1

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අර්හත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

---

Majjhimanikāye

මජ්ඣිම නිකායෙහි

---

Mūlapaṇṇāsa-aṭṭhakathā

මූලපණ්ණාසක අට්ඨකථාව

---

(Dutiyo bhāgo)

(දෙවන කොටස)

---

3. Opammavaggo

3. ඕපම්ම වර්ගය

---

1. Kakacūpamasuttavaṇṇanā

1. කකචූපම සූත්‍ර වර්ණනාව

---

222. Evaṃ [Pg.1] me sutanti kakacūpamasuttaṃ. Tattha moḷiyaphaggunoti moḷīti cūḷā vuccati. Yathāha –

222. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය කකචූපම සූත්‍රයයි. එහි "මෝළියඵග්ගුනෝ" යන තැන "මෝළි" යනු කෙස් වැටියට (සිඛාවට) කියනු ලැබේ. එය මෙසේ වදාරන ලදී -

---

‘‘Chetvāna moḷiṃ varagandhavāsitaṃ,Vehāyasaṃ ukkhipi sakyapuṅgavo;

Ratanacaṅkoṭavarena vāsavo,Sahassanetto sirasā paṭiggahī’’ti.

"උතුම් සුවඳින් සුවඳවත් කරන ලද කෙස් වැටිය සිඳ, ශාක්‍ය පුංගවයන් වහන්සේ (බුදුරජාණන් වහන්සේ) අහසට දැමූ සේක; සහස්‍ර නේත්‍ර ඇති ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා රත්නමය කරඬුවකින් එය හිසින් පිළිගත්තේය."

---

Sā tassa gihikāle mahatī ahosi, tenassa moḷiyaphaggunoti saṅkhā udapādi. Pabbajitampi naṃ teneva nāmena sañjānanti. Ativelanti velaṃ atikkamitvā. Tattha kālavelā, sīmavelā, sīlavelāti tividhā velā. ‘‘Tāyaṃ velāyaṃ imaṃ udānaṃ udānesī’’ti (dhammapade vaggānamuddānaṃ, gāthānamuddānaṃ; mahāva. 1-3) ayaṃ kālavelā nāma. ‘‘Ṭhitadhammo velaṃ nātivattatī’’ti (cūḷava. 384; udā. 45; a. ni. 8.19) ayaṃ sīmavelā nāma. ‘‘Velāanatikkamo setughāto’’ti (dha. sa. 299-301) ca, ‘‘velā cesā avītikkamanaṭṭhenā’’ti ca, ayaṃ sīlavelā nāma. Taṃ tividhampi so atikkamiyeva. Bhikkhuniyo hi ovadituṃ kālo nāma atthi, so atthaṅgatepi sūriye [Pg.2] ovadanto taṃ kālavelampi atikkami. Bhikkhunīnaṃ ovāde pamāṇaṃ nāma atthi sīmā mariyādā. So uttarichappañcavācāhi ovadanto taṃ sīmavelampi atikkami. Kathento pana davasahagataṃ katvā duṭṭhullāpattipahonakaṃ katheti, evaṃ sīlavelampi atikkami.

එම කෙස් වැටිය මොහුගේ ගිහි කාලයෙහි ඉතා මහත් වූවකි. එබැවින් මොහුට "මෝළියඵග්ගුණ" යන නම ලැබුණි. පැවිදි වූ පසුවද ඔහු ඒ නමින්ම හඳුන්වනු ලැබීය. "අතිවේලං" යනු සීමාව ඉක්මවා යන්නයි. එහි කාල වේලාව, සීමා වේලාව, සීල වේලාව යයි වේලාවන් තුන් ආකාර වේ. "එම වේලාවෙහි මෙම උදානය ප්‍රකාශ කළ සේක" යනු කාල වේලාවයි. "දහමෙහි පිහිටි තැනැත්තා සීමාව ඉක්මවා නොයයි" යනු සීමා වේලාවයි. "වේලාව ඉක්මවා නොයෑම මගින් (මහ මඟ) ඇහිරීම විනාශ කෙරේ" යන්නත්, "නොයික්මවා සිටීම යන අර්ථයෙන් මෙය වේලාවයි" යන්නත් සීල වේලාවයි. ඔහු ඒ තුන් ආකාර වූ වේලාවන්ම ඉක්මවා ගියේය. මෙසේය: මෙහෙණින් වහන්සේලාට අවවාද දීමට කාලයක් ඇත, ඔහු හිරු බැස ගිය පසුවත් අවවාද කරමින් ඒ කාල වේලාව ඉක්මවා ගියේය. මෙහෙණින් වහන්සේලාට අවවාද දීමේදී සීමාවක් හෙවත් මරියදාවක් ඇත, ඔහු වචන පහ හයකට වඩා අවවාද කරමින් ඒ සීමා වේලාව ඉක්මවා ගියේය. කතා කිරීමේදී කෙළි කවටකම් සහිතව දෘෂ්ටුල්ල ආපත්තියකට පත්වන තරමට කතා කරයි, මෙසේ සීල වේලාවද ඉක්මවා ගියේය.

---

Saṃsaṭṭhoti missībhūto samānasukhadukkho hutvā. Sammukhāti purato. Avaṇṇaṃ bhāsatīti tā pana pacanakoṭṭanādīni karontiyo disvā natthi imāsaṃ anāpatti nāma, imā bhikkhuniyo anācārā dubbacā pagabbhāti aguṇaṃ katheti. Adhikaraṇampi karotīti imesaṃ bhikkhūnaṃ imā bhikkhuniyo diṭṭhakālato paṭṭhāya akkhīni dayhanti, imasmiṃ vihāre pupphapūjā vā āsanadhovanaparibhaṇḍakaraṇādīni vā imāsaṃ vasena vattanti. Kuladhītaro etā lajjiniyo, tumhe imā idañcidañca vadatha, ayaṃ nāma tumhākaṃ āpatti hoti, vinayadharānaṃ santikaṃ āgantvā vinicchayaṃ me dethāti adhikaraṇaṃ ākaḍḍhati.

"සංසට්ඨෝ" යනු (නුසුදුසු ලෙස) මිශ්‍ර වූ, සැප දුක් එක හා සමාන වූ බවට පත් වූ යන්නයි. "සම්මුඛා" යනු ඉදිරිපිටදීය. "අවණ්ණං භාසති" යනු, එම මෙහෙණින් වහන්සේලා ආහාර පිසීම, වංගෙඩිවල කෙටීම ආදිය කරනු දැක, "මොවුන්ට ආපත්තියක් නැත, මේ මෙහෙණින් වහන්සේලා අනාචාරශීලී ය, කීකරු නැත, මුඛරි ය" යනාදී වශයෙන් ගුණ නොවන දේ කීමයි. "අධිකරණම්පි කරෝති" යනු, "මේ භික්ෂූන්ට මේ මෙහෙණින් වහන්සේලා දුටු තැන් සිට ඇස් දැවෙන්නාක් මෙනි (ඊර්ෂ්‍යාව ඇති වේ), මේ විහාරයෙහි මල් පූජා හෝ අසුන් සේදීම, මැටි පිරියම් කිරීම් ආදිය සිදු වන්නේ මොවුන්ගේ බලයෙනි. මොවුන් කුල දූවරුය, ලැජ්ජාශීලී මෙහෙණින් වහන්සේලාය, ඔබලා මොවුන්ට මෙවැනි දේ කියන්නහුය, ඔබට මේ නම් ආපත්තිය සිදුවේ, විනයධරයන් වෙත ගොස් මට තීරණයක් දෙන්න" යනාදී වශයෙන් අධිකරණයක් ඇද ගැනීමයි.

---

Moḷiyaphaggunassa avaṇṇaṃ bhāsatīti natthi imassa bhikkhuno anāpatti nāma. Niccakālaṃ imassa pariveṇadvāraṃ asuññaṃ bhikkhunīhīti aguṇaṃ katheti. Adhikaraṇampi karontīti imesaṃ bhikkhūnaṃ moḷiyaphaggunattherassa diṭṭhakālato paṭṭhāya akkhīni dayhanti. Imasmiṃ vihāre aññesaṃ vasanaṭṭhānaṃ oloketumpi na sakkā. Vihāraṃ āgatabhikkhuniyo ovādaṃ vā paṭisanthāraṃ vā uddesapadaṃ vā therameva nissāya labhanti, kulaputtako lajjī kukkuccako, evarūpaṃ nāma tumhe idañcidañca vadatha, etha vinayadharānaṃ santike vinicchayaṃ dethāti adhikaraṇaṃ ākaḍḍhanti.

මෝළියඵග්ගුණගේ අගුණ පවසයි යන්නෙහි අර්ථය නම්, මේ භික්ෂුවට ඇවැත් නොවීමක් (වරදක් නොමැති බවක්) නැත යන්නයි. මොහුගේ පිරිවෙන් දොරටුව නිරන්තරයෙන්ම මෙහෙණින් වහන්සේලාගෙන් හිස් නොවේ යැයි මෙසේ අගුණ පවසති. 'අධිකරණයකුත් කරති' යනු, මේ භික්ෂූන්ට මෝළියඵග්ගුණ තෙරුන් දුටු මොහොතේ සිට ඇස් දැවිල්ලක් (අමනාපයක්) ඇති වේ. මේ විහාරයෙහි අන් භික්ෂූන්ට වාසය කරන ස්ථානයක් දෙස බැලීමට පවා නොහැකිය. විහාරයට පැමිණෙන මෙහෙණින් වහන්සේලා අවවාද වේවා, පිළිසඳර කතා වේවා, උදේස පාඨ වේවා ලබන්නේ මෝළියඵග්ගුණ තෙරුන් ඇසුරෙන්ම පමණි. මොහු කුලපුත්‍රයෙකි, ලැජ්ජා ඇත්තෙකි, කුකුස ඇත්තෙකි, මෙවැනි තෙරුන් වහන්සේ නමකට ඔබලා මෙවැනි දෑ පවසන්නහුද, එන්න විනයධරයන් වෙත ගොස් විනිශ්චයක් ලබා දෙන්නැයි පවසමින් අධිකරණයක් අදියි (ඇති කරති).

---

So bhikkhu bhagavantaṃ etadavocāti neva piyakamyatāya na bhedādhippāyena, atthakāmatāya avoca. Ekaṃ kirassa ahosi – ‘‘imassa bhikkhussa evaṃ saṃsaṭṭhassa viharato ayaso uppajjissati. So sāsanassāpi avaṇṇoyeva. Aññena pana kathito ayaṃ na oramissati, bhagavatā dhammaṃ desetvā ovadito oramissatī’’ti tassa atthakāmatāya bhagavantaṃ etaṃ, ‘‘āyasmā, bhante’’tiādivacanaṃ avoca.

ඒ භික්ෂුව බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය යනු, ප්‍රිය බවක් කැමති වීමෙන් හෝ භේද කිරීමේ අදහසින් පැවසූවක් නොව, අර්ථය (යහපත) කැමති වීමෙන්ම පැවසූවකි. ඔහුට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: 'මෙලෙස මෙහෙණින් වහන්සේලා සමඟ ඇලී ගැලී වසන මේ භික්ෂුවට අයසක් (අපකීර්තියක්) ඇති වනු ඇත. එය ශාසනයට ද අගුණයකි. අන් අයෙකු පැවසූ පමණින් මොහු එයින් වළකින්නේ නැත, බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කර අවවාද කළහොත් පමණක් මොහු එයින් වළකිනු ඇත' යනුවෙනි. මෙලෙස මෝළියඵග්ගුණ තෙරුන්ගේ යහපත කැමතිව බුදුරජාණන් වහන්සේට 'ස්වාමීනි, ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ' යනාදී වචන පැවසීය.

---

223. Āmantehīti jānāpehi. Āmantetīti pakkosati.

223. 'ආමන්තේහි' යනු දන්වනු (දැනුම් දෙනු) යන්නයි. 'ආමන්තේති' යනු කැඳවයි යන්නයි.

---

224. Saddhāti [Pg.3] saddhāya. Tasmāti yasmā tvaṃ kulaputto ceva saddhāpabbajito ca, yasmā vā te etāhi saddhiṃ saṃsaṭṭhassa viharato ye tā akkosissanti vā, paharissanti vā, tesu domanassaṃ uppajjissati, saṃsagge pahīne nuppajjissati, tasmā. Tatrāti tasmiṃ avaṇṇabhāsane. Gehasitāti pañcakāmaguṇanissitā. Chandāti taṇhāchandāpi paṭighachandāpi. Vipariṇatanti rattampi cittaṃ vipariṇataṃ. Duṭṭhampi, mūḷhampi cittaṃ vipariṇataṃ. Idha pana taṇhāchandavasena rattampi vaṭṭati, paṭighachandavasena duṭṭhampi vaṭṭati. Hitānukampīti hitena anukampamāno hitena pharamāno. Na dosantaroti na dosacitto bhavissāmi.

224. 'සද්ධා' යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් (මහණ වූ) යන්නයි. 'තස්මා' යනු යම් හෙයකින් ඔබ කුලපුත්‍රයෙකු මෙන්ම ශ්‍රද්ධාවෙන් මහණ වූවෙකු ද වන බැවින්, මෙහෙණින් සමඟ ඇලී ගැලී වසන ඔබට යමෙක් බැන වදින්නේ නම් හෝ පහර දෙන්නේ නම්, ඔවුන් කෙරෙහි දොම්නසක් ඇති වේ. ඒ ඇලීම අත්හළ කල්හි දොම්නස ඇති නොවේ. එබැවිනි. 'තත්‍ර' යනු ඒ අගුණ පවසන තැනැත්තා කෙරෙහි යන්නයි. 'ගේහසිතා' යනු පංචකාම ගුණයන් ඇසුරු කළ (ගිහි ගෙය ඇසුරු කළ) යන්නයි. 'ඡන්දා' යනු තණ්හා ඡන්දය මෙන්ම පටිඝ (ක්‍රෝධ) ඡන්දයයි. 'විපරිණත' යනු රාගයෙන් වෙනස් වූ සිතයි. ද්වේෂයෙන් හා මෝහයෙන් වෙනස් වූ සිත ද විපරිණත නම් වේ. මෙහිදී තණ්හා ඡන්දය නිසා ඇලුණු සිත ද පටිඝ ඡන්දය නිසා දූෂිත වූ සිත ද සුදුසු වේ. 'හිතානුකම්පී' යනු වැඩදායී වූ අනුකම්පා සහගත සිතින් පැතිර සිටීමයි. 'න දෝසන්තරෝ' යනු ද්වේෂ සහගත සිතක් ඇති කර නොගනිමි යන්නයි.

---

225. Atha kho bhagavāti kasmā ārabhi? Phaggunassa kira ettakaṃ ovādaṃ sutvāpi, ‘‘bhikkhunisaṃsaggato oramissāmi viramissāmī’’ti cittampi na uppannaṃ, bhagavatā pana saddhiṃ paṭāṇī viya paṭiviruddho aṭṭhāsi, athassa bhagavato yathā nāma jighacchitassa bhojane, pipāsitassa pānīye, sītena phuṭṭhassa uṇhe dukkhitassa sukhe patthanā uppajjati. Evameva imaṃ dubbacaṃ bhikkhuṃ disvā paṭhamabodhiyaṃ subbacā bhikkhū āpāthaṃ āgamiṃsu. Atha tesaṃ vaṇṇaṃ kathetukāmo hutvā imaṃ desanaṃ ārabhi.

225. බුදුරජාණන් වහන්සේ කුමක් නිසා මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක් ද? ඵග්ගුණ තෙරුන් මෙපමණ අවවාද අසා පවා 'මෙහෙණින් ඇසුරෙන් වළකින්නෙමි' යන සිතුවිල්ලවත් ඇති කර නොගත්තේය. උන්වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟ උලක් (ඇණයක්) මෙන් විරුද්ධව සිටියහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේට බඩගිනි වූවෙකුට ආහාර කෙරෙහි ද, පිපාසිතයෙකුට පැන් කෙරෙහි ද, ශීතලෙන් පීඩා විඳින්නෙකුට උණුසුම කෙරෙහි ද, දුකට පත්වූවෙකුට සැප කෙරෙහි ද ප්‍රාර්ථනාවක් ඇති වන්නාක් මෙන්ම, මේ අකීකරු භික්ෂුව දැක, ප්‍රථම බෝධි යුගයෙහි සිටි කීකරු භික්ෂූන් වහන්සේලා කෙරෙහි මතකය ඇති විය. එවිට ඔවුන්ගේ ගුණ පැවසීමට කැමතිව බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

---

Tattha ārādhayiṃsūti gaṇhiṃsu pūrayiṃsu. Ekaṃ samayanti ekasmiṃ samaye. Ekāsanabhojananti ekaṃ purebhattabhojanaṃ. Sūriyuggamanato hi yāva majjhanhikā sattakkhattuṃ bhuttabhojanampi idha ekāsanabhojananteva adhippetaṃ. Appābādhatanti nirābādhataṃ. Appātaṅkatanti niddukkhataṃ. Lahuṭṭhānanti sarīrassa sallahukaṃ uṭṭhānaṃ. Balanti kāyabalaṃ. Phāsuvihāranti kāyassa sukhavihāraṃ. Iminā kiṃ kathitaṃ? Divā vikālabhojanaṃ pajahāpitakālo kathito. Bhaddālisutte pana rattiṃ vikālabhojanaṃ pajahāpitakālo kathito. Imāni hi dve bhojanāni bhagavā na ekappahārena pajahāpesi. Kasmā? Imāneva hi dve bhojanāni vaṭṭe sattānaṃ āciṇṇāni. Santi kulaputtā sukhumālā, te ekato dvepi bhojanāni pajahantā kilamanti. Tasmā ekato apajahāpetvā ekasmiṃ kāle divā vikālabhojanaṃ, ekasmiṃ rattiṃ vikālabhojananti visuṃ pajahāpesi. Tesu idha divā vikālabhojanaṃ pajahāpitakālo kathito. Tattha [Pg.4] yasmā buddhā na bhayaṃ dassetvā tajjetvā pajahāpenti, ānisaṃsaṃ pana dassetvā pajahāpenti, evañhi sattā sukhena pajahanti. Tasmā ānisaṃsaṃ dassento ime pañca guṇe dassesi. Anusāsanī karaṇīyāti punappunaṃ sāsane kattabbaṃ nāhosi. ‘‘Idaṃ karotha, idaṃ mā karothā’’ti satuppādakaraṇīyamattameva ahosi. Tāvattakeneva te kattabbaṃ akaṃsu, pahātabbaṃ pajahiṃsu, paṭhamabodhiyaṃ, bhikkhave, subbacā bhikkhū ahesuṃ assavā ovādapaṭikarāti.

මෙහි 'ආරාධයිංසු' යනු පිළිගත්හ හෝ සම්පූර්ණ කළහ යන්නයි. 'ඒකං සමයං' යනු එක්තරා කාලයක යන්නයි. 'ඒකාසන භෝජනය' යනු මධ්‍යහ්නයට පෙර එක් වරක් වැළඳීමයි. ඉර උදාවේ සිට මධ්‍යහ්නය දක්වා හත් වතාවක් වැළඳුවත් මෙම සූත්‍රයෙහි එය 'ඒකාසන භෝජනය' ලෙසම අදහස් කෙරේ. නිරෝගී බව, රෝග රහිත බව, සිරුරේ සැහැල්ලු බව, කාය බලය සහ සුව පහසු විහරණය මෙයින් අදහස් වේ. මෙයින් දහවල් විකාල භෝජනය අත්හැරවූ කාලය ගැන කියවේ. භද්දාලි සූත්‍රයේ රාත්‍රී විකාල භෝජනය අත්හැරවූ කාලය ගැන කියවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මේ ආහාර වාර දෙකම එකවර අත්හැරවූයේ නැත. මක්නිසාද යත්, සත්වයන්ට මෙය සංසාරයේ පුරුදු වූවක් බැවිනි. සුකුමාල කුලපුත්‍රයන් වහන්සේලා එකවර ආහාර වාර දෙකම අත්හැරියහොත් පීඩාවට පත් වෙති. එබැවින් වෙන වෙනම අත්හැරවූ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේලා බිය ගන්වා අත්හැරවීම නොකර ආනිසංස පෙන්වා අත්හැරවීම කරති. එවිට සත්වයෝ පහසුවෙන් එය අත්හරිති. එබැවින් ආනිසංස පෙන්වනු පිණිස මේ කරුණු පහ වදාළ සේක. 'අනුසාසනී කරණීයා' යනු නැවත නැවතත් අනුශාසනා කිරීමක් සිදු නොවීය. 'මෙය කරන්න, මෙය නොකරන්න' යැයි සිහිය ඇති කිරීම පමණක් සිදු විය. එපමණකින්ම ඒ භික්ෂූන් කටයුතු කළහ, අත්හළ යුතු දෑ අත්හළහ. මහණෙනි, ප්‍රථම බෝධි යුගයෙහි භික්ෂූන් කීකරු වූහ, අවවාද පිළිපැදූහ යනු මෙහි අර්ථයයි.

---

Idāni nesaṃ subbacabhāvadīpikaṃ upamaṃ āharanto seyyathāpītiādimāha. Tattha subhūmiyanti samabhūmiyaṃ. ‘‘Subhūmyaṃ sukhette vihatakhāṇuke bījāni patiṭṭhapeyyā’’ti (dī. ni. 2.438) ettha pana maṇḍabhūmi subhūmīti āgatā. Catumahāpatheti dvinnaṃ mahāmaggānaṃ vinivijjhitvā gataṭṭhāne. Ājaññarathoti vinītaassaratho. Odhastapatodoti yathā rathaṃ abhiruhitvā ṭhitena sakkā hoti gaṇhituṃ, evaṃ ālambanaṃ nissāya tiriyato ṭhapitapatodo. Yoggācariyoti assācariyo. Sveva assadamme sāretīti assadammasārathi. Yenicchakanti yena yena maggena icchati. Yadicchakanti yaṃ yaṃ gatiṃ icchati. Sāreyyāti ujukaṃ purato peseyya. Paccāsāreyyāti paṭinivatteyya.

දැන් ඔවුන්ගේ කීකරු බව දැක්වීමට උපමාවක් ගෙන එමින් 'සේය්‍යථාපි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'සුභූමි' යනු සමතලා භූමියයි. 'සුභූමියෙහි, සාරවත් කෙතෙහි, කටු පඳුරු රහිත බිමෙහි බීජ රෝපණය කරන්නාක් මෙන්' යන මෙහි ဩජාව ඇති බිම 'සුභූමි' ලෙස දැක්වේ. 'චතුමහාපථෙ' යනු මහා මාර්ග දෙකක් ඡේදනය වන හන්දියයි. 'ආජඤ්ඤරථො' යනු හොඳින් හික්මවූ අසුන් යෙදූ රථයයි. 'ඕධස්තපතෝදෝ' යනු රථයට නැගී සිටින්නෙකුට පහසුවෙන් ගත හැකි පරිදි හරහට තබා ඇති කෙවිටයි. 'යෝග්ගාචරියෝ' යනු අස්ගොව්වාය. ඔහුම දමනය කළ යුතු අසුන් මෙහෙයවන බැවින් 'අස්සදම්මසාරථි' නම් වේ. 'යෙනිච්ඡකං' යනු තමා කැමති ඕනෑම මාවතක යන්නයි. 'යදිච්ඡකං' යනු තමා කැමති ඕනෑම වේගයකින් හෝ ආකාරයකින් යන්නයි. 'සාෙය්ය' යනු කෙළින්ම ඉදිරියට මෙහෙයවීමයි. 'පච්චාසාෙය්ය' යනු ආපසු හැරවීමයි.

---

Evameva khoti yathā hi so yoggācariyo yena yena maggena gamanaṃ icchati, taṃ taṃ assā āruḷhāva honti. Yāya yāya ca gatiyā icchati, sā sā gati gahitāva hoti. Rathaṃ pesetvā assā neva vāretabbā na vijjhitabbā honti. Kevalaṃ tesaṃ same bhūmibhāge khuresu nimittaṃ ṭhapetvā gamanameva passitabbaṃ hoti. Evaṃ mayhampi tesu bhikkhūsu punappunaṃ vattabbaṃ nāhosi. Idaṃ karotha idaṃ mā karothāti satuppādanamattameva kattabbaṃ hoti. Tehipi tāvadeva kattabbaṃ katameva hoti, akattabbaṃ jahitameva. Tasmāti yasmā subbacā yuttayānapaṭibhāgā hutvā satuppādanamatteneva pajahiṃsu, tasmā tumhepi pajahathāti attho. Elaṇḍehīti elaṇḍā kira sāladūsanā honti, tasmā evamāha. Visodheyyāti elaṇḍe ceva aññā ca valliyo chinditvā bahi nīharaṇena sodheyya. Sujātāti susaṇṭhitā. Sammā parihareyyāti mariyādaṃ bandhitvā udakāsiñcanenapi kālenakālaṃ mūlamūle [Pg.5] khaṇanenapi valligumbādicchedanenapi kipillapūṭakaharaṇenapi makkaṭakajālasukkhadaṇḍakaharaṇenapi sammā vaḍḍhetvā poseyya. Vuddhiādīni vuttatthāneva.

එලෙසින්ම, යම් සේ දක්ෂ අශ්ව දමකයෙකුට තමන් කැමති ඕනෑම මාර්ගයකින් අශ්වයන් රැගෙන යා හැකිද, ඔවුන් ඔහු පවසන ඕනෑම ගමනකට හුරු වී ඇත්තාහුද, රථය මෙහෙයවීමේදී අශ්වයන් වැළැක්වීමට හෝ ඔවුන්ට තැලීමට අවශ්‍ය නොවේ. ඔහු කළ යුත්තේ සමතලා භූමියකදී අශ්ව ලාඩම් දෙස බලමින් ගමන පරීක්ෂා කිරීම පමණි. එලෙසින්ම, මට ද ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාට නැවත නැවතත් අනුශාසනා කිරීමට අවශ්‍ය නොවීය. 'මෙය කරන්න, මෙය නොකරන්න' යනුවෙන් පවසනු වෙනුවට සිහිය පිහිටුවාලීම පමණක් ප්‍රමාණවත් විය. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද ඒ අවබෝධයෙන්ම කළ යුතු දේ කළහ, නොකළ යුතු දේ අත්හළහ. එබැවින්, යම් සේ මනා කොට හික්මුණු අශ්වයන් සහිත රථයක් බඳු වූ ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා සිහිය ඉපදවීමෙන්ම අකුසල් ප්‍රහීණ කළාහුද, ඔබලා ද එලෙසම අකුසල් ප්‍රහීණ කරවු යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'එඬරු ගස්' (Elaṇḍā) යනු සල් ගස්වලට හානි කරන ශාක විශේෂයකි, එබැවින් එසේ වදාලහ. 'පිරිසිදු කරන්නේය' (Visodheyya) යනු ඒ එඬරු ගස් සහ අනෙකුත් වැල් වර්ග කපා ඉවත් කිරීමෙන් පිරිසිදු කිරීමයි. 'සුජාතා' යනු මනා හැඩයකින් යුක්ත වූ යන්නයි. 'මනා කොට රැකබලා ගන්නේය' (Sammā parihareyya) යනු වැටවල් බැඳ, කලට වේලාවට ජලය ඉසිමින්, මුල් අවට පොළොව කොටමින්, වල් පැලෑටි සහ වැල් වර්ග ඉවත් කරමින්, කූඹි ගුල් ආදිය ඉවත් කරමින්, මකුළු දැල් සහ වියළි දර අතු ඉවත් කරමින් මනා කොට වැඩෙන්නට ඉඩ හැර පෝෂණය කිරීමයි. 'වෘද්ධි' ආදී වචනවල අර්ථය කලින් සඳහන් කළ පරිදිම වේ.

---

226. Idāni akkhantiyā dosaṃ dassento bhūtapubbantiādimāha. Tattha vedehikāti videharaṭṭhavāsikassa dhītā. Atha vā vedoti paññā vuccati, vedena īhati iriyatīti vedehikā, paṇḍitāti attho. Gahapatānīti gharasāminī. Kittisaddoti kittighoso. Soratāti soraccena samannāgatā. Nivātāti nivātavutti. Upasantāti nibbutā. Dakkhāti bhattapacanasayanattharaṇadīpujjalanādikammesu chekā. Analasāti uṭṭhāhikā, susaṃvihitakammantāti suṭṭhu saṃvihitakammantā. Ekā analasā hoti, yaṃ yaṃ pana bhājanaṃ gaṇhāti, taṃ taṃ bhindati vā chiddaṃ vā karoti, ayaṃ na tādisāti dasseti.

226. දැන් ඉවසීම නොමැති වීමේ (අක්ඛන්ති) දොස් පෙන්වා දීම පිණිස 'භූතපුබ්බං' (ඉදින් පෙර වූ දෙයක්) ආදිය වදාලහ. එහි 'වේදේහිකා' යනු විදේහ රටේ වාසය කළ සිටුවරයෙකුගේ දියණියකි. එසේත් නැතිනම්, 'වේද' යනු ප්‍රඥාවට නමකි; ප්‍රඥාවෙන් යුතුව කටයුතු කරන බැවින් ඇය 'වේදේහිකා' නම් වේ, එනම් පණ්ඩිත ස්ත්‍රියක යන්න අර්ථයයි. 'ගහපතානී' යනු ගෘහණිය හෙවත් නිවසේ ප්‍රධාන ස්ත්‍රියයි. 'කිත්තිසද්දෝ' යනු ඇයගේ ගුණ පිළිබඳ පැතිර ගිය ප්‍රශංසාත්මක ශබ්දයයි. 'සෝරතා' යනු මනා වූ කය සහ වචනයෙහි හික්මීමෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'නිවාතා' යනු නිහතමානී පැවැත්මයි. 'උපසන්තා' යනු දොම්නසින් සහ ක්‍රෝධයෙන් තොරව සංසුන් වූ සිත් ඇති බවයි. 'දක්ඛා' යනු ආහාර පිසීම, යහන් පැනවීම සහ පහන් දැල්වීම ආදී නිවසේ කටයුතුවල දක්ෂ වූ බවයි. 'අනලසා' යනු වීර්යවන්ත වූ, කම්මැලි නොවන බවයි. 'සුසංවිහිත කම්මන්තා' යනු කටයුතු මනා කොට පිළියෙළ කරන බවයි. ඇතැම් ස්ත්‍රීන් කම්මැලි නොවූවත්, ඔවුන් අතට ගන්නා භාජන බිඳ දමති හෝ සිදුරු කරති; නමුත් මෙම ස්ත්‍රිය එවැනි තැනැත්තියක නොවන බව මෙහි දක්වා ඇත.

---

Divā uṭṭhāsīti pātova kattabbāni dhenuduhanādikammāni akatvā ussūre uṭṭhitā. He je kāḷīti are kāḷi. Kiṃ je divā uṭṭhāsīti kiṃ te kiñci aphāsukaṃ atthi, kiṃ divā uṭṭhāsīti? No vata re kiñcīti are yadi te na kiñci aphāsukaṃ atthi, neva sīsaṃ rujjhati, na piṭṭhi, atha kasmā pāpi dāsi divā uṭṭhāsīti kupitā anattamanā bhākuṭimakāsi. Divātaraṃ uṭṭhāsīti punadivase ussūrataraṃ uṭṭhāsi. Anattamanavācanti are pāpi dāsi attano pamāṇaṃ na jānāsi; kiṃ aggiṃ sītoti maññasi, idāni taṃ sikkhāpessāmītiādīni vadamānā kupitavacanaṃ nicchāresi.

'දිවා උට්ඨාසී' යනු උදෑසනම කළ යුතු දෙනුන්ගෙන් කිරි දැබීම ආදී කටයුතු නොකර, දහවල් වන තුරු නිදාගෙන සිට පසුව අවදි වීමයි. 'හේ ජේ කාළී' යනු 'එම්බා කාළී' යන්නයි. 'කිං ජේ දිවා උට්ඨාසී' යනු 'ඇයි කාළී, ඔබට කිසියම් අසනීපයක් හෝ අපහසුවක් තිබේද, ඇයි මෙතරම් දවල් වී අවදි වූයේ?' යැයි විමසීමයි. 'නෝ වත රේ කිඤ්චී' යනු 'එම්බා දාසිය, ඔබට කිසිදු අපහසුවක් නැති නම්, හිසේ රුදාවක් හෝ කොන්දේ අමාරුවක් නැති නම්, එසේ තිබියදී ඔබ වැනි ලාමක දාසියක මෙතරම් දවල් වන තුරු නිදා සිටියේ මන්ද?' යැයි කෝපයෙන් හා අමනාපයෙන් යුතුව බැම හැකිළීමයි. 'දිවාතරං උට්ඨාසී' යනු ඊළඟ දිනයේ ඊටත් වඩා ප්‍රමාද වී අවදි වීමයි. 'අනත්තමන වාචං' යනු 'එම්බා පවිටු දාසිය, තී තීගේ ප්‍රමාණය දන්නේ නැත; තී මට ගින්නක් මෙන් යැයි සිතන්නේද? දැන් මම තිට පාඩමක් උගන්වන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් පවසමින් ක්‍රෝධ සහගත වචන පිට කිරීමයි.

---

Paṭivisakānanti sāmantagehavāsīnaṃ. Ujjhāpesīti avajānāpesi. Caṇḍīti asoratā kibbisā. Iti yattakā guṇā, tato diguṇā dosā uppajjiṃsu. Guṇā nāma saṇikaṃ saṇikaṃ āgacchanti; dosā ekadivaseneva patthaṭā honti. Soratasoratoti ativiya sorato, sotāpanno nu kho, sakadāgāmī anāgāmī arahā nu khoti vattabbataṃ āpajjati. Phusantīti phusantā ghaṭṭentā āpāthaṃ āgacchanti.

'පටිවිසකානං' යනු අසල්වැසි නිවෙස්වල වසන්නන්ටයි. 'උජ්ඣාපේසි' යනු අවඥාවට පත් කිරීමයි. 'චණ්ඩී' යනු සංසුන් බවක් නැති, රළු ගති ඇති තැනැත්තියයි. මෙසේ ඇය තුළ යම් ගුණයක් තිබුණේ ද, ඊට වඩා දෙගුණයක වැරදි මතු විය. ගුණ යනු ඉතා සෙමින් පැමිණෙන දෙයකි; නමුත් වැරදි හෝ දෝෂ එක දිනකින් මුළු ප්‍රදේශය පුරාම පැතිර යයි. 'සෝරත සෝරතා' යනු අතිශයින්ම ශාන්ත වූ බවයි. 'මොහු සෝතාපන්න අයෙක්ද, සකදාගාමී, අනාගාමී හෝ රහතන් වහන්සේ නමක්ද?' යනුවෙන් සැක සිතෙන තරමටම ශාන්ත වූ ස්වභාවයට පත්වීමයි. 'ඵුසන්ති' යනු ස්පර්ශ වන, ගැටෙන, අරමුණට හසුවන යන අර්ථයයි.

---

Atha [Pg.6] bhikkhu soratoti veditabboti atha adhivāsanakkhantiyaṃ ṭhito bhikkhu soratoti veditabbo. Yo cīvara…pe… parikkhārahetūti yo etāni cīvarādīni paṇītapaṇītāni labhanto pādaparikammapiṭṭhiparikammādīni ekavacaneneva karoti. Alabhamānoti yathā pubbe labhati, evaṃ alabhanto. Dhammaññeva sakkarontoti dhammaṃyeva sakkāraṃ sukatakāraṃ karonto. Garuṃ karontoti garubhāriyaṃ karonto. Mānentoti manena piyaṃ karonto. Pūjentoti paccayapūjāya pūjento. Apacāyamānoti dhammaṃyeva apacāyamāno apacitiṃ nīcavuttiṃ dassento.

'අථ භික්ඛු සෝරතෝ වේදිතබ්බෝ' යනු අධිවාසන ක්‍ෂාන්තියෙහි (ඉවසීමෙහි) පිහිටි භික්ෂුව ශාන්ත වූ (සෝරත) භික්ෂුවක් ලෙස දත යුතුය යන්නයි. 'යෝ චීවර...පේ... පරික්ඛාරහේතූ' යනු යම් භික්ෂුවක් ඉතා ප්‍රණීත වූ සිවුරු පිරිකර ලබමින්, පාද පිරිමැදීම් සහ පිට පිරිමැදීම් ආදිය කළ සැනින් සතුටු වී කටයුතු කරයිද, 'අලභමානෝ' යනු පෙර පරිදිම පිරිකර නොලැබෙන කල්හි එසේ නොකරන්නේද, ඔහු සැබෑ ශාන්ත භික්ෂුවක් නොවේ. 'ධම්මඤ්ඤේව සක්කරොන්තෝ' යනු ධර්මයටම සත්කාර කරමින්, එය මනා කොට පිළිපදිමින් කටයුතු කිරීමයි. 'ගරුං කරොන්තෝ' යනු ධර්මය ගරු කටයුතු දෙයක් ලෙස සැලකීමයි. 'මානෙන්තෝ' යනු සිතින් ධර්මයට ප්‍රිය කිරීමයි. 'පූජෙන්තෝ' යනු ප්‍රත්‍ය පූජාවෙන් පිදීමයි. 'අපචායමානෝ' යනු ධර්මයටම ගරු කරමින්, යටහත් පැවැත්මක් ප්‍රකට කිරීමයි.

---

227. Evaṃ akkhantiyā dosaṃ dassetvā idāni ye adhivāsenti, te evaṃ adhivāsentīti pañca vacanapathe dassento pañcime, bhikkhavetiādimāha. Tattha kālenāti yuttapattakālena. Bhūtenāti satā vijjamānena. Saṇhenāti sammaṭṭhena. Atthasañhitenāti atthanissitena kāraṇanissitena. Akālenātiādīni tesaṃyeva paṭipakkhavasena veditabbāni. Mettacittāti uppannamettacittā hutvā. Dosantarāti duṭṭhacittā, abbhantare uppannadosā hutvā. Tatrāti tesu vacanapathesu. Pharitvāti adhimuccitvā. Tadārammaṇañcāti kathaṃ tadārammaṇaṃ sabbāvantaṃ lokaṃ karoti? Pañca vacanapathe gahetvā āgataṃ puggalaṃ mettacittassa ārammaṇaṃ katvā puna tasseva mettacittassa avasesasatte ārammaṇaṃ karonto sabbāvantaṃ lokaṃ tadārammaṇaṃ karoti nāma. Tatrāyaṃ vacanattho. Tadārammaṇañcāti tasseva mettacittassa ārammaṇaṃ katvā. Sabbāvantanti sabbasattavantaṃ. Lokanti sattalokaṃ. Vipulenāti anekasattārammaṇena. Mahaggatenāti mahaggatabhūmikena. Appamāṇenāti subhāvitena. Averenāti niddosena. Abyābajjhenāti niddukkhena. Pharitvā viharissāmāti evarūpena mettāsahagatena cetasā tañca puggalaṃ sabbañca lokaṃ tassa cittassa ārammaṇaṃ katvā adhimuccitvā viharissāma.

227. මෙසේ ඉවසීම නොමැති වීමේ දොස් පෙන්වා දී, දැන් ඉවසන පුද්ගලයන් කෙසේ ඉවසන්නේදැයි පෙන්වීමට 'පංච වචනපථ' (වචන මාර්ග පහ) පිළිබඳව 'පඤ්චිමේ භික්ඛවේ' ආදිය වදාලහ. එහි 'කාලේන' යනු සුදුසු කල්හිය. 'භූතේන' යනු සත්‍ය වූ, පවත්නා කරුණෙනි. 'සණ්හේන' යනු මෘදු මොළොක් වචනයෙනි. 'අත්ථසංහිතේන' යනු අර්ථය හෙවත් යහපත හා සම්බන්ධ, කරුණු සහිත වචනයෙනි. 'අකාලේන' ආදිය මේවායේ ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථ ලෙස දත යුතුය. 'මෙත්ත චිත්තා' යනු මෛත්‍රී සිත උපදවා ගත්හ යන්නයි. 'දෝසන්තරා' යනු සිත ඇතුළත ද්වේෂය උපදවා ගත් දූෂිත සිත් ඇති බවයි. 'තත්‍ර' යනු ඒ වචන මාර්ගයන් අතරයි. 'ඵරිත්වා' යනු අධිමොක්ඛ වශයෙන් හෙවත් සිතෙහි තදින් තබාගෙන යන්නයි. 'තදාරම්මණඤ්ච' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, රළු වචන පවසන පුද්ගලයා අරමුණු කරගෙන මුළු ලෝකයටම මෛත්‍රිය පතුරුවන්නේ කෙසේද යන්නයි. ඒ වචන පහෙන් කතා කරන පුද්ගලයා මෛත්‍රී සිතට අරමුණු කරගෙන, ඉන්පසු අනෙකුත් සියලු සත්ත්වයන් ද අරමුණු කරමින් මුළු ලෝකයටම මෛත්‍රිය පැතිරවීම 'තදාරම්මණ' මෛත්‍රිය ලෙස හැඳින්වේ. එහි වචන පදවල අර්ථ මෙසේය: 'තදාරම්මණඤ්ච' යනු ඒ මෛත්‍රී සිතට අරමුණු කරගෙනයි. 'සබ්බාවන්තං' යනු සියලු සත්ත්වයන් සහිත වූ, 'ලෝකං' යනු සත්ත්ව ලෝකයයි. 'විපුලේන' යනු බොහෝ සත්ත්වයන් අරමුණු වූ, 'මහග්ගතේන' යනු මහග්ගත භූමියෙහි වූ (ධ්‍යානගත), 'අප්පමාණේන' යනු මනා කොට වඩන ලද, 'අවේරේන' යනු දොස් රහිත වූ, 'අබ්‍යාබජ්ඣේන' යනු පීඩා රහිත වූ මෛත්‍රී සිතින් පතුරුවා වාසය කරන්නෙමු යන්නයි. මෙබඳු වූ මෛත්‍රී සහගත සිතින් ඒ පුද්ගලයාටත් මුළු ලෝකයටමත් ඒ මෛත්‍රී භාවනාව අරමුණු කරගෙන අධිෂ්ඨානයෙන් වාසය කරන්නෙමු යන්න මෙහි අදහසයි.

---

228. Idāni tadatthadīpikaṃ upamaṃ āharanto seyyathāpītiādimāha. Tattha apathavinti nippathaviṃ karissāmīti attho. Tatra tatrāti [Pg.7] tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne. Vikireyyāti pacchiyā paṃsuṃ uddharitvā bījāni viya vikireyya. Oṭṭhubheyyāti kheḷaṃ pāteyya. Apathaviṃ kareyyāti evaṃ kāyena ca vācāya ca payogaṃ katvāpi sakkuṇeyya apathaviṃ kātunti? Gambhīrāti bahalattena dviyojanasatasahassāni cattāri ca nahutāni gambhīrā. Appameyyāti tiriyaṃ pana aparicchinnā. Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – pathavī viya hi mettacittaṃ daṭṭhabbaṃ. Kudālapiṭakaṃ gahetvā āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo. Yathā so kudālapiṭakena mahāpathaviṃ apathaviṃ kātuṃ na sakkoti, evaṃ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ kātuṃ na sakkhissatīti.

228. දැන් එම අර්ථය පැහැදිලි කරන උපමාව ගෙන එමින් 'සෙය්‍යථාපි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අපථවිං' යනු 'පොළොව නොවන බවට පත් කරන්නෙමි' හෙවත් 'පොළොව නැති කර දමන්නෙමි' යන අර්ථයයි. 'තත්‍ර තත්‍රා' යනු ඒ ඒ ස්ථානයෙහිය. 'විකිරෙය්‍ය' යනු කූඩයකින් පස් ගෙන බීජ මෙන් විසුරුවා හරින්නේය යන අර්ථයයි. 'ඕට්ඨුභෙය්‍ය' යනු කෙළ ගසන්නේය යන්නයි. 'අපථවිං කරෙය්‍ය' යනු මෙලෙස කයින් හා වචනයෙන් උත්සාහ කර පවා පොළොව නොවන දෙයක් බවට පත් කිරීමට හැකි වේද? (නැත). 'ගම්භීරා' යනු එහි ඝනකම අනුව යොදුන් දෙලක්ෂ හතළිස් දහසක් ගැඹුරුය. 'අප්පමෙය්‍යා' යනු හරස් අතට ප්‍රමාණ කළ නොහැකි බවයි. 'ඒවමෙව ඛො' යන්නෙහි උපමාව හා උපමේයය ගැලපීම මෙසේය - මෙත්තා චිත්තය හෙවත් මෛත්‍රී සිත මහ පොළොව මෙන් දැකිය යුතුය. උදැල්ලක් හා කූඩයක් ගෙන ආ පුරුෂයා මෙන් පස් වැදෑරුම් වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා දැකිය යුතුය. ඒ පුරුෂයා උදැල්ලෙන් හා කූඩයෙන් මහ පොළොව නොවන දෙයක් බවට පත් කිරීමට අපොහොසත් වන්නාක් මෙන්, එම පස් වැදෑරුම් වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයාට ද මෛත්‍රී සහගත සිතින් යුතුව වසන්නහුගේ සිත වෙනස් කිරීමට නොහැකි වනු ඇත.

---

229. Dutiyaupamāyaṃ haliddinti yaṃkiñci pītakavaṇṇaṃ. Nīlanti kaṃsanīlaṃ vā palāsanīlaṃ vā. Arūpīti arūpo. Nanu ca, dvinnaṃ kaṭṭhānaṃ vā dvinnaṃ rukkhānaṃ vā dvinnaṃ seyyānaṃ vā dvinnaṃ selānaṃ vā antaraṃ paricchinnākāsarūpanti āgataṃ, kasmā idha arūpīti vuttoti? Sanidassanabhāvapaṭikkhepato. Tenevāha ‘‘anidassano’’ti. Tasmiñhi rūpaṃ likhituṃ, rūpapātubhāvaṃ dassetuṃ na sakkā, tasmā ‘‘arūpī’’ti vutto. Anidassanoti dassanassa cakkhuviññāṇassa anāpātho. Upamāsaṃsandane panettha ākāso viya mettacittaṃ. Tulikapañcamā cattāro raṅgajātā viya pañca vacanapathā, tulikapañcame raṅge gahetvā āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo. Yathā so tulikapañcamehi raṅgehi ākāse rūpapātubhāvaṃ kātuṃ na sakkoti, evaṃ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ katvā dosuppattiṃ dassetuṃ na sakkhissatīti.

229. දෙවන උපමාවෙහි 'හලිද්දිං' යනු යම් කිසි කහ පැහැයකි. 'නීලං' යනු ලෝකඩ පැහැය හෝ පත්‍රවල නිල් පැහැයයි. 'අරූපී' යනු රූපයක් නොමැති ආකාශයයි. 'නනු ච' යනාදියෙන් විමසන්නේ - ලී දෙකක් අතර, ගස් දෙකක් අතර, ඇඳන් දෙකක් අතර හෝ ගල් දෙකක් අතර ඇති හිඩැස 'පරිච්ඡින්නාකාස රූපය' ලෙස හැඳින්වේ නම්, මෙහි ඇයි 'අරූපී' යැයි පැවසුවේ? එය රූපයක් ලෙස පෙනෙන ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කිරීම සඳහාය. එබැවින් 'අනිදස්සනෝ' (පෙනෙන්නට නොමැති) යැයි වදාළ සේක. එහි චිත්‍ර ඇඳීමට හෝ රූපයක් මතු කර පෙන්වීමට නොහැකි බැවින් 'අරූපී' යැයි කියනු ලැබේ. 'අනිදස්සනෝ' යනු ඇසට හෙවත් චක්ඛු විඤ්ඤාණයට හසු නොවන බවයි. මෙහි උපමාව ගැලපීම නම් ආකාශය මෙන් මෛත්‍රී සිත දැකිය යුතුය. පින්සල ඇතුළු පස් වැදෑරුම් සායම් වර්ග මෙන් පස් වැදෑරුම් වචන පථයන් දැකිය යුතුය. පස් වැදෑරුම් සායම් ගෙන ආ පුරුෂයා මෙන් වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා දැකිය යුතුය. ඔහුට පින්සල හා සායම් මගින් අහසේ රූප මැවීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, මේ පුද්ගලයාට ද මෛත්‍රී සහගත සිතින් වසන්නහුගේ සිත වෙනස් කොට ක්‍රෝධයක් උපදවා පෙන්වීමට නොහැකි වනු ඇත.

---

230. Tatiyaupamāyaṃ ādittanti pajjalitaṃ. Gambhīrā appameyyāti imissā gaṅgāya gambhīraṭṭhānaṃ gāvutampi atthi, aḍḍhayojanampi, yojanampi. Puthulaṃ panassā evarūpaṃyeva, dīghato pana pañcayojanasatāni. Sā kathaṃ gambhīrā appameyyāti? Etena payogena parivattetvā uddhane udakaṃ viya tāpetuṃ asakkuṇeyyato. Ṭhitodakaṃ pana kenaci upāyena aṅgulamattaṃ vā aḍḍhaṅgulamattaṃ vā evaṃ tāpetuṃ sakkā bhaveyya, ayaṃ pana na [Pg.8] sakkā, tasmā evaṃ vuttaṃ. Upamāsaṃsandane panettha gaṅgā viya mettacittaṃ, tiṇukkaṃ ādāya āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo. Yathā so ādittāya tiṇukkāya gaṅgaṃ tāpetuṃ na sakkoti, evaṃ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ kātuṃ na sakkhissatīti.

230. තුන්වන උපමාවෙහි 'ආදිත්තං' යනු ඇවිලී ගිය ගින්නයි. 'ගම්භීරා අප්පමෙය්‍යා' යනු මේ ගංගා නදියෙහි ගැඹුරු තැන් ගාවුතයක්, අඩ යොදුනක් හෝ යොදුනක් පමණ ද වෙයි. එහි පළල ද එවැනිය. දිගින් යොදුන් පන්සියයකි. එය කෙසේ ගැඹුරු හා අප්‍රමාණ වේද? එක් උත්සාහයකින් එය පෙරළා ලිප මත තැබූ කලයක් මෙන් රත් කිරීමට නොහැකි බැවින් එය අප්‍රමාණ වේ. යම් උපක්‍රමයකින් නිසලව ඇති ජලය ස්වල්පයක් රත් කළ හැකි වුවද, මේ තණ පන්දමකින් මුළු ගඟම රත් කළ නොහැකිය. මෙහි උපමාව ගැලපීම නම් ගංගා නදිය මෙන් මෛත්‍රී සිත දැකිය යුතුය. තණ පන්දමක් ගෙන ආ පුරුෂයා මෙන් වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා දැකිය යුතුය. ඇවිලෙන තණ පන්දමකින් ගඟ රත් කිරීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, මේ පුද්ගලයාට ද මෛත්‍රී සිතින් වසන්නහුගේ සිත වෙනස් කිරීමට නොහැකි වනු ඇත.

---

231. Catutthaupamāyaṃ biḷārabhastāti biḷāracammapasibbakā. Sumadditāti suṭṭhu madditā. Suparimadditāti anto ca bahi ca samantato suparimadditā. Tūlinīti simbalitūlalatātūlasamānā. Chinnasassarāti chinnasassarasaddā. Chinnabhabbharāti chinnabhabbharasaddā. Upamāsaṃsandane panettha biḷārabhastā viya mettacittaṃ, kaṭṭhakaṭhalaṃ ādāya āgatapuriso viya pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo. Yathā so kaṭṭhena vā kaṭhalena vā biḷārabhastaṃ sarasaraṃ bharabharaṃ saddaṃ kātuṃ na sakkoti, evaṃ vo pañca vacanapathe gahetvā āgatapuggalo mettacittassa aññathattaṃ katvā dosānugatabhāvaṃ kātuṃ na sakkhissatīti.

231. සිව්වන උපමාවෙහි 'බිළාරභස්තා' යනු බළල් සමින් කළ මල්ලකි. 'සුමද්දිතා' යනු හොඳින් පදම් කළ බවයි. 'සුපරිමද්දිතා' යනු ඇතුළතත් පිටතත් හැම තැනින්ම මැනවින් පදම් කළ බවයි. 'තූලිනී' යනු ඉඹුල් පුළුන් හෝ වැල් පුළුන් වැනි මොළොක් පුළුන්ය. 'ඡින්නසස්සරා' යනු කඩින් කඩ නැගෙන ශබ්දයයි. 'ඡින්නභබ්භරා' යනු විසිරුණු ශබ්දයයි. මෙහි උපමාව ගැලපීම නම් බළල් සම් මල්ල මෙන් මෛත්‍රී සිත දැකිය යුතුය. ලී කැබැල්ලක් හෝ වළං කැබැල්ලක් ගෙන ආ පුරුෂයා මෙන් වචන පථයන් ගෙන ආ පුද්ගලයා දැකිය යුතුය. ඔහුට ලීයකින් හෝ කැබැල්ලකින් එම සම් මල්ලෙන් 'සර සර' හෝ 'බර බර' ශබ්දයක් නැගීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන්, මේ පුද්ගලයාට ද මෛත්‍රී සහගත සිතින් වසන්නහුගේ සිත වෙනස් කොට ද්වේෂයෙන් පිරුණු සිතක් බවට පත් කිරීමට නොහැකි වනු ඇත.

---

232. Ocarakāti avacarakā heṭṭhācarakā, nīcakammakārakāti attho. Yo mano padūseyyāti yo bhikkhu vā bhikkhunī vā mano padūseyya, taṃ kakacena okantanaṃ nādhivāseyya. Na me so tena sāsanakaroti so tena anadhivāsanena mayhaṃ ovādakaro na hoti. Āpatti panettha natthi.

232. 'ඕචරකා' යනු පහත් ක්‍රියාවන්හි නිරත වන්නන් හෝ ඔත්තු බලන්නන් වැනි නීච ක්‍රියාවල නිරත වන පුද්ගලයන්ය. 'යෝ මනෝ පදූසෙය්‍ය' යනු යම් භික්ෂුවක් හෝ භික්ෂුණියක් සිත නරක් කර ගන්නේ නම්, කියතකින් කපන විට පවා එය නොඉවසන්නේ නම්, ඔහු මාගේ අනුශාසනය පිළිපදින්නෙකු නොවේ. මෙහි ඇවතක් ගැන සඳහන් නොවේ.

---

233. Aṇuṃ vā thūlaṃ vāti appasāvajjaṃ vā mahāsāvajjaṃ vā. Yaṃ tumhe nādhivāseyyāthāti yo tumhehi adhivāsetabbo na bhaveyyāti attho. No hetaṃ, bhanteti, bhante, anadhivāsetabbaṃ nāma vacanapathaṃ na passāmāti adhippāyo. Dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti iti bhagavā arahattena kūṭaṃ gaṇhanto yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhapesīti.

233. 'අණුං වා ථූලං වා' යනු කුඩා හෝ මහත් වරදකි. 'යං තුම්හේ නාධිවාසෙය්‍යථ' යනු ඔබලා විසින් නොඉවසිය යුතු වචන පථයක් තිබේද යන අර්ථයයි. 'නෝ හේතං භන්තේ' යනු 'ස්වාමීනි, අප විසින් නොඉවසිය යුතු කිසිදු වචන පථයක් අප නොදකිමු' යන අදහසයි. 'දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය' යනු මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අරිහත් ඵලය මුදුන් පමුණුවමින් අනුසන්ධි ගළපා දේශනාව අවසන් කළ සේක.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි

---

Kakacūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

කකචූපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

---

2. Alagaddūpamasuttavaṇṇanā

2. අලගද්දූපම සූත්‍ර වර්ණනාව

---

234. Evaṃ [Pg.9] me sutanti alagaddūpamasuttaṃ. Tattha gaddhe bādhayiṃsūti gaddhabādhino, gaddhabādhino pubbapurisā assāti gaddhabādhipubbo, tassa gaddhabādhipubbassa, gijjhaghātakakulappasutassāti attho. Saggamokkhānaṃ antarāyaṃ karontīti antarāyikā. Te kammakilesavipākaupavādaāṇāvītikkamavasena pañcavidhā. Tattha pañcānantariyadhammā kammantarāyikā nāma. Tathā bhikkhunīdūsakakammaṃ, taṃ pana mokkhasseva antarāyaṃ karoti, na saggassa. Niyatamicchādiṭṭhidhammā kilesantarāyikā nāma. Paṇḍakatiracchānagataubhatobyañjanakānaṃ paṭisandhidhammā vipākantarāyikā nāma. Ariyūpavādadhammā upavādantarāyikā nāma, te pana yāva ariye na khamāpenti, tāvadeva, na tato paraṃ. Sañcicca vītikkantā satta āpattikkhandhā āṇāvītikkamantarāyikā nāma. Tepi yāva bhikkhubhāvaṃ vā paṭijānāti, na vuṭṭhāti vā, na deseti vā, tāvadeva, na tato paraṃ.

234. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදිය අලගද්දූපම සූත්‍රයයි. එහි 'ගද්දේ බාධයිංසූ' යනු ගිජුලිහිණියන් පෙලූ හෙවත් මැරූ අයයි. 'ගද්දහබාධිපුබ්බෝ' යනු ගිජුලිහිණියන් මරන්නන් පූර්වජයන් කොට ඇති, එනම් ගිජුලිහිණියන් මරන කුලයක උපන් තැනැත්තා යන අර්ථයයි. 'අන්තරායිකා' යනු ස්වර්ග මොක්ෂයන්ට බාධා පමුණුවන බැවින් අන්තරායික නම් වේ. ඒවා කර්ම, ක්ලේශ, විපාක, උපවාද සහ ආඥා වීතික්කම වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. එහි පංචානන්තර්ය කර්ම 'කර්ම අන්තරායික' ධර්ම වේ. එසේම භික්ෂුණී දූෂක කර්මය ද කර්ම අන්තරායික වේ; එය නිවනට පමණක් බාධා කරයි, ස්වර්ගයට බාධා නොකරයි. නියත මිත්‍යා දෘෂ්ටි 'ක්ලේශ අන්තරායික' වේ. පණ්ඩක, තිරිසන් සහ උභතෝබ්‍යඤ්ජනකයන්ගේ ප්‍රතිසන්ධි සිත 'විපාක අන්තරායික' වේ. ආර්ය උපවාද (ආර්යයන්ට නින්දා කිරීම) 'උපවාද අන්තරායික' වේ; ඔවුන් ආර්යයන්ගෙන් සමාව ගන්නා තෙක් පමණක් එය බාධාවකි, ඉන් පසු නොවේ. දැන දැන ඇවැත් වලට පැමිණීම (ඇවැත් කණ්ඩායම් හත) 'ආඥා වීතික්කම අන්තරායික' වේ. ඔවුන් භික්ෂු භාවය පිළිගන්නා තාක්, ඇවතින් නොනැගී සිටින තාක් හෝ දෙසා පත් කර නොගන්නා තාක් පමණක් එය බාධාවකි, ඉන් පසු නොවේ.

---

Tatrāyaṃ bhikkhu bahussuto dhammakathiko sesantarāyike jānāti, vinaye pana akovidattā paṇṇattivītikkamantarāyike na jānāti, tasmā rahogato evaṃ cintesi – ime āgārikā pañca kāmaguṇe paribhuñjantā sotāpannāpi sakadāgāminopi anāgāminopi honti. Bhikkhūpi manāpikāni cakkhuviññeyyāni rūpāni passanti…pe… kāyaviññeyye phoṭṭhabbe phusanti, mudukāni attharaṇapāvuraṇādīni paribhuñjanti, etaṃ sabbaṃ vaṭṭati. Kasmā itthīnaṃyeva rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā na vaṭṭanti? Etepi vaṭṭantīti. Evaṃ rasena rasaṃ saṃsandetvā sacchandarāgaparibhogañca nicchandarāgaparibhogañca ekaṃ katvā thūlavākehi saddhiṃ atisukhumasuttaṃ upanento viya, sāsapena saddhiṃ sineruṃ upasaṃharanto viya, pāpakaṃ diṭṭhigataṃ uppādetvā, ‘‘kiṃ bhagavatā mahāsamuddaṃ bandhantena viya mahatā ussāhena paṭhamapārājikaṃ paññattaṃ, natthi ettha doso’’ti sabbaññutaññāṇena saddhiṃ paṭivirujjhanto vesārajjañāṇaṃ paṭibāhanto ariyamagge khāṇukaṇṭakādīni pakkhipanto methunadhamme doso natthīti jinassa āṇācakke pahāraṃ adāsi. Tenāha – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādi.

එහිදී මේ අරිට්ඨ භික්ෂුව බහුශ්‍රැත වූ, ධර්ම කථිකයෙකු විය. උන්වහන්සේ සෙසු අන්තරායකර ධර්මයන් දනිතත්, විනයෙහි අදක්ෂ බැවින් විනය ප්‍රඥප්ති ඉක්මවා යාමෙන් වන අන්තරායයන් නොදැන සිටියහ. එබැවින් හුදෙකලාව මෙසේ සිතූහ: "මේ ගිහියෝ පංච කාම ගුණයන් අනුභව කරමින් සෝවාන් වූවෝ ද, සකෘදාගාමී වූවෝ ද, අනාගාමී වූවෝ ද වෙති. භික්ෂූන් ද ඇසට පියකරු රූප දකිති... ශරීරයට සැපදායක පහස විඳිති, මෘදු අතුරිලි හා පොරෝනා පරිභෝජනය කරති. ඒ සියල්ල කැපය. ස්ත්‍රීන්ගේ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ පමණක් ඇයි කැප නොවන්නේ? ඒවා ද කැපය." මෙසේ (සිව්පසය වැළඳීමේ) නිර්දෝෂී රසයත්, දෝෂ සහිත කාමගුණ රසයත් එකට පටලවා ගනිමින්, තෘෂ්ණාව සහිත හා තෘෂ්ණාව රහිත පරිභෝජනය එකක් කොට සලකා, ගොරෝසු කෙඳි සමඟ ඉතා සියුම් නූල් එකට අඹරන්නාක් මෙන් ද, මහා මේරු පර්වතය අබ ඇටයක් සමඟ සමාන කරන්නාක් මෙන් ද, ලාමක දෘෂ්ටියක් ඇති කර ගත්හ. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා සමුද්‍රයට වේල්ලක් බඳින්නාක් මෙන් මෙතරම් මහත් උත්සාහයකින් පළමු පාරාජිකා ශික්ෂා පදය පැනවූයේ ඇයි? මෙහි වරදක් නැත" යි පවසමින්, සර්වඥතා ඥානයට විරුද්ධ වෙමින්, වෛශාරද්‍ය ඥානය වළක්වමින්, ආර්ය මාර්ගයට කණු කටු ආදිය දමමින්, "මෛථුන ධර්මයෙහි වරදක් නැත" යි පවසා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආඥා චක්‍රයට පහර දුන්නේය. ඒ නිසා "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය මම මෙසේ දනිමි" යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය.

---

Evaṃ [Pg.10] byā khoti evaṃ viya kho. Samanuyuñjantītiādīsu kiṃ laddhiko tvaṃ, laddhiṃ vadehīti pucchamānā samanuyuñjanti nāma. Diṭṭhiṃ patiṭṭhāpentā samanuggāhanti nāma. Kena kāraṇena evaṃ vadasīti kāraṇaṃ pucchantā samanubhāsanti nāma. Aṭṭhikaṅkalūpamātiādīsu (ma. ni. 2.42-48) aṭṭhikaṅkalūpamā appassādaṭṭhena. Maṃsapesūpamā bahusādhāraṇaṭṭhena. Tiṇukkūpamā anudahanaṭṭhena. Aṅgārakāsūpamā mahābhitāpanaṭṭhena. Supinakūpamā ittarapaccupaṭṭhānaṭṭhena. Yācitakūpamā tāvakālikaṭṭhena. Rukkhaphalūpamā sabbaṅgapaccaṅgapalibhañjanaṭṭhena. Asisūnūpamā adhikuṭṭanaṭṭhena. Sattisūlūpamā vinivijjhanaṭṭhena. Sappasirūpamā sāsaṅkasappaṭibhayaṭṭhena. Thāmasāti diṭṭhithāmena. Parāmāsāti diṭṭhiparāmāsena. Abhinivissa voharatīti adhiṭṭhahitvā voharati dīpeti vā.

"ඒවං බ්‍යා ඛෝ" යනු "මෙසේම වන්නා වූ" යන්නයි. "ඔබේ මතය කුමක්ද? ඔබේ මතය ප්‍රකාශ කරන්න" යි විමසන අය "සමනුයුඤ්ජන්ති" (ප්‍රශ්න කරති) නම් වෙති. මතය තහවුරු කරන්නෝ "සමනුග්ගාහන්ති" (ස්ථාපිත කරති) නම් වෙති. "කවර හේතුවක් නිසා මෙසේ කියන්නේද?" යි හේතුව විමසන්නෝ "සමනුභාසන්ති" (විමසති) නම් වෙති. අට්ඨිකංකලූපමා (ඇටසැකිල්ලක් බඳු) යනාදියේදී, ස්වල්ප ආශ්වාදයක් ඇති බැවින් කාමයෝ ඇටසැකිල්ලකට උපමා කර ඇත. බොහෝ දෙනාට පොදු බැවින් මස් වැදැල්ලකට උපමා කර ඇත. පිළිස්සෙන ස්වභාවය නිසා තණ හුළකට උපමා කර ඇත. දැඩි සේ තවන බැවින් ගිනි අඟුරු වළකට උපමා කර ඇත. තාවකාලිකව පෙනී සිටින බැවින් සිහිනයකට උපමා කර ඇත. ටික කලකට පමණක් පරිභෝජනය කළ හැකි බැවින් ඉල්ලා ගත් බඩුවකට උපමා කර ඇත. ශරීරයේ අතුපතර බිඳ දමන අර්ථයෙන් ගසක ගෙඩි වලට උපමා කර ඇත. කපා කොටා දමන අර්ථයෙන් මස් කපන කොටයකට උපමා කර ඇත. විදගෙන යන අර්ථයෙන් හෙල්ලයකට උපමා කර ඇත. බිය සහිත බැවින් සර්ප හිසකට උපමා කර ඇත. "ථාමසා" යනු දෘෂ්ටි ශක්තියෙන් යුක්තව යන්නයි. "පරාමාසා" යනු දෘෂ්ටි පරාමර්ශනයෙන් (වැරදි ලෙස ගැනීමෙන්) යුක්තව යන්නයි. "අභිනිවිස්ස වෝහරති" යනු දැඩිව ගෙන ප්‍රකාශ කිරීම හෝ පැහැදිලි කිරීමයි.

---

235. Yato kho te bhikkhūti yadā te bhikkhū. Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatāti idaṃ esa attano ajjhāsayena natthīti vattukāmopi bhagavato ānubhāvena sampaṭicchati, buddhānaṃ kira sammukhā dve kathā kathetuṃ samattho nāma natthi.

235. "යතෝ ඛෝ තේ භික්ඛූ" යනු "යම් කලක ඒ භික්ෂූහු" යන්නයි. "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ධර්මය මම මෙසේ දනිමි" යන මේ වචනය, මේ අරිට්ඨ තෙමේ තමාගේ අදහසින් "වරදක් නැත" යි කියන්නට කැමති වුව ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආනුභාවයෙන් එය (එසේ නොවන බව) පිළිගත්තේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ පරස්පර කතා කියන්නට සමත් කිසිවෙකු නැති බව ඇත්තකි.

---

236. Kassa kho nāma tvaṃ moghapurisāti tvaṃ moghapurisa kassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessassa vā suddassa vā gahaṭṭhassa vā pabbajitassa vā devassa vā manussassa vā mayā evaṃ dhammaṃ desitaṃ ājānāsi. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesīti ayaṃ pāṭiyekko anusandhi. Ariṭṭho kira cintesi – ‘‘bhagavā maṃ moghapurisoti vadati, na kho pana moghapurisāti vuttamattakena maggaphalānaṃ upanissayo na hoti. Upasenampi hi vaṅgantaputtaṃ, ‘atilahuṃ kho tvaṃ, moghapurisa, bāhullāya āvatto’ti (mahāva. 75) bhagavā moghapurisavādena ovadi. Thero aparabhāge ghaṭento vāyamanto cha abhiññā sacchākāsi. Ahampi tathārūpaṃ vīriyaṃ paggaṇhitvā maggaphalāni nibbattessāmī’’ti. Athassa bhagavā bandhanā pavuttassa paṇḍupalāsassa viya aviruḷhibhāvaṃ dassento imaṃ desanaṃ ārabhi.

236. "හිස් මිනිස, ඔබ කවර නම් ක්ෂත්‍රියයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට හෝ වෛශ්‍යයෙකුට හෝ ශුද්‍රයෙකුට හෝ ගිහියෙකුට හෝ පැවිද්දෙකුට හෝ දෙවියෙකුට හෝ මිනිසෙකුට හෝ මා මෙසේ ධර්මය දේශනා කළා යයි දන්නේද?" "ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් ඇමතූහ" යනු අලුත් සම්බන්ධයකි. අරිට්ඨ මෙසේ සිතූ බව කියැවේ: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට හිස් මිනිස යයි පවසති. එසේ කී පමණින් මගඵල සඳහා උපනිශ්‍රය නැති නොවේ. වංගන්ත සිටුපුත් උපසේන තෙරුන්ට ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'හිස් මිනිස' යයි පවසා අවවාද කළ සේක. පසුව ඒ තෙරුන් වහන්සේ උත්සාහ කොට සය වැදෑරුම් අභිඥාවන් සාක්ෂාත් කළහ. මම ද එබඳුම වීර්යයක් වඩා මගඵල උපදවා ගන්නෙමි." එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, නැට්ටෙන් ගිලිහී ගිය ඉදුණු පලා පතක් මෙන් ඔහුට මගඵල ලැබීමේ හැකියාවක් (අවිරූළ්හී භාවය) නැති බව පෙන්වීමට මේ දේශනාව ඇරඹූ සේක.

---

Usmīkatopīti[Pg.11], bhikkhave, tumhe kinti maññatha, ayaṃ ariṭṭho evaṃladdhiko sabbaññutaññāṇena paṭivirujjhitvā vesārajjañāṇaṃ paṭibāhitvā tathāgatassa āṇācakke pahāraṃ dadamāno api nu imasmiṃ dhammavinaye usmīkatopi? Yathā nibbutepi mahante aggikkhandhe khajjupanakamattāpi aggipapaṭikā hotiyeva, yaṃ nissāya puna mahāaggikkhandho bhaveyya. Kiṃ nu kho evaṃ imassa appamattikāpi ñāṇusmā atthi, yaṃ nissāya vāyamanto maggaphalāni nibbatteyyāti? No hetaṃ, bhanteti, bhante, evaṃladdhikassa kuto evarūpā ñāṇusmāti? Maggaphalānaṃ paccayasamatthāya ñāṇusmāya usmīkatabhāvaṃ paṭikkhipantā vadanti. Maṅkubhūtoti nittejabhūto. Pattakkhandhoti patitakkhandho. Appaṭibhānoti kiñci paṭibhānaṃ apassanto bhinnapaṭibhāno evarūpampi nāma niyyānikasāsanaṃ labhitvā aviruḷhidhammo kiramhi samugghātitapaccayo jātoti attano abhabbataṃ paccavekkhanto pādaṅguṭṭhakena bhūmiṃ khaṇamāno nisīdi.

"උස්මීකතෝපි" යනු "මහණෙනි, ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? මේ අරිට්ඨ මෙවැනි දෘෂ්ටියක් ගෙන සර්වඥතා ඥානයට විරුද්ධ වෙමින්, වෛශාරද්‍ය ඥානය වළක්වමින්, තථාගතයන් වහන්සේගේ ආඥා චක්‍රයට පහර දෙමින්, මේ සාසනයෙහි ඥාන සංඛ්‍යාත වින්‍යාණයක උණුසුමක් (අංශුවක්) වත් ඇත්තෙක්ද?" මහා ගිනි කඳක් නිවී ගියත් පෑයූ ගිනි පුපුරක් ඉතිරි වන්නාක් මෙන්, එය ඇසුරු කරගෙන නැවත මහා ගින්නක් ඇති විය හැක්කාක් මෙන්, "මේ අරිට්ඨට මගඵල ලැබිය හැකි ස්වල්ප වූ හෝ ඥාන උණුසුමක් තිබේද?" යි විමසූ සේක. "ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ. මෙවැනි දෘෂ්ටියක් ඇත්තෙකුට මගඵල ලැබීමට හේතු වන ඥාන උණුසුමක් කොහින්ද?" යි පවසමින් ඔහුගේ එම තත්ත්වය ප්‍රතික්ෂේප කළහ. "මංකුභූතෝ" යනු තේජස හීන වූ බවයි. "පත්තක්ඛන්ධෝ" යනු හිස පහතට හෙළා ගත් බවයි. "අප්පටිභාණෝ" යනු කිසිදු ඥාන ආලෝකයක් නොදක්නා, බිඳුණු ප්‍රඥාව ඇති බවයි. මෙවැනි වූ විමුක්තිදායක ශාසනයක් ලබාගෙනත්, මම වනාහි මගඵල නොලැබිය හැකි කෙනෙක් වීමි, මගේ ඒ සඳහා වූ හේතු සාධක විනාශ වී ඇතැයි තමාගේ අභව්‍ය බව මෙනෙහි කරමින්, පයේ මාපටැඟිල්ලෙන් පොළොව හාරමින් නිහඬව සිටියේය.

---

Paññāyissasi khoti ayampi pāṭiyekko anusandhi. Ariṭṭho kira cintesi – ‘‘bhagavā mayhaṃ maggaphalānaṃ upanissayo pacchinnoti vadati, na kho pana buddhā saupanissayānaṃyeva dhammaṃ desenti, anupanissayānampi desenti, ahaṃ satthu santikā sugatovādaṃ labhitvā attano sampattūpagaṃ kusalaṃ karissāmī’’ti. Athassa bhagavā ovādaṃ paṭipassambhento ‘‘paññāyissasī’’tiādimāha. Tassattho, tvaṃyeva, moghapurisa, iminā pāpakena diṭṭhigatena nirayādīsu paññāyissasi, mama santikā tuyhaṃ sugatovādo nāma natthi, na me tayā attho, idhāhaṃ bhikkhū paṭipucchissāmīti.

"පඤ්ඤායිස්සසි ඛෝ" යනු ද අලුත් සම්බන්ධයකි. අරිට්ඨ මෙසේ සිතූ බව කියැවේ: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගේ මගඵල ලැබීමේ උපනිශ්‍රය නැති වී ඇතැයි වදාරති. එහෙත් බුදුවරුන් උපනිශ්‍රය ඇති අයට පමණක් නොව, උපනිශ්‍රය නැති අයට ද ධර්මය දේශනා කරති. මම ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් අවවාද ලබාගෙන මගේ යහපත පිණිස කුසල් රැස් කරගන්නෙමි." එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ ඒ අදහස බැහැර කරමින් "පඤ්ඤායිස්සසි" (පෙනී යනු ඇත) යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: "හිස් මිනිස, ඔබම මේ ලාමක දෘෂ්ටිය නිසා නිරය ආදියෙහි පෙනී යනු ඇත (උපදිනු ඇත). මාගෙන් ඔබට ලැබෙන 'සුගතෝවාදයක්' නැත. මට ඔබෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. දැන් මම භික්ෂූන්ගෙන් ප්‍රශ්න කරමි" යන්නයි.

---

237. Atha kho bhagavāti ayampi pāṭiyekko anusandhi. Imasmiñhi ṭhāne bhagavā parisaṃ sodheti, ariṭṭhaṃ gaṇato nissāreti. Sace hi parisagatānaṃ kassaci evaṃ bhaveyya – ‘‘ayaṃ ariṭṭho bhagavatā akathitaṃ kathetuṃ kiṃ sakkhissati, kacci nu kho parisamajjhe bhagavatā kathāya samāraddhāya sahasā kathita’’nti. Evaṃ kathitaṃ pana na ariṭṭhova suṇāti, aññenapi sutaṃ bhavissati. Athāpissa siyā ‘‘yathā satthā ariṭṭhaṃ niggaṇhāti, mampi evaṃ niggaṇheyyāti sutvāpi tuṇhībhāvaṃ āpajjeyyā’’ti. ‘‘Taṃ [Pg.12] sabbaṃ na karissantī’’ti. Mayāpi na kathitaṃ, aññena sutampi natthīti ‘‘tumhepime, bhikkhave’’tiādinā parisāya laddhiṃ sodheti. Parisāya pana laddhisodhaneneva ariṭṭho gaṇato nissārito nāma hoti.

237. ‘අථ ඛො භගවා’ යනු ද තවත් එක් අනුසන්ධියකි. මෙම ස්ථානයේ දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිස පිරිසිදු කරන සේක, අරිට්ඨ භික්ෂුව සමූහයෙන් බැහැර කරන සේක. ඉදින් පිරිසට පැමිණ සිටින යම් අයෙකුට මෙසේ සිතෙන්නට පුළුවන: ‘මේ අරිට්ඨ භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරා නැති දෙයක් පවසන්නට කෙසේ සමත් වෙයිද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිස මැද ධර්ම කථාව ආරම්භ කළ අවස්ථාවේ දී හදිසියේ යමක් වදාළා ද?’ මෙසේ වදාළ දෙය අරිට්ඨ පමණක් නොව වෙනත් අයෙකු ද අසා තිබෙන්නට පුළුවන. තවද ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ අරිට්ඨට නිග්‍රහ කරන්නාක් මෙන් මටත් නිග්‍රහ කරාවි’ යැයි අසා නිශ්ශබ්දතාවයට පත් විය හැකිය. ඒ සියල්ල සිදු නොවනු පිණිසත්, මා විසින් වදාරන ලද්දක් නොවන බවත්, වෙනත් කිසිවෙකු විසින් අසන ලද්දක් නොවන බවත් පෙන්වීමට ‘මහණෙනි, තොප ද මා විසින්’ යනාදී වශයෙන් පිරිසගේ වැරදි මතය පිරිසිදු කරන සේක. පිරිසගේ වැරදි මතය පිරිසිදු කිරීමෙන්ම අරිට්ඨ භික්ෂුව සමූහයෙන් බැහැර කරන ලද්දේ වෙයි.

---

Idāni ariṭṭhassa laddhiṃ pakāsento so vata, bhikkhavetiādimāha. Tattha aññatreva kāmehītiādīsu yo so, bhikkhave, bhikkhu ‘‘te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti evaṃladdhiko, so vata kilesakāmehi ceva kilesakāmasampayuttehi saññāvitakkehi ca aññatra, ete dhamme pahāya, vinā etehi dhammehi, vatthukāme paṭisevissati, methunasamācāraṃ samācarissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Idaṃ kāraṇaṃ nāma natthi, aṭṭhānametaṃ anavakāsoti.

දැන් අරිට්ඨගේ මතය ප්‍රකාශ කරමින් ‘සො වත භික්ඛවෙ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘අඤ්ඤත්‍රෙව කාමෙහි’ යනාදී තන්හි, මහණෙනි, යම් මහණෙක් ‘ඒ (කාමයන්) සේවනය කිරීම අන්තරාය පිණිස නොවේ’ යන මතය දරයි ද, ඔහු කෙලෙස් කාමයන්ගෙන් ද කෙලෙස් කාමයන් හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සංඥා විතර්කයන්ගෙන් ද තොරව, ඒ ධර්මයන් ප්‍රහීණ කර, ඒ ධර්මයන්ගෙන් තොරව වස්තු කාමයන් සේවනය කරනු ඇතැයි හෝ මෛථුන ධර්මයේ හැසිරෙනු ඇතැයි යන කාරණය විද්‍යමාන නොවේ. මෙය කිසිසේත් විය නොහැක්කකි, අවකාශයක් නැති කරුණකි.

---

238. Evaṃ bhagavā ayaṃ ariṭṭho yathā nāma rajako sugandhānipi duggandhānipi jiṇṇānipi navānipi suddhānipi asuddhānipi vatthāni ekato bhaṇḍikaṃ karoti, evameva bhikkhūnaṃ nicchandarāgapaṇītacīvarādiparibhogañca anibaddhasīlānaṃ gahaṭṭhānaṃ antarāyakaraṃ sacchandarāgaparibhogañca nibaddhasīlānaṃ bhikkhūnaṃ āvaraṇakaraṃ sacchandarāgaparibhogañca sabbaṃ ekasadisaṃ karotīti ariṭṭhassa laddhiṃ pakāsetvā idāni duggahitāya pariyattiyā dosaṃ dassento idha, bhikkhave, ekaccetiādimāha. Tattha pariyāpuṇantīti uggaṇhanti. Suttantiādīsu ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā, suttanipāte maṅgalasuttaratanasuttanālakasuātuvaṭṭakasuttāni, aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ suttanti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ, visesena saṃyuttake sakalopi sagāthāvaggo. Sakalaṃ abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ, taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ, theragāthā, therigāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca gāthāti veditabbā. Somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttā dveasītisuttantā udānanti veditabbā. ‘‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā (itivu. 1,2) dasuttarasatasuttantā itivuttakanti veditabbā. Apaṇṇakajātakādīni paṇṇāsādhikāni pañcajātakasatāni jātakanti veditabbāni. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’tiādinayappavattā (a. ni. 4.129) sabbepi acchariyaabbhutadhammappaṭisaṃyuttā [Pg.13] suttantā abbhutadhammanti veditabbā. Cūḷavedallamahāvedallasammādiṭṭhisakkapañhasaṅkhārabhājaniyamahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā vedallanti veditabbā.

238. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ අරිට්ඨ භික්ෂුව, රජකයා (රෙදි අපුල්ලන්නා) සුවඳැති හෝ දුගඳැති, පරණ හෝ අලුත්, පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු රෙදි සියල්ල එක ම මිටියකට බඳින්නාක් මෙන්, කෙලෙස් රහිත භික්ෂූන්ගේ ප්‍රණීත වූ සිවුරු ආදිය පරිභෝජනය කිරීම ද, ස්ථිර ශීලයක් නැති ගිහියන්ගේ අන්තරායකර වූ සක්කාය දිට්ඨිය සහිත පරිභෝජනය ද, ස්ථිර ශීලවන්ත භික්ෂූන්ගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකිරීම නිසා මාර්ග ඵල වැසී යන ස්වකීය කැමැත්ත සහිත පරිභෝජනය ද යන මේ සියල්ල එක හා සමාන කොට දක්වන්නේ යැයි අරිට්ඨගේ මතය හෙළි කර, දැන් වැරදි ලෙස ඉගෙන ගත් පර්යාප්තියේ දොස් පෙන්වීමට ‘ඉධ භික්ඛවෙ ඒකච්චෙ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘පරියාපුණන්ති’ යනු ඉගෙන ගනිති යන්නයි. ‘සුත්ත’ යනු උභතෝ විභංග, නිද්දේස, ඛන්ධක, පරිවාර සහ සුත්තනිපාතයේ මංගල, රතන, නාලක, තුවටක වැනි සූත්‍ර ද, සූත්‍ර නාමය සහිත වෙනත් බුද්ධ වචන ද වේ. ගාථා සහිත සියලු සූත්‍ර ‘ගෙය්‍ය’ නම් වේ; විශේෂයෙන් සංයුක්ත නිකායේ මුළු සගාථවග්ගය මීට අයත් වේ. මුළු අභිධර්ම පිටකය ද, ගාථා රහිත සූත්‍ර ද, අන් අංග අටට ඇතුළත් නොවන බුද්ධ වචන ද ‘වෙය්‍යාකරණ’ නම් වේ. ධම්මපදය, තේර ගාථා, තේරී ගාථා සහ සුත්තනිපාතයේ සූත්‍ර නාමය රහිත ශුද්ධ ගාථාවෝ ‘ගාථා’ නම් වෙති. සොමනස්ස සහ ඥානමය ගාථාවලින් යුත් සූත්‍ර අසූ දෙක ‘උදාන’ නම් වේ. ‘වුත්තඤ්හෙතං භාග්‍යවතා’ යනාදී වශයෙන් පවතින සූත්‍ර එකසිය දහය ‘ඉතිවුත්තක’ නම් වේ. අපණ්ණක ජාතකය ආදී පන්සිය පනහකට අධික ජාතක කථා ‘ජාතක’ නම් වේ. ‘මහණෙනි, ආනන්දයෙනි, මේ ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්ම සතරකි’ යනාදී වශයෙන් ආශ්චර්ය අද්භූත කරුණු සහිත සියලු සූත්‍ර ‘අබ්භුතධම්ම’ නම් වේ. චූළවේදල්ල, මහා වේදල්ල, සම්මාදිට්ඨි, සක්කපඤ්හ, සංඛාරභාජනීය, මහාපුණ්ණම සූත්‍ර ආදී නුවණ හා ප්‍රීතිය ලබා දෙන, ප්‍රශ්න විචාරන ලද සූත්‍ර ‘වේදල්ල’ නම් වේ.

---

Atthaṃ na upaparikkhantīti atthatthaṃ kāraṇatthaṃ na passanti na pariggaṇhanti. Anupaparikkhatanti anupaparikkhantānaṃ. Na nijjhānaṃ khamantīti na upaṭṭhahanti na āpāthaṃ āgacchanti, imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ samādhi vipassanā maggo phalaṃ vaṭṭaṃ vivaṭṭaṃ kathitanti evaṃ jānituṃ na sakkā hontīti attho. Te upārambhānisaṃsā cevāti te paresaṃ vāde dosāropanānisaṃsā hutvā pariyāpuṇantīti attho. Itivādappamokkhānisaṃsā cāti evaṃ vādapamokkhānisaṃsā, parehi sakavāde dose āropite taṃ dosaṃ evaṃ mocessāmāti imināva kāraṇena pariyāpuṇantīti attho. Tañcassa atthaṃ nānubhontīti yassa ca maggassa vā phalassa vā atthāya kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇanti, tañcassa dhammassa atthaṃ ete duggahitaggāhino nānubhonti. Apica parassa vāde upārambhaṃ āropetuṃ attano vādaṃ mocetuṃ asakkontāpi tañca atthaṃ nānubhontiyeva.

‘අත්ථං න උපපරික්ඛන්ති’ යනු සැබෑ අර්ථය හෝ කරුණු සහිත අර්ථය නොදකිති, වටහා නොගනිති යන්නයි. ‘අනුපපරික්ඛතං’ යනු විමසා නොබලන්නන්ගේ යන්නයි. ‘න නිජ්ඣානං ඛමන්ති’ යනු නුවණට ගෝචර නොවේ, වැටහෙන්නේ නැත යන්නයි. එනම් මෙම පර්යාප්තියේ ශීලය, සමාධිය, විදර්ශනාව, මාර්ගය, ඵලය, සංසාරය හා නිවන ගැන වදාරා ඇතැයි තේරුම් ගැනීමට ඔවුන්ට නොහැකි වේ යන අර්ථයයි. ‘තෙ උපාරම්භානිසංසා චෙව’ යනු ඔවුන් අන්‍යයන්ගේ වාදයන්ට දොස් නැගීමේ ප්‍රයෝජනය බලාපොරොත්තුවෙන් ධර්මය ඉගෙන ගනිති යන අර්ථයයි. ‘ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංසා ච’ යනු මෙලෙස අන්‍යයන් තමාගේ වාදයේ දොස් පෙන්වූ විට එම දොස්වලින් මිදීමේ අදහසින් ම ධර්මය ඉගෙන ගනිති යන අර්ථයයි. ‘තඤ්චස්ස අත්ථං නානුභොන්ති’ යනු යම් මාර්ග ඵල අත්පත් කරගනු පිණිස කුලපුත්‍රයන් ධර්මය ඉගෙන ගනිත් ද, වැරදි ලෙස ධර්මය ග්‍රහණය කරගන්නා මොවුහු ඒ ධර්මයේ අර්ථය වූ මාර්ග ඵල අත් නොවිඳිති. තවද අනුන්ගේ මතවලට දොස් නැගීමට හෝ තමන්ගේ මතය නිවැරදි බව පෙන්වීමට අසමත් වන ඔවුන් ඒ ප්‍රයෝජනය අත් නොවිඳින්නේ ම ය.

---

239. Alagaddatthikoti āsivisaatthiko. Gadoti hi visassa nāmaṃ, taṃ tassa alaṃ paripuṇṇaṃ atthīti alagaddo. Bhogeti sarīre. Idha pana, bhikkhave, ekacce kulaputtā dhammaṃ pariyāpuṇantīti nittharaṇapariyattivasena uggaṇhanti. Tisso hi pariyattiyo alagaddapariyatti nittharaṇapariyatti bhaṇḍāgārikapariyattīti.

239. ‘අලගද්දත්ථිකො’ යනු විෂ සහිත සර්පයන් (අසිවිස) සොයන්නා ය. ‘ගද’ යනු විෂට නමකි, එම විෂ ඔහු කෙරෙහි ඇති බැවින් ‘අලගද්ද’ (සර්පයා) නම් වේ. ‘භොගෙසු’ යනු ශරීරයෙහි ය. ‘ඉධ පන භික්ඛවෙ ඒකච්චෙ කුලපුත්තා ධම්මං පරියාපුණන්ති’ යනු සසර දුකින් එතෙර වීමේ (නිත්තරණ) පර්යාප්තිය වශයෙන් ඉගෙන ගනිති යන්නයි. පර්යාප්තිය (ධර්මය හැදෑරීම) තෙවැදෑරුම් වේ; එනම් අලගද්ද පර්යාප්තිය, නිත්තරණ පර්යාප්තිය සහ භාණ්ඩාගාරික පර්යාප්තිය වශයෙනි.

---

Tattha yo buddhavacanaṃ uggahetvā evaṃ cīvarādīni vā labhissāmi, catuparisamajjhe vā maṃ jānissantīti lābhasakkārahetu pariyāpuṇāti, tassa sā pariyatti alagaddapariyatti nāma. Evaṃ pariyāpuṇato hi buddhavacanaṃ apariyāpuṇitvā niddokkamanaṃ varataraṃ.

එහි යමෙක් බුද්ධ වචනය උගෙන, ‘මෙසේ මට සිවුරු ආදිය ලැබෙනු ඇත, සිව්වනක් පිරිස මැද මා ප්‍රසිද්ධ වනු ඇත’ යනුවෙන් ලාභ සත්කාර උදෙසා ධර්මය ඉගෙන ගනී ද, ඔහුගේ ඒ හැදෑරීම ‘අලගද්ද පර්යාප්තිය’ නම් වේ. මෙසේ ලාභ ප්‍රයෝජන උදෙසා ධර්මය ඉගෙන ගැනීමට වඩා බුද්ධ වචනය ඉගෙන නොගෙන නිදා ගැනීම උතුම් වේ.

---

Yo pana buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ pūretvā samādhissa āgataṭṭhāne samādhigabbhaṃ gaṇhāpetvā vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanaṃ paṭṭhapetvā maggaphalānaṃ āgataṭṭhāne maggaṃ bhāvessāmi phalaṃ [Pg.14] sacchikarissāmīti uggaṇhāti, tassa sā pariyatti nittharaṇapariyatti nāma hoti.

යමෙක් බුද්ධ වචනය ඉගෙන, ශීලය දැක්වෙන තැන්හි ශීලය සම්පූර්ණ කර, සමාධිය දැක්වෙන තැන්හි සමාධි ගර්භය අත්පත් කරගෙන, විදර්ශනාව දැක්වෙන තැන්හි විදර්ශනාව වඩා, මාර්ග ඵල දැක්වෙන තැන්හි මාර්ගය වඩා ඵලය සාක්ෂාත් කරමි යන අදහසින් ධර්මය ඉගෙන ගනී ද, ඔහුගේ ඒ හැදෑරීම ‘නිත්තරණ පර්යාප්තිය’ නම් වේ.

---

Khīṇāsavassa pana pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāma. Tassa hi apariññātaṃ appahīnaṃ abhāvitaṃ asacchikataṃ vā natthi. So hi pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo sacchikataphalo, tasmā buddhavacanaṃ pariyāpuṇanto tantidhārako paveṇipālako vaṃsānurakkhakova hutvā uggaṇhāti. Itissa sā pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti nāma hoti.

රහතන් වහන්සේගේ පරියත්තිය (ධර්ම හැදෑරීම) 'භාණ්ඩාගාරික පරියත්තිය' (භාණ්ඩාගාරිකයෙකු වැනි වූ ඉගෙනීම) නම් වේ. මන්දයත්, එම රහතන් වහන්සේට පිරිසිඳ නොදන්නා ලද දුක්ඛ සත්‍යයක්, ප්‍රහීණය නොකරන ලද සමුදය සත්‍යයක්, වඩන ලද මාර්ග සත්‍යයක් හෝ සාක්ෂාත් නොකරන ලද නිරෝධ සත්‍යයක් නොමැති බැවිනි. උන්වහන්සේ පිරිසිඳ දන්නා ලද ස්කන්ධ ඇති, ප්‍රහීණය කරන ලද ක්ලේශයන් ඇති, වඩන ලද ආර්ය මාර්ගය ඇති, සාක්ෂාත් කරන ලද ඵල ඇති බැවින්, බුද්ධ වචනය හදාරන කල්හි ඒ ආර්ය උත්තමයා පාලි ධර්ම පරම්පරාව හා වංශය සුරකින්නෙකු ලෙස පමණක් එය හදාරයි. එබැවින් රහතන් වහන්සේගේ එම පරියත්තිය භාණ්ඩාගාරික පරියත්තිය නම් වේ.

---

Yo pana puthujjano chātabhayādīsu ganthadharesu ekasmiṃ ṭhāne vasituṃ asakkontesu sayaṃ bhikkhācārena akilamamāno atimadhuraṃ buddhavacanaṃ mā nassatu, tantiṃ dhāressāmi, vaṃsaṃ ṭhapessāmi, paveṇiṃ pālessāmīti pariyāpuṇāti, tassa pariyatti bhaṇḍāgārikapariyatti hoti, na hotīti? Na hoti. Kasmā? Na attano ṭhāne ṭhatvā pariyāputattā. Puthujjanassa hi pariyatti nāma alagaddā vā hoti nittharaṇā vā, sattannaṃ sekkhānaṃ nittharaṇāva, khīṇāsavassa bhaṇḍāgārikapariyattiyeva. Imasmiṃ pana ṭhāne nittharaṇapariyatti adhippetā.

යම් පෘථග්ජනයෙක් සාගිනි බිය ආදිය පවතින කල්හි, ග්‍රන්ථ ධුරයන් හැදෑරීම පිණිස එකම ස්ථානයක රැඳී සිටීමට අපොහොසත් වූවත්, පිණ්ඩපාතයෙන් යැපෙමින් වෙහෙස නොවී, "මේ අති මිහිරි බුද්ධ වචනය වැනසී නොයාවා, මම පාලි අනුපිළිවෙළ දරන්නෙමි, වංශය පිහිටුවන්නෙමි, පරම්පරාව රකින්නෙමි" යි සිතා ධර්මය හදාරයි ද, ඔහුගේ එම පරියත්තිය භාණ්ඩාගාරික පරියත්තිය වේද, නැද්ද? එය භාණ්ඩාගාරික පරියත්තිය නොවේ. ඒ මන්ද යත්? තමන්ගේම ස්ථානයෙහි (එනම් රහත් බවෙහි) පිහිටා නොහදාරන බැවිනි. පෘථග්ජනයාගේ පරියත්තිය නම් අලගද්දූපම (නයකු අල්ලන්නා බඳු) හෝ නිත්තරණ (සංසාරයෙන් එතර වීම පිණිස වූ) හෝ වේ. සප්ත ශෛක්ෂයන්ගේ පරියත්තිය නිත්තරණ පරියත්තියම වේ. රහතන් වහන්සේගේ පරියත්තියම භාණ්ඩාගාරික පරියත්තිය වේ. මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේ නිත්තරණ පරියත්තියයි.

---

Nijjhānaṃ khamantīti sīlādīnaṃ āgataṭṭhānesu idha sīlaṃ kathitaṃ, idha samādhi, idha vipassanā, idha maggo, idha phalaṃ, idha vaṭṭaṃ, idha vivaṭṭanti āpāthaṃ āgacchanti. Tañcassa atthaṃ anubhontīti yesaṃ maggaphalānaṃ atthāya pariyāpuṇanti. Suggahitapariyattiṃ nissāya maggaṃ bhāvetvā phalaṃ sacchikarontā tañcassa dhammassa atthaṃ anubhavanti. Paravāde upārambhaṃ āropetuṃ sakkontāpi sakavāde āropitaṃ dosaṃ icchiticchitaṭṭhānaṃ gahetvā mocetuṃ sakkontāpi anubhontiyeva. Dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattantīti sīlādīnaṃ āgataṭṭhāne sīlādīni pūrentānampi, paresaṃ vāde sahadhammena upārambhaṃ āropentānampi, sakavādato dosaṃ harantānampi, arahattaṃ patvā parisamajjhe dhammaṃ desetvā dhammadesanāya pasannehi upanīte cattāro paccaye paribhuñjantānampi dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti.

'නිජ්ඣානං ඛමන්ති' යනු ශීලාදිය සඳහන් වන ස්ථානවල 'මෙහි ශීලය කියන ලදී, මෙහි සමාධිය, මෙහි විපස්සනාව, මෙහි මාර්ගය, මෙහි ඵලය, මෙහි වට්ටය, මෙහි විවට්ටය' යනුවෙන් ඥානයට මැනවින් වැටහීමයි. 'තංචස්ස අත්ථං අනුභොන්ති' යනු යම් මාර්ග ඵලයක ප්‍රයෝජනය පිණිස ධර්මය හදාරයිද, මැනවින් උගත් පරියත්තිය නිසාවෙන් මාර්ගය වඩා ඵලය සාක්ෂාත් කරමින් එම ධර්මයේ අර්ථය අත්විඳීමයි. පරවාදයන්හි දෝෂාරෝපණය කිරීමට හැකි වුවද, ස්වවාදයෙහි නැඟෙන දෝෂයන් තමන්ට රුචි පාලි පාඨයන් ගෙන බැහැර කිරීමට හැකි වුවද, ඔවුහු එම අර්ථය අත්විඳින්නෝමය. 'දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය සංවත්තන්ති' යනු ශීලාදිය පුරන අයටත්, අන්‍ය මතයන්ට ධර්මානුකූලව දෝෂාරෝපණය කරන අයටත්, ස්වවාදයෙහි දෝෂ බැහැර කරන අයටත්, රහත් බවට පත්ව සිව්පිරිස මැද ධර්මය දේශනා කර එයින් පැහැදුණු අය පූජා කරන සිව්පසය පරිභෝජනය කරන අයටත් එය දීර්ඝ කාලයක් හිත සුව පිණිස පවතින බවයි.

---

Evaṃ [Pg.15] suggahite buddhavacane ānisaṃsaṃ dassetvā idāni tattheva niyojento tasmā tiha, bhikkhavetiādimāha. Tattha tasmāti yasmā duggahitapariyatti duggahitaalagaddo viya dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattati, suggahitapariyatti suggahitaalagaddo viya dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattati, tasmāti attho. Tathā naṃ dhāreyyāthāti tatheva naṃ dhāreyyātha, teneva atthena gaṇheyyātha. Ye vā panāssu viyattā bhikkhūti ye vā pana aññe sāriputtamoggallānamahākassapamahākaccānādikā byattā paṇḍitā bhikkhū assu, te pucchitabbā. Ariṭṭhena viya pana mama sāsane na kalalaṃ vā kacavaraṃ vā pakkhipitabbaṃ.

මෙසේ මැනවින් උගත් බුද්ධ වචනයෙහි ආනිසංස දක්වා, දැන් එම මැනවින් හැදෑරීමෙහිම නියුක්ත කරනු පිණිස 'තස්මාතිහ භික්ඛවෙ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'තස්මා' යනු, වැරදි ලෙස උගත් පරියත්තිය වැරදි ලෙස අල්ලාගත් නයකු මෙන් දීර්ඝ කාලයක් අහිත පිණිස හා දුක් පිණිස පවතින බැවිනි. මැනවින් උගත් පරියත්තිය මැනවින් අල්ලාගත් නයකු මෙන් දීර්ඝ කාලයක් හිත සුව පිණිස පවතින බැවිනි. 'තථා නං ධාරෙය්‍යාථ' යනු එම ආකාරයෙන්ම, එම අර්ථයෙන්ම එය දරාගත යුතුය යන්නයි. 'යේ වා පනාස්සු බ්‍යත්තා භික්ඛූ' යනු සාරිපුත්ත, මොග්ගල්ලාන, මහා කාශ්‍යප, මහා කච්චායන ආදී ව්‍යත්ත ප්‍රඥාවන්ත යම් භික්ෂූන් වෙත්ද, ඔවුන්ගෙන් විමසිය යුතුය. අරිට්ඨ භික්ෂුව මෙන් මාගේ ශාසනයට මඩ හෝ කුණුකසළ නොදැමිය යුතුය.

---

240. Kullūpamanti kullasadisaṃ. Nittharaṇatthāyāti caturoghanittharaṇatthāya. Udakaṇṇavanti yañhi udakaṃ gambhīraṃ na puthulaṃ. Puthulaṃ vā pana na gambhīraṃ, na taṃ aṇṇavoti vuccati. Yaṃ pana gambhīrañceva puthulañca, taṃ aṇṇavoti vuccati. Tasmā mahantaṃ udakaṇṇavanti mahantaṃ puthulaṃ gambhīraṃ udakanti ayamettha attho. Sāsaṅkaṃ nāma yattha corānaṃ nivutthokāso dissati. Ṭhitokāso, nisinnokāso, nipannokāso dissati. Sappaṭibhayaṃ nāma yattha corehi manussā hatā dissanti, viluttā dissanti, ākoṭitā dissanti. Uttarasetūti udakaṇṇavassa upari baddho setu. Kullaṃ bandhitvāti kullo nāma taraṇatthāya kalāpaṃ katvā baddho. Pattharitvā baddhā pana padaracāṭiādayo uḷumpoti vuccanti. Uccāretvāti ṭhapetvā. Kiccakārīti pattakārī yuttakārī, patirūpakārīti attho. Dhammāpi vo pahātabbāti ettha dhammāti samathavipassanā. Bhagavā hi samathepi chandarāgaṃ pajahāpesi, vipassanāyapi. Samathe chandarāgaṃ kattha pajahāpesi? ‘‘Iti kho, udāyi, nevasaññānāsaññāyatanassapi pahānaṃ vadāmi, passasi no tvaṃ, udāyi, taṃ saṃyojanaṃ aṇuṃ vā thūlaṃ vā, yassāhaṃ no pahānaṃ vadāmī’’ti (ma. ni. 2.156) ettha samathe chandarāgaṃ pajahāpesi. ‘‘Imaṃ ce tumhe, bhikkhave, diṭṭhiṃ evaṃ parisuddhaṃ evaṃ pariyodātaṃ na allīyetha na kelāyetha na dhanāyethā’’ti (ma. ni. 1.401) ettha vipassanāya chandarāgaṃ pajahāpesi[Pg.16]. Idha pana ubhayattha pajahāpento ‘‘dhammāpi vo pahātabbā, pageva adhammā’’ti āha.

240. 'කුල්ලූපමං' යනු පහුරක් බඳු වූ යන්නයි. 'නිත්තරණත්ථාය' යනු සිවු වැදෑරුම් ඕඝයන්ගෙන් එතර වීම පිණිසයි. 'උදකණ්ණවං' යනු ගැඹුරු වූත් පළල් වූත් මහා ජල කඳයි. යම් ජලයක් ගැඹුරු වුවත් පළල් නොවන්නේද, පළල් වුවත් ගැඹුරු නොවන්නේද එය 'අණ්ණව' (මහා සාගරය) යැයි නොකියනු ලැබේ. යමක් ගැඹුරු මෙන්ම පළල් වේද එය 'අණ්ණව' නම් වේ. 'සාසංක' යනු සොරුන් සිටින බවට සැක සහිත ස්ථානයයි. 'සප්පටිභය' යනු සොරුන් විසින් මිනිසුන් මරා දැමූ, පැහැරගත් හෝ තැළුෑ බව පෙනෙන බිය සහිත ස්ථානයයි. 'උත්තරසේතු' යනු මහා ජලය මතුපිට බඳින ලද පාලමයි. 'කුල්ලං බන්ධිත්වා' යනු එතර වීම පිණිස උණ හෝ ලී මිටි බැඳ පහුරක් සකසා ගැනීමයි. 'කිච්චකාරී' යනු කළ යුතු දේ, සුදුසු දේ කරන්නායි. 'ධම්මාපි වො පහාතබ්බා' යන්නෙහි 'ධර්ම' යනු සමථ සහ විපස්සනා ධර්මයන්ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමථයෙහි මෙන්ම විපස්සනාවෙහිද පවතින ඡන්දරාගය ප්‍රහීණය කරවූ සේක. උදායී සූත්‍රයෙහි සමථය පිළිබඳ ඡන්දරාගය අත්හැරීමට වදාළ සේක. 'ඉමං චේ තුම්හේ භික්ඛවේ දිට්ඨිං...' යන තැන විපස්සනා ප්‍රඥාව පිළිබඳ ඡන්දරාගය අත්හැරීමට වදාළ සේක. මෙහිදී 'ධම්මාපි වො පහාතබ්බා පගේව අධම්මා' යැයි වදාළේ ඒ දෙවැදෑරුම් ධර්මයන්හිම ඡන්දරාගය දුරු කරවනු පිණිසයි.

---

Tatrāyaṃ adhippāyo – bhikkhave, ahaṃ evarūpesu santappaṇītesu dhammesu chandarāgappahānaṃ vadāmi, kiṃ pana imasmiṃ asaddhamme gāmadhamme vasaladhamme duṭṭhulle odakantike, yattha ayaṃ ariṭṭho moghapuriso niddosasaññī pañcasu kāmaguṇesu chandarāgaṃ nālaṃ antarāyāyāti vadati. Ariṭṭhena viya na tumhehi mayhaṃ sāsane kalalaṃ vā kacavaraṃ vā pakkhipitabbanti evaṃ bhagavā imināpi ovādena ariṭṭhaṃyeva niggaṇhāti.

මෙහි අදහස මෙයයි - මහණෙනි, මම මෙබඳු ශාන්ත වූ ප්‍රණීත වූ (මහග්ගත ධ්‍යාන) ධර්මයන්හි පවා ඡන්දරාගය ප්‍රහීණය කළ යුතුයැයි පවසමි. එසේ නම්, අසද්ධර්ම වූ, ගාමධර්ම වූ, වසල ධර්ම වූ, අශිෂ්ට වූ, පැන් සේදීම කෙළවර කොට ඇති මේ මෛථුන්‍ය ධර්මය ගැන කිව යුත්තේ කුමක්ද? මෝඝ පුරුෂයෙක් වූ මේ අරිට්ඨ භික්ෂුව පංච කාම ගුණයන්හි ඇලීම මාර්ග ඵලයන්ට බාධාවක් නොවන බවත්, එය නිවැරදි බවත් පවසයි. අරිට්ඨ මෙන් ඔබලා මාගේ ශාසනයට මඩ හෝ කුණුකසළ නොදැමිය යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ධම්මාපි වො පහාතබ්බා' යන මේ අවවාදයෙන් අරිට්ඨ භික්ෂුවවම නිග්‍රහයට ලක් කළ සේක.

---

241. Idāni yo pañcasu khandhesu tividhaggāhavasena ahaṃ mamanti gaṇhāti, so mayhaṃ sāsane ayaṃ ariṭṭho viya kalalaṃ kacavaraṃ pakkhipatīti dassento chayimāni, bhikkhavetiādimāha. Tattha diṭṭhiṭṭhānānīti diṭṭhipi diṭṭhiṭṭhānaṃ, diṭṭhiyā ārammaṇampi diṭṭhiṭṭhānaṃ, diṭṭhiyā paccayopi. Rūpaṃ etaṃ mamātiādīsu etaṃ mamāti taṇhāggāho. Esohamasmīti mānaggāho. Eso me attāti diṭṭhiggāho. Evaṃ rūpārammaṇā taṇhāmānadiṭṭhiyo kathitā honti. Rūpaṃ pana attāti na vattabbaṃ. Vedanādīsupi eseva nayo. Diṭṭhaṃ rūpāyatanaṃ, sutaṃ saddāyatanaṃ, mutaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ, tañhi patvā gahetabbato mutanti vuttaṃ. Avasesāni sattāyatanāni viññātaṃ nāma. Pattanti pariyesitvā vā apariyesitvā vā pattaṃ. Pariyesitanti pattaṃ vā appattaṃ vā pariyesitaṃ. Anuvicaritaṃ manasāti cittena anusañcaritaṃ. Lokasmiñhi pariyesitvā pattampi atthi, pariyesitvā nopattampi. Apariyesitvā pattampi atthi, apariyesitvā nopattampi. Tattha pariyesitvā pattaṃ pattaṃ nāma. Pariyesitvā nopattaṃ pariyesitaṃ nāma. Apariyesitvā pattañca, apariyesitvā nopattañca manasānuvicaritaṃ nāma.

241. දැන් යම් පුද්ගලයෙක් පංචස්කන්ධය විෂයයෙහි තෘෂ්ණා, මාන, දිට්ඨි යන තෙවිධ ග්‍රහණයන්ගේ වශයෙන් 'මම වෙමි', 'මගේ ය' යි ග්‍රහණය කරයිද, ඔහු මාගේ ශාසනයෙහි මේ අරිට්ඨ මහණා මෙන් මඩ හා කසළ දමන්නේ යැයි පෙන්වා දෙනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, මේ (දෘෂ්ටිස්ථාන) සයකි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දෘෂ්ටිස්ථාන' යනු දෘෂ්ටිය ද දෘෂ්ටිස්ථානයකි (දෘෂ්ටියට හේතුවකි), දෘෂ්ටියට අරමුණු වන පංචස්කන්ධය ද දෘෂ්ටිස්ථානයකි, දෘෂ්ටියට ප්‍රත්‍ය වන අවිද්‍යාව, ඵස්සය, සංඥාව, විතර්කය, අයෝනිසෝමනසිකාරය, පාපමිත්‍ර සේවනය හා පරතෝඝෝෂය ආදී කරුණු ද දෘෂ්ටිස්ථාන නම් වේ. 'රූපය මාගේ ය' යනාදී පාඨයන්හි 'මෙය මාගේ ය' යනු තෘෂ්ණා ග්‍රහණයයි. 'මම මෙය වෙමි' යනු මාන ග්‍රහණයයි. 'මෙය මාගේ ආත්මයයි' යනු දෘෂ්ටි ග්‍රහණයයි. මෙසේ රූපාරම්මණික තෘෂ්ණා, මාන හා දෘෂ්ටි යන කරුණු දක්වන ලදී. එහෙත් රූපය 'ආත්මය' යැයි නොකිය යුතුය. වේදනා ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'දිට්ඨ' යනු රූප ආයතනයයි, 'සුත' යනු ශබ්ද ආයතනයයි, 'මුත' යනු ගන්ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බ යන ආයතනයන්ය. මන්දයත්, එම ගන්ධාරම්මණ ආදිය (ඉන්ද්‍රියන්හි) ගැටී ලබාගත යුතු බැවින් 'මුත' යයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි ආයතන සත 'විඤ්ඤාත' නම් වේ. 'පත්ත' යනු සොයා හෝ නොසොයා හෝ පැමිණි අරමුණයි. 'පරියෙසිත' යනු ලැබුණු හෝ නොලැබුණු හෝ සොයන ලද අරමුණයි. 'මනසා අනුවිචරිත' යනු සිතින් නැවත නැවත සිතන ලද අරමුණයි. ලෝකයෙහි සොයා ලැබුණු අරමුණු ද ඇත, සොයා නොලැබුණු අරමුණු ද ඇත. නොසොයා ලැබුණු අරමුණු ද ඇත, නොසොයා නොලැබුණු අරමුණු ද ඇත. එහි සොයා ලැබුණු අරමුණ 'පත්ත' නම් වේ. සොයා නොලැබුණු අරමුණ 'පරියෙසිත' නම් වේ. නොසොයා ලැබුණු අරමුණ ද, නොසොයා නොලැබුණු අරමුණ ද 'මනසා අනුවිචරිත' නම් වේ.

---

Atha vā pariyesitvā pattampi apariyesitvā pattampi pattaṭṭhena pattaṃ nāma. Pariyesitvā nopattaṃ pariyesitaṃ nāma. Apariyesitvā nopattaṃ manasānuvicaritaṃ nāma. Sabbaṃ vā etaṃ manasā anuvicaritattā manasānuvicaritaṃ nāma. Iminā viññāṇārammaṇā taṇhāmānadiṭṭhiyo kathitā, desanāvilāsena heṭṭhā diṭṭhādiārammaṇavasena viññāṇaṃ dassitaṃ[Pg.17]. Yampi taṃ diṭṭhiṭṭhānanti yampi etaṃ so lokotiādinā nayena pavattaṃ diṭṭhiṭṭhānaṃ.

නොඑසේ නම්, සොයා ලැබුණු දෙය ද නොසොයා ලැබුණු දෙය ද යන දෙවර්ගයම ලැබුණු යන අර්ථයෙන් 'පත්ත' නම් වේ. සොයා නොලැබුණු දෙයම 'පරියෙසිත' නම් වේ. නොසොයා නොලැබුණු දෙය 'මනසා අනුවිචරිත' නම් වේ. එසේත් නැතිනම් මේ සියල්ල සිතින් නැවත නැවත සිතන බැවින් 'මනසා අනුවිචරිත' නම් වේ. මෙයින් විඥානය අරමුණු කරගත් තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි ගැන පවසන ලදී. දේශනා විලාසය අනුව කලින් 'දිට්ඨ' ආදී අරමුණු වශයෙන් විඥානය පෙන්වා දෙන ලදී. 'යම් දෘෂ්ටිස්ථානයක් වේ ද' යනු 'ඒ ලෝකය ද ඒ ආත්මය ද වේ' යනාදී වශයෙන් පවතින යම් සක්කාය දිට්ඨියකට හේතුවක් ඇද්ද එයයි.

---

So loko so attāti yā esā ‘‘rūpaṃ attato samanupassatī’’tiādinā nayena pavattā diṭṭhi loko ca attā cāti gaṇhāti, taṃ sandhāya vuttaṃ. So pecca bhavissāmīti so ahaṃ paralokaṃ gantvā nicco bhavissāmi, dhuvo sassato avipariṇāmadhammo bhavissāmi, sinerumahāpathavīmahāsamuddādīhi sassatīhi samaṃ tatheva ṭhassāmi. Tampi etaṃ mamāti tampi dassanaṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti samanupassati. Iminā diṭṭhārammaṇā taṇhāmānadiṭṭhiyo kathitā. Vipassanāya paṭivipassanākāle viya pacchimadiṭṭhiyā purimadiṭṭhiggahaṇakāle evaṃ hoti.

'ඒ ලෝකය ද ඒ ආත්මය ද වේ' යනු යම් මේ 'රූපය ආත්මය වශයෙන් දක්නේද' යනාදී ක්‍රමයෙන් පවතින දෘෂ්ටිය, සංස්කාර ලෝකය හා ආත්මය එකක් ලෙස ගනියි ද, එය අරභයා වදාරන ලදී. 'මම පරලොව ගොස් නිත්‍ය වන්නෙමි' යනු 'ඒ මම පරලොව ගොස් නිත්‍ය වන්නෙමි, ස්ථිර වන්නෙමි, සදාකාලික වන්නෙමි, වෙනස් නොවන ස්වභාවයෙන් යුක්ත වන්නෙමි, මහා මේරු පර්වතය, මහා පෘථිවිය, මහා සමුද්‍රය ආදී සදාකාලික වස්තූන් හා සමානවම එලෙසම පවතින්නෙමි' යන්නයි. 'එය ද මගේ ය' යනු ඒ (මිථ්‍යා) දෘෂ්ටි දර්ශනය ද 'මෙය මගේ ය, මම මෙය වෙමි, මෙය මගේ ආත්මයයි' යනුවෙන් නැවත නැවත දක්නා බවයි. මෙයින් දෘෂ්ටිය අරමුණු කරගත් තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි පවසන ලදී. විපස්සනාවෙන් පසුකාලීන විපස්සනාවකදී පෙර විපස්සනාව දකිනවා සේ, පසුකාලීන දෘෂ්ටියකින් පෙර දෘෂ්ටිය ග්‍රහණය කරන අවස්ථාව මෙසේ වේ.

---

Sukkapakkhe rūpaṃ netaṃ mamāti rūpe taṇhāmānadiṭṭhiggāhā paṭikkhittā. Vedanādīsupi eseva nayo. Samanupassatīti imassa pana padassa taṇhāsamanupassanā mānasamanupassanā diṭṭhisamanupassanā ñāṇasamanupassanāti catasso samanupassanāti attho. Tā kaṇhapakkhe tissannaṃ samanupassanānaṃ, sukkapakkhe ñāṇasamanupassanāya vasena veditabbā. Asati na paritassatīti avijjamāne bhayaparitassanāya taṇhāparitassanāya vā na paritassati. Iminā bhagavā ajjhattakkhandhavināse aparitassamānaṃ khīṇāsavaṃ dassento desanaṃ matthakaṃ pāpesi.

කුසල පක්ෂයෙහි (නිවැරදි පැත්තෙහි) 'රූපය මගේ නොවේ' යන පාඨයෙන් රූපය කෙරෙහි පවතින තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි ග්‍රහණයන් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. වේදනා ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'සමනුපස්සති' (නැවත නැවත දකියි) යන පදයේ අර්ථය නම් තෘෂ්ණා සමනුපස්සනාව, මාන සමනුපස්සනාව, දෘෂ්ටි සමනුපස්සනාව හා ඥාන සමනුපස්සනාව යන සතරයි. අකුසල පක්ෂයෙහි පළමු සමනුපස්සනා තුන ද, කුසල පක්ෂයෙහි ඥාන සමනුපස්සනාව ද වශයෙන් මේවා දත යුතුය. 'නොමැති කල්හි තැති නොගනියි' යනු බිය නිසා ඇතිවන තැති ගැනීම හෝ තෘෂ්ණාව නිසා ඇතිවන තැති ගැනීම (ආත්මය කියා දෙයක්) නොමැති කල්හි සිදු නොවන බවයි. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආධ්‍යාත්මික ස්කන්ධයන්ගේ විනාශයෙහිදී තැති නොගන්නා වූ රහතන් වහන්සේව පෙන්වා දෙමින් දේශනාව අවසානයට පමුණුවන ලදී.

---

242. Evaṃ vutte aññataro bhikkhūti evaṃ bhagavatā vutte aññataro anusandhikusalo bhikkhu – ‘‘bhagavatā ajjhattakkhandhavināse aparitassantaṃ khīṇāsavaṃ dassetvā desanā niṭṭhāpitā, ajjhattaṃ aparitassante kho pana sati ajjhattaṃ paritassakena bahiddhā parikkhāravināse paritassakena aparitassakena cāpi bhavitabbaṃ. Iti imehi catūhi kāraṇehi ayaṃ pañho pucchitabbo’’ti cintetvā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā añjaliṃ paggayha bhagavantaṃ etadavoca. Bahiddhā asatīti bahiddhā parikkhāravināse. Ahu vata meti ahosi vata me bhaddakaṃ yānaṃ vāhanaṃ hiraññaṃ suvaṇṇanti attho. Taṃ vata me natthīti taṃ vata idāni mayhaṃ natthi, rājūhi vā corehi vā haṭaṃ, agginā vā daḍḍhaṃ, udakena vā vuḷhaṃ, paribhogena [Pg.18] vā jiṇṇaṃ. Siyā vata meti bhaveyya vata mayhaṃ yānaṃ vāhanaṃ hiraññaṃ suvaṇṇaṃ sāli vīhi yavo godhumo. Taṃ vatāhaṃ na labhāmīti tamahaṃ alabhamāno tadanucchavikaṃ kammaṃ akatvā nisinnattā idāni na labhāmīti socati, ayaṃ agāriyasocanā, anagāriyassa pattacīvarādīnaṃ vasena veditabbā.

242. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ කල්හි අනුසන්ධි ගැලපීමෙහි දක්ෂ එක්තරා භික්ෂුවක් මෙසේ සිතුහ: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආධ්‍යාත්මික ස්කන්ධයන්ගේ විනාශයෙහිදී තැති නොගන්නා රහතන් වහන්සේව පෙන්වා දේශනාව නිම කළ සේක. ආධ්‍යාත්මික වශයෙන් තැති නොගැනීමක් ඇති කල්හි, ආධ්‍යාත්මිකව තැති ගන්නා පුද්ගලයා ද, බාහිර පිරිකර විනාශ වූ කල තැති ගන්නා හා තැති නොගන්නා පුද්ගලයා ද යන මේ ප්‍රභේදයන් තිබිය යුතුය. එබැවින් මේ කරුණු සතර නිසා මෙම ප්‍රශ්නය ඇසිය යුතුය" යි සිතා, සිවුර ඒකාංශ කොට පොරවා, දොහොත් මුදුන් දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළ කළහ. 'බාහිරව නොමැති කල්හි' යනු බාහිර පිරිකර විනාශ වූ කල්හිය. 'මට තිබුණා නේද' යනු 'මට හොඳ යාන වාහන, ඇතුන් අසුන්, රන් රිදී තිබුණා නේද' යන අර්ථයයි. 'දැන් ඒවා මට නැත' යනු 'ඒ සියල්ල දැන් මට නැත, රජුන් හෝ සොරෙන් හෝ ගෙන ගොස් ඇත, ගින්නෙන් දැවී ඇත, ජලයෙන් ගසාගෙන ගොස් ඇත, නැතහොත් පාවිච්චිය නිසා දිරාපත් වී ඇත' යන්නයි. 'මට ඇත්නම් හොඳයි' යනු 'මට යාන වාහන, ඇතුන් අසුන්, රන් රිදී, සහල්, වී, යව, තිරිඟු ඇත්නම් ඉතා හොඳයි' යන්නයි. 'එය මට නොලැබේ' යනු 'එම රන් රිදී ආදිය නොලැබෙන බැවින් ද, ඒවා ලබා ගැනීමට සුදුසු කටයුතු නොකර නිකම්ම සිටි බැවින් ද දැන් මට ඒවා නොලැබේ' යයි ශෝක වීමයි. මෙය ගිහියෙකුගේ ශෝකයයි. පැවිද්දෙකුගේ ශෝකය පාත්‍ර සිවුරු ආදිය සම්බන්ධයෙන් දත යුතුය.

---

Aparitassanāvāre na evaṃ hotīti yehi kilesehi evaṃ bhaveyya, tesaṃ pahīnattā na evaṃ hoti. Diṭṭhiṭṭhānādhiṭṭhānapariyuṭṭhānābhinivesānusayānanti diṭṭhīnañca diṭṭhiṭṭhānānañca diṭṭhādhiṭṭhānānañca diṭṭhipariyuṭṭhānānañca abhinivesānusayānañca. Sabbasaṅkhārasamathāyāti nibbānatthāya. Nibbānañhi āgamma sabbasaṅkhārāiñjitāni, sabbasaṅkhāracalanāni sabbasaṅkhāravipphanditāni sammanti vūpasammanti, tasmā taṃ, ‘‘sabbasaṅkhārasamatho’’ti vuccati. Tadeva ca āgamma khandhūpadhi kilesūpadhi abhisaṅkhārūpadhi, pañcakāmaguṇūpadhīti ime upadhayo paṭinissajjiyanti, taṇhā khīyati virajjati nirujjhati, tasmā taṃ, ‘‘sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho’’ti vuccati. Nibbānāyāti ayaṃ panassa sarūpaniddeso, iti sabbeheva imehi padehi nibbānassa sacchikiriyatthāya dhammaṃ desentassāti ayamattho dīpito. Tassevaṃ hotīti tassa diṭṭhigatikassa ucchijjissāmi nāmassu, vinassissāmi nāmassu, nāssu nāma bhavissāmīti evaṃ hoti. Diṭṭhigatikassa hi tilakkhaṇaṃ āropetvā suññatāpaṭisaṃyuttaṃ katvā desiyamānaṃ dhammaṃ suṇantassa tāso uppajjati. Vuttañhetaṃ – ‘‘tāso heso, bhikkhave, asutavato puthujjanassa no cassaṃ, no ca me siyā’’ti (saṃ. ni. 3.55).

අපරිතස්සනා වාරයෙහි (නොතැතිගැනීමේ කොටසෙහි) 'මෙසේ නොවේ' යන්නෙහි අර්ථය නම්, යම් කෙලෙස් සමූහයක් හේතුවෙන් මෙසේ (තෘෂ්ණාවෙන්) පැතීමක් වන්නේද, එම කෙලෙස් ප්‍රහීණ වී ඇති බැවින් මෙසේ (පැතීමක්) නොවන බවයි. දිට්ඨිට්ඨාන (දෘෂ්ටි පිහිටන කරුණු), අධිට්ඨාන (දෘෂ්ටි තදින් ගැනීම්), පරියුට්ඨාන (දෘෂ්ටි පැනනැඟීම්), අභිනිවෙස (ඇතුළත පිහිටීම්) සහ අනුසය (දෘෂ්ටි අනුසය) යනු පසුව ඇති වන දෘෂ්ටීන්ගේ ද, දෘෂ්ටිවලට හේතු වන පෙර ඇති වූ දෘෂ්ටීන්ගේ ද, දෘෂ්ටීන් පවතින කරුණුවල ද, දෘෂ්ටි නමැති පැනනැඟීම්වල ද, 'මාගේ දෘෂ්ටියම සත්‍යය, අන්‍යයන්ගේ දෘෂ්ටිය හිස්ය' යන මිථ්‍යා අභිනිවෙසයන්ගේ හා දෘෂ්ටි අනුසයන්ගේ ද නමකි. 'සබ්බසංඛාරසමථාය' යනු නිවන පිණිසයි. සැබවින්ම නිවන ඇසුරු කොට සියලු සංස්කාරයන්ගේ සෙලවීම්, සැලීම් සහ විතැන්වීම් සන්සිඳෙයි, සහමුලින්ම නිවී යයි. එබැවින් නිවන 'සර්ව සංස්කාර සමථය' යැයි කියනු ලැබේ. එමෙන්ම නිවන ඇසුරු කොට ස්කන්ධ උපධි, කෙලෙස් උපධි, අභිසංස්කාර උපධි සහ පංච කාමගුණ උපධි යන මේ සියලු උපධිහු අතහැරෙති. තෘෂ්ණාව ක්ෂය වෙයි, විරාග වෙයි, නිරුද්ධ වෙයි. එබැවින් නිවන 'සියලු උපධීන් අත්හැරීම, තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම, විරාගය සහ නිරෝධය' යැයි කියනු ලැබේ. 'නිබ්බානාය' යනු නිවනෙහි ස්වරූපය විස්තර කිරීමකි. මෙසේ මේ සියලු පදවලින් නිවන සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස ධර්මය දේශනා කරන බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙම අර්ථය පෙන්වා දෙන ලදී. 'තස්ස එවං හෝති' යනු එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයාට 'මම සැබවින්ම සිඳී යන්නෙමි, විනාශ වන්නෙමි, මම නොවන්නෙමි' යනාදී වශයෙන් (භයක්) ඇති වේ. සැබවින්ම තිලකුණු ආරෝපණය කොට, ශුන්‍යතාව හා සම්බන්ධ කොට දේශනා කරන ධර්මය අසන මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයාට (තෘෂ්ණාවෙන් හටගත්) තැතිගැනීමක් උපදී. 'මහණෙනි, ඇසූ පිරූ තැන් නැති පෘථග්ජනයාට ඇති වන මේ තැතිගැනීම නම් 'මට නොවන්නේද, මට නොවන්නේමය' (යන අදහසින්) උපදින්නක්' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

---

243. Ettāvatā bahiddhāparikkhāravināse tassanakassa ca notassanakassa ca ajjhattakkhandhavināse tassanakassa ca notassanakassa cāti imesaṃ vasena catukkoṭikā suññatā kathitā. Idāni bahiddhā parikkhāraṃ pariggahaṃ nāma katvā, vīsativatthukaṃ sakkāyadiṭṭhiṃ attavādupādānaṃ nāma katvā, sakkāyadiṭṭhipamukhā dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo diṭṭhinissayaṃ nāma katvā tikoṭikaṃ suññataṃ dassetuṃ taṃ, bhikkhave, pariggahantiādimāha. Tattha pariggahanti bahiddhā parikkhāraṃ. Pariggaṇheyyāthāti yathā viññū manusso pariggaṇheyya[Pg.19]. Ahampi kho taṃ, bhikkhaveti, bhikkhave, tumhepi na passatha, ahampi na passāmi, iti evarūpo pariggaho natthīti dasseti. Evaṃ sabbattha attho veditabbo.

243. මෙතෙක් සඳහන් කළ කරුණුවලින් බාහිර පිරිකර විනාශ වීමේදී ඇතැමෙකුට තැතිගැනීමක් ඇති වීම හා ඇතැමෙකුට ඇති නොවීම ද, ආධ්‍යාත්මික ස්කන්ධයන් විනාශ වීමේදී ඇතැමෙකුට තැතිගැනීමක් ඇති වීම හා ඇතැමෙකුට ඇති නොවීම ද යන කරුණු හතර අනුව සතරාකාර (චතුෂ්කෝටික) ශුන්‍යතා දේශනාව වදාළ සේක. දැන් බාහිර පිරිකර අල්ලා ගැනීම 'පරිග්‍රහය' ලෙස ද, විසි වැදෑරුම් සක්කාය දිට්ඨිය 'අත්තවාදූපාදානය' ලෙස ද, සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රමුඛ කොට ඇති හැට දෙවැදෑරුම් දෘෂ්ටීන් 'දෘෂ්ටි නිශ්ශ්‍රය' ලෙස ද පෙන්වා, ත්‍රිකෝටික ශුන්‍යතාව විස්තර කිරීම පිණිස 'මහණෙනි, ඒ පරිග්‍රහය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පරිග්ගහං' යනු බාහිර පිරිකරයි. 'පරිග්ගණ්හෙය්‍යථ' යනු නුවණැති මිනිසෙකු (පිරිකරක්) අල්ලාගන්නාක් මෙනි. 'මහණෙනි, මම ද එය' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ, මහණෙනි, තොප ද එවැනි අල්ලාගැනීමක් නොදකින්නහුය, මම ද නොදකිමි, මෙවැනි ස්වභාව ඇති අල්ලාගැනීමක් සැබවින්ම නැති බවයි. මෙලෙස සියලු තැන්හි අර්ථය වටහා ගත යුතුය.

---

244. Evaṃ tikoṭikaṃ suññataṃ dassetvā idāni ajjhattakkhandhe attāti bahiddhā parikkhāre attaniyanti katvā dvikoṭikaṃ dassento attani vā, bhikkhave, satītiādimāha. Tattha ayaṃ saṅkhepattho, bhikkhave, attani vā sati idaṃ me parikkhārajātaṃ attaniyanti assa, attaniyeva vā parikkhāre sati ayaṃ me attā imassa parikkhārassa sāmīti, evaṃ ahanti. Sati mamāti, mamāti sati ahanti yuttaṃ bhaveyya. Saccatoti bhūtato, thetatoti tathato thirato vā.

244. මෙසේ ත්‍රිකෝටික ශුන්‍යතාව පෙන්වා දී, දැන් ආධ්‍යාත්මික ස්කන්ධයන් 'ආත්මය' ලෙස ද, බාහිර පිරිකර 'මාගේ' ලෙස ද ගෙන කරන ද්විකෝටික දේශනාව පෙන්වනු පිණිස 'මහණෙනි, ආත්මය ඇති කල්හි' යනාදිය වදාළ සේක. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: මහණෙනි, ආත්මය කියා දෙයක් ඇති කල්හි මේ මාගේ පිරිකරය කියා 'මාගේය' යන අල්ලාගැනීම වන්නේය. මාගේ පිරිකරක් ඇති කල්හි මෙය මාගේ ආත්මයයි, මම මේ පිරිකරෙහි ස්වාමියා වෙමි යනාදී වශයෙන් 'මම' යන අල්ලාගැනීම වන්නේය. 'මම' කියා දෙයක් ඇති කල්හි 'මාගේ' කියා ගැනීම ද, 'මාගේ' කියා දෙයක් ඇති කල්හි 'මම' කියා ගැනීම ද සිදුවීම ස්වභාවිකය. 'සච්චතෝ' යනු සැබෑ ලෙසින්ය. 'ථේතතෝ' යනු නොවෙනස් වන සුළු (තථ්‍ය) ලෙසින් හෝ ස්ථිර ලෙසින්ය.

---

Idāni ime pañcakkhandhe aniccaṃ dukkhaṃ anattāti evaṃ tiparivaṭṭavasena aggaṇhanto ayaṃ ariṭṭho viya mayhaṃ sāsane kalalaṃ kacavaraṃ pakkhipatīti dassento taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vātiādimāha. Tattha aniccaṃ, bhanteti, bhante, yasmā hutvā na hoti, tasmā aniccaṃ. Uppādavayavattito vipariṇāmatāvakālikaniccapaṭikkhepaṭṭhena vāti catūhi kāraṇehi aniccaṃ. Dukkhaṃ, bhanteti, bhante, paṭipīḷanākārena dukkhaṃ, santāpadukkhamadukkhavatthukasukhapaṭikkhepaṭṭhena vāti catūhi kāraṇehi dukkhaṃ. Vipariṇāmadhammanti bhavasaṅkantiupagamanasabhāvaṃ pakatibhāvavijahanasabhāvaṃ. Kallaṃ nu taṃ samanupassituṃ etaṃ mama, esohamasmi, eso me attāti yuttaṃ nu kho taṃ imesaṃ tiṇṇaṃ taṇhāmānadiṭṭhiggāhānaṃ vasena ahaṃ mamāti evaṃ gahetuṃ. No hetaṃ, bhanteti iminā te bhikkhū avasavattanākārena rūpaṃ, bhante, anattāti paṭijānanti. Suññaassāmikaanissaraattapaṭikkhepaṭṭhena vāti catūhi kāraṇehi anattā.

දැන් මේ පංචස්කන්ධය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ලක්ෂණ තුනෙන් වටහා නොගෙන, 'මේ අරිට්ඨ භික්ෂුව මෙන් මාගේ ශාසනයෙහි මඩ හා කුණු කසළ දමයි' යන බව පෙන්වනු පිණිස 'මහණෙනි, ඒ කුමකැයි සිතන්නහුද, රූපය නිත්‍ය ද අනිත්‍ය ද?' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ස්වාමීනි, අනිත්‍යය' යනු, ස්වාමීනි, යම් හෙයකින් හටගෙන පසුව නැති වී යන්නේද, එබැවින් අනිත්‍යය. (1) ඇති වී නැති වන ස්වභාවය නිසා ද, (2) විපරිණාමයට ලක්වන නිසා ද, (3) තාවකාලික වූ නිසා ද, (4) නිත්‍ය බව බැහැර කරන නිසා ද යන කරුණු හතරින් අනිත්‍ය නම් වේ. 'ස්වාමීනි, දුක්ඛය' යනු, ස්වාමීනි, පෙළෙන සුළු බැවින් දුක්ඛය. (1) පීඩාකාරී බව නිසා ද, (2) ඉවසීමට අපහසු බව නිසා ද, (3) දුකට පදනමක් වන නිසා ද, (4) සුඛය ප්‍රතික්ෂේප කරන නිසා ද යන කරුණු හතරින් දුක්ඛ නම් වේ. 'විපරිණාමධම්මං' යනු භවයකින් තවත් භවයකට මාරු වන ස්වභාවය හෙවත් ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හැරෙන බවයි. තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි යන අල්ලාගැනීම් තුන නිසා 'එය මාගේය, මම ඔහු වෙමි, එය මාගේ ආත්මයයි' කියා මෙසේ ගැනීමට සුදුසු ද? 'ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ' යනුවෙන් එම භික්ෂූහු රූපය තමාගේ වසඟයෙහි නොපවතින බැවින් 'ස්වාමීනි, රූපය අනාත්මය' යැයි පිළිගනිති. (1) හිස් වූ බැවින් ද, (2) අයිතිකරුවෙකු නැති බැවින් ද, (3) වසඟයෙහි පැවැත්විය නොහැකි බැවින් ද, (4) ආත්මය ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ද යන කරුණු හතරින් අනාත්ම නම් වේ.

---

Bhagavā hi katthaci aniccavasena anattattaṃ dasseti, katthaci dukkhavasena, katthaci ubhayavasena. ‘‘Cakkhu attāti yo vadeyya, taṃ na upapajjati, cakkhussa uppādopi vayopi paññāyati. Yassa kho pana uppādopi vayopi paññāyati, attā me uppajjati ca veti cāti iccassa evamāgataṃ hoti, tasmā taṃ na upapajjati cakkhu attāti yo vadeyya, iti cakkhu anattā’’ti (ma. ni. 3.422) imasmiñhi chachakkasutte aniccavasena anattataṃ dasseti. ‘‘Rūpañca hidaṃ, bhikkhave[Pg.20], attā abhavissa, nayidaṃ rūpaṃ ābādhāya saṃvatteyya, labbhetha ca rūpe ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’ti. Yasmā ca kho, bhikkhave, rūpaṃ anattā, tasmā rūpaṃ ābādhāya saṃvattati, na ca labbhati rūpe ‘evaṃ me rūpaṃ hotu, evaṃ me rūpaṃ mā ahosī’’’ti (mahāva. 20; saṃ. ni. 3.59) imasmiṃ anattalakkhaṇasutte dukkhavasena anattataṃ dasseti. ‘‘Rūpaṃ, bhikkhave, aniccaṃ, yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ, yaṃ dukkhaṃ tadanattā, yadanattā taṃ ‘netaṃ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabba’’nti (saṃ. ni. 3.76) imasmiṃ arahattasutte ubhayavasena anattataṃ dasseti. Kasmā? Aniccaṃ dukkhañca pākaṭaṃ. Anattāti na pākaṭaṃ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතැම් තැනක අනිත්‍ය ස්වභාවය මගින් අනාත්ම බව පෙන්වන සේක, ඇතැම් තැනක දුක්ඛ ස්වභාවය මගින් ද, ඇතැම් තැනක ආකාර දෙකෙන්ම ද පෙන්වන සේක. 'ඇස ආත්මය යැයි යමෙක් පවසන්නේ නම්, එය නොගැලපේ. ඇසෙහි හටගැනීම ද විනාශය ද දක්නට ලැබේ. යමක හටගැනීම හා විනාශය දක්නට ලැබේද, එවිට මාගේ ආත්මය උපදියි, විනාශ වෙයි යන නිගමනයට එළඹෙන්නට සිදු වේ. එබැවින් ඇස ආත්මය යැයි පැවසීම නොගැලපේ. මෙසේ ඇස අනාත්මය.' මෙම ඡඡක්ක සූත්‍රයෙහි අනිත්‍ය ස්වභාවයෙන් අනාත්ම බව පෙන්වන ලදී. 'මහණෙනි, ඉදින් මේ රූපය ආත්මය වූයේ නම්, මෙම රූපය ආබාධ පිණිස පවතින්නේ නැත. මාගේ රූපය මෙසේ වේවා, මාගේ රූපය මෙසේ නොවේවා යැයි රූපය කෙරෙහි පැතුමක් ලැබිය හැකිය. මහණෙනි, රූපය අනාත්ම බැවින් එය ආබාධ පිණිස පවතියි. මාගේ රූපය මෙසේ වේවා යනාදී පැතුමක් රූපය කෙරෙහි නොලැබේ.' මෙම අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රයෙහි දුක්ඛ ස්වභාවයෙන් අනාත්ම බව පෙන්වන ලදී. 'මහණෙනි, රූපය අනිත්‍යය. යමක් අනිත්‍ය ද එය දුක්ඛය. යමක් දුක්ඛ ද එය අනාත්මය. යමක් අනාත්ම ද එය මාගේ නොවේ, මම නොවෙමි, මාගේ ආත්මය නොවේ යැයි නිවැරදි ප්‍රඥාවෙන් දැක්ක යුතුය.' මෙම අරහත්ත සූත්‍රයෙහි ආකාර දෙකෙන්ම අනාත්ම බව පෙන්වන ලදී. ඒ මන්ද? අනිත්‍යය හා දුක්ඛය ප්‍රකටය. අනාත්ම බව ප්‍රකට නැත (එය ප්‍රඥාවෙන්ම දැක්ක යුතුය).

---

Paribhogabhājanādīsu hi bhinnesu aho aniccanti vadanti, aho anattāti vattā nāma natthi. Sarīre gaṇḍapiḷakādīsu vā uṭṭhitāsu kaṇṭakena vā viddhā aho dukkhanti vadanti, aho anattāti pana vattā nāma natthi. Kasmā? Idañhi anattalakkhaṇaṃ nāma avibhūtaṃ duddasaṃ duppaññāpanaṃ. Tena taṃ bhagavā aniccavasena vā dukkhavasena vā ubhayavasena vā dasseti. Tayidaṃ imasmimpi teparivaṭṭe aniccadukkhavaseneva dassitaṃ. Vedanādīsupi eseva nayo.

භාවිතා කරන බඳුන් ආදිය බිඳුණු කල, 'අහෝ, මෙය අනිත්‍යයි' යනුවෙන් ලෝකයා පවසති. එහෙත් 'අහෝ, මෙය අනාත්මයි' යැයි පවසන්නෙකු නැත. ශරීරයෙහි ගෙඩි, පලු ආදිය හටගත් විට හෝ කටුවක් ඇනුණු විට, 'අහෝ, දුකකි' යැයි පවසති. එහෙත් 'අහෝ, මෙය අනාත්මයි' යැයි පවසන්නෙකු නැත. ඒ මන්ද? මේ අනාත්ම ලක්ෂණය ප්‍රකට නැත, දැකීමට අපහසුය, වටහා දීමටද අපහසුය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම අනාත්ම ලක්ෂණය අනිත්‍ය වශයෙන් හෝ දුක්ඛ වශයෙන් හෝ ඒ දෙආකාරයෙන්ම හෝ දේශනා කරන සේක. මෙම දේශනාවෙහි (තුන් වැදෑරුම් පරිවර්තයෙහි) ද එම අනාත්ම ලක්ෂණය අනිත්‍ය හා දුක්ඛ යන ආකාරයෙන්ම දක්වා ඇත. වේදනා ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

---

Tasmā tiha, bhikkhaveti, bhikkhave, yasmā etarahi aññadāpi rūpaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā, tasmāti attho. Yaṃkiñci rūpantiādīni visuddhimagge khandhaniddese vitthāritāneva.

'තස්මා තිහ භික්ඛවේ' යනු: මහණෙනි, යම් හෙයකින් දැන් ද වෙනත් කාලයක ද රූපය අනිත්‍ය, දුක්ඛ හා අනාත්ම වන්නේ ද, එබැවින් (එය බැහැර කළ යුතුය) යනු අර්ථයයි. 'යං කිඤ්චි රූපං' යනාදී පාඨයන් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ඛන්ධනිද්දේසයෙහි විස්තර කර ඇත.

---

245. Nibbindatīti ukkaṇṭhati. Ettha ca nibbidāti vuṭṭhānagāminīvipassanā adhippetā. Vuṭṭhānagāminīvipassanāya hi bahūni nāmāni. Esā hi katthaci saññagganti vuttā. Katthaci dhammaṭṭhitiñāṇanti. Katthaci pārisuddhipadhāniyaṅganti. Katthaci paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti. Katthaci tammayatāpariyādānanti. Katthaci tīhi nāmehi. Katthaci dvīhīti.

245. 'නිබ්බින්දති' යනු නොඇලෙයි (කලකිරෙයි). මෙහි 'නිබ්බිදා' යන්නෙන් වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා ඥානය අදහස් කෙරේ. වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනා ඥානයට බොහෝ නම් ඇත. ඇතැම් සූත්‍රයක එය 'සඤ්ඤග්ග' නමින් දක්වා ඇත. ඇතැම් තැනක 'ධම්මට්ඨිති ඥානය' නමින් ද, ඇතැම් තැනක 'පාරිසුද්ධි පධානියංග' නමින් ද, ඇතැම් තැනක 'පටිපදා ඥාණදස්සන විසුද්ධි' නමින් ද, ඇතැම් තැනක 'තම්මයතාපරියාදාන' නමින් ද දක්වා ඇත. ඇතැම් තැනක නම් තුනකින් ද, ඇතැම් තැනක නම් දෙකකින් ද දක්වා ඇත.

---

Tattha poṭṭhapādasutte tāva ‘‘saññā kho, poṭṭhapāda, paṭhamaṃ uppajjati, pacchā ñāṇa’’nti (dī. ni. 1.416) evaṃ saññagganti vuttā. Susimasutte ‘‘pubbe kho, susima, dhammaṭṭhitiñāṇaṃ[Pg.21], pacchā nibbāne ñāṇa’’nti (saṃ. ni. 2.70) evaṃ dhammaṭṭhitiñāṇanti vuttā. Dasuttarasutte ‘‘paṭipadāñāṇadassanavisuddhipadhāniyaṅga’’nti (dī. ni. 3.359) evaṃ pārisuddhipadāniyaṅganti vuttā. Rathavinīte ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, paṭipadāñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (ma. ni. 1.257) evaṃ paṭipadāñāṇadassanavisuddhīti vuttā. Saḷāyatanavibhaṅge ‘‘atammayataṃ, bhikkhave, nissāya atammayataṃ āgamma yāyaṃ upekkhā nānattā nānattasitā, taṃ abhinivajjetvā yāyaṃ upekkhā ekattā ekattasitā, taṃ nissāya taṃ āgamma evametissā pahānaṃ hoti, evametissā samatikkamo hotī’’ti (dī. ni. 3.310) evaṃ tammayatāpariyādānanti vuttā. Paṭisambhidāmagge ‘‘yā ca muñcitukamyatā, yā ca paṭisaṅkhānupassanā, yā ca saṅkhārupekkhā, ime dhammā ekatthā byañjanameva nāna’’nti (paṭi. ma. 1.54) evaṃ tīhi nāmehi vuttā. Paṭṭhāne ‘‘anulomaṃ gotrabhussa anantarapaccayena paccayo, anulomaṃ vodānassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) evaṃ dvīhi nāmehi vuttā. Imasmiṃ pana alagaddasutte nibbindatīti nibbidānāmena āgatā.

එහි පොට්ඨපාද සූත්‍රයෙහි, 'පොට්ඨපාදය, පළමුව සංඥාව උපදී, පසුව ඥානය උපදී' යනුවෙන් පවසා එම විපස්සනාව 'සඤ්ඤග්ග' නමින් දක්වා ඇත. සුසිම සූත්‍රයෙහි, 'සුසිමය, පළමුව ධම්මට්ඨිති ඥානය ඇති වේ, පසුව නිවන පිළිබඳ ඥානය ඇති වේ' යනුවෙන් පවසා එය 'ධම්මට්ඨිති ඥානය' නමින් දක්වා ඇත. දසුත්තර සූත්‍රයෙහි 'පටිපදා ඥාණදස්සන විසුද්ධි පධානියංග' යනුවෙන් පවසා 'පාරිසුද්ධි පධානියංග' නමින් දක්වා ඇත. රථවිනීත සූත්‍රයෙහි, 'ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යටතේ බඹසර වසන්නේ පටිපදා ඥාණදස්සන විසුද්ධිය උදෙසා ද?' යනුවෙන් පවසා 'පටිපදා ඥාණදස්සන විසුද්ධි' නමින් දක්වා ඇත. සළායතනවිබහ්ගයෙහි, 'මහණෙනි, තෘෂ්ණාව ක්ෂය කිරීම නිසා උපදින වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව (අතම්මයතාව) ඇසුරු කොට, යම් නානත්ත්ව උපායසක් ඇත්ද එය බැහැර කොට, ඒකත්ව උපායසය ඇසුරු කිරීමෙන් මේ සියලු උපේක්ෂාවන් ප්‍රහීණ කිරීම හා ඉක්මවා යාම සිදු වේ' යනුවෙන් පවසා එය 'තම්මයතාපරියාදාන' නමින් දක්වා ඇත. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි, 'යම් මුඤ්චිතුකම්‍යතා ඥානයක් ද, යම් පටිසංඛානුපස්සනා ඥානයක් ද, යම් සංඛාරුපේක්ෂා ඥානයක් ද ඇත්ද, මේ ධර්මයන් අර්ථයෙන් එකක් වුවත් ව්‍යංජනයෙන් වෙනස් වේ' යනුවෙන් පවසා නම් තුනකින් දක්වා ඇත. පට්ඨානයෙහි, 'අනුලෝමය ගෝත්‍රභූ ඥානයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ, අනුලෝමය වෝදානයට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යනුවෙන් පවසා නම් දෙකකින් දක්වා ඇත. මේ අලගද්දූපම සූත්‍රයෙහි නම් 'නිබ්බින්දති' යනුවෙන් නිබ්බිදා නමින්ම එය පැමිණ ඇත.

---

Nibbidā virajjatīti ettha virāgoti maggo virāgā vimuccatīti ettha virāgena maggena vimuccatīti phalaṃ kathitaṃ. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotīti idha paccavekkhaṇā kathitā.

'නිබ්බින්දං විරජ්ජති' යන්නෙහි 'විරාග' යනු මාර්ගයයි. 'විරාගා විමුච්චති' යන්නෙහි විරාග නම් වූ මාර්ගයෙන් මිදෙන බවත්, එයින් 'ඵලය' ගැනත් කියවේ. 'විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඥාණං හෝති' යන්නෙහි පච්චවෙක්ඛණා ඥානය ගැන කියවේ.

---

Evaṃ vimuttacittaṃ mahākhīṇāsavaṃ dassetvā idāni tassa yathābhūtehi pañcahi kāraṇehi nāmaṃ gaṇhanto ayaṃ vuccati, bhikkhavetiādimāha. Avijjāti vaṭṭamūlikā avijjā. Ayañhi durukkhipanaṭṭhena palighoti vuccati. Tenesa tassa ukkhittattā ukkhittapalighoti vutto. Tālāvatthukatāti sīsacchinnatālo viya katā, samūlaṃ vā tālaṃ uddharitvā tālassa vatthu viya katā, yathā tasmiṃ vatthusmiṃ puna so tālo na paññāyati, evaṃ puna apaññattibhāvaṃ nītāti attho. Ponobbhavikoti punabbhavadāyako. Jātisaṃsārotiādīsu jāyanavasena ceva saṃsaraṇavasena ca evaṃ laddhanāmānaṃ punabbhavakhandhānaṃ paccayo kammābhisaṅkhāro. So hi punappunaṃ uppattikaraṇavasena parikkhipitvā ṭhitattā parikkhāti vuccati, tenesa tassā saṃkiṇṇattā vikiṇṇattā saṃkiṇṇaparikkhoti [Pg.22] vutto. Taṇhāti vaṭṭamūlikā taṇhā. Ayañhi gambhīrānugataṭṭhena esikāti vuccati. Tenesa tassā abbūḷhattā luñcitvā chaḍḍitattā abbūḷhesikoti vutto. Orambhāgiyānīti oraṃ bhajanakāni kāmabhave upapattipaccayāni. Etāni hi kavāṭaṃ viya nagaradvāraṃ cittaṃ pidahitvā ṭhitattā aggaḷāti vuccanti. Tenesa tesaṃ nirākatattā bhinnattā niraggaḷoti vutto. Ariyoti nikkileso parisuddho. Pannaddhajoti patitamānaddhajo. Pannabhāroti khandhabhārakilesabhāraabhisaṅkhārabhārapañcakāmaguṇabhārā pannā orohitā assāti pannabhāro. Apica idha mānabhārasseva oropitattā pannabhāroti adhippeto. Visaṃyuttoti catūhi yogehi sabbakilesehi ca visaṃyutto. Idha pana mānasaṃyogeneva visaṃyuttattā visaṃyuttoti adhippeto. Asmimānoti rūpe asmīti māno, vedanāya… saññāya… saṅkhāresu… viññāṇe asmīti māno.

මෙසේ විමුක්ත සිත් ඇති මහා රහතන් වහන්සේ ගැන දක්වා, දැන් උන්වහන්සේගේ තත්ත්වාකාර වූ කරුණු පහක් මඟින් නාමයන් දක්වමින් 'අයං වුච්චති භික්ඛවේ' යනාදිය වදාළ සේක. 'අවිද්‍යා' යනු වට්ටමූලික අවිද්‍යාවයි. එය දුරු කිරීමට අපහසු අර්ථයෙන් 'පලිඝ' (දොරගුල/කඩතුරාව) යැයි කියනු ලැබේ. එය ඉවත් කළ බැවින් රහතන් වහන්සේ 'උක්ඛිත්තපලිඝ' නම් වෙති. 'තාලාවත්ථුකතා' යනු හිස සිඳුණු තල් ගසක් මෙන් කළ බවයි. එනම් මුල් සහිත තල් ගස උදුරා දැමූ පසු එම ස්ථානයෙහි යළි තල් ගසක් දක්නට නොලැබෙන්නාක් මෙන්, නැවත පැනවීමක් නැති තත්ත්වයට පත් කළ බවයි. 'පොනොබ්භවිකෝ' යනු නැවත භවයක් ලබා දෙන බවයි. 'ජාතිසංසාරෝ' යනාදියෙහි උපදින ස්වභාවයෙන් හා සැරිසරන ස්වභාවයෙන් යුත් පුනර්භවික ස්කන්ධයන්ට හේතු වන 'කම්මාභිසංඛාර' අදහස් වේ. එය නැවත නැවතත් උප්පත්තිය ඇති කරන බැවින් වට කර සිටින අර්ථයෙන් 'පරික්ඛා' (අගල) යැයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේ විසින් එය සම්පූර්ණයෙන්ම සිඳබිඳ දැමූ බැවින් උන්වහන්සේ 'සංකිණ්ණපරික්ඛ' නම් වෙති. 'තණ්හා' යනු වට්ටමූලික තණ්හාවයි. එය සිත තුළ ගැඹුරට කා වැදී ඇති බැවින් 'එසිකා' (ඉන්ද්‍රඛීලය/කණුව) යැයි කියනු ලැබේ. එය මුලින්ම උදුරා දමා අත්හළ බැවින් රහතන් වහන්සේ 'අබ්බූළ්හේසික' නම් වෙති. 'ඕරම්භාගියානි' යනු කාම භවයෙහි උප්පත්තියට හේතු වන සංයෝජනයන්ය. ඒවා නගර ද්වාරයක් වසන දොර අගුල මෙන් සිත වසා සිටින බැවින් 'අග්ගළා' (අගුල) යැයි කියනු ලැබේ. රහතන් වහන්සේ විසින් ඒවා ඉවත් කර බිඳ දමා ඇති බැවින් උන්වහන්සේ 'නිරග්ගළ' නම් වෙති. 'අරිය' යනු කෙලෙස් රහිත වූ පිවිතුරු බවයි. 'පන්නද්ධජ' යනු අරිහත් මාර්ගයෙන් මාන නමැති ධජය පහත හෙළූ බවයි. 'පන්නභාර' යනු උන්වහන්සේ විසින් ස්කන්ධ භාරය, ක්ලේශ භාරය, අභිසංඛාර භාරය හා පංචකාමගුණ භාරය යන බර පස බිම තබා ඇති බවයි. මෙහි විශේෂයෙන් මාන නමැති බර බිම තැබූ බැවින් 'පන්නභාර' යැයි අදහස් කෙරේ. 'විසංයුත්ත' යනු සතර යෝගයන්ගෙන් හා සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් වෙන් වූ බවයි. මෙහි මාන සංයෝගයෙන් වෙන් වූ බැවින් 'විසංයුත්ත' යැයි අදහස් කෙරේ. 'අස්මිමාන' යනු රූපයෙහි 'මම වෙමි' යන මානයයි, වේදනාවෙහි, සංඥාවෙහි, සංඛාරයන්හි හා විඤ්ඤාණයෙහි 'මම වෙමි' යන මානයයි.

---

Ettāvatā bhagavatā maggena kilese khepetvā nirodhasayanavaragatassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā viharato khīṇāsavassa kālo dassito. Yathā hi dve nagarāni ekaṃ coranagaraṃ, ekaṃ khemanagaraṃ. Atha ekassa mahāyodhassa evaṃ bhaveyya – ‘‘yāvimaṃ coranagaraṃ tiṭṭhati, tāva khemanagaraṃ bhayato na muccati, coranagaraṃ anagaraṃ karissāmī’’ti sannāhaṃ katvā khaggaṃ gahetvā coranagaraṃ upasaṅkamitvā nagaradvāre ussāpite esikatthambhe khaggena chinditvā sadvārabāhakaṃ kavāṭaṃ chinditvā palighaṃ ukkhipitvā pākāraṃ bhindanto parikkhaṃ saṃkiritvā nagarasobhanatthāya ussite dhaje pātetvā nagaraṃ agginā jhāpetvā khemanagaraṃ pavisitvā pāsādaṃ abhiruyha ñātigaṇaparivuto surasabhojanaṃ bhuñjeyya, evaṃ coranagaraṃ viya sakkāyo, khemanagaraṃ viya nibbānaṃ, mahāyodho viya yogāvacaro. Tassevaṃ hoti, ‘‘yāva sakkāyavaṭṭaṃ vattati, tāva dvattiṃsakammakāraṇaaṭṭhanavutirogapañcavīsatimahābhayehi parimuccanaṃ natthī’’ti. So mahāyodho viya sannāhaṃ sīlasannāhaṃ katvā, paññākhaggaṃ gahetvā khaggena esikatthambhe viya arahattamaggena taṇhesikaṃ luñcitvā, so yodho sadvārabāhakaṃ nagarakavāṭaṃ viya pañcorambhāgiyasaṃyojanaggaḷaṃ ugghāṭetvā, so yodho palighaṃ viya, avijjāpalighaṃ ukkhipitvā, so yodho pākāraṃ bhindanto parikkhaṃ viya kammābhisaṅkhāraṃ [Pg.23] bhindanto jātisaṃsāraparikkhaṃ saṃkiritvā, so yodho nagarasobhanatthāya ussāpite dhaje viya mānaddhaje pātetvā sakkāyanagaraṃ jhāpetvā, so yodho khemanagare uparipāsāde surasabhojanaṃ viya kilesanibbānaṃ nagaraṃ pavisitvā amatanirodhārammaṇaṃ phalasamāpattisukhaṃ anubhavamāno kālaṃ vītināmeti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආර්ය මාර්ගය මගින් කෙලෙසුන් ක්ෂය කොට, නිරෝධය නමැති උතුම් සයනයට පැමිණියා වූ, නිර්වාණය අරමුණු කරගත් ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වාසය කරන්නා වූ රහතන් වහන්සේගේ කාලය මෙයින් දක්වන ලදී. එක්තරා සොර පුරයක් හා එක්තරා නිර්භය පුරයක් (ක්ෂේම පුරයක්) යනුවෙන් නගර දෙකක් ඇතැයි සිතමු. එකල එක්තරා මහා යෝධයෙකුට මෙබඳු සිතක් ඇති විය හැකිය: 'යම් තාක් මේ සොර පුරය පවතී ද, ඒ තාක් මේ ක්ෂේම පුරය බියෙන් නිදහස් නොවේ. එබැවින් මම මේ සොර පුරය නගරයක් නොවන ලෙස විනාශ කරමි' යි සන්නාහ සන්නද්ධ වී, කඩුවක් ගෙන, සොර පුරයට පැමිණ, නගර ද්වාරයෙහි පිහිටුවා තිබූ ඉන්ද්‍රඛීලයන් කඩුවෙන් සිඳ, දොර අගුලු හා දොර පියන් විනාශ කර, අගුල් කණු ඉවත් කොට, පවුරු බිඳ, අගල් පුරවා, නගරයේ අලංකාරය පිණිස ඔසවා තිබූ ධජ පතාක බිම හෙළා, නගරය ගින්නෙන් දවා, ක්ෂේම පුරයට ඇතුළු වී, ප්‍රාසාදයට නැගී, නෑ පිරිස පිරිවරාගෙන ප්‍රණීත භෝජන අනුභව කරන්නාක් මෙනි. මෙහි සොර පුරය මෙන් සක්කාය දෘෂ්ටිය (සක්කාය) ද, ක්ෂේම පුරය මෙන් නිවන ද, මහා යෝධයා මෙන් යෝගාවචරයා ද දත යුතුය. ඒ යෝගාවචරයාට මෙසේ සිතෙයි: 'යම් තාක් සක්කාය වෘත්තය පවතී ද, ඒ තාක් තිස් දෙවදෑසක් වූ කර්ම කරණාවලින් ද, අනූ අටක් වූ රෝගවලින් ද, විසි පහක් වූ මහා භයවලින් ද මිදීමක් නැත' යනුවෙනි. ඒ මහා යෝධයා සන්නාහ සන්නද්ධ වන්නාක් මෙන්, මේ යෝගාවචරයා සීල නමැති සන්නාහය හැඳ, ප්‍රඥා නමැති කඩුව ගෙන, එම කඩුවෙන් ඉන්ද්‍රඛීලයන් සිඳින්නාක් මෙන් අර්හත් මාර්ගයෙන් තෘෂ්ණා නමැති ඉන්ද්‍රඛීලය උදුරා දමයි. ඒ යෝධයා නගර ද්වාරයන් විවර කරන්නාක් මෙන්, පංච ඕරම්භාගීය සංයෝජන නමැති අගුල් විවර කොට, ඒ යෝධයා අගුල් කණු ඉවත් කරන්නාක් මෙන් අවිද්‍යා නමැති අගුල් කණුව ඉවත් කරයි. ඒ යෝධයා පවුරු බිඳ අගල් පුරවන්නාක් මෙන්, කර්මාභිසංස්කාරයන් බිඳ දමමින් ජාති සංසාර නමැති අගල පුරවා, නගරයේ අලංකාරය පිණිස එසවූ ධජ පතාක බිම හෙළන්නාක් මෙන් මානය නමැති ධජයන් බිම හෙළා, සක්කාය නමැති නගරය ආර්ය මාර්ග ඥාන නමැති ගින්නෙන් දවා අළු කරයි. ඒ යෝධයා ක්ෂේම පුරයෙහි ප්‍රාසාදය මත සිට ප්‍රණීත භෝජන භුක්ති විඳින්නාක් මෙන්, කෙලෙසුන් නිවී ගියා වූ නිවන් නමැති පුරයට ඇතුළු වී, අමෘත වූ නිරෝධය අරමුණු කරගත් ඵලසමාපත්ති සැපය අනුභව කරමින් කාලය ගත කරයි.

---

246. Idāni evaṃ vimuttacittassa khīṇāsavassa parehi anadhigamanīyaviññāṇataṃ dassento evaṃ vimuttacittaṃ khotiādimāha. Tattha anvesanti anvesantā gavesantā. Idaṃ nissitanti idaṃ nāma nissitaṃ. Tathāgatassāti ettha sattopi tathāgatoti adhippeto, uttamapuggalo khīṇāsavopi. Ananuvijjoti asaṃvijjamāno vā avindeyyo vā. Tathāgatoti hi satte gahite asaṃvijjamānoti attho vaṭṭati, khīṇāsave gahite avindeyyoti attho vaṭṭati.

246. දැන් මෙසේ විමුක්ත සිත් ඇති රහතන් වහන්සේගේ විඥානය අන්‍යයන් විසින් (මෙබඳු අරමුණක පවතින්නේ යැයි) අවබෝධ කරගත නොහැකි බව දක්වමින් 'ඒවං විමුත්තචිත්තං ඛො' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අන්වෙසන්ති' යනු සොයන්නාහු යන්නයි. 'ඉදං නිස්සිතං' යනු මේ අරමුණ ඇසුරු කළේය යන්නයි. 'තථාගතස්ස' යන්නෙහි සත්වයා යන අර්ථය මෙන්ම උත්තම පුද්ගලයා වූ රහතන් වහන්සේ යන අර්ථය ද අදහස් වේ. 'අනනුවිජ්ජො' යනු විද්‍යාමාන නොවන හෙවත් සොයාගත නොහැකි යන්නයි. සත්වයා යන අර්ථය ගත් විට පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයෙකු නොමැති බැවින් 'විද්‍යාමාන නොවේ' යන අර්ථය ගැලපෙන අතර, රහතන් වහන්සේ යන අර්ථය ගත් විට උන්වහන්සේගේ සිතේ අරමුණ සොයාගත නොහැකි යන අර්ථය ගැලපේ.

---

Tattha purimanaye ayamadhippāyo – bhikkhave, ahaṃ diṭṭheva dhamme dharamānakaṃyeva khīṇāsavaṃ tathāgato satto puggaloti na paññapemi. Appaṭisandhikaṃ pana parinibbutaṃ khīṇāsavaṃ sattoti vā puggaloti vā kiṃ paññapessāmi? Ananuvijjo tathāgato. Na hi paramatthato satto nāma koci atthi, tassa avijjamānassa idaṃ nissitaṃ viññāṇanti anvesantāpi kiṃ adhigacchissanti? Kathaṃ paṭilabhissantīti attho. Dutiyanaye ayamadhippāyo – bhikkhave, ahaṃ diṭṭheva dhamme dharamānakaṃyeva khīṇāsavaṃ viññāṇavasena indādīhi avindiyaṃ vadāmi. Na hi saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā anvesantāpi khīṇāsavassa vipassanācittaṃ vā maggacittaṃ vā phalacittaṃ vā, idaṃ nāma ārammaṇaṃ nissāya vattatīti jānituṃ sakkonti. Te appaṭisandhikassa parinibbutassa kiṃ jānissantīti?

එහි පළමු ක්‍රමයෙහි අදහස මෙයයි – මහණෙනි, මම මේ ජීවිතයේදීම විද්‍යාමාන වන්නා වූ රහතන් වහන්සේ තථාගතයෙකු හෝ සත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු ලෙස පරමාර්ථ වශයෙන් පැනවීමක් නොකරමි. එසේ තිබියදී පිරිනිවන් පෑවා වූ, නැවත උප්පත්තියක් නොමැති රහතන් වහන්සේ සත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු ලෙස කෙසේ නම් පනවන්නද? පරමාර්ථ වශයෙන් සත්වයෙකු කියා කෙනෙකු නැත. එසේ නොමැති සත්වයෙකුගේ විඥානය මේ අරමුණෙහි පිහිටා ඇතැයි කොතෙක් සෙවුවද කෙසේ නම් සොයාගත හැකිද? දෙවන ක්‍රමයෙහි අදහස මෙයයි – මහණෙනි, මම මේ ජීවිතයේදීම ජීවත්ව සිටින රහතන් වහන්සේගේ විඥානය ඉන්ද්‍රාදීන්ට පවා සොයාගත නොහැකි බව පවසමි. ශක්‍රයා, බ්‍රහ්මයා හෝ ප්‍රජාපතී ඇතුළු දෙවියන්ට පවා රහතන් වහන්සේගේ විපස්සනා සිත හෝ මාර්ග සිත හෝ ඵල සිත මෙබඳු අරමුණක් ඇසුරු කොට පවතින්නේ යැයි දැනගත නොහැකිය. එසේ නම් පිරිනිවන් පෑ රහතන් වහන්සේ නමකගේ සිත ගැන ඔවුන් කෙසේ දැනගන්නද?

---

Asatāti asantena. Tucchāti tucchakena. Musāti musāvādena. Abhūtenāti yaṃ natthi, tena. Abbhācikkhantīti abhiācikkhanti, abhibhavitvā vadanti. Venayikoti vinayati vināsetīti vinayo, so eva venayiko, sattavināsakoti adhippāyo. Yathā cāhaṃ na, bhikkhaveti, bhikkhave, yena vākārena ahaṃ na sattavināsako. Yathā cāhaṃ na vadāmīti yena vā kāraṇena ahaṃ sattavināsaṃ na paññapemi[Pg.24]. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathāhaṃ na sattavināsako, yathā ca na sattavināsaṃ paññapemi, tathā maṃ te bhonto samaṇabrāhmaṇā ‘‘venayiko samaṇo gotamo’’ti vadantā sattavināsako samaṇo gotamoti ca, ‘‘sato sattassa ucchedaṃ vināsaṃ vibhavaṃ paññapetī’’ti vadantā sattavināsaṃ paññapetīti ca asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhantīti.

'අසතා' යනු අසත්‍යයෙන් හෙවත් නැති දෙයකින්. 'තුච්ඡා' යනු හිස් වචනයෙන්. 'මුසා' යනු බොරුවෙන්. 'අභූතේන' යනු සත්‍ය නොවන දෙයකින්. 'අබ්භාචික්ඛන්ති' යනු අභූත චෝදනා නගති, මඩ ගසති යන්නයි. 'වේනයිකෝ' යනු විනාශ කරන්නා යන්නයි; සත්වයන් විනාශ කරන්නා යන අර්ථය මෙහි අදහස් වේ. 'යථා චාහං න භික්ඛවේ' යන්නෙන් 'මහණෙනි, යම් කරුණකින් මම සත්ව විනාශ කරන්නෙකු නොවෙම් ද' යන්නත්, 'යථා චාහං න වදාමි' යන්නෙන් 'යම් කරුණකින් මම සත්ව විනාශයක් නොපනවම් ද' යන්නත් කියවේ. මෙහි අදහස මෙයයි – මම සත්ව විනාශ කරන්නෙකු නොවන අතරම සත්ව විනාශයක් ද පනවා නැත. එසේ තිබියදීත් ඒ භවත් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් විනාශ කරන්නෙකි' යි පවසමින් ද, 'සත්වයෙකුගේ උච්ඡේදය, විනාශය හා නැති වී යාම පනවන්නේය' යි පවසමින් ද මට අසත්‍ය වූ, හිස් වූ, බොරු වූ, අභූත වූ චෝදනා නගති.

---

Pubbe cāti pubbe mahābodhimaṇḍamhiyeva ca. Etarahi cāti etarahi dhammadesanāyañca. Dukkhañceva paññapemi, dukkhassa ca nirodhanti dhammacakkaṃ appavattetvā bodhimaṇḍe viharantopi dhammacakkappavattanato paṭṭhāya dhammaṃ desentopi catusaccameva paññapemīti attho. Ettha hi dukkhaggahaṇena tassa mūlabhūto samudayo, nirodhaggahaṇena taṃsampāpako maggo gahitova hotīti veditabbo. Tatra ceti tasmiṃ catusaccappakāsane. Pareti saccāni ājānituṃ paṭivijjhituṃ asamatthapuggalā. Akkosantīti dasahi akkosavatthūhi akkosanti. Paribhāsantīti vācāya paribhāsanti. Rosenti vihesentīti rosessāma vihesessāmāti adhippāyena ghaṭṭenti dukkhāpenti. Tatrāti tesu akkosādīsu, tesu vā parapuggalesu. Āghātoti kopo. Appaccayoti domanassaṃ. Anabhiraddhīti atuṭṭhi.

'පුබ්බේ ච' යනු පෙර මහාබෝධි මණ්ඩලයේදී ද, 'ඒතරහි ච' යනු දැන් ධර්ම දේශනා කරන අවස්ථාවේදී ද යන්නයි. 'දුක්ඛඤ්චේව පඤ්ඤපේමි, දුක්ඛස්ස ච නිරෝධං' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කිරීමේ සිට මේ දක්වාම මම පනවන්නේ චතුරාර්ය සත්‍යයම පමණක් බවයි. මෙහි 'දුක්ඛ' යන වචනයෙන් දුක්ඛ සත්‍යය හා එහි මූලය වූ සමුදය සත්‍යය ද, 'නිරෝධ' යන වචනයෙන් නිරෝධ සත්‍යය හා එයට පැමිණෙන මාර්ග සත්‍යය ද අන්තර්ගත වන බව දත යුතුය. 'තත්‍ර චේ' යනු ඒ චතුරාර්ය සත්‍යය දේශනා කිරීමේදී ය. 'පරේ' යනු ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීමට අසමර්ථ පුද්ගලයෝ ය. 'අක්කෝසන්ති' යනු දස අක්කෝස වස්තුවෙන් ආක්‍රෝෂ පරිභව කිරීමයි. 'පරිභාසන්ති' යනු වචනයෙන් නිග්‍රහ කිරීමයි. 'රෝසෙන්ති විහේසෙන්ති' යනු කෝප කරවන්නෙමු, වෙහෙසන්නෙමු යන අදහසින් පීඩා කිරීමයි. 'තත්‍ර' යනු ඒ ආක්‍රෝෂාදියෙහි දී හෝ ඒ පුද්ගලයන් කෙරෙහි ය. 'ආඝාතෝ' යනු කෝපයයි. 'අප්පච්චයෝ' යනු දොම්නසයි. 'අනභිරද්ධී' යනු නොසතුටයි.

---

Tatra ceti catusaccappakāsaneyeva. Pareti catusaccappakāsanaṃ ājānituṃ paṭivijjhituṃ samatthapuggalā. Ānandoti ānandapīti. Uppilāvitattanti uppilāpanapīti. Tatra ceti catusaccappakāsanamhiyeva. Tatrāti sakkārādīsu. Yaṃ kho idaṃ pubbe pariññātanti idaṃ khandhapañcakaṃ pubbe bodhimaṇḍe tīhi pariññāhi pariññātaṃ. Tatthameti tasmiṃ khandhapañcake ime. Kiṃ vuttaṃ hoti? Tatrāpi tathāgatassa ime sakkārā mayi karīyantīti vā ahaṃ ete anubhavāmīti vā na hoti. Pubbe pariññātakkhandhapañcakaṃyeva ete sakkāre anubhotīti ettakameva hotīti. Tasmāti yasmā saccāni paṭivijjhituṃ asamatthā tathāgatampi akkosanti, tasmā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

"තත්‍ර ච" යනු සත්‍ය සතර ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ම ය. "පරේ" යනු සත්‍ය සතර අවබෝධ කර ගැනීමටත්, ප්‍රතිවේධ කිරීමටත් සමර්ථ පුද්ගලයෝ ය. "ආනන්දෝ" යනු ප්‍රීතියයි. "උප්පිලාවිතත්තං" යනු උද්දාමයට පත් කරවන ගේහසිත ප්‍රීතියයි. "තත්‍ර ච" යනු සත්‍ය සතර ප්‍රකාශ කිරීමෙහි ම ය. "තත්‍ර" යනු සත්කාර ආදියෙහි ය. "යං ඛො ඉදං පුබ්බේ පරිඤ්ඤාතං" යනු බෝධි මණ්ඩපයේදී පිරිසිඳ දැකීම් තුනකින් (පරිඥා) පිරිසිඳ දන්නා ලද මේ පංචස්කන්ධයයි. "තත්ථ මේ" යනු ඒ පංචස්කන්ධයෙහි මොවුහු (සත්කාර කරති) යන්නයි. මෙයින් කුමක් අදහස් වේ ද? තථාගතයන් වහන්සේට "මොවුහු මට මේ සත්කාර කරති" කියා හෝ "මම මේවා අනුභව කරමි" කියා හෝ සිතක් ඇති නොවේ. "පෙර පිරිසිඳ දන්නා ලද පංචස්කන්ධය ම මේ සත්කාර විඳියි" යන මේ මට්ටමේ සිතක් පමණක් පවතී යන්න මෙහි අදහසයි. "තස්මා" යනු යම් හෙයකින් සත්‍යය ප්‍රතිවේධ කිරීමට අසමර්ථ වූවෝ තථාගතයන් වහන්සේට ද ආක්‍රෝශ කෙරෙත් ද, ඒ නිසා ය. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය.

---

247. Tasmā tiha[Pg.25], bhikkhave, yaṃ na tumhākanti yasmā attaniyepi chandarāgappahānaṃ dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattati, tasmā yaṃ na tumhākaṃ, taṃ pajahathāti attho. Yathāpaccayaṃ vā kareyyāti yathā yathā iccheyya tathā tathā kareyya. Na hi no etaṃ, bhante, attā vāti, bhante, etaṃ tiṇakaṭṭhasākhāpalāsaṃ amhākaṃ neva attā na amhākaṃ rūpaṃ na viññāṇanti vadanti. Attaniyaṃ vāti amhākaṃ cīvarādiparikkhāropi na hotīti attho. Evameva kho, bhikkhave, yaṃ na tumhākaṃ taṃ pajahathāti bhagavā, khandhapañcakaṃyeva na tumhākanti dassetvā pajahāpeti, tañca kho na uppāṭetvā, luñcitvā vā. Chandarāgavinayena panetaṃ pajahāpeti.

247. "එබැවින් මහණෙනි, යමක් තොපගේ නොවේ ද" යනු යම් හෙයකින් තමාගේ නොවන දෙයෙහි පවා ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීම දීර්ඝ කාලයක් හිතසුව පිණිස පවතී ද, එබැවින් තොපගේ නොවන ඒ පංචස්කන්ධය අත්හරින්න යන අදහසයි. "යථාපච්චයං වා කරෙය්‍ය" යනු යම් යම් අයුරකින් කිරීමට කැමති වන්නේ ද ඒ ඒ අයුරින් කරන්නේ ය (යන්නයි). "ස්වාමීනි, මෙය අපගේ ආත්මය නොවේ" යනු "ස්වාමීනි, මේ තණ, දර, අතු, කොළ අපගේ ආත්මය නොවේ, අපගේ රූපය හෝ විඤ්ඤාණය ද නොවේ" යැයි ඔවුහු පවසති. "අත්තනියං වා" යනු අපගේ සිවුරු ආදී පිරිකර ද නොවේ යන අදහසයි. "මහණෙනි, එලෙසම තොපගේ නොවන දෑ අත්හරින්න" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පංචස්කන්ධය ම තොපගේ නොවන බව දක්වා එය අත්හැරවූ සේක. එසේ අත්හැරවීම යනු ශරීරයෙන් උදුරා දැමීමෙන් හෝ සිඳ දැමීමෙන් නොව, ඡන්දරාගය දුරු කිරීමෙන් අත්හැරවීමයි.

