เอวํ วทนฺติ. ปริญฺญํ ปญฺญเปนฺตีติ ปหานํ สมติกฺกมํ ปญฺญเปนฺติ. มาลุวาสิปาฏิกาติ ทีฆสณฺฐานํ มาลุวาปกฺกํ. ผเลยฺยาติ อาตเปน สุสฺสิตฺวา ภิชฺเชยฺย. สาลมูเลติ สาลรุกฺขสฺส สมีเป. สนฺตาสํ อาปชฺเชยฺยาติ กสฺมา อาปชฺชติ? ภวนวินาสภยา. รุกฺขมูเล ปติตมาลุวาพีชโต หิ ลตา อุปฺปชฺชิตฺวา รุกฺขํ อภิรุหติ. สา มหาปตฺตา เจว โหติ พหุปตฺตา จ, โกวิฬารปตฺตสทิเสหิ ปตฺเตหิ สมนฺนาคตา. อถ ตํ รุกฺขํ มูลโต ปฏฺฐาย วินนฺธมานา สพฺพวิฏปานิ สญฺฉาเทตฺวา มหนฺตํ ภารํ ชเนตฺวา ติฏฺฐติ. สา วาเต วา วายนฺเต เทเว วา วสฺสนฺเต โอฆนํ ชเนตฺวา ตสฺส รุกฺขสฺส สพฺพสาขาปสาขํ ภญฺชติ, ภูมิยํ นิปาเตติ. ตโต ตสฺมึ รุกฺเข ปติฏฺฐิตวิมานํ ภิชฺชติ นสฺสติ. อิติ สา ภวนวินาสภยา สนฺตาสํ อาปชฺชติ. 468. Natthi kāmesu doso (không có lỗi trong các dục) có nghĩa là không có lỗi trong cả dục trần lẫn dục phiền não. Pātabyataṃ āpajjanti (họ đạt đến trạng thái có thể uống được) có nghĩa là họ đạt đến trạng thái có thể uống được, có thể tiêu thụ được, có thể hưởng thụ theo ý muốn đối với các dục trần bằng dục phiền não. Moḷibaddhāhi có nghĩa là những người có tóc được búi thành búi tóc. Paribbājikāhi có nghĩa là các nữ du sĩ khổ hạnh. Evamāhaṃsu có nghĩa là họ nói như vậy. Pariññaṃ paññapenti (họ chế định sự liễu tri) có nghĩa là họ chế định sự đoạn trừ, sự vượt qua. Māluvāsipāṭikā có nghĩa là quả māluvā chín có hình dạng dài. Phaleyya (nó có thể nứt ra) có nghĩa là nó có thể khô đi và nứt ra do sức nóng của mặt trời. Sālamūle có nghĩa là gần cây sāla. Santāsaṃ āpajjeyya (nó có thể kinh hãi) có nghĩa là tại sao nó kinh hãi? Vì sợ lâu đài bị hủy hoại. Thật vậy, từ hạt māluvā rơi xuống gốc cây, một dây leo mọc lên và leo lên cây. Dây leo ấy có lá to và nhiều lá, có những chiếc lá giống như lá cây koviḷāra. Rồi nó quấn quanh cây ấy từ gốc, bao phủ tất cả các cành, tạo ra một gánh nặng lớn và đứng đó. Khi gió thổi hoặc mưa rơi, dây leo ấy tạo thành một khối đặc, làm gãy tất cả các cành lớn nhỏ của cây đó, và làm chúng rơi xuống đất. Do đó, lâu đài được thiết lập trên cây đó bị vỡ và bị phá hủy. Vì vậy, vị thiên ấy kinh hãi vì sợ lâu đài bị hủy hoại. อารามเทวตาติ ตตฺถ ตตฺถ ปุปฺผารามผลาราเมสุ อธิวตฺถา เทวตา. วนเทวตาติ อนฺธวนสุภควนาทีสุ วเนสุ อธิวตฺถา เทวตา. รุกฺขเทวตาติ อภิลกฺขิเตสุ นเฬรุปุจิมนฺทาทีสุ รุกฺเขสุ อธิวตฺถา เทวตา. โอสธิติณวนปฺปตีสูติ หรีตกีอามลกีอาทีสุ โอสธีสุ ตาลนาฬิเกราทีสุ ติเณสุ วนเชฏฺฐเกสุ จ วนปฺปติรุกฺเขสุ อธิวตฺถา เทวตา. วนกมฺมิกาติ วเน กสนลายนทารุอาหรณโครกฺขาทีสุ เกนจิเทว กมฺเมน วา วิจรกมนุสฺสา. อุทฺธเรยฺยุนฺติ ขาเทยฺยุํ. วิลมฺพินีติ วาเตน ปหตปหตฏฺฐาเนสุ เกฬึ กโรนฺตี วิย วิลมฺพนฺตี. สุโข อิมิสฺสาติ เอวรูปาย มาลุวาลตาย สมฺผสฺโสปิ สุโข, ทสฺสนมฺปิ สุขํ. อยํ เม ทารกานํ อาปานมณฺฑลํ ภวิสฺสติ, กีฬาภูมิ ภวิสฺสติ, ทุติยํ [Pg.271] เม วิมานํ ปฏิลทฺธนฺติ ลตาย ทสฺสเนปิ สมฺผสฺเสปิ โสมนสฺสชาตา เอวมาห. 469. Ārāmadevatā (vị trời ở vườn) là vị trời trú ngụ trong các vườn hoa, vườn cây ăn trái ở nơi này nơi kia. Vanadevatā (vị trời ở rừng) là vị trời trú ngụ trong các khu rừng như Andhavana, Subhagavana, v.v. Rukkhadevatā (vị trời ở cây) là vị trời trú ngụ trong các cây được đánh dấu đặc biệt như cây neem của Naḷeru, v.v. Osadhitiṇavanappatīsu (trong các dược thảo, cỏ và cây chúa tể rừng) là vị trời trú ngụ trong các dược thảo như harītakī, āmalakī, v.v., trong các loại cỏ như cây thốt nốt, cây dừa, v.v., và trong các cây chúa tể rừng, những cây lớn nhất trong rừng. Vanakammikā (những người làm việc trong rừng) là những người đi lại trong rừng để làm một công việc nào đó như cày cấy, đốn củi, chăn bò, v.v. Uddhareyyuṃ có nghĩa là họ có thể ăn. Vilambinī (đung đưa) có nghĩa là nó đung đưa như thể đang chơi đùa ở những nơi bị gió thổi. Sukho imissā (sự dễ chịu của nó) có nghĩa là sự xúc chạm của dây māluvā như vậy cũng dễ chịu, và việc nhìn thấy nó cũng dễ chịu. Vị ấy nói như vậy vì hân hoan phát sinh khi nhìn thấy và xúc chạm vào dây leo, nghĩ rằng: ‘Đây sẽ là sân chơi cho các con của ta, sẽ là nơi vui chơi, ta đã có được lâu đài thứ hai’. วิฏภึ กเรยฺยาติ สาขานํ อุปริ ฉตฺตากาเรน ติฏฺเฐยฺย. โอฆนํ ชเนยฺยาติ เหฏฺฐา ฆนํ ชเนยฺย. อุปริ อารุยฺห สกลํ รุกฺขํ ปลิเวเฐตฺวา ปุน เหฏฺฐา ภสฺสมานา ภูมึ คณฺเหยฺยาติ อตฺโถ. ปทาเลยฺยาติ เอวํ โอฆนํ กตฺวา ปุน ตโต ปฏฺฐาย ยาว มูลา โอติณฺณสาขาหิ อภิรุหมานา สพฺพสาขา ปลิเวเฐนฺตี มตฺถกํ ปตฺวา เตเนว นิยาเมน ปุน โอโรหิตฺวา จ อภิรุหิตฺวา จ สกลรุกฺขํ สํสิพฺพิตฺวา อชฺโฌตฺถรนฺตี สพฺพสาขา เหฏฺฐา กตฺวา สยํ อุปริ ฐตฺวา วาเต วา วายนฺเต เทเว วา วสฺสนฺเต ปทาเลยฺย. ภินฺเทยฺยาติ อตฺโถ. ขาณุมตฺตเมว ติฏฺเฐยฺย, ตตฺถ ยํ สาขฏฺฐกวิมานํ โหติ, ตํ สาขาสุ ภิชฺชมานาสุ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชิตฺวา สพฺพสาขาสุ ภินฺนาสุ สพฺพํ ภิชฺชติ. รุกฺขฏฺฐกวิมานํ ปน ยาว รุกฺขสฺส มูลมตฺตมฺปิ ติฏฺฐติ, ตาว น นสฺสติ. อิทํ ปน วิมานํ สาขฏฺฐกํ, ตสฺมา สพฺพสาขาสุ สํภิชฺชมานาสุ ภิชฺชิตฺถ. เทวตา ปุตฺตเก คเหตฺวา ขาณุเก ฐิตา ปริเทวิตุํ อารทฺธา. Viṭabhiṃ kareyyāti có nghĩa là nó sẽ đứng ở phía trên các cành cây theo hình dạng của cây dù. Oghanaṃ janeyyāti có nghĩa là nó sẽ tạo ra khối dày đặc ở phía dưới. Nghĩa là: Sau khi leo lên trên, quấn quanh toàn bộ cây, rồi lại buông thõng xuống phía dưới và bám lấy mặt đất. Padāleyyāti có nghĩa là: Sau khi đã tạo ra khối dày đặc như vậy, rồi lại bắt đầu từ chỗ ấy, các cành cây đã buông thõng xuống leo lên cho đến tận gốc, chúng quấn quanh tất cả các cành cây, sau khi đã lên đến ngọn, lại theo phương cách ấy mà đi xuống và leo lên, bao phủ toàn bộ cây, trùm lên trên, đặt tất cả các cành cây ở phía dưới, tự mình đứng ở phía trên, khi gió thổi hoặc khi trời mưa, nó sẽ làm gãy nát. Nghĩa là: Sẽ làm bể gãy. Chỉ còn lại trơ trọi gốc cây, ở nơi ấy, thiên cung nào ở trên cành cây, khi các cành cây bị gãy, thiên cung ấy bị bể gãy ngay tại nơi này nơi kia, và khi tất cả các cành cây đã bị gãy thì toàn bộ thiên cung bị bể gãy. Còn thiên cung ở tại cây, chừng nào gốc rễ của cây còn tồn tại, chừng đó nó không bị hoại diệt. Nhưng thiên cung này ở trên cành cây, do đó khi tất cả các cành cây bị gãy nát thì toàn bộ thiên cung đã bị bể gãy. Vị thiên nữ dắt díu các con, đứng trên gốc cây và bắt đầu than khóc. ๔๗๑. ติพฺพราคชาติโกติ พหลราคสภาโว. ราคชํ ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทตีติ ติพฺพราคชาติกตฺตา ทิฏฺเฐ ทิฏฺเฐ อารมฺมเณ นิมิตฺตํ คณฺหาติ. อถสฺส อาจริยุปชฺฌายา ทณฺฑกมฺมํ อาณาเปนฺติ. โส อภิกฺขณํ ทณฺฑกมฺมํ กโรนฺโต ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ, นตฺเวว วีติกฺกมํ กโรติ. ติพฺพโทสชาติโกติ อปฺปมตฺติเกเนว กุปฺปติ, ทหรสามเณเรหิ สทฺธึ หตฺถปรามาสาทีนิ กโรนฺโตว กเถติ. โสปิ ทณฺฑกมฺมปจฺจยา ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. โมหชาติโก ปน อิธ กตํ วา กตโต อกตํ วา อกตโต น สลฺลกฺเขติ, ตานิ ตานิ กิจฺจานิ วิราเธติ. โสปิ ทณฺฑกมฺมปจฺจยา ทุกฺขํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทติ. 471. Tibbarāgajātiko có nghĩa là người có bản tánh tham ái mãnh liệt. Cảm nhận sự khổ và ưu do tham ái sanh ra có nghĩa là: Do là người có bản tánh tham ái mãnh liệt nên người ấy nắm bắt tướng ở mỗi đối tượng được nhìn thấy. Khi ấy, các vị thầy tế độ và thầy dạy của vị ấy ra lệnh cho thực hành hình phạt. Vị ấy trong khi thường xuyên thực hành hình phạt đã cảm nhận sự khổ và ưu, nhưng không thực hiện sự vi phạm. Tibbadosajātiko có nghĩa là người có bản tánh sân hận mãnh liệt, chỉ với việc nhỏ nhặt cũng tức giận, nói chuyện trong khi thực hiện việc đụng chạm bằng tay v.v... cùng với các vị sa-di nhỏ. Vị ấy cũng do vì hình phạt mà cảm nhận sự khổ và ưu. Còn người có bản tánh si mê thì ở đây không ghi nhận được việc đã làm là đã làm hoặc việc chưa làm là chưa làm, vị ấy làm hỏng các công việc phải làm này kia. Vị ấy cũng do vì hình phạt mà cảm nhận sự khổ và ưu. ๔๗๒. น ติพฺพราคชาติโกติอาทีนิ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺพานิ. กสฺมา ปเนตฺถ โกจิ ติพฺพราคาทิชาติโก โหติ, โกจิ น ติพฺพราคาทิชาติโก? กมฺมนิยาเมน. ยสฺส หิ กมฺมายูหนกฺขเณ โลโภ พลวา โหติ, อโลโภ มนฺโท, อโทสาโมหา พลวนฺโต, โทสโมหา [Pg.272] มนฺทา, ตสฺส มนฺโท อโลโภ โลภํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ, อโทสาโมหา ปน พลวนฺโต โทสโมเห ปริยาทาตุํ สกฺโกนฺติ. ตสฺมา โส เตน กมฺเมน ทินฺนปฏิสนฺธิวเสน นิพฺพตฺโต ลุทฺโธ โหติ, สุขสีโล อกฺโกธโน ปญฺญวา วชิรูปมญาโณ. 472. Các câu bắt đầu bằng Na tibbarāgajātiko nên được hiểu theo phương pháp đối lập với điều đã được nói. Tại sao ở đây có người là hạng có bản tánh tham ái mãnh liệt v.v..., có người không phải là hạng có bản tánh tham ái mãnh liệt v.v...? (Là do) theo định luật của nghiệp. Thật vậy, người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà tham (lobha) có năng lực, vô tham (alobha) yếu ớt; vô sân và vô si (adosāmohā) có năng lực, sân và si (dosamohā) yếu ớt, đối với người ấy, vô tham yếu ớt không thể khắc phục được tham, còn vô sân và vô si có năng lực nên có thể khắc phục được sân và si. Do đó, người ấy do nghiệp ấy tạo ra sự tái sanh, sau khi sanh ra trở thành người tham lam, có tính nết dễ chịu, không tức giận, có trí tuệ, có trí tuệ như kim cương. ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ โลภโทสา พลวนฺโต โหนฺติ, อโลภาโทสา มนฺทา, อโมโห พลวา, โมโห มนฺโท, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทุฏฺโฐ จ, ปญฺญวา ปน โหติ วชิรูปมญาโณ ทตฺตาภยตฺเถโร วิย. Còn người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà tham và sân (lobhadosā) có năng lực, vô tham và vô sân (alobhādosā) yếu ớt; vô si (amoho) có năng lực, si (moho) yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, vừa là người tham lam, vừa là người sân hận, nhưng là người có trí tuệ, có trí tuệ như kim cương, giống như trưởng lão Dattābhaya. ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ โลภาโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ, อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทนฺโธ จ, สุขสีลโก ปน โหติ อกฺโกธโน. Còn người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà tham và si (lobhamohā) có năng lực, các pháp khác yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, vừa là người tham lam, vừa là người chậm lụt, nhưng là người có tính nết dễ chịu, không tức giận. ตถา ยสฺส กมฺมายูหนกฺขเณ ตโยปิ โลภโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ, อโลภาทโย มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว ลุทฺโธ เจว โหติ ทุฏฺโฐ จ มูฬฺโห จ. Tương tự, người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà cả ba pháp là tham, sân, si (lobhadosamohā) đều có năng lực, các pháp vô tham v.v... (alobhādayo) yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, vừa là người tham lam, vừa là người sân hận, và vừa là người si mê. ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ, อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อปฺปกิเลโส โหติ, ทิพฺพารมฺมณมฺปิ ทิสฺวา นิจฺจโล, ทุฏฺโฐ ปน โหติ ทนฺธปญฺโญ จ. Còn người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà vô tham, vô sân, vô si (alobhadosamohā) có năng lực, các pháp khác yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, có ít phiền não, thấy đối tượng cõi trời cũng không dao động, nhưng là người sân hận và có trí tuệ chậm lụt. ยสฺส ปน กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภาโทสโมหา พลวนฺโต โหนฺติ, อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อลุทฺโธ เจว โหติ สุขสีลโก จ, มูฬฺโห ปน โหติ. Còn người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà vô tham, vô sân, vô si (alobhādosamohā) có năng lực, các pháp khác yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, vừa là người không tham lam, vừa là người có tính nết dễ chịu, nhưng là người si mê. ตถา ยสฺส กมฺมายูหนกฺขเณ อโลภโทสาโมหา พลวนฺโต โหนฺติ, อิตเร มนฺทา, โส ปุริมนเยเนว อลุทฺโธ เจว โหติ ปญฺญวา จ, ทุฏฺโฐ ปน โหติ โกธโน. Tương tự, người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà vô tham, vô sân, vô si (alobhadosāmohā) có năng lực, các pháp khác yếu ớt, người ấy theo phương pháp đã nói trước, vừa là người không tham lam, vừa là người có trí tuệ, nhưng là người sân hận, hay tức giận. ยสฺส [Pg.273] ปน กมฺมายูหนกฺขเณ ตโยปิ อโลภาทโย พลวนฺโต โหนฺติ, โลภาทโย มนฺทา, โส มหาสงฺฆรกฺขิตตฺเถโร วิย อลุทฺโธ อทุฏฺโฐ ปญฺญวา จ โหติ. Còn người nào trong khoảnh khắc tạo nghiệp mà cả ba pháp vô tham v.v... (alobhādayo) đều có năng lực, các pháp tham v.v... (lobhādayo) yếu ớt, người ấy giống như trưởng lão Mahāsaṅgharakkhita, là người không tham lam, không sân hận, và có trí tuệ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย (Trích) từ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh. จูฬธมฺมสมาทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải về Kinh Tiểu Pháp Trì đã chấm dứt. ๖. มหาธมฺมสมาทานสุตฺตวณฺณนา 6. Phần giải về Kinh Đại Pháp Trì ๔๗๓. เอวํ เม สุตฺตนฺติ มหาธมฺมสมาทานสุตฺตํ. ตตฺถ เอวํกามาติ เอวํอิจฺฉา. เอวํฉนฺทาติ เอวํอชฺฌาสยา. เอวํอธิปฺปายาติ เอวํลทฺธิกา. ตตฺราติ ตสฺมึ อนิฏฺฐวฑฺฒเน เจว อิฏฺฐปริหาเน จ. ภควํมูลกาติ ภควา มูลํ เอเตสนฺติ ภควํมูลกา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อิเม, ภนฺเต, อมฺหากํ ธมฺมา ปุพฺเพ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺเธน อุปฺปาทิตา, ตสฺมึ ปรินิพฺพุเต เอกํ พุทฺธนฺตรํ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิเม ธมฺเม อุปฺปาเทตุํ สมตฺโถ นาม นาโหสิ, ภควตา ปน โน อิเม ธมฺมา อุปฺปาทิตา. ภควนฺตญฺหิ นิสฺสาย มยํ อิเม ธมฺเม อาชานาม ปฏิวิชฺฌามาติ เอวํ ภควํมูลกา โน, ภนฺเต, ธมฺมาติ. ภควํเนตฺติกาติ ภควา หิ ธมฺมานํ เนตา วิเนตา อนุเนตาติ. ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คเหตฺวา ทสฺสิตา ธมฺมา ภควํเนตฺติกา นาม โหนฺติ. ภควํปฏิสรณาติ จตุภูมกา ธมฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อาปาถํ อาคจฺฉมานา ภควติ ปฏิสรนฺติ นามาติ ภควํปฏิสรณา. ปฏิสรนฺตีติ โอสรนฺติ สโมสรนฺติ. อปิจ มหาโพธิมณฺเฑ นิสินฺนสฺส ภควโต ปฏิเวธวเสน ผสฺโส อาคจฺฉติ, อหํ ภควา กินฺนาโมติ? ตฺวํ ผุสนฏฺเฐน ผสฺโส นาม. เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ อาคจฺฉติ. อหํ ภควา กินฺนามนฺติ? ตฺวํ วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณํ นามาติ เอวํ จตุภูมกธมฺมานํ ยถาสภาวโต ปาฏิเยกฺกํ ปาฏิเยกฺกํ นามํ คณฺหนฺโต ภควา ธมฺเม ปฏิสรตีติปิ ภควํปฏิสรณา. ภควนฺตญฺเญว ปฏิภาตูติ ภควโตเยว เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ อุปฏฺฐาตุ, ตุมฺเหเยว โน กเถตฺวา เทถาติ อตฺโถ. 473. Trong kinh Mahādhammasamādāna ấy. Ở đây, `evaṃkāmā` (có ước muốn như vậy) là có ý muốn như vậy. `Evaṃchandā` (có ý muốn như vậy) là có khuynh hướng như vậy. `Evaṃadhippāyā` (có ý định như vậy) là có quan điểm như vậy. `Tatra` (trong đó) là trong sự tăng trưởng điều không mong muốn và sự suy giảm điều mong muốn ấy. `Bhagavaṃmūlakā` (có đức Thế Tôn là cội nguồn) là: đối với các pháp ấy, đức Thế Tôn là cội nguồn, vì vậy (các pháp ấy) được gọi là `bhagavaṃmūlakā`. Điều này được nói đến có nghĩa là: "Bạch ngài, những pháp này của chúng con trước đây đã được đức Phật Chánh Đẳng Chánh Giác Kassapa làm cho sanh khởi. Khi vị ấy đã nhập Niết-bàn, trong một khoảng thời gian giữa hai vị Phật, không có một vị Sa-môn hay Bà-la-môn nào khác có khả năng làm cho các pháp này sanh khởi. Nhưng đức Thế Tôn đã làm cho các pháp này sanh khởi cho chúng con. Vì rằng, do nương tựa đức Thế Tôn, chúng con biết và thâm nhập các pháp này. Như vậy, bạch ngài, các pháp của chúng con có đức Thế Tôn là cội nguồn." `Bhagavaṃnettikā` (có đức Thế Tôn là người dẫn dắt) là: vì rằng đức Thế Tôn là người dẫn dắt, người huấn luyện, người khích lệ đối với các pháp. Các pháp được chỉ dạy bằng cách nêu lên tên gọi riêng biệt của từng pháp theo đúng tự tánh của chúng, được gọi là `bhagavaṃnettikā`. `Bhagavaṃpaṭisaraṇā` (có đức Thế Tôn là nơi nương tựa) là: các pháp trong bốn cõi, khi đi vào phạm vi của Nhất thiết trí, được gọi là quy hướng về đức Thế Tôn, vì vậy gọi là `bhagavaṃpaṭisaraṇā`. `Paṭisaranti` (quy hướng) là tụ hội, tụ hội lại một cách tốt đẹp. Lại nữa, đối với đức Thế Tôn đang ngự tại Bồ-đề đoàn, do năng lực của sự chứng ngộ, xúc đã đến (và hỏi): "Bạch đức Thế Tôn, con tên là gì?". (Ngài trả lời): "Ngươi, do ý nghĩa xúc chạm, nên tên là xúc". Thọ, tưởng, hành, thức đến (và hỏi): "Bạch đức Thế Tôn, con tên là gì?". (Ngài trả lời): "Ngươi, do ý nghĩa nhận biết, nên tên là thức". Như vậy, đức Thế Tôn, trong khi nêu lên tên gọi riêng biệt của từng pháp trong bốn cõi theo đúng tự tánh của chúng, đã làm nơi nương tựa cho các pháp, vì vậy cũng gọi là `bhagavaṃpaṭisaraṇā`. `Bhagavantaññeva paṭibhātu` (mong rằng điều ấy hãy hiện rõ nơi chính đức Thế Tôn) có nghĩa là: mong rằng ý nghĩa của lời nói này hãy hiện rõ nơi chính đức Thế Tôn, mong rằng chính ngài hãy nói và ban cho chúng con. ๔๗๔. เสวิตพฺเพติ [Pg.274] นิสฺสยิตพฺเพ. ภชิตพฺเพติ อุปคนฺตพฺเพ. ยถา ตํ อวิทฺทสุโนติ ยถา อวิทุโน พาลสฺส อนฺธปุถุชฺชนสฺส. ยถา ตํ วิทฺทสุโนติ ยถา วิทุโน เมธาวิโน ปณฺฑิตสฺส. 474. `Sevitabbe` (nên được thực hành) là nên được nương tựa. `Bhajitabbe` (nên được thân cận) là nên được gần gũi. `Yathā taṃ aviddasuno` (giống như người không có trí tuệ) là giống như người không biết, kẻ ngu, phàm phu mù quáng. `Yathā taṃ viddasuno` (giống như người có trí tuệ) là giống như người biết, người có trí tuệ, bậc hiền trí. ๔๗๕. อตฺถิ, ภิกฺขเว, ธมฺมสมาทานนฺติ ปุริมสุตฺเต อุปฺปฏิปาฏิอากาเรน มาติกา ฐปิตา, อิธ ปน ยถาธมฺมรเสเนว สตฺถา มาติกํ ฐเปสิ. ตตฺถ ธมฺมสมาทานนฺติ ปาณาติปาตาทีนํ ธมฺมานํ คหณํ. 475. `Atthi, bhikkhave, dhammasamādānaṃ` (này các Tỳ-khưu, có những sự thực hành pháp): trong kinh trước, đề mục đã được thiết lập theo cách không tuần tự, còn ở đây bậc Đạo Sư đã thiết lập đề mục theo đúng bản chất của các pháp. Ở đây, `dhammasamādānaṃ` (sự thực hành pháp) là sự chấp nhận các pháp như sát sanh v.v. ๔๗๖. อวิชฺชาคโตติ อวิชฺชาย สมนฺนาคโต. 476. `Avijjāgato` (người đi đến vô minh) là người có đầy đủ vô minh. ๔๗๗. วิชฺชาคโตติ วิชฺชาย สมนฺนาคโต ปญฺญวา. 477. `Vijjāgato` (người đi đến minh) là người có đầy đủ minh, người có trí tuệ. ๔๗๘. สหาปิ ทุกฺเขนาติ เอตฺถ มิจฺฉาจาโร อภิชฺฌา มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิเม ตาว ตโย ปุพฺพเจตนาย จ อปรเจตนาย จาติ ทฺวินฺนํ เจตนานํ วเสน ทุกฺขเวทนา โหนฺติ. สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน สุขสมฺปยุตฺตา วา อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตา วา โหติ. เสสา ปาณาติปาตาทโย สตฺต ติสฺสนฺนมฺปิ เจตนานํ วเสน ทุกฺขเวทนา โหนฺติ. อิทํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสนา’’ติ. โทมนสฺสเมว เจตฺถ ทุกฺขนฺติ เวทิตพฺพํ. ปริเยฏฺฐึ วา อาปชฺชนฺตสฺส ปุพฺพภาคปรภาเคสุ กายิกํ ทุกฺขมฺปิ วฏฺฏติเยว. 478. Trong câu `sahāpi dukkhena` (cùng với khổ), ở đây, trước hết ba pháp này là tà hạnh, tham lam, và tà kiến, do năng lực của hai loại tư, tức là tiền tư và hậu tư, chúng là khổ thọ. Còn quyết định tư thì tương ưng với lạc hoặc tương ưng với xả. Bảy (bất thiện nghiệp) còn lại như sát sanh v.v., do năng lực của cả ba loại tư, chúng là khổ thọ. Nhắm đến điều này mà nói: "cùng với khổ, cùng với ưu". Và ở đây, nên hiểu ưu chính là khổ. Hoặc đối với người đang tìm kiếm, khổ về thân phát sanh trong giai đoạn trước và giai đoạn sau cũng thích hợp. ๔๗๙. สหาปิ สุเขนาติ เอตฺถ ปาณาติปาโต ผรุสวาจา พฺยาปาโทติ อิเม ตาว ตโย ปุพฺพเจตนาย จ อปรเจตนาย จาติ ทฺวินฺนํ เจตนานํ วเสน สุขเวทนา โหนฺติ. สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน ทุกฺขสมฺปยุตฺตาว โหติ. เสสา สตฺต ติสฺสนฺนมฺปิ เจตนานํ วเสน สุขเวทนา โหนฺติเยว. สหาปิ โสมนสฺเสนาติ โสมนสฺสเมว เจตฺถ สุขนฺติ เวทิตพฺพํ. อิฏฺฐโผฏฺฐพฺพสมงฺคิโน วา ปุพฺพภาคปรภาเคสุ กายิกํ สุขมฺปิ วฏฺฏติเยว. 479. Trong câu `sahāpi sukhena` (cùng với lạc), ở đây, trước hết ba pháp này là sát sanh, lời nói thô ác, và sân hận, do năng lực của hai loại tư, tức là tiền tư và hậu tư, chúng là lạc thọ. Còn quyết định tư thì chỉ tương ưng với khổ. Bảy (bất thiện nghiệp) còn lại, do năng lực của cả ba loại tư, chúng chắc chắn là lạc thọ. `Sahāpi somanassena` (cùng với hỷ): ở đây, nên hiểu hỷ chính là lạc. Hoặc đối với người có xúc khả ái, lạc về thân trong giai đoạn trước và giai đoạn sau cũng thích hợp. ๔๘๐. ตติยธมฺมสมาทาเน อิเธกจฺโจ มจฺฉพนฺโธ วา โหติ, มาควิโก วา, ปาณุปฆาตํเยว นิสฺสาย ชีวิกํ กปฺเปติ. ตสฺส ครุฏฺฐานิโย ภิกฺขุ อกามกสฺเสว ปาณาติปาเต อาทีนวํ, ปาณาติปาตวิรติยา จ อานิสํสํ กเถตฺวา สิกฺขาปทํ เทติ. โส คณฺหนฺโตปิ ทุกฺขิโต โทมนสฺสิโตว หุตฺวา คณฺหาติ. อปรภาเค กติปาหํ วีตินาเมตฺวา [Pg.275] รกฺขิตุํ อสกฺโกนฺโตปิ ทุกฺขิโตว โหติ, ตสฺส ปุพฺพาปรเจตนา ทุกฺขสหคตาว โหนฺติ. สนฺนิฏฺฐาปกเจตนา ปน สุขสหคตา วา อุเปกฺขาสหคตา วาติ เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิติ ปุพฺพภาคปรภาคเจตนาว สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ – ‘‘สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสนา’’ติ. โทมนสฺสเมว เจตฺถ ทุกฺขนฺติ เวทิตพฺพํ. 480. Trong sự thực hành pháp thứ ba, ở đây, một người nào đó là người đánh cá hoặc là thợ săn, chỉ nương vào việc sát hại sinh vật để sinh sống. Đối với người ấy, một vị Tỳ-khưu đáng kính, dù người ấy không muốn, đã nói về sự nguy hại của việc sát sanh và quả báu của việc từ bỏ sát sanh rồi ban cho học giới. Người ấy, dù thọ nhận, cũng thọ nhận trong khi đau khổ và ưu phiền. Trong giai đoạn sau, sau khi trải qua vài ngày, không thể giữ gìn được cũng trở nên đau khổ. Tiền tư và hậu tư của người ấy chỉ đi kèm với khổ. Còn quyết định tư thì đi kèm với lạc hoặc đi kèm với xả. Nên hiểu ý nghĩa như vậy trong tất cả các trường hợp (bất thiện). Như vậy, nhắm đến tiền tư và hậu tư mà lời này được nói: "cùng với khổ, cùng với ưu". Và ở đây, nên hiểu ưu chính là khổ. ๔๘๑. จตุตฺถธมฺมสมาทาเน ทสสุปิ ปเทสุ ติสฺโสปิ ปุพฺพภาคาปรภาคสนฺนิฏฺฐาปกเจตนา สุขสมฺปยุตฺตา โหนฺติเยว, ตํ สนฺธาย อิทํ วุตฺตํ – ‘‘สหาปิ สุเขน สหาปิ โสมนสฺเสนา’’ติ. โสมนสฺสเมว เจตฺถ สุขนฺติ เวทิตพฺพํ. 481. Trong sự thực hành pháp thứ tư, trong cả mười trường hợp thiện hạnh, cả ba loại tư: tiền tư, hậu tư, và quyết định tư, chắc chắn tương ưng với lạc. Nhắm đến điều đó mà lời này được nói: "cùng với lạc, cùng với hỷ". Và ở đây, nên hiểu hỷ chính là lạc. ๔๘๒. ติตฺตกาลาพูติ ติตฺตกรสอลาพุ. วิเสน สํสฏฺโฐติ หลาหลวิเสน สมฺปยุตฺโต มิสฺสิโต ลุฬิโต. นจฺฉาเทสฺสตีติ น รุจฺจิสฺสติ น ตุฏฺฐึ กริสฺสติ. นิคจฺฉสีติ คมิสฺสสิ. อปฺปฏิสงฺขาย ปิเวยฺยาติ ตํ อปฺปจฺจเวกฺขิตฺวา ปิเวยฺย. 482. `Tittakālābu` (quả bầu đắng) là quả bầu có vị đắng. `Visena saṃsaṭṭho` (trộn lẫn với chất độc) là được trộn lẫn, pha trộn, khuấy đều với chất độc chết người. `Nacchādessati` (sẽ không làm hài lòng) là sẽ không thích, sẽ không làm cho hài lòng. `Nigacchasi` (ngươi sẽ đi đến) là ngươi sẽ đi đến. `Appaṭisaṅkhāya piveyya` (nên uống mà không suy xét) là nên uống nó mà không xem xét. ๔๘๓. อาปานียกํโสติ อาปานียสฺส มธุรปานกสฺส ภริตกํโส. วณฺณสมฺปนฺโนติ ปานกวณฺณาทีหิ สมฺปนฺนวณฺโณ, กํเส ปกฺขิตฺตปานกวเสน ปานกกํโสปิ เอวํ วุตฺโต. ฉาเทสฺสตีติ ตญฺหิ หลาหลวิสํ ยตฺถ ยตฺถ ปกฺขิตฺตํ โหติ, ตสฺส ตสฺเสว รสํ เทติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉาเทสฺสตี’’ติ. 483. Āpānīyakaṃsoti: (Cụm từ) āpānīyakaṃso (chén nước uống) là chén đồng chứa đầy thức uống ngọt. Vaṇṇasampannoti: (Cụm từ) vaṇṇasampanno (có màu sắc đẹp) là chén có màu sắc đẹp nhờ vào màu sắc của thức uống, v.v...; do thức uống được đổ vào chén nên chén uống cũng được gọi như vậy. Chādessatīti: (Cụm từ) chādessati (sẽ che đậy). Thật vậy, chất độc chết người đó được bỏ vào đâu thì nó cho ra vị của chính nơi đó. Vì thế, được nói là “sẽ che đậy.” ๔๘๔. ปูติมุตฺตนฺติ มุตฺตเมว. ยถา หิ มนุสฺสภาโว สุวณฺณวณฺโณ ปูติกาโยตฺเวว, ตทหุชาตาปิ คโลจิลตา ปูติลตาตฺเวว วุจฺจติ. เอวํ ตงฺขณํ คหิตํ ตรุณมฺปิ มุตฺตํ ปูติมุตฺตเมว. นานาเภสชฺเชหีติ หรีตกามลกาทีหิ นาโนสเธหิ. สุขี อสฺสาติ อโรโค สุวณฺณวณฺโณ สุขี ภเวยฺย. 484. Pūtimuttanti: (Cụm từ) pūtimutta (nước tiểu hôi thối) chính là nước tiểu. Ví như thân người dù có màu vàng ròng cũng chỉ được gọi là thân hôi thối, và ví như dây galoci dù mới mọc trong ngày cũng chỉ được gọi là dây hôi thối. Tương tự như vậy, nước tiểu non vừa mới lấy cũng chỉ là pūtimutta. Nānābhesajjehīti: (Cụm từ) nānābhesajjehi (với nhiều loại dược phẩm) là với nhiều loại thuốc khác nhau như quả chà là, quả me rừng, v.v... Sukhī assāti: (Cụm từ) sukhī assa (người ấy sẽ được an lạc) là người ấy sẽ không bệnh, có màu da như vàng ròng, và được an lạc. ๔๘๕. ทธิ จ มธุ จาติ สุปริสุทฺธํ ทธิ จ สุมธุรํ มธุ จ. เอกชฺฌํ สํสฏฺฐนฺติ เอกโต กตฺวา มิสฺสิตํ อาลุฬิตํ. ตสฺส ตนฺติ ตสฺส ตํ จตุมธุรเภสชฺชํ ปิวโต รุจฺเจยฺย. อิทญฺจ ยํ ภคนฺทรสํสฏฺฐํ โลหิตํ ปกฺขนฺทติ, น ตสฺส เภสชฺชํ, อาหารํ ถมฺเภตฺวา มคฺคํ อวลญฺชํ กโรติ. ยํ [Pg.276] ปน ปิตฺตสํสฏฺฐํ โลหิตํ, ตสฺเสตํ เภสชฺชํ สีตลกิริยาย ปริยตฺตภูตํ. 485. Dadhi ca madhu cāti: (Cụm từ) dadhi ca madhu ca (sữa đông và mật ong) là sữa đông rất tinh khiết và mật ong rất ngọt. Ekajjhaṃ saṃsaṭṭhanti: (Cụm từ) ekajjhaṃ saṃsaṭṭhaṃ (được trộn lẫn với nhau) là được làm chung với nhau, được trộn lẫn, được khuấy đều. Tassa tanti: (Cụm từ) tassa taṃ (đối với người ấy, cái đó) là người ấy uống thuốc tứ mật ấy sẽ thích thú. Và thuốc này, đối với máu chảy ra do trộn lẫn với dịch của bệnh rò hậu môn, không phải là thuốc cho người ấy, (mà) nó làm cho thức ăn được vững chắc và làm cho đường (hậu môn) có thể sử dụng được. Còn đối với máu có trộn lẫn với mật, thuốc này của người ấy có tác dụng làm mát, trở thành sự chấm dứt. ๔๘๖. วิทฺเธติ อุพฺพิทฺเธ. เมฆวิคเมน ทูรีภูเตติ อตฺโถ. วิคตวลาหเกติ อปคตเมเฆ, เทเวติ อากาเส. อากาสคตํ ตมคตนฺติ อากาสคตํ ตมํ. ปุถุสมณพฺราหฺมณปรปฺปวาเทติ ปุถูนํ สมณพฺราหฺมณสงฺขาตานํ ปเรสํ วาเท. อภิวิหจฺจาติ อภิหนฺตฺวา. ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจเต จาติ สรทกาเล มชฺฌนฺหิกสมเย อาทิจฺโจว โอภาสํ มุญฺจติ ตปติ วิชฺโชตตีติ. 486. Viddheti: (Cụm từ) viddhe là quang đãng. Nghĩa là khi mây tan đi, ở nơi xa. Vigatavalāhaketi: (Cụm từ) vigatavalāhake là khi không còn mây. deveti: (Cụm từ) deve là trên bầu trời. Ākāsagataṃ tamagatanti: (Cụm từ) ākāsagataṃ tamagataṃ là bóng tối ở trên không. Puthusamaṇabrāhmaṇaparappavādeti: (Cụm từ) puthusamaṇabrāhmaṇaparappavāde là các tà kiến của những người khác được gọi là nhiều sa-môn và bà-la-môn. Abhivihaccāti: (Cụm từ) abhivihacca là sau khi phá tan. Bhāsate ca tapate ca virocate cāti: (Cụm từ) bhāsate ca tapate ca virocate ca có nghĩa là: vào mùa thu, vào lúc giữa trưa, giống như mặt trời, tỏa ra ánh sáng, chiếu sáng, rực rỡ. อิทํ ปน สุตฺตํ เทวตานํ อติวิย ปิยํ มนาปํ. ตตฺริทํ วตฺถุ – ทกฺขิณทิสายํ กิร หตฺถิโภคชนปเท สงฺครวิหาโร นาม อตฺถิ. ตสฺส โภชนสาลทฺวาเร สงฺครรุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา รตฺติภาเค เอกสฺส ทหรสฺส สรภญฺญวเสน อิทํ สุตฺตํ โอสาเรนฺตสฺส สุตฺวา สาธุการํ อทาสิ. ทหโร กึ เอโสติ อาห. อหํ, ภนฺเต, อิมสฺมึ รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตาติ. กสฺมึ เทวเต ปสนฺนาสิ, กึ สทฺเท, อุทาหุ สุตฺเตติ? สทฺโท นาม, ภนฺเต, ยสฺส กสฺสจิ โหติเยว, สุตฺเต ปสนฺนามฺหิ. สตฺถารา เชตวเน นิสีทิตฺวา กถิตทิวเส จ อชฺช จ เอกพฺยญฺชเนปิ นานํ นตฺถีติ. อสฺโสสิ ตฺวํ เทวเต สตฺถารา กถิตทิวเสติ? อาม, ภนฺเต. กตฺถ ฐิตา อสฺโสสีติ? เชตวนํ, ภนฺเต, คตามฺหิ, มเหสกฺขาสุ ปน เทวตาสุ อาคจฺฉนฺตีสุ ตตฺถ โอกาสํ อลภิตฺวา อิเธว ฐตฺวา อสฺโสสินฺติ. เอตฺถ ฐิตาย สกฺกา สุตฺถุ สทฺโท โสตุนฺติ? ตฺวํ ปน, ภนฺเต, มยฺหํ สทฺทํ สุณสีติ? อาม เทวเตติ. ทกฺขิณกณฺณปสฺเส นิสีทิตฺวา กถนกาโล วิย, ภนฺเต, โหตีติ. กึ ปน เทวเต สตฺถุ รูปํ ปสฺสสีติ? สตฺถา มเมว โอโลเกตีติ มญฺญมานา สณฺฐาตุํ น สกฺโกมิ, ภนฺเตติ. วิเสสํ ปน นิพฺพตฺเตตุํ อสกฺขิตฺถ เทวเตติ. เทวตา ตตฺเถว อนฺตรธายิ. ตํ ทิวสํ กิเรส เทวปุตฺโต โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐิโต. เอวมิทํ สุตฺตํ เทวตานํ ปิยํ มนาปํ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. Bài kinh này rất được các vị trời yêu thích và quý mến. Về điều đó, có câu chuyện này: Nghe nói, ở phương nam, tại xứ Hatthibhoga, có một ngôi tịnh xá tên là Saṅgara. Vị trời trú ngụ trên cây saṅgara ở cửa nhà ăn của tịnh xá ấy, vào ban đêm, khi nghe một vị tỳ-khưu trẻ tụng bài kinh này theo lối sarabhañña cho đến hết, đã tán thán 'lành thay'. Vị tỳ-khưu trẻ hỏi: 'Ai đó?' (Vị trời) đáp: 'Thưa ngài, tôi là vị trời trú ngụ trên cây này.' (Vị tỳ-khưu hỏi): 'Này vị trời, ngươi hoan hỷ về điều gì? Hoan hỷ về giọng tụng hay hoan hỷ về bài kinh?' (Vị trời đáp): 'Thưa ngài, giọng tụng thì bất cứ ai cũng có thể có, tôi hoan hỷ về bài kinh. Vào ngày Đức Thế Tôn ngự tại Jetavana thuyết giảng và ngày hôm nay, không có sự khác biệt dù chỉ một âm tiết.' (Vị tỳ-khưu hỏi): 'Này vị trời, ngươi đã nghe vào ngày Đức Thế Tôn thuyết giảng sao?' 