---

248. Evaṃ svākkhātoti ettha tiparivaṭṭato paṭṭhāya yāva imaṃ ṭhānaṃ āharitumpi vaṭṭati, paṭilomena pemamattakena saggaparāyaṇato paṭṭhāya yāva imaṃ ṭhānaṃ āharitumpi vaṭṭati. Svākkhātoti sukathito. Sukathitattā eva uttāno vivaṭo pakāsito. Chinnapilotikoti pilotikā vuccati chinnaṃ bhinnaṃ tattha tattha sibbitaṃ gaṇṭhikataṃ jiṇṇaṃ vatthaṃ, taṃ yassa natthi, aṭṭhahatthaṃ vā navahatthaṃ vā ahatasāṭakaṃ nivattho, so chinnapilotiko nāma. Ayampi dhammo tādiso, na hettha kohaññādivasena chinnabhinnasibbitagaṇṭhikatabhāvo atthi. Apica kacavaro pilotikoti vuccati. Imasmiñca sāsane samaṇakacavaraṃ nāma patiṭṭhātuṃ na labhati. Tenevāha –

248. "මෙසේ ස්වාක්ඛාත වූ" යන මෙහි ත්‍රිපරිවර්ත දේශනාවේ සිට මේ දක්වා වූ දේශනා කොටස ගෙන හැර දැක්විය හැකිය. අනුලෝම වශයෙන් ප්‍රේම මාත්‍රයෙන් ස්වර්ග පරායණ වන තෙක් දේශනාව ද මෙහිලා සඳහන් කළ හැකිය. "ස්වාක්ඛාත" යනු මැනවින් දේශනා කරන ලද යන්නයි. මැනවින් දේශනා කරන ලද බැවින් ම එය පැහැදිලි ය, විවෘත ය, ප්‍රකාශිත ය. "ඡින්නපිලෝතික" යනු පීලෝතිකා යැයි කියනු ලබන්නේ තැනින් තැන ඉරුණු, පැලුණු, මසා ඇති, ගැට ගසන ලද දිරාගිය වස්ත්‍රයට ය. යමෙකුට එවැනි වස්ත්‍රයක් නැති ද, රියන් අටක් හෝ නවයක් පමණ වූ අලුත් වස්ත්‍රයක් හැඳ සිටී ද ඔහු 'ඡින්නපිලෝතික' නම් වේ. මේ ධර්මය ද එවැනි ය. මෙහි වංචා ආදියෙන් ඇති වූ ඉරුණු, පැලුණු, මැසූ හෝ ගැට ගැසූ ස්වභාවයක් නැත. තවද 'කසළ' වලට ද 'පිලෝතික' යැයි කියනු ලැබේ. මේ ශාසනයෙහි 'ශ්‍රමණ කසළ' නම් වූවන්ට රැඳී සිටීමට තැනක් නැත. ඒ නිසා මෙසේ වදාළ සේක:

---

‘‘Kāraṇḍavaṃ niddhamatha, kasambuñcāpakassatha;

Tato palāpe vāhetha, assamaṇe samaṇamānine.

"කසළ බඳු පුද්ගලයා බැහැර කරව්, කුණු කසළ අතුගා දමව්. ඉන්පසු ශ්‍රමණයන් නොවන නමුත් ශ්‍රමණයන් යැයි කියා ගන්නා නිස්සාර පුද්ගලයන් (පලාප) ඉවත් කරව්.

---

Niddhamitvāna pāpicche, pāpaācāragocare;

Suddhā suddhehi saṃvāsaṃ, kappayavho patissatā;

Tato samaggā nipakā, dukkhassantaṃ karissathā’’ti. (su. ni. 283-285);

ලාමක ආශාවන් ඇති, ලාමක පැවතුම් හා හැසිරීම් ඇති අය බැහැර කොට, පිරිසිදු වූවෝ පිරිසිදු වූවන් සමඟ ම වාසය කරව්. එවිට සමගි වූ, මෝරන ලද ප්‍රඥාව ඇති තොප දුක් කෙළවර කරන්නාහු ය."

---

Iti samaṇakacavarassa chinnattāpi ayaṃ dhammo chinnapilotiko nāma hoti. Vaṭṭaṃ tesaṃ natthi paññāpanāyāti tesaṃ vaṭṭaṃ apaññattibhāvaṃ gataṃ nippaññattikaṃ jātaṃ. Evarūpo mahākhīṇāsavo evaṃ svākkhāte sāsaneyeva uppajjati. Yathā ca khīṇāsavo, evaṃ anāgāmiādayopi.

මෙසේ ශ්‍රමණ කසළ බැහැර කරන ලද බැවින් මේ ධර්මය 'ඡින්නපිලෝතික' නම් වේ. "ඔවුන්ට පැනවීමට වෘත්තයක් (සංසාරයක්) නැත" යනු ඒ රහතන් වහන්සේලාගේ සංසාරය පැනවිය නොහැකි තත්ත්වයට පත්ව ඇති බවයි. මෙවැනි මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලා පහළ වන්නේ මෙසේ මැනවින් දේශනා කරන ලද බුදු සසුනක ම ය. ක්ෂීණාශ්‍රවයන් මෙන්ම අනාගාමී ආදී උතුමන් ද මෙහි ම පහළ වෙති.

---

Tattha [Pg.26] dhammānusārino saddhānusārinoti ime dve sotāpattimaggaṭṭhā honti. Yathāha – ‘‘katamo ca puggalo dhammānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo dhammānusārī, phale ṭhito diṭṭhippatto. Katamo ca puggalo saddhānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī, phale ṭhito saddhāvimutto’’ti (pu. pa. 30). Yesaṃ mayi saddhāmattaṃ pemamattanti iminā yesaṃ añño ariyadhammo natthi, tathāgate pana saddhāmattaṃ pemamattameva hoti. Te vipassakapuggalā adhippetā. Vipassakabhikkhūnañhi evaṃ vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnānaṃ dasabale ekā saddhā ekaṃ pemaṃ uppajjati. Tāya saddhāya tena pemena hatthe gahetvā sagge ṭhapitā viya honti, niyatagatikā kira ete. Porāṇakattherā pana evarūpaṃ bhikkhuṃ cūḷasotāpannoti vadanti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

එහි 'ධම්මානුසාරී' සහ 'සද්ධානුසාරී' යන මොවුහු සෝතාපත්ති මග්ගට්ඨ පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙකි. එසේම වදාළහ: "ධම්මානුසාරී පුද්ගලයා කවරේ ද? යම් පුද්ගලයෙකුට සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස පිළිපන් කල්හි ප්‍රඥේන්ද්‍රිය අධික වේ ද, ඔහු ප්‍රඥාව පෙරටු කර ගත් ආර්ය මාර්ගය වඩයි. මොහු ධම්මානුසාරී පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ. සෝවාන් ඵලය සඳහා පිළිපන් තැනැත්තා ධම්මානුසාරී වන අතර ඵලයෙහි පිහිටි තැනැත්තා 'දිට්ඨිප්පත්ත' නම් වේ. සද්ධානුසාරී පුද්ගලයා කවරේ ද? යම් පුද්ගලයෙකුට සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කර ගැනීම පිණිස පිළිපන් කල්හි ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රිය අධික වේ ද, ඔහු ශ්‍රද්ධාව පෙරටු කර ගත් ආර්ය මාර්ගය වඩයි. මොහු සද්ධානුසාරී පුද්ගලයා යැයි කියනු ලැබේ. සෝවාන් ඵලය සඳහා පිළිපන් තැනැත්තා සද්ධානුසාරී වන අතර ඵලයෙහි පිහිටි තැනැත්තා 'සද්ධා විමුත්ත' නම් වේ." "යමෙකුට මා කෙරෙහි ශ්‍රද්ධා මාත්‍රයක් ප්‍රේම මාත්‍රයක් ඇද්ද" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අන්‍ය වූ ආර්ය ධර්මයක් නැති නමුත් තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව හා ප්‍රේමය පමණක් ඇති විපස්සක පුද්ගලයන් ය. විදර්ශනා වඩමින් සිටින විපස්සක භික්ෂූන්ට බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි මහත් ශ්‍රද්ධාවක් හා ප්‍රේමයක් ඇති වේ. ඒ ශ්‍රද්ධාවෙන් හා ප්‍රේමයෙන් අතින් අල්ලා ස්වර්ගයෙහි තැබුවාක් වැනි වන බැවින් ඔවුහු ස්ථිර ගති ඇත්තෝ වෙති. පැරණි මහා තෙරවරු මෙවැනි භික්ෂූන් 'චූළ සෝතාපන්න' යැයි පවසති. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේ ම ය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපඤ්චසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි

---

Alagaddūpamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අලගද්දූපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

3. Vammikasuttavaṇṇanā

3. වම්මික සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

249. Evaṃ me sutanti vammikasuttaṃ. Tattha āyasmāti piyavacanametaṃ. Kumārakassapoti tassa nāmaṃ. Kumārakāle pabbajitattā pana bhagavatā, ‘‘kassapaṃ pakkosatha, idaṃ phalaṃ vā khādanīyaṃ vā kassapassa dethā’’ti vutte, katarassa kassapassāti kumārakassapassāti evaṃ gahitanāmattā tato paṭṭhāya vuḍḍhakālepi ‘‘kumārakassapo’’ tveva vuccati. Apica raññā posāvanikaputtattāpi taṃ ‘‘kumārakassapo’’ti sañjāniṃsu. Ayaṃ panassa pubbayogato paṭṭhāya āvibhāvakathā –

249. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය වම්මික සූත්‍රයයි. එහි "ආයස්මා" යනු ප්‍රිය වචනයකි. "කුමාර කස්සප" යනු ඔහුගේ නමයි. කුඩා කල ම පැවිදි වූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කස්සප කැඳවන්න, මේ පලතුර හෝ ආහාරය කස්සපට දෙන්න" යැයි වදාළ කල්හි, "කවර කස්සපට ද?" යැයි ඇසූ විට "කුමාර කස්සපට" යැයි කීම නිසා එම නම ව්‍යවහාරයට පත් විය. එබැවින් වැඩිමහලු වූ පසුව ද ඔහුට "කුමාර කස්සප" යැයි ම කියනු ලැබේ. තවද රජතුමා විසින් හදාවඩා ගත් පුත්‍රයෙකු වූ බැවින් ද ඔහු "කුමාර කස්සප" නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඔහුගේ පූර්ව ජන්ම කතාව මෙසේ ය:

---

Thero [Pg.27] kira padumuttarassa bhagavato kāle seṭṭhiputto ahosi. Athekadivasaṃ bhagavantaṃ citrakathiṃ ekaṃ attano sāvakaṃ ṭhānantare ṭhapentaṃ disvā bhagavato sattāhaṃ dānaṃ datvā, ‘‘ahampi bhagavā anāgate ekassa buddhassa ayaṃ thero viya citrakathī sāvako bhaveyya’’nti patthanaṃ katvā puññāni karonto kassapassa bhagavato sāsane pabbajitvā visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ පදුමුත්තර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සමයෙහි සිටු පුත්‍රයෙකු වූහ. එක් දිනක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් චිත්‍රකථික භික්ෂූන් අතර එක් ශ්‍රාවකයෙකු අග්‍රස්ථානයෙහි තබනු දැක, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සත් දිනක් දන් දී, "ස්වාමීනි, මම ද අනාගතයෙහි එක් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ මේ තෙරුන් වහන්සේ මෙන් චිත්‍රකථික ශ්‍රාවකයෙක් වෙම්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කොට පින්කම් කළහ. පසුව කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වූ නමුත් මාර්ග ඵල නම් වූ විශේෂාධිගමයක් ලැබීමට අසමත් වූහ.

---

Tadā kira parinibbutassa bhagavato sāsane osakkante pañca bhikkhū nisseṇiṃ bandhitvā pabbataṃ abhiruyha samaṇadhammaṃ akaṃsu. Saṅghatthero tatiyadivase arahattaṃ patto. Anuthero catutthadivase anāgāmī ahosi. Itare tayo visesaṃ nibbattetuṃ asakkontā devaloke nibbattiṃsu. Tesaṃ ekaṃ buddhantaraṃ devesu ca manussesu ca sampattiṃ anubhontānaṃ eko takkasilāyaṃ rājakule nibbattitvā pukkusāti nāma rājā hutvā bhagavantaṃ uddissa pabbajitvā rājagahaṃ gacchanto kumbhakārasālāyaṃ bhagavato dhammadesanaṃ sutvā anāgāmiphalaṃ patto. Eko ekasmiṃ samuddapaṭṭane kulaghare nibbattitvā nāvaṃ āruyha bhinnanāvo dārucīrāni nivāsetvā lābhasampattiṃ patto, ‘‘ahaṃ arahā’’ti cittaṃ uppādetvā, ‘‘na tvaṃ arahā, gaccha satthāraṃ pañhaṃ pucchā’’ti atthakāmāya devatāya codito tathā katvā arahattaphalaṃ patto.

එකල්හි, පිරිනිවන් පෑ කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය පිරිහෙමින් පවතින විට, භික්ෂූන් වහන්සේලා පස්නමක් ඉනිමඟක් බැඳ පර්වතයකට නැඟ මහණදම් පිරූහ. එහි සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ තුන්වන දිනයේදී අර්හත් ඵලයට පැමිණියහ. අනුස්ථවිරයන් වහන්සේ සිව්වන දිනයේදී අනාගාමී වූහ. අනෙක් භික්ෂූන් වහන්සේලා තිදෙනා විශේෂ අධිගමයක් ලබා ගැනීමට නොහැකිව දෙව්ලොව උපන්හ. බුද්ධාන්තරයක් මුළුල්ලේ දිව්‍ය හා මනුෂ්‍ය සම්පත් අනුභව කළ ඔවුන් අතරින් එක් අයෙක් තක්සලා නුවර රජකුලයක උපත ලබා, පුක්කුසාති නම් රජු වී, බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා පැවිදි වී රජගහ නුවරට වඩින අතරතුර කුම්භකාර ශාලාවකදී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනය අසා අනාගාමී ඵලයට පැමිණියේය. තවත් අයෙක් එක්තරා මුහුදු තොටුපළක කුලගෙයක උපත ලබා, නැවකට නැඟී නැව බිඳී ගිය පසු ලෑලි කැබලි හැඳ (සිරිකඩක් මෙන්) ලාභ සම්පත් ලබා 'මම රහත් කෙනෙක්මි' යි සිතක් උපදවා ගත්තේය. එවිට ඔහුගේ යහපත කැමති දේවතාවියක විසින් 'ඔබ රහතෙක් නොවේ, ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විචාරන්න' යැයි උනන්දු කරවනු ලැබ, ඒ අයුරින් ම කටයුතු කර අර්හත් ඵලයට පැමිණියේය.

---

Eko rājagahe ekissā kuladārikāya kucchimhi uppanno. Sā ca paṭhamaṃ mātāpitaro yācitvā pabbajjaṃ alabhamānā kulagharaṃ gatā gabbhasaṇṭhitampi ajānantī sāmikaṃ ārādhetvā tena anuññātā bhikkhunīsu pabbajitā. Tassā gabbhininimittaṃ disvā bhikkhuniyo devadattaṃ pucchiṃsu, so ‘‘assamaṇī’’ti āha. Dasabalaṃ pucchiṃsu, satthā upālittheraṃ paṭicchāpesi. Thero sāvatthinagaravāsīni kulāni visākhañca upāsikaṃ pakkosāpetvā sodhento, – ‘‘pure laddho gabbho, pabbajjā arogā’’ti āha. Satthā ‘‘suvinicchitaṃ adhikaraṇa’’nti therassa sādhukāraṃ adāsi. Sā bhikkhunī suvaṇṇabimbasadisaṃ puttaṃ vijāyi, taṃ gahetvā rājā pasenadi kosalo posāpesi. ‘‘Kassapo’’ti cassa nāmaṃ katvā aparabhāge alaṅkaritvā [Pg.28] satthu santikaṃ netvā pabbājesi. Iti rañño posāvanikaputtattāpi taṃ ‘‘kumārakassapo’’ti sañjāniṃsūti.

එක් අයෙක් රජගහ නුවර එක්තරා කුල දියණියකගේ කුසෙහි උපන්නේය. ඇය ප්‍රථමයෙන් මව්පියන්ගෙන් පැවිද්ද ඉල්ලා එය නොලැබ කුලගෙයකට ගියාය. එහිදී තමා ගැබ්ගෙන ඇති බව පවා නොදැන ඇය ස්වාමියා සතුටු කර ඔහුගෙන් අවසර ලබා භික්ෂුණීන් අතර පැවිදි වූවාය. ඇගේ ගැබ්ගැනීමේ ලක්ෂණ දැක භික්ෂුණීහු දේවදත්තගෙන් ඒ ගැන විමසූහ. ඔහු 'ඇය භික්ෂුණියක නොවේ' යැයි පැවසීය. පසුව දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ඒ ගැන විමසූ විට ශාස්තෘන් වහන්සේ එම කාරණය උපාලි තෙරුන් වහන්සේට පවරා දුන් සේක. තෙරුන් වහන්සේ සාවත්ති නුවර වැසි කුලවතුන් හා විශාඛා මහෝපාසිකාව කැඳවා පරීක්ෂා කර, 'පැවිදි වීමට පෙර ගැබ්ගෙන ඇති බැවින් පැවිද්ද දෝෂ රහිත ය' යි පැවසූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ 'අධිකරණය මැනවින් තීරණය කළේය' යි පවසා තෙරුන් වහන්සේට සාධුකාර දුන් සේක. ඒ භික්ෂුණිය රන් රුවක් බඳු පුතකු බිහි කළාය. පසේනදී කොසොල් රජු ඒ දරුවා ගෙන ඇති දැඩි කළේය. ඔහුට 'කස්සප' යැයි නම් තබා පසුව කලකදී ඔහු අලංකාර කොට බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පමුණුවා පැවිදි කරවීය. මෙසේ රජු විසින් ඇති දැඩි කළ පුත්‍රයෙකු වූ බැවින් ඔහු 'කුමාර කස්සප' නමින් හඳුනාගත් බව දත යුතුය.

---

Andhavaneti evaṃnāmake vane. Taṃ kira vanaṃ dvinnaṃ buddhānaṃ kāle avijahitanāmaṃ andhavanaṃtveva paññāyati. Tatrāyaṃ paññattivibhāvanā – appāyukabuddhānañhi sarīradhātu na ekagghanā hoti. Adhiṭṭhānānubhāvena vippakiriyati. Teneva amhākampi bhagavā, – ‘‘ahaṃ na ciraṭṭhitiko, appakehi sattehi ahaṃ diṭṭho, yehi na diṭṭho, teva bahutarā, te me dhātuyo ādāya tattha tattha pūjentā saggaparāyaṇā bhavissantī’’ti parinibbānakāle, ‘‘attano sarīraṃ vippakiriyatū’’ti adhiṭṭhāsi. Dīghāyukabuddhānaṃ pana suvaṇṇakkhandho viya ekagghanaṃ dhātusarīraṃ tiṭṭhati.

අන්ධවනය යනු එම නම ඇති වනයයි. ඒ වනය බුදුවරුන් දෙනමක්ගේ කාලයෙහි නම වෙනස් නොවී 'අන්ධවනය' යනුවෙන් ම ප්‍රකට වූ බව කියැවේ. එහි පැනවීම පැහැදිලි කිරීම මෙසේය: ආයුෂ අඩු කාලවල පහළ වන බුදුවරුන්ගේ ශරීර ධාතූන් වහන්සේලා එක් ඝන ඒකකයක් (පිඩක්) ලෙස පවතින්නේ නැත. අධිෂ්ඨාන බලයෙන් ඒවා විසිරෙයි. එහෙයින් ම අපගේ බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, 'මම වැඩි කලක් ජීවත් නොවෙමි, මා දුටුවේ ස්වල්ප සත්ත්ව පිරිසකි, මා නොදුටු සත්ත්වයන් ම බොහෝ ය, ඔවුන් මාගේ ධාතූන් වහන්සේලා ගෙන ඒ ඒ තැන්වල පූජා පවත්වමින් ස්වර්ග පරායණ වන්නාහ' යි සිතා පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේදී, 'මාගේ ශරීරය විසිරේවා' යි අධිෂ්ඨාන කළ සේක. එහෙත් දීර්ඝායුෂ ඇති බුදුවරුන්ගේ ධාතු ශරීරය රන් පිඩක් මෙන් එකම ඝන ඒකකයක් ලෙස පවතියි.

---

Kassapassāpi bhagavato tatheva aṭṭhāsi. Tato mahājanā sannipatitvā, ‘‘dhātuyo ekagghanā na sakkā viyojetuṃ, kiṃ karissāmā’’ti sammantayitvā ekagghanameva cetiyaṃ karissāma, kittakaṃ pana hotu tanti āhaṃsu. Eke sattayojaniyanti āhaṃsu. Etaṃ atimahantaṃ, anāgate jaggituṃ na sakkā, chayojanaṃ hotu, pañcayojanaṃ… catuyojanaṃ… tiyojanaṃ… dviyojanaṃ… ekayojanaṃ hotūti sanniṭṭhānaṃ katvā iṭṭhakā kīdisā hontūti bāhirante iṭṭhakā rattasuvaṇṇamayā ekagghanā satasahassagghanikā hontu, abbhantarimante paññāsasahassagghanikā. Haritālamanosilāhi mattikākiccaṃ kayiratu, telena udakakiccanti niṭṭhaṃ gantvā cattāri mukhāni catudhā vibhajiṃsu. Rājā ekaṃ mukhaṃ gaṇhi, rājaputto pathavindarakumāro ekaṃ, amaccānaṃ jeṭṭhako hutvā senāpati ekaṃ, janapadānaṃ jeṭṭhako hutvā seṭṭhi ekaṃ.

කස්සප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ධාතූන් වහන්සේ ද එලෙස ම (ඝන පිඩක් ලෙස) පැවතුණාහ. ඉක්බිති මහජනයා රැස්ව, 'ධාතූන් වහන්සේලා එක් ඝනව පවතින බැවින් වෙන් කළ නොහැකිය, අපි කුමක් කරමුද?' යි මන්ත්‍රණය කර, 'එක් ඝනව ම චෛත්‍යයක් කරමු' යි තීරණය කළහ. 'එය කොපමණ විශාල විය යුතුද?' යි ඔවුහු විමසූහ. ඇතැමෙක් යොදුන් හතක් විය යුතු යැයි පැවසූහ. 'එය ඉතා විශාල වැඩිය, අනාගතයේදී නඩත්තු කිරීමට නොහැකි වනු ඇත, යොදුන් හයක්, පහක්, හතරක්, තුනක්, දෙකක් හෝ යොදුනක් වේවා' යි තීරණය කර, 'ගඩොල් කෙබඳු විය යුතුද?' යි විමසූහ. 'පිටත කෙළවරෙහි ගඩොල් රත්රන්වලින් නිම කළ, ලක්ෂයක් වටිනා ඝන ගඩොල් විය යුතුය, ඇතුළත ඒවා පනස්දහසක් වටිනා විය යුතුය' යි ද, 'හරිතාල හා මනෝසීලයෙන් බදාම කටයුතු ද, තෙලෙන් දිය කටයුතු ද කරමු' යි නිශ්චයට පැමිණ හතරැස් මුහුණත් හතර බෙදා ගත්හ. රජතුමා එක් මුහුණතක් ගත්තේය, පෘථිවීන්ද්‍ර රාජකුමාරයා එක් මුහුණතක් ද, අමාත්‍ය මණ්ඩලයේ ජේෂ්ඨයා වූ සේනාපති එක් මුහුණතක් ද, ජනපදවැසියන්ගේ ජේෂ්ඨයා වූ සිටුවරයා එක් මුහුණතක් ද ගත්හ.

---

Tattha dhanasampannatāya rājāpi suvaṇṇaṃ nīharāpetvā attanā gahitamukhe kammaṃ ārabhi, uparājāpi, senāpatipi. Seṭṭhinā gahitamukhe pana kammaṃ olīyati. Tato yasorato nāma eko upāsako tepiṭako bhāṇako anāgāmī ariyasāvako, so kammaṃ olīyatīti ñatvā pañca sakaṭasatāni yojāpetvā janapadaṃ gantvā ‘‘kassapasammāsambuddho [Pg.29] vīsativassasahassāni ṭhatvā parinibbuto. Tassa yojanikaṃ ratanacetiyaṃ kayirati, yo yaṃ dātuṃ ussahati suvaṇṇaṃ vā hiraññaṃ vā sattaratanaṃ vā haritālaṃ vā manosilaṃ vā, so taṃ detū’’ti samādapesi. Manussā attano attano thāmena hiraññasuvaṇṇādīni adaṃsu. Asakkontā telataṇḍulādīni dentiyeva. Upāsako telataṇḍulādīni kammakārānaṃ bhattavetanatthaṃ pahiṇāti, avasesehi suvaṇṇaṃ cetāpetvā pahiṇāti, evaṃ sakalajambudīpaṃ acari.

එහිදී ධන සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ බැවින් රජතුමා රන් ගෙන්වා තමන් භාරගත් මුහුණතෙහි වැඩ ආරම්භ කළේය. උපරාජයා ද සේනාපතියා ද එසේ කළහ. සිටුවරයා භාරගත් මුහුණතෙහි වැඩ කටයුතු ප්‍රමාද විය. එවිට යසෝරත නම් වූ, ත්‍රිපිටකධාරී, ධර්ම කථික, අනාගාමී ආර්ය ශ්‍රාවක උපාසකයෙක් වැඩ පමා වන බව දැන, කරත්ත පන්සීයක් සූදානම් කරගෙන ජනපදවලට ගොස්, 'කස්සප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ වසර විසිදහසක් වැඩසිට පිරිනිවන් පෑ සේක. උන්වහන්සේ උදෙසා යොදුනක් උස රන් චෛත්‍යයක් කරනු ලැබේ. රන්, රිදී, සත්රුවන්, හරිතාල හෝ මනෝසීල යන මෙයින් යමක් දීමට ශක්තිය ඇත්තෝ එය දෙත්වා' යි මිනිසුන් සමාදන් කරවීය. මිනිස්සු තම තමන්ගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් රන් රිදී ආදිය පරිත්‍යාග කළහ. ශක්තිය නැති අය තෙල් හා සහල් ආදිය පූජා කළහ. උපාසක තෙමේ තෙල් හා සහල් ආදිය කම්කරුවන්ගේ ආහාර හා වැටුප් සඳහා යැවීය. ඉතිරි වත්කම්වලින් රන් මිලදී ගෙන යැවීය. මෙසේ ඔහු මුළු දඹදිව පුරා ම සැරිසැරුවේය.

---

Cetiye kammaṃ niṭṭhitanti cetiyaṭṭhānato paṇṇaṃ pahiṇiṃsu – ‘‘niṭṭhitaṃ kammaṃ ācariyo āgantvā cetiyaṃ vandatū’’ti. Sopi paṇṇaṃ pahiṇi – ‘‘mayā sakalajambudīpo samādapito, yaṃ atthi, taṃ gahetvā kammaṃ niṭṭhāpentū’’ti. Dvepi paṇṇāni antarāmagge samāgamiṃsu. Ācariyassa paṇṇato pana cetiyaṭṭhānato paṇṇaṃ paṭhamataraṃ ācariyassa hatthaṃ agamāsi. So paṇṇaṃ vācetvā cetiyaṃ vandissāmīti ekakova nikkhami. Antarāmagge aṭaviyaṃ pañca corasatāni uṭṭhahiṃsu. Tatrekacce taṃ disvā iminā sakalajambudīpato hiraññasuvaṇṇaṃ sampiṇḍitaṃ, nidhikumbhī no pavaṭṭamānā āgatāti avasesānaṃ ārocetvā taṃ aggahesuṃ. Kasmā tātā, maṃ gaṇhathāti? Tayā sakalajambudīpato sabbaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ sampiṇḍitaṃ, amhākampi thokaṃ thokaṃ dehīti. Kiṃ tumhe na jānātha, kassapo bhagavā parinibbuto, tassa yojanikaṃ ratanacetiyaṃ kayirati, tadatthāya mayā samādapitaṃ, no attano atthāya. Taṃ taṃ laddhaladdhaṭṭhānato tattheva pesitaṃ, mayhaṃ pana nivatthasāṭakamattaṃ ṭhapetvā aññaṃ vittaṃ kākaṇikampi natthīti.

‘‘චෛත්‍යයේ වැඩ නිම විය’’ යැයි සේතී්‍ය පිහිටි ස්ථානයෙන් ‘‘වැඩ නිම වී ඇත, ගුරුතුමනි, පැමිණ සේතී්‍ය වඳින්න’’ යැයි හසුනක් යැවූහ. ඔහු ද ‘‘මා විසින් මුළු දඹදිවම (මේ සඳහා) සමාදන් කරවන ලදී, යම් වස්තුවක් ඇත්නම් එය ගෙන වැඩ නිම කරත්වා’’ යි පණිවිඩයක් යැවීය. හසුන්පත් දෙකම අතරමගදී එකිනෙක මුණගැසුණි. ගුරුවරයාගේ හසුනට පෙර සේතී්‍ය පිහිටි ස්ථානයෙන් එවූ හසුන ගුරුවරයා අතට පත් විය. ඔහු එම හසුන කියවා සේතී්‍ය වඳින්නෙමියි තනිවම පිටත් විය. අතරමග වනයක සොරුන් පන්සියයක් නැගී සිටියහ. එහි සිටි ඇතැම්හු ඔහු දැක ‘‘මොහු මුළු දඹදිවෙන්ම රන් රිදී රැස් කර ඇත, අප වෙත පෙරළී එන නිධන් කුම්භයක් (රන් මුට්ටියක්) මෙන් පැමිණ ඇතැයි’’ සෙසු අයට දන්වා ඔහු අල්ලා ගත්හ. ‘‘පුත්‍රයෙනි, කුමන කරුණක් නිසා මා අල්ලා ගන්නෙහිද?’’ යැයි ඇසූ කල, ‘‘නුඹ මුළු දඹදිවෙන්ම සියලු රන් රිදී එක් රැස් කළෙහිය, අපට ද ස්වල්පය බැගින් දෙව’’ යැයි ඔවුහු ඉල්ලා සිටියහ. ‘‘ඇයි, කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ බව නුඹලා නොදන්නෙහිද? උන්වහන්සේ උදෙසා යොදුනක් උස රත්න සේතී්‍යයක් කරනු ලැබේ, ඒ සඳහා මා විසින් (පින්වතුන්) සමාදන් කරවන ලදී, මාගේ පුද්ගලික ප්‍රයෝජනය සඳහා නොවේ. ඒ ඒ ස්ථානවලින් ලැබුණු වස්තුව එසැණින්ම එම ස්ථානයට (චෛත්‍ය භූමියට) යවන ලදී. මා සතුව ඇඳ සිටින වස්ත්‍රය හැර වෙනත් කිසිදු වස්තුවක්, කකාණිකයක් තරම්වත් නැත’’ යැයි ඔහු කීවේය.

---

Eke, ‘‘evametaṃ vissajetha ācariya’’nti āhaṃsu. Eke, ‘‘ayaṃ rājapūjito amaccapūjito, amhesu kañcideva nagaravīthiyaṃ disvā rājarājamahāmattādīnaṃ ārocetvā anayavyasanaṃ pāpuṇāpeyyā’’ti āhaṃsu. Upāsako, ‘‘tātā, nāhaṃ evaṃ karissāmī’’ti āha. Tañca kho tesu kāruññena, na attano jīvitanikantiyā. Atha tesu gahetabbo vissajjetabboti vivadantesu gahetabboti laddhikā eva bahutarā hutvā jīvitā voropayiṃsu.

ඇතැම්හු ‘‘මෙය එසේමය, මේ ගුරුතුමාව මුදා හරින්න’’ යැයි කීහ. ඇතැම්හු ‘‘මොහු රජුන් විසින් පුදන ලද්දෙකි, ඇමතියන් විසින් පුදන ලද්දෙකි. අපෙන් කෙනෙකු නුවර වීථියකදී දැක රජුට හෝ රජමහාමාත්‍යාදීන්ට දන්වා අපව විපතට පත් කරනු ඇත’’ යැයි කීහ. උපාසක තෙමේ ‘‘පුත්‍රයෙනි, මම එසේ නොකරමි’’ යි කීවේය. එය ඔහු කීවේ ඔවුන් කෙරෙහි කරුණාවෙන් මිස තම ජීවිතයට ඇති ආශාවෙන් නොවේ. ඉක්බිති ඔවුන් අතර ‘‘අල්ලා ගත යුතුය (මැරිය යුතුය), මුදා හැරිය යුතුය’’ යි විවාදයක් ඇති වූ කල, ‘‘අල්ලා ගත යුතුය’’ යන මතය ගත් අයම බහුතරය වී ඔහු ජීවිතයෙන් තොර කළහ.

---

Tesaṃ [Pg.30] balavaguṇe ariyasāvake aparādhena nibbutadīpasikhā viya akkhīni antaradhāyiṃsu. Te, ‘‘kahaṃ bho cakkhu, kahaṃ bho cakkhū’’ti vippalapantā ekacce ñātakehi gehaṃ nītā. Ekacce noñātakā anāthāti tattheva aṭaviyaṃ rukkhamūle paṇṇasālāyaṃ vasiṃsu. Aṭaviṃ āgatamanussā kāruññena tesaṃ taṇḍulaṃ vā puṭabhattaṃ vā paribbayaṃ vā denti. Dārupaṇṇādīnaṃ atthāya gantvā āgatā manussā kuhiṃ gatatthāti vutte andhavanaṃ gatamhāti vadanti. Evaṃ dvinnampi buddhānaṃ kāle taṃ vanaṃ andhavanaṃtveva paññāyati. Kassapabuddhakāle panetaṃ chaḍḍitajanapade aṭavi ahosi. Amhākaṃ bhagavato kāle sāvatthiyā avidūre jetavanassa piṭṭhibhāge pavivekakāmānaṃ kulaputtānaṃ vasanaṭṭhānaṃ padhānagharaṃ ahosi, tattha āyasmā kumārakassapo tena samayena sekhapaṭipadaṃ pūrayamāno viharati. Tena vuttaṃ ‘‘andhavane viharatī’’ti.

මහත් ගුණ ඇති ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුට කළ ඒ අපරාධය නිසා, නිවී ගිය පහන් සිළක් මෙන් ඔවුන්ගේ ඇස් අතුරුදන් විය (අන්ධ විය). ඔවුහු ‘‘පින්වත්නි, ඇස් කොහේද? පින්වත්නි, ඇස් කොහේද?’’ යැයි විලාප නගද්දී, ඇතැම්හු නෑයන් විසින් ගෙදරට කැඳවාගෙන යනු ලැබූහ. ඇතැම්හු නෑයන් නැති අසරණව එතැනම වනයේ ගස් මුල්වල පැල්පත් සාදාගෙන වාසය කළහ. වනයට එන මිනිස්සු කරුණාවෙන් ඔවුන්ට සහල් හෝ බත් පාර්සල් හෝ වෙනත් වියදම් සඳහා දෙයක් හෝ දෙති. දර කොළ ආදිය සඳහා වනයට ගොස් එන මිනිස්සු ‘‘කොහේ ගොස් ආවෙහිද?’’ යැයි ඇසූ කල ‘‘අන්ධවනයට ගියෙමු’’ යැයි පවසති. මෙසේ බුදුවරුන් දෙනමකගේ කාලයෙහි එම වනය ‘‘අන්ධවනය’’ යනුවෙන් ප්‍රකට විය. කාශ්‍යප බුදුන් කල එය ජන ශූන්‍ය වූ වනයක්ව පැවතුණි. අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි සාවත්ථියට නුදුරු ජේතවනයට පසුපසින් විවේකය කැමති කුලපුත්‍රයන් වාසය කරන ප්‍රධානඝරයක් විය. එහි ආයුෂ්මත් කුමාර කාශ්‍යප තෙරුන් ඒ සමයෙහි ශෛක්ෂ පටිපදාව පුරමින් වාසය කළහ. එබැවින් ‘‘අන්ධවනයෙහි වාසය කරයි’’ යැයි පවසන ලදී.

---

Aññatarā devatāti nāmagottavasena apākaṭā ekā devatāti attho. ‘‘Abhijānāti no, bhante, bhagavā ahuñātaññatarassa mahesakkhassa saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ bhāsitā’’ti (ma. ni. 1.365) ettha pana abhiññāto sakkopi devarājā aññataroti vutto. Devatāti ca idaṃ devānampi devadhītānampi sādhāraṇavacanaṃ. Imasmiṃ panatthe devo adhippeto. Abhikkantāya rattiyāti ettha abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanādīsu dissati. Tattha – ‘‘abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho, uddisatu, bhante, bhagavā bhikkhūnaṃ pātimokkha’’nti evamādīsu (a. ni. 8.20) khaye dissati. ‘‘Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’ti (a. ni. 4.100) evamādīsu sundare.

‘‘අඤ්ඤතරා දේවතා’’ යනු නාම ගෝත්‍ර වශයෙන් ප්‍රකට නොවුණු එක්තරා දේවතාවෙක් යන අර්ථයයි. ‘‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අභිඥාත (ප්‍රකට) වූ එක්තරා මහේශාක්‍ය යක්ෂයෙකුට සංක්ෂිප්තයෙන් තෘෂ්ණාසංඛය විමුක්තිය දේශනා කළ බව අපි දනිමු’’ යන්නෙහි අතිශයින් ප්‍රකට ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට ද ‘‘අඤ්ඤතර’’ යන වචනය යොදා ඇත. දේවතා යන මේ වචනය දේවපුත්‍රයන්ට මෙන්ම දේවතාවියන්ට ද පොදු වචනයකි. මෙහිදී දේවපුත්‍රයෙකු අදහස් කෙරේ. ‘‘අභික්කන්තාය රත්තියා’’ යන මෙහි අභික්කන්ත ශබ්දය ගෙවී යාම (ක්ෂය), යහපත් බව, අභිරූප (අතිශය රූමත් බව) සහ අනුමෝදනාව යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එහිදී - ‘‘ස්වාමීනි, රාත්‍රිය ගෙවී ගොස්ය (අභික්කන්තා), ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගොස්ය, භික්ෂු සංඝයා බොහෝ වේලාවක් වාඩි වී සිටිති, ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට ප්‍රාතිමෝක්ෂය උදෙසන සේක්වා’’ යනාදී තැන්වල ගෙවී යාම (ක්ෂය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘මේ පුද්ගලයන් සිව්දෙනා අතර මොහු වඩාත් යහපත්ය (අභික්කන්තතරෝ), වඩාත් ප්‍රණීතය’’ යනාදී තැන්වල යහපත් (සුන්දර) යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

---

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857) –

‘‘ඍද්ධියෙන් හා යසසින් බබළමින්, අතිශයින් රූමත් වර්ණයෙන් යුතුව, සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරමින් මාගේ පාද වඳින්නේ කවුද?’’

---

Evamādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ, bho gotamā’’ti evamādīsu (pārā. 15) abbhanumodane. Idha pana khaye. Tena abhikkantāya rattiyāti parikkhīṇāya rattiyāti vuttaṃ hoti. Tatthāyaṃ devaputto majjhimayāmasamanantare āgatoti [Pg.31] veditabbo. Abhikkantavaṇṇāti idha abhikkantasaddo abhirūpe. Vaṇṇasaddo pana chavi-thuti-kulavaggakāraṇa-saṇṭhānapamāṇarūpāyatanādīsu dissati. Tattha, ‘‘suvaṇṇavaṇṇosi bhagavā’’ti evamādīsu chaviyā. ‘‘Kadā saññūḷhā pana te gahapati samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’ti (ma. ni. 2.77) evamādīsu thutiyaṃ. ‘‘Cattārome, bho gotama, vaṇṇā’’ti evamādīsu (dī. ni. 3.115) kulavagge. ‘‘Atha kena nu vaṇṇena, gandhathenoti vuccatī’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.234) kāraṇe. ‘‘Mahantaṃ hatthirājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’ti evamādīsu (saṃ. ni. 1.138) saṇṭhāne. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’ti evamādīsu (pārā. 602) pamāṇe. ‘‘Vaṇṇo gandho raso ojā’’ti evamādīsu rūpāyatane. So idha chaviyaṃ daṭṭhabbo. Tena abhikkantavaṇṇāti abhirūpachaviiṭṭhavaṇṇā, manāpavaṇṇāti vuttaṃ hoti. Devatā hi manussalokaṃ āgacchamānā pakativaṇṇaṃ pakatiiddhiṃ pajahitvā oḷārikaṃ attabhāvaṃ katvā atirekavaṇṇaṃ atirekaiddhiṃ māpetvā naṭasamajjādīni gacchantā manussā viya abhisaṅkhatena kāyena āgacchanti. Ayampi devaputto tatheva āgato. Tena vuttaṃ ‘‘abhikkantavaṇṇā’’ti.

යනාදී තැන්වල අභිරූප (අතිශය රූමත් බව) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඉතා මනහරය (අභික්කන්තං)’’ යනාදී තැන්වල අනුමෝදනාව යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී (අභික්කන්තාය රත්තියා) ගෙවී යාම යන අර්ථය ගෙන ඇත. එබැවින් ‘‘රාත්‍රිය ගෙවී ගිය කල්හි’’ යන අර්ථය වේ. එහිදී මේ දේවපුත්‍රයා මධ්‍යම යාමයෙන් ඉක්බිතිව පැමිණි බව දත යුතුය. ‘‘අභික්කන්තවණ්ණා’’ යන මෙහි අභික්කන්ත ශබ්දය අභිරූප යන අර්ථයෙහි යෙදේ. වර්ණ (වණ්ණ) ශබ්දය ශරීරයේ පැහැය, ස්තුතිය (ප්‍රශංසාව), කුල සමූහය, හේතුව, හැඩය (සන්ඨානය), ප්‍රමාණය සහ රූප ආයතනය යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එහිදී ‘‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වර්ණ වර්ණය’’ යනාදී තැන්වල ශරීරයේ පැහැය (ඡවි) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘ගෘහපතිය, ඔබ කවදා පටන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ගුණ (වණ්ණා) පවසන්නෙහිද?’’ යනාදී තැන්වල ප්‍රශංසාව යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ වර්ණ (කුල) සතරකි’’ යනාදී තැන්වල කුල සමූහය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘ඉක්බිති කුමන හේතුවකින් (වණ්ණේන) සුවඳ සොරෙකු යැයි කියනු ලැබේද?’’ යනාදී තැන්වල හේතුව යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘මහත් හස්ති රාජයෙකුගේ වෙස් (වණ්ණං) මවාගෙන’’ යනාදී තැන්වල හැඩය (සන්ඨානය) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘පාත්‍රයක ප්‍රමාණ (වණ්ණා) තුනකි’’ යනාදී තැන්වල ප්‍රමාණය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘‘වර්ණය, ගන්ධය, රසය, ඕජාව’’ යනාදී තැන්වල රූප ආයතනය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී එය ශරීරයේ පැහැය (ඡවි) යන අර්ථයෙන් ගත යුතුය. එබැවින් ‘‘අභික්කන්තවණ්ණා’’ යනු අභිරූප වූ, ඉෂ්ට වූ, මනාප වූ ශරීර පැහැයක් ඇති බවයි. දේවතාවෝ මිනිස් ලොවට පැමිණෙන විට තමන්ගේ ප්‍රකෘති වර්ණය හා ප්‍රකෘති ඍද්ධිය අත්හැර, ස්ථූල ආත්මභාවයක් මවාගෙන, අතිශය රූමත් වර්ණයක් හා අතිශය ඍද්ධියක් මවාගෙන, නැටුම් සභා ආදියට යන මිනිසුන් මෙන් අලංකාර කරගත් ශරීරයකින් පැමිණෙති. මේ දේවපුත්‍රයා ද එලෙසම පැමිණියේය. එබැවින් ‘‘අභික්කන්තවණ්ණා’’ යැයි කියන ලදී.

---

Kevalakappanti ettha kevalasaddo anavasesa-yebhūyya-abyāmissānatirekadaḷhattha-visaṃyogādianekattho. Tathā hissa, ‘‘kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariya’’nti (pārā. 1) evamādīsu anavasesattamattho. ‘‘Kevalakappā ca aṅgamagadhā pahūtaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ ādāya upasaṅkamissantī’’ti evamādīsu yebhuyyatā. ‘‘Kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotī’’ti (vibha. 225) evamādīsu abyāmissatā. ‘‘Kevalaṃ saddhāmattakaṃ nūna ayamāyasmā’’ti (mahāva. 244) evamādīsu anatirekatā. ‘‘Āyasmato anuruddhassa bāhiyo nāma saddhivihāriko kevalakappaṃ saṅghabhedāya ṭhito’’ti (a. ni. 4.243) evamādīsu daḷhatthatā. ‘‘Kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccatī’’ti (saṃ. ni. 3.57) evamādīsu visaṃyogo. Idha panassa anavasesattamatthoti adhippeto.

මෙම 'කේවලකප්පං' යන පදයෙහි 'කේවල' ශබ්දය; ශේෂයක් නැති බව (සම්පූර්ණත්වය), බහුලත්වය, මිශ්‍ර නොවීම, නොඉක්මවීම, ස්ථීර බව සහ (ක්ලේශයන්ගෙන්) වෙන්වීම යන නානාප්‍රකාර අර්ථයන්හි වැටේ. ඒ බව විස්තර කරන්නේ නම්; 'කේවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං' (සම්පූර්ණයෙන් පිරිපුන් වූ පිරිසිදු වූ ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව) යනාදී තැන්හි 'ශේෂයක් නැති බව' යන අර්ථය දක්නට ලැබේ. 'කේවලකප්පා ච අංගමගධා පහූතං ඛාදනීයං භෝජනීයං ආදාය උපසංකමිස්සන්ති' (ප්‍රධාන වශයෙන් මුළු අංග හා මගධ වැසියෝ බොහෝ ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය දෑ ගෙන පැමිණෙන්නාහුය) යනාදී තැන්හි 'බහුලත්වය' යන අර්ථයයි. 'කේවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයෝ හෝති' (මෙම හුදු දුක් රැසේ හටගැනීම සිදුවේ) යනාදී තැන්හි 'මිශ්‍ර නොවීම' (සැපයෙන් තොර බව) යන අර්ථයයි. 'කේවලං සද්ධාමත්තකං නූන අයමායස්මා' (මේ ආයුෂ්මතුන් කෙරෙහි ඇත්තේ හුදු ශ්‍රද්ධාව පමණක්ම නොවේද?) යනාදී තැන්හි 'නොඉක්මවීම' (පමණක්ම වීම) යන අර්ථයයි. 'ආයස්මතෝ අනුරුද්ධස්ස බාහියෝ නාම සද්ධිවිහාරිකෝ කේවලකප්පං සංඝභේදයා ඨිතෝ' (ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ තෙරුන්ගේ බාහිය නම් සද්ධිවිහාරික තෙමේ සඟ පිරිස බිඳවීම පිණිස දැඩිව තිරව සිටියේය) යනාදී තැන්හි 'ස්ථීර බව' යන අර්ථයයි. 'කේවලී වුසිතවා උත්තමපුරිසෝති වුච්චති' (ක්ලේශයන්ගෙන් වෙන්වූ, වැස නිම කළ ශික්ෂා ඇති තැනැත්තා උත්තම පුරුෂයා යැයි කියනු ලැබේ) යනාදී තැන්හි 'වෙන්වීම' (ක්ලේශයන්ගෙන් විනිර්මුක්ත බව) යන අර්ථයයි. එහෙත් මෙහිදී (කේවලකප්පං යන්නෙහිදී) අදහස් කරන ලද්දේ 'ශේෂයක් නැති බව' යන අර්ථයයි.

---

Kappasaddo panāyaṃ abhisaddahana-vohāra-kāla-paññatti- chedana-vikappa-lesa-samantabhāvādi-anekattho. Tathā hissa, ‘‘okappaniyametaṃ bhoto [Pg.32] gotamassa, yathā taṃ arahato sammāsambuddhassā’’ti (ma. ni. 1.387) evamādīsu abhisaddahanamattho. ‘‘Anujānāmi, bhikkhave, pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjitu’’nti (cūḷava. 250) evamādīsu vohāro. ‘‘Yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti evamādīsu (ma. ni. 1.387) kālo. ‘‘Iccāyasmā kappo’’ti (saṃ. ni. 3.124) evamādīsu paññatti. ‘‘Alaṅkatā kappitakesamassū’’ti (saṃ. ni. 4.365) evamādīsu chedanaṃ. ‘‘Kappati dvaṅgulakappo’’ti (cūḷava. 446) evamādīsu vikappo. ‘‘Atthi kappo nipajjitu’’nti (a. ni. 8.80) evamādīsu leso. ‘‘Kevalakappaṃ veḷuvanaṃ obhāsetvā’’ti (saṃ. ni. 1.94) evamādīsu samantabhāvo. Idha panassa samantabhāvo attho adhippeto. Tasmā kevalakappaṃ andhavananti ettha anavasesaṃ samantato andhavananti evamattho daṭṭhabbo.

මෙම 'කප්ප' ශබ්දය ද; දැඩිව විශ්වාස කිරීම, ව්‍යවහාරය, කාලය, පැනවීම (නම් කිරීම), කැපීම, විකල්පය, ලේශය (නිමිත්ත) සහ හාත්පස පැතිරීම යන නානා අර්ථයන්හි වැටේ. ඒ බව විස්තර කරන්නේ නම්; 'ඕකප්පනියමේතං භෝතෝ ගෝතමස්ස, යථා තං අරහතෝ සම්මාසම්බුද්ධස්ස' (භාග්‍යවත් ගෞතමයන් වහන්සේ කෙරෙහි මෙය දැඩිව විශ්වාස කළ යුතුය...) යනාදී තැන්හි 'දැඩිව විශ්වාස කිරීම' යන අර්ථය දක්නට ලැබේ. 'අනුජානාමි භික්ඛවේ පඤ්චහි සමණකප්පේහි ඵලං පරිභුඤ්ජිතුං' (මහණෙනි, ශ්‍රමණයන්ට සුදුසු ව්‍යවහාර ක්‍රම පහකින් යුතුව පලතුරු අනුභව කිරීමට අනුදැන වදාරමි) යනාදී තැන්හි 'ව්‍යවහාරය' යන අර්ථයයි. 'යේන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමි' (මම යම් විහරණයකින් නිරන්තරයෙන් වෙසෙමි) යනාදී තැන්හි 'කාලය' යන අර්ථයයි. 'ඉච්චායස්මා කප්පෝ' (මෙලෙස ආයුෂ්මත් කප්ප තෙමේ...) යනාදී තැන්හි 'පැනවීම' (නම) යන අර්ථයයි. 'අලංකතා කප්පිතකේසමස්සූ' (සැරසුණු, කපන ලද කෙස් රැවුල් ඇති...) යනාදී තැන්හි 'කැපීම' යන අර්ථයයි. 'කප්පති ද්වංගුලකප්පෝ' (ඉර හැරුණු පසු ඇඟිලි දෙකක් යන තෙක් ආහාර ගැනීම කැප වේ/විකල්පයකි) යනාදී තැන්හි 'විකල්පය' යන අර්ථයයි. 'අත්ථි කප්පෝ නිපජ්ජිතුං' (නිදා ගැනීමට ලේශයක්/අවස්ථාවක් ඇත) යනාදී තැන්හි 'ලේශය' යන අර්ථයයි. 'කේවලකප්පං වේළුවනං ඕභාසෙත්වා' (මුළු වේළුවනයම හාත්පස බබළවා) යනාදී තැන්හි 'හාත්පස පැතිරීම' යන අර්ථයයි. මෙහිදී ද 'හාත්පස පැතිරීම' යන අර්ථය අදහස් කෙරේ. එබැවින් 'කේවලකප්පං අන්ධවනං' යන්නෙහි අර්ථය 'කිසිදු අඩුවක් නැතිව හාත්පස මුළු අන්ධවනයම' යනුවෙන් දත යුතුය.

---

Obhāsetvāti vatthālaṅkārasarīrasamuṭṭhitāya ābhāya pharitvā, candimā viya ca sūriyo viya ca ekobhāsaṃ ekapajjotaṃ karitvāti attho. Ekamantaṃ aṭṭhāsīti ekasmiṃ ante, ekasmiṃ okāse aṭṭhāsi. Etadavocāti etaṃ ‘‘bhikkhu bhikkhū’’tiādivacanamavoca. Kasmā panāyaṃ avanditvā samaṇavohāreneva kathetīti? Samaṇasaññāsamudācāreneva. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ayaṃ antarā kāmāvacare vasi. Ahaṃ pana asmi tato kālato paṭṭhāya brahmacārī’’ti samaṇasaññāvassa samudācarati, tasmā avanditvā samaṇavohāreneva katheti. Pubbasahāyo kireso devaputto therassa. Kuto paṭṭhāyāti? Kassapasammāsambuddhakālato paṭṭhāya. Yo hi pubbayoge āgatesu pañcasu sahāyesu anuthero catutthadivase anāgāmī ahosīti vutto, ayaṃ so. Tadā kira tesu saṅghattherassa arahatteneva saddhiṃ abhiññā āgamiṃsu. So, ‘‘mayhaṃ kiccaṃ matthakaṃ patta’’nti vehāsaṃ uppatitvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā uttarakuruto piṇḍapātaṃ ādāya āgantvā, ‘‘imaṃ, āvuso, piṇḍapātaṃ bhuñjitvā appamattā samaṇadhammaṃ karothā’’ti āha. Itare āhaṃsu – ‘‘na, āvuso, amhākaṃ evaṃ katikā atthi – ‘yo paṭhamaṃ visesaṃ nibbattetvā piṇḍapātaṃ āharati, tenābhataṃ bhuñjitvā sesehi samaṇadhammo kātabbo’ti. Tumhe attano [Pg.33] upanissayena kiccaṃ matthakaṃ pāpayittha. Mayampi sace no upanissayo bhavissati, kiccaṃ matthakaṃ pāpessāma. Papañco esa amhākaṃ, gacchatha tumhe’’ti. So yathāphāsukaṃ gantvā āyupariyosāne parinibbāyi.

'ඕභාසෙත්වා' යනු වස්ත්‍රාභරණවලින් හා ශරීරයෙන් විහිදෙන ආලෝකයෙන් පතුරුවා, සඳ හෝ හිරු මෙන් එකම ආලෝක ධාරාවක්, එකම ආලෝක පිණ්ඩයක් කරමින් යන්න අර්ථයයි. 'ඒකමන්තං අට්ඨාසි' යනු එක් පසෙක, එක් සුදුසු ස්ථානයක සිටියේය යන්නයි. 'ඒතදවෝච' යනු 'භික්ඛු භික්ඛු' යනාදී මේ වචනය පැවසීය යන්නයි. 'මොහු වැඳීමක් නොකර ශ්‍රමණ ව්‍යවහාරයෙන්ම කතා කරන්නේ ඇයි?' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙයයි: ඔහු තුළ වූ 'ශ්‍රමණ' යන හැඟීම හා ඒ අනුව වූ ව්‍යවහාරය නිසාමය. ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය - 'මොහු (කුමාර කාශ්‍යප තෙරුන්) මෑතක් වන තුරු කාමාවචර ලෝකයෙහි වාසය කළේය. මම වනාහි එතැන් සිට (කාශ්‍යප බුදු සමයේ සිට) බ්‍රහ්මචාරීව වෙසෙමි.' ඔහු තුළ වූ ඒ ශ්‍රමණ සංඥාව නිසාම වන්දනා නොකොට ශ්‍රමණ ව්‍යවහාරයෙන්ම කතා කරයි. මෙම දේවපුත්‍රයා තෙරුන් වහන්සේගේ පැරණි මිතුරෙකි. කවදා සිට ද යත්? කාශ්‍යප සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ කාලයේ සිටය. පෙර පස්දෙනෙකුගෙන් යුත් මිතුරන් කණ්ඩායමක් කමටහන් වැඩීමට පර්වත මුදුනකට නැඟි අවස්ථාවේදී, සිව්වන දිනයේ අනාගාමී වූයේ යැයි කියනු ලබන කුඩා තෙරණුවෝ මොහුය. එකල ඒ පස්දෙනා අතරින් සංඝස්ථවිරයන් වහන්සේ අර්හත් ඵලය සමග අභිඥා ලැබූ සේක. උන්වහන්සේ 'මගේ මහණ කිස නිම විය' යැයි අහසට පැන නැගී අනෝතත්ත විලෙන් මුහුණ සෝදාගෙන උතුරුකුරු දිවයිනෙන් පිණ්ඩපාතය ගෙනැවිත්, 'ඇවැත්නි, මේ පිණ්ඩපාතය වළඳා අප්‍රමාදීව ශ්‍රමණ ධර්මය පුරන්න' යැයි පැවසූහ. සෙසු පිරිස මෙසේ කීහ: 'ඇවැත්නි, යමෙකු පළමුව විශේෂ අධිගමයක් ලබා පිණ්ඩපාතය ගෙන එන්නේ නම්, එය වළඳා අනෙක් අය ශ්‍රමණ ධර්මය පිරිය යුතුය කියා අප අතර එවැනි කතිකාවතක් නැත. ඔබ වහන්සේ තමන්ගේ උපනිශ්‍රය සම්පත් මත මහණ කිස නිම කළ සේක. අපටත් උපනිශ්‍රය ඇත්නම් අපිත් එය නිම කරමු. මෙය අපට ප්‍රපංචයකි (බාධාවකි), ඔබ වහන්සේ කැමති සේ වැඩිය මැනව.' ඒ රහතන් වහන්සේ සුවසේ වැඩ සිට ආයු කෙළවර පිරිනිවන් පෑ සේක.

---

Punadivase anuthero anāgāmiphalaṃ sacchakāsi, tassa abhiññāyo āgamiṃsu. Sopi tatheva piṇḍapātaṃ āharitvā tehi paṭikkhitto yathāphāsukaṃ gantvā āyupariyosāne suddhāvāse nibbatti. So suddhāvāse ṭhatvā te sahāye olokento, eko tadāva parinibbuto, eko adhunā bhagavato santike ariyabhūmiṃ patto, eko lābhasakkāraṃ nissāya, ‘‘ahaṃ arahā’’ti cittaṃ uppādetvā suppārakapaṭṭane vasatīti disvā taṃ upasaṅkamitvā, ‘‘na tvaṃ arahā, na arahattamaggaṃ paṭipanno, gaccha bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dhammaṃ suṇāhī’’ti uyyojesi. Sopi antaraghare bhagavantaṃ ovādaṃ yācitvā, ‘‘tasmā tiha te bāhiya evaṃ sikkhitabbaṃ diṭṭhe diṭṭhamattaṃ hotū’’ti (udā. 10) bhagavatā saṃkhittena ovadito ariyabhūmiṃ sampāpuṇi.

පසුදින අනුතෙරුන් වහන්සේ අනාගාමී ඵලය සාක්ෂාත් කළ අතර උන්වහන්සේට ද අභිඥාවෝ පහළ වූහ. උන්වහන්සේ ද පෙර සේම පිණ්ඩපාතය ගෙන ආවත් සෙසු පිරිස එය ප්‍රතික්ෂේප කළ බැවින් සුවසේ වැඩ සිට ආයු කෙළවර සුද්ධාවාස බඹලොව උපන්හ. උන්වහන්සේ සුද්ධාවාසයේ සිට සිය මිතුරන් දෙස බලන කල; එක් අයෙකු (සංඝස්ථවිර) ඒ වන විටත් පිරිනිවන් පා ඇති බව ද, එක් අයෙකු (පුක්කුසාති) දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවේ අනාගාමී ඵලයට පත්ව ඇති බව ද, තවකෙකු (බාහිය දාරුචීරිය) ලාභ සත්කාර මත යැපෙමින් 'මම රහතෙක්මි' යන වැරදි හැඟීම ඇති කරගෙන සුප්පාරක තොටුපළෙහි වසන බව ද දැක, ඔහු වෙත පැමිණ මෙසේ කීහ: 'ඔබ රහතෙක් නොවේ, අර්හත් මාර්ගයට පිළිපන් අයෙකු ද නොවේ. යන්න, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් ධර්මය ශ්‍රවණය කරන්න' යැයි ඔහු යොමු කළහ. ඔහු ද ගම මැදදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අවවාද ඉල්ලා සිටි අතර, 'එසේ නම් බාහිය, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය - දුටු දෙයෙහි දුටු මාත්‍රයක් පමණක් විය යුතුය' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙටියෙන් වදාළ අවවාදයෙන් ආර්ය භූමියට (රහත් බවට) පත් විය.

---

Tato añño eko atthi, so kuhinti olokento andhavane sekkhapaṭipadaṃ pūrayamāno viharatīti disvā cintesi – ‘‘sahāyakassa santike gamissāmīti, gacchantena pana tucchahatthena agantvā kiñci paṇṇākāraṃ gahetvā gantuṃ vaṭṭati, sahāyo kho pana me nirāmiso pabbatamatthake vasanto mayā ākāse ṭhatvā dinnaṃ piṇḍapātampi aparibhuñjitvā samaṇadhammaṃ akāsi, idāni āmisapaṇṇākāraṃ kiṃ gaṇhissati? Dhammapaṇṇākāraṃ gahetvā gamissāmī’’ti brahmaloke ṭhitova ratanāvaḷiṃ ganthento viya pannarasa pañhe vibhajitvā taṃ dhammapaṇṇākāraṃ ādāya āgantvā sahāyassa avidūre ṭhatvā attano samaṇasaññāsamudācāravasena taṃ anabhivādetvāva, ‘‘bhikkhu bhikkhū’’ti ālapitvā ayaṃ vammikotiādimāha. Tattha turitālapanavasena bhikkhu bhikkhūti āmeḍitaṃ veditabbaṃ. Yathā vā ekaneva tilakena nalāṭaṃ na sobhati, taṃ parivāretvā aññesupi dinnesu phullitamaṇḍitaṃ viya sobhati, evaṃ ekeneva padena vacanaṃ na sobhati, parivārikapadena saddhiṃ [Pg.34] phullitamaṇḍitaṃ viya sobhatīti taṃ parivārikapadavasena vacanaṃ phullitamaṇḍitaṃ viya karontopi evamāha.

ඉන්පසු අනෙක් තැනැත්තා (එම අනාගාමී බ්‍රහ්මයා) "ඔහු (යහළුවා) කොහිදැයි" බලන්නේ, අන්ධවනයෙහි ශෛක්ෂ ප්‍රතිපදාව පුරමින් වාසය කරන බව දැක මෙසේ සිතුවේය: "මම මගේ සහායකයා වෙත යන්නෙමි. එසේ යන විට හිස් අතින් නොගොස් කිසියම් තෑග්ගක් (පඬුරක්) රැගෙන යාම සුදුසුය. මාගේ සහායකයා වනාහි පර්වත මුදුනක වසමින් ආමිසයට ඇලුම් නොකරන්නෙකි. සැබවින්ම ඔහු අතීතයේදී මා අහසේ සිට දුන් පිණ්ඩපාතය පවා වළඳන්නේ නැතිව මහණදම් පිරුවේය. එබැවින් දැන් ඔහු ආමිස පඬුරක් පිළිගන්නේ කෙසේද? මම ධර්ම පඬුරක් රැගෙන යන්නෙමි" යි සිතා බඹලොව සිටියදීම මැණික් මාලාවක් අමුණන්නාක් මෙන් ප්‍රශ්න පහළොවක් විග්‍රහ කර, ඒ ධර්ම පඬුර රැගෙන පැමිණ තම සහායකයාට නුදුරු තැනක සිට, තමා මහණකුය යන සංඥාවෙන් හා ආචාරශීලී බවෙන් ඔහුට වැඳීමක් නොකරම, "මහණෙනි, මහණෙනි" (භික්ඛු භික්ඛු) යි ආමන්ත්‍රණය කර "මේ තුඹසකි" යනාදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කළේය. එහිදී ඉක්මනින් ඇමතීමේ අර්ථයෙන් "භික්ඛු භික්ඛු" යන්න දෙවරක් යෙදූ බව (ආමේඩිත) දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් එක් තිලකයකින් නළලක් නොබබළන්නාක් මෙන් ද, තවත් සුවඳ විලවුන් ආදියෙන් වට වූ විට එය මැනවින් සරසන ලද්දක් මෙන් බබළන්නාක් මෙන් ද, එලෙසම එක් පදයකින් පමණක් වාක්‍යය නොබබළන අතර, පිරිවර පද සහිතව එය මලින් සැරසූ පඬුරක් මෙන් බබළන හෙයින්, වාක්‍යය අලංකාරවත් කරනු පිණිස මෙසේ "භික්ඛු භික්ඛු" යැයි කීවේය.

---

Ayaṃ vammikoti purato ṭhito vammiko nāma natthi, desanāvasena pana purato ṭhitaṃ dassento viya ayanti āha. Laṅginti satthaṃ ādāya khaṇanto palighaṃ addasa. Ukkhipa laṅgiṃ abhikkhaṇa sumedhāti tāta, paṇḍita, laṅgī nāma rattiṃ dhūmāyati divā pajjalati. Ukkhipeta paraṃ parato khaṇāti. Evaṃ sabbapadesu attho daṭṭhabbo. Uddhumāyikanti maṇḍūkaṃ. Caṅkavāranti khāraparissāvanaṃ. Kummanti kacchapaṃ. Asisūnanti maṃsacchedakaṃ asiñceva adhikuṭṭanañca. Maṃsapesinti nisadapotappamāṇaṃ allamaṃsapiṇḍaṃ. Nāganti sumanapupphakalāpasadisaṃ mahāphaṇaṃ tividhasovatthikaparikkhittaṃ ahināgaṃ addasa. Mā nāgaṃ ghaṭṭesīti daṇḍakakoṭiyā vā vallikoṭiyā vā paṃsucuṇṇaṃ vā pana khipamāno mā nāgaṃ ghaṭṭayi. Namo karohi nāgassāti uparivātato apagamma suddhavatthaṃ nivāsetvā nāgassa namakkāraṃ karohi. Nāgena adhisayitaṃ dhanaṃ nāma yāva sattamā kulaparivaṭṭā khādato na khīyati, nāgo te adhisayitaṃ dhanaṃ dassati, tasmā namo karohi nāgassāti. Ito vā pana sutvāti yathā dukkhakkhandhe itoti sāsane nissakaṃ, na tathā idha. Idha pana devaputte nissakkaṃ, tasmā ito vā panāti mama vā pana santikā sutvāti ayamettha attho.

"මේ තුඹස" යනු ඉදිරිපිට සැබෑ තුඹසක් තිබෙන බවක් නොවේ. දේශනා විලාසය අනුව ඉදිරිපිට ඇති දෙයක් පෙන්වන්නාක් මෙන් "මේ" (අයං) යැයි වදාළහ. "ලංගිං" යනු ආයුධයකින් හාරන විට දුටු දොර අගුලයි. "ප්‍රඥාවන්තය, අගුල ඔසවන්න, තවදුරටත් හාරන්න" යනු පින්වත් පණ්ඩිතය, අගුල නම් රාත්‍රියේ දුම් දමන අතර දහවලේ දිලිසෙයි. එය ඉවත් කර තවදුරටත් හාරන්න යන්නයි. මෙසේ සියලු පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. "උද්ධුමායික" යනු ගෙම්බාය. "චංකවාර" යනු ක්ෂාර පෙරනයයි (හුණුපෙරනය). "කුම්ම" යනු කැස්බෑවාය. "අසිසූන" යනු මස් කපන පිහිය සහ මස් කොටන දැවමුවා පුවරුවයි. "මංසපේසි" යනු මිරිස්ගලක ප්‍රමාණය ඇති අමු මස් වැදැල්ලයි. "නාග" යනු සමන් පිච්ච මල් මිටියක් වැනි, විශාල පෙනයක් ඇති, මඟුල් ලකුණු තුනකින් (ස්වස්තික) හෙබි නාගයායි. "නාගයාට පීඩා නොකරන්න" යනු දණ්ඩක කෙළවරකින් හෝ වැල් කැබැල්ලකින් හෝ පස්වලින් නාගයාට පහර නොදෙන්න යන්නයි. "නාගයාට නමස්කාර කරන්න" යනු සුළඟ හමන දිසාවෙන් ඉවත්ව, පිරිසිදු වස්ත්‍ර හැඳ නාගයාට නමස්කාර කිරීමයි. නාගයා විසින් ආරක්ෂා කරන ලද ධනය පරම්පරා හතක් යනතුරු අනුභව කළත් අවසන් නොවේ. ඔහු ඔබට ඒ ධනය ලබා දෙයි. එබැවින් නාගයාට නමස්කාර කරන්න. "මෙයින් අසා" (ඉතො වා පන සුත්වා) යන්නෙහි අර්ථය නම්, මහා දුක්ඛක්ඛන්ධ සූත්‍රයෙහි "ඉතො" යන පදය ශාසනය යන අර්ථයෙන් පංචමී විභක්තියෙන් යෙදුවද, මෙහිදී එසේ නොවේ. මෙහිදී එය දේවපුත්‍රයාගේ ප්‍රකාශයක් බැවින් පංචමී විභක්තිය යොදා ඇත්තේ "මාගෙන් (බ්‍රහ්මයාගෙන්) අසා" යන අර්ථයෙනි.

---

251. Cātummahābhūtikassāti catumahābhūtamayassa. Kāyassetaṃ adhivacananti sarīrassa nāmaṃ. Yatheva hi bāhirako vammiko, vamatīti vantakoti vantussayoti vantasinehasambandhoti catūhi kāraṇehi vammikoti vuccati. So hi ahimaṅgusaundūragharagoḷikādayo nānappakāre pāṇake vamatīti vammiko. Upacikāhi vantakoti vammiko. Upacikāhi vamitvā mukhatuṇḍakena ukkhittapaṃsucuṇṇena kaṭippamāṇenapi porisappamāṇenapi ussitoti vammiko. Upacikāhi vantakheḷasinehena ābaddhatāya sattasattāhaṃ deve vassantepi na vippakiriyati, nidāghepi tato paṃsumuṭṭhiṃ gahetvā tasmiṃ muṭṭhinā pīḷiyamāne sineho nikkhamati, evaṃ vantasinehena sambaddhoti vammiko. Evamayaṃ kāyopi, ‘‘akkhimhā [Pg.35] akkhigūthako’’tiādinā nayena nānappakārakaṃ asucikalimalaṃ vamatīti vammiko. Buddhapaccekabuddhakhīṇāsavā imasmiṃ attabhāve nikantipariyādānena attabhāvaṃ chaḍḍetvā gatāti ariyehi vantakotipi vammiko. Yehi cāyaṃ tīhi aṭṭhisatehi ussito nhārusambaddho maṃsāvalepano allacammapariyonaddho chavirañjito satte vañceti, taṃ sabbaṃ ariyehi vantamevāti vantussayotipi vammiko. ‘‘Taṇhā janeti purisaṃ, cittamassa vidhāvatī’’ti (saṃ. ni. 1.55) evaṃ taṇhāya janitattā ariyehi vanteneva taṇhāsinehena sambaddho ayanti vantasinehena sambaddhotipi vammiko. Yathā ca vammikassa anto nānappakārā pāṇakā tattheva jāyanti, uccārapassāvaṃ karonti, gilānā sayanti, matā patanti. Iti so tesaṃ sūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hoti. Evaṃ khattiyamahāsālādīnampi kāyo ayaṃ gopitarakkhito maṇḍitappasādhito mahānubhāvānaṃ kāyoti acintetvā chavinissitā pāṇā cammanissitā pāṇā maṃsanissitā pāṇā nhārunissitā pāṇā aṭṭhinissitā pāṇā aṭṭhimiñjanissitā pāṇāti evaṃ kulagaṇanāya asītimattāni kimikulasahassāni antokāyasmiṃyeva jāyanti, uccārapassāvaṃ karonti, gelaññena āturitāni sayanti, matāni patanti, iti ayampi tesaṃ pāṇānaṃ sūtigharaṃ vaccakuṭi gilānasālā susānañca hotīti ‘‘vammiko’’ tveva saṅkhaṃ gato. Tenāha bhagavā – ‘‘vammikoti kho, bhikkhu, imassa cātumahābhūtikassa kāyassetaṃ adhivacana’’nti.

251. "සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුක්ත වූ" යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් නිර්මිත වූ යන්නයි. "කය යන මෙයට නමකි" යනු ශරීරයට භාවිතා කරන තවත් නමකි. බාහිර තුඹස මෙන් ම, මෙම ශරීරය ද (1) වැගිරෙන (වමනය කරන) බැවින් ද, (2) අත්හරින ලද බැවින් ද, (3) රැස් කරන ලද බැවින් ද, (4) තෘෂ්ණාව නමැති මැලියමෙන් බැඳී ඇති බැවින් ද යන කරුණු හතර නිසා "තුඹස" (වම්මික) යැයි කියනු ලැබේ. තුඹස තුළ සර්පයන්, මුගටියන්, මීයන් හා හිකනලුන් වැනි විවිධ සතුන් වසන්නාක් මෙන්, ශරීරය ද ඇසින් කඳුළු ආදී විවිධ අශුචි අညစ်අතෑර වමනය කරයි. වේයෝ තම මුවින් පිට කරන කෙළ හා පස්වලින් තුඹස බඳින්නාක් මෙන් ම, මෙම කය ද ඇට, නහර හා මස් ආදියෙන් ගොඩනගා ඇත. බුදු, පසේබුදු, රහතන් වහන්සේලා මෙම කය කෙරෙහි ඇල්ම ප්‍රහීණ කර එය අත්හැර ගිය බැවින් ද මෙය තුඹසකි. තුඹසක ඇතුළත විවිධ සතුන් ඉපදෙන, මළමුත්‍ර කරන, ලෙඩ වන හා මැරෙන තැනක් වන්නාක් මෙන්, මෙම ශරීරය තුළ ද පණුවන් අසූ දහසක් පමණ වූ පවුල් (වර්ග) වසති. ඔවුන් එහි උපදිති, මළමුත්‍ර කරති, රෝගී වෙති, මිය යති. එබැවින් මෙම කය එම පණුවන්ගේ තිඹිරිගෙය, වැසිකිළිය, ආරෝග්‍යශාලාව හා සොහොන ද වෙයි. මේ නිසාම මෙය "තුඹස" යන නමට පැමිණියේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, තුඹස යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් හටගත් මෙම ශරීරයට තවත් නමකි" යි වදාළ සේක.

---

Mātāpettikasambhavassāti mātito ca pitito ca nibbattena mātāpettikena sukkasoṇitena sambhūtassa. Odanakummāsūpacayassāti odanena ceva kummāsena ca upacitassa vaḍḍhitassa. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammassāti ettha ayaṃ kāyo hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammo. Duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammo. Aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammo. Daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhavāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammo. Evaṃ pariharatopi ca bhedanaviddhaṃsanadhammo bhijjati ceva vikirati ca, evaṃ sabhāvoti attho. Tattha [Pg.36] mātāpettikasambhavaodanakummāsūpacayaucchādanaparimaddanapadehi samudayo kathito, aniccabhedaviddhaṃsanapadehi atthaṅgamo. Evaṃ sattahipi padehi cātumahābhūtikassa kāyassa uccāvacabhāvo vaḍḍhiparihāni samudayatthaṅgamo kathitoti veditabbo.

මව්පියන්ගෙන් හටගත් (මාතාපෙත්තික සම්භව) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මවගෙන් සහ පියාගෙන් හටගත්, මව්පියන් සතු ශුක්‍ර හා සෝණිතයෙන් ජනිත වූ බවයි. බත් හා කොල්ලු (ධාන්‍යමය ආහාර) ආදියෙන් පෝෂණය වූ (ඕදනකුම්මාසූපචය) යනු බත් හා මයෝ මෝදක (ධාන්‍යමය පිටි කෑම) මගින් පෝෂණය කළ, වැඩූ ශරීරයයි. අනිත්‍ය වූ, සුවඳ විලවුන් ආලේපනය කරන, පිරිමදින, බිඳෙන හා විසිරෙන ස්වභාවය ඇති (අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභේදනවිද්ධංසනධම්ම) යන්නෙහි මෙම කය හටගෙන පසුව නැති වී යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය ස්වභාවයෙන් යුක්තය. දුගඳ නැති කිරීම සඳහා විලවුන් වර්ග ආලේප කරන බැවින් 'උච්ඡාදන' ස්වභාවය ඇත්තේය. අතපය වේදනා දුරු කරනු පිණිස මෘදු ලෙස පිරිමැදීමෙන් 'පරිමද්දන' ස්වභාවය ඇත්තේය. එසේම කුඩා කාලයේදී කලවා මත හොවා, මව්කුස සිටීමේදී විකෘති වූ අඟපසඟ මනා හැඩයකට පත් කරනු පිණිස ඇදීම, පිරිමැදීම ආදිය කරන බැවින්ද 'පරිමද්දන' ස්වභාවය ඇත්තේය. මෙසේ රැකබලා ගත්තද, බිඳී යන හා විසිරී යන ස්වභාවය ඇත්තේමය; එනම් බිඳෙයි, විනාශ වෙයි. මේ එහි ස්වභාවයයි. එහිදී මාතාපෙත්තික සම්භව, ඕදනකුම්මාසූපචය, උච්ඡාදන, පරිමද්දන යන පදවලින් කයේ හටගැනීම (සමුදය) පවසන ලදී. අනිච්ච, භේදන, විද්ධංසන යන පදවලින් එහි අභාවය (අත්ථංගම) පවසන ලදී. මෙසේ පද හතකින් සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් කයේ උස් පහත් බව, වැඩීම හා පිරිහීම මෙන්ම හටගැනීම හා නිරුද්ධ වීම පවසන ලද බව දත යුතුය.

---

Divā kammanteti divā kattabbakammante. Dhūmāyanāti ettha ayaṃ dhūmasaddo kodhe taṇhāya vitakke pañcasu kāmaguṇesu dhammadesanāya pakatidhūmeti imesu atthesu vattati. ‘‘Kodho dhūmo bhasmanimosavajja’’nti (saṃ. ni. 1.165) ettha hi kodhe vattati. ‘‘Icchādhūmāyitā sattā’’ti ettha taṇhāya. ‘‘Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī’’ti ettha vitakke.

දවාලෙහි කළ යුතු කටයුතු 'දිවා කම්මන්ත' නම් වේ. 'ධූමායනා' (දුම් දමයි) යන්නෙහි ඇති මෙම 'ධූම' (දුම) යන වචනය ක්‍රෝධය, තණ්හාව, විතර්කය, පංච කාම ගුණය, ධර්ම දේශනාව සහ ප්‍රකෘති දුම යන අර්ථයන්හි යෙදේ. 'ක්‍රෝධය දුමකි...' යන තැන ක්‍රෝධය යන අර්ථයේ යෙදේ. 'සත්ත්වයෝ තණ්හාව නමැති දුමෙන් යුක්ත වෙති' යන තැන තණ්හාව යන අර්ථයේ යෙදේ. 'ඒ අවස්ථාවේදී එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නුදුරින් දුම් දමමින් (කාම විතර්ක නමැති දුම පිට කරමින්) හුන්නේය' යන තැන විතර්ක යන අර්ථයේ යෙදේ.

---

‘‘Paṅko ca kāmā palipo ca kāmā,Bhayañca metaṃ timūlaṃ pavuttaṃ;

Rajo ca dhūmo ca mayā pakāsitā;

Hitvā tuvaṃ pabbaja brahmadattā’’ti. (jā. 1.6.14) –

කාමයෝ මඩ වැනිය, කාමයෝ එතෙර වීමට අපහසු මහා වගුරක් වැනිය. ලෝභ, දෝෂ, මෝහ යන මුල් තුන නිසා ඇති වන මෙය භයක් ලෙස වදාරන ලදී. මා විසින් කාමයෝ ධූලි ලෙසත්, දුම ලෙසත් ප්‍රකාශ කරන ලදී. බ්‍රහ්මදත්තය, ඔබ මෙය අතහැර පැවිදි වන්න.

---

Ettha pañcakāmaguṇesu. ‘‘Dhūmaṃ kattā hotī’’ti (ma. ni. 1.349) ettha dhammadesanāya. ‘‘Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo paññāṇamaggino’’ti (saṃ. ni. 1.72) ettha pakatidhūme. Idha panāyaṃ vitakke adhippeto. Tenāha ‘‘ayaṃ rattiṃ dhūmāyanā’’ti.

මෙහිදී (දුම යන්න) පංච කාම ගුණයන්හි යෙදේ. 'ධර්මය නමැති දුම කරන්නෙකු වෙයි' යන්නෙහි ධර්ම දේශනාව යන අර්ථයේ යෙදේ. 'කොඩිය රථයේ සලකුණයි, දුම ගින්නේ සලකුණයි' යන්නෙහි ප්‍රකෘති දුම යන අර්ථයේ යෙදේ. නමුත් මෙහිදී (රාත්‍රියෙහි දුම් දමයි යන්නෙහි) විතර්කය යන අර්ථය අදහස් කෙරේ. එබැවින් 'මේ රාත්‍රී දුම් දැමීමයි' යන්න වදාළ සේක.

---

Tathāgatassetaṃ adhivacananti tathāgato hi sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo nāma. Yathāha – ‘‘sattannaṃ kho, bhikkhu, dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo. Katamesaṃ sattannaṃ? Rāgo bāhito hoti, doso… moho… māno… sakkāyadiṭṭhi… vicikicchā… sīlabbataparāmāso bāhito hoti. Imesaṃ bhikkhu sattannaṃ dhammānaṃ bāhitattā brāhmaṇo’’ti (cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 28). Sumedhoti sundarapañño. Sekkhassāti ettha sikkhatīti sekkho. Yathāha – ‘‘sikkhatīti kho, bhikkhu, tasmā sekkhoti vuccati. Kiñca sikkhati? Adhisīlampi sikkhati, adhicittampi sikkhati, adhipaññampi sikkhatī’’ti (a. ni. 3.86).

තථාගතයන් වහන්සේට මෙය නමකි; තථාගතයන් වහන්සේ කරුණු සතක් බැහැර කළ බැවින් 'බ්‍රාහ්මණ' නම් වන සේක. එය වදාළේ මෙසේය: 'මහණ, කරුණු සතක් බැහැර කළ බැවින් බ්‍රාහ්මණ නම් වේ. ඒ සත මොනවාද? රාගය බැහැර කරන ලදී, ද්වේෂය, මෝහය, මානය, සක්කාය දිට්ඨිය, විචිකිච්ඡාව හා සීලබ්බතපරාමාසය බැහැර කරන ලද්දේ වෙයි. මහණ, මේ කරුණු සත බැහැර කළ බැවින් බ්‍රාහ්මණ නම් වේ.' 'සුමේධ' යනු මනා ප්‍රඥාව ඇති තැනැත්තායි. 'සේඛ' යනු හික්මෙන්නා (හික්මෙන බැවින් සේඛ නම් වේ) යන අර්ථයයි. එය වදාළේ මෙසේය: 'මහණ, හික්මෙන බැවින් සේඛ යැයි කියනු ලැබේ. කුමක හික්මේද? අධිසීලයෙහිත් හික්මෙයි, අධිචිත්තයෙහිත් හික්මෙයි, අධිප්‍රඥාවෙහිත් හික්මෙයි'.

---

Paññāya [Pg.37] adhivacananti lokiyalokuttarāya paññāya etaṃ adhivacanaṃ, na āvudhasatthassa. Vīriyārambhassāti kāyikacetasikavīriyassa. Taṃ paññāgatikameva hoti. Lokiyāya paññāya lokiyaṃ, lokuttarāya paññāya lokuttaraṃ. Ettha panāyaṃ atthadīpanā –

'ප්‍රඥාවට නමකි' යන්නෙන් අදහස් කළේ ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවට නමක් මිස, අතින් ගන්නා ආයුධයකට නමක් නොවේ. 'වීරිය ආරම්භය' යනු කායික හා චෛතසික වීර්යයට නමකි. එම වීර්යය ප්‍රඥාව අනුව යන්නක්ම වෙයි. ලෞකික ප්‍රඥාව හා යෙදුණු වීර්යය ලෞකික වීර්යය වන අතර, ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව හා යෙදුණු වීර්යය ලෝකෝත්තර වීර්යය වේ. මෙහි අර්ථය පැහැදිලි කිරීම මෙසේය:

---

Eko kira jānapado brāhmaṇo pātova māṇavakehi saddhiṃ gāmato nikkhamma divasaṃ araññe mante vācetvā sāyaṃ gāmaṃ āgacchati. Antarāmagge ca eko vammiko atthi. So rattiṃ dhūmāyati, divā pajjalati. Brāhmaṇo antevāsiṃ sumedhaṃ māṇavaṃ āha – ‘‘tāta, ayaṃ vammiko rattiṃ dhūmāyati, divā pajjalati, vikāramassa passissāma, bhinditvā naṃ cattāro koṭṭhāse katvā khipāhī’’ti. So sādhūti kudālaṃ gahetvā samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya tathā akāsi. Tatra ācariyabrāhmaṇo viya bhagavā. Sumedhamāṇavako viya sekkho bhikkhu. Vammiko viya kāyo. ‘‘Tāta, ayaṃ vammiko rattiṃ dhūmāyati, divā pajjalati, vikāramassa passissāma, bhinditvā naṃ cattāro koṭṭhāse katvā khipāhī’’ti brāhmaṇena vuttakālo viya, ‘‘bhikkhu cātumahābhūtikaṃ kāyaṃ cattāro koṭṭhāse katvā pariggaṇhāhī’’ti bhagavatā vuttakālo. Tassa sādhūti kudālaṃ gahetvā tathākaraṇaṃ viya sekkhassa bhikkhuno, ‘‘yo vīsatiyā koṭṭhāsesu thaddhabhāvo, ayaṃ pathavīdhātu. Yo dvādasasu koṭṭhāsesu ābandhanabhāvo, ayaṃ āpodhātu. Yo catūsu koṭṭhāsesu paripācanabhāvo, ayaṃ tejodhātu. Yo chasu koṭṭhāsesu vitthambhanabhāvo, ayaṃ vāyodhātū’’ti evaṃ catudhātuvavatthānavasena kāyapariggaho veditabbo.

එක්තරා ජනපදයක වසන බ්‍රාහ්මණයෙක් උදෑසනම සිය ශිෂ්‍යයන් සමඟ ගමෙන් පිටත්ව ගොස්, දවාලෙහි වනයෙහි මන්ත්‍ර උගන්වා සවස ගමට පැමිණෙයි. මඟ මධ්‍යයෙහි එක් වේයෙකුගේ තුඹසක් ඇත. එය රාත්‍රියේදී දුම් දමන අතර දවාලෙහි ගිනි ඇවිළෙයි. බ්‍රාහ්මණයා සිය සමීපතම ශිෂ්‍යයා වූ සුමේධ නම් තරුණයාට මෙසේ කීය: 'පුත, මේ තුඹස රාත්‍රියේ දුම් දමයි, දහවල ගිනි ඇවිළෙයි. මෙහි විපර්යාසය බලමු. මෙය බිඳ කොටස් හතරකට වෙන් කර ඉවත් කරව.' ඔහු 'යහපතැයි' කියා උදැල්ලක් ගෙන, සමතලා භූමියක දෙපා තබා සිටගෙන බ්‍රාහ්මණයා කී පරිදිම කළේය. මෙහි ආචාර්ය බ්‍රාහ්මණයා ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දත යුතුය. සුමේධ තරුණයා ලෙස සේඛ භික්ෂුව දත යුතුය. තුඹස ලෙස ශරීරය දත යුතුය. 'පුත, මේ තුඹස... ඉවත් කරව' යැයි බ්‍රාහ්මණයා කී අවස්ථාව, 'මහණ, සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් කය කොටස් හතරකට බෙදා පිරික්සා බලව' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ අවස්ථාව වැනිය. ඔහු 'යහපතැයි' උදැල්ල ගෙන එසේ කිරීම, සේඛ භික්ෂුව විසින් 'ශරීරයේ කොටස් විස්සක ඇති යම් තද ගතියක් වේද එය පඨවි ධාතුවයි, කොටස් දොළසක ඇති යම් බැඳෙන ස්වභාවයක් වේද එය ආපෝ ධාතුවයි, කොටස් හතරක ඇති යම් පැසවන ස්වභාවයක් වේද එය තේජෝ ධාතුවයි, කොටස් හයක ඇති යම් පිම්බෙන හෝ තද වන ස්වභාවයක් වේද එය වායෝ ධාතුවයි' යනුවෙන් සතර ධාතු වශයෙන් ශරීරය වෙන් කර අවබෝධ කර ගැනීම වැනිය.

---

Laṅgīti kho, bhikkhūti kasmā bhagavā avijjaṃ laṅgīti katvā dassesīti? Yathā hi nagarassa dvāraṃ pidhāya palighe yojite mahājanassa gamanaṃ pacchijjati, ye nagarassa anto, te antoyeva honti. Ye bahi, te bahiyeva. Evameva yassa ñāṇamukhe avijjālaṅgī patati, tassa nibbānasampāpakaṃ ñāṇagamanaṃ pacchijjati, tasmā avijjaṃ laṅgīti katvā dassesi. Pajaha avijjanti ettha kammaṭṭhānauggahaparipucchāvasena avijjāpahānaṃ kathitaṃ.

'මහණෙනි, ලංගී (අගුල) යනු...' භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවිද්‍යාව 'ලංගී' යන නමින් දැක්වූයේ කුමක් නිසාද? නගරයක දොර වසා අගුලු දැමූ විට මිනිසුන්ගේ ගමනාගමනය ඇණහිටියි. නගරය ඇතුළත සිටින්නෝ ඇතුළතම වෙති, පිටත සිටින්නෝ පිටතම වෙති. එමෙන්ම යමෙකුගේ ඥානය නමැති දොරටුවෙහි අවිද්‍යාව නමැති අගුල වැටුණහොත්, ඔහුට නිවනට පමුණුවන ඥාන ගමන ඇණහිටියි. එබැවින් අවිද්‍යාව ලංගී (අගුල) ලෙස දැක්වූ සේක. 'අවිද්‍යාව දුරු කරව' යන්නෙහි කර්මස්ථාන ඉගෙනීම හා විමසීම මඟින් අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කිරීම පවසන ලදී.

---

Uddhumāyikāti [Pg.38] kho, bhikkhūti ettha uddhumāyikamaṇḍūko nāma no mahanto, nakhapiṭṭhippamāṇo hoti, purāṇapaṇṇantare vā gacchantare vā valliantare vā vasati. So daṇḍakoṭiyā vā vallikoṭiyā vā paṃsucuṇṇakena vā ghaṭṭito āyamitvā mahanto parimaṇḍalo beluvapakkappamāṇo hutvā cattāro pāde ākāsagate katvā pacchinnagamano hutvā amittavasaṃ yāti, kākakulalādibhattameva hoti. Evameva ayaṃ kodho paṭhamaṃ uppajjanto cittāvilamattakova hoti. Tasmiṃ khaṇe aniggahito vaḍḍhitvā mukhavikulanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito hanusañcopanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito pharusavācānicchāraṇaṃ pāpeti. Tadā aniggahito disāvilokanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito ākaḍḍhanaparikaḍḍhanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito pāṇinā leḍḍudaṇḍasatthaparāmasanaṃ pāpeti. Tadā aniggahito daṇḍasatthābhinipātaṃ pāpeti. Tadā aniggahito paraghātanampi attaghātanampi pāpeti. Vuttampi hetaṃ – ‘‘yato ayaṃ kodho paraṃ ghātetvā attānaṃ ghāteti, ettāvatāyaṃ kodho paramussadagato hoti paramavepullappatto’’ti. Tattha yathā uddhumāyikāya catūsu pādesu ākāsagatesu gamanaṃ pacchijjati, uddhumāyikā amittavasaṃ gantvā kākādibhattaṃ hoti, evameva kodhasamaṅgīpuggalo kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti, amittavasaṃ yāti, sabbesaṃ mārānaṃ yathākāmakaraṇīyo hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘uddhumāyikāti kho, bhikkhu, kodhūpāyāsassetaṃ adhivacana’’nti. Tattha balavappatto kodhova kodhūpāyāso. Pajaha kodhūpāyāsanti ettha paṭisaṅkhānappahānaṃ kathitaṃ.

‘පිම්බෙන මැඩියා’ (උද්ධුමායිකා) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මහණෙනි, පිම්බෙන මැඩියා යනු ශරීරයෙන් විශාල නොවන, නියපොත්තක ප්‍රමාණය ඇති සතෙකි. ඌ පැරණි කොළ රොඩු අතර හෝ පඳුරු අතර හෝ වැල් අතර වාසය කරයි. ඌට ලී කැබැල්ලකින්, වැල් කෙළවරකින් හෝ පස් කුඩකින් ස්පර්ශ කළ විට, ඌ වෙර යොදා ක්‍රමයෙන් බෙලි ගෙඩියක් පමණ විශාල වී, වටකුරු වී, ගාත් හතර අහසට හරවා ගමන් කළ නොහැකිව වැතිර සිටියි. එවිට ඌ කපුටන් හා උකුස්සන් වැනි සතුරන්ගේ ගොදුරක් බවට පත් වෙයි. එමෙන්ම, මෙම ක්‍රෝධය ද මුලින්ම උපදින විට සිතේ ඇති වන සුළු කැළඹීමක් පමණි. ඒ මොහොතේම එය මැඩනොපැවැත්වුවහොත්, එය වර්ධනය වී මුහුණ විකෘති කරයි. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් හකු වෙවුලන්නට පටන් ගනී. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් පරුෂ වචන කියවෙයි. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් රවා බැලීමට පොළඹවයි. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් එහා මෙහා ඇදීම හා තල්ලු කිරීමට යොමු කරයි. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් අතින් හෝ ගල්, මුගුරු, ආයුධ අතට ගැනීමට පොළඹවයි. එවිටත් මැඩනොපැවැත්වුවහොත් මුගුරු හා ආයුධවලින් පහර දීමට යොමු කරයි. අවසානයේදී එය මැඩනොපැවැත්වුවහොත් අනුන් මැරීමට මෙන්ම තමාම නසා ගැනීමට පවා පොළඹවයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: ‘යම් හෙයකින් මෙම ක්‍රෝධය අන්‍යයන් මරා තමා ද මරා ගන්නේ ද, ඒ සා විශාල ප්‍රමාණයට ක්‍රෝධය පැතිරී ගොස් මහත් ව්‍යසනයක් ඇති කරයි.’ එහිදී පිම්බෙන මැඩියාගේ ගාත් හතර අහසට යොමු වූ විට ගමන නතර වී සතුරන්ට ගොදුරු වන්නාක් මෙන්, ක්‍රෝධයෙන් පිරුණු පුද්ගලයාට ද කමටහන් වඩා දියුණු කළ නොහැකිව, ඔහු දෝෂ නමැති සතුරන්ගේ වසඟයට පත් වී සියලු මාරයන්ගේ අභිමතය පරිදි මෙහෙයවිය හැකි අයෙකු බවට පත් වෙයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, පිම්බෙන මැඩියා යනු කෝධුපායාසයට (ක්‍රෝධයට හා දැඩි සිතේ දැවීමට) නමකි’ යි වදාළ සේක. එහි බලවත් වූ ක්‍රෝධයම කෝධුපායාසය නම් වේ. ‘කෝධුපායාසය ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා බලයෙන් කෙලෙස් බැහැර කිරීම අදහස් කෙරේ.

---

Dvidhāpathoti ettha, yathā puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggappaṭipanno dvedhāpathaṃ patvā, ‘‘iminā nu kho gantabbaṃ, iminā gantabba’’nti nicchetuṃ asakkonto tattheva tiṭṭhati, atha naṃ corā uṭṭhahitvā anayabyasanaṃ pāpenti, evameva kho mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinno bhikkhu buddhādīsu kaṅkhāya uppannāya kammaṭṭhānaṃ vaḍḍhetuṃ na sakkoti, atha naṃ kilesamārādayo sabbe mārā anayabyasanaṃ pāpenti, iti vicikicchā dvedhāpathasamā hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘dvidhāpathoti kho, bhikkhu, vicikicchāyetaṃ [Pg.39] adhivacana’’nti. Pajaha vicikicchanti ettha kammaṭṭhānauggahaparipucchāvasena vicikicchāpahānaṃ kathitaṃ.

‘දෙමංසල’ (ද්විධාපථය) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: ධනය හා වස්තුව ඇති පුද්ගලයෙකු කාන්තාර මාර්ගයක ගමන් කරද්දී සතරමං හන්දියකට (හෝ මංසලකට) පැමිණ ‘මේ මාර්ගයේ යා යුතුද, අර මාර්ගයේ යා යුතුද’ යි තීරණය කරගත නොහැකිව එතැනම රැඳී සිටින විට, සොරුන් පැමිණ ඔහු වැනසීමට පත් කරන්නාක් මෙන්, මූලික කමටහන් ගෙන භාවනා කරන භික්ෂුවකට බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි සැකයක් (විචිකිච්ඡාවක්) ඇති වූ විට, ඔහුට කමටහන් දියුණු කළ නොහැකි වෙයි. එවිට කෙලෙස් මාරයා ඇතුළු සියලු මාරයෝ එම භික්ෂුව විනාශයට පත් කරති. මෙසේ විචිකිච්ඡාව දෙමංසලකට සමාන වේ. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, දෙමංසල යනු විචිකිච්ඡාවට නමකි’ යි වදාළ සේක. ‘විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී කමටහන් ඉගෙනීම හා විමසීම මගින් සැකය දුරු කිරීම අදහස් කෙරේ.

---

Caṅgavāranti ettha, yathā rajakehi khāraparissāvanamhi udake pakkhitte eko udakaghaṭo dvepi dasapi vīsatipi ghaṭasatampi paggharatiyeva, pasaṭamattampi udakaṃ na tiṭṭhati, evameva nīvaraṇasamaṅgino puggalassa abbhantare kusaladhammo na tiṭṭhati. Tenāha bhagavā – ‘‘caṅgavāranti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ nīvaraṇānaṃ adhivacana’’nti. Pajaha pañcanīvaraṇeti ettha vikkhambhanatadaṅgavasena nīvaraṇappahānaṃ kathitaṃ.

‘දිය පෙනේරය’ (චංගවාරය) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: රජකයන් විසින් ක්ෂාර ජලය පෙරා ගැනීම සඳහා භාවිත කරන දිය පෙනේරයකට ජලය කළයක්, දහයක්, විස්සක් හෝ සියයක් වත් කළ ද, එම ජලය සියල්ලම වැගිරී යනවා මිස ජල බිඳක්වත් එහි ඉතිරි නොවේ. එමෙන්ම නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් පිරුණු පුද්ගලයාගේ සිත තුළ ද කිසිදු කුසල් දහමක් රඳා නොපවතී. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, දිය පෙනේරය යනු පංච නීවරණයන්ට නමකි’ යි වදාළ සේක. ‘පංච නීවරණයන් ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී විෂ්කම්භන හා තදංග ප්‍රහාණය මගින් නීවරණ බැහැර කිරීම අදහස් කෙරේ.

---

Kummoti ettha, yathā kacchapassa cattāro pādā sīsanti pañceva aṅgāni honti, evameva sabbepi saṅkhatā dhammā gayhamānā pañceva khandhā bhavanti. Tenāha bhagavā – ‘‘kummoti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ upādānakkhandhānaṃ adhivacana’’nti. Pajaha pañcupādānakkhandheti ettha pañcasu khandhesu chandarāgappahānaṃ kathitaṃ.

‘ඉබ්බා’ (කුම්මෝ) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: ඉබ්බාට ගාත් හතරක් හා හිසක් වශයෙන් අඟ පසඟ පහක් වන්නාක් මෙන්, සියලුම සංඛත ධර්මයන් කැටි කර ගත් විට ඇත්තේ පංචස්කන්ධය පමණි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, ඉබ්බා යනු පංච උපාදානස්කන්ධයන්ට නමකි’ යි වදාළ සේක. ‘පංච උපාදානස්කන්ධයන් ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී පංචස්කන්ධය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම හා බැඳීම (ඡන්දරාගය) ප්‍රහීණ කිරීම අදහස් කෙරේ.

---

Asisūnāti ettha, yathā sūnāya upari maṃsaṃ ṭhapetvā asinā koṭṭenti, evamime sattā vatthukāmatthāya kilesakāmehi ghātayamānā vatthukāmānaṃ upari katvā kilesakāmehi kantitā koṭṭitā ca honti. Tenāha bhagavā – ‘‘asisūnāti kho, bhikkhu, pañcannetaṃ kāmaguṇānaṃ adhivacana’’nti. Pajaha pañca kāmaguṇeti ettha pañcasu kāmaguṇesu chandarāgappahānaṃ kathitaṃ.

‘මස් කපන ලෑල්ල හා කඩුව’ (අසිසූනා) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මස් කපන ලෑල්ලක් මත මස් තබා කඩුවකින් කොටන්නාක් මෙන්, මෙම සත්වයෝ වස්තු කාමයන් සඳහා කෙලෙස් කාමයන් මගින් තැළීමට හා පෙළීමට ලක් වෙති. වස්තු කාමයන් මත තබා කෙලෙස් කාමයන් විසින් ඔවුන්ව කපා කොටා දමනු ලබයි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මස් කපන ලෑල්ල හා කඩුව යනු පංච කාමගුණයන්ට නමකි’ යි වදාළ සේක. ‘පංච කාමගුණයන් ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී පංච කාමගුණයන් කෙරෙහි ඇති ඇල්ම හා බැඳීම (ඡන්දරාගය) බැහැර කිරීම අදහස් කෙරේ.

---

Maṃsapesīti kho, bhikkhūti ettha ayaṃ maṃsapesi nāma bahujanapatthitā khattiyādayo manussāpi naṃ patthenti kākādayo tiracchānāpi. Ime hi sattā avijjāya sammattā nandirāgaṃ upagamma vaṭṭaṃ vaḍḍhenti. Yathā vā maṃsapesi ṭhapitaṭhapitaṭṭhāne laggati, evamime sattā nandirāgabaddhā vaṭṭe lagganti, dukkhaṃ patvāpi na ukkaṇṭhanti, iti nandirāgo maṃsapesisadiso hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘maṃsapesīti kho, bhikkhu, nandirāgassetaṃ adhivacana’’nti. Pajaha nandīrāganti ettha catutthamaggena nandīrāgappahānaṃ kathitaṃ.

‘මස් වැදැල්ල’ (මංසපේසී) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මස් වැදැල්ල යනු බොහෝ දෙනා ප්‍රාර්ථනා කරන්නකි. රජුන් වැනි මිනිසුන් මෙන්ම කපුටන් වැනි තිරිසනුන් ද එය පතති. අවිද්‍යාවෙන් මත් වී සිටින මෙම සත්වයෝ ද නන්දිරාගය (ඇල්ම හා බැඳීම) නිසා සංසාර චක්‍රය වර්ධනය කරති. එසේම මස් වැදැල්ලක් තැබූ තැබූ තැන ඇලෙන්නාක් මෙන්, නන්දිරාගයෙන් බැඳුණු සත්වයෝ ද සංසාරයෙහි ඇලී සිටිති. ඔවුහු දුකට පත් වුව ද සංසාරය ගැන කළකිරීමට පත් නොවෙති. මෙසේ නන්දිරාගය මස් වැදැල්ලකට සමාන වේ. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මස් වැදැල්ල යනු නන්දිරාගයට නමකි’ යි වදාළ සේක. ‘නන්දිරාගය ප්‍රහීණ කරනු’ යන්නෙන් මෙහිදී අර්හත් මාර්ගය මගින් නන්දිරාගය සහමුලින්ම දුරු කිරීම අදහස් කෙරේ.

---

Nāgoti kho, bhikkhu, khīṇāsavassetaṃ bhikkhuno adhivacananti ettha yenatthena khīṇāsavo nāgoti vuccati, so anaṅgaṇasutte (ma. ni. aṭṭha. 1.63) pakāsito eva. Namo karohi nāgassāti khīṇāsavassa buddhanāgassa, ‘‘buddho [Pg.40] so bhagavā bodhāya dhammaṃ deseti, danto so bhagavā damathāya dhammaṃ deseti, santo so bhagavā samathāya dhammaṃ deseti, tiṇṇo so bhagavā taraṇāya dhammaṃ deseti, parinibbuto so bhagavā parinibbānāya dhammaṃ desetī’’ti (ma. ni. 1.361) evaṃ namakkāraṃ karohīti ayamettha attho. Iti idaṃ suttaṃ therassa kammaṭṭhānaṃ ahosi. Theropi idameva suttaṃ kammaṭṭhānaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ patto. Ayametassa atthoti ayaṃ etassa pañhassa attho. Iti bhagavā ratanarāsimhi maṇikūṭaṃ gaṇhanto viya yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

‘නාගයා’ (නාගෝ) යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: රහතන් වහන්සේට ‘නාග’ යැයි කියනු ලබන්නේ යම් අර්ථයකින් ද, එය අනංගණ සූත්‍රයෙහි පැහැදිලි කර ඇත. ‘නාගයාට නමස්කාර කරනු’ යනු බුදු රජාණන් වහන්සේ නමැති ශ්‍රේෂ්ඨ නාගයාට නමස්කාර කරනු යන්නයි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ අවබෝධ කරගත් ධර්මය අන්‍යයන්ගේ අවබෝධය පිණිස දේශනා කරන සේක; දමනය වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍යයන් දමනය කරනු පිණිස දහම් දෙසන සේක; සන්සුන් වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍යයන්ගේ සන්සිඳීම පිණිස දහම් දෙසන සේක; සංසාරයෙන් එතෙර වූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍යයන් එතෙර කරනු පිණිස දහම් දෙසන සේක; පිරිනිවුණු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍යයන්ගේ පිරිනිවීම පිණිස දහම් දෙසන සේක. මෙසේ උන්වහන්සේට නමස්කාර කරනු යනු මෙහි අර්ථයයි. මෙසේ මෙම සූත්‍රය (කුමාර කාශ්‍යප) තෙරුන් වහන්සේට කමටහනක් විය. උන්වහන්සේ ද මෙම සූත්‍රයම කමටහනක් කොට ගෙන විදර්ශනා වඩා අර්හත්වයට පත් වූ සේක. ‘මෙය මෙහි අර්ථයයි’ යනු ඉහත ප්‍රශ්නයෙහි අර්ථයයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රත්න රාශියකින් මාණික්‍යයක් තෝරා ගන්නාක් මෙන්, උචිත අනුසන්ධියෙන් යුතුව මෙම දේශනාව අවසන් කළ සේක.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

---

Vammikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

වම්මික සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

---

4. Rathavinītasuttavaṇṇanā

4. රථවිනීත සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

252. Evaṃ me sutanti rathavinītasuttaṃ. Tattha rājagaheti evaṃnāmake nagare, tañhi mandhātumahāgovindādīhi pariggahitattā rājagahanti vuccati. Aññepettha pakāre vaṇṇayanti. Kiṃ tehi? Nāmametaṃ tassa nagarassa. Taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti, sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitaṃ, tesaṃ vasantavanaṃ hutvā tiṭṭhati. Veḷuvane kalandakanivāpeti veḷuvananti tassa uyyānassa nāmaṃ, taṃ kira veḷūhi parikkhittaṃ ahosi aṭṭhārasahatthena ca pākārena, gopuraṭṭālakayuttaṃ nīlobhāsaṃ manoramaṃ, tena veḷuvananti vuccati. Kalandakānañcettha nivāpaṃ adaṃsu, tena kalandakanivāpoti vuccati.

252. "එවං මේ සුතං" යන්නෙන් ඇරඹෙනුයේ රථවිනීත සූත්‍රයයි. එහි "රාජගහේ" යනු එම නම ඇති නගරයයි. මන්ධාතු, මහාගෝවින්ද ආදී රජවරුන් විසින් පාලනය කරන ලද (අත්පත් කරගන්නා ලද) බැවින් එය "රාජගහ" (රජගහනුවර) යැයි කියනු ලැබේ. මේ පිළිබඳව තවත් විවිධ අර්ථකථනයන් ද පවතී. ඒවායින් කුමන ප්‍රයෝජනයක්ද? මෙය එම නගරයේ නාමයයි. එම නගරය බුදුන් වහන්සේලා ලොව පහළ වන කාලයෙහි සහ සක්විති රජවරුන් පහළ වන කාලයෙහි නගරයක්ව පවතින අතර, සෙසු කාලවලදී මිනිසුන්ගෙන් ශුන්‍ය වූ, යක්ෂයන් වාසය කරන වනයක්ව පවතී. "වේළුවනේ කලන්දකනිවාපේ" යන්නෙහි වේළුවන යනු එම උයනේ නාමයයි. එය උණ ගස්වලින් වටවී තිබූ බවත්, රියන් දහඅටක් උසැති ප්‍රාකාරයකින් වටවී තිබූ බවත් කියනු ලැබේ. එය ගෝපුර හා අට්ටාලවලින් යුක්ත වූ, නිල් පැහැති ප්‍රභාවෙන් බබළන, ඉතා මනරම් ස්ථානයකි. එබැවින් එය වේළුවනය යැයි කියනු ලැබේ. එහි සිටි කලන්දකයන්ට (කළු ලේනුන්ට) ආහාර ලබා දුන් බැවින් එය කලන්දකනිවාපය යැයි කියනු ලැබේ.

---

Pubbe kira aññataro rājā tattha uyyānakīḷanatthaṃ āgato surāmadena matto divāseyyaṃ upagato supi. Parijanopissa, ‘‘sutto rājā’’ti pupphaphalādīhi palobhiyamāno ito cito ca pakkāmi, atha surāgandhena aññatarasmā susirarukkhā kaṇhasappo nikkhamitvā raññābhimukho āgacchati. Taṃ disvā rukkhadevatā, ‘‘rañño jīvitaṃ dammī’’ti kāḷakavesena āgantvā kaṇṇamūle saddamakāsi. Rājā paṭibujjhi, kaṇhasappo [Pg.41] nivatto. So taṃ disvā, ‘‘imāya mama jīvitaṃ dinna’’nti kāḷakānaṃ tattha nivāpaṃ paṭṭhapesi, abhayaghosanañca ghosāpesi. Tasmā taṃ tato pabhuti kalandakanivāpanti saṅkhyaṃ gataṃ. Kalandakāti kāḷakānaṃ nāmaṃ.

අතීතයෙහි එක්තරා රජෙකු උයනෙහි ක්‍රීඩා කිරීම සඳහා එහි පැමිණි අතර, මත්පැන් පානය කොට මත්ව දිවා කාලයේ නින්දට වැටුණේය. රජු නිදා සිටින බව දුටු පිරිවර ජනයා මල් පලතුරු ආදියෙහි ඇලී එහේ මෙහේ විසිර ගියහ. එවිට මත්පැන් ගඳ නිසා එක්තරා බෙන සහිත ගසක සිටි නාගයෙක් පිටතට පැමිණ රජු දෙසට ඇදුණේය. එය දුටු රුක් දේවතාවිය "රජුට ජීවිතය දෙන්නෙමි" යි සිතා, කළු ලේනෙකුගේ වේශයෙන් පැමිණ රජුගේ කන් අසල හඬක් නැගුවාය. රජු අවදි වූ අතර නාගයා ආපසු හැරී ගියේය. රජු එය දැක "මේ ලේනා මට ජීවිතය දුන්නේය" යි සිතා, එතැන් පටන් එහි ලේනුන්ට ආහාර ලබා දීමට කටයුතු කළ අතර අභයඝෝෂණය ද කරවීය. එබැවින් එතැන් පටන් එම ස්ථානය "කලන්දකනිවාපය" යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. "කලන්දක" යනු කළු ලේනුන්ට කියන නමකි.

---

Jātibhūmikāti jātibhūmivāsino. Tattha jātibhūmīti jātaṭṭhānaṃ. Taṃ kho panetaṃ neva kosalamahārājādīnaṃ na caṅkībrāhamaṇādīnaṃ na sakkasuyāmasantusitādīnaṃ na asītimahāsāvakādīnaṃ na aññesaṃ sattānaṃ jātaṭṭhānaṃ ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati. Yassa pana jātadivase dasasahassilokadhātu ekaddhajamālāvippakiṇṇakusumavāsacuṇṇagandhasugandhā sabbapāliphullamiva nandanavanaṃ virocamānā paduminipaṇṇe udakabindu viya akampittha, jaccandhādīnañca rūpadassanādīni anekāni pāṭihāriyāni pavattiṃsu, tassa sabbaññubodhisattassa jātaṭṭhānasākiyajanapado kapilavatthāhāro, sā ‘‘jātibhūmī’’ti vuccati.

"ජාතිභූමිකා" යනු ජාතිභූමියෙහි වාසය කරන භික්ෂූන් වහන්සේලායි. එහි "ජාතිභූමි" යනු උපන් ස්ථානයයි. එම උපන් ස්ථානය කොසොල් මහරජු ආදීන්ගේ උපන් ස්ථානයට හෝ චංකී බ්‍රාහ්මණයා ආදීන්ගේ උපන් ස්ථානයට හෝ ශක්‍ර, සුයාම, සන්තුසිත ආදී දෙවිවරුන්ගේ උපන් ස්ථානයට හෝ අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාගේ උපන් ස්ථානයට හෝ සෙසු සත්වයන්ගේ උපන් ස්ථානයට කියන නමක් නොවේ. යම් සර්වඥ බෝසතාණන් වහන්සේ නමකගේ උපන් දිනයෙහි දසදහසක් ලෝක ධාතුව එකම ධජ මාලාවන්ගෙන් හා විසුරුවන ලද මල් සුවඳින් හා මල් රේණුවලින් සුවඳවත් වූ, මුළුමනින්ම පිපී ගිය නන්දන වනය මෙන් බබළමින්, නෙළුම් කොළයක් මත වූ දිය බිඳක් මෙන් කම්පා වූයේද, උපතින් අන්ධ වූවන්ට පෙනීම ලැබීම ආදී බොහෝ ප්‍රාතිහාර්යයන් සිදු වූයේද, උන්වහන්සේගේ උපන් ස්ථානය වූ ශාක්‍ය ජනපදයේ කපිලවස්තු පුරය "ජාතිභූමිය" යැයි කියනු ලැබේ.

---

Dhammagarubhāvavaṇṇanā

ධර්ම ගෞරවය පිළිබඳ විස්තරය.

---

Vassaṃvuṭṭhāti temāsaṃ vassaṃvuṭṭhā pavāritapavāraṇā hutvā. Bhagavā etadavocāti ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīya’’ntiādīhi vacanehi āgantukapaṭisanthāraṃ katvā etaṃ, ‘‘ko nu kho, bhikkhave’’tiādivacanamavoca. Te kira bhikkhu, – ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīyaṃ kacci yāpanīyaṃ, kaccittha appakilamathena addhānaṃ āgatā, na ca piṇḍakena kilamittha, kuto ca tumhe, bhikkhave, āgacchathā’’ti paṭisanthāravasena pucchitā – ‘‘bhagavā sākiyajanapade kapilavatthāhārato jātibhūmito āgacchāmā’’ti āhaṃsu. Atha bhagavā neva suddhodanamahārājassa, na sakkodanassa, na sukkodanassa, na dhotodanassa, na amitodanassa, na amittāya deviyā, na mahāpajāpatiyā, na sakalassa sākiyamaṇḍalassa ārogyaṃ pucchi. Atha kho attanā ca dasakathāvatthulābhiṃ parañca tattha samādapetāraṃ paṭipattisampannaṃ bhikkhuṃ pucchanto idaṃ – ‘‘ko nu kho, bhikkhave’’tiādivacanaṃ avoca.

"වස්සංවුට්ඨා" යනු තෙමසක් වස් වැස පවාරණය කළ භික්ෂූන් වහන්සේලායි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, ශරීර සුවතාව කෙසේද" ආදී වචනවලින් ආගන්තුක පිළිසඳරෙහි යෙදී, "මහණෙනි, කවරෙක්ද" ආදී වශයෙන් මෙම වචනය වදාළ සේක. එම භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන්, "මහණෙනි, ශරීර සුවතාව කෙසේද, යැපීම පහසුද, පයින් පැමිණීමේදී වැඩි වෙහෙසක් නොවූයේද, පිණ්ඩපාතයෙන් පීඩා නොවූයේද, මහණෙනි, ඔබ වහන්සේලා කොහේ සිට පැමිණෙන්නේද?" යි පිළිසඳර වශයෙන් විමසූ කල්හි, උන්වහන්සේලා "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, අපි ශාක්‍ය ජනපදයේ කපිලවස්තු පුරයෙහි වූ (ඔබ වහන්සේගේ) ජාතිභූමියෙහි සිට පැමිණෙමු" යි පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුද්ධෝදන මහරජුගේ හෝ ශක්කෝදන, සුක්කෝදන, ධෝතෝදන, අමිතෝදන යන රජවරුන්ගේ හෝ අමිතා දේවියගේ හෝ මහා ප්‍රජාපතී ගෝතමියගේ හෝ මුළු ශාක්‍ය වංශිකයන්ගේ සුවදුක් විමසා නොසිටියහ. එසේ නොව, තමන් වහන්සේ ද දශ කථා වස්තූන්ගෙන් යුක්තව, අනුන්ව ද එම දශ කථා වස්තූන්හි සමාදන් කරවන පිළිවෙත් සපන් භික්ෂුවක පිළිබඳව විමසමින්, "මහණෙනි, කවරෙක්ද" ආදී වශයෙන් මෙම වචනය වදාළ සේක.

---

Kasmā [Pg.42] pana bhagavā suddhodanādīnaṃ ārogyaṃ apucchitvā evarūpaṃ bhikkhumeva pucchati? Piyatāya. Buddhānañhi paṭipannakā bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo ca piyā honti manāpā. Kiṃ kāraṇā? Dhammagarutāya. Dhammagaruno hi tathāgatā, so ca nesaṃ dhammagarubhāvo, ‘‘dukkhaṃ kho agāravo viharati, appatisso’’ti (a. ni. 4.21) iminā ajapālanigrodhamūle uppannajjhāsayena veditabbo. Dhammagarutāyeva hi bhagavā mahākassapattherassa abhinikkhamanadivase paccuggamanaṃ karonto tigāvutaṃ maggaṃ agamāsi. Atirekatiyojanasataṃ maggaṃ gantvā gaṅgātīre dhammaṃ desetvā mahākappinaṃ saparisaṃ arahatte patiṭṭhapesi. Ekasmiṃ pacchābhatte pañcacattālīsayojanaṃ maggaṃ gantvā kumbhakārassa nivesane tiyāmarattiṃ dhammakathaṃ katvā pukkusātikulaputtaṃ anāgāmiphale patiṭṭhapesi. Vīsayojanasataṃ gantvā vanavāsisāmaṇerassa anuggahaṃ akāsi. Saṭṭhiyojanamaggaṃ gantvā khadiravaniyattherassa dhammaṃ desesi. Anuruddhatthero pācīnavaṃsadāye nisinno mahāpurisavitakkaṃ vitakketīti ñatvā tattha ākāsena gantvā therassa purato oruyha sādhukāramadāsi. Koṭikaṇṇasoṇattherassa ekagandhakuṭiyaṃ senāsanaṃ paññapāpetvā paccūsakāle dhammadesanaṃ ajjhesitvā sarabhaññapariyosāne sādhukāramadāsi. Tigāvutaṃ maggaṃ gantvā tiṇṇaṃ kulaputtānaṃ vasanaṭṭhāne gosiṅgasālavane sāmaggirasānisaṃsaṃ kathesi. Kassapopi bhagavā – ‘‘anāgāmiphale patiṭṭhito ariyasāvako aya’’nti vissāsaṃ uppādetvā ghaṭikārassa kumbhakārassa nivesanaṃ gantvā sahatthā āmisaṃ gahetvā paribhuñji.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුද්ධෝදන රජු ආදීන්ගේ සුවදුක් නොවිමසා මෙබඳු භික්ෂුවකගේම සුවදුක් විමසුවේ මන්ද? පිළිතුර නම් උන්වහන්සේලා කෙරෙහි ඇති ප්‍රිය බවයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලාට පිළිවෙත් පුරන භික්ෂු, භික්ෂුණී, උපාසක, උපාසිකාවෝ ඉතා ප්‍රියමනාප වෙති. එයට හේතුව කුමක්ද? ධර්මයට ඇති ගරුත්වයයි. තථාගතයන් වහන්සේලා ධර්මයට ගරු කරති. උන්වහන්සේලාගේ එම ධර්ම ගෞරවය, "ගෞරවයක් නැතිව, යටහත් පහත් බවක් නැතිව වාසය කිරීම දුකකි" යනුවෙන් අජපල් නුග රුක මුලදී පහළ වූ අදහසින් දත යුතුය. ධර්ම ගෞරවය නිසාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ පැවිදි වූ දිනයෙහි උන්වහන්සේව පිළිගැනීම පිණිස ගාවුත තුනක් මග වැඩම කළ සේක. යොදුන් සියයකට වඩා වැඩි මගක් ගෙවා ගොස් ගංගා තීරයේදී ධර්මය දේශනා කොට මහා කප්පින රජු ඇතුළු පිරිස අර්හත්වයෙහි පිහිටුවූ සේක. එක් දිනක දහවලින් පසු යොදුන් හතළිස් පහක් මග ගෙවා ගොස් කුඹල්කරුවෙකුගේ නිවසක රැය තුන් යාමය මුළුල්ලේ ධර්ම කථා පවත්වා පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයාව අනාගාමි ඵලයෙහි පිහිටුවූ සේක. යොදුන් එකසිය විස්සක් ගෙවා වැඩම කොට වනවාසී තිස්ස සාමණේරයන් වහන්සේට අනුග්‍රහ කළ සේක. යොදුන් සැටක් දුර වඩිනා සේක. ධර්මය දේශනා කළ සේක. අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ පාචීනවංශදායෙහි වැඩහිඳ මහාපුරිස විතර්ක කල්පනා කරන බව දැන, එතැනට අහසින් වැඩම කොට තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි අහසින් බැස සාධුකාර දුන් සේක. කෝටිකණ්ණ සෝණ තෙරුන් වහන්සේට එකම ගන්ධකුටියෙහි සේනාසනය පනවා දී, අලුයම් කාලයෙහි ධර්ම දේශනා කිරීමට ආරාධනා කොට ස්වරභාණ අවසානයේ සාධුකාර දුන් සේක. ගාවුත තුනක් මග ගෙවා වැඩම කොට කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා වසන ගෝසිංගසාල වනයට ගොස් සාමග්ගි රසයෙහි ආනිසංස දේශනා කළ සේක. කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේ ද, "මොහු අනාගාමි ඵලයෙහි පිහිටි ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකි" යන විශ්වාසය ඇතිව ඝටීකාර කුඹල්කරුගේ නිවසට වැඩම කොට තමන් වහන්සේගේ අතින්ම ආමිසය පිළිගෙන වැළඳූ සේක.

---

Amhākaṃyeva bhagavā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya jetavanato bhikkhusaṅghaparivuto cārikaṃ nikkhami. Kosalamahārājaanāthapiṇḍikādayo nivattetuṃ nāsakkhiṃsu. Anāthapiṇḍiko gharaṃ āgantvā domanassappatto nisīdi. Atha naṃ puṇṇā nāma dāsī domanassappattosi sāmīti āha. ‘‘Āma je, satthāraṃ nivattetuṃ nāsakkhiṃ, atha me imaṃ temāsaṃ dhammaṃ vā sotuṃ, yathādhippāyaṃ vā dānaṃ dātuṃ na labhissāmī’’ti cintā uppannāti. Ahampi sāmi satthāraṃ nivattessāmīti. Sace nivattetuṃ sakkosi, bhujissāyeva tvanti. Sā gantvā dasabalassa pādamūle nipajjitvā ‘‘nivattatha bhagavā’’ti āha. Puṇṇe tvaṃ parapaṭibaddhajīvikā kiṃ me karissasīti. Bhagavā [Pg.43] mayhaṃ deyyadhammo natthīti tumhepi jānātha, tumhākaṃ nivattanapaccayā panāhaṃ tīsu saraṇesu pañcasu sīlesu patiṭṭhahissāmīti. Bhagavā sādhu sādhu puṇṇeti sādhukāraṃ katvā nivattetvā jetavanameva paviṭṭho. Ayaṃ kathā pākaṭā ahosi. Seṭṭhi sutvā puṇṇāya kira bhagavā nivattitoti taṃ bhujissaṃ katvā dhītuṭṭhāne ṭhapesi. Sā pabbajjaṃ yācitvā pabbaji, pabbajitvā vipassanaṃ ārabhi. Athassā satthā āraddhavipassakabhāvaṃ ñatvā imaṃ obhāsagāthaṃ vissajjesi –

අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වස් සමාදන් වීමේ කාලය ආසන්න වූ විට, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන ජේතවනාරාමයෙන් චාරිකාවෙහි වැඩම කිරීමට පිටත් වූ සේක. කොසොල් මහ රජතුමා සහ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා ඇතුළු පිරිසට උන්වහන්සේව නැවත වඩම්මවා ගැනීමට (නැවතුම් කරවා ගැනීමට) නොහැකි විය. අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා නිවසට පැමිණ මහත් කනස්සල්ලෙන් යුතුව අසුන් ගත්තේය. එවිට පුණ්ණා නම් දාසිය, 'ස්වාමීනි, ඔබ කනස්සල්ලෙන් පසුවන්නේ ඇයි?' දැයි ඇසුවාය. 'පුණ්ණා, මට බුදුන් වහන්සේව නවතා ගැනීමට නොහැකි වුණා. මට මේ වස් තුන් මාසය තුළ ධර්මය ඇසීමට හෝ රිසි පරිදි දන් දීමට නොලැබෙනු ඇතැයි සිතුවිල්ලක් ඇති වුණා' යැයි ඔහු පැවසීය. එවිට ඇය, 'ස්වාමීනි, මම බුදුන් වහන්සේව නවතා ගන්නෙමි' යැයි කීවාය. 'පුණ්ණා, ඉදින් ඔබට උන්වහන්සේව නවතා ගැනීමට හැකි වුවහොත්, මම ඔබව දාසී භාවයෙන් නිදහස් කරන්නෙමි' යැයි සිටුතුමා පැවසීය. ඇය ගොස් දසබලයන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි වැතිර වැඳ වැටී, 'ස්වාමීනි භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ආපසු වැඩම කළ මැනව' යැයි අයැද සිටියාය. බුදුන් වහන්සේ, 'පුණ්ණා, අනුන් යටතේ ජීවත්වන ඔබ මට කුමක් කර දෙන්නෙහිද?' දැයි වදාළ සේක. 'ස්වාමීනි, මා සතුව පූජා කිරීමට දේයධර්මයක් නොමැති බව ඔබ වහන්සේද දන්නා සේක. නමුත් ඔබ වහන්සේගේ ආපසු වැඩම කිරීම නිසා මම තෙරුවන් සරණ ගොස් පන්සිල් සමාදන් වන්නෙමි' යැයි ඇය සැළ කළාය. බුදුන් වහන්සේ 'සාදු! සාදු! පුණ්ණා' යැයි සාධුකාර දී, ජේතවනයටම ආපසු වැඩම කළ සේක. මෙම පුවත ප්‍රකට විය. සිටුතුමා එය අසා, පුණ්ණා විසින් බුදුන් වහන්සේව නවතා ගත් බව දැන ඇයව දාසී භාවයෙන් මුදා දියණියකගේ තනතුරෙහි තැබීය. ඇය පසුව පැවිදි බව ඉල්ලා මහණ වී විදර්ශනා භාවනා ආරම්භ කළාය. එවිට ශාස්තෘන් වහන්සේ ඇයගේ ආරම්භ කළ විදර්ශනා ඇති බව දැන මෙම ප්‍රභාස්වර ගාථාව වදාළ සේක.

---

‘‘Puṇṇe pūresi saddhammaṃ, cando pannaraso yathā;

Paripuṇṇāya paññāya, dukkhassantaṃ karissasī’’ti. (therīgā. 3);

පුණ්ණා, ඔබ පසළොස්වක පුන් සඳ මෙන් සද්ධර්මය සම්පූර්ණ කළෙහිය. පිරිපුන් ප්‍රඥාවෙන් යුතුව සියලු දුක් කෙළවර කරන්නෙහිය.

---

Gāthāpariyosāne arahattaṃ patvā abhiññātā sāvikā ahosīti. Evaṃ dhammagaruno tathāgatā.

ගාථාව අවසානයේ ඇය අරහත් ඵලයට පත්ව ප්‍රකට ශ්‍රාවිකාවක බවට පත් වූවාය. මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේලා ධර්මයට ගරු කරන සේක.

---

Nandakatthere upaṭṭhānasālāyaṃ dhammaṃ desentepi bhagavā anahātova gantvā tiyāmarattiṃ ṭhitakova dhammakathaṃ sutvā desanāpariyosāne sādhukāramadāsi. Thero āgantvā vanditvā, ‘‘kāya velāya, bhante, āgatatthā’’ti pucchi. Tayā suttante āraddhamatteti. Dukkaraṃ karittha, bhante, buddhasukhumālā tumheti. Sace tvaṃ, nanda, kappaṃ desetuṃ sakkuṇeyyāsi, kappamattampāhaṃ ṭhitakova suṇeyyanti bhagavā avoca. Evaṃ dhammagaruno tathāgatā. Tesaṃ dhammagarutāya paṭipannakā piyā honti, tasmā paṭipannake pucchi. Paṭipannako ca nāma attahitāya paṭipanno no parahitāya, parahitāya paṭipanno no attahitāya, no attahitāya ca paṭipanno no parahitāya ca, attahitāya ca paṭipanno parahitāya cāti catubbidho hoti.

නන්දක තෙරුන් වහන්සේ උපස්ථාන ශාලාවේ ධර්මය දේශනා කරන කල්හිද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නොපෙනී වැඩම කොට රැය පුරා සිටගෙනම ධර්මය ශ්‍රවණය කොට දේශනය අවසානයේ සාධුකාර දුන් සේක. තෙරුන් වහන්සේ වැඩම කර වැඳ නමස්කාර කොට, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කවර වේලාවක වැඩම කළ සේක්ද?' දැයි විමසීය. 'ඔබ සූත්‍රය දේශනා කරන්නට පටන් ගත් මොහොතේම වැඩම කළෙමි' යි වදාළ සේක. 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ඉතා සුකුමාර වූ බුදුවරයෙකු වෙලත් මෙවැනි දුෂ්කර ක්‍රියාවක් කළ සේක' යැයි කී කල, 'නන්ද, ඔබ කල්පයක් මුළුල්ලේ ධර්මය දේශනා කරන්නේ නම්, මම කල්පයක් වුවද සිටගෙනම එය ශ්‍රවණය කරන්නෙමි' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේලා ධර්මයට ගරු කරති. ධර්මයට ගරු කරන බැවින් ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදෙන්නන් උන්වහන්සේලාට ප්‍රිය වේ. එබැවින් උන්වහන්සේලා ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදෙන්නන් ගැන විමසති. ප්‍රතිපත්තියෙහි යෙදෙන තැනැත්තා සිව් ආකාර වේ: තමාගේ යහපත පිණිස පිළිපන් නමුත් අනුන්ගේ යහපත පිණිස නොපිළිපන් අය, අනුන්ගේ යහපත පිණිස පිළිපන් නමුත් තමාගේ යහපත පිණිස නොපිළිපන් අය, තමාගේ හෝ අනුන්ගේ යන දෙපාර්ශවයේම යහපත පිණිස නොපිළිපන් අය සහ තමාගේ මෙන්ම අනුන්ගේද යහපත පිණිස පිළිපන් අය වශයෙනි.

---

Tattha yo sayaṃ dasannaṃ kathāvatthūnaṃ lābhī hoti, paraṃ tattha na ovadati na anusāsati āyasmā bākulo viya. Ayaṃ attahitāya paṭipanno nāma no parahitāya paṭipanno, evarūpaṃ bhikkhuṃ bhagavā na pucchati. Kasmā? Na mayhaṃ sāsanassa vaḍḍhipakkhe ṭhitoti.

එහි යම් පුද්ගලයෙක් තමාම දස කථාවස්තුන් (අල්පේච්ඡතාදී ගුණ) ලබා ගත්තේද, නමුත් අනුන්ට ඒ පිළිබඳව අවවාද අනුශාසනා නොකරයිද, ඔහු ආයුෂ්මත් බාකුල තෙරුන් මෙනි. ඔහු තමාගේ යහපත පිණිස පිළිපන් නමුත් අනුන්ගේ යහපත පිණිස නොපිළිපන් අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. මෙබඳු භික්ෂූන් ගැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසන්නේ නැත. ඒ මන්ද යත්, ඔහු මාගේ ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය පිණිස ක්‍රියා කරන්නෙකු ලෙස නොසලකන බැවිනි.

---

Yo pana dasannaṃ kathāvatthūnaṃ alābhī, paraṃ tehi ovadati tena katavattasādiyanatthaṃ upanando sakyaputto viya, ayaṃ parahitāya paṭipanno [Pg.44] nāma no attahitāya, evarūpampi na pucchati. Kasmā? Assa taṇhā mahāpacchi viya appahīnāti.

තවද යමෙක් දස කථාවස්තුන් තමා සතු කර නොගෙන, අනුන්ට පමණක් එමගින් අවවාද කරයිද (තමාට වත්පිළිවෙත් කරවා ගැනීම පිණිස ක්‍රියා කරන ශාක්‍යපුත්‍ර උපනන්ද මෙන්), ඔහු අනුන්ගේ යහපත පිණිස පිළිපන් නමුත් තමාගේ යහපත පිණිස නොපිළිපන් අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. එවැනි අය ගැනද උන්වහන්සේ විමසන්නේ නැත. මන්දයත්, ඔහු තුළ විශාල පැසක් බඳු වූ තෘෂ්ණාව තවමත් ප්‍රහීණය වී නොමැති බැවිනි.

---

Yo attanāpi dasannaṃ kathāvatthūnaṃ alābhī, parampi tehi na ovadati, lāḷudāyī viya, ayaṃ neva attahitāya paṭipanno na parahitāya, evarūpampi na pucchati. Kasmā? Assa anto kilesā pharasuchejjā viya mahantāti.

යම් භික්ෂුවක් තමා තුළද එම දස කථාවස්තුන් නොමැතිව, අනුන්ටද අවවාද නොකරයිද (ලාළුදායී තෙරුන් මෙන්), ඔහු තමාගේ හෝ අනුන්ගේ යහපත පිණිස නොපිළිපන් අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. එවැනි අය ගැනද උන්වහන්සේ විමසන්නේ නැත. මන්දයත්, ඔහු තුළ කෙටේරියකින් කපා දැමිය යුතු තරම් විශාල කෙලෙස් ඇති බැවිනි.

---

Yo pana sayaṃ dasannaṃ kathāvatthūnaṃ lābhī, parampi tehi ovadati, ayaṃ attahitāya ceva parahitāya ca paṭipanno nāma sāriputtamoggallānamahākassapādayo asītimahātherā viya, evarūpaṃ bhikkhuṃ pucchati. Kasmā? Mayhaṃ sāsanassa vuḍḍhipakkhe ṭhitoti. Idhāpi evarūpameva pucchanto – ‘‘ko nu kho, bhikkhave’’tiādimāha.

තවද යමෙක් තමාම එම දස කථාවස්තුන්ගෙන් යුක්තව, අනුන්ටද එමගින් අවවාද කරයිද (සාරිපුත්ත, මොග්ගල්ලාන, මහා කාශ්‍යප ආදී අසූ මහා ශ්‍රාවකයන් මෙන්), ඔහු තමාගේ මෙන්ම අනුන්ගේද යහපත පිණිස පිළිපන් අයෙකු ලෙස හැඳින්වේ. මෙබඳු භික්ෂූන් ගැන බුදුන් වහන්සේ විමසන සේක. මන්දයත් ඔවුන් මාගේ ශාසනයේ අභිවෘද්ධිය පිණිස පිහිටා සිටින බැවිනි. මෙහිදීද බුදුන් වහන්සේ මෙවැනි භික්ෂූන් ගැන විමසනු රිසියෙන් 'මහණෙනි, කවරෙක්ද?' යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

---

Evaṃ bhagavatā puṭṭhānaṃ pana tesaṃ bhikkhūnaṃ bhagavā attano jātibhūmiyaṃ ubhayahitāya paṭipannaṃ dasakathāvatthulābhiṃ bhikkhuṃ pucchati, ko nu kho tattha evarūpoti na aññamaññaṃ cintanā vā samantanā vā ahosi. Kasmā? Āyasmā hi mantāṇiputto tasmiṃ janapade ākāsamajjhe ṭhito cando viya sūriyo viya ca pākaṭo paññāto. Tasmā te bhikkhū meghasaddaṃ sutvā ekajjhaṃ sannipatitamoraghaṭā viya ghanasajjhāyaṃ kātuṃ, āraddhabhikkhū viya ca attano ācariyaṃ puṇṇattheraṃ bhagavato ārocentā therassa ca guṇaṃ bhāsituṃ appahontehi mukhehi ekappahāreneva puṇṇo nāma, bhante, āyasmātiādimāhaṃsu. Tattha puṇṇoti tassa therassa nāmaṃ. Mantāṇiyā pana so putto, tasmā mantāṇiputtoti vuccati. Sambhāvitoti guṇasambhāvanāya sambhāvito.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විමසනු ලැබූ කල්හි, එම භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සිතීමක් හෝ සාකච්ඡා කිරීමක් අවශ්‍ය නොවීය. මන්දයත්, මන්තාණි බැමිණියගේ පුත් ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ එම ප්‍රදේශයෙහි අහස මැද බබළන හිරු සඳු මෙන් ඉතා ප්‍රකටව සිටි බැවිනි. එබැවින් එම භික්ෂූන් වහන්සේලා, වර්ෂා වලාවන්ගේ හඬ අසා සාමූහිකව හඬ නගන මයුර සමූහයක් මෙන්ද, උද්‍යෝගිමත් භික්ෂූන් මෙන්ද, එක හඬින් තමන්ගේ ආචාර්ය වූ පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරමින් 'ස්වාමීනි, ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේය' යනාදී වශයෙන් සැළ කළහ. එහි 'පුණ්ණ' යනු එම තෙරුන්ගේ නමයි. උන්වහන්සේ මන්තාණි බැමිණියගේ පුත් බැවින් 'මන්තාණිපුත්ත' යැයි කියනු ලැබේ. 'සම්භාවිත' යනු උන්වහන්සේගේ ගුණයන් නිසා කරන ලද වර්ණනාවයි.

---

Appicchatādivaṇṇanā

අල්පේච්ඡතාදී ගුණ වර්ණනාව

---

Appicchoti icchāvirahito niiccho nittaṇho. Ettha hi byañjanaṃ sāvasesaṃ viya, attho pana niravaseso. Na hi tassa anto aṇumattāpi pāpikā icchā nāma atthi. Khīṇāsavo hesa sabbaso pahīnataṇho. Apicettha atricchatā pāpicchatā mahicchatā appicchatāti ayaṃ bhedo veditabbo.

'අප්පිච්ඡ' (අල්පේච්ඡ) යනු ආශාවෙන් තොර වූ, තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ ස්වභාවයයි. මෙහි වචනයෙන් 'මඳ ආශාව' යන අර්ථය ලැබුණද, සැබෑ අර්ථය නම් කිසිදු ආශාවක් ඉතිරි නොවූ බවයි. සැබවින්ම රහතන් වහන්සේ නමක් තුළ අබ ඇටයක් තරම්වත් වූ පාපී ආශාවක් නොමැත. උන්වහන්සේ සියලු ආකාරයෙන්ම තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණය කළ කෙනෙකි. තවද මෙහිදී අතිච්ඡතාව (අධික ආශාව), පාපිච්ඡතාව (පාපී ආශාව), මහිච්ඡතාව (විශාල ආශාව) සහ අප්පිච්ඡතාව (අල්පේච්ඡ බව) යන ප්‍රභේදයන් තේරුම් ගත යුතුය.

---

Tattha [Pg.45] sakalābhe atittassa paralābhe patthanā atricchatā nāma. Tāya samannāgatassa ekabhājena pakkapūvopi attano patte patito na supakko viya khuddako viya ca khāyati. Sveva parassa patte pakkhitto supakko viya mahanto viya ca khāyati. Asantaguṇasambhāvanatā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā pāpicchatā nāma, sā, ‘‘idhekacco assaddho samāno saddhoti maṃ jano jānātū’’tiādinā nayena abhidhamme āgatāyeva, tāya samannāgato puggalo kohaññe patiṭṭhāti. Santaguṇasambhāvanā pana paṭiggahaṇe ca amattaññutā mahicchatā nāma. Sāpi, ‘‘idhekacco saddho samāno saddhoti maṃ jano jānātūti icchati, sīlavā samāno sīlavāti maṃ jano jānātū’’ti (vibha. 851) iminā nayena āgatāyeva, tāya samannāgato puggalo dussantappayo hoti, vijātamātāpissa cittaṃ gahetuṃ na sakkoti. Tenetaṃ vuccati –

එහි තමා ලද දෙයින් සතුටු නොවී අනුන් ලද දෙය ප්‍රාර්ථනා කිරීම 'අතිච්ඡතා' (අධික ආශාව) නම් වේ. එයින් යුත් මහණෙකුට තම පාත්‍රයට වැටුණු, එක් බඳුනක පිසූ කැවුම පවා මැනවින් නොපිසුණු දෙයක් මෙන් ද කුඩා දෙයක් මෙන් ද පෙනේ. එහෙත් එම කැවුමම අන් අයෙකුගේ පාත්‍රයට බෙදූ කල එය මැනවින් පිසුණු දෙයක් මෙන් ද විශාල දෙයක් මෙන් ද පෙනේ. තමා තුළ නැති ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති බව හා ප්‍රත්‍ය පිළිගැනීමේදී පමණ නොදන්නා බව 'පාපිච්ඡතා' (ලාමක ආශාව) නම් වේ. 'මම ශ්‍රද්ධාවන්තයෙක් නොවූවත් මිනිසුන් මාව ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු ලෙස දනිත්වා' යනාදී වශයෙන් අභිධර්මයෙහි එන පරිදි, එවැනි පුද්ගලයා කුහකත්වයේ පිහිටා සිටියි. තමා තුළ ඇති ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමට කැමති බව හා පිළිගැනීමේදී පමණ නොදන්නා බව 'මහිච්ඡතා' (මහත් ආශාව) නම් වේ. 'මම ශ්‍රද්ධාවන්තයෙක් වෙමි, මිනිසුන් මාව ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු ලෙස දනිත්වා', 'මම සිල්වතෙක් වෙමි, මිනිසුන් මාව සිල්වතෙකු ලෙස දනිත්වා' යනාදී වශයෙන් විභංග ප්‍රකරණයේ එන පරිදි, එවැනි පුද්ගලයා සතුටු කළ නොහැකි අයෙකු වේ. වැදූ මවකට පවා ඔහුගේ සිත සතුටු කිරීමට නොහැකි වේ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ කියනු ලැබේ -

---

‘‘Aggikkhandho samuddo ca, mahiccho cāpi puggalo;

Sakaṭena paccayaṃ detu, tayopete atappayā’’ti.

‘‘මහා ගිනි කඳ ද, සාගරය ද, මහා ආශාවන් ඇති පුද්ගලයා ද යන මොවුන් තිදෙනා ගැල් පිටින් පිරිකර දුන්නත් සතුටට පත් කළ නොහැක්කෝය.’’

---

Santaguṇanigūhanatā pana paṭiggahaṇe ca mattaññutā appicchatā nāma, tāya samannāgato puggalo attani vijjamānampi guṇaṃ paṭicchādetukāmatāya, ‘‘saddho samāno saddhoti maṃ jano jānātūti na icchati. Sīlavā, pavivitto, bahussuto, āraddhavīriyo, samādhisampanno, paññavā, khīṇāsavo samāno khīṇāsavoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati, seyyathāpi majjhantikatthero.

තමා තුළ ඇති ගුණ සඟවා තැබීම හා පිළිගැනීමේදී පමණ දන්නා බව 'අල්පේච්ඡතාව' (අප්පිච්ඡතා) නම් වේ. එවැනි පුද්ගලයා තමා තුළ ඇති ගුණ පවා සැඟවීමට ඇති කැමැත්ත නිසා, 'මම ශ්‍රද්ධාවන්තයෙකු බව මිනිසුන් දනිත්වා' යි ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. තමා සිල්වතෙක්, විවේකීව වසන්නෙක්, බහුශ්‍රැතයෙක්, වීර්යවන්තයෙක්, සමාධිසම්පන්නයෙක්, ප්‍රඥාවන්තයෙක් හෝ රහතන් වහන්සේ නමක් වුවද 'මම රහතන් වහන්සේ නමකැයි මිනිසුන් දනිත්වා' යි ප්‍රාර්ථනා නොකරයි. මජ්ඣන්තික තෙරුන් වහන්සේ මෙනි.

---

Thero kira mahākhīṇāsavo ahosi, pattacīvaraṃ panassa pādamattameva agghati, so asokassa dhammarañño vihāramahadivase saṅghatthero ahosi. Athassa atilūkhabhāvaṃ disvā manussā, ‘‘bhante, thokaṃ bahi hothā’’ti āhaṃsu. Thero, ‘‘mādise khīṇāsave rañño saṅgahaṃ akaronte añño ko karissatī’’ti pathaviyaṃ nimujjitvā saṅghattherassa ukkhittapiṇḍaṃ gaṇhantoyeva ummujji. Evaṃ khīṇāsavo samāno, ‘‘khīṇāsavoti maṃ jano jānātū’’ti na icchati. Evaṃ appiccho pana bhikkhu anuppannaṃ lābhaṃ uppādeti, uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ karoti, dāyakānaṃ [Pg.46] cittaṃ ārādheti, yathā yathā hi so attano appicchatāya appaṃ gaṇhāti, tathā tathā tassa vatte pasannā manussā bahū denti.

ඒ මජ්ඣන්තික තෙරුන් වහන්සේ මහා රහතන් වහන්සේ නමකි. උන්වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ඉතා අල්ප අගයකින් යුක්ත විය. අසෝක ධර්මරාජයාණන්ගේ විහාර පූජා මංගල්‍ය දිනයේ උන්වහන්සේ සංඝස්ථවිර වූහ. එවිට උන්වහන්සේගේ ඉතා රළු පැවිදි බව දැක මිනිස්සු 'ස්වාමීනි, මඳක් පිටතට වඩින්නැ' යි කීහ. තෙරුන් වහන්සේ, 'මා වැනි රහතන් වහන්සේලා රජුට සංග්‍රහ නොකරන්නේ නම් වෙන කවරෙකු කරන්නේදැ' යි සිතා පොළොවේ කිමිදී සංඝස්ථවිරයන් උදෙසා වෙන් කළ පිණ්ඩපාතය ගනිමින්ම මතු වූහ. මෙසේ රහතන් වහන්සේ නමක වුවද 'මම රහතන් වහන්සේ නමකැයි මිනිසුන් දනිත්වා' යි උන්වහන්සේ ප්‍රාර්ථනා නොකළහ. මෙලෙස අල්පේච්ඡ මහණ තෙමේ නොලද ලාභ උපදවයි, ලද ලාභය ස්ථාවර කරයි, දායකයන්ගේ සිත සතුටු කරයි. ඒ මහණ තෙමේ තමාගේ අල්පේච්ඡ බව නිසා යම් යම් අයුරින් අල්ප වූ දෙයක් පිළිගන්නේද, ඒ ඒ අයුරින් උන්වහන්සේගේ වත කෙරෙහි පැහැදුණු මිනිස්සු බොහෝ පිරිකර පූජා කරති.

---

Aparopi catubbidho appiccho – paccayaappiccho dhutaṅgaappiccho pariyattiappiccho adhigamaappicchoti. Tattha catūsu paccayesu appiccho paccayaappiccho nāma, so dāyakassa vasaṃ jānāti, deyyadhammassa vasaṃ jānāti, attano thāmaṃ jānāti. Yadi hi deyyadhammo bahu hoti, dāyako appaṃ dātukāmo, dāyakassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammo appo, dāyako bahuṃ dātukāmo, deyyadhammassa vasena appaṃ gaṇhāti. Deyyadhammopi bahu, dāyakopi bahuṃ dātukāmo, attano thāmaṃ ñatvā pamāṇeneva gaṇhāti.

තවද අල්පේච්ඡතාව සිවු වැදෑරුම් වේ. එනම්; ප්‍රත්‍යය අල්පේච්ඡතාව, ධුතාංග අල්පේච්ඡතාව, පර්යාප්ති අල්පේච්ඡතාව සහ අධිගම අල්පේච්ඡතාවයි. එහි සිව්පසයෙහි අල්පේච්ඡ බව ප්‍රත්‍යය අල්පේච්ඡතාව නම් වේ. ඔහු දායකයාගේ ශක්තිය දනියි, පූජා කරන වස්තුවෙහි ප්‍රමාණය දනියි, තමාගේ ශක්තිය දනියි. ඉදින් පූජා භාණ්ඩ බොහෝ වුවත් දායකයා මඳක් දීමට කැමති නම්, දායකයාගේ රුචිය පරිදි ස්වල්පයක් ගනියි. පූජා භාණ්ඩ ස්වල්ප වී දායකයා බොහෝ දීමට කැමති නම්, වස්තුවෙහි ස්වල්ප බව සලකා ස්වල්පයක් ගනියි. පූජා භාණ්ඩත් බොහෝ වී දායකයාත් බොහෝ දීමට කැමති නම්, තමාගේ අවශ්‍යතාව දැන ප්‍රමාණය දැන පිළිගනියි.

---

Dhutaṅgasamādānassa attani atthibhāvaṃ najānāpetukāmo dhutaṅgaappiccho nāma. Tassa vibhāvanatthaṃ imāni vatthūni – sosānikamahāsumanatthero kira saṭṭhi vassāni susāne vasi, añño ekabhikkhupi na aññāsi, tenevāha –

තමා ධුතාංග සමාදන්ව සිටින බව අනුන්ට දැන ගැනීමට අකමැති බව ධුතාංග අල්පේච්ඡතාවයි. එය පැහැදිලි කිරීමට මේ කථා වස්තූහු වෙති - මහා සුමන තෙරුන් වහන්සේ සැට වසරක් සොහොනෙහි විසූහ. වෙනත් එකදු භික්ෂුවක් හෝ එය නොදැන සිටියහ. එහෙයින් උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ -

---

‘‘Susāne saṭṭhi vassāni, abbokiṇṇaṃ vasāmahaṃ;

Dutiyo maṃ na jāneyya, aho sosānikuttamo’’ti.

‘‘මම හැට වසරක් සොහොනෙහි එකලාව විසීමි. දෙවැන්නෙක් මා ගැන නොදැන සිටියේය. ඒ උතුම් සොසානික වත අහෝ පුදුමයකි!’’

---

Cetiyapabbate dvebhātiyattherā vasiṃsu. Tesu kaniṭṭho upaṭṭhākena pesitā ucchukhaṇḍikā gahetvā jeṭṭhassa santikaṃ agamāsi. Paribhogaṃ, bhante, karothāti. Therassa ca bhattakiccaṃ katvā mukhaṃ vikkhālanakālo ahosi. So alaṃ, āvusoti āha. Kacci, bhante, ekāsanikatthāti. Āharāvuso, ucchukhaṇḍikāti paññāsa vassāni ekāsaniko samānopi dhutaṅgaṃ nigūhamāno paribhogaṃ katvā mukhaṃ vikkhāletvā puna dhutaṅgaṃ adhiṭṭhāya gato.

චේතිය පබ්බතයෙහි සහෝදර තෙරවරු දෙනමක් විසූහ. ඔවුන් අතරින් බාල තෙරුන් වහන්සේ දායකයෙකු විසින් එවන ලද උක් දඬු රැගෙන වැඩිමහලු තෙරුන් වෙත වැඩම කොට, 'ස්වාමීනි, වළඳන්නැ' යි කීහ. ඒ වන විට තෙරුන් වහන්සේ දන් වළඳා මුඛය සෝදන වේලාව විය. උන්වහන්සේ 'ඇවැත්නි, දැන් ඇති' යි පැවසූහ. එවිට බාල තෙරුන් 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ඒකාසනික ධුතාංගය රකින්නෙහිදැ' යි ඇසූහ. එවිට තෙරුන් වහන්සේ පනස් වසරක් ඒකාසනිකව සිටියත් තම ධුතාංගය සැඟවීමේ අදහසින් 'ඇවැත්නි, උක් දඬු ගෙනෙන්න' යි කියා එය වළඳා මුඛය සෝදා නැවත ධුතාංගය අධිෂ්ඨාන කර වැඩියහ.

---

Yo pana sāketakatissatthero viya bahussutabhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ pariyattiappiccho nāma. Thero kira khaṇo natthīti uddesaparipucchāsu okāsaṃ akaronto maraṇakkhayaṃ, bhante, labhissathāti codito gaṇaṃ vissajjetvā kaṇikāravālikasamuddavihāraṃ gato. Tattha antovassaṃ theranavamajjhimānaṃ upakāro hutvā [Pg.47] mahāpavāraṇāya uposathadivase dhammakathāya janataṃ khobhetvā gato.

යම් මහණෙක් සාකේතක තිස්ස තෙරුන් මෙන් තමාගේ බහුශ්‍රැත භාවය අනුන්ට දැන ගැනීමට අකමැති වේද, මෙය පර්යාප්ති අල්පේච්ඡතාවයි. ඒ තෙරුන් වහන්සේ ධර්මය ඉගැන්වීම් ආදියෙහි යෙදෙමින් සිටින විට 'ස්වාමීනි, මරණයට වත් විවේකයක් ලබන්නෙහිදැ' යි විමසූ කල, පිරිස අතහැර කණිකාරවාලික සමුද්‍ර විහාරයට වැඩියහ. එහි වස් කාලය පුරා නවක මධ්‍යම මහලු සියලු භික්ෂූන්ට උපකාර වෙමින් මහා පවාරණ දිනයේ ධර්ම දේශනාවෙන් ජනයා ප්‍රබෝධමත් කර වැඩියහ.

---

Yo pana sotāpannādīsu aññataro hutvā sotāpannādibhāvaṃ jānāpetuṃ na icchati, ayaṃ adhigamaappiccho nāma, tayo kulaputtā viya ghaṭikārakumbhakāro viya ca.

යම් මහණෙක් සෝවාන් ආදි මගපලලාභියෙකු වී එම බව අනුන්ට දැන ගැනීමට අකමැති වේද, මෙය අධිගම අල්පේච්ඡතාවයි. අනුරුද්ධ ආදි කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා මෙන් ද ඝටීකාර කුම්භකාරයා මෙන් ද වේ.

---

Āyasmā pana puṇṇo atricchataṃ pāpicchataṃ mahicchatañca pahāya sabbaso icchāpaṭipakkhabhūtāya alobhasaṅkhātāya parisuddhāya appicchatāya samannāgatattā appiccho nāma ahosi. Bhikkhūnampi, ‘‘āvuso, atricchatā pāpicchatā mahicchatāti ime dhammā pahātabbā’’ti tesu ādīnavaṃ dassetvā evarūpaṃ appicchataṃ samādāya vattitabbanti appicchakathaṃ kathesi. Tena vuttaṃ ‘‘attanā ca appiccho appicchakathañca bhikkhūnaṃ kattā’’ti.

ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ අතිච්ඡතාව, පාපිච්ඡතාව හා මහිච්ඡතාව සහමුලින්ම ප්‍රහීණ කොට, ආශාවට ප්‍රතිපක්ෂ වූ අලෝභය නම් වූ පිරිසිදු අල්පේච්ඡතාවයෙන් යුක්ත වූ බැවින් අල්පේච්ඡ යැයි කියනු ලැබේ. භික්ෂූන්ට ද 'ඇවැත්නි, අතිච්ඡතාව, පාපිච්ඡතාව හා මහිච්ඡතාව යන මේ ධර්මයන් අත්හැරිය යුතුය' යි ඒවායේ ආදීනව පෙන්වා දී, මෙබඳු අල්පේච්ඡතාව සමාදන්ව පිළිපැදිය යුතු යැයි අල්පේච්ඡතාව පිළිබඳ කථාව කළහ. එහෙයින් 'තමා අල්පේච්ඡව භික්ෂූන්ට අල්පේච්ඡ කථා කරන්නෙකු වූහ' යි පවසන ලදී.

---

Dvādasavidhasantosavaṇṇanā

දොළොස් වැදෑරුම් සන්තෝෂය පිළිබඳ විස්තරය

---

Idāni attanā ca santuṭṭhotiādīsu visesatthameva dīpayissāma. Yojanā pana vuttanayeneva veditabbā. Santuṭṭhoti itarītarapaccayasantosena samannāgato. So panesa santoso dvādasavidho hoti. Seyyathidaṃ, cīvare yathālābhasantoso yathābalasantoso yathasāruppasantosoti tividho, evaṃ piṇḍapātādīsu. Tassāyaṃ pabhedasaṃvaṇṇanā.

දැන් 'තමා සතුටු වූයේ' යනාදී පාඨයන්හි විශේෂ අර්ථය පෙන්වා දෙන්නෙමු. අන්වය සැලැස්ම පෙර කී පරිදිම දත යුතුය. 'සන්තෝෂය' යනු ලද දෙයින් සතුටු වීමයි. ඒ සන්තෝෂය දොළොස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: සිවුරෙහි යථාලාභ සන්තෝෂය, යථාබල සන්තෝෂය හා යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය ලෙස තෙවැදෑරුම් වේ. පිණ්ඩපාතය ආදියෙහි ද එසේමය. එහි ප්‍රභේද විස්තරය මෙසේය.

---

Idha bhikkhu cīvaraṃ labhati sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha yo pakatidubbalo vā hoti ābādhajarābhibhūto vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati, so sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti, so paṭṭacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghacīvaraṃ bahūni vā pana cīvarāni labhitvā idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ idaṃ appalābhānaṃ hotūti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā [Pg.48] saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti, ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

මෙහි මහණ තෙම යහපත් වූ හෝ අයහපත් වූ හෝ සිවුරක් ලබයි. ඔහු එම ලැබුණු සිවුරෙන් ම යැපෙයි, වෙනත් සිවුරක් පතන්නේ නැත, ලැබුණ ද එය භාර නොගනියි. මෙය ඔහුගේ සිවුරෙහි ‘යථාලාභ සන්තෝෂය’ (ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීම) යි. තවද, යම් මහණෙක් ස්වභාවයෙන් ම දුබල වේ ද, නොහොත් රෝගී බවින් හෝ මහලු බවින් පීඩිත වූයේ වේ ද, ඔහුට බර සිවුරක් පෙරවීමේදී ක්ලාන්ත ගතියක් ඇති වේ ද, එවැනි මහණෙක් සමාන ගුණැති වෙනත් මහණකු සමඟ එම සිවුර මාරු කොට සැහැල්ලු සිවුරකින් යැපෙන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ සිවුරෙහි ‘යථාබල සන්තෝෂය’ (ශක්තියට අනුව ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීම) යි. තවත් මහණෙක් ප්‍රණීත වූ සිවුරු පිරිකර ලබන්නෙක් වෙයි. ඔහු පට්ටුන්න නම් වූ පට රෙදි ආදියෙන් කළ ඉතා වටිනා සිවුරක් හෝ බොහෝ වූ සිවුරු ලැබූ විට, “මෙය පැවිද්දෙන් ජ්‍යෙෂ්ඨ වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට සුදුසු ය, මෙය බහුශ්‍රුත භික්ෂූන්ට සුදුසු ය, මෙය ගිලන් වූවන්ට ද මෙය අල්ප ලාභීන්ට ද සුදුසු ය” යි සලකා ඒවා දන් දී, ඔවුන්ගේ පැරණි සිවුරු හෝ කසළ ගොඩවල් ආදියෙන් රෙදි කැබලි තෝරා ගෙන ඒවායින් සඟළ සිවුරක් මසා දරන්නේ වුව ද ඔහු සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ සිවුරෙහි ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ (තමාට සුදුසු පරිදි සතුටු වීම) යි.

---

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti, so sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajitabahussutaappalābhigilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

මෙහි මහණ තෙම රූක්ෂ වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි. ඔහු එයින් ම යැපෙයි, වෙනකක් පතන්නේ නැත, ලැබුණ ද එය භාර නොගනියි. මෙය ඔහුගේ පිණ්ඩපාතයෙහි ‘යථාලාභ සන්තෝෂය’ යි. යමෙක් තමාගේ ස්වභාවයට අහිතකර වූ හෝ රෝගයට අහිතකර වූ හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි ද, එය අනුභව කිරීමෙන් තමාට අපහසුවක් වේ ද, ඔහු සබ්‍රහ්මචාරී මහණකුට එය දී ඔහුගේ අතින් ලැබෙන සුදුසු ආහාරයක් අනුභව කොට ශ්‍රමණ ධර්මය කරන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ පිණ්ඩපාතයෙහි ‘යථාබල සන්තෝෂය’ යි. තවත් මහණෙක් බොහෝ වූ ප්‍රණීත පිණ්ඩපාත ලබයි. ඔහු එම දානය සිවුරු පරිදි ම චිරපැවිදි, බහුශ්‍රුත, අල්පලාභී හා ගිලන් මහණුන්ට දී, ඔවුන්ගේ ඉතිරි වූ දෙයක් හෝ තමා පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කොට ලැබෙන මිශ්‍ර ආහාරයක් අනුභව කරන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ පිණ්ඩපාතයෙහි ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ යි.

---

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ na paṭighaṃ uppādeti, antamaso tiṇasanthārakenāpi yathāladdheneva tussati, ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati, so tāni cīvarādīni viya cirapabbajitabahussutaappalābhigilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti, ayamassa senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi, ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato pāpavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati, so taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti, ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso.

මෙහි මහණ තෙම මනාප වූ හෝ අමනාප වූ හෝ සේනාසනයක් ලබයි. ඔහු එයින් සතුටක් හෝ ගැටීමක් උපදවා නොගනියි. අවම වශයෙන් තණ අතුළ තැනක වුව ද ලද දෙයින් ම සතුටු වෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනයෙහි ‘යථාලාභ සන්තෝෂය’ යි. යමෙක් තමාගේ ස්වභාවයට හෝ රෝගයට අහිතකර සේනාසනයක් ලබයි ද, එහි වාසය කිරීමෙන් අපහසුවක් වේ ද, ඔහු එය සබ්‍රහ්මචාරී මහණකුට දී ඔහුගේ භාරයේ ඇති සුදුසු සේනාසනයක වෙසෙන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනයෙහි ‘යථාබල සන්තෝෂය’ යි. තවත් මහණෙක් මහා පින්වන්තයෙක් වන අතර ලෙන්, මණ්ඩප, කූටාගාර ආදී බොහෝ ප්‍රණීත සේනාසන ලබයි. ඔහු ඒවා සිවුරු ආදිය මෙන් චිරපැවිදි, බහුශ්‍රුත, අල්පලාභී හා ගිලන් මහණුන්ට දී ඕනෑම තැනක වෙසෙන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ සේනාසනයෙහි ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ යි. තවද යමෙක්, “උතුම් සේනාසනය යනු ප්‍රමාදයට කරුණකි, එහි හුන්නහුට නිදිමත (ථීනමිද්ධය) පැමිණෙයි, නින්දෙන් මඩනා ලදුව නැවත අවදි වන්නාට පාපී කල්පනා පහළ වෙයි” යි සලකා එවැනි සේනාසනයක් ලැබුණ ද පිළිනොගනියි. ඔහු එය ප්‍රතික්ෂේප කොට එළිමහනෙහි හෝ රුක්මුල ආදියෙහි වෙසෙන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ද ඔහුගේ සේනාසනයෙහි ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ යි.

---

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva santussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhāti, ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ [Pg.49] labhati, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā tehi bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso. Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati, so taṃ cīvaraṃ viya cirapabbajitabahussutaappalābhigilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatakena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharītakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ, ‘‘gaṇha, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha muttaharītakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitanti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharītakeneva bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti, ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

මෙහි මහණ තෙම රූක්ෂ වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ බෙහෙතක් ලබයි. ඔහු යමක් ලබන්නේ ද එයින් ම සතුටු වෙයි. වෙනකක් පතන්නේ නැත, ලැබුණ ද නොගනියි. මෙය ඔහුගේ ගිලන්පසෙහි ‘යථාලාභ සන්තෝෂය’ යි. යමෙක් තෙල් අවශ්‍යව සිටියදී උක් පැණි ලබයි ද, ඔහු එය සබ්‍රහ්මචාරී මහණකුට දී ඔහුගේ අතින් තෙල් ලබාගෙන හෝ වෙනත් ක්‍රමයකින් තෙල් සොයාගෙන හෝ එම තෙලින් බෙහෙත් කරන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ ගිලන්පසෙහි ‘යථාබල සන්තෝෂය’ යි. තවත් මහණෙක් මහා පින්වන්තයෙක් වන අතර තෙල්, මීපැණි, උක්පැණි ආදී බොහෝ ප්‍රණීත බෙහෙත් ලබයි. ඔහු ඒවා සිවුරු පරිදි ම චිරපැවිදි, බහුශ්‍රුත, අල්පලාභී හා ගිලන් මහණුන්ට දී ඔවුන් ගෙනෙන යම් කිසිවකින් යැපෙන්නේ වුව ද සතුටු වූවෙක් ම වෙයි. තවද යමෙක් එක් භාජනයක ගෝමුත්‍රයෙන් පෑහූ අරළු ද එක් භාජනයක චතුමධුර ද තබා, “ස්වාමීනි, කැමති දෙයක් ගනු මැනව” යි කී කල්හි, ඉදින් ඔහුට එයින් එකකින් රෝගය සන්සිඳෙන්නේ නම්, “ගෝමුත්‍රයෙන් පෑහූ අරළු වනාහි බුද්ධාදී උතුමන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකි” යි සලකා චතුමධුර ප්‍රතික්ෂේප කොට ගෝමුත්‍ර අරළුවලින් ම බෙහෙත් කරන්නේ නම් ඔහු පරම සතුටින් යුක්ත වූවෙක් වෙයි. මෙය ඔහුගේ ගිලන්පසෙහි ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ යි.

---

Imesaṃ pana paccekaṃ paccayesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ santosānaṃ yathāsāruppasantosova aggo. Āyasmā puṇṇo ekekasmiṃ paccaye imehi tīhi santosehi santuṭṭho ahosi. Santuṭṭhikathañcāti bhikkhūnampi ca imaṃ santuṭṭhikathaṃ kattāva ahosi.

මේ එක් එක් ප්‍රත්‍යයන්හි ඇති තුන් වැදෑරුම් සන්තෝෂයන් අතුරින් ‘යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය’ ම අග්‍ර වෙයි. ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරණුවෝ එක් එක් ප්‍රත්‍යයෙහි මේ තුන් වැදෑරුම් සන්තෝෂයෙන් සතුටු වූහ. උන්වහන්සේ මහණුන්ට ද මේ ‘සන්තෝෂ කථාව’ දේශනා කරන්නෙක් ම වූහ.

---

Tividhapavivekavaṇṇanā

ත්‍රිවිධ පවිවේක වර්ණනාව (විවේක වර්ග තුන පිළිබඳ විස්තරය).

---

Pavivittoti kāyapaviveko cittapaviveko upadhipavivekoti imehi tīhi pavivekehi samannāgato. Tattha eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṃ kappeti, eko gāmaṃ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko caṅkamamadhiṭṭhāti, eko carati, eko viharatīti ayaṃ kāyapaviveko nāma. Aṭṭha samāpattiyo pana cittapaviveko nāma. Nibbānaṃ upadhipaviveko nāma. Vuttampi hetaṃ – ‘‘kāyapaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ nekkhammābhiratānaṃ. Cittapaviveko ca parisuddhacittānaṃ paramavodānappattānaṃ. Upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti (mahāni. 57). Pavivekakathanti bhikkhūnampi ca imaṃ pavivekakathaṃ kattā.

‘පවිවිත්ත’ (විවේකී) යනු කාය පවිවේකය, චිත්ත පවිවේකය, උපධි පවිවේකය යන මේ විවේක තුනෙන් යුක්ත වීමයි. එහි තනිව යයි ද, තනිව සිටියි ද, තනිව හිඳියි ද, තනිව නිදයි ද, තනිව පිණ්ඩපාතය පිණිස ගමට පිවිසෙයි ද, තනිව ආපසු එයි ද, තනිව සක්මන් කරයි ද, තනිව හැසිරෙයි ද, තනිව වෙසෙයි ද මෙය ‘කාය පවිවේකය’ යි. අෂ්ට සමාපත්තීහු ‘චිත්ත පවිවේකය’ නම් වෙති. නිවන ‘උපධි පවිවේකය’ නම් වේ. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙසේ ද වදාරන ලදී - “කාය පවිවේකය යනු විවේකයෙහි පිහිටි කය ඇති, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි ඇලුණු පින්වතුන්ගේ ය. චිත්ත පවිවේකය යනු පිරිසිදු සිත් ඇති, පරම පාරිශුද්ධියට පැමිණි උතුමන්ගේ ය. උපධි පවිවේකය යනු උපධි රහිත වූ, සංස්කාරයන්ගෙන් මිදී නිවනට පත් වූ පිරිසගේ ය.” උන්වහන්සේ මහණුන්ට ද මේ ‘පවිවේක කථාව’ දේශනා කරන්නෙක් වූහ.

---

Pañcavidhasaṃsaggavaṇṇanā

පංචවිධ සංසග්ග වර්ණනාව (පස් වැදෑරුම් ඇලීම් පිළිබඳ විස්තරය).

---

Asaṃsaṭṭhoti [Pg.50] pañcavidhena saṃsaggena virahito. Savanasaṃsaggo dassanasaṃsaggo samullapanasaṃsaggo sambhogasaṃsaggo kāyasaṃsaggoti pañcavidho saṃsaggo. Tesu idha bhikkhu suṇāti, ‘‘asukasmiṃ gāme vā nigame vā itthī vā kumārikā vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti. So taṃ sutvā saṃsīdati visīdati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ anāvikatvā hīnāyāvattatīti evaṃ parehi vā kathīyamānaṃ rūpādisampattiṃ attanā vā hasitalapitagītasaddaṃ suṇantassa sotaviññāṇavīthivasena uppanno rāgo savanasaṃsaggo nāma. So anitthigandhapaccekabodhisattassa ca pañcaggaḷaleṇavāsītissadaharassa ca vasena veditabbo –

අසංසට්ඨ යනු පස් වැදෑරුම් වූ සංසර්ගයෙන් තොර වීමයි. ශ්‍රවණ සංසර්ගය, දර්ශන සංසර්ගය, සමුල්ලාපන සංසර්ගය, සම්භෝග සංසර්ගය සහ කාය සංසර්ගය යනුවෙන් සංසර්ගය පස් වැදෑරුම් වේ. එහි ශ්‍රවණ සංසර්ගය යනු යම් භික්ෂුවක්, "අසවල් ගමේ හෝ නියම්ගමේ ස්ත්‍රියක් හෝ කුමාරිකාවක් ඉතා රූමත්ය, දැකීමෙන් ප්‍රසාදය එළවන්නීය, උතුම් රූප සෝභාවෙන් යුක්තය" යැයි අන් අය කියනවා අසා, ඒ කෙරෙහි සිත ඇලී, බඹසර රැකගත නොහැකිව, තම ශික්ෂා දුබල බව ප්‍රකාශ නොකරම මහණකම අත්හැර යන අතරතුර සෝතවිඤ්ඤාණ වීථිය ඔස්සේ උපදවා ගන්නා රාගයයි. මෙය අන් අය පවසන රූසපුව පිළිබඳ අසා හෝ, තමා විසින්ම ඇසෙන සිනා හඬ, කතාබස් කරන හඬ හෝ ගීත හඬ අසා හෝ උපදවා ගන්නා රාගය ලෙසද හැඳින්වේ. මෙය අනිත්ථිගන්ධ බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේගේ සහ පංචග්ගළ ලෙනෙහි විසූ තිස්ස දහර භික්ෂුවගේ කථා පුවත් ඇසුරින් දත යුතුය.

---

Daharo kira ākāsena gacchanto girigāmavāsikammāradhītāya pañcahi kumārīhi saddhiṃ padumasaraṃ gantvā nhatvā padumāni ca pilandhitvā madhurassarena gāyantiyā saddaṃ sutvā kāmarāgena viddho visesā parihāyitvā anayabyasanaṃ pāpuṇi. Idha bhikkhu na heva kho suṇāti, apica kho sāmaṃ passati itthiṃ vā kumāriṃ vā abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ. So taṃ disvā saṃsīdati visīdati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ anāvikatvā hīnāyāvattatīti evaṃ visabhāgarūpaṃ olokentassa pana cakkhuviññāṇavīthivasena uppannarāgo dassanasaṃsaggo nāma. So evaṃ veditabbo –

එම කථා පුවත මෙසේය: එක් දහර භික්ෂුවක් අහසින් වඩිද්දී, ගිරි නම් ගමෙහි වසන කම්මල්කරුවෙකුගේ දියණිය තවත් කුමාරිකාවන් පස් දෙනෙකු සමඟ නෙළුම් පොකුණකට ගොස්, ස්නානය කොට, නෙළුම් මල් පැළඳ මිහිරි හඬින් ගී ගයනු ඇසීය. ඒ හඬට ඇලී කාම රාගයෙන් පීඩිත වූ උන්වහන්සේ තමන් ලබා සිටි අභිඥා ආදී ගුණධර්මවලින් පිරිහී විනාශයට පත් වූහ. මෙහි දර්ශන සංසර්ගය යනු භික්ෂුවක් විසින්ම ඉතා රූමත්, දැකුම්කලු, ප්‍රසාදජනක වූ ස්ත්‍රියක හෝ කුමාරිකාවක සියැසින් දැක, ඒ කෙරෙහි සිත ඇලී චක්ඛුවිඤ්ඤාණ වීථිය ඔස්සේ උපදවා ගන්නා රාගයයි. එවැනි රූපයක් දැක සිත ඇලුණු භික්ෂුවට බ්‍රහ්මචර්යාව රැකගත නොහැකි වන අතර, ඔහු ශික්ෂා දුබල බව පවසා සිවුරු හැර ගිහි බවට පත් වෙයි. මෙය මෙසේ දත යුතුය.

---

Eko kira daharo kāladīghavāpidvāravihāraṃ uddesatthāya gato. Ācariyo tassa antarāyaṃ disvā okāsaṃ na karoti. So punappunnaṃ anubandhati. Ācariyo sace antogāme na carissasi. Dassāmi te uddesanti āha. So sādhūti sampaṭicchitvā uddese niṭṭhite ācariyaṃ vanditvā gacchanto ācariyo me imasmiṃ gāme carituṃ na deti, kiṃ nu kho kāraṇanti cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ pāvisi, ekā kuladhītā pītakavatthaṃ nivāsetvā gehe ṭhitā daharaṃ disvā sañjātarāgā uḷuṅkena yāguṃ āharitvā tassa patte pakkhipitvā nivattitvā mañcake nipajji. Atha naṃ mātāpitaro [Pg.51] kiṃ ammāti pucchiṃsu, dvārena gataṃ daharaṃ labhamānā jīvissāmi, alabhamānā marissāmīti. Mātāpitaro vegena gantvā gāmadvāre daharaṃ patvā vanditvā, ‘‘nivattatha, bhante, bhikkhaṃ gaṇhāhī’’ti āhaṃsu. Daharo alaṃ gacchāmīti. Te, ‘‘idaṃ nāma, bhante, kāraṇa’’nti yācitvā – ‘‘amhākaṃ, bhante, gehe ettakaṃ nāma dhanaṃ atthi, ekāyeva no dhītā, tvaṃ no jeṭṭhaputtaṭṭhāne ṭhassasi, sukhena sakkā jīvitu’’nti āhaṃsu. Daharo, ‘‘na mayhaṃ iminā palibodhena attho’’ti anādiyitvāva pakkanto.