'Thưa ngài, vâng.' 'Ngươi đã đứng ở đâu mà nghe?' 'Thưa ngài, con đã đến Jetavana, nhưng khi các vị trời có đại thần lực đến, con không có được chỗ ở đó nên đã đứng ngay tại đây mà nghe.' 'Đứng ở đây mà có thể nghe rõ tiếng sao?' (Vị trời hỏi lại): 'Còn ngài, thưa ngài, ngài có nghe tiếng của tôi không?' 'Có, này vị trời.' (Vị trời nói): 'Thưa ngài, giống như là đang ngồi kể bên tai phải vậy.' (Vị tỳ-khưu hỏi): 'Này vị trời, vậy ngươi có thấy được sắc thân của Đức Thế Tôn không?' (Vị trời đáp): 'Thưa ngài, vì nghĩ rằng 'Đức Thế Tôn đang nhìn chính ta', tôi không thể đứng vững được.' (Vị tỳ-khưu hỏi): 'Này vị trời, vậy ngươi có thể làm phát sinh được pháp đặc biệt không?' Vị trời liền biến mất ngay tại đó. Nghe nói, vào ngày hôm đó, vị thiên tử này đã an trú trong quả Tu-đà-hoàn. Như vậy, bài kinh này được các vị trời yêu thích, quý mến. Phần còn lại, ở mọi nơi, ý nghĩa đều rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Của Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh มหาธมฺมสมาทานสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải Kinh Đại Pháp Hành đã kết thúc. ๗. วีมํสกสุตฺตวณฺณนา 7. Chú giải Kinh Quán Sát ๔๘๗. เอวํ [Pg.277] เม สุตนฺติ วีมํสกสุตฺตํ. ตตฺถ วีมํสเกนาติ ตโย วีมํสกา – อตฺถวีมํสโก สงฺขารวีมํสโก สตฺถุวีมํสโกติ. เตสุ, ‘‘ปณฺฑิตา หาวุโส, มนุสฺสา วีมํสกา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๒) เอตฺถ อตฺถวีมํสโก อาคโต. ‘‘ยโต โข, อานนฺท, ภิกฺขุ ธาตุกุสโล จ โหติ, อายตนกุสโล จ โหติ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสโล จ โหติ, ฐานาฏฺฐานกุสโล จ โหติ, เอตฺตาวตา โข, อานนฺท, ปณฺฑิโต ภิกฺขุ วีมํสโกติ อลํ วจนายา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๔) เอตฺถ สงฺขารวีมํสโก อาคโต. อิมสฺมึ ปน สุตฺเต สตฺถุวีมํสโก อธิปฺเปโต. เจโตปริยายนฺติ จิตฺตวารํ จิตฺตปริจฺเฉทํ. สมนฺเนสนาติ เอสนา ปริเยสนา อุปปริกฺขา. อิติ วิญฺญาณายาติ เอวํ วิชานนตฺถาย. 487. Bài kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là Kinh Quán Sát. Trong đó, về (cụm từ) vīmaṃsakena: có ba loại người quán sát – người quán sát về lợi ích, người quán sát về các hành, và người quán sát về bậc Đạo Sư. Trong số đó, ở đoạn (trích) “Này các hiền giả, những người trí tuệ là những người quán sát” (Tương Ưng Bộ 3.2), người quán sát về lợi ích đã được đề cập. Ở đoạn (trích) “Này Ānanda, khi vị tỳ-khưu thiện xảo về các giới, thiện xảo về các xứ, thiện xảo về duyên khởi, thiện xảo về xứ và phi xứ, này Ānanda, chừng ấy là đủ để gọi vị tỳ-khưu là bậc trí tuệ, là người quán sát” (Trung Bộ Kinh 3.124), người quán sát về các hành đã được đề cập. Còn trong bài kinh này, người quán sát về bậc Đạo Sư được chủ ý đến. Cetopariyāyanti: (Cụm từ) cetopariyāyaṃ là sự phân chia tâm, sự xác định tâm. Samannesanāti: (Cụm từ) samannesanā là sự tìm kiếm, sự truy tầm, sự thẩm tra. Iti viññāṇāyāti: (Cụm từ) iti viññāṇāya là để biết như vậy. ๔๘๘. ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ตถาคโต สมนฺเนสิตพฺโพติ อิธ กลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสยํ ทสฺเสติ. มหา หิ เอส กลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสโย นาม. ตสฺส มหนฺตภาโว เอวํ เวทิตพฺโพ – เอกสฺมึ หิ สมเย อายสฺมา อานนฺโท อุปฑฺฒํ อตฺตโน อานุภาเวน โหติ, อุปฑฺฒํ กลฺยาณมิตฺตานุภาเวนาติ จินฺเตตฺวา อตฺตโน ธมฺมตาย นิจฺเฉตุํ อสกฺโกนฺโต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิ, – ‘‘อุปฑฺฒมิทํ, ภนฺเต, พฺรหฺมจริยสฺส, ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตา’’ติ. ภควา อาห – ‘‘มา เหวํ, อานนฺท, มา เหวํ, อานนฺท, สกลเมวิทํ, อานนฺท, พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา, กลฺยาณสมฺปวงฺกตา. กลฺยาณมิตฺตสฺเสตํ, อานนฺท, ภิกฺขุโน ปาฏิกงฺขํ กลฺยาณสหายสฺส กลฺยาณสมฺปวงฺกสฺส, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวสฺสติ, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกริสฺสติ. กถญฺจานนฺท, ภิกฺขุ กลฺยาณมิตฺโต…เป… อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวติ, อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกโรติ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ สมฺมาทิฏฺฐึ ภาเวติ…เป… สมฺมาสมาธึ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิตํ เอวํ โข, อานนฺท, ภิกฺขุ กลฺยาณมิตฺโต…เป… พหุลีกโรติ, ตทมินาเปตํ, อานนฺท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ. ยถา สกลเมวิทํ พฺรหฺมจริยํ ยทิทํ กลฺยาณมิตฺตตา กลฺยาณสหายตา กลฺยาณสมฺปวงฺกตา. มมญฺหิ, อานนฺท, กลฺยาณมิตฺตํ อาคมฺม ชาติธมฺมา สตฺตา ชาติยา ปริมุจฺจนฺติ. ชราธมฺมา…เป… โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสธมฺมา [Pg.278] สตฺตา โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาเสหิ ปริมุจฺจนฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒). 488. Ở đây, (với câu) "Như Lai cần được tìm kiếm ở hai pháp", (chú giải) chỉ ra duyên y chỉ là bạn lành. Thật vậy, duyên y chỉ là bạn lành này là điều vĩ đại. Sự vĩ đại của điều ấy cần được hiểu như sau: Thật vậy, vào một thời, Tôn giả Ānanda, sau khi suy nghĩ rằng: "Một nửa (phạm hạnh) là do năng lực của bản thân, một nửa là do năng lực của bạn lành," và không thể tự mình quyết định được, đã đến gần Thế Tôn và hỏi: "Bạch Thế Tôn, một nửa của phạm hạnh này, chính là có bạn lành, có bạn đồng hành tốt, có sự thân cận với người lành." Thế Tôn nói: "Này Ānanda, đừng nói vậy! Này Ānanda, đừng nói vậy! Này Ānanda, toàn bộ phạm hạnh này, chính là có bạn lành, có bạn đồng hành tốt, có sự thân cận với người lành. Này Ānanda, điều này có thể được mong đợi ở vị tỳ khưu có bạn lành, có bạn đồng hành tốt, có sự thân cận với người lành: vị ấy sẽ tu tập Thánh đạo Tám ngành, sẽ làm cho sung mãn Thánh đạo Tám ngành. Và này Ānanda, làm thế nào vị tỳ khưu có bạn lành... tu tập Thánh đạo Tám ngành, làm cho sung mãn Thánh đạo Tám ngành? Ở đây, này Ānanda, vị tỳ khưu tu tập chánh kiến... tu tập chánh định y cứ vào sự viễn ly. Này Ānanda, chính như vậy, vị tỳ khưu có bạn lành... làm cho sung mãn. Này Ānanda, cũng do phương pháp này, điều này cần được hiểu rằng: toàn bộ phạm hạnh này, chính là có bạn lành, có bạn đồng hành tốt, có sự thân cận với người lành. Thật vậy, này Ānanda, do nương tựa vào Ta là bạn lành, các chúng sanh có sanh pháp được giải thoát khỏi sanh, các chúng sanh có già pháp... các chúng sanh có sầu, bi, khổ, ưu, não pháp được giải thoát khỏi sầu, bi, khổ, ưu, não." ภิกฺขูนํ พาหิรงฺคสมฺปตฺตึ กเถนฺโตปิ อาห – ‘‘พาหิรํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา นาญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหโต อตฺถาย สํวตฺตติ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, กลฺยาณมิตฺตตา. กลฺยาณมิตฺตตา, ภิกฺขเว, มหโต อตฺถาย สํวตฺตตี’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๑๓). มหาจุนฺทสฺส กิเลสสลฺเลขปฏิปทํ กเถนฺโตปิ, ‘‘ปเร ปาปมิตฺตา ภวิสฺสนฺติ, มยเมตฺถ กลฺยาณมิตฺตา ภวิสฺสามาติ สลฺเลโข กรณีโย’’ติ (ม. นิ. ๑.๘๓) อาห. เมฆิยตฺเถรสฺส วิมุตฺติปริปาจนิยธมฺเม กเถนฺโตปิ, ‘‘อปริปกฺกาย, เมฆิย, เจโตวิมุตฺติยา ปญฺจ ธมฺมา ปริปากาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ปญฺจ? อิธ, เมฆิย, ภิกฺขุ กลฺยาณมิตฺโต โหติ’’ติ (อุทา. ๓๑) กลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสยเมว วิเสเสสิ. ปิยปุตฺตสฺส ราหุลตฺเถรสฺส อภิณฺโหวาทํ เทนฺโตปิ – Khi nói về sự thành tựu ngoại phần của các tỳ khưu, Ngài cũng đã nói: "Này các tỳ khưu, sau khi xem xét ngoại phần, Ta không thấy một pháp nào khác đưa đến lợi ích lớn lao như vậy, đó là có bạn lành. Này các tỳ khưu, có bạn lành đưa đến lợi ích lớn lao." Khi nói về pháp hành đoạn giảm phiền não cho Đại đức Mahācunda, Ngài cũng đã nói: "Cần phải thực hành sự đoạn giảm rằng: 'Những người khác sẽ là bạn ác, còn chúng ta ở đây sẽ là bạn lành'." Khi nói về các pháp làm cho tâm giải thoát được thuần thục cho Trưởng lão Meghiya, Ngài cũng đã đặc biệt nhấn mạnh duyên y chỉ là bạn lành: "Này Meghiya, có năm pháp đưa đến sự thuần thục của tâm giải thoát chưa thuần thục. Năm pháp ấy là gì? Ở đây, này Meghiya, vị tỳ khưu có bạn lành." Khi ban lời giáo huấn thường xuyên cho Trưởng lão Rāhula, người con yêu quý, (Ngài cũng nói): ‘‘มิตฺเต ภชสฺสุ กลฺยาเณ, ปนฺตญฺจ สยนาสนํ; วิวิตฺตํ อปฺปนิคฺโฆสํ, มตฺตญฺญู โหหิ โภชเน. “Hãy thân cận bạn lành, và chỗ ở xa vắng, tịch tịnh, ít tiếng ồn, hãy là người biết tiết độ trong ăn uống. จีวเร ปิณฺฑปาเต จ, ปจฺจเย สยนาสเน; เอเตสุ ตณฺหํ มากาสิ, มา โลกํ ปุนราคมี’’ติ. (สุ. นิ. ๓๔๐, ๓๔๑) – Trong y phục, vật thực khất thực, dược phẩm và chỗ ở; chớ khởi lên ái dục trong những thứ này, chớ quay trở lại thế gian này nữa.” – กลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสยเมว สพฺพปฐมํ กเถสิ. เอวํ มหา เอส กลฺยาณมิตฺตูปนิสฺสโย นาม. อิธาปิ ตํ ทสฺเสนฺโต ภควา ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ตถาคโต สมนฺเนสิตพฺโพติ เทสนํ อารภิ. ปณฺฑิโต ภิกฺขุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ตถาคตํ เอสตุ คเวสตูติ อตฺโถ. เอเตน ภควา อยํ มหาชจฺโจติ วา, ลกฺขณสมฺปนฺโนติ วา, อภิรูโป ทสฺสนีโยติ วา, อภิญฺญาโต อภิลกฺขิโตติ วา, อิมํ นิสฺสายาหํ จีวราทโย ปจฺจเย ลภิสฺสามีติ วา, เอวํ จินฺเตตฺวา มํ นิสฺสาย วสนกิจฺจํ นตฺถิ. โย ปน เอวํ สลฺลกฺเขติ, ‘‘ปโหติ เม เอส สตฺถา หุตฺวา สตฺถุกิจฺจํ สาเธตุ’’นฺติ, โส มํ ภชตูติ สีหนาทํ นทติ. พุทฺธสีหนาโท กิร นาเมส สุตฺตนฺโตติ. (Ngài) đã nói về duyên y chỉ là bạn lành trước tiên hết. Như vậy, duyên y chỉ là bạn lành này là điều vĩ đại. Ở đây cũng vậy, khi chỉ ra điều đó, Thế Tôn đã bắt đầu bài thuyết giảng: "Như Lai cần được tìm kiếm ở hai pháp." Nghĩa là: "Vị tỳ khưu có trí hãy tìm kiếm, hãy truy tầm Như Lai ở hai pháp." Bằng cách này, Thế Tôn rống lên tiếng rống sư tử rằng: "Không có phận sự sống nương tựa vào Ta bằng cách suy nghĩ rằng: 'Vị này thuộc dòng dõi cao quý,' hay 'Vị này đầy đủ các tướng tốt,' hay 'Vị này có dung sắc xinh đẹp, đáng chiêm ngưỡng,' hay 'Vị này nổi tiếng, được nhiều người biết đến,' hay 'Nương tựa vào vị này, ta sẽ nhận được các vật dụng như y phục v.v...' Còn vị nào nhận thức như vầy: 'Vị này, sau khi trở thành bậc Đạo sư của ta, có khả năng hoàn thành phận sự của bậc Đạo sư,' vị ấy hãy thân cận Ta." Kinh này được gọi là Tiếng Rống Sư Tử của Đức Phật. อิทานิ [Pg.279] เต ทฺเว ธมฺเม ทสฺเสนฺโต จกฺขุโสตวิญฺเญยฺเยสูติ อาห. ตตฺถ สตฺถุ กายิโก สมาจาโร วีมํสกสฺส จกฺขุวิญฺเญยฺโย ธมฺโม นาม. วาจสิโก สมาจาโร โสตวิญฺเญยฺโย ธมฺโม นาม. อิทานิ เตสุ สมนฺเนสิตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต เย สํกิลิฏฺฐาติอาทิมาห. ตตฺถ สํกิลิฏฺฐาติ กิเลสสมฺปยุตฺตา. เต จ น จกฺขุโสตวิญฺเญยฺยา. ยถา ปน อุทเก จลนฺเต วา ปุปฺผุฬเก วา มุญฺจนฺเต อนฺโต มจฺโฉ อตฺถีติ วิญฺญายติ, เอวํ ปาณาติปาตาทีนิ วา กโรนฺตสฺส, มุสาวาทาทีนิ วา ภณนฺตสฺส กายวจีสมาจาเร ทิสฺวา จ สุตฺวา จ ตํสมุฏฺฐาปกจิตฺตํ สํกิลิฏฺฐนฺติ วิญฺญายติ. ตสฺมา เอวมาห. สํกิลิฏฺฐจิตฺตสฺส หิ กายวจีสมาจาราปิ สํกิลิฏฺฐาเยว นาม. น เต ตถาคตสฺส สํวิชฺชนฺตีติ น เต ตถาคตสฺส อตฺถิ. น อุปลพฺภนฺตีติ เอวํ ชานาตีติ อตฺโถ. นตฺถิตาเยว หิ เต น อุปลพฺภนฺติ น ปฏิจฺฉนฺนตาย. ตถา หิ ภควา เอกทิวสํ อิเมสุ ธมฺเมสุ ภิกฺขุสงฺฆํ ปวาเรนฺโต อาห – ‘‘หนฺท ทานิ, ภิกฺขเว, ปวาเรมิ โว, น จ เม กิญฺจิ ครหถ กายิกํ วา วาจสิกํ วา’’ติ. เอวํ วุตฺเต อายสฺมา สาริปุตฺโต อุฏฺฐายาสนา เอกํสํ อุตฺตราสงฺคํ กริตฺวา เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘น โข มยํ, ภนฺเต, ภควโต กิญฺจิ ครหาม กายิกํ วา วาจสิกํ วา. ภควา หิ, ภนฺเต, อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา, อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชาเนตา, อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา, มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโท. มคฺคานุคา จ, ภนฺเต, เอตรหิ สาวกา วิหรนฺติ ปจฺฉาสมนฺนาคตา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๑๕). เอวํ ปริสุทฺธา ตถาคตสฺส กายวจีสมาจารา. อุตฺตโรปิ สุทํ มาณโว ตถาคตสฺส กายวจีทฺวาเร อนาราธนียํ กิญฺจิ ปสฺสิสฺสามีติ สตฺต มาเส อนุพนฺธิตฺวา ลิกฺขามตฺตมฺปิ น อทฺทส. มนุสฺสภูโต วา เอส พุทฺธภูตสฺส กายวจีทฺวาเร กึ อนาราธนียํ ปสฺสิสฺสติ? มาโรปิ เทวปุตฺโต โพธิสตฺตสฺส สโต มหาภินิกฺขมนโต ปฏฺฐาย ฉพฺพสฺสานิ คเวสมาโน กิญฺจิ อนาราธนียํ นาทฺทส, อนฺตมโส เจโตปริวิตกฺกมตฺตมฺปิ. มาโร กิร จินฺเตสิ – ‘‘สจสฺส วิตกฺกิตมตฺตมฺปิ อกุสลํ ปสฺสิสฺสามิ, ตตฺเถว นํ มุทฺธนิ ปหริตฺวา ปกฺกมิสฺสามี’’ติ. โส ฉพฺพสฺสานิ อทิสฺวา พุทฺธภูตมฺปิ เอกํ วสฺสํ อนุพนฺธิตฺวา กิญฺจิ วชฺชํ อปสฺสนฺโต คมนสมเย วนฺทิตฺวา – Bây giờ, khi trình bày về hai pháp ấy, Ngài đã nói: ‘Đối với các pháp được nhận biết qua nhãn thức và nhĩ thức’. Trong ấy, thân hành của bậc Đạo Sư được gọi là pháp được nhận biết qua nhãn thức đối với vị tỳ khưu đang thẩm xét. Khẩu hành được gọi là pháp được nhận biết qua nhĩ thức. Bây giờ, khi trình bày về phương cách cần phải tìm hiểu đối với các pháp ấy, Ngài đã nói đoạn văn bắt đầu bằng ‘những pháp nào bị ô nhiễm’. Trong ấy, ‘bị ô nhiễm’ có nghĩa là tương ưng với phiền não. Và những pháp ấy không thể được nhận biết qua nhãn thức và nhĩ thức. Ví như khi nước dao động hoặc nổi bong bóng thì người ta biết rằng ‘có cá ở bên trong,’ cũng vậy, sau khi thấy và nghe thân hành và khẩu hành của người đang thực hiện việc sát sanh v.v... hoặc đang nói lời dối trá v.v..., người ta biết rằng tâm làm phát sinh các hành vi ấy là ô nhiễm. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. Thật vậy, đối với người có tâm ô nhiễm, thân hành và khẩu hành cũng được gọi là ô nhiễm. ‘Những pháp ấy không hiện hữu nơi Như Lai’ có nghĩa là: ‘Những pháp ấy không có nơi Như Lai, không được tìm thấy.’ Ý nghĩa là: ‘Vị ấy biết như vậy.’ Thật vậy, chúng không được tìm thấy chính vì không hiện hữu, chứ không phải vì được che giấu. Thật vậy, một hôm, Đức Thế Tôn đã thỉnh mời chư Tăng về những pháp này và nói rằng: ‘Này các Tỳ khưu, bây giờ Ta thỉnh mời các ngươi, các ngươi có khiển trách Ta điều gì về thân hoặc về lời nói không?’ Khi được nói vậy, Tôn giả Sāriputta từ chỗ ngồi đứng dậy, đắp thượng y qua một bên vai, chắp tay hướng về Đức Thế Tôn và bạch với Ngài rằng: ‘Bạch Thế Tôn, chúng con không khiển trách Đức Thế Tôn bất cứ điều gì về thân hoặc về lời nói. Bạch Thế Tôn, vì rằng Đức Thế Tôn là bậc làm cho con đường chưa sanh được sanh khởi, là bậc làm cho con đường chưa được biết đến được biết đến, là bậc tuyên thuyết con đường chưa được tuyên thuyết, là bậc biết rõ con đường, là bậc thấu suốt con đường, là bậc thiện xảo về con đường. Và bạch Thế Tôn, hiện nay các vị đệ tử là những người đi theo con đường, và sau đó thành tựu con đường ấy.’ (saṃ. ni. 1.215). Như vậy, thân hành và khẩu hành của Như Lai là trong sạch. Cũng vậy, thanh niên Uttara, với ý nghĩ ‘Ta sẽ xem có điều gì không hài lòng nơi thân môn và khẩu môn của Như Lai chăng,’ đã theo dõi Ngài suốt bảy tháng mà không thấy một lỗi lầm nào dù chỉ nhỏ như con chấy. Là một con người, làm sao vị ấy có thể thấy được điều gì không hài lòng nơi thân môn và khẩu môn của một bậc đã thành Phật? Ngay cả thiên tử Māra, từ lúc Bồ-tát thực hiện cuộc đại xuất gia, đã tìm kiếm suốt sáu năm mà không thấy bất cứ điều gì không hài lòng, cho đến cả một ý niệm trong tâm cũng không. Tương truyền, Māra đã nghĩ rằng: ‘Nếu ta thấy được dù chỉ một ý niệm bất thiện nhỏ nhoi của vị ấy, ta sẽ đánh vào đầu vị ấy ngay tại đó rồi bỏ đi.’ Sau sáu năm không thấy lỗi lầm nào, và ngay cả khi Ngài đã thành Phật, nó vẫn theo dõi thêm một năm nữa, nhưng vẫn không thấy bất cứ lỗi lầm nào, nên vào lúc ra đi, nó đã đảnh lễ và nói: ‘‘มหาวีร [Pg.280] มหาปุญฺญํ, อิทฺธิยา ยสสา ชลํ; สพฺพเวรภยาตีตํ, ปาเท วนฺทามิ โคตม’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) – ‘Bậc Đại Hùng, bậc đại phước đức, Ngài tỏa sáng với thần lực và danh tiếng; bậc đã vượt qua mọi oán thù và sợ hãi, con xin đảnh lễ đôi chân của Ngài, hỡi Gotama.’ (saṃ. ni. 1.159) – คาถํ วตฺวา คโต. Nói xong bài kệ, nó đã bỏ đi. วีติมิสฺสาติ กาเล กณฺหา, กาเล สุกฺกาติ เอวํ โวมิสฺสกา. โวทาตาติ ปริสุทฺธา นิกฺกิเลสา. สํวิชฺชนฺตีติ โวทาตา ธมฺมา อตฺถิ อุปลพฺภนฺติ. ตถาคตสฺส หิ ปริสุทฺธา กายสมาจาราทโย. เตนาห – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส อรกฺเขยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? ปริสุทฺธกายสมาจาโร, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส กายทุจฺจริตํ, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย, ‘มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’ติ. ปริสุทฺธวจีสมาจาโร… ปริสุทฺธมโนสมาจาโร… ปริสุทฺธาชีโว, ภิกฺขเว, ตถาคโต, นตฺถิ ตถาคตสฺส มิจฺฉาชีโว, ยํ ตถาคโต รกฺเขยฺย, มา เม อิทํ ปโร อญฺญาสี’’ติ (อ. นิ. ๗.๕๘). ‘Pha tạp’ có nghĩa là có lúc đen tối, có lúc trong sáng, như vậy là bị pha trộn. ‘Trong sạch’ có nghĩa là thanh tịnh, không có phiền não. ‘Hiện hữu’ có nghĩa là các pháp trong sạch có mặt, được tìm thấy. Thật vậy, nơi Như Lai, thân hành v.v... là trong sạch. Vì thế, Ngài đã nói: ‘Này các Tỳ khưu, có bốn điều này nơi Như Lai không cần phải che giấu. Bốn điều ấy là gì? Này các Tỳ khưu, Như Lai có thân hành trong sạch, nơi Như Lai không có thân ác hạnh nào mà Như Lai phải che giấu với ý nghĩ: ‘Mong rằng người khác đừng biết điều này của ta.’ Như Lai có khẩu hành trong sạch… có ý hành trong sạch… Này các Tỳ khưu, Như Lai có mạng sống trong sạch, nơi Như Lai không có tà mạng nào mà Như Lai phải che giấu với ý nghĩ: ‘Mong rằng người khác đừng biết điều này của ta.’’ (a. ni. 7.58). อิมํ กุสลํ ธมฺมนฺติ อิมํ อนวชฺชํ อาชีวฏฺฐมกสีลํ. ‘‘อยมายสฺมา สตฺถา กึ นุ โข ทีฆรตฺตํ สมาปนฺโน อติจิรกาลโต ปฏฺฐาย อิมินา สมนฺนาคโต, อุทาหุ อิตฺตรสมาปนฺโน หิยฺโย วา ปเร วา ปรสุเว วา ทิวเส สมาปนฺโน’’ติ เอวํ คเวสตูติ อตฺโถ. เอกจฺเจน หิ เอกสฺมึ ฐาเน วสนฺเตน พหุ มิจฺฉาชีวกมฺมํ กตํ, ตํ ตตฺถ กาลาติกฺกเม ปญฺญายติ, ปากฏํ โหติ. โส อญฺญตรํ ปจฺจนฺตคามํ วา สมุทฺทตีรํ วา คนฺตฺวา ปณฺณสาลํ กาเรตฺวา อารญฺญโก วิย หุตฺวา วิหรติ. มนุสฺสา สมฺภาวนํ อุปฺปาเทตฺวา ตสฺส ปณีเต ปจฺจเย เทนฺติ. ชนปทวาสิโน ภิกฺขู ตสฺส ปริหารํ ทิสฺวา, ‘‘อติทปฺปิโต วตายํ อายสฺมา, โก นุ โข เอโส’’ติ ปริคฺคณฺหนฺตา, ‘‘อสุกฏฺฐาเน อสุกํ นาม มิจฺฉาชีวํ กตฺวา ปกฺกนฺตภิกฺขู’’ติ ญตฺวา น สกฺกา อิมินา สทฺธึ อุโปสโถ วา ปวารณา วา กาตุนฺติ สนฺนิปติตฺวา ธมฺเมน สเมน อุกฺเขปนียาทีสุ อญฺญตรํ กมฺมํ กโรนฺติ. เอวรูปาย ปฏิจฺฉนฺนปฏิปตฺติยา อตฺถิภาวํ วา นตฺถิภาวํ วา วีมํสาเปตุํ เอวมาห. ‘Pháp thiện này’ có nghĩa là giới thanh tịnh mạng không thể chê trách này. Ý nghĩa là: ‘Hãy tìm hiểu như vầy: “Vị tôn giả, bậc Đạo Sư này, phải chăng đã thành tựu (giới này) trong một thời gian dài, đã đầy đủ giới này từ rất lâu rồi? Hay là chỉ mới thành tựu trong một thời gian ngắn, mới thành tựu vào ngày hôm qua, hôm kia, hoặc hôm kìa?”’ Thật vậy, có người khi sống ở một nơi đã làm nhiều việc tà mạng, và việc đó sau một thời gian sẽ bị phát hiện, trở nên rõ ràng tại nơi ấy. Người ấy đi đến một ngôi làng biên địa nào đó hoặc đến bờ biển, cho dựng một cái am lá rồi sống như một vị khổ hạnh ở rừng. Người ta phát sinh lòng kính trọng và cúng dường cho vị ấy những vật dụng cao cấp. Các vị tỳ khưu sống trong vùng, thấy sự cung phụng mà vị ấy nhận được, bèn tìm hiểu: ‘Vị tôn giả này thật là kiêu mạn, vị ấy là ai vậy?’ Sau khi biết rằng: ‘Đó là vị tỳ khưu đã làm tà mạng tên là như vậy ở nơi kia rồi bỏ đi,’ họ nghĩ rằng không thể cùng vị này làm lễ Uposatha (Bố-tát) hay Pavāraṇā (Tự tứ). Do đó, họ tập hợp lại và thực hiện một trong các yết-ma như yết-ma cử tội (ukkhepanīyakamma) v.v... một cách đúng pháp, đúng luật. Để cho người ta thẩm xét về sự hiện hữu hay không hiện hữu của một lối thực hành che giấu như vậy, Ngài đã nói như thế. เอวํ ชานาตีติ ทีฆรตฺตํ สมาปนฺโน, น อิตฺตรสมาปนฺโนติ ชานาติ. อนจฺฉริยํ เจตํ. ยํ ตถาคตสฺส เอตรหิ สพฺพญฺญุตํ ปตฺตสฺส ทีฆรตฺตํ อาชีวฏฺฐมกสีลํ [Pg.281] ปริสุทฺธํ ภเวยฺย. ยสฺส โพธิสตฺตกาเลปิ เอวํ อโหสิ. ‘Biết như vậy’ có nghĩa là vị ấy biết rằng: ‘Vị ấy đã thành tựu trong một thời gian dài, chứ không phải chỉ thành tựu trong một thời gian ngắn.’ Và điều này không có gì đáng ngạc nhiên, rằng giới thanh tịnh mạng của Như Lai, bậc đã chứng đắc Nhất thiết trí, lại được trong sạch trong một thời gian dài. Đối với bậc mà ngay cả trong thời kỳ còn là Bồ-tát cũng đã được như vậy. อตีเต กิร คนฺธารราชา จ เวเทหราชา จ ทฺเวปิ สหายกา หุตฺวา กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา รชฺชานิ ปุตฺตานํ นิยฺยาเตตฺวา อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา เอกสฺมึ อรญฺญคามเก ปิณฺฑาย จรนฺติ. ปจฺจนฺโต นาม ทุลฺลภโลโณ โหติ. ตโต อโลณํ ยาคุํ ลภิตฺวา เอกิสฺสาย สาลาย นิสีทิตฺวา ปิวนฺติ. อนฺตรนฺตเร มนุสฺสา โลณจุณฺณํ อาหริตฺวา เทนฺติ. เอกทิวสํ เอโก เวเทหิสิสฺส ปณฺเณ ปกฺขิปิตฺวา โลณจุณฺณํ อทาสิ. เวเทหิสิ คเหตฺวา อุปฑฺฒํ คนฺธาริสิสฺส-สนฺติเก ฐเปตฺวา อุปฑฺฒํ อตฺตโน สนฺติเก ฐเปสิ. ตโต โถกํ ปริภุตฺตาวเสสํ ทิสฺวา, ‘‘มา อิทํ นสฺสี’’ติ ปณฺเณน เวเฐตฺวา ติณคหเน ฐเปสิ. ปุน เอกสฺมึ ทิวเส ยาคุปานกาเล สตึ กตฺวา โอโลเกนฺโต ตํ ทิสฺวา คนฺธาริสึ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อิโต โถกํ คณฺหถ อาจริยา’’ติ อาห. กุโต เต ลทฺธํ เวเทหิสีติ? ตสฺมึ ทิวเส ปริภุตฺตาวเสสํ ‘‘มา นสฺสี’’ติ มยา ฐปิตนฺติ. คนฺธาริสิ คเหตุํ น อิจฺฉติ, อโลณกํเยว ยาคุํ ปิวิตฺวา เวเทหํ อิสึ อโวจ – Nghe nói, trong quá khứ, vua xứ Gandhāra và vua xứ Videha là hai người bạn, sau khi thấy sự nguy hại trong các dục, đã trao vương quốc lại cho các con trai, xuất gia làm đạo sĩ, và đi khất thực trong một ngôi làng nhỏ ở rừng. Vùng biên địa vốn là nơi khó kiếm muối. Do đó, họ nhận được cháo không có muối, ngồi trong một cái lều và uống. Thỉnh thoảng, người ta mang muối bột đến cúng dường. Một hôm, một người bỏ muối bột vào lá và dâng cho đạo sĩ Videha. Đạo sĩ Videha nhận lấy, đặt một nửa gần đạo sĩ Gandhāra và đặt một nửa gần mình. Sau đó, thấy còn lại một ít sau khi dùng, ông nghĩ: "Mong rằng cái này không bị hư," rồi gói nó trong lá và cất vào một bụi cỏ. Lại một hôm khác, vào lúc uống cháo, ông nhớ lại, nhìn thấy muối, bèn đến gần đạo sĩ Gandhāra và nói: "Thưa thầy, xin hãy lấy một ít từ đây." Đạo sĩ Gandhāra hỏi: "Này Videha, ông lấy ở đâu ra vậy?" Ông đáp: "Vào ngày hôm đó, phần còn lại sau khi dùng, tôi đã cất đi vì nghĩ 'mong rằng nó không bị hư'." Đạo sĩ Gandhāra không muốn nhận, uống cháo không muối và nói với đạo sĩ Videha rằng: ‘‘หิตฺวา คามสหสฺสานิ, ปริปุณฺณานิ โสฬส; โกฏฺฐาคารานิ ผีตานิ, สนฺนิธึ ทานิ กุพฺพสี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๖); Từ bỏ ngàn làng mạc, mười sáu kho tàng đầy ắp, thịnh vượng; Nay ông lại làm việc tích trữ sao? เวเทหิสิ อโวจ – ‘‘ตุมฺเห รชฺชํ ปหาย ปพฺพชิตา, อิทานิ กสฺมา โลณจุณฺณมตฺตสนฺนิธิการณา ปพฺพชฺชาย อนุจฺฉวิกํ น กโรถา’’ติ? กึ มยา กตํ เวเทหิสีติ? อถ นํ อาห – Đạo sĩ Videha nói: "Ngài đã từ bỏ vương quốc để xuất gia, cớ sao bây giờ chỉ vì tích trữ một chút muối bột mà ngài lại làm điều không thích hợp với đời sống xuất gia?" Đạo sĩ Gandhāra hỏi: "Này Videha, tôi đã làm gì?" Bấy giờ, đạo sĩ Videha nói với ông ấy: ‘‘หิตฺวา คนฺธารวิสยํ, ปหูตธนธาริยํ; ปสาสนโต นิกฺขนฺโต, อิธ ทานิ ปสาสสี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๗); Từ bỏ xứ Gandhāra, nơi có nhiều của cải và tài sản; Rời bỏ việc cai trị, nay ông lại dạy dỗ tôi ở đây sao? คนฺธาโร อาห – Đạo sĩ Gandhāra nói: ‘‘ธมฺมํ ภณามิ เวเทห, อธมฺโม เม น รุจฺจติ; ธมฺมํ เม ภณมานสฺส, น ปาปมุปลิมฺปตี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๘); Này Videha, tôi nói Pháp, tôi không ưa thích phi pháp; Khi tôi đang nói Pháp, điều ác không thể làm tôi ô nhiễm. เวเทโห [Pg.282] อาห – Đạo sĩ Videha nói: ‘‘เยน เกนจิ วณฺเณน, ปโร ลภติ รุปฺปนํ; มหตฺถิยมฺปิ เจ วาจํ, น ตํ ภาเสยฺย ปณฺฑิโต’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๙); Bất cứ lý do gì khiến người khác phiền não; Dù lời nói có lợi ích lớn, bậc trí cũng không nên nói ra. คนฺธาโร อาห – Đạo sĩ Gandhāra nói: ‘‘กามํ รุปฺปตุ วา มา วา, ภุสํว วิกิรียตุ; ธมฺมํ เม ภณมานสฺส, น ปาปมุปลิมฺปตี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๘๐); Dù người có phiền não hay không, dù lời nói có bị phân tán mạnh mẽ; Khi tôi đang nói Pháp, điều ác không thể làm tôi ô nhiễm. ตโต เวเทหิสิ ยสฺส สกาปิ พุทฺธิ นตฺถิ, อาจริยสนฺติเก วินยํ น สิกฺขติ, โส อนฺธมหึโส วิย วเน จรตีติ จินฺเตตฺวา อาห – Bấy giờ, đạo sĩ Videha suy nghĩ: "Người nào không có trí tuệ của riêng mình, không học tập giới luật nơi thầy, người ấy đi trong rừng như con trâu mù," rồi nói: ‘‘โน เจ อสฺส สกา พุทฺธิ, วินโย วา สุสิกฺขิโต; วเน อนฺธมหึโสว, จเรยฺย พหุโก ชโน. Nếu không có trí tuệ của riêng mình, hoặc giới luật không được học khéo; Thì nhiều người sẽ đi trong rừng như con trâu mù. ยสฺมา จ ปนิเธกจฺเจ, อาเจรมฺหิ สุสิกฺขิตา; ตสฺมา วินีตวินยา, จรนฺติ สุสมาหิตา’’ติ. (ชา. ๑.๗.