එක් දහර භික්ෂුවක් ඉගෙනීම පිණිස 'කාලදීඝවාපි' ද්වාර විහාරයට වැඩියහ. උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ උන්වහන්සේට පැමිණිය හැකි අනතුර දැක ඉගැන්වීමට අවසර නොදුන්හ. එහෙත් භික්ෂුව නැවත නැවතත් ආයාචනා කළ බැවින්, "ගම ඇතුළේ පිණ්ඩපාතේ නොයන්නේ නම් උගන්වන්නම්" යැයි ගුරුවරයා පැවසූහ. භික්ෂුව එය පිළිගෙන ඉගෙනීම අවසන් කොට, ගුරුවරයාට වැඳ නික්මෙද්දී, "ඇයි මට ගමට යන්න එපා කිව්වේ?" කියා සිතා සිවුරු පෙරවා ගමට වැඩියහ. එහිදී රන්වන් වස්ත්‍රයක් හැඳ සිටි එක් කුල දියණියක් මේ භික්ෂුව දැක රාගයෙන් බැඳී, කැඳ බෙදා පිළිගන්වා, පසුව නිවසට ගොස් ඇඳේ වැතිරුණාය. ඇගේ දෙමාපියන් හේතුව විමසූ විට, ඇය පැවසුවේ "අර දැන් ගිය භික්ෂුව ලැබුණොත් ජීවත් වෙනවා, නැත්නම් මැරෙනවා" කියාය. දෙමාපියන් වහා ගොස් ගම් දොරටුවේදී භික්ෂුව මුණගැසී, "ස්වාමීනි, ආපසු වඩින්න, දානය පිළිගන්න" යැයි කීහ. භික්ෂුව එය ප්‍රතික්ෂේප කළ විට, ඔවුන් කරුණු පවසා "අපේ නිවසේ මෙපමණ ධනයක් තිබේ, අපට ඉන්නේ මේ එකම දියණියයි, ඔබ වහන්සේ අපේ වැඩිමල් පුතු ලෙස නිවසේ ප්‍රධානියා වී සිටින්න, එවිට සුවසේ ජීවත් විය හැකියි" යැයි ආයාචනා කළහ. එහෙත් ඒ භික්ෂුව "මට මේ පලිබෝධවලින් වැඩක් නැතැ"යි පවසා එය නොතකාම නික්ම වැඩියහ.

---

Mātāpitaro gantvā, ‘‘amma, nāsakkhimhā daharaṃ nivattetuṃ, yaṃ aññaṃ sāmikaṃ icchasi, taṃ labhissasi, uṭṭhehi khāda ca piva cā’’ti āhaṃsu. Sā anicchantī sattāhaṃ nirāhārā hutvā kālamakāsi. Mātāpitaro tassā sarīrakiccaṃ katvā taṃ pītakavatthaṃ dhuravihāre bhikkhusaṅghassa adaṃsu, bhikkhū vatthaṃ khaṇḍākhaṇḍaṃ katvā bhājayiṃsu. Eko mahallako attano koṭṭhāsaṃ gahetvā kalyāṇīvihāraṃ āgato. Sopi daharo cetiyaṃ vandissāmīti tattheva gantvā divāṭṭhāne nisīdi. Mahallako taṃ vatthakhaṇḍaṃ gahetvā, ‘‘iminā me parissāvanaṃ vicārethā’’ti daharaṃ avoca. Daharo mahāthera ‘‘kuhiṃ laddha’’nti āha. So sabbaṃ pavattiṃ kathesi. So taṃ sutvāva, ‘‘evarūpāya nāma saddhiṃ saṃvāsaṃ nālattha’’nti rāgagginā daḍḍho tattheva kālamakāsi.

පසුව දෙමාපියන් නිවසට ගොස්, "දියණියනි, අපට ඒ භික්ෂුව කැමති කරවා ගැනීමට නොහැකි වුණා. ඔබ කැමති වෙනත් අයෙකු සොයා දෙන්නම්, දැන් නැගිට ආහාර පාන ගන්න" යැයි කීහ. එහෙත් ඇය එයට අකමැති වී දින හතක් නිරාහාරව සිට මියගියාය. දෙමාපියන් ඇගේ අවසන් කටයුතු නිම කොට, ඇය හැඳ සිටි ඒ රන්වන් වස්ත්‍රය ගමේ විහාරයේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට පූජා කළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා එය කැබලි කොට බෙදා ගත්හ. එක් මහලු භික්ෂුවක් තමන්ට ලැබුණු කොටස රැගෙන කල්්‍යාණී විහාරයට වැඩියහ. අර දහර භික්ෂුව ද චෛත්‍ය වැඳීමට එහි වැඩම කර සිටියහ. මහලු භික්ෂුව අර රෙදි කැබැල්ල පෙන්වා "මට මෙයින් පෙරහන් කඩක් සාදා දෙන්න" යැයි දහර භික්ෂුවට කීහ. "මහ තෙරුන් වහන්ස, මේ රෙද්ද කොහෙන් ලැබුණක් ද?" කියා දහර භික්ෂුව ඇසූ විට, උන්වහන්සේ සියලු විස්තර පැවසූහ. ඒ කතාව ඇසූ සැනින් දහර භික්ෂුවට "අහෝ, එවන් ස්ත්‍රියක සමඟ වසන්නට මට නොලැබුණා නේද" කියා දැඩි රාගයක් උපදී, ඒ රාග ගින්නෙන් දැවී එතැනම කළුරිය කළහ.

---

Aññamaññaṃ ālāpasallāpavasena uppannarāgo pana samullapanasaṃsaggo nāma. Bhikkhuno bhikkhuniyā santakaṃ, bhikkhuniyā vā bhikkhussa santakaṃ gahetvā paribhogakaraṇavasena uppannarāgo sambhogasaṃsaggo nāma. So evaṃ veditabbo – maricavaṭṭivihāramahe kira bhikkhūnaṃ satasahassaṃ bhikkhunīnaṃ navutisahassāni eva ahesuṃ. Eko sāmaṇero uṇhayāguṃ gahetvā gacchanto sakiṃ cīvarakaṇṇe ṭhapesi, sakiṃ bhūmiyaṃ. Ekā sāmaṇerī disvā ettha pattaṃ ṭhapetvā yāhīti thālakaṃ adāsi. Te aparabhāge ekasmiṃ bhaye uppanne parasamuddaṃ agamaṃsu. Tesu bhikkhunī puretaraṃ agamāsi. Sā, ‘‘eko kira sīhaḷabhikkhu āgato’’ti sutvā therassa santikaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā nisinnā, – ‘‘bhante, maricavaṭṭivihāramahakāle tumhe kativassā’’ti pucchi. Tadāhaṃ sattavassikasāmaṇero. Tvaṃ pana kativassāti? Ahaṃ sattavassikasāmaṇerīyeva ekassa [Pg.52] sāmaṇerassa uṇhayāguṃ gahetvā gacchantassa pattaṭhapanatthaṃ thālakamadāsinti. Thero, ‘‘ahaṃ so’’ti vatvā thālakaṃ nīharitvā dassesi. Te ettakeneva saṃsaggena brahmacariyaṃ sandhāretuṃ asakkontā dvepi saṭṭhivassakāle vibbhamiṃsu.

අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් කතාබස් කිරීම නිසා උපදින රාගය "සමුල්ලාපන සංසර්ගය" නම් වේ. භික්ෂුවක් භික්ෂුණියකගේ යමක් හෝ, භික්ෂුණියක් භික්ෂුවකගේ යමක් හෝ ගෙන පරිහරණය කිරීම නිසා උපදින රාගය "සම්භෝග සංසර්ගය" නම් වේ. එය මෙසේ දත යුතුය: මරිචවට්ටි විහාර පූජාවේදී භික්ෂූන් ලක්ෂයක් ද භික්ෂුණීන් අනූදහසක් ද රැස්වූහ. එක් සාමණේර නමක උණු කැඳ බඳුනක් රැගෙන යද්දී, රස්නය නිසා වරක් සිවුරු කොනින් ද වරක් බිම තබමින් ද වැඩියහ. එක් සාමණේරියක් මෙය දැක, "මෙහි පාත්‍රය තබා රැගෙන යන්න" කියා තැටියක් දුන්නාය. පසුව රටේ ඇති වූ ආපදාවක් නිසා මොවුන් දෙදෙනා මුහුදෙන් එතෙරට ගියහ. එහිදී භික්ෂුණියකව සිටි ඇය "සිංහල භික්ෂුවක් වැඩම කර ඇතැ"යි අසා ඒ තෙරුන් හමුවට ගොස් පිළිසඳර කතා කොට, "ස්වාමීනි, මරිචවට්ටි පූජා කාලයේ ඔබ වහන්සේගේ වයස කීයද?" කියා ඇසුවාය. තෙරුන් "එවිට මා සත් හැවිරිදි සාමණේර නමකි" කී විට, ඇය පවසා සිටියේ "මා එදා උණු කැඳ රැගෙන ගිය සාමණේර නමකට පාත්‍රය තැබීමට තැටියක් දුන් සත් හැවිරිදි සාමණේරියයි" කියා ඒ තැටිය පෙන්වූවාය. ඒ සුළු ඇසුර නිමිති කොට ගෙන බ්‍රහ්මචර්යාව රැකගත නොහැකිව දෙදෙනාම සැට වයස් ලබද්දී මහණකම අත්හැර ගිහි වූහ.

---

Hatthagāhādivasena pana uppannarāgo kāyasaṃsaggo nāma. Tatridaṃ vatthu – mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti. Tesaṃ piṭṭhipasse daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti. Tatreko daharo hatthaṃ pasārento ekissā daharabhikkhuniyā kāyaṃ chupi. Sā taṃ hatthaṃ gahetvā attano urasmiṃ ṭhapesi, ettakena saṃsaggena dvepi vibbhamitvā gihibhāvaṃ pattā.

අතින් ඇල්ලීම ආදිය නිසා උපදින රාගය "කාය සංසර්ගය" නම් වේ. ඒ පිළිබඳ කථාව මෙසේය: මහා චෛත්‍ය මළුවේ දහර භික්ෂූන් වහන්සේලා සජ්ඣායනා කරමින් සිටියහ. උන්වහන්සේලාට පිටුපසින් දහර භික්ෂුණීහු ධර්මය ශ්‍රවණය කරමින් සිටියහ. එහිදී එක් දහර භික්ෂුවක් අත දිගු කරද්දී එක් දහර භික්ෂුණියකගේ ශරීරයේ ස්පර්ශ විය. ඇය ඒ අත ගෙන තම පපුව මත තබා ගත්තාය. ඒ සුළු ස්පර්ශය නිසා දෙදෙනාම මහණකම අත්හැර ගිහි බවට පත් වූහ.

---

Gāhagāhakādivaṇṇanā

ග්‍රාහ-ග්‍රාහක ආදී වර්ණනාව.

---

Imesu pana pañcasu saṃsaggesu bhikkhuno bhikkhūhi saddhiṃ savanadassanasamullapanasambhogakāyaparāmāsā niccampi hontiyeva, bhikkhunīhi saddhiṃ ṭhapetvā kāyasaṃsaggaṃ sesā kālena kālaṃ honti; tathā upāsakaupāsikāhi saddhiṃ sabbepi kālena kālaṃ honti. Tesu hi kilesuppattito cittaṃ rakkhitabbaṃ. Eko hi bhikkhu gāhagāhako hoti, eko gāhamuttako, eko muttagāhako, eko muttamuttako.

මේ පංචවිධ සංසර්ගයන් අතුරින් භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට අන්‍ය භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ ශ්‍රවණය (ඇසීම), දර්ශනය (දැකීම), සමුල්ලාපනය (පිළිසඳර), සම්භෝගය (පරිභෝගය) සහ කායපරාමාසය (කය ස්පර්ශ වීම) යන මේවා නිරන්තරයෙන්ම සිදු වේ. මෙහෙණින් වහන්සේලා සමඟ කායසංසර්ගය හැර සෙසු සංසර්ගයන් කලින් කලට සිදු වේ. එලෙසම උපාසක උපාසිකාවන් සමඟ ද මේ සියලු සංසර්ගයන් කලින් කලට සිදු වේ. එහිදී කෙලෙස් ඉපදීමෙන් සිත ආරක්ෂා කරගත යුතුය. එක්තරා භික්ෂුවක් උපාසකයන් ග්‍රහණය කරගන්නා වූත්, ඔහුද ඔවුන් විසින් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද්දේ (ගාහගාහක) වෙයි. එක් අයෙක් ඔවුන් විසින් ග්‍රහණය කරගන්නා ලද නමුත් තමා ඔවුන් ග්‍රහණය නොකරන්නෙක් (ගාහමුත්තක) වෙයි. එක් අයෙක් තමා ඔවුන් ග්‍රහණය කරගත්තත් ඔවුන් විසින් ග්‍රහණය කරනු නොලැබූවෙක් (මුත්තගාහක) වෙයි. එක් අයෙක් තමා ඔවුන් ග්‍රහණය කර නොගන්නා සේම ඔවුන් විසින්ද ග්‍රහණය කරනු නොලැබූවෙක් (මුත්තමුත්තක) වෙයි.

---

Tattha yaṃ bhikkhuṃ manussāpi āmisena upalāpetvā gahaṇavasena upasaṅkamanti, bhikkhupi pupphaphalādīhi upalāpetvā gahaṇavasena upasaṅkamati, ayaṃ gāhagāhako nāma. Yaṃ pana manussā vuttanayena upasaṅkamanti, bhikkhu dakkhiṇeyyavasena upasaṅkamati, ayaṃ gāhamuttako nāma. Yassa manussā dakkhiṇeyyavasena cattāro paccaye denti, bhikkhu pupphaphalādīhi upalāpetvā gahaṇavasena upasaṅkamati, ayaṃ muttagāhako nāma. Yassa manussāpi dakkhiṇeyyavasena cattāro paccaye denti, bhikkhupi cūḷapiṇḍapātiyatissatthero viya dakkhiṇeyyavasena paribhuñjati, ayaṃ muttamuttako nāma.

එහි යම් භික්ෂුවක වෙත මිනිසුන් ද ආමිසයෙන් පොළඹවා ග්‍රහණය කරගැනීමේ අදහසින් එළඹෙත් ද, භික්ෂුව ද මල් පලතුරු ආදියෙන් ඔවුන් පොළඹවා ග්‍රහණය කරගැනීමේ අදහසින් ඔවුන් වෙත එළඹෙයි ද, මොහු ‘ගාහගාහක’ නම් වේ. යම් භික්ෂුවක වෙත මිනිසුන් කලින් කී පරිදි එළඹෙත් ද, නමුත් භික්ෂුව දක්ෂිණෙය්‍ය භාවයෙන් (දානය පිළිගැනීමට සුදුස්සෙකු ලෙස) ඔවුන් වෙත එළඹෙයි ද, මොහු ‘ගාහමුත්තක’ නම් වේ. යම් භික්ෂුවකට මිනිසුන් දක්ෂිණෙය්‍ය භාවයෙන් සලකා සිවුපසය පූජා කරත් ද, නමුත් භික්ෂුව මල් පලතුරු ආදියෙන් ඔවුන් පොළඹවා ග්‍රහණය කරගැනීමේ අදහසින් ඔවුන් වෙත එළඹෙයි ද, මොහු ‘මුත්තගාහක’ නම් වේ. යම් භික්ෂුවකට මිනිසුන් ද දක්ෂිණෙය්‍ය භාවයෙන් සලකා සිවුපසය පූජා කරත් ද, භික්ෂුව ද චූළපිණ්ඩපාතිය තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මෙන් දක්ෂිණෙය්‍ය භාවයෙන් යුතුව ඒවා පරිභෝග කරයි ද, මොහු ‘මුත්තමුත්තක’ නම් වේ.

---

Theraṃ kira ekā upāsikā dvādasa vassāni upaṭṭhahi. Ekadivasaṃ tasmiṃ gāme aggi uṭṭhahitvā gehāni jhāpesi. Aññesaṃ kulūpakabhikkhū āgantvā [Pg.53] – ‘‘kiṃ upāsike, api kiñci bhaṇḍakaṃ arogaṃ kātuṃ asakkhitthā’’ti paṭisanthāraṃ akaṃsu. Manussā, ‘‘amhākaṃ mātu kulūpakatthero bhuñjanavelāyameva āgamissatī’’ti āhaṃsu. Theropi punadivase bhikkhācāravelaṃ sallakkhetvāva āgato. Upāsikā koṭṭhacchāyāya nisīdāpetvā bhikkhaṃ sampādetvā adāsi. There bhattakiccaṃ katvā pakkante manussā āhaṃsu – ‘‘amhākaṃ mātu kulūpakatthero bhuñjanavelāyameva āgato’’ti. Upāsikā, ‘‘tumhākaṃ kulūpakā tumhākaṃyeva anucchavikā, mayhaṃ thero mayheva anucchaviko’’ti āha. Āyasmā pana mantāṇiputto imehi pañcahi saṃsaggehi catūhipi parisāhi saddhiṃ asaṃsaṭṭho gāhamuttako ceva muttamuttako ca ahosi. Yathā ca sayaṃ asaṃsaṭṭho, evaṃ bhikkhūnampi taṃ asaṃsaggakathaṃ kattā ahosi.

ඇසූ පරිදි, එක්තරා උපාසිකාවක් වසර දොළහක් පුරා එම තෙරුන් වහන්සේට උපස්ථාන කළාය. එක් දිනක් එම ගම්මානයේ ගින්නක් හටගෙන නිවාස පිළිස්සී ගියේය. සෙසු පවුල්වලට හිතවත් භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩම කර, “උපාසිකාවනි, කුමක්ද මේ? යම් හෝ බඩුවක් බේරා ගැනීමට හැකි වූවාද?” යි පිළිසඳරෙහි යෙදුණාහ. එවිට මිනිසුන්, “අපේ මෑණියන්ගේ කුලූපක තෙරුන් වහන්සේ නම් වළඳන වේලාවටම වඩිනු ඇතැයි” පැවසූහ. තෙරුන් වහන්සේ ද පසුදින සිඟමන් වඩින වේලාව බලාම වැඩම කළහ. උපාසිකාව උන්වහන්සේව වී අටුවක සෙවණේ වඩා හිඳුවා, දානය පිළියෙල කර පූජා කළාය. තෙරුන් වහන්සේ දානය වළඳා වැඩි පසු මිනිසුන්, “අපේ මෑණියන්ගේ කුලූපක තෙරුන් වහන්සේ වළඳන වේලාවටම වැඩියා” යි කීහ. උපාසිකාව, “ඔබලාගේ කුලූපකයන් ඔබලාටම සුදුසුය, මගේ තෙරුන් වහන්සේ මටම සුදුසුය” යි පැවසුවාය. ආයුෂ්මත් මන්තානිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ද මේ පංචවිධ සංසර්ගයන්ගෙන් සහ සිව්වනක් පිරිස සමඟ නොගැටුණු, ගාහමුත්තක මෙන්ම මුත්තමුත්තක ද වූහ. උන්වහන්සේ තමන් වහන්සේම අසංසට්ඨ (නොගැටුණු) වූවා සේම, භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද ඒ අසංසග්ග කථාවම කරන්නෙක් වූහ.

---

Āraddhavīriyoti paggahitavīriyo, paripuṇṇakāyikacetasikavīriyoti attho. Yo hi bhikkhu gamane uppannakilesaṃ ṭhānaṃ pāpuṇituṃ na deti, ṭhāne uppannakilesaṃ nisajjaṃ, nisajjāya uppannakilesaṃ sayanaṃ pāpuṇituṃ na deti, mantena kaṇhasappaṃ uppīḷetvā gaṇhanto viya, amittaṃ gīvāya akkamanto viya ca vicarati, ayaṃ āraddhavīriyo nāma. Thero ca tādiso ahosi. Bhikkhūnampi tatheva vīriyārambhakathaṃ kattā ahosi.

‘ආරද්ධවීරිය’ යනු පටන් ගත් වීර්යය ඇති, සම්පූර්ණ වූ කායික හා චෛතසික වීර්යයෙන් යුක්ත යන අර්ථයයි. යම් භික්ෂුවක් ගමනේදී උපන් කෙලෙස් සිටගෙන සිටින අවස්ථාව දක්වා පැමිණීමට ඉඩ නොදෙයි ද, සිටගෙන සිටින විට උපන් කෙලෙස් වාඩි වී සිටින අවස්ථාවට ද, වාඩි වී සිටින විට උපන් කෙලෙස් සැතපෙන අවස්ථාව දක්වා ද පැමිණීමට ඉඩ නොදෙයි ද, මන්ත්‍රයකින් නාගයෙකු මිරිකා අල්ලා ගන්නෙකු මෙන් ද, සතුරෙකු බෙල්ලෙන් පාගා ගන්නෙකු මෙන් ද හැසිරෙයි ද, මේ භික්ෂුව ‘ආරද්ධවීරිය’ නම් වේ. තෙරුන් වහන්සේ ද එබඳු වූහ. භික්ෂූන් වහන්සේලාට ද එලෙසම වීර්යය ආරම්භ කිරීම පිළිබඳ කථා කරන්නෙක් වූහ.

---

Sīlasampannotiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Samādhīti vipassanāpādakā aṭṭha samāpattiyo. Paññāti lokiyalokuttarañāṇaṃ. Vimuttīti ariyaphalaṃ. Vimuttiñāṇadassananti ekūnavīsatividhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ. Thero sayampi sīlādīhi sampanno ahosi bhikkhūnampi sīlādikathaṃ kattā. Svāyaṃ dasahi kathāvatthūhi ovadatīti ovādako. Yathā pana eko ovadatiyeva, sukhumaṃ atthaṃ parivattetvā jānāpetuṃ na sakkoti. Na evaṃ thero. Thero pana tāni dasa kathāvatthūni viññāpetīti viññāpako. Eko viññāpetuṃ sakkoti, kāraṇaṃ dassetuṃ na sakkoti. Thero kāraṇampi sandassetīti sandassako. Eko vijjamānaṃ kāraṇaṃ dasseti, gāhetuṃ pana na sakkoti. Thero gāhetumpi sakkotīti samādapako. Evaṃ samādapetvā [Pg.54] pana tesu kathāvatthūsu ussāhajananavasena bhikkhū samuttejetīti samuttejako. Ussāhajāte vaṇṇaṃ vatvā sampahaṃsetīti sampahaṃsako.

‘සීලසම්පන්න’ ආදී තැන්හි සීලය යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයයි. සමාධිය යනු විදර්ශනාවට පදක වන අෂ්ට සමාපත්තීන් ය. ප්‍රඥාව යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ඥානයයි. විමුක්තිය යනු අරහත් ඵලයයි. විමුක්ති ඥානදර්ශනය යනු දහනව වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම සීලාදියෙන් සම්පූර්ණ වූ අතර භික්ෂූන් වහන්සේලාට සීලාදිය ගැන කථා කරන්නෙකු ද වූහ. උන්වහන්සේ දස කථාවස්තුවලින් අවවාද කරන බැවින් ‘ඕවාදක’ නම් වෙති. ඇතැමෙක් අවවාද කළත් සියුම් අර්ථ විස්තර කර දීමට සමත් නොවෙති. තෙරුන් වහන්සේ එසේ නොවේ. උන්වහන්සේ ඒ දස කථාවස්තූන් මැනවින් හඳුන්වා දෙන බැවින් ‘විඤ්ඤාපක’ නම් වෙති. ඇතැමෙකුට හඳුන්වා දිය හැකි වුවත් කරුණු දැක්වීමට නොහැකිය. තෙරුන් වහන්සේ කරුණු ද මැනවින් දක්වන බැවින් ‘සන්දස්සක’ නම් වෙති. ඇතැමෙක් පවතින කරුණු දක්වන නමුත් ඒවා සමාදන් කරවීමට (ග්‍රහණය කරවීමට) නොහැකිය. තෙරුන් වහන්සේ සමාදන් කරවීමට ද සමත් බැවින් ‘සමාදපක’ නම් වෙති. මෙසේ සමාදන් කරවා ඒ කථාවස්තූන් කෙරෙහි උත්සාහය ඇති කරවීමෙන් භික්ෂූන්ව උනන්දු කරවන බැවින් ‘සමුත්තේජක’ නම් වෙති. උත්සාහය උපන් කල්හි ගුණ කියා සතුටු කරවන බැවින් ‘සම්පහංසක’ නම් වෙති.

---

Pañcalābhavaṇṇanā

පංච ලාභ වර්ණනාවයි.

---

253. Suladdhalābhāti aññesampi manussattabhāvapabbajjādiguṇalābhā nāma honti. Āyasmato pana puṇṇassa suladdhalābhā ete, yassa satthu sammukhā evaṃ vaṇṇo abbhuggatoti attho. Apica apaṇḍitehi vaṇṇakathanaṃ nāma na tathā lābho, paṇḍitehi vaṇṇakathanaṃ pana lābho. Gihī hi vā vaṇṇakathanaṃ na tathā lābho, gihī hi ‘‘vaṇṇaṃ kathessāmī’’ti, ‘‘amhākaṃ ayyo saṇho sakhilo sukhasambhāso, vihāraṃ āgatānaṃ yāgubhattaphāṇitādīhi saṅgahaṃ karotī’’ti kathento avaṇṇameva katheti. ‘‘Avaṇṇaṃ kathessāmī’’ti ‘‘ayaṃ thero mandamando viya abalabalo viya bhākuṭikabhākuṭiko viya natthi iminā saddhiṃ vissāso’’ti kathento vaṇṇameva katheti. Sabrahmacārīhipi satthu parammukhā vaṇṇakathanaṃ na tathā lābho, satthu sammukhā pana atilābhoti imampi atthavasaṃ paṭicca ‘‘suladdhalābhā’’ti āha. Anumassa anumassāti dasa kathāvatthūni anupavisitvā anupavisitvā. Tañca satthā abbhanumodatīti tañcassa vaṇṇaṃ evametaṃ appiccho ca so bhikkhu santuṭṭho ca so bhikkhūti anumodati. Iti viññūhi vaṇṇabhāsanaṃ eko lābho, sabrahmacārīhi eko, satthu sammukhā eko, anumassa anumassa eko, satthārā abbhanumodanaṃ ekoti ime pañca lābhe sandhāya ‘‘suladdhalābhā’’ti āha. Kadācīti kismiñcideva kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Appeva nāma siyā kocideva kathāsallāpoti api nāma koci kathāsamudācāropi bhaveyya. Therena kira āyasmā puṇṇo neva diṭṭhapubbo, nassa dhammakathā sutapubbā. Iti so tassa dassanampi dhammakathampi patthayamāno evamāha.

253. ‘සුලද්ධලාභා’ යනු අන් අයට ද මනුෂ්‍යත්වය ලැබීම, පැවිදි වීම ආදී ගුණ ලැබීම් තිබේ. නමුත් ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේට මේවා ‘සුලද්ධලාභ’ (මැනවින් ලත් ලාභ) වන්නේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ මෙලෙස ගුණ ප්‍රකාශ වූ බැවිනි. තවද, අඥානයන් විසින් ගුණ කීම ලාභයක් නොවන අතර ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ගුණ කීමම ලාභයකි. ගිහියන් විසින් ගුණ කීම ද එසේම ලාභයක් නොවේ. මක්නිසාද යත්, ගිහියෙකු “මම ගුණ කියන්නෙමි” යි සිතා, “අපේ ස්වාමීන් වහන්සේ මෘදුයි, ප්‍රියශීලීයි, පහසුවෙන් කථා කළ හැකියි, පන්සලට එන අයට කැඳ බත් පැණි ආදියෙන් සංග්‍රහ කරයි” යනුවෙන් පවසන විට ඔහු පවසන්නේ අගුණයකි (අවර්ණයකි). “මම අගුණ කියන්නෙමි” යි සිතා, “මේ තෙරුන් වහන්සේ ඉතා අඥානයෙකු මෙන් ද, ඉතා දුර්වලයෙකු මෙන් ද, රවා බලන්නෙකු මෙන් ද වේ, මොහු සමඟ කිසිදු ඇයිහොඳයියක් නැත” යි පවසන විට ඔහු පවසන්නේ ගුණයකි (වර්ණයකි). සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් ශාස්තෘන් වහන්සේට මුවාවෙන් (නොපෙනෙන තැන) ගුණ කීම ද එතරම් ලාභයක් නොවන අතර, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ ගුණ කීම අතිශය ලාභයකි. මේ කරුණු නිසා ‘සුලද්ධලාභා’ යයි වදාළ සේක. ‘අනුමාය අනුමාය’ යනු දස කථාවස්තූන්ට නැවත නැවත බැස ගනිමින් යන්නයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය අනුමෝදන් වූ සේක යනු, උන්වහන්සේගේ ඒ ගුණ ප්‍රකාශය අසා “මේ භික්ෂුව අල්පේච්ඡය, මේ භික්ෂුව සතුටු වන සුලුය” යනාදී වශයෙන් අනුමෝදන් වීමයි. මෙසේ ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ගුණ කීම එක් ලාභයකි, සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින් කීම එකකි, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඉදිරියේ කීම එකකි, නැවත නැවත ගුණ කීම එකකි, ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් අනුමෝදන් වීම එකකි යන මේ පංච ලාභයන් අරභයා ‘සුලද්ධලාභා’ යයි වදාළ සේක. ‘කදාචි’ යනු යම් කිසි කලකදී යන්නයි. ‘කරහචි’ යනු එහිම පර්යාය වචනයකි. ‘අප්පේව නාම සියා කෝචිදේව කථාසල්ලාපෝ’ යනු යම් කිසි කථාබහක් හෝ වන්නේ නම් මැනවි යන්නයි. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේව මීට පෙර දැක නොතිබුණි, උන්වහන්සේගේ ධර්ම කථාවක් ද අසා නොතිබුණි. එබැවින් උන්වහන්සේව දැකීමටත්, ධර්මය ඇසීමටත් ප්‍රාර්ථනා කරමින් මෙසේ වදාළ සේක.

---

Cārikādivaṇṇanā

චාරිකා ආදී වර්ණනාවයි.

---

254. Yathābhirantanti yathāajjhāsayaṃ viharitvā. Buddhānañhi ekasmiṃ ṭhāne vasantānaṃ chāyūdakādivipattiṃ vā apphāsukasenāsanaṃ vā, manussānaṃ assaddhādibhāvaṃ [Pg.55] vā āgamma anabhirati nāma natthi. Tesaṃ sampattiyā ‘‘idha phāsu viharāmā’’ti abhiramitvā ciravihāropi natthi. Yattha pana tathāgate viharante sattā saraṇesu vā patiṭṭhahanti, sīlāni vā samādiyanti, pabbajanti vā, tato sotāpattimaggādīnaṃ vā pana tesaṃ upanissayo hoti. Tattha buddhā satte tāsu sampattīsu patiṭṭhāpanaajjhāsayena vasanti; tāsaṃ abhāve pakkamanti. Tena vuttaṃ – ‘‘yathāajjhāsayaṃ viharitvā’’ti. Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto. Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti turitacārikā ca, aturitacārikā ca.

254. "යථාභිරන්තං" යනු රුචි පරිදි (අභිලාෂය පරිදි) වාසය කර යන්නයි. බුදුරජාණන් වහන්සේලා එකම ස්ථානයක වැඩ වසන කල්හි සෙවණ, ජලය ආදියේ අඩුවක් නිසා හෝ අපහසු සේනාසනයක් නිසා හෝ මිනිසුන්ගේ අශ්‍රද්ධාව වැනි කරුණක් නිසා හෝ "නොඇලීම" (අසතුට) නම් දෙයක් ඇති නොවේ. එමෙන්ම එම පහසුකම් සම්පූර්ණ වූ විට "මෙහි සුවසේ වසමු" යි අධික ලෙස ඇලී දීර්ඝ කාලයක් වැඩ සිටීමක් ද නැත. යම් ස්ථානයක තථාගතයන් වහන්සේ වැඩ වසන කල්හි සත්ත්වයෝ සරණාගමනයෙහි පිහිටත් ද, සිල් සමාදන් වෙත් ද, පැවිදි වෙත් ද, එසේම සෝවාන් මාර්ගය ආදිය ලැබීමට ඒ සත්ත්වයන්ට උපනිශ්‍රය පවතී ද, බුදුරජාණන් වහන්සේලා එම සත්ත්වයන් ඒ ඒ සම්පත්වල පිහිටුවීමේ අදහසින් එහි වැඩ වසති. එම කරුණු සම්පූර්ණ වූ විට හෝ එවැන්නක් නැති කල්හි වඩින සේක. එබැවින් "අභිලාෂය පරිදි වැඩ සිට" යැයි වදාරන ලදී. "චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නේ" යනු දීර්ඝ ගමනක වඩිනා සේක යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එම චාරිකාව තුරිත චාරිකාව හා අතුරිත චාරිකාව යැයි දෙවැදෑරුම් වේ.

---

Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma. Sā mahākassapapaccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Bhagavā hi mahākassapaṃ paccuggacchanto muhuttena tigāvutaṃ maggaṃ agamāsi, āḷavakassatthāya tiṃsayojanaṃ, tathā aṅgulimālassa. Pukkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṃ, mahākappinassa vīsayojanasataṃ, khadiravaniyassatthāya satta yojanasatāni agamāsi; dhammasenāpatino saddhivihārikassa vanavāsītissasāmaṇerassa tigāvutādhikaṃ vīsayojanasataṃ.

එහි දුර බැහැර වුවද අවබෝධය ලැබිය හැකි පුද්ගලයෙකු දැක, ඔහුට සත්‍යය අවබෝධ කරවීම සඳහා ඉක්මනින් වැඩම කිරීම "තුරිත චාරිකාව" නම් වේ. එය මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ පෙරගමන් කොට පිළිගැනීම ආදියේදී දත යුතුය. මන්ද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ පෙරගමන් කොට පිළිගැනීමට මොහොතකින් ගාවුත තුනක මග වැඩම කළ සේක. ආළවක යක්ෂයා වෙනුවෙන් යොදුන් තිහක් ද, එමෙන්ම අංගුලිමාල වෙනුවෙන් යොදුන් තිහක් ද වැඩම කළ සේක. පුක්කුසාති රජු වෙනුවෙන් යොදුන් හතළිස් පහක් ද, මහාකප්පින රජු වෙනුවෙන් යොදුන් එකසිය විස්සක් ද, ඛදිරවනිය රේවත හිමියන් වෙනුවෙන් යොදුන් හත්සියයක් ද වැඩම කළ සේක. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වනවාසී තිස්ස සාමණේරයන් වෙනුවෙන් යොදුන් එකසිය විස්සකුත් ගාවුත තුනක මගක් වැඩම කළ සේක.

---

Ekadivasaṃ kira thero, ‘‘tissasāmaṇerassa santikaṃ, bhante, gacchāmī’’ti āha. Bhagavā, ‘‘ahampi gamissāmī’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ āmantesi – ‘‘ānanda, vīsatisahassānaṃ chaḷabhiññānaṃ ārocehi – ‘bhagavā vanavāsītissasāmaṇerassa santikaṃ gamissatī’’’ti. Tato dutiyadivase vīsatisahassakhīṇāsavaparivuto ākāse uppatitvā vīsayojanasatamatthake tassa gocaragāmadvāre otaritvā cīvaraṃ pārupi. Kammantaṃ gacchamānā manussā disvā, ‘‘satthā, bho, āgato, mā kammantaṃ agamitthā’’ti vatvā āsanāni paññapetvā yāguṃ datvā pānavattaṃ karontā, ‘‘kuhiṃ, bhante, bhagavā gacchatī’’ti daharabhikkhū pucchiṃsu. Upāsakā, na bhagavā aññattha gacchati, idheva tissasāmaṇerassa dassanatthāya āgatoti. Te ‘‘amhākaṃ kira kulūpakattherassa dassanatthāya satthā āgato, no vata no thero oramattako’’ti somanassajātā ahesuṃ.

එක් දිනක ස්ථවිරයන් වහන්සේ (සාරිපුත්ත හිමි), "ස්වාමීනී, මම තිස්ස සාමණේරයන් වෙත වඩින්නෙමි" යි පැවසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මමත් වඩින්නෙමි" යි වදාරා, ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් අමතා, "ආනන්ද, ෂඩභිඥාලාභී භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිදහසකට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනවාසී තිස්ස සාමණේරයන් වෙත වැඩම කරන බව දන්වන්න" යි වදාළ සේක. ඉන්පසු දෙවන දිනයේ රහතන් වහන්සේලා විසිදහසක් පිරිවරා අහසට පැන නැගී, යොදුන් එකසිය විස්සක් මග ගෙවා එම සාමණේරයන්ගේ ගොදුරු ගම් දොරට බැස සිවුරු පෙරවා ගත් සේක. වැඩට යන මිනිස්සු මෙය දැක, "පින්වත්නි, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක, වැඩට නොයන්න" යි පවසා ආසන පනවා කැඳ පූජා කොට පා දෝවනය ආදිය කරමින්, "ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහේ වඩින සේක් ද?" යි දහම් භික්ෂූන්ගෙන් විමසූහ. "උපාසකවරුනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙනත් තැනකට නොව, මෙහිම තිස්ස සාමණේරයන් දැකීමට වැඩම කළ සේක" යි පැවසූහ. එවිට ඔවුහු, "අපගේ කුලූපක ස්ථවිරයන් වහන්සේ දැකීමට බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක, අපගේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සුළුපටු කෙනෙකු නොවේ" යැයි ඉමහත් සෝමනස්සයට පත් වූහ.

---

Atha [Pg.56] bhagavato bhattakiccapariyosāne sāmaṇero gāmaṃ piṇḍāya caritvā ‘‘upāsakā mahā bhikkhusaṅgho’’ti pucchi. Athassa te, ‘‘satthā, bhante, āgato’’ti ārocesuṃ, so bhagavantaṃ upasaṅkamitvā piṇḍapātena āpucchi. Satthā tassa pattaṃ hatthena gahetvā, ‘‘alaṃ, tissa, niṭṭhitaṃ bhattakicca’’nti āha. Tato upajjhāyaṃ āpucchitvā attano pattāsane nisīditvā bhattakiccamakāsi. Athassa bhattakiccapariyosāne satthā maṅgalaṃ vatvā nikkhamitvā gāmadvāre ṭhatvā, ‘‘kataro te, tissa, vasanaṭṭhānaṃ gamanamaggo’’ti āha. ‘‘Ayaṃ bhagavā’’ti. Maggaṃ desayamāno purato yāhi tissāti. Bhagavā kira sadevakassa lokassa maggadesako samānopi ‘‘sakalatigāvute magge sāmaṇeraṃ daṭṭhuṃ lacchāmī’’ti taṃ maggadesakamakāsi.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දානමය කෘත්‍යය අවසානයේ සාමණේරයන් වහන්සේ පිඬු පිණිස ගමට වැඩම කර "උපාසකවරුනි, භික්ෂු සංඝයා බොහෝ ද?" යි විමසූහ. එවිට ඔවුහු "ස්වාමීනී, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක" යි දන්වා සිටියහ. උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ පිණ්ඩපාතයෙන් ආරාධනා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ සාමණේරයන්ගේ පාත්‍රය අතින් ගෙන, "තිස්ස, දැන් දානමය කෘත්‍යය නිමයි" යැයි වදාළ සේක. ඉන්පසු උන්වහන්සේ උපජ්ඣායයන් වහන්සේගෙන් විමසා තමන්ගේ අසුනෙහි හිඳ දානමය කෘත්‍යය සිදු කළහ. දානමය කෘත්‍යය අවසානයේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මංගල සූත්‍රය දේශනා කොට ගමෙන් පිටත්ව ගම් දොරටුවෙහි සිට, "තිස්ස, ඔබ වසන තැනට යන මග කුමක්ද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනී, මේ ඒ මගයි" පවසමින් මග පෙන්වන කල්හි, "තිස්ස, ඉදිරියෙන් වඩින්න" යි වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයාට මග පෙන්වන්නා වුවද, මුළු ගාවුත තුනක මගෙහි සාමණේරයන් දැකගනු පිණිස ඔහු මග පෙන්වන්නා ලෙස පත් කළ සේක.

---

So attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhagavato vattamakāsi. Atha naṃ bhagavā, ‘‘kataro te, tissa, caṅkamo’’ti pucchitvā tattha gantvā sāmaṇerassa nisīdanapāsāṇe nisīditvā, ‘‘tissa, imasmiṃ ṭhāne sukhaṃ vasasī’’ti pucchi. So āha – ‘‘āma, bhante, imasmiṃ me ṭhāne vasantassa sīhabyagghahatthimigamorādīnaṃ saddaṃ suṇato araññasaññā uppajjati, tāya sukhaṃ vasāmī’’ti. Atha naṃ bhagavā, ‘‘tissa, bhikkhusaṅghaṃ sannipātehi, buddhadāyajjaṃ te dassāmī’’ti vatvā sannipatite bhikkhusaṅghe upasampādetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsīti. Ayaṃ turitacārikā nāma.

ඔහු තමන් වසන තැනට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් ඉටු කළේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "තිස්ස, ඔබගේ සක්මන කුමක්ද?" යි විමසා එහි වැඩම කොට සාමණේරයන් හිඳින ගල්තලාව මත වැඩ සිටිමින්, "තිස්ස, මේ ස්ථානයෙහි ඔබ සුවසේ වසන්නෙහිද?" යි විමසූ සේක. ඔහු මෙසේ පැවසීය: "එසේය ස්වාමීනී, මෙහි වසන මට සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර, ඇත්, මුව, මොණර ආදීන්ගේ හඬ ඇසෙන විට 'ආරණ්‍ය සංඥාව' (වනය යන හැඟීම) ඇති වේ, එයින් මම සුවසේ වසමි." එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "තිස්ස, භික්ෂු සංඝයා රැස් කරවන්න, මම ඔබට බුද්ධ දායාදය වූ උපසම්පදාව ලබා දෙන්නෙමි" යි වදාරා, භික්ෂු සංඝයා රැස් වූ කල්හි ඔහු උපසම්පදා කරවා තමන් වහන්සේ වැඩ වසන ස්ථානයටම වැඩම කළ සේක. මෙය "තුරිත චාරිකාව" නම් වේ.

---

Yaṃ pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanaḍḍhayojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ aturitacārikā nāma. Imaṃ pana cārikaṃ caranto bhagavā mahāmaṇḍalaṃ majjhimamaṇḍalaṃ antimamaṇḍalanti imesaṃ tiṇṇaṃ maṇḍalānaṃ aññatarasmiṃ carati. Tattha mahāmaṇḍalaṃ navayojanasatikaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ chayojanasatikaṃ, antimamaṇḍalaṃ tiyojanasatikaṃ. Yadā mahāmaṇḍale cārikaṃ caritukāmo hoti, mahāpavāraṇāya pavāretvā pāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Samantā yojanasataṃ ekakolāhalaṃ ahosi, purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti; itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro mahāmaṇḍale osarati. Tatra bhagavā tesu tesu gāmanigamesu ekāhaṃ dvīhaṃ vasanto mahājanaṃ āmisapaṭiggahena anuggaṇhanto dhammadānena cassa vivaṭṭūpanissitaṃ [Pg.57] kusalaṃ vaḍḍhento navahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti.

යම් හෙයකින් ගම් නියම්ගම් අනුපිළිවෙළින් දිනපතා යොදුනක් හෝ යොදුන් භාගයක් පමණ මග වැඩම කරමින් පිඬුසිඟා වැඩීම ආදියෙන් ලෝකයාට අනුග්‍රහ කරමින් වඩිනා ගමනක් වේද, එය "අතුරිත චාරිකාව" නම් වේ. මෙම චාරිකාවෙහි වඩින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා මණ්ඩලය, මජ්ඣිම මණ්ඩලය හා අන්තිම මණ්ඩලය යන මණ්ඩල තුනෙන් එකක වඩින සේක. එහි මහා මණ්ඩලය යොදුන් නවසියයකි, මජ්ඣිම මණ්ඩලය යොදුන් හසියයකි, අන්තිම මණ්ඩලය යොදුන් තුන්සියයකි. යම් කලෙක මහා මණ්ඩලයෙහි චාරිකාවේ වැඩීමට අදහස් කරයිද, මහා පවාරණයෙන් පවාරණය කොට අව පෑළවිය දින මහත් භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්මෙන සේක. හාත්පස යොදුන් සියයක් තැන්හි මහත් ඝෝෂාවක් ඇති වේ; කලින් පැමිණි අයට ආරාධනා කිරීමට අවස්ථාව ලැබේ. සෙසු මණ්ඩල දෙකට වඩා මහා මණ්ඩලයෙහි සත්කාර සම්මාන අධික වේ. එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ ගම් නියම්ගම්වල එක් දිනක් හෝ දෙදිනක් වැඩ වසමින්, මහා ජනයාගෙන් ආමිස දානය පිළිගනිමින් ඔවුන්ට අනුග්‍රහ දක්වා, ධර්ම දානයෙන් ඔවුන්ගේ විවට්ටූපනිශ්‍රිත කුසලය වර්ධනය කරමින් මාස නවයකින් චාරිකාව නිමා කරන සේක.

---

Sace pana antovasse bhikkhūnaṃ samathavipassanā taruṇā hoti, mahāpavāraṇāya apavāretvā pavāraṇāsaṅgahaṃ datvā kattikapuṇṇamāya pavāretvā migasirassa paṭhamadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamitvā majjhimamaṇḍalaṃ osarati. Aññenapi kāraṇena majjhimamaṇḍale cārikaṃ caritukāmo catumāsaṃ vasitvāva nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro majjhimamaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto aṭṭhahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti.

ඉදින් වස් කාලය තුළ භික්ෂූන්ගේ සමථ විපස්සනා භාවනා මෝරා නොමැති නම්, මහා පවාරණයෙන් පවාරණය නොකොට "පවාරණ සංග්‍රහය" ලබා දී, ඉල් පුර පසළොස්වක දින පවාරණය කොට, උඳුවප් මස පුර පෑළවිය දින මහත් භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්ම මජ්ඣිම මණ්ඩලයට වැඩම කරන සේක. වෙනත් කරුණක් නිසා වුවද මජ්ඣිම මණ්ඩලයෙහි චාරිකා කිරීමට අදහස් කරන්නේ නම් (වස්) මාස හතරක් වාසය කොටම නික්මෙන සේක. පෙර කී පරිදිම සෙසු මණ්ඩල දෙකට වඩා මජ්ඣිම මණ්ඩලයෙහි සත්කාර සම්මාන අධික වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර කී ක්‍රමයටම ලෝකයාට අනුග්‍රහ දක්වමින් මාස අටකින් චාරිකාව නිමා කරන සේක.

---

Sace pana catumāsaṃ vuṭṭhavassassāpi bhagavato veneyyasattā aparipakkindriyā honti, tesaṃ indriyaparipākaṃ āgamayamāno aparampi ekaṃ māsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tattheva vasitvā mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro antomaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto sattahi vā chahi vā pañcahi vā catūhi vā māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Iti imesu tīsu maṇḍalesu yattha katthaci cārikaṃ caranto na cīvarādihetu carati. Atha kho ye duggatā bālā jiṇṇā byādhitā, te kadā tathāgataṃ āgantvā passissanti? Mayi pana cārikaṃ carante mahājano tathāgatadassanaṃ labhissati, tattha keci cittāni pasādessanti, keci mālādīhi pūjessanti, keci kaṭacchubhikkhaṃ dassanti, keci micchādassanaṃ pahāya sammādiṭṭhikā bhavissanti, taṃ tesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti evaṃ lokānukampāya cārikaṃ carati.

ඉදින් වස් සාර මාසය අවසන් කළා වූ ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට විනයනය කළ යුතු සත්වයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් නොමේරූයේ නම්, ඔවුන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් මේරීම අපේක්ෂා කරමින් තවත් මසක් හෝ දෙතුන් හතර මසක් එහිම වැඩ වසමින් මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්මෙන සේක. මින් පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම අනික් මණ්ඩල දෙකෙහි ද පුද පූජාවෝ මධ්‍ය මණ්ඩලයට ඇතුළත් වෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙර ක්‍රමයටම ලෝකයාට අනුග්‍රහ දක්වමින් සත් මසකින්, හය මසකින්, පස් මසකින් හෝ සාර මසකින් චාරිකාව නිමවන සේක. මෙසේ මේ මණ්ඩල තුනෙහි යම් තැනක චාරිකාවෙහි හැසිරෙන කල්හි සිවුරු ආදිය නිසා හැසිරෙන්නේ නැත. එසේ වුවත්, දිළිඳු වූ ද, අඥාන වූ ද, මහලු වූ ද, රෝගී වූ ද යම් ජනයෝ වෙත් ද, ඔවුහු කවර කලෙක තථාගතයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ දැක ගනිත් ද? "මා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන කල්හි මහා ජනයා තථාගතයන් වහන්සේව දැක ගැනීමට ලබන්නාහ. එහි සමහරෙක් සිත් පහදවා ගනිති, සමහරෙක් මල් ආදියෙන් පුදති, සමහරෙක් හැන්දක පමණ වූ දානයක් දෙති, සමහරෙක් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය අත්හැර සම්මා දෘෂ්ටික වෙති. එය ඔවුන්ට බොහෝ කලක් හිතසුව පිණිස පවතින්නේය" යනුවෙන් මෙසේ ලෝකයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක.

---

Apica catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – jaṅghāvihāravasena sarīraphāsukatthāya, atthuppattikālaṃ abhikaṅkhanatthāya, bhikhūnaṃ sikkhāpadaṃ paññāpanatthāya, tattha tattha paripākagatindriye bodhaneyyasatte bodhanatthāyāti. Aparehipi catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – buddhaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, dhammaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, mahatā dhammavassena catasso parisā santappessāmīti vāti. Aparehi pañcahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti [Pg.58] – pāṇātipātā viramissantīti vā, adinnādānā… kāmesumicchācārā… musāvādā… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramissantīti vāti. Aparehi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – paṭhamajjhānaṃ paṭilabhissantīti vā, dutiyaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhissantīti vāti. Aparehi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – sotāpattimaggaṃ adhigamissantīti vā, sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikarissantīti vāti. Ayaṃ aturitacārikā, sā idha adhippetā. Sā panesā duvidhā hoti nibaddhacārikā, anibaddhacārikā ca. Tattha yaṃ ekasseva bodhaneyyasattassa atthāya gacchati, ayaṃ nibaddhacārikā nāma. Yaṃ pana gāmanigamanagarapaṭipāṭivasena carati, ayaṃ anibaddhacārikā nāma. Esā idha adhippetā.

තවද කරුණු සතරක් නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක. එනම්: පාගමනින් වැඩම කිරීමෙන් ශරීරයට සැප පිණිස ද, කරුණු උදාවන කාලය අපේක්ෂා කිරීම පිණිස ද, භික්ෂූන්ට ශික්ෂාපද පැනවීම පිණිස ද, ඒ ඒ තැන්හි ඉන්ද්‍රියයන් මුහුකුරා ගිය අවබෝධ කළ හැකි සත්වයන් අවබෝධ කරවීම පිණිස ද යනුයි. තවත් කරුණු සතරක් නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: "බුදුන් සරණ යන්නාහ" කියා හෝ, "ධර්මය සරණ යන්නාහ" කියා හෝ, "සංඝයා සරණ යන්නාහ" කියා හෝ, "මහත් වූ ධර්ම වර්ෂාවෙන් සිව්වනක් පිරිස සතුටු කරන්නෙමි" කියා හෝ වේ. තවත් කරුණු පහක් නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: "ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන් වන්නාහ" කියා හෝ, "අදත්තාදානයෙන්... කාමයෙහි වරදවා හැසිරීමෙන්... මුසාවාදයෙන්... සුරාමේරය මජ්ජපමාදට්ඨානයෙන් වෙන් වන්නාහ" කියා හෝ වේ. තවත් කරුණු අටක් නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: "ප්‍රථම ධ්‍යානය ලබන්නාහ" කියා හෝ, "ද්විතීය... පේ... නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ලබන්නාහ" කියා හෝ වේ. තවත් කරුණු අටක් නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: "සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙන්නාහ" කියා හෝ, "සෝතාපත්ති ඵලය... පේ... අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරන්නාහ" කියා හෝ වේ. මෙය නොඉක්මන් චාරිකාව (අතුරිත චාරිකාව) නම් වේ. මෙහිදී එය අදහස් කෙරේ. එම චාරිකාව නිබද්ධ චාරිකාව සහ අනිබද්ධ චාරිකාව යනුවෙන් දෙවදෑරුම් වේ. එහි යම් චාරිකාවක් අවබෝධ කළ හැකි එක් සත්වයෙකුගේ අර්ථය පිණිස වැඩම කරත් ද, එය නිබද්ධ චාරිකාව නම් වේ. යම් චාරිකාවක් ගම් නියම්ගම් නගර අනුපිළිවෙලින් හැසිරෙත් ද, එය අනිබද්ධ චාරිකාව නම් වේ. මෙහිදී එය අදහස් කෙරේ.

---

Senāsanaṃ saṃsāmetvāti senāsanaṃ paṭisāmetvā. Taṃ pana paṭisāmento thero na cūḷapattamahāpatta-cūḷathālakamahāthālaka-paṭṭuṇṇacīvara-dukūlacīvarādīnaṃ bhaṇḍikaṃ katvā sappitelādīnaṃ vā pana ghaṭe pūrāpetvā gabbhe nidahitvā dvāraṃ pidhāya kuñcikamuddikādīni yojāpesi. ‘‘Sace na hoti bhikkhu vā sāmaṇero vā ārāmiko vā upāsako vā, catūsu pāsāṇesu mañce mañcaṃ āropetvā pīṭhe pīṭhaṃ āropetvā cīvaravaṃse vā cīvararajjuyā vā upari puñjaṃ katvā dvāravātapānaṃ thaketvā pakkamitabba’’nti (cūḷava. 361) vacanato pana nevāsikaṃ bhikkhuṃ āpucchanamattakeneva paṭisāmesi.

'සෙනාසනං සංසාමෙත්වා' යනු සයනාසන පිළියෙළ කොට තබා යන්නයි. එම සයනාසන පිළියෙළ කිරීමේදී පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ කුඩා පාත්‍ර, මහා පාත්‍ර, කුඩා තැටි, මහා තැටි, පට්ටුණ්ණ සිවුරු, දුකුල සිවුරු ආදිය මිටි බැඳ හෝ, එළඟිතෙල් තෙල් ආදිය කළගෙඩිවල පුරවා ගබඩා කාමරවල තැන්පත් කොට දොරවල් වසා යතුරු තහඩු ආදිය යොදවා එසේ පිළියෙළ නොකළහ. "ඉදින් එහි භික්ෂුවක් හෝ සාමණේර නමක් හෝ ආරාමිකයෙක් හෝ උපාසකයෙක් හෝ නොසිටින්නේ නම්, ගල් හතරක් මත ඇඳ තබා ඒ මත තවත් ඇඳක් තබා, පුටුවක් මත තවත් පුටුවක් තබා, සිවුරු වැලෙහි හෝ සිවුරු රැහැනෙහි හෝ මිටියක් මෙන් තබා, දොර ජනෙල් වසා නික්ම යා යුතුය" යන වචනයට අනුව, ආවාසික භික්ෂූන්ගෙන් අවසර ගැනීමෙන්ම පමණක් සියල්ල පිළියෙළ කළේ යයි සලකනු ලැබීය.

---

Yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmīti satthu dassanakāmo hutvā yena disābhāgena sāvatthi tena pakkāmi. Pakkamanto ca na suddhodanamahārājassa ārocāpetvā sappitelamadhuphāṇitādīni gāhāpetvā pakkanto. Yūthaṃ pahāya nikkhanto pana mattahatthī viya, asahāyakicco sīho viya, pattacīvaramattaṃ ādāya ekakova pakkāmi. Kasmā panesa pañcasatehi attano antevāsikehi saddhiṃ rājagahaṃ agantvā idāni nikkhantoti? Rājagahaṃ kapilavatthuto dūraṃ saṭṭhiyojanāni, sāvatthi pana pañcadasa. Satthā rājagahato pañcacattālīsayojanaṃ āgantvā sāvatthiyaṃ viharati, idāni āsanno jātoti sutvā nikkhamīti akāraṇametaṃ. Buddhānaṃ santikaṃ gacchanto hi esa yojanasahassampi gaccheyya, tadā pana [Pg.59] kāyaviveko na sakkā laddhunti. Bahūhi saddhiṃ gamanakāle hi ekasmiṃ gacchāmāti vadante eko idheva vasāmāti vadati. Ekasmiṃ vasāmāti vadante eko gacchāmāti vadati. Tasmā icchiticchitakkhaṇe samāpattiṃ appetvā nisīdituṃ vā phāsukasenāsane kāyavivekaṃ laddhuṃ vā na sakkā hoti, ekakassa pana taṃ sabbaṃ sulabhaṃ hotīti tadā agantvā idāni pakkāmi.

'යේන සාවත්ථි තේන චාරිකං පක්කාමි' යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමේ කැමැත්තෙන් යුතුව ශ්‍රාවස්ති නුවර පිහිටි දිශාව බලා නික්මුණු බවයි. එසේ නික්මෙන කල්හි සුද්ධෝදන මහරජුට දන්වා එළඟිතෙල්, තෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු ආදිය ගෙන්වා ගෙන නික්මුණේ නැත. රැළ අත්හැර නික්මුණු මත් වූ හස්ති රාජයෙකු මෙන් ද, අන්‍යයන්ගේ උපකාරයක් නොපතන සිංහයෙකු මෙන් ද, පා සිවුරු පමණක් ගෙන හුදෙකලාවම නික්මුණේය. "මොහු සිය පන්සියයක් ශිෂ්‍යයන් සමඟ රජගහ නුවරට නොගොස් දැන් ඇයි නික්මුණේ?" යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුර මෙසේය: රජගහ නුවර කිඹුල්වත් නුවර සිට යොදුන් හැටක් දුරය. ශ්‍රාවස්තිය යොදුන් පහළොවකි. ශාස්තෘන් වහන්සේ රජගහ නුවර සිට යොදුන් හතළිස් පහක් වැඩම කොට ශ්‍රාවස්තියෙහි වැඩ වසන සේක. "දැන් උන්වහන්සේ සමීපයෙහි සිටින සේක" යනුවෙන් අසා නික්මුණේය යන මෙය සැබෑ හේතුව නොවේ. මක්නිසාද යත්, බුදුරජාණන් වහන්සේලා සමීපයට යන්නා වූ මොහු යොදුන් දහසක් වුවද යන්නේය. එකල කාය විවේකය ලැබීමට නොහැකි විය. බොහෝ දෙනා සමඟ යන කලෙක එක් අයෙකු "යමු" කියද්දී අනෙකා "මෙහිම වසමු" යයි පවසයි. එක් අයෙකු "වසමු" කියද්දී අනෙකා "යමු" යයි පවසයි. එබැවින් රිසි රිසි මොහොතේ සමාපත්තියට සමවැදී හිඳීමට හෝ පහසු සෙනසුනක කාය විවේකය ලැබීමට නොහැකි වෙයි. හුදෙකලාව යන තැනැත්තාට ඒ සියල්ල පහසුය. එබැවින් එකල නොගොස් දැන් නික්මුණේය.

---

Cārikaṃ caramānoti ettha kiñcāpi ayaṃ cārikā nāma mahājanasaṅgahatthaṃ buddhānaṃyeva labbhati, buddhe upādāya pana ruḷhīsaddena sāvakānampi vuccati kilañjādīhi kataṃ bījanampi tālavaṇṭaṃ viya. Yena bhagavāti sāvatthiyā avidūre ekasmiṃ gāmake piṇḍāya caritvā katabhattakicco jetavanaṃ pavisitvā sāriputtattherassa vā mahāmoggallānattherassa vā vasanaṭṭhānaṃ gantvā pāde dhovitvā makkhetvā pānīyaṃ vā pānakaṃ vā pivitvā thokaṃ vissamitvā satthāraṃ passissāmīti cittampi anuppādetvā ujukaṃ gandhakuṭipariveṇameva agamāsi. Therassa hi satthāraṃ daṭṭhukāmassa aññena bhikkhunā kiccaṃ natthi. Tasmā rāhulaṃ vā ānandaṃ vā gahetvā okāsaṃ kāretvā satthāraṃ passissāmīti evampi cittaṃ na uppādesi.

'චාරිකං චරමානෝ' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: මේ චාරිකාව නම් මහා ජනයාට සංග්‍රහ පිණිස බුදුවරුන්ටම ලැබෙන්නකි. එහෙත් බුදුවරුන් නිමිති කරගෙන රූළ්හි (සම්මුති) ශබ්දයෙන් ශ්‍රාවකයන්ට ද චාරිකාව යයි කියනු ලැබේ. පැදුරු ආදියෙන් කළ පන්හිඳ ද තල අත්ත (තාලවණ්ට) යයි කියන්නාක් මෙනි. 'යේන භගවා' යනු ශ්‍රාවස්තියට නුදුරු එක් ගමක පිණ්ඩපාතයේ හැසිර බත් කිස නිමවා ජේතවනයට පිවිස, සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ හෝ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ගේ හෝ වාසස්ථානයට ගොස්, පා සෝදා ආලේප කොට, පැන් හෝ පානයක් බී මොහොතක් විවේක ගෙන, "ශාස්තෘන් වහන්සේ දකින්නෙමි" යන සිතිවිල්ල පවා උපදවා නොගෙන සෘජුවම ගන්ධකුටි පරිවේණයටම වැඩම කළේය. මක්නිසාද යත්, ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමට කැමති තෙරුන් වහන්සේට වෙනත් භික්ෂුවකගෙන් කෘත්‍යයක් නැත. එබැවින් රාහුල තෙරුන් හෝ ආනන්ද තෙරුන් හෝ කැඳවාගෙන අවසර ගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේ දකින්නෙමි යයි එවැනි සිතිවිල්ලක් පවා උපදවා නොගත්තේය.

---

Thero hi sayameva buddhasāsane vallabho rañño saṅgāmavijayamahāyodho viya. Yathā hi tādisassa yodhassa rājānaṃ daṭṭhukāmassa aññaṃ sevitvā dassanakammaṃ nāma natthi; vallabhatāya sayameva passati. Evaṃ theropi buddhasāsane vallabho, tassa aññaṃ sevitvā satthudassanakiccaṃ natthīti pāde dhovitvā pādapuñchanamhi puñchitvā yena bhagavā tenupasaṅkami. Bhagavāpi ‘‘paccūsakāleyeva mantāṇiputto āgamissatī’’ti addasa. Tasmā gandhakuṭiṃ pavisitvā sūcighaṭikaṃ adatvāva darathaṃ paṭippassambhetvā uṭṭhāya nisīdi. Thero kavāṭaṃ paṇāmetvā gandhakuṭiṃ pavisitvā bhagavantaṃ abhivādetvā ekamantaṃ nisīdi. Dhammiyā kathāyāti bhagavā dhammiṃ kathaṃ kathento cūḷagosiṅgasutte (ma. ni. 1.325 ādayo) tiṇṇaṃ kulaputtānaṃ sāmaggirasānisaṃsaṃ kathesi; sekkhasutte (ma. ni. 2.22 ādayo) āvasathānisaṃsaṃ, ghaṭikārasutte (ma. ni. 2.282 ādayo) satipaṭilābhikaṃ pubbenivāsappaṭisaṃyuttakathaṃ; raṭṭhapālasutte (ma. ni. 2.304) cattāro [Pg.60] dhammuddese, selasutte (ma. ni. 2.396 ādayo) pānakānisaṃsakathaṃ, upakkilesasutte (ma. ni. 3.236 ādayo) bhaguttherassa dhammakathaṃ kathento ekībhāve ānisaṃsaṃ kathesi. Imasmiṃ pana rathavinīte āyasmato puṇṇassa kathento dasakathāvatthunissayaṃ anantanayaṃ nāma dassesi puṇṇa, ayampi appicchakathāyeva santosakathāyevāti. Paṭisambhidāpattassa sāvakassa velante ṭhatvā mahāsamudde hatthappasāraṇaṃ viya ahosi.

සැබවින්ම පුණ්ණ තෙරණුවෝ, යුදබිමෙහි සතුරන් පරාජය කළ මහා සෙන්පතියෙකු රජුට ප්‍රිය වන්නා සේම, බුද්ධ ශාසනයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඉතා සමීප වූහ. රජු දැකීමට කැමති එවැනි සෙන්පතියෙකුට අන්‍යයන්ගේ උපකාරය පැතීමේ අවශ්‍යතාවක් නැත; තමාගේ කුළුපග බව නිසාම ඔහුට රජු දැකගත හැකිය. එලෙසම පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද බුද්ධ ශාසනයෙහි (භාග්‍යවතුන් වහන්සේට) කුළුපග වූහ. උන්වහන්සේට ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීම සඳහා අන්‍යයන්ගේ උපකාරයක් අවශ්‍ය නොවූ බැවින්, පා සෝදා පාපිස්නාවෙන් පිස දමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට වැඩම කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද අලුයම් කාලයේදීම "මන්තාණි බැමිණියගේ පුත් පුණ්ණ තෙරණුවෝ අද මෙහි පැමිණෙන්නේය" යි දුටු සේක. එබැවින් ගන්ධකුටියට වැඩම කොට, දොර අගුළු නොදමාම විඩාව සංසිඳුවාගෙන නැඟී සිට වැඩහුන් සේක. තෙරණුවෝ ද දොර පලුව තල්ලු කොට ගන්ධකුටියට ඇතුළු වී භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අභිවාදනය කොට එකත්පස්ව වාඩි වූහ. "ධම්මියා කථායා" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දහම් දෙසීමේදී, චූළගෝසිංග සූත්‍රයේදී කුලපුත්‍රයන් තිදෙනාට සාමග්‍රියෙහි (සමගියෙහි) ආනිසංස වදාළ සේක; සේඛ සූත්‍රයේදී ආවාසයන්හි ආනිසංස ද, ඝටීකාර සූත්‍රයේදී සිහිය පිහිටුවා ගැනීම හා පූර්වේනිවාසය පිළිබඳ කතාව ද, රට්ඨපාල සූත්‍රයේදී ධර්ම උද්දේශ හතරක් ද, සේල සූත්‍රයේදී පැන් පූජා කිරීමේ ආනිසංස ද, උපක්කිලේස සූත්‍රයේදී භගු තෙරුන්ට දහම් දෙසමින් හුදෙකලා වීමේ ආනිසංස ද වදාළ සේක. එහෙත් මෙම රථවිනීත සූත්‍රයේදී ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන්ට දහම් දෙසීමේදී, අල්පේච්ඡතා ආදී දස කථාවස්තූන් ඇසුරු කොට ගත් "අනන්තනය" නම් වූ දේශනාව වදාළ සේක. "පුණ්ණ, මෙය ද අල්පේච්ඡතා කතාවකි, මෙය ද සන්තෝස කතාවකි" යනාදී වශයෙනි. එය ප්‍රතිසම්භිදාලාභී ශ්‍රාවකයෙකුට මහා සමුද්‍ර තීරයේ සිට සයුර දෙසට දෑත් දිගු කරන්නාක් මෙන් (පහසු) විය.

---

Yena andhavananti tadā kira pacchābhatte jetavanaṃ ākiṇṇaṃ hoti, bahū khattiyabrāhmaṇādayo jetavanaṃ osaranti; rañño cakkavattissa khandhāvāraṭṭhānaṃ viya hoti, na sakkā pavivekaṃ labhituṃ. Andhavanaṃ pana padhānagharasadisaṃ pavivittaṃ, tasmā yenandhavanaṃ tenupasaṅkami. Kasmā pana mahāthere na addasa? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘sāyanhasamaye āgantvā mahāthere disvā puna dasabalaṃ passissāmi, evaṃ mahātherānaṃ ekaṃ upaṭṭhānaṃ bhavissati, satthu dve bhavissanti, tato satthāraṃ vanditvā mama vasanaṭṭhānameva gamissāmī’’ti.

"යෙන අන්ධවනං" යනු එකල පස්වරු කාලයේ ජේතවනය මිනිසුන්ගෙන් පිරී තිබුණි. බොහෝ ක්ෂත්‍රිය, බ්‍රාහ්මණ ආදීහු ජේතවනයට පැමිණෙති. එය සක්විති රජෙකුගේ කඳවුරු බැඳි ස්ථානයක් මෙන් වූ බැවින් විවේකයක් ලැබිය නොහැකි විය. අන්ධවනය වනාහි භාවනා කරන ස්ථානයක් මෙන් ජනයාගෙන් තොරව හුදෙකලා වූවකි. එබැවින් තෙරුණුවෝ අන්ධවනය දෙසට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ මහා තෙරණුවරුන් මුණනොගැසුණේ මන්ද? උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: "සවස් කාලයේ පැමිණ මහා තෙරණුවරුන් දැක, නැවත දසබලයන් වහන්සේව ද දකින්නෙමි. එවිට මහා තෙරණුවරුන්ට එක් වතාවක් ද ශාස්තෘන් වහන්සේට දෙවතාවක් ද උපස්ථාන කළා වන්නේය. ඉන්පසු ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ මා වසන ස්ථානයටම යන්නෙමි" යනුවෙනි.

---

Sattavisuddhipañhavaṇṇanā

සප්ත විශුද්ධි ප්‍රශ්න වර්ණනාවයි.

---

256. Abhiṇhaṃ kittayamāno ahosīti punappunaṃ vaṇṇaṃ kittayamāno vihāsi. Thero kira tato paṭṭhāya divase divase saṅghamajjhe ‘‘puṇṇo kira nāma mantāṇiputto catūhi parisāhi saddhiṃ asaṃsaṭṭho, so dasabalassa dassanatthāya āgamissati; kacci nu kho maṃ adisvāva gamissatī’’ti theranavamajjhimānaṃ satikaraṇatthaṃ āyasmato puṇṇassa guṇaṃ bhāsati. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mahallakabhikkhū nāma na sabbakālaṃ antovihāre honti; guṇakathāya panassa kathitāya yo ca naṃ bhikkhuṃ passissati; so āgantvā ārocessatī’’ti. Athāyaṃ therasseva saddhivihāriko taṃ āyasmantaṃ mantāṇiputtaṃ pattacīvaramādāya gandhakuṭiṃ pavisantaṃ addasa. Kathaṃ pana naṃ esa aññāsīti? Puṇṇa, puṇṇāti vatvā kathentassa bhagavato dhammakathāya aññāsi – ‘‘ayaṃ so thero, yassa me upajjhāyo abhiṇhaṃ kittayamāno hotī’’ti. Iti so āgantvā therassa ārocesi. Nisīdanaṃ ādāyāti nisīdanaṃ nāma sadasaṃ vuccati avāyimaṃ. Thero pana cammakhaṇḍaṃ gahetvā agamāsi. Piṭṭhito piṭṭhitoti [Pg.61] pacchato pacchato. Sīsānulokīti yo unnataṭṭhāne piṭṭhiṃ passanto ninnaṭṭhāne sīsaṃ passanto gacchati, ayampi sīsānulokīti vuccati. Tādiso hutvā anubandhi. Thero hi kiñcāpi saṃyatapadasaddatāya accāsanno hutvā gacchantopi padasaddena na bādhati, ‘‘nāyaṃ sammodanakālo’’ti ñatvā pana na accāsanno, andhavanaṃ nāma mahantaṃ, ekasmiṃ ṭhāne nilīnaṃ apassantena, āvuso puṇṇa, puṇṇāti aphāsukasaddo kātabbo hotīti nisinnaṭṭhānajānanatthaṃ nātidūre hutvā sīsānulokī agamāsi. Divāvihāraṃ nisīdīti divāvihāratthāya nisīdi.

256. "අභිණ්හං කිත්තයමානෝ අහෝසි" යනු නැවත නැවතත් ගුණ වර්ණනා කරමින් වාසය කළ බවයි. සැරියුත් තෙරණුවෝ රජගහ නුවර සිට පැමිණි පුණ්ණ තෙරුන්ගේ ශිෂ්‍යයන් බුදුරදුන් ඉදිරියේ කළ ගුණ වර්ණනාව ඇසූ දින පටන්, දිනපතා සඟ මැද මෙසේ පවසති: "මන්තාණි බැමිණියගේ පුත් වූ පුණ්ණ නම් තෙරණුවෝ පිරිස සමඟ මිශ්‍ර නොවී හුදෙකලාව වෙසෙති. උන්වහන්සේ දසබලයන් වහන්සේ දැකීමට මෙහි පැමිණෙනු ඇත. උන්වහන්සේ මා මුණනොගැසී යනු ඇත්ද?" මෙලෙස තෙර, මජ්ඣිම, නවක භික්ෂූන්ට සිහිගැන්වීම පිණිස පුණ්ණ තෙරුන්ගේ ගුණයන් වදාළහ. උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: "මහලු භික්ෂූහු නිරතුරුවම විහාරයේ වෙසෙති. මොහුගේ ගුණ වර්ණනා කළ විට, යම් භික්ෂුවක් උන්වහන්සේව දකින්නේ ද, ඔහු පැමිණ මට ඒ බව දන්වනු ඇත." ඉක්බිති සැරියුත් තෙරුන්ගේම සද්ධිවිහාරික භික්ෂුවක්, ආයුෂ්මත් මන්තාණිපුත්ත තෙරුන් පා සිවුරු ගෙන ගන්ධකුටියට ඇතුළු වනවා දුටුවේය. ඔහු උන්වහන්සේව හඳුනාගත්තේ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "පුණ්ණ, පුණ්ණ" යැයි අමතා දේශනා කළ ධර්ම කතාවෙන් ඔහු එය දැනගත්තේය. "මාගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ නිතර ගුණ වර්ණනා කරන තෙරණුවෝ මොහුය" යි දැනගෙන, ඒ භික්ෂුව සැරියුත් තෙරුන් වෙත ගොස් ඒ බව සැළ කළේය. "නිසීදනං ආදාය" යනු වාඩි වීමට ගන්නා ඇතිරිල්ලක් (නිසීදනය) ගෙන යන්නාක් මෙනි. තෙරණුවෝ සම් කඩක් ගෙන වැඩම කළහ. "පිට්ඨිතෝ පිට්ඨිතෝ" යනු පසුපසින් පසුපසින් යන්නාක් මෙනි. "සීසානුලෝකී" යනු උස් තැනකදී පිට දෙස බලමින් ද, මිටි තැනකදී හිස දෙස බලමින් ද වැඩම කිරීමයි. සැරියුත් තෙරණුවෝ එබඳු වී උන්වහන්සේ පසුපස වැඩම කළහ. සැරියුත් තෙරණුවෝ සංවර වූ පාද ශබ්ද ඇත්තෙකු බැවින් ඉතා සමීපව වැඩම කළත් පාද ශබ්දයෙන් බාධා නොකළහ. එහෙත් මෙය පිළිසඳර කතාවට සුදුසු වේලාව නොවන බව දැන ඉතා සමීප නොවී වැඩම කළහ. අන්ධවනය ඉතා විශාල බැවින්, යම් තැනක සැඟවී සිටියහොත් සොයාගත නොහැකි වන බැවින් ද, "ඇවැත්නි පුණ්ණ" යැයි ශබ්ද නගා කතා කිරීමට සිදු වන බැවින් ද, උන්වහන්සේ වැඩසිටින තැන දැනගැනීම පිණිස නොදුරින් පසුපසින් වැඩම කළහ. "දිවාවිහාරං නිසීදි" යනු දහවල් කාලයේ විවේකය පිණිස වාඩි වූ බවයි.

---

Tattha āyasmāpi puṇṇo udiccabrāhmaṇajacco, sāriputtattheropi. Puṇṇattheropi suvaṇṇavaṇṇo, sāriputtattheropi. Puṇṇattheropi arahattaphalasamāpattisamāpanno, sāriputtattheropi. Puṇṇattheropi kappasatasahassaṃ abhinīhārasampanno, sāriputtattheropi kappasatasahassādhikaṃ ekamasaṅkhyeyyaṃ. Puṇṇattheropi paṭisambhidāpatto mahākhīṇāsavo, sāriputtattheropi. Iti ekaṃ kanakaguhaṃ paviṭṭhā dve sīhā viya, ekaṃ vijambhanabhūmiṃ otiṇṇā dve byagghā viya, ekaṃ supupphitasālavanaṃ paviṭṭhā dve chaddantanāgarājāno viya, ekaṃ simbalivanaṃ paviṭṭhā dve supaṇṇarājāno viya, ekaṃ naravāhanayānaṃ abhiruḷhā dve vessavaṇā viya, ekaṃ paṇḍukambalasilaṃ abhinisinnā dve sakkā viya, ekavimānabbhantaragatā dve hāritamahābrahmāno viya ca te dvepi brāhmaṇajaccā dvepi suvaṇṇavaṇṇā dvepi samāpattilābhino dvepi abhinīhārasampannā dvepi paṭisambhidāpattā mahākhīṇāsavā ekaṃ vanasaṇḍaṃ anupaviṭṭhā taṃ vanaṭṭhānaṃ sobhayiṃsu.

එහි ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද උසස් බ්‍රාහ්මණ වංශයක උපන් කෙනෙකි, සැරියුත් තෙරණුවෝ ද එසේමය. පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද රන්වන් පැහැති වූහ, සැරියුත් තෙරණුවෝ ද එසේමය. පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද අර්හත් ඵල සමාපත්තියට සමවැදුණු සේක, සැරියුත් තෙරණුවෝ ද එසේමය. පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද කල්ප ලක්ෂයක් පාරමී දම් පුරා පැමිණි සේක, සැරියුත් තෙරණුවෝ ද අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයකට අධික කාලයක් පාරමී දම් පුරා පැමිණි සේක. පුණ්ණ තෙරණුවෝ ද ප්‍රතිසම්භිදාලාභී මහා ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ නමකි, සැරියුත් තෙරණුවෝ ද එසේමය. මෙසේ එකම රන් ගුහාවකට ඇතුළු වූ සිංහයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, එකම භූමියකට බැසගත් ව්‍යාඝ්‍රයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, මැනවින් පිපුණු සල් වනයකට ඇතුළු වූ ඡද්දන්ත ඇත් රජුන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, එකම ඉඹුල් වනයකට පිවිසි ගුරුළු රජුන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, මිනිසුන් විසින් උසුලන එකම යානයකට නැඟි වෛශ්‍රවණ දෙවිවරුන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, එකම පඬු ඇඹුල් සෛලාසනයෙහි වැඩහුන් ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, එකම විමනක් තුළ වෙසෙන හාරිත මහා බ්‍රහ්මයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, ඒ උත්තමයන් වහන්සේලා දෙනමම බ්‍රාහ්මණ වංශිකයෝ ද, රන්වන් පැහැ ඇත්තෝ ද, සමාපත්තීන් ලබා ගත්තෝ ද, ප්‍රාර්ථනා සම්පූර්ණ කළෝ ද, ප්‍රතිසම්භිදාලාභී මහා රහතන් වහන්සේලා ද වූහ. උන්වහන්සේලා ඒ වන ලැහැබට ඇතුළු වී එම වන ප්‍රදේශය ඒකාලෝක කරමින් බැබළවූහ.

---

Bhagavati no, āvuso, brahmacariyaṃ vussatīti, āvuso, kiṃ amhākaṃ bhagavato santike āyasmatā brahmacariyaṃ vussatīti? Idaṃ āyasmā sāriputto tassa bhagavati brahmacariyavāsaṃ jānantopi kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ pucchi. Purimakathāya hi appatiṭṭhitāya pacchimakathā na jāyati, tasmā evaṃ pucchi. Thero anujānanto ‘‘evamāvuso’’ti āha. Athassa pañhavissajjanaṃ sotukāmo āyasmā sāriputto ‘‘kiṃ nu kho āvuso sīlavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti paṭipāṭiyā satta visuddhiyo pucchi. Tāsaṃ vitthārakathā visuddhimagge vuttā. Āyasmā pana puṇṇo [Pg.62] yasmā catupārisuddhisīlādīsu ṭhitassāpi brahmacariyavāso matthakaṃ na pāpuṇāti, tasmā, ‘‘no hidaṃ, āvuso’’ti sabbaṃ paṭikkhipi.

"ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යටතේ බඹසර වසනු ලැබේ ද?" යනු, "ඇවැත්නි, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ කවර බඹසරක් (උතුම් හැසිරීමක්) වසන්නාහුද?" යන්නයි. ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යටතේ පවතින එම බඹසර වාසය පිළිබඳව දැන සිටියද, ධර්ම සාකච්ඡාවක් ආරම්භ කිරීමේ අරමුණින් මෙසේ විමසූහ. මන්දයත්, පූර්ව කතාවක් නිසි පරිදි ස්ථාපනය නොවූ විට පසුව එන කතාවක් (විස්තරාත්මක සාකච්ඡාවක්) ඇති නොවන බැවිනි. එබැවින් මෙසේ විමසූහ. පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ එය අනුමත කරමින්, "ඇවැත්නි, එසේය" යි වදාළහ. ඉන්පසු උන්වහන්සේගේ ප්‍රශ්න විසර්ජනය (පිළිතුර) ඇසීමට කැමති වූ ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ, "ඇවැත්නි, ශීල විශුද්ධිය පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යටතේ බඹසර වසනු ලැබේ ද?" යනාදී වශයෙන් අනුපිළිවෙළින් විශුද්ධි හත පිළිබඳව විමසූහ. එම විශුද්ධීන් පිළිබඳ විස්තරාත්මක විග්‍රහය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි දක්වා ඇත. ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි, යම් හෙයකින් චතුපාරිශුද්ධ ශීලාදියෙහි පිහිටියද, බඹසර වාසය (අර්හත් මාර්ගය) තවමත් අවසානයට පත් නොවන බැවින්, "ඇවැත්නි, එය එසේ නොවේ" යයි පවසමින් ඒ සියල්ල ප්‍රතික්ෂේප කළහ.

---

Kimatthaṃ carahāvusoti yadi sīlavisuddhiādīnaṃ atthāya brahmacariyaṃ na vussati, atha kimatthaṃ vussatīti pucchi. Anupādāparinibbānatthaṃ kho, āvusoti ettha anupādāparinibbānaṃ nāma appaccayaparinibbānaṃ. Dvedhā upādānāni gahaṇūpādānañca paccayūpādānañca. Gahaṇūpādānaṃ nāma kāmupādānādikaṃ catubbidhaṃ, paccayūpādānaṃ nāma avijjāpaccayā saṅkhārāti evaṃ vuttapaccayā. Tattha gahaṇūpādānavādino ācariyā anupādāparinibbānanti catūsu upādānesu aññatarenāpi kañci dhammaṃ aggahetvā pavattaṃ arahattaphalaṃ anupādāparinibbānanti kathenti. Tañhi na ca upādānasampayuttaṃ hutvā kañci dhammaṃ upādiyati, kilesānañca parinibbutante jātattā parinibbānanti vuccati. Paccayūpādānavādino pana anupādāparinibbānanti appaccayaparinibbānaṃ. Paccayavasena anuppannaṃ asaṅkhataṃ amatadhātumeva anupādāparinibbānanti kathenti. Ayaṃ anto, ayaṃ koṭi, ayaṃ niṭṭhā. Appaccayaparinibbānaṃ pattassa hi brahmacariyavāso matthakaṃ patto nāma hoti, tasmā thero ‘‘anupādāparinibbānattha’’nti āha. Atha naṃ anuyuñjanto āyasmā sāriputto ‘‘kiṃ nu kho, āvuso, sīlavisuddhi anupādāparinibbāna’’nti puna pucchaṃ ārabhi.

"ඇවැත්නි, එසේ නම් කුමක් පිණිස හැසිරෙන්නේද?" යනු, ඉදින් ශීල විශුද්ධිය ආදිය සඳහා බඹසර නොවසන්නේ නම්, එසේ නම් කුමන අර්ථයක් පිණිස වසන්නේ දැයි විමසූහ. "ඇවැත්නි, අනුපාදා පරිනිබ්බානය (උපාදාන රහිත පරිනිර්වාණය) පිණිසයි" යන්නෙහි 'අනුපාදා පරිනිබ්බානය' යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොර වූ පරිනිර්වාණයයි. උපාදාන දෙවදෑරුම් වේ: ගහණ උපාදානය (ග්‍රහණය කරගැනීම) සහ පච්චය උපාදානය (ප්‍රත්‍යය වීම) වශයෙනි. ගහණ උපාදානය යනු කාමුපාදානාදී සිව්වැදෑරුම් උපාදානයි. පච්චය උපාදානය යනු 'අවිද්‍යා පච්චයා සංඛාරා' යනාදී වශයෙන් වදාළ ප්‍රත්‍යයන්ය. එහිදී, ගහණ උපාදානය ගැන පවසන්නා වූ ආචාර්යවරු, සතර උපාදානයන්ගෙන් කිසිදු ධර්මයක් ග්‍රහණය නොකර පවත්නා වූ අර්හත් ඵලය 'අනුපාදා පරිනිබ්බානය' ලෙස හඳුන්වති. මන්දයත්, එම අර්හත් ඵලය උපාදානයන්ගෙන් මිදුණු බැවින් කිසිදු සංඛාර ධර්මයක් උපාදානය නොකරන අතර, ක්ලේශයන් නිවී ගිය කෙළවරෙහි හටගන්නා බැවින් 'පරිනිබ්බාන' යයි ද කියනු ලැබේ. පච්චය උපාදානය ගැන පවසන්නා වූ ආචාර්යවරු වනාහි, 'අනුපාදා පරිනිබ්බානය' යනු ප්‍රත්‍යය රහිත පරිනිර්වාණය හෙවත් නිර්වාණ ධාතුවම යයි පවසති. ප්‍රත්‍යයන්ගේ බලපෑමෙන් හට නොගන්නා වූ, අසංඛත වූ අමෘත ධාතුවම අනුපාදා පරිනිබ්බානය ලෙස ඔවුහු දක්වති. මෙයම කෙළවරයි, මෙයම සීමාවයි, මෙයම නිමාවයි. ප්‍රත්‍යය රහිත පරිනිර්වාණයට පත් වූවෙකුගේ බඹසර වාසය කෙළවරට පත් වූවා නම් වේ. එබැවින් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ "අනුපාදා පරිනිබ්බානය පිණිස" යයි වදාළහ. ඉන්පසු එය තවදුරටත් විමසන ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ, "ඇවැත්නි, ශීල විශුද්ධියම අනුපාදා පරිනිබ්බානය ද?" යනාදී වශයෙන් නැවතත් ප්‍රශ්න ඇසීම ආරම්භ කළහ.

---

258. Theropi sabbaparivattesu tatheva paṭikkhipitvā pariyosāne dosaṃ dassento sīlavisuddhiṃ ce, āvusotiādimāha. Tattha paññapeyyāti yadi paññapeyya. Saupādānaṃyeva samānaṃ anupādāparinibbānaṃ paññapeyyāti saṅgahaṇadhammameva niggahaṇadhammaṃ sappaccayadhammameva appaccayadhammaṃ saṅkhatadhammameva asaṅkhatadhammanti paññapeyyāti attho. Ñāṇadassanavisuddhiyaṃ pana sappaccayadhammameva appaccayadhammaṃ saṅkhatadhammameva asaṅkhatadhammanti paññapeyyāti ayameva attho gahetabbo. Puthujjano hi, āvusoti ettha vaṭṭānugato lokiyabālaputhujjano daṭṭhabbo. So hi catupārisuddhisīlamattassāpi abhāvato sabbaso aññatra imehi dhammehi. Tena hīti yena kāraṇena ekacce paṇḍitā upamāya atthaṃ jānanti, tena kāraṇena upamaṃ te karissāmīti attho.

258. පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ද සියලු ප්‍රශ්න වාරයන්හිදී පෙර පරිදිම ප්‍රතික්ෂේප කරමින්, අවසානයේ දෝෂය දක්වනු පිණිස "ඇවැත්නි, ඉදින් ශීල විශුද්ධියම..." යනාදිය වදාළහ. එහි 'පඤ්ඤපෙයිය' යනු ඉදින් පනවන්නේ නම් යන්නයි. ඉදින් උපාදාන සහිත වූවක්ම වන්නා වූ (ශීල විශුද්ධිය ආදිය) අනුපාදා පරිනිබ්බානය ලෙස පනවන්නේ නම්, එය ග්‍රහණය කරගන්නා ස්වභාව ඇති ධර්මයක්ම ග්‍රහණය නොකරන ස්වභාව ඇති ධර්මයක් ලෙස ද, ප්‍රත්‍ය සහිත ධර්මයක්ම ප්‍රත්‍ය රහිත ධර්මයක් ලෙස ද, සංඛත ධර්මයක්ම අසංඛත ධර්මයක් ලෙස ද පැනවීමක් වන්නේය යන්න අර්ථයයි. ඤාණදස්සන විශුද්ධිය සම්බන්ධයෙන් ද ප්‍රත්‍ය සහිත ධර්මයක්ම ප්‍රත්‍ය රහිත ධර්මයක් ලෙස ද, සංඛත ධර්මයක්ම අසංඛත ධර්මයක් ලෙස ද පනවන්නේය යන මේ අර්ථයම ගත යුතුය. "ඇවැත්නි, පෘථග්ජනයා" යන්නෙහි මෙහිදී සංසාර වට්ටයට අනුව යන ලෞකික බාල පෘථග්ජනයා අදහස් කරන බව දත යුතුය. ඔහු චතුපාරිශුද්ධ ශීල මාත්‍රයක පවා නොපිහිටන බැවින්, මෙම විශුද්ධි ධර්මයන්ගෙන් සහමුලින්ම බැහැරව සිටියි. "එසේ නම් (තේන හි)" යනු යම් හෙයකින් ඇතැම් පණ්ඩිතයෝ උපමාවකින් අර්ථය වටහා ගනිත් ද, ඒ හේතුවෙන් ඔබට උපමාවක් දක්වන්නෙමි යන්නයි.

---

Sattarathavinītavaṇṇanā

සත්ත රථවිනීත වර්ණනාව (රථ හතක් පිළිබඳ උපමාවේ විස්තරය)

---

259. Satta [Pg.63] rathavinītānīti vinītaassājāniyayutte satta rathe. Yāvadeva, cittavisuddhatthāti, āvuso, ayaṃ sīlavisuddhi nāma, yāvadeva, cittavisuddhatthā. Cittavisuddhatthāti nissakkavacanametaṃ. Ayaṃ panettha attho, yāvadeva, cittavisuddhisaṅkhātā atthā, tāva ayaṃ sīlavisuddhi nāma icchitabbā. Yā pana ayaṃ cittavisuddhi, esā sīlavisuddhiyā attho, ayaṃ koṭi, idaṃ pariyosānaṃ, cittavisuddhiyaṃ ṭhitassa hi sīlavisuddhikiccaṃ kataṃ nāma hotīti. Esa nayo sabbapadesu.

259. 'සත්ත රථවිනීතානි' යනු මනාව පුහුණු කරන ලද ආජානීය අශ්වයන් යෙදූ රථ හතකි. 'යාවදේව චිත්තවිසුද්ධත්ථා' යනු, ඇවැත්නි, මේ ශීල විශුද්ධිය නම් කෙතෙක්ද යත්, චිත්ත විශුද්ධිය ඇති කරගැනීමේ ප්‍රයෝජනය තෙක් පවත්නා දෙයකි. 'චිත්තවිසුද්ධත්ථා' යන්න පඤ්චමී විභක්ති පදයකි. මෙහි අර්ථය නම්, චිත්ත විශුද්ධිය නම් වූ ප්‍රයෝජනය යම් තාක් ඇත්ද, ඒ තාක් මේ ශීල විශුද්ධිය අපේක්ෂා කළ යුතුය යන්නයි. යම් මේ චිත්ත විශුද්ධියක් ඇත්ද, එය ශීල විශුද්ධියේ ඵලයයි, එයම උච්චතම අවස්ථාවයි, එයම අවසානයයි. මන්දයත්, චිත්ත විශුද්ධියෙහි පිහිටි තැනැත්තා විසින් ශීල විශුද්ධිය පිළිබඳ කටයුත්ත සම්පූර්ණ කරන ලද්දක්ම වන බැවිනි. සියලු පදයන්හි මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

---

Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – rājā pasenadi kosalo viya hi jarāmaraṇabhīruko yogāvacaro daṭṭhabbo. Sāvatthinagaraṃ viya sakkāyanagaraṃ, sāketanagaraṃ viya nibbānanagaraṃ, rañño sākete vaḍḍhiāvahassa sīghaṃ gantvā pāpuṇitabbassa accāyikassa kiccassa uppādakālo viya yogino anabhisametānaṃ catunnaṃ ariyasaccānaṃ abhisamayakiccassa uppādakālo. Satta rathavinītāni viya satta visuddhiyo, paṭhamaṃ rathavinītaṃ āruḷhakālo viya sīlavisuddhiyaṃ ṭhitakālo, paṭhamarathavinītādīhi dutiyādīni āruḷhakālo viya sīlavisuddhiādīhi cittavisuddhiādīsu ṭhitakālo. Sattamena rathavinītena sākete antepuradvāre oruyha uparipāsāde ñātimittagaṇaparivutassa surasabhojanaparibhogakālo viya yogino ñāṇadassanavisuddhiyā sabbakilese khepetvā dhammavarapāsādaṃ āruyha paropaṇṇāsakusaladhammaparivārassa nibbānārammaṇaṃ phalasamāpattiṃ appetvā nirodhasayane nisinnassa lokuttarasukhānubhavanakālo daṭṭhabbo.

මෙහි උපමාව අර්ථය සමඟ සැසඳීම මෙසේය - පසේනදී කොසොල් රජු මෙන් ජරා මරණයන්ට බිය වූ යෝගාවචරයා දත යුතුය. සැවැත් නුවර මෙන් සක්කාය නගරය ද, සාකේත නුවර මෙන් නිර්වාණ නගරය ද දත යුතුය. රජුට සාකේත නුවරදී අභිවෘද්ධිය සලසන, ඉක්මනින් ගොස් කළ යුතු වූ හදිසි කටයුත්තක් යෙදුණු කාලය මෙන්, යෝගාවචරයාට මෙතෙක් අවබෝධ නොකළ සිව්සච්ච ධර්මයන් අවබෝධ කරගැනීමේ කටයුත්ත ඇති වූ කාලය දත යුතුය. රථ හත මෙන් විශුද්ධි හත දත යුතුය. පළමු රථයට නැගුණු කාලය මෙන් ශීල විශුද්ධියෙහි පිහිටි කාලය දත යුතුය. පළමු රථය ආදියෙන් දෙවන රථය ආදියට නැගුණු කාලය මෙන්, ශීල විශුද්ධිය ආදියෙන් චිත්ත විශුද්ධිය ආදියට එළඹුණු කාලය දත යුතුය. සත්වන රථයෙන් සාකේත නුවර අන්තඃපුර ද්වාරයට පැමිණ එයින් බැස, මාලිගය මත්තෙහි නෑ මිතුරු පිරිස පිරිවරාගෙන ප්‍රණීත භෝජන භුක්ති විඳින කාලය මෙන්, යෝගාවචරයා ඤාණදස්සන විශුද්ධියෙන් සියලු ක්ලේශයන් ක්ෂය කර, උතුම් වූ ධර්ම ප්‍රාසාදයට නැගී, පනහකට අධික කුසල ධර්මයන් පිරිවරාගෙන නිර්වාණය අරමුණු කරගත් ඵලසමාපත්තියට සමවැදී නිරෝධ සුවයෙහි වැඩසිටින රහතන් වහන්සේගේ ලෝකෝත්තර සැප අනුභව කරන කාලය දත යුතුය.

---

Iti āyasmantaṃ puṇṇaṃ dasakathāvatthulābhiṃ dhammasenāpatisāriputtatthero satta visuddhiyo pucchi. Āyasmā puṇṇo dasa kathāvatthūni vissajjesi. Evaṃ pucchanto pana dhammasenāpati kiṃ jānitvā pucchi, udāhu ajānitvā? Titthakusalo vā pana hutvā visayasmiṃ pucchi, udāhu atitthakusalo hutvā avisayasmiṃ? Puṇṇattheropi ca kiṃ jānitvā vissajjesi, udāhu ajānitvā? Titthakusalo vā pana hutvā visayasmiṃ vissajjesi, udāhu atitthakusalo hutvā avisayeti? Jānitvā titthakusalo hutvā visaye pucchīti hi vadamāno dhammasenāpatiṃyeva vadeyya. Jānitvā titthakusalo hutvā visaye vissajjesīti vadamāno puṇṇattheraṃyeva [Pg.64] vadeyya. Yañhi visuddhīsu saṃkhittaṃ, taṃ kathāvatthūsu vitthiṇṇaṃ. Yaṃ kathāvatthūsu saṃkhittaṃ, taṃ visuddhīsu vitthiṇṇaṃ. Tadaminā nayena veditabbaṃ.

මෙසේ දස කථාවස්තූන් ලබන්නා වූ ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේගෙන් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සප්ත විශුද්ධීන් පිළිබඳව විමසූහ. ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ දස කථාවස්තූන් ඇසුරින් පිළිතුරු දුන්හ. මෙසේ විමසන කල්හි ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ එය දැනගෙන විමසූ සේක් ද? නැතහොත් නොදැන විමසූ සේක් ද? මැනවින් විමසිය යුතු තැන් දන්නා වූ නිපුණත්වයෙන් යුතුව විමසූ සේක් ද? නැතහොත් එසේ නොවී විමසූ සේක් ද? පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ද එය දැනගෙන පිළිතුරු දුන් සේක් ද? නැතහොත් නොදැන පිළිතුරු දුන් සේක් ද? එම විෂයයෙහි නිපුණව පිළිතුරු දුන් සේක් ද? නැතහොත් නිපුණ නොවී පිළිතුරු දුන් සේක් ද? 'දැනගෙන මැනවින් විමසිය යුතු තැන් දන්නා වූ නිපුණත්වයෙන් යුතුව විමසූහ' යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම් ඔහු පවසන්නේ ධර්ම සේනාපති රහතන් වහන්සේ ගැනමය. 'දැනගෙන මැනවින් පිළිතුරු දිය යුතු තැන් දන්නා වූ නිපුණත්වයෙන් යුතුව පිළිතුරු දුන්හ' යැයි යමෙකු පවසන්නේ නම් ඔහු පවසන්නේ පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ගැනමය. මන්ද යත්, විශුද්ධි ධර්මයන්හි සංක්ෂිප්ත වූ යමක් වේ ද එය කථාවස්තූන්හි විස්තර කර ඇත. කථාවස්තූන්හි සංක්ෂිප්ත වූ යමක් වේ ද එය විශුද්ධි ධර්මයන්හි විස්තර කර ඇත. මෙය මෙලෙස වටහා ගත යුතුය.

---

Visuddhīsu hi ekā sīlavisuddhi cattāri kathāvatthūni hutvā āgatā appicchakathā santuṭṭhikathā asaṃsaggakathā, sīlakathāti. Ekā cittavisuddhi tīṇi kathāvatthūni hutvā āgatā – pavivekakathā, vīriyārambhakathā, samādhikathāti, evaṃ tāva yaṃ visuddhīsu saṃkhittaṃ, taṃ kathāvatthūsu vitthiṇṇaṃ. Kathāvatthūsu pana ekā paññākathā pañca visuddhiyo hutvā āgatā – diṭṭhivisuddhi, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi, ñāṇadassanavisuddhīti, evaṃ yaṃ kathāvatthūsu saṃkhittaṃ, taṃ visuddhīsu vitthiṇṇaṃ. Tasmā sāriputtatthero satta visuddhiyo pucchanto na aññaṃ pucchi, dasa kathāvatthūniyeva pucchi. Puṇṇattheropi satta visuddhiyo vissajjento na aññaṃ vissajjesi, dasa kathāvatthūniyeva vissajjesīti. Iti ubhopete jānitvā titthakusalā hutvā visayeva pañhaṃ pucchiṃsu ceva vissajjesuṃ cāti veditabbo.

එනම්, විශුද්ධීන් අතරින් එක් සීල විශුද්ධියක්, අල්පේච්ඡ කථාව, සන්තුට්ඨි කථාව, අසංසග්ග කථාව සහ සීල කථාව යනුවෙන් කථාවස්තු සතරක් වී පැමිණ ඇත. එක් චිත්ත විශුද්ධියක්, පවිවේක කථාව, වීර්යාරම්භ කථාව සහ සමාධි කථාව යනුවෙන් කථාවස්තු තුනක් වී පැමිණ ඇත. මෙසේ විශුද්ධීන්හි සංක්ෂිප්තව දක්වා ඇති කරුණු කථාවස්තූන්හි විස්තරාත්මකව පැමිණ තිබේ. කථාවස්තූන්හි එන එක් ප්‍රඥා කථාව, දිට්ඨි විශුද්ධිය, කංඛාවිතරණ විශුද්ධිය, මග්ගාමග්ගඤාණදස්සන විශුද්ධිය, පටිපදාඤාණදස්සන විශුද්ධිය සහ ඤාණදස්සන විශුද්ධිය යනුවෙන් විශුද්ධීන් පහක් වී පැමිණ ඇත. මෙසේ කථාවස්තූන්හි සංක්ෂිප්තව දක්වා ඇති කරුණු විශුද්ධීන්හි විස්තරාත්මකව පැමිණ තිබේ. එබැවින් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සප්ත විශුද්ධීන් විමසන කල්හි අන් දෙයක් නොව දස කථාවස්තූන්ම විමසූ සේක. පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ ද සප්ත විශුද්ධීන් විස්තර කරන කල්හි අන් දෙයක් නොව දස කථාවස්තූන්ම විස්තර කළ සේක. මෙසේ ඒ මහා නාගයන් (රහතන් වහන්සේලා) දෙපළම කරුණු දැනගෙන, නිපුණව, සුදුසු විෂයයෙහිම ප්‍රශ්න විමසූ බවත් පිළිතුරු දුන් බවත් දත යුතුය.

---

260. Ko nāmo āyasmāti na thero tassa nāmaṃ na jānāti. Jānantoyeva pana sammodituṃ labhissāmīti pucchi. Kathañca panāyasmantanti idaṃ pana thero sammodamāno āha. Mantāṇiputtoti mantāṇiyā brāhmaṇiyā putto. Yathā tanti ettha tanti nipātamattaṃ, yathā sutavatā sāvakena byākātabbā, evameva byākatāti ayamettha saṅkhepattho. Anumassa anumassāti dasa kathāvatthūni ogāhetvā anupavisitvā. Celaṇḍupakenāti ettha celaṃ vuccati vatthaṃ, aṇḍupakaṃ cumbaṭakaṃ. Vatthacumbaṭakaṃ sīse katvā āyasmantaṃ tattha nisīdāpetvā pariharantāpi sabrahmacārī dassanāya labheyyuṃ, evaṃ laddhadassanampi tesaṃ lābhāyevāti aṭṭhānaparikappena abhiṇhadassanassa upāyaṃ dassesi. Evaṃ apariharantena hi pañhaṃ vā pucchitukāmena dhammaṃ vā sotukāmena ‘‘thero kattha ṭhito kattha nisinno’’ti pariyesantena caritabbaṃ hoti. Evaṃ pariharantā pana icchiticchitakkhaṇeyeva sīsato oropetvā mahārahe āsane nisīdāpetvā sakkā honti pañhaṃ vā pucchituṃ dhammaṃ vā sotuṃ. Iti aṭṭhānaparikappena abhiṇhadassanassa upāyaṃ dassesi.

260. "ආයුෂ්මතුන්ගේ නම කුමක්ද?" යනු තෙරුන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ නාමය නොදත් නිසා නොව, දැන දැනම සුහදශීලීව සතුටු සාමීචියෙහි යෙදීම පිණිස විමසූහ. "ආයුෂ්මන්තං" යන්න තෙරුන් වහන්සේ සතුටින් පැවසූ දෙයකි. "මන්තාණිපුත්ත" යනු මන්තාණී නම් බැමිණියගේ පුත්‍රයාය. "යථා තං" යන මෙහි "තං" යන්න නිපාත මාත්‍රයකි. ශ්‍රැතවත් ශ්‍රාවකයෙකු විසින් යම් සේ විස්තර කළ යුතු ද, එලෙසින්ම විස්තර කරන ලදී යනු එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි. "අනුමස්ස අනුමස්ස" යනු දස කථාවස්තූන්ට ගැඹුරින් පිවිස අවබෝධ කර ගනිමින් යන්නයි. "චේලණ්ඩූපකේන" යන මෙහි "චේල" යනු වස්ත්‍රයයි, "අණ්ඩූපක" යනු සිම්බක හෙවත් හිස මත බර තැබීමේදී තබන දවටනයයි (දඟරයයි). වස්ත්‍රයෙන් කළ දවටනයක් හිස මත තබා ගෙන එහි ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේව වඩා හිඳුවා ගෙන සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා රැගෙන ගියත්, උන්වහන්සේව දැක ගැනීමට ලැබීම ඔවුන්ට ලැබුණු ලාභයක්මය. මෙලෙස සිදුවිය නොහැකි උපමාවකින් උන්වහන්සේව නිරන්තරයෙන් දැක ගැනීමට ඇති උපාය පෙන්වූහ. මන්ද යත්, එසේ රැගෙන නොයන කල්හි ප්‍රශ්න විමසීමට හෝ ධර්මය ඇසීමට කැමති කෙනෙකුට "තෙරුන් වහන්සේ කොහේද වැඩසිටින්නේ, කොහේද හිඳගෙන ඉන්නේ" කියා සොයමින් යාමට සිදු වෙයි. නමුත් එසේ රැගෙන යන්නේ නම්, කැමති කැමති සෑම මොහොතකම හිසෙන් පහතට බා ඉතා අගනා ආසනයක වඩා හිඳුවා ප්‍රශ්න විමසීමට හෝ ධර්මය ඇසීමට හෝ හැකියාව ලැබේ. මෙලෙස සිදු විය නොහැකි උපමාවකින් නිරන්තර දර්ශනය පිණිස ඇති උපාය පෙන්වා දුන්හ.

---

Sāriputtoti ca pana manti sāriyā brāhmaṇiyā puttoti ca pana evaṃ maṃ sabrahmacārī jānanti. Satthukappenāti satthusadisena. Iti ekapadeneva āyasmā [Pg.65] puṇṇo sāriputtattheraṃ candamaṇḍalaṃ āhacca ṭhapento viya ukkhipi. Therassa hi imasmiṃ ṭhāne ekantadhammakathikabhāvo pākaṭo ahosi. Amaccañhi purohitaṃ mahantoti vadamāno rājasadisoti vadeyya, goṇaṃ hatthippamāṇoti, vāpiṃ samuddappamāṇoti, ālokaṃ candimasūriyālokappamāṇoti, ito paraṃ etesaṃ mahantabhāvakathā nāma natthi. Sāvakampi mahāti vadanto satthupaṭibhāgoti vadeyya, ito paraṃ tassa mahantabhāvakathā nāma natthi. Iccāyasmā puṇṇo ekapadeneva theraṃ candamaṇḍalaṃ āhacca ṭhapento viya ukkhipi.

"සාරිපුත්ත" යනු සාරී නම් බැමිණියගේ පුත්‍රයා යන්නයි, "සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා මා හඳුනන්නේ එලෙසය." "සත්ථුකප්පේන" යනු බුදුරජාණන් වහන්සේට සමාන වූ යන්නයි. මෙසේ එකම පදයකින් ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ, සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේව සඳ මඬලෙහි තබන්නාක් මෙන් ඔසවා තැබූහ (උසස් කළහ). මෙම ස්ථානයෙහි තෙරුන් වහන්සේගේ ඒකාන්ත වූ ධර්ම කථික භාවය ප්‍රකට විය. මන්ද යත්, ඇමතියෙකු හෝ පුරෝහිතයෙකු මහානුභාව සම්පන්න යැයි පවසන්නෙකු "ඔහු රජු හා සමානය" යැයි කිව යුතුය. ගොනෙකු "ඇතෙකු හා සමාන" යැයි ද, විලක් "සාගරය හා සමාන" යැයි ද, ආලෝකයක් "හිරු සඳුන්ගේ ආලෝකය හා සමාන" යැයි ද කිව යුතුය. මින් ඔබ්බට ඔවුන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය වර්ණනා කිරීමට වෙනත් උපමා නැත. එලෙසම ශ්‍රාවකයෙකු ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි පවසන්නෙකු "ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේට සමානය" යැයි කිව යුතුය. මින් ඔබ්බට ඔහුගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය පැවසීමට වෙනත් වචනයක් නැත. මෙලෙස ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ එකම පදයකින් තෙරුන් වහන්සේව සඳ මඬලෙහි තබන්නාක් මෙන් ඔසවා තැබූහ.

---

Ettakampi no nappaṭibhāseyyāti paṭisambhidāpattassa appaṭibhānaṃ nāma natthi. Yā panāyaṃ upamā āhaṭā, taṃ na āhareyyāma, atthameva katheyyāma. Upamā hi ajānantānaṃ āharīyatīti ayamettha adhippāyo. Aṭṭhakathāyaṃ pana idampi paṭikkhipitvā upamā nāma buddhānampi santike āharīyati, theraṃ panesa apacāyamāno evamāhāti.

"මෙපමණකින්වත් අපට වැටහෙන්නේ නැත" යනු ප්‍රතිසම්භිදාවට පත් වූවෙකුට වැටහීමක් නැති වීමක් (නොවැටහීමක්) නම් නැත. යම් උපමාවක් ගෙන එන ලද්දේ ද, එය අප ගෙන නොඑන්නේ නම් එහි අර්ථය පමණක් ප්‍රකාශ කරන්නෙමු. උපමා ගෙන එනුයේ කරුණු නොදන්නා අයටය යනු මෙහි අදහසයි. නමුත් අටුවාවෙහි මෙය ප්‍රතික්ෂේප කර, උපමා නම් බුදුරජාණන් වහන්සේලා හමුවේ පවා දක්වනු ලබන බවත්, මෙම පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ තෙරුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා මෙසේ පැවසූ බවත් සඳහන් වේ.

---

Anumassa anumassa pucchitāti dasa kathāvatthūni ogāhetvā ogāhetvā pucchitā. Kiṃ pana pañhassa pucchanaṃ bhāriyaṃ, udāhu vissajjananti? Uggahetvā pucchanaṃ no bhāriyaṃ, vissajjanaṃ pana bhāriyaṃ. Sahetukaṃ vā sakāraṇaṃ katvā pucchanampi vissajjanampi bhāriyameva. Samanumodiṃsūti samacittā hutvā anumodiṃsu. Iti yathānusandhināva desanā niṭṭhitāti.

"අනුමස්ස අනුමස්ස පුච්ඡිතා" යනු දස කථාවස්තූන් තුළට බැස ගනිමින් බැස ගනිමින් විමසන ලද යන්නයි. ප්‍රශ්නයක් විමසීම දුෂ්කර ද? නැතහොත් පිළිතුරු දීම දුෂ්කර ද? කරුණු වටහා ගෙන විමසීම අපහසු නොවේ, පිළිතුරු දීම අපහසුය. එහෙත් හේතු සාධක සහිතව ප්‍රශ්න විමසීම මෙන්ම පිළිතුරු දීම යන දෙකම දුෂ්කරය. "සමනුමෝදිංසූ" යනු සමාන සිත් ඇතිව සතුටු වූහ යන්නයි. මෙසේ අනුසන්ධි වශයෙන් දේශනාව අවසන් විය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

---

Rathavinītasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

රථවිනීත සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

5. Nivāpasuttavaṇṇanā

5. නිවාප සූත්‍ර වර්ණනාව

---

261. Evaṃ me sutanti nivāpasuttaṃ. Tattha nevāpikoti yo migānaṃ gahaṇatthāya araññe tiṇabījāni vapati ‘‘idaṃ tiṇaṃ khādituṃ āgate mige sukhaṃ gaṇhissāmī’’ti. Nivāpanti vappaṃ. Nivuttanti vapitaṃ. Migajātāti migaghaṭā. Anupakhajjāti anupavisitvā. Mucchitāti taṇhāmucchanāya mucchitā, taṇhāya hadayaṃ pavisitvā mucchanākāraṃ pāpitāti [Pg.66] attho. Madaṃ āpajjissantīti mānamadaṃ āpajjissanti. Pamādanti vissaṭṭhasatibhāvaṃ. Yathākāmakaraṇīyā bhavissantīti yathā icchissāma, tathā kātabbā bhavissanti. Imasmiṃ nivāpeti imasmiṃ nivāpaṭṭhāne. Ekaṃ kira nivāpatiṇaṃ nāma atthi nidāghabhaddakaṃ, taṃ yathā yathā nidāgho hoti, tathā tathā nīvāravanaṃ viya meghamālā viya ca ekagghanaṃ hoti, taṃ luddakā ekasmiṃ udakaphāsukaṭṭhāne kasitvā vapitvā vatiṃ katvā dvāraṃ yojetvā rakkhanti. Atha yadā mahānidāghe sabbatiṇāni sukkhāni honti, jivhātemanamattampi udakaṃ dullabhaṃ hoti, tadā migajātā sukkhatiṇāni ceva purāṇapaṇṇāni ca khādantā kampamānā viya vicarantā nivāpatiṇassa gandhaṃ ghāyitvā vadhabandhanādīni agaṇayitvā vatiṃ ajjhottharantā pavisanti. Tesañhi nivāpatiṇaṃ ativiya piyaṃ hoti manāpaṃ. Nevāpiko te disvā dve tīṇi divasāni pamatto viya hoti, dvāraṃ vivaritvā tiṭṭhati. Antonivāpaṭṭhāne tahiṃ tahiṃ udakaāvāṭakāpi honti, migā vivaṭadvārena pavisitvā khāditamattakaṃ pivitamattakameva katvā pakkamanti, punadivase kiñci na karontīti kaṇṇe cālayamānā khāditvā pivitvā ataramānā gacchanti, punadivase koci kiñci kattā natthīti yāvadatthaṃ khāditvā pivitvā maṇḍalagumbaṃ pavisitvā nipajjanti. Luddakā tesaṃ pamattabhāvaṃ jānitvā dvāraṃ pidhāya samparivāretvā koṭito paṭṭhāya koṭṭetvā gacchanti, evaṃ te tasmiṃ nivāpe nevāpikassa yathākāmakaraṇīyā bhavanti.

261. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වූයේ නිවාප සූත්‍රයයි. එහි ‘නේවාවිකෝ’ යනු මුවන් අල්ලා ගැනීම පිණිස වනයෙහි තණ බීජ වපුරන්නා වූ ද, ‘මම මේ තණ කෑමට පැමිණෙන මුවන් පහසුවෙන් අල්ලා ගන්නෙමි’ යි සිතන්නා වූ ද වැද්දා ය. ‘නිවාපං’ යනු වැපුරූ ගොදුර හෙවත් තණ ය. ‘නිවුත්තං’ යනු වපුරන ලද යන්නයි. ‘මිගජාතා’ යනු මුව සමූහයෝ ය. ‘අනුපඛජ්ජ’ යනු ඇතුළු වී යන්නයි. ‘මුච්ඡිතා’ යනු තෘෂ්ණා නැමැති මුසපත් වීමෙන් මුසපත් වූ, තෘෂ්ණාව හෘදයට ඇතුළු වීමෙන් මෝහයට පත් වූ යන අර්ථයයි. ‘මදං ආපජ්ජිස්සන්ති’ යනු මාන මදයට හෙවත් උඩඟු බවට පැමිණෙන්නාහ යන්නයි. ‘පමාදං’ යනු සිහියෙන් තොර වූ බව හෙවත් ප්‍රමාදයයි. ‘යථාකාමකරණීයා භවිස්සන්ති’ යනු අප කැමති පරිදි කළ හැකි වන්නාහ යන්නයි. ‘ඉමස්මිං නිවාපේ’ යනු මේ ගොදුරු බිමෙහි ය. නියං සමයට සුදුසු වූ, නියං කාලයේදී සාරවත් ලෙස වැඩෙන එක්තරා ‘නිවාප තිණ’ නම් වූ තණ වර්ගයක් ඇති බව කියනු ලැබේ. නියඟය වැඩි වන තරමට එම තණ බිම නිවාර වනයක් මෙන් ද, වැහි වලාකුළක් මෙන් ද ඝනව වැඩෙයි. වැද්දෝ ජලය පහසු තැනක බිම කොටා, තණ බීජ වපුරා, වැටවල් බැඳ, දොරටු සවි කොට එය රකිති. පසුව දැඩි නියඟය වැටී සියලු තණ වර්ග වියළී ගිය විටත්, දිව තෙත් කර ගැනීමට තරම්වත් ජලය හිඟ වූ විටත්, මුව සමූහයෝ වියළි තණ සහ පරණ කොළ කමින් වෙව්ලමින් ඇවිදින්නාහු, නිවාප තණෙහි සුවඳ ආඝ්‍රාණය කොට, මරණය හෝ බැඳුම් ආදිය ගැන නොසලකා වැටවල් උඩින් පැන ගොදුරු බිමට ඇතුළු වෙති. මක්නිසාද යත්, ඔවුන්ට එම නිවාප තණ ඉතා ප්‍රියජනක හා මනොඥ වන බැවිනි. වැද්දා ඔවුන් දැක දින දෙක තුනක් යනතුරු නොසැලකිලිමත් ලෙස සිටිමින්, දොරටු විවෘත කොට තබයි. ගොදුරු බිම ඇතුළත තැනින් තැන දිය වළවල් ද ඇත. මුවෝ විවෘත දොරටුවෙන් ඇතුළු වී, තණ කෑ පමණින් හා පැන් බී පමණින් පිටව යති. පසු දින ‘කිසිවක් නොවන්නේය’ යි සිතා කන් සොලවමින් කමින් බොමින් කලබලයකින් තොරව යති. ඊළඟ දින ‘අපව අල්ලන්නට කිසිවකු නැතැ’ යි සිතා තමන්ට රිසි සේ කමින් බොමින් මුව පඳුරුවලට වැදී නිදන්නාහ. වැද්දන් ඔවුන්ගේ ප්‍රමාද බව දැන, දොරටු වසා, වටකොට කෙළවරේ සිට මුවන් මරා දමති. මෙලෙස එම ගොදුරු බිමෙහිදී මුවෝ වැද්දාට රිසි සේ කළ හැකි අය බවට පත් වෙති.

---

262. Tatra, bhikkhaveti, bhikkhave, tesu migajātesu. Paṭhamā migajātāti, migajātā paṭhamadutiyā nāma natthi. Bhagavā pana āgatapaṭipāṭivasena kappetvā paṭhamā, dutiyā, tatiyā, catutthāti nāmaṃ āropetvā dassesi. Iddhānubhāvāti yathākāmaṃ kattabbabhāvato; vasībhāvoyeva hi ettha iddhīti ca ānubhāvoti ca adhippeto.

262. ‘තත්‍ර භික්ඛවේ’ යනු මහණෙනි, එම මුව සමූහයන් අතර යන්නයි. ‘පඨමා මිගජාතා’ යන්නෙහි පළමු හෝ දෙවන මුව සමූහය කියා විශේෂයක් නැත. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ පැමිණීමේ අනුපිළිවෙළ අනුව සලකා ‘පළමු, දෙවන, තෙවන, සිව්වන’ යනාදී වශයෙන් නාමකරණය කොට දේශනා කළ සේක. ‘ඉද්ධිනුභාවෝ’ යනු රිසි පරිදි කළ හැකි බැවින් එසේ කියනු ලැබේ. තමා යටතට පත් කර ගැනීම (වශීභාවය) යන අර්ථයෙන් මෙහි ‘ඉද්ධි’ සහ ‘ආනුභාව’ යන වචන භාවිතා වී ඇත.

---

263. Bhayabhogāti bhayena bhogato. Balavīriyanti aparāparaṃ sañcaraṇavāyodhātu, sā parihāyīti attho.

263. ‘භයභෝගා’ යනු බිය සහිතව අනුභව කිරීමයි. ‘බලවීරියං’ යනු ඒ මේ අත ගමන් කරවන වායෝ ධාතුවයි. එය පිරිහී යයි යන අර්ථයයි.

---

264. Upanissāya āsayaṃ kappeyyāmāti anto nipajjitvā khādantānampi bhayameva, bāhirato āgantvā khādantānampi bhayameva, mayaṃ pana amuṃ nivāpaṭṭhānaṃ nissāya ekamante āsayaṃ kappeyyāmāti cintayiṃsu. Upanissāya [Pg.67] āsayaṃ kappayiṃsūti luddakā nāma na sabbakālaṃ appamattā honti. Mayaṃ tattha tattha maṇḍalagumbesu ceva vatipādesu ca nipajjitvā etesu mukhadhovanatthaṃ vā āhārakiccakaraṇatthaṃ vā pakkantesu nivāpavatthuṃ pavisitvā khāditamattaṃ katvā amhākaṃ vasanaṭṭhānaṃ pavisissāmāti nivāpavatthuṃ upanissāya gahanesu gumbavatipādādīsu āsayaṃ kappayiṃsu. Bhuñjiṃsūti vuttanayena luddakānaṃ pamādakālaṃ ñatvā sīghaṃ sīghaṃ pavisitvā bhuñjiṃsu. Ketabinoti sikkhitakerāṭikā. Iddhimantāti iddhimanto viya. Parajanāti yakkhā. Ime na migajātāti. Āgatiṃ vā gatiṃ vāti iminā nāma ṭhānena āgacchanti, amutra gacchantīti idaṃ nesaṃ na jānāma. Daṇḍavākarāhīti daṇḍavākarajālehi. Samantā sappadesaṃ anuparivāresunti atimāyāvino ete, na dūraṃ gamissanti, santikeyeva nipannā bhavissantīti nivāpakkhettassa samantā sappadesaṃ mahantaṃ okāsaṃ anuparivāresuṃ. Addasaṃsūti evaṃ parivāretvā vākarajālaṃ samantato cāletvā olokentā addasaṃsu. Yattha teti yasmiṃ ṭhāne te gāhaṃ agamaṃsu, taṃ ṭhānaṃ addasaṃsūti attho.

264. ‘උපනිස්සාය ආසයං කප්පෙය්‍යාමාති’ යනු ගොදුරු බිම ඇතුළත නිදාගෙන කන්නන්ට ද බියක් පවතී, පිටත සිට පැමිණ කන්නන්ට ද බියක් පවතී, එබැවින් අප මේ නිවාප භූමිය ඇසුරු කොට එක් පසෙක වාසස්ථානයක් කර ගනිමු යැයි ඔවුන් සිතූහ. ‘උපනිස්සාය ආසයං කප්පයිංසු’ යනු වැද්දන් හැමවිටම අවදිව නොසිටිති. වැද්දන් මුහුණ සේදීමට හෝ ආහාර ගැනීමට ගිය විට, අප පඳුරු අතර හෝ වැට පාමුල සැඟව සිට, වහා ඇතුළු වී කෑම පමණක් කර නැවත අපේ වාසස්ථානයට එමු යැයි සිතා ගොදුරු බිම ඇසුරෙහි වන ලැහැබ් හා පඳුරු පාමුල වාසස්ථාන සාදා ගත්හ. ‘භුඤ්ජිංසු’ යනු කලින් කී පරිදි වැද්දන්ගේ ප්‍රමාදය දැන වහා ඇතුළු වී ආහාර අනුභව කළහ. ‘කේටුභිනෝ’ යනු පුහුණුව ලැබූ කපටි බවයි. ‘ඉද්ධිමන්තා’ යනු සෘද්ධිමතුන් මෙන් ය. ‘පරජනා’ යනු යක්ෂයන් වැනි අයයි. ‘ඉමේ න මිගජාතා’ යනු මොවුන් මුවන් නොවෙතියි යන අර්ථයයි. ‘ආගතිං වා ගතිං වා’ යනු මොවුන් මේ ස්ථානයෙන් පැමිණෙති, අසවල් තැනට යති යන ඔවුන්ගේ පැමිණීම හෝ ගමන අප නොදනිමු යන්නයි. ‘දණ්ඩවාකුරාහි’ යනු දඬු යෙදූ දැල් මගින් ය. ‘සමන්තා සප්පදේසං අනුපරිවාරේසුං’ යනු මොවුන් ඉතා කපටි මුවෝ ය, දුර නොයනු ඇත, ආසන්නයේම සැඟව සිටිනු ඇතැයි සිතා නිවාප ක්ෂේත්‍රය වටා විශාල ප්‍රදේශයක් දැල්වලින් වට කළහ. ‘අද්දසංසු’ යනු මෙලෙස වට කොට දැල් සොලවමින් බලන කල ඔවුන්ව දුටුහ. ‘යත්ථ තේ’ යනු යම් තැනක ඔවුන් හසු වූයේ ද, එම ස්ථානය දුටුහ යන අර්ථයයි.

---

265. Yaṃnūna mayaṃ yattha agatīti te kira evaṃ cintayiṃsu – ‘‘anto nipajjitvā anto khādantānampi bhayameva, bāhirato āgantvā khādantānampi santike vasitvā khādantānampi bhayameva, tepi hi vākarajālena parikkhipitvā gahitāyevā’’ti, tena tesaṃ etadahosi – ‘‘yaṃnūna mayaṃ yattha nevāpikassa ca nevāpikaparisāya ca agati avisayo, tattha tattha seyyaṃ kappeyyāmā’’ti. Aññe ghaṭṭessantīti tato tato dūrataravāsino aññe ghaṭṭessanti. Te ghaṭṭitā aññeti tepi ghaṭṭitā aññe tato dūrataravāsino ghaṭṭessanti. Evaṃ imaṃ nivāpaṃ nivuttaṃ sabbaso migajātā parimuccissantīti evaṃ imaṃ amhehi nivuttaṃ nivāpaṃ sabbe migaghaṭā migasaṅghā vissajjessanti pariccajissanti. Ajjhupekkheyyāmāti tesaṃ gahaṇe abyāvaṭā bhaveyyāmāti; yathā tathā āgacchantesu hi taruṇapotako vā mahallako vā dubbalo vā yūthaparihīno vā sakkā honti laddhuṃ, anāgacchantesu kiñci natthi. Ajjhupekkhiṃsu kho, bhikkhaveti evaṃ cintetvā abyāvaṭāva ahesuṃ.

265. ‘යංනූන මයං යත්ථ අගතීති’ ඔවුන් මෙසේ සිතූ බව කියනු ලැබේ: ‘ඇතුළත නිදාගෙන අනුභව කරන්නන්ට ද බිය පවතී, පිටත සිට ඇවිත් අනුභව කරන්නන්ට ද බිය පවතී, මක්නිසාද යත් ඔවුන් ද දැල්වලින් වට කොට අල්ලා ගන්නා බැවිනි.’ එබැවින් ඔවුන්ට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: ‘වැද්දාට හෝ වැදි පිරිසට යා නොහැකි, ඔවුන්ගේ විෂය පථයෙන් බැහැර වූ යම් තැනක් වේ ද, එහි ලැගුම් ගනිමු’ යනුවෙනි. ‘අඤ්ඤේ ඝට්ටෙස්සන්ති’ යනු ඒ ඒ තැන්වල ඉතා ඈත වාසය කරන මුවන් අන් මුවන්ට සංඥා කරනු ඇත. ‘තේ ඝට්ඨිතා අඤ්ඤේ’ යනු එම සංඥාව ලැබූ මුවෝ ද තවත් ඈත සිටින මුවන්ට සංඥා කරනු ඇත. ‘ඒවං ඉමං නිවාපං නිවුත්තං සබ්බසෝ මිගජාතා පරිමුච්චිස්සන්ති’ යනු මෙලෙස අප විසින් වපුරන ලද මේ නිවාප තණ බිම සියලු මුව සමූහයන් විසින් අත්හරිනු ලබනු ඇත. ‘අජ්ඣුපෙක්ඛෙය්‍යාමාති’ යනු ඔවුන් ඇල්ලීම පිළිබඳව උනන්දුවක් නොදක්වමු (උපේක්ෂාවෙන් සිටිමු) යන්නයි. මක්නිසාද යත්, මුවන් පැමිණෙන්නේ නම් තරුණ මුව පැටවකු හෝ වයසක මුවකු හෝ දුබල හෝ රැලෙන් මගහැරුණු මුවකු හෝ අල්ලා ගත හැකිය, ඔවුන් නොපැමිණෙන්නේ නම් කිසිවකු අල්ලා ගත නොහැකිය. ‘අජ්ඣුපෙක්ඛිංසු ඛෝ භික්ඛවේ’ යනු මහණෙනි, මෙලෙස සිතා වැද්දෝ උනන්දුවක් නොදක්වා (උපේක්ෂාවෙන්) සිටියහ.

---

267. Amuṃ [Pg.68] nivāpaṃ nivuttaṃ mārassa amūni ca lokāmisānīti ettha nivāpoti vā lokāmisānīti vā vaṭṭāmisabhūtānaṃ pañcannaṃ kāmaguṇānametaṃ adhivacanaṃ. Māro na ca bījāni viya kāmaguṇe vapento āhiṇḍati, kāmaguṇagiddhānaṃ pana upari vasaṃ vatteti, tasmā kāmaguṇā mārassa nivāpā nāma honti. Tena vuttaṃ – ‘‘amuṃ nivāpaṃ nivuttaṃ mārassā’’ti. Na parimucciṃsu mārassa iddhānubhāvāti mārassa vasaṃ gatā ahesuṃ, yathākāmakaraṇīyā. Ayaṃ saputtabhariyapabbajjāya āgataupamā.

267. ‘‘අමුං නිවාපං නිවුත්තං මාරස්ස අමූනි ච ලෝකාමිසානීති’’ යනු මෙහි ‘නිවාප’ (ගොදුරු) යනු හෝ ‘ලෝකාමිස’ (ලෝකයා ඇලෙන ඇම) යනු හෝ වෘත්තාමිස වූ පංච කාමගුණයන්ට නමකි. මාරයා බීජ වපුරන්නෙකු මෙන් කාමගුණයන් වපුරමින් සැරිසරන්නේ නැත. එහෙත් කාමගුණයෙහි ගිජු වූවන් කෙරෙහි තම වසඟය පවත්වයි. එබැවින් කාමගුණයෝ මාරයාගේ ගොදුරු (නිවාප) නම් වෙති. එබැවින් ‘‘අමුං නිවාපං නිවුත්තං මාරස්සා’’ යි වදාරන ලදී. ‘‘න පරිමුච්චිංසු මාරස්ස ඉද්ධානුභාවා’’ යනු මාරයාගේ වසඟයට පත් වූවාහුය, මාරයාට කැමති පරිදි කළ හැකි වූවාහුය යන්නයි. මෙම උපමාව අඹුදරුවන් සමඟ පැවිදි වූවන් සම්බන්ධයෙන් පැමිණි උපමාවකි.

---

268. Cetovimutti parihāyīti ettha cetovimutti nāma araññe vasissāmāti uppannaajjhāsayo; so parihāyīti attho. Tathūpame ahaṃ ime dutiyeti ayaṃ brāhmaṇadhammikapabbajjāya upamā. Brāhmaṇā hi aṭṭhacattālīsavassāni komārabrahmacariyaṃ caritvā vaṭṭupacchedabhayena paveṇiṃ ghaṭayissāmāti dhanaṃ pariyesitvā bhariyaṃ gahetvā agāramajjhe vasantā ekasmiṃ putte jāte ‘‘amhākaṃ putto jāto vaṭṭaṃ na ucchinnaṃ paveṇi ghaṭitā’’ti puna nikkhamitvā pabbajanti vā tameva vā sa’kalattavāsaṃ vasanti.

268. ‘‘චේතෝවිමුත්ති පරිහායීති’’ යනු මෙහි ‘චේතෝවිමුක්තිය’ නම් ‘‘අරණ්‍යයෙහි වසන්නෙමි’’ යි උපන් අදහසයි. එය පිරිහුණේය යනු අර්ථයයි. ‘‘තථූපමේ අහං ඉමේ දුතියේති’’ යන මෙම උපමාව දැහැමි බ්‍රාහ්මණ පැවිද්ද සම්බන්ධයෙන් පැමිණි උපමාවකි. බ්‍රාහ්මණයෝ වනාහි සතළිස් අට අවුරුද්දක් කුමාර බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිර, සසර (පරම්පරාව) සිඳී යතැයි යන බියෙන් කුල පරම්පරාව පවත්වාගෙන යනු පිණිස ධනය සොයා, බිරිඳක ගෙන, ගිහිගෙයි වසමින්, එක් පුතෙකු උපන් කල්හි ‘‘අපට පුතෙකු උපන්නේය, සසර (පරම්පරාව) සිඳී නොගියේය, පෙළපත සම්බන්ධ විය’’ යි සිතා නැවත නික්ම පැවිදි වෙති, නැතහොත් එම අඹුදරුවන් සමඟම වසති.

---

269. Evañhi te, bhikkhave, tatiyāpi samaṇabrāhmaṇā na parimucciṃsūti purimā viya tepi mārassa iddhānubhāvā na mucciṃsu; yathākāmakaraṇīyāva ahesuṃ. Kiṃ pana te akaṃsūti? Gāmanigamarājadhāniyo osaritvā tesu tesu ārāmauyyānaṭṭhānesu assamaṃ māpetvā nivasantā kuladārake hatthiassarathasippādīni nānappakārāni sippāni sikkhāpesuṃ. Iti te vākarajālena tatiyā migajātā viya mārassa pāpimato diṭṭhijālena parikkhipitvā yathākāmakaraṇīyā ahesuṃ.

269. ‘‘ඒවංහි තේ භික්ඛවේ තතියෑපි සමණබ්‍රාහ්මණා න පරිමුච්චිංසූති’’ යනු පෙර පිරිස් මෙන් ඔවුන් ද මාරයාගේ ආනුභාවයෙන් (වසඟයෙන්) මිදුණේ නැත; මාරයාට කැමති පරිදි කළ හැකි වූවාහුම වූහ. ‘‘ඔවුන් කුමක් කළාහුද?’’ යත්: ගම්, නියම්ගම්, රජදහන් කරා එළඹ ඒ ඒ ආරාම උද්‍යාන ස්ථානයන්හි අසපු මවාගෙන වසමින්, කුල දරුවන්ට ඇත් සිල්ප, අස් සිල්ප, රිය සිල්ප ආදී නොයෙක් ප්‍රකාර වූ ශිල්පයන් ඉගැන්වූහ. මෙසේ ඔවුහු දැල්වලට හසු වූ තුන්වන මුව සමූහයා මෙන්, පාපිෂ්ඨ මාරයාගේ දෘෂ්ටි ජාලයෙන් වට කරනු ලැබ, මාරයාට කැමති පරිදි කළ හැකි වූවාහුය.

---

270. Tathūpame ahaṃ ime catuttheti ayaṃ imassa sāsanassa upamā āhaṭā.

270. ‘‘තථූපමේ අහං ඉමේ චතුත්ථේති’’ යන මෙය මෙම ශාසනය උදෙසා ගෙන එන ලද උපමාවයි.

---

271. Andhamakāsi māranti na mārassa akkhīni bhindi. Vipassanāpādakajjhānaṃ samāpannassa pana bhikkhuno imaṃ nāma ārammaṇaṃ nissāya cittaṃ vattatīti māro passituṃ na sakkoti. Tena vuttaṃ – ‘‘andhamakāsi māra’’nti. Apadaṃ vadhitvā māracakkhunti teneva pariyāyena yathā mārassa cakkhu apadaṃ [Pg.69] hoti nippadaṃ, appatiṭṭhaṃ, nirārammaṇaṃ, evaṃ vadhitvāti attho. Adassanaṃ gato pāpimatoti teneva pariyāyena mārassa pāpimato adassanaṃ gato. Na hi so attano maṃsacakkhunā tassa vipassanāpādakajjhānaṃ samāpannassa bhikkhuno ñāṇasarīraṃ daṭṭhuṃ sakkoti. Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti maggapaññāya cattāri ariyasaccāni disvā cattāro āsavā parikkhīṇā honti. Tiṇṇo loke visattikanti loke sattavisattabhāvena visattikāti evaṃ saṅkhaṃ gataṃ. Atha vā ‘‘visattikāti kenaṭṭhena visattikā? Visatāti visattikā visaṭāti visattikā, vipulāti visattikā, visālāti visattikā, visamāti visattikā, visakkatīti visattikā, visaṃ haratīti visattikā, visaṃvādikāti visattikā, visamūlāti visattikā, visaphalāti visattikā, visaparibhogāti visattikā, visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe’’ti (mahāni. 3; cūḷani. mettagūmāṇavapucchāniddesa 22, khaggavisāṇasuttaniddesa 124) visattikā. Evaṃ visattikāti saṅkhaṃ gataṃ taṇhaṃ tiṇṇo nittiṇṇo uttiṇṇo. Tena vuccati – ‘‘tiṇṇo loke visattika’’nti.

271. ‘‘අන්ධමකාසි මාරන්ති’’ යනු මාරයාගේ ඇස් බින්දා (පෙනීම නැති කළා) නොවේ. විපස්සනාවට පදනම් වූ ධ්‍යානයට සමවැදුණු භික්ෂුවගේ සිත ‘‘මෙම අරමුණ ඇසුරු කර පවතී’’ යැයි මාරයාට දැකගත නොහැකිය. එබැවින් ‘‘අන්ධමකාසි මාරන්ති’’ යි වදාරන ලදී. ‘‘අපදං වධිත්වා මාරචක්ඛුන්ති’’ යනු එම ක්‍රමයෙන්ම මාරයාගේ ඇසට අරමුණක් නොවන පරිදි, පදනමක් නොවන පරිදි, පිහිටක් නොවන පරිදි, අරමුණක් රහිත වන පරිදි (මාර ඇස) නැති කළා යන අර්ථයයි. ‘‘අදස්සනං ගතෝ පාපිමතෝති’’ යනු ඒ ක්‍රමයෙන්ම පාපිෂ්ඨ මාරයාට නොපෙනී ගියේය යන්නයි. ඔහුට තමාගේ මාංස චක්ෂුසින්, විපස්සනාවට පදනම් වූ ධ්‍යානයට සමවැදුණු ඒ භික්ෂුවගේ ඥාන ශරීරය දැකීමට නොහැකිය. ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තීති’’ යනු මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් සතර ආර්ය සත්‍යයන් දැක සතර ආසවයන් ක්ෂය වෙති යන්නයි. ‘‘තිණ්ණෝ ලෝකේ විසත්තිකන්ති’’ යනු ලෝකයෙහි දැඩිව ඇලෙන සුළු බැවින් ‘විසත්තිකා’ (තෘෂ්ණාව) යැයි නම් කරන ලදී. නැතහොත් ‘‘විසත්තිකා යනු කිනම් අර්ථයකින්ද? පැතිර යන බැවින් (විසටා) විසත්තිකා නම් වේ, විපුල බැවින් විසත්තිකා නම් වේ, විශාල බැවින් විසත්තිකා නම් වේ, විෂම බැවින් විසත්තිකා නම් වේ, ඒ ඒ අරමුණු කරා යන බැවින් (විසක්කති) විසත්තිකා නම් වේ, නික්මයාමෙන් සිත පලවා හරින බැවින් (විසං හරති) විසත්තිකා නම් වේ, රවටන බැවින් (විසංවාදිකා) විසත්තිකා නම් වේ, විෂම මූලයන් ඇති බැවින් විසත්තිකා නම් වේ, විෂ සහිත ඵල ඇති බැවින් විසත්තිකා නම් වේ, විෂ සහිත පරිභෝජනයක් වන බැවින් විසත්තිකා නම් වේ. එසේම රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශයන්හි පැතිර පවත්නා වූ ඒ තෘෂ්ණාව විසත්තිකා නම් වේ.’’ මෙසේ විසත්තිකා නම් වූ තෘෂ්ණාව තරණය කළේය, ඉක්මවා ගියේය, සම්පූර්ණයෙන්ම උත්තීර්ණ විය. එබැවින් ‘‘තිණ්ණෝ ලෝකේ විසත්තිකන්ති’’ යි කියනු ලැබේ.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකායෙහි පපංචසූදනී අටුවාවෙහි,

---

Nivāpasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

නිවාප සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

6. Pāsarāsisuttavaṇṇanā

6. පාසරාසි සූත්‍ර වර්ණනාව

---

272. Evaṃ me sutanti pāsarāsisuttaṃ. Tattha sādhu mayaṃ, āvusoti āyācantā bhaṇanti. Ete kira pañcasatā bhikkhū janapadavāsino ‘‘dasabalaṃ passissāmā’’ti sāvatthiṃ anuppattā. Satthudassanaṃ pana etehi laddhaṃ, dhammiṃ kathaṃ na tāva suṇanti. Te satthugāravena ‘‘amhākaṃ, bhante, dhammakathaṃ kathethā’’ti vattuṃ na sakkonti. Buddhā hi garū honti, ekacāriko sīho migarājā viya, pabhinnakuñjaro viya, phaṇakataāsīviso viya, mahāaggikkhandho viya ca durāsadā vuttampi cetaṃ –

272. ‘‘ඒවං මේ සුතන්ති’’ යනාදී වූ මෙය පාසරාසි සූත්‍රයයි. එහි ‘‘සාධු මයං ආවුසෝ’’ යනුවෙන් ආයාචනා කරමින් පවසති. ජනපදවාසී වූ ඒ පන්සියයක් භික්ෂූහු ‘‘දසබලයන් වහන්සේව දැකගන්නෙමු’’ යි සැවැත් නුවරට පැමිණියාහුය. ඔවුනට ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකගන්නට ලැබුණත්, තවමත් ධර්ම දේශනාවක් අසන්නට නොලැබුණි. ඒ භික්ෂූහු ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා ‘‘ස්වාමීනි, අපට ධර්ම දේශනයක් කළ මැනව’’ යි පවසන්නට නොපොහොසත් වූහ. බුදුරජාණන් වහන්සේලා වනාහි අතිශයින් ගෞරවාන්විත වෙති. තනිව හැසිරෙන කේසර සිංහ රාජයෙකු මෙන් ද, මုန်යත් හස්ති රාජයෙකු මෙන් ද, පෙණ ගොබ විදහාගත් විෂඝෝර සර්පයෙකු මෙන් ද, මහා ගිනි කඳක් මෙන් ද එළඹීමට අපහසු (දුරාසද) වෙති. මෙය මෙසේ ද වදාරන ලදී –

---

‘‘Āsīviso yathā ghoro, migarājāva kesarī;

Nāgova kuñjaro dantī, evaṃ buddhā durāsadā’’ti.

‘‘භයානක විෂ ඇති සර්පයෙකු මෙන් ද, කෙසරු ඇති සිංහ රාජයෙකු මෙන් ද, දළ ඇති හස්ති රාජයෙකු මෙන් ද, මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේලා එළඹීමට අපහසු (දුරාසද) වන්නාහ.’’

---

Evaṃ [Pg.70] durāsadaṃ satthāraṃ te bhikkhū sayaṃ yācituṃ asakkontā āyasmantaṃ ānandaṃ yācamānā ‘‘sādhu mayaṃ, āvuso’’ti āhaṃsu.

මෙසේ ළඟා වීමට අපහසු වූ ශාස්තෘන් වහන්සේගෙන් තමන් විසින්ම අයැදීමට නොහැකි වූ ඒ භික්ෂූහු ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගෙන් ඉල්ලීම් කරමින් ‘‘සාධු මයං ආවුසෝ’’ යැයි පැවසූහ.

---

Appeva nāmāti api nāma labheyyātha. Kasmā pana thero te bhikkhū ‘‘rammakassa brāhmaṇassa assamaṃ upasaṅkameyyāthā’’ti āha? Pākaṭakiriyatāya. Dasabalassa hi kiriyā therassa pākaṭā hoti; jānāti thero, ‘‘ajja satthā jetavane vasitvā pubbārāme divāvihāraṃ karissati; ajja pubbārāme vasitvā jetavane divāvihāraṃ karissati; ajja ekakova piṇḍāya pavisissati; ajja bhikkhusaṅghaparivuto imasmiṃ kāle janapadacārikaṃ nikkhamissatī’’ti. Kiṃ panassa evaṃ jānanatthaṃ cetopariyañāṇaṃ atthīti? Natthi. Anumānabuddhiyā pana katakiriyāya nayaggāhena jānāti. Yañhi divasaṃ bhagavā jetavane vasitvā pubbārāme divāvihāraṃ kātukāmo hoti, tadā senāsanaparikkhārabhaṇḍānaṃ paṭisāmanākāraṃ dasseti, thero sammajjanisaṅkārachaḍḍanakādīni paṭisāmeti. Pubbārāme vasitvā jetavanaṃ divāvihārāya āgamanakālepi eseva nayo.

‘‘අප්පේව නාමාති’’ යනු ‘‘යම් හෙයකින් ලැබිය හැකි නම්’’ යන්නයි. තෙරුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ට ‘‘රම්මක බ්‍රාහ්මණයාගේ අසපුවට එළඹෙන්න’’ යි පැවසුවේ මන්ද? (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ) ප්‍රකට ක්‍රියාකලාපය නිසාය. දසබලයන් වහන්සේගේ ක්‍රියාකලාපය තෙරුන් වහන්සේට ප්‍රකටය. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ දනිති: ‘‘අද ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැස පූර්වාරාමයෙහි දිවා විහරණය කරන සේක; අද පූර්වාරාමයෙහි වැස ජේතවනයෙහි දිවා විහරණය කරන සේක; අද තනිවම පිඬු සිඟා වඩින සේක; අද භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා මේ වේලාවෙහි ජනපද චාරිකාවෙහි වඩින සේක’’ යනුවෙනි. කුමක්ද, උන්වහන්සේට මෙසේ දැනගැනීමට චේතෝපරිය ඥානය තිබුණේද? නැත. අනුමාන බුද්ධියෙන්, සිදු කළ ක්‍රියාකලාපයන්ගේ ලක්ෂණ අනුව දැනගනිති. යම් දිනක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැස පූර්වාරාමයෙහි දිවා විහරණය කරන්නට කැමති වන සේක් ද, එකල්හි සේනාසන පිරිකර භාණ්ඩ අස්පස් කිරීමේ ලක්ෂණ පෙන්වන සේක. තෙරුන් වහන්සේ ද හැමදීම්, කුණු කසළ බැහැර කිරීම් ආදිය කරති. පූර්වාරාමයෙහි වැස දිවා විහරණය පිණිස ජේතවනයට වඩිනා කල්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

---

Yadā pana ekako piṇḍāya pavisitukāmo hoti, tadā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā gandhakuṭiṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya phalasamāpattiṃ appetvā nisīdati. Thero ‘‘ajja bhagavā bodhaneyyabandhavaṃ disvā nisinno’’ti tāya saññāya ñatvā ‘‘ajja, āvuso, bhagavā ekako pavisitukāmo, tumhe bhikkhācārasajjā hothā’’ti bhikkhūnaṃ saññaṃ deti. Yadā pana bhikkhusaṅghaparivāro pavisitukāmo hoti, tadā gandhakuṭidvāraṃ upaḍḍhapidahitaṃ katvā phalasamāpattiṃ appetvā nisīdati, thero tāya saññāya ñatvā pattacīvaraggahaṇatthāya bhikkhūnaṃ saññaṃ deti. Yadā janapadacārikaṃ nikkhamitukāmo hoti, tadā ekaṃ dve ālope atirekaṃ bhuñjati, sabbakālaṃ caṅkamanañcāruyha aparāparaṃ caṅkamati, thero tāya saññāya ñatvā ‘‘bhagavā, āvuso, janapadacārikaṃ caritukāmo, tumhākaṃ kattabbaṃ karothā’’ti bhikkhūnaṃ saññaṃ deti.

යම් කලකදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදකලාව පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කිරීමට කැමති වන සේක් ද, එකල්හි උදෑසනම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා ගන්ධකුටියට වැඩම කොට, දොර වසා ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිටින සේක. "අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවබෝධ කළ යුතු බන්ධු පිරිසක් (සිව්සච්ච දහම තේරුම් ගත හැකි අයෙකු) දැක වැඩසිටින සේකැයි" ආනන්ද තෙරණුවෝ ඒ සංඥාවෙන් දැන, "ඇවැත්නි, අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදකලාව වැඩම කිරීමට කැමති වන සේක, ඔබ වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය සඳහා සූදානම් වන්නැයි" භික්ෂූන්ට දන්වති. යම් කලකදී භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන වැඩම කිරීමට කැමති වන සේක් ද, එකල්හි ගන්ධකුටි ද්වාරය අඩක් වසා තබා ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිටින සේක. තෙරණුවෝ එම සංඥාවෙන් එය දැන, පාත්‍ර සිවුරු පිළියෙල කර ගැනීම සඳහා භික්ෂූන්ට සංඥා කරති. යම් කලකදී ජනපද චාරිකාවේ වැඩම කිරීමට කැමති වන සේක් ද, එකල්හි බත් පිඬු එකක් හෝ දෙකක් වැඩියෙන් වළඳා, සැමවිටම සක්මන් මළුවට නැග එහා මෙහා සක්මන් කරන සේක. තෙරණුවෝ එම සංඥාවෙන් එය දැන, "ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජනපද චාරිකාවේ වැඩම කිරීමට කැමති වන සේක, ඔබ වහන්සේලා කළ යුතු කටයුතු සම්පාදනය කරගන්නැයි" භික්ෂූන්ට දන්වති.

---

Bhagavā paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni anibaddhavāso ahosi, pacchā pañcavīsati vassāni abbokiṇṇaṃ sāvatthiṃyeva upanissāya vasanto ekadivase [Pg.71] dve ṭhānāni paribhuñjati. Jetavane rattiṃ vasitvā punadivase bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā pācīnadvārena nikkhamitvā pubbārāme divāvihāraṃ karoti. Pubbārāme rattiṃ vasitvā punadivase pācīnadvārena sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā jetavane divāvihāraṃ karoti. Kasmā? Dvinnaṃ kulānaṃ anukampāya. Manussattabhāve ṭhitena hi anāthapiṇḍikena viya aññena kenaci, mātugāmattabhāve ṭhitāya ca visākhāya viya aññāya itthiyā tathāgataṃ uddissa dhanapariccāgo kato nāma natthi, tasmā bhagavā tesaṃ anukampāya ekadivase imāni dve ṭhānāni paribhuñjati. Tasmiṃ pana divase jetavane vasi, tasmā thero – ‘‘ajja bhagavā sāvatthiyaṃ piṇḍāya caritvā sāyanhakāle gattāni parisiñcanatthāya pubbakoṭṭhakaṃ gamissati; athāhaṃ gattāni parisiñcitvā ṭhitaṃ bhagavantaṃ yācitvā rammakassa brāhmaṇassa assamaṃ gahetvā gamissāmi. Evamime bhikkhū bhagavato sammukhā labhissanti dhammakathaṃ savanāyā’’ti cintetvā te bhikkhū evamāha.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රථම බෝධියෙහි වසර විස්සක් ස්ථිර වාසයකින් තොරව වැඩසිටි සේක. පසුව වසර විසිපහක් අඛණ්ඩව සැවැත් නුවරම ඇසුරු කරමින් වසන සේක්, එක් දිනකදී ස්ථාන දෙකක් (ජේතවනය හා පූර්වාරාමය) පරිභෝග කරන සේක. ජේතවනයෙහි රාත්‍රිය ගත කොට පසු දින භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා දකුණු දොරින් සැවැත් නුවරට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කොට, නැගෙනහිර දොරින් නික්ම පූර්වාරාමයෙහි දිවා විහරණය කරන සේක. පූර්වාරාමයෙහි රාත්‍රිය ගත කොට පසු දින නැගෙනහිර දොරින් සැවැත් නුවරට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කොට, දකුණු දොරින් නික්ම ජේතවනයෙහි දිවා විහරණය කරන සේක. ඒ මක්නිසාද යත්? කුලයන් දෙකකට (පවුල් දෙකකට) අනුකම්පා කිරීම පිණිසයි. සැබවින්ම, මනුෂ්‍ය ආත්මයක් ලැබූ අනාථපිණ්ඩික සිටුවරයා මෙන් හෝ ස්ත්‍රී ආත්මයක් ලැබූ විශාඛාව මෙන් හෝ තථාගතයන් වහන්සේ උදෙසා ධනය පරිත්‍යාග කළ වෙනත් කිසිවෙකු නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට අනුකම්පා පිණිස එක් දිනකදී මෙම ස්ථාන දෙකම පරිභෝග කරන සේක. එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජේතවනයෙහි වැඩසිටි සේක. එබැවින් ආනන්ද තෙරණුවෝ මෙසේ සිතූහ: "අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිර, සවස් කාලයේ ශරීරය පැන් සේදීම (පරිසේක කිරීම) පිණිස පූර්ව කොට්ඨකය (නැගෙනහිර දොරටුව) වෙත වැඩම කරන සේක. එකල්හි මම පැන් සෝදා අවසන්ව වැඩසිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කොට රම්මක බ්‍රාහ්මණයාගේ අසපුවට කැඳවාගෙන යන්නෙමි. මෙසේ වූ කල, මෙම භික්ෂූන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේම ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීමට අවස්ථාව ලැබෙනු ඇත." මෙසේ සිතා උන්වහන්සේ එම භික්ෂූන්ට ඒ බව පැවසූහ.

---

Migāramātupāsādoti visākhāya pāsādo. Sā hi migārena seṭṭhinā mātuṭṭhāne ṭhapitattā migāramātāti vuccati. Paṭisallānā vuṭṭhitoti tasmiṃ kira pāsāde dvinnaṃ mahāsāvakānaṃ sirigabbhānaṃ majjhe bhagavato sirigabbho ahosi. Thero dvāraṃ vivaritvā antogabbhaṃ sammajjitvā mālākacavaraṃ nīharitvā mañcapīṭhaṃ paññapetvā satthu saññaṃ adāsi. Satthā sirigabbhaṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ upagamma darathaṃ paṭippassambhetvā uṭṭhāya phalasamāpattiṃ appetvā nisīditvā sāyanhasamaye tato vuṭṭhāsi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paṭisallānā vuṭṭhito’’ti.

'මිගාරමාතු ප්‍රාසාදය' යනු විශාඛාවගේ ප්‍රාසාදයයි. ඇයව මිගාර සිටුවරයා විසින් මවකගේ තනතුරෙහි තැබූ බැවින් ඇයට 'මිගාරමාතා' යැයි කියනු ලැබේ. 'පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ' යනු එම ප්‍රාසාදයෙහි මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙපළකගේ සිරිගැබ් (කුටි) දෙකක් මැද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිරිගැබ පිහිටා තිබුණි. තෙරණුවෝ දොර හැර, සිරිගැබ ඇතුළත අතුගා, මල් හා රොඩු ඉවත් කර, ඇඳ පුටු පනවා ශාස්තෘන් වහන්සේට සංඥා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ සිරිගැබට වැඩම කොට, දකුණු ඇලයෙන් සති සම්පජඤ්ඤයෙන් යුතුව සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපී, ක්ලාන්තය සංසිඳුවාගෙන, නැගිට ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිට, සවස් කාලයේදී එම ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටි සේක. එය අරභයා 'පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ' (භාවනා විවේකයෙන් නැගී සිටි) යැයි වදාරන ලදී.

---

Parisiñcitunti yo hi cuṇṇamattikādīhi gattāni ubbaṭṭento mallakamuṭṭhādīhi vā ghaṃsanto nhāyati, so nhāyatīti vuccati. Yo tathā akatvā pakatiyāva nhāyati, so parisiñcatīti vuccati. Bhagavatopi sarīre tathā haritabbaṃ rajojallaṃ nāma na upalimpati, utuggahaṇatthaṃ pana bhagavā kevalaṃ udakaṃ otarati. Tenāha – ‘‘gattāni parisiñcitu’’nti. Pubbakoṭṭhakoti pācīnakoṭṭhako.

'පරිසිංචිතුං' (පැන් වත්කිරීම) යනු - යමෙක් සුවඳ කුඩු, මැටි ආදියෙන් ශරීරය උලා, මැටි බඳුන් ආදියෙන් පිරිමැද නාන්නේ ද, ඔහු 'නාන්නේය' (න්හායති) යැයි කියනු ලැබේ. යමෙක් එසේ නොකොට ස්වභාවිකවම ජලය වත්කර ගන්නේ ද, ඔහු 'පැන් වත්කර ගන්නේය' (පරිසිංචති) යැයි කියනු ලැබේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයෙහි වනාහි ඉවත් කළ යුතු රජෝජල්ල (කුණු දූවිලි) තැවරෙන්නේ නැත. එසේ වුවත් සෘතු ගුණය (දේශගුණික පහසුව) ලබා ගැනීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හුදෙක් ජලයට බසින සේක. එබැවින් 'ගත්තානි පරිසිංචිතුං' (ශරීරය පැන් වත්කර ගැනීමට) යැයි වදාරන ලදී. 'පුබ්බකෝට්ඨකෝ' යනු නැගෙනහිර දිශාවේ පිහිටි දොරටු මණ්ඩපයයි.

---

Sāvatthiyaṃ [Pg.72] kira vihāro kadāci mahā hoti kadāci khuddako. Tathā hi so vipassissa bhagavato kāle yojaniko ahosi, sikhissa tigāvuto, vessabhussa aḍḍhayojaniko, kakusandhassa gāvutappamāṇo, koṇāgamanassa aḍḍhagāvutappamāṇo, kassapassa vīsatiusabhappamāṇo, amhākaṃ bhagavato kāle aṭṭhakarīsappamāṇo jāto. Tampi nagaraṃ tassa vihārassa kadāci pācīnato hoti, kadāci dakkhiṇato, kadāci pacchimato, kadāci uttarato. Jetavane gandhakuṭiyaṃ pana catunnaṃ mañcapādānaṃ patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalameva.

සැවැත් නුවර විහාරය ඇතැම් විට විශාල වූ අතර ඇතැම් විට කුඩා විය. ඒ මෙසේය: විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයේදී එය යොදුනක් පමණ විය, සිඛී බුදුන් දවස ගාවුත් තුනක් විය, වෙස්සභූ බුදුන් දවස අර්ධ යොදුනක් විය, කකුසඳ බුදුන් දවස ගාවුතක් විය, කෝණාගමන බුදුන් දවස අඩ ගාවුතක් විය, කස්සප බුදුන් දවස උසභ විස්සක් පමණ විය, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයේදී එය කරීස අටක (අට මින්පැල්) ප්‍රමාණයක් විය. එම නගරය ද එම විහාරයට සාපේක්ෂව ඇතැම් කලක නැගෙනහිරින් ද, ඇතැම් කලක දකුණින් ද, ඇතැම් කලක බටහිරින් ද, ඇතැම් කලක උතුරින් ද පිහිටා තිබුණි. එහෙත් ජේතවනයෙහි ගන්ධකුටියෙහි ඇඳෙහි පාද සතර පිහිටන ස්ථානය වනාහි (සියලු බුදුවරුන්ට) නොසැලී පවතින ස්ථානයකි.

---

Cattāri hi acalacetiyaṭṭhānāni nāma mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ isipatane dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ saṅkassanagaradvāre devorohaṇakāle sopānassa patiṭṭhaṭṭhānaṃ mañcapādaṭṭhānanti. Ayaṃ pana pubbakoṭṭhako kassapadasabalassa vīsatiusabhavihārakāle pācīnadvāre koṭṭhako ahosi. So idānipi pubbakoṭṭhakotveva paññāyati. Kassapadasabalassa kāle aciravatī nagaraṃ parikkhipitvā sandamānā pubbakoṭṭhakaṃ patvā udakena bhinditvā mahantaṃ udakarahadaṃ māpesi samatitthaṃ anupubbagambhīraṃ. Tattha ekaṃ rañño nhānatitthaṃ, ekaṃ nāgarānaṃ, ekaṃ bhikkhusaṅghassa, ekaṃ buddhānanti evaṃ pāṭiyekkāni nhānatitthāni honti ramaṇīyāni vippakiṇṇarajatapaṭṭasadisavālikāni. Iti bhagavā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena ayaṃ evarūpo pubbakoṭṭhako tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ. Athāyasmā ānando udakasāṭikaṃ upanesi. Bhagavā rattadupaṭṭaṃ apanetvā udakasāṭikaṃ nivāsesi. Thero dupaṭṭena saddhiṃ mahācīvaraṃ attano hatthagatamakāsi. Bhagavā udakaṃ otari. Sahotaraṇenevassa udake macchakacchapā sabbe suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ. Yantanālikāhi suvaṇṇarasadhārānisiñcamānakālo viya suvaṇṇapaṭapasāraṇakālo viya ca ahosi. Atha bhagavato nhānavattaṃ dassetvā nhatvā paccuttiṇṇassa thero rattadupaṭṭaṃ upanesi. Bhagavā taṃ nivāsetvā vijjulatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā mahācīvaraṃ antantena saṃharitvā padumagabbhasadisaṃ katvā upanītaṃ dvīsu kaṇṇesu gahetvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā paccuttaritvā ekacīvaro aṭṭhāsī’’ti.

නොසැලෙන චෛත්‍යස්ථාන සතරක් නම් වෙයි: මහා බෝධි පල්ලංකය පිහිටි ස්ථානය, ඉසිපතනයේ ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ ස්ථානය, සංකස්ස පුර ද්වාරයෙහි දේව රෝහණය අවස්ථාවේදී සෝපානය (හිණිමඟ) පිහිටි ස්ථානය සහ [බුදුරජාණන් වහන්සේගේ] ඇඳ පාදයන් පිහිටි ස්ථානයයි. මෙම පූර්ව කොට්ඨකය (නැගෙනහිර ද්වාර මණ්ඩපය) වනාහි, කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේගේ කාලයෙහි උසභ විස්සක් පමණ වූ විහාරයෙහි නැගෙනහිර ද්වාරයෙහි වූ මණ්ඩපය විය. එය දැන් පවා 'පුබ්බකෝට්ඨකය' නමින්ම ප්‍රකටව පවතී. කාශ්‍යප දසබලයන් වහන්සේගේ කාලයේදී අචිරවතී නදිය ශ්‍රාවස්තී නුවර වටා ගලා බසිද්දී, පුබ්බකෝට්ඨකය වෙත පැමිණ, ජල පහරින් එය බිඳ දමා, සමතල තොටුපළවල් සහිත වූ ද, ක්‍රමයෙන් ගැඹුරු වන්නා වූ ද විශාල ජල විලක් නිර්මාණය කළාය. එහි රජුට එක් නාන තොටුපළක් ද, වැසියන්ට එකක් ද, භික්ෂු සංඝයාට එකක් ද, බුදුවරුන්ට එකක් ද වශයෙන් වෙන් වෙන් වූ රමණීය නාන තොටුපළවල් විය. ඒවා විසිරුණු රිදී තහඩු බඳු වැලිවලින් යුක්ත විය. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සමඟ මෙබඳු වූ පුබ්බකෝට්ඨකය යම් තැනක ද, ශරීරය සෝදා ගැනීම සඳහා එතැනට වැඩි සේක. ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ දිය රෙද්ද පිළිගැන්වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රතු පැහැති දෙපට සිවුර ඉවත් කොට දිය රෙද්ද හැඳගත් සේක. තෙරුන් වහන්සේ දෙපට සිවුර සමඟ මහා සිවුර ද ස්වකීය හස්තයට ගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජලයට බැසගත් සේක. උන්වහන්සේ ජලයට බසිත්ම, ජලයේ සිටි සියලු මසුන් හා ඉබ්බන් ස්වර්ණ වර්ණ වූහ. එය හරියට යන්ත්‍ර නළ මගින් රන් දිය දහරාවන් වත්කරන කාලයක් මෙන් ද, ස්වර්ණ වස්ත්‍රයක් දිගහරින කාලයක් මෙන් ද විය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්නානය කිරීමේ වත් පිළිවෙත් දක්වා, ස්නානය කොට නැවත ගොඩට වැඩම කළ පසු තෙරුන් වහන්සේ රතු පැහැති දෙපට සිවුර පිළිගැන්වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය හැඳ, විදුලි වැලක් බඳු වූ කායබන්ධනය බැඳ, මහා සිවුර කොන්වලින් නමා නෙළුම් ගැබක් බඳු කොට සාදා, පිළිගන්වන ලදුව එය කොන් දෙකෙන් ගෙන වැඩසිටි සේක. ඒ නිසාම 'පුබ්බකෝට්ඨකයෙහි ශරීරය සෝදාගෙන, ගොඩට පැමිණ, එක් සිවුරක් පමණක් ඇතිව වැඩසිටි සේක' යැයි කියන ලදී.

---

Evaṃ [Pg.73] ṭhitassa pana bhagavato sarīraṃ vikasitakamaluppalasaraṃ sabbapāliphullaṃ pāricchattakaṃ tārāmarīcivikasitaṃ ca gaganatalaṃ siriyā avahasamānaṃ viya virocittha. Byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthetvā ṭhapitā dvattiṃsacandamālā viya, dvattiṃsasūriyamālā viya, paṭipāṭiyā ṭhapitā dvattiṃsacakkavatti dvattiṃsadevarājā dvattiṃsamahābrahmāno viya ca ativiya virocittha, vaṇṇabhūmināmesā. Evarūpesu ṭhānesu buddhānaṃ sarīravaṇṇaṃ vā guṇavaṇṇaṃ vā cuṇṇiyapadehi vā gāthāhi vā atthañca upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā paṭibalena dhammakathikena pūretvā kathetuṃ vaṭṭatīti evarūpesu ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo.

මෙලෙස වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරය වනාහි, විකසිත නෙළුම් හා මානෙල් සහිත විලක් මෙන් ද, මුළුමනින්ම මල් පිපුණු පරසතු රුකක් මෙන් ද, තාරකා රශ්මියෙන් බබළන අහස් තලය මෙන් ද ස්වකීය ශ්‍රී විභූතියෙන් ඒවාට සිනාසෙන්නාක් මෙන් බැබළුණි. උන්වහන්සේගේ බඹයක් පමණ පැතිරෙන රැස් වළල්ලෙන් සුසැදි තිස් දෙකක් වූ මහා පුරුෂ ලක්ෂණ මාලාව වනාහි, අමුණා තබන ලද සඳ මණ්ඩල තිස් දෙකක් මෙන් ද, සූර්ය මණ්ඩල තිස් දෙකක් මෙන් ද, පෙළට සිටුවා ඇති සක්විති රජවරුන් තිස් දෙදෙනෙකු, දෙවි රජවරුන් තිස් දෙදෙනෙකු හෝ මහා බ්‍රහ්මයන් තිස් දෙදෙනෙකු මෙන් අතිශයින් බැබළුණි. මෙය 'වණ්ණ භූමිය' (වර්ණනා භූමිය) නම් වේ. මෙබඳු ස්ථානවලදී බුදුවරුන්ගේ ශරීර වර්ණනාව හෝ ගුණ වර්ණනාව චූර්ණිකා පදවලින් හෝ ගාථාවලින් හෝ අර්ථ සහ උපමා මෙන්ම කරුණු ද ගෙනහැර දක්වමින් දක්ෂ ධර්ම කථිකයෙකු විසින් විස්තරාත්මකව දේශනා කිරීම සුදුසුය. මෙබඳු අවස්ථාවලදී ධර්ම කථිකයාගේ ශක්තිය හඳුනාගත හැකිය.

---

273. Gattāni pubbāpayamānoti pakatibhāvaṃ gamayamāno nirudakāni kurumāno, sukkhāpayamānoti attho. Sodakena gattena cīvaraṃ pārupantassa hi cīvare kaṇṇikā uṭṭhahanti, parikkhārabhaṇḍaṃ dussati. Buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati; padumapatte pakkhittaudakabindu viya udakaṃ vinivattetvā gacchati, evaṃ santepi sikkhāgāravatāya bhagavā, ‘‘pabbajitavattaṃ nāmeta’’nti mahācīvaraṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā purato kāyaṃ paṭicchādetvā aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe thero cintesi – ‘‘bhagavā mahācīvaraṃ pārupitvā migāramātupāsādaṃ ārabbha gamanābhihārato paṭṭhāya dunnivattiyo bhavissati; buddhānañhi adhippāyakopanaṃ nāma ekacārikasīhassa gahaṇatthaṃ hatthappasāraṇaṃ viya; pabhinnavaravāraṇassa soṇḍāya parāmasanaṃ viya; uggatejassa āsīvisassa gīvāya gahaṇaṃ viya ca bhāriyaṃ hoti. Idheva rammakassa brāhmaṇassa assamassa vaṇṇaṃ kathetvā tattha gamanatthāya bhagavantaṃ yācissāmī’’ti. So tathā akāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā ānando…pe… anukampaṃ upādāyā’’ti.

273. 'ගත්තානි පුබ්බාපයමානෝ' යන්නෙහි අර්ථය නම් ශරීරය ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් කරමින්, තෙතමනය ඉවත් කරමින්, වියළවමින් යන්නයි. මන්ද, තෙත සහිත ශරීරයක් ඇතිව සිවුරු පෙරවන තැනැත්තාගේ සිවුරේ පුස් බැඳෙන අතර පරිෂ්කාර භාණ්ඩ ද විනාශ වේ. එහෙත් බුදුවරුන්ගේ ශරීරයෙහි කුණු හෝ දහදිය නොගෑවේ; නෙළුම් පතක වැටුණු දිය බින්දුවක් මෙන් ජලය ඉවතට ගලා යයි. එසේ වුව ද, ශික්ෂා පදයන් කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෙය පැවිදි වතකි' යැයි සලකා මහා සිවුර කොන් දෙකෙන් ගෙන ශරීරයේ ඉදිරිපස වසාගෙන වැඩසිටි සේක. එම මොහොතෙහි තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා සිවුර පෙරවාගෙන මිගාරමාතෘ ප්‍රාසාදය වෙත වැඩම කිරීමට අදහස් කළ පසු උන්වහන්සේ වළක්වා ගැනීම අපහසු වනු ඇත. මන්ද, බුදුවරුන්ගේ අදහස වෙනස් කිරීම යනු තනිව හැසිරෙන සිංහ රාජයෙකු ඇල්ලීමට අත දිගු කිරීම වැනි ය, මත් වූ හස්ති රාජයෙකුගේ සොඬ අල්ලන්නට යාම වැනි ය, මහා තෙදවත් විෂඝෝර සර්පයෙකුගේ බෙල්ලෙන් ඇල්ලීමට තැත් කිරීම වැනි ඉතා දුෂ්කර හා බරපතල කරුණකි. එබැවින් මෙහිදීම රම්මක බ්‍රාහ්මණයාගේ අසපුවෙහි ගුණ පවසා, එහි වැඩම කරවන ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ආයාචනා කරමි' යි සිතූහ. තෙරුන් වහන්සේ එලෙසම කළහ. ඒ නිසා 'එවිට ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ... අනුකම්පාව පෙරදැරිව' යනාදිය කියන ලදී.

---

Tattha anukampaṃ upādāyāti bhagavato sammukhā dhammiṃ kathaṃ sossāmāti taṃ assamaṃ gatānaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ anukampaṃ paṭicca, tesu kāruññaṃ katvāti attho. Dhammiyā kathāyāti dasasu pāramitāsu aññatarāya [Pg.74] pāramiyā ceva mahābhinikkhamanassa ca vaṇṇaṃ kathayamānā sannisinnā honti. Āgamayamānoti olokayamāno. Ahaṃ buddhoti sahasā appavisitvā yāva sā kathā niṭṭhāti, tāva aṭṭhāsīti attho. Aggaḷaṃ ākoṭesīti agganakhena kavāṭe saññaṃ adāsi. Vivariṃsūti sotaṃ odahitvāva nisinnattā taṅkhaṇaṃyeva āgantvā vivariṃsu.

එහි 'අනුකම්පං උපාදාය' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි දහම් කතා අසමුයි සිතා එම අසපුවට ගොස් සිටි පන්සියයක් පමණ වූ භික්ෂූන් කෙරෙහි ඇති වූ අනුකම්පාව නිසා, ඔවුන් කෙරෙහි කරුණාව දක්වා යන අර්ථයයි. 'ධම්මියා කතාය' යනු දස පාරමිතාවන්ගෙන් එක්තරා පාරමිතාවක ගුණ සහ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි ගුණ පවසමින් රැස්ව සිටියහ යන්නයි. 'ආගමයමානෝ' යනු බලා සිටිමින් යන්නයි. 'මම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙමි' යි සිතා හදිසියේ ඇතුළු නොවී, එම දහම් කතාව අවසන් වන තුරු වැඩසිටි සේක යන අර්ථයයි. 'අග්ගළං ආකෝටේසි' යනු නිය අගින් දොරට තට්ටු කොට සංඥාවක් ලබා දුන් සේක යන්නයි. 'විවරිංසු' යනු කන් යොමු කරගෙනම හිඳ සිටි බැවින්, ඒ මොහොතෙහිම පැමිණ දොර විවෘත කළහ යන්නයි.

---

Paññatte āsaneti buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati, sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā kira attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, sakkhissati nu kho visesaṃ nibbattetuṃ no vā’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakke vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā abhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti; tasmiṃ khaṇe, ‘bhante, idha nisīdatha, idha nisīdathā’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāro’’ti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā kaṭṭhaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālikapuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṅkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti. Idha pana pakatipaññattameva āsanaṃ ahosi, taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane nisīdī’’ti.

‘පඤ්ඤත්තේ ආසනේ’ යනු, බුද්ධ කාලයේදී යම් යම් තැනක එක් භික්ෂුවක් හෝ වාසය කරයිද, ඒ සෑම තැනකම බුද්ධාසනයක් පනවා තිබූ බව කියවේ. ඒ මන්ද යත්? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ සමීපයෙන් කමටහන් ගෙන පහසු ස්ථානවල වෙසෙන භික්ෂූන් වහන්සේලා පිළිබඳව ‘මොහු මා සමීපයෙන් කමටහන් ගෙන ගියේය, ඔහුට විශේෂ අධිගමනයක් ඇති කර ගැනීමට හැකිවේද නැද්ද’ යන්න මෙනෙහි කරන සේක. එකල්හි කමටහන් අත්හැර අකුසල විතර්කයන්හි යෙදෙන ඒ භික්ෂුව දැක, ‘මා වැනි ශාස්තෘවරයෙකු සමීපයෙන් කමටහන් ගෙන වාසය කරන මේ කුලපුත්‍රයා අකුසල විතර්කයන්ගෙන් යටපත් වී, කෙළවරක් නැති වට්ට දුක්ඛයෙහි ගිලෙන්නට ඉඩ දෙන්නේ කෙසේද’ යයි සිතා, ඔහුට අනුග්‍රහ පිණිස එම ස්ථානයේදීම තමන් වහන්සේව පෙන්වා (පෙනී සිට), ඒ කුලපුත්‍රයාට අවවාද දී, අහසට පැන නැගී නැවත තමන් වහන්සේ වාසය කරන ස්ථානයටම වැඩි සේක. මෙසේ අවවාද ලබන ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ අපගේ සිත දැන වැඩම කොට අප සමීපයෙහිම සිට පෙනී සිටින සේක. එවැනි මොහොතක ස්වාමීනී, මෙහි වැඩ හිඳින්න, මෙහි වැඩ හිඳින්න යයි පවසමින් ආසනයක් සෙවීම මහත් බරකි’ යි සිතූහ. එසේ සිතා ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ආසනයක් පනවාගෙනම වාසය කරති. යමෙකුට පුටුවක් ඇත්නම් ඔහු එය පනවයි. පුටුවක් නැතිනම් ඇඳක් හෝ ලෑල්ලක් හෝ ලීයක් හෝ ගලක් හෝ වැලි ගොඩක් හෝ පනවයි. එයද සොයාගත නොහැකි වූවෝ පැරණි කොළ රොඩු එක්රැස් කර එහි පංසුකූල සිවුර අතුරා තබති. මෙහිදී නම් නිරන්තරයෙන් පනවන ලද ආසනයක් තිබුණි. එය අරභයා ‘පැනවූ ආසනයෙහි වැඩ සිටියේය’ යි පවසන ලදී.

---

Kāya nutthāti katamāya nu kathāya sannisinnā bhavathāti attho. ‘‘Kāya netthā’’tipi pāḷi, tassā katamāya nu etthāti attho. ‘‘Kāya notthā’’tipi pāḷi, tassāpi purimoyeva attho. Antarā kathāti kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ antarā aññā ekā kathā. Vippakatāti mama āgamanapaccayā apariniṭṭhitā sikhaṃ appattā. Atha bhagavā anuppattoti [Pg.75] atha etasmiṃ kāle bhagavā āgato. Dhammī vā kathāti dasakathāvatthunissitā vā dhammī kathā. Ariyo vā tuṇhībhāvoti ettha pana dutiyajjhānampi ariyo tuṇhībhāvo mūlakammaṭṭhānampi. Tasmā taṃ jhānaṃ appetvā nisinnopi, mūlakammaṭṭhānaṃ gahetvā nisinnopi bhikkhu ariyena tuṇhībhāvena nisinnoti veditabbo.