๘๑-๘๒); Nhưng vì ở đời này, có những người được học khéo nơi thầy; Do đó, họ đi lại với giới luật đã được rèn luyện, với tâm định tĩnh. เอวญฺจ ปน วตฺวา เวเทหิสิ อชานิตฺวา มยา กตนฺติ คนฺธาริสึ ขมาเปสิ. เต อุโภปิ ตปํ จริตฺวา พฺรหฺมโลกํ อคมํสุ. เอวํ ตถาคตสฺส โพธิสตฺตกาเลปิ ทีฆรตฺตํ อาชีวฏฺฐมกสีลํ ปริสุทฺธํ อโหสิ. Nói như vậy xong, đạo sĩ Videha xin đạo sĩ Gandhāra tha thứ rằng: "Việc này tôi đã làm do không biết." Cả hai vị đều thực hành khổ hạnh và đã đi đến cõi Phạm thiên. Như vậy, ngay cả trong thời còn là Bồ tát, giới thứ tám về mạng sống trong sạch của Như Lai đã được thanh tịnh trong một thời gian dài. อุตฺตชฺฌาปนฺโน อยมายสฺมา ภิกฺขุ ยสปตฺโตติ อยมายสฺมา อมฺหากํ สตฺถา ภิกฺขุ ญตฺตํ ปญฺญาตภาวํ ปากฏภาวํ อชฺฌาปนฺโน นุ โข, สยญฺจ ปริวารสมฺปตฺตึ ปตฺโต นุ โข โนติ. เตน จสฺส ปญฺญาตชฺฌาปนฺนภาเวน ยสสนฺนิสฺสิตภาเวน จ กึ เอกจฺเจ อาทีนวา สนฺทิสฺสนฺติ อุทาหุ โนติ เอวํ สมนฺเนสนฺตูติ ทสฺเสติ. น ตาว, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, ยาว ภิกฺขุ น ราชราชมหามตฺตาทีสุ อภิญฺญาตภาวํ วา ปริวารสมฺปตฺตึ วา อาปนฺโน โหติ, ตาว เอกจฺเจ มานาติมานาทโย อาทีนวา น สํวิชฺชนฺติ อุปสนฺตูปสนฺโต วิย โสตาปนฺโน วิย สกทาคามี วิย จ วิหรติ. อริโย นุ โข ปุถุชฺชโน นุ โขติปิ ญาตุํ น สกฺกา โหติ. “Vị Tỳ khưu đáng kính này đã trở nên nổi tiếng, đã đạt được danh vọng” có nghĩa là: Vị Tỳ khưu đáng kính này, vị thầy của chúng ta, đã trở nên được biết đến, nổi tiếng, công khai hay chưa? Vị ấy đã đạt được sự sung túc về đoàn tùy tùng hay chưa? Do việc vị ấy trở nên nổi tiếng và dựa vào danh vọng đó, liệu có một số nguy hại nào đó xuất hiện hay không? Ngài dạy rằng hãy tìm hiểu như vậy. “Này các Tỳ khưu, chưa” có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, chừng nào một vị Tỳ khưu chưa đạt được sự nổi tiếng hoặc sự sung túc về đoàn tùy tùng giữa các vua, đại thần của vua, v.v., thì chừng đó một số nguy hại như kiêu mạn, quá mạn, v.v., chưa tồn tại. Vị ấy sống dường như rất an tịnh, dường như là một vị Tu-đà-hoàn, dường như là một vị Tư-đà-hàm. Không thể biết được vị ấy là bậc Thánh hay là phàm phu. ยโต [Pg.283] จ โข, ภิกฺขเวติ ยทา ปน อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ ญาโต โหติ ปริวารสมฺปนฺโน วา, ตทา ติณฺเหน สิงฺเคน โคคณํ วิชฺฌนฺโต ทุฏฺฐโคโณ วิย, มิคสงฺฆํ อภิมทฺทมาโน ทีปิ วิย จ อญฺเญ ภิกฺขู ตตฺถ ตตฺถ วิชฺฌนฺโต อคารโว อสภาควุตฺติ อคฺคปาเทน ภูมึ ผุสนฺโต วิย จรติ. เอกจฺโจ ปน กุลปุตฺโต ยถา ยถา ญาโต โหติ ยสสฺสี, ตถา ตถา ผลภารภริโต วิย สาลิ สุฏฺฐุตรํ โอนมติ, ราชราชมหามตฺตาทีสุ อุปสงฺกมนฺเตสุ อกิญฺจนภาวํ ปจฺจเวกฺขิตฺวา สมณสญฺญํ อุปฏฺฐเปตฺวา ฉินฺนวิสาณอุสโภ วิย, จณฺฑาลทารโก วิย จ โสรโต นิวาโต นีจจิตฺโต หุตฺวา ภิกฺขุสงฺฆสฺส เจว สเทวกสฺส จ โลกสฺส, หิตาย สุขาย ปฏิปชฺชติ. เอวรูปํ ปฏิปตฺตึ สนฺธาย ‘‘นาสฺส อิเธกจฺเจ อาทีนวา’’ติ อาห. “Và này các Tỳ khưu, khi nào” có nghĩa là: Nhưng khi nào một vị Tỳ khưu ở đây trở nên nổi tiếng hoặc có đoàn tùy tùng sung túc, bấy giờ vị ấy đi lại như một con bò hung dữ húc đàn bò bằng sừng sắc, như con báo đè bẹp đàn nai, húc các Tỳ khưu khác ở chỗ này chỗ kia, không kính trọng, không có cách sống hòa hợp, dường như chạm đất bằng đầu ngón chân. Nhưng một thiện gia nam tử khác, càng trở nên nổi tiếng và có danh vọng, thì càng cúi mình xuống hơn nữa, như cây lúa nặng trĩu vì bông trái. Khi các vua, đại thần của vua, v.v., đến gần, vị ấy quán xét về tình trạng không vướng bận, thiết lập tưởng niệm về sa-môn, trở nên hiền hòa, khiêm tốn, tâm trí hạ mình như con bò đực bị gãy sừng, như đứa trẻ thuộc giai cấp Chiên-đà-la, và thực hành vì lợi ích, vì hạnh phúc của Tăng chúng và của thế gian cùng với chư thiên. Nhắm đến cách thực hành như vậy, Ngài đã nói: “Đối với vị ấy, ở đây không có một số nguy hại nào đó.” ตถาคโต ปน อฏฺฐสุ โลกธมฺเมสุ ตาที, โส หิ ลาเภปิ ตาที, อลาเภปิ ตาที, ยเสปิ ตาที, อยเสปิ ตาที, ปสํสายปิ ตาที, นินฺทายปิ ตาที, สุเขปิ ตาที, ทุกฺเขปิ ตาที, ตสฺมา สพฺพากาเรน นาสฺส อิเธกจฺเจ อาทีนวา สํวิชฺชนฺติ. อภยูปรโตติ อภโย หุตฺวา อุปรโต, อจฺจนฺตูปรโต สตตูปรโตติ อตฺโถ. น วา ภเยน อุปรโตติปิ อภยูปรโต. จตฺตาริ หิ ภยานิ กิเลสภยํ วฏฺฏภยํ ทุคฺคติภยํ อุปวาทภยนฺติ. ปุถุชฺชโน จตูหิปิ ภเยหิ ภายติ. เสกฺขา ตีหิ, เตสญฺหิ ทุคฺคติภยํ ปหีนํ, อิติ สตฺต เสกฺขา ภยูปรตา, ขีณาสโว อภยูปรโต นาม, ตสฺส หิ เอกมฺปิ ภยํ นตฺถิ. กึ ปรวาทภยํ นตฺถีติ? นตฺถิ. ปรานุทฺทยํ ปน ปฏิจฺจ, ‘‘มาทิสํ ขีณาสวํ ปฏิจฺจ สตฺตา มา นสฺสนฺตู’’ติ อุปวาทํ รกฺขติ. มูลุปฺปลวาปิวิหารวาสี ยสตฺเถโร วิย. Còn đức Như Lai thì vững vàng trước tám pháp thế gian. Thật vậy, ngài vững vàng khi được lợi, vững vàng khi không được lợi, vững vàng khi có danh, vững vàng khi không có danh, vững vàng khi được khen, vững vàng khi bị chê, vững vàng khi được lạc, vững vàng khi bị khổ. Do đó, về mọi phương diện, không có những điều nguy hại nào tồn tại nơi ngài ở đây. Abhayūparato (không dừng lại vì sợ hãi) có nghĩa là đã dừng lại vì không còn sợ hãi, đã hoàn toàn dừng lại, đã luôn luôn dừng lại. Hoặc là, không dừng lại vì sợ hãi, nên gọi là abhayūparato. Thật vậy, có bốn nỗi sợ hãi: sợ phiền não, sợ vòng luân hồi, sợ đọa xứ, và sợ bị khiển trách. Phàm nhân sợ cả bốn nỗi sợ hãi. Bậc hữu học sợ ba nỗi sợ; thật vậy, đối với các vị ấy, nỗi sợ đọa xứ đã được đoạn trừ. Như vậy, bảy bậc hữu học là những người đã dừng lại vì sợ hãi (bhayūparatā). Bậc lậu tận được gọi là abhayūparato (không dừng lại vì sợ hãi); thật vậy, vị ấy không có một nỗi sợ nào. Chẳng lẽ không có nỗi sợ bị người khác khiển trách sao? Không có. Tuy nhiên, do lòng bi mẫn đối với người khác, vị ấy giữ gìn để tránh bị khiển trách, với ý nghĩ rằng: “Mong rằng các chúng sanh đừng bị hủy hoại vì duyên với một bậc lậu tận như ta.” Giống như trưởng lão Yasa, vị trú tại tu viện Mūluppalavāpi. เถโร กิร มูลุปฺปลวาปิคามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อถสฺส อุปฏฺฐากกุลทฺวารํ ปตฺตสฺส ปตฺตํ คเหตฺวา ถณฺฑิลปีฐกํ นิสฺสาย อาสนํ ปญฺญเปสุํ. อมจฺจธีตาปิ ตํเยว ปีฐกํ นิสฺสาย ปรโตภาเค นีจตรํ อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา นิสีทิ. เอโก เนวาสิโก ภิกฺขุ ปจฺฉา ปิณฺฑาย ปวิฏฺโฐ ทฺวาเร ฐตฺวาว โอโลเกนฺโต เถโร อมจฺจธีตรา สทฺธึ เอกมญฺเจ นิสินฺโนติ สลฺลกฺเขตฺวา, ‘‘อยํ ปํสุกูลิโก วิหาเรว อุปสนฺตูปสนฺโต [Pg.284] วิย วิหรติ, อนฺโตคาเม ปน อุปฏฺฐายิกาหิ สทฺธึ เอกมญฺเจ นิสีทตี’’ติ จินฺเตตฺวา, ‘‘กึ นุ โข มยา ทุทฺทิฏฺฐ’’นฺติ ปุนปฺปุนํ โอโลเกตฺวา ตถาสญฺญีว หุตฺวา ปกฺกามิ. เถโรปิ ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา วิหารํ คนฺตฺวา วสนฏฺฐานํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย นิสีทิ. เนวาสิโกปิ กตภตฺตกิจฺโจ วิหารํ คนฺตฺวา, ‘‘ตํ ปํสุกูลิกํ นิคฺคณฺหิตฺวา วิหารา นิกฺกฑฺฒิสฺสามี’’ติ อสญฺญตนีหาเรน เถรสฺส วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา ปริโภคฆฏโต อุลุงฺเกน อุทกํ คเหตฺวา มหาสทฺทํ กโรนฺโต ปาเท โธวิ. เถโร, ‘‘โก นุ โข อยํ อสญฺญตจาริโก’’ติ อาวชฺชนฺโต สพฺพํ ญตฺวา, ‘‘อยํ มยิ มนํ ปโทเสตฺวา อปายูปโค มา อโหสี’’ติ เวหาสํ อพฺภุคฺคนฺตฺวา กณฺณิกามณฺฑลสมีเป ปลฺลงฺเกน นิสีทิ. เนวาสิโก ทุฏฺฐากาเรน ฆฏิกํ อุกฺขิปิตฺวา ทฺวารํ วิวริตฺวา อนฺโต ปวิฏฺโฐ เถรํ อปสฺสนฺโต, ‘‘เหฏฺฐามญฺจํ ปวิฏฺโฐ ภวิสฺสตี’’ติ โอโลเกตฺวา ตตฺถาปิ อปสฺสนฺโต นิกฺขมิตุํ อารภิ. เถโร อุกฺกาสิ. อิตโร อุทฺธํ โอโลเกนฺโต ทิสฺวา อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต เอวมาห – ‘‘ปติรูปํ เต, อาวุโส, ปํสุกูลิก เอวํ อานุภาวสมฺปนฺนสฺส อุปฏฺฐายิกาย สทฺธึ เอกมญฺเจ นิสีทิตุ’’นฺติ. ปพฺพชิตา นาม, ภนฺเต, มาตุคาเมน สทฺธึ น เอกมญฺเจ นิสีทนฺติ, ตุมฺเหหิ ปน ทุทฺทิฏฺฐเมตนฺติ. เอวํ ขีณาสวา ปรานุทฺทยาย อุปวาทํ รกฺขนฺติ. Nghe nói, vị trưởng lão ấy đã vào làng Mūluppalavāpi để khất thực. Khi ngài đến cửa nhà của gia đình thí chủ, họ lấy bát của ngài và chuẩn bị chỗ ngồi dựa vào một chiếc ghế thấp không chân. Con gái của vị đại thần cũng dựa vào chính chiếc ghế đó, chuẩn bị một chỗ ngồi thấp hơn ở phía bên kia và ngồi xuống. Một vị tỳ khưu thường trú vào làng khất thực sau đó, đứng ở cửa nhìn vào và nhận thấy rằng vị trưởng lão đang ngồi trên cùng một chiếc ghế với con gái của vị đại thần, rồi nghĩ rằng: “Vị tỳ khưu phấn tảo y này ở trong tu viện thì có vẻ rất trầm lặng, nhưng trong làng lại ngồi trên cùng một chiếc ghế với các nữ thí chủ.” Vị ấy nhìn đi nhìn lại, tự hỏi: “Có phải ta đã thấy một cảnh không tốt đẹp chăng?”, rồi vẫn giữ nguyên ý nghĩ như vậy và bỏ đi. Vị trưởng lão sau khi dùng bữa xong, trở về tu viện, vào nơi ở, đóng cửa lại và ngồi xuống. Vị tỳ khưu thường trú sau khi dùng bữa xong cũng trở về tu viện, nghĩ rằng: “Ta sẽ khiển trách vị tỳ khưu phấn tảo y kia và đuổi ông ta ra khỏi tu viện,” rồi với thái độ không tự chủ, đi đến nơi ở của vị trưởng lão, lấy nước từ bình nước dùng bằng gáo, gây ra tiếng động lớn và rửa chân. Vị trưởng lão suy xét: “Ai là người có hành vi không tự chủ này?”, và khi biết được mọi chuyện, ngài nghĩ: “Mong rằng vị này không phải đi vào đọa xứ vì đã làm ô uế tâm đối với ta,” rồi bay lên không trung và ngồi kiết già gần vòng tròn trên đỉnh mái. Vị tỳ khưu thường trú với thái độ tức giận, nhấc chốt cửa lên, mở cửa và đi vào bên trong, không thấy vị trưởng lão, liền nhìn và nghĩ: “Chắc là ông ta đã vào gầm giường,” nhưng cũng không thấy ở đó, bèn bắt đầu đi ra. Vị trưởng lão hắng giọng. Vị kia nhìn lên, thấy ngài, và không thể kìm nén được, đã nói như sau: “Thưa hiền giả phấn tảo y, có thích hợp cho ngài, một người có thần thông như vậy, lại ngồi trên cùng một chiếc ghế với nữ thí chủ không?” (Trưởng lão đáp:) “Thưa ngài, bậc xuất gia không ngồi trên cùng một chiếc ghế với người nữ. Nhưng điều mà ngài thấy là một cảnh tượng không tốt đẹp (đã thấy sai).” Như vậy, các bậc lậu tận vì lòng bi mẫn đối với người khác mà giữ gìn để tránh bị khiển trách. ขยา ราคสฺสาติ ราคสฺส ขเยเนว. วีตราคตฺตา กาเม น ปฏิเสวติ, น ปฏิสงฺขาย วาเรตฺวาติ. ตญฺเจติ เอวํ ตถาคตสฺส กิเลสปฺปหานํ ญตฺวา ตตฺถ ตตฺถ ฐิตนิสินฺนกาลาทีสุปิ จตุปริสมชฺเฌ อลงฺกตธมฺมาสเน นิสีทิตฺวาปิ อิติปิ สตฺถา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห วนฺตกิเลโส ปหีนมโล อพฺภา มุตฺตปุณฺณจนฺโท วิย สุปริสุทฺโธติ เอวํ ตถาคตสฺส กิเลสปฺปหาเน วณฺณํ กถยมานํ ตํ วีมํสกํ ภิกฺขุํ ปเร เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ เจติ อตฺโถ. Khayā rāgassa (do đoạn tận tham ái) có nghĩa là do sự đoạn tận của chính tham ái. Vì đã ly tham, ngài không hưởng thụ các dục; không phải là ngài ngăn cản chúng sau khi đã suy xét. Tañce (nếu vị ấy) có nghĩa là: nếu những người khác, sau khi biết được sự đoạn trừ phiền não của đức Như Lai như vậy, cả trong những lúc đứng, ngồi ở nơi này nơi kia, và cả khi ngồi trên pháp tọa được trang hoàng giữa bốn chúng, mà vẫn nói lên lời tán thán về sự đoạn trừ phiền não của đức Như Lai rằng: “Bậc Đạo Sư đã ly tham, ly sân, ly si, đã từ bỏ phiền não, đã đoạn trừ cấu uế, hoàn toàn thanh tịnh như mặt trăng rằm thoát khỏi mây che,” thì họ có thể hỏi vị tỳ khưu đang thẩm xét ấy như thế này. อาการาติ การณานิ. อนฺวยาติ อนุพุทฺธิโย. สงฺเฆ วา วิหรนฺโตติ อปฺเปกทา อปริจฺฉินฺนคณนสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มชฺเฌ วิหรนฺโต. เอโก วา วิหรนฺโตติ อิจฺฉามหํ, ภิกฺขเว, อฑฺฒมาสํ ปฏิสลฺลียิตุนฺติ, เตมาสํ ปฏิสลฺลียิตุนฺติ เอวํ ปฏิสลฺลาเน เจว ปาลิเลยฺยกวนสณฺเฑ จ เอกโก วิหรนฺโต. สุคตาติ สุฏฺฐุคตา สุปฺปฏิปนฺนา การกา ยุตฺตปยุตฺตา. เอวรูปาปิ หิ เอกจฺเจ ภิกฺขู อตฺถิ. ทุคฺคตาติ [Pg.285] ทุฏฺฐุคตา ทุปฺปฏิปนฺนา กายทฬฺหิพหุลา วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐานา. เอวรูปาปิ เอกจฺเจ อตฺถิ. คณมนุสาสนฺตีติ คณพนฺธเนน พทฺธา คณารามา คณพหุลิกา หุตฺวา คณํ ปริหรนฺติ. เอวรูปาปิ เอกจฺเจ อตฺถิ. เตสํ ปฏิปกฺขภูตา คณโต นิสฺสฏา วิสํสฏฺฐา วิปฺปมุตฺตวิหาริโนปิ อตฺถิ. Ākārā có nghĩa là các lý do. Anvayā có nghĩa là các sự hiểu biết tương ứng. Saṅghe vā viharanto (hoặc trú trong Tăng chúng) có nghĩa là đôi khi ngài trú giữa Tăng chúng tỳ khưu với số lượng không giới hạn. Eko vā viharanto (hoặc trú một mình) có nghĩa là khi ngài độc cư, như khi nói: “Này các tỳ khưu, ta muốn độc cư trong nửa tháng,” hoặc “trong ba tháng,” và khi ngài trú một mình trong rừng Pālileyyaka. Sugatā có nghĩa là những người đã đi đến nơi tốt đẹp, có hạnh kiểm tốt, làm những gì cần làm, nỗ lực tinh tấn. Thật vậy, có một số tỳ khưu như vậy. Duggatā có nghĩa là những người đã đi đến nơi xấu xa, có hạnh kiểm xấu, thường chú trọng đến việc làm cho thân thể cường tráng, đã từ bỏ đề mục thiền định. Cũng có một số tỳ khưu như vậy. Gaṇamanusāsanti (họ dẫn dắt bè đảng) có nghĩa là họ bị ràng buộc bởi sự kết bè đảng, thích thú trong bè đảng, thường xuyên lập bè đảng, và duy trì bè đảng. Cũng có một số tỳ khưu như vậy. Cũng có những vị là đối nghịch với họ, đã thoát khỏi bè đảng, không giao du, và sống tách biệt. อามิเสสุ สนฺทิสฺสนฺตีติ อามิสคิทฺธา อามิสจกฺขุกา จตุปจฺจยอามิสตฺถเมว อาหิณฺฑมานา อามิเสสุ สนฺทิสฺสมานกภิกฺขูปิ อตฺถิ. อามิเสน อนุปลิตฺตา จตูหิ ปจฺจเยหิ วินิวตฺตมานสา อพฺภา มุตฺตจนฺทสทิสา หุตฺวา วิหรมานาปิ อตฺถิ. นายมายสฺมา ตํ เตน อวชานาตีติ อยํ อายสฺมา สตฺถา ตาย ตาย ปฏิปตฺติยา ตํ ตํ ปุคฺคลํ นาวชานาติ, อยํ ปฏิปนฺโน การโก, อยํ คณโต นิสฺสโฏ วิสํสฏฺโฐ. อยํ อามิเสน อนุปลิตฺโต ปจฺจเยหิ วินิวตฺตมานโส อพฺภา มุตฺโต จนฺทิมา วิยาติ เอวมสฺส เคหสิตวเสน อุสฺสาทนาปิ นตฺถิ. อยํ ทุปฺปฏิปนฺโน อการโก กายทฬฺหิพหุโล วิสฺสฏฺฐกมฺมฏฺฐาโน, อยํ คณพนฺธนพทฺโธ, อยํ อามิสคิทฺโธ โลโล อามิสจกฺขุโกติ เอวมสฺส เคหสิตวเสน อปสาทนาปิ นตฺถีติ อตฺโถ. อิมินา กึ กถิตํ โหติ? ตถาคตสฺส สตฺเตสุ ตาทิภาโว กถิโต โหติ. อยญฺหิ – ‘Hiện hữu trong các vật thực’ (Āmisesu sandissanti) có nghĩa là: Có những vị tỳ khưu tham đắm vật thực, mắt nhìn vào vật thực, chỉ đi lang thang vì lợi ích của vật thực là bốn món vật dụng, là những vị hiện hữu trong các vật thực. Cũng có những vị sống không bị dính líu bởi vật thực, có tâm thối chuyển khỏi bốn món vật dụng, trở nên giống như mặt trăng thoát khỏi mây. ‘Vị tôn giả này không vì điều đó mà khinh miệt người kia’ (Nāyamāyasmā taṃ tena avajānāti) có nghĩa là: Vị tôn giả này là bậc Đạo Sư không vì sự thực hành này hay kia mà khinh miệt người này hay người kia. (Ngài không tán dương rằng:) ‘Vị này thực hành tốt, là người làm việc; vị này đã thoát khỏi hội chúng, không giao du. Vị này không bị dính líu bởi vật thực, có tâm thối chuyển khỏi các vật dụng, giống như mặt trăng thoát khỏi mây.’ Như vậy, đối với vị ấy, không có sự tán dương do dựa vào gia đình. (Ngài cũng không chê bai rằng:) ‘Vị này thực hành xấu, không làm việc, thường làm cho thân thể cường tráng, từ bỏ công việc thiền định; vị này bị ràng buộc bởi sự kết bè đảng; vị này tham đắm vật thực, hay dao động, mắt nhìn vào vật thực.’ Như vậy, đối với vị ấy, không có sự chê bai do dựa vào gia đình. Đó là ý nghĩa. Qua điều này, điều gì được nói đến? Trạng thái như vậy của Như Lai đối với chúng sanh được nói đến. Thật vậy – ‘‘วธกสฺส เทวทตฺตสฺส, โจรสฺสงฺคุลิมาลิโน; ธนปาเล ราหุเล จ, สพฺเพสํ สมโก มุนี’’ติ. (มิ. ป. ๖.๖.๕); “Đối với kẻ sát nhân Đề-bà-đạt-đa, đối với tên cướp Aṅgulimāla, đối với voi Dhanapāla và đối với Rāhula, bậc Hiền Triết bình đẳng với tất cả.” ๔๘๙. ตตฺร, ภิกฺขเวติ เตสุ ทฺวีสุ วีมํสเกสุ. โย, ‘‘เก ปนายสฺมโต อาการา’’ติ ปุจฺฉายํ อาคโต คณฺฐิวีมํสโก จ, โย ‘‘อภยูปรโต อยมายสฺมา’’ติ อาคโต มูลวีมํสโก จ. เตสุ มูลวีมํสเกน ตถาคโตว อุตฺตริ ปฏิปุจฺฉิตพฺโพ. โส หิ ปุพฺเพ ปรสฺเสว กถาย นิฏฺฐงฺคโต. ปโร จ นาม ชานิตฺวาปิ กเถยฺย อชานิตฺวาปิ. เอวมสฺส กถา ภูตาปิ โหติ อภูตาปิ, ตสฺมา ปรสฺเสว กถาย นิฏฺฐํ อคนฺตฺวา ตโต อุตฺตริ ตถาคโตว ปฏิปุจฺฉิตพฺโพติ อตฺโถ. 489. Tatra, bhikkhave có nghĩa là: Trong hai người thẩm xét ấy. Người thẩm xét về các điểm khúc mắc đã đến trong câu hỏi: ‘Thưa tôn giả, những trạng thái nào...?’ và người thẩm xét về căn bản đã đến trong câu hỏi: ‘Vị tôn giả này đã dừng lại ở nơi không thể...?’ Trong hai người đó, người thẩm xét về căn bản nên hỏi thêm chính Như Lai. Vị ấy trước đây đã đi đến kết luận chỉ bằng lời của người khác. Và người khác có thể nói khi biết hoặc không biết. Như vậy, lời nói của người ấy có thể đúng hoặc không đúng. Vì vậy, không nên đi đến kết luận chỉ bằng lời của người khác mà nên hỏi thêm chính Như Lai. Đó là ý nghĩa. พฺยากรมาโนติ เอตฺถ ยสฺมา ตถาคตสฺส มิจฺฉาพฺยากรณํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา สมฺมา มิจฺฉาติ อวตฺวา พฺยากรมาโนตฺเวว วุตฺตํ. เอตํ ปโถหมสฺมิ [Pg.286] เอตํ โคจโรติ เอส มยฺหํ ปโถ เอส โคจโรติ อตฺโถ. ‘‘เอตาปาโถ’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺสตฺโถ มยฺหํ อาชีวฏฺฐมกสีลํ ปริสุทฺธํ, สฺวาหํ ตสฺส ปริสุทฺธภาเวน วีมํสกสฺส ภิกฺขุโน ญาณมุเข เอตาปาโถ, เอวํ อาปาถํ คจฺฉามีติ วุตฺตํ โหติ. โน จ เตน ตมฺมโยติ เตนปิ จาหํ ปริสุทฺเธน สีเลน น ตมฺมโย, น สตณฺโห, ปริสุทฺธสีลตฺตาว นิตฺตณฺโหหมสฺมีติ ทีเปติ. Ở đây, trong từ byākaramāno, vì Như Lai không có cái gọi là sự trả lời sai lầm, nên không nói ‘chánh’ hay ‘tà’ mà chỉ nói là byākaramāno (đang trả lời). Etaṃ pathohamasmi etaṃ gocaro có nghĩa là: ‘Đây là con đường của ta, đây là cảnh giới của ta.’ Cũng có bản đọc là etāpātho, ý nghĩa của nó là: ‘Giới thanh tịnh mạng của ta là trong sạch, và ta, do sự trong sạch ấy, đi đến sự hiển lộ như vậy trước cửa ngõ trí tuệ của vị tỳ khưu thẩm xét.’ No ca tena tammayo có nghĩa là: ‘Và ta không phải là như vậy (đồng hóa) ngay cả với giới trong sạch ấy, không có ái; chính vì có giới trong sạch nên ta không có ái.’ Điều này chỉ rõ ý nghĩa ấy. อุตฺตรุตฺตรึ ปณีตปณีตนฺติ อุตฺตรุตฺตรึ เจว ปณีตตรญฺจ กตฺวา เทเสติ. กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคนฺติ กณฺหํ เจว สุกฺกญฺจ, ตญฺจ โข สปฺปฏิภาคํ สวิปกฺขํ กตฺวา, กณฺหํ ปฏิพาหิตฺวา สุกฺกนฺติ สุกฺกํ ปฏิพาหิตฺวา กณฺหนฺติ เอวํ สปฺปฏิภาคํ กตฺวา กณฺหสุกฺกํ เทเสติ. กณฺหํ เทเสนฺโตปิ สอุสฺสาหํ สวิปากํ เทเสติ, สุกฺกํ เทเสนฺโตปิ สอุสฺสาหํ สวิปากํ เทเสติ. อภิญฺญาย อิเธกจฺจํ ธมฺมํ ธมฺเมสุ นิฏฺฐํ คจฺฉตีติ ตสฺมึ เทสิเต ธมฺเม เอกจฺจํ ปฏิเวธธมฺมํ อภิญฺญาย เตน ปฏิเวธธมฺเมน เทสนาธมฺเม นิฏฺฐํ คจฺฉติ. สตฺถริ ปสีทตีติ เอวํ ธมฺเม นิฏฺฐํ คนฺตฺวา ภิยฺโยโสมตฺตาย สมฺมาสมฺพุทฺโธ โส ภควาติ สตฺถริ ปสีทติ. เตน ปน ภควตา โย ธมฺโม อกฺขาโต, โสปิ สฺวากฺขาโต ภควตา ธมฺโม นิยฺยานิกตฺตา. ยฺวาสฺส ตํ ธมฺมํ ปฏิปนฺโน สงฺโฆ, โสปิ สุปฺปฏิปนฺโน วงฺกาทิโทสรหิตํ ปฏิปทํ ปฏิปนฺนตฺตาติ เอวํ ธมฺเม สงฺเฆปิ ปสีทติ. ตญฺเจติ ตํ เอวํ ปสนฺนํ ตตฺถ ตตฺถ ติณฺณํ รตนานํ วณฺณํ กเถนฺตํ ภิกฺขุํ. Uttaruttariṃ paṇītapaṇītaṃ có nghĩa là: Ngài thuyết giảng làm cho ngày càng cao hơn và vi diệu hơn. Kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ có nghĩa là: Ngài thuyết giảng về đen và trắng, và làm cho nó có phần đối lập, có phe đối nghịch; ngăn chặn phần đen để nói phần trắng, ngăn chặn phần trắng để nói phần đen, như vậy làm cho có phần đối lập, thuyết giảng về đen và trắng. Khi thuyết giảng về phần đen, Ngài cũng thuyết giảng với sự nỗ lực và quả báo; khi thuyết giảng về phần trắng, Ngài cũng thuyết giảng với sự nỗ lực và quả báo. Abhiññāya idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhaṃ gacchati có nghĩa là: Trong pháp được thuyết giảng ấy, sau khi thắng tri một pháp chứng ngộ nào đó, bằng pháp chứng ngộ ấy, vị ấy đi đến kết luận trong các pháp giáo huấn. Satthari pasīdati có nghĩa là: Như vậy, sau khi đi đến kết luận trong các pháp, với mức độ càng hơn nữa, vị ấy tịnh tín nơi bậc Đạo Sư rằng: ‘Đức Thế Tôn ấy là bậc Chánh Đẳng Giác.’ Và pháp nào đã được Đức Thế Tôn ấy thuyết giảng, pháp ấy cũng được Đức Thế Tôn khéo thuyết giảng vì có khả năng đưa ra khỏi (khổ). Tăng chúng nào của Ngài đã thực hành pháp ấy, Tăng chúng ấy cũng là bậc Diệu Hạnh vì đã thực hành con đường không có các lỗi lầm như cong vẹo... Như vậy, vị ấy cũng tịnh tín nơi Pháp và Tăng. Tañce có nghĩa là: Vị tỳ khưu ấy, người đã tịnh tín như vậy, đang nói lên phẩm chất của Tam Bảo ở nơi này nơi kia. ๔๙๐. อิเมหิ อากาเรหีติ อิเมหิ สตฺถุวีมํสนการเณหิ. อิเมหิ ปเทหีติ อิเมหิ อกฺขรสมฺปิณฺฑนปเทหิ. อิเมหิ พฺยญฺชเนหีติ อิเมหิ อิธ วุตฺเตหิ อกฺขเรหิ. สทฺธา นิวิฏฺฐาติ โอกปฺปนา ปติฏฺฐิตา. มูลชาตาติ โสตาปตฺติมคฺควเสน สญฺชาตมูลา. โสตาปตฺติมคฺโค หิ สทฺธาย มูลํ นาม. อาการวตีติ การณํ ปริเยสิตฺวา คหิตตฺตา สการณา. ทสฺสนมูลิกาติ โสตาปตฺติมคฺคมูลิกา. โส หิ ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ. ทฬฺหาติ ถิรา. อสํหาริยาติ หริตุํ น สกฺกา. สมเณน วาติ สมิตปาปสมเณน วา. พฺราหฺมเณน วาติ พาหิตปาปพฺราหฺมเณน วา. เทเวน วาติ อุปปตฺติเทเวน วา. มาเรน วาติ วสวตฺติมาเรน [Pg.287] วา, โสตาปนฺนสฺส หิ วสวตฺติมาเรนาปิ สทฺธา อสํหาริยา โหติ สูรมฺพฏฺฐสฺส วิย. 490. Imehi ākārehi có nghĩa là: Bởi những lý do thẩm xét bậc Đạo Sư này. Imehi padehi có nghĩa là: Bởi những पद được kết hợp từ các chữ cái này. Imehi byañjanehi có nghĩa là: Bởi những chữ cái được nói ở đây. Saddhā niviṭṭhā có nghĩa là: Niềm tin xác tín đã được thiết lập. Mūlajātā có nghĩa là: Có gốc rễ được sinh ra do đạo Tu-đà-hoàn. Thật vậy, đạo Tu-đà-hoàn được gọi là gốc rễ của niềm tin. Ākāravatī có nghĩa là: Có lý do, vì đã được nắm giữ sau khi tìm kiếm lý do. Dassanamūlikā có nghĩa là: Có đạo Tu-đà-hoàn làm gốc rễ. Thật vậy, đạo ấy được gọi là ‘kiến’ (dassana). Daḷhā có nghĩa là: Kiên cố. Asaṃhāriyā có nghĩa là: Không thể làm cho lay động. Samaṇena vā có nghĩa là: Bởi một sa-môn đã làm lắng dịu các điều ác. Brāhmaṇena vā có nghĩa là: Bởi một bà-la-môn đã loại trừ các điều ác. Devena vā có nghĩa là: Bởi một vị trời do hóa sanh. Mārena vā có nghĩa là: Bởi Ma vương Vasavatti. Thật vậy, niềm tin của bậc Tu-đà-hoàn không thể bị lay chuyển ngay cả bởi Ma vương Vasavatti, giống như của Sūrambaṭṭha. โส กิร สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปนฺโน หุตฺวา เคหํ อาคโต. อถ มาโร ทฺวตฺตึสวรลกฺขณปฺปฏิมณฺฑิตํ พุทฺธรูปํ มาเปตฺวา ตสฺส ฆรทฺวาเร ฐตฺวา – ‘‘สตฺถา อาคโต’’ติ สาสนํ ปหิณิ. สูโร จินฺเตสิ, ‘‘อหํ อิทาเนว สตฺถุ สนฺติกา ธมฺมํ สุตฺวา อาคโต, กึ นุ โข ภวิสฺสตี’’ติ อุปสงฺกมิตฺวา สตฺถุสญฺญาย วนฺทิตฺวา อฏฺฐาสิ. มาโร อาห – ‘‘ยํ เต มยา, สูรมฺพฏฺฐ, รูปํ อนิจฺจํ…เป… วิญฺญาณํ อนิจฺจนฺติ กถิตํ, ตํ อนุปธาเรตฺวาว สหสา มยา เอวํ วุตฺตํ. ตสฺมา ตฺวํ รูปํ นิจฺจํ…เป… วิญฺญาณํ นิจฺจนฺติ คณฺหาหี’’ติ. สูโร จินฺเตสิ – ‘‘อฏฺฐานเมตํ, ยํ พุทฺธา อนุปธาเรตฺวา อปจฺจกฺขํ กตฺวา กิญฺจิ กเถยฺยุํ, อทฺธา อยํ มยฺหํ วิพาธนตฺถํ มาโร อาคโต’’ติ. ตโต นํ ตฺวํ มาโรติ อาห. โส มุสาวาทํ กาตุํ นาสกฺขิ, อาม มาโรสฺมีติ ปฏิชานิ. กสฺมา อาคโตสีติ วุตฺเต ตว สทฺธาจาลนตฺถนฺติ อาห. กณฺห ปาปิม, ตฺวํ ตาว เอกโก ติฏฺฐ, ตาทิสานํ มารานํ สตมฺปิ สหสฺสมฺปิ มม สทฺธํ จาเลตุํ อสมตฺถํ, มคฺเคน อาคตา สทฺธา นาม สิลาปถวิยํ ปติฏฺฐิตสิเนรุ วิย อจลา โหติ, กึ ตฺวํ เอตฺถาติ อจฺฉรํ ปหริ. โส ฐาตุํ อสกฺโกนฺโต ตตฺเถวนฺตรธายิ. พฺรหฺมุนา วาติ พฺรหฺมกายิกาทีสุ อญฺญตรพฺรหฺมุนา วา. เกนจิ วา โลกสฺมินฺติ เอเต สมณาทโย ฐเปตฺวา อญฺเญนปิ เกนจิ วา โลกสฺมึ หริตุํ น สกฺกา. ธมฺมสมนฺเนสนาติ สภาวสมนฺเนสนา. ธมฺมตาสุสมนฺนิฏฺโฐติ ธมฺมตาย สุสมนฺนิฏฺโฐ, สภาเวเนว สุฏฺฐุ สมนฺเนสิโต โหตีติ อตฺโถ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. Nghe nói, vị ấy sau khi nghe pháp thoại của đức Đạo Sư, đã trở thành bậc Dự lưu rồi trở về nhà. Khi ấy, Ma vương hóa hiện ra hình ảnh đức Phật được trang nghiêm với ba mươi hai tướng tốt của bậc đại nhân, đứng ở cửa nhà của vị ấy rồi cho người báo tin rằng: “Đức Đạo Sư đã đến.” Sūra suy nghĩ: “Ta vừa mới nghe pháp từ nơi đức Đạo Sư trở về, việc gì thế này?” rồi đi đến, với ý nghĩ đó là đức Đạo Sư nên đã đảnh lễ rồi đứng lại. Ma vương nói: “Này Sūrambaṭṭha, điều mà ta đã nói với ngươi rằng sắc là vô thường... cho đến... thức là vô thường, điều đó ta đã nói như vậy một cách vội vàng, không suy xét kỹ. Vì thế, ngươi hãy chấp nhận rằng sắc là thường... cho đến... thức là thường.” Sūra suy nghĩ: “Không có lý do gì mà các đức Phật lại nói điều gì đó mà không suy xét kỹ, không tự mình chứng thực. Chắc chắn đây là Ma vương đến để phá hoại (tín tâm) của ta.” Sau đó, vị ấy nói với Ma vương rằng: “Ngươi là Ma vương phải không?” Ma vương không thể nói dối được, nên đã thừa nhận: “Phải, ta là Ma vương.” Khi được hỏi: “Ngươi đến đây làm gì?”, Ma vương trả lời: “Để làm lay động tín tâm của ngươi.” “Này Kẻ Đen, kẻ ác độc! Ngươi hãy đứng yên một mình đó. Dù có một trăm hay một ngàn Ma vương như ngươi cũng không thể làm lay động tín tâm của ta. Tín tâm có được nhờ Đạo thì vững chắc, không lay chuyển, giống như núi Sineru đứng vững trên nền đá. Ngươi ở đây làm gì?” Nói rồi, vị ấy búng ngón tay. Ma vương không thể đứng vững được, liền biến mất ngay tại chỗ. (Cụm từ) Brahmunā vā (hay do một Phạm thiên) có nghĩa là do một vị Phạm thiên nào đó trong số các Phạm thiên ở cõi Phạm Chúng, v.v. (Cụm từ) Kenaci vā lokasmiṃ (hay do một ai khác ở đời) có nghĩa là ngoại trừ các vị Sa-môn, v.v. này, không một ai khác ở đời có thể đoạt đi được. Dhammasamannesanā (sự tìm cầu pháp) là sự tìm cầu tự tánh. Dhammatāsusamanniṭṭho có nghĩa là được tìm cầu kỹ lưỡng theo tự tánh, tức là được tìm cầu rất kỹ lưỡng theo tự tánh. Phần còn lại ở tất cả mọi nơi đều đã rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong bộ Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh วีมํสกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần giải thích kinh Vīmaṃsaka đã kết thúc. ๘. โกสมฺพิยสุตฺตวณฺณนา 8. Phần giải thích kinh Kosambiya ๔๙๑. เอวํ เม สุตนฺติ โกสมฺพิยสุตฺตํ. ตตฺถ โกสมฺพิยนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตสฺส กิร นครสฺส อารามโปกฺขรณีอาทีสุ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ โกสมฺพรุกฺขาว อุสฺสนฺนา อเหสุํ, ตสฺมา โกสมฺพีติ สงฺขํ อคมาสิ. กุสมฺพสฺส นาม อิสิโน อสฺสมโต อวิทูเร มาปิตตฺตาติปิ [Pg.288] เอเก. โฆสิตาราเมติ โฆสิตเสฏฺฐินา การิเต อาราเม. 491. Kinh bắt đầu bằng Evaṃ me sutaṃ là kinh Kosambiya. Trong đó, Kosambiyaṃ có nghĩa là tại thành phố có tên như vậy. Nghe nói, tại những nơi như vườn hoa, hồ sen, v.v. của thành phố ấy, chỉ có cây kosamba mọc um tùm, vì thế nó có tên gọi là Kosambī. Một số vị cho rằng (thành phố) có tên là Kosambī vì nó được xây dựng không xa am thất của vị ẩn sĩ tên là Kusamba. Ghositārāme có nghĩa là tại ngôi tự viện do trưởng giả Ghosita xây dựng. ปุพฺเพ กิร อทฺทิลรฏฺฐํ นาม อโหสิ. ตโต โกตูหลโก นาม ทลิทฺโท ฉาตกภเยน สปุตฺตทาโร เกทารปริจฺฉินฺนํ สุภิกฺขํ รฏฺฐํ คจฺฉนฺโต ปุตฺตํ วหิตุํ อสกฺโกนฺโต ฉฑฺเฑตฺวา อคมาสิ. มาตา นิวตฺติตฺวา ตํ คเหตฺวา คตา. เต เอกํ โคปาลกคามกํ ปวิสึสุ, โคปาลกานญฺจ ตทา ปหตปายโส ปฏิยตฺโต โหติ, ตโต ปายสํ ลภิตฺวา ภุญฺชึสุ. อถ โส ปุริโส ปหูตปายสํ ภุญฺชิตฺวา ชิราเปตุํ อสกฺโกนฺโต รตฺติภาเค กาลํ กตฺวา ตตฺเถว สุนขิยา กุจฺฉิมฺหิ ปฏิสนฺธึ คเหตฺวา กุกฺกุโร ชาโต. โส โคปาลกสฺส ปิโย อโหสิ มนาโป, โคปาลโก จ ปจฺเจกพุทฺธํ อุปฏฺฐาสิ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ ภตฺตกิจฺจาวสาเน กุกฺกุรสฺส เอกํ ปิณฺฑํ เทติ. โส ปจฺเจกพุทฺเธ สิเนหํ อุปฺปาเทตฺวา โคปาลเกน สทฺธึ ปณฺณสาลมฺปิ คจฺฉติ. Nghe nói, thuở xưa có một xứ tên là Addilaraṭṭha. Từ xứ đó, một người nghèo tên là Kotūhalaka, vì sợ nạn đói, cùng vợ con đi đến một xứ sung túc tên là Kedāraparicchinna. Trên đường đi, không thể bế con trai được nữa, ông đã bỏ đứa bé lại rồi đi tiếp. Người mẹ quay lại, bế đứa bé lên rồi đi theo. Họ đã đi vào một ngôi làng nhỏ của những người chăn bò, và lúc bấy giờ những người chăn bò đã chuẩn bị rất nhiều cháo sữa. Từ đó, họ nhận được cháo sữa rồi ăn. Khi ấy, người đàn ông đó sau khi ăn nhiều cháo sữa, không thể tiêu hóa được, đã qua đời vào ban đêm và tái sanh trong bụng của một con chó cái ngay tại nhà của người chăn bò đó, rồi sinh ra làm một con chó. Con chó đó được người chăn bò yêu mến và quý trọng, và người chăn bò đã hộ độ một vị Phật Độc Giác. Vị Phật Độc Giác sau khi dùng bữa xong cũng cho con chó một vắt cơm. Con chó đó, sau khi phát sinh lòng yêu mến đối với vị Phật Độc Giác, cũng cùng người chăn bò đi đến thảo am. โส โคปาลเก อสนฺนิหิเต ภตฺตเวลาย สยเมว คนฺตฺวา กาลาโรจนตฺถํ ปณฺณสาลทฺวาเร ภุสฺสติ, อนฺตรามคฺเคปิ จณฺฑมิเค ทิสฺวา ภุสฺสิตฺวา ปลาเปติ. โส ปจฺเจกพุทฺเธ มุทุเกน จิตฺเตน กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺติ. ตตฺรสฺส โฆสกเทวปุตฺโตตฺเวว นามํ อโหสิ. โส เทวโลกโต จวิตฺวา โกสมฺพิยํ เอกสฺมึ กุลฆเร นิพฺพตฺติ. ตํ อปุตฺตโก เสฏฺฐิ ตสฺส มาตาปิตูนํ ธนํ ทตฺวา ปุตฺตํ กตฺวา อคฺคเหสิ. อถ โส อตฺตโน ปุตฺเต ชาเต สตฺตกฺขตฺตุํ มาราเปตุํ อุปกฺกมิ. โส ปุญฺญวนฺตตาย สตฺตสุปิ ฐาเนสุ มรณํ อปฺปตฺวา อวสาเน เอกาย เสฏฺฐิธีตาย เวยฺยตฺติเยน ลทฺธชีวิโก อปรภาเค ปิตุอจฺจเยน เสฏฺฐิฏฺฐานํ ปตฺวา โฆสิตเสฏฺฐิ นาม ชาโต. อญฺเญปิ โกสมฺพิยํ กุกฺกุฏเสฏฺฐิ ปาวาริกเสฏฺฐีติ ทฺเว เสฏฺฐิโน สนฺติ. อิเมหิ สทฺธึ ตโย อเหสุํ. Khi người chăn bò không rảnh, vào giờ ăn, con chó đó tự mình đi đến và sủa ở cửa thảo am để báo giờ, trên đường đi khi thấy thú dữ, nó cũng sủa để đuổi chúng đi. Con chó đó, với tâm hoan hỷ đối với vị Phật Độc Giác, sau khi chết đã sanh về cõi trời. Tại đó, vị ấy có tên là thiên tử Ghosaka. Vị ấy sau khi mệnh chung từ cõi trời, đã tái sanh trong một gia đình ở Kosambī. Một vị trưởng giả không có con đã cho cha mẹ của cậu bé tiền bạc rồi nhận cậu làm con nuôi. Sau đó, khi vị trưởng giả có con trai ruột, ông đã bảy lần cố gắng giết cậu. Do có phước báu, cậu bé đó đã không chết trong cả bảy lần. Cuối cùng, nhờ sự khôn khéo của một cô con gái của vị trưởng giả khác mà giữ được mạng sống. Về sau, khi người cha nuôi qua đời, cậu đã đạt được địa vị trưởng giả và có tên là trưởng giả Ghosita. Tại Kosambī còn có hai vị trưởng giả khác là trưởng giả Kukkuṭa và trưởng giả Pāvārika. Cùng với vị này, có cả thảy ba vị. เตน จ สมเยน เตสํ สหายกานํ เสฏฺฐีนํ กุลูปกา ปญฺจสตา อิสโย ปพฺพตปาเท วสึสุ. เต กาเลน กาลํ โลณมฺพิลเสวนตฺถาย มนุสฺสปถํ อาคจฺฉนฺติ. อเถกสฺมึ วาเร คิมฺหสมเย มนุสฺสปถํ [Pg.289] อาคจฺฉนฺตา นิรุทกมหากนฺตารํ อติกฺกมิตฺวา กนฺตารปริโยสาเน มหนฺตํ นิคฺโรธรุกฺขํ ทิสฺวา จินฺเตสุํ – ‘‘ยาทิโส อยํ รุกฺโข, อทฺธา เอตฺถ มเหสกฺขาย เทวตาย ภวิตพฺพํ, สาธุ วตสฺส, สเจ โน ปานียํ วา โภชนียํ วา ทเทยฺยา’’ติ. เทวตา อิสีนํ อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา อิเมสํ สงฺคหํ กริสฺสามีติ อตฺตโน อานุภาเวน วิฏปนฺตรโต นงฺคลสีสมตฺตํ อุทกธารํ ปวตฺเตสิ. อิสิคโณ รชตกฺขนฺธสทิสํ อุทกวฏฺฏึ ทิสฺวา อตฺตโน ภาชเนหิ อุทกํ คเหตฺวา ปริโภคํ กตฺวา จินฺเตสิ – ‘‘เทวตาย อมฺหากํ ปริโภคอุทกํ ทินฺนํ, อิทํ ปน อคามกํ มหาอรญฺญํ, สาธุ วตสฺส, สเจ โน อาหารมฺปิ ทเทยฺยา’’ติ. เทวตา อิสีนํ อุปสํกปฺปนวเสน ทิพฺพานิ ยาคุขชฺชกาทีนิ ทตฺวา สนฺตปฺเปสิ. อิสโย จินฺตยึสุ – ‘‘เทวตาย อมฺหากํ ปริโภคอุทกมฺปิ โภชนมฺปิ สพฺพํ ทินฺนํ, สาธุ วตสฺส, สเจ โน อตฺตานํ ทสฺเสยฺยา’’ติ. Vào lúc bấy giờ, năm trăm vị ẩn sĩ là thầy của các vị trưởng giả bạn bè ấy đang sống ở chân núi. Thỉnh thoảng, các vị ấy đi vào đường của loài người để dùng muối và vật chua. Rồi một lần nọ, vào mùa hè, trong khi đi vào đường của loài người, sau khi vượt qua vùng hoang địa rộng lớn không có nước, ở cuối vùng hoang địa, các vị ấy nhìn thấy một cây đa to lớn và đã suy nghĩ rằng: “Cây này trông thật là đặc biệt! Chắc chắn ở đây phải có vị thiên nhân có oai lực lớn trú ngụ. Thật là tốt thay, nếu vị ấy cho chúng tôi nước uống hoặc nước dùng.” Vị thiên nhân biết được ý định của các vị ẩn sĩ và nghĩ rằng: “Ta sẽ giúp đỡ các vị này,” rồi dùng oai lực của mình làm cho một dòng nước lớn bằng đầu cái cày tuôn ra từ giữa hai nhánh cây. Đoàn ẩn sĩ nhìn thấy dòng nước xoáy tròn giống như khối bạc, đã dùng các vật chứa của mình lấy nước, sau khi dùng xong, họ suy nghĩ rằng: “Vị thiên nhân đã cho chúng ta nước dùng, nhưng đây là khu rừng lớn không có làng mạc. Thật là tốt thay, nếu vị ấy cho chúng tôi cả vật thực nữa.” Vị