‘කාය නුත්ථා’ යනු කවර කතාවකින් යුක්තව රැස්ව සිටින්නහුද යන අර්ථයයි. ‘කාය නෙත්ථා’ යනුවෙන්ද පාළියක් ඇත, එහි අර්ථයද ‘මෙතැන කවර කතාවක්ද’ යන්නයි. ‘කාය නොත්ථා’ යනුවෙන්ද පාළියක් ඇති අතර එහි අර්ථයද පෙර සඳහන් කළ අර්ථයමය. ‘අන්තරා කථා’ යනු කමටහන් මෙනෙහි කිරීම, පෙළ හැදෑරීම, අර්ථ විමසීම ආදිය අතරතුර කෙරෙන වෙනත් එක් කතාවකි. ‘විප්පකතා’ යනු මාගේ පැමිණීම හේතුවෙන් නිම නොකළ, අවසානයට පත් නොවූ කතාවයි. ‘අථ භගවා අනුප්පත්තෝ’ යනු ඉක්බිති එම අවස්ථාවේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක යන්නයි. ‘ධම්මී කථා’ යනු දස කථා වස්තූන් ඇසුරු කළ ධර්ම කතාවයි. ‘අරියෝ වා තුණ්හීභාවෝ’ යන මෙහිදී දෙවන දැහැනද ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවකි, මූල කමටහනද ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවකි. එබැවින් ඒ දැහැනට සමවැදී වැඩසිටින භික්ෂුව හෝ මූල කමටහන මෙනෙහි කරමින් වැඩසිටින භික්ෂුව හෝ ‘ආර්ය නිශ්ශබ්දතාවයෙන් යුක්තව වැඩසිටින්නේය’ යි දත යුතුය.

---

274. Dvemā, bhikkhave, pariyesanāti ko anusandhi? Te bhikkhū sammukhā dhammiṃ kathaṃ sossāmāti therassa bhāraṃ akaṃsu, thero tesaṃ assamagamanamakāsi. Te tattha nisīditvā atiracchānakathikā hutvā dhammiyā kathāya nisīdiṃsu. Atha bhagavā ‘‘ayaṃ tumhākaṃ pariyesanā ariyapariyesanā nāmā’’ti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha katamā ca, bhikkhave, anariyapariyesanāti ettha yathā maggakusalo puriso paṭhamaṃ vajjetabbaṃ apāyamaggaṃ dassento ‘‘vāmaṃ muñcitvā dakkhiṇaṃ gaṇhā’’ti vadati. Evaṃ bhagavā desanākusalatāya paṭhamaṃ vajjetabbaṃ anariyapariyesanaṃ ācikkhitvā pacchā itaraṃ ācikkhissāmīti uddesānukkamaṃ bhinditvā evamāha. Jātidhammoti jāyanasabhāvo. Jarādhammoti jīraṇasabhāvo. Byādhidhammoti byādhisabhāvo. Maraṇadhammoti maraṇasabhāvo. Sokadhammoti socanakasabhāvo. Saṃkilesadhammoti saṃkilissanasabhāvo.

274. ‘ද්වේමා භික්ඛවේ පරියේසනා’ යන්නෙහි අනුසන්ධිය කුමක්ද? ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියෙන් ධර්ම කතාව අසන්නෙමුයි ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට ඒ වගකීම පැවරූහ. තෙරුන් වහන්සේ ඔවුන්ව එම අසපුවට කැඳවාගෙන ගියහ. ඔවුහු එහි වාසය කරමින් තිරශ්චීන කථාවලින් තොරව ධර්ම කථාවෙන් යුක්තව හිඳගත්තෝය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘ඔබලාගේ මේ සෙවීම ආර්ය පර්යේෂණයක් (උතුම් සෙවීමක්) වන්නේය’ යයි පෙන්වා දීම පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘කතමා ච භික්ඛවේ අනරිය පරියේසනා’ යන මෙහිදී, මාර්ගය පිළිබඳ දන්නා මිනිසෙකු පළමුව වැළැක්විය යුතු වැරදි මාර්ගය පෙන්වමින් ‘වම අතහැර දකුණ ගන්න’ යයි පවසන්නාක් මෙනි. එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කෞශල්‍යය හේතුවෙන් පළමුව අත්හළ යුතු අනර්ය පර්යේෂණය (අධම සෙවීම) පවසා, පසුව අනෙක් කාරණය පවසමියි උද්දේශ අනුක්‍රමය වෙනස් කර මෙසේ වදාළ සේක. ‘ජාතිධම්මෝ’ යනු ඉපදෙන ස්වභාවයයි. ‘ජරාධම්මෝ’ යනු දිරා යන ස්වභාවයයි. ‘බ්‍යාධිධම්මෝ’ යනු ලෙඩ වන ස්වභාවයයි. ‘මරණධම්මෝ’ යනු මියයන ස්වභාවයයි. ‘සෝකධම්මෝ’ යනු ශෝක කරන ස්වභාවයයි. ‘සංකිලෙසධම්මෝ’ යනු කෙලෙස් නිසා කිලිටි වන ස්වභාවයයි.

---

Puttabhariyanti puttā ca bhariyā ca. Esa nayo sabbattha. Jātarūparajatanti ettha pana jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti yaṃkiñci vohārūpagaṃ lohamāsakādi. Jātidhammā hete, bhikkhave, upadhayoti ete pañcakāmaguṇūpadhayo nāma honti, te sabbepi jātidhammāti dasseti. Byādhidhammavārādīsu jātarūparajataṃ na gahitaṃ, na hetassa sīsarogādayo byādhayo nāma honti, na sattānaṃ viya cutisaṅkhātaṃ maraṇaṃ, na soko uppajjati. Ayādīhi pana saṃkilesehi saṃkilissatīti saṃkilesadhammavāre gahitaṃ. Tathā utusamuṭṭhānattā jātidhammavāre. Malaṃ gahetvā jīraṇato jarādhammavāre ca.

‘පුත්තභරියං’ යනු පුත්‍රයන් හා භාර්යාවන්ය. සියලු පදවල නීතිය මෙසේමය. ‘ජාතරූපරජතං’ යන මෙහි ‘ජාතරූප’ යනු රන් වේ. ‘රජත’ යනු ගනුදෙනු සඳහා භාවිත වන ලෝහමය කාසි ආදියයි. ‘ජාතිධම්මා හේතේ භික්ඛවේ උපධයෝ’ යනු මේ සියල්ල පංච කාම ගුණයන් සඳහා වූ උපධි වන අතර, ඒ සියල්ලම ඇතිවන (ජාති) ස්වභාවයෙන් යුක්ත බව පෙන්වයි. ව්‍යාධි ධර්ම ආදී වාරයන්හිදී රන් රිදී ගැන සඳහන් නොකළේ, ඒවාට හිසරදය වැනි රෝග හෝ සත්වයන් මෙන් මරණය හෝ ශෝකය හෝ ඇති නොවන බැවිනි. එහෙත් යකඩ ආදී කිලිටු වන දේ සමඟ මිශ්‍ර වීමෙන් ඒවා කිලිටි වන බැවින් සංකිලේශ ධර්ම වාරයෙහි ඒවා ඇතුළත් කරන ලදී. එසේම ඍතු විපර්යාසයන් නිසා ඇතිවන හෙයින් ජාති ධර්ම වාරයටද, මළකඩ බැඳීමෙන් දිරා යන බැවින් ජරා ධර්ම වාරයටද ඒවා ඇතුළත් කරන ලදී.

---

275. Ayaṃ [Pg.76], bhikkhave, ariyā pariyesanāti, bhikkhave, ayaṃ niddosatāyapi ariyehi pariyesitabbatāyapi ariyapariyesanāti veditabbā.

275. ‘අයං භික්ඛවේ අරියා පරියේසනා’ යනු, මහණෙනි, මෙය නිර්දෝෂී බැවින්ද, ආර්යයන් විසින් සොයා යා යුතු බැවින්ද ‘ආර්ය පර්යේෂණය’ යයි දත යුතුය.

---

276. Ahampi sudaṃ, bhikkhaveti kasmā ārabhi? Mūlato paṭṭhāya mahābhinikkhamanaṃ dassetuṃ. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘bhikkhave, ahampi pubbe anariyapariyesanaṃ pariyesiṃ. Svāhaṃ taṃ pahāya ariyapariyesanaṃ pariyesitvā sabbaññutaṃ patto. Pañcavaggiyāpi anariyapariyesanaṃ pariyesiṃsu. Te taṃ pahāya ariyapariyesanaṃ pariyesitvā khīṇāsavabhūmiṃ pattā. Tumhepi mama ceva pañcavaggiyānañca maggaṃ āruḷhā. Ariyapariyesanā tumhākaṃ pariyesanā’’ti mūlato paṭṭhāya attano mahābhinikkhamanaṃ dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi.

276. ‘අහම්පි සුදං භික්ඛවේ’ යයි මෙම දේශනාව ආරම්භ කළේ කුමක් නිසාද? මුල පටන්ම මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය පෙන්වා දීම පිණිසය. උන්වහන්සේට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: ‘මහණෙනි, මමද පෙර අනර්ය පර්යේෂණයන්හි (වැරදි සෙවීම්හි) යෙදුණෙමි. එවැනි වූ මම එය අත්හැර ආර්ය පර්යේෂණයෙහි (උතුම් සෙවීමෙහි) යෙදී සර්වඥතා ඥානයට පැමිණියෙමි. පංචවග්ගීය භික්ඛූන් වහන්සේලාද අනර්ය පර්යේෂණයෙහි යෙදුණහ. ඔවුහුද එය අත්හැර ආර්ය පර්යේෂණයෙහි යෙදී රහත් භූමියට පැමිණියහ. ඔබලාද මාගේත් පංචවග්ගීය භික්ඛූන් වහන්සේලාගේත් ඒ මාර්ගයට පැමිණ සිටින්නෝය. එබැවින් ආර්ය පර්යේෂණය ඔබලාගේද පර්යේෂණය වන්නේය’ යයි මුල පටන්ම තමන් වහන්සේගේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය පෙන්වා දෙනු පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

---

277. Tattha daharova samānoti taruṇova samāno. Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso, añjanavaṇṇakesova hutvāti attho. Bhadrenāti bhaddakena. Paṭhamena vayasāti tiṇṇaṃ vayānaṃ paṭhamavayena. Akāmakānanti anicchamānānaṃ, anādaratthe sāmivacanaṃ. Assūni mukhe etesanti assumukhā; tesaṃ assumukhānaṃ, assukilinnamukhānanti attho. Rudantānanti kanditvā rodamānānaṃ. Kiṃ kusalagavesīti kiṃ kusalanti gavesamāno. Anuttaraṃ santivarapadanti uttamaṃ santisaṅkhātaṃ varapadaṃ, nibbānaṃ pariyesamānoti attho. Yena āḷāro kālāmoti ettha āḷāroti tassa nāmaṃ, dīghapiṅgalo kireso. Tenassa āḷāroti nāmaṃ ahosi. Kālāmoti gottaṃ. Viharatāyasmāti viharatu āyasmā. Yattha viññū purisoti yasmiṃ dhamme paṇḍito puriso. Sakaṃ ācariyakanti attano ācariyasamayaṃ. Upasampajja vihareyyāti paṭilabhitvā vihareyya. Ettāvatā tena okāso kato hoti. Taṃ dhammanti taṃ tesaṃ samayaṃ tantiṃ. Pariyāpuṇinti sutvāva uggaṇhiṃ.

277. එහි 'දහරෝව සමානෝ' යනු තරුණ වූයේ ම ය. 'සුසුකාළකේසෝ' යනු මැනවින් කළු පැහැති කේශ කලාපයක් ඇති, අඳුන් වන් පැහැති කෙස් ඇති බව යනු අර්ථයයි. 'භද්‍රේන' යනු යහපත් වූ. 'පඨමේන වයසා' යනු තිස් අවුරුදු වූ තුන් වයස් අතුරින් පළමු වයසින් යුක්තව ය. 'අකාමකානං' යනු අකමැති වූවන්ගේ (මව්පියන්ගේ) යන අර්ථයයි, මෙය අනාදර අර්ථයෙහි ෂෂ්ඨී විභක්තියයි. 'අස්සූනි මුඛේ ඒතේසන්ති අස්සුමුඛා' යනු ඔවුන්ගේ මුහුණෙහි කඳුළු පවතින බැවින් 'අස්සුමුඛ' නම් වේ; එම කඳුළින් තෙත් වූ මුහුණු ඇති මව්පියන්ගේ යනු අර්ථයයි. 'රුදන්තානං' යනු හඬා වැලපෙමින් සිටියදී ය. 'කිං කුසලගවේසී' යනු කුසලය නම් කිමෙක්දැයි සොයමින් ය. 'අනුත්තරං සන්තිවරපදං' යනු උත්තම වූ ශාන්තිය යැයි කියනු ලබන උතුම් පදය වන නිර්වාණය සොයමින් යනු අර්ථයයි. 'යේන ආළාරෝ කාලාමෝ' යන මෙහි 'ආළාර' යනු ඒ සෘෂිවරයාගේ නමයි, ඔහු දීර්ඝ වූ සිරුරක් හා රන්වන් පැහැති ඇස් ඇති අයෙකු වූ බව කියවේ. එහෙයින් ඔහුට 'ආළාර' යන නම විය. 'කාලාමෝ' යනු ඔහුගේ ගෝත්‍රයයි. 'විහරතායස්මා' යනු ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ වෙසෙත්වා යන්නයි. 'යත්ථ විඤ්ඤූ පුරිසෝ' යනු යම් ධර්මයක් කෙරෙහි ප්‍රඥාවන්ත පුරුෂයා (දැනගන්නේද). 'සකං ආචරියකං' යනු තමන්ගේ ආචාර්යවරයාගේ දර්ශනය හෙවත් වාදයයි. 'උපසම්පජ්ජ විහරෙය්‍යා' යනු එම ධර්මය ලබාගෙන (අත්පත් කරගෙන) වාසය කරන්නේය. මෙපමණකින් ඒ ආළාර කාලාමයන් විසින් අවකාශය ලබා දෙන ලදී. 'තං ධම්මං' යනු ඔවුන්ගේ ඒ ධර්මය හෙවත් දර්ශන ක්‍රමයයි. 'පරියාපුණිං' යනු අසා දැනගත් පමණින් ම මතක තබා ගත්තෙමි.

---

Oṭṭhapahatamattenāti tena vuttassa paṭiggahaṇatthaṃ oṭṭhapaharaṇamattena; aparāparaṃ katvā oṭṭhasañcaraṇamattakenāti attho. Lapitalāpanamattenāti tena lapitassa paṭilāpanamattakena. Ñāṇavādanti jānāmīti vādaṃ[Pg.77]. Theravādanti thirabhāvavādaṃ, thero ahametthāti etaṃ vacanaṃ. Ahañceva aññe cāti na kevalaṃ ahaṃ, aññepi bahū evaṃ vadanti. Kevalaṃ saddhāmattakenāti paññāya asacchikatvā suddhena saddhāmattakeneva. Bodhisatto kira vācāya dhammaṃ uggaṇhantoyeva, ‘‘na kālāmassa vācāya pariyattimattameva asmiṃ dhamme, addhā esa sattannaṃ samāpattīnaṃ lābhī’’ti aññāsi, tenassa etadahosi.

'ඕට්ඨපහතමත්තෙන' යනු ඔහු පැවසූ දෙය පිළිගැනීම සඳහා තොල් සෙලවීම පමණකින්, හුදෙක් තොල් සෙලවීම ම කළා වූ යනු අර්ථයයි. 'ලපිතලාපනමත්තෙන' යනු ඔහු විසින් පවසන ලද්ද ඒ අයුරින්ම අනුකරණය කරමින් පැවසීම පමණකින් ය. 'ඤාණවාදං' යනු 'මම දනිමි' යන වාදයයි. 'ථේරවාදං' යනු තිර ස්වභාවය පිළිබඳ වාදයයි, එනම් 'මම මෙහි ස්ථීරව පිහිටා සිටිමි' යන වචනයයි. 'අහඤ්චේව අඤ්ඤේ ච' යනු මම පමණක් නොව, අන් බොහෝ දෙනෙක් ද මෙසේ පවසති යන්නයි. 'කේවලං සද්ධාමත්තකේන' යනු ප්‍රඥාවෙන් සාක්ෂාත් නොකොට හුදෙක් ශ්‍රද්ධාව පමණකින් ම ය. බෝසතාණන් වහන්සේ වචනයෙන් පමණක් ධර්මය ඉගෙන ගන්නා අතරතුරේදීම, "ආළාර කාලාමයන් හට මෙම ධර්මයෙහි වචන මාත්‍ර වූ පරියප්තිය පමණක් නොව, ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු සප්ත සමාපත්තීන් ලාභියෙකැ"යි දැනගත් සේක, එහෙයින් උන්වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය.

---

Ākiñcaññāyatanaṃ pavedesīti ākiñcaññāyatanapariyosānā satta samāpattiyo maṃ jānāpesi. Saddhāti imāsaṃ sattannaṃ samāpattīnaṃ nibbattanatthāya saddhā. Vīriyādīsupi eseva nayo. Padaheyyanti payogaṃ kareyyaṃ. Nacirasseva taṃ dhammaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsinti bodhisatto kira vīriyaṃ paggahetvā katipāhaññeva satta suvaṇṇanisseṇiyo pasārento viya satta samāpattiyo nibbattesi; tasmā evamāha.

'ආකිංචඤ්ඤායතනං පවේදේසි' යනු ආකිංචඤ්ඤායතන ධ්‍යානය අවසාන කොට ඇති සප්ත සමාපත්තීන් මට දැනුම් දුන්නේය යන්නයි. 'සද්ධා' යනු මෙම සප්ත සමාපත්තීන් උපදවා ගැනීම සඳහා අවශ්‍ය වන ශ්‍රද්ධාවයි. වීර්යය ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'පදහෙය්‍යං' යනු භාවනානුයෝගී උත්සාහය කළ යුතුය යන්නයි. 'නචිරස්සේව තං ධම්මං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහාසිං' යනු බෝසතාණන් වහන්සේ වීර්යය වඩා දින කිහිපයකින්ම රන් හිණිමං සතක් දිග හරින්නාක් මෙන් සප්ත සමාපත්තීන් උපදවා ගත් සේක; එහෙයින් මෙසේ වදාළ සේක.

---

Lābhā no, āvusoti anusūyako kiresa kālāmo. Tasmā ‘‘ayaṃ adhunāgato, kinti katvā imaṃ dhammaṃ nibbattesī’’ti usūyaṃ akatvā pasanno pasādaṃ pavedento evamāha. Ubhova santā imaṃ gaṇaṃ pariharāmāti ‘‘mahā ayaṃ gaṇo, dvepi janā pariharāmā’’ti vatvā gaṇassa saññaṃ adāsi, ‘‘ahampi sattannaṃ samāpattīnaṃ lābhī, mahāpurisopi sattannameva, ettakā janā mahāpurisassa santike parikammaṃ uggaṇhatha, ettakā mayha’’nti majjhe bhinditvā adāsi. Uḷārāyāti uttamāya. Pūjāyāti kālāmassa kira upaṭṭhākā itthiyopi purisāpi gandhamālādīni gahetvā āgacchanti. Kālāmo – ‘‘gacchatha, mahāpurisaṃ pūjethā’’ti vadati. Te taṃ pūjetvā yaṃ avasiṭṭhaṃ hoti, tena kālāmaṃ pūjenti. Mahagghāni mañcapīṭhāni āharanti; tānipi mahāpurisassa dāpetvā yadi avasiṭṭhaṃ hoti, attanā gaṇhāti. Gatagataṭṭhāne varasenāsanaṃ bodhisattassa jaggāpetvā sesakaṃ attanā gaṇhāti. Evaṃ uḷārāya pūjāya pūjesi. Nāyaṃ dhammo nibbidāyātiādīsu ayaṃ sattasamāpattidhammo neva vaṭṭe nibbindanatthāya, na virajjanatthāya, na rāgādinirodhatthāya, na [Pg.78] upasamatthāya, na abhiññeyyadhammaṃ abhijānanatthāya, na catumaggasambodhāya, na nibbānasacchikiriyāya saṃvattatīti attho.

'ලාභා නෝ ආවුසෝ' යනු ඇවැත්නි, අපට ලාභයකි; මක්නිසාද යත් මේ කාලාම තෙමේ ඊර්ෂ්‍යා නොකරන්නෙකු වූ බැවිනි. එහෙයින්, "මොහු දැන් පැමිණ, කුමක් කර මෙතරම් ඉක්මනින් මේ ධර්මය උපදවා ගත්තේ දැ"යි ඊර්ෂ්‍යා නොකොට, පැහැදුණු සිතින් යුතුව තමාගේ ප්‍රසාදය ප්‍රකාශ කරමින් මෙසේ කීවේය. 'උභෝව සන්තා ඉමං ගණං පරිහරාමා' යනු "මේ පිරිස විශාලය, අපි දෙදෙනාම එක්ව පාලනය කරමු"යි පවසා පිරිසට ඒ බව දැනුම් දුන්නේය. "මම ද සප්ත සමාපත්තීන් ලාභියෙක්මි, මේ මහා පුරුෂයා ද සප්ත සමාපත්තීන් ලාභියෙකි. මෙපමණ පිරිසක් මහා පුරුෂයා සමීපයෙහි පරිකර්මය (භාවනා ක්‍රම) ඉගෙන ගන්න" යැයි පවසමින් පිරිස මැදින් බෙදා වෙන් කර දුන්නේය. 'උළාරායා' යනු උත්තම වූ. 'පූජායා' යනු කාලාමයන්ගේ උපස්ථායක ස්ත්‍රී පුරුෂයන් ගන්ධ මාලාදී දෑ ගෙන එන කල්හි, කාලාමයන් "ගොස් මහා පුරුෂයාට පූජා කරන්න" යැයි පවසයි. ඔවුහු උන්වහන්සේට පූජා කර ඉතිරි වන දෙයින් කාලාමයන්ට පූජා කරති. අගනා ඇඳ පුටු ආදිය ගෙන එන විට ඒවා ද මහා පුරුෂයාට ලබා දී, ඉතිරි වුවහොත් පමණක් තමා පරිහරණය කරයි. යන යන තැන උතුම් සේනාසන බෝසතාණන් වහන්සේට පිළියෙළ කරවා ඉතිරිය තමා ගනියි. මෙලෙස උදාර පූජාවෙන් පිදීය. 'නායං ධම්මෝ නිබ්බිදායා' යනාදී තන්හි, මේ සප්ත සමාපත්ති ධර්මය වට සසර කෙරෙහි කලකිරීම පිණිසවත්, නොඇලීම පිණිසවත්, (රාගාදී) නිරෝධය පිණිසවත්, සංසිඳීම පිණිසවත්, විශිෂ්ට ලෙස අවබෝධ කරගත යුතු ධර්මය අවබෝධ කරගනු පිණිසවත්, චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධය පිණිසවත්, නිර්වාණය සාක්ෂාත් කිරීම පිණිසවත් හේතු නොවේ යනු අර්ථයයි.

---

Yāvadeva ākiñcaññāyatanūpapattiyāti yāva saṭṭhikappasahassāyuparimāṇe ākiñcaññāyatanabhave upapatti, tāvadeva saṃvattati, na tato uddhaṃ. Evamayaṃ punarāvattanadhammoyeva; yañca ṭhānaṃ pāpeti, taṃ jātijarāmaraṇehi aparimuttameva maccupāsaparikkhittamevāti. Tato paṭṭhāya ca pana mahāsatto yathā nāma chātajjhattapuriso manuññabhojanaṃ labhitvā sampiyāyamānopi bhuñjitvā pittavasena vā semhavasena vā makkhikāvasena vā chaḍḍetvā puna ekaṃ piṇḍampi bhuñjissāmīti manaṃ na uppādeti; evameva imā satta samāpattiyo mahantena ussāhena nibbattetvāpi, tāsu imaṃ punarāvattikādibhedaṃ ādīnavaṃ disvā, puna imaṃ dhammaṃ āvajjissāmi vā samāpajjissāmi vā adhiṭṭhahissāmi vā vuṭṭhahissāmi vā paccavekkhissāmi vāti cittameva na uppādesi. Analaṅkaritvāti alaṃ iminā, alaṃ imināti punappunaṃ alaṅkaritvā. Nibbijjāti nibbinditvā. Apakkaminti agamāsiṃ.

'යාවදේව ආකිංචඤ්ඤායතනූපපත්තියා' යනු කල්ප සැට දහසක් ආයුෂ ඇති ආකිංචඤ්ඤායතන භවයෙහි උපත යම් තාක් ද ඒ තාක්ම පවතියි, ඉන් ඔබ්බට ප්‍රතිඵලයක් නැත. මෙසේ මෙය නැවත කාම ලෝකයට පැමිණෙන ස්වභාවය ඇත්තක්ම ය; එය ජාති ජරා මරණයන්ගෙන් නොමිදුණු, මාර පාශයෙන් වට වූවක්ම ය. එතැන් සිට බෝසතාණන් වහන්සේ, කුසගින්නෙන් පෙළෙන පුරුෂයෙකු ප්‍රණීත ආහාරයක් ලබා මහත් කැමැත්තෙන් අනුභව කොට, පිත හෝ සෙම හෝ අපිරිසිදු බව නිසා එය වමනය කර දමා නැවත එක් බත් පිඬක්වත් අනුභව කරමියි සිතක් ඇති නොකරන්නාක් මෙන්; මෙලෙසම මේ සප්ත සමාපත්තීන් මහත් උත්සාහයෙන් උපදවා ගත්තද, ඒවායෙහි නැවත සසරට පැමිණීම ආදී දෝෂ දැක, නැවත මේ ධර්මය මෙනෙහි කරමියි හෝ සමවදිමියි හෝ අධිෂ්ඨාන කරමියි හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමියි හෝ යන සිතකුදු උපදවා නොගත් සේක. 'අනලංකරිත්වා' යනු මෙයින් පලක් නැතැයි සිතා නැවත නැවතත් එය සරසා (වැළඳ) නොගෙන ය. 'නිබ්බිජ්ජා' යනු කලකිරී ය. 'අපක්කමිං' යනු නික්ම ගියෙමි.

---

278. Na kho rāmo imaṃ dhammanti idhāpi bodhisatto taṃ dhammaṃ uggaṇhantoyeva aññāsi – ‘‘nāyaṃ aṭṭhasamāpattidhammo udakassa vācāya uggahitamattova, addhā panesa aṭṭhasamāpattilābhī’’ti. Tenassa etadahosi – ‘‘na kho rāmo…pe… jānaṃ passaṃ vihāsī’’ti. Sesamettha purimavāre vuttanayeneva veditabbaṃ.

278. 'න ඛෝ රාමෝ ඉමං ධම්මං' යන මෙහි ද බෝසතාණන් වහන්සේ ඒ ධර්මය ඉගෙන ගන්නා අතරතුරේදීම, "රාම පුත්‍ර උදකයන් හට මෙම අෂ්ට සමාපත්ති ධර්මය වචන මාත්‍රයෙන් උගත් දෙයක් පමණක් නොවේ, ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු අෂ්ට සමාපත්ති ලාභියෙකැ"යි දැනගත් සේක. එහෙයින් උන්වහන්සේට, "රාම තෙමේ... දැන ගනිමින් දකිමින් වාසය කළේය" යන අදහස විය. මෙහි ඉතිරි කොටස පෙර වාරයෙහි (ආළාර කාලාම වාරයෙහි) කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

---

279. Yena uruvelā senānigamoti ettha uruvelāti mahāvelā, mahāvālikarāsīti attho. Atha vā urūti vālikā vuccati; velāti mariyādā, velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evamettha attho daṭṭhabbo. Atīte kira anuppanne buddhe dasasahassā kulaputtā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā tasmiṃ padese viharantā ekadivasaṃ sannipatitvā katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘kāyakammavacīkammāni nāma paresampi pākaṭāni honti, manokammaṃ pana apākaṭaṃ. Tasmā yo kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ vā vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakketi, tassa añño codako [Pg.79] nāma natthi; so attanāva attānaṃ codetvā pattapuṭena vālikaṃ āharitvā imasmiṃ ṭhāne ākiratu, idamassa daṇḍakamma’’nti. Tato paṭṭhāya yo tādisaṃ vitakkaṃ vitakketi, so tattha pattapuṭena vālikaṃ ākirati, evaṃ tattha anukkamena mahāvālikarāsi jāto. Tato taṃ pacchimā janatā parikkhipitvā cetiyaṭṭhānamakāsi; taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘uruvelāti mahāvelā, mahāvālikarāsīti attho’’ti. Tameva sandhāya vuttaṃ – ‘‘atha vā urūti vālikā vuccati, velāti mariyādā. Velātikkamanahetu āhaṭā uru uruvelāti evamettha attho daṭṭhabbo’’ti.

279. ‘යෙන උරුවේලා සේනානිගමෝ’ යන මෙහි ‘උරුවේලා’ යනු මහා වැලි තලාව හෙවත් මහා වැලි ගොඩ යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් වැලි සඳහා ‘උරු’ යැයි කියනු ලැබේ; ‘වේලා’ යනු සීමාවයි. සීලයේ සීමාව ඉක්මවා යාම නිසා (දඬුවම් වශයෙන්) ගෙන එන ලද වැලි ඇති බැවින් ‘උරුවේලා’ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. අතීතයේ බුදුවරයෙකු ලොව පහළ නොවූ කාලයක, දසදහසක් කුලපුත්‍රයෝ තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වී එම උරුවේලා වනයෙහි වාසය කරමින්, එක් දිනක් රැස්ව මෙබඳු කතිකාවතක් කරගත්හ: ‘කායකර්ම හා වාක්කර්මයන් අනුන්ට ද ප්‍රකට වේ, නමුත් මනෝකර්මය අප්‍රකටය. එබැවින් යමෙක් කාම විතර්කයක් හෝ ව්‍යාපාද විතර්කයක් හෝ විහිංසා විතර්කයක් හෝ සිතන්නේ නම්, ඔහුට වෙනත් චෝදනා කරන්නෙකු නැත. එබැවින් ඔහුම තමාට චෝදනා කරගෙන, කොළ ගොටුවකින් වැලි ගෙනැවිත් මෙම ස්ථානයට දමන්න; මෙය ඔහුට දඬුවමයි’ යනුවෙනි. එතැන් පටන් යමෙක් එවැනි විතර්කයක් සිතන්නේ ද, ඔහු එතැන කොළ ගොටුවකින් වැලි දමයි. මෙලෙස පිළිවෙළින් එතැන මහා වැලි ගොඩක් නිර්මාණය විය. පසුව පසුකාලීන ජනතාව එය වටකොට චෛත්‍යස්ථානයක් කළහ; එය අරභයා ‘උරුවේලා යනු මහා වැලි තලාව හෙවත් මහා වැලි ගොඩ’ යැයි කියන ලදී. එයම අරභයා ‘එසේත් නැතහොත් වැලි සඳහා උරු යැයි කියනු ලැබේ, වේලා යනු සීමාවයි; සීල සීමාව ඉක්මවීම නිසා ගෙන එන ලද වැලි ඇති බැවින් උරුවේලා’ යැයි දත යුතුය.

---

Senānigamoti senāya nigamo. Paṭhamakappikānaṃ kira tasmiṃ ṭhāne senāniveso ahosi; tasmā so padeso senānigamoti vuccati. ‘‘Senāni-gāmo’’tipi pāṭho. Senānī nāma sujātāya pitā, tassa gāmoti attho. Tadavasarinti tattha osariṃ. Ramaṇīyaṃ bhūmibhāganti supupphitanānappakārajalajathalajapupphavicittaṃ manorammaṃ bhūmibhāgaṃ. Pāsādikañca vanasaṇḍanti morapiñchakalāpasadisaṃ pasādajananavanasaṇḍañca addasaṃ. Nadiñca sandantinti sandamānañca maṇikkhandhasadisaṃ vimalanīlasītalasalilaṃ nerañjaraṃ nadiṃ addasaṃ. Setakanti parisuddhaṃ nikkaddamaṃ. Supatitthanti anupubbagambhīrehi sundarehi titthehi upetaṃ. Ramaṇīyanti rajatapaṭṭasadisaṃ vippakiṇṇavālikaṃ pahūtamacchakacchapaṃ abhirāmadassanaṃ. Samantā ca gocaragāmanti tassa padesassa samantā avidūre gamanāgamanasampannaṃ sampattapabbajitānaṃ sulabhapiṇḍaṃ gocaragāmañca addasaṃ. Alaṃ vatāti samatthaṃ vata. Tattheva nisīdinti bodhipallaṅke nisajjaṃ sandhāyāha. Uparisuttasmiñhi tatthevāti dukkarakārikaṭṭhānaṃ adhippetaṃ, idha pana bodhipallaṅko. Tenāha – ‘‘tattheva nisīdi’’nti. Alamidaṃ padhānāyāti idaṃ ṭhānaṃ padhānatthāya samatthanti evaṃ cintetvā nisīdinti attho.

‘සේනානිගමෝ’ යනු සේනාවගේ වාසස්ථානය හෙවත් නියම්ගමයි. පූර්ව කල්පිකයන්ගේ සේනා නිකේතනය එම ස්ථානයෙහි වූ බැවින් එය ‘සේනානිගමය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘සේනානිගාමෝ’ කියා ද පාඨයක් ඇත. ‘සේනානී’ යනු සුජාතාවගේ පියා වන සිටුවරයාය, ඔහුගේ ගම යනු එහි අර්ථයයි. ‘තදවසරිං’ යනු එහි පැමිණියෙමි. ‘රමණීයං භූමිභාගං’ යනු මනා කොට පිපුණා වූ නානාවිධ ජලජ හා ගොඩබිම මල්වලින් විසිතුරු වූ මනරම් භූමි ප්‍රදේශයකි. ‘පාසාදිකඤ්ච වනසණ්ඩං’ යනු මොනර පිල් කළඹක් වැනි, පැහැදීම උපදවන වනාන්තර ලැහැබ දුටුවෙමි. ‘නදිඤ්ච සන්දන්තිං’ යනු ගලා බසින්නා වූ, මැණික් පිඩක් වැනි නිර්මල නිල්වන් සිසිල් ජලය ඇති නෙරංජරා නදිය දුටුවෙමි. ‘සේතකං’ යනු ඉතා පිරිසිදු, මඩ රහිත වූ යන්නයි. ‘සුපතිත්ථං’ යනු අනුපිළිවෙළින් ගැඹුරු වූ යහපත් තොටුපළවලින් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘රමණීයං’ යනු රිදී තහඩුවක් වැනි විසුරුණු වැලි ඇති, බොහෝ මත්ස්‍යයන් හා ඉබ්බන්ගෙන් යුත්, දර්ශනීය වූ යන්නයි. ‘සමන්තඤ්ච ගෝචරගාමං’ යනු එම ප්‍රදේශයට නුදුරින් හාත්පස පිහිටි, ගමනාගමනයෙන් යුක්ත වූ ද, පැමිණෙන පැවිද්දන්ට පහසුවෙන් පිණ්ඩපාතය ලැබිය හැකි වූ ද ගොදුරු ගම දුටුවෙමි. ‘අලං වත’ යනු සැබවින්ම සමර්ථය, සුදුසුය. ‘තත්ථේව නිසීදිං’ යනු බෝධි පල්ලංකයෙහි වැඩහිඳීම අරභයා පවසන ලදී. මහාසච්චක සූත්‍රයෙහි ‘තත්ථේව’ යන්නෙන් අදහස් කළේ දුෂ්කරක්‍රියා කළ ස්ථානය වුවද, මෙහිදී බෝධි පල්ලංකය අදහස් කෙරේ. එබැවින් ‘එහිම වැඩහිඳිමි’ යැයි වදාළහ. ‘අලමිදං පධානාය’ යනු මෙම ස්ථානය වීර්යය වැඩීම සඳහා සුදුසුයැයි මෙසේ සිතා වැඩහිඳිමි යන්න අර්ථයයි.

---

280. Ajjhagamanti adhigacchiṃ paṭilabhiṃ. Ñāṇañca pana me dassananti sabbadhammadassanasamatthañca me sabbaññutaññāṇaṃ udapādi. Akuppā me vimuttīti mayhaṃ arahattaphalavimutti akuppatāya ca akuppārammaṇatāya ca akuppā, sā hi rāgādīhi na kuppatīti akuppatāyapi akuppā, akuppaṃ nibbānamassārammaṇantipi akuppā. Ayamantimā jātīti ayaṃ sabbapacchimā jāti. Natthi [Pg.80] dāni punabbhavoti idāni me puna paṭisandhi nāma natthīti evaṃ paccavekkhaṇañāṇampi me uppannanti dasseti.

280. ‘අජ්ඣගමං’ යනු අවබෝධ කළෙමි, ලැබුවෙමි. ‘ඤාණඤ්ච පන මේ දස්සනං’ යනු සියලු ධර්මයන් දැකීමට සමර්ථ වූ මාගේ සර්වඥතා ඤාණය පහළ විය. ‘අකුප්පා මේ විමුත්ති’ යනු මාගේ අර්හත් ඵල විමුක්තිය නොවෙනස් වන බැවින් ද, අකෝප්ය වූ (නිර්වාණ) අරමුණ ඇති බැවින් ද අකෝප්ය වේ. එය රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් සෙලවිය නොහැකි බැවින් ද, අකෝප්ය වූ නිවන අරමුණු කරන බැවින් ද ‘අකුප්පා’ (නොසෙල්වෙන) නම් වේ. ‘අයමන්තිමා ජාති’ යනු මෙය සියලු භවයන්ගෙන් අවසාන උපතයි. ‘නත්ථි දානි පුනබ්භවෝ’ යනු දැන් මට නැවත උපතක් නැතැයි මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණය ද මට උපන්නේය යන්න පෙන්වා දෙයි.

---

281. Adhigatoti paṭividdho. Dhammoti catusaccadhammo. Gambhīroti uttānabhāvapaṭikkhepavacanametaṃ. Duddasoti gambhīrattāva duddaso dukkhena daṭṭhabbo, na sakkā sukhena daṭṭhuṃ. Duddasattāva duranubodho, dukkhena avabujjhitabbo, na sakkā sukhena avabujjhituṃ. Santoti nibbuto. Paṇītoti atappako. Idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttaṃ. Atakkāvacaroti takkena avacaritabbo ogāhitabbo na hoti, ñāṇeneva avacaritabbo. Nipuṇoti saṇho. Paṇḍitavedanīyoti sammāpaṭipadaṃ paṭipannehi paṇḍitehi veditabbo. Ālayarāmāti sattā pañcasu kāmaguṇesu allīyanti. Tasmā te ālayāti vuccanti. Aṭṭhasatataṇhāvicaritāni ālayanti, tasmā ālayāti vuccanti. Tehi ālayehi ramantīti ālayarāmā. Ālayesu ratāti ālayaratā. Ālayesu suṭṭhu muditāti ālayasammuditā. Yatheva hi susajjitaṃ pupphaphalabharitarukkhādisampannaṃ uyyānaṃ paviṭṭho rājā tāya tāya sampattiyā ramati, sammudito āmoditapamodito hoti, na ukkaṇṭhati, sāyampi nikkhamituṃ na icchati; evamimehipi kāmālayataṇhālayehi sattā ramanti, saṃsāravaṭṭe sammuditā anukkaṇṭhitā vasanti. Tena nesaṃ bhagavā duvidhampi ālayaṃ uyyānabhūmiṃ viya dassento ‘‘ālayarāmā’’tiādimāha.

281. ‘අධිගතෝ’ යනු අවබෝධ කරන ලද්දේය. ‘ධම්මෝ’ යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයයි. ‘ගම්භීරෝ’ යනු නොගැඹුරු බව බැහැර කරන වචනයකි. ‘දුද්දසෝ’ යනු ගැඹුරු බැවින්ම දැකීමට අපහසුය, ඉතා දුකසේ දැකිය යුතුය, පහසුවෙන් දැකිය නොහැක. දැකීමට අපහසු බැවින්ම ‘දුරානුබෝධෝ’ යනු අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසුය, ඉතා දුකසේ අවබෝධ කළ යුතුය, පහසුවෙන් අවබෝධ කළ නොහැක. ‘සන්තෝ’ යනු සියලු දැවීම් නිවුණු බැවින් ශාන්තය. ‘පණීතෝ’ යනු අතෘප්තිකර නොවන ප්‍රණීත වූවකි. මෙම දෙපදය ලෝකෝත්තර ධර්මයම අරභයා පවසන ලදී. ‘අතක්කාවචරෝ’ යනු තර්කයෙන් වටහා ගත නොහැකි, ඤාණයෙන්ම වටහා ගත යුතු වූවකි. ‘නිපුණෝ’ යනු සියුම් වූවකි. ‘පණ්ඩිතවේදනීයෝ’ යනු සම්මා පටිපදාවෙහි නියුක්ත වූ පණ්ඩිතයන් විසින්ම දත යුතුය. ‘ආලයරාමා’ යනු සත්ත්වයෝ පංච කාම ගුණයන්හි ඇලී සිටිති. එබැවින් ඒවා ‘ආලය’ නම් වේ. එකසිය අටක් තණ්හා විචරිතයන්හි ඇලෙන බැවින් ද ‘ආලය’ නම් වේ. එම ආලයන්හි ඇලී වසන බැවින් ‘ආලයරාමා’ නම් වේ. ආලයන්හි ඇලී සිටින බැවින් ‘ආලයරතා’ නම් වේ. ආලයන්හි මැනවින් සතුටු වන බැවින් ‘ආලයසම්මුදිතා’ නම් වේ. මැනවින් සරසන ලද, මල් ඵල බර වෘක්ෂාදියෙන් යුත් උද්‍යානයකට වැදුණු රජෙක් එම සම්පත්තියෙන් සතුටු වන, ප්‍රමෝදයට පත්වන, එතැනින් ඉවත් වීමට අකමැති වන්නා සේම; සත්ත්වයෝ ද මෙම කාම ආලය හා තණ්හා ආලයන්හි ඇලෙමින්, සංසාර වට්ටයෙහි සතුටු වෙමින් කලකිරීමකින් තොරව වාසය කරති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම සත්ත්වයන්ට දෙවැදෑරුම් ආලය උද්‍යානයක් බඳු කොට දක්වමින් ‘ආලයරාමා’ යනාදිය වදාළහ.

---

Yadidanti nipāto, tassa ṭhānaṃ sandhāya ‘‘yaṃ ida’’nti, paṭiccasamuppādaṃ sandhāya ‘‘yo aya’’nti evamattho daṭṭhabbo. Idappaccayatāpaṭiccasamuppādoti imesaṃ paccayā idappaccayā; idappaccayā eva idappaccayatā; idappaccayatā ca sā paṭiccasamuppādo cāti idappaccayatāpaṭiccasamuppādo. Saṅkhārādipaccayānametaṃ adhivacanaṃ. Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabbaṃ nibbānameva. Yasmā hi taṃ āgamma sabbasaṅkhāravipphanditāni sammanti vūpasammanti, tasmā sabbasaṅkhārasamathoti vuccati. Yasmā ca taṃ āgamma sabbe upadhayo paṭinissaṭṭhā honti, sabbā taṇhā khīyanti, sabbe kilesarāgā virajjanti, sabbaṃ dukkhaṃ nirujjhati; tasmā sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodhoti vuccati. Sā panesā taṇhā bhavena bhavaṃ, phalena vā saddhiṃ kammaṃ vinati saṃsibbatīti [Pg.81] katvā vānanti vuccati, tato nikkhantaṃ vānatoti nibbānaṃ. So mamassa kilamathoti yā ajānantānaṃ desanā nāma, so mama kilamatho assa, sā mama vihesā assāti attho. Kāyakilamatho ceva kāyavihesā ca assāti vuttaṃ hoti. Citte pana ubhayampetaṃ buddhānaṃ natthi. Apissūti anubrūhanatthe nipāto, so ‘‘na kevalaṃ etadahosi, imāpi gāthā paṭibhaṃsū’’ti dīpeti. Manti mama. Anacchariyāti anuacchariyā. Paṭibhaṃsūti paṭibhānasaṅkhātassa ñāṇassa gocarā ahesuṃ; parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsu.

'යදිදං' යනු නිපාත පදයකි. එහි අර්ථය සන්දර්භය අනුව 'යමක් වේද මෙය' (යං ඉදං) ලෙස ද, පටිච්චසමුප්පාදය සම්බන්ධයෙන් 'යමක් වේද මේ' (යො අයං) ලෙස ද දත යුතුය. 'ඉදප්පච්චයතා පටිච්චසමුප්පාද' යනු අවිද්‍යාව ආදී ප්‍රත්‍යයන් හේතුවෙන් සංඛාරාදී ඵලයන් හටගන්නා බැවින් 'ඉදප්පච්චයතා' (මේ ප්‍රත්‍යයන් ඇති බව) නම් වේ. එයම පටිච්චසමුප්පාදය ද වේ. මෙය සංඛාරාදී ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් හැඳින්වීමට යොදන නමකි. 'සබ්බසංඛාරසමථ' ආදී පද සියල්ලම නිවනට පර්යාය නාමයන් වේ. මන්දයත්, නිවන ඇසුරු කොට සියලු සංස්කාරයන්ගේ සැලීම සන්සිඳෙන බැවිනි. සියලු උපධීන් අත්හැරීම, තණ්හාව ක්ෂය කිරීම, විරාගය සහ නිරෝධය යනුවෙන් නිවන හඳුන්වනු ලබන්නේ එහිදී සියලු කෙලෙස් දුරු වී සියලු දුක් නිරුද්ධ වන බැවිනි. තණ්හාව භවයෙන් භවයට සත්වයා ගැටගසන බැවින් 'වාන' නම් වේ. ඒ 'වාන' හෙවත් තණ්හාවෙන් නික්මුණු බැවින් නිවන 'නිබ්බාන' නම් වේ. 'එය මට වෙහෙසක් වනු ඇත' යන්නෙහි අර්ථය නම්, ධර්මය නොදන්නා අයට දේශනා කිරීම කායික හා මානසික වෙහෙසට කරුණක් විය හැකි බවයි. එහෙත් බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ සිතෙහි එවැනි කෙලෙස් සහිත වෙහෙසක් නැත. 'අපිස්සු' යන නිපාතයෙන් පැහැදිලි කරන්නේ, උන්වහන්සේට එවැනි අදහසක් ඇති වූවා පමණක් නොව, මෙම ගාථාවන් ද සිතට නැගුණු බවයි. 'මං' යනු 'මට' යන්නයි. 'අනච්ඡරියා' යනු නැවත නැවතත් මෙනෙහි කළ යුතු අසිරිමත් වූ ගාථාවන් ය. 'පටිබංසු' යනු උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට ඒ ගාථාවන් විෂය වූ බවයි. එනම් ඒවා නැවත නැවතත් මෙනෙහි කළ යුතු තත්ත්වයට පත් වූ බවයි.

---

Kicchenāti dukkhena, na dukkhāya paṭipadāya. Buddhānañhi cattāropi maggā sukhappaṭipadāva honti. Pāramīpūraṇakāle pana sarāgasadosasamohasseva sato āgatāgatānaṃ yācakānaṃ, alaṅkatappaṭiyattaṃ sīsaṃ kantitvā, galalohitaṃ nīharitvā, suañjitāni akkhīni uppāṭetvā, kulavaṃsappadīpaṃ puttaṃ manāpacāriniṃ bhariyanti evamādīni dentassa, aññāni ca khantivādisadisesu attabhāvesu chejjabhejjādīni pāpuṇantassa āgamaniyapaṭipadaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Halanti ettha ha-kāro nipātamatto, alanti attho. Pakāsitunti desituṃ, evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa alaṃ desituṃ, pariyattaṃ desituṃ, ko attho desitenāti vuttaṃ hoti. Rāgadosaparetehīti rāgadosapariphuṭṭhehi rāgadosānugatehi vā.

'කිච්ඡේන' යනු මහත් වූ වෙහෙසින් (දුක සේ) යන්නයි. එයින් අදහස් කරන්නේ දුක් සහිත පිළිවෙතක් (දුක්ඛා පටිපදා) නොවේ. මන්ද යත්, බුදුවරයන් වහන්සේලාගේ සතර මගම සැප සහිත පිළිවෙතක් (සුඛා පටිපදා) වන බැවිනි. එහෙත් පාරමී පුරන සමයේදී කෙලෙස් සහිතව සිටියදීම යාචකයන් උදෙසා තම හිස ගසා දීම, රුධිරය දන් දීම, ඇස් උදුරා දීම, තම දරුවන් හා බිරිඳ දන් දීම ආදී වූ මහත් පරිත්‍යාගයන් කරමින් අවබෝධ කරගත් පිළිවෙත (ආගමනීය පටිපදා) අදහස් කරමින් මෙසේ වදාරන ලදී. 'හලං' යන්නෙහි 'හ' යන්න නිපාතයකි, එහි අර්ථය 'කම් නැත' හෙවත් 'ඵලක් නැත' යන්නයි. එනම් මහත් වෙහෙසින් අවබෝධ කරගත් මේ ධර්මය, කෙලෙස් සහිත අයට දේශනා කිරීමෙන් පලක් නැත යන අදහසයි. 'රාගදෝසපරේතේහි' යනු රාගය සහ ද්වේෂය යන විෂයන්ගෙන් වෙළුණු හෙවත් රාගයට හා ද්වේෂයට අනුගත වූවන් යන්නයි.

---

Paṭisotagāminti niccādīnaṃ paṭisotaṃ aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti evaṃ gataṃ catusaccadhammaṃ. Rāgarattāti kāmarāgena bhavarāgena diṭṭhirāgena ca rattā. Na dakkhantīti aniccaṃ dukkhamanattā asubhanti iminā sabhāvena na passissanti, te apassante ko sakkhissati evaṃ gāhāpetuṃ. Tamokhandhena āvuṭāti avijjārāsinā ajjhotthatā.

'පටිසෝතගාමී' යනු ලෝක සම්මත වූ නිත්‍ය ආදී සංකල්පයන්ට උඩුගං බලා යන, අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත සහ අසුභ ලෙස වූ සතර සච්ච ධර්මයයි. 'රාගරත්තා' යනු කාම රාගය, භව රාගය සහ දිට්ඨි රාගයෙන් ඇලී ගැලී සිටින සත්වයන් ය. 'න දක්ඛන්ති' යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත සහ අසුභ යන ලක්ෂණයන්ගෙන් යුතු ස්වභාවය ඔවුන් නොදකින බවයි. එසේ නොදක්නා සත්වයන්ට මෙය අවබෝධ කරවීමට කවුරුන් සමත් වේද? 'තමොක්ඛන්ධේන ආවුටා' යනු අවිද්‍යා අන්ධකාරයෙන් වැසී ගිය සත්වයන් ය.

---

282. Appossukkatāyāti nirussukkabhāvena, adesetukāmatāyāti attho. Kasmā panassa evaṃ cittaṃ nami, nanu esa mutto mocessāmi, tiṇṇo tāressāmi.

282. 'අප්පොස්සුක්කතාය' යනු උත්සාහයක් නැති බව හෙවත් ධර්මය දේශනා කිරීමට ඇති අල්ප වූ කැමැත්තයි. බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිත මෙලෙස නැමුණේ මන්ද? 'මා සසරින් එතෙර වී අන් අයව ද එතෙර කරවන්නෙමි' යි උන්වහන්සේ අධිෂ්ඨාන කළා නොවේද?

---

‘‘Kiṃ me aññātavesena, dhammaṃ sacchikatenidha;

Sabbaññutaṃ pāpuṇitvā, tārayissaṃ sadevaka’’nti. (bu. vaṃ. 2.56) –

බුද්ධවංශයේ දැක්වෙන පරිදි, 'නොදන්නා වෙස් ගෙන (ශ්‍රාවකයෙකු ලෙස) මේ ලොවෙහි ධර්මය සාක්ෂාත් කිරීමෙන් මට ඇති ඵලය කිම? සර්වඥතා ඥානය ලබා දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයා සසරින් එතෙර කරවන්නෙමි' යි උන්වහන්සේ අදහස් කළහ.

---

Patthanaṃ [Pg.82] katvā pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ pattoti. Saccametaṃ, tadevaṃ paccavekkhaṇānubhāvena panassa evaṃ cittaṃ nami. Tassa hi sabbaññutaṃ patvā sattānaṃ kilesagahanataṃ, dhammassa ca gambhīrataṃ paccavekkhantassa sattānaṃ kilesagahanatā ca dhammagambhīratā ca sabbākārena pākaṭā jātā. Athassa ‘‘ime sattā kañjikapuṇṇā lābu viya, takkabharitā cāṭi viya, vasātelapītapilotikā viya, añjanamakkhitahattho viya ca kilesabharitā atisaṃkiliṭṭhā rāgarattā dosaduṭṭhā mohamūḷhā, te kiṃ nāma paṭivijjhissantī’’ti cintayato kilesagahanapaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ nami.

ප්‍රාර්ථනා තබා පාරමී පුරා සර්වඥතා ඥානය ලබා ගත් බව සත්‍යයකි. එහෙත් ධර්මයේ ඇති ගැඹුරු බවත් සත්වයන් කෙලෙස් වලින් වැසී සිටින ආකාරයත් මෙනෙහි කරන විට උන්වහන්සේගේ සිත දේශනා කිරීමට නොනැමුණි. සර්වඥතා ඥානය ලබා සත්වයන්ගේ කෙලෙස් බහුල බවත් ධර්මයේ ගම්භීරත්වයත් මෙනෙහි කළ උන්වහන්සේට එය මනාව වැටහුණි. 'මේ සත්වයන් කෙලෙස්වලින් පිරී ගිය, රාගයෙන් ඇලුණු, ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ, මෝහයෙන් මුළා වූ අය වෙති. ඔවුහු කෙසේ නම් මෙය අවබෝධ කර ගනිත්ද?' යැයි මෙනෙහි කරන විට කෙලෙස් බහුල බව දැකීමේ අනුභාවයෙන් දේශනා නොකිරීමට උන්වහන්සේගේ සිත නැමුණි.

---

‘‘Ayañca dhammo pathavīsandhārakaudakakkhandho viya gambhīro, pabbatena paṭicchādetvā ṭhapito sāsapo viya duddaso, satadhā bhinnassa vālassa koṭiyā koṭipaṭipādanaṃ viya duranubodho. Nanu mayā hi imaṃ dhammaṃ paṭivijjhituṃ vāyamantena adinnaṃ dānaṃ nāma natthi, arakkhitaṃ sīlaṃ nāma natthi, aparipūritā kāci pāramī nāma natthi? Tassa me nirussāhaṃ viya mārabalaṃ vidhamantassāpi pathavī na kampittha, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussarantassāpi na kampittha, majjhimayāme dibbacakkhuṃ sodhentassāpi na kampittha, pacchimayāme pana paṭiccasamuppādaṃ paṭivijjhantasseva me dasasahassilokadhātu kampittha. Iti mādisenāpi tikkhañāṇena kicchenevāyaṃ dhammo paṭividdho, taṃ lokiyamahājanā kathaṃ paṭivijjhissantī’’ti dhammagambhīratāpaccavekkhaṇānubhāvenāpi evaṃ cittaṃ namīti veditabbaṃ.

'මේ ධර්මය වනාහි මහපොළොව දරා සිටින ජල කඳ මෙන් ගැඹුරුය. කන්දකින් වසා තැබූ අබ ඇටයක් මෙන් දැකීමට අපහසුය. සියක් වාරයක් පැළුණු කෙස් ගසක අගට තවත් කෙස් අගක් අමුණන්නාක් මෙන් අවබෝධ කර ගැනීමට ඉතා දුෂ්කරය. මා මේ ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට වෙහෙසෙන විට, දන් දෙන විට, සිල් රකින විට, පාරමී පුරන විට හෝ මර සෙන් පරදන විට හෝ පෙර ජාති සිහි කරන විට හෝ දිව්‍ය චක්ඛු උපදවා ගන්නා විට හෝ මහ පොළොව කම්පා නොවීය. එහෙත් පශ්චිම යාමයේ පටිච්චසමුප්පාදය අවබෝධ කර ගන්නා විට දසදහසක් ලෝකධාතුව කම්පා විය. මෙලෙස මා වැනි තීක්ෂණ ඥානයක් ඇත්තෙකු පවා මහත් ආයාසයකින් අවබෝධ කරගත් මේ ධර්මය, ලෞකික ජනයා කෙසේ නම් අවබෝධ කර ගනිත්ද?' මෙසේ ධර්මයේ ගම්භීරත්වය මෙනෙහි කිරීමේ අනුභාවයෙන් ද දේශනා නොකිරීමට සිත නැමුණු බව දත යුතුය.

---

Apica brahmunā yācite desetukāmatāyapissa evaṃ cittaṃ nami. Jānāti hi bhagavā – ‘‘mama appossukkatāya citte namamāne maṃ mahābrahmā dhammadesanaṃ yācissati, ime ca sattā brahmagarukā, te ‘satthā kira dhammaṃ na desetukāmo ahosi, atha naṃ mahābrahmā yācitvā desāpesi, santo vata, bho, dhammo paṇīto vata, bho, dhammo’ti maññamānā sussūsissantī’’ti. Idampissa kāraṇaṃ paṭicca appossukkatāya cittaṃ nami, no dhammadesanāyāti veditabbaṃ.

තවද, මහා බ්‍රහ්මයා විසින් ආරාධනා කළ විට දේශනා කිරීමේ අභිප්‍රායෙන් ද උන්වහන්සේගේ සිත මෙලෙස නැමුණි. 'මා දේශනා කිරීමට උත්සාහ නොකරන විට මහා බ්‍රහ්මයා පැමිණ ආරාධනා කරනු ඇත. ලෝක සත්වයා බ්‍රහ්මයාට ගරු කරති. එවිට ඔවුන් සිතනු ඇත්තේ බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කිරීමට අකමැති වුවද මහා බ්‍රහ්මයා කළ ආරාධනාව නිසා දේශනා කරති, ඒ නිසා මේ ධර්මය ඉතා ශාන්තය, ප්‍රණීතය කියාය. එවිට ඔවුහු වඩාත් හොඳින් සවන් දෙනු ඇත.' බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සිත මෙලෙස නැමුණේ ධර්ම දේශනා කිරීමට අකමැති නිසා නොව, මෙම හේතුව ද සලකා බව දත යුතුය.

---

Sahampatissāti so kira kassapassa bhagavato sāsane sahako nāma thero paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ kappāyukabrahmā hutvā nibbatto. Tatra naṃ sahampatibrahmāti paṭisañjānanti, taṃ sandhāyāha – ‘‘brahmuno [Pg.83] sahampatissā’’ti. Nassati vata, bhoti so kira imaṃ saddaṃ tathā nicchāresi, yathā dasasahassilokadhātubrahmāno sutvā sabbe sannipatiṃsu. Yatra hi nāmāti yasmiṃ nāma loke. Purato pāturahosīti tehi dasahi brahmasahassehi saddhiṃ pāturahosi. Apparajakkhajātikāti paññāmaye akkhimhi appaṃ parittaṃ rāgadosamoharajaṃ etesaṃ, evaṃsabhāvāti apparajakkhajātikā. Assavanatāti assavanatāya. Bhavissantīti purimabuddhesu dasapuññakiriyavasena katādhikārā paripākagatapadumāni viya sūriyarasmisamphassaṃ, dhammadesanaṃyeva ākaṅkhamānā catuppadikagāthāvasāne ariyabhūmiṃ okkamanārahā na eko, na dve, anekasatasahassā dhammassa aññātāro bhavissantīti dasseti.

සහම්පති යනු, ඒ සහම්පති බ්‍රහ්මයා කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි 'සහක' නමින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ නමකව සිට ප්‍රථමධ්‍යානය උපදවා, ප්‍රථමධ්‍යාන භූමියෙහි කල්පයක් ආයුෂ ඇති බ්‍රහ්මයෙකු ලෙස උපත ලැබුවේය. එහිදී ඔහු 'සහම්පති බ්‍රහ්මයා' ලෙස හඳුනති. ඔහු අරභයා "බ්‍රහ්මුනො සහම්පතිස්ස" යැයි වදාළ සේක. "නස්සති වත භො" යනු, ඒ සහම්පති බ්‍රහ්මයා දසදහසක් ලෝකධාතුන්හි සිටින සියලු බ්‍රහ්මයන්ට ඇසෙන සේ මේ හඬ නිකුත් කළ බවත්, එය අසා සියලු බ්‍රහ්මයන් රැස් වූ බවත් කියැවේ. "යත්‍ර හි නාම" යනු යම් ලෝකයක ද යන්නයි. "පුරතො පාතුරහොසි" යනු ඒ දසදහසක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ පෙනී සිටියේය යන්නයි. "අප්පරජක්ඛජාතිකා" යනු ප්‍රඥා නෙතෙහි රාගාදී කෙලෙස් රජස් ස්වල්පයක් ඇති ස්වභාවය ඇති අයයි. "අසවනතා" යනු ධර්මය නොඇසීම නිසාය. "භවිස්සන්ති" යනු පෙර බුදුවරුන් හමුවේ දස පින්කම් මගින් කරන ලද අභිනීහාර ඇති, සූර්ය රශ්මිය ස්පර්ශ වූ මෝරා ගිය පියුම් මෙන් ධර්ම දේශනාවම අපේක්ෂා කරන, සිවුපද ගාථාවක් අවසානයේ ආර්ය භූමියට පැමිණීමට සුදුසු වූ, ධර්මය අවබෝධ කරගන්නා වූ සත්ත්වයන් එක් අයෙකු හෝ දෙදෙනෙකු නොව, සිය දහස් ගණනක් වන්නාහුය යන්න පෙන්වයි.

---

Pāturahosīti pātubhavi. Samalehi cintitoti samalehi chahi satthārehi cintito. Te hi puretaraṃ uppajjitvā sakalajambudīpe kaṇṭake pattharamānā viya, visaṃ siñcamānā viya ca samalaṃ micchādiṭṭhidhammaṃ desayiṃsu. Apāpuretanti vivara etaṃ. Amatassa dvāranti amatassa nibbānassa dvārabhūtaṃ ariyamaggaṃ. Suṇantu dhammaṃ vimalenānubuddhanti ime sattā rāgādimalānaṃ abhāvato vimalena sammāsambuddhena anubuddhaṃ catusaccadhammaṃ suṇantu tāva bhagavāti yācati.

"පාතුරහොසි" යනු ප්‍රකට විය, පහළ විය යන්නයි. "සමලේහි චින්තිතො" යනු කෙලෙස් සහිත වූ සය දෙනෙක් ශාස්තෘවරුන් විසින් සිතන ලද ධර්මයයි. ඒ ශාස්තෘවරු බුදුරජාණන් වහන්සේට පෙර උපත ලබා මුළු දඹදිවම කටු පතුරුවන්නාක් මෙන් සහ විස ඉසින්නාක් මෙන් කෙලෙස් සහිත වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ධර්මය දේශනා කළහ. "අපාපුරේතං" යනු මේ ආර්ය මාර්ගය නැමැති දොරටුව විවෘත කරනු මැනව යන්නයි. "අමතස්ස ද්වාරං" යනු අමෘත වූ නිවනට දොරටුවක් බඳු වූ ආර්ය මාර්ගයයි. "සුණන්තු ධම්මං විමලේනානුබුද්ධං" යනු මේ සත්ත්වයෝ රාගාදී කෙලෙස් රජස් නොමැති බැවින් නිර්මල වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය අසත්වා! යැයි සහම්පති බ්‍රහ්මයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අයැද සිටියි.

---

Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhitoti selamaye ekagghane pabbatamuddhani yathā ṭhitova. Na hi tassa ṭhitassa dassanatthaṃ gīvukkhipanapasāraṇādikiccaṃ atthi. Tathūpamanti tappaṭibhāgaṃ selapabbatūpamaṃ. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – yathā selapabbatamuddhani ṭhitova cakkhumā puriso samantato janataṃ passeyya, tathā tvampi, sumedha, sundarapañña-sabbaññutaññāṇena samantacakkhu bhagavā dhammamayaṃ pāsādamāruyha sayaṃ apetasoko sokāvatiṇṇaṃ jātijarābhibhūtaṃ janataṃ avekkhassu upadhāraya upaparikkha. Ayaṃ panettha adhippāyo – yathā hi pabbatapāde samantā mahantaṃ khettaṃ katvā tattha kedārapāḷīsu kuṭikāyo katvā rattiṃ aggiṃ jāleyyuṃ. Caturaṅgasamannāgatañca andhakāraṃ assa, atha tassa pabbatassa matthake ṭhatvā cakkhumato purisassa bhūmiṃ olokayato neva khettaṃ, na kedārapāḷiyo, na kuṭiyo, na tattha sayitamanussā paññāyeyyuṃ. Kuṭikāsu pana [Pg.84] aggijālāmattakameva paññāyeyya. Evaṃ dhammapāsādaṃ āruyha sattanikāyaṃ olokayato tathāgatassa, ye te akatakalyāṇā sattā, te ekavihāre dakkhiṇajāṇupasse nisinnāpi buddhacakkhussa āpāthaṃ nāgacchanti, rattiṃ khittā sarā viya honti. Ye pana katakalyāṇā veneyyapuggalā, te evassa dūrepi ṭhitā āpāthaṃ āgacchanti, so aggi viya himavantapabbato viya ca. Vuttampi cetaṃ –

"සේලේ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො" යනු ඒකඝන ශෛලමය පර්වත මුදුනක සිටින්නාක් මෙනි. එහි සිටින ඒ පුරුෂයාට අන් අය දැකීම පිණිස ගෙල එසවීමක් හෝ දිගු කිරීමක් වැනි සුවිශේෂී වෙහෙසක් අවශ්‍ය නැත. "තථූපමං" යනු ඒ ශෛල පර්වතය හා සමාන වූ උපමාවයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් - යම් සේ ශෛල පර්වතයක් මුදුනෙහි සිටින ඇස් ඇති පුරුෂයෙක් හාත්පස සිටින ජනයා දකින්නේද, එලෙසම යහපත් ප්‍රඥා ඇති පින්වත් සුමේධයන් වහන්ස, සර්වඥතා ඥානයෙන් යුත් සමන්ත චක්ඛු ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේද ධර්මමය ප්‍රාසාදයට නැගී, තමන් වහන්සේ සෝක රහිතව සිට, සෝකයෙන් පීඩිත වූ ද ජාති ජරා මරණයන්ගෙන් මඩනා ලද්දා වූ ද ලෝක සත්ත්වයා දෙස බලනු මැනව, විමසනු මැනව. මෙහි අදහස නම් - යම් සේ පර්වත පාමුල විශාල කුඹුරක් කොට එහි නියරවල් මත කුටි තනා රාත්‍රියේ ගිනි දල්වන්නේද, සතර අංගයකින් යුත් ඝන අන්ධකාරයක් පවතින්නේද, එවිට ඒ පර්වතය මුදුනේ සිට බලන ඇස් ඇති පුරුෂයාට කුඹුර හෝ නියරවල් හෝ කුටි හෝ එහි නිදා සිටින මිනිසුන් නොපෙනේ. කුටිවල ඇති ගිනි සිළුව පමණක් පෙනේ. එලෙසම ධර්ම ප්‍රාසාදයට නැගී සත්ත්ව ප්‍රජාව දෙස බලන තථාගතයන් වහන්සේට, යම් පින් නොකළ සත්ත්වයන් වෙද්ද, ඔවුන් එකම වෙහෙරේ දකුණු දණහිස අසල වාඩි වී සිටියත් බුදු ඇසට හසු නොවේ. ඔවුන් රාත්‍රියේ විදින ලද ඊතල මෙන් වෙති. යම් පින් කළ විනෙය ජනයන් වෙද්ද, ඔවුන් දුර සිටියත් බුදු ඇසට හසු වෙති. ඔවුන් ගින්නක් මෙන්ද හිමවත් පර්වතය මෙන්ද ප්‍රකට වෙති. මෙය මෙසේම වදාරන ලදී -

---

‘‘Dūre santo pakāsenti, himavantova pabbato;

Asantettha na dissanti, rattiṃ khittā yathā sarā’’ti. (dha. pa. 304);

සත්පුරුෂයෝ හිමාලය පර්වතය මෙන් දුර සිටියත් බැබළෙති. අසත්පුරුෂයෝ මෙහි නොපෙනෙති, ඔවුහු රාත්‍රියෙහි විදින ලද ඊතල වැන්නාහ.

---

Uṭṭhehīti bhagavato dhammadesanatthaṃ cārikacaraṇaṃ yācanto bhaṇati. Vīrātiādīsu bhagavā vīriyavantatāya vīro. Devaputtamaccukilesamārānaṃ vijitattā vijitasaṅgāmo. Jātikantārādinittharaṇatthāya veneyyasatthavāhanasamatthatāya satthavāho. Kāmacchandaiṇassa abhāvato aṇaṇoti veditabbo.

"උට්ඨේහි" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ධර්ම දේශනා කිරීම පිණිස චාරිකාවේ වඩින්නැයි ඇරයුම් කරමින් පවසන වචනයකි. "වීරා" ආදී පදයන්හි - භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වීර්යයෙන් යුක්ත බැවින් 'වීර' නම් වන සේක. දේවපුත්‍ර මාර, මච්චු මාර, ක්ලේශ මාර යන මාරයන් පරාජය කළ බැවින් 'විජිතසංගාම' නම් වන සේක. ජාති නමැති කතරින් එතෙර කරවීම පිණිස විනෙය සත්ත්වයන් නිවනට ගෙනයාමට සමර්ථ බැවින් 'සත්ථවාහ' නම් වන සේක. කාමච්ඡන්දය නමැති ණය නොමැති බැවින් 'අනණ' නම් වන සේක. මෙසේ දත යුතුය.

---

283. Ajjhesananti yācanaṃ. Buddhacakkhunāti indriyaparopariyattañāṇena ca āsayānusayañāṇena ca. Imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāmaṃ, sabbaññutaññāṇassa samantacakkhūti, tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ dhammacakkhūti. Apparajakkhetiādīsu yesaṃ vuttanayeneva paññācakkhumhi rāgādirajaṃ appaṃ, te apparajakkhā. Yesaṃ taṃ mahantaṃ, te mahārajakkhā. Yesaṃ saddhādīni indriyāni tikkhāni, te tikkhindriyā. Yesaṃ tāni mudūni, te mudindriyā. Yesaṃ teyeva saddhādayo ākārā sundarā, te svākārā. Ye kathitakāraṇaṃ sallakkhenti, sukhena sakkā honti viññāpetuṃ, te suviññāpayā. Ye paralokañceva vajjañca bhayato passanti, te paralokavajjabhayadassāvino nāma.

283. "අජ්ඣේසනං" යනු ආරාධනාවයි. "බුද්ධචක්ඛුනා" යනු ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානයෙන් හා ආශයානුසය ඥානයෙන් යුක්තවය. මේ ඥාන දෙකට 'බුද්ධ චක්ඛු' යැයි නමකි. සර්වඥතා ඥානයට 'සමන්ත චක්ඛු' යැයි නමකි. පහළ මග ඥාන තුනට 'ධර්ම චක්ඛු' යැයි නමකි. "අප්පරජක්ඛේ" ආදී පදයන්හි - කලින් කී පරිදි ප්‍රඥා නෙතෙහි රාගාදී කෙලෙස් රජස් ස්වල්පයක් ඇති සත්ත්වයන් 'අප්පරජක්ඛ' නම් වෙති. කෙලෙස් රජස් බොහෝ ඇති අය 'මහාරජක්ඛ' නම් වෙති. ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන් තියුණු වූ සත්ත්වයන් 'තික්ඛින්ද්‍රිය' නම් වෙති. ඒ ඉන්ද්‍රියයන් මෘදු වූ සත්ත්වයන් 'මුදින්ද්‍රිය' නම් වෙති. ඒ ශ්‍රද්ධාදී ස්වභාවයන් යහපත් වූ සත්ත්වයන් 'ස්වාකාර' නම් වෙති. දේශනා කරන ලද පටිච්චසමුප්පාද ආදී කරුණු වටහා ගන්නා වූ, පහසුවෙන් අවබෝධ කරවිය හැකි සත්ත්වයන් 'සුවිඤ්ඤාපය' නම් වෙති. පරලොව පිළිබඳවත් වැරදි පිළිබඳවත් භය දකින්නා වූ සත්ත්වයන් 'පරලෝකවජ්ජභයදස්සාවී' නම් වෙති.

---

Ayaṃ panettha pāḷi – ‘‘saddho puggalo apparajakkho, assaddho puggalo mahārajakkho. Āraddhavīriyo…, kusito…, upaṭṭhitassati…, muṭṭhassati…, samāhito…, asamāhito…, paññavā…, duppañño puggalo mahārajakkho. Tathā saddho puggalo tikkhindriyo…pe… paññavā puggalo paralokavajjabhayadassāvī, duppañño puggalo na paralokavajjabhayadassāvī. Lokoti [Pg.85] khandhaloko, āyatanaloko, dhātuloko, sampattibhavaloko, sampattisambhavaloko, vipattibhavaloko, vipattisambhavaloko, eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā. Dve lokā – nāmañca rūpañca. Tayo lokā – tisso vedanā. Cattāro lokā – cattāro āhārā. Pañca lokā – pañcupādānakkhandhā. Cha lokā – cha ajjhattikāni āyatanāni. Satta lokā – satta viññāṇaṭṭhitiyo. Aṭṭha lokā – aṭṭha lokadhammā. Nava lokā – nava sattāvāsā. Dasa lokā – dasāyatanāni. Dvādasa lokā – dvādasāyatanāni. Aṭṭhārasa lokā – aṭṭhārassa dhātuyo. Vajjanti sabbe kilesā vajjā, sabbe duccaritā vajjā, sabbe abhisaṅkhārā vajjā, sabbe bhavagāmikammā vajjā. Iti imasmiñca loke imasmiñca vajje tibbā bhayasaññā paccupaṭṭhitā hoti, seyyathāpi ukkhittāsike vadhake. Imehi paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānāti passati aññāsi paṭivijjhi. Idaṃ tathāgatassa indriyaparopariyatte ñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.112).

මෙහි පාළිය මෙසේය: 'ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා කෙලෙස් රජස් අඩුවූ (අප්පරජක්ඛ) පුද්ගලයෙකි, අශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා කෙලෙස් රජස් බහුල (මහාරජක්ඛ) පුද්ගලයෙකි. ආරද්ධවීර්ය ඇති පුද්ගලයා..., අලස පුද්ගලයා..., එළඹසිටි සිහිය ඇති පුද්ගලයා..., මුළා වූ සිහිය ඇති පුද්ගලයා..., සමාධිමත් පුද්ගලයා..., සමාධියක් නැති පුද්ගලයා..., ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයා..., දුෂ්ප්‍රාඥ පුද්ගලයා මහාරජක්ඛ නම් වේ. එසේම ශ්‍රද්ධාවන්ත පුද්ගලයා තියුණු ඉන්ද්‍රිය ඇති (තික්ඛින්ද්‍රිය) පුද්ගලයා වේ... ප්‍රඥාවන්ත පුද්ගලයා පරලොව වරදෙහි බිය දක්නා සුලුය, දුෂ්ප්‍රාඥ පුද්ගලයා පරලොව වරදෙහි බිය දක්නා සුලු නොවේ.' ලෝකය යනු ඛන්ධ ලෝකය, ආයතන ලෝකය, ධාතු ලෝකය, සම්පත්ති භව ලෝකය, සම්පත්ති සම්භව ලෝකය, විපත්ති භව ලෝකය, විපත්ති සම්භව ලෝකයයි. 'සියලු සත්ත්වයෝ ආහාරයෙන් යැපෙන්නෝය' යන්න එක් ලෝකයකි. නාම හා රූප දෙලෝකයකි. වේදනා තුන තුන් ලෝකයකි. ආහාර සතර සතර ලෝකයකි. පංච උපාදානස්කන්ධ පස් ලෝකයකි. ආධ්‍යාත්මික ආයතන හය හය ලෝකයකි. විඤ්ඤාණට්ඨිති හත සත් ලෝකයකි. අෂ්ට ලෝකධර්ම අට ලෝකයකි. සත්තාවාස නවය නව ලෝකයකි. දස ආයතන දස ලෝකයකි. දොළොස් ආයතන දොළොස් ලෝකයකි. දහඅට ධාතූන් දහඅට ලෝකයකි. 'වජ්ජ' (වරද) යනු සියලු කෙලෙස් වරදවල්ය, සියලු දුශ්චරිතයන් වරදවල්ය, සියලු අභිසංස්කාරයන් වරදවල්ය, භවයට පමුණුවන සියලු කර්මයන් වරදවල්ය. මෙසේ මේ ලෝකයෙහි ද මේ වරදෙහි ද එසවූ කඩුවක් ඇති වධකයෙකු කෙරෙහි යම් සේ බියක් ඇති වේ ද, එසේම දැඩි බිය සංඥාවක් එළඹ සිටියි. මේ පනස් ආකාරයකින් මේ ශ්‍රද්ධාදී පංච ඉන්ද්‍රියයන් (තථාගතයන් වහන්සේ) දන්නා සේක, දක්නා සේක, අවබෝධ කළ සේක, පසක් කළ සේක. මෙය තථාගතයන් වහන්සේගේ ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානයයි.

---

Uppaliniyanti uppalavane. Itaresupi eseva nayo. Antonimuggaposīnīti yāni anto nimuggāneva posiyanti. Udakaṃ accuggamma ṭhitānīti udakaṃ atikkamitvā ṭhitāni. Tattha yāni accuggamma ṭhitāni, tāni sūriyarasmisamphassaṃ āgamayamānāni ṭhitāni ajja pupphanakāni. Yāni samodakaṃ ṭhitāni, tāni sve pupphanakāni. Yāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni tatiyadivase pupphanakāni. Udakā pana anuggatāni aññānipi sarogauppalādīni nāma atthi, yāni neva pupphissanti, macchakacchapabhakkhāneva bhavissanti. Tāni pāḷiṃ nāruḷhāni. Āharitvā pana dīpetabbānīti dīpitāni.

'උප්පලිනියං' යනු මහනෙල් වනයෙහිය. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'අන්තෝනිමුග්ගපෝසීනී' යනු ජලය තුළම ගිලී සිටිමින් පෝෂණය වන නෙළුම්ය. 'උදකං අච්චුග්ගම්ම ඨිතානි' යනු ජලයෙන් ඉහළට මතු වී පවතින නෙළුම්ය. එහි ජලයෙන් ඉහළට මතු වී පවතින යම් නෙළුම් ඇත්ද, ඒවා හිරු රැස් ස්පර්ශය අපේක්ෂාවෙන් අද දින පිපෙන නෙළුම් වේ. ජලයට සම මට්ටමේ පවතින ඒවා හෙට දින පිපෙන නෙළුම් වේ. ජලයෙන් මතු නොවී ජලය තුළම ගිලී පෝෂණය වන ඒවා තුන්වන දිනයේ පිපෙන නෙළුම් වේ. ජලයෙන් මතු නොවූ, රෝගී වූ වෙනත් නෙළුම් ආදිය ද ඇත, ඒවා කිසිසේත් නොපිපෙන අතර මසුන්ට හා කැස්බෑවුන්ට ආහාර වනු ඇත. ඒවා පාළි පෙළට ඇතුළත් වී නැත. එසේ වුව ද කරුණු පැහැදිලි කිරීම පිණිස මෙහි දක්වන ලදී.

---

Yatheva hi tāni catubbidhāni pupphāni, evameva ugghaṭitaññū vipañcitaññū neyyo padaparamoti cattāro puggalā. Tattha ‘‘yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo ugghaṭitaññū. Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo vipañcitaññū. Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte [Pg.86] sevato bhajato payirupāsato anupubbena dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo neyyo. Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti, ayaṃ vuccati puggalo padaparamo’’ (pu. pa. 151). Tattha bhagavā uppalavanādisadisaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokento ‘‘ajja pupphanakāni viya ugghaṭitaññū, sve pupphanakāni viya vipañcitaññū, tatiyadivase pupphanakāni viya neyyo, macchakacchapabhakkhāni pupphāni viya padaparamo’’ti addasa. Passanto ca ‘‘ettakā apparajakkhā, ettakā mahārajakkhā, tatrāpi ettakā ugghaṭitaññū’’ti evaṃ sabbākāratova addasa.

ඒ සිව්වැදෑරුම් නෙළුම් මල් යම් සේ ද, එලෙසම උග්ඝටිතඤ්ඤූ, විපඤ්චිතඤ්ඤූ, නෙය්‍ය සහ පදපරම වශයෙන් පුද්ගලයෝ සිව්දෙනෙකි. එහි 'යම් පුද්ගලයෙකුට ධර්මය දේශනා කරන අවස්ථාවේදීම ධර්මාවබෝධය (චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය) වේ ද, ඒ පුද්ගලයා උග්ඝටිතඤ්ඤූ යැයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට සංක්ෂිප්තව දේශනා කළ ධර්මය විස්තරාත්මකව අර්ථ බෙදා දක්වන කල්හි ධර්මාවබෝධය වේ ද, ඒ පුද්ගලයා විපඤ්චිතඤ්ඤූ යැයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකුට උද්දේශ (පෙළ), පරිපෘච්ඡා (අර්ථ විමසීම), යෝනිසෝමනසිකාරය මෙන්ම කල්‍යාණ මිත්‍රයන් ඇසුරු කිරීම හා සේවනය කිරීම තුළින් පිළිවෙළින් ධර්මාවබෝධය වේ ද, ඒ පුද්ගලයා නෙය්‍ය යැයි කියනු ලැබේ. යම් පුද්ගලයෙකු බොහෝ දේ ඇසුවත්, බොහෝ දේ දේශනා කළත්, බොහෝ දේ මතක තබා ගත්තත්, බොහෝ දේ ඉගැන්නුවත් ඒ ජාතියේදී ධර්මාවබෝධය නොවේ ද, ඒ පුද්ගලයා පදපරම යැයි කියනු ලැබේ.' එහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නෙළුම් වනයක් බඳු වූ දසසහස්සී ලෝකධාතුව දෙස බලන සේක්, 'අද පිපෙන නෙළුම් මෙන් උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන් ද, හෙට පිපෙන නෙළුම් මෙන් විපඤ්චිතඤ්ඤූ පුද්ගලයන් ද, තුන්වන දින පිපෙන නෙළුම් මෙන් නෙය්‍ය පුද්ගලයන් ද, මසුන් හා කැස්බෑවුන්ට ආහාර වන නෙළුම් මෙන් පදපරම පුද්ගලයන් ද' දුටු සේක. බලන සේක්, 'මෙපමණ පිරිසක් කෙලෙස් රජස් අඩුවූවෝය, මෙපමණ පිරිසක් කෙලෙස් රජස් බහුල වූවෝය, එහි ද මෙපමණ පිරිසක් උග්ඝටිතඤ්ඤූ පුද්ගලයෝය' යනුවෙන් සියලු ආකාරයෙන්ම දුටු සේක.

---

Tattha tiṇṇaṃ puggalānaṃ imasmiṃyeva attabhāve bhagavato dhammadesanā atthaṃ sādheti. Padaparamānaṃ anāgate vāsanatthāya hoti. Atha bhagavā imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ atthāvahaṃ dhammadesanaṃ viditvā desetukamyataṃ uppādetvā puna sabbepi tīsu bhavesu satte bhabbābhabbavasena dve koṭṭhāse akāsi. Ye sandhāya vuttaṃ – ‘‘katame te sattā abhabbā, ye te sattā kammāvaraṇena samannāgatā kilesāvaraṇena samannāgatā vipākāvaraṇena samannāgatā assaddhā acchandikā duppaññā abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, ime te sattā abhabbā. Katame te sattā bhabbā? Ye te sattā na kammāvaraṇena…pe… ime te sattā bhabbā’’ti (vibha. 827; paṭi. ma. 1.115). Tattha sabbepi abhabbapuggale pahāya bhabbapuggaleyeva ñāṇena pariggahetvā ‘‘ettakā rāgacaritā, ettakā dosamohacaritā vitakkasaddhābuddhicaritā’’ti cha koṭṭhāse akāsi; evaṃ katvā dhammaṃ desissāmīti cintesi.

එහි (පළමු) පුද්ගලයන් තිදෙනාට මේ ආත්මයේදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවෙන් අර්ථය සිද්ධ වේ. පදපරම පුද්ගලයන්ට අනාගත භවයන්හි අර්ථය පිණිස වාසනා ගුණයක් ඇති වේ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සිව්වැදෑරුම් පුද්ගලයන්ට වැඩදායක වූ ධර්ම දේශනාව දැන, දේශනා කිරීමේ අභිලාෂය උපදවාගෙන, නැවත තුන් භවයේම සිටින සියලු සත්ත්වයන් භව්‍ය (මාර්ග ඵල ලැබිය හැකි) සහ අභව්‍ය (මාර්ග ඵල ලැබිය නොහැකි) වශයෙන් කොටස් දෙකකට බෙදූ සේක. 'කවර සත්ත්වයෝ අභව්‍ය වෙත් ද? යම් සත්ත්වයෝ කර්මාවරණයෙන්, කෙලෙස් ආවරණයෙන්, විපාකාවරණයෙන් යුක්ත වෙත් ද, ශ්‍රද්ධාව හා ඡන්දය නැති, දුෂ්ප්‍රාඥ වූ කුසල් දහම්හි සම්මත්ත නියාමයට (මාර්ගයට) බැසීමට නොහැකි ද, ඔවුහු අභව්‍ය සත්ත්වයෝ වෙති. භව්‍ය සත්ත්වයෝ කවරහු ද? යම් සත්ත්වයෝ කර්මාවරණයෙන් යුක්ත නොවෙත් ද... ඔවුහු භව්‍ය සත්ත්වයෝ වෙති' යනාදී වශයෙන් (විභංගයේ) වදාරන ලදී. එහි සියලු අභව්‍ය පුද්ගලයන් හැරදමා, භව්‍ය පුද්ගලයන් පමණක් ඥානයෙන් පිරිසිඳ දැක, 'මෙපමණ පිරිසක් රාග චරිත ඇත්තෝය, මෙපමණ පිරිසක් ද්වේෂ හා මෝහ චරිත ඇත්තෝය, මෙපමණ පිරිසක් විතර්ක, ශ්‍රද්ධා හා බුද්ධි චරිත ඇත්තෝය' වශයෙන් සය වැදෑරුම් කොටස් කළ සේක. මෙසේ කොට ධර්මය දේශනා කරමියි සිතූ සේක.

---

Paccabhāsinti patiabhāsiṃ. Apārutāti vivaṭā. Amatassa dvārāti ariyamaggo. So hi amatasaṅkhātassa nibbānassa dvāraṃ, so mayā vivaritvā ṭhapitoti dasseti. Pamuñcantu saddhanti sabbe attano saddhaṃ pamuñcantu, vissajjentu. Pacchimapadadvaye ayamattho, ahañhi attano paguṇaṃ suppavattitampi imaṃ paṇītaṃ uttamaṃ dhammaṃ kāyavācākilamathasaññī hutvā na bhāsiṃ[Pg.87]. Idāni pana sabbo jano saddhābhājanaṃ upanetu, pūressāmi nesaṃ saṅkappanti.

'පච්චභාසිං' යනු පිළිතුරු දුනිමි යන්නයි. 'අපාරුතා' යනු විවෘත කරන ලදී යන්නයි. 'අමතස්ස ද්වාරා' යනු ආර්ය මාර්ගයයි. එම ආර්ය මාර්ගය අමෘත සංඛ්‍යාත නිවනට පිවිසෙන දොරටුව වන බැවින්, 'ඒ මාර්ග නමැති දොරටුව මා විසින් විවෘත කර තබන ලදී' යන්න ඉන් දක්වයි. 'පමුඤ්චන්තු සද්ධං' යනු සියලු සත්ත්වයෝ තමන්ගේ ශ්‍රද්ධාව මුදා හරිත්වා (බුදුන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව තබත්වා). අවසාන පද දෙකෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: මම මගේ මනාව ප්‍රගුණ කළ, මනාව පවත්වන ලද, මේ ප්‍රණීත උත්තම ධර්මය දේශනා කිරීමේදී කය හා වචනය වෙහෙසීමට පත්වනු ඇතැයි යන සංඥාවෙන් යුක්තව (කලින්) එය ප්‍රකාශ නොකළෙමි. එහෙත් දැන් සියලු ජනයා ශ්‍රද්ධාව නමැති භාජනය පමුණුවත්වා, ඔවුන්ගේ අභිප්‍රායයන් මම සම්පූර්ණ කරන්නෙමි යනු මෙහි අර්ථයයි.

---

284. Tassa mayhaṃ, bhikkhave, etadahosīti etaṃ ahosi – kassa nu kho ahaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ deseyyanti ayaṃ dhammadesanāpaṭisaṃyutto vitakko udapādīti attho. Kadā panesa udapādīti? Buddhabhūtassa aṭṭhame sattāhe.

284. 'මහණෙනි, මට එවැනි සිතිවිල්ලක් ඇති විය' යනු 'මම පළමුව කාට ධර්මය දේශනා කරන්නෙම් ද?' යන ධර්ම දේශනාව සම්බන්ධ වූ මේ විතර්කය උපන් බවයි. මෙය කවදා උපන්නේ ද? බුද්ධත්වයට පත්වී අටවන සතියේදීය (අට්ඨම සත්තාහයේදීය).

---

Tatrāyaṃ anupubbikathā – bodhisatto kira mahābhinikkhamanadivase vivaṭaṃ itthāgāraṃ disvā saṃviggahadayo, ‘‘kaṇḍakaṃ āharā’’ti channaṃ āmantetvā channasahāyo assarājapiṭṭhigato nagarato nikkhamitvā kaṇḍakanivattanacetiyaṭṭhānaṃ nāma dassetvā tīṇi rajjāni atikkamma anomānadītīre pabbajitvā anupubbena cārikaṃ caramāno rājagahe piṇḍāya caritvā paṇḍavapabbate nisinno magadhissarena raññā nāmagottaṃ pucchitvā, ‘‘imaṃ rajjaṃ sampaṭicchāhī’’ti vutto, ‘‘alaṃ mahārāja, na mayhaṃ rajjena attho, ahaṃ rajjaṃ pahāya lokahitatthāya padhānaṃ anuyuñjitvā loke vivaṭacchado bhavissāmīti nikkhanto’’ti vatvā, ‘‘tena hi buddho hutvā paṭhamaṃ mayhaṃ vijitaṃ osareyyāsī’’ti paṭiññaṃ gahito kālāmañca udakañca upasaṅkamitvā tesaṃ dhammadesanāya sāraṃ avindanto tato pakkamitvā uruveḷāya chabbassāni dukkarakārikaṃ karontopi amataṃ paṭivijjhituṃ asakkonto oḷārikāhārapaṭisevanena kāyaṃ santappesi.

එහි අනුපිළිවෙල කථාව මෙසේය: බෝධිසත්වයන් වහන්සේ මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ දින විවෘතව පැවති අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් දැක සංවේගයට පත් හදවත් ඇතිව, "කණ්ඨකව ගෙන එන්නැ"යි ඡන්න ඇමතිවරයා ඇමතූහ. ඡන්න ඇමතිවරයා සමඟ අශ්ව රාජයාගේ පිට මත නැගී නගරයෙන් නික්ම, කණ්ඨක නිවර්තන චේතිය නම් ස්ථානය දක්වා ගොස්, රාජ්‍යයන් තුනක් ඉක්මවා අනෝමා ගංතීරයේදී පැවිදි වූහ. අනතුරුව පිළිවෙළින් චාරිකාවේ වඩිමින් රජගහ නුවර පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර, පාණ්ඩව පර්වතයේ වැඩසිටින විට මගධේශ්වර බිම්බිසාර රජු විසින් නාමගෝත්‍ර විමසා, "මේ රාජ්‍යය පිළිගන්නැ"යි ආරාධනා කරන ලදී. එවිට "මහාරාජයෙනි, මට රාජ්‍යයෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත, මම රාජ්‍යය අත්හැර ලෝකයාගේ යහපත පිණිස ප්‍රධන් වීර්යය වඩා ලෝකයෙහි කෙලෙස් වැස්ම ඉවත් කළ බුදු කෙනෙකු වන්නෙමියි නික්මුණෙමි"යි වදාළහ. "එසේ නම් බුදු වී ප්‍රථමයෙන් මාගේ රාජ්‍යයට වැඩම කරනු මැනව"යි රජු ප්‍රතිඥාවක් ලබා ගත්තේය. ඉන්පසු ආලාරකාලාම හා උද්දකරාමපුත්ත වෙත එළඹ ඔවුන්ගේ ධර්මයෙහි සාරයක් නොදැක, එතැනින් නික්ම උරුවෙලාවෙහි සය වසරක් දුෂ්කරක්‍රියා කළද අමා නිවන අවබෝධ කර ගැනීමට නොහැකිව, ඕලාරික ආහාර වැළඳීමෙන් ශරීරය පෝෂණය කළහ.

---

Tadā ca uruvelagāme sujātā nāma kuṭumbiyadhītā ekasmiṃ nigrodharukkhe patthanamakāsi – ‘‘sacāhaṃ samānajātikaṃ kulagharaṃ gantvā paṭhamagabbhe puttaṃ labhissāmi, balikammaṃ karissāmī’’ti. Tassā sā patthanā samijjhi. Sā visākhapuṇṇamadivase pātova balikammaṃ karissāmīti rattiyā paccūsasamaye eva pāyasaṃ paṭiyādesi. Tasmiṃ pāyase paccamāne mahantamahantā pupphuḷā uṭṭhahitvā dakkhiṇāvaṭṭā hutvā sañcaranti. Ekaphusitampi bahi na gacchati. Mahābrahmā chattaṃ dhāresi. Cattāro lokapālā khaggahatthā ārakkhaṃ gaṇhiṃsu. Sakko alātāni samānento aggiṃ jālesi. Devatā catūsu dīpesu ojaṃ saṃharitvā [Pg.88] tattha pakkhipiṃsu. Bodhisatto bhikkhācārakālaṃ āgamayamāno pātova gantvā rukkhamūle nisīdi. Rukkhamūle sodhanatthāya gatā dhātī āgantvā sujātāya ārocesi – ‘‘devatā rukkhamūle nisinnā’’ti. Sujātā, sabbaṃ pasādhanaṃ pasādhetvā satasahassagghanike suvaṇṇathāle pāyasaṃ vaḍḍhetvā aparāya suvaṇṇapātiyā pidahitvā ukkhipitvā gatā mahāpurisaṃ disvā saheva pātiyā hatthe ṭhapetvā vanditvā ‘‘yathā mayhaṃ manoratho nipphanno, evaṃ tumhākampi nipphajjatū’’ti vatvā pakkāmi.

එකල්හි උරුවෙල ගමෙහි සුජාතා නම් සිටු දියණියක් එක්තරා නුග රුකක් ඇසුරු කරමින් "ඉදින් මම සමාන කුලයකට ගොස් පළමු ගැබෙහි පුතකු ලබන්නෙම් නම් බලි පූජාවක් කරන්නෙමි"යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇයගේ ඒ ප්‍රාර්ථනාව සමෘද්ධිමත් විය. ඇය වෙසක් පුන් පොහෝ දින අලුයම බලි පූජාව කරන්නෙමි යි රැයෙහි අළුයම් කාලයේදීම කිරිපිඬු පිළියෙළ කළාය. ඒ කිරිපිඬු පිසින විට ඉතා විශාල බුබුළු පැනනැගී දකුණට කැරකෙමින් හැසිරුණේය. එක බින්දුවක්වත් පිටතට නොවැගිරුණි. මහා බ්‍රහ්මයා ධවල ඡත්‍රයක් අල්ලා සිටියේය. සතර වරම් දෙවිවරු කඩු අතැතිව ආරක්ෂාව සැලසූහ. සක් දෙවිඳු දර සපයා ගිනි දැල්වීය. දෙවිවරු සතර මහා දීපයෙන් දිව්‍ය ඕජස ගෙන එහි දැමූහ. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ පිඬුසිඟා වැඩම කරන වේලාව අපේක්ෂාවෙන් අලුයම වැඩම කොට රුක්මුල වැඩසිටියහ. රුක්මුල පිරිසිදු කිරීමට ගිය මෙහෙකාරියක් පැමිණ "දෙවියෙක් රුක්මුල වැඩසිටින්නේය"යි සුජාතාවට දැන්වූවාය. සුජාතාව සියලු ආභරණයෙන් සැරසී ලක්ෂයක් වටිනා රන් තලියක කිරිපිඬු වඩා, තවත් රන් තලියකින් වසා, එය හිස මත තබාගෙන ගොස් මහා පුරුෂයාණන් දැක, තලිය සමඟම උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී හස්තයෙහි තබා වැඳ, "මාගේ මනෝරථය යම් සේ ඉටු වූයේ ද, ඔබ වහන්සේගේ මනෝරථය ද එසේම ඉටු වේවා"යි පවසා නික්ම ගියාය.

---

Bodhisatto nerañjarāya tīraṃ gantvā suvaṇṇathālaṃ tīre ṭhapetvā nhatvā paccuttaritvā ekūnapaṇṇāsapiṇḍe karonto pāyasaṃ paribhuñjitvā ‘‘sacāhaṃ ajja buddho bhavāmi, thālaṃ paṭisotaṃ gacchatū’’ti khipi. Thālaṃ paṭisotaṃ gantvā thokaṃ ṭhatvā kālanāgarājassa bhavanaṃ pavisitvā tiṇṇaṃ buddhānaṃ thālāni ukkhipitvā aṭṭhāsi.

බෝධිසත්වයන් වහන්සේ නේරංජරා ගංතීරයට වැඩම කොට, රන් තලිය ඉවුරේ තබා ස්නානය කොට ගොඩට වැඩම කර, කිරිපිඬු හතළිස් නවයකට බෙදා වළඳා, "ඉදින් මම අද බුදු වන්නේ නම් මේ තලිය උඩුගං බලා යේවා"යි පවසා ගඟට දැමූහ. තලිය උඩුගං බලා ගොස් මඳක් නැවතී කාල නාග රාජයාගේ භවනයට පිවිස, පෙර බුදුවරුන් තිදෙනාගේ තලියන් මත වැදී එතැන නතර විය.

---

Mahāsatto vanasaṇḍe divāvihāraṃ katvā sāyanhasamaye sottiyena dinnā aṭṭha tiṇamuṭṭhiyo gahetvā bodhimaṇḍaṃ āruyha dakkhiṇadisābhāge aṭṭhāsi. So padeso paduminipatte udakabindu viya akampittha. Mahāsatto, ‘‘ayaṃ mama guṇaṃ dhāretuṃ na sakkotī’’ti pacchimadisābhāgaṃ agamāsi, sopi tatheva akampittha. Uttaradisābhāgaṃ agamāsi, sopi tatheva akampittha. Puratthimadisābhāgaṃ agamāsi, tattha pallaṅkappamāṇaṃ ṭhānaṃ sunikhātaindakhilo viya niccalamahosi. Mahāsatto ‘‘idaṃ ṭhānaṃ sabbabuddhānaṃ kilesabhañjanaviddhaṃsanaṭṭhāna’’nti tāni tiṇāni agge gahetvā cālesi. Tāni cittakārena tūlikaggena paricchinnāni viya ahesuṃ. Bodhisatto, ‘‘bodhiṃ appatvā imaṃ pallaṅkaṃ na bhindissāmī’’ti caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhahitvā pallaṅkaṃ ābhujitvā nisīdi.

මහාසත්වයන් වහන්සේ වනයෙහි දහවල් කාලය ගත කොට, සවස් භාගයෙහි සොත්ථිය බමුණා දුන් තණ මිටි අටක් ගෙන බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කර දකුණු දිශා භාගයෙහි වැඩසිටියහ. ඒ ප්‍රදේශය නෙළුම් පතක් මත ජල බින්දුවක් මෙන් කම්පනය විය. මහාසත්වයන් වහන්සේ "මේ ස්ථානය මාගේ ගුණ දරා ගැනීමට අසමර්ථය"යි සිතා බටහිර දිශා භාගයට වැඩම කළහ. එය ද එසේම කම්පනය විය. උතුරු දිශා භාගයට වැඩම කළහ. එය ද එසේම කම්පනය විය. නැගෙනහිර දිශා භාගයට වැඩම කළහ. එහි පර්යංකයක් පමණ වන ස්ථානය හොඳින් පොළොවෙහි සවි කළ ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් නිශ්චල විය. මහාසත්වයන් වහන්සේ "මේ ස්ථානය සියලු බුදුවරුන්ගේ කෙලෙස් නසන ස්ථානයයි" සිතා ඒ තණ මිටි අගින් ගෙන සැළූහ. ඒවා චිත්‍ර ශිල්පියෙකු පින්සල් තුඩින් අඳින ලද රූපයක් මෙන් මනාව සැකසුණි. බෝධිසත්වයන් වහන්සේ "බුද්ධත්වයට පත් නොවී මේ පර්යංකය නොබිඳින්නෙමි"යි සිව්වැදෑරුම් වීර්යය අධිෂ්ඨාන කොට පර්යංක බැඳ වැඩසිටියහ.

---

Taṅkhaṇaññeva māro bāhusahassaṃ māpetvā diyaḍḍhayojanasatikaṃ girimekhalaṃ nāma hatthiṃ āruyha navayojanaṃ mārabalaṃ gahetvā addhakkhikena olokayamāno pabbato viya ajjhottharanto upasaṅkami. Mahāsatto, ‘‘mayhaṃ dasa pāramiyo pūrentassa añño samaṇo vā brāhmaṇo [Pg.89] vā devo vā māro vā brahmā vā sakkhi natthi, vessantarattabhāve pana mayhaṃ sattasu vāresu mahāpathavī sakkhi ahosi; idānipi me ayameva acetanā kaṭṭhakaliṅgarūpamā mahāpathavī sakkhī’’ti hatthaṃ pasāreti. Mahāpathavī tāvadeva ayadaṇḍena pahataṃ kaṃsathālaṃ viya ravasataṃ ravasahassaṃ muñcamānā viravitvā parivattamānā mārabalaṃ cakkavāḷamukhavaṭṭiyaṃ muñcanamakāsi. Mahāsatto sūriye dharamāneyeva mārabalaṃ vidhamitvā paṭhamayāme pubbenivāsañāṇaṃ, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā pacchimayāme paṭiccasamuppāde ñāṇaṃ otāretvā vaṭṭavivaṭṭaṃ sammasitvā aruṇodaye buddho hutvā, ‘‘mayā anekakappakoṭisatasahassaṃ addhānaṃ imassa pallaṅkassa atthāya vāyāmo kato’’ti sattāhaṃ ekapallaṅkena nisīdi. Athekaccānaṃ devatānaṃ, ‘‘kiṃ nu kho aññepi buddhattakarā dhammā atthī’’ti kaṅkhā udapādi.

එම මොහොතේම මාරයා අත් දහසක් මවාගෙන යොදුන් එකසිය පනහක් උසැති ගිරිමේඛලා නම් ඇතා පිට නැගී, නව යොදුනක් වන මාර සේනාව පිරිවරාගෙන, අඩැසින් බලමින්, පර්වතයක් මෙන් යටපත් කරමින් පැමිණියේය. මහාසත්වයන් වහන්සේ "දස පාරමිතා පුරන්නා වූ මට වෙනත් ශ්‍රමණයෙකු, බ්‍රාහ්මණයෙකු, දෙවියෙකු, මාරයෙකු හෝ බ්‍රහ්මයෙකු සාක්ෂියට නැත. එහෙත් මාගේ වෙස්සන්තර ආත්මභාවයේදී සත් වරක් මහා පෘථිවිය සාක්ෂි දැරුවාය. දැන් ද මට මේ චේතනාවක් නැති මහා පෘථිවියම සාක්ෂි වේවා"යි පවසා හස්තය දිගු කළහ. එකෙණෙහිම මහා පෘථිවිය යකඩ පොල්ලකින් තැළූ ලෝකඩ තලියක් මෙන් සිය දහස් වාරයක් මහ හඬ නගමින් ගුගුරා කැරකෙන්නට විය. මාර සේනාව සක්වල කෙළවර දක්වා පලවා හැරියේය. මහාසත්වයන් වහන්සේ සූර්යයා බැස යාමට පෙරම මාර සේනාව පරදවා, ප්‍රථම යාමයේදී පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය ද, මධ්‍යම යාමයේදී දිබ්බචක්ඛු ඥානය ද පිරිසිදු කොට, පශ්චිම යාමයේදී පටිච්චසමුප්පාදය කෙරෙහි ඥානය මෙහෙයවා, සසර පැවැත්ම හා ඉන් මිදීම පිළිබඳ චතුරාර්ය සත්‍යය මෙනෙහි කරමින් අරුණෝදයේදී බුදු බවට පත් වූහ. "මා විසින් කල්ප කෝටි ලක්ෂ ගණනක් මුළුල්ලේ මේ පර්යංකය උදෙසා වීර්යය කරන ලදී"යි සිතමින් සත් දිනක් එම පර්යංකයෙහිම වැඩසිටියහ. එවිට ඇතැම් දෙවිවරුන්ට "බුදු බව ලබා දෙන තවත් ධර්මයන් ඇද්ද?"යි සැකයක් ඇති විය.

---

Atha bhagavā aṭṭhame divase samāpattito vuṭṭhāya devatānaṃ kaṅkhaṃ ñatvā kaṅkhāvidhamanatthaṃ ākāse uppatitvā yamakapāṭihāriyaṃ dassetvā tāsaṃ kaṅkhaṃ vidhamitvā pallaṅkato īsakaṃ pācīnanissite uttaradisābhāge ṭhatvā cattāri asaṅkhyeyyāni kappasatasahassañca pūritānaṃ pāramīnaṃ phalādhigamaṭṭhānaṃ pallaṅkañceva bodhirukkhañca animisehi akkhīhi olokayamāno sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ animisacetiyaṃ nāma jātaṃ.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අටවන දිනයේදී සමාපත්තියෙන් නැගිට, දෙවියන්ගේ සැකය දැන එය දුරු කරනු පිණිස අහසට පැන නැගී යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය දැක්වූහ. ඔවුන්ගේ සැකය දුරු කොට පර්යංකයට මඳක් ඊසාන දිශා භාගයේ වැඩසිට, සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පුරා පිරූ පාරමිතාවන්ගේ ප්‍රතිඵලය ලැබූ ස්ථානය වූ පර්යංකය ද බෝධි වෘක්ෂය ද දෙස නොපියවුණු නෙතින් බලා සිටිමින් සත් දිනක් ගත කළහ. ඒ ස්ථානය අනිමිස චේතිය නම් විය.

---

Atha pallaṅkassa ca ṭhitaṭṭhānassa ca antarā puratthimapacchimato āyate ratanacaṅkame caṅkamanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ ratanacaṅkamacetiyaṃ nāma jātaṃ. Tato pacchimadisābhāge devatā ratanagharaṃ māpayiṃsu, tattha pallaṅkena nisīditvā abhidhammapiṭakaṃ visesato cettha anantanayasamantapaṭṭhānaṃ vicinanto sattāhaṃ vītināmesi, taṃ ṭhānaṃ ratanagharacetiyaṃ nāma jātaṃ. Evaṃ bodhisamīpeyeva cattāri sattāhāni vītināmetvā pañcame sattāhe bodhirukkhamūlā yena ajapālanigrodho tenupasaṅkami, tatrāpi dhammaṃ vicinantoyeva vimuttisukhañca paṭisaṃvedento nisīdi, dhammaṃ vicinanto cettha evaṃ abhidhamme nayamaggaṃ sammasi – paṭhamaṃ dhammasaṅgaṇīpakaraṇaṃ nāma, tato vibhaṅgapakaraṇaṃ, dhātukathāpakaraṇaṃ, puggalapaññattipakaraṇaṃ, kathāvatthu nāma pakaraṇaṃ, yamakaṃ nāma pakaraṇaṃ, tato mahāpakaraṇaṃ paṭṭhānaṃ nāmāti.

ඉන් අනතුරුව, වජ්‍රාසනයත් (පලඟත්) බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානයත් අතර නැගෙනහිර හා බටහිර දිශා ඔස්සේ විහිදුණු දිගු රත්න සක්මනෙහි සක්මන් කරමින් සත් දිනක් ගත කළ සේක. එම ස්ථානය 'රත්නචංක්‍රම චෛත්‍යය' නම් විය. ඉන්පසු, එහි බටහිර දිශාවෙහි දෙවිවරු රත්නමය මන්දිරයක් (රන්ගෙයක්) මවා දුන්හ. එහි පලක් බැඳ වැඩසිටිමින් අභිධර්ම පිටකය, විශේෂයෙන් ම එහි එන අනන්ත වූ නය ඇති සමන්ත පට්ඨාන මහා ප්‍රකරණය මෙනෙහි කරමින් සත් දිනක් ගත කළ සේක. එම ස්ථානය 'රත්නඝර චෛත්‍යය' නම් විය. මෙලෙස බෝධි මණ්ඩපය සමීපයේ ම සති හතරක් ගත කොට, පස්වන සතියෙහි බෝධි මූලයෙන් පිටත්ව අජපාල නුග රුක වෙත වැඩම කළ සේක. එහි ද අභිධර්ම ධර්මය මෙනෙහි කරමින් ම විමුක්ති සුවය විඳිමින් වැඩසිටි සේක. එහිදී අභිධර්මය මෙනෙහි කිරීමේ දී උන්වහන්සේ මෙසේ අභිධර්මයේ නය මාර්ගයන් මෙනෙහි කළ සේක: පළමුව ධම්මසංගණී ප්‍රකරණය ද, ඉන්පසු විභංග ප්‍රකරණය, ධාතුකථා ප්‍රකරණය, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති ප්‍රකරණය, කථාවත්ථු ප්‍රකරණය, යමක ප්‍රකරණය සහ ඉන්පසු මහා ප්‍රකරණය වූ පට්ඨාන ප්‍රකරණය ද යනුවෙන් මෙනෙහි කළ බව දත යුතුය.

---

Tatthassa [Pg.90] saṇhasukhumapaṭṭhānamhi citte otiṇṇe pīti uppajji; pītiyā uppannāya lohitaṃ pasīdi, lohite pasanne chavi pasīdi. Chaviyā pasannāya puratthimakāyato kūṭāgārādippamāṇā rasmiyo uṭṭhahitvā ākāse pakkhandachaddantanāgakulaṃ viya pācīnadisāya anantāni cakkavāḷāni pakkhandā, pacchimakāyato uṭṭhahitvā pacchimadisāya, dakkhiṇaṃsakūṭato uṭṭhahitvā dakkhiṇadisāya, vāmaṃsakūṭato uṭṭhahitvā uttaradisāya anantāni cakkavāḷāni pakkhandā, pādatalehi pavāḷaṅkuravaṇṇā rasmiyo nikkhamitvā mahāpathaviṃ vinivijjhitvā udakaṃ dvidhā bhinditvā vātakkhandhaṃ padāletvā ajaṭākāsaṃ pakkhandā, sīsato samparivattiyamānaṃ maṇidāmaṃ viya nīlavaṇṇā rasmivaṭṭi uṭṭhahitvā cha devaloke vinivijjhitvā nava brahmaloke vehapphale pañca suddhāvāse ca vinivijjhitvā cattāro āruppe atikkamma ajaṭākāsaṃ pakkhandā. Tasmiṃ divase aparimāṇesu cakkavāḷesu aparimāṇā sattā sabbe suvaṇṇavaṇṇāva ahesuṃ. Taṃ divasañca pana bhagavato sarīrā nikkhantā yāvajjadivasāpi tā rasmiyo anantā lokadhātuyo gacchantiyeva.

එහිදී, උන්වහන්සේගේ සිත අතිශය සියුම් වූ පට්ඨාන ධර්මය වෙත යොමු වූ කල්හි මහත් වූ පීතියක් උපන්නේ ය. පීතිය උපන් කල්හි රුධිරය ප්‍රසන්න (පිරිසිදු) විය. රුධිරය ප්‍රසන්න වූ කල්හි සිරුරේ සම පැහැපත් විය. සම ප්‍රසන්න වීම නිසා ශරීරයේ ඉදිරිපසින් මහා ප්‍රාසාද වැනි රශ්මි මාලාවන් පැන නැගී ඡද්දන්ත ඇත් පන්තියක් මෙන් අහසට පැන නැගී පෙරදිග දිශාවේ අනන්ත සක්වළවල් කරා විහිදී ගියේ ය. ශරීරයේ පසුපසින් නික්මුණු රශ්මීන් බටහිර දෙසට ද, දකුණු උරහිසින් නික්මුණු රශ්මීන් දකුණු දෙසට ද, වම් උරහිසින් නික්මුණු රශ්මීන් උතුරු දෙසට ද විහිදී ගොස් අනන්ත සක්වළවල් ආලෝකවත් කළේ ය. පා පතුල්වලින් ළපටි පබළු වැනි පැහැ ඇති රශ්මීන් නික්ම මහා පෘථිවිය විනිවිද යමින්, ජලය දෙබෑ කරමින්, වායු ස්කන්ධය පළාගෙන අජටාකාශය දක්වා විහිදී ගියේ ය. හිසෙන් මැනවින් වට කරන ලද මැණික් දමක් මෙන් නිල් පැහැති රශ්මි වළල්ලක් පැන නැගී සදෙව් ලොව ද විනිවිද ගොස් නව බඹ ලොව ද වේහප්ඵල බඹ ලොව ද පංච සුද්ධාවාස ද විනිවිද යමින් සිව් අරූප ලෝකයන් ද ඉක්මවා අජටාකාශය කරා විහිදුණේ ය. එදින අප්‍රමාණ සක්වළවල සිටි අප්‍රමාණ වූ සියලු සත්වයෝ රන්වන් පැහැති වූහ. එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් නික්මුණු ඒ රශ්මි මාලාවෝ අද දක්වා ද අනන්ත ලෝක ධාතූන් කරා විහිදෙමින් ම පවතිති.

---

Evaṃ bhagavā ajapālanigrodhe sattāhaṃ vītināmetvā tato aparaṃ sattāhaṃ mucalinde nisīdi, nisinnamattasseva cassa sakalaṃ cakkavāḷagabbhaṃ pūrento mahāakālamegho udapādi. Evarūpo kira mahāmegho dvīsuyeva kālesu vassati cakkavattimhi vā uppanne buddhe vā. Idha buddhakāle udapādi. Tasmiṃ pana uppanne mucalindo nāgarājā cintesi – ‘‘ayaṃ megho satthari mayhaṃ bhavanaṃ paviṭṭhamatteva uppanno, vāsāgāramassa laddhuṃ vaṭṭatī’’ti. So sattaratanamayaṃ pāsādaṃ nimminituṃ sakkontopi evaṃ kate mayhaṃ mahapphalaṃ na bhavissati, dasabalassa kāyaveyyāvaccaṃ karissāmīti mahantaṃ attabhāvaṃ katvā satthāraṃ sattakkhattuṃ bhogehi parikkhipitvā upari phaṇaṃ dhāresi. Parikkhepassa anto okāso heṭṭhā lohapāsādappamāṇo ahosi. Icchiticchitena iriyāpathena satthā viharissatīti nāgarājassa ajjhāsayo ahosi. Tasmā evaṃ mahantaṃ okāsaṃ parikkhipi. Majjhe ratanapallaṅko paññatto hoti, upari suvaṇṇatārakavicittaṃ samosaritagandhadāmakusumadāmacelavitānaṃ ahosi. Catūsu koṇesu gandhatelena dīpā jalitā, catūsu disāsu vivaritvā candanakaraṇḍakā [Pg.91] ṭhapitā. Evaṃ bhagavā taṃ sattāhaṃ tattha vītināmetvā tato aparaṃ sattāhaṃ rājāyatane nisīdi.

මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අජපාල නුග රුක් මූලයෙහි සත් දිනක් ගත කොට, ඉන්පසු තවත් සත් දිනක් මුචලින්ද රුක් මූලයෙහි වැඩසිටි සේක. උන්වහන්සේ එහි වැඩසිටි කෙණෙහි ම මුළු සක්වළ ගැබ ම පුරවමින් මහා අකාල මේඝයක් පැන නැගුණේ ය. මෙවැනි මහා වැසි වසින්නේ සක්විති රජෙකු උපන් කල්හි හෝ බුදු කෙනෙකු පහළ වූ කල්හි හෝ යන අවස්ථා දෙකේ දී පමණක් බව කියනු ලැබේ. මෙහිදී එය බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි සිදු විය. එකල්හි මුචලින්ද නා රජු මෙසේ සිතී ය: "මාගේ වාසභවනයට ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩි කෙණෙහි ම මේ මහා වැස්ස හටගත්තේ ය. උන්වහන්සේට වැඩසිටීමට ආවරණයක් පිළියෙල කිරීම සුදුසු ය." ඔහුට සත්රුවන් මය ප්‍රාසාදයක් මැවීමට ශක්තිය තිබුණ ද, "මෙසේ කිරීමෙන් මට මහා ඵලයක් නොලැබෙනු ඇත. මම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට ශරීරයෙන් ම සේවයක් කරන්නෙමි" යි සිතා, මහා ආත්මභාවයක් මවාගෙන, ශාස්තෘන් වහන්සේ වටා සත් වරක් දරණ වැලින් වෙළී, ඉහළින් පෙණය දරා සිටියේ ය. ඒ දරණ ඇතුළත අවකාශය ලක්දිව ලෝවාමහාපායේ පහළ මාලය තරම් විශාල විය. "ශාස්තෘන් වහන්සේ තමන් කැමති කැමති ඉරියව්වකින් වැඩසිටිනු ඇතැ" යි නා රජුගේ අදහස විය. ඒ නිසා එතරම් විශාල ඉඩක් වට කරමින් සිටියේ ය. එහි මධ්‍යයෙහි රත්න පලඟක් පනවන ලද අතර, ඉහළින් රන් තරුවලින් විසිතුරු කරන ලද, සුවඳ මල් දම් හා පටපිළි වියනක් විය. සිව් කොණෙහි සුවඳ තෙල් පහන් දැල්වුණු අතර සිව් දිශාවෙහි විවෘත කරන ලද සඳුන් කරඬු තබන ලදී. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම සතිය එහි ගත කොට, ඉන් අනතුරුව තවත් සතියක් රාජායතන රුක් මූලයෙහි වැඩසිටි සේක.

---

Aṭṭhame sattāhe sakkena devānamindena ābhataṃ dantakaṭṭhañca osadhaharītakañca khāditvā mukhaṃ dhovitvā catūhi lokapālehi upanīte paccagghe selamaye patte tapussabhallikānaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjitvā puna paccāgantvā ajapālanigrodhe nisinnassa sabbabuddhānaṃ āciṇṇo ayaṃ vitakko udapādi.

එම සතියේ දී, සක් දෙවිඳුන් විසින් ගෙන එන ලද දැහැටි ද ඖෂධීය අරළු ද වළඳා, මුඛය සෝදා පිරිසිදු කරගෙන, සතර වරම් දෙවිවරුන් විසින් පූජා කරන ලද අගනා ගල් පාත්‍රයෙහි තපුස්ස හා භල්ලික යන වෙළෙඳ දෙබෑයන් විසින් පූජා කළ විළඳ හා මී පිඬු දානය වළඳා, නැවත අජපාල නුග රුක් මූලයට වැඩම කර වැඩසිටින බුදුරජාණන් වහන්සේට සියලු බුදුවරුන්ගේ සිරිතක් වූ "මම පළමුව කාහට ධර්මය දේශනා කරම් ද?" යනාදී වූ මේ කල්පනාව උපන්නේ ය.

---

Tattha paṇḍitoti paṇḍiccena samannāgato. Viyattoti veyyattiyena samannāgato. Medhāvīti ṭhānuppattiyā paññāya samannāgato. Apparajakkhajātikoti samāpattiyā vikkhambhitattā nikkilesajātiko visuddhasatto. Ājānissatīti sallakkhessati paṭivijjhissati. Ñāṇañca pana meti mayhampi sabbaññutaññāṇaṃ uppajji. Bhagavā kira devatāya kathiteneva niṭṭhaṃ agantvā sayampi sabbaññutaññāṇena olokento ito sattamadivasamatthake kālaṃ katvā ākiñcaññāyatane nibbattoti addasa. Taṃ sandhāyāha – ‘‘ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādī’’ti. Mahājāniyoti sattadivasabbhantare pattabbamaggaphalato parihīnattā mahatī jāni assāti mahājāniyo. Akkhaṇe nibbattattā gantvā desiyamānaṃ dhammampissa sotuṃ sotappasādo natthi, idha dhammadesanaṭṭhānaṃ āgamanapādāpi natthi, evaṃ mahājāniyo jātoti dasseti. Abhidosakālaṅkatoti aḍḍharatte kālaṅkato. Ñāṇañca pana meti mayhampi sabbaññutaññāṇaṃ udapādi. Idhāpi kira bhagavā devatāya vacanena sanniṭṭhānaṃ akatvā sabbaññutaññāṇena olokento ‘‘hiyyo aḍḍharatte kālaṅkatvā udako rāmaputto nevasaññānāsaññāyatane nibbatto’’ti addasa. Tasmā evamāha. Sesaṃ purimanayasadisameva. Bahukārāti bahūpakārā. Padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsūti padhānatthāya pesitattabhāvaṃ vasanaṭṭhāne pariveṇasammajjanena pattacīvaraṃ gahetvā anubandhanena mukhodakadantakaṭṭhadānādinā ca upaṭṭhahiṃsu. Ke pana te pañcavaggiyā nāma? Yete –

එහි 'පණ්ඩිත' (paṇḍito) යනු පාණ්ඩිතයෙන් (එනම් සමාපත්ති ලැබීමෙන් ඇති වූ අවබෝධයෙන් හෝ බහුශ්‍රැත භාවයෙන්) යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'වියත්ත' (viyatto) යනු ව්‍යුත්පන්න භාවයෙන් (ප්‍රඥාවේ මෝරා ගිය බවෙන්) යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'මේධාවී' (medhāvī) යනු කාරණා අවබෝධ කරගැනීමේ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා ය. 'අප්පරජක්ඛජාතික' (apparajakkhajātiko) යනු සමාපත්තියෙන් කෙලෙසුන් යටපත් කළ බැවින් කෙලෙස් රහිත වූ ස්වභාවයක් ඇති, පිරිසිදු සත්ත්වයා ය. 'ආජානිස්සති' (ājānissatī) යනු වටහා ගනු ඇත, ප්‍රතිවේධ කරනු ඇත යන්නයි. 'ඤාණඤ්ච පන මේ' (ñāṇañca pana me) යනු මට ද සර්වඥතා ඥානය පහළ විය යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේවතාවා පැවසූ වචනයෙන් පමණක්ම නිශ්චය නොකර, තමන් වහන්සේ ද සර්වඥතා ඥානයෙන් බලන සේක්, මෙයින් සත්වැනි දිනට පූර්වයෙහි (ආළාර කාලාම) කළුරිය කර ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙහි උපන් බව දුටු සේක. එය අරභයා 'ඤාණඤ්ච පන මේ දස්සනං උදපාදි' යි වදාළ සේක. 'මහාජානිය' (mahājāniyo) යනු සත් දිනක් ඇතුළත ලැබිය යුතු මඟඵලවලින් පිරිහී ගිය බැවින් ඔහුට මහා පිරිහීමක් (අලාභයක්) ඇති විය යන්නයි. අක්ෂණයක (නිසි කල නොවන තැනක) උපන් බැවින්, එහි ගොස් දේශනා කරනු ලබන ධර්මය ඇසීමට ඔහුට සෝත ප්‍රසාදයක් නැත, එබැවින් ඔහුට මහා අලාභයක් වූ බව දක්වයි. 'අභිදෝසකාලංකත' (abhidosakālaṅkato) යනු ඊයේ මධ්‍යම රාත්‍රියේ කළුරිය කළ බවයි. 'ඤාණඤ්ච පන මේ' (ñāṇañca pana me) යනු මට ද සර්වඥතා ඥානය පහළ විය යන්නයි. මෙහිදී ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේවතාවාගේ වචනයෙන්ම නිශ්චය නොකර සර්වඥතා ඥානයෙන් බලන සේක්, 'ඊයේ මධ්‍යම රාත්‍රියේ රාම පුත්‍ර උදක කළුරිය කර නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයෙහි උපන් බව' දුටු සේක. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක. ඉතිරිය පෙර ක්‍රමය හා සමානයි. 'බහුකාරා' (bahūkārā) යනු බොහෝ උපකාර ඇති බවයි. 'පධානපහිතත්තං උපට්ඨහිංසු' (padhānapahitattaṃ upaṭṭhahiṃsū) යනු ප්‍රධන් වීර්යය සඳහා යොමු කළ සිත් ඇති බෝසතුන් හට උන්වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානය අතුපතු ගෑමෙන් ද, පාත්‍ර සිවුරු පිළිගැනීමෙන් හා පසුපස යාමෙන් ද, මුඛ සෝදන පැන් සහ දැවටු දීමෙන් ද උපස්ථාන කළහ. ඒ පස්වග මහණුන් කවුරුහු ද යත්;

---

Rāmo [Pg.92] dhajo lakkhaṇo jotimanti,Yañño subhojo suyāmo sudatto;

Ete tadā aṭṭha ahesuṃ brāhmaṇā,Chaḷaṅgavā mantaṃ viyākariṃsūti.

රාම, ධජ, ලක්ඛණ, ජෝතිමන්ත, යඤ්ඤ, සුභෝජ, සුයාම සහ සුදත්ත යන මොවුහු එකල (ලක්ෂණ පරීක්ෂා කළ) බ්‍රාහ්මණයෝ අටදෙනා වූහ. ඔවුහු සය අංගයන්ගෙන් යුත් වේදය දැන මන්ත්‍ර විමසා ලක්ෂණ පල ප්‍රකාශ කළහ.

---

Bodhisattassa jātakāle supinapaṭiggāhakā ceva lakkhaṇapaṭiggāhakā ca aṭṭha brāhmaṇā. Tesu tayo dvedhā byākariṃsu – ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāraṃ ajjhāvasamāno rājā hoti cakkavattī, pabbajamāno buddho’’ti. Pañca brāhmaṇā ekaṃsabyākaraṇā ahesuṃ – ‘‘imehi lakkhaṇehi samannāgato agāre na tiṭṭhati, buddhova hotī’’ti. Tesu purimā tayo yathāmantapadaṃ gatā, ime pana pañca mantapadaṃ atikkantā. Te attanā laddhaṃ puṇṇapattaṃ ñātakānaṃ vissajjetvā ‘‘ayaṃ mahāpuriso agāraṃ na ajjhāvasissati, ekantena buddho bhavissatī’’ti nibbitakkā bodhisattaṃ uddissa samaṇapabbajjaṃ pabbajitā. Tesaṃ puttātipi vadanti. Taṃ aṭṭhakathāya paṭikkhittaṃ.

බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උපන් කල්හි සිහින පල පවසන්නා වූ ද ලක්ෂණ පල පවසන්නා වූ ද බ්‍රාහ්මණයෝ අටදෙනෙක් වූහ. ඔවුන් අතුරින් තිදෙනෙක් දෙපැත්තකට කරුණු පවසමින්, 'මෙම ලක්ෂණවලින් යුත් උතුමා ගිහිගෙයි වසන්නේ නම් සක්විති රජ වන්නේය, පැවිදි වන්නේ නම් බුදු වන්නේය' යි ප්‍රකාශ කළහ. බ්‍රාහ්මණයන් පස්දෙනෙක් 'මෙම ලක්ෂණවලින් යුත් උතුමා ගිහිගෙයි නොරැඳෙන්නේමය, ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේමය' යි ඒකාන්ත කොට ප්‍රකාශ කළහ. ඔවුන්ගෙන් පෙර කී තිදෙනා මන්ත්‍ර පාඨයන්ට අනුකූලව අර්ථ පැවසූ අතර, මෙම පස්දෙනා මන්ත්‍ර පාඨයන් ඉක්මවා ගොස් ඒකාන්තව බුදු වන බව පැවසූහ. ඔවුහු තමන්ට (ලක්ෂණ කීමෙන් පසු) ලැබුණු පූජාවන් නෑයන්ට පවරා දී, 'මේ මහා පුරුෂයා ගිහිගෙයි නොවසන්නේමය, ඒකාන්තයෙන්ම බුදු වන්නේමය' යි සැකයකින් තොරව බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ උදෙසා ශ්‍රමණ පැවිද්දෙන් පැවිදි වූහ. මොවුන් ඒ ලක්ෂණ පරීක්ෂා කළ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පුත්‍රයන් යැයි ද සමහරු කියති. එහෙත් එය මහා අට්ඨකථාවෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත.

---

Ete kira daharakāleyeva bahū mante jāniṃsu, tasmā te brāhmaṇā ācariyaṭṭhāne ṭhapayiṃsu. Te pacchā amhehi puttadārajaṭaṃ chaḍḍetvā na sakkā bhavissati pabbajitunti daharakāleyeva pabbajitvā ramaṇīyāni senāsanāni paribhuñjantā vicariṃsu. Kālena kālaṃ pana ‘‘kiṃ, bho, mahāpuriso mahābhinikkhamanaṃ nikkhanto’’ti pucchanti. Manussā, ‘‘kuhiṃ tumhe mahāpurisaṃ passissatha, tīsu pāsādesu tividhanāṭakamajjhe devo viya sampattiṃ anubhotī’’ti vadanti. Te sutvā, ‘‘na tāva mahāpurisassa ñāṇaṃ paripākaṃ gacchatī’’ti appossukkā vihariṃsuyeva. Kasmā panettha bhagavā, ‘‘bahukārā kho ime pañcavaggiyā’’ti āha? Kiṃ upakārakānaṃyeva esa dhammaṃ deseti, anupakārakānaṃ na desetīti? No na deseti. Paricayavasena hesa āḷārañceva kālāmaṃ udakañca rāmaputtaṃ olokesi. Etasmiṃ pana buddhakkhette ṭhapetvā aññāsikoṇḍaññaṃ paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ samattho nāma natthi. Kasmā? Tathāvidhaupanissayattā.

මොවුහු තරුණ කලදීම බොහෝ මන්ත්‍රයන් දැන සිටි බැවින්, ඒ බ්‍රාහ්මණයන් ආචාර්යවරුන් ලෙස සැලකූහ. ඔවුහු පසුව 'අපට අඹුදරුවන් නැමති බැඳීම අත්හැර පැවිදි වීමට නොහැකි වනු ඇතැයි' සිතා තරුණ කලදීම පැවිදි වී රමණීය සේනාසන පරිභෝග කරමින් වාසය කළහ. කලින් කලට 'භවත්නි, මහා පුරුෂයා මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කළේ ද?' යි විමසති. මිනිස්සු 'ඔබ වහන්සේලා මහා පුරුෂයා කොහේ දකින්න ද? උන්වහන්සේ මාලිගා තුනෙහි තෙවැදෑරුම් නාටක මධ්‍යයෙහි දෙවියෙකු මෙන් සැපත් අනුභව කරති' යි පවසති. එය අසා 'තවමත් මහා පුරුෂයාගේ ඥානය මෝරා නැතැයි' සිතා උදාසීනව වාසය කළහ. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මේ පස්වග මහණුන් මට බොහෝ උපකාරී වූහ' යි වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසා ද? උන්වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන්නේ උපකාර කළ අයට පමණක් ද? උපකාර නොකළ අයට දේශනා නොකරන්නේ ද? නැත, එසේ නොවේ. ඇසුරු කළ බැවින් උන්වහන්සේ පළමුව ආළාර කාලාම සහ රාම පුත්‍ර උදක ගැන බැලූහ. එහෙත් මෙම බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයෙහි අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් හැර මුලින්ම ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වෙනත් අයෙකු නැත. ඒ මන්ද? ඒ හා සමාන වූ (මුලින්ම ධර්මය අවබෝධ කිරීමට අවශ්‍ය) උපනිශ්‍රය සම්පත්තියක් උන්වහන්සේට ඇති බැවිනි.

---

Pubbe [Pg.93] kira puññakaraṇakāle dve bhātaro ahesuṃ. Te ekatova sassaṃ akaṃsu. Tattha jeṭṭhakassa ‘‘ekasmiṃ sasse navavāre aggasassadānaṃ mayā dātabba’’nti ahosi. So vappakāle bījaggaṃ nāma datvā gabbhakāle kaniṭṭhena saddhiṃ mantesi – ‘‘gabbhakāle gabbhaṃ phāletvā dassāmā’’ti. Kaniṭṭho ‘‘taruṇasassaṃ nāsetukāmosī’’ti āha. Jeṭṭho kaniṭṭhassa ananuvattanabhāvaṃ ñatvā khettaṃ vibhajitvā attano koṭṭhāsato gabbhaṃ phāletvā khīraṃ nīharitvā sappiphāṇitehi yojetvā adāsi, puthukakāle puthukaṃ kāretvā adāsi, lāyane lāyanaggaṃ veṇikaraṇe veṇaggaṃ kalāpādīsu kalāpaggaṃ khaḷaggaṃ bhaṇḍaggaṃ koṭṭhagganti evaṃ ekasasse navavāre aggadānaṃ adāsi. Kaniṭṭho panassa uddharitvā adāsi, tesu jeṭṭho aññāsikoṇḍaññatthero jāto, kaniṭṭho subhaddaparibbājako. Iti ekasmiṃ sasse navannaṃ aggadānānaṃ dinnattā ṭhapetvā theraṃ añño paṭhamaṃ dhammaṃ sacchikātuṃ samattho nāma natthi. ‘‘Bahukārā kho ime pañcavaggiyā’’ti idaṃ pana upakārānussaraṇamattakeneva vuttaṃ.

පෙර පින්කම් කළ කාලයක සහෝදරයන් දෙදෙනෙක් වූහ. ඔවුහු එක්ව ගොවිතැන් කළහ. එහිදී වැඩිමහල් සොහොයුරාට 'එක් අස්වැන්නකදී නව වාරයක් අග්‍ර දානය දිය යුතුය' යි අදහසක් ඇති විය. ඔහු වැපිරූ කාලයේ බීජ අග්‍රය දන් දී, ගැබ් ගත් (කරල් මෝරන) කාලයේදී බාල සොහොයුරා සමඟ සාකච්ඡා කරමින්, 'කරල් මෝරන කාලයේ කරල් පලා (කිරි ලබාගෙන) දන් දෙමු' යි කීවේය. බාලයා 'ඔබ ළපටි අස්වැන්න විනාශ කිරීමට කැමති දැයි' ඇසීය. වැඩිමහල් සොහොයුරා බාලයාගේ අකමැත්ත දැන කුඹුර බෙදාගෙන, තම කොටසෙන් කරල් පලා කිරි ගෙන ගිතෙල් හා පැණි මිශ්‍ර කර දන් දුන්නේය. පසුව අස්වැන්න මෝරන විට අලුත් සහල් (පුථුක) දන් දුන්නේය. අස්වැන්න කැපීමේදී, මිටි බැඳීමේදී, පෑහීමේදී, කමතේදී ආදී වශයෙන් එක් අස්වැන්නකින් නව වාරයක් අග්‍ර දානය දුන්නේය. ඔහුගේ බාල සොහොයුරා අස්වැන්න අවසානයේ දන් දුන්නේය. ඔවුන් අතරින් වැඩිමහල් සොහොයුරා අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වූ අතර බාල සොහොයුරා සුභද්ද පරිබ්‍රාජකයා විය. මෙසේ එක් අස්වැන්නක නව වාරයක් අග්‍ර දානය දුන් බැවින් ඒ තෙරුන් හැර මුලින්ම ධර්මය අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වෙනත් අයෙකු නැත. 'මේ පස්වග මහණුන් මට බොහෝ උපකාරී වූහ' යි වදාළේ කළ උපකාර සිහිපත් කිරීමක් වශයෙනි.

---

Isipatane migadāyeti tasmiṃ kira padese anuppanne buddhe paccekasambuddhā gandhamādanapabbate sattāhaṃ nirodhasamāpattiyā vītināmetvā nirodhā vuṭṭhāya nāgalatādantakaṭṭhaṃ khāditvā anotattadahe mukhaṃ dhovitvā pattacīvaramādāya ākāsena āgantvā nipatanti. Tattha cīvaraṃ pārupitvā nagare piṇḍāya caritvā katabhattakiccā gamanakālepi tatoyeva uppatitvā gacchanti. Iti isayo ettha nipatanti uppatanti cāti taṃ ṭhānaṃ isipatananti saṅkhaṃ gataṃ. Migānaṃ pana abhayatthāya dinnattā migadāyoti vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘isipatane migadāye’’ti.

'ඉසිපතන මිගදායේ' යනු: ඒ ප්‍රදේශයෙහි බුදුවරුන් පහළ නොවූ කාලවලදී පසේබුදුවරු ගන්ධමාදන පර්වතයෙහි සත් දිනක් නිරෝධ සමාපත්තියෙන් කල් ගෙවා, එයින් නැගී සිට නාගලතා දැවටු අනුභව කර, අනෝතත්ත විලෙන් මුහුණ සෝදා, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන අහසින් පැමිණ මෙහි බසිති. එහිදී සිවුරු පොරවා නගරයට පිඬු පිණිස වැඩම කර, දන් වළඳා ආපසු යන විට ද එතැනින්ම අහසට පැන නැගී වඩිති. මෙසේ සෘෂිවරුන් (පසේබුදුවරුන්) මෙහි බසින බැවින් සහ අහසට පැන නගින බැවින් එම ස්ථානය 'ඉසිපතන' යන නමින් ප්‍රකට විය. මුවන්ට අභය දානය පිණිස දුන් ස්ථානයක් බැවින් 'මිගදාය' යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් 'ඉසිපතන මිගදායේ' යැයි වදාරන ලදී.

---

285. Antarā ca gayaṃ antarā ca bodhinti gayāya ca bodhissa ca vivare tigāvutantare ṭhāne. Bodhimaṇḍato hi gayā tīṇi gāvutāni. Bārāṇasī aṭṭhārasa yojanāni. Upako bodhimaṇḍassa ca gayāya ca antare bhagavantaṃ addasa. Antarāsaddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payujjanti. So dutiyapadenapi yojetabbo hoti[Pg.94]. Ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvā eva vuttoti. Addhānamaggapaṭipannanti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ paṭipannaṃ, dīghamaggapaṭipannanti attho. Addhānamaggagamanasamayassa hi vibhaṅge ‘‘addhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabba’’ntiādivacanato (pāci. 218) addhayojanampi addhānamaggo hoti. Bodhimaṇḍato pana gayā tigāvutaṃ.

285. ‘අන්තරා ච ගයං අන්තරා ච බෝධිං’ යනු ගයාවත් බෝධියත් අතර ගාවුත් තුනක ප්‍රමාණයක් වූ මධ්‍ය ස්ථානයෙහි යන්නයි. සැබවින්ම බෝධි මණ්ඩපයේ සිට ගයාවට ඇත්තේ ගාවුත් තුනකි. බරණැසට යොදුන් දහඅටකි. උපක ආජීවකයා බෝධි මණ්ඩපයත් ගයාවත් අතර මැද දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය. ‘අන්තරා’ යන ශබ්දය යෙදුණු නිසා මෙහිදී ද්විතීයා විභක්තිය යොදා ඇත. මෙබඳු අවස්ථාවලදී අක්ෂර චින්තකයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) ‘අන්තරා ගාමඤ්ච නදිඤ්ච යාති’ යනාදී වශයෙන් ‘අන්තරා’ යන ශබ්දය එක් වරක් පමණක් යොදති. එම ශබ්දය දෙවන පදයට ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. එසේ සම්බන්ධ නොකළහොත් එයට ද්විතීයා විභක්ති අර්ථය නොලැබේ. මෙහිදී නම් එය පද දෙකටම සම්බන්ධ කර පවසා ඇති බව දත යුතුය. ‘අද්ධ්වානමග්ගප්පටිපන්නං’ යනු දීර්ඝ මාර්ගයකට පිළිපන්නා වූ හෙවත් දුර ගමනක් වඩින්නා වූ යන්නයි. විභංග ප්‍රකරණයේ සඳහන් වන පරිදි ‘යොදුන් භාගයක් යන්නෙමි’ යනාදී වචන අනුව යොදුන් භාගයක මග ද අද්ධ්වාන මාර්ගයකි. බෝධි මණ්ඩපයේ සිට ගයාවට ඇත්තේ ගාවුත් තුනක දුරකි.

---

Sabbābhibhūti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ abhibhavitvā ṭhito. Sabbavidūti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ avediṃ aññāsiṃ. Sabbesu dhammesu anupalittoti sabbesu tebhūmakadhammesu kilesalepanena anupalitto. Sabbaṃ jahoti sabbaṃ tebhūmakadhammaṃ jahitvā ṭhito. Taṇhākkhaye vimuttoti taṇhākkhaye nibbāne ārammaṇato vimutto. Sayaṃ abhiññāyāti sabbaṃ catubhūmakadhammaṃ attanāva jānitvā. Kamuddiseyyanti kaṃ aññaṃ ‘‘ayaṃ me ācariyo’’ti uddiseyyaṃ.

‘සබ්බාභිභූ’ යනු සියලුම තෛභූමක ධර්මයන් (කාම, රූප, අරූප යන භූමි තුනට අයත් ධර්මයන්) අභිබවා සිටින බැවිනි. ‘සබ්බවිදූ’ යනු සියලු චතුර්භූමක ධර්මයන් (ලෝකෝත්තර භූමිය ද ඇතුළුව) අවබෝධ කරගත් බැවිනි. ‘සබ්බේසු ධම්මේසු අනුපලিত্তෝ’ යනු සියලු තෛභූමක ධර්මයන් කෙරෙහි කෙලෙස් නමැති ආලේපයෙන් තැවරුණේ නැත යන්නයි. ‘සබ්බඤ්ජහෝ’ යනු සියලු තෛභූමක ධර්මයන් ප්‍රහීණ කර (අත්හැර) සිටින බැවිනි. ‘තණ්හාක්ඛයේ විමුත්තෝ’ යනු තණ්හාව ක්ෂය වූ ස්ථානය වූ නිවන අරමුණු කිරීමෙන් මිදුණු බැවිනි. ‘සයං අභිඤ්ඤාය’ යනු සියලු චතුර්භූමක ධර්මයන් තමන් වහන්සේම අවබෝධ කරගෙන යන්නයි. ‘කමුද්දිසෙය්‍යං’ යනු ‘මොහු මගේ ගුරුවරයා ය’ කියා අන් කවරෙකු නම් උදෙසා දක්වන්නද? (කිසිවෙකු නැත).

---

Na me ācariyo atthīti lokuttaradhamme mayhaṃ ācariyo nāma natthi. Natthi me paṭipuggaloti mayhaṃ paṭibhāgapuggalo nāma natthi. Sammāsambuddhoti sahetunā nayena cattāri saccāni sayaṃ buddho. Sītibhūtoti sabbakilesagginibbāpanena sītibhūto. Kilesānaṃyeva nibbutattā nibbuto. Kāsinaṃ puranti kāsiraṭṭhe nagaraṃ. Āhañchaṃ amatadundubhinti dhammacakkapaṭilābhāya amatabheriṃ paharissāmīti gacchāmi. Arahasi anantajinoti anantajinoti bhavituṃ yutto. Hupeyya pāvusoti, āvuso, evampi nāma bhaveyya. Pakkāmīti vaṅkahārajanapadaṃ nāma agamāsi.

‘න මේ ආචරියෝ අත්ථි’ යනු ලෝකෝත්තර ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන් මට ගුරුවරයෙක් නැත යන්නයි. ‘නත්ථි මේ පටිපුග්ගලෝ’ යනු මට සමාන වූ හෝ ප්‍රතිභාග වූ පුද්ගලයෙක් නැත යන්නයි. ‘සම්මා සම්බුද්ධෝ’ යනු නිවැරදි ක්‍රමයට සතර සත්‍යයන් තමන් වහන්සේම අවබෝධ කරගත් බැවිනි. ‘සීතිභූතෝ’ යනු සියලු කෙලෙස් ගිනි නිවා දැමීමෙන් සිසිල් බවට පත් වූ බැවිනි. කෙලෙස් සම්පූර්ණයෙන්ම නිවුණු බැවින් ‘නිබ්බුත’ නම් වේ. ‘කාසිනං පුරං’ යනු කාසි රටෙහි පිහිටි බරණැස් නුවරට යන්නයි. ‘ආහඤ්ඡං අමතදුන්දුභිං’ යනු ලෝකයාට ධර්ම චක්ෂුස ලබා දීම පිණිස අමෘත නිර්වාණය ලබා දෙන ධර්ම නමැති මහා බෙරය වයන්නෙමි යි වඩිනා සේක. ‘අරහසි අනන්තජිනෝ’ යනු ඔබ වහන්සේ අනන්ත වූ ජයග්‍රහණ ඇති බුදු කෙනෙකු වීමට සුදුසු යන්නයි. ‘හුපෙය්‍ය පාවුසෝ’ යනු ‘ඇවැත්නි, එසේ විය හැකිය’ යන්නයි. ‘පක්කාමි’ යනු වංකහාර නම් ජනපදයට වැඩි සේක.

---

Tatthekaṃ migaluddakagāmakaṃ nissāya vāsaṃ kappesi. Jeṭṭhakaluddako taṃ upaṭṭhāsi. Tasmiñca janapade caṇḍā makkhikā honti. Atha naṃ ekāya cāṭiyā vasāpesuṃ, migaluddako dūre migavaṃ gacchanto ‘‘amhākaṃ arahante mā pamajjī’’ti chāvaṃ nāma dhītaraṃ āṇāpetvā agamāsi saddhiṃ puttabhātukehi. Sā cassa dhītā dassanīyā hoti koṭṭhāsasampannā. Dutiyadivase upako gharaṃ āgato taṃ dārikaṃ sabbaṃ upacāraṃ katvā parivisituṃ [Pg.95] upagataṃ disvā rāgena abhibhūto bhuñjitumpi asakkonto bhājanena bhattaṃ ādāya vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhattaṃ ekamante nikkhipitvā sace chāvaṃ labhāmi, jīvāmi, no ce, marāmīti nirāhāro sayi. Sattame divase māgaviko āgantvā dhītaraṃ upakassa pavattiṃ pucchi. Sā ‘‘ekadivasameva āgantvā puna nāgatapubbo’’ti āha. Māgaviko āgataveseneva naṃ upasaṅkamitvā pucchissāmīti taṃkhaṇaṃyeva gantvā ‘‘kiṃ, bhante, apphāsuka’’nti pāde parāmasanto pucchi. Upako nitthunanto parivattatiyeva. So ‘‘vadatha bhante, yaṃ mayā sakkā kātuṃ, taṃ sabbaṃ karissāmī’’ti āha. Upako, ‘‘sace chāvaṃ labhāmi, jīvāmi, no ce, idheva maraṇaṃ seyyo’’ti āha. Jānāsi pana, bhante, kiñci sippanti. Na jānāmīti. Na, bhante, kiñci sippaṃ ajānantena sakkā gharāvāsaṃ adhiṭṭhātunti.

එහි එක් මුව වැද්දන්ගේ ගම්මානයක් ඇසුරු කරගෙන වාසය කළේය. වැදි නායකයා ඔහුට උපස්ථාන කළේය. එම ජනපදයේ දරුණු මැස්සෝ සිටියහ. එබැවින් ඔහුට විශාල මැටි වළඳක් (කුටියක් වැනි) තුළ වාසය කිරීමට සැලැස්වූහ. දිනක් වැදි නායකයා දුර මුව දඩයමේ යද්දී ‘අපගේ රහතන් වහන්සේ කෙරෙහි පමා නොවන්න’ යැයි තම චාවා නම් දියණියට අණ කර, පුතුන් හා සහෝදරයන් සමඟ පිටත්ව ගියේය. ඇය ඉතා රූමත් වූවාය, මනා අවයව සම්පන්න වූවාය. දෙවන දිනයේ උපක පිණ්ඩපාතය සඳහා නිවසට පැමිණි විට, සියලු වත් පිළිවෙත් කර උපස්ථාන කිරීමට පැමිණි එම තරුණිය දැක රාගයෙන් මත් විය. ආහාර ගැනීමට පවා නොහැකි වූ ඔහු, බෙදා දුන් බත් බඳුන ගෙන තම වාසස්ථානයට ගොස් බත පසෙක තබා, ‘චාවා ලැබුණහොත් ජීවත් වෙමි, නැතහොත් මියයමි’ යි නිරාහාරව වැතිර සිටියේය. හත්වන දිනයේ වැද්දා ආපසු පැමිණ දියණියගෙන් උපක ගැන විමසීය. ඇය පැවසුවේ ‘එක් දිනක් පමණක් පැමිණ ඉන්පසු ආවේ නැත’ යනුවෙනි. වැද්දා වනයෙන් ආ වේශයෙන්ම ඔහු වෙත ගොස් විමසන්නෙමි යි සිතා වහාම එහි ගොස්, ‘ස්වාමීනි, ඔබට කුමන අසනීපයක් ද?’ යැයි පවසමින් පාද පිරිමදිමින් විමසීය. උපක කිසිවක් නොකියා එහා මෙහා පෙරළෙමින් කෙඳිරිගෑවේය. වැද්දා ‘ස්වාමීනි, පවසන්න, මට කළ හැකි ඕනෑම දෙයක් කරන්නෙමි’ යි කීය. උපක පැවසුවේ ‘චාවා ලැබුණොත් ජීවත් වෙමි, නැතහොත් මෙහිම මියයාම උතුම්’ කියාය. එවිට වැද්දා ‘ස්වාමීනි, ඔබ කිසියම් ශිල්පයක් දන්නෙහි ද?’ යි ඇසීය. ‘නැත, මම නොදනිමි’ යි ඔහු කීය. ‘ස්වාමීනි, ශිල්පයක් නොදන්නා අයෙකුට ගිහි ගෙයක් පාලනය කළ නොහැකි ය’ යි වැද්දා පැවසීය.

---

So āha – ‘‘nāhaṃ kiñci sippaṃ jānāmi, apica tumhākaṃ maṃsahārako bhavissāmi, maṃsañca vikkīṇissāmī’’ti. Māgaviko, ‘‘amhākampi etadeva ruccatī’’ti uttarasāṭakaṃ datvā gharaṃ ānetvā dhītaraṃ adāsi. Tesaṃ saṃvāsamanvāya putto vijāyi. Subhaddotissa nāmaṃ akaṃsu. Chāvā tassa rodanakāle ‘‘maṃsahārakassa putta, migaluddakassa putta mā rodī’’tiādīni vadamānā puttatosanagītena upakaṃ uppaṇḍesi. Bhadde tvaṃ maṃ anāthoti maññasi. Atthi me anantajino nāma sahāyo. Tassāhaṃ santike gamissāmīti āha. Chāvā evamayaṃ aṭṭīyatīti ñatvā punappunaṃ katheti. So ekadivasaṃ anārocetvāva majjhimadesābhimukho pakkāmi.

එවිට උපක මෙසේ කීවේය: “මම කිසිදු ශිල්පයක් නොදනිමි, නමුත් මම ඔබගේ මස් බර ගෙන යන්නෙකු වී මස් විකුණන්නම්.” වැද්දා ද “අපට ද එයම සතුටකි” යි පවසා උතුරු සළුවක් දී නිවසට කැඳවාගෙන ගොස් දියණියව පාවා දුන්නේය. ඔවුන්ගේ එක්වීමෙන් පුතෙකු උපන්නේය. ඔහුට සුභද්ද යැයි නම් තැබූහ. චාවා එම දරුවා අඬන විට “මස් උසුලන්නාගේ පුත, මුව වැද්දාගේ පුත, නාඬන්න” යනාදී වශයෙන් පවසමින් දරුවා නැලවීමේ ගීතයෙන් උපකව උසුළු විසුළු කළාය. එවිට උපක “භද්‍රාවිය, ඔබ මාව අසරණයෙකු යැයි සිතන්නේ ද? මට අනන්තජින නම් වූ යහළුවෙක් සිටී. මම ඔහු වෙත යන්නෙමි” යි පැවසීය. චාවා මොහු මෙයින් කලකිරෙතැයි සිතා නැවත නැවතත් එසේම කීවාය. දිනක් ඔහු කිසිවෙකුට නොදන්වාම මධ්‍ය දේශය දෙසට පිටත්ව ගියේය.

---

Bhagavā ca tena samayena sāvatthiyaṃ viharati jetavane mahāvihāre. Atha kho bhagavā paṭikacceva bhikkhū āṇāpesi – ‘‘yo, bhikkhave, ‘anantajino’ti pucchamāno āgacchati, tassa maṃ dasseyyāthā’’ti. Upakopi kho ‘‘kuhiṃ anantajino vasatī’’ti pucchanto anupubbena sāvatthiṃ āgantvā vihāramajjhe ṭhatvā kuhiṃ anantajinoti pucchi. Taṃ bhikkhū bhagavato santikaṃ nayiṃsu. So bhagavantaṃ disvā – ‘‘sañjānātha maṃ bhagavā’’ti āha. Āma, upaka, sañjānāmi, kuhiṃ pana tvaṃ vasitthāti. Vaṅkahārajanapade, bhanteti. Upaka, mahallakosi jāto pabbajituṃ sakkhissasīti. Pabbajissāmi, bhanteti. Bhagavā pabbājetvā tassa kammaṭṭhānaṃ adāsi. So kammaṭṭhāne kammaṃ karonto anāgāmiphale patiṭṭhāya kālaṃ katvā avihesu [Pg.96] nibbatto. Nibbattakkhaṇeyeva arahattaṃ pāpuṇīti. Avihesu nibbattamattā hi satta janā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, tesaṃ so aññataro.

එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ජේතවන මහා විහාරයෙහි වැඩවසන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කලින්ම භික්ෂූන්ට මෙසේ අණ කළ සේක: “මහණෙනි, යමෙක් ‘අනන්තජින’ කොහිදැයි විමසමින් පැමිණෙන්නේ නම්, ඔහුව මා වෙත පමුණුවන්න.” උපක ද “අනන්තජින කොහි වසන්නේද?” යි විමසමින් පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණ විහාරය මධ්‍යයෙහි සිට අනන්තජින කොහිදැයි ඇසීය. භික්ෂූහු ඔහුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන ගියහ. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැක “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මාව හඳුනන සේක් ද?” යි ඇසීය. “එසේය උපක, මම හඳුනමි. ඔබ කොහි වාසය කළෙහි ද?” යි විමසූ සේක. “ස්වාමීනි, මම වංකහාර ජනපදයෙහි වාසය කළෙමි” යි ඔහු පැවසීය. “උපක, ඔබ දැන් මහලු වී ඇත, මහණ වීමට හැකි වේද?” යි විමසූ විට, “ස්වාමීනි, මම මහණ වන්නෙමි” යි ඔහු කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුව මහණ කර කමටහන් දුන් සේක. ඔහු කමටහන් වඩා අනාගාමී ඵලයට පත්ව, කලුරිය කර අවිහ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය. උපන් සැණින්ම අරහත් ඵලයට පත් විය. අවිහ ලෝකයෙහි උපන් සැණින් අරහත් ඵලයට පත් පුද්ගලයන් සත් දෙනාගෙන් උපක ද එක් අයෙකි.

---

Vuttañhetaṃ –

මේ පිළිබඳව මෙසේ කියන ලදී -

---

‘‘Avihaṃ upapannāse, vimuttā satta bhikkhavo;

Rāgadosaparikkhīṇā, tiṇṇā loke visattikaṃ.

“අවිහ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නා වූ, රාග ද්වේෂයන් ක්ෂය කළා වූ, ලෝකයෙහි තණ්හාව නමැති දැලෙන් එතර වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා සත්නමක් (අරහත් ඵලයෙන්) මිදුණාහුය.”

---

Upako palagaṇḍo ca, pukkusāti ca te tayo;

Bhaddiyo khaṇḍadevo ca, bahuraggi ca saṅgiyo;

Te hitvā mānusaṃ dehaṃ, dibbayogaṃ upajjhagu’’nti. (saṃ. ni. 1.105);

උපක, පලගණ්ඩ සහ පුක්කුසාති යන ඒ තිදෙනා ද; භද්දිය, ඛණ්ඩදේව, බාහුරග්ගි සහ පිංගිය ද යන ඒ සත්දෙනා මනුෂ්‍ය දේහය අතහැර (මනුෂ්‍යත්වය අත්හැර), බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උප්පත්තිය ලබාදෙන්නා වූ උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයන් ඉක්මවා ගියහ.

---

286. Saṇṭhapesunti katikaṃ akaṃsu. Bāhullikoti cīvarabāhullādīnaṃ atthāya paṭipanno. Padhānavibbhantoti padhānato vibbhanto bhaṭṭho parihīno. Āvatto bāhullāyāti cīvarādīnaṃ bahulabhāvatthāya āvatto. Apica kho āsanaṃ ṭhapetabbanti apica kho panassa uccakule nibbattassa āsanamattaṃ ṭhapetabbanti vadiṃsu. Nāsakkhiṃsūti buddhānubhāvena buddhatejasā abhibhūtā attano katikāya ṭhātuṃ nāsakkhiṃsu. Nāmena ca āvusovādena ca samudācarantīti gotamāti, āvusoti ca vadanti. Āvuso gotama, mayaṃ uruvelāyaṃ padhānakāle tuyhaṃ pattacīvaraṃ gahetvā vicarimhā, mukhodakaṃ dantakaṭṭhaṃ adamhā, vutthapariveṇaṃ sammajjimhā, pacchā ko te vattappaṭipattimakāsi, kacci amhesu pakkantesu na cintayitthāti evarūpiṃ kathaṃ kathentīti attho. Iriyāyāti dukkarairiyāya. Paṭipadāyāti dukkarapaṭipattiyā. Dukkarakārikāyāti pasatapasata-muggayūsādiāharakaraṇādinā dukkarakaraṇena. Abhijānātha me noti abhijānātha nu mama. Evarūpaṃ pabhāvitametanti etaṃ evarūpaṃ vākyabhedanti attho. Api nu ahaṃ uruvelāya padhāne tumhākaṃ saṅgaṇhanatthaṃ anukkaṇṭhanatthaṃ rattiṃ vā divā vā āgantvā, – ‘‘āvuso, mā vitakkayittha, mayhaṃ obhāso vā nimittaṃ vā paññāyatī’’ti evarūpaṃ kañci vacanabhedaṃ akāsinti adhippāyo. Te ekapadeneva satiṃ labhitvā uppannagāravā, ‘‘handa addhā esa buddho jāto’’ti saddahitvā no hetaṃ, bhanteti āhaṃsu. Asakkhiṃ kho ahaṃ, bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū saññāpetunti ahaṃ[Pg.97], bhikkhave, pañcavaggiye bhikkhū buddho ahanti jānāpetuṃ asakkhiṃ. Tadā pana bhagavā uposathadivaseyeva āgacchi. Attano buddhabhāvaṃ jānāpetvā koṇḍaññattheraṃ kāyasakkhiṃ katvā dhammacakkappavattanasuttaṃ kathesi. Suttapariyosāne thero aṭṭhārasahi brahmakoṭīhi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāsi. Sūriye dharamāneyeva desanā niṭṭhāsi. Bhagavā tattheva vassaṃ upagacchi.

286. 'සණ්ඨපේසුං' යනු කතිකාවතක් (ගිවිසුමක්) කරගත්තාහු යන්නයි. 'බාහුල්ලිකෝ' යනු සිවුරු ආදියේ බහුලත්වය (වැඩි වැඩියෙන් ලබා ගැනීම) උදෙසා පිළිපන්නා වූ තැනැත්තා ය. 'පධානවිබ්භන්තෝ' යනු වීර්යය කිරීමෙන් බැහැර වූ, පිරිහුණු තැනැත්තා ය. 'ආවත්තෝ බාහුල්ලාය' යනු සිවුරු ආදිය බහුල කරගැනීම පිණිස හැරුණු තැනැත්තා ය. 'අපි ච ඛෝ ආසනං ඨපේතබ්බං' යනු උසස් කුලයක උපන් ඒ ගෞතමයන් වහන්සේ වෙනුවෙන් අසුනක් පමණක් තැබිය යුතුය යන්නයි. 'නාසක්ඛිංසු' යනු බුද්ධානුභාවයෙන් හා බුද්ධ තේජසින් මැඬපැවැත්වූ බැවින් තමන්ගේ කතිකාවතෙහි (ගිවිසුමෙහි) සිටීමට නොහැකි වූහ යන්නයි. 'නාමේන ච ආවුසෝවාදේන ච සමුදාචරන්ති' යනු 'ගෞතම' යන නාමයෙන් හා 'ආවුසෝ' (ඇවැත්නි) යන වචනයෙන් කතා කරති යන්නයි. 'ඇවැත්නි ගෞතමයෙනි, අපි උරුවෙල් දනව්වේ වීර්යය කළ කාලයේ ඔබගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන හැසිරුණෙමු, මුව සෝදන පැන් හා දැහැටි දුන්නෙමු, වැසි සක්මන් මළු ඇමදුවෙමු; ඉන්පසු ඔබට වත්පිළිවෙත් කළේ කවුද? අප ඉවත්ව ගිය පසු ඔබ ඒ ගැන නොසිතුවෙහිද?' යනුවෙන් මෙබඳු කතාවන් කියති යන්න අර්ථයයි. 'ඉරියාය' යනු දුෂ්කර වූ ඉරියව් පැවැත්වීමෙනි. 'පටිපදාය' යනු දුෂ්කර වූ පිළිවෙතෙනි. 'දුක්කරකාරිකාය' යනු මෑ ඇට තැම්බූ වතුර ආදී ස්වල්ප වූ ආහාර ගැනීම් ආදී දුෂ්කර ක්‍රියාවන් කිරීමෙනි. 'අභිජානාථ මේ නෝ' යනු 'මාගේ මෙය දන්නාහුද?' යන්නයි. 'එවරූපං පභාවිතමේතං' යනු මෙබඳු වූ වාක්‍ය විභාගයකි. 'මා උරුවෙල් දනව්වේ වීර්යය කරන සමයේ ඔබලාට සංග්‍රහ කිරීම පිණිසත්, අනුග්‍රහ කිරීම පිණිසත් රෑ හෝ දහවල් පැමිණ, ඇවැත්නි, කල්පනා නොකරන්න, මට (විදර්ශනා) ආලෝකය හෝ නිමිත්ත පෙනේ යැයි මෙබඳු කිසියම් වචනයක් ප්‍රකාශ කළා දැයි' අදහසයි. ඒ පස්වග මහණෝ එක වචනයෙන්ම සිහිය ලබා, හටගත් ගෞරව ඇතිව, 'ඇත්තෙන්ම මේ ගෞතමයන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව ඇතැයි' විශ්වාස කර, 'ස්වාමීනි, එසේ නොවන්නේමය' යි පැවසූහ. 'අසක්ඛිං ඛෝ අහං, භික්ඛවේ, පඤ්චවග්ගියේ භික්ඛූ සංඤ්ඤාපේතුං' යනු මහණෙනි, මම බුදුවූයෙමියි පස්වග මහණුන්ට අවබෝධ කරවීමට සමත් වුණෙමි යන්නයි. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනම වැඩම කළ සේක. තමන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වය අවබෝධ කරවා, කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් සාක්ෂිකරුවෙකු කොට ගෙන ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කළ සේක. සූත්‍ර දේශනාව අවසානයේ තෙරුන් වහන්සේ දහඅට කෝටියක් බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටියහ. හිරු බැස යාමට පෙර දේශනාව අවසන් විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහිම වස් සමාදන් වූ සේක.

---

Dvepi sudaṃ, bhikkhave, bhikkhū ovadāmītiādi pāṭipadadivasato paṭṭhāya piṇḍapātatthāyapi gāmaṃ appavisanadīpanatthaṃ vuttaṃ. Tesañhi bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānesu uppannamalavisodhanatthaṃ bhagavā antovihāreyeva ahosi. Uppanne uppanne kammaṭṭhānamale tepi bhikkhū bhagavato santikaṃ gantvā pucchanti. Bhagavāpi tesaṃ nisinnaṭṭhānaṃ gantvā malaṃ vinodeti. Atha nesaṃ bhagavatā evaṃ nīhaṭabhattena ovadiyamānānaṃ vappatthero pāṭipadadivase sotāpanno ahosi. Bhaddiyatthero dutiyāyaṃ, mahānāmatthero tatiyāyaṃ, assajitthero catutthiyaṃ. Pakkhassa pana pañcamiyaṃ sabbeva te ekato sannipātetvā anattalakkhaṇasuttaṃ kathesi, suttapariyosāne sabbepi arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Tenāha – ‘‘atha kho, bhikkhave, pañcavaggiyā bhikkhū mayā evaṃ ovadiyamānā…pe… anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ ajjhagamaṃsu…pe… natthi dāni punabbhavo’’ti. Ettakaṃ kathāmaggaṃ bhagavā yaṃ pubbe avaca – ‘‘tumhepi mamañceva pañcavaggiyānañca maggaṃ āruḷhā, ariyapariyesanā tumhākaṃ pariyesanā’’ti imaṃ ekameva anusandhiṃ dassento āhari.

'ද්වේපි සුදං, භික්ඛවේ, භික්ඛූ ඕවදාමි' යනාදිය පෑළවිය දවසේ සිට පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට නොවැදීම දැක්වීම පිණිස පවසන ලදී. ඒ මහණුන්ගේ කමටහන්හි උපන් කෙලෙස් සේදීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විහාරය තුළම වැඩසිටි සේක. කමටහන්හි දෝෂයක් හටගත් සෑම විටම ඒ මහණෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස් විමසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔවුන් සිටින තැනට වැඩම කර ඒ දෝෂ දුරු කරති. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් උපදෙස් දෙනු ලබද්දී, වප්ප තෙරුන් පෑළවිය දවසේ සෝවාන් වූහ. භද්දිය තෙරුන් දෙවන දින ද, මහානාම තෙරුන් තෙවන දින ද, අස්සජි තෙරුන් සිව්වන දින ද (සෝවාන් වූහ). පසළොස්වක පක්ෂයේ පස්වන දිනයේදී ඔවුන් සියල්ලන්ම එකට රැස් කරවා අනත්තලක්ඛණ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක, සූත්‍රය අවසානයේ සියල්ලෝම අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ඒ නිසා 'මහණෙනි, පස්වග මහණෝ මා විසින් මෙසේ අවවාද කරනු ලබන්නාහු... අනුත්තර වූ යෝගක්ඛේම සංඛ්‍යාත නිවනට පැමිණියහ... දැන් නැවත ඉපදීමක් නැත' යනුවෙන් වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මීට පෙර වදාළ 'නුඹලා ද මා සහ පස්වග මහණුන් ගිය මගට පිළිපන්නාහුය, නුඹලාගේ සෙවීම ආර්ය පර්යේෂණයකි' යන මේ අනුසන්ධියම දැක්වීම සඳහා මෙම කථා මාර්ගය ගෙන හැර දැක්වූ සේක.

---

287. Idāni yasmā na agāriyānaṃyeva pañcakāmaguṇapariyesanā hoti, anagāriyānampi cattāro paccaye appaccavekkhitvā paribhuñjantānaṃ pañcakāmaguṇavasena anariyapariyesanā hoti, tasmā taṃ dassetuṃ pañcime, bhikkhave, kāmaguṇātiādimāha. Tattha navarattesu pattacīvarādīsu cakkhuviññeyyā rūpātiādayo cattāro kāmaguṇā labbhanti. Raso panettha paribhogaraso hoti. Manuññe piṇḍapāte bhesajje ca pañcapi labbhanti. Senāsanamhi cīvare viya cattāro. Raso pana etthāpi paribhogarasova. Ye hi keci, bhikkhaveti kasmā ārabhi? Evaṃ pañca kāmaguṇe dassetvā idāni ye evaṃ vadeyyuṃ, ‘‘pabbajitakālato paṭṭhāya anariyapariyesanā nāma kuto, ariyapariyesanāva pabbajitāna’’nti, tesaṃ paṭisedhanatthāya ‘‘pabbajitānampi catūsu paccayesu appaccavekkhaṇaparibhogo anariyapariyesanā [Pg.98] evā’’ti dassetuṃ imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha gadhitāti taṇhāgedhena gadhitā. Mucchitāti taṇhāmucchāya mucchitā. Ajjhopannāti taṇhāya ajjhogāḷhā. Anādīnavadassāvinoti ādīnavaṃ apassantā. Anissaraṇapaññāti nissaraṇaṃ vuccati paccavekkhaṇañāṇaṃ. Te tena virahitā.

287. දැන්, ගිහියන්ට පමණක් නොව, සතර පසය පිළිබඳ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට (නුවණින් විමසා නොබලා) පරිභෝජනය කරන පැවිද්දන්ට ද පංච කාම ගුණයන්ගේ වශයෙන් අනාර්ය පර්යේෂණය (නොමනා සෙවීම) සිදුවන බැවින්, එය දැක්වීමට 'පඤ්චිමේ, භික්ඛවේ, කාමගුණා' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අලුතින් සායම් කළ පාත්‍ර සිවුරු ආදියේදී 'චක්ඛු විඤ්ඤෙය්‍යා රූපා' (ඇසින් දතයුතු රූප) ආදී සතර කාම ගුණයක් ලබේ. එහි රසය නම් පරිභෝග රසයයි (පරිභෝජනය නිසා ඇතිවන සතුටයි). මනා වූ පිණ්ඩපාතයේදී හා බෙහෙත් පසයේදී පංච කාම ගුණයන්ම ලබේ. සේනාසනයේදී ද සිවුරු වල මෙන් සතරක් (කාම ගුණ) ලබේ. එහි රසය ද පරිභෝග රසයම වේ. 'යේ හි කේචි, භික්ඛවේ' යන්න කුමක් නිසා ආරම්භ කළ සේකද? මෙසේ පංච කාම ගුණයන් දක්වා, දැන් යමෙක් 'පැවිදි වූ දින සිට අනාර්ය පර්යේෂණයක් කොයින්ද, පැවිද්දන්ට ඇත්තේ ආර්ය පර්යේෂණයම පමණක්' යැයි පවසත් නම්, ඔවුන්ව වැළැක්වීම පිණිස 'පැවිද්දන්ට වුවද සතර පසයෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා රහිතව පරිභෝජනය කිරීම අනාර්ය පර්යේෂණයක්ම වේ' යන්න දැක්වීමට මෙම දේශනාව ඇරඹූ සේක. එහි 'ගධිතා' යනු තණ්හාවෙන් බැඳුණා වූ යන්නයි. 'මුච්ඡිතා' යනු තණ්හාවෙන් මුළා වූ යන්නයි. 'අජ්ඣෝපන්නා' යනු තණ්හාවෙන් ගිලගන්නා ලද යන්නයි. 'අනාදීනවදස්සාවිනෝ' යනු දෝෂයන් (ආදීනව) නොදකින්නා වූ යන්නයි. 'අනිස්සරණපඤ්ඤා' යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය 'නිස්සරණ' යැයි කියනු ලැබේ, එයින් තොර වූ යන්නයි.

---

Idāni tassatthassa sādhakaṃ upamaṃ dassento seyyathāpi, bhikkhavetiādimāha. Tatrevaṃ opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ – āraññakamago viya hi samaṇabrāhmaṇā, luddakena araññe ṭhapitapāso viya cattāro paccayā, tassa luddassa pāsarāsiṃ ajjhottharitvā sayanakālo viya tesaṃ cattāro paccaye appaccavekkhitvā paribhogakālo. Luddake āgacchante magassa yena kāmaṃ agamanakālo viya samaṇabrāhmaṇānaṃ mārassa yathākāmakaraṇīyakālo, māravasaṃ upagatabhāvoti attho. Magassa pana abaddhassa pāsarāsiṃ adhisayitakālo viya samaṇabrāhmaṇānaṃ catūsu paccayesu paccavekkhaṇaparibhogo, luddake āgacchante magassa yena kāmaṃ gamanaṃ viya samaṇabrāhmaṇānaṃ māravasaṃ anupagamanaṃ veditabbaṃ. Vissatthoti nibbhayo nirāsaṅko. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

දැන් එම කරුණ සනාථ කිරීම සඳහා උපමාවක් දක්වමින් 'සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි උපමා සැසඳීම මෙසේ දත යුතුය - ආරණ්‍යක මුවෙකු හා සමානව ශ්‍රමණ බමුණන් ද, වැද්දෙකු විසින් වනයෙහි අටවන ලද මලපුඩුවක් මෙන් සිව්පසය ද, එම වැද්දාගේ මලපුඩු රැස මත වැතිර නිදාගන්නා කාලය මෙන් ඔවුන් එම සිව්පසය පිළිබඳව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකර පරිභෝජනය කරන කාලය ද දත යුතුය. වැද්දා එන කල මුවාට තමන් කැමති තැනකට යා නොහැකි වන්නා සේ ශ්‍රමණ බමුණන් හට මාරයා විසින් තමන්ට රිසි පරිදි කටයුතු කළ හැකි කාලය හෙවත් මාරයාගේ වසඟයට පත්වූ බව මෙයින් අදහස් වේ. එහෙත් මලපුඩුවට හසු නොවූ මුවෙකු මලපුඩු රැස මත වැතිර සිටින කාලය මෙන් ශ්‍රමණ බමුණන් සිව්පසයෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා සහිතව පරිභෝජනය කිරීම ද, වැද්දා එන කල මුවා තමන් කැමති තැනකට යන්නා සේ ශ්‍රමණ බමුණන් මාරයාගේ වසඟයට පත් නොවීම ද දත යුතුය. 'විස්සත්ථො' යනු බිය නැති, සැක නැති යන අර්ථයයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි -

---

Pāsarāsisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

පාසරාසි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

---

Ariyapariyesanātipi etasseva nāmaṃ.

'අරියපරියෙසන' යනු ද මේ සූත්‍රයටම නමකි.

---

7. Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā

7. චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

288. Evaṃ me sutanti cūḷahatthipadopamasuttaṃ. Tattha sabbasetena vaḷavābhirathenāti, ‘‘setā sudaṃ assā yuttā honti setālaṅkārā. Seto ratho setālaṅkāro setaparivāro, setā rasmiyo, setā patodalaṭṭhi, setaṃ chattaṃ, setaṃ uṇhīsaṃ, setāni vatthāni, setā upāhanā, setāya sudaṃ vālabījaniyā bījiyatī’’ti (saṃ. ni. 5.4) evaṃ vuttena sakalasetena catūhi vaḷavāhi yuttarathena.

288. 'එවං මේ සුතං' යනාදිය චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍රයයි. එහි 'සබ්බසෙතේන වළවාභිරථේන' යන්නෙන්, "එහි අසුන් සුදු පාටය, සුදු පැහැති ආභරණවලින් යුක්තය. රථය සුදුය, සුදු පැහැති සැරසිලි ඇත්තේය, සුදු පිරිවර ඇත්තේය, රැහැන් පවා සුදුය, කෙවිට ද සුදුය, ධවල ජත්‍රය, ධවල උෂ්ණීෂය, වස්ත්‍ර ද සුදුය, සිරිපා වැසුම් ද සුදුය, සුදු පැහැති වල්විදුනාවෙන් පවන් සලනු ලබයි" (සං. නි. 5.4) යනුවෙන් පවසා ඇති පරිදි සම්පූර්ණයෙන්ම සුදු පැහැති වෙළඹන් සතර දෙනෙකු යෙදූ රථය අදහස් වේ.

---

Ratho [Pg.99] ca nāmeso duvidho hoti – yodharatho, alaṅkārarathoti. Tattha yodharatho caturassasaṇṭhāno hoti nātimahā, dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā janānaṃ gahaṇasamattho. Alaṅkāraratho mahā hoti, dīghato dīgho, puthulato puthulo. Tattha chattaggāhako vālabījaniggāhako tālavaṇṭaggāhakoti evaṃ aṭṭha vā dasa vā sukhena ṭhātuṃ vā nisīdituṃ vā nipajjituṃ vā sakkonti, ayampi alaṅkārarathoyeva. So sabbo sacakkapañjarakubbaro rajataparikkhitto ahosi. Vaḷavā pakatiyā setavaṇṇāva. Pasādhanampi tādisaṃ rajatamayaṃ ahosi. Rasmiyopi rajatapanāḷi suparikkhittā. Patodalaṭṭhipi rajataparikkhittā. Brāhmaṇopi setavatthaṃ nivāsetvā setaṃyeva uttarāsaṅgamakāsi, setavilepanaṃ vilimpi, setamālaṃ pilandhi, dasasu aṅgulīsu aṅgulimuddikā, kaṇṇesu kuṇḍalānīti evamādialaṅkāropissa rajatamayova ahosi. Parivārabrāhmaṇāpissa dasasahassamattā tatheva setavatthavilepanamālālaṅkārā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘sabbasetena vaḷavābhirathenā’’ti.

තවද මෙම රථය යුධ රථය සහ අලංකාර රථය (රාජකීය රථය) යැයි දෙවර්ගයකි. එහි යුධ රථය සතරැස් හැඩයෙන් යුක්තය, එය එතරම් විශාල නොවන අතර පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකුට හෝ තිදෙනෙකුට පමණක් රැඳී සිටිය හැකිය. අලංකාර රථය විශාලය, දිගින් දිගය, පළලින් ද පළලය. එහි ධවල ජත්‍රය දරන්නාට, වල්විදුනාව දරන්නාට, තල්වැට දරන්නාට ආදී වශයෙන් අට දෙනෙකුට හෝ දස දෙනෙකුට පහසුවෙන් සිටගෙන හෝ වාඩි වී හෝ වැතිරී සිටිය හැකිය; මෙය ද එවැනිම වූ අලංකාර රථයකි. එම රථය රෝද, කූඩුව සහ වියගහ ආදී සියලු අංගයන්ගෙන් යුක්තව රිදී තහඩුවලින් ආවරණය වී තිබුණි. වෙළඹන් ස්වභාවයෙන්ම සුදු පැහැති විය. සැරසිලි ද එවැනිම වූ රිදීයෙන් කරන ලද ඒවා විය. රැහැන් ද රිදී නූල්වලින් මැනවින් ඔතා තිබුණි. කෙවිට ද රිදී තහඩුවලින් ඔතා තිබුණි. බ්‍රාහ්මණයා ද සුදු වස්ත්‍ර හැඳ සුදු උතුරු සළුවක් පොරවාගෙන සිටියේය. සුදු සඳුන් ආලේප කර සුදු මල් පැළඳ සිටියේය. ඇඟිලි දහයෙහිම රිදී මුදු ද, කන්වල කුණ්ඩලාභරණ ද ආදී වශයෙන් ඔහුගේ ආභරණ ද රිදීයෙන්ම නිමවා තිබුණි. දස දහසක් පමණ වූ ඔහුගේ පිරිවර බමුණන් ද එලෙසම සුදු වස්ත්‍ර, සුදු ආලේපන, සුදු මල් සහ සුදු ආභරණවලින් සැරසී සිටියහ. ඒ නිසා 'සබ්බසෙතේන වළවාභිරථේන' යැයි කියන ලදී.

---

Sāvatthiyā niyyātīti so kira channaṃ channaṃ māsānaṃ ekavāraṃ nagaraṃ padakkhiṇaṃ karoti. Ito ettakehi divasehi nagaraṃ padakkhiṇaṃ karissatīti puretarameva ghosanā karīyati; taṃ sutvā ye nagarato na pakkantā, te na pakkamanti. Ye pakkantā, tepi, ‘‘puññavato sirisampattiṃ passissāmā’’ti āgacchanti. Yaṃ divasaṃ brāhmaṇo nagaraṃ anuvicarati, tadā pātova nagaravīthiyo sammajjitvā vālikaṃ okiritvā lājapañcamehi pupphehi abhippakiritvā puṇṇaghaṭe ṭhapetvā kadaliyo ca dhaje ca ussāpetvā sakalanagaraṃ dhūpitavāsitaṃ karonti. Brāhmaṇo pātova sīsaṃ nhāyitvā purebhattaṃ bhuñjitvā vuttanayeneva setavatthādīhi attānaṃ alaṅkaritvā pāsādā oruyha rathaṃ abhiruhati. Atha naṃ te brāhmaṇā sabbasetavatthavilepanamālālaṅkārā setacchattāni gahetvā parivārenti; tato mahājanassa sannipātanatthaṃ paṭhamaṃyeva taruṇadārakānaṃ phalāphalāni vikiritvā tadanantaraṃ māsakarūpāni; tadanantaraṃ kahāpaṇe vikiranti; mahājanā sannipatanti. Ukkuṭṭhiyo ceva celukkhepā ca pavattanti. Atha brāhmaṇo maṅgalikasovatthikādīsu maṅgalāni ceva suvatthiyo [Pg.100] ca karontesu mahāsampattiyā nagaraṃ anuvicarati. Puññavantā manussā ekabhūmakādipāsāde āruyha sukapattasadisāni vātapānakavāṭāni vivaritvā olokenti. Brāhmaṇopi attano yasasirisampattiyā nagaraṃ ajjhottharanto viya dakkhiṇadvārābhimukho hoti. Tena vuttaṃ ‘‘sāvatthiyā niyyātī’’ti.

'සාවත්ථියා නිය්‍යාතී' යනු - ඔහු සෑම මාස හයකට වරක් නගරය ප්‍රදක්ෂිණා කරන බව කියනු ලැබේ. 'මෙතෙක් දිනකින් නගර ප්‍රදක්ෂිණාව කරන්නේය' යි කලින්ම ප්‍රකාශ කරනු ලබයි. එය අසා නගරයෙන් බැහැර නොවූ අය බැහැර නොවී සිටිති. බැහැරව ගිය අය ද 'පින්වන්තයාගේ ශ්‍රී සම්පත්තිය නරඹන්නෙමු' යි සිතා පෙරළා පැමිණෙති. යම් දිනක බ්‍රාහ්මණයා නගරය පුරා සංචාරය කරන්නේ ද, එදින උදෑසනම නගරයේ වීදි අතුගා, වැලි අතුරා, ඊතණ ඇතුළු පස් පෑ මල් ඉස, පුන්කලස් තබා, කෙසෙල් ගස් හා ධජ පතාක ඔසවා මුළු නගරයම සුවඳ දුමින් සුවඳවත් කරති. බ්‍රාහ්මණයා උදෑසනම හිස සෝදා ස්නානය කර, උදෑසන ආහාරය ගෙන, කලින් කී පරිදි සුදු වස්ත්‍රාදියෙන් සැරසී ප්‍රාසාදයෙන් බැස රථයට ගොඩවෙයි. එකල එම පිරිවර බමුණන් ද සුදු වස්ත්‍ර, සුදු ආලේපන, සුදු මල් සහ ආභරණවලින් සැරසී ධවල ජත්‍ර දරා ඔහු පිරිවරා ගනිති. ඉන්පසු මහා ජනයා රැස් කරවීම පිණිස පළමුව කුඩා දරුවන්ට නොයෙක් පලතුරු ද, ඉන්පසු මාසක රූප ද, ඉන්පසු කහාපණ (කාසි) ද ඉසිති; එවිට මහා ජනයා රැස් වෙති. ජය ඝෝෂා ද පිළි වැසුම් එසවීම් ද සිදුවේ. ඉක්බිති බ්‍රාහ්මණයන් මංගල වාක්‍ය හා සුබ පැතුම් පවසද්දී ඔහු මහා සම්පත්තියෙන් යුතුව නගරය පුරා සංචාරය කරයි. පින්වන්ත මිනිස්සු තනි මහල් ප්‍රාසාදාදියට නැගී ගිරා පියාපත් වන් නිල් පැහැති කවුළු දොරවල් හැර බලති. බ්‍රාහ්මණයා ද තමන්ගේ යසස හා ශ්‍රී සම්පත්තියෙන් නගරය වසාගන්නාක් මෙන් දකුණු දොරටුව දෙසට මුහුණ ලා ගමන් කරයි. ඒ නිසා 'සාවත්ථියා නිය්‍යාතී' යි පවසන ලදී.

---

Divā divassāti divasassa divā, majjhanhakāleti attho. Pilotikaṃ paribbājakanti pilotikāti evaṃ itthiliṅgavohāravasena laddhanāmaṃ paribbājakaṃ. So kira paribbājako daharo paṭhamavaye ṭhito suvaṇṇavaṇṇo buddhupaṭṭhāko, pātova tathāgatassa ceva mahātherānañca upaṭṭhānaṃ katvā tidaṇḍakuṇḍikādiparikkhāraṃ ādāya jetavanā nikkhamitvā nagarābhimukho pāyāsi. Taṃ esa dūratova āgacchantaṃ addasa. Etadavocāti anukkamena santikaṃ āgataṃ sañjānitvā etaṃ, ‘‘handa kuto nu bhavaṃ vacchāyano āgacchatī’’ti gottaṃ kittento vacanaṃ avoca. Paṇḍito maññeti bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ paṇḍitoti maññati, udāhu noti ayamettha attho.

'දිවා දිවස්සා' යනු දහවල් කාලයෙහි, එනම් මධ්‍යහ්න කාලයෙහි යන්නයි. 'පිලෝතිකං පරිබ්බාජකං' යනු 'පිලෝතිකා' යන ස්ත්‍රී ලිංග ව්‍යවහාරයෙන් නම ලත් පරිව්‍රාජකයාය. ඔහු තරුණ වියේ පසු වූ, රන්වන් පැහැති සිරුරක් ඇති, බුදුරජාණන් වහන්සේට උපස්ථාන කරන අයෙකි. ඔහු උදෑසනම තථාගතයන් වහන්සේට හා මහා තෙරුන් වහන්සේලාට උපස්ථාන කර, තිදණ්ඩ හා කුණ්ඩිකාව ආදී පරිෂ්කාර ගෙන ජේතවනයෙන් පිටත්ව නගරය දෙසට ගමන් කළේය. දූරතෝව පවා ඔහු එනු දුටුවේය. 'එතදවෝච' යනු පිළිවෙළින් තමන් සමීපයට පැමිණි පිලෝතික පරිව්‍රාජකයා හඳුනාගෙන, "පින්වත් වච්ඡායනයෙනි, දැන් ඔබ කොහි සිට පැමිණෙන්නේද?" යැයි ඔහුගේ ගෝත්‍රය පවසමින් කතා කළේය. 'පණ්ඩිතෝ මඤ්ඤේ' යනු පින්වත් වච්ඡායනයන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් පණ්ඩිතයෙකැයි සිතන්නේද, නැතහොත් එසේ නොසිතන්නේද යන්න මෙහි අර්ථයයි.

---

Ko cāhaṃ, bhoti, bho, samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānane ahaṃ ko nāma? Ko ca samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmīti kuto cāhaṃ samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jānissāmi, kena kāraṇena jānissāmīti? Evaṃ sabbathāpi attano ajānanabhāvaṃ dīpeti. Sopi nūnassa tādisovāti yo samaṇassa gotamassa paññāveyyattiyaṃ jāneyya, sopi nūna dasa pāramiyo pūretvā sabbaññutaṃ patto tādiso buddhoyeva bhaveyya. Sineruṃ vā himavantaṃ vā pathaviṃ vā ākāsaṃ vā pametukāmena tappamāṇova daṇḍo vā rajju vā laddhuṃ vaṭṭati. Samaṇassa gotamassa paññaṃ jānantenapi tassa ñāṇasadisameva sabbaññutaññāṇaṃ laddhuṃ vaṭṭatīti dīpeti. Ādaravasena panettha āmeḍitaṃ kataṃ. Uḷārāyāti uttarāya seṭṭhāya. Ko cāhaṃ, bhoti, bho, ahaṃ samaṇassa gotamassa pasaṃsane ko nāma? Ko ca samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsissāmīti kena kāraṇena pasaṃsissāmi? Pasatthapasatthoti sabbaguṇānaṃ uttaritarehi sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho, na tassa aññehi pasaṃsanakiccaṃ atthi. Yathā hi campakapupphaṃ vā nīluppalaṃ vā padumaṃ vā lohitacandanaṃ vā attano vaṇṇagandhasiriyāva [Pg.101] pāsādikañceva sugandhañca, na tassa āgantukehi vaṇṇagandhehi thomanakiccaṃ atthi. Yathā ca maṇiratanaṃ vā candamaṇḍalaṃ vā attano ālokeneva obhāsati, na tassa aññena obhāsanakiccaṃ atthi. Evaṃ samaṇo gotamo sabbalokapasatthehi attano guṇeheva pasattho thomito sabbalokassa seṭṭhataṃ pāpito, na tassa aññena pasaṃsanakiccaṃ atthi. Pasatthehi vā pasatthotipi pasatthapasattho.

"පින්වත, භවත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවේ දක්ෂභාවය හඳුනාගැනීමෙහිලා මම කවරෙක් වෙම්ද? මම කෙසේ නම් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවේ නිපුණත්වය දැනගන්නෙම්ද? මම කිනම් කරුණකින් එය දැනගන්නෙම්ද?" මෙසේ සෑම අයුරකින්ම තමාගේ නොදැනුවත්භාවය ප්‍රකාශ කරයි. "ඔහුද එබඳුම කෙනෙකු විය හැකිය" යනු යමෙකු ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවේ දක්ෂබව හඳුනාගන්නේ නම්, ඔහුද දස පාරමිතාවන් පුරා සර්වඥතා ඥානයට පත් වූ, එම ගෞතමයන් වහන්සේ හා සමාන වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක්ම විය යුතුය. මහා මේරු පර්වතය හෝ හිමවන්ත පර්වතය හෝ පොළොව හෝ අහස මැනීමට කැමති අයෙකුට, එම ප්‍රමාණයටම සමාන වූ දණ්ඩක් හෝ ලණුවක් ලැබීම සුදුසුය. එසේම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාව දැනගන්නා තැනැත්තාටද, උන්වහන්සේගේ ඥානයට සමාන වූ සර්වඥතා ඥානයක් තිබීම සුදුසුය යන අර්ථය මෙයින් දැක්වේ. මෙහි ගෞරවය දැක්වීම් වශයෙන් වචන නැවත නැවත කීම (ආමේඩිත) කර ඇත. "උළාරාය" යනු උතුම් වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන්නයි. "පින්වත, මම කවරෙක්ද?" යනු භවත් පින්වත, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කිරීමෙහිලා මම කවරෙක් වෙම්ද? මම කිනම් කරුණක් නිසා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කරන්නෙම්ද? "පසත්ථපසත්ථ" යනු සියලු ගුණයෙන් උතුම් වූ, ලෝකයේ ප්‍රශංසාවට පත් වූ සියල්ලන්ටම වඩා ස්වකීය ගුණයන්ගෙන් ප්‍රශංසනීය වූ බැවින්, උන්වහන්සේට අන්‍යයන්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රශංසාවක අවශ්‍යතාවක් නැත. යම් සේ සපු මල්, නිල් මානෙල්, පියුම් හෝ රත් සඳුන් ස්වකීය වර්ණයෙන් හා සුවඳින්ම ප්‍රසාදජනක වේද, සුවඳවත් වේද, ඒවාට අමුතුවෙන් ගෙනෙන ලද වර්ණ හෝ සුවඳ පිළිබඳ ප්‍රශංසාවක අවශ්‍යතාවක් නැත. යම් සේ මිණි රුවනක් හෝ චන්ද්‍ර මණ්ඩලයක් ස්වකීය ආලෝකයෙන්ම බබළයිද, ඊට අන්‍ය ආලෝකයක අවශ්‍යතාවක් නැත. එසේම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ලෝකයාගේ ප්‍රශංසාවට පත් සියල්ලන්ටම වඩා ස්වකීය ගුණයන්ගෙන් ප්‍රශංසනීය වූ සේක, වර්ණනා කරන ලද සේක, මුළු ලෝකයාටම වඩා ශ්‍රේෂ්ඨත්වයට පත් වූ සේක. උන්වහන්සේට අන්‍යයන්ගෙන් ලැබෙන ප්‍රශංසාවක අවශ්‍යතාවක් නැත. ප්‍රශංසනීය වූවන් විසින් පසසන ලද බැවින්ද "පසත්ථපසත්ථ" නම් වේ.

---

Ke pasatthā nāma? Rājā pasenadi kosalo kāsikosalavāsikehi pasattho, bimbisāro aṅgamagadhavāsīhi. Vesālikā licchavī vajjiraṭṭhavāsīhi pasatthā. Pāveyyakā mallā, kosinārakā mallā, aññepi te te khattiyā tehi tehi jānapadehi pasatthā. Caṅkīādayo brāhmaṇā brāhmaṇagaṇehi, anāthapiṇḍikādayo upāsakā anekasatehi upāsakagaṇehi, visākhādayo upāsikā anekasatāhi upāsikāhi, sakuludāyiādayo paribbājakā anekehi paribbājakasatehi, uppalavaṇṇātheriādikā mahāsāvikā anekehi bhikkhunisatehi, sāriputtattherādayo mahāsāvakā anekasatehi bhikkhūhi, sakkādayo devā anekasahassehi devehi, mahābrahmādayo brahmāno anekasahassehi brahmehi pasatthā. Te sabbepi dasabalaṃ thomenti vaṇṇenti, pasaṃsantīti bhagavā ‘‘pasatthapasattho’’ti vuccati.

ප්‍රශංසාවට පත් වූවෝ කවරහුද? පසේනදී කොසොල් රජතුමා කාසි සහ කොසොල් වැසියන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද්දෙකි. බිම්බිසාර රජතුමා අංග හා මගධ වැසියන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද්දෙකි. විශාලා මහනුවර ලිච්ඡවීහු වජ්ජි රට වැසියන් විසින් ප්‍රශංසා කරන ලද්දෝ වෙති. පාවා නුවර මල්ල රජවරු, කුසිනාරා නුවර මල්ල රජවරු සහ ඒ ඒ ජනපදවල වෙසෙන වැසියන් විසින් ඒ ඒ ක්ෂත්‍රියයෝ ප්‍රශංසා කරන ලද්දෝ වෙති. චංකී ආදී බ්‍රාහ්මණයෝ බ්‍රාහ්මණ සමූහයා විසින්ද, අනාථපිණ්ඩික ආදී උපාසකයෝ සිය ගණන් උපාසක සමූහයන් විසින්ද, විශාඛා ආදී උපාසිකාවෝ සිය ගණන් උපාසිකාවන් විසින්ද, සකුලුදායී ආදී පරිබ්‍රාජකයෝ සිය ගණන් පරිබ්‍රාජකයන් විසින්ද, උප්පලවණ්ණා තෙරණිය ආදී මහා ශ්‍රාවිකාවෝ සිය ගණන් භික්ෂුණීන් විසින්ද, සාරිපුත්ත තෙරණියන් වහන්සේ ආදී මහා ශ්‍රාවකයෝ සිය ගණන් භික්ෂූන් වහන්සේලා විසින්ද, සක් දෙවිඳු ආදී දෙවියෝ දහස් ගණන් දෙවිවරුන් විසින්ද, මහා බ්‍රහ්මයා ආදී බ්‍රහ්මයෝ දහස් ගණන් බ්‍රහ්මයන් විසින්ද ප්‍රශංසා කරන ලද්දෝ වෙති. ඔවුන් සියලු දෙනාම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේට ස්තූති කරති, වර්ණනා කරති, ප්‍රශංසා කරති. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "පසත්ථපසත්ථ" යයි කියනු ලැබේ.

---

Atthavasanti atthānisaṃsaṃ. Athassa paribbājako attano pasādakāraṇaṃ ācikkhanto seyyathāpi, bho, kusalo nāgavanikotiādimāha. Tattha nāgavanikoti nāgavanavāsiko anuggahitasippo puriso. Parato pana uggahitasippo puriso nāgavanikoti āgato. Cattāri padānīti cattāri ñāṇapadāni ñāṇavalañjāni, ñāṇena akkantaṭṭhānānīti attho.

"අත්ථවසං" යනු අර්ථයෙහි ආනිශංසයයි. එකල්හි එම පරිබ්‍රාජකයා තමාගේ ප්‍රසාදයට හේතුව පවසමින් "පින්වත, දක්ෂ හස්ති ශිල්පියෙකු යම් සේද" යනාදිය පැවසීය. එහි "නාගවනික" යනු ඇතන් වසන වනයෙහි වසන, තවම ශිල්පය හදාරා නැති (අලුත්) පුරුෂයායි. පසුව ශිල්පය ප්‍රගුණ කළ හස්ති ශිල්පියා පිළිබඳව කියවේ. "චත්තාරි පදානි" යනු ඥානය නමැති පියවර සතරයි, ඥානය නැමති සලකුණුයි, ඥානයෙන් ගමන් කළ ස්ථාන සතරයි යනු අර්ථයයි.

---

289. Khattiyapaṇḍitetiādīsu paṇḍiteti paṇḍiccena samannāgate. Nipuṇeti saṇhe sukhumabuddhino, sukhumaatthantarapaṭivijjhanasamatthe. Kataparappavādeti viññātaparappavāde ceva parehi saddhiṃ katavādaparicaye ca. Vālavedhirūpeti vālavedhidhanuggahasadise. Te bhindantā maññe carantīti vālavedhi [Pg.102] viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho. Pañhaṃ abhisaṅkharontīti dupadampi tipadampi catuppadampi pañhaṃ karonti. Vādaṃ āropessāmāti dosaṃ āropessāma. Na ceva samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchantīti; kasmā na pucchanti? Bhagavā kira parisamajjhe dhammaṃ desento parisāya ajjhāsayaṃ oloketi, tato passati – ‘‘ime khattiyapaṇḍitā guḷhaṃ rahassaṃ pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā āgatā’’ti. So tehi apuṭṭhoyeva evarūpe pañhe pucchāya ettakā dosā, vissajjane ettakā, atthe pade akkhare ettakāti ime pañhe pucchanto evaṃ puccheyya, vissajjento evaṃ vissajjeyyāti, iti ovaṭṭikasāraṃ katvā ānīte pañhe dhammakathāya antare pakkhipitvā viddhaṃseti. Khattiyapaṇḍitā ‘‘seyyo vata no, ye mayaṃ ime pañhe na pucchimhā, sace hi mayaṃ puccheyyāma, appatiṭṭheva no katvā samaṇo gotamo khipeyyā’’ti attamanā bhavanti.

289. "ඛත්තියපණ්ඩිතේ" යනාදියෙහි "පණ්ඩිත" යනු පාණ්ඩිතයයෙන් යුක්ත වූවෝ යන්නයි. "නිපුණ" යනු සියුම් වූ හා තියුණු බුද්ධියක් ඇති, සියුම් වූ ගැඹුරු අර්ථයන් විනිවිද දැකීමට සමත්කම් ඇති අයයි. "කතපරප්පවාද" යනු අන්‍යයන්ගේ මතවාදයන් මැනවින් දන්නා වූද, අන්‍යයන් සමඟ වාද කර පුරුදු පුහුණු වූවෝද වෙති. "වාලවේධිරූපේ" යනු කෙස් ගසක් පවා විදීමට සමත් දුනුවායන් වැනි වූ යන්නයි. "තේ භින්දන්තා මඤ්ඤේ චරන්ති" යනු වාලවේධී දුනුවායෙකු කෙස් ගසක් විදින්නාක් මෙන්, අන්‍යයන්ගේ ඉතා සියුම් වූ දෘෂ්ටිගතයන් තමන්ගේ ප්‍රඥාවෙන් බිඳින්නාක් මෙන් හැසිරෙති යනු අර්ථයයි. "පඤ්හං අභිසංඛරොන්ති" යනු දෙපද, තෙපද හෝ සිව්පද ප්‍රශ්න සකස් කරති. "වාදං ආරොපෙස්සාම" යනු දොස් පවරන්නෙමු යන්නයි. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න නොඅසන්නෝමය; ඔවුන් ප්‍රශ්න නොඅසන්නේ මන්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිස මැද දහම් දෙසන කල්හි පිරිසගේ අදහස් බලන සේක. එවිට, "මේ ක්ෂත්‍රිය පණ්ඩිතයෝ ඉතා රහසිගත ගැඹුරු ප්‍රශ්න, ඉණෙහි සඟවාගත් වටිනා වස්තුවක් මෙන් සඟවාගෙන පැමිණ සිටිති" යි දකින සේක. උන්වහන්සේ ඔවුන් ප්‍රශ්න ඇසීමටත් පෙර, මෙවැනි ප්‍රශ්න ඇසීමේදී මෙපමණ දෝෂ ඇති වන බවත්, අර්ථයෙහි, පදයෙහි, අක්ෂරයෙහි සහ පිළිතුරු දීමේදී මෙපමණ දෝෂ ඇති වන බවත් හඳුනාගෙන, "ප්‍රශ්න අසන්නෙකු මෙසේ ඇසිය යුතුයි, පිළිතුරු දෙන්නෙකු මෙසේ පිළිතුරු දිය යුතුයි" වශයෙන්, ඔවුන් සඟවාගෙන ආ ප්‍රශ්න ධර්ම දේශනාව අතරතුරේදීම ඇතුළත් කර විසඳා හරින සේක. එකල්හි ක්ෂත්‍රිය පණ්ඩිතයෝ, "අපි මේ ප්‍රශ්න නොඇසූ එක කොතරම් යහපතක්ද, ඉදින් අපි ඇසුවා නම් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අපව පදනමක් නැති අය බවට පත් කර අපහසුතාවට පත් කරනු ඇතැයි" සිතා සතුටු වෙති.

---

Apica buddhā nāma dhammaṃ desentā parisaṃ mettāya pharanti, mettāpharaṇena dasabale mahājanassa cittaṃ pasīdati, buddhā ca nāma rūpaggappattā honti dassanasampannā madhurassarā mudujivhā suphusitadantāvaraṇā amatena hadayaṃ siñcantā viya dhammaṃ kathenti. Tatra nesaṃ mettāpharaṇena pasannacittānaṃ evaṃ hoti – ‘‘evarūpaṃ advejjhakathaṃ amoghakathaṃ niyyānikakathaṃ kathentena bhagavatā saddhiṃ na sakkhissāma paccanīkaggāhaṃ gaṇhitu’’nti attano pasannabhāveneva na pucchanti.

තවද, බුදුවරුන් යනු ධර්මය දේශනා කරන කල්හි මුළු පිරිසම මෙත්තා සිතින් පතුරුවන්නෝ වෙති. මෙසේ මෙත්තා සිතින් පැතිරවීම නිසා මහා ජනයාගේ සිත දසබලධාරීන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදෙයි. තවද බුදුවරුන් යනු උතුම් රූප සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ, දැකීමෙන් ප්‍රසාදය උපදවන, මිහිරි හඬක් ඇති, මෘදු වූ දිවක් ඇති, මැනවින් පිහිටි දෙතොල් ඇත්තෝ වෙති. ඔවුන් අමෘතයෙන් හදවත තෙමන්නාක් මෙන් දහම් දෙසති. එහිදී, උන්වහන්සේගේ මෙත්තා බලයෙන් පැහැදුණු සිත් ඇති ඒ මිනිසුන්ට මෙසේ සිතෙයි: "මෙවැනි අවිවාදිත වූ, හිස් නොවන, නිවනට මඟ පෙන්වන වචන දේශනා කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ විරුද්ධ වාද ගැනීමට අපට නොහැකිය" යි තමන්ගේම පැහැදුණු ස්වභාවය නිසා ප්‍රශ්න නොඅසති.

---

Aññadatthūti ekaṃsena. Sāvakā sampajjantīti saraṇagamanavasena sāvakā honti. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ, tadatthāya hi te pabbajanti. Manaṃ vata, bho, anassāmāti, bho, sace mayaṃ na upasaṅkameyyāma, iminā thokena anupasaṅkamanamattena apayirupāsanamatteneva naṭṭhā bhaveyyāma. Upasaṅkamanamattakena panamhā na naṭṭhāti attho. Dutiyapadaṃ purimasseva vevacanaṃ. Assamaṇāva samānātiādīsu pāpānaṃ asamitattā assamaṇāva. Abāhitattā ca pana abrāhmaṇāva. Kilesārīnaṃ ahatattā anarahantoyeva samānāti attho.

'අඤ්ඤදත්ථු' යනු ඒකාන්තයෙන්මය. 'සාවකා සම්පජ්ජන්ති' යනු සරණාගමනයෙහි පිහිටීමේ අනුසාරයෙන් ශ්‍රාවකයෝ වෙති. 'තදනුත්තරං' යනු ඒ අනුත්තර වූ (උත්තරීතර වූ) දෙයයි. 'බ්‍රහ්මචරියපරියෝසානං' යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවේ කෙළවර වූ අර්හත් ඵලයයි; ඒ අර්හත් ඵලය පිණිසම ඔවුහු පැවිදි වෙති. 'මනං වත භෝ අනස්සාම' යනු, පින්වත, ඉදින් අපි (බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත) එළඹ නොවූයේ නම්, මේ ස්වල්ප වූ නොපැමිණීමෙන් පමණක්ම හෝ ඇසුරු නොකිරීමෙන් පමණක්ම අපි විනාශ වන්නෙමු. එළඹීම නිසාම අපි විනාශ නොවූවෙමු යනු මෙහි අදහසයි. දෙවන පදය කලින් පදයේම පර්යාය පදයකි. 'අස්සමණාව සමානා' යනාදියෙහි, පාපයන් සංසිඳුවා නොගත් නිසා 'මහණ නොවූවෝම' වෙති. පාපයන් දුරු නොකළ නිසා 'බමුණන් නොවූවෝම' වෙති. කෙලෙස් සතුරන් නසනු නොලැබූ බැවින් 'රහත් නොවූවෝම' වෙති යනු අදහසයි.

---

290. Udānaṃ udānesīti udāhāraṃ udāhari. Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati, yañca [Pg.103] jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati. Evameva yaṃ pītimayaṃ vacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayaṃ vacanaṃ nicchāresīti attho. Hatthipadopamoti hatthipadaṃ upamā assa dhammassāti hatthipadopamo. So na ettāvatā vitthārena paripūro hotīti dasseti. Nāgavanikoti uggahitahatthisippo hatthivanacāriko. Atha kasmā idha kusaloti na vuttoti? Parato ‘‘yo hoti kusalo’’ti vibhāgadassanato. Yo hi koci pavisati, yo pana kusalo hoti, so neva tāva niṭṭhaṃ gacchati. Tasmā idha kusaloti avatvā parato vutto.

290. 'උදානං උදානේසි' යනු ප්‍රීති වාක්‍යයක් ප්‍රකාශ කළේය. යම් සේ බඳුනක රඳවා ගත නොහැකිව පිටාර ගලා යන තෙල් ප්‍රමාණය 'අවසේක' (පිටාර ගිය තෙල්) යැයි කියනු ලබයිද, යම් සේ වැවක රඳවා ගත නොහැකිව පිටාර ගලා යන ජල ප්‍රමාණය 'ඕඝ' (ජල ප්‍රවාහය) යැයි කියනු ලබයිද, එමෙන්ම යම් ප්‍රීති සහගත වචනයක් සිතෙහි දරාගත නොහැකිව, එය අධික වී සිත තුළ නොරැඳී පිටතට නිකුත් වේද, එය 'උදානයක්' යැයි කියනු ලැබේ. එවැනි ප්‍රීති සහගත වචනයක් ප්‍රකාශ කළේය යනු මෙහි අදහසයි. 'හත්ථිපදෝපමෝ' යනු හස්ති පදයක් (ඇත් අඩියක්) යම් ධර්මයකට උපමාවක් වේද, එය හත්ථිපදෝපම නම් වේ. එය මේ පමණකින්ම විස්තරාත්මකව සම්පූර්ණ නොවන බව මින් දක්වයි. 'නාගවනික' යනු ඇත් ශිල්පය උගත්, ඇත් වනයෙහි හැසිරෙන පුරුෂයාය. එසේ නම් මෙහි 'කුසල' (දක්ෂයා) යැයි මුලින්ම නොකියන ලද්දේ මන්ද? පසුව 'යමෙක් දක්ෂ වේද' යනුවෙන් විග්‍රහ කර ඇති බැවිනි. යම්කිසිවෙකු වනයට ඇතුළු වූ පමණින්, හෙතෙම දක්ෂයෙකු වුවද, වහාම නිගමනයකට නොපැමිණෙයි. එබැවින් මෙහි 'කුසල' යන්න නොකියා පසුව පවසන ලදී.

---

291. Vāmanikāti rassā āyāmatopi na dīghā mahākucchihatthiniyo. Uccā ca nisevitanti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṃ khandhappadese ghaṃsitaṭṭhānaṃ. Uccā kāḷārikāti uccā ca yaṭṭhisadisapādā hutvā, kāḷārikā ca dantānaṃ kaḷāratāya. Tāsaṃ kira eko danto unnato hoti, eko onato. Ubhopi ca viraḷā honti, na āsannā. Uccā ca dantehi ārañjitānīti sattaṭṭharatanubbedhe vaṭarukkhādīnaṃ khandhappadese pharasunā pahataṭṭhānaṃ viya dāṭṭhāhi chinnaṭṭhānaṃ. Uccā kaṇerukā nāmāti uccā ca yaṭṭhisadisadīghapādā hutvā, kaṇerukā ca dantānaṃ kaṇerutāya, tā kira makuḷadāṭhā honti. Tasmā kaṇerukāti vuccanti. So niṭṭhaṃ gacchatīti so nāgavaniko yassa vatāhaṃ nāgassa anupadaṃ āgato, ayameva so, na añño. Yañhi ahaṃ paṭhamaṃ padaṃ disvā vāmanikānaṃ padaṃ idaṃ bhavissatīti niṭṭhaṃ na gato, yampi tato orabhāge disvā kāḷārikānaṃ bhavissati, kaṇerukānaṃ bhavissatīti niṭṭhaṃ na gato, sabbaṃ taṃ imasseva mahāhatthino padanti mahāhatthiṃ disvāva niṭṭhaṃ gacchati.

291. 'වාමනිකා' යනු උසින් මිටි වූද දිගින් වැඩි නොවූද මහත් කුසක් ඇති ඇත් බැණියන්ය. 'උච්චා ච නිසේවිතං' යනු රියන් හතක් අටක් පමණ උසැති නුග වැනි ගස්වල කඳෙහි ඇතුන් ඇතිල්ලුණු ස්ථානයයි. 'උච්චා කාළාරිකා' යනු උණ බම්බු වැනි දිගු පාද ඇති වූද, දළ විසිරී පිහිටීම නිසා 'කාළාරිකා' නම් වූද ඇත් බැණියන්ය. ඔවුන්ගේ එක් දළක් ඉහළටද, අනෙක පහළටද පිහිටන බව කියනු ලැබේ. දළ දෙකම ඈතින් පිහිටන අතර එකිනෙකට සමීප නැත. 'උච්චා ච දන්තේහි ආරඤ්ජිතානි' යනු රියන් හතක් අටක් උසැති නුග වැනි ගස්වල කඳෙහි පොරවකින් කෙටූ ස්ථානයක් මෙන් දළවලින් කැපූ ස්ථානයන්ය. 'උච්චා කණේරුකා' යනු උණ බම්බු වැනි දිගු පාද ඇති වූද, දළ මලක පොහොට්ටු වැනි වූද ඇත් බැණියන්ය. එබැවින් ඔවුහු කණේරුකා යැයි කියනු ලබති. 'සෝ නිට්ඨං ගච්ඡති' යනු, ඒ ඇත් දඩයක්කාරයා 'මම යම් ඇතෙකුගේ පියවර ඔස්සේ පැමිණියේද, ඒ ඇතා මොහුමය, වෙනකෙකු නොවේ' යැයි නිගමනයට පැමිණේ. යම් පියවරක් මුලින් දැක 'මෙය වාමනිකා ඇත් බැණියන්ගේ පියවරක් විය යුතුය' කියා නිගමනයට නොපැමිණියේද, එයින් පසුව 'කාළාරිකා' හෝ 'කණේරුකා' ඇත් බැණියන්ගේ යැයි නිගමනයට නොපැමිණ, ඒ සියල්ල මේ මහා හස්තියාගේම පියවර යැයි මහා හස්තියා දුටු විටම නිගමනයට පැමිණෙයි.

---

Evameva khoti ettha idaṃ opammasaṃsandanaṃ – nāgavanaṃ viya hi ādito paṭṭhāya yāva nīvaraṇappahānā dhammadesanā veditabbā. Kusalo nāgavaniko viya yogāvacaro; mahānāgo viya sammāsambuddho; mahantaṃ hatthipadaṃ viya jhānābhiññā. Nāgavanikassa tattha tattha hatthipadaṃ disvāpi vāmanikānaṃ padaṃ bhavissati, kāḷārikānaṃ kaṇerukānaṃ padaṃ bhavissatīti aniṭṭhaṅgatabhāvo viya yogino, imā jhānābhiññā nāma bāhirakaparibbājakānampi [Pg.104] santīti aniṭṭhaṅgatabhāvo. Nāgavanikassa, tattha tattha mayā diṭṭhaṃ padaṃ imasseva mahāhatthino, na aññassāti mahāhatthiṃ disvā niṭṭhaṅgamanaṃ viya ariyasāvakassa arahattaṃ patvāva niṭṭhaṅgamanaṃ. Idañca pana opammasaṃsandanaṃ matthake ṭhatvāpi kātuṃ vaṭṭati. Imasmimpi ṭhāne vaṭṭatiyeva. Anukkamāgataṃ pana pāḷipadaṃ gahetvā idheva kataṃ. Tattha idhāti desāpadese nipāto. Svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti (dī. ni. 1.279). Katthaci sāsanaṃ. Yathāha – ‘‘idheva, bhikkhave, samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –

'ඒවමේව ඛෝ' යන්නෙහි මේ උපමා සැසඳීම මෙසේ දත යුතුය: ඇත් වනය මෙන් ආරම්භයේ සිට නීවරණ ප්‍රහාණය දක්වා වූ ධර්ම දේශනාව දත යුතුය. දක්ෂ ඇත් දඩයක්කාරයා මෙන් යෝගාවචරයාද, මහා හස්තියා මෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේද, විශාල ඇත් පියවර මෙන් ධ්‍යාන හා අභිඥාවෝද දත යුතු වෙති. ඇත් දඩයක්කාරයා තැනින් තැන ඇත් පියවර දැක මෙය වාමනිකා, කාළාරිකා හෝ කණේරුකා ඇත් බැණියන්ගේ පියවර යැයි සිතා නිගමනයකට නොපැමිණෙන්නාක් මෙන්, යෝගියාද 'මේ ධ්‍යාන අභිඥා බාහිර පරිබ්‍රාජකයන්ටත් ඇත' යනුවෙන් නිගමනයට නොපැමිණෙන බව දත යුතුය. ඇත් දඩයක්කාරයා මහා හස්තියා දුටු පසු නිගමනයට පැමිණෙන්නාක් මෙන්, ආර්ය ශ්‍රාවකයා අර්හත් භාවයට පත් වූ පසු නිගමනයට පැමිණෙන බව දත යුතුය. මේ උපමා සැසඳීම සූත්‍රයේ අවසානයේ සිටද කළ හැකිය; මෙම ස්ථානයේදීම කිරීමද යෝග්‍ය වේ. අනුපිළිවෙලින් පැමිණි පාළි පද ගෙන මෙහිදීම එය දක්වන ලදී. එහි 'ඉධ' යනු ස්ථානයක් හැඟවීම පිණිස යෙදුණු නිපාතයකි. එය ඇතැම් තැනක ලෝකය ඇසුරින් කියවේ. 'මෙලොව තථාගතයන් වහන්සේ උපදින්නාහ' යනාදී වශයෙන් වදාළ තැන්හි මෙනි. ඇතැම් තැනක ශාසනය ඇසුරින් කියවේ. 'මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහිම ශ්‍රමණයා ඇත' යනාදී වශයෙන් වදාළ තැන්හි මෙනි. ඇතැම් තැනක යම් ස්ථානයක් ඇසුරින් කියවේ.

---

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369;

dī. ni. aṭṭha. 1.190);

'නිදුකාණන් වහන්ස, මේ ස්ථානයෙහිම සිටින්නා වූ, දෙවියෙකු වී සිටි මට නැවත ආයුෂ ලැබුණි, මෙසේ දැනගත මැනව' යනුවෙන් වදාළ තැන මෙනි.

---

Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha – ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Idaṃ vuttaṃ hoti ‘‘brāhmaṇa imasmiṃ loke tathāgato uppajjati arahaṃ…pe… buddho bhagavā’’ti.

ඇතැම් තැනක පද පූරණයක් පිණිසම යෙදේ. 'මහණෙනි, මම මෙහිදී (හෝ මේ වෙලාවේදී) වළඳා අවසන් කළෙමි' යනාදී වශයෙන් වදාළ තැන්හි මෙනි. මෙහිදී (මෙම සූත්‍රයෙහි) 'ඉධ' යන්න ලෝකය ඇසුරින් කියවුණු බව දත යුතුය. 'බ්‍රාහ්මණය, මේ ලෝකයෙහි අර්හත් වූ, සම්මා සම්බුදු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපදින්නාහ' යනු මෙහි අදහසයි.

---

Tattha tathāgatasaddo mūlapariyāye, arahantiādayo visuddhimagge vitthāritā. Loke uppajjatīti ettha pana lokoti okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho. Idha pana sattaloko adhippeto. Sattaloke uppajjamānopi ca tathāgato na devaloke, na brahmaloke, manussalokeyeva uppajjati. Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe, imasmiṃyeva cakkavāḷe. Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu, ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo. Tassāparena mahāsālo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Puratthimadakkhiṇāya disāya sallavatī nāma nadī, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe. Uttarāya [Pg.105] disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe’’ti (mahāva. 259) evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate vitthārato aḍḍhateyyayojanasate parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati. Na kevalañca tathāgatova, paccekabuddhā aggasāvakā asīti mahātherā buddhamātā buddhapitā cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā ettheva uppajjanti. Tattha tathāgato sujātāya dinnamadhupāyasabhojanato paṭṭhāya yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma. Arahattaphale uppanno nāma. Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo. Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo. Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma. Arahattaphale uppanno nāma. Idha sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāya uppajjatīti vuttaṃ, tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho.

එහි 'තථාගත' යන ශබ්දය මූලපරියාය සූත්‍ර අටුවාවෙහි ද, 'අරහං' ආදී පද විසුද්ධිමග්ගයෙහි ද විස්තර කර ඇත. 'ලෝකයෙහි උපදියි' (ලෝකේ උප්පජ්ජති) යන මෙහි 'ලෝකය' යනු ඕකාස ලෝකය, සත්ව ලෝකය සහ සංඛාර ලෝකය යනුවෙන් තිවිධ වේ. මෙහිදී සත්ව ලෝකය අදහස් කරනු ලැබේ. සත්ව ලෝකයෙහි උපදින නමුදු තථාගතයන් වහන්සේ දෙව්ලොව හෝ බඹලොව උපදින්නේ නැත, මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ම උපදින සේක. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ද වෙනත් සක්වළක නොව, මේ සක්වළෙහි ම උපදින සේක. එහි ද සියලු ස්ථානවල නොව, 'නැගෙනහිර දිශාවෙන් ගජංගල නම් නියම්ගම ද, එයින් ඔබ්බෙහි මහාසාල නම් වෘක්ෂය ද ඇත, එතැන් සිට පිටත ප්‍රත්‍යන්ත ජනපද වේ, මෙපිට මජ්ඣිම දේශය වේ. ගිනිකොණ දිශාවෙන් සල්ලවතී නම් නදිය ඇත... දකුණු දිශාවෙන් සේතකණ්ණික නම් නියම්ගම ඇත... බටහිර දිශාවෙන් ථූණ නම් බමුණු ගම ඇත... උතුරු දිශාවෙන් උසීරද්ධජ නම් පර්වතය ඇත' යනුවෙන් මෙලෙස සීමා කරන ලද, දිගින් යොදුන් තුන්සියයක් ද, පළලින් යොදුන් දෙසිය පනහක් ද, වටප්‍රමාණයෙන් යොදුන් නවසියයක් ද වන මජ්ඣිම දේශයෙහි උපදින සේක. තථාගතයන් වහන්සේ පමණක් නොව, පසේබුදුවරු ද, අග්‍රශ්‍රාවකයෝ ද, අසූ මහා ශ්‍රාවකයෝ ද, බුද්ධ මාතාව ද, බුද්ධ පියාණෝ ද, සක්විති රජවරු ද, සාරවත් ගුණයෙන් පිරි අනෙකුත් බමුණු ගෘහපතියෝ ද මෙහි ම උපදිති. එහි තථාගතයන් වහන්සේ, සුජාතාව විසින් පූජා කරන ලද මධුපායාස දානය වැළඳූ තැන් සිට අර්හත් මාර්ගය තෙක් වූ කාලය 'උපදින්නා වූ' කාලය ලෙස ද, අර්හත් ඵලක්ෂණයේදී 'උපන්' ලෙස ද හැඳින්වේ. එසේත් නැතිනම් මහාභිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි සිට, තුසිත භවනෙහි සිට, හෝ දීපංකර බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පාමුල සිට අර්හත් මාර්ගය දක්වා වූ කාලය 'උපදින්නා වූ' කාලය ලෙස ද, අර්හත් ඵලයේදී 'උපන්' ලෙස ද හැඳින්වේ. මෙහි සියලු සත්වයන්ට වඩා ප්‍රථමයෙන් ම උපන් බව අදහස් කරමින් 'උපදියි' (උප්පජ්ජති) යැයි වදාරන ලදී. 'තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි උපන් සේක' යනු මෙහි අර්ථයයි.

---

So imaṃ lokanti so bhagavā imaṃ lokaṃ, idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakanti saha devehi sadevakaṃ. Evaṃ saha mārena samārakaṃ. Saha brahmunā sabrahmakaṃ. Saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ. Pajātattā pajā, taṃ pajaṃ. Saha devamanussehi sadevamanussaṃ. Tattha sadevakavacanena pañcakāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Samārakavacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ. Sassamaṇabrāhmaṇivacanena sāsanassa paccatthipaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ. Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko, dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.

ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මේ ලෝකය' (ඉමං ලෝකං) යනුවෙන් දැන් පැවසිය යුතු ලෝකය දක්වන සේක. 'සදේවකං' යනු දෙවියන් සහිත වූ ලෝකයයි. එලෙස ම මාරයා සහිත වූ ලෝකය 'සමාරකං' ද, බ්‍රහ්මයා සහිත ලෝකය 'සබ්‍රහ්මකං' ද, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සහිත ලෝකය 'සසමණබ්‍රාහ්මණිං' ද වේ. විවිධාකාරයෙන් උපදින බැවින් 'පජා' (ප්‍රජාව) නම් වේ, එම ප්‍රජාව 'තං පජං' නම් වේ. දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකය 'සදේවමනුස්සං' නම් වේ. එහි 'සදේවක' යන වචනයෙන් පස් වැදෑරුම් කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයන් ගැනෙන බව දත යුතුය. 'සමාරක' වචනයෙන් හයවන කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකය (පරනිම්මිත වසවත්තිය) ගැනෙන බව දත යුතුය. 'සබ්‍රහ්මක' වචනයෙන් බ්‍රහ්මකායික ආදී බ්‍රහ්ම ලෝක සමූහය ගැනෙන බව දත යුතුය. 'සසමණබ්‍රාහ්මණි' වචනයෙන් ශාසනයේ සතුරන් වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් මෙන් ම, පාපය සන්සිඳවූ ශ්‍රමණයන් හා පාපය දුරු කළ බ්‍රාහ්මණයන් ද ගැනෙන බව දත යුතුය. 'පජා' වචනයෙන් සත්ව ලෝකය ගැනේ. 'සදේවමනුස්ස' වචනයෙන් සම්මුති දෙවියන් (රජවරුන්) සහ සෙසු මිනිසුන් ගැනෙන බව දත යුතුය. මෙලෙස මෙහි පද තුනකින් ඕකාස ලෝකය සමඟ සත්ව ලෝකය ද, පද දෙකකින් ප්‍රජාවගේ වශයෙන් සත්ව ලෝකය පමණක් ද ගැනෙන බව දත යුතුය.

---

Aparo nayo – sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito. Samārakaggahaṇena chakāmāvacaradevaloko. Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko. Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko avasesasabbasattaloko vā.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - 'සදේවක' යන වචනයෙන් අරූපාවචර දිව්‍ය ලෝකය ගැනේ. 'සමාරක' යන වචනයෙන් සය වැදෑරුම් කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකය ගැනේ. 'සබ්‍රහ්මක' යන වචනයෙන් රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකය ගැනේ. 'සසමණබ්‍රාහ්මණ' ආදී වචනවලින් සිවු පිරිස වශයෙන් හෝ සම්මුති දෙවියන් සමඟ මනුෂ්‍ය ලෝකය සහ සෙසු සියලු සත්ව ලෝකය ගැනේ.

---

Apicettha [Pg.106] sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha. Tato yesaṃ ahosi – ‘‘māro mahānubhāvo chakāmāvacarissaro vasavattī. Kiṃ sopi etena sacchikato’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto samārakanti āha. Yesaṃ pana ahosi – ‘‘brahmā mahānubhāvo, ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi…pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati, anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti. Kiṃ sopi sacchikato’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakanti āha. Tato ye cintesuṃ – ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tepi sacchikatā’’ti? Tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajanti āha. Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussanti āha. Ayamettha bhāvānukkamo. Porāṇā panāhu – sadevakanti devatāhi saddhiṃ avasesalokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipetvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto ‘‘sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussa’’nti āha. Evaṃ pañcahi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.

තවද මෙහි 'සදේවක' යන වචනයෙන් උසස් ම සීමාව දැක්වීමෙන් මුළු ලෝකය ම අවබෝධ කළ බව වදාරන ලදී. ඉන්පසු යමෙකුට, 'මාරයා මහත් ආනුභාව ඇත්තෙකි, කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක සයට ම අධිපති ය, වසවර්ති ය; ඔහුත් මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේ ද?' යන සැකය ඇති විය හැකි බැවින්, එය දුරු කරනු පිණිස 'සමාරකං' යැයි වදාළ සේක. යමෙකුට, 'බ්‍රහ්මයා මහත් ආනුභාව ඇත්තෙකි, එක් ඇඟිල්ලකින් එක් සක්වළ දහසක ආලෝකය පතුරුවයි, ඇඟිලි දසයකින් සක්වළ දසදහසක ආලෝකය පතුරුවයි, උතුම් වූ ධ්‍යාන සමාපත්ති සුවය විඳියි; ඔහුත් අවබෝධ කරන ලද්දේ ද?' යන සැකය ඇති විය හැකි බැවින්, එය දුරු කරනු පිණිස 'සබ්‍රහ්මකං' යැයි වදාළ සේක. ඉන්පසු යමෙක්, 'ශාසනයට සතුරු වූ බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ සිටිති, ඔවුන්වත් අවබෝධ කරන ලද්දේ ද?' යැයි සිතුවේ නම්, ඔවුන්ගේ සැකය දුරු කරනු පිණිස 'සසමණබ්‍රාහ්මණිං පජං' යැයි වදාළ සේක. මෙලෙස උසස් ම පුද්ගලයන් අවබෝධ කළ බව ප්‍රකාශ කර, ඉන්පසු සම්මුති දෙවියන් (රජවරුන්) සහ සෙසු මිනිසුන් අරභයා උසස් සීමාව දැක්වීමේ ක්‍රමයෙන් සෙසු සත්ව ලෝකය අවබෝධ කළ බව දක්වමින් 'සදේවමනුස්සං' යැයි වදාළ සේක. මෙය මෙහි අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීමේ අනුපිළිවෙළයි. පුරාණ අටුවාචාරීන් වහන්සේලා මෙසේ පවසති: 'සදේවක' පදයෙන් දෙවියන් සමඟ සෙසු ලෝකය ද, 'සමාරක' පදයෙන් මාරයන් සමඟ සෙසු ලෝකය ද, 'සබ්‍රහ්මක' පදයෙන් බ්‍රහ්මයන් සමඟ සෙසු ලෝකය ද ගැනේ. මෙසේ තුන් භවයට ඇතුළත් සියලු සත්වයන් ආකාර තුනකින් පද තුනකට ඇතුළත් කර, නැවත පද දෙකකින් (සසමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදේවමනුස්සං) සියල්ල සංග්‍රහ කර වදාළ සේක. මෙලෙස පද පහකින් ඒ ඒ ආකාරයෙන් කාම-රූප-අරූප යන ත්‍රෛධාතුක ලෝකය ම සංග්‍රහ කරන ලද බව කියනු ලැබේ.

---

Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti sayanti sāmaṃ aparaneyyo hutvā. Abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti. Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti. Ādimhipi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti. Majjhepi… pariyosānepi kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti.

'තම වසඟයට නොගත් තැනැත්තෙකු වී තමා ම විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කොට ප්‍රකාශ කරයි' (සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවේදේති) යනුවෙහි 'සයං' යනු තමා ම, අන්‍යයන් විසින් මෙහෙයවනු නොලැබ යන්නයි. 'අභිඤ්ඤා' යනු විශිෂ්ට වූ ඥානයෙන් දැනගෙන යන්නයි. 'සච්ඡිකත්වා' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කොටගෙන යන්නයි. මෙයින් අනුමාන ආදියෙන් දැනගැනීම බැහැර කර ඇත. 'පවේදේති' යනු අවබෝධ කරවයි, දැනුම් දෙයි, ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි. 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුල කල්‍යාණ වූ... කෙළවර කල්‍යාණ වූ ධර්මය දේශනා කරන සේක' යනු, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්වයන් කෙරෙහි ඇති කරුණාව නිසා උතුම් වූ විවේක සුවය (ඵලසමාපත්ති සුවය) පවා අත්හැර ධර්මය දේශනා කරන සේක. එම දේශනාව ස්වල්ප වුවත්, බොහෝ වුවත් මුල කල්‍යාණ වූ ආකාරයෙන් ම දේශනා කරන සේක. ආරම්භයෙහි ද යහපත් වූ, නිවැරදි වූ ගුණ ඇති කොට දේශනා කරන සේක. මධ්‍යයෙහි ද, අවසානයෙහි ද යහපත් වූ, නිවැරදි වූ ගුණ ඇති කොට දේශනා කරන සේක යනු මෙහි අදහසයි.

---

Tattha [Pg.107] atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ, atthi sāsanassa. Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṃ nāma, ante eko pariyosānaṃ nāma. Ekānusandhikassa suttassa nidānamādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnaṃ antarā majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṃ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva. Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanā ādi nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ, sīlañca suvisuddhaṃ, diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). ‘‘Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā’’ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma, phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma. ‘‘Etadatthamidaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyametaṃ sāraṃ, etaṃ pariyosāna’’nti (ma. ni. 1.324) hi ettha phalaṃ pariyosānanti vuttaṃ. ‘‘Nibbānogadhañhi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ vussati nibbānaparāyaṇaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ. Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti. Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –

එහි (එම පාඨයෙහි) දේශනාවෙහි ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය ද පවතී, ශාසනයෙහි ද ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය ද පවතී. පළමුව දේශනාවෙහි: පද හතරකින් යුත් ගාථාවක වුව ද පළමු පාදය ආරම්භය (ආදිය) නම් වේ, ඉන් පසු පාද දෙක මධ්‍යය නම් වේ, අවසාන එක් පාදය අවසානය (පර්යවසානය) නම් වේ. එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රයක නිදානය ආරම්භයයි, 'ඉදමවෝච' යන්න අවසානයයි, ඒ දෙක අතර මැද කොටස මධ්‍යයයි. අනුසන්ධි රාශියක් ඇති සූත්‍රයක පළමු අනුසන්ධිය ආරම්භයයි, අවසාන අනුසන්ධිය අවසානයයි, මැද පවතින එක් අනුසන්ධියක් හෝ දෙකක් හෝ රාශියක් හෝ මධ්‍යයම වේ. ශාසනයෙහි ආරම්භය නම් සීල, සමාධි සහ විපස්සනා යන ධර්මයන්ය. මෙය මෙසේ ද වදාරන ලදී - 'මහණෙනි, කුසල් දහම්හි ආරම්භය කුමක්ද? ඉතා පිරිසිදු වූ සීලය ද ඍජු වූ දෘෂ්ටිය ද (ආරම්භයයි)'. තවද 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවක් ඇත්තේය' යනුවෙන් වදාරන ලද ආර්ය මාර්ගය මධ්‍යය නම් වේ. ඵලය සහ නිවන අවසානය නම් වේ. 'බ්‍රාහ්මණය, මේ බ්‍රහ්මචර්යාව මේ සඳහාමය (රහත් ඵලය සඳහාමය), මෙය එහි සාරයයි, මෙය එහි අවසානයයි' යන මෙහි ඵලය අවසානය ලෙස දක්වන ලදී. 'ඇවැත් විසාඛය, බ්‍රහ්මචර්යාව නිවනට පිවිසෙන්නේය, නිවන පරයනය කොට ඇත්තේය, නිවන අවසාන කොට ඇත්තේය' යන මෙහි නිවන අවසානය ලෙස දක්වන ලදී. මෙහි (මෙම සූත්‍රයෙහි) දේශනාවෙහි ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය අදහස් කරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන විට ආරම්භයේදී සීලය ද, මධ්‍යයේදී මාර්ගය ද, අවසානයේදී නිවන ද දක්වන සේක. එබැවින් 'උන්වහන්සේ ආරම්භය යහපත් වූ, මධ්‍යය යහපත් වූ, අවසානය යහපත් වූ ධර්මය දේශනා කරති' යැයි වදාරන ලදී. එබැවින් වෙනත් ධර්ම කථිකයෙකු විසින් ද ධර්මය දේශනා කරන විට -

---

‘‘Ādimhi sīlaṃ dasseyya, majjhe maggaṃ vibhāvaye;

Pariyosānamhi nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190);

"ආරම්භයේදී සීලය දැක්විය යුතුය, මධ්‍යයේදී මාර්ගය පැහැදිලි කළ යුතුය, අවසානයේදී නිවන පැහැදිලි කළ යුතුය; මෙය ධර්ම කථිකයාගේ (දේශනා කිරීමේ) පිළිවෙළයි."

---

Sātthaṃ sabyañjananti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanā nissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti. Tasmā ‘‘sātthaṃ desetī’’ti vuccati. Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā, tassa damiḷakirāsavarādimilakkhūnaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Bhagavā pana –

'සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං' යනු: යම් (මහණෙකුගේ) දේශනාවක් කැඳ, බත්, ස්ත්‍රී, පුරුෂ ආදිය වර්ණනා කිරීම ඇසුරු කළේ වේ ද, හෙතෙම අර්ථ සහිත ධර්මයක් දේශනා නොකරයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි එවැනි දේශනා අත්හැර සතර සතිපට්ඨානාදිය ඇසුරු කළ දේශනා පවත්වන සේක. එබැවින් 'අර්ථ සහිතව දේශනා කරයි' (සාත්ථං දේසේති) යැයි කියනු ලැබේ. යම් දේශනාවක් එක් අකුරක් පමණක් ඇසුරු කරයි ද, නැතහොත් සියලු තොල් ස්පර්ශ නොවන අකුරුවලින් යුක්ත වේ ද, නැතහොත් සියලු විවෘත වූ හෝ සියලු අනුනාසික අකුරුවලින් යුක්ත වේ ද, එබඳු දේශනාව දමිළ, කිරාත, සවර ආදි ම්ලේච්ඡයන්ගේ භාෂාව මෙන් අකුරු සම්පූර්ණ නොවීම නිසා 'අව්‍යඤ්ජන' (ව්‍යඤ්ජන රහිත) දේශනාවක් නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි -

---

‘‘Sithilaṃ [Pg.108] dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ;

Sambandhaṃ vavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti. (dī. ni. aṭṭha. 1.190) –

"ශිථිල, ධනිත, දීර්ඝ, හ්‍රස්ව, ගරු, ලඝු, නිග්ගහීත, සම්බද්ධ, වවත්ථිත සහ විමුක්ත යනුවෙන් අකුරු/ශබ්ද බුද්ධියෙහි (උච්චාරණ විධිවල) දස වැදෑරුම් ප්‍රභේදයෝ වෙති."

---

Evaṃ vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti. Tasmā ‘‘sabyañjanaṃ dhammaṃ desetī’’ti vuccati.

මෙසේ වදාරන ලද දස වැදෑරුම් ව්‍යඤ්ජන විධි නොපටලවා, පරිපූර්ණ අකුරු (උච්චාරණය) සහිතවම ධර්මය දේශනා කරන සේක. එබැවින් 'ව්‍යඤ්ජන සහිතව (සබ්‍යඤ්ජනං) ධර්මය දේශනා කරයි' යැයි වදාරන ලදී.

---

Kevalaparipuṇṇanti ettha kevalanti sakalādhivacanaṃ. Paripuṇṇanti anūnādhikavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthī’’ti. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Yo hi idaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmīti deseti, tassa aparisuddhā desanā hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti. Tasmā ‘‘parisuddhaṃ dhammaṃ desetī’’ti vuccati. Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha brahmacariyanti sikkhattayasaṅgahaṃ sakalasāsanaṃ. Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ, evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsetīti evamettha attho daṭṭhabbo. Brahmacariyanti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ. Brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti.

'කේවලපරිපුණ්ණං' යන මෙහි 'කේවල' යනු මුළුමනින්ම (සකල) යන අරුත දෙන වචනයකි. 'පරිපුණ්ණ' යනු අඩු වැඩි නැති යන අරුත දෙන වචනයකි. මෙයින් කියවෙන්නේ 'සියලු අතින්ම සම්පූර්ණ වූ දහමක්ම දේශනා කරන සේක, උන්වහන්සේගේ එකදු දේශනාවක්වත් අසම්පූර්ණ නැත' යන්නයි. 'පරිසුද්ධං' යනු කෙලෙස් රහිත වූ යන්නයි. යමෙක් 'මම මේ ධර්ම දේශනාව ඇසුරින් ලාභයක් හෝ සත්කාරයක් ලබන්නෙමි' යන අදහසින් දේශනා කරයි ද, ඔහුගේ දේශනාව අපිරිසිදුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි ලෞකික ආමිසය කෙරෙහි අපේක්ෂාවක් නැතිව, හිත සුව පැතිරවීමෙන් ද, මෙත්තා භාවනාවෙන් ද, මෘදු හදවතින් යුතුව, (සත්ත්වයන් සසරින්) මුදවා ගැනීමේ ස්වභාවයෙන් යුත් සිතින් ධර්මය දේශනා කරන සේක. එබැවින් 'පිරිසිදු ධර්මය දේශනා කරයි' යැයි කියනු ලැබේ. 'බ්‍රහ්මචරියං පකාසේති' යන මෙහි 'බ්‍රහ්මචරිය' යනු ශික්ෂාත්‍රය ඇතුළත් වූ මුළුමනින්ම වූ ශාසනයයි. එබැවින් උන්වහන්සේ ආරම්භය යහපත් වූ...පෙ... පිරිසිදු වූ ධර්මය දේශනා කරන අතරම ශික්ෂාත්‍රයෙන් සංග්‍රහ කරන ලද මුළු ශාසනය නම් වූ බ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රකාශ කරන සේක යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය. 'බ්‍රහ්මචරිය' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හැසිරීමයි. එසේත් නැතිනම් බුද්ධාදී ශ්‍රේෂ්ඨ උතුමන්ගේ හැසිරීම (චර්යාව) යන්න මෙයින් කියවේ.

---

Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti? Nihatamānattā ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā, iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.

'තං ධම්මං' යනු ඉහත කී ගුණාංගවලින් යුක්ත වූ ඒ ධර්මයයි. 'ගෘහපතියෙක් හෝ (ධර්මය අසයි)' යන්නෙහි ඇයි පළමුව ගෘහපතියා ගැන සඳහන් කළේ? මානය දුරු කළ අය වීම නිසාත්, බහුලව සිටින පිරිස වීම නිසාත්ය. මක්නිසාද යත්, බොහෝ විට ක්ෂත්‍රිය කුලයෙන් පැමිණ මහණ වූවෝ ජාතිය නිමිති කරගෙන මානය කරති. බ්‍රාහ්මණ කුලයෙන් පැමිණ මහණ වූවෝ මන්ත්‍ර ශාස්ත්‍රය නිමිති කරගෙන මානය කරති. හීන කුලවලින් පැමිණ මහණ වූවෝ තමන්ගේ පහත් උපත නිසා (ශාසනයෙහි) ස්ථාවර වීමට අපොහොසත් වෙති. එහෙත් ගෘහපති දරුවෝ වනාහි කිහිලිවලින් දහඩිය වගුරුවමින්, කොන්දේ ලුණු පිපෙන තෙක් පොළොව කොටා වගා කරමින් සිටි අය බැවින් මානය හා දැඩි බව දුරු කළ අය වෙති. ඔවුහු පැවිදි වී මානය හෝ තද ගතිය ඇති කර නොගෙන, ශක්ති පමණින් බුද්ධ වචනය උගෙන, විපස්සනා කර්මස්ථානයන්හි යෙදී අරහත් ඵලයෙහි පිහිටීමට සමත් වෙති. තවද අනෙකුත් කුලවලින් නික්ම පැවිදි වූවෝ සංඛ්‍යාවෙන් වැඩි නොවෙති, ගෘහපති කුලවලින් පැමිණි අයම බහුල වෙති. මෙසේ මානය දුරු කළ අය වීම නිසාත්, බහුල පිරිස වීම නිසාත් පළමුව ගෘහපතියා ගැන සඳහන් කළ බව දත යුතුය.

---

Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā [Pg.109] dhammassāmimhi tathāgate ‘‘sammāsambuddho vata bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vaṭṭati. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati na sajjati na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Apica sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato.

'අන්‍යතරස්මිං වා' යනු ඉහත කී කුලයන්ගෙන් බැහැරව වෙනත් කිසියම් කුලයක යන්නයි. 'පච්චාජාතො' යනු උපන් තැනැත්තා යන්නයි. 'තථාගතෙ සද්ධං පටිලභති' යනු පිරිසිදු දහම අසා, ධර්මස්වාමී වූ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි, “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධ වන සේකැ”යි ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගැනීමයි. 'ඉති පටිසඤ්චික්ඛති' යනු මෙසේ නුවණින් මෙනෙහි කරයි යන්නයි. 'සම්බාධො ඝරාවාසො' යනු රියන් හැටක ගෙයක හෝ යොදුන් සියයක් ඈතින් වුවද අඹුසැමියන් දෙදෙනෙකු වසන්නේ නම්, ඔවුන්ගේ ඒ සකිඤ්චන (කෙලෙස් සහිත) පලිබෝධ ස්වභාවය නිසා ගිහිගෙය යනු අවහිර සහිත පටු ස්ථානයක්මය. 'රජොපථො' යනු රාගාදී කෙලෙස් රජස් උපදින ස්ථානය යැයි මහා අටුවාවේ දැක්වේ. එය කෙලෙස් රජස් පැමිණෙන මාවත ලෙස හැඳින්වීමද සුදුසුය. කිසිදු ඇලීමක් නොමැති බැවින් මහණකම අභ්‍යවකාශය (එළිමහන) වැනිය. මහණ වූ තැනැත්තා කූටාගාර, රත්න ප්‍රාසාද, දිව්‍ය විමන් වැනි දොර ජනෙල් වසා ඇති සුරක්ෂිත තැන්වල වාසය කළද, ඔහු කිසිවකට ඇලෙන්නේ හෝ බැඳෙන්නේ නැත. එබැවින් 'මහණකම අභ්‍යවකාශය වැනිය' (අබ්භෝකාසෝ පබ්බජ්ජා) යැයි කියනු ලැබේ. තවද ගිහිගෙය පටු වන්නේ කුසල් කිරීමට අවකාශයක් නොමැති බැවිනි. අතුගා දැමූ කුණු ගොඩකට දූවිලි එකතු වන්නාක් මෙන්, කෙලෙස් රජස් එක්රැස් වන බැවින් ගිහිගෙය 'රජොපථ' නම් වේ. මහණකම තම රුචිය පරිදි කුසල් කිරීමට ඉඩහසර ඇති බැවින් 'අභ්‍යවකාශය' වැනිය.

---

Nayidaṃ sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti ettha ayaṃ saṅkhepakathā – yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ. Ekadivasampi ca kilesamalena amalinaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ, saṅkhalikhitaṃ likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ, idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kāsāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi. Tasmā pabbajjā anagāriyāti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ. Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Ābandhanaṭṭhena ñāti eva parivaṭṭo ñātiparivaṭṭo. So vīsatiyā heṭṭhā appo hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā.

'නයිදං සුකරං... පබ්බජෙය්‍යං' යන්නෙහි අදහස මෙසේය: මේ ත්‍රිශික්ෂා සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචර්යාව, එක් දිනක් පවා නොකඩා පවත්වා ගෙන අවසන් සිත දක්වා ගෙන යා යුතු බැවින් එය 'ඒකාන්ත පරිපූර්ණ' නම් වේ. කිසිදු දිනක කෙලෙස් කිලුටින් තොරව අවසන් සිත දක්වා ගෙන යා යුතු බැවින් එය 'ඒකාන්ත පිරිසිදු' වේ. මැද පිරිසිදු කළ සක්ගෙඩියක් හා සමානව පිළිපැදිය යුතු මේ බ්‍රහ්මචර්යාව, ගිහිගෙය මැද වසන්නෙකුට පූර්ණ ලෙස පවත්වා ගැනීම පහසු නැත. "මම හිසකේ හා රැවුල බා, කසාය වස්ත්‍ර (සිවුරු) හැඳ, ගිහිගෙයින් නික්ම මහණ වන්නෙම් නම් මැනවි" යනු එහි අදහසයි. මෙහි 'අගාරිය' යනු ගිහියන්ට හිතකර වූ ගොවිතැන් වෙළඳාම් ආදී කටයුතු වන අතර, පැවිද්දෙහි එවැනි දෑ නැත. එබැවින් පැවිද්ද 'අනාගාරිය' (ගෘහ රහිත බව) ලෙස දත යුතුය. 'පබ්බජෙය්‍යං' යනු ඒ අනුව පිළිපදින්නෙමි යන්නයි. 'අප්පං වා' යනු කහවනු දහසකට අඩු වස්තුව සුළු වස්තුවක් ලෙසද, දහසට වැඩි වූ විට මහා වස්තුවක් ලෙසද සැලකෙන බවයි. බැඳ තබන අර්ථයෙන් නෑ පිරිස 'පරිවට්ට' නම් වේ. විසි දෙනෙකුට අඩු පිරිස සුළු නෑ පිරිසක් වන අතර විසි දෙනෙකුට වැඩි පිරිස මහා නෑ පිරිසකි.

---

292. Bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpannoti yā bhikkhūnaṃ adhisīlasaṅkhātā sikkhā, tañca, yattha cete saha jīvanti ekajīvikā sabhāgavuttino [Pg.110] honti, taṃ bhagavatā paññattasikkhāpadasaṅkhātaṃ sājīvañca tattha sikkhanabhāvena samāpannoti bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno. Samāpannoti sikkhaṃ paripūrento, sājīvañca avītikkamanto hutvā tadubhayaṃ upagatoti attho. Pāṇātipātaṃ pahāyātiādīsu pāṇātipātādikathā heṭṭhā vitthāritā eva. Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭivirato hotīti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova hoti. Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ vihiṃsanabhāvato satthanti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhavāsiṃ vā pipphalakaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍo nihitasatthotveva saṅkhaṃ gacchati. Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. Viharatīti iriyati pāleti.

292. 'භික්ඛූනං සික්ඛාසාජීව සමාපන්නෝ' යනු භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ අධිශීල සංඛ්‍යාත ප්‍රාතිමෝක්ෂ ශීලය සහ එම ශීලයට අනුකූලව පොදුවේ වාසය කරන සාමූහික පැවැත්මෙන් යුක්තව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පැනවූ ශික්ෂාපද මැනවින් රකිමින් එම ශික්ෂාවන්ට පැමිණි තැනැත්තා යන්නයි. 'සමාපන්න' යනු ශික්ෂාවන් සම්පූර්ණ කරමින් හා සාජීවය (විනයානුකූල පැවැත්ම) කඩ නොකරමින් ඒ දෙකටම පැමිණි බවයි. 'පාණාතිපාතං පහාය' යනාදියේදී ප්‍රාණඝාතය පිළිබඳ විස්තරය ඉහත සූත්‍රවල දක්වා ඇත. 'පහාය' යනු ප්‍රාණඝාත චේතනාව නම් වූ දුශ්ශීල බව ප්‍රහීණ කර යන්නයි. 'පටිවිරතෝ හෝති' යනු ප්‍රාණඝාතය අත්හළ තැන් පටන් එම දුශ්ශීල භාවයෙන් වැළකී සිටීමයි. 'නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථො' යනු අනුන් පෙළීම සඳහා දඬු මුගුරු හෝ අවි ආයුධ නොදැරීමයි. මෙහි 'සත්ථ' (ආයුධය) යනු සතුන්ට හිංසා පීඩා කිරීමට හේතුවන ඕනෑම උපකරණයකි. භික්ෂූන් වහන්සේලා පරිහරණය කරන සැරයටිය, දැව පතුර හෝ දැලි පිහිය අනුන් පෙළීමට ගන්නා දෑ නොවන බැවින්, උන්වහන්සේලා දඬු හා ආයුධ අත්හළ අය ලෙසම හැඳින්වේ. 'ලජ්ජී' යනු පවට ඇති පිළිකුල ලක්ෂණ කොට ඇති ලැජ්ජාවෙන් යුක්ත වීමයි. 'දයාපන්නො' යනු මෛත්‍රී සහගත සිතින් යුක්ත වීමයි. 'සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී' යනු සියලු සතුන්ගේ හිත සුව පතමින් අනුකම්පා කිරීමයි. මෛත්‍රී සහගත බැවින් සියලු සතුන් කෙරෙහි හිතවත් සිත් ඇතිව වාසය කරයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'විහරති' යනු ආරක්ෂා කරමින් ဣරියාපථ පවත්වයි යන්නයි.

---

Dinnameva ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno. Na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena, athenaṃ sucibhūtaṃ attabhāvaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti.

දෙන දෙයක්ම පිළිගන්නා බැවින් 'දින්නාදායී' නම් වේ. සිතින් වුවද දෙන දෙයක්ම බලාපොරොත්තු වන බැවින් 'දින්නපාටිකංඛී' නම් වේ. සොරකම් කරන්නා 'ථේන' නම් වේ. සොරකම් නොකරන බැවින් 'අථේන' වේ. එසේ සොරකම් නොකරන බැවින් පිරිසිදු වූයේ වෙයි. තමාගේ ජීවිතය (ආත්මභාවය) සොරකමෙන් තොර පිරිසිදු එකක් කරගෙන වාසය කරයි යන්න 'අත්තනා' යන්නෙන් අදහස් වේ.

---

Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā.

'අබ්‍රහ්මචරියං' යනු අශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීමයි. 'බ්‍රහ්මචාරී' යනු උතුම් වූ ශ්‍රේෂ්ඨ හැසිරීම් ඇති තැනැත්තායි. 'ආරාචාරී' යනු අබ්‍රහ්මචර්යාවෙන් දුරස් වූ හැසිරීම් ඇති බවයි. 'මෙථුනා' යනු රාගය නිසා ඇතිවන සමාන බව නිසා ස්ත්‍රී පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරනු ලබන 'මෛථුනය' නම් වූ අසද්ධර්මයයි. 'ගාමධම්මා' යනු ගම්වාසී ජනයාගේ සිරිතයි.

---

Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho, na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati[Pg.111]. Tasmā na so saccasandho, ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musāvādaṃ avatvā saccena saccaṃ sandahatiyevāti saccasandho. Thetoti thiro, thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti. Eko pāsāṇalekhā viya indakhilo viya ca thirakatho hoti; asinā sīse chijjantepi dve kathā na katheti; ayaṃ vuccati theto. Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyikoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte, ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.

සත්‍යය පවසන බැවින් 'සත්‍යවාදී' නම් වේ. සත්‍යයෙන් සත්‍යය ගළපන බැවින්, එනම් සන්ධි කරන බැවින් 'සච්චසන්ධ' නම් වේ. අතරින් පතර බොරු නොකියන බව මෙහි අර්ථයයි. යම් පුද්ගලයෙක් විටෙක බොරු පවසයි ද, විටෙක සත්‍යය පවසයි ද, ඔහුගේ වචනය මුසාවාදයෙන් මැදි වූ බැවින් සත්‍යය හා සත්‍යය නොගැළපෙයි. එබැවින් ඔහු 'සච්චසන්ධ' නොවේ. නමුත් මෙහි දැක්වෙන පුද්ගලයා එබඳු නොවේ. ඔහු ජීවිතය නිසා පවා බොරු නොකියා සත්‍යයෙන් සත්‍යයම ගළපන බැවින් 'සච්චසන්ධ' නම් වේ. 'ථෙත' යනු ස්ථිර වූ, නොසැලෙන කතා ඇති යන අර්ථයයි. එක්තරා පුද්ගලයෙක් කහ සායම් ගැන්වූ වස්ත්‍රයක් මෙන් ද, දහයියා ගොඩක ගැසූ කණුවක් මෙන් ද, අශ්වයෙකුගේ පිට මත තැබූ ලබු ගෙඩියක් මෙන් ද අස්ථිර කතා ඇත්තෙක් වෙයි. තවත් කෙනෙක් ගලක කෙටූ අකුරක් මෙන් ද, ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් ද ස්ථිර කතා ඇත්තෙක් වෙයි. කඩුවකින් හිස කපා දැමුවද ඔහු පරස්පර කතා නොකියයි; මොහු 'ථෙත' (විශ්වාස කටයුතු) යැයි කියනු ලැබේ. 'පච්චයික' යනු ඇදහිය යුතු, විශ්වාස කටයුතු වචන ඇති යන අර්ථයයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් විශ්වාසවන්ත නොවේ; 'මෙය කවුද කීවේ? අසවලා කීවේය' යි කී විට, 'ඔහුගේ වචනය විශ්වාස නොකරන්න' යැයි කියන තත්ත්වයට පත්වෙයි. තවත් පුද්ගලයෙක් විශ්වාසවන්ත වෙයි; 'මෙය කවුද කීවේ? අසවලා කීවේය' යි කී කල, 'ඔහු කීවේ නම් එයම ප්‍රමාණයකි, දැන් විමසිය යුතු දෙයක් නැත, මෙය මෙසේමය' යි කියන තත්ත්වයට පත්වෙයි. මොහු 'පච්චයික' යැයි කියනු ලැබේ. 'අවිසංවාදකෝ ලෝකස්ස' යනු ඒ සත්‍යවාදී බව නිසා ලෝකය නොරවටන බවයි.

---

Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ ito sutvāti vuttānaṃ santike sutaṃ, tesaṃ bhedāya. Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnampi mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā, dve jane samagge disvā, ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. ‘‘Samaggarāmo’’tipi pāḷi, ayamevettha attho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññatra gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī. Samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpakameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.

'ඉමෙසං භේදාය' යනු මෙතැනින් අසා ඔවුන් භේද කරනු පිණිස යන්නයි. 'භින්නානං වා සන්ධාතා' යනු යම් හේතුවක් නිසා භේද වී සිටින මිතුරන් දෙදෙනෙකු හෝ එකම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ යටතේ සිටින ශිෂ්‍යයන් වැනි අය වෙත ගොස් 'මෙවැනි කුලයක උපන්, මෙතරම් බහුශ්‍රැත වූ තොපට මෙය නුසුදුසුය' යනාදිය පවසා සමඟි කරවන්නා යන්නයි. 'අනුප්පදාතා' යනු සමඟි වූවන් තවදුරටත් සමඟිව තබන්නට අනුබල දෙන්නාය. සමඟි වූ දෙදෙනෙකු දැක 'මෙවැනි කුලයක උපන්, මෙබඳු ගුණ ඇති තොපට මේ සමඟිය උචිතය' යනාදිය පවසා සමඟිය තහවුරු කරන්නා යන අර්ථයයි. සමඟියෙහි ඇලුනු බැවින් 'සමග්ගාරාම' නම් වේ. සමඟිය නැති තැනක වසන්නට පවා අකමැති යන අර්ථයයි. 'සමග්ගරාමෝ' කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය ද මෙයමය. 'සමග්ගරතෝ' යනු සමඟි වූවන් කෙරෙහි ඇලුනු, ඔවුන් හැර වෙනත් තැනකට යාමට පවා අකමැති යන අර්ථයයි. සමඟි වූවන් දැක හෝ අසා හෝ සතුටු වන බැවින් 'සමග්ගනන්දී' නම් වේ. 'සමග්ගකරණිං වාචං භාසිතා' යනු යම් වචනයක් සත්ත්වයන් සමඟි කරවයි ද, සමඟියේ ගුණ ප්‍රකාශ කරන එවැනි වචනම පවසන අතර ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ දේ නොපවසන බවයි.

---

Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti [Pg.112] byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, apaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī, pure saṃvaddhanārī viya sukumārātipi porī, purassa esātipi porī, nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti, pitimattaṃ pitāti, mātimattaṃ mātāti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuddhikarāti bahujanamanāpā.

'නේලා' යනු වරදක් නැති වචනයයි. 'එළ' යනු වරදයි. වරදක් නැති බැවින් 'නේලා' නම් වේ; එනම් නිර්දෝෂී වචනයයි. 'නේලංගෝ සේතපච්ඡාදෝ' යන තන්හි දැක්වෙන නේල ශබ්දය මෙනි. 'කණ්ණසුඛා' යනු ශබ්දයේ මිහිරි බව නිසා කනට සුවදායක වූ, කන් විදින්නාක් වැනි වේදනාවක් ඇති නොකරන බවයි. අර්ථයේ මිහිරි බව නිසා මුළු ශරීරය පුරා ක්‍රෝධය ඇති නොකර සෙනෙහස ඇති කරන බැවින් 'පේමනීය' නම් වේ. හදවතට යන, බාධාවකින් තොරව පහසුවෙන් සිතට ඇතුළු වන බැවින් 'හදයංගම' නම් වේ. ගුණයෙන් පිරිපුන් බැවින් පුරාතන හෙයින් 'පෝරී' නම් වේ. පුරවරයක හැදී වැඩුණු කාන්තාවකගේ සිරුර මෙන් සුකුමාර බැවින් ද 'පෝරී' නම් වේ. නගරවාසීන්ගේ වචන බැවින් ද 'පෝරී' නම් වේ. නගරවාසීන්ගේ කතාව යන අර්ථයයි. නගරවාසීහු උචිත පරිදි කතා කරන්නෝ වෙති; පියෙකු වැනි අයට 'පියා' යැයි ද, මවක වැනි අයට 'මව' යැයි ද, සහෝදරයෙකු වැනි අයට 'සහෝදරයා' යැයි ද පවසති. මෙබඳු කතාව බොහෝ ජනයාට ප්‍රිය බැවින් 'බහුජනකන්ත' නම් වේ. ප්‍රියමනාප බැවින්ම බොහෝ දෙනාගේ සිත් වඩන බැවින් 'බහුජනමනාප' නම් වේ.

---

Kālena vadatīti kālavādī, vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī. Saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī. Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī, hadaye nidhātabba yuttavācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana avekkhitvā bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ, yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena saṃhitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.

සුදුසු කාලයේ පවසන බැවින් 'කාලවාදී' නම් වේ. කිව යුතු සුදුසු කාලය සලකා පවසන බවයි. සිදු වූ දේ, සත්‍යය, ස්වභාවයම පවසන බැවින් 'භූතවාදී' නම් වේ. මෙලොව පරලොව අභිවෘද්ධියට සම්බන්ධ දේම පවසන බැවින් 'අත්ථවාදී' නම් වේ. නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයට සම්බන්ධ දේ පවසන බැවින් 'ධම්මවාදී' නම් වේ. සංවර විනය හා ප්‍රහාණ විනයට සම්බන්ධ දේ පවසන බැවින් 'විනයවාදී' නම් වේ. 'නිධාන' යනු තැබිය යුතු ස්ථානයයි. තැන්පත් කළ යුතු වචන ඇති බැවින් 'නිධානවතී' නම් වේ. හදවතෙහි තැන්පත් කර තැබිය යුතු සුදුසු වචන පවසන බවයි. 'කාලේන' යනු මෙබඳු වචන කතා කරන විට ද 'මම නිදන් කර තැබිය යුතු වචන පවසමි' යි නුසුදුසු කාලයේ නොපවසා, සුදුසු කාලය බලා පවසන බවයි. 'සාපදේසං' යනු උපමා සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ යන අර්ථයයි. 'පරියන්තවතී' යනු සීමාවන් දක්වමින්, එහි පිරිසිඳීම (අවසානය) පෙනෙන පරිදි පවසන බවයි. 'අත්ථසංහිතං' යනු නොයෙක් ක්‍රමවලින් විවරණය කළ ද අවසන් කළ නොහැකි තරම් අර්ථ සම්පන්න වූ, ඒ අත්ථවාදී තැනැත්තා පවසන අර්ථයෙන් යුක්ත බැවින් අර්ථවත් වචන පවසන බවයි. එකක් පසෙක තබා වෙනකක් නොකියන බව මෙයින් අදහස් වේ.

---

293. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho. Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni. Tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ antoaruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi [Pg.113] ekabhattikova hoti, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ekabhattiko’’ti. Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṃgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma. Tato viratattā virato vikālabhojanā. Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca, antamaso mayūranaccanādivasenāpi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnaṃ vaṭṭanti. Mālādīsu mālāti yaṃkiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃkiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma. Ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma. Gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho.

293. “බීජගාම භූතගාම සමාරම්භා” යනු මුල් බීජ, කඳ බීජ, පුරුක් බීජ, අග්‍ර බීජ සහ බීජ බීජ යන පංචවිධ බීජ සමූහයෙන් ද, යම්කිසි නිල් තණකොළ, ගස් ආදී භූතගාම සමූහයෙන් ද, සිඳීම, බිඳීම, පිසීම ආදී වශයෙන් පෙළීමෙන් (විකෝපනයෙන්) වැළකී සිටීම යන අර්ථයයි. “ඒකභත්තිකො” යනු උදය ආහාරය සහ සවස ආහාරය යනුවෙන් භෝජන දෙකකි. ඒවායින් උදය ආහාරය මධ්‍යහ්නයෙන් (ඉර මුදුන් වීමෙන්) සීමා වේ. අනෙක මධ්‍යහ්නයෙන් පසුව අරුණෝදයට පෙර කාලයයි. එබැවින් මධ්‍යහ්නය ඇතුළත දස වතාවක් අනුභව කළත් ඔහු එක් වේලක් අනුභව කරන්නෙකුම (ඒකභත්තික) වේ. එය අරභයා “ඒකභත්තිකො” යැයි වදාරන ලදී. රාත්‍රී කාලයේ කෙරෙන අනුභවය “රාත්‍රී භෝජනය” නම් වේ, එයින් වැළකී සිටීම “රත්තූපරත” නම් වේ. මධ්‍යහ්නය ඉක්මවූ තැන් සිට හිරු බැස යන තෙක් කාලයෙහි අනුභවය “විකාල භෝජනය” නම් වේ. එයින් වැළකී සිටීම “විකාලභෝජනා විරත” නම් වේ. ශාසනයට අනුලෝම නොවන බැවින් හුලක් (කටුවක්) බඳු වූ දර්ශනය “විසූක දර්ශන” නම් වේ. තමා විසින්ම නැටීම, නටවීම ආදියෙන් ද, ගීත, වාදිත මෙන්ම අන්තයටම මොනරුන් නැටවීම් ආදී වශයෙන් ද පවත්වනු ලබන නැටුම් ආදී විසූක දර්ශනයන්ගෙන් වැළකීම “නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සන” නම් වේ. මෙහි නැටුම් ආදිය තමා විසින් කිරීම හෝ අන් ලවා කරවීම හෝ කෙරෙන නැටුම් දර්ශනය කිරීම භික්ෂූන්ට මෙන්ම භික්ෂුණීන්ට ද කැප නොවේ. මාලා ආදියෙහි “මාලා” යනු යම්කිසි මල් වර්ගයකි. “ගන්ධ” යනු යම්කිසි සුවඳ ද්‍රව්‍යයකි. “විලේපන” යනු ශරීර වර්ණය ඇති කරන ආලේපනයයි. එහි (පැළඳීමෙන්) සරසන්නා “ධාරේති” නම් වේ. අඩුව පිරවීම “මණ්ඩේති” නම් වේ. සුවඳ සඳහා හෝ වර්ණය සඳහා හෝ ආශාවෙන් යුතුව සැරසෙන්නා “විභූසේති” නම් වේ. “ඨාන” යන්නෙන් අදහස් කරනුයේ හේතුවයි. එබැවින් යම් දුස්සීල චේතනාවකින් මහාජනයා ඒ මල් පැළඳීම ආදිය කරයි ද, එයින් වැළකී සිටීම යන අර්ථයයි.

---

Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayanaṃ akappiyattharaṇaṃ. Tato paṭiviratoti attho. Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo lohamāsako jatumāsako dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti, tassa ubhayassapi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho. Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ.

නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවා යන ලද ආසන “උච්චාසයන” යැයි කියනු ලැබේ. “මහාසයන” යනු අකැප ඇතිරිලි ය. එයින් වැළකී සිටීම යන අර්ථයයි. “ජාතරූප” යනු රන් ය. “රජත” යනු කහවනු, ලෝහ මස්සක, ජතු (ලාකඩ) මස්සක, දාරු (ලී) මස්සක ආදී වශයෙන් ව්‍යවහාරයට යන දෑ ය. ඒ දෙවර්ගයම පිළිගැනීමෙන් වැළකී සිටින අතර, තමා එය පිළිගැනීම හෝ අනුන් ලවා පිළිගැනීම හෝ තමා අසල තැබූ දෙය සතුටින් පිළිගැනීම හෝ නොකළ යුතුය යනු අර්ථයයි. “ආමකධාන්‍ය පටිග්ගහණා” යනු හැල් වී, වී, යව, තිරිඟු, තණහාල්, වරහල්, කුද්‍රූසක (අමු) යන සත් වැදෑරුම් අමු ධාන්‍ය පිළිගැනීමෙන් වැළකීමයි. මේවා පිළිගැනීම පමණක් නොව, භික්ෂූන්ට මේවා ඇල්ලීම පවා කැප නොවේ. “ආමකමංස පටිග්ගහණා” යන්නෙහි භික්ෂූන් උදෙසාම වෙන් කර අනුදැන වදාළ මස් හැර, අමු මස් සහ අමු මසුන් පිළිගැනීමම භික්ෂූන්ට කැප නොවේ. එහෙත් ඇල්ලීම (පිරිමැදීම) අකැප නොවේ (එය කැප වේ).

---

Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma. Tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva. Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati, ‘‘kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati. Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu [Pg.114] kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva. Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ, gihīnaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ, tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti evamettha attho veditabbo.

“ඉත්ථිකුමාරික පටිග්ගහණා” යන්නෙහි ‘ඉත්ථි’ යනු වැඩිවියට පත් (පුරුෂයන් කරා ගිය) ස්ත්‍රීන් වන අතර, අනෙක් අය ‘කුමාරිකා’ නම් වේ. ඔවුන් පිළිගැනීම මෙන්ම ඇල්ලීම ද අකැපමය. “දාසීදාස පටිග්ගහණා” යන්නෙහි දාසී සහ දාස යන අර්ථයෙන්ම ඔවුන් පිළිගැනීම කැප නොවේ. එහෙත් “කැපකරු (කප්පියකාරක) අයෙකු දෙමි, ආරාමිකයෙකු දෙමි” යයි කී කල්හි කැප වේ. එළු බැටළුවන් ආදී කටයුතුවල සිට කෙත් වතු දක්වා දෑ සම්බන්ධයෙන් කැප අකැප ක්‍රමය විනයානුකූලව විමසා බැලිය යුතුය. එහි ‘කෙත’ (ඛෙත්ත) යනු යම් බිමක පූර්වාන්න (වී ආදිය) වැවේ ද එයයි. ‘වත්ත’ (වත්ථු) යනු යම් බිමක අපරාන්න (මුං, මෑ ආදී බෝංචි වර්ග) වැවේ ද එයයි. එසේත් නැතිනම් දෙවර්ගයම වැවෙන බිම කෙත වන අතර, ඒ සඳහා සකස් නොකළ බිම් කොටස වත්ත නම් වේ. කෙත් වතු යන මූලික නාමයන්ගෙන් මෙහි වැව්, පොකුණු ආදිය ද සංග්‍රහ වේ. ‘දූතෙය්‍ය’ යනු දූත මෙහෙවරයි, එනම් ගිහියන්ගේ පණිවිඩ හෝ ලිපි රැගෙන තැන් තැන්වල යාමයි. ‘පහිණගමන’ යනු ගෙයින් ගෙට යවන ලද භික්ෂුවකගේ සුළු ගමන් ය. ඒ දෙවර්ගයෙහිම යෙදීම ‘අනුයෝග’ නම් වේ. එබැවින් දූත මෙහෙවරෙහි සහ පණිවිඩ ගෙන යාමෙහි නැවත නැවත යෙදීම යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය.

---

Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ tāva rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ gahaṇakūṭaṃ paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā sarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge. Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇā karoti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva addhakulaṃ pavisitvā, ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte – ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati.

“කයවික්කයා” යනු මිලට ගැනීම සහ විකිණීමයි. තූලාකූට (තලතුලාවෙන් වංචා කිරීම) ආදියෙහි ‘කූට’ යනු රවටා වංචා කිරීමයි. එහි ‘තූලාකූට’ යනු රූපකූට, අංගකූට, ගහණකූට, පටිච්ඡන්නකූට යනුවෙන් සතර වැදෑරුම් වේ. එහි ‘රූපකූට’ යනු හැඩයෙන් සමාන තරාදි දෙකක් සාදා, භාණ්ඩ ගන්නා විට ලොකු තරාදියෙන් ගැනීමත්, දෙන විට කුඩා තරාදියෙන් දීමත් ය. ‘අංගකූට’ යනු භාණ්ඩ ගන්නා විට තරාදි දණ්ඩේ පිටුපස කොටස අතින් එබීමත්, දෙන විට ඉදිරිපස කොටස එබීමත් ය. ‘ගහණකූට’ යනු ගන්නා විට තරාදි ලණුව මුලින් ඇල්ලීමත්, දෙන විට අගින් ඇල්ලීමත් ය. ‘පටිච්ඡන්නකූට’ යනු තරාදි දණ්ඩ ඇතුළත සිදුරු කර ඒ තුළට යකඩ කුඩු දමා, ගන්නා විට එය පිටුපසට හරවා ගැනීමත්, දෙන විට ඉදිරිපසට හරවා දීමත් ය. ‘කංස’ යනු රන් තැටියයි, එයින් රවටා වංචා කිරීම ‘කංසකූට’ නම් වේ. ඒ කෙසේද යත්? එක් රන් තැටියක් සාදා, රන්වන් පැහැය ඇති තවත් ලෝකඩ තැටි දෙක තුනක් සාදා, ඉන්පසු ජනපදයකට ගොස් යම් පොහොසත් පවුලකට ඇතුළු වී, “රන් භාජන මිලට ගන්න” යැයි කියා, එහි මිල ඇසූ විට ඉතා අඩු මිලකට දීමට කැමති බව පවසති. එවිට ඔවුන් “මුන්ගේ මේවායේ රන් බව කෙසේ දත යුතුද?” යැයි ඇසූ විට “පරීක්ෂා කර බලන්න” යැයි කියා රන් තැටිය ගලක අතුල්ලා පෙන්වා, පසුව සියලු තැටි දී යති.

---

Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhā chiddena mānena, ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti; dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti. Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti. Rajjubhedo khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.

“මානකූට” (මැනීමෙන් වංචා කිරීම) යනු හදයභේද, සිඛාභේද සහ රජ්ජුභේද වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහි ‘හදයභේදය’ ගිතෙල්, තෙල් ආදිය මැනීමේදී දක්නට ලැබේ. එනම් ඒවා ගන්නා තැනැත්තා යට සිදුරක් ඇති මිනුම් ලාහකින් “සෙමින් වත් කරන්න” යැයි කියා තම භාජනය තුළට වැඩිපුර තෙල් වෑස්සෙන්නට සලස්වා ගනී; දෙන විට සිදුර වසා ඉක්මනින් පුරවා දෙයි. ‘සිඛාභේදය’ තල, සහල් ආදිය මැනීමේදී දක්නට ලැබේ. එනම් ඒවා ගන්නා තැනැත්තා සෙමින් ලාහේ මුවවිට (උඩ කොටස) ඉවත් කර ගනී; දෙන විට වේගයෙන් පුරවා මුවවිට (කූටය) බිඳ දමමින් දෙයි. ‘රජ්ජුභේදය’ කෙත් වතු මැනීමේදී දක්නට ලැබේ. අල්ලස් නොලැබුණු විට කුඩා කුඹුර වුවත් විශාල ලෙස මැන පෙන්වති.

---

Ukkoṭanādīsu [Pg.115] ukkoṭananti sāmike assāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati. Tameko dhutto, ‘‘kiṃ, bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe migapotako eka’’nti ca vutte kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto, ‘‘na me, bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi ‘‘dve kahāpaṇe dehī’’ti. So āha – ‘‘nanu te, bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti. Āma dinnoti. ‘‘Imampi migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī’’ti. So kāraṇaṃ vadatīti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti.

'උක්කෝටන' ආදියෙහි 'උක්කෝටනය' යනු අයිතිකරුවන් අයිතිකරුවන් නොවන බවට පත්කිරීම සඳහා (අයිතිය වෙනස් කිරීමට) අල්ලස් ගැනීමයි. 'වංචනය' යනු විවිධ උපාය මාර්ගවලින් අන්‍යයන් රැවටීමයි. එහි මේ කථාව වෙයි - එක් වැද්දෙක් ලොකු මුවකු සහ මුව පැටවකු රැගෙන එයි. එක් සල්ලාලයෙක්, "ඇවැත්නි, මුවාගේ මිල කීයද? මුව පැටවාගේ මිල කීයද?" කියා ඇසීය. "මුවා කහවණු දෙකක් සහ මුව පැටවා කහවණුවක් වෙයි" කී විට, ඔහු කහවණුවක් දී මුව පැටවා ගෙන ස්වල්ප දුරක් ගොස් නැවත හැරී ආවේය. හැරී අවුත්, "ඇවැත්නි, මට මුව පැටවාගෙන් වැඩක් නැත, මට ලොකු මුවා දෙන්න" කීය. "එසේ නම් කහවණු දෙකක් දෙන්න" කී විට, ඔහු මෙසේ කීවේය - "ඇවැත්නි, මම ඔබට කලින් එක් කහවණුවක් දුන්නා නොවේද?" "එසේය, දුන්නා" යැයි කී විට, "මේ මුව පැටවාත් ගන්න, එවිට ඒ කහවණුවත් කහවණුවක් වටිනා මේ මුව පැටවාත් යන දෙකම කහවණු දෙකක් වන්නේය" කීය. වැද්දා එය සාධාරණ හේතුවක් යැයි සලකා මුව පැටවා ගෙන මුවා දුන්නේය.

---

Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā paṭirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo, etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ, tasmā ukkoṭanasāciyogo vañcanasāciyogo nikatisāciyogoti evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ. Chedanādīsu chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggapaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā, gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍaggahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato hoti.

'නිකති' යනු යෝගයක් හෝ මායාවක් මගින් බාල දෑ උසස් දෑ ලෙස පෙන්වා (උදාහරණ ලෙස මැණික් නොවන දේ මැණික් ලෙසත්, රන් නොවන දේ රන් ලෙසත් පෙන්වා) ව්‍යාජ දෑ මගින් රැවටීමයි. 'සාචියෝගය' යනු වංක ප්‍රයෝගයයි. මෙයම පෙර කී උක්කෝටන ආදියට තවත් නමකි. එමනිසා උක්කෝටන සාචියෝගය, වංචන සාචියෝගය, නිකති සාචියෝගය ලෙස මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ඇතැමෙක් එක් දෙයක් පෙන්වා වෙනත් දෙයක් මාරු කිරීම සාචියෝගය යැයි පවසති. එය ද වංචාවටම ඇතුළත් වේ. ඡේදන ආදියෙහි 'ඡේදනය' යනු අත් පා ආදිය කැපීමයි. 'වධය' යනු මැරීමයි. 'බන්ධනය' යනු රැහැන් ආදියෙන් බැඳීමයි. 'විපරාමෝසය' යනු හිමෙන් වැසී හෝ පඳුරු ආදියෙන් වැසී මංපහරන්නන් විසින් මගී ජනයා කොල්ලකෑමයි. මෙය හිම විපරාමෝසය හා ගුම්බ විපරාමෝසය ලෙස දෙවදෑරුම් වේ. හිම පතිත වන කාලයේ හිමෙන් වැසී මග යන ජනයා කොල්ලකෑම හිම විපරාමෝසයයි. පඳුරු ආදියෙහි සැඟවී සිට කොල්ලකෑම ගුම්බ විපරාමෝසයයි. ගම් නියම්ගම් කොල්ලකෑම 'ආලෝප' නම් වේ. 'සහසාකාරය' යනු සාහසික ක්‍රියාවයි, එනම් නිවසකට වැදී මිනිසුන්ගේ පපුවට අවි තබා කැමති බඩු බාහිරාදිය කොල්ලකෑමයි. මෙසේ මේ ඡේදන ...පෙ... සහසාකාර යන පාපයන්ගෙන් හෙතෙම වෙන් වූයේ වෙයි.

---

294. So santuṭṭho hotīti svāyaṃ bhikkhu heṭṭhā vuttena catūsu paccayesu dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgato hoti. Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti tīṇi cīvarāni patto dantakaṭṭhacchedanavāsi ekā sūci kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ –

294. 'ඔහු සතුටු වූයේ වෙයි' යනු, එම භික්ෂුව පෙර කියන ලද පරිදි සතර පසයෙහි දොළොස් ආකාර වූ ලද දෙයකින් සතුටු වීමෙන් (ඉතරීතර පච්චය සන්තෝසයෙන්) යුක්ත වෙයි. මෙසේ දොළොස් ආකාර වූ ලද දෙයකින් සතුටු වන භික්ෂුවට අට පිරිකර සුදුසු වෙයි. එනම්: තුන් සිවුර, පාත්‍රය, දැවට්ටිය (කැපුම් ආයුධය), එක් ඉදිකටුවක්, කය බන්ථනය සහ පෙරහන්කඩ යන අටයි. මෙය ද වදාරන ලදී -

---

‘‘Ticīvarañca [Pg.116] patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;

Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti.

"තුන් සිවුර, පාත්‍රය, දැවට්ටිය (පිහිය), ඉදිකටුව සහ කය බන්ථනය; පෙරහන්කඩ සමඟ මේ අට පිරිකර යෝගාවචර භික්ෂුවට සුදුසු වන්නේය."

---

Te sabbepi kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati posetīti kāyaparihārikaṃ hoti, cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā pivanakāle khāditabbaphalāphalaggahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati posetīti kucchiparihārikaṃ hoti. Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nahānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti, āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko hoti. Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti, ucchucchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā. Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti, pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā. Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ, ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ. Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nahānakāle, senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ, pānīyaparissāvanakāle teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihārikaṃ. Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā.

ඒ සියලු පිරිකර ශරීරය පරිහරණය කරන්නා වූ ද (කායපරිහාරික) කුස පෝෂණය කරන්නා වූ ද (කුච්ඡිපරිහාරික) වෙයි. ඒ කෙසේද? පළමුව සිවුර ඇඳීමෙන් හා පෙරවීමෙන් ශරීරය රකින බැවින් එය කායපරිහාරික වෙයි. සිවුරු කොනෙන් පැන් පෙරා පානය කරන විට ද අනුභව කළ යුතු පලතුරු ආදිය පිළිගන්නා විට ද කුස රකින බැවින් එය කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. පාත්‍රය ද ජලය රැගෙන ස්නානය කරන විට හා කුටි පිරියම් කරන විට කායපරිහාරික වන අතර, ආහාර ගෙන වළඳන විට කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. දැවට්ටිය ද (පිහිය) දැහැනැටි කැපීමේදී හා ඇඳ පුටු ආදියේ අවයව සකස් කිරීමේදී කායපරිහාරික වන අතර, උක් කැපීම හා පොල් ආදිය ලෙලි ගැසීමේදී කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. ඉදිකටුව ද සිවුරු මසන විට කායපරිහාරික වන අතර, කැවුම් හෝ පලතුරු විද අනුභව කරන විට කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. කය බන්ථනය බැඳගෙන හැසිරෙන විට කායපරිහාරික වන අතර, උක් ආදිය බැඳ ගෙන එන විට කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. පෙරහන්කඩින් පැන් පෙරා ස්නානය කිරීමේදී හා සෙනසුන් පිරියම් කිරීමේදී කායපරිහාරික වන අතර, පැන් පෙරා පානය කරන විට ද තල සහල් ආදිය එයින් ගෙන අනුභව කරන විට ද කුච්ඡිපරිහාරික වෙයි. මෙය අට පිරිකර දරන භික්ෂුවගේ පිරිකර ප්‍රමාණයයි.

---

Navaparikkhārikassa pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakapaccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati. Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati. Ekādasaparikkhārikassa kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati. Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanā vā vaṭṭati. Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho, itare asantuṭṭhā, mahicchā mahābhārāti na vattabbā. Etepi hi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova. Bhagavā pana nayimaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi, aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi. So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati. Paṭinivattetvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti, iti [Pg.117] imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā, santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenātiādimāha.

පිරිකර නවයක් දරන්නා වූ භික්ෂුවට, සයනයට පිවිසෙන විට එහි ඇතිරිල්ලක් හෝ යතුරක් සුදුසු වෙයි. පිරිකර දසයක් දරන්නාට නිසීදනයක් හෝ සම් කැබැල්ලක් සුදුසු වෙයි. පිරිකර එකොළොසක් දරන්නාට සැරයටියක් හෝ තෙල් නලයක් සුදුසු වෙයි. පිරිකර දොළොසක් දරන්නාට කුඩයක් හෝ පාවහන් යුවළක් සුදුසු වෙයි. මේ අතරින් අට පිරිකර දරන්නාම සතුටු වන අයෙක් බවත්, සෙසු අය අසතුටු, වැඩි අසාවන් ඇති හෝ බර වැඩි පිරිසක් බවත් නොපැවසිය යුතුය. මන්ද, ඔවුන් ද අල්පේච්ඡ, ලද දෙයින් සතුටු වන, පෝෂණය කිරීමට පහසු සහ සැහැල්ලු පැවැත්මක් ඇති අයම වන බැවිනි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සූත්‍රය ඔවුන් අරභයා නොව, අට පිරිකර දරන භික්ෂුවගේ සැහැල්ලු පැවැත්ම අරභයා වදාළ සේක. ඒ භික්ෂුව කුඩා දැවට්ටිය හා ඉදිකටුව පෙරහන්කඩෙහි බහා, පාත්‍රය ඇතුළත තබා, පාත්‍රය උරහිසෙහි එල්ලාගෙන, තුන් සිවුර කය හා බැඳි පරිදි තබාගෙන කැමති තැනකට සැහැල්ලුවෙන් වැඩම කරයි. නැවත හැරී විත් ගත යුතු කිසිවක් ඔහුට නැත. මෙසේ මේ භික්ෂුවගේ සැහැල්ලු ජීවන වෘත්තිය පෙන්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කය පෝෂණය කරන සිවුරෙන් සතුටු වෙයි" යනාදිය වදාළ සේක.

---

Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena. Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena. Samādāyeva pakkamatīti taṃ aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvā kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati, ‘‘mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’tissa saṅgo vā baddho vā na hoti, so jiyā mutto saro viya, yūthā apakkanto mattahatthī viya icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati, sabbiriyāpathesu ekova adutiyo.

එහි 'කායපරිහාරිකේන' යනු ශරීරය රැකගැනීමට ප්‍රමාණවත් තරමින් යන්නයි. 'කුච්ඡිපරිහාරිකේන' යනු කුස පෝෂණය කිරීමට ප්‍රමාණවත් තරමින් යන්නයි. 'සමාදායේව පක්කමති' යනු ඒ අට පිරිකර පමණක් ගෙන ශරීරයට බැඳුණු දෙයක් සේ රැගෙන යයි. "මගේ විහාරය, මගේ පිරිවෙන, මගේ උපස්ථායකයන්" යනුවෙන් ඔහුට කිසිදු ඇලීමක් හෝ බැඳීමක් නැත. ඔහු දුන්නෙන් මිදුණු ඊතලයක් මෙන් ද, ඇත් රැළෙන් වෙන් වූ මත් ඇතකු මෙන් ද කැමති කැමති සෙනසුන්, වනාන්තර, රුක්මුල් හා ගිරිගුහා පරිහරණය කරමින් හුදෙකලාව වසයි, හුදෙකලාව හිඳියි, සියලු ඉරියව්වලදී තනිවම සහායකු රහිතව වෙසෙයි.

---

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī,Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42);

"සිවු දිගෙහිම බාධාවකින් තොරව හැසිරෙයි, ලද දෙයකින් සතුටු වෙයි, උපද්‍රවයන් ඉවසන්නෙකි, තැතිගැනීම් රහිතය, කඟවේනකුගේ අඟක් සේ හුදෙකලාව හැසිරෙන්නේය."

---

Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.

මෙසේ වර්ණනා කරන ලද, කගවේණ අඟක් බඳු හුදකලා පිළිවෙතට ඒ භික්ෂුව පැමිණෙයි.

---

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento seyyathāpītiādimāha. Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ḍetīti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapakkhatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti. ‘‘Idaṃ ajjatanāya idaṃ svātanāya bhavissatī’’ti nesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti, atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova – uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkhoyeva pakkamati. Tena vuttaṃ ‘‘samādāyeva pakkamatī’’ti. Ariyenāti niddosena. Ajjhattanti sake attabhāve. Anavajjasukhanti niddosasukhaṃ.

දැන් ඒ අර්ථය උපමාවකින් තහවුරු කරනු පිණිස "සෙය්‍යථාපි" (යම් සේ ද) යනාදිය වදාළ සේක. එහි "පක්ඛී සකුණෝ" යනු පියාපත් සහිත පක්ෂියා ය. "ඩේති" යනු පියාඹා යයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: පක්ෂීහු නම් "අසවල් පෙදෙසෙහි ගසක පලතුරු ඉදී ඇතැ"යි දැන, විවිධ දිශාවලින් පැමිණ, තම නියපොතු, පියාපත් හා හොට ආදියෙන් එම පලතුරු විදමින් හා ගස සොලවමින් අනුභව කරති. "මෙය අදට ය, මෙය හෙටට ය" කියා ඔවුන්ට සිතක් ඇති නොවේ. පලතුරු අවසන් වූ විට, ඔවුහු එම ගස කෙරෙහි කිසිදු බැඳීමක් ඇති කර නොගනිති; එහි පියාපතක් හෝ නියපොත්තක් හෝ හොටක් හෝ ඉතිරි නොකරති. එහෙත්, එම ගස කෙරෙහි කිසිදු අපේක්ෂාවකින් තොරව, තමන් යන්නට කැමති දිශාවකට තම පියාපත් බර පමණක් දරාගෙන පියාඹා යති. එමෙන්ම, මේ භික්ෂුව ද කිසිදු ඇලීමකින් හා අපේක්ෂාවකින් තොරව වඩින සේක. එබැවින් "සමාදායේව පක්කමති" (අටපිරිකර පමණක් රැගෙන වඩින සේක) යැයි වදාරන ලදී. "අරියේන" යනු නිදොස් වූ (උතුම් වූ) යන්නයි. "අජ්ඣත්තං" යනු තමාගේම ආත්ම භාවයෙහි යන්නයි. "අනවජ්ජසුඛං" යනු නිදොස් සැපයයි (එනම් ලෞකික ආමිස දොස්වලින් තොර සැපයයි).

---

295. So cakkhunā rūpaṃ disvāti so iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato bhikkhu cakkhuviññāṇena rūpaṃ passitvāti attho. Sesapadesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Abyāsekasukhanti kilesehi [Pg.118] anavasittasukhaṃ, avikiṇṇasukhantipi vuttaṃ. Indriyasaṃvarasukhañhi diṭṭhādīsu diṭṭhamattādivasena pavattatāya avikiṇṇaṃ hoti. So abhikkante paṭikkanteti so manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvarena samannāgato bhikkhu imesu abhikkantapaṭikkantādīsu sattasu ṭhānesu satisampajaññavasena sampajānakārī hoti. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ satipaṭṭhāne vuttameva.

295. "සෝ චක්ඛුනා රූපං දිස්වා" යනු ඒ උතුම් සීලක්ඛන්ධයෙන් යුක්ත වූ භික්ෂුව චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් රූපයක් දැක යන්න අර්ථයයි. සෙසු පද (කනෙන් ශබ්ද ඇසීම ආදිය) සම්බන්ධයෙන් කිවයුතු යමක් ඇත්නම්, ඒ සියල්ල විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. "අබ්‍යාසේක සුඛං" යනු කෙලෙස්වලින් නොතෙමුණු සැපයයි. මෙය "අවිකිණ්ණ සුඛය" (කෙලෙස් හා මිශ්‍ර නොවූ සැපය) ලෙස ද හැඳින්වේ. ඉන්ද්‍රිය සංවරය නිසා ඇති වන සැපය, රූප ආදියෙහි "දැකීම පමණක්" යන අයුරින් පවතින බැවින් කෙලෙස් හා මිශ්‍ර නොවේ. "සෝ අභික්කන්තේ පටික්කන්තේ" යනු මනස සයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙන් යුක්ත වූ ඒ භික්ෂුව, ඉදිරියට යාම හා පසුපසට ඒම ආදී වූ සත් වැදෑරුම් අවස්ථාවන්හි සති-සම්පජඤ්ඤය ඇතිව කටයුතු කරයි. එහි කිව යුතු යමක් ඇත්නම් එය සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි ම පවසා ඇත.

---

296. So iminā cātiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati, tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati, araññe adhivatthā devatā, ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravasaddaṃ sāventi, hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati, so hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayato vayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati, araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhāsanti, itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti.

296. "සෝ ඉමිනා ච" යනාදියෙන් කුමක් දක්වයි ද? වනවාසය සාර්ථක වීමට අවශ්‍ය කරුණු (ප්‍රත්‍ය) සම්පූර්ණ වීම දක්වයි. යමෙකුට මේ කරුණු සතර නොමැති නම්, ඔහුගේ වනවාසය සාර්ථක නොවේ. ඔහු තිරිසනුන් හෝ වනචාරීන් හා සමාන තත්ත්වයකට පත්වෙයි. වනයේ වසන දේවතාවෝ, "මෙවැනි ලාමක භික්ෂුවකට වනවාසයෙන් ඇති ඵලය කුමක් ද?" යැයි සිතා බියකරු හඬ නගති, අතින් හිසට පහර දී පළවා හැරීමට කටයුතු කරති. "අසවල් භික්ෂුව වනයට වැදී මෙවැනි පව්කම් කළේය"යි අපකීර්තිය පැතිරෙයි. එහෙත් යමෙකුට මේ කරුණු සතර ඇත්නම්, ඔහුගේ වනවාසය සාර්ථක වෙයි. ඔහු තමාගේ සීලය විමසා බලන විට එහි කිසිදු කිලුටක් හෝ ලපයක් නොදැක ප්‍රීතිය උපදවා ගනියි. එම ප්‍රීතියම ක්ෂය වීම් හා වැය වීම් වශයෙන් මෙනෙහි කරමින් ආර්ය භූමියට පැමිණෙයි. වනයේ වසන දේවතාවෝ සතුටු වී ඔහුගේ ගුණ පවසති. මෙසේ ඔහුගේ කීර්තිය ජලයෙහි හෙළන ලද තෙල් බිඳුවක් මෙන් පැතිරී යයි.

---

Tattha vivittanti suññaṃ appasaddaṃ, appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge, ‘‘vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi, tena taṃ vivitta’’nti (vibha. 526) vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ, mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘senāsananti mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi bhisipi bimbohanampi, vihāropi aḍḍhayogopi, pāsādopi, hammiyampi, guhāpi, aṭṭopi, māḷopi, leṇampi, veḷugumbopi, rukkhamūlampi, maṇḍapopi senāsanaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti. Apica ‘‘vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā’’ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma. ‘‘Mañco pīṭhaṃ, bhisi bimbohana’’nti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. ‘‘Cimilikā, cammakhaṇḍo, tiṇasanthāro, paṇṇasanthāro’’ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. ‘‘Yattha [Pg.119] vā pana bhikkhū paṭikkamantī’’ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti, taṃ sabbampi senāsanaggahaṇena gahitameva. Imassa pana sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlantiādimāha.

එහි "විවිත්තං" යනු හිස් වූ, ශබ්ද අඩු, මිනිස් ඝෝෂාවෙන් තොර යන අර්ථයයි. මෙය අරමුණු කරගෙනම විභංග ප්‍රකරණයෙහි, "සෙනසුනක් සමීපයෙහි වුවත්, එය ගිහි පැවිද්දන්ගෙන් ගැවසී ගත්තක් නොවේ නම් එය විවිත්ත (විවේකී) වේ" යැයි වදාරන ලදී. නිදන සහ හිඳින ස්ථානය "සෙනසුන" (සේනාසන) නම් වේ. මෙය ඇඳ පුටු ආදියට ද නමකි. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී: "ඇඳ ද සෙනසුනකි, පුටුව ද, මෙට්ටය ද, කොට්ටය ද, විහාරය ද, අර්ධ-යෝගය ද, ප්‍රාසාදය ද, හම්මියය ද, ලෙන ද, අට්ටාලය ද, මණ්ඩපය ද, ගුහාව ද, උණ පඳුර ද, රුක් මුල ද, මණ්ඩපය ද සෙනසුනකි. යම් තැනක භික්ෂූහු වාසය කරද්ද, ඒ සියල්ල සෙනසුන් වේ." තවද, විහාර, අඩ්ඪයෝග, පාසාද, හම්මිය, ගුහා යන මේවා "විහාර සේනාසන" නම් වේ. ඇඳ, පුටුව, මෙට්ටය, කොට්ටය යන මේවා "මංචපීඨ සේනාසන" නම් වේ. ඇතිරිලි, සම් කඩ, තණ ඇතිරිලි, පත් ඇතිරිලි යන මේවා "සන්ථත සේනාසන" නම් වේ. යම් තැනක භික්ෂූහු වාසය කරද්ද, එය "ඕකාශ සේනාසන" නම් වේ. මෙසේ සෙනසුන සිව් වැදෑරුම් වන අතර ඒ සියල්ලම "සේනාසන" යන වචනයට ඇතුළත් වේ. පක්ෂියෙකු බඳු වූ, සතර දිගෙහිම බාධාවකින් තොරව හැසිරෙන මේ භික්ෂුවට ගැලපෙන සෙනසුන දක්වනු පිණිස "අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලං" (වනය, රුක් මුල) යනාදිය වදාළ සේක.

---

Tattha araññanti ‘‘nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ arañña’’nti idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ araññaṃ. ‘‘Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ, tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ. Rukkhamūlanti yaṃkiñci sandacchāyaṃ vivittaṃ rakkhamūlaṃ. Pabbatanti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena vījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kandaranti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ, udakena bhinnaṃ pabbatappadesaṃ, yaṃ nadītumbantipi nadīkuñjantipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā honti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahanaṃ, maṇikkhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññāpetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti. Giriguhanti dvinnaṃ pabbatānaṃ antarā, ekasmiṃyeva vā umaṅgasadisaṃ mahāvivaraṃ. Susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Vanapatthanti atikkamitvā manussānaṃ upacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasanti na vapanti. Tenevāha – ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādi (vibha. 531). Abbhokāsanti acchannaṃ, ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati. Palālapuñjanti palālarāsiṃ. Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

එහි 'අරඤ්ඤං' (අරණ්‍යය) යනු, නගරයේ හෝ ගමෙහි ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් (සීමා කණුවෙන්) පිටතට නික්මුණු විට ඇති මුළු ප්‍රදේශයම අරණ්‍යයයි. මෙය භික්ෂුණීන්ගේ ප්‍රමාණය අනුව පැමිණි අරණ්‍ය විග්‍රහයයි. 'ආරණ්‍යක සේනාසනය නම් නුදුරුම සීමාව ලෙස දුනු පන්සියයක් දුරින් පිහිටිය යුතුය' යන්න මේ භික්ෂුවට අනුරූප වන අරණ්‍යයයි. එහි ලක්ෂණ විසුද්ධිමග්ගයේ ධුතාංග නිර්දේශයෙහි දක්වා ඇත. 'රුක්ඛමූලං' යනු සිසිල් සෙවණ ඇති, හුදෙකලා වූ යම්කිසි ගසක් මුලකි. 'පබ්බතං' යනු ශෛලමය පර්වතයකි. එහි දිය පොකුණුවලින් ජල කෘත්‍යයන් නිමවා, සිසිල් රුක් සෙවණක හිඳගත් විට, නන් දෙසින් හමා එන සිසිල් සුළඟින් පවන් සැලෙන කල්හි සිත එකඟ වේ. 'කන්දරං' යන්නෙහි 'කං' යනු ජලයයි. ජලයෙන් හෑරුණු හෙවත් ජලයෙන් වෙන් වූ පර්වත ප්‍රදේශය කන්දරයයි. එයට කුඩා ගංගා හෝ ගංගා වංගු යැයි ද කියති. එහි රිදී තැටි වැනි වැලි තලා ද, මුදුනෙහි මැණික් වියනක් වැනි වන ලැහැබ ද පවතී. මැණික් පිඬක් වැනි පැහැදිලි ජලය ගලා බසී. මෙබඳු කන්දරයකට බැස, පැන් පානය කර, කය සිසිල් කරගෙන, වැලි තලාව සමතලා කර, පාංශුකූල සිවුර අතුරා හිඳ මහණදම් පුරන භික්ෂුවගේ සිත එකඟ වේ. 'ගිරිගුහං' යනු කඳු දෙකක් අතර ප්‍රදේශයයි. එසේත් නැත්නම් එක් පර්වතයකම ඇති උමගක් වැනි විශාල විවරයකි. සොහොනෙහි (සුසාන) ලක්ෂණ විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත. 'වනප්පත්ථං' යනු මිනිස් පථය ඉක්මවා ගිය, සී සෑමක් හෝ වැපිරීමක් නොකරන ප්‍රදේශයයි. එබැවින් 'වනප්පත්ථ යනු දුර බැහැර සේනාසනවලට නමකි' යනාදිය වදාළහ. 'අබ්භෝකාසං' යනු වහලක් නැති විවෘත ස්ථානයයි. එහි වාසය කිරීමට කැමති භික්ෂුව සිවුරෙන් කුටියක් සාදාගෙන වෙසෙයි. 'පලාලපුඤ්ජං' යනු පිදුරු ගොඩකි. විශාල පිදුරු ගොඩවල් ඇතුළත පිදුරු ඉවත් කර පර්වත ලෙන් වැනි වාසස්ථාන සාදා ගනිති. පඳුරු ආදිය මත පිදුරු අතුරා ඒ යට හිඳ මහණදම් පුරති. එය අදහස් කර මෙය වදාරන ලදී.

---

Pacchābhattanti bhattassa pacchato. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto. Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujukaṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa [Pg.120] piṭṭhikaṇṭake koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanahārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā na uppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuddhiṃ phātiṃ upagacchati. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā, mukhasamīpe vā katvāti attho. Teneva vibhaṅge vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā, tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Atha vā ‘‘parīti pariggahaṭṭho, mukhanti niyyānattho, satīti upaṭṭhānattho, tena vuccati parimukhaṃ sati’’nti (paṭi. ma. 1.164) evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo ‘‘pariggahitaniyyānasatiṃ katvā’’ti.

'පච්ඡාභත්තං' යනු දන් වැළඳීමෙන් පසුවයි. 'පිණ්ඩපාතපටික්කන්තෝ' යනු පිණ්ඩපාතය සෙවූ ගමෙන් ආපසු පැමිණි පසු යන්නයි. 'පල්ලංකං' යනු සතර දිශාවෙන් වට වන සේ දෙපලු බැඳ (එරමිණිය ගොතා) වාඩි වීමයි. 'ආභුජිත්වා' යනු බැඳගෙන යන්නයි. 'උජුං කායං පණිධාය' යනු ශරීරයේ උඩු කොටස ඍජුව තබාගෙන, කොඳු ඇට දහඅට එකිනෙක මත මනාව පිහිටන සේ තබා ගැනීමයි. මෙසේ හිඳගත් විට සම, මස් සහ නහර නොඇදේ. එවිට ඒවා ඇදීම හේතුවෙන් මොහොතක් පාසා ඇති විය හැකි වේදනාවන් හට නොගනී. වේදනාවන් හට නොගන්නා කල්හි සිත එකඟ වේ, කර්මස්ථානය ගිලිහී නොයයි, දියුණුව හා වෘද්ධියට පත්වේ. 'පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා' යනු කර්මස්ථානය දෙසට යොමු වූ සිහිය පිහිටුවාගෙන, එසේත් නැත්නම් මුඛය සමීපයෙහි (නාසය අග) සිහිය පිහිටුවාගෙන යන අර්ථයයි. එබැවින් විභංග ප්‍රකරණයෙහි 'මේ සිහිය නාසය අග හෝ මුව අද්දර මනාව පිහිටුවා ඇත, එබැවින් පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා යැයි කියනු ලැබේ' යැයි වදාරන ලදී. නැතහොත් පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි දැක්වෙන පරිදි 'පරි' යනු පරිග්‍රහ (ග්‍රහණය කරන) අර්ථයයි, 'මුඛං' යනු නිය්‍යාන (සසරින් එතෙර වන) අර්ථයයි, 'සති' යනු උපට්ඨාන (පිහිටුවන) අර්ථයයි. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය නම් 'සසරින් එතෙර වීම පිණිස මනාව ග්‍රහණය කරගත් සිහිය පිහිටුවා' යන්නයි.

---

Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko, tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayamettha attho. Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena, na cakkhuviññāṇasadisenāti attho. Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti. Yathā naṃ sā muñcati ceva, muñcitvā ca na puna gaṇhāti, evaṃ karotīti attho. Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo. Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikammāsādayo viya purimapakatiṃ pajahatīti byāpādo. Vikārāpattiyā padussati, paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso. Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ. Thinaṃ cittagelaññaṃ. Middhaṃ cetasikagelaññaṃ. Thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Ālokasaññīti rattimpi divā diṭṭhaālokasañjānanasamatthatāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato. Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ. Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ. Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī. Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu. ‘‘Ime nu kho kusalā, kathamime kusalā’’ti evaṃ na vicikicchati na kaṅkhatīti attho. Ayamettha saṅkhepo, imesu pana nīvaraṇesu [Pg.121] vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ.

'අභිජ්ඣං ලෝකේ' යන්නෙහි 'ලෝකය' යනු බිඳෙන සුලු ස්වභාවය නිසා පංච උපාදානස්කන්ධයන්ට නමකි. එබැවින් පංච උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහි ඇති රාගය ප්‍රහාණය කර, කාමච්ඡන්දය යටපත් කර යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'විගතාභිජ්ඣේන' යනු විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන් අභිජ්ඣාව දුරු කළ බැවින්, චක්ඛු විඤ්ඤාණය වැනි (අභිජ්ඣා රහිත) සිතින් යුක්තව යන්නයි. 'අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසෝධේති' යනු අභිජ්ඣාවෙන් සිත පිරිසිදු කරයි. යම් සේ තෘෂ්ණාව සිත මුදා හරී ද, මුදා හැර නැවත ග්‍රහණය නොකෙරේ ද, ඒ අයුරින් ක්‍රියා කරයි යන්නයි. 'බ්‍යාපාදපදෝසං පහාය' යනාදී තැන්වල ද මෙම ක්‍රමයම වේ. යමකින් සිත විනාශ වේ ද, කුණු වූ මෝරු ආදිය මෙන් සිතේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය නැති කෙරේ ද එය 'බ්‍යාපාදය'යි. විකෘති වීමෙන් දූෂණය වේ ද, පරස්පරව දූෂණය කරයි ද, විනාශ කරයි ද එය 'පදෝසය'යි. මේ දෙකම ක්‍රෝධයට නමකි. 'ථිනං' යනු සිතේ ගිලන් බවයි. 'මිද්ධං' යනු චෛතසිකයන්ගේ ගිලන් බවයි. මේ දෙකම එක් වූ කල 'ථිනමිද්ධ' වේ. 'ආලෝකසඤ්ඤී' යනු රැයෙහි ද දහවලෙහි ද දුටු ආලෝකය හඳුනා ගැනීමට ඇති සමර්ථ බව නිසා, නීවරණ දුරු වූ පිරිසිදු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. 'සතෝ සම්පජානෝ' යනු සිහියෙන් හා ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. ආලෝක සංඥාවට උපකාර වන බැවින් මේ දෙක වදාරන ලදී. උද්ධච්චය හා කුක්කුච්චය 'උද්ධච්චකුක්කුච්ච' නම් වේ. 'තිණ්ණවිචිකිච්ඡෝ' යනු සැකය තරණය කර (එතර වී) සිටින තැනැත්තායි. 'මෙය කෙසේ ද, මෙය කුමක් ද' යනාදී වශයෙන් විචිකිච්ඡාව පවතින්නේ නැති බැවින් 'අකතංකථී' නම් වේ. 'කුසලේසු ධම්මේසු' යනු නිවැරදි වූ කුසල් දහම්හි යන්නයි. 'මේවා කුසල් ද, මේ කුසල් කෙසේ ද' යනාදී වශයෙන් සැක නොකරයි, ලතැවෙන්නේ නැත යන්න මෙහි අදහසයි. මෙය පපංචසූදනී අටුවාවෙහි සංක්ෂිප්තයයි. නීවරණයන්ගේ පද විග්‍රහ, ලක්ෂණ ආදී විස්තර විසුද්ධිමග්ගයෙහි දක්වා ඇත.

---

297. Paññāya dubbalīkaraṇeti ime pañca nīvaraṇā uppajjamānā anuppannāya lokiyalokuttarāya paññāya uppajjituṃ na denti, uppannā api aṭṭha samāpattiyo pañca vā abhiññā ucchinditvā pātenti; tasmā ‘‘paññāya dubbalīkaraṇā’’ti vuccanti. Tathāgatapadaṃ itipīti idampi tathāgatassa ñāṇapadaṃ ñāṇavaḷañjaṃ ñāṇena akkantaṭṭhānanti vuccati. Tathāgatanisevitanti tathāgatassa ñāṇaphāsukāya nighaṃsitaṭṭhānaṃ. Tathāgatārañjitanti tathāgatassa ñāṇadāṭhāya ārañjitaṭṭhānaṃ.

297. 'පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණේ' යනු මේ පංච නීවරණයන් උපදින කල්හි, නූපන් ලෞකික ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව ඉපදීමට ඉඩ නොදෙයි; උපන් අෂ්ට සමාපත්ති හෝ පංච අභිඥා වුව ද සිඳලයි. එබැවින් ඒවා 'ප්‍රඥාව දුර්වල කරන්නෝ' යැයි කියනු ලැබේ. 'තථාගතපදං ඉතිපි' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය නමැති පියවරයි, ඥානය නමැති සලකුණයි, ඥානයෙන් ස්පර්ශ කළ ස්ථානයයි. 'තථාගතනිසේවිතං' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥානය නමැති ශරීර පාර්ශවයෙන් ස්පර්ශ කළ ස්ථානයයි. 'තථාගතරඤ්ජිතං' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ ඥානය නමැති දළින් (ඥාන දාඨා) පිරිමැදි ස්ථානයයි.

---

299. Yathābhūtaṃ pajānātīti yathāsabhāvaṃ pajānāti. Natveva tāva ariyasāvako niṭṭhaṃ gato hotīti imā jhānābhiññā bāhirakehipi sādhāraṇāti na tāva niṭṭhaṃ gato hoti. Maggakkhaṇepi apariyositakiccatāya na tāva niṭṭhaṃ gato hoti. Apica kho niṭṭhaṃ gacchatīti apica kho pana maggakkhaṇe mahāhatthiṃ passanto nāgavaniko viya sammāsambuddho bhagavāti iminā ākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṃ gacchati. Niṭṭhaṃ gato hotīti evaṃ maggakkhaṇe niṭṭhaṃ gacchanto arahattaphalakkhaṇe pariyositasabbakiccatāya sabbākārena tīsu ratanesu niṭṭhaṃ gato hoti. Sesaṃ uttānatthamevāti.

299. "යථාභූතං පජානාති" යනු තතු වූ පරිදි (බුදුගුණවල සැබෑ ස්වභාවය) දැන ගැනීමයි. අර්හත් ඵලයට පත් නොවීම නිසා ඒ තාක් ආර්ය ශ්‍රාවකයා "බුදුරජාණන් වහන්සේ සැබවින්ම සම්මා සම්බුද්ධය" යන නිශ්චයට පැමිණියේ නොවේ. මෙම ධ්‍යාන හා අභිඥා ශාසනයෙන් බැහැර වූවන්ට ද පොදු බැවින් ඒ තාක් නිශ්චිත නිගමනයකට පැමිණියේ නොවේ. මග්ගක්ෂණයේදී පවා කටයුතු අවසන් නොවීම නිසා අවසන් නිගමනයට පැමිණ නැත. එහෙත්, මග්ගක්ෂණයේදී මහා ඇතෙකු දකින ඇත් දඩයම්කරුවෙකු මෙන්, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධය" යන ආකාරයෙන් රත්නත්‍රය කෙරෙහි නිශ්චයට පැමිණෙමින් සිටියි. "නිට්ඨං ගතෝ හෝති" යනු, මෙසේ මග්ගක්ෂණයේදී නිශ්චයට පැමිණෙමින් සිට, අර්හත් ඵලක්ෂණයේදී සියලු කටයුතු නිම කළ බැවින් සියලු ආකාරයෙන් රත්නත්‍රය කෙරෙහි ස්ථිර නිශ්චයට පැමිණියේ වෙයි යන්නයි. සෙසු කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකතාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි එන.

---

Cūḷahatthipadopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

8. Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā

8. මහාහත්ථිපදෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

300. Evaṃ me sutanti mahāhatthipadopamasuttaṃ. Tattha jaṅgalānanti pathavītalacārīnaṃ. Pāṇānanti sapādakapāṇānaṃ. Padajātānīti padāni. Samodhānaṃ gacchantīti odhānaṃ pakkhepaṃ gacchanti. Aggamakkhāyatīti seṭṭhaṃ akkhāyati. Yadidaṃ mahantattenāti mahantabhāvena aggaṃ akkhāyati, na guṇavasenāti attho. Ye keci kusalā dhammāti ye keci lokiyā [Pg.122] vā lokuttarā vā kusalā dhammā. Saṅgahaṃ gacchantīti ettha catubbidho saṅgaho – sajātisaṅgaho, sañjātisaṅgaho, kiriyasaṅgaho, gaṇanasaṅgahoti. Tattha ‘‘sabbe khattiyā āgacchantu sabbe brāhmaṇā’’ti evaṃ samānajātivasena saṅgaho sajātisaṅgaho nāma. ‘‘Sabbe kosalakā sabbe māgadhakā’’ti evaṃ sañjātidesavasena saṅgaho sañjātisaṅgaho nāma. ‘‘Sabbe rathikā sabbe dhanuggahā’’ti evaṃ kiriyavasena saṅgaho kiriyasaṅgaho nāma. ‘‘Cakkhāyatanaṃ katamakkhandhagaṇanaṃ gacchatīti? Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati. Hañci cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati, tena vata re vattabbe cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhena saṅgahita’’nti (kathā. 471), ayaṃ gaṇanasaṅgaho nāma. Imasmimpi ṭhāne ayameva adhippeto.

300. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය මහාහත්ථිපදෝපම සූත්‍රයයි. එහි "ජංගමානං" යනු පොළොව මතුපිට හැසිරෙන සත්වයන්ගේ යන්නයි. "පාණානං" යනු පාද ඇති සත්වයන්ගේ යන්නයි. "පදජාතානි" යනු පා සටහන්ය. "සමෝධානං ගච්ඡන්ති" යනු ඇතුළත් වෙයි (එක් රැස් වෙයි) යන්නයි. "අග්ගමක්ඛායති" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලැබේ. "යදිදං මහන්තත්තේන" යනු විශාලත්වයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ බව කියනු ලැබේ මිස ගුණ අතින් නොවන බව අර්ථයයි. "යේ කේචි කුසලා ධම්මා" යනු ලෞකික හෝ ලෝකෝත්තර වූ යම්කිසි කුසල ධර්ම කෙනෙක් වෙද්ද යන්නයි. "සංගහං ගච්ඡන්ති" යන්නෙහි ඇතුළත් කිරීම (සංග්‍රහය) සතර ආකාරය. එනම්: සජාති සංග්‍රහය, සංජාති සංග්‍රහය, ක්‍රියා සංග්‍රහය හා ගණන සංග්‍රහයයි. එහි "සියලු ක්ෂත්‍රියයෝ එත්වා, සියලු බ්‍රාහ්මණයෝ එත්වා" යනාදී වශයෙන් සමාන ජාතිය අනුව සංග්‍රහ කිරීම සජාති සංග්‍රහය නම්‍ වේ. "සියලු කෝසල දේශවාසීහු, සියලු මාගධ දේශවාසීහු" යනාදී වශයෙන් උපන් දේශය අනුව සංග්‍රහ කිරීම සංජාති සංග්‍රහය නම් වේ. "සියලු රියැදුරෝ, සියලු දුනු ශිල්පීහු" යනාදී වශයෙන් ක්‍රියාව අනුව සංග්‍රහ කිරීම ක්‍රියා සංග්‍රහය නම් වේ. "චක්ඛායතනය කිනම් ස්කන්ධ වර්ගීකරණයකට ඇතුළත් වේද? චක්ඛායතනය රූපස්කන්ධ වර්ගීකරණයට ඇතුළත් වේ. ඉදින් චක්ඛායතනය රූපස්කන්ධයට ඇතුළත් වන්නේ නම්, චක්ඛායතනය රූපස්කන්ධය විසින් සංග්‍රහ කරන ලද්දකි" යනු ගණන සංග්‍රහයයි. මෙහිදී ද අදහස් කළේ මෙම සංග්‍රහයයි.

---

Nanu ca ‘‘catunnaṃ ariyasaccānaṃ kati kusalā kati akusalā kati abyākatāti pañhassa vissajjane samudayasaccaṃ akusalaṃ, maggasaccaṃ kusalaṃ, nirodhasaccaṃ abyākataṃ, dukkhasaccaṃ siyā kusalaṃ, siyā akusalaṃ, siyā abyākata’’nti (vibha. 216-217) āgatattā catubhūmakampi kusalaṃ diyaḍḍhameva saccaṃ bhajati. Atha kasmā mahāthero catūsu ariyasaccesu gaṇanaṃ gacchatīti āhāti? Saccānaṃ antogadhattā. Yathā hi ‘‘sādhikamidaṃ, bhikkhave, diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ anvaddhamāsaṃ uddesaṃ āgacchati, yattha attakāmā kulaputtā sikkhanti. Tisso imā, bhikkhave, sikkhā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhā’’ti (a. ni. 3.88) ettha sādhikamidaṃ diyaḍḍhasikkhāpadasataṃ ekā adhisīlasikkhāva hoti, taṃ sikkhantopi tisso sikkhā sikkhatīti dassito, sikkhānaṃ antogadhattā. Yathā ca ekassa hatthipadassa catūsu koṭṭhāsesu ekasmiṃ koṭṭhāse otiṇṇānipi dvīsu tīsu catūsu koṭṭhāsesu otiṇṇānipi siṅgālasasamigādīnaṃ pādāni hatthipade samodhānaṃ gatāneva honti. Hatthipadato amuccitvā tasseva antogadhattā. Evameva ekasmimpi dvīsupi tīsupi catūsupi saccesu gaṇanaṃ gatā dhammā catūsu saccesu gaṇanaṃ gatāva honti; saccānaṃ antogadhattāti diyaḍḍhasaccagaṇanaṃ gatepi kusaladhamme ‘‘sabbe te catūsu ariyasaccesu saṅgahaṃ gacchantī’’ti āha. ‘‘Dukkhe ariyasacce’’tiādīsu uddesapadesu ceva jātipi dukkhātiādīsu niddesapadesu ca yaṃ [Pg.123] vattabbaṃ, taṃ visuddhimagge vuttameva. Kevalaṃ panettha desanānukkamova veditabbo.

"චතුරාර්ය සත්‍යයන් අතුරින් කෙතරම් කුසල් ද, අකුසල් ද, අව්‍යාකෘත දැයි විමසන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමේදී, සමුදය සත්‍යය අකුසලයක් බවත්, මග්ග සත්‍යය කුසලයක් බවත්, නිරෝධ සත්‍යය අව්‍යාකෘත බවත්, දුක්ඛ සත්‍යය ඇතැම් විට කුසල, ඇතැම් විට අකුසල හෝ අව්‍යාකෘත විය හැකි බවත් පවසා ඇත. එබැවින් සිව්භූමික කුසලය සත්‍යයන්ගෙන් කොටසකට (එකහමාරකට පමණ) අයත් වේ. එසේ නම් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ කුසල ධර්මයන් සතර සත්‍යයෙහිම ඇතුළත් වන බව පැවසුවේ මන්ද?" යනුවෙන් චෝදනාවක් නැගිය හැකිය. සත්‍යයන් තුළ අන්තර්ගත වන බැවින් එසේ වදාළහ. එය පැහැදිලි කරන්නේ නම්: "මහණෙනි, මේ එකසිය පනහකට අධික සික්ඛාපද අඩමසක් පාසා උදේසට පැමිණෙයි, එහි ගුණ කැමති කුලපුත්‍රයෝ හික්මෙති. මහණෙනි, මේ ශික්ෂා තුනකි: අධිසීල ශික්ෂාව, අධිචිත්ත ශික්ෂාව, අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව" යනාදී තන්හි, එම එකසිය පනහක් වූ ශික්ෂා පද එක් අධිසීල ශික්ෂාවකට පමණක් අයත් වුවද, ශික්ෂාවන්හි අන්තර්ගත වන බැවින් ශික්ෂා තුනෙහිම හික්මෙතැයි දක්වන ලදී. තවද, එක් ඇත් පියවරක සතර කොටසකින්, එක් කොටසක හෝ දෙකක, තුනක හෝ සතරේම ඇතුළත් වුවද, නරියන්, සාවුන්, මුවන් ආදීන්ගේ පියවර ඇත් පියවරෙහිම සංග්‍රහ වේ. ඇත් පියවරෙන් බැහැර නොවී එහිම අන්තර්ගත වන නිසා ඒවා සංග්‍රහ වේ. එමෙන්ම එක් සත්‍යයක හෝ සත්‍යයන් දෙකක, තුනක හෝ සතරකම වර්ගීකරණයට වැටෙන ධර්මයන් සතර සත්‍යයෙහිම ඇතුළත් වූවා නම් වෙයි. සත්‍යයන් තුළ අන්තර්ගත වන බැවින්, සත්‍යයන් කිහිපයකට පමණක් අයත් වන කුසල ධර්මයන් පවා "ඒ සියල්ල සතර අර්ය සත්‍යයෙහි සංග්‍රහ වේ" යැයි වදාළහ. "දුක්ඛේ අරියසච්චේ" යනාදී උද්දේස පදයන්හි ද "ජාතිපි දුක්ඛා" යනාදී නිද්දේස පදයන්හි ද කිවයුතු යමක් වේ නම්, එය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසන ලද්දේමය. මෙහිදී දේශනා අනුපිළිවෙල පමණක් දත යුතුය.

---

301. Yathā hi cheko vilīvakāro sujātaṃ veḷuṃ labhitvā catudhā chetvā tato tayo koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā pañcadhā bhindeyya, tatopi cattāro ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā phālento pañca pesiyo kareyya, tato catasso ṭhapetvā ekaṃ gaṇhitvā kucchibhāgaṃ piṭṭhibhāganti dvidhā phāletvā piṭṭhibhāgaṃ ṭhapetvā kucchibhāgaṃ ādāya tato samuggabījanitālavaṇṭādinānappakāraṃ veḷuvikatiṃ kareyya, so piṭṭhibhāgañca itarā ca catasso pesiyo itare ca cattāro koṭṭhāse itare ca tayo koṭṭhāse kammāya na upanessatīti na vattabbo. Ekappahārena pana upanetuṃ na sakkā, anupubbena upanessati. Evameva ayaṃ mahātheropi vilīvakāro sujātaṃ veḷuṃ labhitvā cattāro koṭṭhāse viya, imaṃ mahantaṃ suttantaṃ ārabhitvā catuariyasaccavasena mātikaṃ ṭhapesi. Vilīvakārassa tayo koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṃ gahetvā tassa pañcadhā karaṇaṃ viya therassa tīṇi ariyasaccāni ṭhapetvā ekaṃ dukkhasaccaṃ gahetvā bhājentassa khandhavasena pañcadhā karaṇaṃ. Tato yathā so vilīvakāro cattāro koṭṭhāse ṭhapetvā ekaṃ bhāgaṃ gahetvā pañcadhā phālesi, evaṃ thero cattāro arūpakkhandhe ṭhapetvā rūpakkhandhaṃ vibhajanto cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpanti pañcadhā akāsi. Tato yathā so vilīvakāro catasso pesiyo ṭhapetvā ekaṃ gahetvā kucchibhāgaṃ piṭṭhibhāganti dvidhā phālesi, evaṃ thero upādāya rūpañca tisso ca dhātuyo ṭhapetvā ekaṃ pathavīdhātuṃ vibhajanto ajjhattikabāhiravasena dvidhā dassesi. Yathā so vilīvakāro piṭṭhibhāgaṃ ṭhapetvā kucchibhāgaṃ ādāya nānappakāraṃ vilīvavikatiṃ akāsi, evaṃ thero bāhiraṃ pathavīdhātuṃ ṭhapetvā ajjhattikaṃ pathavīdhātuṃ vīsatiyā ākārehi vibhajitvā dassetuṃ katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātūtiādimāha.

301. දක්ෂ හුණ බට ශිල්පියෙකු (බට ලීයෙන් භාණ්ඩ තනන්නෙකු) හොඳින් වැඩුණු හුණ බටයක් ගෙන එය කොටස් හතරකට කපා, ඉන් කොටස් තුනක් පසෙක තබා එක් කොටසක් ගෙන එය පස් කැබැල්ලකට පලන්නාක් මෙන් ද; ඉන්පසු එම කැබලි පහෙන් හතරක් පසෙක තබා එක් කැබැල්ලක් ගෙන එය පස් පටියකට ඉරා ගන්නේ නම් ද; ඉන්පසු එම පටි පහෙන් හතරක් පසෙක තබා එක් පටියක් ගෙන එහි ඇතුළු පැත්ත (බඩ පැත්ත) සහ පිට පැත්ත වශයෙන් දෙකට පලන්නේ නම් ද; ඉන්පසු පිට පැත්ත පසෙක තබා ඇතුළු පැත්ත ගෙන, එයින් විවිධ මංජුසා, පවන්පත් සහ වටාපත් වැනි විවිධ හුණ බට භාණ්ඩ තනන්නේ නම් ද; එම ශිල්පියා පිට පැත්ත හෝ ඉතිරි පටි හතර හෝ ඉතිරි කොටස් හතර හෝ ඉතිරි කොටස් තුන හෝ තම කර්මාන්තයට ප්‍රයෝජනයට නොගන්නේ යැයි නොකිය යුතුය. එහෙත් එකවරම ඒ සියල්ල ප්‍රයෝජනයට ගත නොහැකි බැවින්, ඔහු ඒවා පිළිවෙළින් ප්‍රයෝජනයට ගනියි. එලෙසම, මේ සාරිපුත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද, හුණ බට ශිල්පියා බටය කොටස් හතරකට බෙදා ගත්තාක් මෙන්, මෙම මහා සූත්‍රය ආරම්භ කරමින් චතුරාර්ය සත්‍යය වශයෙන් මාතෘකාව තැබූ සේක. ශිල්පියා කොටස් තුනක් පසෙක තබා එකක් ගෙන එය පසකට බෙදන්නාක් මෙන්, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ආර්ය සත්‍යයන් තුනක් පසෙක තබා එක් දුක්ඛ සත්‍යයක් පමණක් ගෙන පංච උපාදානස්කන්ධ වශයෙන් පස් ආකාරයකට බෙදා වදාළ බව දත යුතුය. ඉන්පසු එම ශිල්පියා කොටස් හතරක් පසෙක තබා එක් කොටසක් ගෙන පසකට පැළුවාක් මෙන්, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අරූපී ස්කන්ධ හතර පසෙක තබා රූපස්කන්ධය විභාග කරමින් සතර මහා භූතයන් සහ සතර මහා භූතයන් නිසා උපදින උපාදාය රූපය වශයෙන් පස් ආකාරයකට බෙදා වදාළ සේක. ඉන්පසු එම ශිල්පියා පටි හතරක් පසෙක තබා එකක් ගෙන ඇතුළු පැත්ත සහ පිට පැත්ත වශයෙන් දෙකට පැළුවාක් මෙන්, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ උපාදාය රූපය සහ (අනෙක්) ධාතු තුන පසෙක තබා එක් පඨවි ධාතුවක් විභාග කරමින් එය ආධ්‍යාත්මික සහ බාහිර වශයෙන් දෙයාකාරයකින් දක්වා වදාළ සේක. එම ශිල්පියා පිට පැත්ත පසෙක තබා ඇතුළු පැත්ත ගෙන විවිධ හුණ බට භාණ්ඩ තැනුවාක් මෙන්, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද බාහිර පඨවි ධාතුව පසෙක තබා ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව ආකාර විස්සකින් බෙදා දක්වනු පිණිස "ඇවැත්නි, ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව යනු කවරේද?" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක.

---

Yathā pana vilīvakāro piṭṭhibhāgañca itarā ca cattasso pesiyo itare ca cattāro koṭṭhāse itare ca tayo koṭṭhāse anupubbena [Pg.124] kammāya upanessati, na hi sakkā ekappahārena upanetuṃ, evaṃ theropi bāhirañca pathavīdhātuṃ itarā ca tisso dhātuyo upādārūpañca itare ca cattāro arūpino khandhe itarāni ca tīṇi ariyasaccāni anupubbena vibhajitvā dassessati, na hi sakkā ekappahārena dassetuṃ. Apica rājaputtūpamāyapi ayaṃ kamo vibhāvetabbo –

හුණ බට ශිල්පියා පිට පැත්ත ද, ඉතිරි පටි හතර ද, ඉතිරි කොටස් හතර ද, ඉතිරි කොටස් තුන ද පිළිවෙළින් තම කර්මාන්තයට යොදා ගන්නේ යම් සේද, එකවරම ඒ සියල්ල යොදාගත නොහැකි බැවින් ඔහු එසේ කරයි. එලෙසම සාරිපුත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද බාහිර පඨවි ධාතුව ද, ඉතිරි ධාතු තුන ද, උපාදාය රූපය ද, අනෙක් අරූපී ස්කන්ධ හතර ද, ඉතිරි ආර්ය සත්‍ය තුන ද පිළිවෙළින් විභාග කර දක්වන සේක. එකවරම ඒ සියල්ල විස්තර කළ නොහැකි බැවිනි. තවද, රාජකුමාර උපමාවෙන් ද මෙම අනුපිළිවෙළ පැහැදිලි කළ යුතුය -

---

Eko kira mahārājā, tassa parosahassaṃ puttā. So tesaṃ piḷandhanaparikkhāraṃ catūsu peḷāsu ṭhapetvā jeṭṭhaputtassa appesi – ‘‘idaṃ te, tāta, bhātikānaṃ piḷandhanabhaṇḍaṃ tathārūpe chaṇe sampatte piḷandhanaṃ no dehīti yācantānaṃ dadeyyāsī’’ti. So ‘‘sādhu devā’’ti sāragabbhe paṭisāmesi, tathārūpe chaṇadivase rājaputtā rañño santikaṃ gantvā ‘‘piḷandhanaṃ no, tāta, detha, nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti āhaṃsu. Tātā, jeṭṭhabhātikassa vo hatthe mayā piḷandhanaṃ ṭhapitaṃ, taṃ āharāpetvā piḷandhathāti. Te sādhūti paṭissuṇitvā tassa santikaṃ gantvā, ‘‘tumhākaṃ kira no hatthe piḷandhanabhaṇḍaṃ, taṃ dethā’’ti āhaṃsu. So evaṃ karissāmīti gabbhaṃ vivaritvā, catasso peḷāyo nīharitvā tisso ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā, tato pañca samugge nīharitvā cattāro ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā, tato pañcasu karaṇḍesu nīharitesu cattāro ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā pidhānaṃ passe ṭhapetvā tato hatthūpagapādūpagādīni nānappakārāni piḷandhanāni nīharitvā adāsi. So kiñcāpi itarehi catūhi karaṇḍehi itarehi catūhi samuggehi itarāhi tīhi peḷāhi na tāva bhājetvā deti, anupubbena pana dassati, na hi sakkā ekappahārena dātuṃ.

එක්තරා මහරජෙක් සිටි බව අසන්නට ලැබේ. ඔහුට දහසකට අධික පුත්‍රයෝ සිටියහ. රජතුමා එම කුමාරවරුන්ගේ විවිධ පැළඳුම් හා ආභරණ පෙට්ටි හතරක බහා තම වැඩිමහල් පුත්‍රයාට පවරා මෙසේ කීවේය: "පුතණුවනි, මෙය ඔබගේ සහෝදරයන්ගේ ආභරණ භාණ්ඩයි. යම් උත්සව කාලයක් පැමිණි විට 'අපට පැළඳුම් ලබා දෙන්න' යැයි ඔවුන් ඉල්ලා සිටින විට, ඔවුන්ට මේවා ලබා දෙන්න." ඔහු "දේවයන් වහන්ස, ඉතා හොඳයි" කියා ඒවා ආරක්ෂිත තැනක තැන්පත් කළේය. පසුව උත්සව දිනයක කුමාරවරු රජු වෙත ගොස් "පියාණෙනි, අපට පැළඳුම් ලබා දෙන්න, අපි සැණකෙළි පවත්වමු" යැයි කීහ. එවිට රජතුමා, "දරුවනි, මම ඔබගේ වැඩිමහල් සොහොයුරා අත පැළඳුම් තැබුවෙමි, ඔහු ලවා ඒවා ගෙන්වාගෙන පළඳින්න" යැයි කීවේය. ඔවුහු "එසේය පියාණෙනි" යි පවසා සොහොයුරා වෙත ගොස්, "අපගේ පැළඳුම් භාණ්ඩ ඔබ අත ඇති බව අසන්නට ලැබුණි, ඒවා අපට ලබා දෙන්න" යැයි ඉල්ලූහ. ඔහු ද "එසේ කරමි" යි පවසා ගබඩාව විවෘත කර, පෙට්ටි හතර පිටතට ගෙන ඉන් තුනක් පසෙක තබා එකක් විවෘත කළේය. ඉන්පසු ඉන් කුඩා මංජුසා පහක් ගෙන හතරක් පසෙක තබා එකක් විවෘත කළේය. ඉන්පසු ඉන් කරඬු පහක් ගෙන හතරක් පසෙක තබා එකක් විවෘත කර, එහි පියන පසෙක තබා, ඉන් වළලු, පා සලඹ ආදී විවිධ පැළඳුම් ඉවතට ගෙන ඔවුන්ට ලබා දුන්නේය. ඔහු අනෙක් කරඬු හතරෙන් හෝ අනෙක් මංජුසා හතරෙන් හෝ අනෙක් පෙට්ටි තුනෙන් දැනට බෙදා නොදුන්නද, පිළිවෙළින් ඒවා ලබා දෙනු ඇත. ඒ සියල්ල එකවරම ලබා දිය නොහැකි බව දත යුතුය.

---

Tattha mahārājā viya bhagavā daṭṭhabbo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘rājāhamasmi selāti bhagavā, dhammarājā anuttaro’’ti (su. ni. 559). Jeṭṭhaputto viya sāriputtatthero, vuttampi cetaṃ – ‘‘yaṃ kho taṃ, bhikkhave, sammā vadamāno vadeyya, ‘bhagavato putto oraso mukhato jāto dhammajo dhammanimmito dhammadāyādo, no āmisadāyādo’ti sāriputtameva taṃ sammā vadamāno vadeyya, bhagavato putto…pe… no āmisadāyādo’’ti (ma. ni. 3.97). Parosahassarājaputtā viya bhikkhusaṅgho daṭṭhabbo. Vuttampi cetaṃ –

එහි මහරජු මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී: "සෙල බ්‍රාහ්මණය, මම රජෙක් වෙමි, මම අනුත්තර ධර්ම රාජයා වෙමි" (සුත්ත නිපාතය). වැඩිමහල් පුත්‍රයා මෙන් සාරිපුත්ත මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී: "මහණෙනි, යමෙක් මනා කොට පවසන්නේ නම් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ළයෙහි උපන්, ශ්‍රී මුඛයෙන් උපන්, ධර්මයෙන් උපන්, ධර්මය නිර්මාණය කළ, ධර්මයට උරුමකම් කියන, ආමිසයට උරුමකම් නොකියන පුත්‍රයා' යැයි පවසන්නේ නම්, ඒ සාරිපුත්තයන් ගැනම මනා කොට පවසන්නේය... ආමිසයට උරුමකම් නොකියන පුත්‍රයා" (මජ්ඣිම නිකාය). දහසකට අධික රාජකුමාරවරුන් මෙන් භික්ෂු සංඝයා දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී:

---

‘‘Parosahassaṃ [Pg.125] bhikkhūnaṃ, sugataṃ payirupāsati;

Desentaṃ virajaṃ dhammaṃ, nibbānaṃ akutobhaya’’nti. (saṃ. ni. 1.216);

"දහසකට අධික භික්ෂූහු, කෙලෙස් රහිත ධර්මය දේශනා කරන්නා වූ, නිර්භය වූ නිවන දක්වන්නා වූ සුගතයන් වහන්සේව ඇසුරු කරති."

---

Rañño tesaṃ puttānaṃ piḷandhanaṃ catūsu peḷāsu pakkhipitvā jeṭṭhaputtassa hatthe ṭhapitakālo viya bhagavato dhammasenāpatissa hatthe catusaccappakāsanāya ṭhapitakālo, tenevāha – ‘‘sāriputto, bhikkhave, pahoti cattāri ariyasaccāni vitthārena ācikkhituṃ desetuṃ paññāpetuṃ paṭṭhapetuṃ vivarituṃ vibhajituṃ uttānīkātu’’nti (ma. ni. 3.371). Tathārūpe khaṇe tesaṃ rājaputtānaṃ taṃ rājānaṃ upasaṅkamitvā piḷandhanaṃ yācanakālo viya bhikkhusaṅghassa vassūpanāyikasamaye āgantvā dhammadesanāya yācitakālo. Upakaṭṭhāya kira vassūpanāyikāya idaṃ suttaṃ desitaṃ. Rañño, ‘‘tātā, jeṭṭhabhātikassa vo hatthe mayā piḷandhanaṃ ṭhapitaṃ taṃ āharāpetvā piḷandhathā’’ti vuttakālo viya sambuddhenāpi, ‘‘sevetha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne, bhajatha, bhikkhave, sāriputtamoggallāne. Paṇḍitā bhikkhū anuggāhakā sabrahmacārīna’’nti evaṃ dhammasenāpatino santike bhikkhūnaṃ pesitakālo.

රජතුමකු තමන්ගේ පුතුන්ගේ ආභරණ පෙට්ටි හතරක බහා වැඩිමහල් පුතාගේ අතේ තැබූ අවස්ථාවක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් චතුරාර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේගේ අතට (එම වගකීම) පවරා දුන් අවස්ථාව මෙසේ දත යුතුය. ඒ නිසාම “මහණෙනි, සාරිපුත්තයන් වහන්සේ චතුරාර්ය සත්‍යය විස්තර සහිතව කියා දීමටත්, පෙන්වා දීමටත්, පැනවීමටත්, පිහිටුවීමටත්, විවෘත කිරීමටත්, විභාජනය කිරීමටත්, පැහැදිලි කිරීමටත් සමත් වන්නේය” යි වදාළ සේක. මෙබඳු අවස්ථාවකදී එම රජකුමාරවරුන් රජතුමා වෙත පැමිණ ආභරණ ඉල්ලා සිටින අවස්ථාවක් මෙන්, භික්ෂු සංඝයා වහන්සේලා වස් එළඹෙන කාලයෙහි පැමිණ ධර්ම දේශනාවක් ඉල්ලා සිටි අවස්ථාව දත යුතුය. වස් එළඹෙන කාලය ආසන්න වූ විට මේ සූත්‍රය දේශනා කරන ලද බව කියනු ලැබේ. රජතුමා “දරුවෙනි, මම ඔබේ ආභරණ ඔබේ වැඩිමහල් සොහොයුරාගේ අතේ තැබුවෙමි, ඒවා ගෙන පළඳින්න” යි කීවාක් මෙන්, සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේ ද, “මහණෙනි, සාරිපුත්ත සහ මොග්ගල්ලාන දෙනම ඇසුරු කරන්න, මහණෙනි, සාරිපුත්ත සහ මොග්ගල්ලාන දෙනම සේවනය කරන්න. ඒ පණ්ඩිත භික්ෂූන් වහන්සේලා සබ්‍රහ්මචාරීන්ට අනුග්‍රහ කරන්නාහු වෙති” යි මෙසේ ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ සමීපයට භික්ෂූන් වහන්සේලා යොමු කළ අවස්ථාව දත යුතුය.

---

Rājaputtehi rañño kathaṃ sutvā jeṭṭhabhātikassa santikaṃ gantvā piḷandhanaṃ yācitakālo viya bhikkhūhi satthukathaṃ sutvā dhammasenāpatiṃ upasaṅkamma dhammadesanaṃ āyācitakālo. Jeṭṭhabhātikassa gabbhaṃ vivaritvā catasso peḷāyo nīharitvā ṭhapanaṃ viya dhammasenāpatissa imaṃ suttantaṃ ārabhitvā catunnaṃ ariyasaccānaṃ vasena mātikāya ṭhapanaṃ. Tisso peḷāyo ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā tato pañcasamugganīharaṇaṃ viya tīṇi ariyasaccāni ṭhapetvā dukkhaṃ ariyasaccaṃ vibhajantassa pañcakkhandhadassanaṃ. Cattāro samugge ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā tato pañcakaraṇḍanīharaṇaṃ viya cattāro arūpakkhandhe ṭhapetvā ekaṃ rūpakkhandhaṃ vibhajantassa catumahābhūtaupādārūpavasena pañcakoṭṭhāsadassanaṃ.

රජකුමාරවරුන් රජතුමාගේ වචනය අසා වැඩිමහල් සොහොයුරා වෙත ගොස් ආභරණ ඉල්ලා සිටි අවස්ථාවක් මෙන්, භික්ෂූන් වහන්සේලා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය අසා ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ධර්ම දේශනාවක් ඉල්ලා සිටි අවස්ථාව දත යුතුය. වැඩිමහල් සොහොයුරා කාමරය විවෘත කර පෙට්ටි හතර එළියට ගෙන තැබුවාක් මෙන්, ධර්ම සේනාධිපති සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ආරම්භ කර චතුරාර්ය සත්‍යය පදනම් කොට ගෙන මාතෘකාව තැබූ අයුරු දත යුතුය. පෙට්ටි තුනක් තබා එකක් විවෘත කර එයින් කරඬු පහක් එළියට ගත්තාක් මෙන්, ආර්ය සත්‍යයන් තුනක් පසෙක තබා දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය විභාජනය කරමින් පංචස්කන්ධය පෙන්වා දුන් අයුරු දත යුතුය. කරඬු හතරක් පසෙක තබා එකක් විවෘත කර එයින් කුඩා මංජුසා පහක් ගත්තාක් මෙන්, අරූප ස්කන්ධ හතර පසෙක තබා රූප ස්කන්ධය විභාජනය කරමින් සතර මහා භූතයන් සහ උපාදාය රූප ඇසුරින් කොටස් පහක් පෙන්වා දීම දත යුතුය.

---

302. Cattāro karaṇḍe ṭhapetvā ekaṃ vivaritvā pidhānaṃ passe ṭhapetvā hatthūpagapādūpagādipiḷandhanadānaṃ viya tīṇi mahābhūtāni upādārūpañca ṭhapetvā ekaṃ pathavīdhātuṃ vibhajantassa bāhiraṃ tāva pidhānaṃ viya ṭhapetvā ajjhattikāya [Pg.126] pathavīdhātuyā nānāsabhāvato vīsatiyā ākārehi dassanatthaṃ ‘‘katamā cāvuso ajjhattikā pathavīdhātū’’tiādivacanaṃ.

302. කුඩා මංජුසා හතරක් පසෙක තබා එකක් විවෘත කර එහි පියන පසෙක තබා අත්වල පළඳින සහ පාවල පළඳින ආභරණ ලබා දෙන්නාක් මෙන්, මහා භූතයන් තුනක් සහ උපාදාය රූපය පසෙක තබා එක් පඨවි ධාතුවක් විභාජනය කරමින්, බාහිර පඨවි ධාතුව පියනක් මෙන් පසෙක තබා, ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්තව ආකාර විස්සකින් පෙන්වා දීම සඳහා “ඇවැත්නි, ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව යනු කවරේද?” යනාදී වචන තැබීම (දේශනා කිරීම) දත යුතුය.

---

Tassa pana rājaputtassa tehi catūhi karaṇḍehi catūhi samuggehi tīhi ca peḷāhi pacchā anupubbena nīharitvā piḷandhanadānaṃ viya therassāpi itaresañca tiṇṇaṃ mahābhūtānaṃ upādārūpānañca catunnaṃ arūpakkhandhānañca tiṇṇaṃ ariyasaccānañca pacchā anupubbena bhājetvā dassanaṃ veditabbaṃ. Yaṃ panetaṃ ‘‘katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātū’’tiādi vuttaṃ. Tattha ajjhattaṃ paccattanti ubhayampetaṃ niyakādhivacanameva. Kakkhaḷanti thaddhaṃ. Kharigatanti pharusaṃ. Upādinnanti na kammasamuṭṭhānameva, avisesena pana sarīraṭṭhakassetaṃ gahaṇaṃ. Sarīraṭṭhakañhi upādinnaṃ vā hotu, anupādinnaṃ vā, ādinnagahitaparāmaṭṭhavasena sabbaṃ upādinnameva nāma. Seyyathidaṃ – kesā lomā…pe… udariyaṃ karīsanti idaṃ dhātukammaṭṭhānikassa kulaputtassa ajjhattikapathavīdhātuvasena tāva kammaṭṭhānaṃ vibhattaṃ. Ettha pana manasikāraṃ ārabhitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ gahetukāmena yaṃ kātabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vitthāritameva. Matthaluṅgaṃ pana na idha pāḷiāruḷhaṃ. Tampi āharitvā, visuddhimagge vuttanayeneva vaṇṇasaṇṭhānādivasena vavatthapetvā, ‘‘ayampi acetanā abyākatā suññā thaddhā pathavīdhātu evā’’ti manasi kātabbaṃ. Yaṃ vā panaññampīti idaṃ itaresu tīsu koṭṭhāsesu anugatāya pathavīdhātuyā gahaṇatthaṃ vuttaṃ. Yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātūti yā ca ayaṃ vuttappakārā ajjhattikā pathavīdhātu. Yā ca bāhirāti yā ca vibhaṅge, ‘‘ayo lohaṃ tipu sīsa’’ntiādinā (vibha. 173) nayena āgatā bāhirā pathavīdhātu.

ඒ රජකුමාරයාට එම මංජුසා හතරෙන්, කරඬු හතරෙන් සහ පෙට්ටි තුනෙන් පසුව පිළිවෙළින් ආභරණ ලබා දුන්නාක් මෙන්, තෙරණුවන් වහන්සේ ද පසුව සෙසු මහා භූතයන් තුනත්, උපාදාය රූපත්, අරූප ස්කන්ධ හතරත් සහ ආර්ය සත්‍යයන් තුනත් පිළිවෙළින් බෙදා පෙන්වා දීම දත යුතුය. “ඇවැත්නි, ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව යනු කවරේද?” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද්දේය. එහි ‘අජ්ඣත්තං’ සහ ‘පච්චත්තං’ යන වචන දෙකම තමාට අයත් බව හැඟවෙන පර්යාය වචන වේ. ‘කක්ඛළං’ යනු තද ගතියයි. ‘ඛරිගතං’ යනු රළු බවයි. ‘උපාදින්නං’ යනු කර්මයෙන් හටගත් රූප පමණක්ම නොවේ, සාමාන්‍යයෙන් ශරීරයෙහි පවත්නා රූප ගැන මෙහි අදහස් වේ. ශරීරයෙහි පවත්නා රූප කර්මජ වුවත් අකර්මජ වුවත්, තණ්හා දිට්ඨි මගින් දැඩිව අල්ලා ගන්නා බැවින් ඒ සියල්ල ‘උපාදින්න’ නම් වේ. “කේසා, ලෝමා... උදරියං, කරීසං” යනාදී වචන මගින් ධාතු කමටහන් වඩන කුලපුත්‍රයෙකුට ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව වශයෙන් කමටහන් බෙදා දක්වන ලදී. මෙහිදී මෙනෙහි කිරීම ආරම්භ කර විදර්ශනාව වඩා අර්හත් ඵලය ලබා ගැනීමට කැමති යෝගියකු විසින් කළ යුතු සියල්ල විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. මෙහි පාලි පාඨයෙහි ‘මත්‍ථලුංග’ (මොළය) යන්න ඇතුළත් වී නැත. එය ද ගෙන විසුද්ධි මාර්ගයෙහි දක්වා ඇති ක්‍රමයටම වර්ණ සටහන් ආදියෙන් වෙන් කොට හඳුනාගෙන, “මෙය ද චේතනාවක් නැති, අව්‍යාකත වූ, ශූන්‍ය වූ, තද ගතියෙන් යුත් පඨවි ධාතුවක්ම වේ” යයි මෙනෙහි කළ යුතුය. “යං වා පනඤ්ඤම්පි” යන මේ වචනය වදාරන ලද්දේ ආපෝ ආදී සෙසු කොටස් තුනෙහි අන්තර්ගත පඨවි ධාතුව ද ඇතුළත් කර ගැනීම සඳහාය. “යා චේව ඛෝ පන අජ්ඣත්තිකා පථවීධාතු” යනු කලින් විස්තර කරන ලද ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුවයි. “යා ච බාහිරා” යනු විභංග ප්‍රකරණයෙහි ‘යකඩ, ලෝකඩ, බෙලෙක්, ඊයම්’ ආදී වශයෙන් දැක්වෙන බාහිර පඨවි ධාතුවයි.

---

Ettāvatā therena ajjhattikā pathavīdhātu nānāsabhāvato vīsatiyā ākārehi vitthārena dassitā, bāhirā saṅkhepena. Kasmā? Yasmiñhi ṭhāne sattānaṃ ālayo nikanti patthanā pariyuṭṭhānaṃ gahaṇaṃ parāmāso balavā hoti, tattha tesaṃ ālayādīnaṃ uddharaṇatthaṃ buddhā vā buddhasāvakā vā vitthārakathaṃ kathenti. Yattha pana na balavā, tattha kattabbakiccābhāvato saṅkhepena kathenti. Yathā hi kassako khettaṃ kasamāno yattha mūlasantānakānaṃ balavatāya naṅgalaṃ laggati, tattha goṇe ṭhapetvā paṃsuṃ viyūhitvā mūlasantānakāni chetvā chetvā [Pg.127] uddharanto bahuṃ vāyāmaṃ karoti. Yattha tāni natthi, tattha balavaṃ payogaṃ katvā goṇe piṭṭhiyaṃ paharamāno kasatiyeva, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ.

මෙපමණකින් තෙරණුවන් වහන්සේ ආධ්‍යාත්මික පඨවි ධාතුව විවිධ ස්වභාවයන්ගෙන් යුක්තව ආකාර විස්සකින් විස්තරාත්මකව පෙන්වා දුන් අතර, බාහිර පඨවි ධාතුව කෙටියෙන් පෙන්වා දුන්හ. ඒ මන්ද යත්? යම් තැනක සත්ත්වයන්ගේ ඇල්ම, ඇලීම, ප්‍රාර්ථනාව, පරියුට්ඨානය, දැඩිව අල්ලා ගැනීම සහ වැරදි ලෙස පරාමර්ශනය කිරීම බලවත් වේ ද, ඒ ඇල්ම ආදිය දුරු කිරීම සඳහා බුදුවරු හෝ බුද්ධ ශ්‍රාවකයෝ විස්තරාත්මකව දේශනා කරති. යම් තැනක එය බලවත් නොවේ ද, එහි කළ යුතු විශේෂ දෙයක් නැති බැවින් කෙටියෙන් දේශනා කරති. නිදසුනක් ලෙස, ගොවියෙකු කුඹුරක් හාන විට යම් තැනක මුල් පද්ධතිය බලවත් වීම නිසා නගුල හිර වේ ද, එහිදී ගවයන් නවත්වා පස් ඉවත් කර මුල් කපා ඉවත් කරමින් මහත් වෙහෙසක් දරයි. යම් තැනක එම මුල් නැත් ද, එහි මහත් වෙහෙසක් නොදරා ගවයන්ගේ පිටට තට්ටු කරමින් සී සෑම පමණක් සිදු කරයි. මෙම උපමාවෙන් එම කරුණ දත යුතුය.

---

Pathavīdhāturevesāti duvidhāpesā thaddhaṭṭhena kakkhaḷaṭṭhena pharusaṭṭhena ekalakkhaṇā pathavīdhātuyeva, āvusoti ajjhattikaṃ bāhirāya saddhiṃ yojetvā dasseti. Yasmā bāhirāya pathavīdhātuyā acetanābhāvo pākaṭo, na ajjhattikāya, tasmā sā bāhirāya saddhiṃ ekasadisā acetanāyevāti gaṇhantassa sukhapariggaho hoti. Yathā kiṃ? Yathā dantena goṇena saddhiṃ yojito adanto katipāhameva visūkāyati vipphandati, atha na cirasseva damathaṃ upeti. Evaṃ ajjhattikāpi bāhirāya saddhiṃ ekasadisāti gaṇhantassa katipāhameva acetanābhāvo na upaṭṭhāti, atha na cirenevassā acetanābhāvo pākaṭo hoti. Taṃ netaṃ mamāti taṃ ubhayampi na etaṃ mama, na esohamasmi, na eso me attāti evaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya daṭṭhabbaṃ. Yathābhūtanti yathāsabhāvaṃ, tañhi aniccādisabhāvaṃ, tasmā aniccaṃ dukkhamanattāti evaṃ daṭṭhabbanti attho.

'පඨවීධාතුරෙවෙසා' යනු, මේ පඨවී ධාතුව (ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වශයෙන්) දෙපරිදි වුවද, තද බව, රළු බව සහ ඛර බව යන ලක්ෂණවලින් යුක්ත බැවින් එකම ස්වභාවයක් ගන්නා පඨවී ධාතුවම වේ. 'ඇවැත්නි' යන ඇමතීමෙන් ආධ්‍යාත්මික පඨවී ධාතුව බාහිර පඨවී ධාතුව හා එක් කොට දක්වයි. බාහිර පඨවී ධාතුවෙහි අචේතනික (විඥානයක් නොමැති) ස්වභාවය ඉතා ප්‍රකටය, නමුත් ආධ්‍යාත්මික පඨවී ධාතුවෙහි එය එතරම් ප්‍රකට නැත. එබැවින් මෙම ආධ්‍යාත්මික පඨවී ධාතුව බාහිර ධාතුව හා සමාන අචේතනික දෙයක් ලෙසම ගන්නා මහණහුට එය වටහා ගැනීම පහසු වෙයි. එය කෙසේ ද යත්? දමනය කළ ගොනෙකු හා එක්ව බැඳි දමනය නොකළ ගොනෙකු දින කිහිපයක් වෙර දරා පසුව නොබෝ කලකින්ම දමනය වන්නාක් මෙනි. එසේම ආධ්‍යාත්මික ධාතුව බාහිර ධාතුව හා සමාන යැයි මෙනෙහි කරන තැනැත්තාට දින කිහිපයකින් එහි අචේතනික බව වැටහී යයි. ඉන්පසු නොබෝ කලකින්ම එම ආධ්‍යාත්මික පඨවී ධාතුවෙහි අචේතනික බව ප්‍රකට වෙයි. 'තං නේතං මම' යනු ඒ දෙවැදෑරුම් ධාතුවම "මෙය මගේ නොවේ, මම නොවෙමි, මෙය මගේ ආත්මය නොවේ" යැයි මෙසේ යථා ස්වභාවය නිවැරදි විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් හා මඟ ප්‍රඥාවෙන් දැක්ක යුතුය. 'යථාභූතං' යනු යථා ස්වභාවයයි. එම ධාතු ස්වභාවය අනිත්‍යාදී ලක්ෂණවලින් යුක්ත බැවින්, එය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් දැක්ක යුතු බව අර්ථයයි.

---

Hoti kho so, āvusoti kasmā ārabhi? Bāhiraāpodhātuvasena bāhirāya pathavīdhātuyā vināsaṃ dassetvā tato visesatarena upādinnāya sarīraṭṭhakapathavīdhātuyā vināsadassanatthaṃ. Pakuppatīti āposaṃvaṭṭavasena vaḍḍhamānā kuppati. Antarahitā tasmiṃ samaye bāhirā pathavīdhātu hotīti tasmiṃ samaye koṭisatasahassacakkavāḷe khārodakena vilīyamānā udakānugatā hutvā sabbā pabbatādivasena saṇṭhitā pathavīdhātu antarahitā hoti. Vilīyitvā udakameva hoti. Tāva mahallikāyāti tāva mahantāya.