thiên nhân, tùy theo sự mong muốn của các vị ẩn sĩ, đã cho các món cháo, vật thực cứng, v.v... của chư thiên và làm cho các vị ấy được thỏa mãn. Các vị ẩn sĩ suy nghĩ rằng: “Vị thiên nhân đã cho chúng ta tất cả, cả nước dùng lẫn vật thực. Thật là tốt thay, nếu vị ấy cho chúng tôi thấy được chính mình.” เทวตา เตสํ อชฺฌาสยํ วิทิตฺวา อุปฑฺฒกายํ ทสฺเสสิ. เต อาหํสุ – ‘‘เทวเต, มหตี เต สมฺปตฺติ, กึ กมฺมํ กตฺวา อิมํ สมฺปตฺตึ อธิคตาสี’’ติ? ภนฺเต, นาติมหนฺตํ ปริตฺตกํ กมฺมํ กตฺวาติ. อุปฑฺฒอุโปสถกมฺมํ นิสฺสาย หิ เทวตาย สา สมฺปตฺติ ลทฺธา. Vị thiên nhân biết được ý định của các vị ấy, đã hiện ra nửa thân mình. Các vị ấy nói rằng: “Này vị thiên nhân, tài sản của ngài thật to lớn. Do làm nghiệp gì mà ngài đã đạt được tài sản này?” – “Thưa các ngài, do đã làm một nghiệp nhỏ, không quá lớn.” Thật vậy, do nhờ vào nghiệp giữ nửa ngày Bát quan trai mà vị thiên nhân đã có được tài sản ấy. อนาถปิณฺฑิกสฺส กิร เคเห อยํ เทวปุตฺโต กมฺมกาโร อโหสิ. เสฏฺฐิสฺส หิ เคเห อุโปสถทิวเสสุ อนฺตมโส ทาสกมฺมกาเร อุปาทาย สพฺโพ ชโน อุโปสถิโก โหติ. เอกทิวสํ อยํ กมฺมกาโร เอกโกว ปาโต อุฏฺฐาย กมฺมนฺตํ คโต. มหาเสฏฺฐิ นิวาปํ ลภนมนุสฺเส สลฺลกฺเขนฺโต เอตสฺเสเวกสฺส อรญฺญํ คตภาวํ ญตฺวา อสฺส สายมาสตฺถาย นิวาปํ อทาสิ. ภตฺตการิกา ทาสี เอกสฺเสว ภตฺตํ ปจิตฺวา อรญฺญโต อาคตสฺส ภตฺตํ วฑฺเฒตฺวา อทาสิ, กมฺมกาโร อาห – ‘‘อญฺเญสุ ทิวเสสุ อิมสฺมึ กาเล เคหํ เอกสทฺทํ อโหสิ, อชฺช อติวิย สนฺนิสินฺนํ, กึ นุ โข เอต’’นฺติ? ตสฺส สา อาจิกฺขิ – ‘‘อชฺช อิมสฺมึ เคเห สพฺเพ มนุสฺสา อุโปสถิกา, มหาเสฏฺฐิ ตุยฺเหเวกสฺส นิวาปํ อทาสี’’ติ. เอวํ อมฺมาติ? อาม สามีติ. อิมสฺมึ กาเล อุโปสถํ สมาทินฺนสฺส อุโปสถกมฺมํ โหติ น โหตีติ มหาเสฏฺฐึ ปุจฺฉ อมฺมาติ? ตาย คนฺตฺวา ปุจฺฉิโต มหาเสฏฺฐิ อาห – ‘‘สกลอุโปสถกมฺมํ น โหติ, อุปฑฺฒกมฺมํ ปน โหติ, อุโปสถิโก โหตู’’ติ[Pg.290]. กมฺมกาโร ภตฺตํ อภุญฺชิตฺวา มุขํ วิกฺขาเลตฺวา อุโปสถิโก หุตฺวา วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา นิปชฺชิ. ตสฺส อาหารปริกฺขีณกายสฺส รตฺตึ วาโต กุปฺปิ. โส ปจฺจูสสมเย กาลํ กตฺวา อุปฑฺฒอุโปสถกมฺมนิสฺสนฺเทน มหาวฏฺฏนิอฏวิยํ นิคฺโรธรุกฺเข เทวปุตฺโต หุตฺวา นิพฺพตฺติ. โส ตํ ปวตฺตึ อิสีนํ อาโรเจสิ. Nghe nói rằng, vị thiên tử này đã là người làm công trong nhà của ngài Anāthapiṇḍika. Thật vậy, trong nhà của vị trưởng giả, vào những ngày Bát quan trai, tất cả mọi người cho đến cả những người tôi tớ làm công đều giữ giới Bát quan trai. Một hôm, người làm công này một mình thức dậy từ sáng sớm và đã đi đến nơi làm việc. Vị đại trưởng giả, trong khi ghi nhận những người nhận phần lương thực, biết được việc chỉ một mình người này đã đi vào rừng, đã cho phần lương thực cho bữa ăn chiều của người ấy. Cô tớ gái nấu cơm đã nấu cơm chỉ cho một người, và khi người làm công từ rừng trở về, cô đã dọn cơm và đưa cho anh ta. Người làm công nói: “Vào những ngày khác, vào giờ này, trong nhà ồn ào, hôm nay lại quá yên tĩnh. Việc này là sao vậy?” Cô tớ gái ấy đã kể cho anh ta rằng: “Hôm nay, trong nhà này, tất cả mọi người đều giữ giới Bát quan trai. Vị đại trưởng giả đã cho phần lương thực chỉ cho một mình anh thôi.” – “Vậy sao, chị?” – “Vâng, thưa cậu.” – “Chị hãy đi hỏi vị đại trưởng giả xem, vào giờ này, người thọ trì giới Bát quan trai thì có được nghiệp Bát quan trai hay không?” Khi cô ấy đi hỏi, vị đại trưởng giả nói rằng: “Không được nghiệp Bát quan trai trọn vẹn, nhưng được nghiệp một nửa. Hãy để anh ta giữ giới Bát quan trai.” Người làm công không ăn cơm, súc miệng, sau khi đã là người giữ giới Bát quan trai, anh ta đi đến chỗ ở và nằm xuống. Do thân thể kiệt quệ vì thiếu thức ăn, vào ban đêm, gió trong người anh ta nổi lên. Anh ta mệnh chung vào lúc rạng đông, và do kết quả của nghiệp giữ nửa ngày Bát quan trai, anh ta đã tái sanh làm một vị thiên tử ở cây đa trong khu rừng có nhiều cây đa lớn. Vị ấy đã kể lại câu chuyện đó cho các vị ẩn sĩ. อิสโย ตุมฺเหหิ มยํ พุทฺโธ, ธมฺโม, สงฺโฆติ อสุตปุพฺพํ สาวิตา, อุปฺปนฺโน นุ โข โลเก พุทฺโธติ? อาม, ภนฺเต, อุปฺปนฺโนติ. อิทานิ กุหึ วสตีติ? สาวตฺถึ นิสฺสาย เชตวเน, ภนฺเตติ. อิสโย ติฏฺฐถ ตาว ตุมฺเห มยํ สตฺถารํ ปสฺสิสฺสามาติ หฏฺฐตุฏฺฐา นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน โกสมฺพินครํ สมฺปาปุณึสุ. มหาเสฏฺฐิโน, ‘‘อิสโย อาคตา’’ติ ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา, ‘‘สฺเว อมฺหากํ ภิกฺขํ คณฺหถ, ภนฺเต’’ติ นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเส อิสิคณสฺส มหาทานํ อทํสุ. อิสโย ภุญฺชิตฺวาว คจฺฉามาติ อาปุจฺฉึสุ. ตุมฺเห, ภนฺเต, อญฺญสฺมึ กาเล เอกมฺปิ มาสํ ทฺเวปิ ตโยปิ จตฺตาโรปิ มาเส วสิตฺวา คจฺฉถ. อิมสฺมึ ปน วาเร หิยฺโย อาคนฺตฺวา อชฺเชว คจฺฉามาติ วทถ, กิมิทนฺติ? อาม คหปตโย พุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน, น โข ปน สกฺกา ชีวิตนฺตราโย วิทิตุํ, เตน มยํ ตุริตา คจฺฉามาติ. เตน หิ, ภนฺเต, มยมฺปิ คจฺฉาม, อมฺเหหิ สทฺธึเยว คจฺฉถาติ. ตุมฺเห อคาริยา นาม มหาชฏา, ติฏฺฐถ ตุมฺเห, มยํ ปุเรตรํ คมิสฺสามาติ นิกฺขมิตฺวา เอกสฺมึ ฐาเน ทฺเวปิ ทิวสานิ อวสิตฺวา ตุริตคมเนเนว สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวนวิหาเร สตฺถุ สนฺติกเมว อคมํสุ. สตฺถุ มธุรธมฺมกถํ สุตฺวา สพฺเพว ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. Các vị ẩn sĩ nói: “Nhờ các vị mà chúng tôi được nghe điều chưa từng được nghe là Phật, Pháp, Tăng. Có phải Đức Phật đã xuất hiện ở đời rồi chăng?” – “Vâng, thưa các ngài, đã xuất hiện rồi.” – “Bây giờ, Ngài đang ở đâu?” – “Thưa các ngài, Ngài đang ở tại Jetavana, gần thành Sāvatthī.” Các vị ẩn sĩ nói: “Các vị hãy ở lại đây, chúng tôi sẽ đi yết kiến Bậc Đạo Sư.” Với tâm hoan hỷ, phấn khởi, các vị ấy ra đi và tuần tự đến được thành phố Kosambī. Các vị đại trưởng giả, khi nghe tin “các vị ẩn sĩ đã đến,” đã ra đón và thỉnh rằng: “Thưa các ngài, ngày mai xin các ngài hãy nhận vật thực của chúng con.” Vào ngày hôm sau, họ đã cúng dường đại thí đến đoàn ẩn sĩ. Sau khi dùng xong, các vị ẩn sĩ xin phép ra đi. (Các vị trưởng giả nói): “Thưa các ngài, vào những lần khác, các ngài ở lại một tháng, hai tháng, ba tháng, hoặc cả bốn tháng rồi mới đi. Nhưng lần này, các ngài mới đến hôm qua mà hôm nay đã nói là sẽ đi. Tại sao lại như vậy?” – “Thưa các gia chủ, đúng vậy. Đức Phật đã xuất hiện ở đời, và thật không thể biết được sự nguy hiểm đến tính mạng. Vì thế, chúng tôi vội vã ra đi.” – “Thưa các ngài, nếu vậy thì chúng con cũng sẽ đi. Xin các ngài hãy đi cùng với chúng con.” – “Các vị là những người tại gia, có nhiều vướng bận. Các vị hãy ở lại, chúng tôi sẽ đi trước.” Nói vậy xong, các vị ấy ra đi, không ở lại một nơi nào quá hai ngày, và chỉ với sự đi nhanh chóng, các vị đã đến thành Sāvatthī, và đã đi đến thẳng chỗ ở của Bậc Đạo Sư tại tu viện Jetavana. Sau khi nghe bài pháp thoại ngọt ngào của Bậc Đạo Sư, tất cả các vị ấy đều xuất gia và đã đắc quả A-la-hán. เตปิ ตโย เสฏฺฐิโน ปญฺจหิ ปญฺจหิ สกฏสเตหิ สปฺปิมธุผาณิตาทีนิ เจว ปฏฺฏุนฺนทุกูลาทีนิ จ อาทาย โกสมฺพิโต นิกฺขมิตฺวา อนุปุพฺเพน สาวตฺถึ ปตฺวา เชตวนสามนฺเต ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. สตฺถา ติณฺณมฺปิ สหายกานํ มธุรธมฺมกถํ กเถสิ. เต พลวโสมนสฺสชาตา สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเส มหาทานํ อทํสุ. ปุน นิมนฺเตตฺวา ปุนทิวเสติ เอวํ อฑฺฒมาสํ ทานํ ทตฺวา, ‘‘อมฺหากํ ชนปทํ อาคมนาย ปฏิญฺญํ เทถา’’ติ ปาทมูเล นิปชฺชึสุ. ภควา, ‘‘สุญฺญาคาเร โข คหปตโย ตถาคตา อภิรมนฺตี’’ติ อาห. เอตฺตาวตา ปฏิญฺญา ทินฺนา นาม โหตีติ คหปตโย [Pg.291] สลฺลกฺเขตฺวา ทินฺนา โน ภควตา ปฏิญฺญาติ ทสพลํ วนฺทิตฺวา นิกฺขมิตฺวา อนฺตรามคฺเค โยชเน โยชเน ฐาเน วิหารํ กาเรตฺวา อนุปุพฺเพน โกสมฺพึ ปตฺวา, ‘‘โลเก พุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติ กถยึสุ. ตโยปิ ชนา อตฺตโน อตฺตโน อาราเม มหนฺตํ ธนปริจฺจาคํ กตฺวา ภควโต วสนตฺถาย วิหาเร การาปยึสุ. ตตฺถ กุกฺกุฏเสฏฺฐินา การิโต กุกฺกุฏาราโม นาม อโหสิ. ปาวาริกเสฏฺฐินา อมฺพวเน การิโต ปาวาริกมฺพวโน นาม อโหสิ. โฆสิเตน การิโต โฆสิตาราโม นาม อโหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘โฆสิตเสฏฺฐินา การิเต อาราเม’’ติ. Ba vị trưởng giả ấy, mỗi người với năm trăm cỗ xe, chất đầy bơ sữa, mật ong, đường phèn v.v... và các loại vải lụa paṭṭunna, v.v..., đã khởi hành từ Kosambī, tuần tự đi đến Sāvatthī, dựng trại gần Jetavana, đến yết kiến Bậc Đạo Sư, đảnh lễ, thăm hỏi rồi ngồi xuống một bên. Bậc Đạo Sư đã thuyết một bài pháp ngọt ngào cho ba người bạn. Họ sanh tâm vô cùng hoan hỷ, đã thỉnh mời Bậc Đạo Sư và cúng dường đại thí vào ngày hôm sau. Lại thỉnh mời, và ngày hôm sau lại cúng dường, cứ như thế họ đã cúng dường suốt nửa tháng, rồi phủ phục dưới chân Ngài và thưa rằng: “Xin Ngài hãy hứa khả sẽ đến xứ sở của chúng con.” Đức Thế Tôn nói: “Này các gia chủ, các đấng Như Lai ưa thích những trú xứ vắng lặng.” Chỉ với bấy nhiêu lời, lời hứa khả được xem như đã ban cho. Các vị gia chủ nhận biết điều đó, nghĩ rằng: “Đức Thế Tôn đã hứa khả với chúng ta,” rồi đảnh lễ bậc Thập Lực, ra về, và trên đường đi, cứ mỗi do-tuần họ cho xây dựng một ngôi tịnh xá. Tuần tự, họ đến Kosambī và loan truyền rằng: “Một vị Phật đã xuất hiện trên thế gian.” Cả ba người, mỗi người trong khu vườn của mình, đã chi ra một tài sản lớn để xây dựng các tịnh xá cho Đức Thế Tôn ngự. Trong số đó, ngôi tịnh xá do trưởng giả Kukkuṭa xây dựng được gọi là Kukkuṭārāma. Ngôi tịnh xá do trưởng giả Pāvārika xây dựng trong vườn xoài được gọi là Pāvārikambavana. Ngôi tịnh xá do Ghosita xây dựng được gọi là Ghositārāma. Để chỉ đến điều đó, có lời nói rằng: “trong ngôi tịnh xá do trưởng giả Ghosita xây dựng.” ภณฺฑนชาตาติอาทีสุ กลหสฺส ปุพฺพภาโค ภณฺฑนํ นาม, ตํ ชาตํ เอเตสนฺติ ภณฺฑนชาตา. หตฺถปรามาสาทิวเสน มตฺถกํ ปตฺโต กลโห ชาโต เอเตสนฺติ กลหชาตา. วิรุทฺธภูตํ วาทนฺติ วิวาทํ, ตํ อาปนฺนาติ วิวาทาปนฺนา. มุขสตฺตีหีติ วาจาสตฺตีหิ. วิตุทนฺตาติ วิชฺฌนฺตา. เต น เจว อญฺญมญฺญํ สญฺญาเปนฺติ น จ สญฺญตฺตึ อุเปนฺตีติ เต อตฺถญฺจ การณญฺจ ทสฺเสตฺวา เนว อญฺญมญฺญํ ชานาเปนฺติ. สเจปิ สญฺญาเปตุํ อารภนฺติ, ตถาปิ สญฺญตฺตึ น อุเปนฺติ, ชานิตุํ น อิจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. นิชฺฌตฺติยาปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ นิชฺฌตฺตีติ สญฺญตฺติเววจนเมเวตํ. กสฺมา ปเนเต ภณฺฑนชาตา อเหสุนฺติ? อปฺปมตฺตเกน การเณน. Trong các từ như ‘bhaṇḍanajātā’ (đã sanh cãi cọ), giai đoạn đầu của sự xung đột (kalaha) được gọi là ‘bhaṇḍana’ (cãi cọ). Điều đó đã sanh khởi nơi họ, nên họ là ‘bhaṇḍanajātā’. Sự xung đột (kalaha) đã lên đến đỉnh điểm qua việc nắm tay v.v... đã sanh khởi nơi họ, nên họ là ‘kalahajātā’ (đã sanh xung đột). Họ nói lời chống đối (viruddhabhūtaṃ vādaṃ), đó là ‘vivāda’ (tranh luận). Họ đã rơi vào tình trạng đó, nên là ‘vivādāpannā’ (đã rơi vào tranh luận). ‘Mukhasattīhi’ (bằng những ngọn giáo miệng) nghĩa là bằng những ngọn giáo lời nói. ‘Vitudantā’ (đang đâm chích) nghĩa là đang đâm thủng. ‘Họ không làm cho nhau hiểu, cũng không đi đến sự thấu hiểu’ có nghĩa là: họ đã trình bày cả ý nghĩa và lý do nhưng vẫn không làm cho nhau biết. Dù họ có cố gắng làm cho hiểu, họ vẫn không đi đến sự thấu hiểu, nghĩa là họ không muốn biết. Đối với từ ‘nijjhattiyā’ (sự thẩm xét) cũng theo cách tương tự. Và ở đây, ‘nijjhatti’ chính là một từ đồng nghĩa với ‘saññatti’ (sự thấu hiểu). ‘Nhưng tại sao họ lại sanh ra cãi cọ?’ Vì một lý do nhỏ nhặt. ทฺเว กิร ภิกฺขู เอกสฺมึ อาวาเส วสนฺติ วินยธโร จ สุตฺตนฺติโก จ. เตสุ สุตฺตนฺติโก ภิกฺขุ เอกทิวสํ วจฺจกุฏึ ปวิฏฺโฐ อาจมนอุทกาวเสสํ ภาชเน ฐเปตฺวาว นิกฺขมิ. วินยธโร ปจฺฉา ปวิฏฺโฐ ตํ อุทกํ ทิสฺวา นิกฺขมิตฺวา ตํ ภิกฺขุํ ปุจฺฉิ, อาวุโส, ตยา อิทํ อุทกํ ฐปิตนฺติ? อาม, อาวุโสติ. ตฺวเมตฺถ อาปตฺติภาวํ น ชานาสีติ? อาม น ชานามีติ. โหติ, อาวุโส, เอตฺถ อาปตฺตีติ. สเจ โหติ เทเสสฺสามีติ. สเจ ปน เต, อาวุโส, อสญฺจิจฺจ อสติยา กตํ, นตฺถิ เต อาปตฺตีติ. โส ตสฺสา อาปตฺติยา อนาปตฺติทิฏฺฐิ อโหสิ. Tương truyền, có hai vị tỳ-khưu, một vị thông luật (vinayadhara) và một vị thông kinh (suttantika), sống trong cùng một trú xứ. Trong hai vị, một hôm vị tỳ-khưu thông kinh đi vào nhà xí, đã để lại phần nước súc rửa còn thừa trong một cái chậu rồi đi ra. Vị thông luật đi vào sau, thấy nước đó, bèn đi ra và hỏi vị tỳ-khưu kia: “Này hiền giả, có phải hiền giả đã để lại nước này không?” “Vâng, thưa hiền giả.” “Hiền giả không biết rằng trong việc này có phạm tội sao?” “Vâng, tôi không biết.” “Này hiền giả, trong việc này có phạm tội.” “Nếu có, tôi sẽ sám hối.” “Nhưng này hiền giả, nếu việc đó được hiền giả làm không cố ý, trong lúc không chánh niệm, thì hiền giả không có tội.” Vị ấy (vị thông kinh) đã có tà kiến rằng không phạm tội đối với tội ấy. วินยธโร อตฺตโน นิสฺสิตกานํ, ‘‘อยํ สุตฺตนฺติโก อาปตฺตึ อาปชฺชมาโนปิ น ชานาตี’’ติ อาโรเจสิ. เต ตสฺส นิสฺสิตเก ทิสฺวา – ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย อาปตฺตึ อาปชฺชิตฺวาปิ อาปตฺติภาวํ น ชานาตี’’ติ อาหํสุ. เต คนฺตฺวา อตฺตโน อุปชฺฌายสฺส อาโรเจสุํ. โส [Pg.292] เอวมาห – ‘‘อยํ วินยธโร ปุพฺเพ ‘อนาปตฺตี’ติ วตฺวา อิทานิ ‘อาปตฺตี’ติ วทติ, มุสาวาที เอโส’’ติ. เต คนฺตฺวา, ‘‘ตุมฺหากํ อุปชฺฌาโย มุสาวาที’’ติ เอวํ อญฺญมญฺญํ กลหํ วฑฺฒยึสุ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. Vị thông luật nói với các đệ tử của mình rằng: “Vị thông kinh này dù đang phạm tội mà cũng không biết.” Các đệ tử ấy khi thấy các đệ tử của vị kia, bèn nói: “Thầy của các vị dù đã phạm tội mà cũng không biết đó là tội.” Họ đi về thưa lại với thầy của mình. Vị ấy nói như sau: “Vị thông luật này trước kia nói ‘không có tội’, bây giờ lại nói ‘có tội’, ông ta là người nói dối.” Các đệ tử kia lại đi nói: “Thầy của các vị là người nói dối.” Cứ như thế, họ đã làm cho cuộc cãi vã lẫn nhau ngày càng lớn. Để chỉ đến điều đó, lời này đã được nói. ภควนฺตํ เอตทโวจาติ เอตํ, ‘‘อิธ, ภนฺเต, โกสมฺพิยํ ภิกฺขู ภณฺฑนชาตา’’ติอาทิวจนํ อโวจ. ตญฺจ โข เนว ปิยกมฺยตาย น เภทาธิปฺปาเยน, อถ โข อตฺถกามตาย หิตกามตาย. สามคฺคิการโก กิเรส ภิกฺขุ, ตสฺมาสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ยถา อิเม ภิกฺขู วิวาทํ อารทฺธา, น สกฺกา มยา, นาปิ อญฺเญน ภิกฺขุนา สมคฺคา กาตุํ, อปฺเปว นาม สเทวเก โลเก อปฺปฏิปุคฺคโล ภควา สยํ วา คนฺตฺวา, อตฺตโน วา สนฺติกํ ปกฺโกสาเปตฺวา เอเตสํ ภิกฺขูนํ ขนฺติเมตฺตาปฏิสํยุตฺตํ สารณียธมฺมเทสนํ กเถตฺวา สามคฺคึ กเรยฺยา’’ติ อตฺถกามตาย หิตกามตาย คนฺตฺวา อโวจ. ‘Đã bạch với Đức Thế Tôn điều này’ có nghĩa là đã nói lên lời này: “Bạch Ngài, tại Kosambī đây, các tỳ-khưu đã sanh ra cãi cọ,” v.v... Và vị ấy đã bạch lên không phải vì muốn được yêu mến, cũng không phải với ý định chia rẽ, mà là vì mong muốn lợi ích và hạnh phúc (cho họ). Tương truyền, vị tỳ-khưu này là người tạo sự hòa hợp. Do đó, vị ấy đã nghĩ rằng: “Các vị tỳ-khưu này đã khởi sự tranh luận như thế, ta không thể, và cũng không một vị tỳ-khưu nào khác có thể làm cho họ hòa hợp được. Mong rằng Đức Thế Tôn, bậc vô đối trong thế gian cùng với chư thiên, có thể tự mình đi đến, hoặc cho gọi họ đến trước sự hiện diện của Ngài, rồi sau khi thuyết một bài pháp về các pháp đáng ghi nhớ, liên hệ đến nhẫn nại và tâm từ cho các vị tỳ-khưu ấy, Ngài có thể tạo ra sự hòa hợp.” Vì mong muốn lợi ích và hạnh phúc (cho họ), vị ấy đã đi đến và bạch lại. ๔๙๒. ฉยิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สารณียาติ เหฏฺฐา กลหภณฺฑนวเสน เทสนา อารทฺธา. อิมสฺมึ ฐาเน ฉ สารณียา ธมฺมา อาคตาติ เอวมิทํ โกสมฺพิยสุตฺตํ ยถานุสนฺธินาว คตํ โหติ. ตตฺถ สารณียาติ สริตพฺพยุตฺตา อทฺธาเน อติกฺกนฺเตปิ น ปมุสฺสิตพฺพา. โย เต ธมฺเม ปูเรติ, ตํ สพฺรหฺมจารีนํ ปิยํ กโรนฺตีติ ปิยกรณา. ครุํ กโรนฺตีติ ครุกรณา. สงฺคหายาติ สงฺคหณตฺถาย. อวิวาทายาติ อวิวาทนตฺถาย. สามคฺคิยาติ สมคฺคภาวตฺถาย. เอกีภาวายาติ เอกีภาวตฺถาย นินฺนานากรณาย. สํวตฺตนฺตีติ ภวนฺติ. เมตฺตํ กายกมฺมนฺติ เมตฺตจิตฺเตน กตฺตพฺพํ กายกมฺมํ. วจีกมฺมมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. อิมานิ ภิกฺขูนํ วเสน อาคตานิ, คิหีสุปิ ลพฺภนฺติเยว. ภิกฺขูนญฺหิ เมตฺตจิตฺเตน อาภิสมาจาริกธมฺมปูรณํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. คิหีนํ เจติยวนฺทนตฺถาย โพธิวนฺทนตฺถาย สงฺฆนิมนฺตนตฺถาย คมนํ คามํ ปิณฺฑาย ปวิฏฺเฐ ภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจุคฺคมนํ ปตฺตปฏิคฺคหณํ อาสนปญฺญาปนํ อนุคมนนฺติ เอวมาทิกํ เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. 492. “Này các Tỳ khưu, sáu pháp đáng nhớ này” (Chayime, bhikkhave, dhammā sāraṇīyā), ở phần dưới, bài thuyết giảng đã được bắt đầu theo cách thức của sự tranh cãi và xung đột. Ở nơi này, sáu pháp đáng nhớ đã được đề cập đến, như vậy kinh Kosambiya này đã được trình bày đúng theo mạch văn. Trong ấy, “đáng nhớ” (sāraṇīyā) là đáng được ghi nhớ, dù thời gian dài đã trôi qua cũng không nên quên lãng. Vị nào thực hành đầy đủ các pháp ấy, (các pháp ấy) làm cho vị ấy được các bạn đồng phạm hạnh yêu mến, vì thế gọi là pháp tạo sự yêu mến (piyakaraṇā). (Các pháp ấy) làm cho được kính trọng, vì thế gọi là pháp tạo sự kính trọng (garukaraṇā). “Để nhiếp phục” (saṅgahāya) là với mục đích nhiếp phục. “Để không tranh cãi” (avivādāya) là với mục đích không tranh cãi. “Để hòa hợp” (sāmaggiyā) là với mục đích có được sự hòa hợp. “Để hợp nhất” (ekībhāvāya) là với mục đích hợp nhất, không chia rẽ. “Đưa đến” (saṃvattanti) có nghĩa là trở thành. “Thân hành từ ái” (mettaṃ kāyakammaṃ) là thân hành cần được thực hiện với tâm từ. Đối với khẩu hành và ý hành cũng theo phương pháp tương tự. Những điều này được nói đến theo phương diện của các Tỳ khưu, và cũng có thể có được ở hàng tại gia. Quả vậy, đối với các Tỳ khưu, việc thực hành đầy đủ các pháp thuộc về oai nghi tốt đẹp với tâm từ được gọi là thân hành từ ái. Đối với hàng tại gia, việc đi lại để đảnh lễ bảo tháp, đảnh lễ cây bồ đề, thỉnh mời chư Tăng; khi thấy các Tỳ khưu đi vào làng để khất thực, việc đi ra đón rước, nhận lấy bát, sửa soạn chỗ ngồi, đi tiễn, những việc như vậy được gọi là thân hành từ ái. ภิกฺขูนํ เมตฺตจิตฺเตน อาจารปญฺญตฺติสิกฺขาปทํ, กมฺมฏฺฐานกถนํ ธมฺมเทสนา เตปิฏกมฺปิ พุทฺธวจนํ เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. คิหีนญฺจ, ‘‘เจติยวนฺทนตฺถาย คจฺฉาม, โพธิวนฺทนตฺถาย คจฺฉาม, ธมฺมสฺสวนํ กริสฺสาม, ปทีปมาลาปุปฺผปูชํ กริสฺสาม, ตีณิ สุจริตานิ สมาทาย วตฺติสฺสาม, สลากภตฺตาทีนิ ทสฺสาม, วสฺสาวาสิกํ ทสฺสาม, อชฺช สงฺฆสฺส [Pg.293] จตฺตาโร ปจฺจเย ทสฺสาม, สงฺฆํ นิมนฺเตตฺวา ขาทนียาทีนิ สํวิทหถ, อาสนานิ ปญฺญาเปถ, ปานียํ อุปฏฺฐเปถ, สงฺฆํ ปจฺจุคฺคนฺตฺวา อาเนถ, ปญฺญตฺตาสเน นิสีทาเปตฺวา ฉนฺทชาตา อุสฺสาหชาตา เวยฺยาวจฺจํ กโรถา’’ติอาทิกถนกาเล เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. Đối với các Tỳ khưu, việc nói về học giới quy định oai nghi, nói về đề mục thiền, thuyết pháp, và lời Phật dạy trong Tam Tạng với tâm từ được gọi là khẩu hành từ ái. Và đối với hàng tại gia, vào lúc nói những lời như: “Chúng ta hãy đi đảnh lễ bảo tháp, chúng ta hãy đi đảnh lễ cây bồ đề, chúng ta sẽ nghe pháp, chúng ta sẽ cúng dường đèn, tràng hoa, và bông hoa, chúng ta sẽ thọ trì và thực hành ba thiện hành, chúng ta sẽ cúng dường vật thực theo thẻ thăm v.v., chúng ta sẽ cúng dường y an cư mùa mưa, hôm nay chúng ta sẽ cúng dường bốn món vật dụng đến chư Tăng, sau khi thỉnh mời chư Tăng, hãy chuẩn bị các món ăn cứng v.v., hãy sửa soạn chỗ ngồi, hãy dâng nước uống, hãy đi ra đón rước và đưa chư Tăng vào, sau khi mời ngồi vào chỗ đã soạn sẵn, với tâm hoan hỷ, với lòng nhiệt thành, hãy làm công việc phục vụ,” thì được gọi là khẩu hành từ ái. ภิกฺขูนํ ปาโตว อุฏฺฐาย สรีรปฏิชคฺคนํ เจติยงฺคณวตฺตาทีนิ จ กตฺวา วิวิตฺตาสเน นิสีทิตฺวา, ‘‘อิมสฺมึ วิหาเร ภิกฺขู สุขี โหนฺตุ, อเวรา อพฺยาปชฺฌา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. คิหีนํ ‘‘อยฺยา สุขี โหนฺตุ, อเวรา อพฺยาปชฺฌา’’ติ จินฺตนํ เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. Đối với các Tỳ khưu, sau khi thức dậy vào buổi sáng sớm, chăm sóc thân thể và làm các phận sự ở sân bảo tháp v.v., rồi ngồi ở nơi thanh vắng và suy nghĩ rằng: “Mong rằng các Tỳ khưu trong tu viện này được an lạc, không oan trái, không phiền não,” thì đó được gọi là ý hành từ ái. Đối với hàng tại gia, sự suy nghĩ rằng: “Mong rằng các bậc tôn quý được an lạc, không oan trái, không phiền não,” thì đó được gọi là ý hành từ ái. อาวิ เจว รโห จาติ สมฺมุขา จ ปรมฺมุขา จ. ตตฺถ นวกานํ จีวรกมฺมาทีสุ สหายภาวูปคมนํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. เถรานํ ปน ปาทโธวนวนฺทนพีชนทานาทิเภทมฺปิ สพฺพํ สามีจิกมฺมํ สมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. อุภเยหิปิ ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ ทารุภณฺฑาทีนํ เตสุ อวมญฺญํ อกตฺวา อตฺตนา ทุนฺนิกฺขิตฺตานํ วิย ปฏิสามนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ กายกมฺมํ นาม. เทวตฺเถโร ติสฺสตฺเถโรติ เอวํ ปคฺคยฺห วจนํ สมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. วิหาเร อสนฺตํ ปน ปริปุจฺฉนฺตสฺส, กุหึ อมฺหากํ เทวตฺเถโร, อมฺหากํ ติสฺสตฺเถโร กทา นุ โข อาคมิสฺสตีติ เอวํ มมายนวจนํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ วจีกมฺมํ นาม. เมตฺตาสิเนหสินิทฺธานิ ปน นยนานิ อุมฺมีเลตฺวา สุปฺปสนฺเนน มุเขน โอโลกนํ สมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. เทวตฺเถโร, ติสฺสตฺเถโร อโรโค โหตุ อปฺปาพาโธติ สมนฺนาหรณํ ปรมฺมุขา เมตฺตํ มโนกมฺมํ นาม. “Cả công khai lẫn kín đáo” (Āvi ceva raho ca) có nghĩa là cả trước mặt lẫn sau lưng. Trong đó, việc đến giúp đỡ các vị Tỳ khưu trẻ trong các công việc như may y v.v. được gọi là thân hành từ ái trước mặt. Còn đối với các vị Trưởng lão, tất cả các công việc thể hiện sự kính trọng, như rửa chân, đảnh lễ, quạt mát v.v. được gọi là thân hành từ ái trước mặt. Đối với cả hai (vị trẻ và vị trưởng lão), khi thấy những vật dụng bằng gỗ v.v. bị đặt để không ngay ngắn, không tỏ ra khinh thường đối với các vị ấy mà cất dọn như thể là đồ của chính mình bị đặt để không ngay ngắn, thì đó được gọi là thân hành từ ái sau lưng. Lời nói tán dương như “Trưởng lão Revata, Trưởng lão Tissa” được gọi là khẩu hành từ ái trước mặt. Còn khi có người hỏi về vị (Trưởng lão) không có mặt trong tu viện, lời nói thể hiện sự quý mến như: “Trưởng lão Revata của chúng ta đi đâu rồi? Chừng nào Trưởng lão Tissa của chúng ta sẽ trở về nhỉ?” được gọi là khẩu hành từ ái sau lưng. Còn việc mở đôi mắt dịu dàng vì tình thương và lòng trìu mến, nhìn với gương mặt vô cùng trong sáng, được gọi là ý hành từ ái trước mặt. Sự tác ý rằng: “Mong Trưởng lão Revata, Trưởng lão Tissa được không bệnh, ít bệnh” được gọi là ý hành từ ái sau lưng. ลาภาติ จีวราทโย ลทฺธปจฺจยา. ธมฺมิกาติ กุหนาทิเภทํ มิจฺฉาชีวํ วชฺเชตฺวา ธมฺเมน สเมน ภิกฺขาจริยวตฺเตน อุปฺปนฺนา. อนฺตมโส ปตฺตปริยาปนฺนมตฺตมฺปีติ ปจฺฉิมโกฏิยา ปตฺเต ปริยาปนฺนํ ปตฺตสฺส อนฺโตคตํ ทฺวตฺติกฏจฺฉุภิกฺขามตฺตมฺปิ. อปฺปฏิวิภตฺตโภคีติ เอตฺถ ทฺเว ปฏิวิภตฺตานิ นาม อามิสปฏิวิภตฺตํ ปุคฺคลปฏิวิภตฺตญฺจ. ตตฺถ, ‘‘เอตฺตกํ ทสฺสามิ, เอตฺตกํ น ทสฺสามี’’ติ เอวํ จิตฺเตน วิภชนํ อามิสปฏิวิภตฺตํ นาม. ‘‘อสุกสฺส ทสฺสามิ, อสุกสฺส น ทสฺสามี’’ติ เอวํ จิตฺเตน วิภชนํ ปน ปุคฺคลปฏิวิภตฺตํ นาม. ตทุภยมฺปิ อกตฺวา โย อปฺปฏิวิภตฺตํ ภุญฺชติ, อยํ อปฺปฏิวิภตฺตโภคี นาม. “Lợi lộc” (lābhā) là các vật dụng đã nhận được như y v.v. “Đúng pháp” (dhammikā) là (các vật dụng) được phát sinh do phận sự đi khất thực một cách đúng pháp, công bằng, sau khi đã tránh xa tà mạng có nhiều loại như lừa dối v.v. “Cho đến chỉ vừa đủ trong bát” (antamaso pattapariyāpannamattampi) có nghĩa là, ở mức độ thấp nhất, là vật thực vừa đủ trong bát, chỉ là lượng vật thực bằng hai hoặc ba muỗng canh nằm trong bát. Về “người thọ dụng không phân chia” (appaṭivibhattabhogī), ở đây có hai sự phân chia gọi là: phân chia về vật chất và phân chia về cá nhân. Trong đó, sự phân chia bằng tâm ý như: “Tôi sẽ cho chừng này, tôi sẽ không cho chừng này,” được gọi là phân chia về vật chất. Còn sự phân chia bằng tâm ý như: “Tôi sẽ cho vị này, tôi sẽ không cho vị kia,” được gọi là phân chia về cá nhân. Vị nào không làm cả hai điều đó mà thọ dụng (vật thực) không phân chia, vị này được gọi là người thọ dụng không phân chia. สีลวนฺเตหิ [Pg.294] สพฺรหฺมจารีหิ สาธารณโภคีติ เอตฺถ สาธารณโภคิโน อิทํ ลกฺขณํ, ยํ ยํ ปณีตํ ลพฺภติ, ตํ ตํ เนว ลาเภน ลาภํ ชิคีสนามุเขน คิหีนํ เทติ, น อตฺตนา ปริภุญฺชติ; ปฏิคฺคณฺหนฺโตว สงฺเฆน สาธารณํ โหตูติ คเหตฺวา คณฺฑึ ปหริตฺวา ปริภุญฺชิตพฺพํ สงฺฆสนฺตกํ วิย ปสฺสติ. อิทํ ปน สารณียธมฺมํ โก ปูเรติ, โก น ปูเรตีติ? ทุสฺสีโล ตาว น ปูเรติ. น หิ ตสฺส สนฺตกํ สีลวนฺตา คณฺหนฺติ. ปริสุทฺธสีโล ปน วตฺตํ อขณฺเฑนฺโต ปูเรติ. Về “người có sự thọ dụng chung với các bạn đồng phạm hạnh có giới” (sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī), ở đây, đây là đặc điểm của người có sự thọ dụng chung: bất cứ vật thực hảo hạng nào nhận được, vị ấy không cho vật thực đó đến hàng tại gia với ý muốn đổi lợi lộc lấy lợi lộc, cũng không tự mình thọ dụng; mà khi nhận, vị ấy nhận với ý nghĩ “mong rằng vật này là của chung với Tăng chúng,” và xem nó như là tài sản của Tăng chúng, cần phải đánh kẻng (báo hiệu) rồi mới thọ dụng. Vậy thì, ai thực hành đầy đủ pháp đáng nhớ này, ai không thực hành đầy đủ? Trước hết, người ác giới không thực hành đầy đủ. Vì rằng các vị có giới không nhận tài sản của vị ấy. Còn người có giới thanh tịnh, không làm tổn hại đến phận sự, thì thực hành đầy đủ. ตตฺริทํ วตฺตํ – โย หิ โอทิสฺสกํ กตฺวา มาตุ วา ปิตุ วา อาจริยุปชฺฌายาทีนํ วา เทติ, โส ทาตพฺพํ เทติ, สารณียธมฺโม ปนสฺส น โหติ, ปลิโพธชคฺคนํ นาม โหติ. สารณียธมฺโม หิ มุตฺตปลิโพธสฺเสว วฏฺฏติ, เตน ปน โอทิสฺสกํ เทนฺเตน คิลานคิลานุปฏฺฐากอาคนฺตุกคมิกานญฺเจว นวปพฺพชิตสฺส จ สงฺฆาฏิปตฺตคฺคหณํ อชานนฺตสฺส ทาตพฺพํ. เอเตสํ ทตฺวา อวเสสํ เถราสนโต ปฏฺฐาย โถกํ โถกํ อทตฺวา โย ยตฺตกํ คณฺหาติ, ตสฺส ตตฺตกํ ทาตพฺพํ. อวสิฏฺเฐ อสติ ปุน ปิณฺฑาย จริตฺวา เถราสนโต ปฏฺฐาย ยํ ยํ ปณีตํ, ตํ ตํ ทตฺวา เสสํ ปริภุญฺชิตพฺพํ, ‘‘สีลวนฺเตหี’’ติ วจนโต ทุสฺสีลสฺส อทาตุมฺปิ วฏฺฏติ. Ở đây, đây là phận sự: Vị tỳ khưu nào làm việc chỉ định rồi dâng cúng cho mẹ, hoặc cha, hoặc các vị như thầy tế độ, thầy yết-ma, vị ấy dâng cúng vật đáng dâng cúng, nhưng đối với vị ấy không có pháp đáng ghi nhớ (sāraṇīyadhamma), mà chỉ được gọi là việc dọn dẹp chướng ngại. Quả vậy, pháp đáng ghi nhớ chỉ thích hợp cho người đã thoát khỏi chướng ngại. Vị ấy, khi thực hành pháp này bằng cách dâng cúng có chỉ định, nên dâng cúng cho vị bệnh, vị chăm sóc bệnh, vị khách, vị sẽ đi, và cho vị mới tu là người không biết cách cầm y tăng-già-lê và bát. Sau khi đã dâng cúng cho những vị này, đối với phần còn lại, bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão, không nên cho từng chút một, mà vị nào nhận bao nhiêu thì nên cho vị ấy bấy nhiêu. Khi không còn lại, nên đi khất thực lại, rồi bắt đầu từ chỗ ngồi của vị trưởng lão, vật nào ngon thì dâng cúng vật ấy, phần còn lại thì nên thọ dụng. Theo lời dạy 'cho những người có giới,' cũng được phép không cho người ác giới. อยํ ปน สารณียธมฺโม สุสิกฺขิตาย ปริสาย สุปูโร โหติ, โน อสิกฺขิตาย ปริสาย. สุสิกฺขิตาย หิ ปริสาย โย อญฺญโต ลภติ, โส น คณฺหาติ, อญฺญโต อลภนฺโตปิ ปมาณยุตฺตเมว คณฺหาติ, น อติเรกํ. อยญฺจ ปน สารณียธมฺโม เอวํ ปุนปฺปุนํ ปิณฺฑาย จริตฺวา ลทฺธํ ลทฺธํ เทนฺตสฺสาปิ ทฺวาทสหิ วสฺเสหิ ปูรติ, น ตโต โอรํ. สเจ หิ ทฺวาทสเมปิ วสฺเส สารณียธมฺมปูรโก ปิณฺฑปาตปูรํ ปตฺตํ อาสนสาลายํ ฐเปตฺวา นหายิตุํ คจฺฉติ, สงฺฆตฺเถโร จ กสฺเสโส ปตฺโตติ? สารณียธมฺมปูรกสฺสาติ วุตฺเต – ‘‘อาหรถ น’’นฺติ สพฺพํ ปิณฺฑปาตํ วิจาเรตฺวา ภุญฺชิตฺวา จ ริตฺตปตฺตํ ฐเปติ. อถ โส ภิกฺขุ ริตฺตปตฺตํ ทิสฺวา, ‘‘มยฺหํ อเสเสตฺวาว ปริภุญฺชึสู’’ติ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทติ, สารณียธมฺโม ภิชฺชติ, ปุน ทฺวาทส วสฺสานิ ปูเรตพฺโพ [Pg.295] โหติ, ติตฺถิยปริวาสสทิโส เหส. สกึ ขณฺเฑ ชาเต ปุน ปูเรตพฺโพว. โย ปน, ‘‘ลาภา วต เม, สุลทฺธํ วต เม, ยสฺส เม ปตฺตคตํ อนาปุจฺฉาว สพฺรหฺมจารี ปริภุญฺชนฺตี’’ติ โสมนสฺสํ ชเนติ, ตสฺส ปุณฺโณ นาม โหติ. Hơn nữa, pháp đáng ghi nhớ này được viên mãn trong hội chúng đã được huấn luyện tốt, không phải trong hội chúng chưa được huấn luyện. Quả vậy, trong hội chúng đã được huấn luyện tốt, vị nào nhận được từ nơi khác thì không nhận (thêm), vị không nhận được từ nơi khác cũng chỉ nhận mức độ vừa phải, không nhận quá nhiều. Và pháp đáng ghi nhớ này, ngay cả đối với người đi khất thực lại nhiều lần và cho đi mọi thứ nhận được, cũng phải mất mười hai năm mới viên mãn, không ít hơn thế. Quả vậy, nếu ngay cả trong năm thứ mười hai, người đang thực