'හොති ඛො සො, ආවුසො' යන මෙම දේශනාව කුමක් සඳහා ආරම්භ කරන ලද්දේ ද? බාහිර ආපෝ ධාතුව මගින් බාහිර පඨවී ධාතුවෙහි විනාශය පෙන්වා දී, ඉන්පසු වඩාත් සුවිශේෂී ලෙස උපාදින්නක (සජීවී) ශරීරයෙහි පවතින පඨවී ධාතුවෙහි විනාශය පෙන්වා දීම සඳහාය. 'පකුප්පති' යනු ආපෝ සංවට්ට (ජලයෙන් ලෝකය විනාශ වීම) මගින් ජලය වැඩි වන විට පඨවී ධාතුව විනාශ වීමයි. 'අන්තරහිතා තස්මිං සමයේ බාහිරා පඨවීධාතු හෝති' යනු ඒ ලෝක විනාශ කාලයේ දී, කෝටි ලක්ෂයක් සක්වලෙහි පඨවී ධාතුව කරදියෙන් දියවී ජලයට එක් වීමෙන් පර්වත ආදී වශයෙන් පැවති සියලු පඨවී ධාතුව අතුරුදහන් වීමයි. එය දියවී ගොස් ජලයම බවට පත්වෙයි. 'තාව මහල්ලිකායා' යනු එතරම් විශාල වූ යන්නයි.

---

Duve satasahassāni, cattāri nahutāni ca;

Ettakaṃ bahalattena, saṅkhātāyaṃ vasundharāti. –

ලක්ෂ දෙකක් සහ සතළිස් දහසක් (යොදුන්) පමණ ඝනකම ඇති මෙම මහා පොළොව (වසුන්ධරාව) එපමණ ප්‍රමාණයකින් යුක්ත යැයි ගණන් ගනු ලැබේ.

---

Evaṃ bahalatteneva mahantāya, vitthārato pana koṭisatasahassacakkavāḷappamāṇāya. Aniccatāti hutvā abhāvatā. Khayadhammatāti khayaṃ gamanasabhāvatā[Pg.128]. Vayadhammatāti vayaṃ gamanasabhāvatā. Vipariṇāmadhammatāti pakativijahanasabhāvatā, iti sabbehipi imehi padehi aniccalakkhaṇameva vuttaṃ. Yaṃ pana aniccaṃ, taṃ dukkhaṃ. Yaṃ dukkhaṃ, taṃ anattāti tīṇipi lakkhaṇāni āgatāneva honti. Mattaṭṭhakassāti parittaṭṭhitikassa, tattha dvīhākārehi imassa kāyassa parittaṭṭhititā veditabbā ṭhitiparittatāya ca sarasaparittatāya ca. Ayañhi atīte cittakkhaṇe jīvittha, na jīvati, na jīvissati. Anāgate cittakkhaṇe jīvissati, na jīvati, na jīvittha. Paccuppanne cittakkhaṇe jīvati, na jīvittha, na jīvissatīti vuccati.

මෙසේ ඝනකමින් මෙන්ම විශාලත්වයෙන් ද, විස්තර වශයෙන් ගත් කල කෝටි ලක්ෂයක් සක්වල ප්‍රමාණ වූ පඨවී ධාතුව (පවා අනිත්‍ය වේ). 'අනිච්චතා' යනු ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවයයි. 'ඛයධම්මතා' යනු ක්ෂය වී යන ස්වභාවයයි. 'වයධම්මතා' යනු විනාශ වී යන ස්වභාවයයි. 'විපරිණාමධම්මතා' යනු ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හැර වෙනස් වන ස්වභාවයයි. මේ සියලු පදයන්ගෙන් අනිත්‍ය ලක්ෂණයම පවසන ලදී. යමක් අනිත්‍ය ද එය දුක් වේ, යමක් දුක් ද එය අනාත්ම වේ යන ලක්ෂණ තුනම මෙහි ඇතුළත් වේ. 'මත්තට්ඨකස්ස' යනු ස්වල්ප වේලාවක් පවතින බවයි. එහිදී මේ කයෙහි පැවැත්මේ අල්ප බව ආකාර දෙකකින් දත යුතුය: චිත්තක්ෂණයක් පාසා සිදුවන පැවැත්මේ අල්ප බව (ස්ථිති පරිත්තතා) සහ ආයු කාලයෙහි අල්ප බව (පරම පරිත්තතා) වශයෙනි. මේ අත්භවය අතීත චිත්තක්ෂණයෙහි ජීවත් විය, දැන් ජීවත් නොවේ, මතු ජීවත් නොවේ. අනාගත චිත්තක්ෂණයෙහි ජීවත් වනු ඇත, දැන් ජීවත් නොවේ, අතීතයෙහි ජීවත් වූයේ නොවේ. වර්තමාන චිත්තක්ෂණයෙහි ජීවත් වේ, අතීතයෙහි ජීවත් වූයේ නොවේ, අනාගතයෙහි ජීවත් නොවේ යැයි කියනු ලැබේ.

---

‘‘Jīvitaṃ attabhāvo ca, sukhadukkhā ca kevalā;

Ekacittasamāyuttā, lahu so vattate khaṇo’’ti. –

"ජීවිතය ද, රූපකාය (අත්තභාවය) ද, හුදෙක් සැප දුක් ද යන මේ සියලු ධර්මයෝ එක් චිත්තක්ෂණයකට පමණක් සම්බන්ධ වී පවතිති. ඒ චිත්තක්ෂණය ඉතා ඉක්මනින් පහව යයි."

---

Idaṃ etasseva parittaṭṭhitidassanatthaṃ vuttaṃ. Evaṃ ṭhitiparittatāya parittaṭṭhititā veditabbā.

මෙම වචනය එම ආත්මභාවයේම පැවැත්මෙහි අල්ප බව දැක්වීම සඳහා පවසන ලද්දකි. මෙසේ ස්ථිති පරිත්තතාව මගින් පැවැත්මේ අල්ප බව දත යුතුය.

---

Assāsapassāsūpanibaddhādibhāvena panassa sarasaparittatā veditabbā. Sattānañhi assāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, passāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, assāsapassāsūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, mahābhūtūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, kabaḷīkārāhārūpanibaddhaṃ jīvitaṃ, viññāṇūpanibaddhaṃ jīvitanti visuddhimagge vitthāritaṃ.

ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් හා බැඳී පවතින ස්වභාවය අනුව ද මෙහි ආයු කාලයේ අල්ප බව දත යුතුය. සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතය ආශ්වාසය මත ද, ප්‍රශ්වාසය මත ද, ආශ්වාස-ප්‍රශ්වාස දෙකම මත ද, මහා භූතයන් මත ද, කබලිංකාර ආහාරය මත ද, විඥානය මත ද රඳා පවතින බව විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

---

Taṇhupādinnassāti taṇhāya ādinnagahitaparāmaṭṭhassa ahanti vā mamanti vā asmīti vā. Atha khvāssa notevettha hotīti atha kho assa bhikkhuno evaṃ tīṇi lakkhaṇāni āropetvā passantassa ettha ajjhattikāya pathavīdhātuyā ahanti vātiādi tividho taṇhāmānadiṭṭhiggāho noteva hoti, na hotiyevāti attho. Yathā ca āpodhātuvasena, evaṃ tejodhātuvāyodhātuvasenapi bāhirāya pathavīdhātuyā antaradhānaṃ hoti. Idha pana ekaṃyeva āgataṃ. Itarānipi atthato veditabbāni.

'තණ්හුපාදින්නස්ස' යනු තණ්හාවෙන් ග්‍රහණය කරගත්, මම, මගේ හෝ මම වෙමි යැයි වැරදි ලෙස අල්ලාගත් තැනැත්තාට ය. 'අථ ඛ්වස්ස නොතෙවෙත්ථ හෝති' යනු, ඒ මහණ තෙමේ මෙසේ ලක්ෂණ තුන මෙනෙහි කරමින් බලන කල්හි, මේ ආධ්‍යාත්මික පඨවී ධාතුව කෙරෙහි "මම" යනාදී වශයෙන් ඇති වන තෙවැදෑරුම් තණ්හා, මාන, දිට්ඨි ග්‍රහණයන් ඇති නොවන බවයි. ආපෝ ධාතුවෙන් මෙන්ම, තේජෝ ධාතුව හා වායෝ ධාතුව මගින් ද බාහිර පඨවී ධාතුව අතුරුදහන් වීම සිදු වේ. මෙහිදී එක් ආපෝ ධාතුවක් ගැන පමණක් සඳහන් වුවද, අනෙක් ධාතූන් පිළිබඳවත් අර්ථය මෙසේම දත යුතුය.

---

Tañce, āvusoti idha tassa dhātukammaṭṭhānikassa bhikkhuno sotadvāre pariggahaṃ paṭṭhapento balaṃ dasseti. Akkosantīti dasahi akkosavatthūhi akkosanti. Paribhāsantīti tayā idañcidañca kataṃ, evañca evañca taṃ karissāmāti vācāya paribhāsanti. Rosentīti ghaṭṭenti. Vihesentīti dukkhāpenti, sabbaṃ vācāya ghaṭṭanameva vuttaṃ. So evanti so dhātukammaṭṭhāniko [Pg.129] evaṃ sampajānāti. Uppannā kho me ayanti sampativattamānuppannabhāvena ca samudācāruppannabhāvena ca uppannā. Sotasamphassajāti upanissayavasena sotasamphassato jātā sotadvārajavanavedanā, phasso aniccoti sotasamphasso hutvā abhāvaṭṭhena aniccoti passati. Vedanādayopi sotasamphassasampayuttāva veditabbā. Dhātārammaṇamevāti dhātusaṅkhātameva ārammaṇaṃ. Pakkhandatīti otarati. Pasīdatīti tasmiṃ ārammaṇe pasīdati, bhummavacanameva vā etaṃ. Byañjanasandhivasena ‘‘dhātārammaṇamevā’’ti vuttaṃ, dhātārammaṇeyevāti ayamettha attho. Adhimuccatīti dhātuvasena evanti adhimokkhaṃ labhati, na rajjati, na dussati. Ayañhi sotadvāramhi ārammaṇe āpāthagate mūlapariññāāgantukatāvakālikavasena pariggahaṃ karoti, tassa vitthārakathā satipaṭṭhāne satisampajaññapabbe vuttā. Sā pana tattha cakkhudvāravasena vuttā, idha sotadvāravasena veditabbā.

'තඤ්චෙ ආවුසො' යන්නෙන් මෙහි ධාතු කර්මස්ථානය වඩන ඒ මහණහු සෝතද්වාරයෙහි (කන් දොර) පිරිසිඳ ගැනීම ඇති කරමින් තම ශක්තිය දක්වයි. 'අක්කොසන්ති' යනු දස අක්කෝස වස්තුවලින් බැන වැදීමයි. 'පරිභාසන්ති' යනු "නුඹ මේ මේ දේ කළා, නුඹට මෙසේ කරන්නෙමු" යැයි වාචසිකව තර්ජනය කිරීමයි. 'රොසෙන්ති' යනු හිරිහැර කිරීමයි. 'විහෙසෙන්ති' යනු දුකට පත් කිරීමයි. මේ සියල්ලෙන්ම අදහස් කරන්නේ වචනයෙන් සිදු කරන ගැටීමයි. 'සො එවං' යනු ධාතු කර්මස්ථානය වඩන ඒ මහණ මෙසේ මැනවින් දැනගනියි. 'උප්පන්නා ඛො මෙ අයං' යනු වර්තමානයෙහි පහළ වූ බැවින් සහ අරමුණක් ලෙස පැමිණි බැවින් මේ (වේදනාව) උපන්නී යන්නයි. 'සෝතසම්ඵස්සජා' යනු උපනිශ්‍රය වශයෙන් සෝතසම්ඵස්සය නිසා සෝතද්වාරික ජවන සිත්හි උපන් වේදනාවයි. 'ඵස්සො අනිච්චො' යනු සෝතසම්ඵස්සය ඇති වී නැති වන බැවින් අනිත්‍ය යැයි දැකීමයි. වේදනා ආදිය ද සෝතසම්ඵස්සය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූවන් ලෙස දත යුතුය. 'ධාතාරම්මණමෙව' යනු ධාතුන්ගෙන් සැදුම්ලත් අරමුණම යන්නයි. 'පක්ඛන්දති' යනු අරමුණට බසී. 'පසීදති' යනු ඒ ධාතු අරමුණෙහි පහදියි. 'ධාතාරම්මණමෙව' යන්නෙහි අර්ථය 'ධාතු අරමුණෙහිම' යන්නයි. 'අධිමුච්චති' යනු මෙය ධාතුවක් පමණක්මය යන අධිමොක්ඛය (තීරණය) ලබයි; එයට ඇලුම් නොකරයි, ද්වේෂ නොකරයි. මෙම මහණ තෙමේ සෝතද්වාරයට අරමුණක් පැමිණි විට, මූලික පිරිසිඳ දැනීම සහ මෙය ආගන්තුක වූ, තාවකාලික වූ දෙයක් යන ස්වභාවයෙන් පිරිසිඳ ගැනීම සිදු කරයි. එහි විස්තරාත්මක විග්‍රහය සතිපට්ඨාන සූත්‍රයේ සතිසම්පජඤ්ඤ පබ්බයේ දක්වා ඇත. එහි චක්ඛුද්වාරය මුල් කරගෙන පැවසුව ද, මෙහි සෝතද්වාරය සම්බන්ධයෙන් එය දත යුතුය.

---

Evaṃ katapariggahassa hi dhātukammaṭṭhānikassa balavavipassakassa sacepi cakkhudvārādīsu ārammaṇe āpāthagate ayoniso āvajjanaṃ uppajjati, voṭṭhabbanaṃ patvā ekaṃ dve vāre āsevanaṃ labhitvā cittaṃ bhavaṅgameva otarati, na rāgādivasena uppajjati, ayaṃ koṭippatto tikkhavipassako. Aparassa rāgādivasena ekaṃ vāraṃ javanaṃ javati, javanapariyosāne pana rāgādivasena evaṃ me javanaṃ javitanti āvajjato ārammaṇaṃ pariggahitameva hoti, puna vāraṃ tathā na javati. Aparassa ekavāraṃ evaṃ āvajjato puna dutiyavāraṃ rāgādivasena javanaṃ javatiyeva, dutiyavārāvasāne pana evaṃ me javanaṃ javitanti āvajjato ārammaṇaṃ pariggahitameva hoti, tatiyavāre tathā na uppajjati. Ettha pana paṭhamo atitikkho, tatiyo atimando, dutiyassa pana vasena imasmiṃ sutte, laṭukikopame, indriyabhāvane ca ayamattho veditabbo.

මෙසේ ධාතු කර්මස්ථානය වඩන්නා වූ, මැනවින් අරමුණු පිරිසිඳ දන්නා වූ, බලවත් විදර්ශනාඥානයෙන් යුක්ත වූ යෝගී පුද්ගලයාට චක්ඛු ද්වාරාදියෙහි අරමුණක් හමුවට පැමිණි කල්හි ඉදින් අයෝනිසෝ මනසිකාරයක් උපදින්නේ නම්, එය වොට්ඨබ්බන අවස්ථාවට පැමිණ එක් වරක් හෝ දෙවරක් ආසේවන ප්‍රත්‍යය ලබා සිත භවංගයටම බැසගනියි. රාගාදී වශයෙන් කෙලෙස් උපදින්නේ නැත. මොහු අග්‍රප්‍රාප්ත වූ තියුණු විදර්ශනා ඇති යෝගී පුද්ගලයායි. තවත් කෙනෙකුට රාගාදී වශයෙන් එක් වරක් ජවන් උපදී. ජවන් කෙළවර 'මට රාගාදී වශයෙන් ජවන් පහළ විය' කියා මෙනෙහි කරන කල්හි අරමුණ පිරිසිඳ දන්නා ලද්දක්ම වෙයි. නැවත වරක් පෙර පරිදි රාගී ස්වභාවයෙන් ජවන් උපදින්නේ නැත. තවත් කෙනෙකුට එක් වරක් මෙසේ මෙනෙහි කරන කල්හිත් නැවත දෙවන වරටත් රාගාදී වශයෙන් ජවන් උපදියි. එසේ වුවත් දෙවන ජවන් වාරය අවසානයේ 'මට ජවන් පහළ විය' කියා මෙනෙහි කරන කල්හි අරමුණ පිරිසිඳ දන්නා ලද්දක්ම වෙයි. තෙවන වරට පෙර පරිදි ජවන් උපදින්නේ නැත. මෙහි පළමු වැන්නා ඉතා තියුණු නැණ ඇත්තෙකි. තෙවැන්නා ඉතා මන්දගාමී නැණ ඇත්තෙකි. දෙවැන්නා සම්බන්ධයෙන් මෙම ලටුකිකෝපම සූත්‍රයෙහි ඉන්ද්‍රිය භාවනාව පිළිබඳ මේ අර්ථය දත යුතුය.

---

Evaṃ sotadvāre pariggahitavasena dhātukammaṭṭhānikassa balaṃ dassetvā idāni kāyadvāre dīpento tañce, āvusotiādimāha. Aniṭṭhārammaṇañhi patvā dvīsu vāresu kilamati sotadvāre ca kāyadvāre ca. Tasmā yathā nāma khettassāmī puriso kudālaṃ gahetvā khettaṃ [Pg.130] anusañcaranto yattha vā tattha vā mattikapiṇḍaṃ adatvā dubbalaṭṭhānesuyeva kudālena bhūmiṃ bhinditvā satiṇamattikapiṇḍaṃ deti. Evameva mahāthero anāgate sikkhākāmā padhānakammikā kulaputtā imesu dvāresu saṃvaraṃ paṭṭhapetvā khippameva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissantīti imesuyeva dvīsu dvāresu gāḷhaṃ katvā saṃvaraṃ desento imaṃ desanaṃ ārabhi.

මෙලෙස සෝත ද්වාරයෙහි අරමුණු පිරිසිඳ ගැනීම් වශයෙන් ධාතු කර්මස්ථානය වඩන යෝගාවචරයාගේ බලය පෙන්වා දී, දැන් කාය ද්වාරයෙහි ධාතු කර්මස්ථානය වඩන්නාගේ බලය පෙන්වා දීම පිණිස 'තඤ්චේ ආවුසෝ' යනාදිය වදාළ සේක. අනිෂ්ඨ අරමුණක් හමු වූ කල්හි සෝත ද්වාරයෙහි හා කාය ද්වාරයෙහි යන ද්වාර දෙකෙහිදීම පීඩාවට පත් වෙයි. එබැවින්, කුඹුරු හිමියෙක් උදැල්ලක් ගෙන කුඹුරේ සැරිසරන විට ඕනෑම තැනක පස් පිඩක් නොදමා, දුර්වල තැන්වලම උදැල්ලෙන් පොළොව කොටා තණකොළ සහිත පස් පිඩක් දමන්නාක් මෙනි. එලෙසම මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අනාගතයෙහි ශික්ෂාකාමී වූ, වීර්යවන්ත වූ කුලපුත්‍රයන් මෙම ද්වාරයන්හි සංවරය ඇති කරගෙන වහාම ජාති ජරා මරණ කෙළවර කරත්වා යන අදහසින්, මෙම ද්වාර දෙකෙහිම තදින් සංවරය ඇති කරනු පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක.

---

Tattha samudācarantīti upakkamanti. Pāṇisamphassenāti pāṇippahārena, itaresupi eseva nayo. Tathābhūtoti tathāsabhāvo. Yathābhūtasminti yathāsabhāve. Kamantīti pavattanti. Evaṃ buddhaṃ anussaratotiādīsu itipi so bhagavātiādinā nayena anussarantopi buddhaṃ anussarati, vuttaṃ kho panetaṃ bhagavatāti anussarantopi anussaratiyeva. Svākkhāto bhagavatā dhammotiādinā nayena anussarantopi dhammaṃ anussarati, kakacūpamovādaṃ anussarantopi anussaratiyeva. Suppaṭipannotiādinā nayena anussarantopi saṅghaṃ anussarati, kakacokantanaṃ adhivāsayamānassa bhikkhuno guṇaṃ anussaramānopi anussaratiyeva.

එහි 'සමුදාචරන්ති' යනු උත්සාහ කරති යන්නයි. 'පාණිසම්ඵස්සේන' යනු අතින් පහර දීමෙනි; සෙසු පහර දීම්වලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'තථාභූතෝ' යනු එම ස්වභාවයම ඇති බවයි. 'යථාභූතස්මිං' යනු නියම ස්වභාවයෙහි යන්නයි. 'කමන්ති' යනු පවතිති යන්නයි. 'එවං බුද්ධං අනුස්සරතෝ' යනාදී පාඨයන්හි 'ඉතිපි සෝ භගවා' යන ක්‍රමයෙන් බුදුගුණ සිහි කරන තැනැත්තා ද බුදුගුණ සිහි කරයි; 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී' කියා සිහි කරන්නා ද බුදුගුණම සිහි කරන්නෙකි. 'ස්වාක්ඛාතෝ භගවතා ධම්මෝ' යන ක්‍රමයෙන් සිහි කරන්නා ද දහම් ගුණ සිහි කරයි; කකචූපම ඕවාදය සිහි කරන්නා ද ධර්මයම සිහි කරන්නෙකි. 'සුප්පටිපන්නෝ' යන ක්‍රමයෙන් සිහි කරන්නා ද සඟ ගුණ සිහි කරයි; කියතකින් කපන විට ඉවසන භික්ෂුවකගේ ඉවසීමේ ගුණය සිහි කරන්නා ද සංඝ ගුණයම සිහි කරන්නෙකි.

---

Upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātīti idha vipassanupekkhā adhippetā. Upekkhā kusalanissitā saṇṭhātīti idha chaḷaṅgupekkhā, sā panesā kiñcāpi khīṇāsavassa iṭṭhāniṭṭhesu ārammaṇesu arajjanādivasena pavattati, ayaṃ pana bhikkhu vīriyabalena bhāvanāsiddhiyā attano vipassanaṃ khīṇāsavassa chaḷaṅgupekkhāṭhāne ṭhapetīti vipassanāva chaḷaṅgupekkhā nāma jātā.

'උපේක්ඛා කුසල නිස්සිතා න සණ්ඨාති' යන මෙහිදී විදර්ශනා උපේක්ෂාව අදහස් කරන ලදී. 'උපේක්ඛා කුසල නිස්සිතා සණ්ඨාති' යන්නෙන් අදහස් කළේ සළංගුපේක්ෂාවයි. එම සළංගුපේක්ෂාව රහතන් වහන්සේට ඉෂ්ඨ අනිෂ්ඨ අරමුණුවලදී රාගාදියෙන් තොරව පවතින්නකි. එසේ වුවද, මේ (විදර්ශක) භික්ෂුව වීර්ය බලයෙන් හා භාවනා සිද්ධියෙන් තම විදර්ශනාඥානය රහතන් වහන්සේගේ සළංගුපේක්ෂාව පවතින ස්ථානයෙහි තබයි. ඒ නිසා ඒ විදර්ශනාවම සළංගුපේක්ෂාව නමින් හැඳින්වේ.

---

303. Āpodhātuniddese āpogatanti sabbaāpesu gataṃ allayūsabhāvalakkhaṇaṃ. Pittaṃ semhantiādīsu pana yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ. Pakuppatīti oghavasena vaḍḍhati, samuddato vā udakaṃ uttarati, ayamassa pākatiko pakopo, āposaṃvaṭṭakāle pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ udakapūrameva hoti. Ogacchantīti heṭṭhā gacchanti, uddhane āropitaudakaṃ viya khayaṃ vināsaṃ pāpuṇanti. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

303. ආපෝ ධාතු නිර්දේශයෙහි 'ආපෝගතං' යනු සියලුම ආපෝ ධාතූන් කෙරෙහි පවත්නා තෙතමනය සහිත ස්වභාව ලක්ෂණයයි. පිත, සෙම ආදියෙහි කිව යුතු යමක් වේ නම් ඒ සියල්ල භාවනා ක්‍රමය සමග විශුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසන ලදී. 'පකුප්පති' යනු ජල පහරක් මෙන් වැඩෙයි හෝ සාගරයෙන් ජලය උතුරා යයි. මෙය ආපෝ ධාතුවේ ප්‍රකෘති කෝප වීමයි. ආපෝ සංවර්ත කල්පයකදී නම් සක්වළ කෝටි ලක්ෂයක් ජලයෙන්ම පිරී යයි. 'ඕගච්ඡන්ති' යනු අඩු වී යයි; උදුනක් මත තැබූ ජලය මෙන් ගෙවී විනාශ වී යයි. ඉතිරිය පෙර ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

---

304. Tejodhātuniddese [Pg.131] tejogatanti sabbatejesu gataṃ uṇhattalakkhaṇaṃ. Tejo eva vā tejobhāvaṃ gatanti tejogataṃ. Purime āpogatepi pacchime vāyogatepi eseva nayo. Yena cāti yena tejogatena. Tasmiṃ kuppite ayaṃ kāyo santappati, ekāhikajarādibhāvena usumajāto hoti. Yena ca jīrīyatīti yena ayaṃ kāyo jīrati, indriyavekallattaṃ balaparikkhayaṃ valipalitādibhāvañca pāpuṇāti. Yena ca pariḍayhatīti yena kuppitena ayaṃ kāyo dayhati, so ca puggalo dayhāmi dayhāmīti kandanto satadhotasappigosītacandanādilepañca tālavaṇṭavātañca paccāsīsati. Yena ca asitapītakhāyitasāyitaṃ sammā pariṇāmaṃ gacchatīti yena taṃ asitaṃ vā odanādi, pītaṃ vā pānakādi, khāyitaṃ vā piṭṭhakhajjakādi, sāyitaṃ vā ambapakkamadhuphāṇitādi sammā paripākaṃ gacchati, rasādibhāvena vivekaṃ gacchatīti attho. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ.

304. තේජෝ ධාතු නිර්දේශයෙහි 'තේජෝගතං' යනු සියලුම තේජෝ කොටස්වල පවත්නා උෂ්ණ ලක්ෂණයයි. නැතහොත් තේජෝමය ස්වභාවයට පැමිණි බැවින් 'තේජෝගත' නම් වේ. පෙර කී ආපෝ ධාතුවේදී මෙන්ම මතු කියන වායෝ ධාතුවේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. 'යේන ච' යනු යම් තේජෝ ධාතුවකින් යන්නයි. එම තේජෝ ධාතුව කිපුණු කල්හි මේ ශරීරය තදින් දැවෙයි. එකාහික උණ ආදිය නිසා ශරීරය උෂ්ණත්වයෙන් පීඩා විඳියි. 'යේන ච ජීරියති' යනු යම් තේජෝ ධාතුවක් නිසා ශරීරය දිරාපත් වේ ද, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ දුර්වලතාව, බලය පිරිහීම හා සම රැළි වැටීම ආදියට පැමිණේද යන්නයි. 'යේන ච පරිඩය්හති' යනු යම් කිපුණු තේජෝ ධාතුවක් නිසා මේ ශරීරය දැවෙයි ද, එවිට එම පුද්ගලයා 'දැවෙනවා දැවෙනවා' යැයි විලාප දෙමින් සිය වරක් පෙරා ගත් ගිතෙල්, ගෝසීත සඳුන් ආදිය ආලේප කිරීමටත් පවන් සැලීමටත් කැමති වෙයි. 'යේන ච අසිතපීත...' යනු යම් තේජෝ ධාතුවකින් කෑ දේ (බත් ආදිය), බී දේ (පැන් ආදිය), සැපූ දේ හා රස බැලූ දේ (පැසී ඇති අඹ, මී පැණි, හකුරු ආදිය) මැනවින් පැසවීමට පත් වේ ද, රස ආදිය බවට වෙන් වේ ද යන අර්ථයයි. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් කිව යුතු දේ භාවනා ක්‍රමය සමග විශුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසන ලදී.

---

Haritantanti haritameva. Allatiṇādiṃ āgamma nibbāyatīti attho. Panthantanti mahāmaggameva. Selantanti pabbataṃ. Udakantanti udakaṃ. Ramaṇīyaṃ vā bhūmibhāganti tiṇagumbādirahitaṃ, vivittaṃ abbhokāsaṃ bhūmibhāgaṃ. Anāhārāti nirāhārā nirupādānā, ayampi pakatiyāva tejovikāro vutto, tejosaṃvaṭṭakāle pana koṭisatasahassacakkavāḷaṃ jhāpetvā chārikāmattampi na tiṭṭhati. Nhārudaddulenāti cammanillekhanena. Aggiṃ gavesantīti evarūpaṃ sukhumaṃ upādānaṃ gahetvā aggiṃ pariyesanti, yaṃ appamattakampi usumaṃ labhitvā pajjalati, sesamidhāpi purimanayeneva veditabbaṃ.

'හරිතන්තං' යනු නිල් පැහැති වූ අමු තණකොළ ආදිය ඇති තැනට පැමිණ ගින්න නිවී යයි යන අර්ථයයි. 'පන්ථන්තං' යනු මහා මාර්ගයට පැමිණි විටයි. 'සේලන්තං' යනු පර්වතයට පැමිණි විටයි. 'උදකන්තං' යනු ජලයට පැමිණි විටයි. 'රමණීයං වා භූමිභාගං' යනු තණ පඳුරු ආදියෙන් තොර වූ විවේකී එළිමහන් භූමියකට පැමිණි විටයි. 'අනාහාරා' යනු දැව නොමැතිව යන්නයි. මෙය ද ප්‍රකෘති තේජෝ විකාරයකි. තේජෝ සංවර්ත කල්පයකදී නම් සක්වළ කෝටි ලක්ෂයක් දවා අළු පමණක්වත් ඉතිරි නොකරයි. 'ණ්හාරුදද්දුලේන' යනු හම සූරා ඉවත් කරන ලද සම් කැබැල්ලකිනි. 'අග්ගිං ගවේසන්ති' යනු මෙවැනි සියුම් දැවයක් ගෙන ගින්න සොයති, එයින් ස්වල්ප වූ හෝ උෂ්ණත්වයක් ලැබූ විට ගින්න ඇවිළෙයි. ඉතිරිය මෙහිදී ද පෙර ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

---

305. Vāyodhātuniddese uddhaṅgamā vātāti uggārahikkārādipavattakā uddhaṃ ārohanavātā. Adhogamā vātāti uccārapassāvādinīharaṇakā adho orohanavātā. Kucchisayā vātāti antānaṃ bahivātā. Koṭṭhāsayā vātāti antānaṃ antovātā. Aṅgamaṅgānusārinoti dhamanījālānusārena sakalasarīre aṅgamaṅgāni anusaṭā samiñjanapasāraṇādinibbattakavātā. Assāsoti antopavisananāsikavāto[Pg.132]. Passāsoti bahinikkhamananāsikavāto. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ saddhiṃ bhāvanānayena visuddhimagge vuttaṃ.

305. වායෝ ධාතු නිර්දේශයෙහි: 'උද්ධංගමා වාතා' (උඩට යන වාතය) යනු බේගල් දැමීම, ඉක්කාව ආදිය පවත්වන්නා වූ, ඉහළට නඟින වාතයයි. 'අධෝගමා වාතා' (යටට යන වාතය) යනු මළ මුත්‍ර ආදිය බැහැර කරන්නා වූ, පහළට බසින වාතයයි. 'කුච්ඡිසයා වාතා' (කුසෙහි රැඳි වාතය) යනු අන්ත්‍රවලින් (බඩවැල්වලින්) පිටත පවත්නා වාතයයි. 'කොට්ඨාසයා වාතා' (කොෂ්ඨාශ්‍රිත වාතය) යනු අන්ත්‍ර ඇතුළත පවත්නා වාතයයි. 'අංගමංගානුසාරිනෝ වාතා' (අඟපසඟ අනුව දුවන වාතය) යනු නහර ජාලය ඔස්සේ මුළු ශරීරය පුරා පැතිරී ඇති, අතපය හැකිළීම, දිග හැරීම ආදිය සිදු කරන වාතයයි. 'අස්සාසෝ' යනු නාසය තුළට ඇතුළු වන වාතයයි. 'පස්සාසෝ' යනු නාසයෙන් පිටතට යන වාතයයි. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්ත විස්තරයයි. විස්තර වශයෙන් කිව යුතු යමක් වේ ද, ඒ සියල්ල භාවනා ක්‍රමය ද සමඟ විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇත.

---

Gāmampi vahatīti sakalagāmampi cuṇṇavicuṇṇaṃ kurumānā ādāya gacchati, nigamādīsupi eseva nayo. Idha vāyosaṃvaṭṭakāle koṭisatasahassacakkavāḷaviddhaṃsanavasena vāyodhātuvikāro dassito. Vidhūpanenāti aggibījanakena. Ossavaneti chadanagge, tena hi udakaṃ savati, tasmā taṃ ‘‘ossavana’’nti vuccati. Sesamidhāpi purimanayeneva yojetabbaṃ.

'ගම ද ගසාගෙන යයි' යනු මුළු ගම ම කුඩු පට්ටම් කරමින් ගෙන යයි යන්නයි, නියම්ගම් ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. මෙහි වායෝසංවර්ත කල්පයෙහි දී කෝටි ලක්ෂයක් සක්වළ විනාශ කිරීමේ බලය මඟින් වායෝ ධාතුවේ විකෘති බව දක්වන ලදී. 'විධූපනේන' යනු ගිනි අවුළුවන පවන් පත (මීවදය) මඟිනි. 'ඕසවනේ' යනු වහල කෙළවරෙහි ය, මක්නිසා ද යත් ඒ මඟින් ජලය ගලා යන බැවිනි. එබැවින් එයට 'ඕසවන' යයි කියනු ලැබේ. ඉතිරි කොටස මෙහි දී ද පෙර ක්‍රමයෙන් ම යොදාගත යුතු ය.

---

306. Seyyathāpi, āvusoti idha kiṃ dasseti? Heṭṭhā kathitānaṃ mahābhūtānaṃ nissattabhāvaṃ. Kaṭṭhanti dabbasambhāraṃ. Vallinti ābandhanavalliṃ. Tiṇanti chadanatiṇaṃ. Mattikanti anulepamattikaṃ. Ākāso parivāritoti etāni kaṭṭhādīni anto ca bahi ca parivāretvā ākāso ṭhitoti attho. Agāraṃtveva saṅkhaṃ gacchatīti agāranti paṇṇattimattaṃ hoti. Kaṭṭhādīsu pana visuṃ visuṃ rāsikatesu kaṭṭharāsivallirāsītveva vuccati. Evameva khoti evameva aṭṭhiādīni anto ca bahi ca parivāretvā ṭhito ākāso, tāneva aṭṭhiādīni paṭicca rūpaṃtveva saṅkhaṃ gacchati, sarīranti vohāraṃ gacchati. Yathā kaṭṭhādīni paṭicca gehanti saṅkhaṃ gataṃ agāraṃ khattiyagehaṃ brāhmaṇagehanti vuccati, evamidampi khattiyasarīraṃ brāhmaṇasarīranti vuccati, na hettha koci satto vā jīvo vā vijjati.

306. 'ආයුෂ්මතුනි, යම් සේ ද' යන්නෙන් මෙහි කුමක් දක්වයි ද? මීට පෙර පවසන ලද මහා භූතයන්ගේ නිස්සත්ව (සත්වයෙකු නොවන) භාවයයි. 'කට්ඨං' යනු දැව දඬු ය. 'වල්ලිං' යනු බැඳීමට ගන්නා වැල් ය. 'තිණං' යනු සෙවිලි කරන තණකොළ ය. 'මට්ටිකං' යනු ආලේප කරන මැටි ය. 'ආකාසෝ පරිවාරිතෝ' යනු මෙම දැව දඬු ආදිය ඇතුළතින් හා පිටතින් වට කොට ආකාශය (හිස් අවකාශය) පිහිටා ඇත යන්න අර්ථයයි. 'ගෙයක් යන සංඛ්‍යාවට පැමිණේ' යනු 'ගෙය' යන ප්‍රඥප්තිය පමණක් වේ යන්නයි. දැව දඬු ආදිය වෙන් වෙන් ව ගොඩ ගැසූ විට 'දැව ගොඩ', 'වැල් ගොඩ' යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ. එලෙසම ඇට ආදිය ඇතුළතින් හා පිටතින් වට කොට ආකාශය පිහිටා තිබේ, එම ඇට ආදිය ඇසුරු කොට 'රූපය' යන සංඛ්‍යාවට (නමට) පැමිණේ, 'ශරීරය' යන ව්‍යවහාරයට පැමිණේ. යම් සේ දැව දඬු ආදිය ඇසුරු කොට 'ගෙය' යන නමට පැමිණි නිවස, 'රජුගේ ගෙය', 'බමුණාගේ ගෙය' යයි කියනු ලැබේ ද, එසේම මෙය ද 'රජුගේ ශරීරය', 'බමුණාගේ ශරීරය' යයි කියනු ලැබේ. මෙහි කිසිදු සත්වයෙකු හෝ පුද්ගලයෙකු (ජීවයෙකු) විද්‍යමාන නොවේ.

---

Ajjhattikañceva, āvuso, cakkhūti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Heṭṭhā upādārūpaṃ cattāro ca arūpino khandhā tīṇi ca ariyasaccāni na kathitāni, idāni tāni kathetuṃ ayaṃ desanā āraddhāti. Tattha cakkhuṃ aparibhinnanti cakkhupasāde niruddhepi upahatepi pittasemhalohitehi palibuddhepi cakkhu cakkhuviññāṇassa paccayo bhavituṃ na sakkoti, paribhinnameva hoti, cakkhuviññāṇassa pana paccayo bhavituṃ samatthaṃ aparibhinnaṃ nāma. Bāhirā ca rūpāti bāhirā catusamuṭṭhānikarūpā. Tajjo samannāhāroti taṃ cakkhuñca rūpe ca paṭicca bhavaṅgaṃ āvaṭṭetvā uppajjanamanasikāro, bhavaṅgāvaṭṭanasamatthaṃ cakkhudvāre [Pg.133] kiriyamanodhātucittanti attho. Taṃ rūpānaṃ anāpāthagatattāpi aññāvihitassapi na hoti, tajjassāti tadanurūpassa. Viññāṇabhāgassāti viññāṇakoṭṭhāsassa.

'ආයුෂ්මතුනි, ආධ්‍යාත්මික වූ ම ඇස' යන මෙය කුමක් නිසා ආරම්භ කරන ලද්දේ ද? මීට පෙර උපාදාය රූප ද, අරූපී ස්කන්ධ සතර ද, ආර්ය සත්‍ය තුන ද දේශනා නොකරන ලදී, දැන් ඒවා දේශනා කරනු පිණිස මෙම දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'නොබිඳුණු ඇස' යනු චක්ඛු ප්‍රසාදය නිරුද්ධ වූ කල්හි හෝ විනාශ වූ කල්හි හෝ පිත, සෙම, ලේ යන මෙයින් පීඩා වූ කල්හි හෝ චක්ඛු විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වීමට ඇසට නොහැකි ය, එය බිඳුණක් ම වේ. චක්ඛු විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් වූ ප්‍රසාදය 'නොබිඳුණු ඇස' නම් වේ. 'බාහිර රූප' යනු බාහිර වූ චතුසමුට්ඨානික රූපයි. 'තජ්ජෝ සමන්නාහාරෝ' යනු එම ඇස ද රූප ද ඇසුරු කොට භවංගය පෙරළා උපදින්නා වූ මනසිකාරයයි, භවංගය පෙරළීමට සමත් වූ චක්ඛු ද්වාරයෙහි ඇති කිරිය මනෝ ධාතු සිත යන්න අර්ථයයි. එය රූපයන් හමුවට නොපැමිණීමෙන් හෝ වෙනත් අරමුණක යෙදී සිටින්නාට හෝ ඇති නොවේ. 'තජ්ජස්ස' යනු ඊට අනුරූප වූ යන්නයි. 'විඤ්ඤාණභාගස්ස' යනු විඤ්ඤාණ කොටසට අයත් යන්නයි.

---

Yaṃ tathābhūtassātiādīsu dvāravasena cattāri saccāni dasseti. Tattha tathābhūtassāti cakkhuviññāṇena sahabhūtassa, cakkhuviññāṇasamaṅginoti attho. Rūpanti cakkhuviññāṇassa na rūpajanakattā cakkhuviññāṇakkhaṇe tisamuṭṭhānarūpaṃ, tadanantaracittakkhaṇe catusamuṭṭhānampi labbhati. Saṅgahaṃ gacchatīti gaṇanaṃ gacchati. Vedanādayo cakkhuviññāṇasampayuttāva. Viññāṇampi cakkhuviññāṇameva. Ettha ca saṅkhārāti cetanāva vuttā. Saṅgahoti ekato saṅgaho. Sannipātoti samāgamo. Samavāyoti rāsi. Yo paṭiccasamuppādaṃ passatīti yo paccaye passati. So dhammaṃ passatīti so paṭiccasamuppannadhamme passati, chandotiādi sabbaṃ taṇhāvevacanameva, taṇhā hi chandakaraṇavasena chando. Ālayakaraṇavasena ālayo. Anunayakaraṇavasena anunayo. Ajjhogāhitvā gilitvā gahanavasena ajjhosānanti vuccati. Chandarāgavinayo chandarāgappahānanti nibbānasseva vevacanaṃ, iti tīṇi saccāni pāḷiyaṃ āgatāneva maggasaccaṃ āharitvā gahetabbaṃ, yā imesu tīsu ṭhānesu diṭṭhi saṅkappo vācā kammanto ājīvo vāyāmo sati samādhi bhāvanāpaṭivedho, ayaṃ maggoti. Bahukataṃ hotīti ettāvatāpi bahuṃ bhagavato sāsanaṃ kataṃ hoti, ajjhattikañceva, āvuso, sotantiādivāresupi eseva nayo.

'යම් තථාභූත වූ' යනාදි පාඨයන්හි ද්වාර වශයෙන් සත්‍ය සතර දක්වයි. එහි 'තථාභූතස්ස' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය සමඟ වූ, චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් සමන්විත වූ පුද්ගලයාට යන්න අර්ථයයි. 'රූපං' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණය රූප ජනනය නොකරන බැවින් චක්ඛු විඤ්ඤාණ ක්ෂණයෙහි ත්‍රිසමුට්ඨානික රූප ද, ඉන් අනතුරුව චිත්ත ක්ෂණයෙහි (සම්පටිච්ඡන ආදියේ) චතුසමුට්ඨානික රූප ද ලැබෙයි. 'සංග්‍රහයට පැමිණේ' යනු ගණනයට පැමිණෙයි යන්නයි. වේදනා ආදිය චක්ඛු විඤ්ඤාණය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වේ. විඤ්ඤාණය ද චක්ඛු විඤ්ඤාණය ම ය. මෙහි 'සංස්කාර' යනු චේතනාව ම පවසන ලදී. 'සංග්‍රහය' යනු එකට එක් කොට ගණන් කිරීමයි. 'සන්නිපාතය' යනු මුණගැසීමයි. 'සමවාය' යනු රාශියයි. 'යමෙක් පටිච්ච සමුප්පාදය දකී ද' යනු යමෙක් ප්‍රත්‍යයන් දකී ද යන්නයි. 'ඔහු ධර්මය දකී' යනු ඔහු පටිච්චසමුප්පන්න ධර්මයන් දකී යන්නයි. 'ඡන්ද' යනාදි සියල්ල තණ්හාවට ම පර්යාය වචන වේ. තණ්හාව කැමැත්ත ඇති කරන බැවින් 'ඡන්ද' නම් වේ. ඇල්ම ඇති කරන බැවින් 'ආලය' නම් වේ. අනුනය කරන බැවින් 'අනුනය' නම් වේ. බැසගෙන ගිලගෙන ග්‍රහණය කරන බැවින් 'අජ්ඣෝසාන' යයි කියනු ලැබේ. 'ඡන්දරාග විනය, ඡන්දරාග ප්‍රහාණය' යනු නිවනට ම පර්යාය වචනයකි. මෙසේ සත්‍ය තුනක් පාළියෙහි එන අතර මාර්ග සත්‍යය අර්ථ වශයෙන් ගෙන තේරුම් ගත යුතු ය. මෙම අවස්ථා තුනෙහි යම් සම්මා දිට්ඨි, සම්මා සංකප්ප, සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීව, සම්මා වායාම, සම්මා සති, සම්මා සමාධි යන ධර්මයන්ගේ වැඩීමක් හා අවබෝධයක් වේ ද, මෙය මාර්ගය යි. 'බහුකතං හෝති' යනු මේ තාක් දුරට ද චක්ඛු ද්වාරයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය බොහෝ සෙයින් අනුගමනය කරන ලද්දේ වෙයි. 'ආයුෂ්මතුනි, ආධ්‍යාත්මික වූ ම කන' යනාදි වාරයන්හි දී ද මේ ක්‍රමය ම වේ.

---

Manodvāre pana ajjhattiko mano nāma bhavaṅgacittaṃ. Taṃ niruddhampi āvajjanacittassa paccayo bhavituṃ asamatthaṃ mandathāmagatameva pavattamānampi paribhinnaṃ nāma hoti. Āvajjanassa pana paccayo bhavituṃ samatthaṃ aparibhinnaṃ nāma. Bāhirā ca dhammāti dhammārammaṇaṃ. Neva tāva tajjassāti idaṃ bhavaṅgasamayeneva kathitaṃ. Dutiyavāro paguṇajjhānapaccavekkhaṇena vā, paguṇakammaṭṭhānamanasikārena vā, paguṇabuddhavacanasajjhāyakaraṇādinā vā, aññavihitakaṃ sandhāya vutto. Imasmiṃ vāre rūpanti catusamuṭṭhānampi labbhati. Manoviññāṇañhi rūpaṃ samuṭṭhāpeti, vedanādayo manoviññāṇasampayuttā, viññāṇaṃ manoviññāṇameva. Saṅkhārā panettha phassacetanāvaseneva [Pg.134] gahitā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ. Iti mahāthero heṭṭhā ekadesameva sammasanto āgantvā imasmiṃ ṭhāne ṭhatvā heṭṭhā parihīnadesanaṃ sabbaṃ taṃtaṃdvāravasena bhājetvā dassento yathānusandhināva suttantaṃ niṭṭhapesīti.

මනෝ ද්වාරයෙහි දී ආධ්‍යාත්මික 'මනස' නම් භවංග සිතයි. එය නිරුද්ධ වුව ද ආවර්ජනා සිතට ප්‍රත්‍ය වීමට අසමත් වූ, මන්දෝත්සාහීව පවත්නා විට 'බිඳුණු' නම් වේ. ආවර්ජනයට ප්‍රත්‍ය වීමට සමත් භවංග සිත 'නොබිඳුණු' නම් වේ. 'බාහිර ධර්ම' යනු ධර්මාරම්මණයන් ය. 'එතෙක් එම (විඤ්ඤාණය)' යන්න භවංග කාලයෙහි දී ම පවසන ලද්දකි. දෙවන වාරය ප්‍රගුණ කළ ධ්‍යාන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් හෝ, ප්‍රගුණ කළ කමටහන් මනසිකාර කිරීමෙන් හෝ, ප්‍රගුණ කළ බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනා කිරීමෙන් හෝ වෙනත් අරමුණක යෙදී සිටීම අරමුණු කොට පවසන ලදී. මෙම වාරයෙහි 'රූප' යනු චතුසමුට්ඨානික රූප ද ලැබෙයි. මනෝ විඤ්ඤාණය රූප සමුට්ඨාපනය කරයි, වේදනා ආදිය මනෝ විඤ්ඤාණ සම්ප්‍රයුක්ත වේ, විඤ්ඤාණය යනු මනෝ විඤ්ඤාණය ම ය. මෙහි සංස්කාරයන් ඵස්ස හා චේතනා වශයෙන් ම ගන්නා ලදී. ඉතිරි කොටස පවසන ලද ක්‍රමයෙන් ම දත යුතු ය. මෙසේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ (සාරිපුත්ත හිමි) පෙර කොටසෙහි එක් දේශයක් පමණක් විමසා මෙතැනට පැමිණ, එහි දී අසම්පූර්ණ වූ දේශනාව ද්වාර වශයෙන් බෙදා දක්වමින් අනුසන්ධි ගළපා මහා හත්ථිපදෝපම සූත්‍රය නිමා කළ සේක.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකායෙහි අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

---

Mahāhatthipadopamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහා හත්ථිපදෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

9. Mahāsāropamasuttavaṇṇanā

9. මහා සාරෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව

---

307. Evaṃ me sutanti mahāsāropamasuttaṃ. Tattha acirapakkanteti saṅghaṃ bhinditvā ruhiruppādakammaṃ katvā nacirapakkante saliṅgeneva pāṭiyekke jāte.

307. “ඒවං මෙ සුතං” යනාදියෙන් ආරම්භ වන සූත්‍රය මහාසාරෝපම සූත්‍රයයි. එහි “අචිරපක්කන්තෙ” යනු සංඝයා භේද කර, බුදුරදුන්ගේ සිරුරෙහි ලේ සෙලවීමේ (ලෝහිතුප්පාදක) කර්මය සිදුකර, දේවදත්ත තෙමේ නික්ම ගොස් නොබෝ කලකින්, මහණ වෙස් ගෙනම වෙන්ව ගිය කල්හිය.

---

Idha, bhikkhave, ekacco kulaputtoti kiñcāpi asukakulaputtoti na niyāmito, devadattaṃyeva pana sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. So hi asambhinnāya mahāsammatapaveṇiyā okkākavaṃse jātattā jātikulaputto. Otiṇṇoti yassa jāti anto anupaviṭṭhā, so jātiyā otiṇṇo nāma. Jarādīsupi eseva nayo. Lābhasakkārādīsupi lābhoti cattāro paccayā. Sakkāroti tesaṃyeva sukatabhāvo. Silokoti vaṇṇabhaṇanaṃ. Abhinibbattetīti uppādeti. Apaññātāti dvinnaṃ janānaṃ ṭhitaṭṭhāne na paññāyanti, ghāsacchādanamattampi na labhanti. Appesakkhāti appaparivārā, purato vā pacchato vā gacchantaṃ na labhanti.

“මහණෙනි, මෙහි ඇතැම් කුලපුත්‍රයෙක්” යන්නෙන් අසවල් කුලපුත්‍රයා යයි නියම කොට නොදැක්වුවද, මෙය දේවදත්තයන් අරභයාම පවසන ලද්දක් බව දත යුතුය. ඔහු මහාසම්මත පරම්පරාවෙන් නොසිඳී ආ ඔක්කාක වංශයෙහි උපන් බැවින් ජාති කුලපුත්‍රයෙක් වේ. “ඕතිණ්ණෝ” යනු යමෙකුට ජාතිය (ඉපදීම) ශරීරය තුළට පැමිණියේද, ඔහු ජාතියෙන් බැසගත්තේ (ඕතිණ්ණ) නම් වේ. ජරාදී පදවලද මේ ක්‍රමයම වේ. “ලාභසක්කාරාදීසූ” යන්නෙහි “ලාභ” යනු සතර පසයයි. “සක්කාර” යනු එම පසයම මැනවින් පිළියෙල කර තිබීමයි. “සිලෝක” යනු ගුණ කීම හෙවත් කීර්තියයි. “අභිනිබ්බත්තේති” යනු උපදවයි. “අපඤ්ඤාතා” යනු දෙදෙනෙකු සිටින තැනක වුවද ප්‍රකට නොවන, ආහාර පාන හා වස්ත්‍ර පවා සොයාගත නොහැකි අයයි. “අප්පේසක්ඛා” යනු මඳ පිරිවර ඇති, තමන් ඉදිරියෙන් හෝ පස්සෙන් යන අනුගාමික පිරිසක් නොලබන අයයි.

---

Sārena sārakaraṇīyanti rukkhasārena kattabbaṃ akkhacakkayuganaṅgalādikaṃ yaṃkiñci. Sākhāpalāsaṃ aggahesi brahmacariyassāti maggaphalasārassa sāsanabrahmacariyassa cattāro paccayā sākhāpalāsaṃ nāma, taṃ aggahesi. Tena ca vosānaṃ āpādīti teneva ca alamettāvatā sāro me pattoti vosānaṃ āpanno.

“සාරයෙන් සාරය කටයුතුය” යනු ගසක අරටුවෙන් කළ යුතු වූ අකුස, රෝද, වියගහ, නගුල් ආදී යම්කිසි උපකරණයකි. “බ්‍රහ්මචර්යාවේ අතු පතර ගත්තේය” යනු අර්හත් ඵලය නමැති සාරය ඇති ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි සතර පසය අතු පතර හා සමාන බවයි; ඔහු එම අතු පතර හා සමාන වූ පසයම ගත්තේය. “එයින්ම සතුටට පත් විය” යනු එම පසය ලැබීමෙන් පමණක් “මට මෙපමණකින් සෑහේ, මම සාරයට පැමිණියෙමි” යි සලකා අතරමග නැවතුණේය යන්නයි.

---

310. Ñāṇadassanaṃ ārādhetīti devadatto pañcābhiñño, dibbacakkhu ca pañcannaṃ abhiññānaṃ matthake ṭhitaṃ, taṃ imasmiṃ sutte ‘‘ñāṇadassana’’nti vuttaṃ[Pg.135]. Ajānaṃ apassaṃ viharantīti kiñci sukhumaṃ rūpaṃ ajānantā antamaso paṃsupisācakampi apassantā viharanti.

310. “ඥානදර්ශනය දිනාගනියි” යනු දේවදත්තයන් පංච අභිඥා ලාභී වූ අතර, පංච අභිඥාවන් අතර අග්‍ර වූ දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥාව මෙම සූත්‍රයෙහි “ඥානදර්ශනය” ලෙස හඳුන්වා ඇත. “නොදැන නොදැක වෙසෙති” යනු කිසිදු සියුම් රූපයක් නොදන්නා වූ, අවම වශයෙන් ධූලි හෝ පිසාචයෙකු පවා නොදැක වෙසෙන බවයි.

---

311. Asamayavimokkhaṃ ārādhetīti, ‘‘katamo asamayavimokkho? Cattāro ca ariyamaggā cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca, ayaṃ asamayavimokkho’’ti (paṭi. ma. 1.213) evaṃ vutte navalokuttaradhamme ārādheti sampādeti paṭilabhati. Lokiyasamāpattiyo hi appitappitakkhaṇeyeva paccanīkadhammehi vimuccanti, tasmā, ‘‘katamo samayavimokkho? Cattāri ca jhānāni catasso ca arūpāvacarasamāpattiyo, ayaṃ samayavimokkho’’ti evaṃ samayavimokkhoti vuttā. Lokuttaradhammā pana kālena kālaṃ vimuccanti, sakiṃ vimuttāni hi maggaphalāni vimuttāneva honti. Nibbānaṃ sabbakilesehi accantaṃ vimuttamevāti ime nava dhammā asamayavimokkhoti vuttā.

311. “අසමයවිමොක්ඛය දිනාගනියි” යන්නෙහි, “අසමයවිමොක්ඛය යනු කුමක්ද? සතර ආර්ය මාර්ග, සතර සාමඤ්ඤ ඵල සහ නිවන යන මේ නව ලෝකුත්තර ධර්ම සමූහය අසමයවිමොක්ඛයයි.” මෙසේ වදාළ පරිදි නව ලෝකුත්තර ධර්මයන් දිනාගනියි, සම්පූර්ණ කරයි, ලබයි. ලෞකික සමාපත්ති වනාහි ඒ ඒ සමාපත්වන මොහොතේ පමණක් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මිදෙන බැවින්, ඒවා “සමයවිමොක්ඛ” ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. එනම් රූපාවචර හා අරූපාවචර සමාපත්ති අටයි. ලෝකුත්තර ධර්මයන් වනාහි කාලයෙන් කාලයට මිදෙන ඒවා නොවේ. එක්වරක් මිදුණු මාර්ග ඵලයන් සදාකාලිකවම මිදුණු ඒවාම වෙයි. නිවන සියලු ක්ලේශයන්ගෙන් සදහටම මිදුණකි. එබැවින් මෙම ධර්ම නවය “අසමයවිමොක්ඛ” ලෙස හැඳින්වේ.

---

Akuppā cetovimuttīti arahattaphalavimutti. Ayamattho etassāti etadatthaṃ, arahattaphalatthamidaṃ brahmacariyaṃ. Ayaṃ etassa atthoti vuttaṃ hoti. Etaṃ sāranti etaṃ arahattaphalaṃ brahmacariyassa sāraṃ. Etaṃ pariyosānanti etaṃ arahattaphalaṃ brahmacariyassa pariyosānaṃ, esā koṭi, na ito paraṃ pattabbaṃ atthīti yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

“අකුප්පා චේතෝවිමුක්තිය” යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියයි. මෙම ශාසනයෙහි අර්ථය (ප්‍රයෝජනය) මෙය බැවින් “එතදත්ථං” නම් වේ, එනම් මෙම බ්‍රහ්මචර්යාව අර්හත් ඵලය අරමුණු කොට ඇත්තකි. මෙයම මෙහි අර්ථය බව පවසන ලදී. “එය සාරයයි” යනු මෙම අර්හත් ඵලය බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි අරටුව බවයි. “එය පරියෝසානයයි” යනු මෙම අර්හත් ඵලය බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි අවසානය හෙවත් කෙළවර බවයි. මෙය උච්චතම අවස්ථාවයි, මින් මත්තෙහි පැමිණිය යුතු තවත් ධර්මයක් නැතැයි අනුසන්ධි ගළපා දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකතාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

---

Mahāsāropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාසාරෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

---

10. Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā

10. චූළසාරෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

312. Evaṃ me sutanti cūḷasāropamasuttaṃ. Tattha piṅgalakocchoti so brāhmaṇo piṅgaladhātuko. Kocchoti panassa nāmaṃ, tasmā ‘‘piṅgalakoccho’’ti vuccati. Saṅghinotiādīsu pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho etesaṃ atthīti saṅghino. Sveva gaṇo etesaṃ atthīti gaṇino. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyāti gaṇācariyā. Ñātāti paññātā pākaṭā. ‘‘Appicchā santuṭṭhā, appicchatāya [Pg.136] vatthampi na nivāsentī’’tiādinā nayena samuggato yaso etesaṃ atthīti yasassino. Titthakarāti laddhikarā. Sādhusammatāti ime sādhu sundarā sappurisāti evaṃ sammatā. Bahujanassāti assutavato andhabālaputhujjanassa. Idāni te dassento seyyathidaṃ pūraṇotiādimāha. Tattha pūraṇoti tassa satthupaṭiññassa nāmaṃ. Kassapoti gottaṃ. So kira aññatarassa kulassa ekūnadāsasataṃ pūrayamāno jāto, tenassa ‘‘pūraṇo’’ti nāmaṃ akaṃsu. Maṅgaladāsattā cassa ‘‘dukkaṭa’’nti vattā natthi, akataṃ vā na katanti. ‘‘So kimahamettha vasāmī’’ti palāyi. Athassa corā vatthāni acchindiṃsu. So paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ pāvisi. Manussā taṃ disvā, ‘‘ayaṃ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso’’ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamanti. So ‘‘mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppanna’’nti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva pabbajjaṃ aggahesi. Tassa santike aññepi pañcasatā manussā pabbajiṃsu, taṃ sandhāyāha ‘‘pūraṇo kassapo’’ti.

312. “ඒවං මෙ සුතං” යනු චූළසාරෝපම සූත්‍රයයි. එහි “පිංගලකෝච්ඡ” යනු එම බ්‍රාහ්මණයා පිංගල (තඹවන්) වර්ණයෙන් යුත් ධාතුවක් ඇත්තෙකි. “කෝච්ඡ” යනු ඔහුගේ නමයි. එබැවින් ඔහුට පිංගලකෝච්ඡ යැයි කියනු ලැබේ. “සංඝිනෝ” යනාදියෙහි, පැවිදි පිරිසක් ඔහුට ඇති බැවින් සංඝී නම් වේ. එම පිරිසම ගණයක් ලෙස ඇති බැවින් ගණී නම් වේ. එම ගණයට ආචාර ධර්ම උගන්වන බැවින් ගණාචාර්ය නම් වේ. “ඤාතා” යනු පතළ වූ ප්‍රසිද්ධියක් ඇත්තෝය. “අල්පේච්ඡය, සතුටු වන්නෝය, අල්පේච්ඡ බැවින් වස්ත්‍ර පවා නොහඳිති” යනාදී වශයෙන් පැනනැඟුණු කීර්තියක් ඇති බැවින් යසස්සී නම් වෙති. “තිත්ථකරා” යනු ස්වකීය ලබ්ධීන් ඇති කළ ශාස්තෘවරුන්ය. “සාධුසම්මතා” යනු මොහු යහපත් සත්පුරුෂයෝයයි මිනිසුන් අතර සම්මත වූවෝය. “බහුජනස්ස” යනු දහම් ශ්‍රවණය නොකළා වූ අඥාන පෘථග්ජන සමූහයාගේය. දැන් ඔවුන් පෙන්වනු පිණිස “සෙය්‍යථිදං පූරණෝ” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “පූරණ” යනු ශාස්තෘවරයෙකු යයි කියාගන්නා ඔහුගේ නමයි. “කස්සප” යනු ගෝත්‍රයයි. ඔහු එක්තරා කුලයක සියයකට එක් අයෙකු අඩු දාස පිරිස සම්පූර්ණ කරන්නෙකු ලෙස උපන් බැවින් “පූරණ” යයි නම් කරන ලදී. ඔහු මංගල දාසයෙකු වූ බැවින් ඔහුට “වැරදියි” හෝ “නොකළ දෙය නොකළේය”යි පවසන්නෙකු නොවීය. “මම කුමට මෙහි වසන්නෙම්ද” යයි සිතා ඔහු පලා ගියේය. එවිට සොරු ඔහුගේ වස්ත්‍ර පැහැර ගත්හ. ඔහු කොළයකින් හෝ තණකොළයකින් හෝ ශරීරය වසා ගැනීමට පවා නොදැන උපන් විලාසයෙන්ම නිර්වස්ත්‍රව එක් ගමකට ඇතුළු විය. මිනිස්සු ඔහු දැක, “මේ මහණ රහත් කෙනෙකි, අල්පේච්ඡය, මොහුට සමාන කෙනෙක් නැතැ”යි සිතා කැවිලි පෙවිලි හා බත් ආදිය ගෙන ඔහු වෙත පැමිණියහ. “මට මේ පූජා සත්කාර ලැබුණේ වස්ත්‍ර නොහැඳ සිටීම නිසාය”යි සිතා එතැන් පටන් වස්ත්‍ර ලැබුණද ඔහු ඒවා නොඇන්දේය. ඒ නිර්වස්ත්‍ර පැවිද්දම ගත්තේය. ඔහු සමීපයෙහි තවත් පන්සියයක් මිනිස්සු පැවිදි වූහ. ඒ අරභයා “පූරණ කස්සප” යයි වදාළ සේක.

---

Makkhalīti tassa nāmaṃ. Gosālāya jātattā gosāloti dutiyaṃ nāmaṃ. Taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ, ‘‘tāta, mā khalī’’ti sāmiko āha. So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho. Sāmiko upadhāvitvā sāṭakakaṇṇe aggahesi. Sopi sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāyi, sesaṃ pūraṇasadisameva.

“මක්ඛලී” යනු ඔහුගේ නමයි. ගවහලක (ගෝසාලාවක) උපන් බැවින් “ගෝසාල” යනු දෙවන නමයි. ඔහු මඩ සහිත බිමක තෙල් කළයක් ගෙන යද්දී, “දරුව, ලිස්සා නොයව (මා ඛලි)” යැයි ස්වාමියා පැවසීය. ඔහු නොසැලකිල්ල නිසා ලිස්සා වැටී ස්වාමියාට බියෙන් පලා යාමට පටන් ගත්තේය. ස්වාමියා දුව ගොස් ඔහුගේ වස්ත්‍ර කෙළවරින් අල්ලා ගත්තේය. ඔහු වස්ත්‍රය අතහැර දමා නිර්වස්ත්‍රව පලා ගියේය. ඉතිරි විස්තර පූරණ කස්සපගේ කතාවට සමාන වේ.

---

Ajitoti tassa nāmaṃ. Kesakambalaṃ dhāretīti kesakambalo. Iti nāmadvayaṃ saṃsanditvā ‘‘ajito kesakambalo’’ti vuccati. Tattha kesakambalo nāma manussakesehi katakambalo, tato paṭikiṭṭhataraṃ vatthaṃ nāma natthi. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati, kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto uṇhe uṇho dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso’’ti (a. ni. 3.138).

“අජිත” යනු ඔහුගේ නමයි. මිනිස් කෙස්වලින් කළ කම්බිලි දරන බැවින් “කේසකම්බල” නම් වේ. මෙසේ නාම දෙක එක් කිරීමෙන් “අජිත කේසකම්බල” යයි කියනු ලැබේ. එහි “කේසකම්බල” යනු මිනිස් කෙස්වලින් කළ පොරවනයකි. ඊට වඩා නින්දිත වස්ත්‍රයක් තවත් නැත. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “මහණෙනි, යම්තාක් වියන ලද වස්ත්‍ර ඇද්ද, ඒ අතරින් කේසකම්බලය අතිශය නින්දිත යැයි කියනු ලැබේ. මහණෙනි, කේසකම්බලය සීතල කාලයේදී සීතලය, රස්නය කාලයේදී රස්නය, විරූපීය, දුර්ගන්ධ සහිතය, ස්පර්ශය දුක් සහිතය.”

---

Pakudhoti [Pg.137] tassa nāmaṃ. Kaccāyanoti gottaṃ. Iti nāmagottaṃ saṃsanditvā, ‘‘pakudho kaccāyano’’ti vuccati. Sītudakapaṭikkhittako esa, vaccaṃ katvāpi udakakiccaṃ na karoti, uṇhodakaṃ vā kañjiyaṃ vā labhitvā karoti, nadiṃ vā maggodakaṃ vā atikkamma, ‘‘sīlaṃ me bhinna’’nti vālikathūpaṃ katvā sīlaṃ adhiṭṭhāya gacchati, evarūpo nissirikaladdhiko esa.

"පකුධ" යනු ඔහුගේ නමයි. "කච්චායන" යනු ඔහුගේ ගෝත්‍රයයි. මෙලෙස නාමය සහ ගෝත්‍රය එක්කර ඔහුට "පකුධ කච්චායන" යයි කියනු ලැබේ. මොහු සීතල ජලය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෙකි; මලපහ කිරීමෙන් පසුව ද ඔහු පැන් භාවිතයෙන් පිරිසිදු නොවේ. උණු පැන් හෝ පසළක දියක් (කැඳ දියක්) ලැබුණහොත් පමණක් පිරිසිදු වේ. ගඟක් හෝ මඟෙහි රැඳි ජලයක් තරණය කළහොත්, "මාගේ ශීලය බිඳුණේය" යි සිතා වැලි සෑයක් සාදා, නැවත ශීලය අධිෂ්ඨානය කරගෙන යයි. මොහු මෙබඳු අභාග්‍ය සම්පන්න ලබ්ධියක් ඇත්තෙකි.

---

Sañjayoti tassa nāmaṃ. Belaṭṭhassa puttoti belaṭṭhaputto. Amhākaṃ gaṇṭhanakileso palibujjhanakileso natthi, kilesagaṇṭharahitā mayanti evaṃ vāditāya laddhanāmavasena nigaṇṭho. Nāṭassa puttoti nāṭaputto. Abbhaññaṃsūti yathā tesaṃ paṭiññā, tatheva jāniṃsu. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace nesaṃ sā paṭiññā niyyānikā sabbe abbhaññaṃsu. No ce, na abbhaññaṃsu. Tasmā kiṃ tesaṃ paṭiññā niyyānikā na niyyānikāti, ayametassa pañhassa attho. Atha bhagavā nesaṃ aniyyānikabhāvakathanena atthābhāvato alanti paṭikkhipitvā upamāya atthaṃ pavedento dhammameva desetuṃ, dhammaṃ, te brāhmaṇa, desessāmīti āha.

"සංජය" යනු ඔහුගේ නමයි. බෙලට්ඨගේ පුත්‍රයා බැවින් "බෙලට්ඨපුත්ත" නම් වේ. "අපට බැඳීම් වූ කෙලෙස් නැත, අපි කෙලෙස් ගැටවලින් තොර වුහ" යි පවසන බැවින් ඒ නම අනුව "නිගණ්ඨ" නම් වේ. නාටගේ පුත්‍රයා බැවින් "නාටපුත්ත" නම් වේ. "අබ්භඤ්ඤංසු" යනු ඔවුන්ගේ ප්‍රතිඥාව පරිදිම දැනගත්හ යන්නයි. මෙහි අදහස නම් - ඉදින් ඔවුන්ගේ ඒ ප්‍රතිඥාව සංසාරයෙන් නික්ම යෑමට හේතු වන්නේ නම්, සියලු මිථ්‍යාදෘෂ්ටිකයෝ එය දැනගන්නාහ. ඉදින් නික්ම යෑමට හේතු නොවේ නම්, ඔවුහු දැන නොගන්නාහ. එබැවින් ඔවුන්ගේ ප්‍රතිඥාව නික්ම යෑමට හේතු වන්නේද? නැත, එය නික්ම යෑමට හේතු නොවේ යන්න මෙහි අර්ථයයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ දහම නික්ම යෑමට හේතු නොවන බව ප්‍රකාශ කිරීමෙන් එහි ඇති නිෂ්ඵල බව පෙන්වා දී, එය ප්‍රතික්ෂේප කොට උපමාවකින් අර්ථය පැහැදිලි කරමින් සද්ධර්මයම දේශනා කරනු පිණිස, "බ්‍රාහ්මණය, මම ඔබට ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි" යි වදාළ සේක.

---

320. Tattha sacchikiriyāyāti sacchikaraṇatthaṃ. Na chandaṃ janetīti kattukamyatāchandaṃ na janayati. Na vāyamatīti vāyāmaṃ parakkamaṃ na karoti. Olīnavuttiko ca hotīti līnajjhāsayo hoti. Sāthalikoti sithilaggāhī, sāsanaṃ sithilaṃ katvā gaṇhāti, daḷhaṃ na gaṇhāti.

320. එහි "සච්ඡිකිරියාය" යනු සාක්ෂාත් කරනු පිණිස යන්නයි. "න ඡන්දං ජනේති" යනු කිරීමට ඇති කැමැත්ත ඇති කර නොගන්නා බවයි. "න වායමති" යනු වීර්යය හෝ පරාක්‍රමය ඇති නොකරන බවයි. "ඕලීනවෘත්තිකයෙක් වේ" යනු පසුබට වන අදහස් ඇත්තෙකු වීමයි. "සාථලික" යනු ලිහිල්ව පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තායි; ශාසනය ලිහිල්ව ගනියි, දැඩිව ග්‍රහණය නොකරයි.

---

323. Idha, brāhmaṇa bhikkhu, vivicceva kāmehīti kathaṃ ime paṭhamajjhānādidhammā ñāṇadassanena uttaritarā jātāti? Nirodhapādakattā. Heṭṭhā paṭhamajjhānādidhammā hi vipassanāpādakā, idha nirodhapādakā, tasmā uttaritarā jātāti veditabbā. Iti bhagavā idampi suttaṃ yathānusandhināva niṭṭhapesi. Desanāvasāne brāhmaṇo saraṇesu patiṭṭhitoti.

323. "බ්‍රාහ්මණය, මෙහි මහණ තෙමේ කාමයන්ගෙන් වෙන්වම..." යනාදී වශයෙන් වදාළ මේ ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ධර්මයන් ඥානදර්ශනයට වඩා උසස් වන්නේ කෙසේද? නිරෝධ සමාපත්තියට පදක වන බැවිනි. මීට පෙර සඳහන් වූ ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ධර්මයන් විදර්ශනාවට පදක වූ අතර, මෙහි ඒවා නිරෝධ සමාපත්තියට පදක වේ. එබැවින් ඒවා උසස් බව දත යුතුය. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය ද අනුසන්ධි ගළපා නිමවා වදාළ සේක. දේශනාව අවසානයේ බ්‍රාහ්මණයා තෙරුවන් සරණ ගියේය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකායෙහි අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

---

Cūḷasāropamasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළසාරෝපම සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

---

Tatiyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

තුන්වන වග්ග වර්ණනාව නිමවා ලදි.

---

4. Mahāyamakavaggo

4. මහායමක වර්ගය.

---

1. Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā

1. චූළගෝසිංග සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

325. Evaṃ [Pg.138] me sutanti cūḷagosiṅgasuttaṃ. Tattha nātike viharatīti nātikā nāma ekaṃ taḷākaṃ nissāya dvinnaṃ cūḷapitimahāpitiputtānaṃ dve gāmā, tesu ekasmiṃ gāme. Giñjakāvasatheti iṭṭhakāmaye āvasathe. Ekasmiṃ kira samaye bhagavā mahājanasaṅgahaṃ karonto vajjiraṭṭhe cārikaṃ caramāno nātikaṃ anuppatto. Nātikavāsino manussā bhagavato mahādānaṃ datvā dhammakathaṃ sutvā pasannahadayā, ‘‘satthu vasanaṭṭhānaṃ karissāmā’’ti mantetvā iṭṭhakāheva bhittisopānatthambhe vāḷarūpādīni dassento pāsādaṃ katvā sudhāya limpitvā mālākammalatākammādīni niṭṭhāpetvā bhummattharaṇamañcapīṭhādīni paññapetvā satthu niyyātesuṃ. Aparāparaṃ panettha manussā bhikkhusaṅghassa rattiṭṭhānadivāṭṭhānamaṇḍapacaṅkamādīni kārayiṃsu. Iti so vihāro mahā ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘giñjakāvasathe’’ti.

325. "ඒවං මේ සුතං" යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන්නේ චූළගෝසිංග සූත්‍රයයි. එහි "ඤාතිකේ විහරති" යන්නෙහි, ඤාතික යනු එක් විලක් ඇසුරු කොට පැවති, ඥාති සහෝදරයන් දෙදෙනෙකුට අයත් ගම්මාන දෙකකි. ඒ ගම් දෙකෙන් එක් ගමක පිහිටි "ගිඤ්ජකාවසථ" යනු ගඩොලින් කරන ලද ආවාසයයි. එක් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහාජනයාට සංග්‍රහ කරමින් වජ්ජී රටෙහි චාරිකාවේ වඩින සේක් ඤාතික ගමට පැමිණි සේක. ඤාතික වාසී මනුෂ්‍යයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මහා දානයක් පිරිනමා, ධර්ම කථාව ශ්‍රවණය කොට පහන් වූ සිත් ඇතිව, "ශාස්තෘන් වහන්සේට වාසස්ථානයක් කරන්නෙමු" යි සාකච්ඡා කොට, ගඩොලින්ම බිත්ති, පියගැටපෙළ සහ ටැම් ද කරවා, සත්ව රූප ආදිය ද සහිතව ප්‍රාසාදයක් කරවා, හුණු පිරියම් කොට, මල්කම් ලියකම් ආදිය නිමවා, බිම් ඇතිරිලි, ඇඳ පුටු ආදිය පනවා ශාස්තෘන් වහන්සේට පූජා කළහ. එහි මනුෂ්‍යයෝ භික්ෂු සංඝයා වෙනුවෙන් ද රාත්‍රී ස්ථාන, දිවා ස්ථාන, මණ්ඩප හා සක්මන් මළු ආදිය තැනවූහ. මෙසේ ඒ විහාරය මහා විහාරයක් විය. එය අරභයා "ගිඤ්ජකාවසථයෙහි" යයි වදාරන ලදී.

---

Gosiṅgasālavanadāyeti tattha ekassa jeṭṭhakarukkhassa khandhato gosiṅgasaṇṭhānaṃ hutvā viṭapaṃ uṭṭhahi, taṃ rukkhaṃ upādāya sabbampi taṃ vanaṃ gosiṅgasālavananti saṅkhaṃ gataṃ. Dāyoti avisesena araññassetaṃ nāmaṃ. Tasmā gosiṅgasālavanadāyeti gosiṅgasālavanaaraññeti attho. Viharantīti sāmaggirasaṃ anubhavamānā viharanti. Imesañhi kulaputtānaṃ uparipaṇṇāsake puthujjanakālo kathito, idha khīṇāsavakālo. Tadā hi te laddhassādā laddhapatiṭṭhā adhigatapaṭisambhidā khīṇāsavā hutvā sāmaggirasaṃ anubhavamānā tattha vihariṃsu. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

"ගෝසිංගසාලවනදායේ" යනු, ඒ වනයෙහි වූ එක් ප්‍රධාන සල් ගසක කඳෙන් ගව අඟක හැඩය ඇති අත්තක් පැන නැගුණි. ඒ ගස නිසා මුළු වනයම "ගෝසිංගසාලවනය" යන නම ලැබීය. "දාය" යනු පොදුවේ වනයට කියන නමකි. එබැවින් "ගෝසිංගසාලවනදායේ" යනු ගව අඟක හැඩය ඇති සල් ගසක් ඇති වනයෙහි යන්න අර්ථයයි. "විහරන්ති" යනු සමඟියේ රසය අනුභව කරමින් වසති යන්නයි. මේ කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා පිළිබඳව උපරිපණ්ණාසකයේදී ඔවුන් පෘථග්ජන සමයෙහි වූ බව කියැවෙන අතර, මෙහි රහතන් වහන්සේලා වූ කාලය ගැන කියැවේ. එකල ඒ තිදෙනා අරහත් ඵලයේ ආශ්වාදය ලබන්නා වූ, අරහත් ඵලයෙහි පිහිටියා වූ, පටිසම්භිදා ලාභී රහතන් වහන්සේලා වී සමඟියේ රසය විඳිමින් එහි විසූහ. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී.

---

Yena gosiṅgasālavanadāyo tenupasaṅkamīti dhammasenāpatimahāmoggallānattheresu vā asītimahāsāvakesu vā, antamaso dhammabhaṇḍāgārikaānandattherampi kañci anāmantetvā sayameva pattacīvaraṃ ādāya anīkā nissaṭo hatthī viya, yūthā nissaṭo kāḷasīho viya[Pg.139], vātacchinno valāhako viya ekakova upasaṅkami. Kasmā panettha bhagavā sayaṃ agamāsīti? Tayo kulaputtā sāmaggirasaṃ anubhavantā viharanti, tesaṃ paggaṇhanato, pacchimajanataṃ anukampanato dhammagarubhāvato ca. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ ime kulaputte paggaṇhitvā ukkaṃsitvā paṭisanthāraṃ katvā dhammaṃ nesaṃ desessāmī’’ti. Evaṃ tāva paggaṇhanato agamāsi. Aparampissa ahosi – ‘‘anāgate kulaputtā sammāsambuddho samaggavāsaṃ vasantānaṃ santikaṃ sayaṃ gantvā paṭisanthāraṃ katvā dhammaṃ kathetvā tayo kulaputte paggaṇhi, ko nāma samaggavāsaṃ na vaseyyāti samaggavāsaṃ vasitabbaṃ maññamānā khippameva dukkhassantaṃ karissantī’’ti. Evaṃ pacchimajanataṃ anukampanatopi agamāsi. Buddhā ca nāma dhammagaruno honti, so ca nesaṃ dhammagarubhāvo rathavinīte āvikatova. Iti imasmā dhammagarubhāvatopi dhammaṃ paggaṇhissāmīti agamāsi.

"යම් තැනක ගෝසිංගසාලවනය වූයේ ද එතැනට වැඩි සේක" යනු, ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත, මහා මොග්ගල්ලාන යන මහා තෙරුන් වහන්සේලාට හෝ අසූ මහා ශ්‍රාවකයන්ට හෝ අවසානයේ ධර්ම භාණ්ඩාගාරික ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට හෝ පවා ආරාධනා නොකර, තමන් වහන්සේම පා සිවුරු ගෙන, රැලෙන් වෙන් වූ ඇතෙකු මෙන් ද, රැලෙන් වෙන් වූ කේසර සිංහයෙකු මෙන් ද, සුළඟින් වෙන් වූ වලාකුළක් මෙන් ද හුදකලාවම වැඩම කළ සේක. මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තනිවම වැඩම කළේ මක්නිසාද? කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා සමඟියේ රසය විඳිමින් වාසය කරන බැවින්, ඔවුන් උනන්දු කරවීමටත්, මතු පරපුර කෙරෙහි අනුකම්පාවෙනුත් සහ ධර්මයට ඇති ගෞරවය නිසාත් ය. "මම මේ කුලපුත්‍රයන් පසසා, ඔවුන්ට සංග්‍රහ කොට ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි" යි උන්වහන්සේට සිතුණි. මෙලෙස ඔවුන්ට සංග්‍රහ කරනු පිණිස වැඩම කළ සේක. තවද, "අනාගතයෙහි කුලපුත්‍රයෝ, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සමඟියෙන් වසන්නන් වෙත තමන් වහන්සේම වැඩම කොට සංග්‍රහ කළ සේක, එබැවින් සමඟියෙන් වාසය කිරීම උතුම් යයි සිතා සමඟියෙන් වාසය කොට වහාම දුක් කෙළවර කරන්නාහ" යනුවෙන් මතු පරපුරට අනුකම්පා පිණිස ද වැඩම කළ සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේලා ධර්මයට ගරු කරන්නෝ වෙති; ඒ ධර්ම ගෞරවය රථවිනීත සූත්‍රයෙහි ප්‍රකටව ඇත. මෙලෙස ධර්මයට ඇති ගෞරවය නිසාම ධර්මය පසසන්නෙමි යි සිතා වැඩම කළ සේක.

---

Dāyapāloti araññapālo. So taṃ araññaṃ yathā icchiticchitappadesena manussā pavisitvā tattha pupphaṃ vā phalaṃ vā niyyāsaṃ vā dabbasambhāraṃ vā na haranti, evaṃ vatiyā parikkhittassa tassa araññassa yojite dvāre nisīditvā taṃ araññaṃ rakkhati, pāleti. Tasmā ‘‘dāyapālo’’ti vutto. Attakāmarūpāti attano hitaṃ kāmayamānasabhāvā hutvā viharanti. Yo hi imasmiṃ sāsane pabbajitvāpi vejjakammadūtakammapahiṇagamanādīnaṃ vasena ekavīsatianesanāhi jīvikaṃ kappeti, ayaṃ na attakāmarūpo nāma. Yo pana imasmiṃ sāsane pabbajitvā ekavīsatianesanaṃ pahāya catupārisuddhisīle patiṭṭhāya buddhavacanaṃ uggaṇhitvā sappāyadhutaṅgaṃ adhiṭṭhāya aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittaruciyaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmantaṃ pahāya araññaṃ pavisitvā samāpattiyo nibbattetvā vipassanāya kammaṃ kurumāno viharati, ayaṃ attakāmo nāma. Tepi tayo kulaputtā evarūpā ahesuṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘attakāmarūpā viharantī’’ti.

‘දායපාල’ යනු වනය රකින්නා (වන පාලකයා) ය. ඔහු එම වනය මෙසේ ආරක්ෂා කරයි: මිනිසුන් තමන්ට රිසි රිසි පරිදි වනයට ඇතුළු වී එහි මල්, පලතුරු, ලාටු හෝ දැව දඬු රැගෙන නොයන ලෙස, වැටකින් වට කරන ලද එම වනයේ දොරටුව අසල වාඩි වී සිටිමින් එය ආරක්ෂා කරයි. එබැවින් ඔහුට ‘දායපාල’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අත්ථකාමරූපා’ යනු තමන්ගේ යහපත කැමති ස්වභාවයෙන් යුක්තව වාසය කිරීමයි. යම් මහණෙක් මේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී පවා වෙදකම් කිරීම, දූත මෙහෙවරෙහි යෙදීම වැනි විසි එක් වැදෑරුම් අසම්මා ආජීවයෙන් ජීවිකාව ගෙවයි නම්, ඔහු තමාට යහපත කැමති තැනැත්තෙකු නොවේ. යමෙක් මේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී එම විසි එක් වැදෑරුම් වැරදි සෙවීම් අත්හැර, චතුපාරිශුද්ධි ශීලයෙහි පිහිටා, බුද්ධ වචනය උගෙන, තමාට ගැලපෙන ධුතාංග සමාදන්ව, කර්මස්ථාන තිස් අට අතුරින් සිතට රුචි කර්මස්ථානයක් ගෙන, ගමෙන් ඈත්ව වනයට වැදී, අෂ්ට සමාපත්ති උපදවාගෙන, විදර්ශනා වඩා කටයුතු කරමින් වාසය කරයිද, ඔහු තමාට යහපත කැමති තැනැත්තා නම් වේ. ඒ කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා ද එවැනි ගුණ ඇති අය වූහ. එබැවින් ‘අත්ථකාමරූපා විහරන්ති’ යැයි වදාරන ලදී.

---

Mā tesaṃ aphāsumakāsīti tesaṃ mā aphāsukaṃ akāsīti bhagavantaṃ vāresi. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ime kulaputtā samaggā viharanti, ekaccassa ca gataṭṭhāne bhaṇḍanakalahavivādā vattanti, tikhiṇasiṅgo caṇḍagoṇo viya ovijjhanto vicarati, athekamaggena dvinnaṃ gamanaṃ na [Pg.140] hoti, kadāci ayampi evaṃ karonto imesaṃ kulaputtānaṃ samaggavāsaṃ bhindeyya. Pāsādiko ca panesa suvaṇṇavaṇṇo surasagiddho maññe, gatakālato paṭṭhāya paṇītadāyakānaṃ attano upaṭṭhākānañca vaṇṇakathanādīhi imesaṃ kulaputtānaṃ appamādavihāraṃ bhindeyya. Vasanaṭṭhānāni cāpi etesaṃ kulaputtānaṃ nibaddhāni paricchinnāni tisso ca paṇṇasālā tayo caṅkamā tīṇi divāṭṭhānāni tīṇi mañcapīṭhāni. Ayaṃ pana samaṇo mahākāyo vuḍḍhataro maññe bhavissati. So akāle ime kulaputte senāsanā vuṭṭhāpessati. Evaṃ sabbathāpi etesaṃ aphāsu bhavissatī’’ti. Taṃ anicchanto, ‘‘mā tesaṃ aphāsukamakāsī’’ti bhagavantaṃ vāresi.

‘ඔවුන්ට අපහසුවක් නොකරන්න’ යනු, ඔවුන්ට අපහසුවක් නොකරන්නැයි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වැළැක්වීමයි. ඔහුගේ සිතෙහි මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: “මේ කුලපුත්‍රයෝ සමගියෙන් වාසය කරති. ඇතැම් භික්ෂූන් ගිය ගිය තැන කලහ කරමින්, තියුණු අං ඇති දරුණු ගොනෙකු මෙන් අනුන්ට ඇනගෙන ඇවිදිති. එක් මාවතක දෙදෙනෙකුට යාමටවත් ඉඩක් නැත. සමහරවිට මේ මහලු මහණා ද එසේ කරමින් මේ කුලපුත්‍රයන්ගේ සමගි වාසය බිඳ දැමිය හැකිය. තවද මොහු ප්‍රසාදජනක පෙනුමක් ඇත්තෙකි, ස්වර්ණ වර්ණය, මම හිතන්නේ ප්‍රණීත රසයට ගිජු වූවෙකු විය හැකිය. මොහු ගිය තැන් පටන් තමාට ප්‍රණීත දානය දෙන දායකයන්ගේත් තමාගේ උපස්ථායකයන්ගේත් ගුණ කියමින් මේ කුලපුත්‍රයන්ගේ අප්‍රමාදී වාසය බිඳ දැමිය හැකිය. මේ කුලපුත්‍රයන්ගේ වාසස්ථාන ද ඉතා සීමිත ය: පන්සල් තුනක්, සක්මන් මලු තුනක්, දිවාස්ථාන තුනක් සහ ඇඳ පුටු තුනක් පමණි. මේ මහණා විශාල ශරීරයක් ඇති, වැඩිමහලු කෙනෙකු විය හැකිය. ඔහු අකාලයේ මේ කුලපුත්‍රයන්ව සේනාසනයෙන් නැගිටුවනු ඇත. එවිට මොවුන්ට සෑම අතින්ම අපහසුවක් වනු ඇත.” එසේ සිතා, එය අකමැති වෙමින් ‘ඔවුන්ට අපහසුවක් නොකරන්න’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වැළැක්වීය.

---

Kiṃ panesa jānanto vāresi, ajānantoti? Ajānanto. Kiñcāpi hi tathāgatassa paṭisandhiggahaṇato paṭṭhāya dasasahassacakkavāḷakampanādīni pāṭihāriyāni pavattiṃsu, araññavāsino pana dubbalamanussā sakammappasutā tāni sallakkhetuṃ na sakkonti. Sammāsambuddho ca nāma yadā anekabhikkhusahassaparivāro byāmappabhāya asītianubyañjanehi dvattiṃsamahāpurisalakkhaṇasiriyā ca buddhānubhāvaṃ dassento vicarati, tadā ko esoti apucchitvāva jānitabbo hoti. Tadā pana bhagavā sabbampi taṃ buddhānubhāvaṃ cīvaragabbhena paṭicchādetvā valāhakagabbhena paṭicchanno puṇṇacando viya sayameva pattacīvaramādāya aññātakavesena agamāsi. Iti naṃ ajānantova dāyapālo nivāresi.

ඔහු මෙය දැනගෙන වැළැක්වූවාද? නැතහොත් නොදැන වැළැක්වූවාද? පිළිතුර: නොදැන ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පටිසන්ධි ග්‍රහණයේ සිට දසදහසක් සක්වළ කම්පා වීම වැනි ප්‍රාතිහාර්යයන් සිදු වූවත්, වනයෙහි වාසය කරන ප්‍රඥාවෙන් දුර්වල මනුෂ්‍යයන් තමන්ගේ වැඩවලම නියැලී සිටින නිසා ඒවා හඳුනා ගැනීමට අපොහොසත් වෙති. සම්මා සම්බුදුවරුන් දහස් ගණන් භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන, බ්‍යමප්‍රභා රශ්මියෙන් සහ අසූවක් අනුබ්‍යංජන, තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ ශෝභාවෙන් යුක්තව බුද්ධානුභාවය පෙන්වමින් වඩිනා විට, “මේ කවුද?” කියා විමසන්නේ නැතිවම හඳුනාගත හැකිය. එහෙත් එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම මුළු බුද්ධානුභාවයම සිවුරු ගැබෙන් වසාගෙන, වලාකුළෙන් වැසුණු පසළොස්වක සඳ මෙන්, තනිවම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන නොහඳුනන වේශයකින් වැඩි සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව හඳුනා නොගෙනම දායපාල උන්වහන්සේව වැළැක්වීය.

---

Etadavocāti thero kira mā samaṇāti dāyapālassa kathaṃ sutvāva cintesi – ‘‘mayaṃ tayo janā idha viharāma, aññe pabbajitā nāma natthi, ayañca dāyapālo pabbajitena viya saddhiṃ katheti, ko nu kho bhavissatī’’ti divāṭṭhānato vuṭṭhāya dvāre ṭhatvā maggaṃ olokento bhagavantaṃ addasa. Bhagavāpi therassa saha dassaneneva sarīrobhāsaṃ muñci, asītianubyañjanavirājitā byāmappabhā pasāritasuvaṇṇapaṭo viya virocittha. Thero, ‘‘ayaṃ dāyapālo phaṇakataṃ āsivisaṃ gīvāya gahetuṃ hatthaṃ pasārento viya loke aggapuggalena saddhiṃ kathentova na jānāti, aññatarabhikkhunā viya saddhiṃ kathetī’’ti nivārento etaṃ, ‘‘mā, āvuso dāyapālā’’tiādivacanaṃ avoca.

‘මෙය කීවේය’ යනු, අනුරුද්ධ තෙරුන් ‘මහණ, එපා’ යන දායපාලගේ වචනය ඇසී මෙසේ සිතූ බවයි: “අපි තිදෙනෙක් මෙහි වසමු, වෙනත් පැවිද්දන් මෙහි නැත. මේ දායපාල පැවිද්දෙකු සමග කතා කරන්නාක් මෙන් කතා කරයි, ඒ කවුරුන් විය හැකිද?” කියා දිවාස්ථානයෙන් නැගිට දොරටුව අසල සිට මග බලන විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැක්කේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද තෙරුන් දුටු සැණින්ම ශරීරාලෝකය මුදාහළ සේක. අසූවක් අනුබ්‍යංජනයෙන් බබළන බ්‍යමප්‍රභා රශ්මිය දිග හැරි රන් වස්ත්‍රයක් මෙන් බැබළුණි. එවිට තෙරුන් මෙසේ සිතීය: “මේ දායපාල පෙනය පුප්පාගත් විසකුරු සර්පයෙකු ගෙලෙන් ඇල්ලීමට අත දිගු කරන්නාක් මෙන්, ලොව අග්‍ර පුද්ගලයා සමග කතා කරන බව නොදැන සාමාන්‍ය මහණෙකු සමග කතා කරන්නාක් මෙන් කතා කරයි.” එසේ සිතා ඔහුව වළක්වමින් “ඇවැත් දායපාල, එපා” යනාදී වචන කීවේය.

---

Tenupasaṅkamīti [Pg.141] kasmā bhagavato paccuggamanaṃ akatvā upasaṅkami? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘mayaṃ tayo janā samaggavāsaṃ vasāma, sacāhaṃ ekakova paccuggamanaṃ karissāmi, samaggavāso nāma na bhavissatī’’ti piyamitte gahetvāva paccuggamanaṃ karissāmi. Yathā ca bhagavā mayhaṃ piyo, evaṃ sahāyānampi me piyoti, tehi saddhiṃ paccuggamanaṃ kātukāmo sayaṃ akatvāva upasaṅkami. Keci pana tesaṃ therānaṃ paṇṇasāladvāre caṅkamanakoṭiyā bhagavato āgamanamaggo hoti, tasmā thero tesaṃ saññaṃ dadamānova gatoti. Abhikkamathāti ito āgacchatha. Pāde pakkhālesīti vikasitapadumasannibhehi jālahatthehi maṇivaṇṇaṃ udakaṃ gahetvā suvaṇṇavaṇṇesu piṭṭhipādesu udakamabhisiñcitvā pādena pādaṃ ghaṃsanto pakkhālesi. Buddhānaṃ kāye rajojallaṃ nāma na upalimpati, kasmā pakkhālesīti? Sarīrassa utuggahaṇatthaṃ, tesañca cittasampahaṃsanatthaṃ. Amhehi abhihaṭena udakena bhagavā pāde pakkhālesi, paribhogaṃ akāsīti tesaṃ bhikkhūnaṃ balavasomanassavasena cittaṃ pīṇitaṃ hoti, tasmā pakkhālesi. Āyasmantaṃ anuruddhaṃ bhagavā etadavocāti so kira tesaṃ vuḍḍhataro.

‘ඔහු වෙත පැමිණියේය’ යනු, කුමන හේතුවක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පෙරගමන් නොකර පැමිණියේද? ඔහුගේ සිතෙහි මෙසේ ඇති විය: “අපි තිදෙනා සමගිව වාසය කරමු. ඉදින් මම තනිවම පෙරගමන් කළහොත් එය සමගි වාසයක් නොවනු ඇත. එබැවින් ප්‍රිය මිතුරන් කැඳවාගෙනම පෙරගමන් කරමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට ප්‍රිය වන්නාක් මෙන් මගේ යහළුවන්ටත් ප්‍රිය වේවා” යි සිතා, ඔවුන් සමග පෙරගමන් කිරීමට කැමති වූ බැවින් තනිවම නොගොස් ඔවුන් වෙත ගියේය. ඇතැම් ඇදුරන් පවසන්නේ එම තෙරුන්ගේ පන්සල් දොරටුව සක්මන් මළුව අසලම වූ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වඩිනා මග එය වූ බැවින්, අනුරුද්ධ තෙරුන් අනිත් අයට සංඥා කරමින් එතැනට ගිය බවයි. ‘අභික්කමථ’ යනු ‘මෙහි එන්න’ යන්නයි. ‘පා දොවා’ යනු පිපුණු නෙළුම් මලක් බඳු, දැල් සහිත හස්තයන්ගෙන් මිණි වන් පැන් ගෙන, ස්වර්ණ වර්ණ වූ පා දොවා, එක් පයකින් අනෙක් පය පිරිමදිමින් සේදූ බවයි. බුදුවරුන්ගේ ශරීරයෙහි කිසිදු කුණු ධූවිල්ලක් නොතැවරේ. එසේ නම් කුමට පා සේදූ සේකද? ඒ ශරීරයට සෘතු පහසුව පිණිසත්, එම භික්ෂූන්ගේ සිත පැහැදවීම පිණිසත්ය. “අප විසින් ගෙනෙන ලද පැන් වලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශ්‍රී පාදය දොවා පරිභෝජනය කළ සේක” යැයි සිතන එම භික්ෂූන්ට ඇතිවන බලවත් සෝමනස්සය නිසා සිත පිනා යයි. එබැවින් පා දොවා ගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුරුද්ධ තෙරුන්ට මෙසේ වදාළ සේක. ඒ මක්නිසාද යත්, උන්වහන්සේ එම භික්ෂූන් අතරින් වැඩිමහලු වූ නිසාය.

---

326. Tassa saṅgahe kate sesānaṃ katova hotīti theraññeva etaṃ kacci vo anuruddhātiādivacanaṃ avoca. Tattha kaccīti pucchanatthe nipāto. Voti sāmivacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – kacci anuruddhā tumhākaṃ khamanīyaṃ, iriyāpatho vo khamati? Kacci yāpanīyaṃ, kacci vo jīvitaṃ yāpeti ghaṭiyati? Kacci piṇḍakena na kilamatha, kacci tumhākaṃ sulabhapiṇḍaṃ, sampatte vo disvā manussā uḷuṅkayāguṃ vā kaṭacchubhikkhaṃ vā dātabbaṃ maññantīti bhikkhācāravattaṃ pucchati. Kasmā? Paccayena akilamantena hi sakkā samaṇadhammo kātuṃ, vattameva vā etaṃ pabbajitānaṃ. Atha tena paṭivacane dinne, ‘‘anuruddhā, tumhe rājapabbajitā mahāpuññā, manussā tumhākaṃ araññe vasantānaṃ adatvā kassa aññassa dātabbaṃ maññissanti, tumhe pana etaṃ bhuñjitvā kiṃ nu kho migapotakā viya aññamaññaṃ saṅghaṭṭentā viharatha, udāhu sāmaggibhāvo vo atthī’’ti sāmaggirasaṃ pucchanto, kacci pana vo, anuruddhā, samaggātiādimāha.

326. ඔහුට (අනුරුද්ධ තෙරුන්ට) සංග්‍රහ කිරීම සෙසු අයටද කළා හා සමාන වන බැවින්, බුදුරජාණන් වහන්සේ එම "කච්චි වෝ අනුරුද්ධා" යනාදි වචන අනුරුද්ධ තෙරුන්වම අමතා වදාළ සේක. එහි 'කච්චි' යනු ප්‍රශ්නාර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. 'වෝ' යනු සාමි විභක්ති පදයකි. එහි අදහස මෙසේය: "අනුරුද්ධයිනි, ඔබවහන්සේලාට (ඉවසීමට) පහසුද? ඔබවහන්සේලාගේ ඉරියව් පැවැත්ම පහසුද? දිවි පැවැත්ම (යාපනය) පහසුද? ඔබවහන්සේලාගේ ජීවිතය නොගැටී පවතියිද? පිණ්ඩපාතයෙන් පීඩා නොවිඳින්නේද? ඔබවහන්සේලාට පිණ්ඩපාතය සුවසේ ලැබේද? පිණ්ඩපාතය සඳහා වැඩම කළ ඔබවහන්සේලා දැක මනුෂ්‍යයෝ එක් හැන්දක් පමණ වූ කැඳ හෝ එක් බත් හැන්දක් හෝ දිය යුතු යැයි සලකත්ද?" මෙසේ භික්ෂාචාර වත පිළිබඳව විමසන සේක. ඒ මන්ද? ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පීඩා නොවිඳින මහණෙකුට මහණ දම් පිරීමට හැකි බැවිනි. නැතහොත්, මෙය පැවිද්දන්ගේ වතාවතකි. ඉන්පසු එම පිළිතුර දුන් කල්හි, "අනුරුද්ධයිනි, ඔබවහන්සේලා රජකුලයෙන් පැවිදි වූ මහා පින්වන්තයෝය. අරණ්‍යයේ වසන ඔබවහන්සේලාට මනුෂ්‍යයෝ දන් නොදී වෙන කාහට නම් දන් දිය යුතු යැයි සිතන්නද? එහෙත් ඔබවහන්සේලා එම දානය වළඳා මුව පොව්වන් මෙන් එකිනෙකා ගැටෙමින් වසන්නහුද? නැතහොත් ඔබවහන්සේලා අතර සාමග්‍රී භාවය (එකමුතුකම) පවතියිද?" මෙසේ සාමග්‍රී රසය විමසනු කැමැතිව "කච්චි පන වෝ අනුරුද්ධා සමග්ගා" යනාදිය වදාළ සේක.

---

Tattha khīrodakībhūtāti yathā khīrañca udakañca aññamaññaṃ saṃsandati, visuṃ na hoti, ekattaṃ viya upeti, kacci evaṃ sāmaggivasena ekattūpagatacittuppādā [Pg.142] viharathāti pucchati. Piyacakkhūhīti mettacittaṃ paccupaṭṭhapetvā olokanacakkhūni piyacakkhūni nāma. Kacci tathārūpehi cakkhūhi aññamaññaṃ sampassantā viharathāti pucchati. Tagghāti ekaṃsatthe nipāto. Ekaṃsena mayaṃ, bhanteti vuttaṃ hoti. Yathā kathaṃ panāti ettha yathāti nipātamattaṃ. Kathanti kāraṇapucchā. Kathaṃ pana tumhe evaṃ viharatha, kena kāraṇena viharatha, taṃ me kāraṇaṃ brūthāti vuttaṃ hoti. Mettaṃ kāyakammanti mettacittavasena pavattaṃ kāyakammaṃ. Āvi ceva raho cāti sammukhā ceva parammukhā ca. Itaresupi eseva nayo.

එහි 'ඛීරෝදකීභූතා' යනු කිරි සහ ජලය එකිනෙක මිශ්‍ර වී වෙන් කළ නොහැකිව එකක් මෙන් වන අයුරිනි. "සාමග්‍රිය හේතුවෙන් එක් වූ සිත් ඇතිව වසන්නහුද?" යි විමසයි. 'පියචක්ඛූහි' යනු මෙත් සිත පෙරදැරිව බලන ඇස් 'ප්‍රිය ඇස්' නම් වේ. "එබඳු වූ ඇස්වලින් එකිනෙකා දෙස බලමින් වසන්නහුද?" යි විමසයි. 'තග්ඝා' යනු ඒකාන්ත යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. "ස්වාමීනි, අපි ඒකාන්තයෙන්ම (මෙසේ වසමු)" යන්න එහි අදහසයි. 'යථා කථං පන' යන මෙහි 'යථා' යනු නිපාත මාත්‍රයකි. 'කථං' යනු හේතුව විමසීමයි. "ඔබවහන්සේලා කෙසේ මෙසේ වසන්නහුද? කිනම් හේතුවක් නිසා මෙසේ වසන්නහුද? මට ඒ හේතුව පවසන්න" යන්න එහි අර්ථයයි. 'මෙත්තං කායකම්මං' යනු මෙත් සිතින් පවත්නා කාය කර්මයයි. 'ආවි චේව රහෝ ච' යනු ඉදිරියේදී සහ රහසින් (මුහුණට මුහුණ ලා සහ නැති තැනදී) යන්නයි. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙයම වේ.

---

Tattha sammukhā kāyavacīkammāni sahavāse labbhanti, itarāni vippavāse. Manokammaṃ sabbattha labbhati. Yañhi sahavasantesu ekena mañcapīṭhaṃ vā dārubhaṇḍaṃ vā mattikābhaṇḍaṃ vā bahi dunnikkhittaṃ hoti, taṃ disvā kenidaṃ vaḷañjitanti avaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittaṃ viya gahetvā paṭisāmentassa paṭijaggitabbayuttaṃ vā pana ṭhānaṃ paṭijaggantassa sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma hoti. Ekasmiṃ pakkante tena dunnikkhittaṃ senāsanaparikkhāraṃ tatheva nikkhipantassa paṭijaggitabbayuttaṭṭhānaṃ vā pana paṭijaggantassa parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma hoti. Sahavasantassa pana tehi saddhiṃ madhuraṃ sammodanīyaṃ kathaṃ paṭisanthārakathaṃ sāraṇīyakathaṃ dhammīkathaṃ sarabhaññaṃ sākacchaṃ pañhapucchanaṃ pañhavissajjananti evamādikaraṇe sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma hoti. Theresu pana pakkantesu mayhaṃ piyasahāyo nandiyatthero kimilatthero evaṃ sīlasampanno, evaṃ ācārasampannotiādiguṇakathanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma hoti. Mayhaṃ piyamitto nandiyatthero kimilatthero avero hotu, abyāpajjo sukhī hotūti evaṃ samannāharato pana sammukhāpi parammukhāpi mettaṃ manokammaṃ hotiyeva.

එහි සම්මුඛ කාය හා වචී කර්මයන් එකට වසන විට දක්නට ලැබේ. සෙසු ඒවා වෙන්ව වසන විට ලැබේ. මනෝ කර්මය සෑම තැනකදීම ලැබේ. මක්නිසාද යත්, එක්ව වසන අය අතර යමකු ඇඳ පුටු, දැව භාණ්ඩ හෝ මැටි භාණ්ඩ පිටත වැරදි ලෙස තබා ඇති බව දැක, "මෙය පාවිච්චි කළේ කවුද?" යි අවඥා නොකර, තමාම වැරදි ලෙස තැබුවාක් මෙන් ගෙන තැන්පත් කරයි නම්, පිරිසිදු කළ යුතු තැන් පිරිසිදු කරයි නම්, එය සම්මුඛ මෙත්තා කාය කර්මයයි. එක් අයෙකු නික්ම ගිය කල්හි ඔහු විසින් වැරදි ලෙස තබන ලද සේනාසන පරික්කාර තැන්පත් කරයි නම්, පිරිසිදු කළ යුතු තැන පිරිසිදු කරයි නම් එය පරම්මුඛ මෙත්තා කාය කර්මයයි. එක්ව වසන විට ඔවුන් සමඟ මිහිරි වූ, සතුටු විය යුතු, පිළිසඳර කතා, සිහි කළ යුතු කතා, ධර්ම කතා, සරභඤ්ඤ ලෙස සජ්ඣායනා කිරීම, සාකච්ඡා කිරීම, ප්‍රශ්න ඇසීම හා පිළිතුරු දීම යන මෙබඳු දේ කිරීම සම්මුඛ මෙත්තා වචී කර්මයයි. මහා තෙරුන් වහන්සේලා නික්ම ගිය කල්හි "මාගේ ප්‍රිය යහළු නන්දිය තෙරුන්, කිමිල තෙරුන් මෙසේ සිල්වත්ය, මෙසේ ආචාර සම්පන්නය" යනාදී ගුණ කීම පරම්මුඛ මෙත්තා වචී කර්මයයි. "මාගේ ප්‍රිය මිත්‍ර නන්දිය තෙරුන්, කිමිල තෙරුන් වෛර නැත්තෝ වෙත්වා, ව්‍යාපාද නැත්තෝ වෙත්වා, සුවපත් වෙත්වා" යි මෙසේ මෙනෙහි කරන තැනැත්තාට සම්මුඛව මෙන්ම පරම්මුඛව ද මෙත්තා මනෝ කර්මයම වෙයි.

---

Nānā hi kho no, bhante, kāyāti kāyañhi piṭṭhaṃ viya mattikā viya ca omadditvā ekato kātuṃ na sakkā. Ekañca pana maññe cittanti cittaṃ pana no hitaṭṭhena nirantaraṭṭhena aviggahaṭṭhena samaggaṭṭhena ekamevāti dasseti. Kathaṃ panetaṃ sakaṃ cittaṃ nikkhipitvā itaresaṃ cittavasena vattiṃsūti? Ekassa patte malaṃ uṭṭhahati, ekassa cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ hoti, ekassa paribhaṇḍakammaṃ hoti. Tattha yassa patte malaṃ uṭṭhitaṃ, tena mamāvuso, patte malaṃ uṭṭhitaṃ pacituṃ vaṭṭatīti vutte itare mayhaṃ cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ [Pg.143] dhovitabbaṃ, mayhaṃ paribhaṇḍaṃ kātabbanti avatvā araññaṃ pavisitvā dārūni āharitvā chinditvā pattakaṭāhe paribhaṇḍaṃ katvā tato paraṃ cīvaraṃ vā dhovanti, paribhaṇḍaṃ vā karonti. Mamāvuso, cīvaraṃ kiliṭṭhaṃ dhovituṃ vaṭṭati, mama paṇṇasālā uklāpā paribhaṇḍaṃ kātuṃ vaṭṭatīti paṭhamataraṃ ārocitepi eseva nayo.

"ස්වාමීනි, අපගේ ශරීර නානාප්‍රකාරය" යනු ශරීරය පිටි ගුලියක් මෙන් හෝ මැටි පිඩක් මෙන් අඹරා එකක් කළ නොහැකි බැවිනි. "එහෙත් සිත එකක් යැයි සිතමි" යනු අපගේ සිත අර්ථය (යහපත), නිරන්තර බව (දෝස රහිත බව), අවිග්‍රහ බව (ගැටුම් රහිත බව) සහ සාමග්‍රිය යන කරුණුවලින් එකක්ම වන බව පෙන්වයි. තමන්ගේ සිත අත්හැර අන්‍යයන්ගේ සිතට අනුව කෙසේ හැසිරුණේද යත්: එක් අයෙකුගේ පාත්‍රයේ මලකඩ (අපිරිසිදුකම) පවතියි, එක් අයෙකුගේ සිවුර කිලිටි වී ඇත, එක් අයෙකුගේ මැටි පිරියම් කිරීමේ වැඩ පවතියි. එහිදී යමෙකුගේ පාත්‍රයේ මලකඩ තිබේ නම් ඔහු "ඇවැත්නි, මගේ පාත්‍රයේ මලකඩ බැඳී ඇත, එය පිළිස්සිය යුතුය" යි කී කල්හි, සෙසු අය "මගේ සිවුරත් කිලිටි වී ඇත, එය සේදිය යුතුය; මගේ පිරියම් කටයුතු කළ යුතුය" යි නොකියා, වනයට වැදී දර රැගෙන විත්, ඒවා කපා, පාත්‍ර පලාවෙහි මැටි පිරියම් කර, ඉන්පසු පාත්‍රය පුළුස්සා, ඉන් අනතුරුව සිවුරු සේදීම හෝ පිරියම් කිරීම් කරති. "ඇවැත්නි, මගේ සිවුර කිලිටිය, සේදිය යුතුය; මගේ පන්නසාලාව අපිරිසිදුය, පිරියම් කළ යුතුය" යි පළමුව පවසා සිටින විටද ක්‍රමය මෙයම වේ.

---

327. Sādhu sādhu, anuruddhāti bhagavā heṭṭhā na ca mayaṃ, bhante, piṇḍakena kilamimhāti vutte na sādhukāramadāsi. Kasmā? Ayañhi kabaḷīkāro āhāro nāma imesaṃ sattānaṃ apāyalokepi devamanussalokepi āciṇṇasamāciṇṇova. Ayaṃ pana lokasannivāso yebhuyyena vivādapakkhando, apāyaloke devamanussalokepi ime sattā paṭiviruddhā eva, etesaṃ sāmaggikālo dullabho, kadācideva hotīti samaggavāsassa dullabhattā idha bhagavā sādhukāramadāsi. Idāni tesaṃ appamādalakkhaṇaṃ pucchanto kacci pana vo, anuruddhātiādimāha. Tattha voti nipātamattaṃ paccattavacanaṃ vā, kacci tumheti attho. Amhākanti amhesu tīsu janesu. Piṇḍāya paṭikkamatīti gāme piṇḍāya caritvā paccāgacchati. Avakkārapātinti atirekapiṇḍapātaṃ apanetvā ṭhapanatthāya ekaṃ samuggapātiṃ dhovitvā ṭhapeti.

327. "සාධු සාධු අනුරුද්ධ" යනු, පෙර සඳහන් කළ පරිදි "ස්වාමීනි, අපි පිණ්ඩපාතයෙන් පීඩා නොවිඳිමු" යැයි කී විට බුදුරජාණන් වහන්සේ සාධුකාර නොදුන් සේක. ඒ මන්ද? මෙම කබලිංකාර ආහාරය නම් වූ දෙය මෙම සත්ත්වයන්ට අපාය ලෝකයේ මෙන්ම දේව මනුෂ්‍ය ලෝකයේද නිරන්තරව පුරුදු වූවක් බැවිනි. එහෙත් මෙම ලෝකවාසීහු බොහෝ සෙයින් විවාදයට හා ගැටුමට බරව සිටිති. අපායෙහි මෙන්ම දේව මනුෂ්‍ය ලෝකවලද මෙම සත්ත්වයන් බොහෝ විට එකිනෙකාට විරුද්ධය. ඔවුන්ට සාමග්‍රී කාලයක් ලැබීම ඉතා දුර්ලභය. යම් කලෙක පමණක් සාමග්‍රිය ඇති වේ. මෙසේ සාමග්‍රී වාසයෙහි දුර්ලභ බව නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙහිදී සාධුකාර දුන් සේක. දැන් ඔවුන්ගේ අප්පමාද ලක්ෂණය විමසනු පිණිස "කච්චි පන වෝ අනුරුද්ධා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'වෝ' යනු නිපාත මාත්‍රයකි, නැතහොත් ප්‍රථමා විභක්තියයි. "ඔබවහන්සේලා (එසේ වසන්නහුද?)" යනු එහි අර්ථයයි. 'අම්හාකං' යනු අප තිදෙනා අතුරින් යන්නයි. 'පිණ්ඩාය පටික්කමති' යනු ගමට පිණ්ඩපාතය පිණිස වැඩම කර ආපසු පැමිණීමයි. 'අවක්කාරපාතිං' යනු ඉතිරි වූ පිණ්ඩපාතය ඉවත් කර තැබීම සඳහා එක් බඳුනක් සෝදා තැබීමයි.

---

Yo pacchāti te kira therā na ekatova bhikkhācāraṃ pavisanti, phalasamāpattiratā hete. Pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā vattappaṭipattiṃ pūretvā senāsanaṃ pavisitvā kālaparicchedaṃ katvā phalasamāpattiṃ appetvā nisīdanti. Tesu yo paṭhamataraṃ nisinno attano kālaparicchedavasena paṭhamataraṃ uṭṭhāti; so piṇḍāya caritvā paṭinivatto bhattakiccaṭṭhānaṃ āgantvā jānāti – ‘‘dve bhikkhū pacchā, ahaṃ paṭhamataraṃ āgato’’ti. Atha pattaṃ pidahitvā āsanapaññāpanādīni katvā yadi patte paṭivisamattameva hoti, nisīditvā bhuñjati. Yadi atirekaṃ hoti, avakkārapātiyaṃ pakkhipitvā pātiṃ pidhāya bhuñjati. Katabhattakicco pattaṃ dhovitvā vodakaṃ katvā thavikāya osāpetvā pattacīvaraṃ gahetvā attano vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Dutiyopi āgantvāva jānāti – ‘‘eko paṭhamaṃ āgato, eko pacchato’’ti. So sace patte bhattaṃ pamāṇameva hoti, bhuñjati. Sace mandaṃ, avakkārapātito gahetvā bhuñjati. Sace atirekaṃ [Pg.144] hoti, avakkārapātiyaṃ pakkhipitvā pamāṇameva bhuñjitvā purimatthero viya vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Tatiyopi āgantvāva jānāti – ‘‘dve paṭhamaṃ āgatā, ahaṃ pacchato’’ti. Sopi dutiyatthero viya bhuñjitvā katabhattakicco pattaṃ dhovitvā vodakaṃ katvā thavikāya osāpetvā āsanāni ukkhipitvā paṭisāmeti; pānīyaghaṭe vā paribhojanīyaghaṭe vā avasesaṃ udakaṃ chaḍḍetvā ghaṭe nikujjitvā avakkārapātiyaṃ sace avasesabhattaṃ hoti, taṃ vuttanayena jahitvā pātiṃ dhovitvā paṭisāmeti; bhattaggaṃ sammajjati. Tato kacavaraṃ chaḍḍetvā sammajjaniṃ ukkhipitvā upacikāhi muttaṭṭhāne ṭhapetvā pattacīvaramādāya vasanaṭṭhānaṃ pavisati. Idaṃ therānaṃ bahivihāre araññe bhattakiccakaraṇaṭṭhāne bhojanasālāyaṃ vattaṃ. Idaṃ sandhāya, ‘‘yo pacchā’’tiādi vuttaṃ.

"යෝ පච්ඡා" යනු ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා එක්ව පිඬුසිඟා වැඩම නොකරන බවයි. සැබවින්ම මොවුහු ඵලසමාපත්තියෙහි ඇලී වෙසෙති. උදෑසනම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා වත් පිළිවෙත් පුරා සෙනසුනට වැදී, කාලය නියම කරගෙන ඵලසමාපත්තියට සමවැදී වැඩහිඳිති. ඔවුන් අතරින් යම් භික්ෂුවක් පළමුව භාවනාවෙන් නැගිටී ද, ඒ භික්ෂුව පිඬුසිඟා වැඩම කොට ආපසු පැමිණ දන් වළඳන ස්ථානයට අවුත් "භික්ෂූන් දෙනමක් පසුව එති, මම පළමුව ආවෙමි" යි දැනගනී. එවිට පාත්‍රය වසා තබා අසුන් පැනවීම් ආදිය සිදුකොට, තමාගේ පාත්‍රයෙහි සෑහෙන ප්‍රමාණයට පමණක් දානය තිබේ නම් වාඩි වී වළඳයි. ඉදින් අතිරික්තයක් තිබේ නම් එය දානය ඉතිරි කරන භාජනයට දමා, එය වසා තබා වළඳයි. දන් වළඳා අවසන් වූ පසු පාත්‍රය සෝදා වියළා පාත්‍ර මල්ලේ බහා තබා, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන තමන් වසන ස්ථානයට වඩියි. දෙවනුව වඩින භික්ෂුව ද වැඩම කළ සැනින්ම "එක් අයෙකු පළමුව ආ බවත්, එක් අයෙකු පසුව එන බවත්" දැනගනී. ඒ භික්ෂුව ද තමාගේ පාත්‍රයෙහි දානය සෑහෙන ප්‍රමාණයට තිබේ නම් වළඳයි. ඉදින් මදි නම් අර භාජනයෙන් ගෙන වළඳයි. අතිරික්ත නම් එම භාජනයට දමා සෑහෙන ප්‍රමාණය වළඳා පෙර ස්ථවිරයන් මෙන් තමන් වසන ස්ථානයට වඩියි. තෙවන භික්ෂුව ද පැමිණි වහාම "දෙනම පළමුව ආ බවත්, මම අවසානයට පැමිණි බවත්" දැනගනී. ඔහු ද දෙවන ස්ථවිරයන් මෙන් වළඳා, දන් වළඳා අවසානයේ පාත්‍රය සෝදා වියළා පාත්‍ර මල්ලේ බහා තබා, අසුන් අස්පස් කර තබයි. පැන් කළයේ හෝ පරිභෝජන කළයේ ඉතිරි ජලය ඉවත් කොට කළ ගෙඩි මුන්චහ කරයි. දානය ඉතිරි කරන භාජනයේ ඉතිරි බත් තිබේ නම් එය පෙර කී පරිදි බැහැර කොට භාජනය සෝදා තබයි. දන්හල අමදියි. ඉන්පසු කුණු රොඩු ඉවත් කොට කොස්ස වේයන් නොකන තැනක තබා පාත්‍ර සිවුරු ගෙන තමන් වසන ස්ථානයට වඩියි. මෙය එම ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විහාරයෙන් බැහැර ආරණ්‍යයේ දන් වළඳන ස්ථානයෙහි පිළිපදින වත් පිළිවෙතයි. මෙය අරභයා "යෝ පච්ඡා" යනාදිය වදාරන ලදී.

---

Yo passatītiādi pana nesaṃ antovihāre vattanti veditabbaṃ. Tattha vaccaghaṭanti ācamanakumbhiṃ. Rittanti rittakaṃ. Tucchanti tasseva vevacanaṃ. Avisayhanti ukkhipituṃ asakkuṇeyyaṃ, atibhāriyaṃ. Hatthavikārenāti hatthasaññāya. Te kira pānīyaghaṭādīsu yaṃkiñci tucchakaṃ gahetvā pokkharaṇiṃ gantvā anto ca bahi ca dhovitvā udakaṃ parissāvetvā tīre ṭhapetvā aññaṃ bhikkhuṃ hatthavikārena āmantenti, odissa vā anodissa vā saddaṃ na karonti. Kasmā odissa saddaṃ na karonti? Taṃ bhikkhuṃ saddo bādheyyāti. Kasmā anodissa saddaṃ na karonti? Anodissa sadde dinne, ‘‘ahaṃ pure, ahaṃ pure’’ti dvepi nikkhameyyuṃ, tato dvīhi kattabbakamme tatiyassa kammacchedo bhaveyya. Saṃyatapadasaddo pana hutvā aparassa bhikkhuno divāṭṭhānasantikaṃ gantvā tena diṭṭhabhāvaṃ ñatvā hatthasaññaṃ karoti, tāya saññāya itaro āgacchati, tato dve janā hatthena hatthaṃ saṃsibbantā dvīsu hatthesu ṭhapetvā upaṭṭhapenti. Taṃ sandhāyāha – ‘‘hatthavikārena dutiyaṃ āmantetvā hatthavilaṅghakena upaṭṭhapemā’’ti.

"යෝ පස්සති" යනාදිය ඔවුන්ගේ විහාරය ඇතුළත වත් පිළිවෙත් ලෙස දත යුතුය. එහි "වච්චඝටං" යනු සෝදන පැන් කළයයි. "රිත්තං" යනු හිස් වූ යන්නයි. "තුච්ඡකං" යනු ද එහිම පර්යාය වචනයකි. "අවිසය්හං" යනු එසවීමට නොහැකි තරම් ඉතා බර වූ දෙයයි. "හත්ථවිකාරේන" යනු අතින් කරනු ලබන සංඥාවෙනි. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පැන් කළ ආදියෙන් යම් හිස් කළයක් දැක එය ගෙන පොකුණට ගොස් ඇතුළත හා පිටත සෝදා පැන් පෙරා ඉවුරේ තබා, අනෙක් භික්ෂුවට අතින් සංඥා කොට කැඳවති. නම කියා හෝ ශබ්ද නොකරති. ඇයි නම කියා ශබ්ද නොකරන්නේ? ඒ ශබ්දය එම භික්ෂුවට (භාවනාවට) බාධාවක් විය හැකි බැවිනි. ඇයි නිකම්ම හෝ ශබ්ද නොකරන්නේ? එසේ කළහොත් "මම පළමුව, මම පළමුව" කියා දෙදෙනාම එන්නට ඉඩ ඇති බැවිනි. එවිට දෙදෙනෙකු කළ යුතු වැඩකදී තුන්වැන්නාගේ වැඩ කටයුතු ප්‍රමාද විය හැක. එබැවින් සංයමයෙන් යුතුව පාද තබමින් අනෙක් භික්ෂුව වැඩසිටින දිවා ස්ථානය අසලට ගොස් ඔහු තමා දකින බව දැන අතින් සංඥා කරයි. එම සංඥාවෙන් අනෙක් භික්ෂුව පැමිණේ. එවිට දෙදෙනාම අත් පටලවාගෙන (අත්වැල් බැඳගෙන) බර වූ භාජනය ඔසවා තබති. එය අරභයා "අතින් සංඥා කොට දෙවැන්නා කැඳවා අත් වැල් බැඳගෙන ඔසවා තබමු" යයි වදාරන ලදී.

---

Pañcāhikaṃ kho panāti cātuddase pannarase aṭṭhamiyanti idaṃ tāva pakatidhammassavanameva, taṃ akhaṇḍaṃ katvā pañcame pañcame divase dve therā nātivikāle nhāyitvā anuruddhattherassa vasanaṭṭhānaṃ gacchanti. Tattha tayopi nisīditvā tiṇṇaṃ piṭakānaṃ aññatarasmiṃ aññamaññaṃ pañhaṃ pucchanti[Pg.145], aññamaññaṃ vissajjenti, tesaṃ evaṃ karontānaṃyeva aruṇaṃ uggacchati. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Ettāvatā therena bhagavatā appamādalakkhaṇaṃ pucchitena pamādaṭṭhānesuyeva appamādalakkhaṇaṃ vissajjitaṃ hoti. Aññesañhi bhikkhūnaṃ bhikkhācāraṃ pavisanakālo, nikkhamanakālo, nivāsanaparivattanaṃ, cīvarapārupanaṃ, antogāme piṇḍāya caraṇaṃ dhammakathanaṃ, anumodanaṃ, gāmato nikkhamitvā bhattakiccakaraṇaṃ, pattadhovanaṃ, pattaosāpanaṃ, pattacīvarapaṭisāmananti papañcakaraṇaṭṭhānāni etāni. Tasmā thero amhākaṃ ettakaṃ ṭhānaṃ muñcitvā pamādakālo nāma natthīti dassento pamādaṭṭhānesuyeva appamādalakkhaṇaṃ vissajjesi.

"පඤ්චාහිකං ඛෝ පන" යනු තුදුස්වක, පසළොස්වක සහ අටවක යන සාමාන්‍ය ධර්ම ශ්‍රවණය සිදුවන දිනවල එය නොකඩවා කරමින්, සෑම පස්වන දිනකම ස්ථවිරයන් දෙනම හවස් යාමයේ ස්නානය කර අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ වැඩසිටින ස්ථානයට වඩිති. එහිදී තිදෙනාම වැඩසිටිමින් ත්‍රිපිටකයෙන් යම් කොටසක් ගැන එකිනෙකාගෙන් ප්‍රශ්න විචාරති, එකිනෙකාට පිළිතුරු දෙති. ඔවුන් මෙසේ ධර්ම සාකච්ඡා කරද්දීම අරුණෝදය උදා වෙයි. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී. මෙතෙක් කළ විස්තරයෙන් පැහැදිලි වන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසූ අප්‍රමාදය පිළිබඳ ලක්ෂණයට ස්ථවිරයන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන්නේ ප්‍රමාදයට කරුණු ඇති තැන්හිම අප්‍රමාදය පෙන්වමින් බවයි. මන්ද, අනෙක් භික්ෂූන්ට පිඬුසිඟා යෑමට සූදානම් වීම, ආපසු පැමිණීම, සිවුරු හැඳීම පෙරවීම, ගමට වැඩීම, ධර්ම දේශනා කිරීම, අනුමෝදනාව, දන් වැළඳීම, පාත්‍ර සේදීම, වියළීම හා පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කිරීම යන මේවා ප්‍රමාදය ඇති කරන (කල්ගත වන) කරුණුය. එබැවින් අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ "අපට මෙවැනි කරුණු බැහැර කළ විට ප්‍රමාද වීමට කාලයක් නැත" යි පෙන්වා දෙමින් අප්‍රමාද ලක්ෂණය විස්තර කළහ.

---

328. Athassa bhagavā sādhukāraṃ datvā paṭhamajjhānaṃ pucchanto puna atthi pana votiādimāha. Tattha uttari manussadhammāti manussadhammato uttari. Alamariyañāṇadassanavisesoti ariyabhāvakaraṇasamattho ñāṇaviseso. Kiñhi no siyā, bhanteti kasmā, bhante, nādhigato bhavissati, adhigatoyevāti. Yāva devāti yāva eva.

328. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාධුකාර දී ප්‍රථම ධ්‍යානය ගැන විමසමින් නැවතත් "අත්ථි පන වෝ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "උත්තරි මනුස්සධම්මා" යනු මනුෂ්‍ය ධර්මයට (දස කුසල කර්මපථවලට) වඩා උසස් වූ යන්නයි. "අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසෝ" යනු ආර්ය භාවය ඇති කිරීමට සමත් වූ විශේෂිත ඥාන දර්ශනයයි. "කිං නෝ සියා භන්තේ" යනු "ස්වාමීනි, අපට එය නොවන්නේ මන්ද? (අප එය ලබා ඇත)" යන්නයි. "යාව දේවා" යනු "යම් තාක්ම" යන්නයි.

---

329. Evaṃ paṭhamajjhānādhigame byākate dutiyajjhānādīni pucchanto etassa pana votiādimāha. Tattha samatikkamāyāti samatikkamatthāya. Paṭippassaddhiyāti paṭippassaddhatthāya. Sesaṃ sabbattha vuttanayeneva veditabbaṃ. Pacchimapañhe pana lokuttarañāṇadassanavasena adhigataṃ nirodhasamāpattiṃ pucchanto alamariyañāṇadassanavisesoti āha. Theropi pucchānurūpeneva byākāsi. Tattha yasmā vedayitasukhato avedayitasukhaṃ santataraṃ paṇītataraṃ hoti, tasmā aññaṃ phāsuvihāraṃ uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā na samanupassāmāti āha.

329. මෙසේ ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබීම ගැන ප්‍රකාශ කළ පසු, දෙවන ධ්‍යානය ආදිය ගැන විමසමින් "ඒතස්ස පන වෝ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "සමතික්කමාය" යනු ඉක්මවා යාම සඳහා යන්නයි. "පටිප්පස්සද්ධියා" යනු සන්සිඳීම සඳහා යන්නයි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පෙර කී පරිදිම දත යුතුය. අවසාන ප්‍රශ්නයේදී ලෝකෝත්තර ඥාන දර්ශනය වශයෙන් ලබන නිරෝධ සමාපත්තිය ගැන විමසමින් "අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසෝ" යයි වදාළ සේක. ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ප්‍රශ්නයට අනුරූපව පිළිතුරු දුන්හ. එහිදී විඳිනා සැපයට (ධ්‍යාන සුඛයට) වඩා නොවිඳිනා සැපය (නිරෝධ සමාපත්ති සැපය) ඉතා ශාන්ත හා ප්‍රණීත බැවින්, "මීට වඩා උසස් හෝ ප්‍රණීත වෙනත් පහසු විහරණයක් අපි නොදකිමු" යි වදාරන ලදී.

---

330. Dhammiyā kathāyāti sāmaggirasānisaṃsappaṭisaṃyuttāya dhammiyā kathāya. Sabbepi te catūsu saccesu pariniṭṭhitakiccā, tena tesaṃ paṭivedhatthāya kiñci kathetabbaṃ natthi. Sāmaggirasena pana ayañca ayañca ānisaṃsoti sāmaggirasānisaṃsameva nesaṃ bhagavā kathesi. Bhagavantaṃ anusaṃyāyitvāti anugantvā. Te kira bhagavato pattacīvaraṃ gahetvā thokaṃ [Pg.146] agamaṃsu, atha bhagavā vihārassa pariveṇapariyantaṃ gatakāle, ‘‘āharatha me pattacīvaraṃ, tumhe idheva tiṭṭhathā’’ti pakkāmi. Tato paṭinivattitvāti tato ṭhitaṭṭhānato nivattitvā. Kiṃ nu kho mayaṃ āyasmatoti bhagavantaṃ nissāya pabbajjādīni adhigantvāpi attano guṇakathāya aṭṭiyamānā adhigamappicchatāya āhaṃsu. Imāsañca imāsañcāti paṭhamajjhānādīnaṃ lokiyalokuttarānaṃ. Cetasā ceto paricca viditoti ajja me āyasmanto lokiyasamāpattiyā vītināmesuṃ, ajja lokuttarāyāti evaṃ cittena cittaṃ paricchinditvā viditaṃ. Devatāpi meti, bhante anuruddha, ajja ayyo nandiyatthero, ajja ayyo kimilatthero imāya ca imāya ca samāpattiyā vītināmesīti evamārocesunti attho. Pañhābhipuṭṭhenāti tampi mayā sayaṃ viditanti vā devatāhi ārocitanti vā ettakeneva mukhaṃ me sajjanti kathaṃ samuṭṭhāpetvā apuṭṭheneva me na kathitaṃ. Bhagavatā pana pañhābhipuṭṭhena pañhaṃ abhipucchitena satā byākataṃ, tatra me kiṃ na rocathāti āha.

330. "ධම්මියා කථායා" යනු සමඟියේ ආනිසංස පිළිබඳ වූ ධාර්මික කථාවයි. ඒ සියලු ස්ථවිරයන් වහන්සේලා චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර කටයුතු නිම කළ (රහත් වූ) බැවින් ඔවුන්ට අවබෝධය පිණිස අමුතුවෙන් කිව යුතු ධර්මයක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට සමඟියේ ආනිසංස පිළිබඳවම දේශනා කළ සේක. "භගවන්තං අනුසංයායිත්වා" යනු පසුපස ගොස් යන්නයි. ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන මඳ දුරක් වැඩම කළහ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විහාරයේ පරිවේණ සීමාවට පැමිණි කල්හි "මාගේ පාත්‍ර සිවුරු දෙන්න, ඔබලා මෙතැනම නවතින්න" යැයි වදාරා වැඩම කළ සේක. "තතෝ පටිනිවත්තිත්වා" යනු සිටි තැනින් ආපසු හැරී පැමිණ යන්නයි. "කිං නු ඛෝ මයං ආයස්මතෝ" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසා පැවිදි වී ධර්මාවබෝධය ලැබුවද, තමන්ගේ ගුණ ප්‍රකාශ කිරීමට ඇති අකමැත්ත නිසා හා අල්පේච්ඡතාවය නිසා කළ කථාවයි. "ඉමාසඤ්ච ඉමාසඤ්ච" යනු ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධර්මයන් පිළිබඳවයි. "චේතසා චේතෝ පරිච්ච විදිතෝ" යනු අද මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේලා ලෞකික සමාපත්තියෙන් කල් ගෙවූහ, අද ලෝකෝත්තර සමාපත්තියෙන් කල් ගෙවූහ යනාදී වශයෙන් මගේ සිතින් ඔවුන්ගේ සිත පිරිසිඳ දැනගත් බවයි. "දේවතාපි මේ" යනු "ස්වාමීනි අනුරුද්ධයෙනි, අද නන්දිය ස්ථවිරයන් වහන්සේ සහ කිමිල ස්ථවිරයන් වහන්සේ මේ මේ සමාපත්තිවලින් කල් ගෙවූහ" යි දේවතාවන් විසින් දන්වන ලද බවයි. "පඤ්හාභිපුට්ඨේන" යනු ඒ ධර්මය මා විසින්ම තනිවම දැනගන්නා ලදී හෝ දේවතාවන් විසින් දන්වන ලදී හෝ යනුවෙන් පමණක් මුව විවෘත කොට කථා නොකළේ ඇයිද යත්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රශ්න විමසන ලදුව, එම විමසන ලද ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් මෙය ප්‍රකාශ කළ බවයි. එහිදී "එය මට ප්‍රිය නොවුණේ කුමක් නිසාද?" යි විමසූ සේක.

---

331. Dīghoti ‘‘maṇi māṇivaro dīgho, atho serīsako sahā’’ti (dī. ni. 3.293) evaṃ āgato aṭṭhavīsatiyā yakkhasenāpatīnaṃ abbhantaro eko devarājā. Parajanoti tasseva yakkhassa nāmaṃ. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti so kira vessavaṇena pesito etaṃ ṭhānaṃ gacchanto bhagavantaṃ sayaṃ pattacīvaraṃ gahetvā giñjakāvasathato gosiṅgasālavanassa antare disvā bhagavā attanā pattacīvaraṃ gahetvā gosiṅgasālavane tiṇṇaṃ kulaputtānaṃ santikaṃ gacchati. Ajja mahatī dhammadesanā bhavissati. Mayāpi tassā desanāya bhāginā bhavitabbanti adissamānena kāyena satthu padānupadiko gantvā avidūre ṭhatvā dhammaṃ sutvā satthari gacchantepi na gato, – ‘‘ime therā kiṃ karissantī’’ti dassanatthaṃ pana tattheva ṭhito. Atha te dve there anuruddhattheraṃ paliveṭhente disvā, – ‘‘ime therā bhagavantaṃ nissāya pabbajjādayo sabbaguṇe adhigantvāpi bhagavatova maccharāyanti, na sahanti, ativiya nilīyanti paṭicchādenti, na dāni tesaṃ paṭicchādetuṃ dassāmi, pathavito yāva [Pg.147] brahmalokā etesaṃ guṇe pakāsessāmī’’ti cintetvā yena bhagavā tenupasaṅkami.

331. "දීඝෝ" යනු 'පණිමානිචරෝ දීඝෝ' යනාදී වශයෙන් සඳහන් වන අටවිසි යක්ෂ සේනාධිපතීන් අතර සිටින එක් දිව්‍ය රාජයෙකි. "පරජනෝ" යනු එම යක්ෂයාගේම නමයි. "යේන භගවා තේනුපසංකමි" යනු ඒ දීඝ පරජන නම් යක්ෂයා වෛශ්‍රවණ දිව්‍ය රාජයා විසින් යම් කටයුත්තකට යවන ලදුව යන අතරතුර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේම පාත්‍ර සිවුරු ගෙන ගිඤ්ජකාවසථයේ සිට ගෝසිංගසාල වනයට වඩිනු දැක, "අද මහා ධර්ම දේශනාවක් සිදුවනු ඇත, මම ද එම දේශනාවෙහි කොටස්කරුවෙකු විය යුතුය" යි සිතා නොපෙනෙන කයකින් බුදුන් වහන්සේගේ පියවර අනුගමනය කරමින් ගොස්, නුදුරින් හිඳ ධර්මය අසා, බුදුන් වහන්සේ වැඩම කළ පසුත් නොගොස් "මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා කුමක් කරත්ද?" යන්න බැලීම පිණිස එහිම රැඳී සිටියේය. ඉක්බිති ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දෙදෙනා අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ පිරිවරා සිටිනු දැක, "මේ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසා පැවිදි බව ආදී සියලු ගුණධර්ම ලැබුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි පවා තම ගුණ වසන් කරති, ඒවා ඉවසා නොසිටිති, අතිශයින් සැඟවී සිටිති; දැන් මම මොවුන්ට ඒවා වසන් කිරීමට ඉඩ නොදෙමි, පොළොවේ සිට බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා මොවුන්ගේ ගුණ පතළ කරමි" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය.

---

Lābhā vata, bhanteti ye, bhante, vajjiraṭṭhavāsino bhagavantañca ime ca tayo kulaputte passituṃ labhanti, vandituṃ labhanti, deyyadhammaṃ dātuṃ labhanti, dhammaṃ sotuṃ labhanti, tesaṃ lābhā, bhante, vajjīnanti attho. Saddaṃ sutvāti so kira attano yakkhānubhāvena mahantaṃ saddaṃ katvā sakalaṃ vajjiraṭṭhaṃ ajjhottharanto taṃ vācaṃ nicchāresi. Tena cassa tesu rukkhapabbatādīsu adhivatthā bhummā devatā saddaṃ assosuṃ. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘saddaṃ sutvā’’ti. Anussāvesunti mahantaṃ saddaṃ sutvā sāvesuṃ. Esa nayo sabbattha. Yāva brahmalokāti yāva akaniṭṭhabrahmalokā. Tañcepi kulanti, ‘‘amhākaṃ kulato nikkhamitvā ime kulaputtā pabbajitā evaṃ sīlavanto guṇavanto ācārasampannā kalyāṇadhammā’’ti evaṃ tañcepi kulaṃ ete tayo kulaputte pasannacittaṃ anussareyyāti evaṃ sabbattha attho daṭṭhabbo. Iti bhagavā yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

"ලාභා වත භන්තේ" යනු "ස්වාමීනි, යම් වජ්ජි රට වැසියෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද මේ කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා ද දැකීමට ලබත්ද, වැඳීමට ලබත්ද, දානය පිරිනැමීමට ලබත්ද, ධර්මය ඇසීමට ලබත්ද, ස්වාමීනි, ඒ වජ්ජීන්ට එය මහත් ලාභයකි" යන්න අර්ථයයි. "සද්දං සුත්වා" යනු ඒ දීඝ පරජන යක්ෂයා තමාගේ යක්ෂානුභාවයෙන් මහත් හඬක් නගා මුළු වජ්ජි රටම පිරෙන සේ ඒ වචනය ප්‍රකාශ කළ බවයි. එම හේතුවෙන් ඒ ඒ ගස්වල හා පර්වතවල වසන භූමාටු දේවතාවෝ ද එම හඬ ඇසූහ. එය අරභයා "සද්දං සුත්වා" යැයි කියන ලදී. "අනුස්සාවේසුං" යනු එම මහා හඬ අසා ඔවුහු ද ඒ හඬ පතළ කළහ යන්නයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමයයි. "යාව බ්‍රහ්මලෝකා" යනු අකනිට්ඨ බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා යන්නයි. "තඤ්චේපි කුලං" යනු "අපගේ කුලයෙන් නික්ම පැවිදි වූ මේ කුලපුත්‍රයෝ මෙසේ සිල්වත් වෙති, ගුණවත් වෙති, ආචාර සම්පන්න වෙති, කල්‍යාණ ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වෙති" යි ඒ ඒ කුලවල අය ද මේ කුලපුත්‍රයන් තිදෙනා කෙරෙහි පැහැදුණු සිතින් සිහිපත් කරත් නම් යනාදී වශයෙන් සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුසන්ධි ගළපා දේශනාව නිම කළ සේක.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපඤ්චසූදනී නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවයි.

---

Cūḷagosiṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළගෝසිංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

2. Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā

2. මහාගෝසිංග සූත්‍ර වර්ණනාව

---

332. Evaṃ me sutanti mahāgosiṅgasuttaṃ. Tattha gosiṅgasālavanadāyeti idaṃ vasanaṭṭhānadassanatthaṃ vuttaṃ. Aññesu hi suttesu, ‘‘sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme’’ti evaṃ paṭhamaṃ gocaragāmaṃ dassetvā pacchā vasanaṭṭhānaṃ dasseti. Imasmiṃ pana mahāgosiṅgasutte bhagavato gocaragāmo anibandho, kocideva gocaragāmo bhavissati. Tasmā vasanaṭṭhānameva paridīpitaṃ. Araññanidānakaṃ nāmetaṃ suttanti. Sambahulehīti bahukehi. Abhiññātehi abhiññātehīti sabbattha vissutehi pākaṭehi. Therehi sāvakehi saddhinti pātimokkhasaṃvarādīhi thirakārakeheva dhammehi samannāgatattā therehi, savanante jātattā sāvakehi saddhiṃ ekato. Idāni te there [Pg.148] sarūpato dassento, āyasmatā ca sāriputtenātiādimāha. Tatthāyasmā sāriputto attano sīlādīhi guṇehi buddhasāsane abhiññāto. Cakkhumantānaṃ gaganamajjhe ṭhito sūriyo viya cando viya, samuddatīre ṭhitānaṃ sāgaro viya ca pākaṭo paññāto. Na kevalañcassa imasmiṃ sutte āgataguṇavaseneva mahantatā veditabbā, ito aññesaṃ dhammadāyādasuttaṃ anaṅgaṇasuttaṃ sammādiṭṭhisuttaṃ sīhanādasuttaṃ rathavinītaṃ mahāhatthipadopamaṃ mahāvedallaṃ cātumasuttaṃ dīghanakhaṃ anupadasuttaṃ sevitabbāsevitabbasuttaṃ saccavibhaṅgasuttaṃ piṇḍapātapārisuddhi sampasādanīyaṃ saṅgītisuttaṃ dasuttarasuttaṃ pavāraṇāsuttaṃ (saṃ. ni. 1.215 ādayo) susimasuttaṃ therapañhasuttaṃ mahāniddeso paṭisambhidāmaggo therasīhanādasuttaṃ abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi suttānaṃ vasena therassa mahantatā veditabbā. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.188-189) vuttaṃ.

332. "ඒවං මේ සුතං" යනු මහාගෝසිංග සූත්‍රයයි. එහි "ගෝසිංගසාලවනදායේ" යන්න පවසා ඇත්තේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානය දැක්වීම පිණිසය. මක්නිසාද යත්, සෙසු සූත්‍රවල "සැවැත් නුවර අනේපිඬු සිටුතුමාගේ ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක" යනුවෙන් පළමුව ගොදුරු ගම දක්වා පසුව වැඩසිටි ස්ථානය දක්වන බැවිනි. නමුත් මෙම මහාගෝසිංග සූත්‍රයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නියමිත වූ ගොදුරු ගමක් නොමැති අතර කිසියම් ගොදුරු ගමක් වනු ඇත. එබැවින් වැඩසිටි ස්ථානයම පමණක් ප්‍රකාශ කරන ලදී. මෙය ආරණ්‍ය නිදානයක් කොට ඇති සූත්‍රයක් ලෙස දත යුතුය. "සම්බහුලේහි" යනු බොහෝ වූ යන්නයි. "අභිඤ්ඤාතේහි අභිඤ්ඤාතේහි" යනු සෑම තැනකම ප්‍රකට වූ හෙවත් ප්‍රසිද්ධ වූ යන්නයි. "ථේරේහි සාවකේහි සද්ධිං" යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවරය ආදී ස්ථිර ගුණධර්මවලින් යුක්ත බැවින් "ස්ථවිර" (ථේර) නම් වූ ද, ධර්ම ශ්‍රවණය අවසානයේ උපන් බැවින් "ශ්‍රාවක" (සාවක) නම් වූ ද උතුමන් සමඟ එක්ව යන්නයි. දැන් එම ස්ථවිරයන් වහන්සේලාගේ නාමයන් දක්වමින් "ආයුෂ්මතා ච සාරිපුත්තේන" යනාදිය වදාළ සේක. එහි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ ශීලාදී ගුණයන් නිසා බුද්ධ ශාසනයෙහි අතිශයින් ප්‍රකටය. නෙත් ඇත්තවුන්ට අහස මැද රැඳි සූර්යයා මෙන් ද චන්ද්‍රයා මෙන් ද, මුහුදු වෙරළෙහි සිටින්නවුන්ට සාගරය මෙන් ද උන්වහන්සේ ප්‍රකටව දන්නා ලදහ. උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙම සූත්‍රයෙහි සඳහන් ගුණයන්ගෙන් පමණක් නොව, මෙයට අමතරව ධම්මදායාද සූත්‍රය, අනංගණ සූත්‍රය, සම්මාදිට්ඨි සූත්‍රය, චූළසීහනාද සූත්‍රය, රථවිනීත සූත්‍රය, මහාහත්ථිපදෝපම සූත්‍රය, මහාවේදල්ල සූත්‍රය, චාතුම සූත්‍රය, දීඝනඛ සූත්‍රය, අනුපද සූත්‍රය, සේවිතබ්බාසේවිතබ්බ සූත්‍රය, සච්චවිභංග සූත්‍රය, පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධි සූත්‍රය, සම්පසාදනීය සූත්‍රය, සංගීති සූත්‍රය, දසුත්තර සූත්‍රය, පවාරණා සූත්‍රය, සුසිම සූත්‍රය, ථේරපඤ්හ සූත්‍රය, මහැනිද්දේසය, පටිසම්භිදාමග්ගය, ථේරසීහනාද සූත්‍රය, අභිනිෂ්ක්‍රමණය සහ ඒතදග්‍ර පාලිය යන මේ සූත්‍රයන්ගේ ද මහිමයෙන් දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ මහා ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ සාරිපුත්ත අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

---

Mahāmoggallānopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa anumānasuttaṃ, cūḷataṇhāsaṅkhayasuttaṃ māratajjaniyasuttaṃ pāsādakampanaṃ sakalaṃ iddhipādasaṃyuttaṃ nandopanandadamanaṃ yamakapāṭihāriyakāle devalokagamanaṃ vimānavatthu petavatthu therassa abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ iddhimantānaṃ yadidaṃ mahāmoggallāno’’ti (a. ni. 1.190) vuttaṃ.

මහා මොග්ගල්ලාන ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ශීලාදී ගුණවලින් මෙන්ම මෙම සූත්‍රයෙහි එන ගුණවලින් ද සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් මෙන් ප්‍රකට වූහ, ප්‍රසිද්ධ වූහ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූහ. තවද උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය අනුමාන සූත්‍රය, චූළතණ්හාසංඛය සූත්‍රය, මාරතජ්ජනීය සූත්‍රය, වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය කම්පා කිරීම, සමස්ත ඉද්ධිපාද සංයුක්තය, නන්දෝපනන්ද නා රජු දමනය කිරීම, යමක මහා ප්‍රාතිහාර්ය අවස්ථාවෙහි දිව්‍ය ලෝකයට වැඩම කිරීම, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු, උන්වහන්සේගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය සහ ඒතදග්‍රය ලැබීම යන කරුණුවලින් දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ සෘද්ධිමත් ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා මොග්ගල්ලාන අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

---

Mahākassapopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa cīvaraparivattanasuttaṃ jiṇṇacīvarasuttaṃ (saṃ. ni. 2.154 ādayo) candopamaṃ sakalaṃ kassapasaṃyuttaṃ mahāariyavaṃsasuttaṃ therassa abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhutavādānaṃ yadidaṃ mahākassapo’’ti (a. ni. 1.191) vuttaṃ.

මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ශීලාදී ගුණවලින් මෙන්ම මෙම සූත්‍රයෙහි එන ගුණවලින් ද සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් මෙන් ප්‍රකට වූහ, ප්‍රසිද්ධ වූහ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූහ. තවද උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය චීවරපරිවත්තන සූත්‍රය, ජිණ්ණචීවර සූත්‍රය, චන්දෝපම සූත්‍රය, සමස්ත කාශ්‍යප සංයුක්තය, මහා අරියවංස සූත්‍රය, උන්වහන්සේගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය සහ ඒතදග්‍රය ලැබීම යන කරුණුවලින් දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ ධුතාංගධාරී ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා කාශ්‍යප අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

---

Anuruddhattheropi [Pg.149] sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa cūḷagosiṅgasuttaṃ naḷakapānasuttaṃ anuttariyasuttaṃ upakkilesasuttaṃ anuruddhasaṃyuttaṃ mahāpurisavitakkasuttaṃ therassa abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dibbacakkhukānaṃ yadidaṃ anuruddho’’ti (a. ni. 1.192) vuttaṃ.

අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ශීලාදී ගුණවලින් මෙන්ම මෙම සූත්‍රයෙහි එන ගුණවලින් ද මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් මෙන් ප්‍රකට වූහ, ප්‍රසිද්ධ වූහ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූහ. තවද උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය චූළගෝසිංග සූත්‍රය, නළකපාන සූත්‍රය, අනුත්තරිය සූත්‍රය, උපක්කිලේස සූත්‍රය, අනුරුද්ධ සංයුක්තය, මහාපුරිසවිතක්ක සූත්‍රය, උන්වහන්සේගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය සහ ඒතදග්‍රය ලැබීම යන කරුණුවලින් දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ අනුරුද්ධ අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

---

Āyasmatā ca revatenāti ettha pana dve revatā khadiravaniyarevato ca kaṅkhārevato ca. Tattha khadiravaniyarevato dhammasenāpatittherassa kaniṭṭhabhātiko, na so idha adhippeto. ‘‘Akappiyo guḷo, akappiyā muggā’’ti (mahāva. 272) evaṃ kaṅkhābahulo pana thero idha revatoti adhippeto. Sopi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa abhinikkhamanenapi etadaggenapi mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ jhāyīnaṃ yadidaṃ kaṅkhārevato’’ti (a. ni. 1.204) vuttaṃ.

"ආයුෂ්මතා ච රේවතේන" යන්නෙහි රේවත ස්ථවිරවරුන් දෙදෙනෙකු වෙති; එනම් ඛදිරවනිය රේවත සහ කංඛාරේවත යනුවෙනි. එහි ඛදිරවනිය රේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ බාල සහෝදරයාය; මෙහිදී උන්වහන්සේ අදහස් නොකෙරේ. නමුත් "හකුරු කැප නොවේ, මුං ඇට කැප නොවේ" යනාදී වශයෙන් විනය කරුණු කෙරෙහි බොහෝ සැක සංකා ඇති කරගත් කංඛාරේවත ස්ථවිරයන් වහන්සේම මෙහි "රේවත" යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. උන්වහන්සේ ද ශීලාදී ගුණවලින් මෙන්ම මෙම සූත්‍රයෙහි එන ගුණවලින් ද අනුරුද්ධ ස්ථවිරයන් මෙන් ප්‍රකට වූහ, ප්‍රසිද්ධ වූහ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූහ. තවද උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය අභිනිෂ්ක්‍රමණයෙන් ද ඒතදග්‍රයෙන් ද දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ ධ්‍යානලාභී ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ කංඛාරේවත අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

---

Ānandattheropi sīlādiguṇehi ceva imasmiṃ sutte āgataguṇehi ca thero viya abhiññāto pākaṭo mahā. Apicassa sekkhasuttaṃ bāhitikasuttaṃ āneñjasappāyaṃ gopakamoggallānaṃ bahudhātukaṃ cūḷasuññataṃ mahāsuññataṃ acchariyabbhutasuttaṃ bhaddekarattaṃ mahānidānaṃ mahāparinibbānaṃ subhasuttaṃ cūḷaniyalokadhātusuttaṃ abhinikkhamanaṃ etadagganti imesampi vasena mahantabhāvo veditabbo. Etadaggasmiñhi, ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223) vuttaṃ.

ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ද ශීලාදී ගුණවලින් මෙන්ම මෙම සූත්‍රයෙහි එන ගුණවලින් ද රේවත ස්ථවිරයන් මෙන් ප්‍රකට වූහ, ප්‍රසිද්ධ වූහ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූහ. තවද උන්වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය සේඛ සූත්‍රය, බාහිතික සූත්‍රය, ආනෙඤ්ජසප්පාය සූත්‍රය, ගෝපකමොග්ගල්ලාන සූත්‍රය, බහුධාතුක සූත්‍රය, චූළසුඤ්ඤත සූත්‍රය, මහාසුඤ්ඤත සූත්‍රය, අච්ඡරියබ්භුත සූත්‍රය, භද්දේකරත්ත සූත්‍රය, මහානිදාන සූත්‍රය, මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රය, සුභ සූත්‍රය, චූළනියලෝකධාතු සූත්‍රය, උන්වහන්සේගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය සහ ඒතදග්‍රය ලැබීම යන කරුණුවලින් දත යුතුය. ඒතදග්‍ර පාලියෙහි "මහණෙනි, මගේ බහුශ්‍රැත ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ ආනන්ද අග්‍ර වන්නේය" යැයි වදාරන ලදී.

---

Aññehi ca abhiññātehi abhiññātehīti na kevalañca eteheva, aññehi ca mahāguṇatāya pākaṭehi abhiññātehi bahūhi therehi sāvakehi saddhiṃ bhagavā gosiṅgasālavanadāye viharatīti attho. Āyasmā hi sāriputto sayaṃ mahāpañño aññepi bahū mahāpaññe bhikkhū gahetvā tadā dasabalaṃ parivāretvā vihāsi. Āyasmā [Pg.150] mahāmoggallāno sayaṃ iddhimā, āyasmā mahākassapo sayaṃ dhutavādo, āyasmā anuruddho sayaṃ dibbacakkhuko, āyasmā revato sayaṃ jhānābhirato, āyasmā ānando sayaṃ bahussuto aññepi bahū bahussute bhikkhū gahetvā tadā dasabalaṃ parivāretvā vihāsi, evaṃ tadā ete ca aññe ca abhiññātā mahātherā tiṃsasahassamattā bhikkhū dasabalaṃ parivāretvā vihariṃsūti veditabbā.

‘අන්‍ය වූ ද ප්‍රකට වූ ද’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මේ මහා තෙරණුවන් පමණක් නොව, තවත් මහා ගුණවත් බව නිසා ප්‍රකට වූ, බොහෝ ප්‍රසිද්ධ ශ්‍රාවක මහා තෙරණුවන් සමඟ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගෝසිංග සාලවන නම් වූ උයනෙහි වැඩ වෙසෙන බවයි. සැබවින්ම ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්ත වූ සේක. උන්වහන්සේ තවත් බොහෝ මහා ප්‍රඥාවන්ත භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන එකල දසබලයන් වහන්සේට උපස්ථාන කරමින් වැඩ විසූහ. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලානයන් වහන්සේ සෘද්ධිමත් වූහ, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යපයන් වහන්සේ ධුතවාදී වූහ, ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධයන් වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂුසින් යුක්ත වූහ, ආයුෂ්මත් රේවතයන් වහන්සේ ධ්‍යාන කෙරෙහි ඇලුනු පියවි ඇත්තෝ වූහ, ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් වහන්සේ බහුශ්‍රුත වූහ. උන්වහන්සේ ද තවත් බොහෝ බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් පිරිවරාගෙන එකල දසබලයන් වහන්සේ වටා වැඩ විසූහ. මෙසේ එදින සාරිපුත්තයන් වහන්සේ ඇතුළු ප්‍රකට මහා තෙරණුවන් සහ තිස්දහසක් පමණ වූ මහා භික්ෂු සංඝයා දසබලයන් වහන්සේ පිරිවරාගෙන වැඩසිටි බව දත යුතුය.

---

Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattivivekato vuṭṭhito. Yenāyasmā mahākassapo tenupasaṅkamīti thero kira paṭisallānā vuṭṭhito pacchimalokadhātuṃ olokento vanante kīḷantassa mattakhattiyassa kaṇṇato patamānaṃ kuṇḍalaṃ viya, saṃharitvā samugge pakkhipamānaṃ rattakambalaṃ viya, maṇināgadantato patamānaṃ satasahassagghanikaṃ suvaṇṇapātiṃ viya ca atthaṃ gacchamānaṃ paripuṇṇapaṇṇāsayojanaṃ sūriyamaṇḍalaṃ addasa. Tadanantaraṃ pācīnalokadhātuṃ olokento nemiyaṃ gahetvā parivattayamānaṃ rajatacakkaṃ viya, rajatakūṭato nikkhamantaṃ khīradhārāmaṇḍaṃ viya, sapakkhe papphoṭetvā gaganatale pakkhandamānaṃ setahaṃsaṃ viya ca meghavaṇṇāya samuddakucchito uggantvā pācīnacakkavāḷapabbatamatthake sasalakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ ekūnapaṇṇāsayojanaṃ candamaṇḍalaṃ addasa. Tato sālavanaṃ olokesi. Tasmiñhi samaye sālarukkhā mūlato paṭṭhāya yāva aggā sabbapāliphullā dukūlapārutā viya, muttākalāpavinaddhā viya ca virociṃsu. Bhūmitalaṃ pupphasantharapūjāya paṭimaṇḍitaṃ viya, tattha tattha nipatantena pupphareṇunā lākhārasena siñcamānaṃ viya ca ahosi. Bhamaramadhukaragaṇā kusumareṇumadamattā upagāyamānā viya vanantaresu vicaranti. Tadā ca uposathadivasova hoti. Atha thero, ‘‘kāya nu kho ajja ratiyā vītināmessāmī’’ti cintesi, ariyasāvakā ca nāma piyadhammassavanā honti. Athassa etadahosi – ‘‘ajja mayhaṃ jeṭṭhabhātikassa dhammasenāpatittherassa santikaṃ gantvā dhammaratiyā vītināmessāmī’’ti. Gacchanto pana ekakova agantvā ‘‘mayhaṃ piyasahāyaṃ mahākassapattheraṃ gahetvā gamissāmī’’ti nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā yenāyasmā mahākassapo tenupasaṅkami.

‘පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ’ යනු ඵලසමාපත්ති විවේකයෙන් නැගී සිටි බවයි. ‘යෙනායුස්මා මහාකස්සපෝ තෙනුපසංකමී’ යනු මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවන් පටිසල්ලානයෙන් නැගී සිට බටහිර ලෝක ධාතුව දෙස බලන කල, වනයෙහි කෙළිනා රජකුගේ කනින් වැටෙන කුණ්ඩලාභරණයක් මෙන් ද, රත් පැහැති කම්බිලියක් පෙට්ටියක බහාලන්නාක් මෙන් ද, පබළු හා ඇත් දළින් කළ ආධාරකයකින් වැටෙන වටිනා රන් තලියක් මෙන් ද අස්තයට යන යොදුන් පනහක් පමණ වූ සූර්ය මණ්ඩලය දුටුහ. ඉන්පසු නැගෙනහිර ලෝක ධාතුව දෙස බලන විට, රිදී රෝදයක් කරකැවෙන්නාක් මෙන් ද, රිදී කළයකින් ගලා යන කිරි ධාරාවක් මෙන් ද, අහස් තලයට පියාඹන සුදු හංසයෙකු මෙන් ද වූ, සාව ලකුණින් පිරිපුන් යොදුන් හතළිස් නවයක් වූ චන්ද්‍ර මණ්ඩලය නැගෙනහිර සක්වළ පර්වත මුදුනින් පායා එනු දුටුහ. ඉක්බිති සාල වනය දෙස බැලූහ. ඒ අවස්ථාවෙහි සල් ගස් මුල සිට අග දක්වාම මල්වලින් පිරී ගොස්, සළු පොරවා ඇත්තාක් මෙන් ද මුතු හරින් සරසා ඇත්තාක් මෙන් ද බැබළුණි. මල් මකරන්දය හා පරාග වැටී පොළොව සායම් තැවරූවාක් මෙන් විය. මල් පැණියෙන් මත් වූ බඹර සමූහයා වනය පුරා ගී ගයන්නාක් මෙන් හැසිරුණහ. එදින උපෝසථ දිනයකි. එවිට තෙරණුවෝ, “අද මා කිනම් සතුටකින් කල් ගෙවන්නෙම්ද?” යි සිතූහ. ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ දහම් ඇසීමට ප්‍රිය කරති. එවිට උන්වහන්සේට මෙසේ සිතුණි: “අද මාගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ සොහොයුරු ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරණුවන් වෙත ගොස් ධර්ම රතියෙන් කාලය ගත කරන්නෙමි.” යමින් සිටියදී තනිව නොගොස් තම ප්‍රිය මිතුරු මහා කාශ්‍යප තෙරණුවන් ද කැඳවාගෙන යාමට සිතා, අසුනින් නැගිට සමකඩ ගසා දමා මහා කාශ්‍යප තෙරණුවන් වැඩසිටි තැනට වැඩි සේක.

---

Evamāvusoti [Pg.151] kho āyasmā mahākassapoti theropi yasmā piyadhammassavanova ariyasāvako, tasmā tassa vacanaṃ sutvā gacchāvuso, tvaṃ, mayhaṃ sīsaṃ vā rujjati piṭṭhi vāti kiñci lesāpadesaṃ akatvā tuṭṭhahadayova, ‘‘evamāvuso’’tiādimāha. Paṭissutvā ca nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā mahāmoggallānaṃ anubandhi. Tasmiṃ samaye dve mahātherā paṭipāṭiyā ṭhitāni dve candamaṇḍalāni viya, dve sūriyamaṇḍalāni viya, dve chaddantanāgarājāno viya, dve sīhā viya, dve byagghā viya ca virociṃsu. Anuruddhattheropi tasmiṃ samaye divāṭṭhāne nisinno dve mahāthere sāriputtattherassa santikaṃ gacchante disvā pacchimalokadhātuṃ olokento sūriyaṃ vanantaṃ pavisantaṃ viya, pācīnalokadhātuṃ olokento candaṃ vanantato uggacchantaṃ viya, sālavanaṃ olokento sabbapāliphullameva sālavanañca disvā ajja uposathadivaso, ime ca me jeṭṭhabhātikā dhammasenāpatissa santikaṃ gacchanti, mahantena dhammassavanena bhavitabbaṃ, ahampi dhammassavanassa bhāgī bhavissāmīti nisinnaṭṭhānato vuṭṭhāya cammakhaṇḍaṃ papphoṭetvā mahātherānaṃ padānupadiko hutvā nikkhami. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā ca mahāmoggallāno āyasmā ca mahākassapo āyasmā ca anuruddho yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkamiṃsū’’ti. Upasaṅkamiṃsūti. Paṭipāṭiyā ṭhitā tayo candā viya, sūriyā viya, sīhā viya ca virocamānā upasaṅkamiṃsu.

‘එවමාවුසෝ’ යනු ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ ද දහම් ඇසීමට ප්‍රිය කරන ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු වූ බැවින්, එම වචනය ඇසූ සැණින් “ආවුසෝ, ඔබ වඩින්න, මගේ හිස රදයි හෝ කොන්ද රදයි” ආදී කිසිදු නිදහසට කරුණක් නොකියා ඉතා ප්‍රසන්න සිතින් “එසේය ආවුසෝ” යැයි පැවසූහ. උන්වහන්සේ ද පිළිගෙන අසුනින් නැගිට සමකඩ ගසා දමා මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවන් පසුපස වැඩියහ. එකල ඒ මහා තෙරණුවන් දෙනම පිළිවෙළින් වඩිනා සඳ මඬල දෙකක් මෙන් ද, හිරු මඬල දෙකක් මෙන් ද, ඡද්දන්ත ඇත් රජුන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, සිංහයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද, ව්‍යාඝ්‍රයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද බැබළුණහ. අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ ද දහවල් කාලයෙහි වැඩසිටින තැන සිට, මේ මහා තෙරණුවන් දෙනම සාරිපුත්ත තෙරණුවන් වෙත වඩිනු දැක, බටහිර ලෝක ධාතුවෙහි බැස යන හිරු ද, නැගෙනහිර ලෝක ධාතුවෙන් පායා එන සඳ ද, මල් පිරී බැබළෙන සල් වනය ද දැක, “අද උපෝසථ දිනයකි, මාගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ සොහොයුරන් ධර්ම සේනාපතියන් වෙත වඩිති, අද මහත් වූ ධර්ම ශ්‍රවණයක් වනු ඇත, මම ද එයට සහභාගී වෙමි” යි සිතා අසුනින් නැගිට සමකඩ ගසා දමා එම මහා තෙරණුවන්ගේ පියවර පසුපස යමින් නික්මුණහ. එහෙයින් “ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ ද, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරණුවෝ ද, ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ ද ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ වෙත වැඩි සේක” යැයි වදාරන ලදී. උන්වහන්සේලා වඩින කල්හි පිළිවෙළින් සඳ තුනක් මෙන් ද, හිරු තුනක් මෙන් ද, සිංහයන් තුන් දෙනෙකු මෙන් ද බබළමින් වැඩි සේක.

---

333. Evaṃ upasaṅkamante pana te mahāthere āyasmā ānando attano divāṭṭhāne nisinnoyeva disvā, ‘‘ajja mahantaṃ dhammassavanaṃ bhavissati, mayāpi tassa bhāginā bhavitabbaṃ, na kho pana ekakova gamissāmi, mayhaṃ piyasahāyampi revatattheraṃ gahetvā gamissāmī’’ti sabbaṃ mahāmoggallānassa mahākassapassa anuruddhassa upasaṅkamane vuttanayeneva vitthārato veditabbaṃ. Iti te dve janā paṭipāṭiyā ṭhitā dve candā viya, sūriyā viya, sīhā viya ca virocamānā upasaṅkamiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho āyasmā sāriputto’’tiādi. Disvāna āyasmantaṃ ānandaṃ etadavocāti dūratova disvā anukkamena kathāupacāraṃ sampattametaṃ, ‘‘etu kho āyasmā’’tiādivacanaṃ avoca. Ramaṇīyaṃ, āvusoti ettha duvidhaṃ rāmaṇeyyakaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ puggalarāmaṇeyyakañca. Tattha vanaṃ nāma nāgasalaḷasālacampakādīhi [Pg.152] sañchannaṃ hoti bahalacchāyaṃ pupphaphalūpagaṃ vividharukkhaṃ udakasampannaṃ gāmato nissaṭaṃ, idaṃ vanarāmaṇeyyakaṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

333. මෙසේ වඩිනා ඒ මහා තෙරණුවන් දුටු ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් වහන්සේ, තමන් වහන්සේ වැඩසිටින තැන සිටම, “අද මහත් වූ ධර්ම ශ්‍රවණයක් සිදුවනු ඇත, මම ද එයට සහභාගී විය යුතුය, තනිව නොගොස් මාගේ ප්‍රිය මිතුරු රේවත තෙරණුවන් ද කැඳවාගෙන යන්නෙමි” යි සිතූහ. මහා මොග්ගල්ලාන ආදී තෙරණුවන්ගේ වැඩම කිරීමෙහි කියූ පරිදිම මෙය ද විස්තර වශයෙන් දත යුතුය. මෙසේ ඒ තෙරණුවන් දෙනම ද පිළිවෙළින් සඳ මඬල දෙකක් මෙන් ද සිංහයන් දෙදෙනෙකු මෙන් ද බබළමින් වැඩි සේක. එහෙයින් “ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේ දුටු සේක” ආදිය වදාරන ලදී. ‘ආයුෂ්මත් ආනන්දයන් දැක මෙය වදාළහ’ යනු දුරදීම දැක, පිළිවෙළින් කථෝපචාරයට (කතා කළ හැකි දුරට) පැමිණි ආනන්ද තෙරණුවන්ට “ආයුෂ්මතුනි, වඩින්න” ආදී වචන පැවසූහ. ‘රමණීයං ආවුසෝ’ යන්නෙහි රමණීයත්වය දෙවැදෑරුම් වේ: වන රමණීයත්වය හා පුද්ගල රමණීයත්වයයි. එහි වන රමණීයත්වය නම්, නා, සලළ, සල්, චම්පක ආදී ගස්වලින් ගහණ වූ, ඝන සෙවන ඇති, මල් පල දරන විවිධ වෘක්ෂයන්ගෙන් හා ජලයෙන් සමන්විත වූ, ගමෙන් බැහැර වූ වනයයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී -

---

‘‘Ramaṇīyāni araññāni, yattha na ramatī jano;

Vītarāgā ramissanti, na te kāmagavesino’’ti. (dha. pa. 99);

‘‘සාමාන්‍ය ජනයා ඇලුම් නොකරන්නා වූ අරණ්‍යයෝ රමණීය වෙති. වීතරාගී (රාගය දුරු කළ) උතුමෝ එහි ඇලුම් කරති. ඔවුහු කාම ගවේෂකයෝ නොවෙති.’’ (ධම්මපදය 99)

---

Vanaṃ pana sacepi ujjaṅgale hoti nirudakaṃ viralacchāyaṃ kaṇṭakasamākiṇṇaṃ, buddhādayopettha ariyā viharanti, idaṃ puggalarāmaṇeyyakaṃ nāma. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

එහෙත් යම් වනයක් රළු පෙදෙසක පිහිටියේ වුවද, ජලය රහිත වුවද, සෙවන අල්ප වුවද, කටු පඳුරුවලින් ගහණ වුවද, බුදුරජාණන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ ආර්යයන් වහන්සේලා එහි වැඩ වසන සේක් නම්, එය 'පුද්ගල රමණීයත්වය' නම් වේ. එය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී–

---

‘‘Gāme vā yadi vāraññe, ninne vā yadi vā thale;

Yattha arahanto viharanti, taṃ bhūmirāmaṇeyyaka’’nti. (dha. pa. 98);

‘‘ගමක හෝ වේවා, වනයක හෝ වේවා, නිම්නයක හෝ වේවා, ගොඩබිමක හෝ වේවා, රහතන් වහන්සේලා යම් තැනක වැඩ වසන සේක් ද, ඒ භූමිය රමණීය වේ.’’ (ධම්මපදය 98)

---

Idha pana taṃ duvidhampi labbhati. Tadā hi gosiṅgasālavanaṃ sabbapāliphullaṃ hoti kusumagandhasugandhaṃ, sadevake cettha loke aggapuggalo sammāsambuddho tiṃsasahassamattehi abhiññātabhikkhūhi saddhiṃ viharati. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ramaṇīyaṃ, āvuso ānanda, gosiṅgasālavana’’nti.

මෙහිදී නම් ඒ දෙවැදෑරුම් රමණීයත්වයම ලැබේ. එකල්හි ගෝසිංග සාල වනය මුළුමනින්ම මල් පිපී තිබුණි; මල් සුවඳින් සුවඳවත් වී තිබුණි. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්‍ර පුද්ගල වූ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ තිස්දහසක් පමණ වූ ප්‍රකට මහා සංඝරත්නය සමඟ එහි වැඩ වසන සේක. එය අරභයා 'ඇවැත්නි ආනන්ද, ගෝසිංග සාල වනය රමණීයයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

---

Dosināti dosāpagatā, abbhaṃ mahikā dhūmo rajo rāhūti imehi pañcahi upakkilesehi virahitāti vuttaṃ hoti. Sabbapāliphullāti sabbattha pāliphullā, mūlato paṭṭhāya yāva aggā apupphitaṭṭhānaṃ nāma natthi. Dibbā maññe gandhā sampavantīti dibbā mandārapupphakoviḷārapāricchattakacandanacuṇṇagandhā viya samantā pavāyanti, sakkasuyāsantusitanimmānaratiparanimmitamahābrahmānaṃ otiṇṇaṭṭhānaṃ viya vāyantīti vuttaṃ hoti.

'දෝසිනා' යනු වලාකුළු, මීදුම, දුම, දූවිලි සහ රාහු යන උපක්ලේශ පහෙන් තොර වූ (පිරිසිදු වූ) යන්නයි. 'සබ්බපාලිඵුල්ලා' යනු මුල පටන් අග දක්වා සියලු තැන්හි මල් පිපී ඇති බවයි, මල් නොපිපුණු තැනක් එහි නැත. 'දිබ්බා මඤ්ඤෙ ගන්ධා සම්පවන්ති' යනු දිව්‍යමය වූ මදාරා, කෝවිලාර, පාරිච්ඡත්තක මල් හා සඳුන් සුවඳ මෙන් හාත්පස සුවඳ විහිදෙන බවයි. සක් දෙවිඳුන්, සුයාම, සන්තුසිත, නිම්මාණරති, පරනිම්මිත වසවත්ති යන දෙවිවරුන් හා මහා බ්‍රහ්මයන් බැසගත් ස්ථානයක් මෙන් සුවඳවත් වන බව හා ප්‍රීතිජනක වන බව මෙයින් කියවේ.

---

Kathaṃrūpena, āvuso ānandāti ānandatthero tesaṃ pañcannaṃ therānaṃ saṅghanavakova. Kasmā thero taṃyeva paṭhamaṃ pucchatīti? Mamāyitattā. Te hi dve therā aññamaññaṃ mamāyiṃsu. Sāriputtatthero, ‘‘mayā kattabbaṃ satthu upaṭṭhānaṃ karotī’’ti ānandattheraṃ mamāyi. Ānandatthero bhagavato sāvakānaṃ aggoti sāriputtattheraṃ mamāyi, kuladārake pabbājetvā sāriputtattherassa santike upajjhaṃ gaṇhāpesi. Sāriputtattheropi tatheva akāsi. Evaṃ ekamekena attano pattacīvaraṃ [Pg.153] datvā pabbājetvā upajjhaṃ gaṇhāpitāni pañca bhikkhusatāni ahesuṃ. Āyasmā ānando paṇītāni cīvarādīnipi labhitvā therasseva deti.

'ඇවැත්නි ආනන්ද, කෙබඳු ස්වභාවයකින් යුත්...' යන මෙම වචනය විමසන විට ආනන්ද තෙරණුවෝ ඒ පස්නමක් වූ තෙරවරුන් අතර සංඝ නවකයා වූහ. එසේ නම් මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ (සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ) මුලින්ම උන්වහන්සේගෙන්ම විමසන්නේ කුමක් නිසාද? ඒ ලෙන්ගතුකම නිසාය. ඒ තෙරවරු දෙනම එකිනෙකා කෙරෙහි බෙහෙවින් ලෙන්ගතු වූහ. සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ 'මවිසින් කළ යුතු බුද්ධ උපස්ථානය උන්වහන්සේ කරති' යනුවෙන් සලකා ආනන්ද තෙරණුවන්ට ලෙන්ගතු වූහ. ආනන්ද තෙරණුවෝ ද 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන් අතර මුන්වහන්සේ අග්‍ර වෙති' යනුවෙන් සලකා සාරිපුත්ත තෙරණුවන්ට ලෙන්ගතු වූහ. කුල දරුවන් පැවිදි කරවා සාරිපුත්ත තෙරණුවන් වෙතින් උපජ්ඣායත්වය ලබා දුන්හ. සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ ද එසේම කළහ. මෙසේ තම තමන්ට ලැබෙන පාත්‍ර සිවුරු දී පැවිදි කරවා උපජ්ඣායත්වය ලබා දුන් භික්ෂූන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් වූහ. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරණුවෝ ප්‍රණීත සිවුරු ආදිය ලැබූ විට ද ඒවා සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේටම පූජා කරති.