hành viên mãn pháp đáng ghi nhớ để bát đầy vật thực ở trai đường rồi đi tắm, và vị trưởng lão Tăng hỏi: 'Bát này của ai?' Khi được trả lời: 'Của người đang thực hành viên mãn pháp đáng ghi nhớ,' vị ấy nói: 'Hãy mang nó đến đây,' rồi phân phát và thọ dụng tất cả vật thực, sau đó để lại cái bát rỗng. Khi ấy, vị tỳ khưu ấy thấy cái bát rỗng, liền phát sinh ưu phiền rằng: 'Họ đã ăn hết không chừa lại cho ta.' Pháp đáng ghi nhớ bị phá vỡ, phải thực hành viên mãn lại mười hai năm nữa. Điều này giống như biệt trú của ngoại đạo. Một khi bị gián đoạn, phải thực hành viên mãn lại. Nhưng vị nào phát sinh hỷ lạc rằng: 'Thật là lợi lộc cho ta, thật là được lợi ích thay cho ta, khi các vị đồng phạm hạnh thọ dụng vật thực trong bát của ta mà không cần hỏi,' đối với vị ấy, pháp này được gọi là viên mãn. เอวํ ปูริตสารณียธมฺมสฺส ปน เนว อิสฺสา, น มจฺฉริยํ โหติ, โส มนุสฺสานํ ปิโย โหติ, สุลภปจฺจโย; ปตฺตคตมสฺส ทียมานมฺปิ น ขียติ, ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ลภติ, ภเย วา ฉาตเก วา สมฺปตฺเต เทวตา อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชนฺติ. Hơn nữa, đối với vị đã viên mãn pháp đáng ghi nhớ như vậy, không có ganh tỵ, không có bỏn xẻn; vị ấy được mọi người yêu mến, dễ dàng nhận được các vật dụng; vật thực trong bát của vị ấy dù được cho đi cũng không vơi cạn; tại nơi phân chia vật dụng, vị ấy nhận được phần tốt nhất; khi gặp nguy hiểm hoặc nạn đói, chư thiên nỗ lực (giúp đỡ). ตตฺริมานิ วตฺถูนิ – เลณคิริวาสี ติสฺสตฺเถโร กิร มหาคิริคามํ อุปนิสฺสาย วสติ. ปญฺญาส มหาเถรา นาคทีปํ เจติยวนฺทนตฺถาย คจฺฉนฺตา คิริคาเม ปิณฺฑาย จริตฺวา กิญฺจิ อลทฺธา นิกฺขมึสุ. เถโร ปวิสนฺโต เต ทิสฺวา ปุจฺฉิ – ‘‘ลทฺธํ, ภนฺเต’’ติ? วิจริมฺหา, อาวุโสติ. โส อลทฺธภาวํ ญตฺวา อาห – ‘‘ยาวาหํ, ภนฺเต, อาคจฺฉามิ, ตาว อิเธว โหถา’’ติ. มยํ, อาวุโส, ปญฺญาส ชนา ปตฺตเตมนมตฺตมฺปิ น ลภิมฺหาติ. เนวาสิกา นาม, ภนฺเต, ปฏิพลา โหนฺติ, อลภนฺตาปิ ภิกฺขาจารมคฺคสภาวํ ชานนฺตีติ. เถรา อาคมึสุ. เถโร คามํ ปาวิสิ. ธุรเคเหเยว มหาอุปาสิกา ขีรภตฺตํ สชฺเชตฺวา เถรํ โอโลกยมานา ฐิตา เถรสฺส ทฺวารํ สมฺปตฺตสฺเสว ปตฺตํ ปูเรตฺวา อทาสิ. โส ตํ อาทาย เถรานํ สนฺติกํ คนฺตฺวา, ‘‘คณฺหถ, ภนฺเต’’ติ สงฺฆตฺเถรมาห. เถโร, ‘‘อมฺเหหิ เอตฺตเกหิ กิญฺจิ น ลทฺธํ, อยํ สีฆเมว คเหตฺวา อาคโต, กึ นุ โข’’ติ เสสานํ มุขํ โอโลเกสิ. เถโร โอโลกนากาเรเนว ญตฺวา – ‘‘ธมฺเมน สเมน ลทฺธปิณฺฑปาโต, นิกฺกุกฺกุจฺจา คณฺหถ ภนฺเต’’ติอาทิโต ปฏฺฐาย สพฺเพสํ ยาวทตฺถํ ทตฺวา อตฺตนาปิ ยาวทตฺถํ ภุญฺชิ. Ở đây có những câu chuyện sau: Tương truyền, trưởng lão Tissa, trú tại Leṇagiri, sống nương vào làng Mahāgiri. Năm mươi vị đại trưởng lão, trong khi đi đến đảo Nāga để đảnh lễ bảo tháp, đã đi khất thực trong làng Giri và không nhận được gì nên đã đi ra. Vị trưởng lão (Tissa) khi đi vào, thấy họ và hỏi: 'Bạch các ngài, các ngài có nhận được gì không?' (Họ đáp): 'Thưa hiền giả, chúng tôi đã đi rồi.' Vị ấy biết được việc họ không nhận được gì, liền nói: 'Bạch các ngài, trong khi con đi rồi trở lại, xin các ngài hãy ở lại đây.' (Họ nói): 'Thưa hiền giả, chúng tôi năm mươi người mà ngay cả một chút để làm ấm bát cũng không nhận được.' (Vị ấy đáp): 'Bạch các ngài, những vị thường trú thì có khả năng, dù không nhận được gì, họ cũng biết được bản chất của con đường khất thực.' Các vị trưởng lão đã đến (chỗ hẹn). Vị trưởng lão (Tissa) đi vào làng. Ngay tại nhà đầu làng, một vị đại nữ thí chủ đã chuẩn bị cơm sữa, đứng trông ngóng vị trưởng lão, và đã đổ đầy bát của vị trưởng lão ngay khi ngài vừa đến cửa. Vị ấy mang vật thực đó đến gần các vị trưởng lão và nói với vị trưởng lão Tăng: 'Bạch ngài, xin hãy thọ nhận.' Vị trưởng lão Tăng (nghĩ rằng): 'Chúng ta đông như thế này mà không nhận được gì, còn vị này lại nhận được và trở về nhanh như vậy, là sao nhỉ?' rồi nhìn mặt các vị còn lại. Vị trưởng lão (Tissa) biết được chỉ qua cách họ nhìn, liền nói: 'Đây là vật thực khất thực nhận được một cách đúng pháp, đúng đắn. Bạch các ngài, xin hãy thọ nhận không chút do dự.' rồi bắt đầu từ vị đầu tiên, đã dâng cúng cho tất cả mọi người đến khi họ vừa đủ, và chính mình cũng thọ dụng đến khi vừa đủ. อถ นํ ภตฺตกิจฺจาวสาเน เถรา ปุจฺฉึสุ – ‘‘กทา, อาวุโส, โลกุตฺตรธมฺมํ ปฏิวิชฺฌี’’ติ? นตฺถิ เม, ภนฺเต, โลกุตฺตรธมฺโมติ. ฌานลาภีสิ, อาวุโสติ? เอตมฺปิ เม, ภนฺเต, นตฺถีติ. นนุ, อาวุโส, ปาฏิหาริยนฺติ? สารณียธมฺโม เม, ภนฺเต, ปูริโต, ตสฺส เม ธมฺมสฺส ปูริตกาลโต [Pg.296] ปฏฺฐาย สเจปิ ภิกฺขุสตสหสฺสํ โหติ, ปตฺตคตํ น ขียตีติ. สาธุ สาธุ, สปฺปุริส, อนุจฺฉวิกมิทํ ตุยฺหนฺติ. อิทํ ตาว ปตฺตคตํ น ขียตีติ เอตฺถ วตฺถุ. Khi ấy, sau khi việc thọ thực đã xong, các vị trưởng lão hỏi vị ấy: 'Thưa hiền giả, hiền giả đã chứng ngộ pháp siêu thế khi nào?' (Vị ấy đáp): 'Bạch các ngài, con không có pháp siêu thế.' (Họ hỏi): 'Thưa hiền giả, hiền giả có chứng thiền không?' (Vị ấy đáp): 'Bạch các ngài, điều này con cũng không có.' (Họ nói): 'Thưa hiền giả, chẳng phải đây là thần thông sao?' (Vị ấy đáp): 'Bạch các ngài, con đã viên mãn pháp đáng ghi nhớ. Kể từ khi con viên mãn pháp ấy, dù có một trăm ngàn vị tỳ khưu, vật thực trong bát cũng không vơi cạn.' (Họ nói): 'Lành thay, lành thay, bậc chân nhân! Điều này thật xứng hợp với ngài.' Đây là câu chuyện về 'vật thực trong bát không vơi cạn'. อยเมว ปน เถโร เจติยปพฺพเต คิริภณฺฑมหาปูชาย ทานฏฺฐานํ คนฺตฺวา, ‘‘อิมสฺมึ ฐาเน กึ วรภณฺฑ’’นฺติ ปุจฺฉติ. ทฺเว สาฏกา, ภนฺเตติ. เอเต มยฺหํ ปาปุณิสฺสนฺตีติ. ตํ สุตฺวา อมจฺโจ รญฺโญ อาโรเจสิ – ‘‘เอโก ทหโร เอวํ วทตี’’ติ. ‘‘ทหรสฺเสวํ จิตฺตํ, มหาเถรานํ ปน สุขุมสาฏกา วฏฺฏนฺตี’’ติ วตฺวา, ‘‘มหาเถรานํ ทสฺสามี’’ติ ฐเปสิ. ตสฺส ภิกฺขุสงฺเฆ ปฏิปาฏิยา ฐิเต เทนฺตสฺส มตฺถเก ฐปิตาปิ เต สาฏกา หตฺถํ นาโรหนฺติ, อญฺเญว อาโรหนฺติ. ทหรสฺส ทานกาเล ปน หตฺถํ อารุฬฺหา. โส ตสฺส หตฺเถ ฐเปตฺวา อมจฺจสฺส มุขํ โอโลเกตฺวา ทหรํ นิสีทาเปตฺวา ทานํ ทตฺวา สงฺฆํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทหรสฺส สนฺติเก นิสีทิตฺวา, ‘‘กทา, ภนฺเต, อิมํ ธมฺมํ ปฏิวิชฺฌิตฺถา’’ติ อาห. โส ปริยาเยนปิ อสนฺตํ อวทนฺโต, ‘‘นตฺถิ มยฺหํ, มหาราช, โลกุตฺตรธมฺโม’’ติ อาห. นนุ, ภนฺเต, ปุพฺเพว อวจุตฺถาติ? อาม, มหาราช, สารณียธมฺมปูรโก อหํ, ตสฺส เม ธมฺมสฺส ปูริตกาลโต ปฏฺฐาย ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ปาปุณาตีติ. สาธุ สาธุ, ภนฺเต, อนุจฺฉวิกมิทํ ตุมฺหากนฺติ วนฺทิตฺวา ปกฺกามิ. อิทํ ภาชนียภณฺฑฏฺฐาเน อคฺคภณฺฑํ ปาปุณาตีติ เอตฺถ วตฺถุ. Vị trưởng lão này, tại núi Cetiyapabbata, trong đại lễ cúng dường y phục trên núi, đã đi đến nơi bố thí và hỏi: “Ở nơi này, vật phẩm quý giá là gì?” – “Thưa ngài, là hai tấm y.” – “Những thứ này sẽ đến tay ta.” Nghe vậy, vị đại thần tâu với vua: “Có một vị sa-di trẻ nói như vậy.” (Vua nghĩ): “Tâm của vị sa-di trẻ là như vậy, còn những tấm y mịn màng thì thích hợp với các vị đại trưởng lão.” Nói rồi, vua để dành lại (hai tấm y) với ý định: “Ta sẽ dâng cúng cho các vị đại trưởng lão.” Khi vua đang tuần tự dâng cúng cho chư Tăng đang đứng theo hàng, dù đã đặt lên trên cùng, những tấm y ấy vẫn không vào tay vua, chỉ có những tấm y khác vào tay. Nhưng đến lúc dâng cúng cho vị sa-di trẻ thì chúng lại vào tay. Vua bèn đặt chúng vào tay vị sa-di, nhìn mặt vị đại thần, rồi mời vị sa-di ngồi xuống, dâng cúng vật phẩm, cho chúng Tăng giải tán, rồi ngồi xuống gần vị sa-di và hỏi: “Bạch ngài, ngài đã chứng ngộ pháp này khi nào?” Vị ấy, ngay cả một cách gián tiếp cũng không nói điều không có thật, đã đáp: “Tâu đại vương, tôi không có pháp siêu thế.” – “Bạch ngài, chẳng phải trước đây ngài đã nói vậy sao?” – “Thưa vâng, tâu đại vương. Tôi là người thực hành trọn vẹn các pháp đáng nhớ (sāraṇīyadhamma). Kể từ khi thực hành trọn vẹn pháp ấy, tại nơi phân chia vật phẩm, vật phẩm tốt nhất luôn đến tay tôi.” – “Lành thay, lành thay, bạch ngài! Điều này thật xứng đáng với ngài.” (Vua) nói vậy, đảnh lễ rồi ra về. Đây là câu chuyện liên quan đến đoạn “tại nơi phân chia vật phẩm, vật phẩm tốt nhất đến tay vị ấy.” พฺราหฺมณติสฺสภเย ปน ภาตรคามวาสิโน นาคตฺเถริยา อนาโรเจตฺวาว ปลายึสุ. เถรี ปจฺจูสกาเล, ‘‘อติวิย อปฺปนิคฺโฆโส คาโม, อุปธาเรถ ตาวา’’ติ ทหรภิกฺขุนิโย อาห. ตา คนฺตฺวา สพฺเพสํ คตภาวํ ญตฺวา อาคมฺม เถริยา อาโรเจสุํ. สา สุตฺวา, ‘‘มา ตุมฺเห เตสํ คตภาวํ จินฺตยิตฺถ, อตฺตโน อุทฺเทสปริปุจฺฉาโยนิโสมนสิกาเรสุเยว โยคํ กโรถา’’ติ วตฺวา ภิกฺขาจารเวลาย ปารุปิตฺวา อตฺตทฺวาทสมา คามทฺวาเร นิคฺโรธรุกฺขมูเล อฏฺฐาสิ. รุกฺเข อธิวตฺถา เทวตา ทฺวาทสนฺนมฺปิ ภิกฺขุนีนํ ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา, ‘‘อยฺเย, อญฺญตฺถ มา คจฺฉถ, นิจฺจํ อิเธว เอถา’’ติ อาห. เถริยา ปน กนิฏฺฐภาตา [Pg.297] นาคตฺเถโร นาม อตฺถิ. โส, ‘‘มหนฺตํ ภยํ, น สกฺกา อิธ ยาเปตุํ, ปรตีรํ คมิสฺสามาติ อตฺตทฺวาทสโมว อตฺตโน วสนฏฺฐานา นิกฺขนฺโต เถรึ ทิสฺวา คมิสฺสามี’’ติ ภาตรคามํ อาคโต. เถรี, ‘‘เถรา อาคตา’’ติ สุตฺวา เตสํ สนฺติกํ คนฺตฺวา, กึ อยฺยาติ ปุจฺฉิ. โส ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. สา, ‘‘อชฺช เอกทิวสํ วิหาเรเยว วสิตฺวา สฺเวว คมิสฺสถา’’ติ อาห. เถรา วิหารํ อคมํสุ. Còn trong lúc có nạn giặc Brāhmaṇatissa, dân làng Bhātaragāma đã bỏ trốn mà không báo cho trưởng lão ni Nāgā. Vào lúc rạng đông, vị trưởng lão ni nói với các tỳ-khưu-ni trẻ: “Ngôi làng im ắng lạ thường, các con hãy đi xem sao.” Các vị ấy đi, biết được rằng tất cả mọi người đã đi rồi, bèn trở về báo cho trưởng lão ni. Nghe xong, bà nói: “Các con đừng bận tâm về việc họ đã ra đi, hãy chỉ chuyên tâm vào việc học thuộc, hỏi đạo và như lý tác ý của mình.” Nói rồi, vào giờ đi khất thực, bà đắp y, cùng với mười một vị khác, đứng dưới gốc cây đa ở cổng làng. Vị thiên thần trú ngụ trên cây đã dâng vật thực cho cả mười hai vị tỳ-khưu-ni và nói: “Thưa các mệnh phụ, xin đừng đi nơi khác, hãy luôn đến đây.” Vị trưởng lão ni có một người em trai tên là trưởng lão Nāga. Vị này nghĩ rằng: “Hiểm nguy quá lớn, không thể sống ở đây được, chúng ta sẽ đi sang bờ bên kia.” Cùng với mười một vị khác, ngài rời khỏi nơi ở của mình và đến làng Bhātaragāma với ý định: “Ta sẽ đi gặp chị rồi sẽ đi.” Trưởng lão ni nghe tin “Các vị trưởng lão đã đến” bèn đi đến chỗ họ và hỏi: “Thưa các ngài, vì sao các ngài đến đây?” Vị ấy kể lại sự tình. Bà nói: “Hôm nay, xin các ngài hãy ở lại tu viện một ngày, ngày mai hãy đi.” Các vị trưởng lão đã đi đến tu viện. เถรี ปุนทิวเส รุกฺขมูเล ปิณฺฑาย จริตฺวา เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา, ‘‘อิมํ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชถา’’ติ อาห. เถโร, ‘‘วฏฺฏิสฺสติ เถรี’’ติ วตฺวา ตุณฺหี อฏฺฐาสิ. ธมฺมิโก ตาตา ปิณฺฑปาโต กุกฺกุจฺจํ อกตฺวา ปริภุญฺชถาติ. วฏฺฏิสฺสติ เถรีติ. สา ปตฺตํ คเหตฺวา อากาเส ขิปิ, ปตฺโต อากาเส อฏฺฐาสิ. เถโร, ‘‘สตฺตตาลมตฺเต ฐิตมฺปิ ภิกฺขุนีภตฺตเมว, เถรีติ วตฺวา ภยํ นาม สพฺพกาลํ น โหติ, ภเย วูปสนฺเต อริยวํสํ กถยมาโน, ‘โภ ปิณฺฑปาติก ภิกฺขุนีภตฺตํ ภุญฺชิตฺวา วีตินามยิตฺถา’ติ จิตฺเตน อนุวทิยมาโน สนฺถมฺเภตุํ น สกฺขิสฺสามิ, อปฺปมตฺตา โหถ เถริโย’’ติ มคฺคํ อารุหิ. Ngày hôm sau, vị trưởng lão ni sau khi đi khất thực ở gốc cây, đã đến gần vị trưởng lão và nói: “Xin ngài hãy thọ dụng vật thực này.” Vị trưởng lão nói: “Này trưởng lão ni, có thích hợp không?” rồi đứng im lặng. (Bà nói): “Thưa hiền huynh, vật thực này là hợp pháp, xin ngài đừng do dự mà hãy thọ dụng.” – “Này trưởng lão ni, có thích hợp không?” Bà bèn lấy bát và tung lên không trung, chiếc bát đứng yên trên không. Vị trưởng lão nói: “Dù đứng ở độ cao bảy cây thốt nốt, đó vẫn là vật thực của tỳ-khưu-ni.” Nói vậy rồi, ngài nói với vị trưởng lão ni: “Cái gọi là hiểm nguy không phải lúc nào cũng có. Khi hiểm nguy đã qua, trong lúc đang thuyết giảng về Thánh chủng (Ariyavaṃsa), ta sẽ không thể chịu đựng được khi bị tâm trí truy đuổi rằng: ‘Này kẻ sống bằng đồ khất thực, ngươi đã sống qua ngày bằng cách ăn vật thực của tỳ-khưu-ni.’ Các vị trưởng lão ni, hãy tinh tấn!” rồi ngài lên đường. รุกฺขเทวตาปิ, ‘‘สเจ เถโร เถริยา หตฺถโต ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิสฺสติ, น นํ นิวตฺเตสฺสามิ, สเจ ปน น ปริภุญฺชิสฺสติ, นิวตฺเตสฺสามี’’ติ จินฺตยมานา ฐตฺวา เถรสฺส คมนํ ทิสฺวา รุกฺขา โอรุยฺห ปตฺตํ, ภนฺเต, เทถาติ ปตฺตํ คเหตฺวา เถรํ รุกฺขมูลํเยว อาเนตฺวา อาสนํ ปญฺญาเปตฺวา ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา กตภตฺตกิจฺจํ ปฏิญฺญํ กาเรตฺวา ทฺวาทส ภิกฺขุนิโย, ทฺวาทส จ ภิกฺขู สตฺต วสฺสานิ อุปฏฺฐหิ. อิทํ เทวตา อุสฺสุกฺกํ อาปชฺชนฺตีติ เอตฺถ วตฺถุ, ตตฺร หิ เถรี สารณียธมฺมปูริกา อโหสิ. Vị thần cây cũng đứng đó suy nghĩ: “Nếu vị trưởng lão thọ dụng vật thực từ tay của trưởng lão ni, ta sẽ không ngăn ngài lại. Nhưng nếu ngài không thọ dụng, ta sẽ ngăn ngài lại.” Thấy vị trưởng lão ra đi, vị thần cây từ trên cây đi xuống, nói: “Bạch ngài, xin hãy đưa con cái bát,” rồi nhận lấy bát, đưa vị trưởng lão trở lại gốc cây, dọn chỗ ngồi, dâng vật thực, và sau khi ngài đã dùng bữa xong, đã khiến ngài hứa nhận lời, rồi hộ độ cho mười hai vị tỳ-khưu-ni và mười hai vị tỳ-khưu trong suốt bảy năm. Đây là câu chuyện liên quan đến đoạn “chư thiên nhiệt tâm giúp đỡ.” Vì trong trường hợp này, vị trưởng lão ni là người đã thực hành trọn vẹn các pháp đáng nhớ. อขณฺฑานีติอาทีสุ ยสฺส สตฺตสุ อาปตฺติกฺขนฺเธสุ อาทิมฺหิ วา อนฺเต วา สิกฺขาปทํ ภินฺนํ โหติ, ตสฺส สีลํ ปริยนฺเต ฉินฺนสาฏโก วิย ขณฺฑํ นาม. ยสฺส ปน เวมชฺเฌ ภินฺนํ, ตสฺส มชฺเฌ ฉิทฺทสาฏโก วิย ฉิทฺทํ นาม โหติ. ยสฺส ปน ปฏิปาฏิยา ทฺเว ตีณิ ภินฺนานิ, ตสฺส ปิฏฺฐิยํ วา กุจฺฉิยํ วา อุฏฺฐิเตน วิสภาควณฺเณน กาฬรตฺตาทีนํ อญฺญตรวณฺณา คาวี วิย สพลํ นาม โหติ. ยสฺส ปน อนฺตรนฺตรา ภินฺนานิ, ตสฺส [Pg.298] อนฺตรนฺตรา วิสภาคพินฺทุจิตฺรา คาวี วิย กมฺมาสํ นาม โหติ. ยสฺส ปน สพฺเพน สพฺพํ อภินฺนานิ, ตสฺส ตานิ สีลานิ อขณฺฑานิ อจฺฉิทฺทานิ อสพลานิ อกมฺมาสานิ นาม โหนฺติ. ตานิ ปเนตานิ ตณฺหาทาสพฺยโต โมเจตฺวา ภุชิสฺสภาวกรณโต ภุชิสฺสานิ. พุทฺธาทีหิ วิญฺญูหิ ปสตฺถตฺตา วิญฺญุปฺปสตฺถานิ. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อปรามฏฺฐตฺตา, ‘‘อิทํ นาม ตฺวํ อาปนฺนปุพฺโพ’’ติ เกนจิ ปรามฏฺฐุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา จ อปรามฏฺฐานิ. อุปจารสมาธึ วา อปฺปนาสมาธึ วา สํวตฺตยนฺตีติ สมาธิสํวตฺตนิกานีติ วุจฺจนฺติ. สีลสามญฺญคโต วิหรตีติ เตสุ เตสุ ทิสาภาเคสุ วิหรนฺเตหิ ภิกฺขูหิ สทฺธึ สมานภาวูปคตสีโล วิหรติ. โสตาปนฺนาทีนญฺหิ สีลํ สมุทฺทนฺตเรปิ เทวโลเกปิ วสนฺตานํ อญฺเญสํ โสตาปนฺนาทีนํ สีเลน สมานเมว โหติ, นตฺถิ มคฺคสีเล นานตฺตํ, ตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. Trong các từ như là akhaṇḍāni v.v..., vị nào có học giới bị vi phạm ở phần đầu hoặc ở phần cuối trong bảy nhóm tội, giới của vị ấy được gọi là bị sứt mẻ (khaṇḍa) giống như tấm vải bị rách ở biên. Còn vị nào bị vi phạm ở khoảng giữa, giới của vị ấy được gọi là bị thủng (chidda) giống như tấm vải bị rách ở giữa. Còn vị nào có hai hoặc ba (học giới) bị vi phạm theo thứ tự, giới của vị ấy được gọi là bị lang (sabala) giống như con bò cái có một màu sắc nào đó trong các màu đen, đỏ, v.v... là màu không tương đồng nổi lên ở trên lưng hoặc ở bụng. Còn vị nào bị vi phạm ở từng khoảng, giới của vị ấy được gọi là bị lốm đốm (kammāsa) giống như con bò cái có những đốm không tương đồng ở từng khoảng. Còn vị nào hoàn toàn không bị vi phạm, các giới ấy của vị ấy được gọi là không bị sứt mẻ, không bị thủng, không bị lang, không bị lốm đốm. Và các giới ấy, do giải thoát khỏi tình trạng nô lệ cho ái dục và do tạo nên tình trạng tự do, nên (được gọi là) bhujissa (giới đem lại tự do). Do được các bậc hiền trí như là đức Phật v.v... tán thán, nên (được gọi là) viññuppasattha (giới được bậc hiền trí tán thán). Do không bị ái và tà kiến nắm giữ, và cũng do không thể bị bất cứ ai nắm giữ (để khiển trách) rằng: “Ngươi đã từng phạm tội này,” nên (được gọi là) aparāmaṭṭha (giới không bị nắm giữ). Do làm phát sanh cận hành định hoặc an chỉ định, nên được gọi là samādhisaṃvattanika (giới làm phát sanh định). (Câu) ‘sīlasāmaññagato viharati’ (vị ấy sống với giới tương đồng) có nghĩa là vị ấy sống có giới đã đạt đến tình trạng tương đồng với các vị tỳ khưu đang sống ở các phương hướng đó. Thật vậy, giới của các bậc Tu-đà-hoàn v.v... đang sống ở bên kia đại dương hay ở cõi trời cũng đều tương đồng với giới của các bậc Tu-đà-hoàn v.v... khác. Không có sự khác biệt trong đạo giới, điều này được nói ra là nhắm đến ý nghĩa ấy. ยายํ ทิฏฺฐีติ มคฺคสมฺปยุตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิ. อริยาติ นิทฺโทสา. นิยฺยาตีติ นิยฺยานิกา. ตกฺกรสฺสาติ โย ตถาการี โหติ. ทุกฺขกฺขยายาติ สพฺพทุกฺขกฺขยตฺถํ. ทิฏฺฐิสามญฺญคโตติ สมานทิฏฺฐิภาวํ อุปคโต หุตฺวา วิหรติ. อคฺคนฺติ เชฏฺฐกํ. สพฺพโคปานสิโย สงฺคณฺหาตีติ สงฺคาหิกํ. สพฺพโคปานสีนํ สงฺฆาฏํ กโรตีติ สงฺฆาฏนิกํ. สงฺฆาฏนิยนฺติ อตฺโถ. ยทิทํ กูฏนฺติ ยเมตํ กูฏาคารกณฺณิกาสงฺขาตํ กูฏํ นาม. ปญฺจภูมิกาทิปาสาทา หิ กูฏพทฺธาว ติฏฺฐนฺติ. ยสฺมึ ปติเต มตฺติกํ อาทึ กตฺวา สพฺเพ ปตนฺติ. ตสฺมา เอวมาห. เอวเมว โขติ ยถา กูฏํ กูฏาคารสฺส, เอวํ อิเมสมฺปิ สารณียธมฺมานํ ยา อยํ อริยา ทิฏฺฐิ, สา อคฺคา จ สงฺคาหิกา จ สงฺฆาฏนิยา จาติ ทฏฺฐพฺพา. (Cụm từ) ‘yāyaṃ diṭṭhi’ (tri kiến nào) là chánh kiến tương ưng với đạo. ‘Ariyā’ (thánh thiện) là không có lỗi lầm. Do hướng đến (sự thoát khổ) nên gọi là ‘niyyānikā’ (hướng thượng). ‘Takkarassa’ (cho người thực hành như vậy) là người nào có sự thực hành như vậy. ‘Dukkhakkhayāya’ (để đoạn tận khổ) là vì mục đích đoạn tận tất cả khổ. ‘Diṭṭhisāmaññagato’ (vị ấy sống với tri kiến tương đồng) là vị ấy sống, sau khi đã đạt đến tình trạng có tri kiến tương đồng. ‘Aggaṃ’ (tối thượng) là cao cả nhất. Do nhiếp thọ tất cả các rui nhà, nên gọi là ‘saṅgāhikaṃ’ (có tính nhiếp thọ). Do tạo sự kết hợp của tất cả các rui nhà, nên gọi là ‘saṅghāṭanikaṃ’ (có tính kết hợp). Đây là ý nghĩa của ‘saṅghāṭaniyaṃ’ (nơi kết hợp). ‘Yadidaṃ kūṭaṃ’ (nóc nhà này) là cái được gọi là nóc nhà, được biết đến là chóp nhọn của ngôi nhà có nóc. Thật vậy, các lâu đài năm tầng v.v... tồn tại khi được kết nối với nóc nhà. Khi nóc nhà ấy sụp đổ, tất cả (các bộ phận) kể từ lớp vữa trát đều sụp đổ. Vì thế, Ngài đã nói như vậy. ‘Evameva kho’ (cũng vậy) nên được hiểu rằng: Giống như nóc nhà đối với ngôi nhà có nóc, cũng vậy, đối với các pháp đáng ghi nhớ này, tri kiến thánh thiện nào có mặt, tri kiến ấy vừa là tối thượng, vừa có tính nhiếp thọ, vừa là nơi kết hợp. ๔๙๓. กถญฺจ, ภิกฺขเว, ยายํ ทิฏฺฐีติ เอตฺถ, ภิกฺขเว, ยายํ โสตาปตฺติมคฺคทิฏฺฐิ อริยา นิยฺยานิกา นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายาติ วุตฺตา, สา กถํ เกน การเณน นิยฺยาตีติ อตฺโถ. ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตว โหตีติ เอตฺตาวตาปิ ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตเยว นาม โหตีติ อตฺโถ. เอส นโย สพฺพตฺถ. สุปฺปณิหิตํ เม มานสนฺติ มยฺหํ จิตฺตํ สุฏฺฐุ ฐปิตํ. สจฺจานํ โพธายาติ จตุนฺนํ สจฺจานํ โพธตฺถาย. อริยนฺติอาทีสุ ตํ ญาณํ ยสฺมา อริยานํ โหติ, น ปุถุชฺชนานํ, ตสฺมา อริยนฺติ วุตฺตํ. เยสํ ปน โลกุตฺตรธมฺโมปิ อตฺถิ, เตสํเยว โหติ, น [Pg.299] อญฺเญสํ, ตสฺมา โลกุตฺตรนฺติ วุตฺตํ. ปุถุชฺชนานํ ปน อภาวโต อสาธารณํ ปุถุชฺชเนหีติ วุตฺตํ. เอส นโย สพฺพวาเรสุ. 493. Trong đoạn ‘Kathañca, bhikkhave, yāyaṃ diṭṭhi’ (Này các Tỳ khưu, thế nào là tri kiến ấy), ý nghĩa là: Này các Tỳ khưu, tri kiến Tu-đà-hoàn đạo nào được nói là thánh thiện, hướng thượng, hướng đến sự đoạn tận khổ một cách chân chánh cho người thực hành như vậy, tri kiến ấy hướng đến (sự thoát khổ) như thế nào, do nguyên nhân nào mà hướng đến? Trong câu ‘pariyuṭṭhitacittova hoti’ (có tâm bị ám ảnh), ý nghĩa là: Với chừng ấy (phiền não), vị ấy cũng được gọi là người có tâm bị ám ảnh. Phương pháp này (áp dụng) ở tất cả mọi nơi. ‘Suppaṇihitaṃ me mānasaṃ’ (tâm của tôi được khéo đặt vững) có nghĩa là tâm của tôi được đặt vững một cách tốt đẹp. ‘Saccānaṃ bodhāya’ (để giác ngộ các sự thật) là vì mục đích giác ngộ bốn sự thật. Trong các từ như ‘ariyaṃ’ v.v..., vì trí tuệ ấy có ở các bậc Thánh, không có ở phàm nhân, nên được gọi là ‘ariyaṃ’ (thánh thiện). Còn đối với những vị nào có cả pháp siêu thế, (trí tuệ ấy) chỉ có ở các vị ấy, không có ở những người khác, nên được gọi là ‘lokuttaraṃ’ (siêu thế). Còn do vì không có ở các phàm nhân, nên được gọi là ‘asādhāraṇaṃ puthujjanehi’ (không chung với phàm nhân). Phương pháp này (áp dụng) trong tất cả các trường hợp. ๔๙๔. ลภามิ ปจฺจตฺตํ สมถนฺติ อตฺตโน จิตฺเต สมถํ ลภามีติ อตฺโถ. นิพฺพุติยมฺปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ สมโถติ เอกคฺคตา. นิพฺพุตีติ กิเลสวูปสโม. 494. ‘Labhāmi paccattaṃ samathaṃ’ (tôi tự mình đạt được sự tĩnh lặng) có nghĩa là tôi đạt được sự tĩnh lặng trong tâm của mình. Đối với ‘nibbuti’ (sự tịch tịnh) cũng theo phương pháp này. Và ở đây, ‘samatha’ (sự tĩnh lặng) là nhất tâm. ‘Nibbuti’ (sự tịch tịnh) là sự lắng dịu của phiền não. ๔๙๕. ตถารูปาย ทิฏฺฐิยาติ เอวรูปาย โสตาปตฺติมคฺคทิฏฺฐิยา. 495. ‘Tathārūpāya diṭṭhiyā’ (với tri kiến như vậy) là với tri kiến Tu-đà-hoàn đạo có dạng như thế. ๔๙๖. ธมฺมตายาติ สภาเวน. ธมฺมตา เอสาติ สภาโว เอส. วุฏฺฐานํ ปญฺญายตีติ สงฺฆกมฺมวเสน วา เทสนาย วา วุฏฺฐานํ ทิสฺสติ. อริยสาวโก หิ อาปตฺตึ อาปชฺชนฺโต ครุกาปตฺตีสุ กุฏิการสทิสํ, ลหุกาปตฺตีสุ สหเสยฺยาทิสทิสํ อจิตฺตกาปตฺตึเยว อาปชฺชติ, ตมฺปิ อสญฺจิจฺจ, โน สญฺจิจฺจ, อาปนฺนํ น ปฏิจฺฉาเทติ. ตสฺมา อถ โข นํ ขิปฺปเมวาติอาทิมาห. ทหโรติ ตรุโณ. กุมาโรติ น มหลฺลโก. มนฺโทติ จกฺขุโสตาทีนํ มนฺทตาย มนฺโท. อุตฺตานเสยฺยโกติ อติทหรตาย อุตฺตานเสยฺยโก, ทกฺขิเณน วา วาเมน วา ปสฺเสน สยิตุํ น สกฺโกตีติ อตฺโถ. องฺคารํ อกฺกมิตฺวาติ อิโต จิโต จ ปสาริเตน หตฺเถน วา ปาเทน วา ผุสิตฺวา. เอวํ ผุสนฺตานํ ปน มนุสฺสานํ น สีฆํ หตฺโถ ฌายติ, ตถา หิ เอกจฺเจ หตฺเถน องฺคารํ คเหตฺวา ปริวตฺตมานา ทูรมฺปิ คจฺฉนฺติ. ทหรสฺส ปน หตฺถปาทา สุขุมาลา โหนฺติ, โส ผุฏฺฐมตฺเตเนว ทยฺหมาโน จิรีติ สทฺทํ กโรนฺโต ขิปฺปํ ปฏิสํหรติ, ตสฺมา อิธ ทหโรว ทสฺสิโต. มหลฺลโก จ ทยฺหนฺโตปิ อธิวาเสติ, อยํ ปน อธิวาเสตุํ น สกฺโกติ. ตสฺมาปิ ทหโรว ทสฺสิโต. เทเสตีติ อาปตฺติปฏิคฺคาหเก สภาคปุคฺคเล สติ เอกํ ทิวสํ วา รตฺตึ วา อนธิวาเสตฺวา รตฺตึ จตุรงฺเคปิ ตเม สภาคภิกฺขุโน วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา เทเสติเยว. 496. ‘Dhammatā’ (pháp tánh) là do bản chất. ‘Dhammatā esā’ (đây là pháp tánh) là đây là bản chất. ‘Vuṭṭhānaṃ paññāyati’ (sự ra khỏi được biết đến) là sự ra khỏi được thấy rõ do năng lực của Tăng sự hoặc do sự sám hối. Thật vậy, vị Thánh đệ tử khi phạm tội, trong các tội nặng thì phạm tội tương tự như tội (Tăng tàn) về việc làm cốc, trong các tội nhẹ thì phạm tội tương tự như tội (ba-dật-đề) về việc nằm chung v.v..., chỉ phạm tội không có tác ý. Vị ấy phạm tội ấy cũng là không cố ý, không phải cố ý, và không che giấu tội đã phạm. Vì thế, Ngài đã nói câu bắt đầu bằng ‘atha kho naṃ khippameva’ (rồi vị ấy nhanh chóng). ‘Daharo’ là trẻ tuổi. ‘Kumāro’ là không phải người lớn. ‘Mando’ là chậm lụt do sự yếu kém của mắt, tai, v.v... ‘Uttānaseyyako’ (nằm ngửa) là do còn quá nhỏ nên nằm ngửa, ý nói là không thể nằm nghiêng về bên phải hay bên trái. ‘Aṅgāraṃ akkamitvā’ (đạp lên than hồng) là chạm phải bằng tay hoặc chân được duỗi ra đây đó. Nhưng tay của những người chạm phải như vậy không nhanh chóng bị cháy, thật vậy, một số người lấy than hồng bằng tay, vừa xoay trở vừa đi được một quãng xa. Nhưng tay chân của đứa trẻ thì mềm mại, nó vừa mới chạm phải đã bị cháy, vừa la lên ‘cirī’ vừa nhanh chóng rụt lại, vì thế ở đây đứa trẻ được chỉ ra. Và người lớn dù bị cháy cũng chịu đựng được, nhưng đứa trẻ này thì không thể chịu đựng được. Vì thế, đứa trẻ cũng được chỉ ra. ‘Deseti’ (sám hối) là khi có người tương hợp để nhận tội, vị ấy không chịu đựng trong một ngày hay một đêm, mà ngay trong đêm, dù phải đi bằng bốn chi, cũng đi đến nơi ở của vị tỳ khưu tương hợp ấy và sám hối. ๔๙๗. อุจฺจาวจานีติ อุจฺจนีจานิ. กึ กรณียานีติ กึ กโรมีติ เอวํ วตฺวา กตฺตพฺพกมฺมานิ. ตตฺถ อุจฺจกมฺมํ นาม จีวรสฺส กรณํ รชนํ เจติเย สุธากมฺมํ อุโปสถาคารเจติยฆรโพธิฆเรสุ กตฺตพฺพกมฺมนฺติ เอวมาทิ. อวจกมฺมํ นาม ปาทโธวนมกฺขนาทิขุทฺทกกมฺมํ, อถ วา เจติเย [Pg.300] สุธากมฺมาทิ อุจฺจกมฺมํ นาม. ตตฺเถว กสาวปจนอุทกานยนกุจฺฉกรณ นิยฺยาสพนฺธนาทิ อวจกมฺมํ นาม. อุสฺสุกฺกํ อาปนฺโน โหตีติ อุสฺสุกฺกภาวํ กตฺตพฺพตํ ปฏิปนฺโน โหติ. ติพฺพาเปกฺโข โหตีติ พหลปตฺถโน โหติ. ถมฺพญฺจ อาลุมฺปตีติ ติณญฺจ อาลุมฺปมานา ขาทติ. วจฺฉกญฺจ อปจินาตีติ วจฺฉกญฺจ อปโลเกติ. ตรุณวจฺฉา หิ คาวี อรญฺเญ เอกโต อาคตํ วจฺฉกํ เอกสฺมึ ฐาเน นิปนฺนํ ปหาย ทูรํ น คจฺฉติ, วจฺฉกสฺส อาสนฺนฏฺฐาเน จรมานา ติณํ อาลุมฺปิตฺวา คีวํ อุกฺขิปิตฺวา เอกนฺตํ วจฺฉกเมว จ วิโลเกติ, เอวเมว โสตาปนฺโน อุจฺจาวจานิ กึ กรณียานิ กโรนฺโต ตนฺนินฺโน โหติ, อสิถิลปูรโก ติพฺพจฺฉนฺโท พหลปตฺถโน หุตฺวาว กโรติ. 497. Uccāvacāni có nghĩa là cao và thấp. Kiṃ karaṇīyāni có nghĩa là những công việc phải làm sau khi nói rằng: "Tôi phải làm gì đây?". Trong đó, công việc cao thượng là việc may và nhuộm y, việc trát vữa ở bảo tháp, công việc phải làm ở nhà bố-tát, tháp đường, bồ-đề đường, v.v... Công việc thấp kém là những công việc nhỏ nhặt như rửa chân, xoa dầu chân. Hoặc là, việc trát vữa ở bảo tháp v.v... là công việc cao thượng. Ngay tại đó, việc nấu nước thuốc nhuộm, mang nước, làm bay, buộc thang v.v... là công việc thấp kém. Ussukkaṃ āpanno hoti có nghĩa là đã thực hành trạng thái nhiệt tâm, trạng thái phải làm. Tibbāpekkho hoti có nghĩa là có sự ước nguyện mạnh mẽ. Thambañca ālumpati có nghĩa là vừa nhổ cỏ vừa ăn. Vacchakañca apacināti có nghĩa là nhìn ngó con bê. Vì con bò cái có con bê non, trong rừng, không bỏ con bê đã cùng đến và đang nằm ở một nơi để đi xa; trong khi đi ăn ở nơi gần con bê, nó nhổ cỏ, ngẩng cổ lên, và chỉ nhìn ngó một mực về phía con bê. Cũng vậy, bậc Dự lưu trong khi làm các công việc cao thấp, những việc phải làm, vị ấy có tâm hướng về điều đó, trở thành người thực hành không lơi lỏng, có ý muốn mãnh liệt, có ước nguyện mạnh mẽ rồi mới làm. ตตฺริทํ วตฺถุ – มหาเจติเย กิร สุธากมฺเม กริยมาเน เอโก อริยสาวโก เอเกน หตฺเถน สุธาภาชนํ, เอเกน กุจฺฉํ คเหตฺวา สุธากมฺมํ กริสฺสามีติ เจติยงฺคณํ อารุฬฺโห. เอโก กายทฬฺหิพหุโล ภิกฺขุ คนฺตฺวา เถรสฺส สนฺติเก อฏฺฐาสิ. เถโร อญฺญสฺมึ สติ ปปญฺโจ โหตีติ ตสฺมา ฐานา อญฺญํ ฐานํ คโต. โสปิ ภิกฺขุ ตตฺเถว อคมาสิ. เถโร ปุน อญฺญํ ฐานนฺติ เอวํ กติปยฏฺฐาเน อาคตํ, – ‘‘สปฺปุริส มหนฺตํ เจติยงฺคณํ กึ อญฺญสฺมึ ฐาเน โอกาสํ น ลภถา’’ติ อาห. น อิตโร ปกฺกามีติ. Về việc này có câu chuyện như sau: Nghe nói, trong khi công việc trát vữa đang được thực hiện tại Đại Tháp, một vị Thánh đệ tử, một tay cầm thùng vữa, một tay cầm bay, đã leo lên sân tháp với ý định "tôi sẽ làm công việc trát vữa". Một vị tỳ khưu có thân thể cường tráng đi đến và đứng gần vị trưởng lão. Vị trưởng lão nghĩ rằng "khi có người khác, sẽ có sự trì trệ", nên đã đi từ nơi đó đến một nơi khác. Vị tỳ khưu ấy cũng đã đi đến chính nơi đó. Vị trưởng lão lại đi đến nơi khác. Khi vị kia đã đến vài nơi như vậy, ngài nói: "Này thiện nhân, sân tháp rộng lớn, sao ông không tìm được chỗ ở nơi khác?". Người kia bèn lui đi. ๔๙๘. พลตาย สมนฺนาคโตติ พเลน สมนฺนาคโต. อฏฺฐึ กตฺวาติ อตฺถิกภาวํ กตฺวา, อตฺถิโก หุตฺวาติ อตฺโถ. มนสิกตฺวาติ มนสฺมึ กริตฺวา. สพฺพเจตสา สมนฺนาหริตฺวาติ อปฺปมตฺตกมฺปิ วิกฺเขปํ อกโรนฺโต สกลจิตฺเตน สมนฺนาหริตฺวา. โอหิตโสโตติ ฐปิตโสโต. อริยสาวกา หิ ปิยธมฺมสฺสวนา โหนฺติ, ธมฺมสฺสวนคฺคํ คนฺตฺวา นิทฺทายมานา วา เยน เกนจิ สทฺธึ สลฺลปมานา วา วิกฺขิตฺตจิตฺตา วา น นิสีทนฺติ, อถ โข อมตํ ปริภุญฺชนฺตา วิย อติตฺตาว โหนฺติ ธมฺมสฺสวเน, อถ อรุณํ อุคฺคจฺฉติ. ตสฺมา เอวมาห. 498. Balatāya samannāgato có nghĩa là thành tựu sức mạnh. Aṭṭhiṃ katvā có nghĩa là sau khi đã chú tâm, trở nên chú tâm. Manasikatvā có nghĩa là sau khi đã đặt vào trong tâm. Sabbacetasā samannāharitvā có nghĩa là không tạo ra dù chỉ một chút phóng dật, sau khi đã hướng tâm hoàn toàn. Ohitasoto có nghĩa là người có tai đã lắng nghe. Vì các Thánh đệ tử là những người yêu thích việc nghe pháp; sau khi đến nơi nghe pháp, họ không ngồi trong khi buồn ngủ, hoặc nói chuyện với bất kỳ ai, hoặc với tâm tán loạn; trái lại, họ không bao giờ thỏa mãn trong việc nghe pháp, giống như đang thọ hưởng vị cam lồ, cho đến khi bình minh ló dạng. Vì vậy, đã nói như thế. ๕๐๐. ธมฺมตา [Pg.301] สุสมนฺนิฏฺฐา โหตีติ สภาโว สุฏฺฐุ สมนฺเนสิโต โหติ. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยายาติ กรณวจนํ, โสตาปตฺติผลสจฺฉิกตญาเณนาติ อตฺโถ. เอวํ สตฺตงฺคสมนฺนาคโตติ เอวํ อิเมหิ สตฺตหิ มหาปจฺจเวกฺขณญาเณหิ สมนฺนาคโต. อยํ ตาว อาจริยานํ สมานกถา. โลกุตฺตรมคฺโค หิ พหุจิตฺตกฺขณิโก นาม นตฺถิ. 500. Dhammatā susamanniṭṭhā hoti có nghĩa là bản chất được tìm hiểu kỹ lưỡng. Sotāpattiphalasacchikiriyāyā là cách dụng ngữ, có nghĩa là: bằng trí tuệ đã chứng ngộ quả Dự lưu. Evaṃ sattaṅgasamannāgato có nghĩa là thành tựu bảy đại quán sát trí này như vậy. Đây trước hết là lời nói chung của các vị thầy. Vì đạo siêu thế không có cái gọi là nhiều sát-na tâm. วิตณฺฑวาที ปน เอกจิตฺตกฺขณิโก นาม มคฺโค นตฺถิ, ‘‘เอวํ ภาเวยฺย สตฺต วสฺสานี’’ติ หิ วจนโต สตฺตปิ วสฺสานิ มคฺคภาวนา โหนฺติ. กิเลสา ปน ลหุ ฉิชฺชนฺตา สตฺตหิ ญาเณหิ ฉิชฺชนฺตีติ วทติ. โส สุตฺตํ อาหราติ วตฺตพฺโพ, อทฺธา อญฺญํ สุตฺตํ อปสฺสนฺโต, ‘‘อิทมสฺส ปฐมํ ญาณํ อธิคตํ โหติ, อิทมสฺส ทุติยํ ญาณํ…เป… อิทมสฺส สตฺตมํ ญาณํ อธิคตํ โหตี’’ติ อิมเมว อาหริตฺวา ทสฺเสสฺสติ. ตโต วตฺตพฺโพ กึ ปนิทํ สุตฺตํ เนยฺยตฺถํ นีตตฺถนฺติ. ตโต วกฺขติ – ‘‘นีตตฺถตฺถํ, ยถาสุตฺตํ ตเถว อตฺโถ’’ติ. โส วตฺตพฺโพ – ‘‘ธมฺมตา สุสมนฺนิฏฺฐา โหติ โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยายาติ เอตฺถ โก อตฺโถ’’ติ? อทฺธา โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยายตฺโถติ วกฺขติ. ตโต ปุจฺฉิตพฺโพ, ‘‘มคฺคสมงฺคี ผลํ สจฺฉิกโรติ, ผลสมงฺคี’’ติ. ชานนฺโต, ‘‘ผลสมงฺคี สจฺฉิกโรตี’’ติ วกฺขติ. ตโต วตฺตพฺโพ, – ‘‘เอวํ สตฺตงฺคสมนฺนาคโต โข, ภิกฺขเว, อริยสาวโก โสตาปตฺติผลสมนฺนาคโต โหตีติ อิธ มคฺคํ อภาเวตฺวา มณฺฑูโก วิย อุปฺปติตฺวา อริยสาวโก ผลเมว คณฺหิสฺสติ. มา สุตฺตํ เม ลทฺธนฺติ ยํ วา ตํ วา อวจ. ปญฺหํ วิสฺสชฺเชนฺเตน นาม อาจริยสนฺติเก วสิตฺวา พุทฺธวจนํ อุคฺคณฺหิตฺวา อตฺถรสํ วิทิตฺวา วตฺตพฺพํ โหตี’’ติ. ‘‘อิมานิ สตฺต ญาณานิ อริยสาวกสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณาเนว, โลกุตฺตรมคฺโค พหุจิตฺตกฺขณิโก นาม นตฺถิ, เอกจิตฺตกฺขณิโกเยวา’’ติ สญฺญาเปตพฺโพ. สเจ สญฺชานาติ สญฺชานาตุ. โน เจ สญฺชานาติ, ‘‘คจฺฉ ปาโตว วิหารํ ปวิสิตฺวา ยาคุํ ปิวาหี’’ติ อุยฺโยเชตพฺโพ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. Còn người ngụy biện thì nói: "Không có đạo nào gọi là chỉ có một sát-na tâm, vì theo lời dạy 'nên tu tập như vậy trong bảy năm', việc tu tập đạo kéo dài cả bảy năm. Các phiền não, khi được đoạn trừ nhanh chóng, được đoạn trừ bằng bảy loại trí tuệ". Người ấy nên được yêu cầu: "Hãy dẫn kinh ra". Chắc chắn, không thấy kinh nào khác, người ấy sẽ chỉ dẫn ra chính kinh này: "Đây là trí thứ nhất của vị ấy đã đạt được, đây là trí thứ hai của vị ấy... đây là trí thứ bảy của vị ấy đã đạt được". Sau đó, nên hỏi: "Kinh này là kinh cần dẫn giải hay kinh có nghĩa rốt ráo?". Sau đó, người ấy sẽ nói: "Là kinh có nghĩa rốt ráo, nghĩa như thế nào thì kinh nói như thế ấy". Người ấy nên được hỏi: "Ở đây, câu 'dhammatā susamanniṭṭhā hoti sotāpattiphalasacchikiriyāyā' có nghĩa là gì?". Chắc chắn người ấy sẽ nói: "Có nghĩa là để chứng ngộ quả Dự lưu". Sau đó, nên hỏi: "Người thành tựu đạo chứng ngộ quả, hay người thành tựu quả chứng ngộ?". Nếu biết, người ấy sẽ nói: "Người thành tựu quả chứng ngộ". Sau đó, nên nói: "Ở đây, trong câu 'Này các tỳ khưu, Thánh đệ tử thành tựu bảy chi phần như vậy là người thành tựu quả Dự lưu', chẳng lẽ Thánh đệ tử không tu tập đạo mà nhảy như con ếch để nắm lấy quả hay sao? Đừng nói bừa bãi chỉ vì nghĩ rằng 'tôi đã tìm được kinh'. Người trả lời câu hỏi phải sống gần thầy, học hỏi lời Phật dạy, biết được hương vị của ý nghĩa rồi mới nên nói". Nên làm cho người ấy hiểu rằng: "Bảy trí tuệ này chỉ là các quán sát trí của Thánh đệ tử; đạo siêu thế không có cái gọi là nhiều sát-na tâm, nó chỉ có một sát-na tâm mà thôi". Nếu người ấy hiểu được thì tốt. Nếu không hiểu được, nên đuổi đi và nói: "Hãy đi đi, sáng sớm vào chùa mà uống cháo". Phần còn lại ở mọi nơi đều có nghĩa rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Thuộc Papañcasūdanī, Sớ Giải Trung Bộ Kinh. โกสมฺพิยสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Chú giải kinh Kosambiya đã hoàn tất. ๙. พฺรหฺมนิมนฺตนิกสุตฺตวณฺณนา 9. Chú giải kinh Brahmanimantanika. ๕๐๑. เอวํ [Pg.302] เม สุตนฺติ พฺรหฺมนิมนฺตนิกสุตฺตํ. ตตฺถ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตนฺติ ลามกา สสฺสตทิฏฺฐิ. อิทํ นิจฺจนฺติ อิทํ สห กาเยน พฺรหฺมฏฺฐานํ อนิจฺจํ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ วทติ. ธุวาทีนิ ตสฺเสว เววจนานิ. ตตฺถ ธุวนฺติ ถิรํ. สสฺสตนฺติ สทา วิชฺชมานํ. เกวลนฺติ อขณฺฑํ สกลํ. อจวนธมฺมนฺติ อจวนสภาวํ. อิทญฺหิ น ชายตีติอาทีสุ อิมสฺมึ ฐาเน โกจิ ชายนโก วา ชียนโก วา มียนโก วา จวนโก วา อุปปชฺชนโก วา นตฺถีติ สนฺธาย วทติ. อิโต จ ปนญฺญนฺติ อิโต สห กายกา พฺรหฺมฏฺฐานา อุตฺตริ อญฺญํ นิสฺสรณํ นาม นตฺถีติ เอวมสฺส ถามคตา สสฺสตทิฏฺฐิ อุปฺปนฺนา โหติ. เอวํวาที ปน โส อุปริ ติสฺโส ฌานภูมิโย จตฺตาโร มคฺคา จตฺตาริ ผลานิ นิพฺพานนฺติ สพฺพํ ปฏิพาหติ. อวิชฺชาคโตติ อวิชฺชาย คโต สมนฺนาคโต อญฺญาณี อนฺธีภูโต. ยตฺร หิ นามาติ โย นาม. 501. “Evaṃ me sutaṃ” là bài kinh Brahmanimantanika. Trong ấy, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ (tà kiến) là thường kiến thấp kém. Idaṃ niccaṃ (đây là thường còn): Cõi Phạm thiên này cùng với thân xác là vô thường, (vị ấy) nói là “thường còn”. Dhuvādīni (bền vững, v.v...) là các từ đồng nghĩa của chính từ ấy (tức là nicca). Trong ấy, dhuvaṃ là vững chắc. Sassataṃ là luôn luôn hiện hữu. Kevalaṃ là không bị phá vỡ, toàn vẹn. Acavanadhammaṃ là có bản chất không biến đổi (không chết). Trong câu Idañhi na jāyati (Ở đây không sanh), v.v..., (vị ấy) nói với ý rằng: “Ở nơi này, không có ai sanh, hoặc già, hoặc chết, hoặc biến đổi (chết), hoặc tái sanh.” Ito ca panaññaṃ (và không có gì khác ngoài nơi này): Ngoài cõi Phạm thiên này cùng với thân xác, không có sự giải thoát nào khác. Như vậy, thường kiến đã trở nên mạnh mẽ và đã sanh khởi nơi vị ấy. Và người có quan điểm như vậy đã bác bỏ tất cả những gì cao hơn: ba cõi thiền, bốn đạo, bốn quả, và Niết-bàn. Avijjāgato (đã đi vào vô minh): đã đi, đã được phú cho vô minh, là người ngu dốt, đã trở nên mù quáng. Yatra hi nāma (bất cứ ai): là người nào. ๕๐๒. อถ โข, ภิกฺขเว, มาโร ปาปิมาติ มาโร กถํ ภควนฺตํ อทฺทส? โส กิร อตฺตโน ภวเน นิสีทิตฺวา กาเลน กาลํ สตฺถารํ อาวชฺเชติ – ‘‘อชฺช สมโณ โคตโม กตรสฺมึ คาเม วา นิคเม วา วสตี’’ติ. อิมสฺมึ ปน กาเล อาวชฺชนฺโต, ‘‘อุกฺกฏฺฐํ นิสฺสาย สุภควเน วิหรตี’’ติ ญตฺวา, ‘‘กตฺถ นุ โข คโต’’ติ โอโลเกนฺโต พฺรหฺมโลกํ คจฺฉนฺตํ ทิสฺวา, ‘‘สมโณ โคตโม พฺรหฺมโลกํ คจฺฉติ, ยาว ตตฺถ ธมฺมกถํ กเถตฺวา พฺรหฺมคณํ มม วิสยา นาติกฺกเมติ, ตาว คนฺตฺวา ธมฺมเทสนายํ วิฉนฺทํ กริสฺสามี’’ติ สตฺถุ ปทานุปทิโก คนฺตฺวา พฺรหฺมคณสฺส อนฺตเร อทิสฺสมาเนน กาเยน อฏฺฐาสิ. โส, ‘‘สตฺถารา พกพฺรหฺมา อปสาทิโต’’ติ ญตฺวา พฺรหฺมุโน อุปตฺถมฺโภ หุตฺวา อฏฺฐาสิ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, มาโร ปาปิมา’’ติ. 502. “Atha kho, bhikkhave, māro pāpimā” (Này các Tỳ khưu, khi ấy Ác ma Māra): Làm thế nào Māra thấy được Đức Thế Tôn? Tương truyền, vị ấy ngồi trong cung điện của mình, thỉnh thoảng lại suy xét về Đức Đạo Sư: “Hôm nay, Sa-môn Gotama đang trú ở làng nào hay thị trấn nào?” Vào lúc này, khi đang suy xét, vị ấy biết rằng: “Ngài đang trú trong khu rừng Subhagavana gần Ukkaṭṭhā.” Khi nhìn xem: “Bây giờ ngài đã đi đâu?”, vị ấy thấy ngài đang đi đến cõi Phạm thiên, (liền nghĩ): “Sa-môn Gotama đang đi đến cõi Phạm thiên. Trước khi ngài thuyết pháp ở đó và làm cho hội chúng Phạm thiên vượt khỏi phạm vi của ta, ta sẽ đến đó và làm gián đoạn bài thuyết pháp.” (Nghĩ vậy), vị ấy đi theo dấu chân của Đức Đạo Sư và đứng giữa hội chúng Phạm thiên với thân hình vô hình. Vị ấy, khi biết rằng: “Phạm thiên Baka đang bị Đức Đạo Sư khiển trách,” đã đứng đó để trở thành người hỗ trợ cho vị Phạm thiên. Do đó, đã được nói rằng: “Atha kho, bhikkhave, māro pāpimā”. พฺรหฺมปาริสชฺชํ อนฺวาวิสิตฺวาติ เอกสฺส พฺรหฺมปาริสชฺชสฺส สรีรํ ปวิสิตฺวา. มหาพฺรหฺมานํ ปน พฺรหฺมปุโรหิตานํ วา อนฺวาวิสิตุํ น สกฺโกติ. เมตมาสโทติ มา เอตํ อปสาทยิตฺถ. อภิภูติ อภิภวิตฺวา ฐิโต เชฏฺฐโก. อนภิภูโตติ อญฺเญหิ อนภิภูโต. อญฺญทตฺถูติ เอกํสวจเน [Pg.303] นิปาโต. ทสฺสนวเสน ทโส, สพฺพํ ปสฺสตีติ ทีเปติ. วสวตฺตีติ สพฺพชนํ วเส วตฺเตติ. อิสฺสโรติ โลเก อิสฺสโร. กตฺตา นิมฺมาตาติ โลกสฺส กตฺตา จ นิมฺมาตา จ, ปถวีหิมวนฺตสิเนรุจกฺกวาฬมหาสมุทฺทจนฺทิมสูริยา จ อิมินา นิมฺมิตาติ ทีเปติ. Brahmapārisajjaṃ anvāvisitvā (nhập vào một vị Phạm thiên chúng): là đã nhập vào thân của một vị Phạm thiên thuộc Phạm thiên chúng. Nhưng không thể nhập vào (thân của) các vị Đại Phạm thiên hay các vị Phạm Phụ thiên. Metamāsado (chớ khiển trách vị này): chớ khiển trách vị này. Abhibhū (Đấng Chinh Phục): là vị đứng đầu, đã chinh phục (người khác). Anabhibhūto (Đấng Bất Bại): là người không bị kẻ khác chinh phục. Aññadatthu là một bất biến từ có nghĩa là 'chắc chắn'. Dassanavasena daso (thấy): do năng lực thấy, vị ấy thấy tất cả, điều này cho thấy ý nghĩa đó. Vasavattī (Đấng Quyền Lực): làm cho tất cả chúng sanh tuân theo ý muốn của mình. Issaro (Đấng Tối Thượng): là đấng tối thượng trong thế gian. Kattā nimmātā (Đấng Sáng Tạo, Đấng Hóa Sanh): là đấng sáng tạo và hóa sanh của thế gian; điều này cho thấy rằng đất, núi Hy-mã-lạp, núi Tu-di, luân vi, đại dương, mặt trăng và mặt trời đều do vị này tạo ra. เสฏฺโฐ สชิตาติ อยํ โลกสฺส อุตฺตโม จ สชิตา จ. ‘‘ตฺวํ ขตฺติโย นาม โหหิ, ตฺวํ พฺราหฺมโณ นาม, เวสฺโส นาม, สุทฺโท นาม, คหฏฺโฐ นาม, ปพฺพชิโต นาม, อนฺตมโส โอฏฺโฐ โหหิ, โคโณ โหหี’’ติ เอวํ สตฺตานํ วิสชฺเชตา อยนฺติ ทสฺเสติ. วสี ปิตา ภูตภพฺยานนฺติ อยํ จิณฺณวสิตาย วสี, อยํ ปิตา ภูตานญฺจ ภพฺยานญฺจาติ วทติ. ตตฺถ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา อนฺโตอณฺฑโกเส เจว อนฺโตวตฺถิมฺหิ จ ภพฺยา นาม, พหิ นิกฺขนฺตกาลโต ปฏฺฐาย ภูตา. สํเสทชา ปฐมจิตฺตกฺขเณ ภพฺยา, ทุติยโต ปฏฺฐาย ภูตา. โอปปาติกา ปฐมอิริยาปเถ ภพฺยา, ทุติยโต ปฏฺฐาย ภูตาติ เวทิตพฺพา. เต สพฺเพปิ เอตสฺส ปุตฺตาติ สญฺญาย, ‘‘ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติ อาห. Seṭṭho sajitā (Đấng Tối Thắng, Đấng Sắp Đặt): Vị này là đấng tối cao và là người sắp đặt của thế gian. Điều này cho thấy rằng: “Ngươi hãy là Sát-đế-lỵ, ngươi hãy là Bà-la-môn, là Phệ-xá, là Thủ-đà-la, là gia chủ, là người xuất gia; cho đến tận cùng, ngươi hãy là lạc đà, hãy là bò.” Như vậy, vị này là người sắp đặt cho các chúng sanh. Vasī pitā bhūtabhabyānaṃ (Đấng Tự Tại, là Cha của những gì đã sanh và sẽ sanh): Vị này là đấng tự tại (vasī) do đã thuần thục sự tự tại; vị này là cha của những chúng sanh đã sanh (bhūta) và sẽ sanh (bhabya), (Māra) nói như vậy. Trong đó, các chúng sanh noãn sanh và thai sanh được gọi là 'sẽ sanh' (bhabyā) khi còn ở trong vỏ trứng và trong tử cung; từ lúc thoát ra ngoài, họ là 'đã sanh' (bhūtā). Các chúng sanh thấp sanh là 'sẽ sanh' (bhabyā) trong sát-na tâm đầu tiên; từ sát-na thứ hai trở đi, họ là 'đã sanh' (bhūtā). Các chúng sanh hóa sanh là 'sẽ sanh' (bhabyā) trong oai nghi đầu tiên; từ oai nghi thứ hai trở đi, họ là 'đã sanh' (bhūtā), cần phải được hiểu như vậy. Với ý nghĩ rằng tất cả những chúng sanh ấy đều là con của vị này, (Māra) đã nói: “pitā bhūtabhabyānaṃ”. ปถวีครหกาติ ยถา ตฺวํ เอตรหิ, ‘‘อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา’’ติ ปถวึ ครหสิ ชิคุจฺฉสิ, เอวํ เตปิ ปถวีครหกา อเหสุํ, น เกวลํ ตฺวํเยวาติ ทีเปติ. อาปครหกาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. หีเน กาเย ปติฏฺฐิตาติ จตูสุ อปาเยสุ นิพฺพตฺตา. ปถวีปสํสกาติ ยถา ตฺวํ ครหสิ, เอวํ อครหิตฺวา, ‘‘นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อจฺเฉชฺชา อเภชฺชา อกฺขยา’’ติ เอวํ ปถวีปสํสกา ปถวิยา วณฺณวาทิโน อเหสุนฺติ วทติ. ปถวาภินนฺทิโนติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน ปถวิยา อภินนฺทิโน. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ปณีเต กาเย ปติฏฺฐิตาติ พฺรหฺมโลเก นิพฺพตฺตา. ตํ ตาหนฺติ เตน การเณน ตํ อหํ. อิงฺฆาติ โจทนตฺเถ นิปาโต. อุปาติวตฺติตฺโถติ อติกฺกมิตฺถ. ‘‘อุปาติวตฺติโต’’ติปิ ปาโฐ, อยเมวตฺโถ. ทณฺเฑน ปฏิปฺปณาเมยฺยาติ จตุหตฺเถน มุคฺครทณฺเฑน โปเถตฺวา ปลาเปยฺย. นรกปปาเตติ สตโปริเส มหาโสพฺเภ. วิราเธยฺยาติ หตฺเถน คหณยุตฺเต วา ปาเทน ปติฏฺฐานยุตฺเต วา ฐาเน คหณปติฏฺฐานานิ กาตุํ น สกฺกุเณยฺย. นนุ ตฺวํ ภิกฺขุ ปสฺสสีติ ภิกฺขุ นนุ ตฺวํ อิมํ พฺรหฺมปริสํ สนฺนิปติตํ โอภาสมานํ วิโรจมานํ โชตยมานํ ปสฺสสีติ พฺรหฺมุโน โอวาเท ฐิตานํ [Pg.304] อิทฺธานุภาวํ ทสฺเสติ. อิติ โข มํ, ภิกฺขเว, มาโร ปาปิมา พฺรหฺมปริสํ อุปเนสีติ, ภิกฺขเว, มาโร ปาปิมา นนุ ตฺวํ ภิกฺขุ ปสฺสสิ พฺรหฺมปริสํ ยเสน จ สิริยา จ โอภาสมานํ วิโรจมานํ โชตยมานํ, ยทิ ตฺวมฺปิ มหาพฺรหฺมุโน วจนํ อนติกฺกมิตฺวา ยเทว เต พฺรหฺมา วทติ, ตํ กเรยฺยาสิ, ตฺวมฺปิ เอวเมวํ ยเสน จ สิริยา จ วิโรเจยฺยาสีติ เอวํ วทนฺโต มํ พฺรหฺมปริสํ อุปเนสิ อุปสํหริ. มา ตฺวํ มญฺญิตฺโถติ มา ตฺวํ มญฺญิ. มาโร ตฺวมสิ ปาปิมาติ ปาปิม ตฺวํ มหาชนสฺส มารณโต มาโร นาม, ปาปกํ ลามกํ มหาชนสฺส อยสํ กรณโต ปาปิมา นามาติ ชานามิ. Pathavīgarahakāti có nghĩa là: Giống như hiện nay ngươi chê bai, ghê tởm đất rằng: ‘Vô thường, khổ, vô ngã,’ cũng vậy, những người chê bai đất ấy đã từng có, không phải chỉ riêng ngươi, điều này được chỉ ra. Āpagarahakātiādīsupi (trong các câu bắt đầu bằng ‘người chê bai nước’): Cũng theo phương pháp này. Hīne kāye patiṭṭhitāti (được tái sanh trong thân hạ liệt) có nghĩa là: Được sanh trong bốn đường ác. Pathavīpasaṃsakāti (những người tán thán đất) có nghĩa là: Giống như ngươi chê bai, họ đã không chê bai như vậy, mà nói rằng: ‘Những người tán thán đất, những người ca ngợi đức tính của đất đã từng có, (họ tán thán) rằng: “Thường còn, bền vững, vĩnh cửu, không thể cắt đứt, không thể phá vỡ, không thể hủy hoại.”’ Pathavābhinandinoti (những người hoan hỷ trong đất) có nghĩa là: Những người hoan hỷ trong đất do ái và tà kiến. Sesesupi (trong những trường hợp còn lại): Cũng theo phương pháp này. Paṇīte kāye patiṭṭhitāti (được tái sanh trong thân cao quý) có nghĩa là: Được sanh trong cõi Phạm thiên. Taṃ tāhanti có nghĩa là: Vì lý do đó, ta ... ngươi. Iṅghāti là một bất biến từ có nghĩa là thúc giục. Upātivattitthoti có nghĩa là: Đã vượt qua. Cũng có bản đọc là ‘upātivattito’, ý nghĩa cũng như vậy. Daṇḍena paṭippaṇāmeyyāti (nên xua đuổi bằng gậy) có nghĩa là: Nên làm cho chạy trốn bằng cách đánh bằng cây gậy vồ dài bốn khuỷu tay. Narakapapāteti (trong vực thẳm địa ngục) có nghĩa là: Trong vực thẳm lớn sâu một trăm tầm người. Virādheyyāti (nên thất bại) có nghĩa là: Không thể thực hiện việc nắm giữ và đứng vững ở nơi thích hợp để nắm bằng tay hoặc đứng vững bằng chân. Nanu tvaṃ bhikkhu passasīti (này Tỳ khưu, chẳng phải ngươi thấy sao?) có nghĩa là: Này Tỳ khưu, chẳng phải ngươi thấy hội chúng Phạm thiên này đang tụ họp, tỏa sáng, rực rỡ, chói lọi sao? (Qua đó) chỉ ra oai lực thần thông của những vị tuân theo lời giáo huấn của Phạm thiên. Iti kho maṃ, bhikkhave, māro pāpimā brahmaparisaṃ upanesīti (này các Tỳ khưu, Ác ma xấu xa đã dẫn ta đến hội chúng Phạm thiên như vậy) có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, Ác ma xấu xa đã dẫn dắt, đã đưa ta đến hội chúng Phạm thiên, nói rằng: ‘Này Tỳ khưu, chẳng phải ngươi thấy hội chúng Phạm thiên tỏa sáng, rực rỡ, chói lọi với danh tiếng và vẻ huy hoàng sao? Nếu ngươi cũng không vượt qua lời của Đại Phạm thiên và làm theo những gì Phạm thiên nói với ngươi, thì ngươi cũng sẽ rực rỡ với danh tiếng và vẻ huy hoàng như vậy.’ Mā tvaṃ maññitthoti (ngươi đừng nghĩ) có nghĩa là: Ngươi đừng nghĩ. Māro tvamasi pāpimāti (ngươi là Ác ma, kẻ xấu xa) có nghĩa là: Này kẻ xấu xa, ta biết rằng ngươi tên là Māra (kẻ giết hại) vì ngươi hủy hoại (māraṇato) (thiện pháp) của đại chúng, và tên là Pāpimā (kẻ ác) vì ngươi tạo ra (karaṇato) điều ác, điều xấu xa, điều không danh tiếng cho đại chúng. ๕๐๓. กสิณํ อายุนฺติ สกลํ อายุํ. เต โข เอวํ ชาเนยฺยุนฺติ เต เอวํ มหนฺเตน ตโปกมฺเมน สมนฺนาคตา, ตฺวํ ปน ปุริมทิวเส ชาโต, กึ ชานิสฺสสิ, ยสฺส เต อชฺชาปิ มุเข ขีรคนฺโธ วายตีติ ฆฏฺเฏนฺโต วทติ. ปถวึ อชฺโฌสิสฺสสีติ ปถวึ อชฺโฌสาย คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ตณฺหามานทิฏฺฐีหิ คณฺหิสฺสสิ. โอปสายิโก เม ภวิสฺสสีติ มยฺหํ สมีปสโย ภวิสฺสสิ, มํ คจฺฉนฺตํ อนุคจฺฉิสฺสสิ, ฐิตํ อุปติฏฺฐิสฺสสิ, นิสินฺนํ อุปนิสีทิสฺสสิ, นิปนฺนํ อุปนิปชฺชิสฺสสีติ อตฺโถ. วตฺถุสายิโกติ มม วตฺถุสฺมึ สยนโก. ยถากามกรณีโย พาหิเตยฺโยติ มยา อตฺตโน รุจิยา ยํ อิจฺฉามิ, ตํ กตฺตพฺโพ, พาหิตฺวา จ ปน ชชฺฌริกาคุมฺพโตปิ นีจตโร ลกุณฺฑฏกตโร กาตพฺโพ ภวิสฺสสีติ อตฺโถ. 503. Kasiṇaṃ āyunti (toàn bộ tuổi thọ) có nghĩa là: Toàn bộ tuổi thọ. Te kho evaṃ jāneyyunti (họ nên biết như vậy) có nghĩa là: (Phạm thiên) nói một cách chế nhạo rằng: ‘Họ đã thành tựu khổ hạnh lớn lao như vậy, còn ngươi thì mới sanh ngày hôm qua, biết được gì, khi mà miệng ngươi đến nay vẫn còn thoang thoảng mùi sữa?’ Pathaviṃ ajjhosissasīti (ngươi sẽ chiếm hữu đất) có nghĩa là: Ngươi sẽ chiếm hữu, nuốt chửng, hoàn tất và nắm giữ đất bằng ái, mạn, và tà kiến. Opasāyiko me bhavissasīti (ngươi sẽ là người ở gần ta) có nghĩa là: Ngươi sẽ là người ở gần ta, ngươi sẽ đi theo ta khi ta đi, đứng gần ta khi ta đứng, ngồi gần ta khi ta ngồi, nằm gần ta khi ta nằm, đó là ý nghĩa. Vatthusāyikoti (người nằm trong nơi ở) có nghĩa là: Người nằm trong nơi ở của ta. Yathākāmakaraṇīyo bāhiteyyoti (người bị sai khiến theo ý muốn, người bị loại trừ) có nghĩa là: Việc gì ta muốn làm theo ý thích của mình, việc đó phải được làm. Và sau khi bị hạ thấp, phải làm cho thấp hơn, cong queo hơn cả bụi cây jajjharikā, đó là ý nghĩa. อิมินา เอส ภควนฺตํ อุปลาเปติ วา อปสาเทติ วา. อุปลาเปติ นาม สเจ โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, ตณฺหาทีหิ ปถวึ อชฺโฌสิสฺสสิ, โอปสายิโก เม ภวิสฺสสิ, มยิ คจฺฉนฺเต คมิสฺสสิ, ติฏฺฐนฺเต ฐสฺสสิ, นิสินฺเน นิสีทิสฺสสิ, นิปนฺเน นิปชฺชิสฺสสิ, อหํ ตํ เสสชนํ ปฏิพาหิตฺวา วิสฺสาสิกํ อพฺภนฺตริกํ กริสฺสามีติ เอวํ ตาว อุปลาเปติ นาม. เสสปเทหิ ปน อปสาเทติ นาม. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – สเจ ตฺวํ ปถวึ อชฺโฌสิสฺสสิ, วตฺถุสายิโก เม ภวิสฺสสิ, มม คมนาทีนิ อาคเมตฺวา คมิสฺสสิ วา ฐสฺสสิ วา นิสีทิสฺสสิ วา นิปชฺชิสฺสสิ วา, มม วตฺถุสฺมึ มยฺหํ อารกฺขํ คณฺหิสฺสสิ, อหํ ปน ตํ ยถากามํ กริสฺสามิ พาหิตฺวา [Pg.305] จ ชชฺฌริกาคุมฺพโตปิ ลกุณฺฑกตรนฺติ เอวํ อปสาเทติ นาม. อยํ ปน พฺรหฺมา มานนิสฺสิโต, ตสฺมา อิธ อปสาทนาว อธิปฺเปตา. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย. Iminā (bằng lời này), vị ấy hoặc là ve vãn hoặc là hạ nhục Đức Thế Tôn. Upalāpeti nāma (gọi là ve vãn) có nghĩa là: Trước hết, gọi là ve vãn như sau: ‘Này Tỳ khưu, nếu ngươi chiếm hữu đất bằng ái, v.v., ngươi sẽ là người ở gần ta. Khi ta đi, ngươi sẽ đi; khi ta đứng, ngươi sẽ đứng; khi ta ngồi, ngươi sẽ ngồi; khi ta nằm, ngươi sẽ nằm. Ta sẽ ngăn cản những người khác và biến ngươi thành người thân tín, người thân cận.’ Còn bằng những từ còn lại thì gọi là apasādeti nāma (hạ nhục). Đây là ý nghĩa ở đây: ‘Nếu ngươi chiếm hữu đất, ngươi sẽ là người nằm trong nơi ở của ta. Ngươi sẽ phải chờ đợi ta đi lại, v.v., rồi mới đi, hoặc đứng, hoặc ngồi, hoặc nằm. Ngươi sẽ phải canh gác cho ta trong nơi ở của ta. Còn ta, ta sẽ làm với ngươi theo ý muốn, và sau khi hạ thấp ngươi, ta sẽ làm cho ngươi cong queo hơn cả bụi cây jajjharikā.’ Như vậy gọi là hạ nhục. Vị Phạm thiên này nương tựa vào ngã mạn, do đó ở đây, ý muốn nói đến sự hạ nhục. Trong các trường hợp về nước, v.v., cũng theo phương pháp này. อปิจ เต อหํ พฺรหฺเมติ อิทานิ ภควา, ‘‘อยํ พฺรหฺมา มานนิสฺสิโต ‘อหํ ชานามี’ติ มญฺญติ, อตฺตโน ยเสน สมฺมตฺโต สรีรํ ผุสิตุมฺปิ สมตฺถํ กิญฺจิ น ปสฺสติ, โถกํ นิคฺคเหตุํ วฏฺฏตี’’ติ จินฺเตตฺวา อิมํ เทสนํ อารภิ. ตตฺถ คติญฺจ ปชานามีติ นิปฺผตฺติญฺจ ปชานามิ. ชุติญฺจาติ อานุภาวญฺจ ปชานามิ. เอวํ มเหสกฺโขติ เอวํ มหายโส มหาปริวาโร. Apica te ahaṃ brahmeti (và này Phạm thiên, ta...): Bây giờ, Đức Thế Tôn suy nghĩ rằng: ‘Vị Phạm thiên này nương tựa vào ngã mạn, tự cho rằng ‘ta biết.’ Say sưa với danh tiếng của mình, nó không thấy bất cứ ai có khả năng chạm vào thân thể mình. Nên chế ngự nó một chút,’ rồi Ngài bắt đầu bài pháp này. Trong đó, gatiñca pajānāmīti (ta biết cả cảnh giới) có nghĩa là: Ta biết cả sự thành tựu (kết quả). Jutiñcāti (và ánh sáng) có nghĩa là: Ta biết cả oai lực. Evaṃ mahesakkhoti (có đại thần lực như vậy) có nghĩa là: Có danh tiếng lớn, có đoàn tùy tùng đông đảo như vậy. ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺตีติ ยตฺตเก ฐาเน จนฺทิมสูริยา วิจรนฺติ. ทิสา ภนฺติ วิโรจนาติ ทิสาสุ วิโรจมานา โอภาสนฺติ, ทิสา วา เตหิ วิโรจมานา โอภาสนฺติ. ตาว สหสฺสธา โลโกติ ตตฺตเกน ปมาเณน สหสฺสธา โลโก, อิมินา จกฺกวาเฬน สทฺธึ จกฺกวาฬสหสฺสนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ เต วตฺตเต วโสติ เอตฺถ จกฺกวาฬสหสฺเส ตุยฺหํ วโส วตฺตติ. ปโรปรญฺจ ชานาสีติ เอตฺถ จกฺกวาฬสหสฺเส ปโรปเร อุจฺจนีเจ หีนปฺปณีเต สตฺเต ชานาสิ. อโถ ราควิราคินนฺติ น เกวลํ, ‘‘อยํ อิทฺโธ อยํ ปกติมนุสฺโส’’ติ ปโรปรํ, ‘‘อยํ ปน สราโค อยํ วีตราโค’’ติ เอวํ ราควิราคินมฺปิ ชนํ ชานาสิ. อิตฺถํภาวญฺญถาภาวนฺติ อิตฺถํภาโวติ อิทํ จกฺกวาฬํ. อญฺญถาภาโวติ อิโต เสสํ เอกูนสหสฺสํ. สตฺตานํ อาคตึ คตินฺติ เอตฺถ จกฺกวาฬสหสฺเส ปฏิสนฺธิวเสน สตฺตานํ อาคตึ, จุติวเสน คตึ จ ชานาสิ. ตุยฺหํ ปน อติมหนฺโตหมสฺมีติ สญฺญา โหติ, สหสฺสิพฺรหฺมา นาม ตฺวํ, อญฺเญสํ ปน ตยา อุตฺตริ ทฺวิสหสฺสานํ ติสหสฺสานํ จตุสหสฺสานํ ปญฺจสหสฺสานํ ทสสหสฺสานํ สตสหสฺสานญฺจ พฺรหฺมานํ ปมาณํ นตฺถิ, จตุหตฺถาย ปิโลติกาย ปฏปฺปมาณํ กาตุํ วายมนฺโต วิย มหนฺโตสฺมีติ สญฺญํ กโรสีติ นิคฺคณฺหาติ. "Yāvatā candimasūriyā pariharantīti" có nghĩa là: Chừng nào mặt trăng, mặt trời còn xoay vần, tức là ở nơi nào mặt trăng, mặt trời còn đi quanh. "Disā bhanti virocanāti" có nghĩa là: Các phương chiếu sáng rực rỡ, hoặc là các phương nhờ chúng mà chiếu sáng rực rỡ. "Tāva sahassadhā loko" có nghĩa là: Chừng ấy là thế giới ngàn lần, nghĩa là một ngàn thế giới Chuyển Luân cùng với thế giới Chuyển Luân này. "Ettha te vattate vaso" có nghĩa là: Ở đây, trong một ngàn thế giới Chuyển Luân này, quyền lực của ngươi tác động. "Paroparañca jānāsi" có nghĩa là: Ở đây, trong một ngàn thế giới Chuyển Luân, ngươi biết các chúng sanh cao thấp, hèn hạ, cao thượng, kẻ khác và kẻ khác nữa. "Atho rāgavirāginanti" có nghĩa là: Không chỉ biết kẻ khác và kẻ khác nữa rằng "đây là người có thần thông, đây là người thường", mà còn biết cả người có tham ái và người đã ly tham rằng "người này có tham ái, người này đã ly tham". "Itthaṃbhāvaññathābhāvanti" có nghĩa là: "Itthaṃbhāva" là thế giới Chuyển Luân này. "Aññathābhāva" là một ngàn cõi còn lại trừ một. "Sattānaṃ āgatiṃ gatinti" có nghĩa là: Ở đây, trong một ngàn thế giới Chuyển Luân, ngươi biết sự đến của chúng sanh do sự tái sanh, và sự đi do sự chết. Nhưng ngươi lại có tưởng rằng "Ta rất vĩ đại", ngươi tên là Phạm thiên Sahassi, nhưng không có số lượng các Phạm thiên khác vượt hơn ngươi như hai ngàn, ba ngàn, bốn ngàn, năm ngàn, mười ngàn, và một trăm ngàn. Ngươi làm ra cái tưởng "Ta vĩ đại" giống như người cố gắng làm một tấm màn từ một mảnh vải rách chỉ bốn khuỷu tay. Nói như vậy, Ngài khiển trách. ๕๐๔. อิธูปปนฺโนติ อิธ ปฐมชฺฌานภูมิยํ อุปปนฺโน. เตน ตํ ตฺวํ น ชานาสีติ เตน การเณน ตํ กายํ ตฺวํ น ชานาสิ. เนว เต สมสโมติ [Pg.306] ชานิตพฺพฏฺฐานํ ปตฺวาปิ ตยา สมสโม น โหมิ. อภิญฺญายาติ อญฺญาย. กุโต นีเจยฺยนฺติ ตยา นีจตรภาโว ปน มยฺหํ กุโต. 504. "Idhūpapanno" có nghĩa là: Sanh ở đây, ở cõi Sơ thiền này. "Tena taṃ tvaṃ na jānāsi" có nghĩa là: Do nguyên nhân đó, ngươi không biết hội chúng đó. "Neva te samasamo" có nghĩa là: Dù đã đạt đến chỗ cần biết, ta cũng không ngang bằng với ngươi. "Abhiññāya" có nghĩa là: Sau khi đã biết. "Kuto nīceyya" có nghĩa là: Làm sao ta lại có trạng thái thấp kém hơn ngươi? เหฏฺฐูปปตฺติโก กิเรส พฺรหฺมา อนุปฺปนฺเน พุทฺธุปฺปาเท อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา กสิณปริกมฺมํ กตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌาโน กาลํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานภูมิยํ เวหปฺผลพฺรหฺมโลเก ปญฺจกปฺปสติกํ อายุํ คเหตฺวา นิพฺพตฺติ. ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา เหฏฺฏูปปตฺติกํ กตฺวา ตติยชฺฌานํ ปณีตํ ภาเวตฺวา สุภกิณฺหพฺรหฺมโลเก จตุสฏฺฐิกปฺปํ อายุํ คเหตฺวา นิพฺพตฺติ. ตตฺถ ทุติยชฺฌานํ ภาเวตฺวา อาภสฺสเรสุ อฏฺฐกปฺปํ อายุํ คเหตฺวา นิพฺพตฺติ. ตตฺถ ปฐมชฺฌานํ ภาเวตฺวา ปฐมชฺฌานภูมิยํ กปฺปายุโก หุตฺวา นิพฺพตฺติ, โส ปฐมกาเล อตฺตนา กตกมฺมญฺจ นิพฺพตฺตฏฺฐานญฺจ อญฺญาสิ, กาเล ปน คจฺฉนฺเต อุภยํ ปมุสฺสิตฺวา สสฺสตทิฏฺฐึ อุปฺปาเทสิ. เตน นํ ภควา, ‘‘เตน ตํ ตฺวํ น ชานาสิ…เป… กุโต นีเจยฺย’’นฺติ อาห. Vị Phạm thiên này, sau khi chết từ cõi trên, tái sanh ở cõi dưới. Khi Phật chưa xuất hiện, vị ấy xuất gia làm ẩn sĩ, thực hành biến xứ sơ khởi, làm phát sanh các chứng đắc, không bị thối thất thiền, mệnh chung, tái sanh ở cõi Phạm thiên Quảng Quả, cõi Tứ thiền, với tuổi thọ năm trăm đại kiếp. Ở đó cho đến hết tuổi thọ, vị ấy phát nguyện sanh xuống cõi thấp hơn, tu tập Tam thiền thù thắng, tái sanh ở cõi Phạm thiên Biến Tịnh, với tuổi thọ sáu mươi bốn đại kiếp. Ở đó, vị ấy tu tập Nhị thiền, tái sanh ở cõi Quang Âm, với tuổi thọ tám đại kiếp. Ở đó, vị ấy tu tập Sơ thiền, tái sanh ở cõi Sơ thiền, trở thành vị Phạm thiên có tuổi thọ một a-tăng-kỳ kiếp. Vị ấy lúc ban đầu biết được nghiệp mình đã làm và nơi mình đã sanh. Nhưng khi thời gian trôi qua, vị ấy quên cả hai điều và làm phát sanh thường kiến. Do đó, Đức Thế Tôn đã nói với vị ấy: "Do đó ngươi không biết điều đó... làm sao ta lại thấp kém hơn?". อถ พฺรหฺมา จินฺเตสิ – ‘‘สมโณ โคตโม มยฺหํ อายุญฺจ นิพฺพตฺตฏฺฐานญฺจ ปุพฺเพกตกมฺมญฺจ ชานาติ, หนฺท นํ ปุพฺเพ กตกมฺมํ ปุจฺฉามี’’ติ สตฺถารํ อตฺตโน ปุพฺเพกตกมฺมํ ปุจฺฉิ. สตฺถา กเถสิ. Khi ấy, Phạm thiên suy nghĩ: "Sa-môn Gotama biết tuổi thọ của ta, nơi ta sanh, và nghiệp ta đã làm trong quá khứ. Thôi, ta hãy hỏi vị ấy về nghiệp đã làm trong quá khứ." Vị ấy đã hỏi Bậc Đạo Sư về nghiệp của mình đã làm trong quá khứ. Bậc Đạo Sư đã kể lại. ปุพฺเพ กิเรส กุลฆเร นิพฺพตฺติตฺวา กาเมสุ อาทีนวํ ทิสฺวา, ‘‘ชาติชราพฺยาธิมรณสฺส อนฺตํ กริสฺสามี’’ติ นิกฺขมฺม อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา อภิญฺญาปาทกชฺฌานลาภี หุตฺวา คงฺคาตีเร ปณฺณสาลํ กาเรตฺวา ฌานรติยา วีตินาเมติ. ตทา จ กาเลน กาลํ สตฺถวาหา ปญฺจหิ สกฏสเตหิ มรุกนฺตารํ ปฏิปชฺชนฺติ. มรุกนฺตาเร ปน ทิวา น สกฺกา คนฺตุํ, รตฺตึ คมนํ โหติ. อถ ปุริมสกฏสฺส อคฺคยุเค ยุตฺตพลิพทฺทา คจฺฉนฺตา นิวตฺติตฺวา อาคตมคฺคาภิมุขาว อเหสุํ. อิตรสกฏานิ ตเถว นิวตฺติตฺวา อรุเณ อุคฺคเต นิวตฺติตภาวํ ชานึสุ. เตสญฺจ ตทา กนฺตารํ อติกฺกมนทิวโส อโหสิ. สพฺพํ ทารุทกํ ปริกฺขีณํ, ตสฺมา, ‘‘นตฺถิ ทานิ อมฺหากํ ชีวิต’’นฺติ จินฺเตตฺวา โคเณ จกฺเกสุ พนฺธิตฺวา มนุสฺสา สกฏปจฺฉายายํ ปวิสิตฺวา นิปชฺชึสุ[Pg.307]. ตาปโสปิ กาลสฺเสว ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา ปณฺณสาลทฺวาเร นิสินฺโน คงฺคํ โอโลกยมาโน อทฺทส คงฺคํ มหตา อุทโกเฆน วุยฺหมานํ ปวตฺติตมณิกฺขนฺธํ วิย อาคจฺฉนฺตึ. ทิสฺวา จินฺเตสิ – ‘‘อตฺถิ นุ โข อิมสฺมึ โลเก เอวรูปสฺส มธุโรทกสฺส อลาเภน กิลิสฺสมานา สตฺตา’’ติ. โส เอวํ อาวชฺชนฺโต มรุกนฺตาเร ตํ สตฺถํ ทิสฺวา, ‘‘อิเม สตฺตา มา นสฺสนฺตู’’ติ, ‘‘อิโต มหา อุทกกฺขนฺโธ ฉิชฺชิตฺวา มรุกนฺตาเร สตฺถาภิมุโข คจฺฉตู’’ติ อภิญฺญาจิตฺเตน อธิฏฺฐาสิ. สหจิตฺตุปฺปาเทน มาติการุฬฺหํ วิย อุทกํ ตตฺถ อคมาสิ. มนุสฺสา อุทกสทฺเทน วุฏฺฐาย อุทกํ ทิสฺวา หตฺถตุฏฺฐา นฺหายิตฺวา ปิวิตฺวา โคเณปิ ปาเยตฺวา โสตฺถินา อิจฺฉิตฏฺฐานํ อคมํสุ. สตฺถา ตํ พฺรหฺมุโน ปุพฺพกมฺมํ ทสฺเสนฺโต – Tương truyền, thuở xưa vị này sanh trong một gia đình, thấy được sự nguy hại trong các dục, với ý nghĩ: "Ta sẽ đặt dấu chấm hết cho sanh, già, bệnh, chết", vị ấy đã từ bỏ gia đình, xuất gia làm ẩn sĩ, làm phát sanh các chứng đắc, trở thành người đắc thiền làm nền tảng cho thắng trí, cho làm một cái am lá bên bờ sông Hằng và sống với hỷ lạc của thiền. Khi ấy, thỉnh thoảng có các thương nhân dẫn đầu đoàn xe với năm trăm cỗ xe đi vào sa mạc. Trong sa mạc, không thể đi vào ban ngày, việc đi lại diễn ra vào ban đêm. Bấy giờ, những con bò đực được mắc vào ách trước của cỗ xe đầu tiên, trong khi đi, đã quay lại và hướng về con đường đã đi qua. Các cỗ xe khác cũng quay lại như vậy, và khi rạng đông, họ mới biết mình đã quay lại. Đó là ngày họ phải vượt qua sa mạc. Tất cả củi và nước đều đã cạn kiệt, do đó, họ nghĩ: "Bây giờ chúng ta không còn sống được nữa", rồi buộc những con bò vào bánh xe, còn người thì vào trong bóng của những cỗ xe và nằm xuống. Vị ẩn