---

Eko kira brāhmaṇo cintesi – ‘‘buddharatanassa ca saṅgharatanassa ca pūjā paññāyati, kathaṃ nu kho dhammaratanaṃ pūjitaṃ nāma hotī’’ti? So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā etamatthaṃ pucchi. Bhagavā āha – ‘‘sacesi, brāhmaṇa, dhammaratanaṃ pūjitukāmo, ekaṃ bahussutaṃ pūjehī’’ti bahussutaṃ, bhante, ācikkhathāti bhikkhusaṅghaṃ pucchati. So bhikkhusaṅghaṃ upasaṅkamitvā bahussutaṃ, bhante, ācikkhathāti āha. Ānandatthero brāhmaṇāti. Brāhmaṇo theraṃ sahassagghanikena cīvarena pūjesi. Thero taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Bhagavā ‘‘kuto, ānanda, laddha’’nti āha. Ekena, bhante, brāhmaṇena dinnaṃ, idaṃ panāhaṃ āyasmato sāriputtassa dātukāmoti. Dehi, ānandāti. Cārikaṃ pakkanto, bhanteti. Āgatakāle dehīti. Sikkhāpadaṃ, bhante, paññattanti. Kadā pana sāriputto āgamissatīti? Dasāhamattena, bhanteti. ‘‘Anujānāmi, ānanda, dasāhaparamaṃ atirekacīvaraṃ nikkhipitu’’nti (pārā. 461; mahāva. 347) sikkhāpadaṃ paññapesi. Sāriputtattheropi tatheva yaṃkiñci manāpaṃ labhati, taṃ ānandattherassa deti. Evaṃ te therā aññamaññaṃ mamāyiṃsu, iti mamāyitattā paṭhamaṃ pucchi.

එක් බ්‍රාහ්මණයෙක් මෙසේ සිතීය: 'බුද්ධ රත්නයට හා සංඝ රත්නයට කෙරෙන පූජාවන් ප්‍රකටය, එහෙත් ධර්ම රත්නයට පූජා කරන්නේ කෙසේද?' ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ ඒ ගැන විමසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, 'බ්‍රාහ්මණය, ඉදින් ඔබ ධර්ම රත්නයට පූජා කිරීමට කැමති නම්, එක් බහුශ්‍රැත භික්ෂුවකට පූජා කරන්න' යයි වදාළ සේක. 'ස්වාමීනි, බහුශ්‍රැත භික්ෂුවක් පෙන්වා දෙන්නැයි' ඔහු භික්ෂු සංඝයාගෙන් විමසීය. 'බ්‍රාහ්මණය, ඒ ආනන්ද තෙරණුවන්ය' යි භික්ෂු සංඝයා පැවසූහ. එවිට බ්‍රාහ්මණයා දහසක් වටිනා සිවුරකින් තෙරණුවන්ට පූජා කළේය. තෙරණුවෝ එය රැගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත වැඩම කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආනන්ද, මෙය කොහෙන් ලැබුණක්ද?' යි විමසූ සේක. 'ස්වාමීනි, එක් බ්‍රාහ්මණයෙකු විසින් පූජා කරන ලද්දකි, මෙය මම ආයුෂ්මත් සාරිපුත්තයන් වහන්සේට පූජා කිරීමට කැමැත්තෙමි' යි පැවසූහ. 'ආනන්ද, පූජා කරන්න' යයි වදාළ විට, 'ස්වාමීනි, උන්වහන්සේ චාරිකාවේ වැඩම කර ඇතැයි' පැවසූහ. 'උන්වහන්සේ පැමිණි විට පූජා කරන්න' යයි වදාළ සේක. 'ස්වාමීනි, අතිරේක සිවුරු තබා ගැනීම පිළිබඳ ශික්ෂා පදයක් පනවා ඇතැයි' පැවසූහ. 'සාරිපුත්තයන් කවදා පැමිණෙන්නේද?' යි විමසූ විට, 'ස්වාමීනි, දස දිනකින් පමණ පැමිණෙනු ඇතැයි' පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ආනන්ද, උපරිම දස දිනක් දක්වා අතිරේක සිවුරු තබා ගැනීමට මම අනුදනිමි' යි ශික්ෂා පදය පැනවූ සේක. සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ ද එසේම යම් ප්‍රියමනාප දෙයක් ලැබුණහොත් එය ආනන්ද තෙරණුවන්ටම දෙති. මෙසේ ඒ තෙරවරුන් එකිනෙකා කෙරෙහි තිබූ ලෙන්ගතුකම නිසා සාරිපුත්ත තෙරණුවෝ පළමුවෙන්ම ආනන්ද තෙරණුවන්ගෙන් විමසූහ.

---

Apica anumatipucchā nāmesā khuddakato paṭṭhāya pucchitabbā hoti. Tasmā thero cintesi – ‘‘ahaṃ paṭhamaṃ ānandaṃ pucchissāmi, ānando attano paṭibhānaṃ byākarissati. Tato revataṃ, anuruddhaṃ, mahākassapaṃ, mahāmoggallānaṃ pucchissāmi. Mahāmoggallāno attano paṭibhānaṃ byākarissati. Tato pañcapi therā maṃ pucchissanti, ahampi attano paṭibhānaṃ byākarissāmī’’ti. Ettāvatāpi ayaṃ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā na bhavissati, atha mayaṃ sabbepi dasabalaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma, satthā sabbaññutaññāṇena byākarissati. Ettāvatā ayaṃ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā bhavissati. Yathā hi janapadamhi uppanno aṭṭo gāmabhojakaṃ pāpuṇāti, tasmiṃ nicchituṃ asakkonte janapadabhojakaṃ pāpuṇāti, tasmiṃ asakkonte mahāvinicchayaamaccaṃ, tasmiṃ asakkonte [Pg.154] senāpatiṃ, tasmiṃ asakkonte uparājaṃ, tasmiṃ vinicchituṃ asakkonte rājānaṃ pāpuṇāti, raññā vinicchitakālato paṭṭhāya aṭṭo aparāparaṃ na sañcarati, rājavacaneneva chijjati. Evamevaṃ ahañhi paṭhamaṃ ānandaṃ pucchissāmi…pe… atha mayaṃ sabbepi dasabalaṃ upasaṅkamitvā pucchissāma, satthā sabbaññutaññāṇena byākarissati. Ettāvatā ayaṃ dhammadesanā sikhāppattā vepullappattā bhavissati. Evaṃ anumatipucchaṃ pucchanto thero paṭhamaṃ ānandattheraṃ pucchi.

තවද මෙය 'අනුමති පෘච්ඡාව' (අදහස් විමසීම) නම් වේ. එය කනිටු භික්ෂුවගේ සිට ආරම්භ කර විමසිය යුතුය. එබැවින් තෙරණුවෝ මෙසේ සිතූහ: 'මම පළමුව ආනන්දගෙන් විමසන්නෙමි, ඔහු තමාගේ වැටහීම ප්‍රකාශ කරනු ඇත. ඉන්පසු රේවත, අනුරුද්ධ, මහා කාශ්‍යප, මහා මොග්ගල්ලාන යන තෙරවරුන්ගෙන් විමසන්නෙමි. මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ තම වැටහීම ප්‍රකාශ කරනු ඇත. ඉන්පසු ඒ පස්නමම මාගෙන් විමසනු ඇත, මම ද මගේ වැටහීම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි.' මෙපමණකින් ද මෙම ධර්ම දේශනාව සම්පූර්ණත්වයට පත් නොවනු ඇත. එවිට අපි සියලු දෙනාම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණ විමසන්නෙමු. ශාස්තෘන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් එය විසඳන සේක. එවිට මෙම ධර්ම දේශනාව මුදුන් පත්ව විස්තාරයට පත් වනු ඇත. යම් ජනපදයක හටගත් නඩුවක් පළමුව ගම් ප්‍රධානියා වෙත යයි, ඔහුට විසඳිය නොහැකි වූ විට ජනපද ප්‍රධානියා වෙත ද, ඔහුට නොහැකි වූ විට මහා විනිශ්චය ඇමති වෙත ද, ඉන්පසු සෙන්පති වෙත ද, ඉන්පසු යුවරාජ වෙත ද, ඔහුටත් විසඳිය නොහැකි වූ විට රජු වෙත ද යයි. රජු විසින් තීන්දුව දුන් පසු ඒ නඩුව එහා මෙහා නොවී රජුගේ වචනයෙන්ම තීන්දුව වෙයි. එමෙන්ම මම පළමුව ආනන්දගෙන් විමසන්නෙමි... (පෙ)... ඉන්පසු අපි සියලු දෙනාම බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් විමසන්නෙමු. ශාස්තෘන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් එය විසඳන සේක. එවිට දේශනාව උච්චතම අවස්ථාවට පත් වනු ඇත. මෙසේ අදහස් විමසන තෙරණුවෝ පළමුව ආනන්ද තෙරණුවන්ගෙන් විමසූහ.

---

Bahussuto hotīti bahu assa sutaṃ hoti, navaṅgaṃ satthusāsanaṃ pāḷianusandhipubbāparavasena uggahitaṃ hotīti attho. Sutadharoti sutassa ādhārabhūto. Yassa hi ito gahitaṃ ito palāyati, chiddaghaṭe udakaṃ viya na tiṭṭhati, parisamajjhe ekaṃ suttaṃ vā jātakaṃ vā kathetuṃ vā vācetuṃ vā na sakkoti, ayaṃ na sutadharo nāma. Yassa pana uggahitaṃ buddhavacanaṃ uggahitakālasadisameva hoti, dasapi vīsatipi vassāni sajjhāyaṃ akarontassa na nassati, ayaṃ sutadharo nāma. Sutasannicayoti sutassa sannicayabhūto. Yathā hi sutaṃ hadayamañjūsāya sannicitaṃ silāyaṃ lekhā viya, suvaṇṇaghaṭe pakkhittasīhavasā viya ca ajjhosāya tiṭṭhati, ayaṃ sutasannicayo nāma. Dhātāti ṭhitā paguṇā. Ekaccassa hi uggahitaṃ buddhavacanaṃ dhātaṃ paguṇaṃ niccalitaṃ na hoti, asukasuttaṃ vā jātakaṃ vā kathehīti vutte sajjhāyitvā saṃsanditvā samanuggāhitvā jānissāmīti vadati. Ekaccassa dhātaṃ paguṇaṃ bhavaṅgasotasadisaṃ hoti, asukasuttaṃ vā jātakaṃ vā kathehīti vutte uddharitvā tameva katheti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘dhātā’’ti.

‘බහුස්සුතෝ හෝති’ යනු ඔහුට බොහෝ ඇසූ පිරූ තැන් (ශ්‍රැතය) ඇති බවයි. එනම් නවංග ශාස්තෘ ශාසනය පාලි අනුසන්ධි ගලපමින් පූර්වාපර වශයෙන් උගන්නා ලද බවයි. ‘සුතධරෝ’ යනු අසන ලද දේ දරා සිටින්නා (පිහිටා සිටින්නා) ය. යමෙකුට මෙතැනින් උගත් දේ එතැනින් ගිලිහී යන්නේ නම්, සිදුරු සහිත කළයකට වත් කළ ජලය මෙන් නොරැඳෙන්නේ නම්, පිරිසක් මැද එක් සූත්‍රයක් හෝ ජාතකයක් දේශනා කිරීමට හෝ ඉගැන්වීමට ඔහුට නොහැකි වේ නම්, ඔහු ‘සුතධර’ නම් නොවේ. එහෙත් යමෙකු උගත් බුද්ධ වචනය උගත් අවස්ථාවේ මෙන් ම පවතියි ද, දස වසරක් හෝ විසි වසරක් සජ්ඣායනා නොකළ ද එය අමතක නොවේ ද, ඔහු ‘සුතධර’ නම් වේ. ‘සුතසන්නිචයෝ’ යනු ශ්‍රැතය රැස් කළ තැනැත්තා ය. හදවත නමැති කරඬුවෙහි තැන්පත් කළ රත්නයක් මෙන් ද, ගලක කෙටූ අකුරක් මෙන් ද, රන් බඳුනක බහාලූ සිංහ තෙල් මෙන් ද එම ශ්‍රැතය ඔහු තුළ පවතී. ‘ධාතා’ යනු මැනවින් පිහිටි, ප්‍රගුණ කළ බවයි. ඇතැමෙකුට උගත් බුද්ධ වචනය සසල නොවන පරිදි ප්‍රගුණ වී නැත; අසවල් සූත්‍රය හෝ ජාතකය දේශනා කරන්නැයි කී විට, ඔහු පවසන්නේ ‘සජ්ඣායනා කොට, ගලපා බලා, විමසා දැනගන්නම්’ යනුවෙනි. එහෙත් ඇතැමෙකුට එය භවාංග සෝතයක් (ගලා යන දිය දහරක්) මෙන් ප්‍රගුණ ය; අසවල් සූත්‍රය දේශනා කරන්නැයි කී විට, එය වහා ගෙන දේශනා කරයි. එය අරමුණු කොට ‘ධාතා’ යැයි වදාරන ලදී.

---

Vacasā paricitāti suttadasaka-vaggadasaka-paṇṇāsadasakānaṃ vasena vācāya sajjhāyitā. Manasānupekkhitāti cittena anupekkhitā, yassa vācāya sajjhāyitaṃ buddhavacanaṃ manasā cintentassa tattha tattha pākaṭaṃ hoti. Mahādīpaṃ jāletvā ṭhitassa rūpagataṃ viya paññāyati. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘vacasā paricitā manasānupekkhitā’’ti. Diṭṭhiyā suppaṭividdhāti atthato ca kāraṇato ca paññāya suppaṭividdhā. Parimaṇḍalehi [Pg.155] padabyañjanehīti ettha padameva atthassa byañjanato padabyañjanaṃ, taṃ akkharapāripūriṃ katvā dasavidhabyañjanabuddhiyo aparihāpetvā vuttaṃ parimaṇḍalaṃ nāma hoti, evarūpehi padabyañjanehīti attho. Apica yo bhikkhu parisati dhammaṃ desento suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhapitvā aññaṃ upārambhakaraṃ suttaṃ āharati, tassa upamaṃ katheti, tadatthaṃ ohāreti, evamidaṃ gahetvā ettha khipanto ekapasseneva pariharanto kālaṃ ñatvā vuṭṭhahati. Nikkhittasuttaṃ pana nikkhattamattameva hoti, tassa kathā aparimaṇḍalā nāma hoti. Yo pana suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhipitvā bahi ekapadampi agantvā pāḷiyā anusandhiñca pubbāparañca amakkhento ācariyehi dinnanaye ṭhatvā tulikāya paricchindanto viya, gambhīramātikāya udakaṃ pesento viya, padaṃ koṭṭento sindhavājānīyo viya gacchati, tassa kathā parimaṇḍalā nāma hoti. Evarūpiṃ kathaṃ sandhāya – ‘‘parimaṇḍalehi padabyañjanehī’’ti vuttaṃ.

‘වචසා පරිචිතා’ යනු සූත්‍ර දශක, වර්ග දශක සහ පණ්ණාස දශක වශයෙන් වචනයෙන් මැනවින් සජ්ඣායනා කරන ලද බවයි. ‘මනසානුපෙක්ඛිතා’ යනු සිතින් නැවත නැවත විමසා බලන ලද බවයි. යමෙකු වචනයෙන් සජ්ඣායනා කළ බුද්ධ වචනය සිතින් විමසන විට, ඒ ඒ පාලි පාඨයන්හි අර්ථය ඔහුට පැහැදිලි වේ. එය මහා පහනක් දැල්වූ විට එහි ඇති රූප පැහැදිලිව පෙනෙන්නාක් මෙනි. එය අරමුණු කොට ‘වචසා පරිචිතා මනසානුපෙක්ඛිතා’ යැයි වදාරන ලදී. ‘දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා’ යනු අර්ථයෙන් හා කාරණයෙන් ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් විනිවිද දැකීමයි. ‘පරිමණ්ඩලේහි පදබ්‍යඤ්ජනේහි’ යන්නෙහි අර්ථය වන්නේ අකුරු පිරිපුන්ව, දසවිධ ව්‍යඤ්ජන බුද්ධීන්ගෙන් යුක්තව, දෝෂ රහිතව පද සහ ව්‍යඤ්ජන මැනවින් දේශනා කිරීමයි. යම් භික්ෂුවක් පිරිසක් මැද ධර්මය දේශනා කරන විට, එක් සූත්‍රයක් පසෙක තබා තවත් සූත්‍රයක් ගෙනහැර පාමින්, නිසි අර්ථය නොගලපා දේශනා කරන්නේ නම් එම කථාව ‘අපරිමණ්ඩල’ නම් වේ. එහෙත් යම් භික්ෂුවක් පාලි අනුසන්ධි හා පූර්වාපර සන්ධි නොබිඳ, ආචාර්යවරුන් දුන් ක්‍රමයෙහි පිහිටා, සිතුවම් අඳින තෙලිතුඩක් මෙන් ද, ගැඹුරු ඇළ මාර්ගයකින් ජලය ගලා යන්නාක් මෙන් ද, ආජානීය සින්ධව අශ්වයෙකු මෙන් ද පද ගලපමින් දේශනා කරයි ද, ඔහුගේ කථාව ‘පරිමණ්ඩල’ නම් වේ. මෙබඳු වූ දේශනයක් අරමුණු කොට ‘පරිමණ්ඩලේහි පදබ්‍යඤ්ජනේහි’ යැයි වදාරන ලදී.

---

Anuppabandhehīti ettha yo bhikkhu dhammaṃ kathento suttaṃ vā jātakaṃ vā ārabhitvā āraddhakālato paṭṭhāya turitaturito araṇiṃ manthento viya, uṇhakhādanīyaṃ khādanto viya, pāḷiyā anusandhipubbāparesu gahitaṃ gahitameva aggahitaṃ aggahitameva ca katvā purāṇapaṇṇantaresu caramānaṃ godhaṃ uṭṭhapento viya tattha tattha paharanto osāpento ohāya gacchati. Yopi dhammaṃ kathento kālena sīghaṃ kālena dandhaṃ kālena mahāsaddaṃ kālena khuddakasaddaṃ karoti. Yathā petaggi kālena jalati, kālena nibbāyati, evameva idha petaggidhammakathiko nāma hoti, parisāya uṭṭhātukāmāya punappunaṃ ārabhati. Yopi kathento tattha tattha vitthāyati, nitthunanto kandanto viya katheti, imesaṃ sabbesampi kathā appabandhā nāma hoti. Yo pana suttaṃ ārabhitvā ācariyehi dinnanaye ṭhito acchinnadhāraṃ katvā nadīsotaṃ viya pavatteti, ākāsagaṅgato bhassamānaṃ udakaṃ viya nirantaraṃ kathaṃ pavatteti, tassa kathā anuppabandhā hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ [Pg.156] ‘‘anuppabandhehī’’ti. Anusayasamugghātāyāti sattannaṃ anusayānaṃ samugghātatthāya. Evarūpenāti evarūpena bahussutena bhikkhunā tathārūpeneva bhikkhusatena bhikkhusahassena vā saṅghāṭikaṇṇena vā saṅghāṭikaṇṇaṃ, pallaṅkena vā pallaṅkaṃ āhacca nisinnena gosiṅgasālavanaṃ sobheyya. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo.

‘අනුප්පබන්ධේහි’ යනු නොකඩවා ගලා යන අයුරින් දේශනා කිරීමයි. යම් භික්ෂුවක් ධර්මය දේශනා කිරීමේ දී සූත්‍රයක් හෝ ජාතකයක් ආරම්භ කොට, ඉක්මන් වූයේ, ගිනි නිපදවන පෝරුවක් මඩින්නාක් මෙන් ද, උණුසුම් කෑමක් අනුභව කරන්නාක් මෙන් ද, අනුසන්ධි නොගලපා, පරණ කොළ අතර යන ගොයෙකුට පහර දෙන්නාක් මෙන් දේශනා කරයි නම් එය නොසැලකිය යුතු ය. තවත් භික්ෂුවක් ඇතැම් විට වේගයෙන් ද ඇතැම් විට සෙමින් ද, ඇතැම් විට මහ හඬින් ද ඇතැම් විට සිහින් හඬින් ද කථා කරයි. ප්‍රේත ගින්න ඇතැම් විට ඇවිළෙමින් ඇතැම් විට නිවෙමින් පවතින්නාක් මෙන්, මොහු ‘ප්‍රේත-ගිනි-ධර්මකථිකයෙකු’ නම් වේ. තවකෙකු හඬමින් වැළපෙන්නාක් මෙන් දේශනා කරයි. මොවුන් සියල්ලන්ගේ ම කථාව ‘අප්පබන්ධ’ (නොසැබැඳි) වේ. එහෙත් යම් භික්ෂුවක් ආචාර්ය ක්‍රමයෙහි පිහිටා, නොසිඳුණු ගංගා දහරක් මෙන් හෝ අහස් ගඟින් ඇද හැලෙන ජල ධාරාවක් මෙන් දේශනා කරයි ද, ඔහුගේ කථාව ‘අනුප්පබන්ධ’ නම් වේ. ‘අනුසයසමුග්ඝාතාය’ යනු සප්ත අනුසයන් මුලිනුපුටා දැමීම පිණිස ය. මෙබඳු වූ බහුශ්‍රැත භික්ෂුවක් මෙවැනි ම වූ භික්ෂූන් සියයක් හෝ දහසක් සමඟ එක්ව දණහිසට දණහිස ස්පර්ශ වන සේ පර්යංකයෙන් හිඳ ගෝසිංග සාල වනය බබළවන්නේ ය. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු තැන්හි අර්ථය දත යුතු ය.

---

334. Paṭisallānaṃ assa ārāmoti paṭisallānārāmo. Paṭisallāne ratoti paṭisallānarato.

334. ඔහුට හුදෙකලා වීම (පටිසල්ලානය) විවේකස්ථානය (ආරාමය) වූයේ ද, එහෙයින් ඔහු ‘පටිසල්ලානාරාම’ නම් වේ. හුදෙකලා වීමෙහි ඇලුනේ ‘පටිසල්ලානරත’ නම් වේ.

---

335. Sahassaṃ lokānanti sahassaṃ lokadhātūnaṃ. Ettakañhi therassa dhuvasevanaṃ āvajjanapaṭibaddhaṃ, ākaṅkhamāno pana thero anekānipi cakkavāḷasahassāni voloketiyeva. Uparipāsādavaragatoti sattabhūmakassa vā navabhūmakassa vā pāsādavarassa upari gato. Sahassaṃ nemimaṇḍalānaṃ volokeyyāti pāsādapariveṇe nābhiyā patiṭṭhitānaṃ nemivaṭṭiyā nemivaṭṭiṃ āhacca ṭhitānaṃ nemimaṇḍalānaṃ sahassaṃ vātapānaṃ vivaritvā olokeyya, tassa nābhiyopi pākaṭā honti, arāpi arantarānipi nemiyopi. Evameva kho, āvusoti, āvuso, evaṃ ayampi dibbacakkhuko bhikkhu dibbena cakkhunā atikkantamānusakena sahassaṃ lokānaṃ voloketi. Tassa pāsāde ṭhitapurisassa cakkanābhiyo viya cakkavāḷasahasse sinerusahassaṃ pākaṭaṃ hoti. Arā viya dīpā pākaṭā honti. Arantarāni viya dīpaṭṭhitamanussā pākaṭā honti. Nemiyo viya cakkavāḷapabbatā pākaṭā honti.

335. ‘සහස්සං ලෝකානං’ යනු ලෝකධාතු දහසකි. අනුරුද්ධ මහරහතන් වහන්සේට මෙය නිරන්තරයෙන් මෙනෙහි වන අරමුණකි; එහෙත් උන්වහන්සේ අභිමත කරන්නේ නම් සක්වල දහස් ගණනක් වුව ද නිරීක්ෂණය කළ හැකි ය. ‘උපරිපාසාදවරගතෝ’ යනු සත් මහල් හෝ නව මහල් ශ්‍රේෂ්ඨ ප්‍රාසාදයක මතුපිටට ගිය තැනැත්තා ය. ප්‍රාසාද චතුරස්‍රයක සිට රෝදයේ මැද පිහිටි නිම් වළලු දහසක් දෙස ජනේල හැර බලන්නාක් මෙන්, උන්වහන්සේට ඒවා පැහැදිලිව පෙනේ. එහි බොස් ගෙඩි (නැභි), දැති (අර) සහ නිම් වළලු (නේමි) පැහැදිලිව පෙනෙන්නාක් මෙන්, ‘ඇවැත්නි, එමෙන්ම’ යනුවෙන් දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති භික්ෂුව මනුෂ්‍ය ඇස ඉක්මවා ගිය දිව්‍ය ඇසින් ලෝකධාතු දහසක් බලයි. ප්‍රාසාදය මත සිටින මිනිසාට රෝදයේ බොස් ගෙඩි පෙනෙන්නාක් මෙන්, සක්වල දහසෙහි මහා මේරු පර්වත දහස ද පැහැදිලිව පෙනේ. රෝදයේ දැති මෙන් ද්වීපයන් ද, දැති අතර හිඩැස් මෙන් ද්වීපවාසී මිනිසුන් ද, රෝදයේ නිම් වළලු මෙන් සක්වල පර්වත ද පැහැදිලිව පෙනෙන්නේ ය.

---

336. Āraññikoti samādiṇṇaaraññadhutaṅgo. Sesapadesupi eseva nayo.

336. ‘ආරඤ්ඤිකෝ’ යනු ආරණ්‍යක ධුතාංගය සමාදන් වූ තැනැත්තා ය. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම දත යුතු ය.

---

337. No ca saṃsādentīti na osādenti. Sahetukañhi sakāraṇaṃ katvā pañhaṃ pucchituṃ vissajjitumpi asakkonto saṃsādeti nāma. Evaṃ na karontīti attho. Pavattinī hotīti nadīsotodakaṃ viya pavattati.

337. “නො ච සංසාදෙන්ති” යන්නෙහි අර්ථය නම් පසුබට නොවෙති යන්නයි. යම් පුද්ගලයෙකු හේතු සාධක සහිතව ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට හෝ ඊට පිළිතුරු දීමට අපොහොසත් වන්නේ ද, ඔහු “සංසාදේති” (පසුබට වන්නෙක්) යැයි කියනු ලැබේ. ඔවුන් එසේ නොකරන බව මෙහි අර්ථයයි. “පවත්තිනී හෝති” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ගංගාවක ජල ප්‍රවාහය මෙන් නොකඩවා ගලා යන බවයි.

---

338. Yāya [Pg.157] vihārasamāpattiyāti yāya lokiyāya vihārasamāpattiyā, yāya lokuttarāya vihārasamāpattiyā.

338. “යාය විහාරසමාපත්තියා” යනු යම් ලෞකික විහාර සමාපත්තියකින් හෝ යම් ලෝකෝත්තර විහාර සමාපත්තියකින් (කාලය ගත කරන්නේ ද යන අර්ථයයි).

---

339. Sādhu sādhu sāriputtāti ayaṃ sādhukāro ānandattherassa dinno. Sāriputtattherena pana saddhiṃ bhagavā ālapati. Esa nayo sabbattha. Yathā taṃ ānandovāti yathā ānandova sammā byākaraṇamāno byākareyya, evaṃ byākataṃ ānandena attano anucchavikameva, ajjhāsayānurūpameva byākatanti attho. Ānandatthero hi attanāpi bahussuto, ajjhāsayopissa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sāsane sabrahmacārī bahussutā bhaveyyu’’nti. Kasmā? Bahussutassa hi kappiyākappiyaṃ sāvajjānavajjaṃ, garukalahukaṃ satekicchātekicchaṃ pākaṭaṃ hoti. Bahussuto uggahitabuddhavacanaṃ āvajjitvā imasmiṃ ṭhāne sīlaṃ kathitaṃ, imasmiṃ samādhi, imasmiṃ vipassanā, imasmiṃ maggaphalanibbānānīti sīlassa āgataṭṭhāne sīlaṃ pūretvā, samādhissa āgataṭṭhāne samādhiṃ pūretvā vipassanāya āgataṭṭhāne vipassanāgabbhaṃ gaṇhāpetvā maggaṃ bhāvetvā phalaṃ sacchikaroti. Tasmā therassa evaṃ ajjhāsayo hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ekaṃ vā dve vā tayo vā cattāro vā pañca vā nikāye uggahetvā āvajjantā sīlādīnaṃ āgataṭṭhānesu sīlādīni paripūretvā anukkamena maggaphalanibbānāni sacchikareyyu’’nti. Sesavāresupi eseva nayo.

339. “සාධු සාධු සාරිපුත්ත” යන මෙහි මෙම සාධුකාරය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ උදෙසා පිරිනමන ලද්දකි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදෙති. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ. “යථා තං ආනන්දෝ” යනු ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේම මනා කොට ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන්, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් තමන් වහන්සේටම සුදුසු වූ, තමන් වහන්සේගේ අදහසටම අනුකූල වූ පරිද්දෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය යන්න අර්ථයයි. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වනාහි තමන් වහන්සේම බහුශ්‍රුතයහ. උන්වහන්සේගේ අදහස ද මෙසේම වේ: “ශාසනයෙහි සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා බහුශ්‍රුත වන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. ඒ මන්ද? බහුශ්‍රුත භික්ෂුවකට කැප අකැප දේ, සාවද්‍ය නිර්වද්‍ය දේ, ගරුක ලහුක ඇවැත් මෙන්ම සතෙකිච්ඡ අතෙකිච්ඡ ඇවැත් මැනවින් ප්‍රකට වේ. බහුශ්‍රුත භික්ෂුව උගත් බුද්ධ වචනය මෙනෙහි කොට, මෙම ස්ථානයෙහි සීලය දේශනා කරන ලදී, මෙහි සමාධිය, මෙහි විපස්සනාව, මෙහි මඟපල නිවන් දේශනා කරන ලද්දේ යැයි සීලය පැමිණි තැන සීලය සම්පූර්ණ කොට, සමාධිය පැමිණි තැන සමාධිය සම්පූර්ණ කොට, විපස්සනාව පැමිණි තැන විපස්සනා ගැබ පිහිටුවා, මාර්ගය වඩා ඵලය සාක්ෂාත් කරයි. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේගේ අදහස මෙබඳු වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා එක් නිකායක් හෝ නිකාය දෙකක්, තුනක්, හතරක් හෝ පහක් උගෙන, ඒවා මෙනෙහි කරමින් සීලාදී ධර්මයන් පැමිණි තැන්හි සීලාදී ගුණ ධර්මයන් සම්පූර්ණ කොට අනුපිළිවෙලින් මඟපල නිවන් සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. සෙසු වාරයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

---

340. Āyasmā hi revato jhānajjhāsayo jhānābhirato, tasmāssa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ekikā nisīditvā kasiṇaparikammaṃ katvā aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.

340. ආයුෂ්මත් රේවත තෙරුන් වහන්සේ වනාහි දැහැනෙහි (ධ්‍යානයෙහි) ඇලුම් කරන, දැහැනින් සතුටු වන කෙනෙකි. එබැවින් උන්වහන්සේගේ අදහස මෙසේ වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා හුදෙකලාව වැඩසිටිමින්, කසිණ පරිකර්ම කොට, අෂ්ට සමාපත්තීන් උපදවා, ධ්‍යානය පදනම් කරගත් විපස්සනාව වඩා ලෝකෝත්තර ධර්මය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. එබැවින් උන්වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළහ.

---

341. Āyasmā anuruddho dibbacakkhuko, tassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ālokaṃ vaḍḍhetvā dibbena cakkhunā anekesu cakkavāḷasahassesu cavamāne ca upapajjamāne ca satte disvā vaṭṭabhayena cittaṃ saṃvejetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.

341. ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ දිව්‍ය චක්ෂුසින් යුක්තයහ. උන්වහන්සේගේ අදහස මෙසේ වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා ආලෝක කසිණය වඩා, දිව්‍ය චක්ෂුසින් බොහෝ සක්වල දහස් ගණනක චුත වන හා උපදින සත්වයන් දැක, සංසාර භය කෙරෙහි සිතෙහි සංවේගය උපදවා, විපස්සනාව වඩා ලෝකෝත්තර ධර්මය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. එබැවින් උන්වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළහ.

---

342. Āyasmā mahākassapo dhutavādo, tassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī dhutavādā hutvā dhutaṅgānubhāvena paccayataṇhaṃ milāpetvā aparepi nānappakāre kilese dhunitvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.

342. ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ධුතවාදී (ධුතාංග ගුණ දේශනා කරන) කෙනෙකි. උන්වහන්සේගේ අදහස මෙසේ වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා ධුතවාදීන් වී, ධුතාංගයන්ගේ ආනුභාවයෙන් සිව්පසයෙහි ඇති තණ්හාව මැලවී යාමට සලස්වා, සෙසු නන් වැදෑරුම් කෙලෙසුන් ද දුරු කොට, විපස්සනාව වඩා ලෝකෝත්තර ධර්මය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. එබැවින් උන්වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළහ.

---

343. Āyasmā [Pg.158] mahāmoggallāno samādhipāramiyā matthakaṃ patto, sukhumaṃ pana cittantaraṃ khandhantaraṃ dhātvantaraṃ āyatanantaraṃ jhānokkantikaṃ ārammaṇokkantikaṃ aṅgavavatthānaṃ ārammaṇavavatthānaṃ aṅgasaṅkanti ārammaṇasaṅkanti ekatovaḍḍhanaṃ ubhatovaḍḍhananti ābhidhammikadhammakathikasseva pākaṭaṃ. Anābhidhammiko hi dhammaṃ kathento – ‘‘ayaṃ sakavādo ayaṃ paravādo’’ti na jānāti. Sakavādaṃ dīpessāmīti paravādaṃ dīpeti, paravādaṃ dīpessāmīti sakavādaṃ dīpeti, dhammantaraṃ visaṃvādeti. Ābhidhammiko sakavādaṃ sakavādaniyāmeneva, paravādaṃ paravādaniyāmeneva dīpeti, dhammantaraṃ na visaṃvādeti. Tasmā therassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī ābhidhammikā hutvā sukhumesu ṭhānesu ñāṇaṃ otāretvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.

343. ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ සමාධි පාරමිතාවෙහි කෙළවරට පත් වූ සේක. එහෙත් සූක්ෂ්ම වූ සිතේ ප්‍රභේද, ස්කන්ධ ප්‍රභේද, ධාතු ප්‍රභේද, ආයතන ප්‍රභේද, ධ්‍යානයට පිවිසීමේ ප්‍රභේද, අරමුණට පිවිසීමේ ප්‍රභේද, අංග නිර්ණය කිරීම, අරමුණු නිර්ණය කිරීම, අංග මාරු කිරීම, අරමුණු මාරු කිරීම, ඒකතෝවඩ්ඪන හා උභතෝවඩ්ඪන යන මේ සියල්ල අභිධර්මික ධර්ම කථිකයෙකුටම ප්‍රකට වේ. අභිධර්මය නොදත් භික්ෂුවක් ධර්මය දේශනා කිරීමේදී “මේ අපේ වාදයයි, මේ අන්‍ය වාදයයි” කියා හඳුනා නොගනී. ඔහු ස්වකීය වාදය ප්‍රකාශ කරන්නට ගොස් පරවාදය ප්‍රකාශ කරයි, පරවාදය ප්‍රකාශ කරන්නට ගොස් ස්වවාදය ප්‍රකාශ කරයි, ධර්මයේ අර්ථය ව්‍යාකූල කරයි. අභිධර්මිකයා වනාහි ස්වවාදය ස්වවාදයේ ක්‍රමයටම ද, පරවාදය පරවාදයේ ක්‍රමයටම ද ප්‍රකාශ කරයි, ධර්මයේ අර්ථය ව්‍යාකූල නොකරයි. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේගේ අදහස මෙසේ වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා අභිධර්මිකයන් වී, සූක්ෂ්ම කරුණු කෙරෙහි ඥානය මෙහෙයවා, විපස්සනාව වඩා ලෝකෝත්තර ධර්මය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. එබැවින් උන්වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළහ.

---

344. Āyasmā sāriputto paññāpāramiyā matthakaṃ patto, paññavāyeva ca cittaṃ attano vase vattetuṃ sakkoti, na duppañño. Duppañño hi uppannassa cittassa vase vattetvā ito cito ca vipphanditvāpi katipāheneva gihibhāvaṃ patvā anayabyasanaṃ pāpuṇāti. Tasmā therassa evaṃ hoti – ‘‘aho vata sabrahmacārī acittavasikā hutvā cittaṃ attano vase vattetvā sabbānassa visevitavipphanditāni bhañjitvā īsakampi bahi nikkhamituṃ adentā vipassanaṃ vaḍḍhetvā lokuttaradhammaṃ sacchikareyyu’’nti. Tasmā evaṃ byākāsi.

344. ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ප්‍රඥා පාරමිතාවෙහි කෙළවරට පත් වූ සේක. ප්‍රඥාවන්තයාටම සිත තමන්ගේ වසඟයෙහි පවත්වා ගැනීමට හැකියාව තිබේ, ප්‍රඥා හීනයාට එසේ කළ නොහැකිය. ප්‍රඥා හීනයා උපන් සිතට වසඟව, ඒ මේ අත සැලෙමින් නොබෝ දිනකින්ම ගිහි බවට පත්ව විනාශයට පත් වේ. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේගේ අදහස මෙසේ වේ: “සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා සිතට වසඟ නොවී, සිත තමන්ගේ වසඟයට ගෙන, සිතේ සියලු කෙලෙස් කම්පනයන් නසා, ස්වල්පයක් හෝ පිටතට යාමට ඉඩ නොදී, විපස්සනාව වඩා ලෝකෝත්තර ධර්මය සාක්ෂාත් කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත් ද?” යනුවෙනි. එබැවින් උන්වහන්සේ එසේ ප්‍රකාශ කළහ.

---

345. Sabbesaṃ vo, sāriputta, subhāsitaṃ pariyāyenāti sāriputta, yasmā saṅghārāmassa nāma bahussutabhikkhūhipi sobhanakāraṇaṃ atthi, jhānābhiratehipi, dibbacakkhukehipi, dhutavādehipi, ābhidhammikehipi, acittavasikehipi sobhanakāraṇaṃ atthi. Tasmā sabbesaṃ [Pg.159] vo subhāsitaṃ pariyāyena, tena tena kāraṇena subhāsitameva, no dubbhāsitaṃ. Apica mamapi suṇāthāti apica mamapi vacanaṃ suṇātha. Na tāvāhaṃ imaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmīti na tāva ahaṃ imaṃ caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya ābhujitaṃ pallaṅkaṃ bhindissāmi, na mocessāmīti attho. Idaṃ kira bhagavā paripākagate ñāṇe rajjasiriṃ pahāya katābhinikkhamano anupubbena bodhimaṇḍaṃ āruyha caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya aparājitapallaṅkaṃ ābhujitvā daḷhasamādāno hutvā nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ bhinditvā paccūsasamaye dasasahassilokadhātuṃ unnādento sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi, taṃ attano mahābodhipallaṅkaṃ sandhāya evamāha. Apica pacchimaṃ janataṃ anukampamānopi paṭipattisāraṃ puthujjanakalyāṇakaṃ dassento evamāha. Passati hi bhagavā – ‘‘anāgate evaṃ ajjhāsayā kulaputtā iti paṭisañcikkhissanti, ‘bhagavā mahāgosiṅgasuttaṃ kathento idha, sāriputta, bhikkhu pacchābhattaṃ…pe… evarūpena kho, sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyāti āha, mayaṃ bhagavato ajjhāsayaṃ gaṇhissāmā’ti pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkantā caturaṅgavīriyaṃ adhiṭṭhāya daḷhasamādānā hutvā ‘arahattaṃ appatvā imaṃ pallaṅkaṃ na bhindissāmā’ti samaṇadhammaṃ kātabbaṃ maññissanti, te evaṃ paṭipannā katipāheneva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissantī’’ti, imaṃ pacchimaṃ janataṃ anukampamāno paṭipattisāraṃ puthujjanakalyāṇakaṃ dassento evamāha. Evarūpena kho, sāriputta, bhikkhunā gosiṅgasālavanaṃ sobheyyāti, sāriputta, evarūpena bhikkhunā nippariyāyeneva gosiṅgasālavanaṃ sobheyyāti yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

345. “සාරිපුත්තයෙනි, ඔබ සැමගේම දේශනයන් එක් එක් ක්‍රමයෙන් මනාව දේශනා කරන ලද්දකි” යනු - සාරිපුත්තයෙනි, යම් හෙයකින් සංඝාරාමය යනු බහුශ්‍රුත භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද, ධ්‍යානලාභී භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද, දිව්‍ය චක්ෂුස ඇති භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද, ධුතාංගධාරී භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද, අභිධර්මය දරන්නා වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද, සිත තමන්ගේ වසඟයෙහි පවත්වන භික්ෂූන් වහන්සේලා නිසා ද බබළන්නේ ය. එබැවින්, ඔබ සැමගේම සුභාෂිතය ඒ ඒ කරුණු අනුව මනාව දේශනා කරන ලද්දක්ම මිස වැරදි ලෙස ප්‍රකාශ කරන ලද්දක් නොවේ. “නමුත් මාගේ වචනයට ද සවන් දෙන්න” යනු - එසේ වුවත් මාගේ වචනය ද අසන්න. “මම එතෙක් මේ පර්යංකය බිඳ නොදමන්නෙමි” යනු - එතෙක් මම සතර අංගයකින් යුත් වීර්යය අධිෂ්ඨාන කරගෙන ගොතා ගත් මේ පර්යංකය බිඳ නොදමන්නෙමි, ලිහා නොදමන්නෙමි යනු අර්ථයයි. මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිය ඥානය පරිපාකයට පත් වූ කල්හි, රාජ්‍ය ශ්‍රී සැප අතහැර අභිනිෂ්ක්‍රමණය කොට, අනුපිළිවෙළින් බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කර, සතර අංගයකින් යුත් වීර්යය අධිෂ්ඨාන කොට, මාරයාට පරාජය කළ නොහැකි වූ පර්යංකයෙහි දැඩි සමාදානයෙන් යුතුව වැඩ හිඳ, මාරයන් තිදෙනාගේ (දේවපුත්ත මාර, ක්ලේශ මාර, අභිසංඛාර මාර) හිස බිඳ දමා, අලුයම් කාලයෙහි දසදහසක් ලෝකධාතුව ගිගුම් දෙවමින් සර්වඥතාඥානය අවබෝධ කරගත් සේක. තමන් වහන්සේගේ ඒ මහා බෝධි පර්යංකය අරභයා මෙසේ වදාළ සේක. තවද, මතු පරම්පරාව කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන්, පිළිවෙත් සාරය කොට ඇති කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා පෙන්වා දෙනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දකින සේක: “අනාගතයෙහි මෙවැනි අදහස් ඇති කුලපුත්‍රයෝ මෙසේ සිතන්නාහ - ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහාගෝසිංග සූත්‍රය දේශනා කරන කල්හි, සාරිපුත්තයෙනි, මේ ශාසනයෙහි භික්ෂුවක් දවල් දානයෙන් පසු... මෙබඳු වූ භික්ෂුවක් ගෝසිංග සාලවනය බබළවන්නේ යැයි වදාළ සේක. අපි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ අදහස පිළිගනිමු’ යි සිතා, දානයෙන් පසු පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී, සතර අංගයෙන් යුත් වීර්යය අධිෂ්ඨාන කර, දැඩි සමාදානයෙන් යුතුව ‘අර්හත්වය ලබා මිස මේ පර්යංකය බිඳ නොදමමු’ යි මහණ දම් පුරන්නාහ. මෙසේ පිළිවෙත් පුරන ඒ කුලපුත්‍රයෝ ස්වල්ප දිනකින්ම ජාති, ජරා, මරණ කෙළවර කරන්නාහ” යි සිතා, මේ මතු පරම්පරාවට අනුකම්පා කරමින්, පිළිවෙත් සාරය කොට ඇති කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා පෙන්වා දෙනු පිණිස මෙසේ වදාළ සේක. “සාරිපුත්තයෙනි, මෙබඳු වූ භික්ෂුවක් ගෝසිංග සාලවනය බබළවන්නේ ය” යනු - සාරිපුත්තයෙනි, මෙබඳු භික්ෂුවක් ඒකාන්තයෙන්ම ගෝසිංග සල් වනය බබළවන්නේ යැයි අනුසන්ධි ගළපා දේශනාව අවසන් කළ සේක. මහාගෝසිංග සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනාව මෙසේ අවසන් වේ.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

---

Mahāgosiṅgasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාගෝසිංග සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

3. Mahāgopālakasuttavaṇṇanā

3. මහාගෝපාලක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

346. Evaṃ me sutanti mahāgopālakasuttaṃ. Tattha tisso kathā ekanāḷikā, caturassā, nisinnavattikāti. Tattha pāḷiṃ vatvā ekekapadassa atthakathanaṃ ekanāḷikā nāma. Apaṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā, apaṇḍitaṃ [Pg.160] bhikkhuṃ dassetvā, paṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā, paṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvāti catukkaṃ bandhitvā kathanaṃ caturassā nāma. Apaṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, apaṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitaṃ gopālakaṃ dassetvā pariyosānagamanaṃ, paṇḍitaṃ bhikkhuṃ dassetvā pariyosānagamananti ayaṃ nisinnavattikā nāma. Ayaṃ idha sabbācariyānaṃ āciṇṇā.

346. “ඒවං මේ සුතං” යනාදිය මහාගෝපාලක සූත්‍රයයි. එහි දේශනා ක්‍රම තුනකි: ඒකනාලිකා, චතුරස්සා සහ නිසින්නවත්තිකා වශයෙනි. එහි පාළිය ප්‍රකාශ කර එක් එක් පදයේ අර්ථය කියා දීම “ඒකනාලිකා” නම් වේ. අඥාන ගොපල්ලෙකු පෙන්වා, අඥාන භික්ෂුවක් පෙන්වා, පණ්ඩිත ගොපල්ලෙකු පෙන්වා, පණ්ඩිත භික්ෂුවක් පෙන්වා යනුවෙන් සිවු වැදෑරුම් ලෙස බැඳ දක්වා කරන අර්ථකථනය “චතුරස්සා” නම් වේ. අඥාන ගොපල්ලෙකු පෙන්වා ඔහුගේ අවසානය දක්වා විස්තර කිරීම, අඥාන භික්ෂුවක් පෙන්වා ඔහුගේ අවසානය දක්වා විස්තර කිරීම, පණ්ඩිත ගොපල්ලෙකු පෙන්වා ඔහුගේ අවසානය දක්වා විස්තර කිරීම සහ පණ්ඩිත භික්ෂුවක් පෙන්වා ඔහුගේ අවසානය දක්වා විස්තර කිරීම “නිසින්නවත්තිකා” නම් වේ. මෙය මෙහි සියලු ආචාර්යවරුන්ගේ අනුගමනය කරන ලද පිළිවෙළයි.

---

Ekādasahi, bhikkhave, aṅgehīti ekādasahi aguṇakoṭṭhāsehi. Gogaṇanti gomaṇḍalaṃ. Pariharitunti pariggahetvā vicarituṃ. Phātiṃ kātunti vaḍḍhiṃ āpādetuṃ. Idhāti imasmiṃ loke. Na rūpaññū hotīti gaṇanato vā vaṇṇato vā rūpaṃ na jānāti. Gaṇanato na jānāti nāma attano gunnaṃ sataṃ vā sahassaṃ vāti saṅkhyaṃ na jānāti. So gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā gogaṇaṃ gaṇetvā, ajja ettikā na dissantīti dve tīṇi gāmantarāni vā aṭaviṃ vā vicaranto na pariyesati, aññesaṃ gāvīsu attano gogaṇaṃ paviṭṭhāsupi gogaṇaṃ gaṇetvā, ‘‘imā ettikā gāvo na amhāka’’nti yaṭṭhiyā pothetvā na nīharati, tassa naṭṭhā gāviyo naṭṭhāva honti. Paragāviyo gahetvā vicarantaṃ gosāmikā disvā, ‘‘ayaṃ ettakaṃ kālaṃ amhākaṃ dhenuṃ gaṇhātī’’ti tajjetvā attano gāviyo gahetvā gacchanti. Tassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti. Vaṇṇato na jānāti nāma – ‘‘ettikā gāvo setā, ettikā rattā, ettikā kāḷā, ettikā kabarā ettikā nīlā’’ti na jānāti, so gāvīsu haṭāsu vā…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

“මහණෙනි, කරුණු එකොළොසකින්” යනු - ගුණ නොවන කොටස් එකොළොසකිනි. “ගෝගණං” යනු - ගව සමූහයයි. “පරිහරිතුං” යනු - රැකබලා ගනිමින් හැසිරීමටයි. “ඵාතිං කාතුං” යනු - වර්ධනයක් ඇති කරනු පිණිසයි. “ඉධ” යනු - මේ ලෝකයෙහිය. “රූපය නොහඳුනන්නේ වේ” යනු - ගණනින් හෝ වර්ණයෙන් ගවයන්ගේ රූපය නොහඳුනයි. ගණනින් නොහඳුනයි යනු - තමාගේ ගවයන් සියයක් ද දහසක් ද යන්න පිළිබඳ සංඛ්‍යාව නොදනී. ඒ ගොපල්ලා ගව දෙනුන් මිය ගියත් හෝ පලා ගියත් ගව රැළ ගණන් කොට “අද මෙපමණක් දක්නට නැත” කියා ගම් දෙතුනක් හෝ වනයක් පුරා ඇවිදිමින් සොයන්නේ නැත. අනුන්ගේ ගව දෙනුන් අතරට තමාගේ ගවයන් ඇතුළු වූ විට ද ගව රැළ ගණන් කොට “මේ ගවයන් මෙපමණ සංඛ්‍යාවක් අපේ නොවේ” යැයි කියා කෙවිටෙන් තළා ඉවත් කරන්නේ නැත. ඔහුගේ නැති වූ ගව දෙනුන් සදහටම නැති වේ. අනුන්ගේ ගව දෙනුන් රැගෙන හැසිරෙනු දුටු ගව හිමියෝ “මොහු මෙපමණ කලක් අපේ දෙනුන් අල්ලාගෙන සිටියි” කියා බිය වද්දා තමන්ගේ දෙනුන් රැගෙන යති. එවිට ඔහුගේ ගව රැළ පිරිහෙයි. පංචගෝරස පරිභෝජනයෙන් ද ඔහු බැහැර වෙයි. වර්ණයෙන් නොහඳුනයි යනු - “මෙපමණ ගවයන් සුදුය, මෙපමණක් රතුය, මෙපමණක් කළුය, මෙපමණක් ලප කැලැල් සහිතය, මෙපමණක් නිල් පාටය” යනාදී වශයෙන් නොදනී. ඒ ගොපල්ලා ගවයන් මිය ගිය විට... පංචගෝරස පරිභෝජනයෙන් ද බැහැර වෙයි.

---

Na lakkhaṇakusalo hotīti gāvīnaṃ sarīre kataṃ dhanusattisūlādibhedaṃ lakkhaṇaṃ na jānāti, so gāvīsu haṭāsu vā palātāsu vā ajja asukalakkhaṇā ca asukalakkhaṇā ca gāvo na dissanti…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

“ලක්ෂණ පිළිබඳ කුසලතාවක් නැත” යනු - ගවයන්ගේ ශරීරයෙහි කොටන ලද දුන්න, හෙල්ල, ත්‍රිශූලය ආදී විවිධ ලක්ෂණ නොහඳුනයි. ඒ ගොපල්ලා ගවයන් මිය ගිය විට හෝ පලා ගිය විට “අද අසවල් ලක්ෂණය ඇති සහ අසවල් ලක්ෂණය ඇති ගවයන් දක්නට නැත” යනාදී වශයෙන් සොයා නොබලයි... ඔහු පංචගෝරස පරිභෝජනයෙන් ද බැහැර වෙයි.

---

Na āsāṭikaṃ hāretāti gunnaṃ khāṇukaṇṭakādīhi pahaṭaṭṭhānesu vaṇo hoti. Tattha nīlamakkhikā aṇḍakāni pātenti, tesaṃ āsāṭikāti nāma. Tāni daṇḍena apanetvā bhesajjaṃ dātabbaṃ hoti. Bālo [Pg.161] gopālako tathā na karoti, tena vuttaṃ – ‘‘na āsāṭikaṃ hāretā hotī’’ti. Tassa gunnaṃ vaṇā vaḍḍhanti, gambhīrā honti, pāṇakā kucchiṃ pavisanti, gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ, na pānīyaṃ pātuṃ sakkonti. Tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati, goṇānaṃ javo hāyati, ubhayesaṃ jīvitantarāyo hoti. Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

“මැසි බිත්තර ඉවත් නොකරයි” යනු - ගවයන්ගේ කඩුත්තුවල හෝ කටු වැදීම ආදියෙන් තුවාල ඇති වූ විට, එහි නිල් මැස්සෝ බිත්තර දමති. ඒවාට ‘ආසාටිකා’ (මැසි බිත්තර/පණුවන්) යැයි කියනු ලැබේ. ඒවා ලීයකින් ඉවත් කර බෙහෙත් දැමිය යුතු වේ. මෝඩ ගොපල්ලා එසේ නොකරයි. එබැවින් “මැසි බිත්තර ඉවත් කරන්නෙකු නොවේ” යැයි වදාරන ලදී. එවිට ඔහුගේ ගවයන්ගේ තුවාල වැඩි වෙයි, ගැඹුරු වෙයි, පණුවන් කුස තුළට ඇතුළු වෙයි. රෝගාතුර වූ ගවයන්ට රිසි සේ තණකොළ කෑමට හෝ පැන් බීමට නොහැකි වෙයි. එවිට ගව දෙනුන්ගේ කිරි සිඳී යයි, ගොනුන්ගේ ජවය පිරිහෙයි, දෙවර්ගයේම ජීවිතවලට අනතුරක් සිදු වෙයි. මෙසේ ඔහුගේ ගව රැළ ද පිරිහෙයි, පංචගෝරසයෙන් ද ඔහු බැහැර වෙයි.

---

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti gunnaṃ vuttanayeneva sañjāto vaṇo bhesajjaṃ datvā vākena vā cīrakena vā bandhitvā paṭicchādetabbo hoti. Bālo gopālako tathā na karoti, athassa gunnaṃ vaṇehi yūsā paggharanti, tā aññamaññaṃ nighaṃsenti, tena aññesampi vaṇā jāyanti. Evaṃ gāvo gelaññābhibhūtā neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… paribāhiro hoti.

"තුවාල වසා නොතබන්නෙකු වේ" යන්නෙහි තේරුම නම්, ගවයන් හට කලින් කියන ලද ක්‍රමයට ම තුවාල ඇති වූ විට, ඖෂධ ලබා දී පට්ටාවලින් හෝ රෙදි කඩකින් හෝ බැඳ එම තුවාල වසා තැබිය යුතුය. එහෙත් මෝඩ ගොපල්ලා එසේ නොකරයි. එවිට එම ගවයන්ගේ තුවාලවලින් ලේ හා සැරව වැගිරෙයි. ඔවුන් එකිනෙකාගේ ශරීරයේ ඇතිල්ලීම නිසා අනෙක් ගවයන්ට ද තුවාල ඇති වේ. මෙසේ ගවයන් රෝගාතුර වීම නිසා රිසි පරිදි තණකොළ කෑමට නොහැකි වී, ඔහු පස්ගෝ රස පරිභෝජනයෙන් පිරිහෙයි.

---

Na dhūmaṃ kattā hotīti antovasse ḍaṃsamakasādīnaṃ ussannakāle gogaṇe vajaṃ paviṭṭhe tattha tattha dhūmo kātabbo hoti, apaṇḍito gopālako taṃ na karoti. Gogaṇo sabbarattiṃ ḍaṃsādīhi upadduto niddaṃ alabhitvā punadivase araññe tattha tattha rukkhamūlādīsu nipajjitvā niddāyati, neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ…pe… pañcagorasaparibhogatopi paribāhiro hoti.

"දුම් නොදමන්නෙකු වේ" යනු, වැසි කාලයේදී මැස්සන්, මදුරුවන් ආදී සතුන් බහුල වන සමයේ, ගව රංචුව ගාලට ඇතුළු වූ පසු ඒ ඒ තැන්වල දුම් දැමිය යුතුය. නුවණ නැති ගොපල්ලා එය නොකරයි. එවිට ගව සමූහයා මුළු රාත්‍රිය පුරා ම මැසි මදුරු කරදර නිසා නින්දක් නොලබා, පසුදා වනයේ තැනින් තැන ගස් සෙවණවල ලැග නිදන්නට වෙයි. එමගින් ඔවුන්ට රිසි සේ තණකොළ කෑමට නොහැකි වන අතර, ඔහු පස්ගෝ රස පරිභෝජනයෙන් ද පිරිහෙයි.

---

Na titthaṃ jānātīti titthaṃ samanti vā visamanti vā sagāhanti vā niggāhanti vā na jānāti, so atitthena gāviyo otāreti. Tāsaṃ visamatitthe pāsāṇādīni akkamantīnaṃ pādā bhijjanti, sagāhaṃ gambhīraṃ titthaṃ otiṇṇā kumbhīlādayo gāhā gaṇhanti. Ajja ettikā gāvo naṭṭhā, ajja ettikāti vattabbataṃ āpajjati. Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

"තොටුපළ නොදන්නෙකු වේ" යනු, ජලය පානය කරන තොටුපළ සමතලා ද නැද්ද යන්න හෝ කිඹුලන් වැනි බියකරු සතුන් සිටී ද නැද්ද යන්න ඔහු නොදනියි. හෙතෙම තොටුපළක් නොවන තැනකින් ගවයන් වතුරට බස්සවයි. එහිදී විසම වූ තොටුපළෙහි ගල් ආදිය මත පය තැබීමෙන් ඔවුන්ගේ පාද බිඳෙයි. කිඹුලන් වැනි සතුන් සිටින ගැඹුරු තොටුපළවලට බැස ගත් ගවයන්ව කිඹුලන් වැනි මාංශ භක්ෂක සතුන් ගොදුරු කර ගනිති. එවිට "අද මෙපමණ ගවයන් නැති විය" යැයි කියන්නට ඔහුට සිදු වෙයි. මෙසේ ගව රංචුව පිරිහෙන අතර, ඔහු පස්ගෝ රසයෙන් ද පිරිහෙයි.

---

Na pītaṃ jānātīti pītampi apītampi na jānāti. Gopālakena hi ‘‘imāya gāviyā pītaṃ, imāya na pītaṃ, imāya pānīyatitthe okāso laddho, imāya na laddho’’ti evaṃ pītāpītaṃ jānitabbaṃ hoti. Ayaṃ pana divasabhāgaṃ araññe gogaṇaṃ rakkhitvā pānīyaṃ pāyessāmīti nadiṃ vā [Pg.162] taḷākaṃ vā gahetvā gacchati. Tattha mahāusabhā ca anuusabhā ca balavagāviyo ca dubbalāni ceva mahallakāni ca gorūpāni siṅgehi vā phāsukāhi vā paharitvā attano okāsaṃ katvā ūruppamāṇaṃ udakaṃ pavisitvā yathākāmaṃ pivanti. Avasesā okāsaṃ alabhamānā tīre ṭhatvā kalalamissakaṃ udakaṃ pivanti, apītā eva vā honti. Atha ne gopālako piṭṭhiyaṃ paharitvā puna araññaṃ paveseti, tattha apītagāviyo pipāsāya sukkhamānā yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ na sakkonti, tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati, goṇānaṃ javo hāyati…pe… paribāhiro hoti.

"පැන් බීවා දැයි නොදන්නෙකු වේ" යනු, පැන් බී ඇති සතුන් හා නොබී ඇති සතුන් පිළිබඳ ඔහු නොදැනීමයි. ගොපල්ලා විසින් "මේ එළදෙන පැන් බීවාය, මෑ පැන් නොබීවාය, මෑට තොටුපළෙහි අවස්ථාව ලැබුණි, මෑට අවස්ථාව නොලැබුණි" යනාදී වශයෙන් පැන් බී ඇති හා නැති සතුන් පිළිබඳ දැනගත යුතුය. එහෙත් මේ ගොපල්ලා දහවල් කාලය පුරා වනයේ ගවයන් රක්වා, පැන් පොවන්නෙමැයි කියා ගඟකට හෝ වැවකට දක්කාගෙන යයි. එහිදී ශක්තිමත් ගොනුන් හා එළදෙනුන් අනුන් පලවා හැර තමන්ට අවස්ථාව සලසා ගෙන කලවා ප්‍රමාණයට ජලයේ බැස රිසි සේ පැන් බොති. ඉතිරි සතුන් ඉඩක් නොලැබ තීරයෙහි රැඳී සිටිමින් මඩ මිශ්‍ර ජලය බොති, නැතහොත් පැන් නොබී ම සිටිති. ඉන්පසු ගොපල්ලා ඔවුන්ගේ පිටට තළමින් නැවත වනයට දක්කාගෙන යයි. එහිදී පැන් නොබී පිපාසයෙන් පෙළෙන ගවයන්ට රිසි සේ තණ කෑමට නොහැකි වේ. එවිට ගවයන්ගේ කිරි සිඳී යන අතර ඔවුන්ගේ ජවය ද පිරිහී පස්ගෝ රසයෙන් ඔහු පිරිහෙයි.

---

Na vīthiṃ jānātīti ‘‘ayaṃ maggo samo khemo, ayaṃ visamo sāsaṅko sappaṭibhayo’’ti na jānāti. So samaṃ khemaṃ maggaṃ vajjetvā gogaṇaṃ itaraṃ maggaṃ paṭipādeti, tattha gāvo sīhabyagghādīnaṃ gandhena coraparissayena vā abhibhūtā bhantamigasappaṭibhāgā gīvaṃ ukkhipitvā tiṭṭhanti, neva yāvadatthaṃ tiṇāni khādanti, na pānīyaṃ pivanti, tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.

"මාවත නොදන්නෙකු වේ" යනු, "මේ මාවත සමතලාය, ආරක්ෂිතය, මේ මාවත විසමය, බිය සහිතය" යන්න නොදැනීමයි. හෙතෙම ආරක්ෂිත මාවත හැර අනාරක්ෂිත මාවතක ගවයන් දක්කාගෙන යයි. එහිදී සිංහ, ව්‍යාඝ්‍රාදීන්ගේ ගඳ නිසා හෝ සොරුන්ගේ බිය නිසා හෝ බියපත් මුවන් මෙන් ගෙල ඔසවාගෙන ගවයෝ බියෙන් බලා සිටිති. ඔවුහු රිසි සේ තණ නොකති, පැන් නොබොති. එවිට ගවයන්ගේ කිරි සිඳී ගොස් ඔහු පස්ගෝ රසයෙන් පිරිහෙයි.

---

Na gocarakusalo hotīti gopālakena hi gocarakusalena bhavitabbaṃ, pañcāhikavāro vā sattāhikavāro vā jānitabbo, ekadisāya gogaṇaṃ cāretvā punadivase tattha na cāretabbo. Mahatā hi gogaṇena ciṇṇaṭṭhānaṃ bheritalaṃ viya suddhaṃ hoti nittiṇaṃ, udakampi āluḷīyati. Tasmā pañcame vā sattame vā divase puna tattha cāretuṃ vaṭṭati, ettakena hi tiṇampi paṭiviruhati, udakampi pasīdati. Ayaṃ pana imaṃ pañcāhikavāraṃ vā sattāhikavāraṃ vā na jānāti, divase divase rakkhitaṭṭhāneyeva rakkhati. Athassa gogaṇo haritatiṇaṃ na labhati, sukkhatiṇaṃ khādanto kalalamissakaṃ udakaṃ pivati, tattha gunnaṃ khīraṃ chijjati…pe… paribāhiro hoti.

"ගොදුරු බිම්හි අදක්ෂයෙකු වේ" යනු, ගොපල්ලා ගොදුරු බිම් පිළිබඳ දක්ෂ විය යුතුය. පස් දිනකට වරක් හෝ සත් දිනකට වරක් මාරු කරමින් ගවයන් දැක්විය යුතු චක්‍රය ඔහු දැනගත යුතුය. එක් දිශාවක ගවයන් නැවැත්වූ පසු පසුදා නැවත එහි ම නොදැක්විය යුතුය. බොහෝ ගවයන් ගැවසුණු තැන බෙර තලයක් මෙන් තණකොළ නැතිව පිරිසිදු වන අතර ජලය ද බොර වේ. එබැවින් නැවත එම තැනට ගවයන් දැක්විය යුත්තේ පස්වන හෝ සත්වන දිනකය. එවිට තණකොළ නැවත වැවෙන අතර ජලය ද පැහැදිලි වේ. එහෙත් මේ ගොපල්ලා මේ පස් දින හෝ සත් දින චක්‍රය නොදැන දිනපතා රැකබලා ගත් තැන ම ගවයන් රකියි. එවිට අමු තණකොළ නොලැබෙන ගවයන් වියළි තණ කමින් මඩ මිශ්‍ර ජලය බොති. එවිට කිරි සිඳී ගොස් පස්ගෝ රසයෙන් ඔහු පිරිහෙයි.

---

Anavasesadohī ca hotīti paṇḍitagopālakena yāva vacchakassa maṃsalohitaṃ saṇṭhāti, tāva ekaṃ dve thane ṭhapetvā sāvasesadohinā bhavitabbaṃ. Ayaṃ vacchakassa kiñci anavasesetvā duhati, khīrapako vaccho khīrapipāsāya sukkhati, saṇṭhātuṃ asakkonto kampamāno [Pg.163] mātu purato patitvā kālaṅkaroti. Mātā puttakaṃ disvā, ‘‘mayhaṃ puttako attano mātukhīraṃ pātumpi na labhatī’’ti puttasokena na yāvadatthaṃ tiṇāni khādituṃ, na pānīyaṃ pātuṃ sakkoti, thanesu khīraṃ chijjati. Evamassa gogaṇopi parihāyati, pañcagorasatopi paribāhiro hoti.

"ඉතිරි නොකර කිරි දොවන්නෙකු වේ" යනු, නුවණැති ගොපල්ලා වස්සාගේ වැඩීමට අවශ්‍ය පරිදි තන පුඩු එකක් හෝ දෙකක් ඉතිරි කර කිරි දෙවිය යුතුය. එහෙත් මේ ගොපල්ලා වස්සාට කිසිවක් ඉතිරි නොකර කිරි දොවයි. කිරි බීමෙන් ජීවත් වන වස්සා කිරි පිපාසයෙන් වියළී ගොස්, වාරු නැතිව වෙව්ලමින් මව ඉදිරිපිට වැටී මිය යයි. සිය පැටවා මැරුණු බව දැක මව් දෙන "මගේ පැටවාට මව් කිරි ටිකක්වත් බොන්නට ලැබුණේ නැතැයි" කියා පුත්‍ර ශෝකයෙන් රිසි සේ තණ නොකයි, පැන් නොබොයි. එවිට තන පුඩුවල කිරි සිඳී යයි. මෙසේ ගව රංචුව පිරිහී ඔහු පස්ගෝ රසයෙන් ද පිරිහෙයි.

---

Gunnaṃ pituṭṭhānaṃ karontīti gopitaro. Gāvo pariṇayanti yathāruciṃ gahetvā gacchantīti gopariṇāyakā. Na atirekapūjāyāti paṇḍito hi gopālako evarūpe usabhe atirekapūjāya pūjeti, paṇītaṃ gobhattaṃ deti, gandhapañcaṅgulikehi maṇḍeti, mālaṃ pilandheti, siṅge suvaṇṇarajatakosake ca dhāreti, rattiṃ dīpaṃ jāletvā celavitānassa heṭṭhā sayāpeti. Ayaṃ pana tato ekasakkārampi na karoti, usabhā atirekapūjaṃ alabhamānā gogaṇaṃ na rakkhanti, parissayaṃ na vārenti. Evamassa gogaṇo parihāyati, pañcagorasato paribāhiro hoti.

ගවයන්ට පියෙකුගේ ස්ථානයෙහි සිටින බැවින් "ගෝපිතෘ" නම් වෙති. ගවයන් කැමති පරිදි මෙහෙයවන බැවින් "ගෝපරිණායක" නම් වෙති. "අතිරේක පූජා නොකරන්නෙකු වේ" යනු, නුවණැති ගොපල්ලා එවැනි නායක ගොනුන්ට විශේෂ සැලකිලි දක්වයි. ප්‍රණීත ආහාර දෙයි, සුවඳ පංචාංගුලිකයෙන් සරසයි, මල් පලඳවයි, අංවලට රන් රිදී ආවරණ පළඳවයි, රාත්‍රියට පහන් දල්වා රෙදි උඩු වියන් යට නිදිකරවයි. එහෙත් මේ මෝඩ ගොපල්ලා එවැනි කිසිදු සැලකිල්ලක් නොකරයි. එවිට එම නායක ගොනුන් ගව රංචුව ආරක්ෂා නොකරන අතර අනතුරු වැළැක්වීමට ද ඉදිරිපත් නොවේ. එවිට ගව රංචුව පිරිහී ඔහු පස්ගෝ රසයෙන් පිරිහෙයි.

---

347. Idhāti imasmiṃ sāsane. Na rūpaññū hotīti, ‘‘cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti evaṃ vuttarūpaṃ dvīhākārehi na jānāti gaṇanato vā samuṭṭhānato vā. Gaṇanato na jānāti nāma, ‘‘cakkhāyatanaṃ, sota-ghāna-jivhā-kāyāyatanaṃ, rūpa-sadda-gandha-rasa-phoṭṭhabbāyatanaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, āpodhātu, rūpassa lahutā, mudutā, kammaññatā, upacayo, santati, jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāro’’ti evaṃ pāḷiyaṃ āgatā pañcavīsati rūpakoṭṭhāsāti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako gaṇanato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So gaṇanato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā rūpārūpaṃ pariggahetvā paccayaṃ sallakkhetvā lakkhaṇaṃ āropetvā kammaṭṭhānaṃ matthakaṃ pāpetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane sīlasamādhivipassanāmaggaphalanibbānehi na vaḍḍhati, yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti, evaṃ asekkhena sīlakkhandhena, asekkhena samādhi, paññā, vimutti, vimuttiñāṇadassanakkhandhenāti pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.

347. 'මෙහි' යනු මෙම බුද්ධ ශාසනයෙහි යන්නයි. 'රූපය නොදන්නේ වෙයි' යන්නෙන්, "සතර මහා භූතයන් සහ සතර මහා භූතයන් නිසා පවතින උපාදාය රූප" යැයි පාලියෙහි කියන ලද රූපය, ගණන වශයෙන් හෝ සමුට්ඨාන (හටගැනීම) වශයෙන් හෝ යන ක්‍රම දෙකකින් නොදැනීම අදහස් වේ. ගණන වශයෙන් නොදැනීම නම්, චක්ඛායතනය, සෝතායතනය, ඝානායතනය, ජිව්හායතනය, කායායතනය, රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බායතනය, ඉත්ථින්ද්‍රිය, පුරිසින්ද්‍රිය, ජීවිතින්ද්‍රිය, කායවිඤ්ඤත්ති, වචීවිඤ්ඤත්ති, ආකාශධාතුව, ආපෝධාතුව, රූපයේ ලහුතා (සැහැල්ලු බව), මුදුතා (මෘදු බව), කම්මඤ්ඤතා (කර්මණ්‍ය බව), උපචය, සන්තති, ජරතා, රූපයේ අනිච්චතා සහ කබලිංකාර ආහාරය යන මෙසේ පාලි පාඨයන්හි සඳහන් වන විසිපස් වැදෑරුම් රූප කොට්ඨාසයන් ගැන නොදැනීමයි. යම් සේ ඒ ගොපල්ලා ගණන වශයෙන් ගවයන්ගේ රූපය (සංඛ්‍යාව) නොදන්නේ ද, මේ භික්ෂුව ද ඔහුට සමාන වේ. ඔහු ගණන වශයෙන් රූපය නොදන්නේ නම්, රූපය පිරිසිඳ දැක, නාමය වෙන් කර හඳුනාගෙන, නාම-රූප දෙකම පිරිසිඳ දැන, ප්‍රත්‍යයන් වටහාගෙන, ලක්ෂණ ආරෝපණය කොට භාවනා කමටහන් කෙළවරට පැමිණවීමට ඔහුට නොහැකි වෙයි. ඒ ගොපල්ලාගේ ගව රුළ යම් සේ වර්ධනය නොවේ ද, එමෙන්ම මෙම ශාසනයෙහි සීල, සමාධි, විදර්ශනා, මාර්ග, ඵල හා නිවනින් මේ භික්ෂුව වර්ධනය නොවේ. තවද ඒ ගොපල්ලා පස් වැදෑරුම් ගෝ රසයෙන් බැහැර වන්නා සේම, මොහු ද අසේඛ සීලස්කන්ධය, අසේඛ සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති සහ විමුක්තිඥානදර්ශනස්කන්ධය යන පස් වැදෑරුම් ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

---

Samuṭṭhānato [Pg.164] na jānāti nāma, ‘‘ettakaṃ rūpaṃ ekasamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ dvisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ tisamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ catusamuṭṭhānaṃ, ettakaṃ na kutocisamuṭṭhātī’’ti na jānāti. Seyyathāpi so gopālako vaṇṇato gunnaṃ rūpaṃ na jānāti, tathūpamo ayaṃ bhikkhu. So samuṭṭhānato rūpaṃ ajānanto rūpaṃ pariggahetvā arūpaṃ vavatthapetvā…pe… paribāhiro hoti.

සමුට්ඨාන වශයෙන් (හටගැනීම අනුව) නොදැනීම නම්, "මෙපමණ රූප ප්‍රමාණයක් එකම සමුට්ඨානයකින් උපදී, මෙපමණක් සමුට්ඨාන දෙකකින් ද, මෙපමණක් සමුට්ඨාන තුනකින් ද, මෙපමණක් සමුට්ඨාන හතරකින් ද උපදී, මෙපමණක් කිසිදු සමුට්ඨානයකින් හට නොගනී" යනුවෙන් නොදැනීමයි. යම් සේ ඒ ගොපල්ලා වර්ණය අනුව ගවයන්ගේ රූපය (හැඩරුව) නොදන්නේ ද, මේ භික්ෂුව ද ඔහුට සමාන වේ. ඔහු සමුට්ඨාන වශයෙන් රූපය නොදන්නේ නම්, රූපය පිරිසිඳ දැක, නාමය වෙන් කර හඳුනාගෙන... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

---

Na lakkhaṇakusalo hotīti kammalakkhaṇo bālo, kammalakkhaṇo paṇḍitoti evaṃ vuttaṃ kusalākusalaṃ kammaṃ paṇḍitabālalakkhaṇanti na jānāti. So evaṃ ajānanto bāle vajjetvā paṇḍite na sevati, bāle vajjetvā paṇḍite asevanto kappiyākappiyaṃ kusalākusalaṃ sāvajjānavajjaṃ garukalahukaṃ satekicchaatekicchaṃ kāraṇākāraṇaṃ na jānāti; taṃ ajānanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. So yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ imasmiṃ sāsane yathāvuttehi sīlādīhi na vaḍḍhati, gopālako viya ca pañcahi gorasehi pañcahi dhammakkhandhehi paribāhiro hoti.

'ලක්ෂණයන්හි දක්ෂයෙකු නොවේ' යන්නෙන්, යම් යම් ක්‍රියාවන් ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ බාලයාය, යම් යම් ක්‍රියාවන් ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ පණ්ඩිතයාය යනුවෙන් කියන ලද කුසලාකුසල කර්මයන්, පණ්ඩිත-බාල ලක්ෂණ ලෙස නොදැනීමයි. ඔහු එසේ නොදන්නා නිසා බාලයන් දුරු කොට පණ්ඩිතයන් ඇසුරු නොකරයි. බාලයන් දුරු කොට පණ්ඩිතයන් ඇසුරු නොකරන ඔහු, කැප-අකැප දේ, කුසල්-අකුසල්, වරද සහිත හා වරද රහිත දේ, බර හා සැහැල්ලු ඇවැත්, පිළියම් කළ හැකි හා පිළියම් කළ නොහැකි ඇවැත් මෙන්ම හේතු හා හේතු නොවන දේ ද නොදනියි. එය නොදන්නා ඔහු කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අපොහොසත් වෙයි. ඒ ගොපල්ලාගේ ගව රුළ යම් සේ වර්ධනය නොවේ ද, එමෙන්ම මෙම ශාසනයෙහි ඉහත සඳහන් කළ සීලාදී ගුණධර්මවලින් ඔහු වර්ධනය නොවේ. ගොපල්ලා මෙන්ම ඔහු ද පස් වැදෑරුම් ගෝ රසයන්ගෙන් මෙන්ම පස් වැදෑරුම් ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් ද බැහැර වූවෙක් වෙයි.

---

Na āsāṭikaṃ hāretā hotīti uppannaṃ kāmavitakkanti evaṃ vutte kāmavitakkādike na vinodeti, so imaṃ akusalavitakkaṃ āsāṭikaṃ ahāretvā vitakkavasiko hutvā vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti, so yathā tassa gopālakassa…pe… paribāhiro hoti.

'මැසි බිජු (අකුසල විතර්ක) ඉවත් කරන්නෙකු නොවේ' යන්නෙන්, සිතෙහි උපන් කාම විතර්කාදී අකුසලයන් දුරු නොකිරීමයි. ඔහු මෙම අකුසල විතර්ක නමැති මැසි බිජු බැහැර නොකර, විතර්කයන්ට වසඟ වී හැසිරෙමින් කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අපොහොසත් වෙයි. ඔහු ද ඒ ගොපල්ලා මෙන්ම... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

---

Na vaṇaṃ paṭicchādetā hotīti cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hotītiādinā nayena sabbārammaṇesu nimittaṃ gaṇhanto yathā so gopālako vaṇaṃ na paṭicchādeti, evaṃ saṃvaraṃ na sampādeti. So vivaṭadvāro vicaranto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

'තලය (තුවාලය) වසා නොගන්නෙකු නොවේ' යන්නෙන්, ඇසින් රූපයක් දැක එහි නිමිති (ශෝභනත්වය ආදිය) ගැනීම ආදී ක්‍රමයෙන් සියලු අරමුණුවලදී නිමිති ගන්නා ඔහු, ඒ ගොපල්ලා තුවාලයක් වසා නොගන්නා සේ ඉන්ද්‍රිය සංවරය සම්පූර්ණ නොකරයි. ඔහු විවෘත වූ ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයන්ගෙන් යුක්තව හැසිරෙමින් කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අපොහොසත් වෙයි... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

---

Na dhūmaṃ kattā hotīti so gopālako dhūmaṃ viya dhammadesanādhūmaṃ na karoti, dhammakathaṃ vā sarabhaññaṃ vā upanisinnakathaṃ vā anumodanaṃ vā na karoti. Tato naṃ manussā bahussuto guṇavāti na jānanti, te guṇāguṇaṃ ajānantā catūhi paccayehi saṅgahaṃ na karonti. So paccayehi [Pg.165] kilamamāno buddhavacanaṃ sajjhāyaṃ kātuṃ vattapaṭipattiṃ pūretuṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

'දුම් ගසන්නෙකු නොවේ' යන්නෙන්, ඒ ගොපල්ලා ගවයන්ට දුම් නොගසන්නා සේම මේ මහණ තෙමේ ද ධර්ම දේශනා නමැති දුම නොදමයි. එනම් ධර්ම කථාවක්, සරභඤ්ඤ දේශනාවක් හෝ තමා වෙත පැමිණ සිටින්නන්ට කරන අනුශාසනාවක් හෝ පින් අනුමෝදනාවක් හෝ ඔහු නොකරයි. ඒ නිසා මිනිසුන් ඔහු බහුශ්‍රැතයෙකු හෝ ගුණවතෙකු ලෙස හඳුනා නොගනිති. ඔවුහු ඔහුගේ ගුණාගුණ නොදැන සතර පසයෙන් සංග්‍රහ නොකරති. ඔහු සිවුපසය නොලැබීමෙන් පීඩා විඳිමින් බුද්ධ වචනය සජ්ඣායනා කිරීමට, වත්පිළිවෙත් පිරීමට හෝ කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අපොහොසත් වෙයි... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

---

Na titthaṃ jānātīti titthabhūte bahussutabhikkhū na upasaṅkamati, upasaṅkamanto, ‘‘idaṃ, bhante, byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ, imassa bhāsitassa ko attho, imasmiṃ ṭhāne pāḷi kiṃ vadeti, imasmiṃ ṭhāne attho kiṃ dīpetī’’ti evaṃ na paripucchati na paripañhati, na jānāpetīti attho. Tassa te evaṃ aparipucchato avivaṭañceva na vivaranti, bhājetvā na dassenti, anuttānīkatañca na uttānīkaronti, apākaṭaṃ na pākaṭaṃ karonti. Anekavihitesu ca kaṅkhāṭhāniyesu dhammesūti anekavidhāsu kaṅkhāsu ekaṃ kaṅkhampi na paṭivinodenti. Kaṅkhā eva hi kaṅkhāṭhāniyā dhammā nāma. Tattha ekaṃ kaṅkhampi na nīharantīti attho. So evaṃ bahussutatitthaṃ anupasaṅkamitvā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti. Yathā ca so gopālako titthaṃ na jānāti, evaṃ ayampi bhikkhu dhammatitthaṃ na jānāti, ajānanto avisaye pañhaṃ pucchati, abhidhammikaṃ upasaṅkamitvā kappiyākappiyaṃ pucchati, vinayadharaṃ upasaṅkamitvā rūpārūpaparicchedaṃ pucchati. Te avisaye puṭṭhā kathetuṃ na sakkonti, so attanā sakaṅkho kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

'තොටුපළ නොදන්නේය' යන්නෙන්, තොටුපළක් බඳු වූ බහුශ්‍රැත භික්ෂූන් වහන්සේලා වෙත එළඹ නොසිටීමයි. පැමිණිය ද, "ස්වාමීනි, මේ ශබ්දය (පදය) කෙසේ යෙදිය යුතු ද? මේ දේශනාවේ අර්ථය කුමක්ද? මෙහි පාලි පාඨයෙන් කුමක් කියැවේ ද? මෙහි අර්ථය කුමක්ද?" යනුවෙන් සැක දුරු කර ගැනීම පිණිස විමසීම් හෝ ප්‍රශ්න කිරීම් නොකරයි. ඔහු එසේ නොවිමසන විට, එම බහුශ්‍රැත තෙරවරු ඔහුට විවෘත නොවූ කරුණු විවෘත කර නොදෙති, අර්ථ බෙදා දක්වා වදාළ නොදෙති, අපැහැදිලිව වැසී ඇති කරුණු පැහැදිලි කර නොදෙති. 'නොයෙක් ආකාරයේ සැක ඇති විය හැකි ධර්මයන්හි' යනු නොයෙක් විධ සැකයන් අතුරින් එකම සැකයක්වත් දුරු නොකරන බවයි. සැකයම සැකයට කරුණු වන ධර්මයෝ වෙති. එහිදී එකදු සැකයක්වත් ඉවත් නොකරන බව අර්ථයයි. ඔහු මෙසේ බහුශ්‍රැතයන් නමැති තොටුපළ වෙත නොපැමිණ සැක සහිතවම කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අපොහොසත් වෙයි. ඒ ගොපල්ලා තොටුපළ නොදන්නා සේම මේ මහණ තෙමේ ද ධර්ම තොටුපළ නොදනියි. නොදැනීම නිසා ඔහු නුසුදුසු තැන්වලදී ප්‍රශ්න විමසයි. අභිධර්මධරයෙකු වෙත ගොස් කැප-අකැප දේ (විනය) ගැන විමසයි. විනයධරයෙකු වෙත ගොස් නාම-රූප පිරිච්ඡේදය (අභිධර්මය) ගැන විමසයි. ඔවුන්ට තමන්ගේ විෂය පථයට අයත් නොවන දේ විමසූ විට පිළිතුරු දීමට නොහැකි වෙයි. ඔහු තමා තුළම පවතින සැක සහිතව කමටහන් ගෙන වර්ධනය කිරීමට අපොහොසත් වෙයි... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

---

Na pītaṃ jānātīti yathā so gopālako pītāpītaṃ na jānāti, evaṃ dhammūpasañhitaṃ pāmojjaṃ na jānāti na labhati, savanamayaṃ puññakiriyavatthuṃ nissāya ānisaṃsaṃ na vindati, dhammassavanaggaṃ gantvā sakkaccaṃ na suṇāti, nisinno niddāyati, kathaṃ katheti, aññavihitako hoti, so sakkaccaṃ dhammaṃ asuṇanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

'පැන් බීම නොදන්නේය' යන්නෙන්, ඒ ගොපල්ලා ගවයන් පැන් බී ඇති නැති බව නොදන්නා සේම, මේ භික්ෂුව ද දහම හා සම්බන්ධ ප්‍රමෝදය නොදනියි, නොලබයි. ධර්ම ශ්‍රවණය නමැති පින්කම ඇසුරින් ලැබෙන ආනිසංස අත්නොවිඳියි. ධර්ම දේශනා පවත්වන තැනට ගිය ද ගෞරවයෙන් බණ අසන්නේ නැත. එහි වාඩි වී නිදාගනියි, නැතහොත් කතා කරයි, එසේත් නැත්නම් වෙනත් දෙයක සිත යොදවයි. ඔහු ගෞරවයෙන් දහම් නොඅසන නිසා කමටහන් ගෙන වර්ධනය කිරීමට අපොහොසත් වෙයි... (පෙ.)... ධර්මස්කන්ධයන්ගෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

---

Na vīthiṃ jānātīti so gopālako maggāmaggaṃ viya, – ‘‘ayaṃ lokiyo ayaṃ lokuttaro’’ti ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ yathābhūtaṃ na pajānāti. Ajānanto lokiyamagge abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

"නවීථිං ජානාති" යනු, ඒ ගවපාලකයා මග හා නොමග නොදන්නාක් මෙන්, "මේ ලෞකික මාර්ගයයි, මේ ලෝකෝත්තර මාර්ගයයි" කියා ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නිවැරදි ලෙස (තතු පරිදි) නොදැනීමයි. එය නොදන්නා වූ හෙතෙම ලෞකික මාර්ගයෙහි ම දැඩිව ඇලී සිටීම නිසා ලෝකෝත්තර මාර්ගය උපදවා ගැනීමට සමත් නොවේ. මෙසේ හෙතෙම ශාසනයෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

---

Na gocarakusalo hotīti so gopālako pañcāhikavāre sattāhikavāre viya cattāro satipaṭṭhāne, ‘‘ime lokiyā ime lokuttarā’’ti yathābhūtaṃ na pajānāti. Ajānanto sukhumaṭṭhānesu attano [Pg.166] ñāṇaṃ carāpetvā lokiyasatipaṭṭhāne abhinivisitvā lokuttaraṃ nibbattetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

"නගෝචරකුසලෝ හෝති" යනු, ඒ ගවපාලකයා පස් දිනකට හෝ සත් දිනකට වරක් ගවයන් ගෙන යා යුතු ගොදුරු බිම් පිළිබඳ පිළිවෙළ නොදන්නාක් මෙන්, සතර සතිපට්ඨානයන් පිළිබඳව "මේවා ලෞකික සතිපට්ඨානයි, මේවා ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨානයි" කියා තතු පරිදි නොදැනීමයි. එය නොදන්නා වූ මහණ තෙමේ සිය නුවණ සියුම් කරුණු කෙරෙහි යොදවා, ලෞකික සතිපට්ඨානයන්හි ම දැඩිව ඇලී සිටීම නිසා ලෝකෝත්තර සතිපට්ඨානයන් උපදවා ගැනීමට සමත් නොවේ. මෙසේ හෙතෙම ශාසනයෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

---

Anavasesadohī ca hotīti paṭiggahaṇe mattaṃ ajānanto anavasesaṃ duhati. Niddesavāre panassa abhihaṭṭhuṃ pavārentīti abhiharitvā pavārenti. Ettha dve abhihārā vācābhihāro ca paccayābhihāro ca. Vācābhihāro nāma manussā bhikkhussa santikaṃ gantvā, ‘‘vadeyyātha, bhante, yenattho’’ti pavārenti. Paccayābhihāro nāma vatthādīni vā telaphāṇitādīni vā gahetvā bhikkhussa santikaṃ gantvā, ‘‘gaṇhatha, bhante, yāvatakena attho’’ti vadanti. Tatra bhikkhu mattaṃ na jānātīti bhikkhu tesu paccayesu pamāṇaṃ na jānāti, – ‘‘dāyakassa vaso veditabbo, deyyadhammassa vaso veditabbo, attano thāmo veditabbo’’ti rathavinīte vuttanayena pamāṇayuttaṃ aggahetvā yaṃ āharanti, taṃ sabbaṃ gaṇhātīti attho. Manussā vippaṭisārino na puna abhiharitvā pavārenti. So paccayehi kilamanto kammaṭṭhānaṃ gahetvā vaḍḍhetuṃ na sakkoti…pe… paribāhiro hoti.

"අනවසෙසදෝහී ච හෝති" යනු, සිව්පසය පිළිගැනීමේදී ප්‍රමාණය නොදැන ඉතිරි රහිතවම සූරා ගැනීමයි. මෙහි "අභිහට්ඨුං පවාරෙන්ති" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ පසය ඉදිරිපත් කොට ආරාධනා කිරීමයි. මෙහි පවාරණා (ආරාධනා) දෙවර්ගයකි: වාචාභිහාරය (වචනයෙන් ආරාධනා කිරීම) සහ පච්චයාභිහාරය (පිරිකරින් ආරාධනා කිරීම) යි. වාචාභිහාරය යනු මිනිසුන් භික්ෂුව වෙත පැමිණ, "ස්වාමීනි, යම් පසයකින් අවශ්‍යතාවක් ඇත්නම් එය වදාරන සේක්වා" යි ආරාධනා කිරීමයි. පච්චයාභිහාරය යනු වස්ත්‍ර හෝ තෙල් පැණි ආදිය ගෙන භික්ෂුව වෙත පැමිණ, "ස්වාමීනි, යම් ප්‍රමාණයකින් අවශ්‍ය ද ඒ ප්‍රමාණය පිළිගන්නා සේක්වා" යි පැවසීමයි. එහිදී "භික්ෂුව ප්‍රමාණය නොදනී" යනු, ඒ භික්ෂුව එම පිරිකර සම්බන්ධයෙන් නිසි පමණ නොදැනීමයි. "දායකයාගේ ශක්තිය දත යුතුය, පූජා කරන වස්තුවේ ස්වභාවය දත යුතුය, තමාගේ ශක්තිය දත යුතුය" යනුවෙන් රථවිනීත සූත්‍රයෙහි වදාළ ක්‍රමයට අනුව පමණ දැන පිළිගන්නේ නැතිව, දායකයන් ගෙන එන සෑම දෙයක්ම පිළිගැනීම මෙහි අර්ථයයි. එවිට මිනිස්සු සිතේ අමනාපයෙන් පසුවී නැවත පිරිකර ගෙනැවිත් ආරාධනා නොකරති. එවිට ඒ භික්ෂුව පිරිකර හිඟවීමෙන් පීඩාවට පත්ව, කමටහන් ගෙන දියුණු කිරීමට අසමත් වෙයි. මෙසේ හෙතෙම ශාසනයෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි.

---

Te na atirekapūjāya pūjetā hotīti so gopālako mahāusabhe viya te there bhikkhū imāya āvi ceva raho ca mettāya kāyakammādikāya atirekapūjāya na pūjeti. Tato therā, – ‘‘ime amhesu garucittīkāraṃ na karontī’’ti navake bhikkhū dvīhi saṅgahehi na saṅgaṇhanti, na āmisasaṅgahena cīvarena vā pattena vā pattapariyāpannena vā vasanaṭṭhānena vā. Kilamante milāyantepi nappaṭijagganti. Pāḷiṃ vā aṭṭhakathaṃ vā dhammakathābandhaṃ vā guyhaganthaṃ vā na sikkhāpenti. Navakā therānaṃ santikā sabbaso ime dve saṅgahe alabhamānā imasmiṃ sāsane patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Yathā tassa gopālakassa gogaṇo na vaḍḍhati, evaṃ sīlādīni na vaḍḍhanti. Yathā ca so gopālako pañcahi gorasehi paribāhiro hoti, evaṃ pañcahi dhammakkhandhehi paribāhirā honti. Sukkapakkho kaṇhapakkhe vuttavipallāsavasena yojetvā veditabboti.

"තේ න අතිරේකපූජාය පූජේතා හෝති" යනු, ඒ ගවපාලකයා මහා වෘෂභයන්ට විශේෂ සැලකිල්ලක් නොදක්වන්නාක් මෙන්, හෙතෙම ඒ ස්ථවිර භික්ෂූන්ට ප්‍රසිද්ධියේ මෙන්ම රහසේ ද මෛත්‍රී සහගත කායකර්ම ආදියෙන් යුතු වූ ඒ උතුම් පූජාවෙන් පූජා නොකිරීමයි. ඒ හේතුවෙන් ස්ථවිරවරු, "මොවුහු අප කෙරෙහි ගරුබුහුමන් නොදක්වති" යි සලකා, නවක භික්ෂූන්ට ආමිස සංග්‍රහයෙන් හෝ ධර්ම සංග්‍රහයෙන් යුත් ද්විවිධ සංග්‍රහයෙන් සංග්‍රහ නොකරති. චීවර, පිණ්ඩපාත හෝ වාසස්ථානවලින් පවා සංග්‍රහ නොකරති. ඔවුන් පීඩාවට පත් වූවත්, ගිලන් වූවත් ඔවුන් ගැන සොයා නොබලති. පාලිය හෝ අටුවාව හෝ ධර්මකථා ක්‍රමයක් හෝ ගුප්ත අර්ථ ඇති ග්‍රන්ථයක් හෝ ඔවුන්ට උගන්වන්නේ නැත. නවක භික්ෂූන් ස්ථවිරයන්ගෙන් මේ ද්විවිධ සංග්‍රහයන් කිසිසේත්ම නොලබන හෙයින්, මේ ශාසනයෙහි ස්ථාවරව පිහිටීමට අසමත් වෙති. ඒ ගවපාලකයාගේ ගව සමූහය වර්ධනය නොවන්නාක් මෙන්, මොහුගේ ද ශීලාදී ගුණධර්මයන් වර්ධනය නොවේ. එමෙන්ම ඒ ගවපාලකයා පස් ගෝ රසයෙන් පිරිහෙන්නාක් මෙන්, මොහු ද පඤ්ච ධර්මස්කන්ධයෙන් බැහැර වූවෙක් වෙයි. කුසල පක්ෂය (සුක්කපක්ඛය) මෙහි සඳහන් අකුසල පක්ෂයෙහි විපර්යාසය (ප්‍රතිවිරුද්ධ පැත්ත) ලෙස ගලපා ගත යුතුය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

---

Mahāgopālakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාගෝපාලක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

---

4. Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā

4. චූළගෝපාලක සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

350. Evaṃ [Pg.167] me sutanti cūḷagopālakasuttaṃ. Tattha ukkacelāyanti evaṃnāmake nagare. Tasmiṃ kira māpiyamāne rattiṃ gaṅgāsotato maccho thalaṃ patto. Manussā celāni telapātiyaṃ temetvā ukkā katvā macchaṃ gaṇhiṃsu. Nagare niṭṭhite tassa nāmaṃ karonte amhehi nagaraṭṭhānassa gahitadivase celukkāhi maccho gahitoti ukkacelā-tvevassa nāmaṃ akaṃsu. Bhikkhū āmantesīti yasmiṃ ṭhāne nisinnassa sabbā gaṅgā pākaṭā hutvā paññāyati, tādise vālikussade gaṅgātitthe sāyanhasamaye mahābhikkhusaṅghaparivuto nisīditvā mahāgaṅgaṃ paripuṇṇaṃ sandamānaṃ olokento, – ‘‘atthi nu kho imaṃ gaṅgaṃ nissāya koci pubbe vaḍḍhiparihāniṃ patto’’ti āvajjitvā, pubbe ekaṃ bālagopālakaṃ nissāya anekasatasahassā gogaṇā imissā gaṅgāya āvaṭṭe patitvā samuddameva paviṭṭhā, aparaṃ pana paṇḍitagopālakaṃ nissāya anekasatasahassagogaṇassa sotthi jātā vaḍḍhi jātā ārogyaṃ jātanti addasa. Disvā imaṃ kāraṇaṃ nissāya bhikkhūnaṃ dhammaṃ desessāmīti cintetvā bhikkhū āmantesi.

350. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය චූළගෝපාලක සූත්‍රයයි. එහි "උක්කචේලායං" යනු ඒ නම ඇති නගරයෙහිය. අසන්නට ලැබෙන පරිදි, එම උක්කචේල නගරය ඉදිකරන සමයේ, එක් රාත්‍රියකදී ගංගා දියෙන් මත්ස්‍යයෙකු ගොඩට පැමිණියේය. මිනිස්සු රෙදි කඩවල් තෙල් බඳුන්වල පොඟවා, පන්දම් සාදාගෙන එම මත්ස්‍යයා අල්ලා ගත්හ. නගරය නිමවා එයට නම තබන කල්හි, "අප නගරය පිහිටුවන දවසේ රෙදි පන්දම්වලින් මත්ස්‍යයෙකු අල්ලා ගත්තෙමු" යි පවසා එයට "උක්කචේල" යැයි නම තැබූහ. "භික්ඛූ ආමන්තේසී" යනු, වැඩසිටින කල මුළු ගංගා නදියම පැහැදිලිව පෙනෙන, වැලි සහිත ගංගා තීරයක සවස් කාලයෙහි මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේ, ජලයෙන් පිරී ගලා බසින මහා ගංගාව දෙස බලමින්, "පෙර මේ ගංගාව ඇසුරු කොට යමෙක් දියුණුවට හෝ පිරිහීමට පත්ව තිබේ ද?" යයි මෙනෙහි කළ සේක. එවිට පෙර එක් අඥාන ගවපාලකයෙකු නිසා ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ගව සමූහයක් මේ ගඟේ සුළිවල වැටී විනාශ වී මුහුදට ගසාගෙන ගිය බවත්, තවත් නැණවත් ගවපාලකයෙකු නිසා ලක්ෂ සංඛ්‍යාත ගව සමූහයකට යහපතක්, දියුණුවක් හා නීරෝගී බවක් සැලසුණු බවත් දුටු සේක. එය දැක, මේ කරුණ නිමිති කරගෙන භික්ෂූන්ට ධර්ම දේශනා කරමි යන අදහසින් භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතූ සේක.

---

Māgadhakoti magadharaṭṭhavāsī. Duppaññajātikoti nippaññasabhāvo dandho mahājaḷo. Asamavekkhitvāti asallakkhetvā anupadhāretvā. Patāresīti tāretuṃ ārabhi. Uttaraṃ tīraṃ suvidehānanti gaṅgāya orime tīre magadharaṭṭhaṃ, pārime tīre videharaṭṭhaṃ, gāvo magadharaṭṭhato videharaṭṭhaṃ netvā rakkhissāmīti uttaraṃ tīraṃ patāresi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘uttaraṃ tīraṃ suvidehāna’’nti. Āmaṇḍalikaṃ karitvāti maṇḍalikaṃ katvā. Anayabyasanaṃ āpajjiṃsūti avaḍḍhiṃ vināsaṃ pāpuṇiṃsu, mahāsamuddameva pavisiṃsu. Tena hi gopālakena gāvo otārentena gaṅgāya orimatīre samatitthañca visamatitthañca oloketabbaṃ assa, majjhe gaṅgāya gunnaṃ vissamaṭṭhānatthaṃ dve tīṇi vālikatthalāni sallakkhetabbāni assu. Tathā pārimatīre tīṇi cattāri titthāni, imasmā titthā bhaṭṭhā imaṃ titthaṃ gaṇhissanti, imasmā bhaṭṭhā imanti. Ayaṃ pana bālagopālako orimatīre gunnaṃ otaraṇatitthaṃ samaṃ vā visamaṃ vā anoloketvāva majjhe [Pg.168] gaṅgāya gunnaṃ vissamaṭṭhānatthaṃ dve tīṇi vālikatthalānipi asallakkhetvāva paratīre cattāri pañca uttaraṇatitthāni asamavekkhitvāva atittheneva gāvo otāresi. Athassa mahāusabho javanasampannatāya ceva thāmasampannatāya ca tiriyaṃ gaṅgāya sotaṃ chetvā pārimaṃ tīraṃ patvā chinnataṭañceva kaṇṭakagumbagahanañca disvā, ‘‘dubbiniviṭṭhameta’’nti ñatvā dhuragga-patiṭṭhānokāsampi alabhitvā paṭinivatti. Gāvo mahāusabho nivatto mayampi nivattissāmāti nivattā. Mahato gogaṇassa nivattaṭṭhāne udakaṃ chijjitvā majjhe gaṅgāya āvaṭṭaṃ uṭṭhapesi. Gogaṇo āvaṭṭaṃ pavisitvā samuddameva patto. Ekopi goṇo arogo nāma nāhosi. Tenāha – ‘‘tattheva anayabyasanaṃ āpajjiṃsū’’ti.

'මාගධකෝ' යනු මගධ රටෙහි වැසියා යන්නයි. 'දුප්පඤ්ඤජාතිකො' යනු ප්‍රඥාව හීන වූ ස්වභාවයක් ඇති තැනැත්තායි, එනම් අනුවණ පුද්ගලයායි. 'අසමවෙක්ඛිත්වා' යනු මැනවින් විමසා බලා තීරණයක් නොගෙන යන්නයි. 'පතාරේසි' යනු එතර කිරීමට උත්සාහ කළේය යන්නයි. 'උත්තරං තීරං සුවිදේහානං' යනු ගංගා නදියේ මෙතෙර මගධ රටත්, එතෙර විදේහ රටත් පිහිටා තිබීමයි. මගධ රටේ සිට විදේහ රටට ගවයන් ගෙන ගොස් පාලනය කරමියි සිතා උතුරු ඉවුර දෙසට එතර කළේය. එය අරභයා 'සුවිදේහ දේශයේ උතුරු ඉවුර' යැයි වදාරන ලදී. 'ආමණ්ඩලිකං කරිත්වා' යනු වටයක් සේ කැරකෙන්නට සලස්වා යන්නයි. 'අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජිංසු' යනු දියුණුවක් නැතිව විනාශයට පත්වීමයි, එනම් මහා සාගරයටම ඇතුළු වූහ. ගවයන් එතර කරන්නා වූ ඒ ගොපල්ලා විසින් ගංගා නදියේ මෙතෙර සමතල තොටුපළවල් සහ විෂම තොටුපළවල් පිළිබඳව විමසා බැලිය යුතුව තිබුණි. ගවයන්ට විවේක ගැනීම පිණිස ගඟ මැද වැලි තලාවන් දෙකක් හෝ තුනක් තිබේදැයි පරීක්ෂා කළ යුතුව තිබුණි. එමෙන්ම එතෙර ඉවුරේ තොටුපළවල් තුන හතරක් ගැනද අවබෝධයක් තිබිය යුතුව තිබුණි. එහෙත් මේ අඥාන ගොපල්ලා මෙතෙර තොටුපළවල් හෝ ගඟ මැද වැලි තලාවන් හෝ එතෙර තොටුපළවල් ගැන කිසිදු තැකීමක් නොකර, තොටුපළක් නොවන තැනකින් ගවයන් බැස්සවූයේය. එවිට වේගවත් වූ ද ශක්තිමත් වූ ද ඒ මහා වෘෂභයා ගඟේ සැඩපහර කපාගෙන එතෙරට ගිය නමුත්, එහි වූ කඩතොලු වූ ඉවුර සහ කටු පඳුරු සහිත ළැහැබ දැක මෙය ගොඩවීමට අපහසු ස්ථානයක් බව දැන නැවත හැරුණේය. මහා වෘෂභයා හැරෙනු දැක සෙසු ගවයෝ ද අපිත් හැරෙමු යැයි සිතා ආපසු හැරුණහ. මෙසේ මහා ගව රැළක් ආපසු හැරීම නිසා ගඟ මැද ජලය කැළඹී මහා දිය සුළියක් ඇති විය. ඒ දිය සුළියට හසු වූ ගව රැළ මහා සාගරයටම ගසාගෙන ගියහ. එකදු ගොනෙකුටවත් නිරුපද්‍රිතව බේරීමට නොහැකි විය. සියලු ගවයෝ විනාශ වූහ. එබැවින් 'එහිදීම විනාශයට පත් වූහ' යැයි වදාරන ලදී.

---

Akusalā imassa lokassāti idha loke khandhadhātāyatanesu akusalā achekā, paralokepi eseva nayo. Māradheyyaṃ vuccati tebhūmakadhammā. Amāradheyyaṃ nava lokuttaradhammā. Maccudheyyampi tebhūmakadhammāva. Amaccudheyyaṃ nava lokuttaradhammā. Tattha akusalā achekā. Vacanatthato pana mārassa dheyyaṃ māradheyyaṃ. Dheyyanti ṭhānaṃ vatthu nivāso gocaro. Maccudheyyepi eseva nayo. Tesanti tesaṃ evarūpānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ, iminā cha satthāro dassitāti veditabbā.

'අකුසලා ඉමස්ස ලෝකස්ස' යනු මේ ලෝකයෙහි ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන විෂයෙහි අදක්ෂ වූ, ප්‍රඥාව නැති තැනැත්තායි. පරලොව සම්බන්ධයෙන් ද මෙය එසේමය. 'මාරධෙය්‍ය' යනු ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් ය. 'අමාරධෙය්‍ය' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයන් ය. 'මච්චුධෙය්‍ය' යනු ද ත්‍රෛභූමික ධර්මයන්ම ය. 'අමච්චුධෙය්‍ය' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයන් ය. එහි අකුසල යනු අදක්ෂ බවයි. වචනාර්ථය අනුව මාරයාගේ වාසස්ථානය මාරධෙය්‍ය නම් වේ. 'ධෙය්‍ය' යනු ස්ථානය, වාසස්ථානය හෝ සැරිසරන ගෝචර ස්ථානයයි. 'මච්චුධෙය්‍ය' යන්නට ද මෙම අර්ථයම අදාළ වේ. 'තේසං' යන්නෙන් මෙවැනි අදක්ෂ ස්වභාවයක් ඇති ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්, එනම් ශාස්තෘවරුන් හය දෙනා හඳුන්වන බව දත යුතුය.

---

351. Evaṃ kaṇhapakkhaṃ niṭṭhapetvā sukkapakkhaṃ dassento bhūtapubbaṃ, bhikkhavetiādimāha. Tattha balavagāvoti dantagoṇe ceva dhenuyo ca. Dammagāvoti dametabbagoṇe ceva avijātagāvo ca. Vacchatareti vacchabhāvaṃ taritvā ṭhite balavavacche. Vacchaketi dhenupake taruṇavacchake. Kisābalaketi appamaṃsalohite mandathāme. Tāvadeva jātakoti taṃdivase jātako. Mātugoravakena vuyhamānoti mātā purato purato huṃhunti goravaṃ katvā saññaṃ dadamānā urena udakaṃ chindamānā gacchati, vacchako tāya goravasaññāya dhenuyā vā urena chinnodakena gacchamāno ‘‘mātugoravakena vuyhamāno’’ti vuccati.

351. මෙසේ අකුසල පක්ෂය අවසන් කොට කුසල පක්ෂය පෙන්වා දෙමින් 'මහණෙනි, පෙර දවසක' ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. එහි 'බලවගාවෝ' යනු දමනය කරන ලද ගොනුන් සහ දෙනුන් ය. 'දම්මගාවෝ' යනු දමනය කළ යුතු ගොනුන් සහ තවමත් වස්සන් නොවැදූ වැස්සියන් ය. 'වච්ඡතරේ' යනු වස්සා යන අවධිය පසු කළ ශක්තිමත් තරුණ ගොනුන් ය. 'වච්ඡකේ' යනු මවට සමීපව වෙසෙන කුඩා කිරි බොන තරුණ වස්සන් ය. 'කිසාබලකේ' යනු මස් ලේ අඩු, දුර්වල ගවයන් ය. 'තාවදේව ජාතකෝ' යනු එදිනම උපන් වස්සා ය. 'මාතුගොරවකේන වුය්හමානෝ' යනු මව ඉදිරියෙන් 'හුං හුං' හඬ නගමින් පණිවිඩයක් දෙන්නාක් මෙන් පපුවෙන් ජලය කපාගෙන යද්දී, ඒ ගව හඬ කෙරෙහි වූ ගෞරවයෙන් මව පසුපස යන වස්සා ය.

---

352. Mārassa [Pg.169] sotaṃ chetvāti arahattamaggena mārassa taṇhāsotaṃ chetvā. Pāraṃ gatāti mahāusabhā nadīpāraṃ viya saṃsārapāraṃ nibbānaṃ gatā. Pāraṃ agamaṃsūti mahāusabhānaṃ pāraṅgatakkhaṇe gaṅgāya sotassa tayo koṭṭhāse atikkamma ṭhitā mahāusabhe pāraṃ patte disvā tesaṃ gatamaggaṃ paṭipajjitvā pāraṃ agamaṃsu. Pāraṃ gamissantīti catumaggavajjhānaṃ kilesānaṃ tayo koṭṭhāse khepetvā ṭhitā idāni arahattamaggena avasesaṃ taṇhāsotaṃ chetvā balavagāvo viya nadīpāraṃ saṃsārapāraṃ nibbānaṃ gamissantīti. Iminā nayena sabbavāresu attho veditabbo. Dhammānusārino, saddhānusārinoti ime dve paṭhamamaggasamaṅgino.

352. 'මාරස්ස සෝතං ඡෙත්වා' යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් මාරයාගේ තණ්හා නමැති සැඩපහර සිඳලීමයි. 'පාරං ගතා' යනු මහා වෘෂභයන් ගඟෙන් එතර වන්නාක් මෙන්, සසර සයුරෙන් එතර වී නිවනට පැමිණි රහතන් වහන්සේලායි. 'පාරං අගමංසු' යනු මහා වෘෂභයන් එතර වූ සැණින්, ගංගාවේ සැඩපහරේ කොටස් තුනක් ඉක්මවා සිටි ගවයන් ඔවුන් අනුගමනය කරමින් එතරට ගියාක් මෙනි. 'පාරං ගමිස්සන්ති' යනු සිවු වැදෑරුම් මාර්ගයන්ගෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ක්ලේශ කොටස් තුනක් ක්ෂය කර සිටින, දැන් අර්හත් මාර්ගයෙන් ඉතිරි තණ්හා සැඩපහර සිඳගෙන, ශක්තිමත් ගවයන් මෙන් සසරින් එතර වී නිවනට පැමිණෙන පිරිසයි. මේ අයුරින් සියලු වාරයන්හි අර්ථය දත යුතුය. 'ධම්මානුසාරී' සහ 'සද්ධානුසාරී' යන දෙදෙනා ප්‍රථම මාර්ගයට පිළිපන් අයයි.

---

Jānatāti sabbadhamme jānantena buddhena. Suppakāsitoti sukathito. Vivaṭanti vivaritaṃ. Amatadvāranti ariyamaggo. Nibbānapattiyāti tadatthāya vivaṭaṃ. Vinaḷīkatanti vigatamānanaḷaṃ kataṃ. Khemaṃ patthethāti kattukamyatāchandena arahattaṃ patthetha, kattukāmā nibbattetukāmā hothāti attho. ‘‘Patta’tthā’’tipi pāṭho. Evarūpaṃ satthāraṃ labhitvā tumhe pattāyeva nāmāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānameva. Bhagavā pana yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

'ජානතා' යනු සියලු ධර්මයන් දන්නා බුදුරජාණන් වහන්සේ විසිනි. 'සුප්පකාසිතෝ' යනු මැනවින් දේශනා කරන ලද යන්නයි. 'විවටං' යනු විවෘත කරන ලද්දකි. 'අමතද්වාරං' යනු ආර්ය මාර්ගයයි. 'නිබ්බානපත්තියා' යනු ඒ නිවන ලබා ගැනීම පිණිස විවෘත කරන ලද දොරටුවයි. 'විනළීකතං' යනු මානය නමැති නිෂ්ඵල බබලන බව පහ කරන ලද්දකි. 'ඛේමං පත්ථේථ' යනු අර්හත් ඵලය පතන්න, එය ලබා ගැනීමට කැමැත්තක් ඇති කරගන්න යන්නයි. 'පත්තත්ථා' ලෙස ද පාඨයක් පවතී. මෙවැනි ශාස්තෘවරයෙකු ලැබ ඔබ නිවනට පත් වූවන්ම වන්න යනු මෙහි අර්ථයයි. සෙසු කොටස් සෑම තැනකම පැහැදිලි බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුසන්ධි ගළපා දේශනාව අවසන් කළ සේක.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපඤ්චසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි,

---

Cūḷagopālakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළගොපාලක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

5. Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā

5. චූළසච්චක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

353. Evaṃ me sutanti cūḷasaccakasuttaṃ. Tattha mahāvane kūṭāgārasālāyanti mahāvanaṃ nāma sayaṃjātaṃ aropimaṃ saparicchedaṃ mahantaṃ vanaṃ. Kapilavatthusāmantā pana mahāvanaṃ himavantena saha ekābaddhaṃ aparicchedaṃ hutvā mahāsamuddaṃ āhacca ṭhitaṃ. Idaṃ tādisaṃ na hoti. Saparicchedaṃ mahantaṃ vananti mahāvanaṃ. Kūṭāgārasālā pana mahāvanaṃ nissāya kate ārāme kūṭāgāraṃ antokatvā haṃsavaṭṭakacchannena katā sabbākārasampannā buddhassa bhagavato gandhakuṭi veditabbā.

353. 'ඒවං මේ සුතං' යනු චූළසච්චක සූත්‍රයයි. එහි 'මහාවනේ කූටාගාරසාලායං' යන්නෙහි මහාවනය යනු ස්වභාවිකව හටගත්, කිසිවෙකු විසින් වගා නොකළ, සීමා සහිත විශාල ප්‍රදේශයක් පුරා පැතිරුණු වනයකි. කපිලවස්තු පුරය අසල වූ මහාවනය වනාහි හිමාලය හා එකට බැඳී සීමාවක් නොමැතිව මහා සාගරය දක්වා විහිදී ගිය එකකි. මෙහි දැක්වෙන මහාවනය එවැන්නක් නොව සීමා සහිත විශාල වනයකි. 'කූටාගාරසාලා' යනු ඒ මහාවනය ඇසුරු කොට සාදන ලද ආරාමයෙහි, හංස පක්ෂියෙකුගේ පියාපත් වැනි වටකුරු වහලකින් යුතු, සියලු අංගයන්ගෙන් පරිපූර්ණ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගන්ධකුටිය ලෙස දත යුතුය.

---

Saccako [Pg.170] nigaṇṭhaputtoti pubbe kira eko nigaṇṭho ca nigaṇṭhī ca pañca pañca vādasatāni uggahetvā, vādaṃ āropessāmāti jambudīpe vicarantā vesāliyaṃ samāgatā. Licchavirājāno disvā, – ‘‘tvaṃ ko, tvaṃ kā’’ti pucchiṃsu. Nigaṇṭho – ‘‘ahaṃ vādaṃ āropessāmīti jambudīpe vicarāmī’’ti āha. Nigaṇṭhīpi tathā āha. Licchavino, ‘‘idheva aññamaññaṃ vādaṃ āropethā’’ti āhaṃsu. Nigaṇṭhī attanā uggahitāni pañcavādasatāni pucchi, nigaṇṭho kathesi. Nigaṇṭhena pucchitepi nigaṇṭhī kathesiyeva. Ekassapi na jayo, na parājayo, ubho samasamāva ahesuṃ. Licchavino, – ‘‘tumhe ubhopi samasamā āhiṇḍitvā kiṃ karissatha, idheva vasathā’’ti gehaṃ datvā baliṃ paṭṭhapesuṃ. Tesaṃ saṃvāsamanvāya catasso dhītaro jātā, – ekā saccā nāma, ekā lolā nāma, ekā paṭācārā nāma, ekā ācāravatī nāma. Tāpi paṇḍitāva ahesuṃ, mātāpitūhi uggahitāni pañca pañca vādasatāni uggahesuṃ. Tā vayapattā mātāpitaro avocuṃ – ‘‘amhākaṃ ammā kule dārikā nāma hiraññasuvaṇṇādīni datvā kulagharaṃ pesitapubbā nāma natthi. Yo pana agāriko tāsaṃ vādaṃ maddituṃ sakkoti, tassa pādaparicārikā honti. Yo pabbajito tāsaṃ maddituṃ sakkoti, tassa santike pabbajanti. Tumhe kiṃ karissathā’’ti? Mayampi evameva karissāmāti. Catassopi paribbājikavesaṃ gahetvā, ‘‘ayaṃ jambudīpo nāma jambuyā paññāyatī’’ti jambusākhaṃ gahetvā cārikaṃ pakkamiṃsu. Yaṃ gāmaṃ pāpuṇanti, tassa dvāre paṃsupuñje vā vālikapuñje vā jambudhajaṃ ṭhapetvā, – ‘‘yo vādaṃ āropetuṃ sakkoti, so imaṃ maddatū’’ti vatvā gāmaṃ pavisanti. Evaṃ gāmena gāmaṃ vicarantiyo sāvatthiṃ pāpuṇitvā tatheva gāmadvāre jambudhajaṃ ṭhapetvā sampattamanussānaṃ ārocetvā antonagaraṃ paviṭṭhā.

සච්චක නිගණ්ඨපුත්ත යන්නෙහි විස්තරය මෙසේය: අතීතයේ එක් නිගණ්ඨයෙක් සහ නිගණ්ඨිකාවක් වාද පන්සියය බැගින් ඉගෙන ගෙන, අන්‍යයන් වාදයෙන් පරදවන්නෙමුයි අදිටන් කරගෙන ජම්බුද්වීපයෙහි සැරිසරද්දී විශාලා මහනුවරදී මුණගැසුණාහ. ඔවුන් දුටු ලිච්ඡවී රජවරු, "ඔබ කවුද? ඔබ කවුද?" යි විමසූහ. නිගණ්ඨයා පිළිතුරු දෙමින්, "මම වාද පරදවනු පිණිස ජම්බුද්වීපයෙහි සැරිසරමි" යි කීවේය. නිගණ්ඨිකාව ද එසේම කීවාය. එවිට ලිච්ඡවී රජවරු, "එසේ නම් මෙහිදීම ඔබ දෙදෙනා එකිනෙකා සමඟ වාද කරන්න" යැයි කීහ. නිගණ්ඨිකාව තමන් ඉගෙන ගත් වාද පන්සියය විමසූ අතර නිගණ්ඨයා ඒවාට පිළිතුරු දුන්නේය. නිගණ්ඨයා විමසූ ප්‍රශ්නවලට නිගණ්ඨිකාව ද පිළිතුරු දුන්නාය. දෙදෙනාගෙන් කිසිවෙකුට ජයග්‍රහණයක් හෝ පරාජයක් නොවූ අතර දෙදෙනාම සමසම වූහ. එවිට ලිච්ඡවී රජවරු, "ඔබ දෙදෙනාම සමසම බැවින් මෙසේ සැරිසරා කුමක් කරන්නද? මෙහිම පදිංචි වන්න" යැයි පවසා ඔවුන්ට නිවසක් සහ ජීවනෝපාය සලසා දුන්හ. ඔවුන්ගේ සහවාසයෙන් දූවරු හතර දෙනෙක් උපන්හ. ඔවුහු සච්චා, ලෝලා, පටාචාරා සහ ආචාරවතී නම් වූහ. එම දූවරු ද ඉතා බුද්ධිමත් වූ අතර තම මවුපියන්ගෙන් වාද පන්සියය බැගින් ඉගෙන ගත්හ. ඔවුන් වැඩිවියට පත් වූ පසු මවුපියෝ මෙසේ කීහ: "දරුවනි, අපේ පවුලේ දැරියන් රන් රිදී දී විවාහ කර දීමේ සිරිතක් නැත. යම් ගිහියෙක් ඔබව වාදයෙන් පරදවයි ද, ඔබ ඔහුගේ පාද පරිචාරිකාවන් (මෙහෙකාරියන්/බිරින්දෑවන්) විය යුතුය. යම් පැවිද්දෙක් ඔබව වාදයෙන් පරදවයි ද, ඔබ ඔහු වෙත පැවිදි විය යුතුය. දැන් ඔබ කුමක් කරන්නේද?" එවිට ඔවුහු, "අපි ද එසේම කරන්නෙමු" යි කීහ. සතර දෙනාම පරිබ්බාජිකාවන්ගේ වෙස් ගෙන, "මේ ජම්බුද්වීපය දඹ ගසින් හඳුනාගත හැකිය" යි පවසා දඹ අත්තක් අතින් ගෙන චාරිකාවෙහි නික්මුණහ. ඔවුන් යම් ගමකට පැමිණි විට, එම ගම් දොරටුවේ වැලි ගොඩක හෝ පස් ගොඩක දඹ අත්ත තබා, "යමෙකුට වාද කිරීමට හැකි නම් මේ දඹ අත්ත පාගා දමන්න" යැයි පවසා ගමට ඇතුළු වෙති. මෙසේ ගමින් ගමට සැරිසරන ඔවුහු සැවැත් නුවරට පැමිණ, පෙර පරිදිම ගම් දොරටුවේ දඹ අත්ත තබා එහි සිටි මිනිසුන්ට ඒ බව දන්වා නුවරට ඇතුළු වූහ.

---

Tena samayena bhagavā sāvatthiṃ nissāya jetavane viharati. Athāyasmā sāriputto gilāne pucchanto ajaggitaṭṭhānaṃ jagganto attano kiccamahantatāya aññehi bhikkhūhi divātaraṃ gāmaṃ piṇḍāya pavisanto gāmadvāre jambudhajaṃ disvā, – ‘‘kimida’’nti dārake pucchi. Te tamatthaṃ ārocesuṃ. Tena hi maddathāti. Na sakkoma, bhante, bhāyāmāti. ‘‘Kumārā [Pg.171] mā bhāyatha, ‘kena amhākaṃ jambudhajo maddāpito’ti vutte, buddhasāvakena sāriputtattherena maddāpito, vādaṃ āropetukāmā jetavane therassa santikaṃ gacchathāti vadeyyāthā’’ti āha. Te therassa vacanaṃ sutvā jambudhajaṃ madditvā chaḍḍesuṃ. Thero piṇḍāya caritvā vihāraṃ gato. Paribbājikāpi gāmato nikkhamitvā, ‘‘amhākaṃ dhajo kena maddāpito’’ti pucchiṃsu. Dārakā tamatthaṃ ārocesuṃ. Paribbājikā puna gāmaṃ pavisitvā ekekaṃ vīthiṃ gahetvā, – ‘‘buddhasāvako kira sāriputto nāma amhehi saddhiṃ vādaṃ karissati, sotukāmā nikkhamathā’’ti ārocesuṃ. Mahājano nikkhami, tena saddhiṃ paribbājikā jetavanaṃ agamiṃsu.

එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර ඇසුරු කරමින් ජේතවනාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එකල ආයුෂ්මත් සැරියුත් මහරහතන් වහන්සේ ගිලන් භික්ෂූන්ගේ සුවදුක් විමසමින්, අතුපතු නොගෑ තැන් අතුගාමින්, තමන් වහන්සේගේ වගකීම් බහුල බැවින් සෙසු භික්ෂූන්ට වඩා මඳක් ප්‍රමාද වී පිණ්ඩපාතය සඳහා නගරයට වැඩම කළහ. නගර දොරටුවේ තිබූ දඹ අත්ත දැක, "මේ කුමක්ද?" යි එහි සිටි දරුවන්ගෙන් විමසූහ. දරුවෝ ඒ පිළිබඳ විස්තරය සැල කළහ. "එසේ නම් මෙය පාගා දමන්න" යැයි තේරණන් වහන්සේ වදාළහ. එවිට දරුවෝ, "ස්වාමීනි, අපි බයයි, අපට එය කළ නොහැක" යි කීහ. "දරුවනි, බිය නොවන්න, 'කවුද අපේ දඹ අත්ත පෑගුවේ' කියා ඇසුවහොත්, 'බුද්ධ ශ්‍රාවක සැරියුත් තේරණන් වහන්සේ පාගන්නට කීවා, වාද කිරීමට අවශ්‍ය නම් ජේතවනයේ උන්වහන්සේ වෙත යන්න' යැයි පවසන්න" යැයි තේරණන් වහන්සේ වදාළහ. දරුවෝ තේරණන් වහන්සේගේ වචනය අසා දඹ අත්ත පාගා විසි කළහ. තේරණන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතය කර ආපසු වෙහෙරට වැඩම කළහ. පරිබ්බාජිකාවන් ද ගමෙන් පිටතට පැමිණ, "අපේ දඹ අත්ත පෑගුවේ කවුද?" යි විමසූහ. දරුවෝ ඒ බව පැවසූහ. පරිබ්බාජිකාවෝ නැවත නගරයට ගොස් සෑම වීථියකම සිටි මිනිසුන්ට දන්වමින්, "බුද්ධ ශ්‍රාවක සැරියුත් නම් හිමිනම අප සමඟ වාද කිරීමට සූදානම් ලු, ඒ අසන්නට කැමති අය නික්මෙන්න" යැයි කීහ. මහා ජනයා නික්මුණු අතර පරිබ්බාජිකාවෝ ද ඔවුන් සමඟ ජේතවනයට ගියහ.

---

Thero – ‘‘amhākaṃ vasanaṭṭhāne mātugāmassa āgamanaṃ nāma aphāsuka’’nti vihāramajjhe nisīdi. Paribbājikāyo gantvā theraṃ pucchiṃsu – ‘‘tumhehi amhākaṃ dhajo maddāpito’’ti? Āma, mayā maddāpitoti. Mayaṃ tumhehi saddhiṃ vādaṃ karissāmāti. Sādhu karotha, kassa pucchā kassa vissajjanaṃ hotūti? Pucchā nāma amhākaṃ pattā, tumhe pana mātugāmā nāma paṭhamaṃ pucchathāti āha. Tā catassopi catūsu disāsu ṭhatvā mātāpitūnaṃ santike uggahitaṃ vādasahassaṃ pucchiṃsu. Thero khaggena kumudanāḷaṃ chindanto viya pucchitaṃ pucchitaṃ nijjaṭaṃ niggaṇṭhiṃ katvā kathesi, kathetvā puna pucchathāti āha. Ettakameva, bhante, mayaṃ jānāmāti. Thero āha – ‘‘tumhehi vādasahassaṃ pucchitaṃ mayā kathitaṃ, ahaṃ pana ekaṃ yeva pañhaṃ pucchissāmi, taṃ tumhe kathethā’’ti. Tā therassa visayaṃ disvā, ‘‘pucchatha, bhante, byākarissāmā’’ti vattuṃ nāsakkhiṃsu. ‘‘Vada, bhante, jānamānā byākarissāmā’’ti puna āhaṃsu.

තේරණන් වහන්සේ, "අප වසන තැනට ස්ත්‍රීන්ගේ පැමිණීම අපහසුතාවයට කරුණකි" යි සිතා විහාරය මධ්‍යයෙහි වැඩසිටියහ. පරිබ්බාජිකාවෝ එහි ගොස් තේරණන් වහන්සේගෙන්, "අපේ දඹ අත්ත පෑගවූයේ ඔබ වහන්සේ ද?" යි ඇසූහ. "එසේය, මා එය පෑගවූවා" යැයි උන්වහන්සේ වදාළහ. "අපි ඔබ වහන්සේ සමඟ වාද කරන්නෙමු" යි ඔවුහු කීහ. "යහපති, වාද කරන්න, ප්‍රශ්න අසන්නේ කවුද? පිළිතුරු දෙන්නේ කවුද?" යි තේරණන් වහන්සේ විමසූහ. "ප්‍රශ්න ඇසීම අපට අයිති දෙයකි, නමුත් ඔබ වහන්සේලා ස්ත්‍රීන් බැවින් පළමුව ප්‍රශ්න අසන්න" යැයි තේරණන් වහන්සේ වදාළහ. ඒ පරිබ්බාජිකාවන් සතර දෙනා සතර දිසාවෙහි සිටගෙන, තම මවුපියන්ගෙන් ඉගෙන ගත් වාද දහසක් ප්‍රශ්න කළහ. කඩුවකින් නෙළුම් දඬු කපන්නාක් මෙන්, තේරණන් වහන්සේ ඔවුන් විමසූ සෑම ප්‍රශ්නයකටම කිසිදු පැටලීමකින් තොරව ඉතා පැහැදිලිව පිළිතුරු දුන්හ. පිළිතුරු දී, "නැවතත් ප්‍රශ්න අසන්න" යැයි වදාළහ. "ස්වාමීනි, අප දන්නේ මෙපමණකි" යැයි ඔවුහු කීහ. එවිට තේරණන් වහන්සේ, "ඔබ වාද දහසක් ඇසුවා, මම ඒවාට පිළිතුරු දුන්නා. දැන් මම එකම එක ප්‍රශ්නයක් අසන්නෙමි, ඊට පිළිතුරු දෙන්න" යැයි වදාළහ. ඔවුන් තේරණන් වහන්සේගේ ඥාන පරාසය දැක, "ස්වාමීනි, අසන්න, අපි පිළිතුරු දෙන්නෙමු" යි කීමට පවා බිය වූහ. පසුව, "ස්වාමීනි, අසන්න, දන්නේ නම් පිළිතුරු දෙන්නෙමු" යි නැවත කීහ.

---

Thero ayaṃ pana kulaputte pabbājetvā paṭhamaṃ sikkhāpetabbapañhoti vatvā, – ‘‘ekaṃ nāma ki’’nti pucchi. Tā neva antaṃ, na koṭiṃ addasaṃsu. Thero kathethāti āha. Na passāma, bhanteti. Tumhehi vādasahassaṃ pucchitaṃ mayā kathitaṃ, mayhaṃ tumhe ekaṃ pañhampi kathetuṃ na sakkotha, evaṃ sante kassa jayo kassa parājayoti? Tumhākaṃ, bhante, jayo, amhākaṃ parājayoti. Idāni kiṃ karissathāti? Tā mātāpitūhi vuttavacanaṃ ārocetvā, ‘‘tumhākaṃ santike pabbajissāmā’’ti āhaṃsu. Tumhe mātugāmā nāma amhākaṃ santike pabbajituṃ na vaṭṭati, amhākaṃ pana sāsanaṃ gahetvā [Pg.172] bhikkhuniupassayaṃ gantvā pabbajathāti. Tā sādhūti therassa sāsanaṃ gahetvā bhikkhunisaṅghassa santikaṃ gantvā pabbajiṃsu. Pabbajitā ca pana appamattā ātāpiniyo hutvā nacirasseva arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

කුලපුත්‍රයෙකු පැවිදි වූ පසු පළමුව ඉගැන්විය යුතු ප්‍රශ්නය මෙය යැයි සිතා, "එක නම් කිමෙක්ද?" යි තේරණන් වහන්සේ විමසූහ. ඔවුන්ට එහි ආරම්භයක් හෝ කෙළවරක් සොයාගත නොහැකි විය. "පිළිතුරු දෙන්න" යැයි තේරණන් වහන්සේ වදාළහ. "ස්වාමීනි, අපි එය නොදනිමු" යි ඔවුහු කීහ. "ඔබ වාද දහසක් ඇසුවා, මම පිළිතුරු දුන්නා. මගේ එක ප්‍රශ්නයකටවත් පිළිතුරු දීමට ඔබට නොහැකි විය. එසේ නම් මෙහි ජය කාටද? පරාජය කාටද?" යි උන්වහන්සේ විමසූහ. "ස්වාමීනි, ජය ඔබ වහන්සේටයි, පරාජය අපටයි" යැයි ඔවුහු පිළිගත්හ. "දැන් ඔබ කුමක් කරන්නේද?" යි විමසූ විට, ඔවුහු තම මවුපියන් කී වචනය සිහිපත් කර, "ඔබ වහන්සේ වෙත පැවිදි වන්නෙමු" යි පැවසූහ. "ඔබ ස්ත්‍රීන් බැවින් අප වෙත (භික්ෂු ශාසනයෙහි) පැවිදි විය නොහැක, අපේ පණිවිඩය ගෙන භික්ෂුණී ආරාමයට ගොස් පැවිදි වන්න" යැයි තේරණන් වහන්සේ වදාළහ. ඔවුහු "යහපති" යි පිළිගෙන, තේරණන් වහන්සේගේ අනුදැනුම ඇතිව භික්ෂුණී සංඝයා වෙත ගොස් පැවිදි වූහ. පැවිදි වී නොපමා ලුහුඬු වී, කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුතුව මහණ දම් පුරා නොබෝ කලකින්ම අරහත් ඵලයට පත් වූහ.

---

Ayaṃ saccako tāsaṃ catunnampi kaniṭṭhabhātiko. Tāhi catūhipi uttaritarapañño, mātāpitūnampi santikā vādasahassaṃ, tato bahutarañca bāhirasamayaṃ uggahetvā katthaci agantvā rājadārake sippaṃ sikkhāpento tattheva vesāliyaṃ vasati, paññāya atipūritattā kucchi me bhijjeyyāti bhīto ayapaṭṭena kucchiṃ parikkhipitvā carati, imaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘saccako nigaṇṭhaputto’’ti.

මේ සච්චක තෙමේ ඒ (ප්‍රසිද්ධ) සතර දෙනෙකු වූ සොහොයුරියන්ගේ බාල සොහොයුරාය. ඔහු ඒ සතර දෙනාටම වඩා උසස් ප්‍රඥාවකින් යුක්ත විය. මව්පියන් සමීපයෙන් වාද දහසක් ද, ඉන් පසුව ඊටත් වඩා බොහෝ වූ බාහිර ශාස්ත්‍රයන් ද උගෙන, වෙනත් කිසිදු ප්‍රදේශයකට නොගොස් රජකුමාරවරුන්ට ශිල්ප උගන්වමින් විශාලා මහනුවරම වාසය කරයි. තමාගේ ප්‍රඥාව අතිශයින් පිරී තිබීම නිසා 'මගේ කුස පැලී යතැයි' බියෙන්, යකඩ පටියකින් කුස වටා බැඳගෙන හැසිරෙයි. මොහු පිළිබඳව අදහස් කරමින් 'සච්චක නිගණ්ඨපුත්ත' යැයි කියන ලදී.

---

Bhassappavādakoti bhassaṃ vuccati kathāmaggo, taṃ pavadati kathetīti bhassappavādako. Paṇḍitavādoti ahaṃ paṇḍitoti evaṃ vādo. Sādhusammato bahujanassāti yaṃ yaṃ nakkhattacārena ādisati, taṃ taṃ yebhuyyena tatheva hoti, tasmā ayaṃ sādhuladdhiko bhaddakoti evaṃ sammato mahājanassa. Vādena vādaṃ samāraddhoti kathāmaggena dosaṃ āropito. Āyasmā assajīti sāriputtattherassa ācariyo assajitthero. Jaṅghāvihāraṃ anucaṅkamamānoti tato tato licchavirājagehato taṃ taṃ gehaṃ gamanatthāya anucaṅkamamāno. Yenāyasmā assaji tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkami? Samayajānanatthaṃ.

‘භස්සප්පවාදිකො’ යනු වාද මාර්ගය ‘භස්ස’ යැයි කියනු ලැබේ, එය පවසන හෙයින් ‘භස්සප්පවාදික’ නම් වේ. ‘පණ්ඩිතවාදො’ යනු ‘මම පණ්ඩිතයෙක්මි’ යැයි මෙසේ පවසන ස්වභාවයයි. ‘සාධුසම්මතො බහුජනස්සා’ යනු ඔහු නැකත් තරු වල ගමනින් යමක් ප්‍රකාශ කරයිද, එය බොහෝ විට එලෙසම සිදුවේ. එබැවින් මොහු යහපත් ලබ්ධිකයෙක්, යහපත් අයෙක් ලෙස මහාජනයා විසින් සම්මත කරන ලදී. ‘වාදෙන වාදං සමාරද්ධො’ යනු වාද මාර්ගයෙන් දොස් නගන ලද්දේය යන්නයි. ‘ආයස්මා අස්සජී’ යනු සැරියුත් තෙරුන්ගේ ආචාර්ය වූ අස්සජි තෙරණුවෝය. ‘ජංඝාවිහාරං අනුචංකමමානො’ යනු ඒ ඒ ලිච්ඡවි රජ මාලිගාවල සිට තවත් මාලිගාවකට යනු පිණිස අනුක්‍රමයෙන් හැසිරෙන කල්හි යන්නයි. ‘යෙනායස්මා අස්සජි තෙනුපසංකමී’ යනු කුමක් සඳහා පැමිණියේද? දහම (වාදය) දැනගනු පිණිස පැමිණියේය.

---

Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ ‘samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī’ti āhiṇḍāmi, ‘samayaṃ panassa na jānāmī’ti na āropesiṃ. Parassa hi samayaṃ ñatvā āropito vādo svāropito nāma hoti. Ayaṃ pana samaṇassa gotamassa sāvako paññāyati assajitthero; so attano satthu samaye kovido, etāhaṃ pucchitvā kathaṃ patiṭṭhāpetvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī’’ti. Tasmā upasaṅkami. Vinetīti kathaṃ vineti, kathaṃ sikkhāpetīti pucchati. Thero pana yasmā dukkhanti vutte upārambhassa okāso hoti, maggaphalānipi pariyāyena dukkhanti āgatāni, ayañca dukkhanti vutte theraṃ puccheyya – ‘‘bho assaji, kimatthaṃ tumhe pabbajitā’’ti. Tato ‘‘maggaphalatthāyā’’ti vutte, – ‘‘nayidaṃ, bho assaji, tumhākaṃ sāsanaṃ nāma, mahāāghātanaṃ nāmetaṃ, nirayussado nāmesa, natthi tumhākaṃ sukhāsā, uṭṭhāyuṭṭhāya dukkhameva jirāpentā āhiṇḍathā’’ti dosaṃ āropeyya, tasmā [Pg.173] paravādissa pariyāyakathaṃ kātuṃ na vaṭṭati. Yathā esa appatiṭṭho hoti, evamassa nippariyāyakathaṃ kathessāmīti cintetvā, ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, anicca’’nti imaṃ aniccānattavaseneva kathaṃ katheti. Dussutanti sotuṃ ayuttaṃ.

ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇතිවිය: 'මම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කරන්නෙමියි ඇවිදිමි, නමුත් ඔහුගේ වාදය (දහම) තවමත් නොදනිමි' යැයි සිතා වාද නොකළේය. සැබවින්ම අන්‍යයන්ගේ වාදය දැනගෙන කරන වාදයම මැනවින් කරන ලද වාදයක් වේ. මේ අස්සජි තෙරුන් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙකු ලෙස ප්‍රසිද්ධය; ඔහු ස්වකීය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දහමෙහි දක්ෂයෙකි, මම මොහුගෙන් විමසා කරුණු තහවුරු කරගෙන ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කරන්නෙමි' යි සිතීය. එබැවින් උන්වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. 'විනේති' යනු කෙසේ දමනය කරන්නේද, කෙසේ උගන්වන්නේදැයි විමසයි. තෙරුන් වහන්සේ වනාහි 'දුක' යැයි පැවසූ විට, දොස් නැගීමට අවස්ථාවක් ලැබෙන බැවින් ද (මක්නිසාද යත් මාර්ග ඵල පවා පරියාය වශයෙන් 'දුක' යැයි එන බැවිනි), සච්චක 'දුක' යැයි පැවසූ විට තෙරුන්ගෙන් මෙසේ ඇසීමට ඉඩ තිබුණි: 'භවත් අස්සජී, ඔබලා කුමකට පැවිදි වූවාද?'. එවිට 'මාර්ග ඵල ලබාගැනීම පිණිස' යැයි පැවසූ විට, 'භවත් අස්සජී, ඔබලාගේ මේ ශාසනය සැබෑ ශාසනයක් නොවේ, මෙය මහා වධකාගාරයක් වැන්න, මෙය නිරයට සමානය, ඔබලාට සැපයක් පිළිබඳ බලාපොරොත්තුවක් නැත, නැවත නැවතත් දුකම දිරවමින් (විඳිමින්) හැසිරෙන්නහුය' යැයි දොස් නගනු ඇත. එබැවින් පරවාදියෙකුට පරියාය කථා කිරීම සුදුසු නැත. ඔහු පිහිටක් රහිත වන පරිදි, ඔහුට ඍජු දේශනයක් කරන්නෙමියි සිතා, 'මහණෙනි, රූපය අනිත්‍යය' යනාදී වශයෙන් අනිත්‍ය හා අනාත්ම ස්වභාවය පිළිබඳවම මෙම දේශනය කළහ. 'දුස්සුතං' යනු ඇසීමට නුසුදුසු (අමිහිරි) දෙයකි.

---

354. Santhāgāreti rājakulānaṃ atthānusāsanasanthāgārasālāyaṃ. Yena te licchavī tenupasaṅkamīti evaṃ kirassa ahosi – ‘‘ahaṃ pubbe samayaṃ ajānanabhāvena samaṇassa gotamassa vādaṃ na āropesiṃ, idāni panassa mahāsāvakena kathitaṃ samayaṃ jānāmi, ime ca mama antevāsikā pañcasatā licchavī sannipatitā. Etehi saddhiṃ gantvā samaṇassa gotamassa vādaṃ āropessāmī’’ti tasmā upasaṅkami. Ñātaññatarenāti ñātesu abhiññātesu pañcavaggiyattheresu aññatarena. Patiṭṭhitanti yathā tena patiṭṭhitaṃ. Sace evaṃ patiṭṭhissati, atha pana aññadeva vakkhati, tatra mayā kiṃ sakkā kātunti idāneva piṭṭhiṃ parivattento āha. Ākaḍḍheyyāti attano abhimukhaṃ kaḍḍheyya. Parikaḍḍheyyāti purato paṭipaṇāmeyya. Samparikaḍḍheyyāti kālena ākaḍḍheyya, kālena parikaḍḍheyya. Soṇḍikākilañjanti surāghare piṭṭhakilañjaṃ. Soṇḍikādhuttoti surādhutto. Vālaṃ kaṇṇe gahetvāti surāparissāvanatthavikaṃ dhovitukāmo kasaṭanidhunanatthaṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā. Odhuneyyāti adhomukhaṃ katvā dhuneyya. Niddhuneyyāti uddhaṃmukhaṃ katvā dhuneyya. Nipphoṭeyyāti punappunaṃ papphoṭeyya. Sāṇadhovikaṃ nāmāti ettha manussā sāṇasāṭakakaraṇatthaṃ sāṇavāke gahetvā muṭṭhiṃ muṭṭhiṃ bandhitvā udake pakkhipanti. Te tatiyadivase suṭṭhu kilinnā honti. Atha manussā ambilayāgusurādīni ādāya tattha gantvā sāṇamuṭṭhiṃ gahetvā, dakkhiṇato vāmato sammukhā cāti tīsu phalakesu sakiṃ dakkhiṇaphalake, sakiṃ vāmaphalake, sakiṃ sammukhaphalake paharantā ambilayāgusurādīni bhuñjantā pivantā khādantā dhovanti. Mahantā kīḷā hoti. Rañño nāgo taṃ kīḷaṃ disvā gambhīraṃ udakaṃ anupavisitvā soṇḍāya udakaṃ gahetvā sakiṃ kumbhe sakiṃ piṭṭhiyaṃ sakiṃ ubhosu passesu sakiṃ antarasatthiyaṃ pakkhipanto kīḷittha. Tadupādāya taṃ kīḷitajātaṃ sāṇadhovikaṃ nāma vuccati[Pg.174], taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sāṇadhovikaṃ nāma kīḷitajātaṃ kīḷatī’’ti. Kiṃ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo bhagavato vādaṃ āropessatīti yo saccako nigaṇṭhaputto bhagavato vādaṃ āropessati, so kiṃ bhavamāno kiṃ yakkho bhavamāno udāhu indo, udāhu brahmā bhavamāno bhagavato vādaṃ āropessati? Na hi sakkā pakatimanussena bhagavato vādaṃ āropetunti ayamettha adhippāyo.

354. ‘සන්ථාගාරෙ’ යනු රජකුලයන්ගේ කටයුතු පිළිබඳ අනුශාසනා කරන සන්ථාගාර ශාලාවෙහිය. ‘යෙන තෙ ලිච්ඡවී තෙනුපසංකමී’ යනු ඔහුට මෙසේ සිතුණි: 'මම මීට පෙර වාදය නොදැන සිටි බැවින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට වාද නොකළෙමි, දැන් ඔහුගේ මහා ශ්‍රාවකයා පැවසූ වාදය දනිමි, මගේ අතවැසි ලිච්ඡවී රජවරු පන්සියයක් ද මෙහි රැස්ව සිටිති. මොවුන් සමඟ ගොස් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කරන්නෙමි' යි සිතා උන්වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. ‘ඤාතඤ්ඤතරෙන’ යනු ප්‍රසිද්ධ වූ පස්වග තෙරුන් වහන්සේලා අතරින් එක් අයෙකුගෙනි. ‘පතිට්ඨිතං’ යනු අස්සජි තෙරුන් පිළිගත් (අනිත්‍ය අනාත්ම) පරිදිය. ඉදින් බුදුන් වහන්සේ ද එලෙසම ස්ථිරව සිටියහොත්, නැතහොත් වෙනත් දෙයක් පැවසුවහොත්, එහිදී මට කළ හැක්කේ කුමක්දැයි පවසමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිටුපා යන්නාක් මෙන් (අහංකාරයෙන්) පැවසීය. ‘ආකඩ්ඪෙය්‍ය’ යනු තමා දෙසට ඇද ගැනීමයි. ‘පරිකඩ්ඪෙය්‍ය’ යනු ඉදිරියට තල්ලු කිරීම (නැමීම) යි. ‘සම්පරිකඩ්ඪෙය්‍ය’ යනු කලෙක ඇදීමත් කලෙක තල්ලු කිරීමත් ය. ‘සොණ්ඩිකාකිලඤ්ජං’ යනු මත්පැන් හලක පිටි මිරිකන පැදුරයි. ‘සොණ්ඩිකාධුත්තො’ යනු බේබද්දාය. ‘වාලං කණ්ණෙ ගහෙත්වා’ යනු මත්පැන් පෙරන මල්ල සේදීමට කැමති බේබද්දා මණ්ඩි ඉවත් කිරීම සඳහා එහි කෙළවරවල් දෙකෙන් අල්ලා ගැනීමයි. ‘ඕධුනෙය්‍ය’ යනු පහළට හරවා ගසා දැමීමයි. ‘නිද්ධුනෙය්‍ය’ යනු උඩට හරවා ගසා දැමීමයි. ‘නිප්ඵොටෙය්‍ය’ යනු නැවත නැවත ගසා දැමීමයි. ‘සාණධොවිකං නාම’ යනු මිනිසුන් හණ රෙදි සෑදීම සඳහා හණ වැල් ගෙන මිටි බැඳ ජලයේ දමති. ඒවා තුන්වන දින හොඳින් පෙඟෙයි. එවිට මිනිසුන් ඇඹුල් කැඳ හා මත්පැන් ආදිය ගෙන එහි ගොස් හණ මිටි ගෙන දකුණින් ද වමෙන් ද ඉදිරියෙන් ද යන පුවරු තුනක ගසමින්, ඇඹුල් කැඳ ආදිය බොමින් හා අනුභව කරමින් සෝදති. එය මහා ක්‍රීඩාවකි. රජුගේ ඇතු එම ක්‍රීඩාව දැක ගැඹුරු ජලයට බැස සොඬින් පැන් ගෙන එක්වරක් කුඹුතලයේ ද, එක්වරක් පිටේ ද, දෙපස ද, කලවා අතර ද ගසමින් ක්‍රීඩා කරයි. ඒ ක්‍රීඩාව ඇසුරෙන් එය 'සාණධෝවික' ක්‍රීඩාව යැයි කියනු ලැබේ. ඒ පිළිබඳව අදහස් කරමින් 'සාණධෝවික නම් ක්‍රීඩාවෙන් ක්‍රීඩා කරයි' යැයි කියන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කිරීමට මේ සච්චක නිගණ්ඨපුත්‍රයා කවරෙක්ද? ඔහු යක්ෂයෙක්ද, ශක්‍රයෙක්ද, බ්‍රහ්මයෙක්ද? සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයෙකුට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වාදාරෝපණය කළ නොහැකිය යන්න මෙහි අදහසයි.

---

355. Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye saccako ārāmaṃ pāvisi, tasmiṃ. Kismiṃ pana samaye pāvisīti? Mahāmajjhanhikasamaye. Kasmā pana tasmiṃ samaye caṅkamantīti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ. Divāpadhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhatvā sarīraṃ utuṃ gaṇhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Yena te bhikkhūti so kira kuhiṃ samaṇo gotamoti pariveṇato pariveṇaṃ gantvā pucchitvā pavisissāmīti vilokento araññe hatthī viya caṅkame caṅkamamāne paṃsukūlikabhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāya, ‘‘yena te bhikkhū’’tiādi vuttaṃ. Kahaṃ nu kho, bhoti katarasmiṃ āvāse vā maṇḍape vāti attho. Esa, aggivessana, bhagavāti tadā kira bhagavā paccūsakāle mahākaruṇā samāpattiṃ samāpajjitvā dasasahassacakkavāḷe sabbaññutaññāṇajālaṃ pattharitvā bodhaneyyasattaṃ olokento addasa – ‘‘sve saccako nigaṇṭhaputto mahatiṃ licchaviparisaṃ gahetvā mama vādaṃ āropetukāmo āgamissatī’’ti. Tasmā pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā bhikkhusaṅghaparivāro vesāliyaṃ piṇḍāya caritvā piṇḍapātapaṭikkanto mahāparisāya nisīdituṃ sukhaṭṭhāne nisīdissāmīti gandhakuṭiṃ apavisitvā mahāvane aññatarasmiṃ rukkhamūle divāvihāraṃ nisīdi. Te bhikkhū bhagavato vattaṃ dassetvā āgatā, saccakena puṭṭhā dūre nisinnaṃ bhagavantaṃ dassentā, ‘‘esa aggivessana bhagavā’’ti āhaṃsu.

355. "එම කාලයෙහි" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා ආරාමයට ඇතුළු වූ ඒ කාලයයි. ඔහු කිනම් වේලාවක ඇතුළු වූයේ ද? මහා මධ්‍යාහ්න කාලයෙහි (හිරු මුදුන් වූ වෙලාවෙහි) ය. ඒ කාලයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා සක්මන් කරන්නේ කුමක් නිසා ද? ප්‍රණීත භෝජන අනුභවය හේතුවෙන් ඇති වන ථීනමිද්ධය (අලස බව) දුරු කිරීම පිණිස ය. එසේත් නැතිනම් ඔවුන් දහවල් කාලයෙහි භාවනාවෙහි යෙදෙන්නෝ ය. මන්ද, එවැනි භික්ෂූන් වහන්සේලාට දන් වැළඳීමෙන් පසු සක්මන් කර, ස්නානය කොට, ශරීරයෙහි උණුසුම සමනය කරගෙන හිඳ ශ්‍රමණ ධර්මයේ යෙදෙන විට සිත ඒකාග්‍ර වෙයි. "ඒ භික්ෂූන් යම් තැනක ද" යනු, ඒ සච්චක තෙමේ "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ කොහේ වැඩ වෙසෙන්නේ ද?" යනුවෙන් එක් පරිවේණයක සිට තවත් පරිවේණයකට යමින් විමසමින්, ඇතුළට පිවිසෙන්නෙමි'යි බලන කල, වනයෙහි වසන හස්තීන් මෙන් සක්මන් මළුවෙහි සක්මන් කරන පාංශුකූලික භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක ඔවුන් වෙත ගියේ ය. එය අරභයා "ඒ භික්ෂූන් යම් තැනක ද" යනාදිය වදාරන ලදී. "භවත්නි, කොහේ ද?" යන්නෙහි අර්ථය "කිනම් ආවාසයක හෝ මණ්ඩපයක ද?" යන්නයි. "අග්ගිවෙස්සන, මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ය" යනු, එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අලුයම් කාලයෙහි මහා කරුණා සමාපත්තියට සමවැදී, දසදහසක් සක්වළ පුරා සර්වඥතා ඥාන ජාලය පතුරුවා හික්මවිය යුතු සත්ත්වයන් දෙස බලන සේක්, "හෙට සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා මහා ලිච්ඡවී පිරිසක් සමඟ පැමිණ මා සමඟ වාද කරන්නට කැමතිව පැමිණෙන්නේ ය" යන්න දුටු සේක. එබැවින් උදෑසන ම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන වෛශාලී නුවර පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරී, දන් වැළඳීමෙන් පසු ආපසු පැමිණ, මහා පිරිසකට හිඳ ගැනීමට පහසු ස්ථානයක වැඩ සිටින්නෙමි'යි සිතා ගන්ධකුටියට ඇතුළු නොවී මහාවනයේ එක්තරා රුක් මුලක දිවා විහරණය සඳහා වැඩ සිටි සේක. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කළ යුතු වත් පිළිවෙත් පෙන්වා පැමිණි පසු, සච්චක විසින් විමසන ලදුව, ඈත වැඩ සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වමින් "අග්ගිවෙස්සන, මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ය" යි පැවසූහ.

---

Mahatiyā licchaviparisāya saddhinti heṭṭhā pañcamattehi licchavisatehi parivutoti vuttaṃ. Te etassa antevāsikāyeva, antovesāliyaṃ pana saccako pañcamattāni licchavirājasatāni gahetvā, ‘‘vādatthiko bhagavantaṃ upasaṅkamanto’’ti sutvā dvinnaṃ paṇḍitānaṃ kathāsallāpaṃ sossāmāti [Pg.175] yebhuyyena manussā nikkhantā, evaṃ sā parisā mahatī aparicchinnagaṇanā ahosi. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā, te evaṃ cintesuṃ – ‘‘sace no micchādiṭṭhikā codessanti, ‘kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā’ti, tesaṃ, ‘kiṃ añjalimattakaraṇenapi vanditaṃ hotī’ti vakkhāma. Sace no sammādiṭṭhikā codessanti, ‘kasmā bhagavantaṃ na vanditthā’ti, ‘kiṃ sīsena bhūmiṃ paharanteneva vanditaṃ hoti, nanu añjalikammampi vandanā evā’ti vakkhāmā’’ti. Nāma gottanti, bho gotama, ahaṃ asukassa putto datto nāma mitto nāma idha āgatoti vadantā nāmaṃ sāventi nāma. Bho gotama, ahaṃ vāsiṭṭho nāma kaccāno nāma idha āgatoti vadantā gottaṃ sāventi nāma. Ete kira daliddā jiṇṇakulaputtā parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmāti evaṃ akaṃsu. Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca. Tattha kerāṭikā, ‘‘ekaṃ dve kathāsallāpe karonto vissāsiko hoti, atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yutta’’nti tato attānaṃ mocentā tuṇhī nisīdanti. Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.

"මහා ලිච්ඡවී පිරිසක් සමඟ" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, පහත සඳහන් වන පරිදි පන්සියයක් පමණ වූ ලිච්ඡවීන් පිරිවරාගෙන යන්නයි. ඔවුන් මොහුගේ ම අතවැසියෝ (ශිෂ්‍යයෝ) වූහ. වෛශාලී නුවර වැසියන් ද සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා පන්සියයක් ලිච්ඡවී රජ දරුවන් ද කැටුව "වාද කිරීමේ අදහසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත යන්නේ ය" යන පුවත අසා, "අපි මේ පණ්ඩිතවරුන් දෙදෙනාගේ සංවාදය අසන්නෙමු" යි සිතා බොහෝ පිරිසක් නික්ම ආහ. මෙසේ ඒ පිරිස අතිවිශාල වූ අතර ගණනය කළ නොහැකි තරම් විය. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. "දොහොත් මුදුන් දී වැඳ" යන්නෙහි අදහස, එහි සිටි පිරිස මිථ්‍යා දෘෂ්ටික හා සම්‍යග් දෘෂ්ටික වශයෙන් දෙපිරිසක් ම වූහ. ඔවුන් මෙසේ සිතූහ: "ඉදින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ 'තොප කුමක් නිසා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වැන්දේ ද?' කියා අපට දෝෂාරෝපණය කළහොත්, ඔවුන්ට 'වැඳීමක් නොව දොහොත් මුදුන් දීමක් පමණක් කළා' යැයි පවසන්නෙමු. ඉදින් සම්‍යග් දෘෂ්ටිකයෝ 'තොප කුමක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නොවන්දේ ද?' කියා අපට දෝෂාරෝපණය කළහොත්, 'වැඳීම යනු හිසින් පොළොව ස්පර්ශ කිරීම ම ද? දොහොත් මුදුන් දීමත් වැඳීමක් ම නොවේ ද?' යැයි පවසන්නෙමු" යි ඔවුන් සිතූහ. "නම හා ගෝත්‍රය" යන්නෙන්, "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම අසුවල් පුද්ගලයාගේ පුත්‍රයා වූ දත්ත වෙමි, මිත්ත වෙමි, මෙහි පැමිණියෙමි" යි පවසන්නෝ තම නම ප්‍රකාශ කරති. "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම වාසෙට්ඨ වෙමි, කච්චායන වෙමි, මෙහි පැමිණියෙමි" යි පවසන්නෝ තම ගෝත්‍රය ප්‍රකාශ කරති. මොවුන් දිළිඳු වූ ද, පිරිහී ගිය පවුල්වල පුත්‍රයෝ වූහ. "පිරිස මැද නම සහ ගෝත්‍රය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් අපි ප්‍රසිද්ධ වන්නෙමු" යි සිතා ඔවුහු මෙසේ කළහ. නිහඬව හිඳගත් අය වනාහි වංචනිකයෝ (කෛරාටිකයෝ) සහ අන්ධබාලයෝ වූහ. එහිදී වංචනිකයෝ සිතුවේ, "යමෙකු සමඟ වචනයක් දෙකක් කතා කළ විට හිතවත් වෙයි, එසේ හිතවත් වූ පසු දානයක් පිරිනැමීමට සිදු වුවහොත් එය නොකර සිටීම නුසුදුසු ය" යනුවෙනි. එබැවින් ඒ දානය පිරිනැමීමේ වගකීමෙන් මිදීම පිණිස ඔවුහු නිහඬව සිටියහ. අන්ධබාලයෝ තමන්ගේ නොදැනුවත්කම නිසා ම, බිම දැමූ මැටි පිඩක් මෙන් කොහේ හෝ තැනක නිහඬව හිඳගත්හ.

---

356. Kiñcideva desanti kañci okāsaṃ kiñci kāraṇaṃ, athassa bhagavā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha – puccha, aggivessana, yadākaṅkhasīti. Tassattho – ‘‘puccha yadi ākaṅkhasi, na me pañhavissajjane bhāro atthi’’. Atha vā ‘‘puccha yaṃ ākaṅkhasi, sabbaṃ te vissajjessāmī’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvamahāsāvakehi. Te hi yadākaṅkhasīti na vadanti, sutvā vedissāmāti vadanti. Buddhā pana ‘‘pucchāvuso, yadākaṅkhasī’’ti (saṃ. ni. 1.237) vā, ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti (dī. ni. 1.162) vā,

356. "කිසියම් කරුණක් හෝ අවස්ථාවක්" යනු කිසියම් අවකාශයක් හෝ හේතුවකි. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශ්න ඇසීමට ඔහු උනන්දු කරවනු පිණිස, "අග්ගිවෙස්සන, කැමති දෙයක් විමසන්න" යි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - "ඉදින් කැමති නම් විමසන්න, ප්‍රශ්න විසඳීම මට බරක් නොවේ" යන්නයි. එසේත් නැතිනම් "කැමති ඕනෑම දෙයක් අසන්න, ඒ සියල්ල මම විසඳා දෙන්නෙමි" යි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට හෝ අග්‍රශ්‍රාවක මහාශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට සාධාරණ නොවූ (බුදුවරුන්ට ම සුවිශේෂී වූ) 'සර්වඥතා ප්‍රවාරණය' (ඕනෑම ප්‍රශ්නයක් ඇසීමට අවසර දීම) කළ සේක. මන්ද එම ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා "ඔබ කැමති දෙයක් අසන්න" යැයි නොපවසන අතර, "අසා දැනගන්නෙමු" යැයි පවසති. බුදුවරු වනාහි "ඇවැත්නි, කැමති දෙයක් විමසන්න" හෝ "මහරජ, කැමති දෙයක් විමසන්න" යනුවෙන් පවසන සේක.

---

‘‘Puccha vāsava maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ iti. (dī. ni. 2.356) vā,

"වාසවය (ශක්‍රය), ඔබ සිතෙහි යම් ප්‍රශ්නයක් ඇත්නම් එය මගෙන් විමසන්න; ඒ ඒ සෑම ප්‍රශ්නයක ම කෙළවර (පිළිතුර) මම ඔබට පවසන්නෙමි" යන්න මෙනි.

---

‘‘Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha yadākaṅkhasī’’ti (ma. ni. 3.85) vā,

"එසේ නම් මහණ, ඔබ ඔබේ අසුනෙහි හිඳගෙන කැමති දෙයක් විමසන්න" යන්න මෙනි.

---

‘‘Bāvarissa [Pg.176] ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;

Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchathā’’ti. (su. ni. 1036) vā,

"බාවරී බ්‍රාහ්මණයාගේ හෝ ඔබ සැමගේ හෝ ඇති සියලු සැකයන් දුරු කරනු පිණිස, අවසර ලද බැවින් සිතෙහි ඇති යම් ප්‍රශ්නයක් වේ ද එය විමසන්න" යන්න මෙනි.

---

‘‘Puccha maṃ sabhiya pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ iti. (su. ni. 517) vā –

"සභිය, ඔබ සිතෙහි යම් ප්‍රශ්නයක් ඇත්නම් එය මගෙන් විමසන්න; ඒ ඒ සෑම ප්‍රශ්නයක ම කෙළවර මම ඔබට පවසන්නෙමි" යන්න මෙනි.

---

Tesaṃ tesaṃ yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā etaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya. Yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇepi ṭhito

උන්වහන්සේ ඒ ඒ යක්ෂ, නරේන්ද්‍ර, දේව, ශ්‍රමණ, බ්‍රාහ්මණ හා පරිබ්‍රාජකයන් හට මෙසේ සර්වඥතා ප්‍රවාරණය කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුදු බවට පත් වූ පසු මෙලෙස ප්‍රවාරණය කිරීම අරුමයක් නොවේ. බෝධිසත්ත්ව අවධියෙහි ප්‍රදේශ ඥානයෙහි පිහිටා සිටි කාලයෙහි පවා,

---

‘‘Koṇḍañña pañhāni viyākarohi,Yācanti taṃ isayo sādhurūpā;

Koṇḍañña eso manujesu dhammo,Yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro’’ti. (jā. 2.17.60) –

"කොණ්ඩඤ්ඤය, මේ යහපත් වූ සෘෂිවරු ඔබෙන් ඉල්ලා සිටිති, එබැවින් ප්‍රශ්න විසඳන්න; කොණ්ඩඤ්ඤය, මිනිසුන් අතර යමෙක් ප්‍රඥාවෙන් වැඩී සිටී ද, ඔහු වෙත මෙම ප්‍රශ්න විසඳීමේ බර පැමිණීම ලෝක ස්වභාවයකි."

---

Evaṃ sakkādīnaṃ atthāya isīhi yācito

මෙසේ ශක්‍රයා ඇතුළු පිරිසගේ යහපත පිණිස සෘෂිවරුන් විසින් ආරාධනා කරන ලදුව,

---

‘‘Katāvakāsā pucchantu bhonto,Yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ,Ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā’’ti. (jā. 2.17.61);

"පින්වතුනි, අවසර දෙන ලදී, සිතෙහි යම් ප්‍රශ්නයක් වේ ද එය විමසන්න; මම මේ ලෝකය ද පරලොව ද ස්වයංව දැනගෙන, ඒ ඒ ප්‍රශ්න ඔබට විසඳා දෙන්නෙමි" යනුවෙන් වදාළහ.

---

Evaṃ sarabhaṅgakāle, sambhavajātake ca sakalajambudīpaṃ tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā suciratena brāhmaṇena pañhaṃ puṭṭho okāse kārite, jātiyā sattavasso rathikāyaṃ paṃsuṃ kīḷanto pallaṅkaṃ ābhujitvā antaravīthiyaṃ nisinnova –

මෙසේ සරභංග ජාතකයෙහි ද සම්භව ජාතකයෙහි ද, මුළු දඹදිව පුරා තෙවරක් සැරිසරා ප්‍රශ්න විසඳිය හැකි අයෙකු නොදැක, සුචිරත බ්‍රාහ්මණයා විසින් ප්‍රශ්න විමසූ කල්හි, අවසර දෙනු ලැබූ කල, උපතින් සත් හැවිරිදි වියෙහි පසු වූ කුමාරයා වීථියෙහි වැලි සෙල්ලම් කරමින් සිටියදී ම, මාවත මැද පළඟක් බැඳ හිඳගෙන ම...

---

‘‘Taggha te ahamakkhissaṃ, yathāpi kusalo tathā;

Rājā ca kho taṃ jānāti, yadi kāhati vā na vā’’ti. (jā. 1.16.172) –

‘‘ඇත්තෙන්ම, දක්ෂ (ලිම්මා වූ) අයෙකු යම් ආකාරයකින් පවසන්නේ ද, එලෙසම මම ඔබට (පිළිතුර) ප්‍රකාශ කරන්නෙමි. ඉදින් ඔබ එය කරන්නේ ද නැද්ද යන්න, රජතුමාම එය නිසැකව දැනගනු ඇත.’’ මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතා ආරාධනාවෙන් යුතුව ආරාධනා කළ සේක.

---

Sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සර්වඥවරයන් වහන්සේලාට උචිත වූ ආරාධනා කිරීම් සහිතව ආරාධනා කරන ලද්දේය.

---

Evaṃ bhagavatā sabbaññupavāraṇāya pavāritāya attamano pañhaṃ pucchanto, ‘‘kathaṃ pana, bho gotamā’’tiādimāha.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සර්වඥතා ආරාධනාවෙන් ආරාධනා කළ කල්හි, සතුටු වූ සිත් ඇතිව ප්‍රශ්න අසනු කැමති වූ (සච්චක) පිරිවැජියා, ‘‘භවත් ගෞතමයෙනි, එය කෙසේ ද?’’ යන ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කළේය.

---

Athassa [Pg.177] bhagavā, ‘‘passatha, bho, aññaṃ sāvakena kathitaṃ, aññaṃ satthā katheti, nanu mayā paṭikacceva vuttaṃ, ‘sace tathā patiṭṭhissati, yathāssa sāvakena patiṭṭhitaṃ, evāhaṃ vādaṃ āropessāmī’ti. Ayaṃ pana aññameva katheti, tattha kiṃ mayā sakkā kātu’’nti evaṃ nigaṇṭhassa vacanokāso mā hotūti heṭṭhā assajittherena kathitaniyāmeneva kathento, evaṃ kho ahaṃ, aggivessanātiādimāha. Upamā maṃ, bho gotama, paṭibhātīti, bho gotama, mayhaṃ ekā upamā upaṭṭhāti, āharāmi taṃ upamanti vadati. Paṭibhātu taṃ, aggivessanāti upaṭṭhātu te, aggivessana, āhara taṃ upamaṃ visatthoti bhagavā avoca. Balakaraṇīyāti bāhubalena kattabbā kasivāṇijjādikā kammantā. Rūpattāyaṃ purisapuggaloti rūpaṃ attā assāti rūpattā, rūpaṃ attāti gahetvā ṭhitapuggalaṃ dīpeti. Rūpe patiṭṭhāyāti tasmiṃ attāti gahitarūpe patiṭṭhahitvā. Puññaṃ vā apuññaṃ vā pasavatīti kusalaṃ vā akusalaṃ vā paṭilabhati. Vedanattādīsupi eseva nayo. Iminā kiṃ dīpeti? Ime pañcakkhandhā imesaṃ sattānaṃ pathavī viya patiṭṭhā, te imesu pañcasu khandhesu patiṭṭhāya kusalākusalakammaṃ nāma āyūhanti. Tumhe evarūpaṃ vijjamānameva attānaṃ paṭisedhento pañcakkhandhā anattāti dīpethāti ativiya sakāraṇaṃ katvā upamaṃ āhari. Iminā ca nigaṇṭhena āhaṭaopammaṃ niyatameva, sabbaññubuddhato añño tassa kathaṃ chinditvā vāde dosaṃ dātuṃ samattho nāma natthi. Duvidhā hi puggalā buddhaveneyyā ca sāvakaveneyyā ca. Sāvakaveneyye sāvakāpi vinenti buddhāpi. Buddhaveneyye pana sāvakā vinetuṃ na sakkonti, buddhāva vinenti. Ayampi nigaṇṭho buddhaveneyyo, tasmā etassa vādaṃ chinditvā añño dosaṃ dātuṃ samattho nāma natthi. Tenassa bhagavā sayameva vāde dosadassanatthaṃ nanu tvaṃ, aggivessanātiādimāha.

එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: ‘‘භවත්නි, බලන්න, ශ්‍රාවකයෙකු පැවසූ දෙයක් තිබියදී, ගුරුවරයා වෙනත් දෙයක් පවසයි. ‘ශ්‍රාවකයා යම් ස්ථාවරයක පිහිටියේ ද, ඔහු (සච්චක) ද ඒ ආකාරයෙන්ම පිහිටන්නේ නම්, එසේ වූ විට මම ඔහුට වාදයක් පවරමි’ යැයි මා විසින් කලින්ම පවසන ලද්දක් නොවේද? නමුත් මොහු දැන් වෙනත් දෙයක් පවසයි. එහිදී මා කුමක් කරන්නද?’’ මෙසේ නිගණ්ඨ පුත්‍ර සච්චක හට කරුණු දැක්වීමට අවස්ථාවක් (වචනෝකාශයක්) නොලැබෙන පිණිස, පහත අස්සජි තෙරුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද ආකාරයෙන්ම පවසමින්, ‘‘අග්ගිවෙස්සනයෙනි, මම මෙසේ පවසමි’’ යන ආදිය වදාළ සේක. ‘‘භවත් ගෞතමයෙනි, මට උපමාවක් වැටහේ’’ යන්නෙහි තේරුම නම්, ‘‘භවත් ගෞතමයෙනි, මට එක් උපමාවක් සිතට නැඟේ, මම එම උපමාව පවසන්නෙමි’’ යන්නයි. ‘‘අග්ගිවෙස්සනයෙනි, එය ඔබට වැටහේවා (පවසන්න)’’ යැයි ද, ‘‘අග්ගිවෙස්සනයෙනි, එම උපමාව නිදහසේ (විස්සට්ඨෝ) ඉදිරිපත් කරන්න’’ යැයි ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ‘බලකරණීයා’ යනු බාහු බලයෙන් කළ යුතු කෘෂිකර්ම, වෙළඳාම් ආදී කටයුතුයි. ‘රූපත්තායං පුරිසපුග්ගලෝ’ යන්නෙහි රූපය තමාගේ ආත්මය ලෙස ගෙන සිටින පුද්ගලයා අදහස් කෙරේ. ‘රූපේ පතිට්ඨායා’ යනු එසේ ආත්මය ලෙස ගන්නා ලද රූපයෙහි පිහිටා යන්නයි. ‘පුණ්ණං වා අපුණ්ණං වා පසවති’ යනු කුසල් හෝ අකුසල් රැස් කරයි යන්නයි. වේදනා ආදී සෙසු ස්කන්ධයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙයින් කුමක් දක්වයි ද? මෙම පංචස්කන්ධය මෙම සත්ත්වයන්ට පොළොව මෙන් පදනමකි. ඔවුහු මෙම පංචස්කන්ධයෙහි පිහිටා කුසලාකුසල කර්මයන් රැස් කරති. ‘‘ඔබ මෙසේ විද්‍යමාන වන්නා වූ (ඇත්තා වූ) ආත්මය ප්‍රතික්ෂේප කරමින් පංචස්කන්ධය අනාත්ම යැයි දක්වන්නෙහිද?’’ යැයි පවසමින් සච්චක ඉතා සාධක සහිතව උපමාව ඉදිරිපත් කළේය. මෙසේ නිගණ්ඨයා විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද උපමාව ස්ථිර එකක් වූ අතර, සර්වඥ බුදුවරයෙකු හැර වෙනත් කිසිවෙකුට ඔහුගේ කතාව කපා දමා වාදයෙහි දොස් දැක්වීමට හැකියාවක් නැත. පුද්ගලයෝ බුද්ධවේනෙය්‍ය සහ ශ්‍රාවකවේනෙය්‍ය වශයෙන් දෙවදෑරුම් වෙති. ශ්‍රාවකවේනෙය්‍ය පුද්ගලයන් ශ්‍රාවකයන්ට මෙන්ම බුදුරජාණන් වහන්සේට ද දමනය කළ හැකිය. නමුත් බුද්ධවේනෙය්‍ය පුද්ගලයන් ශ්‍රාවකයන්ට දමනය කළ නොහැකි අතර, බුදුවරයන් වහන්සේලාටම පමණක් දමනය කළ හැකිය. මෙම නිගණ්ඨයා ද බුද්ධවේනෙය්‍ය පුද්ගලයෙකු වූ බැවින්, ඔහුගේ වාදය බිඳ දමා දොස් දැක්වීමට වෙනත් කිසිවෙකුට නොහැකි විය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේම ඔහුගේ වාදයෙහි දොස් පෙන්වා දීම පිණිස, ‘‘අග්ගිවෙස්සනයෙනි, ඔබ (මෙසේ පවසන්නේ) නොවේද?’’ යන ආදිය වදාළ සේක.

---

Atha nigaṇṭho cintesi – ‘‘ativiya samaṇo gotamo mama vādaṃ patiṭṭhapeti, sace upari koci doso bhavissati, mamaṃ ekakaṃyeva niggaṇhissati. Handāhaṃ imaṃ vādaṃ mahājanassāpi matthake pakkhipāmī’’ti, tasmā evamāha – ahampi, bho gotama, evaṃ vadāmi rūpaṃ me attā…pe… viññāṇaṃ me attāti, ayañca mahatī janatāti. Bhagavā pana nigaṇṭhato sataguṇenapi [Pg.178] sahassaguṇenapi satasahassaguṇenapi vādīvarataro, tasmā cintesi – ‘‘ayaṃ nigaṇṭho attānaṃ mocetvā mahājanassa matthake vādaṃ pakkhipati, nāssa attānaṃ mocetuṃ dassāmi, mahājanato nivattetvā ekakaṃyeva naṃ niggaṇhissāmī’’ti. Atha naṃ kiñhi te, aggivessanātiādimāha. Tassattho – nāyaṃ janatā mama vādaṃ āropetuṃ āgatā, tvaṃyeva sakalaṃ vesāliṃ saṃvaṭṭitvā mama vādaṃ āropetuṃ āgato, tasmā tvaṃ sakameva vādaṃ niveṭhehi, mā mahājanassa matthake pakkhipasīti. So paṭijānanto ahañhi, bho gotamātiādimāha.

එවිට නිගණ්ඨයා මෙසේ සිතීය: ‘‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ වාදය ඉතා දැඩිව තහවුරු කරවති. ඉදින් මතුයෙහි මෙහි කිසියම් දොසක් ඇති වුවහොත්, උන්වහන්සේ මා පමණක් නිග්‍රහයට පත් කරනු ඇත. එබැවින් මම දැන් මෙම වාදය මහා ජනයා පිට ද පටවමි.’’ එසේ සිතා ඔහු, ‘‘භවත් ගෞතමයෙනි, මම ද රූපය මාගේ ආත්මයයි... විඤ්ඤාණය මාගේ ආත්මයයි පවසමි. මෙම මහා ජනකාය ද එසේම පවසති’’ යැයි කීවේය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිගණ්ඨයාට වඩා සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින්, ලක්ෂ ගුණයකින් වාද විෂයයෙහි උසස් වූ සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: ‘‘මෙම නිගණ්ඨයා තමා නිදහස් වී මහා ජනයා පිට වාදය පටවන්නට හදයි. මම ඔහුට නිදහස් වීමට ඉඩ නොදී, මහා ජනයාගෙන් වෙන් කොට ඔහුටම නිග්‍රහ කරන්නෙමි.’’ එවිට උන්වහන්සේ, ‘‘අග්ගිවෙස්සනයෙනි, මහා ජනයාගෙන් ඔබට ඇති වැඩක් කුමක්ද?’’ යන ආදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: ‘‘මේ ජනයා මා හා වාද කිරීමට පැමිණි අය නොවෙති. ඔබම මුළු වෛශාලී වැසියන්ම රැස් කරගෙන මා හා වාද කිරීමට පැමිණියෙහිය. එබැවින් ඔබේම වාදය පැහැදිලි කරන්න, එය මහා ජනයා මත නොපටවන්න’’ යන්නයි. එවිට ඔහු එය පිළිගනිමින්, ‘‘භවත් ගෞතමයෙනි, මමම (මෙසේ පවසමි)’’ යනුවෙන් ප්‍රකාශ කළේය.