sĩ cũng ra khỏi am lá từ sớm, ngồi ở cửa am nhìn ra sông Hằng, và thấy sông Hằng chảy đến như một khối ngọc báu đang trôi đi, được cuốn đi bởi một dòng nước lớn. Thấy vậy, vị ấy suy nghĩ: "Trong thế gian này, có chúng sanh nào đang khổ sở vì không có được thứ nước ngọt ngào như thế này không?". Vị ấy quán xét như vậy và thấy đoàn thương nhân đó trong sa mạc, (nghĩ rằng): "Mong rằng những chúng sanh này không bị hủy diệt", và với tâm thắng trí, vị ấy đã chú nguyện: "Mong rằng một khối nước lớn từ đây sẽ tách ra và chảy về phía đoàn thương nhân trong sa mạc". Cùng với sự khởi lên của tâm, nước đã chảy đến đó như thể đã vào một con kênh. Nghe tiếng nước, mọi người thức dậy, thấy nước thì vô cùng vui mừng, họ tắm rửa, uống nước, cho cả bò uống, rồi an toàn đi đến nơi mong muốn. Bậc Đạo Sư, khi chỉ ra tiền nghiệp đó của vị Phạm thiên, đã nói: ‘‘ยํ ตฺวํ อปาเยสิ พหู มนุสฺเส,ปิปาสิเต ฆมฺมนิ สมฺปเรเต; ตํ เต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ,สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๑) – "Hỡi Phạm thiên, ngươi đã cho nhiều người đang khát, bị nóng bức hành hạ được uống. Ta nhớ lại nghiệp xưa của ngươi như vậy, là giới và hạnh đã được thực hành, như người ngủ vừa tỉnh dậy." อิมํ คาถมาห. Đã nói lên kệ này. อปรสฺมึ สมเย ตาปโส คงฺคาตีเร ปณฺณสาลํ มาเปตฺวา อารญฺญกํ คามํ นิสฺสาย วสติ. เตน จ สมเยน โจรา ตํ คามํ ปหริตฺวา หตฺถสารํ คเหตฺวา คาวิโย จ กรมเร จ คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. คาโวปิ สุนขาปิ มนุสฺสาปิ มหาวิรวํ วิรวนฺติ. ตาปโส ตํ สทฺทํ สุตฺวา ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ อาวชฺชนฺโต, ‘‘มนุสฺสานํ ภยํ อุปฺปนฺน’’นฺติ ญตฺวา, ‘‘มยิ ปสฺสนฺเต อิเม สตฺตา มา นสฺสนฺตู’’ติ อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อภิญฺญาจิตฺเตน โจรานํ ปฏิปเถ จตุรงฺคินิเสนํ มาเปสิ กมฺมสชฺชํ อาคจฺฉนฺตึ. โจรา ทิสฺวา, ‘‘ราชา’’ติ เต มญฺญมานา วิโลปํ ฉฑฺเฑตฺวา ปกฺกมึสุ. ตาปโส ‘‘ยํ ยสฺส สนฺตกํ, ตํ ตสฺเสว โหตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ, ตํ ตเถว อโหสิ. มหาชโน โสตฺถิภาวํ ปาปุณิ. สตฺถา อิทมฺปิ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ทสฺเสนฺโต – Vào một thời khác, vị đạo sĩ hóa hiện một am lá bên bờ sông Gaṅgā, sống nương nhờ một ngôi làng ở bìa rừng. Và vào lúc ấy, bọn cướp cướp phá ngôi làng ấy, lấy đi những của cải giá trị, bắt cả bò cái và dân làng rồi bỏ đi. Cả bò, cả chó, cả người đều kêu la inh ỏi. Vị đạo sĩ nghe tiếng ấy, suy xét rằng: "Tiếng gì thế nhỉ?", rồi biết rằng: "Sự nguy hiểm đã phát sinh cho dân làng", (nghĩ rằng): "Khi ta còn đang thấy, mong rằng những chúng sanh này đừng bị hủy diệt", ngài nhập vào thiền định làm nền tảng cho thắng trí, xuất khỏi thiền, bằng tâm thắng trí, hóa hiện một đạo quân bốn binh chủng đang tiến đến, sẵn sàng chiến đấu, ở phía trước đường đi của bọn cướp. Bọn cướp trông thấy, chúng tưởng rằng đó là "nhà vua", bèn vứt bỏ của cướp và bỏ chạy. Vị đạo sĩ chú nguyện rằng: "Của cải nào là của ai, hãy trở về với người ấy", và việc đã xảy ra đúng như vậy. Dân chúng được an toàn. Bậc Đạo Sư, để chỉ ra tiền nghiệp này của vị ấy, đã nói: ‘‘ยํ [Pg.308] เอณิกูลสฺมึ ชนํ คหีตํ,อโมจยี คยฺหก นียมานํ; ตํ เต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ,สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๒) – “Đám dân chúng nào bị bắt giữ, bị dẫn đi như tù binh ở bờ sông Eṇikūla, ngươi đã giải thoát cho họ. Giới hạnh xưa cũ ấy của ngươi, Ta hồi tưởng lại, như người ngủ vừa tỉnh giấc.” อิมํ คาถมาห. เอตฺถ เอณิกูลสฺมินฺติ คงฺคาตีเร. Ngài đã nói kệ này. Ở đây, eṇikūlasmiṃ có nghĩa là bên bờ sông Gaṅgā. ปุน เอกสฺมึ สมเย อุปริคงฺคาวาสิกํ กุลํ เหฏฺฐาคงฺคาวาสิเกน กุเลน สทฺธึ มิตฺตสนฺถวํ กตฺวา นาวาสงฺฆาฏํ พนฺธิตฺวา พหุํ ขาทนียโภชนียญฺเจว คนฺธมาลาทีนิ จ อาโรเปตฺวา คงฺคาโสเตน อาคจฺฉติ. มนุสฺสา ขาทมานา ภุญฺชมานา นจฺจนฺตา คายนฺตา เทววิมาเนน คจฺฉนฺตา วิย พลวโสมนสฺสา อเหสุํ. คงฺเคยฺยโก นาโค ทิสฺวา กุปิโต, ‘‘อิเม มยิ สญฺญมฺปิ น กโรนฺติ, อิทานิ เน สมุทฺทเมว ปาเปสฺสามี’’ติ มหนฺตํ อตฺตภาวํ มาเปตฺวา อุทกํ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา อุฏฺฐาย ผณํ กตฺวา สุสฺสูการํ กโรนฺโต อฏฺฐาสิ. มหาชโน ทิสฺวา ภีโต วิสฺสรมกาสิ. ตาปโส ปณฺณสาลาย นิสินฺโน สุตฺวา, ‘‘อิเม คายนฺตา นจฺจนฺตา โสมนสฺสชาตา อาคจฺฉนฺติ, อิทานิ ปน ภยรวํ รวึสุ, กึ นุ โข’’ติ อาวชฺชนฺโต นาคราชํ ทิสฺวา, ‘‘มยิ ปสฺสนฺเต อิเม สตฺตา มา นสฺสนฺตู’’ติ อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา อตฺตภาวํ วิชหิตฺวา สุปณฺณวณฺณํ มาเปตฺวา นาคราชสฺส ทสฺเสสิ. นาคราชา ภีโต ผณํ สํหริตฺวา อุทกํ ปวิฏฺโฐ. มหาชโน โสตฺถิภาวํ ปาปุณิ. สตฺถา อิทมฺปิ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ทสฺเสนฺโต – Lại vào một thời khác, một gia tộc sống ở thượng nguồn sông Gaṅgā kết tình thân hữu với một gia tộc sống ở hạ nguồn, họ kết thuyền thành bè, chất lên nhiều vật thực, đồ ăn, cùng hương hoa v.v., rồi đi xuôi theo dòng sông Gaṅgā. Mọi người vừa ăn, vừa uống, vừa múa, vừa hát, vô cùng hoan hỷ, giống như đang đi trên thiên cung. Con rồng tên Gaṅgeyyaka trông thấy và nổi giận, (nghĩ rằng): "Bọn này chẳng thèm để ý đến ta, bây giờ ta sẽ đẩy chúng ra biển cả", nó hóa hiện thân hình to lớn, rẽ nước làm hai rồi trồi lên, phồng mang, đứng đó và phát ra tiếng rít ghê rợn. Dân chúng trông thấy, sợ hãi và la hét thất thanh. Vị đạo sĩ đang ngồi trong am lá nghe thấy, suy xét rằng: "Bọn họ đang đến, vừa hát vừa múa, lòng đầy hoan hỷ, nhưng bây giờ lại la hét kinh hoàng, chuyện gì thế nhỉ?". Trông thấy long vương, ngài (nghĩ rằng): "Khi ta còn đang thấy, mong rằng những chúng sanh này đừng bị hủy diệt", ngài nhập vào thiền định làm nền tảng cho thắng trí, từ bỏ thân hình của mình, hóa hiện thành hình dạng chim garuḍa và cho long vương thấy. Long vương sợ hãi, thu mang lại rồi lặn xuống nước. Dân chúng được an toàn. Bậc Đạo Sư, để chỉ ra tiền nghiệp này của vị ấy, đã nói: ‘‘คงฺคาย โสตสฺมึ คหีตนาวํ,ลุทฺเทน นาเคน มนุสฺสกปฺปา; อโมจยิตฺถ พลสา ปสยฺห,ตํ เต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ; สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๓) – “Chiếc thuyền bị con rồng hung dữ bắt giữ trong dòng sông Gaṅgā để hủy diệt loài người, ngươi đã dùng sức mạnh chế ngự và giải thoát cho họ. Giới hạnh xưa cũ ấy của ngươi, Ta hồi tưởng lại, như người ngủ vừa tỉnh giấc.” อิมํ คาถมาห. Ngài đã nói kệ này. อปรสฺมึ สมเย เอส อิสิปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา เกสโว นาม ตาปโส อโหสิ. เตน สมเยน อมฺหากํ โพธิสตฺโต กปฺโป นาม มาณโว [Pg.309] เกสวสฺส พทฺธจโร อนฺเตวาสิโก หุตฺวา อาจริยสฺส กึการปฏิสฺสาวี มนาปจารี พุทฺธิสมฺปนฺโน อตฺถจโร อโหสิ. เกสโว ตํ วินา วตฺติตุํ นาสกฺขิ, ตํ นิสฺสาเยว ชีวิกํ กปฺเปสิ. สตฺถา อิทมฺปิ ตสฺส ปุพฺพกมฺมํ ทสฺเสนฺโต – Vào một thời khác, vị này xuất gia làm đạo sĩ, trở thành một đạo sĩ tên là Kesava. Vào lúc ấy, vị Bồ-tát của chúng ta là một thanh niên tên là Kappa, trở thành đệ tử thân cận của Kesava, luôn vâng lời thầy, có hạnh kiểm tốt đẹp, có trí tuệ và thực hành những điều lợi ích. Đạo sĩ Kesava không thể sống thiếu cậu ấy, chỉ nương vào cậu ấy mà sinh sống. Bậc Đạo Sư, để chỉ ra tiền nghiệp này của vị ấy, đã nói: ‘‘กปฺโป จ เต พทฺธจโร อโหสิ,สมฺพุทฺธิมนฺตํ วตินํ อมญฺญิ; ตํ เต ปุราณํ วตสีลวตฺตํ,สุตฺตปฺปพุทฺโธว อนุสฺสรามี’’ติ. (ชา. ๑.๗.๗๔) – “Và Kappa đã là đệ tử thân cận của ngươi, cậu ấy đã xem ngươi là người có trí tuệ và giới hạnh. Giới hạnh xưa cũ ấy của ngươi, Ta hồi tưởng lại, như người ngủ vừa tỉnh giấc.” อิมํ คาถมาห. Ngài đã nói kệ này. เอวํ พฺรหฺมุโน นานตฺตภาเวสุ กตกมฺมํ สตฺถา ปกาเสสิ. สตฺถริ กเถนฺเตเยว พฺรหฺมา สลฺลกฺเขสิ, ทีปสหสฺเส อุชฺชลิเต รูปานิ วิย สพฺพกมฺมานิสฺส ปากฏานิ อเหสุํ. โส ปสนฺนจิตฺโต อิมํ คาถมาห – Như vậy, Bậc Đạo Sư đã tuyên thuyết về nghiệp mà vị Phạm thiên đã làm trong các kiếp sống khác nhau. Ngay khi Bậc Đạo Sư đang nói, vị Phạm thiên đã nhận ra; giống như các hình sắc trở nên rõ ràng khi ngàn ngọn đèn được thắp sáng, tất cả các nghiệp của vị ấy đã trở nên rõ ràng. Vị ấy với tâm hoan hỷ đã nói kệ này: ‘‘อทฺธา ปชานาสิ มเมตมายุํ,อญฺญมฺปิ ชานาสิ ตถา หิ พุทฺโธ; ตถา หิ ตายํ ชลิตานุภาโว,โอภาสยํ ติฏฺฐติ พฺรหฺมโลก’’นฺติ. (ชา. ๑.๗.๗๕); “Chắc chắn Ngài biết rõ tuổi thọ này của con, Ngài cũng biết những điều khác, vì Ngài là bậc Giác Ngộ. Vì thế, uy lực rực rỡ của Ngài đang đứng đó, chiếu sáng cõi Phạm thiên.” อถสฺส ภควา อุตฺตริ อสมสมตํ ปกาเสนฺโต ปถวึ โข อหํ พฺรหฺเมติอาทิมาห. ตตฺถ ปถวิยา ปถวตฺเตน อนนุภูตนฺติ ปถวิยา ปถวิสภาเวน อนนุภูตํ อปฺปตฺตํ. กึ ปน ตนฺติ? นิพฺพานํ. ตญฺหิ สพฺพสฺมา สงฺขตา นิสฺสฏตฺตา ปถวิสภาเวน อปฺปตฺตํ นาม. ตทภิญฺญายาติ ตํ นิพฺพานํ ชานิตฺวา สจฺฉิกตฺวา. ปถวึ นาปโหสินฺติ ปถวึ ตณฺหาทิฏฺฐิมานคาเหหิ น คณฺหึ. อาปาทีสุปิ เอเสว นโย. วิตฺถาโร ปน มูลปริยาเย วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. Khi ấy, Đức Thế Tôn, để tuyên thuyết về sự Vô Song của Ngài, đã nói những lời bắt đầu bằng "Này Phạm thiên, Ta... địa đại". Ở đó, câu "không kinh nghiệm được địa đại với tính chất địa đại" có nghĩa là không thể đạt đến, không thể kinh nghiệm được bằng bản chất của địa đại. Vậy đó là gì? Là Niết-bàn. Bởi vì Niết-bàn đã thoát khỏi tất cả các pháp hữu vi, nên được gọi là không thể đạt đến bằng bản chất của địa đại. "Sau khi thắng tri điều đó" có nghĩa là sau khi đã biết và chứng ngộ Niết-bàn ấy. "Ta không là địa đại" có nghĩa là Ta không chấp thủ địa đại bằng sự chấp thủ của ái, tà kiến và ngã mạn. Đối với thủy đại v.v. cũng theo phương pháp này. Còn phần chi tiết, nên được hiểu theo phương pháp đã được nói trong kinh Mūlapariyāya. สเจ โข เต, มาริส, สพฺพสฺส สพฺพตฺเตนาติ อิทเมว พฺรหฺมา อตฺตโน วาทิตาย สพฺพนฺติ อกฺขรํ นิทฺทิสิตฺวา อกฺขเร โทสํ คณฺหนฺโต อาห. สตฺถา ปน สกฺกายํ สนฺธาย ‘‘สพฺพ’’นฺติ วทติ, พฺรหฺมา สพฺพสพฺพํ สนฺธาย. ตฺวํ ‘‘สพฺพ’’นฺติ วทสิ, ‘‘สพฺพสฺส สพฺพตฺเตน อนนุภูต’’นฺติ วทสิ, ยทิ สพฺพํ อนนุภูตํ นตฺถิ, อถสฺส อนนุภูตํ อตฺถิ. มา เหว เต ริตฺตกเมว อโหสิ [Pg.310] ตุจฺฉกเมว อโหสีติ ตุยฺหํ วจนํ ริตฺตกํ มา โหตุ, ตุจฺฉกํ มา โหตูติ สตฺถารํ มุสาวาเทน นิคฺคณฺหาติ. Vị Phạm thiên, vì muốn tranh luận, đã chỉ ra từ "tất cả" trong câu "Này hiền giả, nếu đối với ngươi, tất cả với tính chất tất cả..." và cố tìm lỗi trong từ ngữ mà nói. Nhưng Bậc Đạo Sư nói "tất cả" là nhắm đến thân kiến, còn vị Phạm thiên thì nhắm đến "tất cả" theo nghĩa tuyệt đối. (Vị ấy nói): "Ngài nói 'tất cả', và Ngài nói 'không kinh nghiệm được tất cả với tính chất tất cả'. Nếu không có gì là không được kinh nghiệm bởi 'tất cả', thì phải có cái gì đó không được kinh nghiệm bởi 'tất cả'. Mong rằng lời của ngài không trở nên rỗng tuếch, không trở nên trống không", nói như vậy, vị ấy khiển trách Bậc Đạo Sư bằng lời nói dối. สตฺถา ปน เอตสฺมา พฺรหฺมุนา สตคุเณน สหสฺสคุเณน สตสหสฺสคุเณน วาทีตโร, ตสฺมา อหํ สพฺพญฺจ วกฺขามิ, อนนุภูตญฺจ วกฺขามิ, สุณาหิ เมติ ตสฺส วาทมทฺทนตฺถํ การณํ อาหรนฺโต วิญฺญาณนฺติอาทิมาห. ตตฺถ วิญฺญาณนฺติ วิชานิตพฺพํ. อนิทสฺสนนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อาปาถํ อนุปคมนโต อนิทสฺสนํ นาม, ปททฺวเยนปิ นิพฺพานเมว วุตฺตํ. อนนฺตนฺติ ตยิทํ อุปฺปาทวยอนฺตรหิตตฺตา อนนฺตํ นาม. วุตฺตมฺปิ เหตํ – Bậc Đạo Sư thì vượt trội hơn về luận thuyết so với vị Phạm thiên này gấp trăm lần, ngàn lần, trăm ngàn lần. Do đó, để đè bẹp luận thuyết của vị ấy, trong khi đưa ra lý do, Ngài đã nói (câu kệ) bắt đầu bằng 'viññāṇaṃ'. Trong ấy, 'viññāṇaṃ' là nên được biết một cách đặc biệt. 'Anidassanaṃ' được gọi là 'anidassana' (vô kiến) do vì không đi vào phạm vi của nhãn thức; bằng cả hai từ này, chính Niết-bàn đã được nói đến. 'Anantaṃ' được gọi là 'ananta' (vô biên) vì nó vắng mặt sự tận cùng là sanh và diệt. Điều này cũng đã được nói đến: ‘‘อนฺตวนฺตานิ ภูตานิ, อสมฺภูตํ อนนฺตกํ; ภูเต อนฺตานิ ทิสฺสนฺติ, ภูเต อนฺตา ปกาสิตา’’ติ. “Các pháp hữu vi có sự tận cùng, pháp vô vi thì không có tận cùng. Trong các pháp hữu vi, các sự tận cùng được thấy; trong các pháp hữu vi, các sự tận cùng được tuyên thuyết.” สพฺพโตปภนฺติ สพฺพโส ปภาสมฺปนฺนํ. นิพฺพานโต หิ อญฺโญ ธมฺโม สปภตโร วา โชติวนฺตตโร วา ปริสุทฺธตโร วา ปณฺฑรตโร วา นตฺถิ. สพฺพโต วา ตถา ปภูตเมว, น กตฺถจิ นตฺถีติ สพฺพโตปภํ. ปุรตฺถิมทิสาทีสุ หิ อสุกทิสาย นาม นิพฺพานํ นตฺถีติ น วตฺตพฺพํ. อถ วา ปภนฺติ ติตฺถสฺส นามํ, สพฺพโต ปภมสฺสาติ สพฺพโตปภํ. นิพฺพานสฺส กิร ยถา มหาสมุทฺทสฺส ยโต ยโต โอตริตุกามา โหนฺติ, ตํ ตเทว ติตฺถํ, อติตฺถํ นาม นตฺถิ. เอวเมวํ อฏฺฐตึสาย กมฺมฏฺฐาเนสุ เยน เยน มุเขน นิพฺพานํ โอตริตุกามา โหนฺติ, ตํ ตเทว ติตฺถํ. นิพฺพานสฺส อติตฺถํ นาม กมฺมฏฺฐานํ นตฺถิ. เตน วุตฺตํ สพฺพโตปภนฺติ. ตํ ปถวิยา ปถวตฺเตนาติ ตํ นิพฺพานํ ปถวิยา ปถวีสภาเวน ตโต ปเรสํ อาปาทีนํ อาปาทิสภาเวน จ อนนุภูตํ. อิติ ยํ ตุมฺหาทิสานํ วิสยภูตํ สพฺพเตภูมกธมฺมชาตํ ตสฺส สพฺพตฺเตน ตํ วิญฺญาณํ อนิทสฺสนํ อนนฺตํ สพฺพโตปตํ อนนุภูตนฺติ วาทํ ปติฏฺฐเปสิ. 'Sabbatopabhaṃ' (sáng chói khắp nơi) là đầy đủ ánh sáng về mọi phương diện. Vì không có pháp nào khác ngoài Niết-bàn lại sáng chói hơn, rực rỡ hơn, thanh tịnh hơn, hay trong trắng hơn. Hoặc là, nó hiện hữu một cách dồi dào ở khắp nơi, không phải là không có ở nơi nào, vì thế gọi là 'sabbatopabhaṃ'. Vì không thể nói rằng Niết-bàn không có ở phương này phương kia, như phương đông v.v... Hoặc là, 'pabha' là tên của bến nước, (Niết-bàn) có bến nước ở khắp nơi, vì thế gọi là 'sabbatopabhaṃ'. Tương truyền, đối với Niết-bàn cũng giống như đối với đại dương, bất cứ nơi nào chúng sanh muốn đi xuống, nơi đó chính là bến nước, không có nơi nào gọi là không phải bến nước. Cũng vậy, trong ba mươi tám đề mục thiền, bất cứ cửa ngõ nào mà họ muốn đi xuống Niết-bàn, nơi đó chính là bến nước. Không có đề mục thiền nào gọi là không phải bến nước của Niết-bàn. Do đó, được nói là 'sabbatopabhaṃ'. 'Taṃ pathaviyā pathavattena' có nghĩa là Niết-bàn ấy không được kinh nghiệm với bản chất của đất trong đất, và sau đó là với bản chất của nước v.v... trong các pháp như nước v.v... Như vậy, (Ngài) đã thiết lập luận thuyết rằng: "Đối với tất cả các loại pháp trong ba cõi là đối tượng của những vị như các ngươi, thì thức ấy là vô kiến, vô biên, sáng chói khắp nơi, không thể kinh nghiệm được bằng tất cả (các pháp ấy)". ตโต พฺรหฺมา คหิตคหิตํ สตฺถารา วิสฺสชฺชาปิโต กิญฺจิ คเหตพฺพํ อทิสฺวา ลฬิตกํ กาตุกาโม หนฺท จรหิ เต, มาริส, อนฺตรธายามีติ อาห. ตตฺถ อนฺตรธายามีติ อทิสฺสมานกปาฏิหาริยํ กโรมีติ อาห. สเจ วิสหสีติ ยทิ สกฺโกสิ มยฺหํ อนฺตรธายิตุํ, อนฺตรธายสิ[Pg.311], ปาฏิหาริยํ กโรหีติ. เนวสฺสุ เม สกฺโกติ อนฺตรธายิตุนฺติ มยฺหํ อนฺตรธายิตุํ เนว สกฺโกติ. กึ ปเนส กาตุกาโม อโหสีติ? มูลปฏิสนฺธึ คนฺตุกาโม อโหสิ. พฺรหฺมานญฺหิ มูลปฏิสนฺธิกอตฺตภาโว สุขุโม, อญฺเญสํ อนาปาโถ, อภิสงฺขตกาเยเนว ติฏฺฐนฺติ. สตฺถา ตสฺส มูลปฏิสนฺธึ คนฺตุํ น อทาสิ. มูลปฏิสนฺธึ วา อคนฺตฺวาปิ เยน ตเมน อตฺตานํ อนฺตรธาเปตฺวา อทิสฺสมานโก ภเวยฺย, สตฺถา ตํ ตมํ วิโนเทสิ, ตสฺมา อนฺตรธายิตุํ นาสกฺขิ. โส อสกฺโกนฺโต วิมาเน นิลียติ, กปฺปรุกฺเข นิลียติ, อุกฺกุฏิโก นิสีทติ. พฺรหฺมคโณ เกฬิมกาสิ – ‘‘เอส โข พโก พฺรหฺมา วิมาเน นิลียติ, กปฺปรุกฺเข นิลียติ, อุกฺกุฏิโก นิสีทติ, พฺรหฺเม ตฺวํ อนฺตรหิโตมฺหี’’ติ สญฺญํ อุปฺปาเทสิ นามาติ. โส พฺรหฺมคเณน อุปฺปณฺฑิโต มงฺกุ อโหสิ. Sau đó, Phạm thiên Baka, bị Bậc Đạo Sư làm cho từ bỏ tà kiến đã chấp thủ, không thấy điều gì để chấp thủ nữa, muốn làm trò đùa, đã nói: "Này hiền giả, bây giờ ta sẽ ẩn mình khỏi ngươi." Trong ấy, 'antaradhāyāmi' có nghĩa là: "Ta sẽ làm phép lạ tàng hình." (Đức Phật nói:) 'Sace visahasi' có nghĩa là: "Nếu ngươi có thể ẩn mình khỏi ta, hãy ẩn mình đi, hãy làm phép lạ đi." (Phạm thiên nói:) 'Nevassu me sakkoti antaradhāyituṃ' có nghĩa là: "Ngươi không thể nào ẩn mình khỏi ta." Vị này đã muốn làm gì? Vị ấy đã muốn đi đến sự tái sanh gốc. Vì đối với các Phạm thiên, tự thể tái sanh gốc rất vi tế, không hiện rõ đối với các vị khác; họ chỉ tồn tại với thân đã được tạo tác. Bậc Đạo Sư đã không cho phép vị ấy đi đến sự tái sanh gốc. Hoặc là, dù không đi đến sự tái sanh gốc, vị ấy có thể trở nên tàng hình bằng cách che dấu bản thân bằng bóng tối nào đó, Bậc Đạo Sư đã xua tan bóng tối ấy, do đó, vị ấy đã không thể ẩn mình. Vị ấy, không thể (ẩn mình), đã trốn trong thiên cung, trốn trong cây như ý, ngồi xổm xuống. Chúng Phạm thiên đã chế giễu: "Phạm thiên Baka này đang trốn trong thiên cung, trốn trong cây như ý, ngồi xổm xuống. Này Phạm thiên, có phải ngươi đã khởi lên tưởng rằng 'Ta đã ẩn mình' chăng?" Vị ấy, bị chúng Phạm thiên chế giễu, đã trở nên bối rối. เอวํ วุตฺเต อหํ, ภิกฺขเวติ, ภิกฺขเว, เอเตน พฺรหฺมุนา, ‘‘หนฺท จรหิ เต, มาริส, อนฺตรธายามี’’ติ เอวํ วุตฺเต ตํ อนฺตรธายิตุํ อสกฺโกนฺตํ ทิสฺวา อหํ เอตทโวจํ. อิมํ คาถมภาสินฺติ กสฺมา ภควา คาถมภาสีติ? สมณสฺส โคตมสฺส อิมสฺมึ ฐาเน อตฺถิภาโว วา นตฺถิภาโว วา กถํ สกฺกา ชานิตุนฺติ เอวํ พฺรหฺมคณสฺส วจโนกาโส มา โหตูติ อนฺตรหิโตว คาถมภาสิ. 'Evaṃ vutte ahaṃ, bhikkhave' có nghĩa là: Này các Tỳ khưu, khi được Phạm thiên ấy nói như vậy: "Này hiền giả, bây giờ ta sẽ ẩn mình khỏi ngươi," thấy vị ấy không thể ẩn mình, Ta đã nói điều này. 'Imaṃ gāthamabhāsiṃ' - tại sao Đức Thế Tôn lại nói kệ? Để không có cơ hội cho chúng Phạm thiên nói rằng: "Làm sao có thể biết được sự hiện hữu hay không hiện hữu của Sa-môn Gotama ở nơi này?", Ngài đã nói kệ trong khi vẫn đang ẩn mình. ตตฺถ ภเววาหํ ภยํ ทิสฺวาติ อหํ ภเว ภยํ ทิสฺวาเยว. ภวญฺจ วิภเวสินนฺติ อิมญฺจ กามภวาทิติวิธมฺปิ สตฺตภวํ วิภเวสินํ วิภวํ คเวสมานํ ปริเยสมานมฺปิ ปุนปฺปุนํ ภเวเยว ทิสฺวา. ภวํ นาภิวทินฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน กิญฺจิ ภวํ น อภิวทึ, น คเวสินฺติ อตฺโถ. นนฺทิญฺจ น อุปาทิยินฺติ ภวตณฺหํ น อุปคญฺฉึ, น อคฺคเหสินฺติ อตฺโถ. อิติ จตฺตาริ สจฺจานิ ปกาเสนฺโต สตฺถา ธมฺมํ เทเสสิ. เทสนาปริโยสาเน เทสนานุสาเรน วิปสฺสนาคพฺภํ คาหาเปตฺวา ทสมตฺตานิ พฺรหฺมสหสฺสานิ มคฺคผลามตปานํ ปิวึสุ. Trong ấy, 'bhavevāhaṃ bhayaṃ disvā' có nghĩa là: Ta, chính vì đã thấy sự nguy hiểm trong cõi hữu. 'Bhavañca vibhavesinaṃ' có nghĩa là: và thấy rằng (chúng sanh) tìm kiếm sự phi hữu, dù tìm cầu, truy tầm sự đoạn diệt, vẫn cứ lập đi lập lại trong chính cõi hữu này, tức ba loại hữu như dục hữu v.v... 'Bhavaṃ nābhivadiṃ' có nghĩa là: Ta không tán dương, không tìm kiếm bất cứ cõi hữu nào do ái và tà kiến. 'Nandiñca na upādiyiṃ' có nghĩa là: Ta không đến gần, không chấp thủ vào hữu ái. Như vậy, Bậc Đạo Sư đã thuyết pháp, tuyên thuyết về Bốn Sự Thật. Vào cuối bài pháp, sau khi khiến họ nắm bắt được cốt lõi của thiền quán theo tuần tự của bài pháp, mười ngàn vị Phạm thiên đã uống vị cam lồ của đạo và quả. อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตาติ อจฺฉริยชาตา อพฺภุตชาตา ตุฏฺฐิชาตา จ อเหสุํ. สมูลํ ภวํ อุทพฺพหีติ โพธิมณฺเฑ อตฺตโน ตาย ตาย เทสนาย อญฺเญสมฺปิ พหูนํ เทวมนุสฺสานํ สมูลกํ ภวํ อุทพฺพหิ, อุทฺธริ อุปฺปาเฏสีติ อตฺโถ. 'Acchariyabbhutacittajātā' có nghĩa là: họ đã trở nên kinh ngạc, hy hữu, và hoan hỷ. 'Samūlaṃ bhavaṃ udabbahi' có nghĩa là: tại cội Bồ-đề, bằng các bài pháp này khác của chính mình, Ngài đã nhổ lên, đã loại bỏ, đã diệt trừ tận gốc cõi hữu cùng với gốc rễ của nhiều chư thiên và nhân loại khác nữa. ๕๐๕. ตสฺมึ [Pg.312] ปน สมเย มาโร ปาปิมา โกธาภิภูโต หุตฺวา, ‘‘มยิ วิจรนฺเตเยว สมเณน โคตเมน ธมฺมกถํ กเถตฺวา ทสมตฺตานิ พฺรหฺมสหสฺสานิ มม วสํ อติวตฺติตานี’’ติ โกธาภิภูตตาย อญฺญตรสฺส พฺรหฺมปาริสชฺชสฺส สรีเร อธิมุจฺจิ, ตํ ทสฺเสตุํ อถ โข, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ สเจ ตฺวํ เอวํ อนุพุทฺโธติ สเจ ตฺวํ เอวํ อตฺตนาว จตฺตาริ สจฺจานิ อนุพุทฺโธ. มา สาวเก อุปเนสีติ คิหิสาวเก วา ปพฺพชิตสาวเก วา ตํ ธมฺมํ มา อุปนยสิ. หีเน กาเย ปติฏฺฐิตาติ จตูสุ อปาเยสุ ปติฏฺฐิตา. ปณีเต กาเย ปติฏฺฐิตาติ พฺรหฺมโลเก ปติฏฺฐิตา. อิทํ เก สนฺธาย วทติ? พาหิรปพฺพชฺชํ ปพฺพชิเต ตาปสปริพฺพาชเก. อนุปฺปนฺเน หิ พุทฺธุปฺปาเท กุลปุตฺตา ตาปสปพฺพชฺชํ ปพฺพชิตฺวา กสฺสจิ กิญฺจิ อวิจาเรตฺวา เอกจรา หุตฺวา สมาปตฺติโย นิพฺพตฺเตตฺวา พฺรหฺมโลเก อุปฺปชฺชึสุ, เต สนฺธาย เอวมาห. อนกฺขาตํ กุสลญฺหิ มาริสาติ ปเรสํ อนกฺขาตํ อโนวทนํ ธมฺมกถาย อกถนํ กุสลํ เอตํ เสยฺโย. มา ปรํ โอวทาหีติ กาเลน มนุสฺสโลกํ, กาเลน เทวโลกํ, กาเลน พฺรหฺมโลกํ, กาเลน นาคโลกํ อาหิณฺฑนฺโต มา วิจริ, เอกสฺมึ ฐาเน นิสินฺโน ฌานมคฺคผลสุเขน วีตินาเมหีติ. อนาลปนตายาติ อนุลฺลปนตาย. พฺรหฺมุโน จ อภินิมนฺตนตายาติ พกพฺรหฺมุโน จ อิทญฺหิ, มาริส, นิจฺจนฺติอาทินา นเยน สห กายเกน พฺรหฺมฏฺฐาเนน นิมนฺตนวจเนน. ตสฺมาติ เตน การเณน. อิมสฺส เวยฺยากรณสฺส พฺรหฺมนิมนฺตนิกํตฺเวว อธิวจนํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ ชาตา. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานตฺถเมวาติ. 505. Vào lúc ấy, ác ma, bị phẫn nộ xâm chiếm, nghĩ rằng: “Trong khi ta đang đi lại, sa-môn Gotama đã thuyết pháp và mười ngàn vị Phạm thiên đã vượt thoát khỏi quyền lực của ta.” Do bị phẫn nộ xâm chiếm, nó đã nhập vào thân của một vị Phạm chúng thiên nào đó. Để chỉ rõ điều ấy, ngài đã nói câu bắt đầu bằng: “Này các Tỳ khưu…”. Trong ấy, câu “Nếu ngươi đã giác ngộ như vậy” có nghĩa là: nếu ngươi đã tự mình giác ngộ Tứ đế như vậy. Câu “Chớ nên dẫn dắt các đệ tử” có nghĩa là: chớ nên dẫn dắt các đệ tử tại gia hay xuất gia đến với pháp ấy. Câu “An trú trong thân phận thấp hèn” có nghĩa là: an trú trong bốn đường ác. Câu “An trú trong thân phận cao quý” có nghĩa là: an trú trong cõi Phạm thiên. Điều này được nói nhắm đến ai? Nhắm đến các đạo sĩ và du sĩ đã xuất gia theo ngoại đạo. Vì khi chư Phật chưa xuất hiện, các thiện nam tử đã xuất gia làm đạo sĩ, không phán xét bất cứ điều gì cho bất cứ ai, sống độc cư, đã chứng đắc các thiền chứng, và đã sanh vào cõi Phạm thiên. Ngài đã nói như vậy nhắm đến họ. Câu “Thưa ngài, không tuyên thuyết là điều thiện” có nghĩa là: việc không tuyên thuyết, không giáo huấn, không nói pháp thoại cho người khác là điều thiện, điều này là tốt hơn. Chớ nên giáo huấn người khác. Chớ nên đi lang thang, khi thì đến cõi người, khi thì đến cõi trời, khi thì đến cõi Phạm thiên, khi thì đến cõi rồng; hãy ngồi một nơi và sống với lạc của thiền, đạo và quả. “Do không nói chuyện” có nghĩa là do không muốn thuyết pháp. “Và do sự thỉnh mời của Phạm thiên” có nghĩa là do lời thỉnh mời của Baka Phạm thiên cùng với trú xứ Phạm thiên có cơ hội, theo cách bắt đầu bằng: “Thưa ngài, điều này là thường hằng…”. “Do đó” nghĩa là do nguyên nhân ấy. Do đó, bài ký thuyết này đã có tên gọi, danh xưng, chế định là “Brahmanimantanika”. Phần còn lại ở mọi nơi đều có ý nghĩa rõ ràng. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh พฺรหฺมนิมนฺตนิกสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải Kinh Thỉnh Cầu Của Phạm Thiên đã hoàn tất. ๑๐. มารตชฺชนียสุตฺตวณฺณนา 10. Chú giải Kinh Khiển Trách Ác Ma ๕๐๖. เอวํ เม สุตนฺติ มารตชฺชนียสุตฺตํ. ตตฺถ โกฏฺฐมนุปวิฏฺโฐติ กุจฺฉึ ปวิสิตฺวา อนฺตานํ อนฺโต อนุปวิฏฺโฐ, ปกฺกาสยฏฺฐาเน นิสินฺโน. ครุคโร วิยาติ ครุกครุโก วิย ถทฺโธ ปาสาณปุญฺชสทิโส. มาสาจิตํ [Pg.313] มญฺเญติ มาสภตฺตํ ภุตฺตสฺส กุจฺฉิ วิย มาสปูริตปสิพฺพโก วิย ตินฺตมาโส วิย จาติ อตฺโถ. วิหารํ ปวิสิตฺวาติ สเจ อาหารโทเสน เอส ครุภาโว, อพฺโภกาเส จงฺกมิตุํ น สปฺปายนฺติ จงฺกมา โอโรหิตฺวา ปณฺณสาลํ ปวิสิตฺวา ปกติปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. ปจฺจตฺตํ โยนิโส มนสากาสีติ, ‘‘กึ นุ โข เอต’’นฺติ อาวชฺชมาโน อตฺตโนเยว อุปาเยน มนสิ อกาสิ. สเจ ปน เถโร อตฺตโน สีลํ อาวชฺเชตฺวา, ‘‘ยํ หิยฺโย วา ปเร วา ปรสุเว วา ปริภุตฺตํ อวิปกฺกมตฺถิ, อญฺโญ วา โกจิ วิสภาคโทโส, สพฺพํ ชีรตุ ผาสุกํ โหตู’’ติ หตฺเถน กุจฺฉึ ปรามสิสฺส, มาโร ปาปิมา วิลียิตฺวา อคมิสฺส. เถโร ปน ตถา อกตฺวา โยนิโส มนสิ อกาสิ. มา ตถาคตํ วิเหเสสีติ ยถา หิ ปุตฺเตสุ วิเหสิเตสุ มาตาปิตโร วิเหสิตาว โหนฺติ, สทฺธิวิหาริกอนฺเตวาสิเกสุ วิเหสิเตสุ อาจริยุปชฺฌายา วิเหสิตาว, ชนปเท วิเหสิเต ราชา วิเหสิโตว โหติ, เอวํ ตถาคตสาวเก วิเหสิเต ตถาคโต วิเหสิโตว โหติ. เตนาห – ‘‘มา ตถาคตํ วิเหเสสี’’ติ. 506. Kinh bắt đầu bằng ‘Evaṃ me sutaṃ’ là Kinh Māratajjanīya. Trong đó, ‘đã đi vào trong bụng’ có nghĩa là: đã đi vào bụng, đã vào bên trong ruột, ngồi ở nơi dạ dày. ‘Như thể nặng nề’ có nghĩa là: như thể rất nặng, cứng, giống như một đống đá. ‘Cảm thấy như đầy đậu’ có nghĩa là: như bụng của người đã ăn cơm đậu, như một cái túi đầy đậu, và như đậu đã ngâm nước. ‘Đã đi vào tịnh xá’ có nghĩa là: Nếu sự nặng nề này là do lỗi của thức ăn, thì không thích hợp để đi kinh hành ở ngoài trời. Suy nghĩ vậy, ngài đi xuống khỏi nơi kinh hành, đi vào cốc lá, và ngồi xuống trên chỗ ngồi đã được trải sẵn như thường lệ. ‘Đã tác ý như lý một cách cá nhân’ có nghĩa là: Hướng tâm suy xét ‘Điều này là do đâu?’, ngài đã tự mình tác ý theo phương pháp. Nhưng nếu vị trưởng lão, sau khi hướng tâm đến giới của mình, đã dùng tay xoa bụng và nghĩ rằng: ‘Bất cứ thức ăn nào đã dùng hôm qua, hôm kia, hay hôm kìa mà chưa tiêu hóa, hoặc có bất cứ lỗi không tương hợp nào khác, tất cả hãy được tiêu hóa, hãy được dễ chịu’, thì ác ma đã tan biến và bỏ đi. Nhưng vị trưởng lão đã không làm như vậy mà đã tác ý như lý. ‘Chớ làm phiền nhiễu Như Lai’ có nghĩa là: Ví như khi các con bị làm phiền nhiễu, cha mẹ cũng bị làm phiền nhiễu; khi các đệ tử cùng ở và đệ tử thân cận bị làm phiền nhiễu, thầy và thầy tế độ cũng bị làm phiền nhiễu; khi xứ sở bị làm phiền nhiễu, nhà vua cũng bị làm phiền nhiễu; cũng vậy, khi đệ tử của Như Lai bị làm phiền nhiễu, Như Lai cũng bị làm phiền nhiễu. Do đó, ngài nói: ‘Chớ làm phiền nhiễu Như Lai’. ปจฺจคฺคเฬ อฏฺฐาสีติ ปติอคฺคเฬว อฏฺฐาสิ. อคฺคฬํ วุจฺจติ กวาฏํ, มุเขน อุคฺคนฺตฺวา ปณฺณสาลโต นิกฺขมิตฺวา พหิปณฺณสาลาย กวาฏํ นิสฺสาย อฏฺฐาสีติ อตฺโถ. ‘Đã đứng ở bên ngoài thanh cài’ có nghĩa là: đã đứng ngay bên ngoài thanh cài. Thanh cài được gọi là cánh cửa. Ý nghĩa là: sau khi thoát ra bằng đường miệng, đi ra khỏi cốc lá, nó đã đứng ở bên ngoài cốc lá, dựa vào cánh cửa. ๕๐๗. ภูตปุพฺพาหํ ปาปิมาติ กสฺมา อิทํ เทสนํ อารภิ? เถโร กิร จินฺเตสิ – ‘‘อากาสฏฺฐกเทวตานํ ตาว มนุสฺสคนฺโธ โยชนสเต ฐิตานํ อาพาธํ กโรติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘โยชนสตํ โข ราชญฺญ มนุสฺสคนฺโธ เทเว อุพฺพาธตี’ติ (ที. นิ. ๒.๔๑๕). อยํ ปน มาโร นาคริโก ปริโจกฺโข มเหสกฺโข อานุภาวสมฺปนฺโน เทวราชา สมาโน มม กุจฺฉิยํ ปวิสิตฺวา อนฺตานํ อนฺโต ปกฺกาสโยกาเส นิสินฺโน อติวิย ปทุฏฺโฐ ภวิสฺสติ. เอวรูปํ นาม เชคุจฺฉํ ปฏิกูลํ โอกาสํ ปวิสิตฺวา นิสีทิตุํ สกฺโกนฺตสฺส กิมญฺญํ อกรณียํ ภวิสฺสติ, กึ อญฺญํ ลชฺชิสฺสติ, ตฺวํ มม ญาติโกติ ปน วุตฺเต มุทุภาวํ อนาปชฺชมาโน นาม นตฺถิ, หนฺทสฺส [Pg.314] ญาติโกฏึ ปฏิวิชฺฌิตฺวา มุทุเกเนว นํ อุปาเยน วิสฺสชฺเชสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา อิมํ เทสนมารภิ. 507. Tại sao ngài bắt đầu bài pháp này: ‘Này ác ma, trong quá khứ ta đã từng…’? Tương truyền, vị trưởng lão đã suy nghĩ: ‘Trước hết, mùi của con người gây khó chịu cho các vị trời hư không đang ở cách xa một trăm do-tuần. Điều này đã được nói: “Thưa vương tử, mùi của con người bay lên làm khó chịu chư thiên ở cách xa một trăm do-tuần.” Còn ác ma này, là một vị thiên vương lịch sự, trong sạch, có đại thần lực, đầy đủ oai lực, sau khi đi vào bụng ta, ngồi bên trong ruột, ở nơi dạ dày, chắc hẳn sẽ vô cùng tức giận. Đối với kẻ có thể đi vào và ngồi ở một nơi đáng ghê tởm, đáng kinh tởm như vậy, còn có việc gì khác không thể làm được? Còn biết hổ thẹn với ai khác? Nhưng khi được nói “Ngươi là bà con của ta”, không có ai là không trở nên mềm mỏng. Vậy thì, ta sẽ làm cho nó biết về mối quan hệ bà con và sẽ dùng phương pháp mềm mỏng để đuổi nó đi.’ Suy nghĩ như vậy, ngài đã bắt đầu bài pháp này. โส เม ตฺวํ ภาคิเนยฺโย โหสีติ โส ตฺวํ ตสฺมึ กาเล มยฺหํ ภาคิเนยฺโย โหสิ. อิทํ ปเวณิวเสน วุตฺตํ. เทวโลกสฺมึ ปน มารสฺส ปิตุ วํโส ปิตามหสฺส วํโส รชฺชํ กโรนฺโต นาม นตฺถิ, ปุญฺญวเสน เทวโลเก เทวราชา หุตฺวา นิพฺพตฺโต, ยาวตายุกํ ฐตฺวา จวติ. อญฺโญ เอโก อตฺตนา กเตน กมฺเมน ตสฺมึ ฐาเน อธิปติ หุตฺวา นิพฺพตฺตติ. อิติ อยํ มาโรปิ ตทา ตโต จวิตฺวา ปุน กุสลํ กตฺวา อิมสฺมึ กาเล ตสฺมึ อธิปติฏฺฐาเน นิพฺพตฺโตติ เวทิตพฺโพ. ‘Ngươi là cháu gọi ta bằng cậu’ có nghĩa là: Vào lúc đó, ngươi là cháu (con của em gái) của ta. Điều này được nói theo dòng dõi gia tộc. Nhưng ở cõi trời, không có chuyện dòng dõi của cha hay dòng dõi của ông nội của Māra cai trị vương quốc. Do năng lực của phước báu, một người sanh làm thiên vương ở cõi trời, sống cho đến hết tuổi thọ rồi mệnh chung. Một người khác, do nghiệp mình đã tạo, sanh ra làm chủ ở nơi đó. Cần phải hiểu rằng: Ác ma này cũng vậy, sau khi mệnh chung từ nơi đó vào lúc ấy, đã làm việc thiện trở lại và vào thời điểm này đã sanh ra ở địa vị làm chủ đó. วิธุโรติ วิคตธุโร, อญฺเญหิ สทฺธึ อสทิโสติ อตฺโถ. อปฺปกสิเรนาติ อปฺปทุกฺเขน. ปสุปาลกาติ อเชฬกปาลกา. ปถาวิโนติ มคฺคปฏิปนฺนา. กาเย อุปจินิตฺวาติ สมนฺตโต จิตกํ พนฺธิตฺวา. อคฺคึ ทตฺวา ปกฺกมึสูติ เอตฺตเกน สรีรํ ปริยาทานํ คมิสฺสตีติ จิตกสฺส ปมาณํ สลฺลกฺเขตฺวา จตูสุ ทิสาสุ อคฺคึ ทตฺวา ปกฺกมึสุ. จิตโก ปทีปสิขา วิย ปชฺชลิ, เถรสฺส อุทกเลณํ ปวิสิตฺวา นิสินฺนกาโล วิย อโหสิ. จีวรานิ ปปฺโผเฏตฺวาติ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย วิคตธูเม กึสุกวณฺเณ องฺคาเร มทฺทมาโน จีวรานิ วิธุนิตฺวา. สรีเร ปนสฺส อุสุมมตฺตมฺปิ นาโหสิ, จีวเรสุ อํสุมตฺตมฺปิ นชฺฌายิ, สมาปตฺติผลํ นาเมตํ. Vidhuroti: vigatadhuro, có nghĩa là không có đối thủ, không tương xứng với những người khác. Appakasirenāti: appadukkhena, (bởi sự) không khó khăn. Pasupālakāti: ajeḷakapālakā, những người chăn dê và cừu. Pathāvinoti: maggapaṭipannā, những người đi đường. Kāye upacinitvāti: samantato citakaṃ bandhitvā, đã chất giàn hỏa xung quanh thân. Aggiṃ datvā pakkamiṃsūti: đã châm lửa rồi bỏ đi có nghĩa là: sau khi đã ước lượng kích thước của giàn hỏa rằng: ‘Với chừng này, thân thể sẽ được thiêu rụi,’ họ đã châm lửa ở bốn hướng rồi bỏ đi. Giàn hỏa đã bùng cháy như ngọn đèn, đối với vị trưởng lão thì giống như là lúc đã đi vào hang nước và đang ngồi. Cīvarāni papphoṭetvāti: samāpattito vuṭṭhāya vigatadhūme kiṃsukavaṇṇe aṅgāre maddamāno cīvarāni vidhunitvā, sau khi xuất khỏi thiền chứng, trong lúc dẫm lên than hồng không khói có màu sắc như hoa kiṃsuka (hoa gạo), ngài đã giũ các y. Còn trên thân của vị ấy, ngay cả một chút hơi nóng cũng không có, ở các y, ngay cả một sợi chỉ cũng không bị cháy. Đây được gọi là kết quả của thiền chứng. ๕๐๘. อกฺโกสถาติ ทสหิ อกฺโกสวตฺถูหิ อกฺโกสถ. ปริภาสถาติ วาจาย ปริภาสถ. โรเสถาติ ฆฏฺเฏถ. วิเหเสถาติ ทุกฺขาเปถ. สพฺพเมตํ วาจาย ฆฏฺฏนสฺเสว อธิวจนํ. ยถา ตํ ทูสี มาโรติ ยถา เอเตสํ ทูสี มาโร. ลเภถ โอตารนฺติ ลเภถ ฉิทฺทํ, กิเลสุปฺปตฺติยา อารมฺมณํ ปจฺจยํ ลเภยฺยาติ อตฺโถ. มุณฺฑกาติอาทีสุ มุณฺเฑ มุณฺฑาติ สมเณ จ สมณาติ วตฺตุํ วฏฺเฏยฺย, อิเม ปน หีเฬนฺตา มุณฺฑกา สมณกาติ อาหํสุ. อิพฺภาติ คหปติกา. กิณฺหาติ กณฺหา, กาฬกาติ อตฺโถ. พนฺธุปาทาปจฺจาติ เอตฺถ พนฺธูติ พฺรหฺมา อธิปฺเปโต. ตญฺหิ พฺราหฺมณา ปิตามโหติ โวหรนฺติ. ปาทานํ [Pg.315] อปจฺจา ปาทาปจฺจา, พฺรหฺมุโน ปิฏฺฐิปาทโต ชาตาติ อธิปฺปาโย. เตสํ กิร อยํ ลทฺธิ – ‘‘พฺราหฺมณา พฺรหฺมุโน มุขโต นิกฺขนฺตา, ขตฺติยา อุรโต, เวสฺสา นาภิโต, สุทฺทา ชาณุโต, สมณา ปิฏฺฐิปาทโต’’ติ. 508. Akkosathāti: dasahi akkosavatthūhi akkosatha, hãy mắng nhiếc bằng mười sự mắng nhiếc. Paribhāsathāti: vācāya paribhāsatha, hãy chửi rủa bằng lời nói. Rosethāti: ghaṭṭetha, hãy xúc phạm. Vihesethāti: dukkhāpetha, hãy làm cho đau khổ. Sabbametaṃ vācāya ghaṭṭanasseva adhivacanaṃ: Tất cả những điều này là đồng nghĩa của sự xúc phạm bằng lời nói. Yathā taṃ dūsī māroti: yathā etesaṃ dūsī māro, cũng như ác ma Dūsī đối với các vị ấy. Labhetha otāranti: labhetha chiddaṃ, có nghĩa là: mong rằng có được cơ hội, có được đối tượng và nhân duyên cho phiền não sanh khởi. Muṇḍakātiādīsu: Trong các từ ‘muṇḍakā’ v.v..., đối với người cạo đầu (muṇḍe) thì nên nói là ‘muṇḍā,’ và đối với sa-môn (samaṇe) thì nên nói là ‘samaṇā,’ nhưng những người này, vì khinh miệt, đã nói là ‘muṇḍakā’ (bọn trọc) và ‘samaṇakā’ (bọn sa-môn con). Ibbhāti: gahapatikā, những gia chủ. Kiṇhāti: kaṇhā, có nghĩa là kāḷakā, đen đúa. Bandhupādāpaccāti: Ở đây, bandhūti brahmā adhippeto, ‘bà con’ (bandhu) được hiểu là Phạm thiên. Vì các Bà-la-môn gọi vị ấy là ông nội (pitāmaha). Pādānaṃ apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo: Con cháu của đôi chân là pādāpaccā, ý nói là được sanh ra từ mu bàn chân của Phạm thiên. Tương truyền, tà kiến này của họ là: “Các Bà-la-môn xuất ra từ miệng của Phạm thiên, các Sát-đế-lỵ từ ngực, các Vệ-xá từ rốn, các Thủ-đà-la từ đầu gối, các sa-môn từ mu bàn chân.” ฌายิโนสฺมา ฌายิโนสฺมาติ ฌายิโน มยํ ฌายิโน มยนฺติ. มธุรกชาตาติ อาลสิยชาตา. ฌายนฺตีติ จินฺตยนฺติ. ปชฺฌายนฺตีติอาทีนิ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตานิ. มูสิกํ มคฺคยมาโนติ สายํ โคจรตฺถาย สุสิรรุกฺขโต นิกฺขนฺตํ รุกฺขสาขาย มูสิกํ ปริเยสนฺโต. โส กิร อุปสนฺตูปสนฺโต วิย นิจฺจโลว ติฏฺฐติ, สมฺปตฺตกาเล มูสิกํ สหสา คณฺหาติ. โกตฺถูติ สิงฺคาโล, โสโณติปิ วทนฺติ. สนฺธิสมลสงฺกฏิเรติ สนฺธิมฺหิ จ สมเล จ สงฺกฏิเร จ. ตตฺถ สนฺธิ นาม ฆรสนฺธิ. สมโล นาม คูถนิทฺธมนปนาฬิ. สงฺกฏิรํ นาม สงฺการฏฺฐานํ. วหจฺฉินฺโนติ กนฺตารโต นิกฺขนฺโต ฉินฺนวโห. สนฺธิสมลสงฺกฏิเรติ สนฺธิมฺหิ วา สมเล วา สงฺกฏิเร วา. โสปิ หิ พทฺธคตฺโต วิย นิจฺจโล ฌายติ. Jhāyinosmā jhāyinosmāti: jhāyino mayaṃ jhāyino mayanti, chúng tôi là những người thiền định, chúng tôi là những người thiền định. Madhurakajātāti: ālasiyajātā, trở nên lười biếng. Jhāyantīti: cintayanti, họ suy tư. Pajjhāyantītiādīni: upasaggavasena vaḍḍhitāni, các từ ‘pajjhāyanti’ v.v... được thêm vào bằng sức mạnh của tiếp đầu ngữ. Mūsikaṃ maggayamānoti: đang tìm kiếm con chuột đã đi ra từ cây có bọng để tìm mồi vào buổi chiều tối ở trên cành cây. Tương truyền, nó đứng yên không động đậy như thể rất trầm tĩnh, và khi thời cơ đến, nó vồ lấy con chuột một cách đột ngột. Kotthūti: siṅgālo, con chó rừng. Soṇotipi vadanti: họ cũng gọi là con chó. Sandhisamalasaṅkaṭireti: sandhimhi ca samale ca saṅkaṭire ca, ở chỗ nối liền, ở chỗ ô uế, và ở đống rác. Ở đây, ‘sandhi’ là chỗ nối liền giữa các nhà. ‘Samala’ là ống cống thoát phân. ‘Saṅkaṭiraṃ’ là nơi đổ rác. Vahacchinnoti: kantārato nikkhanto chinnavaho, con lừa đã hết gánh nặng, đã đi ra khỏi vùng hoang địa. Sandhisamalasaṅkaṭireti: sandhimhi vā samale vā saṅkaṭire vā, ở chỗ nối liền giữa các nhà, hoặc ở ống cống, hoặc ở nơi đổ rác. Nó cũng trầm tư, không động đậy, như thể thân bị trói buộc. นิรยํ อุปปชฺชนฺตีติ สเจ มาโร มนุสฺสานํ สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา เอวํ กเรยฺย, มนุสฺสานํ อกุสลํ น ภเวยฺย, มารสฺเสว ภเวยฺย. สรีเร ปน อนธิมุจฺจิตฺวา วิสภาควตฺถุํ วิปฺปฏิสารารมฺมณํ ทสฺเสติ, ตทา กิร โส ภิกฺขู ขิปฺปํ คเหตฺวา มจฺเฉ อชฺโฌตฺถรนฺเต วิย, ชาลํ คเหตฺวา มจฺเฉ คณฺหนฺเต วิย, เลปยฏฺฐึ โอฑฺเฑตฺวา สกุเณ พนฺธนฺเต วิย, สุนเขหิ สทฺธึ อรญฺเญ มิควํ จรนฺเต วิย, มาตุคาเม คเหตฺวา อาปานภูมิยํ นิสินฺเน วิย, นจฺจนฺเต วิย, คายนฺเต วิย, ภิกฺขุนีนํ รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐาเนสุ วิสภาคมนุสฺเส นิสินฺเน วิย, ฐิเต วิย จ กตฺวา ทสฺเสสิ. มนุสฺสา อรญฺญคตาปิ วนคตาปิ วิหารคตาปิ วิปฺปฏิสารารมฺมณํ ปสฺสิตฺวา อาคนฺตฺวา อญฺเญสํ กเถนฺติ – ‘‘สมณา เอวรูปํ อสฺสมณกํ อนนุจฺฉวิกํ กโรนฺติ, เอเตสํ ทินฺเน กุโต กุสลํ, มา เอเตสํ กิญฺจิ อทตฺถา’’ติ. เอวํ เต มนุสฺสา ทิฏฺฐทิฏฺฐฏฺฐาเน สีลวนฺเต อกฺโกสนฺตา อปุญฺญํ ปสวิตฺวา อปายปูรกา อเหสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิรยํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. Nirayaṃ upapajjantīti: (Họ sanh vào địa ngục) có nghĩa là: nếu ma vương nhập vào thân của loài người rồi làm như vậy, thì điều bất thiện sẽ không thuộc về loài người, mà chỉ thuộc về ma vương. Nhưng vì không nhập vào thân, nó đã cho thấy đối tượng không tương hợp, là cảnh gây hối tiếc. Tương truyền, khi ấy nó đã tạo ra và cho thấy (hình ảnh) các vị tỳ-khưu như đang bắt cá bằng cách cầm lấy lưới giũ mạnh, như đang bắt cá bằng cách cầm lấy lưới, như đang bẫy chim bằng cách giăng nhựa cây, như đang đi săn thú trong rừng cùng với bầy chó, như đang ngồi ở quán rượu sau khi đã bắt các người nữ, như đang nhảy múa, như đang ca hát, và (hình ảnh) những người nam không tương hợp đang ngồi hoặc đang đứng ở những nơi ở ban đêm và ban ngày của các vị tỳ-khưu-ni. Những người đi rừng, đi vào lùm cây, hoặc đi đến tu viện, sau khi thấy cảnh gây hối tiếc, họ trở về và kể lại cho những người khác: “Các sa-môn làm những việc như thế, không phải là việc của sa-môn, không thích hợp. Cúng dường cho họ thì làm sao có phước? Đừng cúng dường bất cứ thứ gì cho họ.” Như vậy, những người ấy, do mắng nhiếc các bậc giới đức ở những nơi họ thấy, đã tạo ra điều bất thiện và đã trở thành những người làm đầy các cõi khổ. Do đó, đã được nói rằng: “họ sanh vào địa ngục.” ๕๐๙. อนฺวาวิฏฺฐาติ [Pg.316] อาวฏฺฏิตา. ผริตฺวา วิหรึสูติ น เกวลํ ผริตฺวา วิหรึสุ. กกุสนฺธสฺส ปน ภควโต โอวาเท ฐตฺวา อิเม จตฺตาโร พฺรหฺมวิหาเร นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานปทฏฺฐานํ วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. 509. Anvāviṭṭhāti: āvaṭṭitā, đã được bao trùm. Pharitvā vihariṃsūti: na kevalaṃ pharitvā vihariṃsu, họ đã trú nhưng không chỉ đơn thuần là biến mãn. Mà sau khi đã an trú trong lời giáo huấn của Đức Thế Tôn Kakusandha, họ đã làm sanh khởi bốn phạm trú này, đã phát triển thiền minh sát có thiền định làm nền tảng, và đã chứng đắc quả vị A-la-hán. ๕๑๐. อาคตึ วา คตึ วาติ ปฏิสนฺธิวเสน อาคมนฏฺฐานํ วา, จุติวเสน คมนฏฺฐานํ วา น ชานามิ. สิยา จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตนฺติ โสมนสฺสวเสน อญฺญถตฺตํ ภเวยฺย. สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตีติ อิธาปิ ปุริมนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยถา หิ ปุพฺเพ วิปฺปฏิสารกรํ อารมฺมณํ ทสฺเสติ, เอวมิธาปิ ปสาทกรํ. โส กิร ตทา มนุสฺสานํ ทสฺสนฏฺฐาเน ภิกฺขู อากาเส คจฺฉนฺเต วิย, ฐิเต วิย ปลฺลงฺเกน นิสินฺเน วิย, อากาเส สูจิกมฺมํ กโรนฺเต วิย, โปตฺถกํ วาเจนฺเต วิย, อากาเส จีวรํ ปสาเรตฺวา กายํ อุตุํ คณฺหาเปนฺเต วิย, นวปพฺพชิเต อากาเสน จรนฺเต วิย, ตรุณสามเณเร อากาเส ฐตฺวา ปุปฺผานิ โอจินนฺเต วิย กตฺวา ทสฺเสสิ. มนุสฺสา อรญฺญคตาปิ วนคตาปิ วิหารคตาปิ ปพฺพชิตานํ ตํ ปฏิปตฺตึ ทิสฺวา อาคนฺตฺวา อญฺเญสํ กเถนฺติ – ‘‘ภิกฺขูสุ อนฺตมโส สามเณราปิ เอวํมหิทฺธิโก มหานุภาวา, เอเตสํ ทินฺนํ มหปฺผลํ นาม โหติ, เอเตสํ เทถ สกฺกโรถา’’ติ. ตโต มนุสฺสา ภิกฺขุสงฺฆํ จตูหิ ปจฺจเยหิ สกฺกโรนฺตา พหุํ ปุญฺญํ กตฺวา สคฺคปถปูรกา อเหสุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺตี’’ติ. 510. Cụm từ ‘Āgatiṃ vā gatiṃ vā’ có nghĩa là: Ta không biết nơi đến do năng lực của sự tái sanh, hoặc nơi đi do năng lực của sự chết. Cụm từ ‘Siyā cittassa aññathattaṃ’ có nghĩa là: Có thể có sự khác lạ của tâm do năng lực của hỷ. Cụm từ ‘Saggaṃ lokaṃ upapajjanti’ ở đây cũng vậy, ý nghĩa nên được hiểu theo phương pháp trước. Quả vậy, giống như trước đây (Ma vương) đã chỉ ra đối tượng gây hối hận, cũng vậy, ở đây (Ma vương) chỉ ra (đối tượng) gây ra sự trong sạch. Khi ấy, Ma vương ấy đã hóa hiện cho loài người thấy các vị tỳ khưu như đang đi trên hư không, như đang đứng, như đang ngồi kiết già, như đang làm công việc may vá trên hư không, như đang đọc sách, như đang phơi y và sưởi ấm thân thể trên hư không, như các vị mới xuất gia đang đi trên hư không, như các sa di trẻ tuổi đang đứng trên hư không hái hoa. Loài người, dù đi vào rừng, đi vào rừng cây, hay đi đến tu viện, sau khi thấy được cách hành xử ấy của các vị xuất gia, đã đến và kể lại cho những người khác rằng: “Trong số các tỳ khưu, ngay cả đến các vị sa di cũng có đại thần lực, đại oai lực như vậy. Sự cúng dường đến các vị ấy quả thật có quả báu lớn. Hãy cúng dường, hãy tôn kính các vị ấy.” Sau đó, loài người, trong khi tôn kính chúng tỳ khưu bằng bốn món vật dụng, đã làm nhiều phước và đã trở thành những người làm cho con đường đến cõi trời được viên mãn. Do đó, đã được nói rằng: “họ sanh vào cõi trời.” ๕๑๑. เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อสุภานุปสฺสิโน กาเย วิหรถาติ ภควา สกลชมฺพุทีปํ อาหิณฺฑนฺโต อนฺตมโส ทฺวินฺนมฺปิ ติณฺณมฺปิ ภิกฺขูนํ วสนฏฺฐานํ คนฺตฺวา – 511. Cụm từ ‘Etha tumhe, bhikkhave, asubhānupassino kāye viharatha’ (Này các tỳ khưu, hãy đến, các ngươi hãy sống quán bất tịnh trong thân) có nghĩa là: Đức Thế Tôn, trong khi đi khắp toàn cõi Diêm Phù Đề, đã đi đến nơi ở của, ngay cả chỉ là, hai hoặc ba vị tỳ khưu và – ‘‘อสุภสญฺญาปริจิเตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เจตสา พหุลํ วิหรโต เมถุนธมฺมสมาปตฺติยา จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวตฺตติ น สมฺปสาริยติ, อุเปกฺขา วา ปาฏิกุลฺยตา วา สณฺฐาติ. “Này các tỳ khưu, đối với vị tỳ khưu sống nhiều với tâm đã được thực hành thuần thục tưởng bất tịnh, tâm co rút lại, co rúm lại, quay lui, không duỗi ra đối với việc hành dâm, hoặc xả hoặc sự nhàm gớm được an lập. อาหาเร ปฏิกูลสญฺญาปริจิเตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เจตสา พหุลํ วิหรโต รสตณฺหาย จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ [Pg.317] ปติวตฺตติ น สมฺปสาริยติ, อุเปกฺขา วา ปาฏิกุลฺยตา วา สณฺฐาติ. Này các tỳ khưu, đối với vị tỳ khưu sống nhiều với tâm đã được thực hành thuần thục tưởng về sự ghê tởm trong vật thực, tâm co rút lại, co rúm lại, quay lui, không duỗi ra đối với ái trong vị, hoặc xả hoặc sự nhàm gớm được an lập. สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญาปริจิเตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เจตสา พหุลํ วิหรโต โลกจิตฺเรสุ จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวตฺตติ น สมฺปสาริยติ, อุเปกฺขา วา ปาฏิกุลฺยตา วา สณฺฐาติ. Này các tỳ khưu, đối với vị tỳ khưu sống nhiều với tâm đã được thực hành thuần thục tưởng về sự không hoan hỷ trong tất cả thế gian, tâm co rút lại, co rúm lại, quay lui, không duỗi ra đối với những vẻ đa dạng của thế gian, hoặc xả hoặc sự nhàm gớm được an lập. อนิจฺจสญฺญาปริจิเตน, ภิกฺขเว, ภิกฺขุโน เจตสา พหุลํ วิหรโต ลาภสกฺการสิโลเก จิตฺตํ ปติลียติ ปติกุฏติ ปติวตฺตติ น สมฺปสาริยติ, อุเปกฺขา วา ปาฏิกุลฺยตา วา สณฺฐาตี’’ติ (อ. นิ. ๗.๔๙) เอวํ อานิสํสํ ทสฺเสตฺวา – Này các tỳ khưu, đối với vị tỳ khưu sống nhiều với tâm đã được thực hành thuần thục tưởng vô thường, tâm co rút lại, co rúm lại, quay lui, không duỗi ra đối với lợi lộc, cung kính, và danh tiếng, hoặc xả hoặc sự nhàm gớm được an lập.” (A. Ni. 7.49) Sau khi đã chỉ ra lợi ích như vậy – เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, อสุภานุปสฺสี กาเย วิหรถ, อาหาเร ปฏิกูลสญฺญิโน สพฺพโลเก อนภิรติสญฺญิโน สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจานุปสฺสิโนติ. อิมานิ จตฺตาริ กมฺมฏฺฐานานิ กเถสิ. เตปิ ภิกฺขู อิเมสุ จตูสุ กมฺมฏฺฐาเนสุ กมฺมํ กโรนฺตา วิปสฺสนํ วฑฺเฒตฺวา สพฺพาสเว เขเปตฺวา อรหตฺเต ปติฏฺฐหึสุ, อิมานิปิ จตฺตาริ กมฺมฏฺฐานานิ ราคสนฺตานิ โทสโมหสนฺตานิ ราคปฏิฆาตานิ โทสโมหปฏิฆาตานิ จาติ. “Này các tỳ khưu, hãy đến, các ngươi hãy sống quán bất tịnh trong thân, có tưởng về sự ghê tởm trong vật thực, có tưởng về sự không hoan hỷ trong tất cả thế gian, quán vô thường trong tất cả các pháp hữu vi.” (Ngài) đã thuyết bốn đề mục thiền này. Các vị tỳ khưu ấy, trong khi thực hành công việc trong bốn đề mục thiền này, đã phát triển thiền quán, đã đoạn tận tất cả các lậu hoặc, và đã an trú trong quả A-la-hán. Bốn đề mục thiền này làm lắng dịu tham, làm lắng dịu sân và si, loại trừ tham, và loại trừ sân và si. ๕๑๒. สกฺขรํ คเหตฺวาติ อนฺโตมุฏฺฐิยํ ติฏฺฐนปมาณํ ปาสาณํ คเหตฺวา. อยญฺหิ พฺราหฺมณคหปติเกหิ ภิกฺขู อกฺโกสาเปตฺวาปิ, พฺราหฺมณคหปติกานํ วเสน ภิกฺขุสงฺฆสฺส ลาภสกฺการํ อุปฺปาทาเปตฺวาปิ, โอตารํ อลภนฺโต อิทานิ สหตฺถา อุปกฺกมิตุกาโม อญฺญตรสฺส กุมารสฺส สรีเร อธิมุจฺจิตฺวา เอวรูปํ ปาสาณํ อคฺคเหสิ. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘สกฺขรํ คเหตฺวา’’ติ. 512. Cụm từ ‘Sakkharaṃ gahetvā’ (sau khi lấy viên sỏi) có nghĩa là: sau khi lấy viên đá có kích thước nằm gọn trong nắm tay. Quả vậy, Ma vương Dūsī này, sau khi đã xúi giục các bà-la-môn và gia chủ mắng nhiếc các vị tỳ khưu, và sau khi đã làm phát sanh lợi lộc và cung kính cho chúng tỳ khưu bằng năng lực của các bà-la-môn và gia chủ, vẫn không tìm được cơ hội, bây giờ muốn tự tay mình tấn công, đã nhập vào thân của một cậu bé nào đó và đã cầm lấy một viên đá như vậy. Nhắm đến điều đó, đã được nói rằng “sau khi lấy viên sỏi”. สีสํ โว ภินฺทีติ สีสํ ภินฺทิ, มหาจมฺมํ ฉิชฺชิตฺวา มํสํ ทฺเวธา อโหสิ. สกฺขรา ปนสฺส สีสกฏาหํ อภินฺทิตฺวา อฏฺฐึ อาหจฺเจว นิวตฺตา. นาคาปโลกิตํ อปโลเกสีติ ปหารสทฺทํ สุตฺวา ยถา นาม หตฺถินาโค [Pg.318] อิโต วา เอตฺโต วา อปโลเกตุกาโม คีวํ อปริวตฺเตตฺวา สกลสรีเรเนว นิวตฺติตฺวา อปโลเกติ. เอวํ สกลสรีเรเนว นิวตฺติตฺวา อปโลเกสิ. ยถา หิ มหาชนสฺส อฏฺฐีนิ โกฏิยา โกฏึ อาหจฺจ ฐิตานิ, ปจฺเจกพุทฺธานํ องฺกุสลคฺคานิ, น เอวํ พุทฺธานํ. พุทฺธานํ ปน สงฺขลิกานิ วิย เอกาพทฺธานิ หุตฺวา ฐิตานิ, ตสฺมา ปจฺฉโต อปโลกนกาเล น สกฺกา โหติ คีวํ ปริวตฺเตตุํ. ยถา ปน หตฺถินาโค ปจฺฉาภาคํ อปโลเกตุกาโม สกลสรีเรเนว ปริวตฺตติ, เอวํ ปริวตฺติตพฺพํ โหติ. ตสฺมา ภควา ยนฺเตน ปริวตฺติตา สุวณฺณปฏิมา วิย สกลสรีเรเนว นิวตฺติตฺวา อปโลเกสิ, อปโลเกตฺวา ฐิโต ปน, ‘‘น วายํ ทูสี มาโร มตฺตมญฺญาสี’’ติ อาห. ตสฺสตฺโถ, อยํ ทูสี มาโร ปาปํ กโรนฺโต เนว ปมาณํ อญฺญาสิ, ปมาณาติกฺกนฺตมกาสีติ. (Nói rằng) ‘Sīsaṃ vo bhindi’ (Ta sẽ đập vỡ đầu ngươi), (Ma vương) đã đập vào đầu (của Đức Phật). Lớp da dày bị rách, thịt bị chẻ làm hai. Nhưng viên sỏi, không làm vỡ hộp sọ của ngài, chỉ chạm vào xương rồi bật trở lại. Cụm từ ‘Nāgāpalokitaṃ apalokesi’ (Ngài đã nhìn cái nhìn của voi chúa) có nghĩa là: sau khi nghe tiếng va chạm, giống như voi chúa, khi muốn nhìn về phía này hay phía kia, không quay cổ mà quay toàn thân để nhìn. Cũng vậy, (Đức Thế Tôn) đã quay toàn thân để nhìn. Quả vậy, xương của người thường thì đứng yên, đầu này chạm đầu kia; xương của các vị Phật Độc Giác thì móc vào nhau như đầu móc; nhưng xương của các vị Phật thì không như vậy. Xương của các vị Phật thì nối liền với nhau như các mắt xích, do đó khi nhìn về phía sau, không thể quay cổ được. Giống như voi chúa khi muốn nhìn về phía sau thì quay toàn thân, cũng vậy, (ngài) phải quay (toàn thân). Do đó, Đức Thế Tôn, giống như một pho tượng vàng được quay bằng máy, đã quay toàn thân và nhìn. Sau khi nhìn, trong khi đang đứng, ngài đã nói: “na vāyaṃ dūsī māro mattamaññāsī”. Ý nghĩa của câu đó là: Ma vương Dūsī này, trong khi làm điều ác, đã không biết chừng mực, đã làm việc vượt quá chừng mực. สหาปโลกนายาติ กกุสนฺธสฺส ภควโต อปโลกเนเนว สห ตงฺขณญฺเญว. ตมฺหา จ ฐานา จวีติ ตมฺหา จ เทวฏฺฐานา จุโต, มหานิรยํ อุปปนฺโนติ อตฺโถ. จวมาโน หิ น ยตฺถ กตฺถจิ ฐิโต จวติ, ตสฺมา วสวตฺติเทวโลกํ อาคนฺตฺวา จุโต, ‘‘สหาปโลกนายา’’ติ จ วจนโต น ภควโต อปโลกิตตฺตา จุโตติ เวทิตพฺโพ, จุติกาลทสฺสนมตฺตเมว เหตํ. อุฬาเร ปน มหาสาวเก วิรทฺธตฺตา กุทาริยา ปหฏํ วิยสฺส อายุ ตตฺเถว ฉิชฺชิตฺวา คตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตโย นามเธยฺยา โหนฺตีติ ตีณิ นามานิ โหนฺติ. ฉผสฺสายตนิโกติ ฉสุ ผสฺสายตเนสุ ปาฏิเยกฺกาย เวทนาย ปจฺจโย. Cùng với cái nhìn (sahāpalokanāya) có nghĩa là cùng với cái nhìn của đức Thế Tôn Kakusandha, ngay lập tức. Chết từ trú xứ ấy (tamhā ca ṭhānā cavi) có nghĩa là chết từ trú xứ chư thiên ấy, sanh vào đại địa ngục. Thật vậy, khi chết, y không chết ở bất cứ nơi nào, do đó, y đã đến cõi trời Vasavatti rồi mới chết. Và do câu nói 'cùng với cái nhìn' (sahāpalokanāya), không nên hiểu là y chết do đức Thế Tôn nhìn; điều này chỉ là sự chỉ ra thời điểm chết. Tuy nhiên, nên biết rằng do đã xúc phạm đến vị đại thinh văn cao cả, tuổi thọ của y đã bị cắt đứt và mất đi ngay tại đó, giống như bị rìu chặt. Có ba danh xưng (tayo nāmadheyyā honti) có nghĩa là có ba cái tên. Thuộc sáu xứ xúc (chaphassāyataniko) có nghĩa là duyên cho thọ riêng biệt trong sáu xứ xúc. สงฺกุสมาหโตติ อยสูเลหิ สมาหโต. ปจฺจตฺตเวทนิโยติ สยเมว เวทนาชนโก. สงฺกุนา สงฺกุ หทเย สมาคจฺเฉยฺยาติ อยสูเลน สทฺธึ อยสูลํ หทยมชฺเฌ สมาคจฺเฉยฺย. ตสฺมึ กิร นิรเย อุปปนฺนานํ ติคาวุโต อตฺตภาโว โหติ, เถรสฺสาปิ ตาทิโส อโหสิ. อถสฺส หิ นิรยปาลา ตาลกฺขนฺธปมาณานิ อยสูลานิ อาทิตฺตานิ สมฺปชฺชลิตานิ สโชติภูตานิ สยเมว คเหตฺวา ปุนปฺปุนํ นิวตฺตมานา, – ‘‘อิมินา เต ฐาเนน จินฺเตตฺวา ปาปํ กต’’นฺติ ปูวโทณิยํ [Pg.319] ปูวํ โกฏฺเฏนฺโต วิย หทยมชฺฌํ โกฏฺเฏตฺวา, ปณฺณาส ชนา ปาทาภิมุขา ปณฺณาส ชนา สีสาภิมุขา โกฏฺเฏตฺวา คจฺฉนฺติ, เอวํ คจฺฉนฺตา ปญฺจหิ วสฺสสเตหิ อุโภ อนฺเต ปตฺวา ปุน นิวตฺตมานา ปญฺจหิ วสฺสสเตหิ หทยมชฺฌํ อาคจฺฉนฺติ. ตํ สนฺธาย เอวํ วุตฺตํ. Bị cọc đâm (saṅkusamāhato) có nghĩa là bị đâm bằng những cọc sắt. Cảm nhận riêng (paccattavedaniyo) có nghĩa là tự mình tạo ra cảm thọ. Cọc với cọc gặp nhau nơi tim (saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyya) có nghĩa là cọc sắt cùng với cọc sắt gặp nhau giữa tim. Nghe nói, trong địa ngục ấy, thân của những chúng sanh được sanh vào cao ba ngẫu nhiên (gāvuta), thân của vị trưởng lão cũng như vậy. Khi ấy, các lính canh địa ngục tự tay cầm những cọc sắt lớn bằng thân cây thốt nốt, đang cháy đỏ, rực lửa, tỏa sáng, vừa đi qua đi lại liên tục, vừa nói: 'Ngươi đã suy nghĩ bằng nơi này mà làm điều ác', rồi đâm vào giữa tim như người ta giã bánh trong cối giã bánh. Năm mươi người đi từ phía chân, năm mươi người đi từ phía đầu, vừa đâm vừa đi. Đi như vậy, sau năm trăm năm họ đến hai đầu, rồi quay lại, sau năm trăm năm nữa họ lại đến giữa tim. Nhắm đến điều đó mà nói như vậy. วุฏฺฐานิมนฺติ วิปากวุฏฺฐานเวทนํ. สา กิร มหานิรเย เวทนาโต ทุกฺขตรา โหติ, ยถา หิ สิเนหปานสตฺตาหโต ปริหารสตฺตาหํ ทุกฺขตรํ, เอวํ มหานิรยทุกฺขโต อุสฺสเท วิปากวุฏฺฐานเวทนา ทุกฺขตราติ วทนฺติ. เสยฺยถาปิ มจฺฉสฺสาติ ปุริสสีสญฺหิ วฏฺฏํ โหติ, สูเลน ปหรนฺตสฺส ปหาโร ฐานํ น ลภติ ปริคลติ, มจฺฉสีสํ อายตํ ปุถุลํ, ปหาโร ฐานํ ลภติ, อวิรชฺฌิตฺวา กมฺมการณา สุกรา โหติ, ตสฺมา เอวรูปํ สีสํ โหติ. Trổ sanh (vuṭṭhānimanti) có nghĩa là cảm thọ quả trổ sanh. Nghe nói, cảm thọ ấy đau khổ hơn cảm thọ trong đại địa ngục. Giống như tuần lễ kiêng cữ sau tuần lễ uống thuốc dầu thì đau khổ hơn, cũng vậy, họ nói rằng cảm thọ quả trổ sanh trong địa ngục Ussada đau khổ hơn nỗi khổ trong đại địa ngục. Giống như của con cá (seyyathāpi macchassa) có nghĩa là: đầu người thì tròn, khi đâm bằng cọc, cú đâm không có chỗ đứng, bị trượt đi; đầu cá thì dài và rộng, cú đâm có chỗ đứng, việc hành hình không bị sai sót, dễ thực hiện, do đó đầu có hình dạng như vậy. ๕๑๓. วิธุรํ สาวกมาสชฺชาติ วิธุรํ สาวกํ ฆฏฺฏยิตฺวา. ปจฺจตฺตเวทนาติ สยเมว ปาฏิเยกฺกเวทนาชนกา. อีทิโส นิรโย อาสีติ อิมสฺมึ ฐาเน นิรโย เทวทูตสุตฺเตน ทีเปตพฺโพ. กณฺห-ทุกฺขํ นิคจฺฉสีติ กาฬก-มาร, ทุกฺขํ วินฺทิสฺสสิ. มชฺเฌ สรสฺสาติ มหาสมุทฺทสฺส มชฺเฌ อุทกํ วตฺถุํ กตฺวา นิพฺพตฺตวิมานานิ กปฺปฏฺฐิติกานิ โหนฺติ, เตสํ เวฬุริยสฺส วิย วณฺโณ โหติ, ปพฺพตมตฺถเก ชลิตนฬคฺคิกฺขนฺโธ วิย จ เนสํ อจฺจิโย โชตนฺติ, ปภสฺสรา ปภาสมฺปนฺนา โหนฺติ, เตสุ วิมาเนสุ นีลเภทาทิวเสน นานตฺตวณฺณา อจฺฉรา นจฺจนฺติ. โย เอตมภิชานาตีติ โย เอตํ วิมานวตฺถุํ ชานาตีติ อตฺโถ. เอวเมตฺถ วิมานเปตวตฺถุเกเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปาทงฺคุฏฺเฐน กมฺปยีติ อิทํ ปาสาทกมฺปนสุตฺเตน ทีเปตพฺพํ. โย เวชยนฺตํ ปาสาทนฺติ อิทํ จูฬตณฺหาสงฺขยวิมุตฺติสุตฺเตน ทีเปตพฺพํ. สกฺกํ โส ปริปุจฺฉตีติ อิทมฺปิ เตเนว ทีเปตพฺพํ. สุธมฺมายาภิโต สภนฺติ สุธมฺมสภาย สมีเป, อยํ ปน พฺรหฺมโลเก สุธมฺมสภาว, น ตาวตึสภวเน. สุธมฺมสภาวิรหิโต หิ เทวโลโก นาม นตฺถิ. 513. Sau khi xúc phạm vị thinh văn Vidhura (vidhuraṃ sāvakamāsajja) có nghĩa là sau khi va chạm vị thinh văn Vidhura. Cảm nhận riêng (paccattavedanā) có nghĩa là tự mình tạo ra cảm thọ riêng biệt. Địa ngục là như vậy (īdiso nirayo āsi): ở đây, địa ngục nên được giải thích bằng kinh Sứ Giả Của Trời (Devadūtasutta). Ngươi gặp phải khổ đau đen tối (kaṇha-dukkhaṃ nigacchasi) có nghĩa là hỡi Māra đen tối, ngươi sẽ chịu đau khổ. Giữa hồ (majjhe sarassa) có nghĩa là: giữa đại dương, những thiên cung hiện ra lấy nước làm nền tảng, tồn tại suốt một kiếp; màu sắc của chúng giống như ngọc lưu ly, và ngọn lửa của chúng tỏa sáng như một khối lửa rơm cháy trên đỉnh núi; chúng rực rỡ, đầy ánh sáng. Trong những thiên cung ấy, các tiên nữ có màu sắc khác nhau tùy theo sự phân biệt màu xanh v.v... đang nhảy múa. Người biết điều này (yo etamabhijānāti) có nghĩa là người biết câu chuyện về thiên cung này. Như vậy, ở đây ý nghĩa nên được hiểu qua câu chuyện về thiên cung và ngạ quỷ. Rung chuyển bằng ngón chân cái (pādaṅguṭṭhena kampayi): điều này nên được giải thích bằng kinh Rung Chuyển Lâu Đài (Pāsādakampanasutta). Lâu đài Vejayanta (yo vejayantaṃ pāsādaṃ): điều này nên được giải thích bằng kinh Tiểu Đoạn Tận Ái Giải Thoát (Cūḷataṇhāsaṅkhayavimuttisutta). Vị ấy hỏi Sakka (sakkaṃ so paripucchati): điều này cũng nên được giải thích bằng kinh ấy. Gần pháp đường Sudhammā (sudhammāyābhito sabhaṃ) có nghĩa là gần pháp đường Sudhammā; đây là pháp đường Sudhammā ở cõi Phạm thiên, không phải ở cõi trời Ba Mươi Ba. Thật vậy, không có cõi trời nào mà không có pháp đường Sudhammā. พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรนฺติ พฺรหฺมโลเก มหาโมคฺคลฺลานมหากสฺสปาทีหิ สาวเกหิ สทฺธึ ตสฺส เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา นิสินฺนสฺส [Pg.320] ภควโต โอภาสํ. เอกสฺมิญฺหิ สมเย ภควา พฺรหฺมโลเก สุธมฺมาย เทวสภาย สนฺนิปติตฺวา, – ‘‘อตฺถิ นุ โข โกจิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอวํมหิทฺธิโก. โย อิธ อาคนฺตุํ สกฺกุเณยฺยา’’ติ จินฺเตนฺตสฺเสว พฺรหฺมคณสฺส จิตฺตมญฺญาย ตตฺถ คนฺตฺวา พฺรหฺมคณสฺส มตฺถเก นิสินฺโน เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา มหาโมคฺคลฺลานาทีนํ อาคมนํ จินฺเตสิ. เตปิ คนฺตฺวา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา เตโชธาตุํ สมาปชฺชิตฺวา ปจฺเจกํ ทิสาสุ นิสีทึสุ, สกลพฺรหฺมโลโก เอโกภาโส อโหสิ. สตฺถา จตุสจฺจปฺปกาสนํ ธมฺมํ เทเสสิ, เทสนาปริโยสาเน อเนกานิ พฺรหฺมสหสฺสานิ มคฺคผเลสุ ปติฏฺฐหึสุ. ตํ สนฺธายิมา คาถา วุตฺตา, โส ปนายมตฺโถ อญฺญตรพฺรหฺมสุตฺเตน ทีเปตพฺโพ. Rực rỡ ở cõi Phạm thiên (brahmaloke pabhassaraṃ) có nghĩa là ánh hào quang của đức Thế Tôn, người đã cùng với các vị thinh văn như Đại Mục-kiền-liên, Đại Ca-diếp v.v... nhập hỏa giới định và ngự tại cõi Phạm thiên. Thật vậy, vào một thời, đức Thế Tôn, sau khi hội chúng Phạm thiên đã tụ họp tại pháp đường Sudhammā ở cõi Phạm thiên, đã biết được tâm của chúng Phạm thiên đang suy nghĩ: 'Liệu có sa-môn hay bà-la-môn nào có đại thần lực như vậy, có thể đến được đây không?', Ngài đã đến đó, ngồi trên đầu chúng Phạm thiên, nhập hỏa giới định và suy nghĩ đến sự xuất hiện của các vị như Đại Mục-kiền-liên. Các vị ấy cũng đến, đảnh lễ đức Thế Tôn, nhập hỏa giới định và ngồi ở các phương khác nhau. Toàn bộ cõi Phạm thiên trở thành một vùng ánh sáng. Đức Thế Tôn thuyết pháp giảng giải Tứ diệu đế. Cuối bài pháp, nhiều ngàn vị Phạm thiên đã chứng đắc các đạo và quả. Nhắm đến điều đó mà những câu kệ này được nói ra. Ý nghĩa này nên được giải thích bằng một kinh nào đó về Phạm thiên. วิโมกฺเขน อผสฺสยีติ ฌานวิโมกฺเขน ผุสิ. วนนฺติ ชมฺพุทีปํ. ปุพฺพวิเทหานนฺติ ปุพฺพวิเทหานญฺจ ทีปํ. เย จ ภูมิสยา นราติ ภูมิสยา นรา นาม อปรโคยานกา จ อุตฺตรกุรุกา จ. เตปิ สพฺเพ ผุสีติ วุตฺตํ โหติ. อยํ ปน อตฺโถ นนฺโทปนนฺททมเนน ทีเปตพฺโพ. วตฺถุ วิสุทฺธิมคฺเค อิทฺธิกถาย วิตฺถาริตํ. อปุญฺญํ ปสวีติ อปุญฺญํ ปฏิลภิ. อาสํ มา อกาสิ ภิกฺขูสูติ ภิกฺขู วิเหเสมีติ เอตํ อาสํ มา อกาสิ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมวาติ. Chạm đến bằng giải thoát (vimokkhena aphassayi) có nghĩa là đã chạm đến bằng thiền giải thoát. Rừng (vanaṃ) có nghĩa là châu Diêm-phù-đề (Jambudīpa). Và những người ở Phất-bà-đề-ha (pubbavidehānaṃ) có nghĩa là châu Phất-bà-đề-ha (Pubbavideha). Và những người nằm trên đất (ye ca bhūmisayā narā) có nghĩa là những người nằm trên đất là những người ở châu Ngưu-hóa (Aparagoyāna) và châu Câu-lưu (Uttarakuru). Được nói là đã chạm đến tất cả họ. Ý nghĩa này nên được giải thích bằng câu chuyện hàng phục long vương Nandopananda. Câu chuyện đã được trình bày chi tiết trong Thanh Tịnh Đạo, chương về thần thông. Tạo ra điều phi phước (apuññaṃ pasavi) có nghĩa là đã nhận lấy điều phi phước. Đừng mong muốn đối với các Tỳ-khưu (āsaṃ mā akāsi bhikkhūsu) có nghĩa là đừng có mong muốn rằng 'ta sẽ hãm hại các Tỳ-khưu'. Phần còn lại ở mọi nơi đều rõ nghĩa. ปปญฺจสูทนิยา มชฺฌิมนิกายฏฺฐกถาย Trong Papañcasūdanī, Chú giải Trung Bộ Kinh มารตชฺชนียสุตฺตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải kinh Khiển Trách Ma Vương (Māratajjanīyasutta) đã hoàn tất. ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. Phần Chú giải Phẩm thứ Năm đã hoàn tất. มูลปณฺณาสฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา. Chú giải Mūlapaṇṇāsa đã hoàn tất.