---

357. Iti bhagavā nigaṇṭhassa vādaṃ patiṭṭhapetvā, tena hi, aggivessanāti pucchaṃ ārabhi. Tattha tena hīti kāraṇatthe nipāto. Yasmā tvaṃ pañcakkhandhe attato paṭijānāsi, tasmāti attho. Sakasmiṃ vijiteti attano raṭṭhe. Ghātetāyaṃ vā ghātetunti ghātārahaṃ ghātetabbayuttakaṃ ghātetuṃ. Jāpetāyaṃ vā jāpetunti dhanajānirahaṃ jāpetabbayuttaṃ jāpetuṃ jiṇṇadhanaṃ kātuṃ. Pabbājetāyaṃ vā pabbājetunti sakaraṭṭhato pabbājanārahaṃ pabbājetuṃ, nīharituṃ. Vattituñca arahatīti vattati ceva vattituñca arahati. Vattituṃ yuttoti dīpeti. Iti nigaṇṭho attano vādabhedanatthaṃ āhaṭakāraṇameva attano māraṇatthāya āvudhaṃ tikhiṇaṃ karonto viya visesetvā dīpeti, yathā taṃ bālo. Evaṃ me rūpaṃ hotūti mama rūpaṃ evaṃvidhaṃ hotu, pāsādikaṃ abhirūpaṃ alaṅkatappaṭiyattaṃ suvaṇṇatoraṇaṃ viya susajjitacittapaṭo viya ca manāpadassananti. Evaṃ me rūpaṃ mā ahosīti mama rūpaṃ evaṃvidhaṃ mā hotu, dubbaṇṇaṃ dussaṇṭhitaṃ valitapalitaṃ tilakasamākiṇṇanti.

357. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිගණ්ඨයා ලවා ඔහුගේම වාදය තහවුරු කරවා, ‘‘එසේ නම් අග්ගිවෙස්සනයෙනි’’ යැයි ප්‍රශ්න කිරීම ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘තේන හි’ යනු ‘යම් හෙයකින්’ යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ඔබ පංචස්කන්ධය ආත්මය ලෙස පිළිගන්නා බැවින් යන්න එහි අර්ථයයි. ‘සකස්මිං විජිතේ’ යනු තම රාජ්‍යයෙහි යන්නයි. ‘ඝාතේතායං වා ඝාතේතුං’ යනු මැරීමට සුදුස්සා මැරවීමටයි. ‘ජාපේතායං වා ජාපේතුං’ යනු ධනය විනාශ කිරීමට (දඩ ගැසීමට) සුදුස්සාගේ ධනය විනාශ කරවීමටයි. ‘පබ්බාජේතායං වා පබ්බාජේතුං’ යනු තම රාජ්‍යයෙන් පිටුවහල් කිරීමට සුදුස්සා පිටුවහල් කරවීමටයි. ‘වත්තිතුඤ්ච අරහති’ යනු තම කැමැත්ත අනුව පවත්වා ගැනීමට සුදුසුයි යන්නයි. මෙසේ නිගණ්ඨයා තම වාදය බිඳ ගැනීම පිණිසම උපමාව ඉදිරිපත් කළේ, අඥානයෙකු තමාම මරා ගැනීම සඳහා තියුණු ආයුධයක් සකස් කරන්නාක් මෙනි. ‘මගේ රූපය මෙසේ වේවා’ යන්නෙන් මගේ රූපය ප්‍රසාදජනක වේවා, ඉතා රූමත් වේවා, සැරසූ රන් තොරණක් මෙන් හෝ මැනවින් නිර්මාණය කළ සිත්තම් පටක් මෙන් මනා දර්ශනයක් ඇත්තක් වේවා යන අදහසයි. ‘මගේ රූපය මෙසේ නොවේවා’ යන්නෙන් මගේ රූපය අවලස්සන නොවේවා, විරූපී නොවේවා, රැලි වැටුණු සම හා පැහුණු කෙස් සහිත නොවේවා, ලප කැලැල් හා බිබිලි සහිත නොවේවා යන අර්ථයයි.

---

Tuṇhī ahosīti nigaṇṭho imasmiṃ ṭhāne viraddhabhāvaṃ ñatvā, ‘‘samaṇo gotamo mama vādaṃ bhindanatthāya kāraṇaṃ āhari, ahaṃ bālatāya tameva visesetvā dīpesiṃ, idāni naṭṭhomhi, sace vattatīti vakkhāmi, ime rājāno uṭṭhahitvā, ‘aggivessana, tvaṃ mama rūpe vaso vattatīti vadasi, yadi te rūpe vaso vattati, kasmā tvaṃ yathā ime licchavirājāno [Pg.179] tāvatiṃsadevasadisehi attabhāvehi virocanti abhirūpā pāsādikā, evaṃ na virocasī’ti. Sace na vattatīti vakkhāmi, samaṇo gotamo uṭṭhahitvā, ‘aggivessana, tvaṃ pubbe vattati me rūpasmiṃ vasoti vatvā idāni paṭikkhipasī’ti vādaṃ āropessati. Iti vattatīti vuttepi eko doso, na vattatīti vuttepi eko doso’’ti tuṇhī ahosi. Dutiyampi bhagavā pucchi, dutiyampi tuṇhī ahosi. Yasmā pana yāvatatiyaṃ bhagavatā pucchite abyākarontassa sattadhā muddhā phalati, buddhā ca nāma sattānaṃyeva atthāya kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramīnaṃ pūritattā sattesu balavaanuddayā honti. Tasmā yāvatatiyaṃ apucchitvā atha kho bhagavā saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ etadavoca – etaṃ ‘‘byākarohī dānī’’tiādivacanaṃ avoca.

‘නිහඬ විය’ යනු නිගණ්ඨ පුත්‍රයා මේ කරුණෙහිදී තම මතයෙහි පරස්පර බව දැන, “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ වාදය බිඳීම පිණිස කරුණු ඉදිරිපත් කළහ, මම මෝඩකම නිසාම එය තවදුරටත් විස්තර කරමින් ප්‍රකාශ කළෙමි. දැන් මම පරාජය වී සිටිමි. ඉදින් ‘පාලනය කළ හැකිය’ (වශඟ වෙයි) කියා පැවසුවහොත්, මේ ලිච්ඡවි රජවරු නැගී සිට ‘අග්ගිවෙස්සන, ඔබ පවසන්නේ රූපය ඔබේ වසඟයෙහි පවතින බවයි. ඉදින් ඔබේ රූපය ඔබේ වසඟයෙහි පවතින්නේ නම්, ඇයි ඔබ මේ ලිච්ඡවි රජවරුන් තව්තිසා වැසි දෙවියන් වැනි ශරීරයන්ගෙන් යුක්තව අතිශය රූමත් ලෙසත් ප්‍රසාදජනක ලෙසත් බැබළෙන්නා සේ නොබැබළෙන්නේද?’ කියා අසනු ඇත. ඉදින් ‘පාලනය කළ නොහැකිය’ (වශඟ නොවේ) කියා පැවසුවහොත්, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ නැගී සිට ‘අග්ගිවෙස්සන, ඔබ කලින් මගේ රූපය මාගේ වසඟයෙහි පවතියි කියා පවසා දැන් එය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නේදැයි’ පවසා වරද පටවනු ඇත. මෙසේ ‘වශඟ වෙයි’ කීවත් එක් දෝෂයකි, ‘වශඟ නොවේ’ කීවත් තවත් දෝෂයකි” යි සිතා නිහඬ විය. දෙවන වරටත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසූ සේක, දෙවන වරටත් ඔහු නිහඬ විය. යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් තුන්වන වරටත් විමසනු ලැබූ කල්හි පිළිතුරු නොදෙන්නෙකුගේ හිස සත් කඩකට පැළෙන බැවින් ද, බුදුවරුන් යනු සත්වයන්ගේම යහපත පිණිස කල්ප ලක්ෂයකට අධික සතර අසංඛ්‍යයක් කාලය පාරමී ධර්මයන් පිරූ බැවින් සත්වයන් කෙරෙහි බලවත් කරුණාව ඇති බැවින් ද, එබැවින් තුන්වන වරට විමසීමට පෙර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයාට “දැන් මෙයට පිළිතුරු දෙන්න” යනාදී වචන වදාළ සේක.

---

Tattha sahadhammikanti sahetukaṃ sakāraṇaṃ. Vajiraṃ pāṇimhi assāti vajirapāṇi. Yakkhoti na yo vā so vā yakkho, sakko devarājāti veditabbo. Ādittanti aggivaṇṇaṃ. Sampajjalitanti suṭṭhu pajjalitaṃ. Sajotibhūtanti samantato jotibhūtaṃ, ekaggijālabhūtanti attho. Ṭhito hotīti mahantaṃ sīsaṃ, kandalamakulasadisā dāṭhā, bhayānakāni akkhināsādīnīti evaṃ virūparūpaṃ māpetvā ṭhito. Kasmā panesa āgatoti? Diṭṭhivissajjāpanatthaṃ. Apica, ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’nti evaṃ dhammadesanāya appossukkabhāvaṃ āpanne bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṃ āgantvā, ‘‘bhagavā dhammaṃ desetha, tumhākaṃ āṇāya avattamāne mayaṃ vattāpessāma, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, amhākaṃ āṇācakka’’nti paṭiññamakāsi. Tasmā ‘‘ajja saccakaṃ tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmī’’ti āgato.

එහි ‘සහධම්මික’ යනු හේතු සහිත වූ, කරුණු සහිත වූ යන්නයි. අතෙහි වජ්‍රායුධය ඇති බැවින් ‘වජිරපාණි’ නම් වේ. ‘යක්ඛ’ යනු සාමාන්‍ය යක්ෂයෙකු නොව, සක් දෙවිඳු බව දත යුතුය. ‘ආදිත්ත’ යනු ගිනි පැහැති යන්නයි. ‘සම්පජ්ජලිත’ යනු මැනවින් ඇවිළුණු යන්නයි. ‘සජෝතිභූත’ යනු හාත්පසින් ආලෝකවත් වූ, තනි ගිනි ජාලාවක් බඳු වූ යන අර්ථයයි. ‘සිටියේ වෙයි’ යනු මහත් වූ හිසක් ද, කෙසෙල් මුවක් බඳු දළ ද, බියකරු ඇස් හා නාසා ආදිය ද ඇතිව මෙසේ විරූපී රූපයක් මවාගෙන සිටියේය. ඔහු කුමට පැමිණියේද? දෘෂ්ටිය අත්හැරවීම පිණිස පැමිණියේය. තවද, “ඉදින් මම ධර්මය දේශනා කරද්දී අන් අය එය තේරුම් නොගන්නේ නම්” යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්ම දේශනාව කෙරෙහි මඳ උත්සාහ ඇති වූ කල්හි, සක් දෙවිඳු මහා බ්‍රහ්මයා සමග පැමිණ “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, දහම් දෙසනු මැනව, ඔබ වහන්සේගේ ආඥාවට අවනත නොවන අය අපි අවනත කරවන්නෙමු. ඔබ වහන්සේට ධර්ම චක්‍රය වේවා, අපට ආඥා චක්‍රය වේවා” යි ප්‍රතිඥා කළේය. එබැවින් “අද සච්චකයා බිය ගන්වා ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙවන්නෙමි” යි සිතා ඔහු පැමිණියේය.

---

Bhagavā ceva passati, saccako ca nigaṇṭhaputtoti yadi hi taṃ aññepi passeyyuṃ. Taṃ kāraṇaṃ agaru assa, ‘‘samaṇo gotamo saccakaṃ attano vāde anotarantaṃ ñatvā yakkhaṃ āvāhetvā dassesi, tato saccako bhayena kathesī’’ti vadeyyuṃ. Tasmā bhagavā ceva passati saccako ca. Tassa taṃ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṃsu, antokucchi viparivattamānā mahāravaṃ ravi. So ‘‘aññepi nu kho passantī’’ti olokento [Pg.180] kassaci lomahaṃsamattampi na addasa. Tato – ‘‘idaṃ bhayaṃ mameva uppannaṃ. Sacāhaṃ yakkhoti vakkhāmi, ‘kiṃ tuyhameva akkhīni atthi, tvameva yakkhaṃ passasi, paṭhamaṃ yakkhaṃ adisvā samaṇena gotamena vādasaṅghāṭe khittova yakkhaṃ passasī’ti vadeyyu’’nti cintetvā – ‘‘na dāni me idha aññaṃ paṭisaraṇaṃ atthi, aññatra samaṇā gotamā’’ti maññamāno, atha kho saccako nigaṇṭhaputto…pe… bhagavantaṃ etadavoca. Tāṇaṃ gavesīti tāṇanti gavesamāno. Leṇaṃ gavesīti leṇanti gavesamāno. Saraṇaṃ gavesīti saraṇanti gavesamāno. Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṃ. Nilīyanti etthāti leṇaṃ. Saratīti saraṇaṃ, bhayaṃ hiṃsati viddhaṃsetīti attho.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා පමණක් දකිති යනු, ඉදින් එය අන් අය ද දුටුවේ නම් ඒ කරුණ සුළු කොට තකා “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සච්චකයා තමාගේ මතයට නොපැමිණෙන බව දැන යක්ෂයෙකු කැඳවා පෙන්වූහ, එයින් සච්චකයා බියෙන් කතා කළේය” යි පවසනු ඇත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා සච්චකයා පමණක් දකිති. ඔහු ඒ යක්ෂයා දුටු සැනින් මුළු සිරුරින්ම දාඩිය වැගිරුණි, උදරය ඇතුළත කැළඹී මහත් හඬක් නැගුණි. ඔහු “අන් අයත් දකිනවාදැයි” බලන කල කිසිවෙකුගේ ලොමු දැහැගැනීමක්වත් (බියක්වත්) නොදිටීය. එවිට “මේ බිය මටම ඇති වූවකි. ඉදින් මම ‘යක්ෂයෙක්’ යයි කීවොත්, ‘ඔබට පමණක්ද ඇස් තිබෙන්නේ, ඔබ පමණක්ද යක්ෂයාව දකින්නේ? කලින් යක්ෂයාව නොදැක ශ්‍රමණ ගෞතමයන් සමග වාදයට වැටුණු වහාම යක්ෂයාව දකිනවාද?’ යි පවසනු ඇතැ” යි සිතා, “දැන් මට මෙහි ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ හැර අන් පිළසරණක් නැතැ” යි අදහස් කරමින්, එකල්හි සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය. ‘තාණං ගවේසී’ යනු රැකවරණය සොයන්නා යන්නයි. ‘ලේණං ගවේසී’ යනු සැඟවෙන ස්ථානයක් සොයන්නා යන්නයි. ‘සරණං ගවේසී’ යනු පිළසරණ සොයන්නා යන්නයි. මෙහි රකින බැවින් ‘තාණ’ නම් වේ. මෙහි සැඟවෙන බැවින් ‘ලේණ’ නම් වේ. සිහි කරන බැවින් හෝ බිය නසන බැවින් ‘සරණ’ නම් වේ; බිය හිංසා කරයි, විනාශ කරයි යන අර්ථයයි.

---

358. Manasi karitvāti manamhi katvā paccavekkhitvā upadhāretvā. Evaṃ me vedanā hotūti kusalāva hotu, sukhāva hotu. Evaṃ me saññā hotūti kusalāva hotu, sukhāva hotu, somanassasampayuttāva hotūti. Saṅkhāraviññāṇesupi eseva nayo. Mā ahosīti ettha pana vuttavipariyāyena attho veditabbo. Kallaṃ nūti yuttaṃ nu. Samanupassitunti ‘‘etaṃ mama esohamasmi eso me attā’’ti evaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena passituṃ. No hidaṃ, bho gotamāti na yuttametaṃ, bho gotama. Iti bhagavā yathā nāma cheko ahituṇḍiko sappadaṭṭhavisaṃ teneva sappena puna ḍaṃsāpetvā ubbāheyya, evaṃ tassaṃyeva parisati saccakaṃ nigaṇṭhaputtaṃ teneva mukhena pañcakkhandhā aniccā dukkhā anattāti vadāpesi. Dukkhaṃ allīnoti imaṃ pañcakkhandhadukkhaṃ taṇhādiṭṭhīhi allīno. Upagato ajjhositotipi taṇhādiṭṭhivaseneva veditabbo. Dukkhaṃ etaṃ mamātiādīsu pañcakkhandhadukkhaṃ taṇhāmānadiṭṭhivasena samanupassatīti attho. Parijāneyyāti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti tīraṇapariññāya parito jāneyya. Parikkhepetvāti khayaṃ vayaṃ anuppādaṃ upanetvā.

358. ‘මනසිකාර කොට’ යනු සිතෙහි තබාගෙන, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට, විමසා බලා යන්නයි. ‘මගේ වේදනාව මෙසේ වේවා’ යනු කුසල්ම වේවා, සැපම වේවා යන්නයි. ‘මගේ සංඥාව මෙසේ වේවා’ යනු කුසල් සංඥාවක්ම වේවා, සැප සංඥාවක්ම වේවා, සොමනස්ස සහගත සංඥාවක්ම වේවා යන්නයි. සංස්කාර හා විඤ්ඤාණයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘නොවේවා’ යන්නෙහිදී මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ අර්ථය දත යුතුය. ‘සුදුසුද?’ යනු යුක්ති සහගතද යන්නයි. ‘සමනුපස්සනා කිරීමට’ යනු “මෙය මාගේය, මේ මම වෙමි, මෙය මාගේ ආත්මයයි” මෙසේ තණ්හා, මාන, දිට්ඨි වශයෙන් බැලීමයි. “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, එය එසේ නොවේ” යනු භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, එය නුසුදුසුය යන්නයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, දක්ෂ සර්ප වෛද්‍යවරයෙකු සර්පයෙකු කෑ විස නැවත ඒ සර්පයා ලවාම උරා බොවා ඉවත් කරවන්නාක් මෙන්, ඒ පිරිස මැදදීම සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයා ලවාම පංචස්කන්ධය අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය යි පවසන ලෙස සැලැස්වූ සේක. ‘දුකට පැමිණි’ යනු මේ පංචස්කන්ධ දුක්ඛයට තණ්හා දිට්ඨි මගින් ඇලුණු යන්නයි. ‘බැසගත්’ යන්නද තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන්ම දත යුතුය. “මේ දුක මාගේය” යනාදී තන්හි පංචස්කන්ධ දුක්ඛය තණ්හා, මාන, දිට්ඨි වශයෙන් බලයි යන අර්ථයයි. ‘පිරිසිඳ දත යුතුය’ යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම යයි තීරණ පරිඤ්ඤාවෙන් හාත්පසින් දැනගත යුතුය යන්නයි. ‘පිරික්ඛේපෙත්වා’ යනු ක්ෂය වීමට, වැය වීමට හා නූපදින තත්ත්වයට පත් කොට යන්නයි.

---

359. Navanti taruṇaṃ. Akukkukajātanti pupphaggahaṇakāle anto aṅguṭṭhappamāṇo eko ghanadaṇḍako nibbattati, tena virahitanti attho. Rittoti suñño antosāravirahito. Rittattāva tuccho. Aparaddhoti parājito. Bhāsitā kho pana teti idaṃ bhagavā tassa mukharabhāvaṃ [Pg.181] pakāsetvā niggaṇhanto āha. So kira pubbe pūraṇādayo cha satthāro upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchati. Te vissajjetuṃ na sakkonti. Atha nesaṃ parisamajjhe mahantaṃ vippakāraṃ āropetvā uṭṭhāya jayaṃ pavedento gacchati. So sammāsambuddhampi tatheva viheṭhessāmīti saññāya upasaṅkamitvā –

359. ‘නව’ යනු තරුණ (අලුත්) යන්නයි. ‘අකුක්කුකජාත’ යනු මල් හටගන්නා කාලයේදී ගස ඇතුළත මාපටැඟිල්ලක් පමණ වූ ඝන දණ්ඩක් බඳු හරයක් හටගනියි, එයින් තොර වූ යන අර්ථයයි. ‘රිත්ත’ යනු හිස් වූ, අභ්‍යන්තර හරයෙන් තොර වූ යන්නයි. හිස් වූ බැවින්ම ‘තුච්ඡ’ නම් වේ. ‘අපරද්ධ’ යනු පරාජිත වූ යන්නයි. “භාෂිතා ඛො පන තේ” යන මේ වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ මුඛර (කථාවෙහි දරුණු) බව ප්‍රකාශ කරමින් ඔහු මැඩලීම සඳහා වදාළ සේක. ඔහු මීට පෙර පූරණ ආදී සය ශාස්තෘවරුන් වෙත ගොස් ප්‍රශ්න විමසයි. ඔවුන්ට පිළිතුරු දිය නොහැකි විය. එවිට ඔහු පිරිස මැද ඔවුන්ට මහත් අපහාස කොට නැගිට තමාගේ ජය ප්‍රකාශ කරමින් යයි. ඔහු සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ද එමෙන්ම පීඩා කරන්නෙමි යන අදහසින් පැමිණ -

---

‘‘Ambho ko nāma yaṃ rukkho, sinnapatto sakaṇṭako;

Yattha ekappahārena, uttamaṅgaṃ vibhijjita’’nti.

“එම්බා, සිහින් පත්‍ර ඇති, කටු සහිත වූ මේ කිනම් ගසක්ද? යම් ගසක එකම පහරකින් හිස බිඳී ගියේද?”

---

Ayaṃ khadiraṃ āhacca asārakarukkhaparicito mudutuṇḍasakuṇo viya sabbaññutaññāṇasāraṃ āhacca ñāṇatuṇḍabhedaṃ patto sabbaññutaññāṇassa thaddhabhāvaṃ aññāsi. Tadassa parisamajjhe pakāsento bhāsitā kho pana tetiādimāha. Natthi etarahīti upādinnakasarīre sedo nāma natthīti na vattabbaṃ, etarahi pana natthīti vadati. Suvaṇṇavaṇṇaṃ kāyaṃ vivarīti na sabbaṃ kāyaṃ vivari. Buddhā nāma gaṇṭhikaṃ paṭimuñcitvā paṭicchannasarīrā parisati dhammaṃ desenti. Atha bhagavā galavāṭakasammukhaṭṭhāne cīvaraṃ gahetvā caturaṅgulamattaṃ otāresi. Otāritamatte pana tasmiṃ suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo puñjapuñjā hutvā suvaṇṇaghaṭato rattasuvaṇṇarasadhārā viya, rattavaṇṇavalāhakato vijjulatā viya ca nikkhamitvā suvaṇṇamurajasadisaṃ mahākhandhaṃ uttamasiraṃ padakkhiṇaṃ kurumānā ākāse pakkhandiṃsu. Kasmā pana bhagavā evamakāsīti? Mahājanassa kaṅkhāvinodanatthaṃ. Mahājano hi samaṇo gotamo mayhaṃ sedo natthīti vadati, saccakassa tāva nigaṇṭhaputtassa yantāruḷhassa viya sedā paggharanti. Samaṇo pana gotamo ghanadupaṭṭacīvaraṃ pārupitvā nisinno, anto sedassa atthitā vā natthitā vā kathaṃ sakkā ñātunti kaṅkhaṃ kareyya, tassa kaṅkhāvinodanatthaṃ evamakāsi. Maṅkubhūtoti nittejabhūto. Pattakkhandhoti patitakkhandho. Appaṭibhānoti uttari appassanto. Nisīdīti pādaṅguṭṭhakena bhūmiṃ kasamāno nisīdi.

මෙම සච්චක තෙමේ, හරයක් නොමැති ගසක වසන, මෘදු හොටක් ඇති ලීකොට්ටෝරුවෙකු (හෝ එවැනි පක්ෂියෙකු) හරවත් ඛදිර (ශාර) ගසකට කොටා තම හොට බිඳගත්තාක් මෙන්, සර්වඥතා ඥානය නමැති සාරය ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ තම ඥානය නමැති හොට බිඳී යාමට පත්ව සර්වඥතා ඥානයේ ඇති ගම්භීර (දැඩි) බව වටහා ගත්තේය. පිරිස මැද ඔහුගේ ඒ තත්ත්වය ප්‍රකාශ කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "භාසිතා ඛෝ පන තේ" යනාදිය වදාළ සේක. "නත්ථි ඒතරහී" යන්නෙන් අදහස් කළේ උපාදින්නක ශරීරයේ (භෞතික කයේ) ස්වේදය (දහඩිය) යන නාමයවත් නැතැයි කීම නොව, මේ මොහොතේ (ඔබ හා වාද කරන විට) දහඩිය නැති බව ප්‍රකාශ කිරීමයි. "සුවණ්ණවණ්ණං කායං විවරී" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ මුළු ශරීරයම විවෘත කළ බව නොව, බුදුරජාණන් වහන්සේලා සාමාන්‍යයෙන් පටියක් බැඳ ශරීරය වසාගෙන පිරිස මැද ධර්මය දේශනා කරන බැවිනි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගෙල ප්‍රදේශයෙන් සිවුර අල්ලා අඟල් හතරක් පමණ පහත් කළ සේක. එසේ කළ සැනින්, රන්වන් පැහැති රශ්මි මාලාවන් රන් කළයකින් ගලා යන රන් දිය දහරක් මෙන් ද, රත් පැහැති වලාකුළකින් නික්මෙන විදුලි ලතාවක් මෙන් ද නික්මී, රන් බෙරයක් වැනි වූ මහා ගෙල ප්‍රදේශය හා උත්තම වූ ශීර්ෂය වටා ප්‍රදක්ෂිණා කරමින් අහසට විහිදී ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ කළේ මහා ජනයාගේ සැකය දුරු කිරීම පිණිසයි. මක්නිසාද යත්, සච්චක නිගණ්ඨ පුත්‍රයාගේ දහඩිය යන්ත්‍රයකින් මෙන් ගලා යද්දී, බුදුරජාණන් වහන්සේ ඝන දෙපට සිවුරක් පොරවාගෙන වැඩ සිටිති. "උන්වහන්සේගේ සිවුර ඇතුළත දහඩිය තිබේද නැද්ද යන්න කෙසේ දැනගත හැකිද?" යයි ඇතිවිය හැකි සැකය දුරු කිරීමට උන්වහන්සේ මෙසේ කළ සේක. "මංකුභූතෝ" යනු තේජස යටපත් වූ බවයි. "පත්තක්ඛන්ධෝ" යනු පහතට වැටුණු ගෙල ඇති (කලකිරුණු) බවයි. "අප්පටිභානෝ" යනු මින් ඉදිරියට කිවයුතු දෙයක් නොපෙනෙන (නිරුත්තර වූ) බවයි. "නිසීදී" යනු පාදයේ මහපට ඇඟිල්ලෙන් පොළොව හාරමින් (ලියමින්) හිඳගත් බවයි.

---

360. Dummukhoti na virūpamukho, abhirūpo hi so pāsādiko. Nāmaṃ panassa etaṃ. Abhabbo taṃ pokkharaṇiṃ puna otaritunti sabbesaṃ aḷānaṃ [Pg.182] bhaggattā pacchinnagamano otarituṃ abhabbo, tattheva kākakulalādīnaṃ bhattaṃ hotīti dasseti. Visūkāyikānīti diṭṭhivisūkāni. Visevitānīti diṭṭhisañcaritāni. Vipphanditānīti diṭṭhivipphanditāni. Yadidaṃ vādādhippāyoti ettha yadidanti nipātamattaṃ; vādādhippāyo hutvā vādaṃ āropessāmīti ajjhāsayena upasaṅkamituṃ abhabbo; dhammassavanāya pana upasaṅkameyyāti dasseti. Dummukhaṃ licchaviputtaṃ etadavocāti kasmā avoca? Dummukhassa kirassa upamāharaṇakāle sesa licchavikumārāpi cintesuṃ – ‘‘iminā nigaṇṭhena amhākaṃ sippuggahaṇaṭṭhāne ciraṃ avamāno kato, ayaṃ dāni amittassa piṭṭhiṃ passituṃ kālo. Mayampi ekekaṃ upamaṃ āharitvā pāṇippahārena patitaṃ muggarena pothento viya tathā naṃ karissāma, yathā na puna parisamajjhe sīsaṃ ukkhipituṃ sakkhissatī’’ti, te opammāni karitvā dummukhassa kathāpariyosānaṃ āgamayamānā nisīdiṃsu. Saccako tesaṃ adhippāyaṃ ñatvā, ime sabbeva gīvaṃ ukkhipitvā oṭṭhehi calamānehi ṭhitā; sace paccekā upamā harituṃ labhissanti, puna mayā parisamajjhe sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkā bhavissati, handāhaṃ dummukhaṃ apasādetvā yathā aññassa okāso na hoti, evaṃ kathāvāraṃ pacchinditvā samaṇaṃ gotamaṃ pañhaṃ pucchissāmīti tasmā etadavoca. Tattha āgamehīti tiṭṭha, mā puna bhaṇāhīti attho.

360. “දුම්මුඛෝ” යනු විරූපී මුහුණක් ඇති අයෙක් නොව, ඉතා ප්‍රියමනාප රූමත් අයෙකි. එය ඔහුගේ නම පමණි. “අභබ්බෝ තං පොක්ඛරණිං පුන ඕතරිතුං” යන්නෙන් සියලු අඬු කැඩුණු කකුළුවෙකුට නැවත පොකුණට බැසීමට නොහැකි වන්නාක් මෙන් ද, එහිදීම කපුටන් වැනි සතුන්ගේ ආහාරයක් වන්නාක් මෙන් ද සච්චකගේ තත්ත්වය පෙන්වයි. “විසූකායිකානි” යනු දෘෂ්ටි නමැති කටු ය. “විසේවිතානි” යනු දෘෂ්ටි නිසා හටගත් ලාමක හැසිරීම් ය. “විප්ඵන්දිතානි” යනු දෘෂ්ටි නමැති සැලීමයි. “යදිදං වාදාධිප්පායෝ” යන්නෙහි “යදිදං” යනු නිපාතයකි. වාද කිරීමේ අදහසින් දෝෂාරෝපණයට පැමිණීමට ඔහු දැන් නුසුදුසුය; නමුත් ධර්මය ඇසීමට පැමිණිය හැකි බව මෙයින් පෙන්වයි. ඔහු දුම්මුඛ ලිච්ඡවි පුත්‍රයාට මෙසේ කීවේ ඇයි? දුම්මුඛ උපමාව දක්වන විට සෙසු ලිච්ඡවි කුමාරවරු ද මෙසේ සිතූහ: “මේ නිගණ්ඨයා ශිල්ප උගන්නා කාලයේ අපට බොහෝ අපහාස කළේය. දැන් මේ සතුරාගේ පරාජය දැකීමට කාලයයි. අපිත් එකිනෙකා උපමා ගෙන එමින්, අත්ලෙන් පහර වැදී වැටුණු අයෙකුට මුගුරකින් තලන්නාක් මෙන් මොහුට කරමු, එවිට මොහුට නැවත පිරිස මැද හිස ඔසවන්නට නොහැකි වනු ඇත.” ඔවුන් මෙසේ උපමා සූදානම් කරමින් දුම්මුඛගේ කතාව අවසන් වනතුරු බලා සිටියහ. සච්චක ඔවුන්ගේ අදහස දැන, “මේ ලිච්ඡවීන් සියල්ලෝම ගෙල ඔසවා තොල් සොලවමින් කතා කිරීමට සැදී පැහැදී සිටිති; ඉදින් ඔවුන්ට එකිනෙකාට උපමා කීමට අවස්ථාව ලැබුණහොත් මට නැවත පිරිස මැද හිස ඔසවන්නට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් මම දැන් දුම්මුඛව යටපත් කර, වෙනත් අයෙකුට අවස්ථාවක් නොලැබෙන සේ කතාව නවත්වා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න අසමි” යයි සිතා එසේ කීවේය. එහි “ආගමේහි” යනු “නවතින්න, නැවත කතා නොකරන්න” යන්නයි.

---

361. Tiṭṭhatesā, bho gotamāti, bho gotama, esā amhākañceva aññesañca puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ vācā tiṭṭhatu. Vilāpaṃ vilapitaṃ maññeti etañhi vacanaṃ vilapitaṃ viya hoti, vippalapitamattaṃ hotīti attho. Atha vā tiṭṭhatesāti ettha kathāti āharitvā vattabbā. Vācāvilāpaṃ vilapitaṃ maññeti ettha panidaṃ vācānicchāraṇaṃ vilapitamattaṃ maññe hotīti attho.

361. “තිට්ඨතේසා භෝ ගෝතම” යනු, “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, අපගේ ද අනෙකුත් බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ද ඒ කතාව පසෙක තිබේවා” යන්නයි. “විලාපං විලපිතං මඤ්ඤේ” යන්නෙන් ඒ වචන නන් දෙඩවීමක් පමණක් බව අදහස් වේ. එසේත් නැතිනම්, “තිට්ඨතේසා” යන්නෙන් ඒ කතාව නැවැත්විය යුතු බවත්, “වාචාවිලාපං” යන්නෙන් මේ වචන පිටකිරීම නිකම්ම විකාර දෙඩවීමක් ලෙස සලකන බවත් අදහස් වේ.

---

Idāni pañhaṃ pucchanto kittāvatātiādimāha. Tattha vesārajjapattoti ñāṇapatto. Aparappaccayoti aparappattiyo. Athassa bhagavā pañhaṃ vissajjento idha, aggivessanātiādimāha, taṃ uttānatthameva. Yasmā panettha passatīti vuttattā sekkhabhūmi dassitā. Tasmā uttari asekkhabhūmiṃ pucchanto dutiyaṃ pañhaṃ pucchi, tampissa bhagavā byākāsi. Tattha [Pg.183] dassanānuttariyenātiādīsu dassanānuttariyanti lokiyalokuttarā paññā. Paṭipadānuttariyanti lokiyalokuttarā paṭipadā. Vimuttānuttariyanti lokiyalokuttarā vimutti. Suddhalokuttarameva vā gahetvā dassanānuttariyanti arahattamaggasammādiṭṭhi. Paṭipadānuttariyanti sesāni maggaṅgāni. Vimuttānuttariyanti aggaphalavimutti. Khīṇāsavassa vā nibbānadassanaṃ dassanānuttariyaṃ nāma. Maggaṅgāni paṭipadānuttariyaṃ. Aggaphalaṃ vimuttānuttariyanti veditabbaṃ. Buddho so bhagavāti so bhagavā sayampi cattāri saccāni buddho. Bodhāyāti paresampi catusaccabodhāya dhammaṃ deseti. Dantotiādīsu dantoti nibbisevano. Damathāyāti nibbisevanatthāya. Santoti sabbakilesavūpasamena santo. Samathāyāti kilesavūpasamāya. Tiṇṇoti caturoghatiṇṇo. Taraṇāyāti caturoghataraṇāya. Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto. Parinibbānāyāti kilesaparinibbānatthāya.

දැන් ප්‍රශ්න විමසමින් “කිත්තාවතා” යනාදිය පැවසීය. එහි “වේසාරජ්ජපත්තෝ” යනු විශාරද ඥානයට පැමිණි බවයි. “අපරප්පච්චයෝ” යනු තෙරුවන් කෙරෙහි අන්‍යයන් මත පදනම් නොවන අචල විශ්වාසයක් ඇති බවයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින් “ඉධ අග්ගිවෙස්සන” යනාදිය වදාළ සේක, එහි අර්ථය පැහැදිලිය. මෙහි “පස්සති” (දකියි) යයි වදාළ බැවින් ශෛක්ෂ භූමිය දක්වන ලදී. එබැවින් ඊට ඉහළ අශෛක්ෂ භූමිය ගැන විමසීමට දෙවන ප්‍රශ්නය ඇසූ අතර, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ද විසඳා වදාළ සේක. එහි “දස්සනානුත්තරිය” යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාවයි. “පටිපදානුත්තරිය” යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ප්‍රතිපදාවයි. “විමුත්තානුත්තරිය” යනු ලෞකික හා ලෝකෝත්තර විමුක්තියයි. නැතහොත්, කේවල ලෝකෝත්තර අර්ථයෙන් ගත්කල, “දස්සනානුත්තරිය” යනු අර්හත් මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. “පටිපදානුත්තරිය” යනු සෙසු මාර්ගාංගයි. “විමුත්තානුත්තරිය” යනු අර්හත් ඵල විමුක්තියයි. එසේත් නැතිනම් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාගේ නිවන් දැකීම දස්සනානුත්තරිය වන අතර, මාර්ගාංග අට පටිපදානුත්තරිය ද, අර්හත් ඵලය විමුත්තානුත්තරිය ද වන බව දත යුතුය. “බුද්ධෝ සෝ භගවා” යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේම සිවුසච්චය අවබෝධ කළ බැවින් බුද්ධ වන සේක. “බෝධාය” යනු අන්‍යයන්ට ද සිවුසච්චය අවබෝධ කරවනු පිණිස ධර්මය දේශනා කරන සේක. “දන්තෝ” යනු කෙලෙස් විෂ රහිත වූ බැවිනි. “දමථාය” යනු අන්‍යයන් දමනය කරනු පිණිසයි. “සන්තෝ” යනු සියලු කෙලෙස් සංසිඳීමෙන් ශාන්ත වූ බැවිනි. “සමථාය” යනු අන්‍යයන්ගේ කෙලෙස් සංසිඳුවනු පිණිසයි. “තිණ්ණෝ” යනු සතර ඕඝයන්ගෙන් එතෙර වූ බැවිනි. “තරණාය” යනු අන්‍යයන් එතෙර කරවනු පිණිසයි. “පරිනිබ්බුතෝ” යනු කෙලෙස් නිවී යාමෙන් පරිනිර්වාණයට පත් වූ බැවිනි. “පරිනිබ්බානාය” යනු අන්‍යයන් පිරිනිවන් පෑවීම (කෙලෙස් නිවීම) පිණිසයි.

---

362. Dhaṃsīti guṇadhaṃsakā. Pagabbāti vācāpāgabbiyena samannāgatā. Āsādetabbanti ghaṭṭetabbaṃ. Āsajjāti ghaṭṭetvā. Natveva bhavantaṃ gotamanti bhavantaṃ gotamaṃ āsajja kassaci attano vādaṃ anupahataṃ sakalaṃ ādāya pakkamituṃ thāmo natthīti dasseti. Na hi bhagavā hatthiādayo viya kassaci jīvitantarāyaṃ karoti. Ayaṃ pana nigaṇṭho imā tisso upamā na bhagavato ukkaṃsanatthaṃ āhari, attukkaṃsanatthameva āhari. Yathā hi rājā kañci paccatthikaṃ ghātetvā evaṃ nāma sūro evaṃ thāmasampanno puriso bhavissatīti paccatthikaṃ thomentopi attānameva thometi. Evameva sopi siyā hi, bho gotama, hatthiṃ pabhinnantiādīhi bhagavantaṃ ukkaṃsentopi mayameva sūrā mayaṃ paṇḍitā mayaṃ bahussutāyeva evaṃ pabhinnahatthiṃ viya, jalitaaggikkhandhaṃ viya, phaṇakataāsīvisaṃ viya ca vādatthikā sammāsambuddhaṃ upasaṅkamimhāti attānaṃyeva ukkaṃseti. Evaṃ attānaṃ ukkaṃsetvā bhagavantaṃ nimantayamāno adhivāsetu metiādimāha. Tattha adhivāsetūti sampaṭicchatu. Svātanāyāti yaṃ me tumhesu kāraṃ karoto sve bhavissati puññañca pītipāmojjañca, tadatthāya. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti bhagavā [Pg.184] kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ dhārento tuṇhībhāvena adhivāsesi. Saccakassa anuggahakaraṇatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.

362. 'ධංසී' යනු ගුණයන් විනාශ කරන්නෝ ය. 'පගබ්භා' යනු රූක්ෂ වූ වචනයෙන් යුක්ත වූවෝ ය. 'ආසාදේතබ්බං' යනු ගැටිය යුතු වූ හෝ පීඩා කළ යුතු වූ දෙයයි. 'ආසජ්ජ' යනු ගැටී හෝ පහර දී ය. 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේට ම නොවේ' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ භාග්‍යවත් ගෝතමයන් වහන්සේ හා ගැටී කිසිවෙකුට තමාගේ වාදය නොබිඳී එලෙසම රැගෙන යාමට ශක්තියක් නොමැති බවයි. සැබැවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතෙකු මෙන් කිසිවෙකුගේ ජීවිතයට අනතුරක් නොකරති. එහෙත් මේ නිගණ්ඨයා මෙම උපමා තුන ඉදිරිපත් කළේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව උසස් කිරීමට නොව, තමාම උසස් කොට පෙන්වීමටය. රජෙකු කිසියම් සතුරෙකු මරා 'මොහු මෙබඳු ශූරයෙකි, මෙබඳු ශක්තිමත් පුරුෂයෙකි' යි සතුරාට ප්‍රශංසා කළත්, එයින් තමාගේම ශූරත්වය පවසන්නාක් මෙනි. එසේම මොහු ද 'භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ මත් වූ ඇතෙකු වැනිය' යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව වර්ණනා කළ ද, 'අපි ම ශූරයෝ වෙමු, අපි ම පණ්ඩිතයෝ වෙමු, අපි ම බහුශ්‍රැතයෝ වෙමු, මෙසේ මත් වූ ඇතෙකු වැනි, ඇවිළෙන ගිනි කඳක් වැනි, පෙණ තල විහිදුවූ විෂඝෝර සර්පයෙකු වැනි ශ්‍රමණයන් වහන්සේ වෙත වාද කරන්නට පැමිණියෙමු' යි තමා ගැනම වර්ණනා කරයි. මෙසේ තමා උසස් කොට සලකා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කරමින් 'මට අනුකම්පා කර හෙට දින දානය ඉවසා වදාරන සේක්වා' යනාදිය පැවසීය. එහි 'අධිවාසෙතු' යනු පිළිගන්නා සේක්වා යන්නයි. 'ස්වාතනාය' යනු ඔබ වහන්සේලා උදෙසා මා හෙට දින කරනු ලබන උපස්ථානයෙන් මට යම් පිනක් හා ප්‍රීති ප්‍රාමෝද්‍යයක් ඇති වන්නේ ද ඒ සඳහා යන්නයි. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දතාවයෙන් ඉවසා වදාළ සේක' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කය හෝ වචනය නොසොල්වා, තමන් වහන්සේ තුළ ම ඉවසීම දරමින් නිශ්ශබ්දව වැඩසිටි සේක. සච්චකයාට අනුග්‍රහයක් පිණිස මනසින් ම එය පිළිගත් බව මෙහි අදහසයි.

---

363. Yamassa patirūpaṃ maññeyyāthāti te kira licchavī tassa pañcathālipākasatāni niccabhattaṃ āharanti. Tadeva sandhāya esa sve tumhe yaṃ assa samaṇassa gotamassa patirūpaṃ kappiyanti maññeyyātha, taṃ āhareyyātha; samaṇassa hi gotamassa tumhe paricārakā kappiyākappiyaṃ yuttāyuttaṃ jānāthāti vadati. Bhattābhihāraṃ abhihariṃsūti abhiharitabbaṃ bhattaṃ abhihariṃsu. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena. Santappetvāti suṭṭhu tappetvā, paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ katvā. Sampavāretvāti suṭṭhu pavāretvā, alaṃ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpetvā. Bhuttāvinti bhuttavantaṃ. Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṃ, apanītahatthanti vuttaṃ hoti. ‘‘Onittapattapāṇi’’ntipi pāṭho, tassattho, onittaṃ nānābhūtaṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇī. Taṃ onittapattapāṇiṃ, hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. Ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ evaṃbhūtaṃ ñatvā ekasmiṃ okāse nisīdīti attho. Puññañcāti yaṃ imasmiṃ dāne puññaṃ, āyatiṃ vipākakkhandhāti attho. Puññamahīti vipākakkhandhānaṃyeva parivāro. Taṃ dāyakānaṃ sukhāya hotūti taṃ imesaṃ licchavīnaṃ sukhatthāya hotu. Idaṃ kira so ahaṃ pabbajito nāma, pabbajitena ca na yuttaṃ attano dānaṃ niyyātetunti tesaṃ niyyātento evamāha. Atha bhagavā yasmā licchavīhi saccakassa dinnaṃ, na bhagavato. Saccakena pana bhagavato dinnaṃ, tasmā tamatthaṃ dīpento yaṃ kho, aggivessanātiādimāha. Iti bhagavā nigaṇṭhassa matena vināyeva attano dinnaṃ dakkhiṇaṃ nigaṇṭhassa niyyātesi, sā cassa anāgate vāsanā bhavissatīti.

363. 'ඔබ යමක් සුදුසු යැයි සිතන්නේ නම්' යනු, ඒ ලිච්ඡවීන් ඔහුට (සච්චකයාට) දිනපතා බත් හැළි පන්සියයක් දානය ලෙස ගෙන එති. එය අරමුණු කරගෙන ඔහු මෙසේ පවසයි: 'හෙට දින ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේට යම් වස්තුවක් සුදුසු වේ යැයි, කැප වේ යැයි ඔබ සිතන්නේ ද එය රැගෙන එන්න. මන්ද ඔබ ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයන් බැවින් කැප අකැප දේ සහ සුදුසු නුසුදුසු දේ දන්නාහු ය.' 'බත් පිළිගැන්වූහ' යනු ගෙන ආ යුතු දානය පිළිගැන්වූහ යන්නයි. 'පණීතේන' යනු උතුම් වූ දෙයින් ය. 'සහත්ථා' යනු සියතින්ම ය. 'සන්තප්පෙත්වා' යනු මනාව තෘප්තිමත් කර, ප්‍රමාණවත් ලෙස පූර්ණව දන් දී ය. 'සම්පවාරෙත්වා' යනු 'දැන් ඇති' යි හස්ත සංඥාවෙන් පවසන තෙක් මනාව පැවරීමයි. 'භුත්තාවිං' යනු දන් වැළඳූ පසු ය. 'ඕනීතපත්තපාණිං' යනු පාත්‍රයෙන් ඉවතට ගත් අත ඇති හෙවත් වැළඳීම අවසන් කළ තැනැත්තා යන්නයි. 'ඕනිත්තපත්තපාණිං' කියා ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය නම් අතින් පාත්‍රය ඉවත් කර තැබූ තැනැත්තා යන්නයි. එනම් අත ද පාත්‍රය ද සෝදා, පාත්‍රය එකත්පස්ව තබා වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ වැඩසිටින බව දැනගෙන සච්චකයා එක් පසෙක වාඩි විය. 'පුණ්ණඤ්ච' යනු මේ දානයෙන් ලැබෙන යම් පිනක් වේ ද, එය මතු විපාකස්කන්ධයන් පිණිස වන බවයි. 'පුණ්ණමහී' යනු ඒ විපාකස්කන්ධයන්ට ම අයත් පිරිවර සම්පත් ය. 'එය දායකයන්ගේ සැපය පිණිස වේවා' යනු එම පින ඒ ලිච්ඡවීන්ගේ හිතසුව පිණිස වේවා යන්නයි. 'මම පැවිද්දෙක් වෙමි, පැවිද්දෙකු විසින් තමාගේ දානය තමා සන්තක කරගැනීම නුසුදුසු ය' යි සිතා ඔහු එම පින ලිච්ඡවීන්ට පවරා මෙසේ කීය. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ලිච්ඡවීන් විසින් දානය දෙන ලද්දේ සච්චකයාට මිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නොවන බැවින් ද, සච්චකයා විසින් එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පූජා කරන ලද බැවින් ද, ඒ අර්ථය පැහැදිලි කරමින් 'අග්ගිවෙස්සානය, යම් පිනක්...' යනාදිය වදාළ සේක. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිගණ්ඨයාගේ අභිමතය පරිදි නොව, තමන් වහන්සේට දෙන ලද දක්ෂිණාව නිගණ්ඨයාටම පවරා දුන් සේක. එය ඔහුට අනාගතයෙහි වාසනාවක් (නිර්වාණයට උපනිශ්‍රයයක්) වනු ඇත.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

---

Cūḷasaccakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළසච්චක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

---

6. Mahāsaccakasuttavaṇṇanā

6. මහාසච්චක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

364. Evaṃ [Pg.185] me sutanti mahāsaccakasuttaṃ. Tattha ekaṃ samayanti ca tena kho pana samayenāti ca pubbaṇhasamayanti ca tīhi padehi ekova samayo vutto. Bhikkhūnañhi vattapaṭipattiṃ katvā mukhaṃ dhovitvā pattacīvaramādāya cetiyaṃ vanditvā kataraṃ gāmaṃ pavisissāmāti vitakkamāḷake ṭhitakālo nāma hoti. Bhagavā evarūpe samaye rattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā paṃsukūlacīvaraṃ ekaṃsaṃ pārupitvā gandhakuṭito nikkhamma bhikkhusaṅghaparivuto gandhakuṭipamukhe aṭṭhāsi. Taṃ sandhāya, – ‘‘ekaṃ samayanti ca tena kho pana samayenāti ca pubbaṇhasamaya’’nti ca vuttaṃ. Pavisitukāmoti piṇḍāya pavisissāmīti evaṃ katasanniṭṭhāno. Tenupasaṅkamīti kasmā upasaṅkamīti? Vādāropanajjhāsayena. Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘pubbepāhaṃ apaṇḍitatāya sakalaṃ vesāliparisaṃ gahetvā samaṇassa gotamassa santikaṃ gantvā parisamajjhe maṅku jāto. Idāni tathā akatvā ekakova gantvā vādaṃ āropessāmi. Yadi samaṇaṃ gotamaṃ parājetuṃ sakkhissāmi, attano laddhiṃ dīpetvā jayaṃ karissāmi. Yadi samaṇassa gotamassa jayo bhavissati, andhakāre naccaṃ viya na koci jānissatī’’ti niddāpañhaṃ nāma gahetvā iminā vādajjhāsayena upasaṅkami.

364. 'ඒවං මේ සුතං' යනු මහාසච්චක සූත්‍රයයි. එහි 'ඒකං සමයං', 'තේන ඛෝ පන සමයේන' සහ 'පුබ්බණ්හසමයං' යන පද තුනෙන් එක් කාලයක්ම විස්තර වේ. සැබැවින්ම භික්ෂූන් වහන්සේලා වත්පිළිවෙත් කොට, මුහුණ සෝදා, පාත්‍ර සිවුරු ගෙන, චෛත්‍යය වැඳ, 'කිනම් ගමකට පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින්නෙමුද?' යි සිතන ශාලාවෙහි රැස්ව සිටින කාලයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙබඳු කාලයක රතු පැහැති දෙපට සිවුර හැඳ, කාය බන්ධනය බැඳ, පාංශුකූල සිවුර ඒකාංශ කොට පෙරවාගෙන, ගඳකිළියෙන් නික්ම භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා ගඳකිළිය ඉදිරිපිට වැඩසිටි සේක. එය අරමුණු කරගෙන ඒ පද තුන වදාරන ලදී. 'පවිසිතුකාමෝ' යනු පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින්නෙමි යන තීරණය ඇතිව සිටීමයි. 'තේනුපසංකමි' යනු කුමන හේතුවක් නිසා පැමිණියේ ද? වාද ආරෝපණය කිරීමේ (දොස් නැගීමේ) අදහසිනි. ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: 'පෙර මම මෝඩකම නිසා මුළු වෛශාලී පිරිසම කැඳවාගෙන ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වෙත ගොස් පිරිස මැද ලජ්ජාවට පත් වුණෙමි. දැන් එසේ නොකර තනිවම ගොස් වාද ආරෝපණය කරන්නෙමි. ඉදින් ශ්‍රමණ ගෝතමයන් පරාජය කිරීමට හැකි වුවහොත්, මාගේ වාදය පෙන්වා ජයග්‍රහණය කරන්නෙමි. ඉදින් ශ්‍රමණ ගෝතමයන් ජයග්‍රහණය කළහොත්, අඳුරේ නටන්නාක් මෙන් කිසිවෙකු එය නොදන්නේය' යි සිතා නිග්‍රහ කිරීමේ ප්‍රශ්න ගෙන වාද කිරීමේ අදහසින් පැමිණියේය.

---

Anukampaṃ upādāyāti saccakassa nigaṇṭhaputtassa anukampaṃ paṭicca. Therassa kirassa evaṃ ahosi – ‘‘bhagavati muhuttaṃ nisinne buddhadassanaṃ dhammassavanañca labhissati. Tadassa dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattissatī’’ti. Tasmā bhagavantaṃ yācitvā paṃsukūlacīvaraṃ catugguṇaṃ paññapetvā nisīdatu bhagavāti āha. ‘‘Kāraṇaṃ ānando vadatī’’ti sallakkhetvā nisīdi bhagavā paññatte āsane. Bhagavantaṃ etadavocāti yaṃ pana pañhaṃ ovaṭṭikasāraṃ katvā ādāya āgato taṃ ṭhapetvā passena tāva pariharanto etaṃ santi, bho gotamātiādivacanaṃ avoca.

'අනුකම්පං උපාදාය' යනු නිගණ්ඨ පුත්‍ර සච්චකයා කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ය. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් විය: 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මොහොතක් මෙහි වැඩසිටියහොත් මොහුට බුද්ධ දර්ශනය හා ධර්ම ශ්‍රවණය ලැබෙනු ඇත. එය ඔහුට බොහෝ කාලයක් හිතසුව පිණිස පවතිනු ඇත.' එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් ඉල්ලා සිවුගුණ කොට පාංශුකූල සිවුරක් පනවා 'ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි වැඩසිටින සේක්වා' යි කීය. 'ආනන්ද කරුණක් සහිතව පවසන්නේය' යි සලකා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පනවන ලද අසුනෙහි වැඩසිටි සේක. 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය' යනු, ඔහු ඉණෙහි සඟවාගෙන ආ සාරවත් වස්තුවක් වැනි වූ ඒ (වාද) ප්‍රශ්නය පසෙක තබා, ප්‍රථමයෙන් වටින් ගොඩින් පටන් ගනිමින් 'භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, (කල්‍යාණ මිතුරන්) ඇත්තාහ' යනාදී වචන පැවසීය.

---

365. Phusanti hi te, bho gotamāti te samaṇabrāhmaṇā sarīre uppannaṃ sārīrikaṃ dukkhaṃ vedanaṃ phusanti labhanti, anubhavantīti attho. Ūrukkhambhoti khambhakataūrubhāvo, ūruthaddhatāti attho. Vimhayatthavasena panettha bhavissatīti anāgatavacanaṃ kataṃ. Kāyanvayaṃ hotīti kāyānugataṃ [Pg.186] hoti kāyassa vasavatti. Kāyabhāvanāti pana vipassanā vuccati, tāya cittavikkhepaṃ pāpuṇanto nāma natthi, iti nigaṇṭho asantaṃ abhūtaṃ yaṃ natthi, tadevāha. Cittabhāvanātipi samatho vuccati, samādhiyuttassa ca puggalassa ūrukkhambhādayo nāma natthi, iti nigaṇṭho idaṃ abhūtameva āha. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttaṃ – ‘‘yatheva ‘bhūtapubbanti vatvā ūrukkhambhopi nāma bhavissatī’tiādīni vadato anāgatarūpaṃ na sameti, tathā atthopi na sameti, asantaṃ abhūtaṃ yaṃ natthi, taṃ kathetī’’ti.

365. "භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, ඔවුහු ස්පර්ශ කරති" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, එම මහණ බමුණන් ශරීරයෙහි හටගත් කායික දුක්ඛ වේදනාව ස්පර්ශ කිරීම, ලැබීම හෙවත් අනුභව කිරීමයි. "ඌරුක්ඛම්භෝ" යනු ඌරු පර්වයන් (කලවා) ස්ථම්භයක් මෙන් වීම හෙවත් ඌරු පර්වයන්ගේ තද බවයි. මෙහි පුදුමය පළ කිරීමේ අර්ථයෙන් "භවිස්සති" යනුවෙන් අනාගත කාල ක්‍රියා පදයක් යොදා ඇත. "කායන්වයං හෝති" යනු ශරීරය අනුව යන්නක් වීම හෙවත් ශරීරයට වසඟව පැවතීමයි. "කාය භාවනා" යනු විදර්ශනාවට නමකි; එමඟින් සිතේ විසිරයාමකට පත්වීමක් සිදු නොවේ. මෙලෙස නිඝණ්ඨ (සච්චක) තෙමේ නැති දෙයක්, සිදු නොවූ දෙයක් ගැනම පැවසීය. සමථය ද "චිත්ත භාවනා" යනුවෙන් හැඳින්වේ. සමාධියෙන් යුත් පුද්ගලයාට ඌරු පර්ව තදවීම් ආදිය සිදු නොවේ. මෙලෙස ද නිඝණ්ඨ තෙමේ අසත්‍යයක්ම පැවසීය. අටුවාවෙහි මෙසේ සඳහන් වේ - "යම් සේ 'පෙර සිදු වූ දෙයක්' යැයි පවසා 'ඌරුක්ඛම්භෝ ද වනු ඇත' ආදී වශයෙන් පවසන්නහුගේ අනාගත ස්වරූපය (අතීත අර්ථය හා) නොගැලපේද, එසේම එහි අර්ථය ද නොගැලපේ. ඔහු පවසන්නේ විද්‍යමාන නොවන, අභූත වූ, නැති දෙයක්මය."

---

No kāyabhāvananti pañcātapatappanādiṃ attakilamathānuyogaṃ sandhāyāha. Ayañhi tesaṃ kāyabhāvanā nāma. Kiṃ pana so disvā evamāha? So kira divādivassa vihāraṃ āgacchati, tasmiṃ kho pana samaye bhikkhū pattacīvaraṃ paṭisāmetvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu paṭisallānaṃ upagacchanti. So te paṭisallīne disvā cittabhāvanāmattaṃ ete anuyuñjanti, kāyabhāvanā panetesaṃ natthīti maññamāno evamāha.

"නෝ කායභාවනං" යන්නෙන් අදහස් කළේ පංචාතප තපනය (ගිනි පහකින් තැපීම) ආදී අත්තකිලමථානුයෝගයයි. එය ඔවුන්ගේ කාය භාවනාවයි. ඔහු කුමක් දැක මෙසේ පැවසුවේද? ඔහු දහවල් කාලයේ විහාරයට පැමිණෙන බව කියනු ලැබේ. එකල්හි භික්ෂූන් වහන්සේලා පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කර, තමන් වහන්සේලාගේ රාත්‍රී ස්ථාන හෝ දිවා ස්ථානවල විවේකීව (පටිසල්ලානයෙහි) වැඩ වෙසෙති. ඔහු එම විවේකීව වැඩ වෙසෙන භික්ෂූන් දැක, "මොවුන් චිත්ත භාවනාවෙහි පමණක් යෙදෙති, මොවුන්ට කාය භාවනාවක් නැතැ"යි සිතා මෙසේ පැවසීය.

---

366. Atha naṃ bhagavā anuyuñjanto kinti pana te, aggivessana, kāyabhāvanā sutāti āha. So taṃ vitthārento seyyathidaṃ, nando vacchotiādimāha. Tattha nandoti tassa nāmaṃ. Vacchoti gottaṃ. Kisoti nāmaṃ. Saṃkiccoti gottaṃ. Makkhaligosālo heṭṭhā āgatova. Eteti ete tayo janā, te kira kiliṭṭhatapānaṃ matthakapattā ahesuṃ. Uḷārāni uḷārānīti paṇītāni paṇītāni. Gāhenti nāmāti balaṃ gaṇhāpenti nāma. Brūhentīti vaḍḍhenti. Medentīti jātamedaṃ karonti. Purimaṃ pahāyāti purimaṃ dukkarakāraṃ pahāya. Pacchā upacinantīti pacchā uḷārakhādanīyādīhi santappenti, vaḍḍhenti. Ācayāpacayo hotīti vaḍḍhi ca avaḍḍhi ca hoti, iti imassa kāyassa kālena vaḍḍhi, kālena parihānīti vaḍḍhiparihānimattameva paññāyati, kāyabhāvanā pana na paññāyatīti dīpetvā cittabhāvanaṃ pucchanto, ‘‘kinti pana te, aggivessana, cittabhāvanā sutā’’ti āha. Na sampāyāsīti sampādetvā kathetuṃ nāsakkhi, yathā taṃ bālaputhujjano.

366. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගෙන් විමසමින්, "අග්ගිවෙස්සන, තොප කාය භාවනාව ගැන අසා ඇත්තේ කෙසේද?" යි වදාළ සේක. ඔහු එය විස්තර කරමින් "නන්ද වච්ඡ, කිස සංකිච්ඡ" ආදී වශයෙන් පැවසීය. එහි "නන්ද" යනු ඔහුගේ නමයි, "වච්ඡ" යනු ගෝත්‍රයයි. "කිස" යනු නමයි, "සංකිච්ඡ" යනු ගෝත්‍රයයි. මක්ඛලී ගෝසාල ගැන පසුව සඳහන් වේ. මොවුන් තිදෙනා කිලිටි තපස් රකිනවුන් අතර අග්‍රප්‍රාප්ත වූවෝ වූහ. "උළාරානි උළාරානි" යනු ප්‍රණීත වූ ප්‍රණීත වූ (භෝජන) යන්නයි. "ගාහෙන්ති නාම" යනු ශක්තිය ලබා දෙන බවයි. "බ්‍රූහෙන්ති" යනු වර්ධනය කරන බවයි. "මේදෙන්ති" යනු ශරීර මේදය හෙවත් තෙල් වර්ධනය කරන බවයි. "පුරිමං පහාය" යනු පෙර කළ දුෂ්කර ක්‍රියාවන් අත්හැර දමා යන්නයි. "පච්ඡා උපචිනන්ති" යනු පසුව ප්‍රණීත ඛාද්‍ය භෝජනයන්ගෙන් ශරීරය පිනවීම හා වර්ධනය කිරීමයි. "ආචයාපචයෝ හෝති" යනු වර්ධනය හා පිරිහීම සිදුවීමයි. එනම්, මෙම රූප කායෙහි කාලීනව වර්ධනය හා කාලීනව පිරිහීම පමණක් පෙනෙන්නට තිබේ මිස, එහි 'කාය භාවනාවක්' (විදර්ශනාවක්) දැකිය නොහැකි බව පෙන්වා දෙමින්, උන්වහන්සේ චිත්ත භාවනාව පිළිබඳව විමසමින්, "අග්ගිවෙස්සන, තොප චිත්ත භාවනාව ගැන අසා ඇත්තේ කෙසේද?" යි වදාළ සේක. බාල පෘථග්ජනයෙකු සේ ඔහුට එය විස්තර කර කීමට නොහැකි විය.

---

367. Kuto [Pg.187] pana tvanti yo tvaṃ evaṃ oḷārikaṃ dubbalaṃ kāyabhāvanaṃ na jānāsi? So tvaṃ kuto saṇhaṃ sukhumaṃ cittabhāvanaṃ jānissasīti. Imasmiṃ pana ṭhāne codanālayatthero, ‘‘abuddhavacanaṃ nāmetaṃ pada’’nti bījaniṃ ṭhapetvā pakkamituṃ ārabhi. Atha naṃ mahāsīvatthero āha – ‘‘dissati, bhikkhave, imassa cātumahābhūtikassa kāyassa ācayopi apacayopi ādānampi nikkhepanampī’’ti (saṃ. ni. 2.62). Taṃ sutvā sallakkhesi – ‘‘oḷārikaṃ kāyaṃ pariggaṇhantassa uppannavipassanā oḷārikāti vattuṃ vaṭṭatī’’ti.

367. "තොපට කොහෙන්ද" යනු, යම් තොප මෙවන් රළු වූ ද දුර්වල වූ ද කාය භාවනාව ගැන පවා නොදන්නේද, එවන් තොප සියුම් වූ ප්‍රණීත වූ චිත්ත භාවනාව ගැන කෙසේ නම් දැනගන්නෙහිද යන්නයි. මේ ස්ථානයෙහි චෝදනාාලය තෙරුන් වහන්සේ, "මෙම පදය බුද්ධ දේශනාවක් නොවේ" යැයි පවසා පවන්පත තබා පිටව යන්නට සැරසුණහ. එවිට මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ, "මහණෙනි, සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් මෙම කයෙහි වර්ධනය ද, පිරිහීම ද, ආහාර ගැනීම ද, බැහැර කිරීම ද පෙනෙන්නට තිබේ" (සංයුක්ත නිකාය) යනුවෙන් වදාළහ. එය අසා උන්වහන්සේ තේරුම් ගත්තේ, "රළු කය පිරික්සන්නාට හටගන්නා විදර්ශනාව ද රළු යැයි පැවසීම සුදුසු" බවයි.

---

368. Sukhasārāgīti sukhasārāgena samannāgato. Sukhāya vedanāya nirodhā uppajjati dukkhā vedanāti na anantarāva uppajjati, sukhadukkhānañhi anantarapaccayatā paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.2.45-46) paṭisiddhā. Yasmā pana sukhe aniruddhe dukkhaṃ nuppajjati, tasmā idha evaṃ vuttaṃ. Pariyādāya tiṭṭhatīti khepetvā gaṇhitvā tiṭṭhati. Ubhatopakkhanti sukhaṃ ekaṃ pakkhaṃ dukkhaṃ ekaṃ pakkhanti evaṃ ubhatopakkhaṃ hutvā.

368. "සුඛසාරාගී" යනු සැප වේදනාව කෙරෙහි ඇලුණු රාගයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. "සැප වේදනාව නිරුද්ධ වීමෙන් දුක් වේදනාව හටගනී" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සැප වේදනාවෙන් පසුව නිතැතින්ම දුක් වේදනාව හටගන්නා බව නොවේ; මන්ද යත් සැප සහ දුක අතර අනන්තර ප්‍රත්‍ය භාවය පට්ඨාන ප්‍රකරණයෙහි ප්‍රතික්ෂේප කර ඇති බැවිනි. නමුත් යම් හෙයකින් සැප වේදනාව නිරුද්ධ නොවී දුක් වේදනාව හට නොගන්නා බැවින් මෙහි මෙසේ වදාරන ලදී. "පරියාදාය තිට්ඨති" යනු (සිත) යටපත් කරගෙන, අත්පත් කරගෙන සිටීමයි. "උභතෝපක්ඛං" යනු සැප එක පැත්තක් ද, දුක එක පැත්තක් ද වශයෙන් දෙපැත්තම වීමයි.

---

369. Uppannāpi sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā kāyassa. Uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā cittassāti ettha kāyabhāvanā vipassanā, cittabhāvanā samādhi. Vipassanā ca sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā. Samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno. Kathaṃ? Vipassanaṃ paṭṭhapetvā nisinnassa hi addhāne gacchante gacchante tattha tattha aggiuṭṭhānaṃ viya hoti, kacchehi sedā muccanti, matthakato usumavaṭṭiuṭṭhānaṃ viya hotīti cittaṃ haññati vihaññati vipphandati. Evaṃ tāva vipassanā sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā. Uppanne pana kāyike vā cetasike vā dukkhe taṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā samāpattiṃ samāpannassa samāpattikkhaṇe dukkhaṃ dūrāpagataṃ hoti, anappakaṃ sukhaṃ okkamati. Evaṃ samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno. Yathā vipassanā sukhassa paccanīkā, dukkhassa āsannā, na tathā samādhi. Yathā samādhi dukkhassa paccanīko, sukhassa āsanno, na ca tathā vipassanāti. Tena vuttaṃ – ‘‘uppannāpi sukhā vedanā cittaṃ na pariyādāya [Pg.188] tiṭṭhati, bhāvitattā kāyassa. Uppannāpi dukkhā vedanā cittaṃ na pariyādāya tiṭṭhati, bhāvitattā cittassā’’ti.

369. "කාය භාවනාව (විදර්ශනාව) ප්‍රගුණ කර ඇති බැවින්, හටගත් සැප වේදනාව සිත යටපත් කර නොපවතියි. චිත්ත භාවනාව (සමාධිය) ප්‍රගුණ කර ඇති බැවින්, හටගත් දුක් වේදනාව සිත යටපත් කර නොපවතියි" යන මෙහි කාය භාවනාව යනු විදර්ශනාවයි, චිත්ත භාවනාව යනු සමාධියයි. විදර්ශනාව සැපයට ප්‍රතිපක්ෂය (සතුරෙක්) වන අතර දුකට ආසන්නය. සමාධිය දුකට ප්‍රතිපක්ෂ වන අතර සැපයට ආසන්නය. එය කෙසේද? විදර්ශනාව වඩාගෙන හිඳින තැනැත්තාට කාලය ගතවන විට තැනින් තැන ගින්නක් හටගන්නාක් මෙන් දැනේ, කිහිලිවලින් දහඩිය පිටවේ, හිසෙන් දුම් වළල්ලක් නඟින්නාක් මෙන් දැනේ; එවිට සිත පීඩාවට පත්වේ, තැතිගනී. මෙලෙස විදර්ශනාව සැපයට ප්‍රතිපක්ෂව ද දුකට ආසන්නව ද පවතී. නමුත් කායික හෝ චෛතසික දුකක් හටගත් කල, සමාපත්තියට සමවැදුණු භික්ෂුවට එම සමාපත්ති ක්ෂණයෙහි එම දුක බැහැර වී, දුක දුරස් වී, මහත් වූ සැපයක් උදාවේ. මෙලෙස සමාධිය දුකට ප්‍රතිපක්ෂව ද සැපයට ආසන්නව ද පවතී. විදර්ශනාව සැපයට ප්‍රතිපක්ෂව හා දුකට ආසන්නව පවතින්නා සේ සමාධිය එසේ නොවේ. සමාධිය දුකට ප්‍රතිපක්ෂව හා සැපයට ආසන්නව පවතින්නා සේ විදර්ශනාව එසේ නොවේ. එබැවින්, "හටගත් සැප වේදනාව සිත යටපත් කර නොපවතියි..." ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

---

370. Āsajja upanīyāti guṇe ghaṭṭetvā ceva upanetvā ca. Taṃ vata meti taṃ vata mama cittaṃ.

370. "ආසජ්ජ උපනීය" යනු ගුණයන්ට පහර දී (ගැටී) සහ අසලට ගෙන ඒමයි. "තං වත මේ" යනු ඒකාන්තයෙන්ම මාගේ ඒ සිතයි.

---

371. Kiñhi no siyā, aggivessanāti, aggivessana, kiṃ na bhavissati, bhavissateva, mā evaṃ saññī hohi, uppajjiyeva me sukhāpi dukkhāpi vedanā, uppannāya panassā ahaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhātuṃ na demi. Idānissa tamatthaṃ pakāsetuṃ upari pasādāvahaṃ dhammadesanaṃ desetukāmo mūlato paṭṭhāya mahābhinikkhamanaṃ ārabhi. Tattha idha me, aggivessana, pubbeva sambodhā…pe… tattheva nisīdiṃ, alamidaṃ padhānāyāti idaṃ sabbaṃ heṭṭhā pāsarāsisutte vuttanayeneva veditabbaṃ. Ayaṃ pana viseso, tattha bodhipallaṅke nisajjā, idha dukkarakārikā.

371. අග්ගිවෙස්සන, එය එසේ නොවන්නේ ඇයි? එය ඒකාන්තයෙන්ම වන්නේය. මා කෙරෙහි සැප වේදනා ද දුක් වේදනා ද උපදින්නේමය. එසේ වුවද, එවන් වේදනාවන් උපන් කල්හි මම මගේ සිත යටපත් කරගෙන සිටීමට ඉඩ නොදෙමි. දැන් ඒ කරුණ පැහැදිලි කරනු පිණිසත්, මතු පැහැදීම ඇති කරන ධර්ම දේශනාවක් දේශනා කරනු පිණිසත්, මුල සිටම මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය ආරම්භ කළ සේක. එහි 'අග්ගිවෙස්සන, මට බුදු වීමට පෙර...' යන මේ සියල්ල මීට පෙර පාසරාසි සූත්‍රයෙහි සඳහන් වූ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම්, එහි බෝධි පර්යංකයෙහි වැඩසිටීම පවසන අතර මෙහි දුෂ්කරක්‍රියා කිරීම ගැන පවසා ඇත.

---

374. Allakaṭṭhanti allaṃ udumbarakaṭṭhaṃ. Sasnehanti sakhīraṃ. Kāmehīti vatthukāmehi. Avūpakaṭṭhāti anapagatā. Kāmacchandotiādīsu kilesakāmova chandakaraṇavasena chando. Sinehakaraṇavasena sneho. Mucchākaraṇavasena mucchā. Pipāsākaraṇavasena pipāsā. Anudahanavasena pariḷāhoti veditabbo. Opakkamikāti upakkamanibbattā. Ñāṇāya dassanāya anuttarāya sambodhāyāti sabbaṃ lokuttaramaggavevacanameva.

374. 'අල්ලකට්ඨං' යනු තෙත සහිත වූ දිඹුල් ලී කොටයකි. 'සස්නේහං' යනු කිරි (සැරව) සහිත වූවකි. 'කාමේහි' යනු වස්තු කාමයන්ගෙනි. 'අවූපකට්ඨා' යනු දුරු නොවූ යන්නයි. 'කාමච්ඡන්දෝ' යනාදී තැන්හි ක්ලේශ කාමයම කැමැත්ත ඇති කරන බැවින් 'ඡන්දය' නම් වේ. ආලය ඇති කරන බැවින් 'ස්නේහය' නම් වේ. මුළාව ඇති කරන බැවින් 'මුච්ඡා' නම් වේ. පිපාසය ඇති කරන බැවින් 'පිපාසා' නම් වේ. දැවිල්ල ඇති කරන බැවින් 'පරිළාහ' නම් වේ. 'ඕපක්කමිකා' යනු උත්සාහයෙන් (වීර්යයෙන්) හටගත් වේදනාවන්ය. 'ඥානය පිණිස, දැකීම පිණිස, අනුත්තර සම්බෝධිය පිණිස' යන මේ සියල්ල ලෝකෝත්තර මාර්ගයටම කියන සමාන නම් වේ.

---

Idaṃ panettha opammasaṃsandanaṃ – allaṃ sakhīraṃ udumbarakaṭṭhaṃ viya hi kilesakāmena vatthukāmato anissaṭapuggalā. Udake pakkhittabhāvo viya kilesakāmena tintatā; manthanenāpi aggino anabhinibbattanaṃ viya kilesakāmena vatthukāmato anissaṭānaṃ opakkamikāhi vedanāhi lokuttaramaggassa anadhigamo. Amanthanenāpi aggino anabhinibbattanaṃ viya tesaṃ puggalānaṃ vināpi opakkamikāhi vedanāhi lokuttaramaggassa anadhigamo. Dutiyaupamāpi imināva nayena veditabbā. Ayaṃ pana viseso, purimā saputtabhariyapabbajjāya upamā; pacchimā brāhmaṇadhammikapabbajjāya.

මෙහි උපමාවන් ගැලපීම මෙසේය: ක්ලේශ කාමයන් නිසා වස්තු කාමයන්ගෙන් වෙන් නොවූ පුද්ගලයා, කිරි සහිත වූ තෙත දිඹුල් ලීයක් වැනිය. ජලයේ දමා ඇති බැවින් තෙත් වී ඇති සේ, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් තෙත් වී ඇති බව දත යුතුය. ලී කැබැල්ල මැදීමෙන් ගින්නක් උපදවා ගත නොහැකි වන්නා සේම, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන් නොවූවන්ට දුෂ්කරක්‍රියා ආදියෙන් හටගන්නා වේදනාවන් මඟින් ලෝකෝත්තර මාර්ගය අවබෝධ කළ නොහැකිය. ලී කැබැල්ල නොමැදීමෙන් ද ගින්නක් උපදවා ගත නොහැකි වන්නා සේම, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන් නොවූවන්ට එම වේදනාවන්ගෙන් තොරව ද ලෝකෝත්තර මාර්ගය අවබෝධ කළ නොහැකිය. දෙවන උපමාව ද මෙම ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි විශේෂය නම්, පළමු උපමාව අඹුදරුවන් සහිත ගිහි ජීවිතයේ පැවිද්දටත්, දෙවන උපමාව ධාර්මික බ්‍රාහ්මණයන්ගේ පැවිද්දටත් උපමා කර ඇති බවයි.

---

376. Tatiyaupamāya [Pg.189] koḷāpanti chinnasinehaṃ nirāpaṃ. Thale nikkhittanti pabbatathale vā bhūmithale vā nikkhittaṃ. Etthāpi idaṃ opammasaṃsandanaṃ – sukkhakoḷāpakaṭṭhaṃ viya hi kilesakāmena vatthukāmato nissaṭapuggalā, ārakā udakā thale nikkhittabhāvo viya kilesakāmena atintatā. Manthanenāpi aggino abhinibbattanaṃ viya kilesakāmena vatthukāmato nissaṭānaṃ abbhokāsikanesajjikādivasena opakkamikāhipi vedanāhi lokuttaramaggassa adhigamo. Aññassa rukkhassa sukkhasākhāya saddhiṃ ghaṃsanamatteneva aggino abhinibbattanaṃ viya vināpi opakkamikāhi vedanāhi sukhāyeva paṭipadāya lokuttaramaggassa adhigamoti. Ayaṃ upamā bhagavatā attano atthāya āhaṭā.

376. තුන්වන උපමාවේ 'කෝළාපං' යනු යුෂ (සැරව) සිඳී ගිය, ජලය රහිත වූ ලීයකි. 'ථලේ නික්ඛිත්තං' යනු පර්වතයක හෝ සම භූමියක තබන ලද්දකි. මෙහි උපමා ගැලපීම මෙසේය: ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන් වූ පුද්ගලයා වියළි ලීයක් වැනිය. ජලයෙන් ඈත්ව ගොඩබිම තිබීම මෙන්, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් තෙත් නොවීම දත යුතුය. මැදීමෙන් ගින්නක් උපදවා ගත හැකි වන්නා සේම, ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් වෙන් වූවන්ට අබ්භෝකාසික, නිසජ්ජික ආදී ධුතාංග වීර්යය නිසා හටගන්නා වේදනාවන් මඟින් ලෝකෝත්තර මාර්ගය අවබෝධ කරගත හැකිය. වියළි අතු එකිනෙක ඇතිල්ලීමෙන් පමණක් ගින්නක් උපදින්නා සේ, එවන් වේදනාවන්ගෙන් තොරව වුවද සුඛා පටිපදාවෙන් ලෝකෝත්තර මාර්ගය අවබෝධ කරගත හැකිය. මෙම උපමාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය ප්‍රයෝජනය පිණිස ගෙන දක්වන ලද්දකි.

---

377. Idāni attano dukkarakārikaṃ dassento, tassa mayhantiādimāha. Kiṃ pana bhagavā dukkaraṃ akatvā buddho bhavituṃ na samatthoti? Katvāpi akatvāpi samatthova. Atha kasmā akāsīti? Sadevakassa lokassa attano parakkamaṃ dassessāmi. So ca maṃ vīriyanimmathanaguṇo hāsessatīti. Pāsāde nisinnoyeva hi paveṇiāgataṃ rajjaṃ labhitvāpi khattiyo na tathāpamudito hoti, yathā balakāyaṃ gahetvā saṅgāme dve tayo sampahāre datvā amittamathanaṃ katvā pattarajjo. Evaṃ pattarajjassa hi rajjasiriṃ anubhavantassa parisaṃ oloketvā attano parakkamaṃ anussaritvā, ‘‘asukaṭṭhāne asukakammaṃ katvā asukañca asukañca amittaṃ evaṃ vijjhitvā evaṃ paharitvā imaṃ rajjasiriṃ pattosmī’’ti cintayato balavasomanassaṃ uppajjati. Evamevaṃ bhagavāpi sadevakassa lokassa parakkamaṃ dassessāmi, so hi maṃ parakkamo ativiya hāsessati, somanassaṃ uppādessatīti dukkaramakāsi.

377. දැන් තමන් වහන්සේගේ දුෂ්කරක්‍රියාව දක්වනු පිණිස 'තස්ස මය්හං' යනාදිය වදාළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දුෂ්කරක්‍රියා නොකොට බුදු වීමට අසමත් වූයේද? දුෂ්කරක්‍රියා කළත් නොකළත් බුදු වීමට උන්වහන්සේ සමත් වන්නාහ. එසේ නම් ඇයි දුෂ්කරක්‍රියා කළේ? දෙවි මිනිසුන් සහිත ලෝකයාට තමන් වහන්සේගේ වීර්යය පෙන්වනු පිණිසයි. 'වීර්යයෙන් මර්දනය කර ලැබූ ඒ ගුණය මා සතුටු කරන්නේය' යනුවෙන් සිතා එසේ කළ සේක. මාලිගාවක සිටම පරම්පරාවෙන් ආ රාජ්‍යය ලැබූ රජෙකුට වඩා, සේනාව පිරිවරා යුද්ධ කොට සතුරන් පරාජය කර රාජ්‍යය ලබා ගත් රජු අතිශයින් සතුටු වෙයි. එසේ රාජ්‍ය ශ්‍රිය විඳින රජු පිරිස දෙස බලා තමාගේ වීර්යය සිහි කරමින්, 'මම අසවල් තැනදී අසවල් දේ කර, අසවල් සතුරාට මෙසේ පහර දී මෙම රාජ්‍ය ශ්‍රිය ලැබුවෙමි'යි සිතන කල මහත් සෝමනස්සයක් උපදී. එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ලෝකයාට සිය වීර්යය පෙන්වීමටත්, ඒ වීර්යය තමන් වහන්සේව අතිශයින් සතුටු කරවන නිසාත්, සෝමනස්සය උපදවන නිසාත් දුෂ්කරක්‍රියා කළ සේක.

---

Apica pacchimaṃ janataṃ anukampamānopi akāsiyeva, pacchimā hi janatā sammāsambuddho kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvāpi padhānaṃ padahitvāva sabbaññutaññāṇaṃ patto, kimaṅgaṃ pana mayanti padhānavīriyaṃ kattabbaṃ maññissati; evaṃ sante khippameva jātijarāmaraṇassa antaṃ karissatīti pacchimaṃ janataṃ anukampamāno akāsiyeva.

තවද මතු පරම්පරාව කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් ද උන්වහන්සේ එසේ කළ සේක. මතු පරම්පරාව 'සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ සාර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් පාරමිතා පුරාත් මෙතරම් වීර්යයක් කොටම සර්වඥතා ඥානය ලැබුවේ නම්, අප ගැන කවර කථාද?' යනුවෙන් සිතා වීර්යය කළ යුතුය යන අදහස ඇති කරගනිති. එවිට ඔවුන් වහන්සේගේ අනුකම්පාව නිසා වහාම ජාති, ජරා, මරණ කෙළවර කරනු ඇත.

---

Dantebhidantamādhāyāti heṭṭhādante uparidantaṃ ṭhapetvā. Cetasā cittanti kusalacittena akusalacittaṃ. Abhiniggaṇheyyanti niggaṇheyyaṃ. Abhinippīḷeyyanti [Pg.190] nippīḷeyyaṃ. Abhisantāpeyyanti tāpetvā vīriyanimmathanaṃ kareyyaṃ. Sāraddhoti sadaratho. Padhānābhitunnassāti padhānena abhitunnassa, viddhassa satoti attho.

'දන්තේභිදන්තමාධාය' යනු යටි දත් මත උඩු දත් තබා තද කිරීමයි. 'චේතසා චිත්තං' යනු කුසල් සිතින් අකුසල් සිත යටපත් කිරීමයි. 'අභිනිග්ගණ්හෙය්‍යං' යනු මැනවින් මර්දනය කිරීමයි. 'අභිනිප්පීළෙය්‍යං' යනු තෙරපීමයි. 'අභිසන්තාපෙය්‍යං' යනු වීර්යයෙන් තැවීමයි. 'සාරද්ධෝ' යනු දැඩි උත්සාහය සහිත වූ (පිළිස්සෙන සුළු) යන්නයි. 'පධානාභිතුන්නස්ස' යනු වීර්යයෙන් මර්දනය කරන ලද නොහොත් පෙළන ලද යන්නයි.

---

378. Appāṇakanti nirassāsakaṃ. Kammāragaggariyāti kammārassa gaggaranāḷiyā. Sīsavedanā hontīti kutoci nikkhamituṃ alabhamānehi vātehi samuṭṭhāpitā balavatiyo sīsavedanā honti. Sīsaveṭhaṃ dadeyyāti sīsaveṭhanaṃ dadeyya. Devatāti bodhisattassa caṅkamanakoṭiyaṃ paṇṇasālapariveṇasāmantā ca adhivatthā devatā.

378. 'අප්පාණකං' යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස නැති කිරීමයි. 'කම්මාරගග්ගරියා' යනු කම්මල්කරුවෙකුගේ මයිනහම මෙනි. 'සීසවේදනා හොන්ති' යනු කිසිම තැනකින් පිට වීමට ඉඩක් නොලබන වාතය නිසා හටගන්නා අධික හිසරදයයි. 'සීසවේඨං දදෙය්‍ය' යනු හිසට වෙළුමක් යෙදීම වැනි වේදනාවකි. 'දේවතා' යනු බෝධිසත්වයන් වහන්සේගේ සක්මන් මළුව අසල ද පන්සල් වත්ත අවට ද වාසය කළ දේවතාවුන්ය.

---

Tadā kira bodhisattassa adhimatte kāyadāhe uppanne mucchā udapādi. So caṅkameva nisinno hutvā papati. Taṃ disvā devatā evamāhaṃsu – ‘‘vihārotveva so arahato’’ti, ‘‘arahanto nāma evarūpā honti matakasadisā’’ti laddhiyā vadanti. Tattha yā devatā ‘‘kālaṅkato’’ti āhaṃsu, tā gantvā suddhodanamahārājassa ārocesuṃ – ‘‘tumhākaṃ putto kālaṅkato’’ti. Mama putto buddho hutvā kālaṅkato, no ahutvāti? Buddho bhavituṃ nāsakkhi, padhānabhūmiyaṃyeva patitvā kālaṅkatoti. Nāhaṃ saddahāmi, mama puttassa bodhiṃ apatvā kālaṅkiriyā nāma natthīti.

එකල්හි බෝධිසත්වයන් වහන්සේට අධික ශරීර දාහයක් ඇති වී මූර්ඡාව හටගත්තේය. උන්වහන්සේ සක්මන් මළුවෙහි හිඳගෙන සිටියදීම ඇද වැටුණහ. එය දැක දේවතාවෝ මෙසේ කීහ: 'මේ අර්හත් උත්තමයාගේ හැසිරීමයි.' රහතන් වහන්සේලා මෙවන් ස්වභාවයක් ඇත්තෝය, මළ සිරුරක් වැනිය යන විශ්වාසයෙන් ඔවුහු එසේ කීහ. එහි 'සිද්ධර්ථ කුමාරයා කළුරිය කළේය'යි පැවසූ දේවතාවෝ සුද්ධෝදන මහාරාජයා වෙත ගොස් 'ඔබේ පුත් කුමරු කළුරිය කළේය'යි දැන්වූහ. 'මාගේ පුත්‍රයා බුදුවී කළුරිය කළේද? නැතහොත් බුදු නොවීද?' කියා රජු ඇසීය. 'බුදු වීමට නොහැකි විය, වීර්යය කරන භූමියේදීම ඇද වැටී කළුරිය කළේය'යි ඔවුහු පැවසූහ. 'මම එය විශ්වාස නොකරමි, මාගේ පුත්‍රයාට බෝධියට පත් නොවී මරණය සිදු විය නොහැකිය'යි රජු පැවසීය.

---

Aparabhāge sammāsambuddhassa dhammacakkaṃ pavattetvā anupubbena rājagahaṃ gantvā kapilavatthuṃ anuppattassa suddhodanamahārājā pattaṃ gahetvā pāsādaṃ āropetvā yāgukhajjakaṃ datvā antarābhattasamaye etamatthaṃ ārocesi – tumhākaṃ bhagavā padhānakaraṇakāle devatā āgantvā, ‘‘putto te, mahārāja, kālaṅkato’’ti āhaṃsūti. Kiṃ saddahasi mahārājāti? Na bhagavā saddahinti. Idāni, mahārāja, supinappaṭiggahaṇato paṭṭhāya acchariyāni passanto kiṃ saddahissasi? Ahampi buddho jāto, tvampi buddhapitā jāto, pubbe pana mayhaṃ aparipakke ñāṇe bodhicariyaṃ carantassa dhammapālakumārakālepi sippaṃ uggahetuṃ gatassa, ‘‘tumhākaṃ putto dhammapālakumāro kālaṅkato, idamassa aṭṭhī’’ti eḷakaṭṭhiṃ āharitvā dassesuṃ, tadāpi tumhe, ‘‘mama puttassa antarāmaraṇaṃ nāma natthi, nāhaṃ saddahāmī’’ti avocuttha, mahārājāti imissā aṭṭhuppattiyā bhagavā mahādhammapālajātakaṃ kathesi.

මතු කාලයෙහි, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මචක්‍රය පවත්වනු ලැබ, පිළිවෙළින් රජගහ නුවරට වැඩම කොට, අනතුරුව කපිලවස්තු පුරයට පැමිණි කල්හි, සුද්ධෝදන මහාරාජයාණන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන, ප්‍රාසාදයට වැඩම කරවා, කැඳ සහ දෘඩ ආහාර පූජා කර, ආහාර අනුභව කරන අතරතුර මෙසේ සැළ කර සිටියේය: “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබවහන්සේ දුෂ්කරක්‍රියා කරන කාලයෙහි දේවතාවෝ පැමිණ, ‘මහාරාජය, ඔබගේ පුත්‍රයා මියගියේය’ යි පැවසූහ.” එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහාරාජය, ඔබ එය විශ්වාස කළෙහිද?” යි විමසූ සේක. රජතුමා, “භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම එය විශ්වාස නොකළෙමි” යි පැවසීය. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ, “මහාරාජය, සිහින දැකීම පටන් මේ දක්වා නොයෙකුත් ආශ්චර්යයන් දකින ඔබ දැන් එය කෙසේ නම් විශ්වාස කරන්නේද? මම බුදු වී සිටිමි, ඔබ බුදු පියෙක් වී සිටින්නෙහිය. එහෙත් පෙර මාගේ ඥානය නොමේරූ කාලයෙහි, බෝධිචර්යාවන් පුරමින් සිටි ධර්මපාල කුමාර අවධියේදී, ශිල්ප උගැනීමට ගොස් සිටියදී, ‘ඔබගේ පුත් ධර්මපාල කුමාරයා මියගියේය, මේ ඔහුගේ ඇටකටුයි’ කියා එළු ඇට පෙන්වූහ. එකල්හිද ඔබ ‘මාගේ පුතුට අකල් මරණයක් නැත, මම මෙය විශ්වාස නොකරමි’ යි කීහ.” බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම කරුණ නිමිති කරගෙන මහාධර්මපාල ජාතකය දේශනා කළ සේක.

---

379. Mā [Pg.191] kho tvaṃ mārisāti sampiyāyamānā āhaṃsu. Devatānaṃ kirāyaṃ piyamanāpavohāro, yadidaṃ mārisāti. Ajajjitanti abhojanaṃ. Halanti vadāmīti alanti vadāmi, alaṃ iminā evaṃ mā karittha, yāpessāmahanti evaṃ paṭisedhemīti attho.

379. “මා ඛො ත්වං මාරිසා” යනු මා කෙරෙහි ඇලුම් කළ දේවතාවෝ පැවසූහ. දේවතාවන් අතර “මාරිස” යන වචනය ප්‍රියශීලී ආමන්ත්‍රණයක් ලෙස භාවිත වේ. “අජජ්ජිතං” යනු ආහාර අනුභව නොකිරීමයි. “හලන්ති වදාමි” යනු ප්‍රමාණවත් (අලං) යැයි පවසමි. “මේ ආහාරයෙන් ඇති වැඩක් නැත, මෙසේ නොකරන්න, මම මගේ දිවි පවත්වා ගන්නෙමි” යැයි මෙසේ වැළැක්වූ බව අර්ථයයි.

---

380-1. Maṅguracchavīti maṅguramacchacchavi. Etāva paramanti tāsampi vedanānametaṃyeva paramaṃ, uttamaṃ pamāṇaṃ. Pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitāti rañño kira vappamaṅgaladivaso nāma hoti, tadā anekappakāraṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ paṭiyādenti. Nagaravīthiyo sodhāpetvā puṇṇaghaṭe ṭhapāpetvā dhajapaṭākādayo ussāpetvā sakalanagaraṃ devavimānaṃ viya alaṅkaronti. Sabbe dāsakammakarādayo ahatavatthanivatthā gandhamālādipaṭimaṇḍitā rājakule sannipatanti. Rañño kammante naṅgalasatasahassaṃ yojīyati. Tasmiṃ pana divase ekena ūnaṃ aṭṭhasataṃ yojenti. Sabbanaṅgalāni saddhiṃ balibaddarasmiyottehi jāṇussoṇissa ratho viya rajataparikkhittāni honti. Rañño ālambananaṅgalaṃ rattasuvaṇṇaparikkhittaṃ hoti. Balibaddānaṃ siṅgānipi rasmipatodāpi suvaṇṇaparikkhittā honti. Rājā mahāparivārena nikkhamanto puttaṃ gahetvā agamāsi.

380-1. “මංගුරච්ඡවී” යනු මංගුර මත්ස්‍යයෙකුගේ වැනි පැහැයක් ඇති සිවියයි. “එතාව පරමං” යනු ඒ වේදනාවන්ගේ ද උපරිම ප්‍රමාණයයි. “පිතු සක්කස්ස කම්මන්තේ...” යනාදියෙන්, සුද්ධෝදන රජුගේ වප් මඟුල් උත්සවය පිළිබඳව කියැවේ. එකල්හි නොයෙක් වක වර්ගයේ ඛාද්‍ය භෝජ්‍යයන් පිළියෙළ කරති. නගර වීදි පිරිසිදු කර, පිරූ කළ තබා, කොඩි පතාක ආදිය ඔසවා මුළු නගරයම දිව්‍ය විමානයක් මෙන් සරසති. සියලු දාස කම්කරුවන් අලුත් වස්ත්‍ර හැඳ, සුවඳ මල් මාලාවන්ගෙන් සැරසී රජගෙදරට රැස් වෙති. රජුගේ කර්මාන්ත භූමියෙහි නඟුල් ලක්ෂයක් යොදවනු ලැබේ. එදිනට එකක් අඩු අටසියයක් (799) නඟුල් යොදවති. සියලු නඟුල් ගවයන්ගේ රැහැන් පටි සමඟ ජාණුසෝණී බ්‍රාහ්මණයාගේ රථය මෙන් රිදියෙන් පිරිවරා තිබුණි. රජුගේ නඟුල රත්රත්‍රන් පලස්වලින් පිරිවරා තිබුණි. ගවයන්ගේ අං මෙන්ම කස ද රන් ආලේපිතව තිබුණි. රජතුමා මහා පිරිවරක් සමඟ පුත්‍රයා ද රැගෙන නික්මුණේය.

---

Kammantaṭṭhāne eko jamburukkho bahalapattapalāso sandacchāyo ahosi. Tassa heṭṭhā kumārassa sayanaṃ paññapetvā upari suvaṇṇatārakakhacitaṃ vitānaṃ bandhāpetvā sāṇipākārena parikkhipāpetvā ārakkhaṃ ṭhapetvā rājā sabbālaṅkāraṃ alaṅkaritvā amaccagaṇaparivuto naṅgalakaraṇaṭṭhānaṃ agamāsi. Tattha rājā suvaṇṇanaṅgalaṃ gaṇhāti. Amaccā ekenūnaaṭṭhasatarajatanaṅgalāni gahetvā ito cito ca kasanti. Rājā pana orato pāraṃ gacchati, pārato vā oraṃ gacchati. Etasmiṃ ṭhāne mahāsampatti hoti, bodhisattaṃ parivāretvā nisinnā dhātiyo rañño sampattiṃ passissāmāti antosāṇito bahi nikkhantā. Bodhisatto ito cito ca olokento kañci adisvā vegena uṭṭhāya pallaṅkaṃ ābhujitvā ānāpāne pariggahetvā paṭhamajjhānaṃ nibbattesi. Dhātiyo khajjabhojjantare vicaramānā thokaṃ cirāyiṃsu, sesarukkhānaṃ [Pg.192] chāyā nivattā, tassa pana rukkhassa parimaṇḍalā hutvā aṭṭhāsi. Dhātiyo ayyaputto ekakoti vegena sāṇiṃ ukkhipitvā anto pavisamānā bodhisattaṃ sayane pallaṅkena nisinnaṃ tañca pāṭihāriyaṃ disvā gantvā rañño ārocayiṃsu – ‘‘kumāro deva, evaṃ nisinno aññesaṃ rukkhānaṃ chāyā nivattā, jamburukkhassa parimaṇḍalā ṭhitā’’ti. Rājā vegenāgantvā pāṭihāriyaṃ disvā, ‘‘idaṃ te, tāta, dutiyaṃ vandana’’nti puttaṃ vandi. Idametaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamajjhānaṃ upasampajja viharitā’’ti. Siyā nu kho eso maggo bodhāyāti bhaveyya nu kho etaṃ ānāpānassatipaṭhamajjhānaṃ bujjhanatthāya maggoti. Satānusāriviññāṇanti nayidaṃ bodhāya maggo bhavissati, ānāpānassatipaṭhamajjhānaṃ pana bhavissatīti evaṃ ekaṃ dve vāre uppannasatiyā anantaraṃ uppannaviññāṇaṃ satānusāriviññāṇaṃ nāma. Yaṃ taṃ sukhanti yaṃ taṃ ānāpānassatipaṭhamajjhānasukhaṃ.

කර්මාන්ත භූමියෙහි ඝන කොළ ඇති, තද සෙවණ ඇති එක් දඹ ගසක් තිබුණි. ඒ යට කුමාරයාට යහනක් පනවා, මතුපිට රන් තාරකාවලින් විසිතුරු කළ වියනක් බැඳ, වටතිර ඇද ආරක්ෂාව යොදවා, රජතුමා සියලු ආභරණයෙන් සැරසී ඇමතිවරුන් පිරිවරා නඟුල් ගාන ස්ථානයට ගියේය. එහිදී රජු රන් නඟුල ගත්තේය. ඇමතිවරු එකක් අඩු අටසියයක් රිදී නඟුල් ගෙන එහා මෙහා නඟුල් ගෑහ. රජතුමා ද මෙතෙර සිට එතෙරටත්, එතෙර සිට මෙතෙරටත් නඟුල් ගෑවේය. එහි මහත් වූ සම්පත්තියක් විය. බෝසතුන් පිරිවරා සිටි කිරිමව්වරු රජුගේ ඒ සිරිය බලනු පිණිස තිරයෙන් පිටතට ගියහ. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ එහා මෙහා බලා කිසිවකු නොදැක, වහා නැගී සිට පලක් බැඳ වාඩි වී ආනාපානසතිය වඩා ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා ගත්හ. කිරිමව්වරු ආහාර පාන ගන්නා අතරතුර එහා මෙහා ඇවිදිමින් ටිකක් ප්‍රමාද වූහ. සෙසු ගස්වල සෙවණැලි වෙනස් වුවත්, ඒ ගසෙහි සෙවණැල්ල පමණක් වටකුරුව නොවෙනස්ව තිබුණි. කිරිමව්වරු “කුමාරයා තනිවම හිඳී” යැයි සිතා වහා තිරය ඔසවා ඇතුළට යන විට, බෝසතුන් පලක් බැඳ යහන මත වැඩ හිඳිනුත්, ඒ ප්‍රාතිහාර්යයත් දැක රජුට සැළ කළහ: “දේවයන් වහන්ස, කුමරු මෙසේ පලක් බැඳ වැඩ හිඳියි, සෙසු ගස්වල සෙවණැලි වෙනස් වුවත් දඹ ගසේ සෙවණැල්ල පමණක් නොවෙනස්ව පවතී.” රජු වහා පැමිණ ප්‍රාතිහාර්යය දැක, “පුතණුවනි, මෙය ඔබට කරන දෙවන වන්දනාවයි” කියා වැන්දේය. මෙය ප්‍රථම ධ්‍යානය ලැබීම අරභයා පවසන ලද්දකි. “සියා නු ඛො එසො මග්ගො බෝධායා” යනු, ‘මෙම ආනාපානසති ප්‍රථම ධ්‍යානය බුදුවීම පිණිස මාර්ගය වේද?’ යනුවෙනි. “සතානුසාරිවිඤ්ඤාණං” යනු බුදුවීම පිණිස මාර්ගය මෙය නොවේය, නමුත් ආනාපානසති ප්‍රථම ධ්‍යානය එසේ වනු ඇතැයි එක් වරක් හෝ දෙවරක් උපන් සිහියට අනතුරුව උපන් විඤ්ඤාණයයි. “යං තං සුඛං” යනු ඒ ආනාපානසති ප්‍රථම ධ්‍යාන සුඛයයි.

---

382. Paccupaṭṭhitā hontīti paṇṇasālapariveṇasammajjanādivattakaraṇena upaṭṭhitā honti. Bāhullikoti paccayabāhulliko. Āvatto bāhullāyāti rasagiddho hutvā paṇītapiṇḍapātādīnaṃ atthāya āvatto. Nibbijja pakkamiṃsūti ukkaṇṭhitvā dhammaniyāmeneva pakkantā bodhisattassa sambodhiṃ pattakāle kāyavivekassa okāsadānatthaṃ dhammatāya gatā. Gacchantā ca aññaṭṭhānaṃ agantvā bārāṇasimeva agamaṃsu. Bodhisatto tesu gatesu addhamāsaṃ kāyavivekaṃ labhitvā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisīditvā sabbaññutaññāṇaṃ paṭivijjhi.

382. “පච්චුපට්ඨිතා හොන්ති” යනු පන්සල හා අවට වැලි මළුව හැමදීම ආදී වත්පිළිවෙත් කිරීමෙන් උපස්ථාන කරන ලද බවයි. “බාහුල්ලිකො” යනු සිව්පසය බහුල කරගැනීමට උත්සාහ කරන්නාය. “ආවට්ටො බාහුල්ලායා” යනු රසයට ගිජු වී ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතය ආදිය සෙවීමට යොමු වූ බවයි. “නිබ්බිජ්ජ පක්කමිංසු” යනු කලකිරී නික්ම ගිය බවයි. බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ බුදු වන අවධියේදී උන්වහන්සේට කාය විවේකය ලබා දීම පිණිස ධර්මතාවෙන්ම (ස්වභාවයෙන්ම) ඔවුන් නික්ම ගියහ. ඔවුන් ගියත් වෙනත් තැනකට නොගොස් බරණැසටම ගියහ. ඔවුන් නික්ම ගිය පසු බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේ අඩමසක් කාය විවේකය ලබා බෝ මැඩ අපරාජිත පර්යංකයෙහි වැඩ හිඳ සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කරගත්හ.

---

383. Vivicceva kāmehītiādi bhayabherave vuttanayeneva veditabbaṃ.

383. “විවිච්චේව කාමේහි” යනාදිය භයභේරව සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇති ආකාරයටම දත යුතුය.

---

387. Abhijānāmi kho panāhanti ayaṃ pāṭiyekko anusandhi. Nigaṇṭho kira cintesi – ‘‘ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ ekaṃ pañhaṃ pucchiṃ. Samaṇo gotamo ‘aparāpi maṃ, aggivessana, aparāpi maṃ, aggivessanā’ti pariyosānaṃ adassento kathetiyeva. Kupito nu kho’’ti? Atha bhagavā, aggivessana, tathāgate anekasatāya parisāya dhammaṃ desente kupito [Pg.193] samaṇo gotamoti ekopi vattā natthi, paresaṃ bodhanatthāya paṭivijjhanatthāya eva tathāgato dhammaṃ desetīti dassento imaṃ dhammadesanaṃ ārabhi. Tattha ārabbhāti sandhāya. Yāvadevāti payojanavidhi paricchedaniyamanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – paresaṃ viññāpanameva tathāgatassa dhammadesanāya payojanaṃ, tasmā na ekasseva deseti, yattakā viññātāro atthi, sabbesaṃ desetīti. Tasmiṃyeva purimasminti iminā kiṃ dassetīti? Saccako kira cintesi – ‘‘samaṇo gotamo abhirūpo pāsādiko suphusitaṃ dantāvaraṇaṃ, jivhā mudukā, madhuraṃ vākkaraṇaṃ, parisaṃ rañjento maññe vicarati, anto panassa cittekaggatā natthī’’ti. Atha bhagavā, aggivessana, na tathāgato parisaṃ rañjento vicarati, cakkavāḷapariyantāyapi parisāya tathāgato dhammaṃ deseti, asallīno anupalitto ettakaṃ ekavihārī, suññataphalasamāpattiṃ anuyuttoti dassetuṃ evamāha.

387. ‘අභිජානාමි ඛො පනාහං’ යන්න මෙහි පූර්වාපර සන්ධි ගැලපීමයි. එය වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. සච්චක මෙසේ සිතුවේ යැයි කියනු ලැබේ - ‘මම ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගෙන් එක් ප්‍රශ්නයක් විමසුවෙමි. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ “අග්ගිවෙස්සන, තවද මම... අග්ගිවෙස්සන, තවද මම...” යනුවෙන් අවසානයක් නොපෙන්වාම දේශනා කරති. උන්වහන්සේ කිපී ඇත්ද?’ එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘අග්ගිවෙස්සන, තථාගතයන් වහන්සේ සිය ගණනක් පිරිස මැද දහම් දෙසන කල්හි ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ කිපුණේ යැයි කියන එක් අයෙකු හෝ නැත. තථාගතයන් වහන්සේ දහම් දෙසන්නේ අන්‍යයන්ගේ අවබෝධය පිණිසමය, සත්‍යය ප්‍රතිවේධ කරනු පිණිසමය’ යන වග පෙන්වා දෙමින් මෙම ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘ආරබ්භ’ යනු අරමුණු කොට යන්නයි. ‘යාවදේව’ යනු ප්‍රයෝජනය හා විධිමත් පිරිසිඳීම නියම කිරීමයි. මෙයින් කියැවෙන්නේ මෙයයි - අන්‍යයන්ට කරුණු වටහා දීමම තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාවේ ප්‍රයෝජනයයි. එබැවින් උන්වහන්සේ එක් අයෙකුට පමණක් දේශනා නොකරන අතර, වටහා ගත හැකි යම් තාක් අය වෙත්ද, ඒ සැමටම දේශනා කරති. ‘තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං’ යන්නෙන් කුමක් පෙන්වන්නේද? සච්චක මෙසේ සිතුවේ යැයි කියනු ලැබේ - ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අභිරූපවත්ය, ප්‍රසාදජනකය, මනාව පිහිටි තොල් සඟලක් ඇත්තේය, දිව මෘදුය, කටහඬ මධුරය. උන්වහන්සේ පිරිස රංජනය කරමින් (සතුටු කරමින්) හැසිරෙතැයි සිතමි. එහෙත් උන්වහන්සේගේ සිත තුළ චිත්ත ඒකාග්‍රතාවක් (සමාධියක්) නැත.’ එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘අග්ගිවෙස්සන, තථාගතයන් වහන්සේ පිරිස රංජනය කරමින් නොහැසිරෙති. සක්වල කෙළවර දක්වා ඇති පිරිසකට වුවද තථාගතයන් වහන්සේ දහම් දෙසති. උන්වහන්සේ කෙලෙසුන් කෙරෙන් ඉවත් වූ, ඒවායින් නොතැවරුණු, එපමණ කලක් ඒක විහාරීව ශුන්‍යත ඵල සමාපත්තියට සමවැදී වසන සේක’ යන්න පෙන්වා දීම පිණිස මෙසේ වදාළ සේක.

---

Ajjhattamevāti gocarajjhattameva. Sannisādemīti sannisīdāpemi, tathāgato hi yasmiṃ khaṇe parisā sādhukāraṃ deti, tasmiṃ khaṇe pubbābhogena paricchinditvā phalasamāpattiṃ samāpajjati, sādhukārasaddassa nigghose avicchinneyeva samāpattito vuṭṭhāya ṭhitaṭṭhānato paṭṭhāya dhammaṃ deseti, buddhānañhi bhavaṅgaparivāso lahuko hotīti assāsavāre passāsavāre samāpattiṃ samāpajjanti. Yena sudaṃ niccakappanti yena suññena phalasamādhinā niccakālaṃ viharāmi, tasmiṃ samādhinimitte cittaṃ saṇṭhapemi samādahāmīti dasseti.

‘අජ්ඣත්තමෙව’ යනු ගෝචර අජ්ඣත්තය (අභ්‍යන්තර අරමුණ) පමණක්මය. ‘සන්නිසාදේමි’ යනු මැනවින් පිහිටුවමි යන්නයි. තථාගතයන් වහන්සේ යම් මොහොතක පිරිස සාධුකාර පවත්වත්ද, ඒ මොහොතේ පෙර සූදානම් කරගත් මෙනෙහි කිරීමකින් යුතුව ඵල සමාපත්තියට සමවදින සේක. සාධුකාර හඬ නොසිඳෙත්ම සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි උන්වහන්සේ, සිටි තැන සිටම ධර්මය දේශනා කරන සේක. බුදුවරුන්ගේ භවාංග චිත්තය ඉතා සැහැල්ලු (වේගවත්) බැවින් ආශ්වාස වාරයකදී හා ප්‍රශ්වාස වාරයකදී පවා සමාපත්තියට සමවැදිය හැකි සේක. ‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං’ යන්නෙන්, යම් ශුන්‍යත ඵල සමාධියකින් නිරන්තරයෙන් වසන සේක්ද, ඒ සමාධි නිමිත්තෙහි සිත මැනවින් පිහිටුවන බව, මැනවින් තැන්පත් කරන බව දක්වයි.

---

Okappaniyametanti saddahaniyametaṃ. Evaṃ bhagavato ekaggacittataṃ sampaṭicchitvā idāni attano ovaṭṭikasāraṃ katvā ānītapañhaṃ pucchanto abhijānāti kho pana bhavaṃ gotamo divā supitāti āha. Yathā hi sunakho nāma asambhinnakhīrapakkapāyasaṃ sappinā yojetvā udarapūraṃ bhojitopi gūthaṃ disvā akhāditvā gantuṃ na sakkā, akhādamāno ghāyitvāpi gacchati, aghāyitvāva gatassa kirassa sīsaṃ rujjati; evamevaṃ imassapi satthā asambhinnakhīrapakkapāyasasadisaṃ abhinikkhamanato paṭṭhāya yāva āsavakkhayā pasādanīyaṃ dhammadesanaṃ deseti. Etassa pana evarūpaṃ dhammadesanaṃ [Pg.194] sutvā satthari pasādamattampi na uppannaṃ, tasmā ovaṭṭikasāraṃ katvā ānītapañhaṃ apucchitvā gantuṃ asakkonto evamāha. Tattha yasmā thinamiddhaṃ sabbakhīṇāsavānaṃ arahattamaggeneva pahīyati, kāyadaratho pana upādinnakepi hoti anupādinnakepi. Tathā hi kamaluppalādīni ekasmiṃ kāle vikasanti, ekasmiṃ makulāni honti, sāyaṃ kesañci rukkhānampi pattāni patilīyanti, pāto vipphārikāni honti. Evaṃ upādinnakassa kāyassa darathoyeva darathavasena bhavaṅgasotañca idha niddāti adhippetaṃ, taṃ khīṇāsavānampi hoti. Taṃ sandhāya, ‘‘abhijānāmaha’’ntiādimāha. Sammohavihārasmiṃ vadantīti sammohavihāroti vadanti.

‘ඕකප්පනියමෙතං’ යනු මෙය අදහාගත යුතු (විශ්වාස කටයුතු) කරුණකි යන්නයි. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒකාග්‍රතාව පිළිගෙන, දැන් තමාගේ ඉණේ සඟවාගෙන ආ සාරවත් දෙයක් මෙන් සූදානම් කරගෙන ආ ප්‍රශ්නය විමසනුයේ ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ දහවල් කාලයේ නිදන බව දන්නේද?’ යයි ඇසුවේය. නිදසුනක් ලෙස, බල්ලෙකුට ගිතෙල් මුසු කිරි බතක් බඩ පිරෙන්නට දුන්නද, අසූචි දුටු විට එය නොකා යාමට නොහැකිය. නොකෑවද අවම වශයෙන් ඉව කර හෝ යයි. ඉව නොකර ගියහොත් උගේ හිස රද දෙන්නාක් මෙනි; එලෙසම මෙම සච්චකයාටද බුදුන් වහන්සේ අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ තැන් සිට ආසවක්ඛය (අරහත්වය) දක්වා වූ අතිශය ප්‍රසාදජනක ධර්ම දේශනාවක් වදාළ සේක. එහෙත් සච්චක හට මෙබඳු ධර්මයක් අසා පවා බුදුන් කෙරෙහි ප්‍රසාද මාත්‍රයක් වත් ඇති නොවීය. එබැවින් තමා සූදානම් කරගෙන ආ ප්‍රශ්නය නොඅසා යාමට නොහැකිව ඔහු මෙසේ කීවේය. එහිදී, රහතන් වහන්සේලා හට ථීනමිද්ධය අරහත් මාර්ගයෙන්ම ප්‍රහීණ වී ඇතත්, ශරීරයේ විඩාව (කායදරථය) උපාදින්නක (ජීවී) රූපයන්හි මෙන්ම අනුපාදින්නක (අජීවී) රූපයන්හිද පවතී. නෙළුම් ආදී මල් ඇතැම් විට විකසිත වන්නා සේම, ඇතැම් විට මල් පොහොට්ටු බවට පත්වේ. සවස් කාලයේ ඇතැම් ගස්වල කොළ හැකිළෙන අතර උදෑසන විහිදී යයි. එලෙසම උපාදින්නක වූ රූප කායේ විඩාව නිසා ඇතිවන භවාංග සන්තතිය මෙහි ‘නිදයි’ (නින්ද) යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. එය රහතන් වහන්සේලාටද පොදු දෙයකි. එය අරමුණු කොට ‘අභිජානාමහං’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘සම්මෝහවිහාරස්මිං වදන්ති’ යනු දැඩි මෝහයෙන් (මුළාවෙන්) යුත් වාසය යැයි පවසති යන්නයි.

---

389. Āsajja āsajjāti ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā. Upanītehīti upanetvā kathitehi. Vacanappathehīti vacanehi. Abhinanditvā anumoditvāti alanti cittena sampaṭicchanto abhinanditvā vācāyapi pasaṃsanto anumoditvā. Bhagavatā imassa nigaṇṭhassa dve suttāni kathitāni. Purimasuttaṃ eko bhāṇavāro, idaṃ diyaḍḍho, iti aḍḍhatiye bhāṇavāre sutvāpi ayaṃ nigaṇṭho neva abhisamayaṃ patto, na pabbajito, na saraṇesu patiṭṭhito. Kasmā etassa bhagavā dhammaṃ desesīti? Anāgate vāsanatthāya. Passati hi bhagavā, ‘‘imassa idāni upanissayo natthi, mayhaṃ pana parinibbānato samadhikānaṃ dvinnaṃ vassasatānaṃ accayena tambapaṇṇidīpe sāsanaṃ patiṭṭhahissati. Tatrāyaṃ kulaghare nibbattitvā sampatte kāle pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā kāḷabuddharakkhito nāma mahākhīṇāsavo bhavissatī’’ti. Idaṃ disvā anāgate vāsanatthāya dhammaṃ desesi.

389. ‘ආසජ්ජ ආසජ්ජ’ යනු ගැටෙමින් ගැටෙමින් (පෙළමින්) යන්නයි. ‘උපනීතේහි’ යනු සමීප කර පවසන ලද (චෝදනා මුඛයෙන් කියූ) වචන මගිනි. ‘වචනප්පථේහි’ යනු වචනයන්ගෙනි. ‘අභිනන්දිත්වා අනුමෝදිත්වා’ යනු සිතින් පිළිගනිමින් සතුටු වී, වචනයෙන්ද ප්‍රශංසා කරමින් අනුමෝදන් වීමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සච්චක නිගණ්ඨයා හට සූත්‍ර දෙකක් දේශනා කළ සේක. පළමු සූත්‍රය එක් භාණවාරයක් පමණ වන අතර, මෙය එකහමාරක් පමණ වේ. මෙසේ භාණවාර දෙක හමාරක ධර්මයක් අසා පවා මෙම සච්චකයා සත්‍යාවබෝධයට පත් නොවීය, පැවිදි නොවීය, සරණාගමනයෙහි පවා පිහිටියේ නැත. එසේ නම් බුදුන් වහන්සේ කුමක් නිසා මොහුට දහම් දෙසූ සේක්ද? අනාගතයෙහි වාසනා ගුණය පිණිසය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ දුටු සේක - ‘මොහුට දැන් මාර්ග ඵල ලැබීමේ උපනිශ්‍රය නැත. එහෙත් මාගේ පරිනිර්වාණයෙන් වසර දෙසියයකට මඳක් වැඩි කලක් ඉක්ම ගිය පසු තම්බපණ්ණි දීපයේ (ශ්‍රී ලංකාවේ) ශාසනය පිහිටුවනු ලබයි. එහිදී මොහු කුලගෙයක ඉපිද, සුදුසු කල්හි පැවිදිව, තෙපිටකය උගෙන, විදර්ශනා වඩා, සිව්පිළිසිඹියා සහිතව අරහත්වයට පත්ව කාලබුද්ධරක්ඛිත නමින් මහා රහතන් වහන්සේ නමක් වන්නේය.’ මෙය දුටු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනාගත වාසනාව පිණිස දහම් දෙසූ සේක.

---

Sopi tattheva tambapaṇṇidīpamhi sāsane patiṭṭhite devalokato cavitvā dakkhiṇagirivihārassa bhikkhācāragāme ekasmiṃ amaccakule nibbatto pabbajjāsamatthayobbane pabbajitvā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā gaṇaṃ pariharanto mahābhikkhusaṅghaparivuto upajjhāyaṃ passituṃ agamāsi. Athassa upajjhāyo saddhivihārikaṃ codessāmīti tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ uggahetvā āgatena tena saddhiṃ mukhaṃ datvā kathāmattampi na akāsi. So paccūsasamaye vuṭṭhāya therassa santikaṃ gantvā, – ‘‘tumhe, bhante, mayi ganthakammaṃ katvā tumhākaṃ santikaṃ āgate mukhaṃ datvā kathāmattampi na [Pg.195] karittha, ko mayhaṃ doso’’ti pucchi. Thero āha – ‘‘tvaṃ, āvuso, buddharakkhita ettakeneva ‘pabbajjākiccaṃ me matthakaṃ patta’nti saññaṃ karosī’’ti. Kiṃ karomi, bhanteti? Gaṇaṃ vinodetvā tvaṃ papañcaṃ chinditvā cetiyapabbatavihāraṃ gantvā samaṇadhammaṃ karohīti. So upajjhāyassa ovāde ṭhatvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ patvā puññavā rājapūjito hutvā mahābhikkhusaṅghaparivāro cetiyapabbatavihāre vasi.

ඒ සච්චක තෙමේ ද එම තම්බපණ්ණි දීපයෙහි (ශ්‍රී ලංකාවේ) ශාසනය පිහිටි කල්හි, දෙව්ලොවින් චුත වී දක්‍ෂිණගිරි විහාරයේ පිඬුසිඟා වඩින ගමක එක්තරා ඇමති කුලයක උපන්නේය. ඔහු පැවිදි වීමට සුදුසු වයසට පත් වූ කල පැවිදි වී, තිපිටකය නම් වූ බුද්ධ වචනය හදාරා, භික්ෂු පිරිස පාලනය කරමින්, මහත් භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන තමාගේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේ දැකීම පිණිස වැඩි සේක. එවිට ඔහුගේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේ 'මාගේ සද්ධිවිහාරිකයාට අවවාද කරමි' යි සිතා, තිපිටක බුද්ධ වචනය හදාරා පැමිණි ඔහු සමග මුහුණ දී වචනයක් මාත්‍රයකුදු කතා නොකළහ. ඒ බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ අලුයම් කාලයෙහි නැගිට උපාධ්‍යාය තෙරුන් වහන්සේ වෙත ගොස්, "ස්වාමීනි, මා ග්‍රන්ථ ධුරය නිමවා ඔබ වහන්සේ වෙත පැමිණි කල්හි ඔබ වහන්සේ මුහුණ දී වචනයක්වත් කතා නොකළ සේක; මාගේ වරද කුමක්ද?" යි විමසූහ. තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: "ඇවැත් බුද්ධරක්ඛිත, ඔබ මෙපමණකින් ම 'මගේ මහණකමේ කෘත්‍යය කෙළවරට පත් විය' යැයි සිතන්නෙහිද?" "ස්වාමීනි, මම කුමක් කරම්ද?" "පිරිස අත්හැර, ප්‍රපංචයන් සිඳ දමා, චේතියපබ්බත විහාරයට ගොස් ශ්‍රමණ ධර්මයෙහි යෙදෙන්න." ඒ බුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ උපාධ්‍යායන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, ප්‍රභේද සහිතව රහත් බවට පත් වී, පින්වත් වූ, රජුන් විසින් පූජා කරන ලද, මහත් භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා වැඩසිටින සේක් චේතියපබ්බත විහාරයෙහි වාසය කළහ.

---

Tasmiñhi kāle tissamahārājā uposathakammaṃ karonto cetiyapabbate rājaleṇe vasati. So therassa upaṭṭhākabhikkhuno saññaṃ adāsi – ‘‘yadā mayhaṃ ayyo pañhaṃ vissajjeti, dhammaṃ vā katheti, tadā me saññaṃ dadeyyāthā’’ti. Theropi ekasmiṃ dhammassavanadivase bhikkhusaṅghaparivāro kaṇṭakacetiyaṅgaṇaṃ āruyha cetiyaṃ vanditvā kāḷatimbarurukkhamūle aṭṭhāsi. Atha naṃ eko piṇḍapātikatthero kāḷakārāmasuttante pañhaṃ pucchi. Thero nanu, āvuso, ajja dhammassavanadivasoti āha. Āma, bhante, dhammassavanadivasoti. Tena hi pīṭhakaṃ ānetha, idheva nisinnā dhammassavanaṃ karissāmāti. Athassa rukkhamūle āsanaṃ paññapetvā adaṃsu. Thero pubbagāthā vatvā kāḷakārāmasuttaṃ ārabhi. Sopissa upaṭṭhākadaharo rañño saññaṃ dāpesi. Rājā pubbagāthāsu aniṭṭhitāsuyeva pāpuṇi. Patvā ca aññātakaveseneva parisante ṭhatvā tiyāmarattiṃ ṭhitakova dhammaṃ sutvā therassa, idamavoca bhagavāti vacanakāle sādhukāraṃ adāsi. Thero ñatvā, kadā āgatosi, mahārājāti pucchi. Pubbagāthā osāraṇakāleyeva, bhanteti. Dukkaraṃ te mahārāja, katanti. Nayidaṃ, bhante, dukkaraṃ, yadi pana me ayyassa dhammakathaṃ āraddhakālato paṭṭhāya ekapadepi aññavihitabhāvo ahosi, tambapaṇṇidīpassa patodayaṭṭhinitudanamattepi ṭhāne sāmibhāvo nāma me mā hotūti sapathamakāsi.

එකල්හි තිස්ස මහරජු පෙහෙවස් සමාදන්ව චේතිය පබ්බතයේ රාජලෙන නම් ලෙනෙහි වාසය කරයි. ඒ රජු තෙරුන් වහන්සේගේ උපස්ථායක භික්ෂුවට මෙසේ කීවේය: "යම් කලෙක මාගේ ආර්යයන් වහන්සේ ප්‍රශ්නයක් විසඳයිද, නැතහොත් ධර්මය දේශනා කරයිද, එකල්හි මට සංඥාවක් (දැනුම් දීමක්) ලබා දෙන්න." තෙරුන් වහන්සේ ද එක්තරා ධර්ම ශ්‍රවණ දිනයක භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙන කණ්ටක චේතිය මළුවට නැග, සෑය වැඳ කලාතිම්බරු රුක් මුලෙහි වැඩසිටියහ. එවිට එක්තරා පිණ්ඩපාතික තෙරනමක් කාලාරාම සූත්‍රය පිළිබඳව ප්‍රශ්නයක් විමසීය. තෙරුන් වහන්සේ "ඇවැත්නි, අද ධර්ම ශ්‍රවණ දිනය නොවේද?" යි වදාළහ. "එසේය ස්වාමීනි, ධර්ම ශ්‍රවණ දිනයයි." "එසේ නම් අස්නක් පනවන්න, මෙහිම හිඳ ධර්ම ශ්‍රවණය කරමු" යි වදාළහ. එකල්හි උන්වහන්සේට රුක් මුල අස්නක් පනවා දුන්හ. තෙරුන් වහන්සේ පූර්ව ගාථා දේශනා කොට කාලාරාම සූත්‍රය ආරම්භ කළහ. ඒ උපස්ථායක සාමණේරයන් වහන්සේ ද රජුට සංඥාව ලබා දුන්නේය. රජු පූර්ව ගාථා දේශනා කර අවසන් වීමටත් පෙර එතැනට පැමිණියේය. පැමිණ නොහඳුනන වේශයකින් පිරිස කෙළවර සිට මුළු රැය තිස්සේම සිටගෙන ධර්මය අසා, තෙරුන් වහන්සේ "ඉදමවෝච භගවා" යැයි දේශනාව අවසන් කරන විට සාධුකාර දුන්නේය. තෙරුන් වහන්සේ එය දැනගෙන, "මහරජ, කවදා පැමිණියේද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, පූර්ව ගාථා ගායනා කරන වේලාවෙහිම පැමිණියෙමි" යි කීවේය. "මහරජ, ඔබ ඉතා අපහසු දෙයක් කළහ" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, මෙය අපහසු දෙයක් නොවේ. මාගේ ආර්යයන් වහන්සේ ධර්ම දේශනාව ආරම්භ කළ තැන සිට එක පදයකදීවත් මාගේ සිත වෙනතක ගියේ නම්, මේ තම්බපණ්ණි දීපයෙහි කෙවිටක් ඇනිය හැකි පමණ භූමියකවත් මට රජකමක් නොවේවා" යි දිවුරුම් දුන්නේය.

---

Tasmiṃ pana sutte buddhaguṇā paridīpitā, tasmā rājā pucchi – ‘‘ettakāva, bhante, buddhaguṇā, udāhu aññepi atthī’’ti. Mayā kathitato, mahārāja, akathitameva bahu appamāṇanti. Upamaṃ, bhante, karothāti. Yathā, mahārāja[Pg.196], karīsasahassamatte sālikkhette ekasālisīsato avasesasālīyeva bahū, evaṃ mayā kathitaguṇā appā, avasesā bahūti. Aparampi, bhante, upamaṃ karothāti. Yathā, mahārāja, mahāgaṅgāya oghapuṇṇāya sūcipāsaṃ sammukhaṃ kareyya, sūcipāsena gataudakaṃ appaṃ, sesaṃ bahu, evameva mayā kathitaguṇā appā, avasesā bahūti. Aparampi, bhante, upamaṃ karothāti. Idha, mahārāja, cātakasakuṇā nāma ākāse kīḷantā vicaranti. Khuddakā sā sakuṇajāti, kiṃ nu kho tassa sakuṇassa ākāse pakkhapasāraṇaṭṭhānaṃ bahu, avaseso ākāso appoti? Kiṃ, bhante, vadatha, appo tassa pakkhapasāraṇokāso, avasesova bahūti. Evameva, mahārāja, appakā mayā buddhaguṇā kathitā, avasesā bahū anantā appameyyāti. Sukathitaṃ, bhante, anantā buddhaguṇā ananteneva ākāsena upamitā. Pasannā mayaṃ ayyassa, anucchavikaṃ pana kātuṃ na sakkoma. Ayaṃ me duggatapaṇṇākāro imasmiṃ tambapaṇṇidīpe imaṃ tiyojanasatikaṃ rajjaṃ ayyassa demāti. Tumhehi, mahārāja, attano pasannākāro kato, mayaṃ pana amhākaṃ dinnaṃ rajjaṃ tumhākaṃyeva dema, dhammena samena rajjaṃ kārehi mahārājāti.

ඒ සූත්‍රයෙහි බුදුගුණ විස්තර කරන ලද බැවින් රජු මෙසේ විමසීය: "ස්වාමීනි, බුදුගුණ මෙපමණක්මද? නැතහොත් වෙනත් ගුණ ඇද්ද?" "මහරජ, මා දේශනා කළ ගුණයන්ට වඩා දේශනා නොකළ ගුණම බොහෝය, ඒවා ප්‍රමාණ කළ නොහැකිය." "ස්වාමීනි, උපමාවක් වදාරනු මැනව" යි කී කල්හි, "මහරජ, පෑල දහසක් පමණ වූ ඇල් කුඹුරක, එක් ඇල් කරලක ඇති වී වලට වඩා ඉතිරි සියලු වී කරල්වල වී බොහෝ වන්නා සේ, මා දේශනා කළ ගුණ ස්වල්පය, ඉතිරි ගුණ බොහෝය." "ස්වාමීනි, තවත් උපමාවක් වදාරනු මැනව" යි කී කල්හි, "මහරජ, ජලයෙන් පිරී ගලා යන මහ ගඟක ඉදිකටු මලක් (ඉදිකටු සිදුරක්) ඉදිරියට කළහොත්, එම ඉදිකටු සිදුරෙන් ගත් ජලය ස්වල්පය, ඉතිරි ජලය බොහෝය. එලෙසම මා දේශනා කළ ගුණ ස්වල්පය, ඉතිරි ගුණ බොහෝය." "ස්වාමීනි, තවත් උපමාවක් වදාරනු මැනව" යි කී කල්හි, "මහරජ, මෙහි චාතක පක්ෂීන් නම් වූ කුරුල්ලෝ අහසේ ක්‍රීඩා කරමින් හැසිරෙති. ඒ කුරුල්ලෝ කුඩාය, ඒ කුරුල්ලා අහසෙහි පියාපත් විහිදන ඉඩ ප්‍රමාණය වැඩිද, නැතහොත් ඉතිරි අහස වැඩිද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, කුමක් පවසන්නද? උන් පියාපත් විහිදන ඉඩ ඉතා ස්වල්පය, ඉතිරි අහසම ඉතා විශාලය." "මහරජ, එසේම මා විසින් දේශනා කරන ලද්දේ බුදුගුණ ස්වල්පයකි, ඉතිරි ගුණ බොහෝය, අනන්තය, අප්‍රමාණය" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, මැනවින් වදාරන ලදී. අනන්ත බුදුගුණ අනන්ත වූ අහසටම උපමා කරන ලදී. අපි ඔබ වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණෙමු. ඔබ වහන්සේට සුදුසු පූජාවක් කිරීමට අපට නොහැකිය. මාගේ මේ දුප්පත් පඬුරක් ලෙස මේ තම්බපණ්ණි දීපයෙහි යොදුන් සියයක් පමණ වූ මේ රාජ්‍යය ඔබ වහන්සේට පූජා කරමි." "මහරජ, ඔබ ඔබේ පැහැදීම ප්‍රකාශ කළා. අපි අපට පූජා කළ ඒ රාජ්‍යය නැවත ඔබටම පවරමු. මහරජ, ධර්මයෙන් හා යුක්තියෙන් රාජ්‍යය කරවන්න" යි වදාළහ.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි

---

Mahāsaccakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාසච්චක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

7. Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā

7. චූළතණ්හාසංඛය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

390. Evaṃ me sutanti cūḷataṇhāsaṅkhayasuttaṃ. Tattha pubbārāme migāramātupāsādeti pubbārāmasaṅkhāte vihāre migāramātuyā pāsāde. Tatrāyaṃ anupubbīkathāatīte satasahassakappamatthake ekā upāsikā padumuttaraṃ bhagavantaṃ nimantetvā buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa satasahassaṃ dānaṃ datvā bhagavato pādamūle nipajjitvā, ‘‘anāgate tumhādisassa buddhassa aggupaṭṭhāyikā homī’’ti patthanamakāsi. Sā kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca saṃsaritvā amhākaṃ bhagavato [Pg.197] kāle bhaddiyanagare meṇḍakaseṭṭhiputtassa dhanañjayassa seṭṭhino gahe sumanadeviyā kucchimhi paṭisandhiṃ gaṇhi. Jātakāle cassā visākhāti nāmaṃ akaṃsu. Sā yadā bhagavā bhaddiyanagaraṃ agamāsi, tadā pañcahi dārikāsatehi saddhiṃ bhagavato paccuggamanaṃ katvā paṭhamadassanamhiyeva sotāpannā ahosi. Aparabhāge sāvatthiyaṃ migāraseṭṭhiputtassa puṇṇavaḍḍhanakumārassa gehaṃ gatā, tattha naṃ migāraseṭṭhi mātiṭṭhāne ṭhapesi, tasmā migāramātāti vuccati.

390. "ඒවං මේ සුතං" යනු චූළතණ්හාසංඛය සූත්‍රයයි. එහි "පුබ්බාරාමේ මිගාරමාතු පාසාදේ" යනු පුබ්බාරාමය නම් වූ විහාරයෙහි මිගාර සිටුතුමාගේ මව වූ විශාඛාවගේ ප්‍රාසාදයෙහිය. එහි අනුපිළිවෙළ කතාව මෙසේය: අතීතයෙහි කල්ප ලක්ෂයකට පෙර එක්තරා උපාසිකාවක් පදුමුත්තර භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කොට, බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ ලක්ෂයක් මහා සංඝයාට දන් දී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාමුල වැතිර, "අනාගතයෙහි ඔබ වහන්සේ වැනි බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ අග්‍ර උපස්ථායිකාව වෙම්වා" යි ප්‍රාර්ථනා කළාය. ඇය කල්ප ලක්ෂයක් දෙවි මිනිසුන් අතර සැරිසරා අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කාලයෙහි භද්දිය නගරයේ මෙණ්ඩක සිටුුපුත්‍ර ධනංජය සිටුතුමාගේ නිවසෙහි සුමනා දේවියගේ කුසෙහි පිළිසිඳ ගත්තාය. ඇය උපන් කල ඇයට "විශාඛා" යැයි නම් තැබූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භද්දිය නගරයට වැඩි කල, ඇය පන්සියයක් කුමරියන් සමග ගොස් බුදුන් වහන්සේ පෙරගමන් කොට පිළිගෙන ප්‍රථම දර්ශනයේදීම සෝවාන් වූවාය. පසු කාලයක ඇය සැවැත් නුවර මිගාර සිටුපුත්‍ර පුණ්‍යවර්ධන කුමාරයාගේ නිවසට ගියාය. එහිදී මිගාර සිටුතුමා ඇයව මවගේ ස්ථානයෙහි තැබීය. එබැවින් ඇයට "මිගාරමාතා" යැයි කියනු ලැබේ.

---

Patikulaṃ gacchantiyā cassā pitā mahālatāpiḷandhanaṃ nāma kārāpesi. Tasmiṃ piḷandhane catasso vajiranāḷiyo upayogaṃ agamaṃsu, muttānaṃ ekādasa nāḷiyo, pavāḷānaṃ dvāvīsati nāḷiyo, maṇīnaṃ tettiṃsa nāḷiyo, iti etehi ca aññehi ca sattavaṇṇehi ratanehi niṭṭhānaṃ agamāsi. Taṃ sīse paṭimukkaṃ yāva pādapiṭṭhiyā bhassati, pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhārayamānāva naṃ itthī dhāretuṃ sakkoti. Sā aparabhāge dasabalassa aggupaṭṭhāyikā hutvā taṃ pasādhanaṃ vissajjetvā navahi koṭīhi bhagavato vihāraṃ kārayamānā karīsamatte bhūmibhāge pāsādaṃ kāresi. Tassa uparibhūmiyaṃ pañca gabbhasatāni honti, heṭṭhābhūmiyaṃ pañcāti gabbhasahassappaṭimaṇḍito ahosi. Sā ‘‘suddhapāsādova na sobhatī’’ti taṃ parivāretvā pañca dvikūṭagehasatāni, pañca cūḷapāsādasatāni, pañca dīghasālasatāni ca kārāpesi. Vihāramaho catūhi māsehi niṭṭhānaṃ agamāsi.

ඇය සැමියාගේ නිවසට (පතිකුලයට) යන කල, ඇගේ පියා ඇයට 'මහාලතා' නම් වූ පැළඳීමක් (ආභරණයක්) කරවා දුන්නේය. එම පැළඳීමෙහි වජ්‍ර (දියමන්ති) නැළි හතරක් ද, මුතු නැළි එකොළොසක් ද, පබළු නැළි විසි දෙකක් ද, මැණික් නැළි තිස් තුනක් ද යොදන ලදී. මෙසේ මේවායින් ද අනෙකුත් සප්ත වර්ණ රත්නයන්ගෙන් ද එය නිම කරන ලදී. එය හිසෙහි පැළඳි කල පතුල දක්වා වැසී පවතී. ඇතුන් පස් දෙනෙකුගේ ශක්තිය ඇති ස්ත්‍රියකට පමණක් එය දැරිය හැකිය. ඇය පසුව දසබලයන් වහන්සේගේ අග්‍ර උපස්ථායිකාව වී, එම පැළඳීම පරිත්‍යාග කර (විකුණා) කෝටි නවයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා විහාරයක් කරවමින්, කරීසයක් පමණ වන භූමි භාගයක ප්‍රාසාදයක් කරවූවාය. එහි උඩ මහලෙහි ගර්භ (කාමර) පන්සියයක් ද, යට මහලෙහි පන්සියයක් ද වශයෙන් ගර්භ දහසකින් එය අලංකාර විය. ඇය "හිස් ප්‍රාසාදය පමණක් ශෝභන නොවේ" යයි සිතා එය වටා ද්විකූටාගාර පන්සියයක් ද, කුඩා ප්‍රාසාද පන්සියයක් ද, දිගු ශාලා පන්සියයක් ද කරවූවාය. විහාර මහෝත්සවය මාස හතරකින් නිමාවට පත් විය.

---

Mātugāmattabhāve ṭhitāya visākhāya viya aññissā buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi, purisattabhāve ṭhitassa ca anāthapiṇḍikassa viya aññassa buddhasāsane dhanapariccāgo nāma natthi. So hi catupaññāsakoṭiyo vissajjetvā sāvatthiyā dakkhiṇabhāge anurādhapurassa mahāvihārasadise ṭhāne jetavanamahāvihāraṃ nāma kāresi. Visākhā, sāvatthiyā pācīnabhāge uttamadevīvihārasadise ṭhāne pubbārāmaṃ nāma kāresi. Bhagavā imesaṃ dvinnaṃ kulānaṃ anukampāya sāvatthiṃ nissāya viharanto imesu dvīsu vihāresu nibaddhavāsaṃ vasi. Ekaṃ antovassaṃ jetavane vasati, ekaṃ pubbārāme, etasmiṃ pana samaye bhagavā pubbārāme viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘pubbārāme migāramātupāsāde’’ti.

මාතෘගාමී (ස්ත්‍රී) ආත්ම භාවයක සිටින විශාඛාව මෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි ධනය පරිත්‍යාග කළ වෙනත් ස්ත්‍රියක් නැත. පුරුෂ ආත්ම භාවයක සිටින අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා මෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි ධනය පරිත්‍යාග කළ වෙනත් පුරුෂයෙක් ද නැත. ඒ අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා කෝටි පනස් හතරක් වැය කොට සැවැත් නුවර දකුණු දිශාවෙහි අනුරාධපුර මහා විහාරයට බඳු ස්ථානයක ජේතවන මහා විහාරය කරවීය. විශාඛාව සැවැත් නුවර නැගෙනහිර දිශාවෙහි උත්තමදේවී විහාරයට බඳු ස්ථානයක පූර්වාරාමය නම් වූ විහාරය කරවූවාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ පවුල් දෙක කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් සැවැත් නුවර ඇසුරු කරමින් වැඩවසන අතරතුර, මේ විහාර දෙකෙහිම නිරන්තරයෙන් වැඩසිටියහ. එක් වස් කාලයක් ජේතවනයෙහි ද, එක් වස් කාලයක් පූර්වාරාමයෙහි ද වැඩවසන සේක. මේ අවස්ථාවෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පූර්වාරාමයෙහි වැඩවසන සේක. එබැවින් "පූර්වාරාමයෙහි මිගාරමාතු ප්‍රාසාදයෙහි" යයි වදාරන ලදී.

---

Kittāvatā [Pg.198] nu kho, bhanteti kittakena nu kho, bhante. Saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimutto hotīti taṇhāsaṅkhaye nibbāne taṃ ārammaṇaṃ katvā vimuttacittatāya taṇhāsaṅkhayavimutto nāma saṃkhittena kittāvatā hoti? Yāya paṭipattiyā taṇhāsaṅkhayavimutto hoti, taṃ me khīṇāsavassa bhikkhuno pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchati. Accantaniṭṭhoti khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā. Accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭho, ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho. Accantaṃ yogakkhemīti accantayogakkhemī, niccayogakkhemīti attho. Accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī, niccabrahmacārīti attho. Accantaṃ pariyosānamassāti purimanayeneva accantapariyosāno. Seṭṭho devamanussānanti devānañca manussānañca seṭṭho uttamo. Evarūpo bhikkhu kittāvatā hoti, khippametassa saṅkhepeneva paṭipattiṃ kathethāti bhagavantaṃ yācati. Kasmā panesa evaṃ vegāyatīti? Kīḷaṃ anubhavitukāmatāya.

"ස්වාමීනි, කෙතෙක් පමණකින්ද?" යනු "ස්වාමීනි, කොපමණ ප්‍රමාණයකින්ද?" යන්නයි. "සංක්ෂේපයෙන් (කෙටියෙන්) තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් විමුක්තියට පත් වූයේ වෙයි" යන්නෙන්, තණ්හාව ක්ෂය වූ නිවන අරමුණු කොට විමුක්ත සිත් ඇති බැවින් තණ්හාසංඛය විමුක්ත නම් වේ. කෙටියෙන් කෙතෙක් පමණකින් එම තණ්හාසංඛය විමුක්තියට පත් වේද? රහත් වූ භික්ෂුවකගේ එම පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාව මට කෙටියෙන් දේශනා කරනු මැනවයි විමසයි. "අච්චන්තනිට්ඨො" යනු ක්ෂය වීම හා වැය වීම යන අන්තය ඉක්මවා ගිය බැවින් "අච්චන්ත" නම් වේ. ඔහුට ක්ෂය වීම ඉක්මවා ගිය අවසානයක් ඇති බැවින් "අච්චන්තනිට්ඨො" නම් වේ. ඒකාන්ත අවසානය, නිරන්තර අවසානය යනු එහි අර්ථයයි. "අච්චන්තයෝගක්ඛේමී" යනු ඒකාන්තයෙන්ම සිව් වැදෑරුම් යෝගයන්ගෙන් මිදුණු (නිවන ඇති) තැනැත්තාය. "අච්චන්ත බ්‍රහ්මචාරී" යනු සදාකාලික බ්‍රහ්මචාරී වූ තැනැත්තාය. "අච්චන්ත පරියෝසාන" යනු ද පෙර කී ක්‍රමයටම අවසානයක් ඇති තැනැත්තාය. "දෙවි මිනිසුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ" යනු දෙවියන්ට හා මිනිසුන්ට වඩා උතුම් වූ යන්නයි. මෙබඳු වූ භික්ෂුව කෙතෙක් පමණකින් වේද, ඉක්මනින් මොහුගේ ප්‍රතිපදාව කෙටියෙන් වදාරනු මැනවයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අයදියි. ඔහු ඇයි මෙසේ කඩිනම් කරන්නේ? උයනේ ක්‍රීඩා කිරීමේ (සතුට විඳීමේ) කැමැත්ත ඇති බැවිනි.

---

Ayaṃ kira uyyānakīḷaṃ āṇāpetvā catūhi mahārājūhi catūsu disāsu ārakkhaṃ gāhāpetvā dvīsu devalokesu devasaṅghena parivuto aḍḍhatiyāhi nāṭakakoṭīhi saddhiṃ erāvaṇaṃ āruyha uyyānadvāre ṭhito imaṃ pañhaṃ sallakkhesi – ‘‘kittakena nu kho taṇhāsaṅkhayavimuttassa khīṇāsavassa saṅkhepato āgamaniyapubbabhāgapaṭipadā hotī’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘ayaṃ pañho ativiya sassiriko, sacāhaṃ imaṃ pañhaṃ anuggaṇhitvāva uyyānaṃ pavisissāmi, chadvārikehi ārammaṇehi nimmathito na puna imaṃ pañhaṃ sallakkhessāmi, tiṭṭhatu tāva uyyānakīḷā, satthu santikaṃ gantvā imaṃ pañhaṃ pucchitvā uggahitapañho uyyāne kīḷissāmī’’ti hatthikkhandhe antarahito bhagavato santike pāturahosi. Tepi cattāro mahārājāno ārakkhaṃ gahetvā ṭhitaṭṭhāneyeva ṭhitā, paricārikadevasaṅghāpi nāṭakānipi erāvaṇopi nāgarājā tattheva uyyānadvāre aṭṭhāsi, evamesa kīḷaṃ anubhavitukāmatāya vegāyanto evamāha.

මොහු උයන් කෙළියට අණ දී, සිව් වරම් දෙවිවරුන් ලවා සතර දිශාවන්හි ආරක්ෂාව සලසා, දෙලොවක දෙවියන් පිරිවරාගෙන කෙළ දෙකහමාරක් පමණ වන දිව්‍ය නාටිකාවන් සමඟින් ඒරාවණ හස්තියා පිට නැගී උයන් දොරටුවෙහි සිටියදී මෙම ප්‍රශ්නය මෙනෙහි කළේය - "තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් විමුක්තියට පත් රහතන් වහන්සේගේ කෙටියෙන් දත යුතු පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාව කෙබඳුද?" එවිට ඔහුට මෙසේ සිතුණි - "මෙම ප්‍රශ්නය ඉතා තේජවන්තය. ඉදින් මම මෙහි අර්ථය නිශ්චය කර නොගෙන උයනට පිවිසුණහොත්, සදොරින් එන අරමුණු නිසා පීඩිතව නැවත මෙම ප්‍රශ්නය මෙනෙහි කිරීමට නොහැකි වනු ඇත. උයන් කෙළිය පසුවට තිබේවා, බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගොස් මෙම ප්‍රශ්නය විමසා, එය උගෙන පසුව උයනෙහි ක්‍රීඩා කරන්නෙමි." මෙසේ සිතා ඇත් කඳ මතින් අතුරුදන්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ පෙනී සිටියේය. එම සතර වරම් දෙවිවරු ද තමන් සිටි තැන්වලම ආරක්ෂාව යොදමින් සිටියහ. පරිවාර දේව සමූහයා ද, නාටිකාවන් ද, ඒරාවණ දිව්‍ය නාගරාජයා ද එහිම උයන් දොරටුව අසල නැවතුණහ. මෙසේ මොහු උයන් කෙළියෙහි ඇලුම් කරන බැවින් කඩිනම් වෙමින් මෙසේ කීවේය.

---

Sabbe dhammā nālaṃ abhinivesāyāti ettha sabbe dhammā nāma pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo. Te sabbepi taṇhādiṭṭhivasena abhinivesāya [Pg.199] nālaṃ na pariyattā na samatthā na yuttā, kasmā? Gahitākārena atiṭṭhanato. Te hi niccāti gahitāpi aniccāva sampajjanti, sukhāti gahitāpi dukkhāva sampajjanti, attāti gahitāpi anattāva sampajjanti, tasmā nālaṃ abhinivesāya. Abhijānātīti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānāti. Parijānātīti tatheva tīraṇapariññāya parijānāti. Yaṃkiñci vedananti antamaso pañcaviññāṇasampayuttampi yaṃkiñci appamattakampi vedanaṃ anubhavati. Iminā bhagavā sakkassa devānamindassa vedanāvasena nibbattetvā arūpapariggahaṃ dasseti. Sace pana vedanākammaṭṭhānaṃ heṭṭhā na kathitaṃ bhaveyya, imasmiṃ ṭhāne kathetabbaṃ siyā. Heṭṭhā pana kathitaṃ, tasmā satipaṭṭhāne vuttanayeneva veditabbaṃ. Aniccānupassīti ettha aniccaṃ veditabbaṃ, aniccānupassanā veditabbā, aniccānupassī veditabbo. Tattha aniccanti pañcakkhandhā, te hi uppādavayaṭṭhena aniccā. Aniccānupassanāti pañcakkhandhānaṃ khayato vayato dassanañāṇaṃ. Aniccānupassīti tena ñāṇena samannāgato puggalo. Tasmā ‘‘aniccānupassī viharatī’’ti aniccato anupassanto viharatīti ayamettha attho.

"සියලු ධර්මයන් අභිනිවේශය (තණ්හා-දිට්ඨි වශයෙන් දැඩිව ගැනීම) සඳහා සුදුසු නොවේ" යන්නෙහි, 'සියලු ධර්ම' නම් පංච උපාදානස්කන්ධයෝ ද, දොළොස් ආයතනයෝ ද, දහඅට ධාතූන් ද වෙති. ඒ සියල්ල තණ්හා-දිට්ඨි වශයෙන් වැරදි ලෙස ගැනීම සඳහා සුදුසු නැත. ඒ මන්ද? දැඩිව ගත් ආකාරයෙන් ඒවා නොපවතින බැවිනි. සැබවින්ම, ඒවා නිත්‍ය යයි ගත්ත ද අනිත්‍යම වෙති, සැප යයි ගත්ත ද දුකම වෙති, ආත්ම යයි ගත්ත ද අනාත්මම වෙති. එබැවින් දැඩිව ගැනීම සඳහා සුදුසු නොවේ. "අභිජානාති" යනු අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ඥාතපරිඥානයෙන් වෙන් කොට දැනගැනීමයි. "පරිජානාති" යනු එලෙසම තීරණපරිඥානයෙන් වෙන් කොට දැනගැනීමයි. "යම් කිසි වේදනාවක්" යන්නෙන් අවම වශයෙන් පංච විඤ්ඤාණයන් හා යෙදුණු අල්ප වූ වේදනාවක් වුව ද විඳියි. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සක් දෙවිඳුට වේදනාවන් මූලික කොටගෙන අරූප ධර්මයන් පිරිසිඳ දැකීම පෙන්වා දෙන සේක. වේදනා කමටහන මීට පෙර පවසා ඇති බැවින් සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි වදාළ ක්‍රමයටම මෙය දත යුතුය. "අනිච්චානුපස්සී" යන්නෙහි අනිත්‍යය දත යුතුය, අනිත්‍යානුපස්සනාව දත යුතුය, අනිත්‍යානුපස්සී පුද්ගලයා දත යුතුය. එහි "අනිත්‍ය" යනු පංචස්කන්ධයයි. ඒවා ඉපදීම හා විනාශ වීම යන අර්ථයෙන් අනිත්‍ය වේ. "අනිත්‍යානුපස්සනා" යනු පංචස්කන්ධයන්ගේ ක්ෂය වීම හා වැය වීම දැකීමේ ඥානයයි. "අනිත්‍යානුපස්සී" යනු එම ඥානයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයායි. එබැවින් "අනිත්‍යානුපස්සීව වාසය කරයි" යන්නෙන් අනිත්‍ය වශයෙන් නැවත නැවත බලමින් වෙසෙයි යනු මෙහි අර්ථයයි.

---

Virāgānupassīti ettha dve virāgā khayavirāgo ca accantavirāgo ca. Tattha saṅkhārānaṃ khayavayato anupassanāpi, accantavirāgaṃ nibbānaṃ virāgato dassanamaggañāṇampi virāgānupassanā. Tadubhayasamāṅgīpuggalo virāgānupassī nāma, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘virāgānupassī’’ti, virāgato anupassantoti attho. Nirodhānupassimhipi eseva nayo, nirodhopi hi khayanirodho ca accantanirodho cāti duvidhoyeva. Paṭinissaggānupassīti ettha paṭinissaggo vuccati vossaggo, so ca pariccāgavossaggo pakkhandanavossaggoti duvidho hoti. Tattha pariccāgavossaggoti vipassanā, sā hi tadaṅgavasena kilese ca khandhe ca vossajjati. Pakkhandanavossaggoti maggo, so hi nibbānaṃ ārammaṇaṃ ārammaṇato pakkhandati. Dvīhipi vā kāraṇehi vossaggoyeva, samucchedavasena khandhānaṃ kilesānañca vossajjanato, nibbānañca pakkhandanato. Tasmā kilese ca khandhe ca pariccajatīti pariccāgavossaggo, nirodhe nibbānadhātuyā cittaṃ pakkhandatīti pakkhandanavossaggoti ubhayampetaṃ magge sameti. Tadubhayasamaṅgīpuggalo imāya paṭinissaggānupassanāya samannāgatattā paṭinissaggānupassī nāma hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘paṭinissaggānupassī’’ti. Na kiñci loke upādiyatīti [Pg.200] kiñci ekampi saṅkhāragataṃ taṇhāvasena na upādiyati na gaṇhāti na parāmasati. Anupādiyaṃ na paritassatīti aggaṇhanto taṇhāparitassanāya na paritassati. Paccattaññeva parinibbāyatīti sayameva kilesaparinibbānena parinibbāyati. Khīṇā jātītiādinā panassa paccavekkhaṇāva dassitā. Iti bhagavā sakkassa devānamindassa saṃkhittena khīṇāsavassa pubbabhāgappaṭipadaṃ pucchito sallahukaṃ katvā saṃkhitteneva khippaṃ kathesi.

"විරාගානුපස්සී" යන මෙහි ක්ෂය විරාගය සහ අත්‍යන්ත විරාගය යැයි විරාග දෙවර්ගයකි. එහි සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂය වීම හා වැය වීම් වශයෙන් නැවත නැවත බලන්නා වූ විදර්ශනා ඥානය ද, අත්‍යන්ත විරාගය වූ නිවන විරාගයක් ලෙස දකින්නා වූ මාර්ග ඥානය ද "විරාගානුපස්සනාව" නමින් හැඳින්වේ. ඒ විදර්ශනා ඥානය හා මාර්ග ඥානය යන දෙකින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා විරාගානුපස්සී නම් වේ. ඒ පුද්ගලයා අරභයා "විරාගානුපස්සී" යැයි වදාරන ලදී. විරාගය වශයෙන් නැවත නැවත බලන්නා යනු මෙහි අර්ථයයි. "නිරෝධානුපස්සී" යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. නිරෝධය ද ක්ෂය නිරෝධය හා අත්‍යන්ත නිරෝධය යැයි දෙවදෑරුම් වේ. "පටිනිස්සග්ගානුපස්සී" යන මෙහි පටිනිස්සග්ග යනු අත්හැරීම (වොස්සග්ග) යි. එය ද පරිත්‍යාග වොස්සග්ගය හා පක්ඛන්දන වොස්සග්ගය යැයි දෙපරිදි වේ. එහි පරිත්‍යාග වොස්සග්ගය යනු විදර්ශනාවයි. එය තදංග වශයෙන් කෙලෙසුන් හා ස්කන්ධයන් අත්හරියි. පක්ඛන්දන වොස්සග්ගය යනු මාර්ගයයි. එය අරමුණු වශයෙන් නිවනට බැසගනියි (පනියි). එසේත් නැතහොත්, කරුණු දෙකක් නිසාම එය වොස්සග්ග නම් වේ. එනම්, සමුච්ඡේද වශයෙන් ස්කන්ධයන් හා කෙලෙසුන් අත්හරින බැවින් ද, නිවනට බැසගන්නා බැවින් ද වේ. එබැවින් කෙලෙසුන් හා ස්කන්ධයන් අත්හරින බැවින් පරිත්‍යාග වොස්සග්ගය යැයි ද, නිරෝධය වූ නිවන් ධාතුවට සිත බැසගන්නා බැවින් පක්ඛන්දන වොස්සග්ගය යැයි ද කියනු ලැබේ. මේ දෙවැදෑරුම් ලක්ෂණයම මාර්ගයෙහි හමුවේ. මේ දෙවැදෑරුම් අත්හැරීමෙන් යුක්ත පුද්ගලයා, මෙම පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් යුක්ත බැවින් "පටිනිස්සග්ගානුපස්සී" නම් වේ. ඒ අරභයා "පටිනිස්සග්ගානුපස්සී" යැයි වදාරන ලදී. "ලෝකයෙහි කිසිවක් උපාදානය නොකරයි" යනු කිසිදු සංස්කාර ධර්මයක් තණ්හාව හේතුවෙන් උපාදානය නොකිරීමයි, දැඩිව ග්‍රහණය නොකිරීමයි, වැරදි ලෙස ස්පර්ශ නොකිරීමයි. "උපාදානය නොකරන්නා තැති නොගනියි" යනු දැඩිව නොගනිමින් තණ්හාව නිසා ඇතිවන තැතිගැනීමට පත් නොවීමයි. "තමාම පිරිනිවෙයි" යනු තමා විසින්ම කෙලෙස් පිරිනිවීමෙන් පිරිනිවීමට පත්වීමයි. "ජාතිය ක්ෂය විය" යනාදී පාඨවලින් ඒ රහතන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයම දක්වන ලදී. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව විමසූ දේවෙන්ද්‍ර වූ සක් දෙවිඳුන් හට ඉතා සරල කොට, සංක්ෂිප්තව හා කඩිනමින් දේශනා කළ සේක.

---

391. Avidūre nisinno hotīti anantare kūṭāgāre nisinno hoti. Abhisameccāti ñāṇena abhisamāgantvā, jānitvāti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiṃ nu kho esa jānitvā anumodi, udāhu ajānitvā vāti. Kasmā panassa evamahosīti? Thero kira na bhagavato pañhavissajjanasaddaṃ assosi, sakkassa pana devarañño, ‘‘evametaṃ bhagavā evametaṃ sugatā’’ti anumodanasaddaṃ assosi. Sakko kira devarājā mahatā saddena anumodi. Atha kasmā na bhagavato saddaṃ assosīti? Yathāparisaviññāpakattā. Buddhānañhi dhammaṃ kathentānaṃ ekābaddhāya cakkavāḷapariyantāyapi parisāya saddo suyyati, pariyantaṃ pana muñcitvā aṅgulimattampi bahiddhā na niccharati. Kasmā? Evarūpā madhurakathā mā niratthakā agamāsīti. Tadā bhagavā migāramātupāsāde sattaratanamaye kūṭāgāre sirigabbhamhi nisinno hoti, tassa dakkhiṇapasse sāriputtattherassa vasanakūṭāgāraṃ, vāmapasse mahāmoggallānassa, antare chiddavivarokāso natthi, tasmā thero na bhagavato saddaṃ assosi, sakkasseva assosīti.

391. "නුදුරෙහි හිඳින ලද්දේ වෙයි" යනු යාබදව පිහිටි කූටාගාරයෙහි වැඩසිටීමයි. "අභිසමෙච්ච" යනු ඥානයෙන් අවබෝධ කරගෙන, දැනගෙන යන අර්ථයයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ "මොහු දැනගෙන සතුටු වූවාද, නැතහොත් නොදැන සතුටු වූවාද?" යන්නයි. ඔහුට (මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ට) මෙවැනි අදහසක් ඇති වූයේ මන්ද? තෙරුන් වහන්සේට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැන විසඳන හඬ ඇසුණේ නැත. එහෙත් සක් දෙවිඳුන්ගේ "එසේය භාග්‍යවතුන් වහන්ස, එසේය සුගතයන් වහන්ස" යැයි සාදුකාර දෙන හඬ ඇසුණි. සක් දෙවිඳුන් මහත් හඬින් සාදුකාර දුන් බව කියැවේ. එසේ නම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හඬ ඇසුණේ නැත්තේ මන්ද? පිරිසට අවබෝධ වන පරිදි පමණක් ඇසෙන්නට සැලැස්වූ බැවිනි. ධර්මය දේශනා කරන බුදුවරුන්ගේ හඬ සක්වළ කෙළවර දක්වා වුව ද පිරිසට ඇසේ. එහෙත් පිරිසෙන් ඔබ්බට අඟලක් තරම්වත් පිටතට හඬ විහිදී නොයයි. ඒ මන්ද? මෙවැනි මිහිරි ධර්ම දේශනාවක් නිෂ්ඵල ලෙස පිටතට නොයෑම සඳහාය. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිගාරමාතෘ ප්‍රාසාදයෙහි සප්ත රත්නයෙන් නිම කළ කූටාගාරයේ ශ්‍රී ගැබෙහි වැඩසිටි සේක. එහි දකුණු පසින් සාරිපුත්ත තෙරුන්ගේ වාසස්ථානය ද, වම් පසින් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන්ගේ වාසස්ථානය ද විය. ඒ අතරෙහි කිසිදු සිදුරක් හෝ විවරයක් නොවීය. එබැවින් තෙරුන් වහන්සේට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ හඬ නෑසී සක් දෙවිඳුන්ගේ හඬ පමණක් ඇසුණි.

---

Pañcahi tūriyasatehīti pañcaṅgikānaṃ tūriyānaṃ pañcahi satehi. Pañcaṅgikaṃ tūriyaṃ nāma ātataṃ vitataṃ ātatavitataṃ susiraṃ ghananti imehi pañcahi aṅgehi samannāgataṃ. Tattha ātataṃ nāma cammapariyonaddhesu bheriādīsu ekatalatūriyaṃ. Vitataṃ nāma ubhayatalaṃ. Ātatavitataṃ nāma tantibaddhapaṇavādi. Susiraṃ vaṃsādi. Ghanaṃ sammādi. Samappitoti upagato. Samaṅgībhūtoti tasseva vevacanaṃ. Paricāretīti taṃ sampattiṃ anubhavanto tato tato indriyāni cāreti. Idaṃ vuttaṃ hoti – parivāretvā vajjamānehi pañcahi tūriyasatehi samannāgato hutvā dibbasampattiṃ [Pg.201] anubhavatī. Paṭipaṇāmetvāti apanetvā, nissaddāni kārāpetvāti attho. Yatheva hi idāni saddhā rājāno garubhāvaniyaṃ bhikkhuṃ disvā – ‘‘asuko nāma ayyo āgacchati, mā, tātā, gāyatha, mā vādetha, mā naccathā’’ti nāṭakāni paṭivinenti, sakkopi theraṃ disvā evamakāsi. Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsīti evarūpaṃ loke pakatiyā piyasamudāhāravacanaṃ hoti, lokiyā hi cirassaṃ āgatampi anāgatapubbampi manāpajātiyaṃ āgataṃ disvā, – ‘‘kuto bhavaṃ āgato, cirassaṃ bhavaṃ āgato, kathaṃ te idhāgamanamaggo ñāto maggamūḷhosī’’tiādīni vadanti. Ayaṃ pana āgatapubbattāyeva evamāha. Thero hi kālena kālaṃ devacārikaṃ gacchatiyeva. Tattha pariyāyamakāsīti vāramakāsi. Yadidaṃ idhāgamanāyāti yo ayaṃ idhāgamanāya vāro, taṃ, bhante, cirassamakāsīti vuttaṃ hoti. Idamāsanaṃ paññattanti yojanikaṃ maṇipallaṅkaṃ paññapāpetvā evamāha.

"පංචහි තූරියසතේහි" යනු පංචාංගික තූර්ය භාණ්ඩ පන්සියයක් යන්නයි. පංචාංගික තූර්යය යනු ආතත, විතත, ආතතවිතත, සුසිර සහ ඝන යන අංග පහෙන් යුක්ත වූවකි. එහි "ආතත" යනු හම්වලින් වසන ලද බෙර ආදියෙහි එක් පැත්තක් පමණක් වැසූ තූර්යයයි. "විතත" යනු දෙපැත්තම වැසූ බෙර ආදියයි. "ආතතවිතත" යනු තන්තු බැඳි වීණා ආදී තූර්ය භාණ්ඩයි. "සුසිර" යනු වංශ (වේණූ) ආදී පිඹින භාණ්ඩයි. "ඝන" යනු තාලම්පට ආදී ඝන භාණ්ඩයි. "සමප්පිතෝ" යනු ළඟට පැමිණි යන්නයි. "සමංගීභූතෝ" යන්න ද එහිම පර්යාය වචනයකි. "පරිචාරේති" යනු ඒ සම්පත්තිය අනුභව කරමින් ඒ ඒ අරමුණෙහි ඉන්ද්‍රියයන් හැසිරවීමයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ පන්සියයක් තූර්ය භාණ්ඩ පිරිවරාගෙන වයද්දී දිව්‍ය සම්පත්තිය අනුභව කරන බවයි. "පටිපණාමෙත්වා" යනු ඉවත් කර, නිශ්ශබ්ද කරවා යන අර්ථයයි. වර්තමානයෙහි ශ්‍රද්ධාවන්ත රජවරු ගරුකටයුතු භික්ෂුවක දැක "අසවල් ස්වාමීන් වහන්සේ වඩින සේක, දරුවනි, ගී නොකියව්, තූර්ය වාදනය නොකරව්, නර්තනය නොකරව්" යැයි නාට්‍ය කණ්ඩායම් ඉවත් කරන්නාක් මෙන්, සක් දෙවිඳුන් ද තෙරුන් දැක එසේ කළේය. "නිදුකාණන් වහන්ස, මොග්ගල්ලානයෙනි, බොහෝ කලකට පසුව ඔබ වහන්සේ මෙසේ පැමිණි සේක" යන මෙවැනි වචන ලෝකයෙහි සාමාන්‍යයෙන් ප්‍රිය සම්භාෂණයේදී යෙදෙන වචන වේ. ලෝක වැසියෝ බොහෝ කලකට පසුව පැමිණි අයෙකු හෝ මීට පෙර නොපැමිණි අයෙකු හෝ දැක සතුටු වී, "පින්වත, කොහේ සිට පැමිණියේද? බොහෝ කලකට පසු පැමිණියේද? කොහොමද මෙහි පැමිණෙන මග දැනගත්තේ? මග වැරදී පැමිණියේද?" යනාදී දේ පවසති. මෙම සක් දෙවිඳුන් ද පෙර තෙරුන් වහන්සේ පැමිණ ඇති බැවින්ම මෙසේ පැවසීය. තෙරුන් වහන්සේ කලින් කලට දිව්‍ය චාරිකාවෙහි වඩිනා සේක. එහි "පරියායමකාසි" යනු පැමිණීමේ වාරයක් කළේය යන්නයි. "යදිදං ඉධාගමනාය" යනු මෙහි පැමිණීම සඳහා වූ යම් වාරයක් ඇද්ද, ස්වාමීනි, ඒ වාරය බොහෝ කලකට පසුව කළ සේක යන්න අදහසයි. "මෙන්න අසුනක් පනවා ඇත" යැයි පවසමින් එක් යොදුනක් පමණ වූ මාණික්‍ය පල්ලංකය පනවා එසේ පැවසීය.

---

392. Bahukiccā bahukaraṇīyāti ettha yesaṃ bahūni kiccāni, te bahukiccā. Bahukaraṇīyāti tasseva vevacanaṃ. Appeva sakena karaṇīyenāti sakaraṇīyameva appaṃ mandaṃ, na bahu, devānaṃ karaṇīyaṃ pana bahu, pathavito paṭṭhāya hi kapparukkhamātugāmādīnaṃ atthāya aṭṭā sakkassa santike chijjanti, tasmā niyamento āha – apica devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyenāti. Devānañhi dhītā ca puttā ca aṅke nibbattanti, pādaparicārikā itthiyo sayane nibbattanti, tāsaṃ maṇḍanapasādhanakārikā devadhītā sayanaṃ parivāretvā nibbattanti, veyyāvaccakarā antovimāne nibbattanti, etesaṃ atthāya aṭṭakaraṇaṃ natthi. Ye pana sīmantare nibbattanti, te ‘‘mama santakā tava santakā’’ti nicchetuṃ asakkontā aṭṭaṃ karonti, sakkaṃ devarājānaṃ pucchanti, so yassa vimānaṃ āsannataraṃ, tassa santakoti vadati. Sace dvepi samaṭṭhāne honti, yassa vimānaṃ olokento ṭhito, tassa santakoti vadati. Sace ekampi na oloketi, taṃ ubhinnaṃ kalahupacchedanatthaṃ attano santakaṃ karoti. Taṃ sandhāya, ‘‘devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyenā’’ti āha. Apicassa evarūpaṃ kīḷākiccampi karaṇīyameva.

392. "බහුකිච්චා බහුකරණීයා" යන්නෙහි අර්ථය නම්: යමෙකුට බොහෝ කටයුතු ඇද්ද, ඔවුහු 'බහුකිච්ච' නම් වෙති. 'බහුකරණීයා' යනු එම පදයටම සමාන පදයකි. "අප්පේව සකේන කරණීයේන" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සක් දෙවිඳුට තමන්ගේ පෞද්ගලික කටයුතු ඇත්තේ ඉතා ස්වල්පයක් බවයි; එය බොහෝ නොවේ. එහෙත් දෙවියන් උදෙසා කළ යුතු කටයුතු බොහෝය. මක්නිසාද යත්, පොළොවේ සිට පටන් ගෙන කප්රුක්, ස්ත්‍රීන් ආදිය සම්බන්ධයෙන් හටගන්නා නඩු හබ (විවාද) විසඳනු ලබන්නේ සක් දෙවිඳු ඉදිරියෙහි බැවිනි. එබැවින් සීමා පනවමින් "තවද තාවතිංස වැසි දෙවියන්ගේ කටයුතු නිසා" යැයි පවසන ලදී. දෙවියන්ගේ දූ පුතුන් දෙවියන්ගේ උකුළෙහි උපදිති. පාද පරිචාරිකාවන් (මෙහෙකාරියන්) යහනෙහි උපදිති. ඔවුන් හැඩගන්වන දේවතාවියෝ යහන වටා උපදිති. වත්පිළිවෙත් කරන්නෝ විමන ඇතුළත උපදිති. මොවුන් සම්බන්ධයෙන් නඩු හබ ඇති නොවේ. එහෙත් සීමා අතර (මායිම්වල) උපදින අය සම්බන්ධයෙන් "මෙය මගේය, මෙය ඔබේය" කියා තීරණය කරගත නොහැකිව නඩු හබ ඇති කරගනිති. ඔවුහු සක් දෙවිඳුගෙන් විමසති. එවිට සක් දෙවිඳු යමෙකුගේ විමනට එය වඩාත් සමීප නම්, එය ඔහුට අයිති බව පවසයි. ඉදින් විමන් දෙකටම සම දුරක පිහිටියේ නම්, සක් දෙවිඳු බලමින් සිටින දෙසට අයිති විමනට එය අයිති බව පවසයි. ඉදින් දෙදෙසම නොබලන්නේ නම්, දෙදෙනාගේම කලහය සංසිඳුවනු පිණිස එය තමන් සතු කරගනී. එය අරමුණු කොට "තාවතිංස වැසි දෙවියන්ගේම කටයුතු නිසා" යැයි පවසන ලදී. තවද ඔහුට මෙවැනි ක්‍රීඩා කටයුතු ද කළ යුතුම වේ.

---

Yaṃ [Pg.202] no khippameva antaradhāyatīti yaṃ amhākaṃ sīghameva andhakāre rūpagataṃ viya na dissati. Iminā – ‘‘ahaṃ, bhante, taṃ pañhavissajjanaṃ na sallakkhemī’’ti dīpeti. Thero – ‘‘kasmā nu kho ayaṃ yakkho asallakkhaṇabhāvaṃ dīpeti, passena pariharatī’’ti āvajjanto – ‘‘devā nāma mahāmūḷhā honti. Chadvārikehi ārammaṇehi nimmathīyamānā attano bhuttābhuttabhāvampi pītāpītabhāvampi na jānanti, idha katamettha pamussantī’’ti aññāsi. Keci panāhu – ‘‘thero etassa garu bhāvaniyo, tasmā ‘idāneva loke aggapuggalassa santike pañhaṃ uggahetvā āgato, idāneva nāṭakānaṃ antaraṃ paviṭṭhoti evaṃ maṃ thero tajjeyyā’ti bhayena evamāhā’’ti. Etaṃ pana kohaññaṃ nāma hoti, na ariyasāvakassa evarūpaṃ kohaññaṃ nāma hoti, tasmā mūḷhabhāveneva na sallakkhesīti veditabbaṃ. Upari kasmā sallakkhesīti? Thero tassa somanassasaṃvegaṃ janayitvā tamaṃ nīhari, tasmā sallakkhesīti.

"යං නෝ ඛිප්පමේව අන්තරධායති" යනු කළුතර අඳුරේ ඇති රූපයක් මෙන් අපට වහා නොපෙනී යන දෙයයි. මෙයින් "ස්වාමීනි, මම ඒ ප්‍රශ්න විසඳීම ධාරණය කර නොගත්තෙමි" යන්න ප්‍රකාශ කරයි. "මේ යක්ෂයා (සක් දෙවිඳු) කුමක් හෙයින් ධාරණය කරගත නොහැකි බව පවසන්නේද, මඟහරින්නේද?" යැයි සලකා බැලූ මහා මොග්ගල්ලාන තෙරණුවෝ, "දෙවියෝ නම් අතිශයින් මෝහයෙන් මුළා වූවෝ වෙති. සය දොරින් එන අරමුණුවලින් මිරිකී සිටින ඔවුහු තමන් ආහාර ගත්තාද නැද්ද, පානය කළාද නැද්ද යන්න පවා නොදනිති. මෙහි කළ දෙය මෙහිදීම අමතක කරති" යි වටහා ගත්හ. ඇතැම් ආචාර්යවරු මෙසේ පවසති: "තෙරණුවෝ ඔහුට ගරු කටයුතු වූහ. එබැවින් 'දැන් ලොව අග්‍ර පුද්ගලයාණන් (බුදුරදුන්) වෙතින් ප්‍රශ්න ඉගෙන ගෙන අවුත්, එවෙලේම නාට්‍ය කණ්ඩායම් මැදට ගියේ යැයි තෙරණුවෝ මට දොස් පවරනු ඇතැයි' යන බියෙන් මෙසේ පැවසීය" යනුවෙනි. එහෙත් එය කෛරාටිකකමකි. ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකුට මෙවැනි කෛරාටිකකමක් නැත. එබැවින් එය මුළා වූ ස්වභාවය නිසාම ධාරණය කරගත නොහැකි වූවක් බව දත යුතුය. පසුව මතක තිබුණේ ඇයිද යත්? තෙරණුවෝ ඔහු තුළ සෝමනස්ස සහ සංවේගය උපදවා මෝහ අන්ධකාරය දුරු කළ බැවිනි. එනිසා ඔහුට එය මතක් විය.

---

Idāni sakko pubbe attano evaṃ bhūtakāraṇaṃ therassa ārocetuṃ bhūtapubbantiādimāha. Tattha samupabyūḷhoti sannipatito rāsibhūto. Asurā parājiniṃsūti asurā parājayaṃ pāpuṇiṃsu. Kadā panete parājitāti? Sakkassa nibbattakāle. Sakko kira anantare attabhāve magadharaṭṭhe macalagāme magho nāma māṇavo ahosi, paṇḍito byatto, bodhisattacariyā viyassa cariyā ahosi. So tettiṃsa purise gahetvā kalyāṇamakāsi. Ekadivasaṃ attanova paññāya upaparikkhitvā gāmamajjhe mahājanassa sannipatitaṭṭhāne kacavaraṃ ubhayato apabbahitvā taṃ ṭhānaṃ atiramaṇīyamakāsi, puna tattheva maṇḍapaṃ kāresi, puna gacchante kāle sālaṃ kāresi. Gāmato ca nikkhamitvā gāvutampi aḍḍhayojanampi tigāvutampi yojanampi vicaritvā tehi sahāyehi saddhiṃ visamaṃ samaṃ akāsi. Te sabbepi ekacchandā tattha tattha setuyuttaṭṭhānesu setuṃ, maṇḍapasālāpokkharaṇīmālāgaccharopanādīnaṃ yuttaṭṭhānesu maṇḍapādīni karontā bahuṃ puññamakaṃsu. Magho satta vatapadāni pūretvā kāyassa bhedā saddhiṃ sahāyehi tāvatiṃsabhavane nibbatti.

දැන් සක් දෙවිඳු අතීතයේ තමන්ට සිදු වූ මේ කාරණය තෙරණුවන්ට පැවසීම සඳහා "භූතපුබ්බං" යනාදිය පැවසීය. එහි "සමුපබ්‍යූළ්හෝ" යනු සටන් වැදීම පිණිස එක් රැස් වූ, සමූහයක් වූ යන්නයි. "අසුරා පරාජිනිංසූ" යනු අසුරයෝ පරාජයට පත් වූහ යන්නයි. ඔවුන් කවදා පරාජය වූවෝද? සක් දෙවිඳු උපන් අවධියේදීය. සක් දෙවිඳු මෙයට පෙර ආත්මයේ මගධ රටේ මචල ග්‍රාමයේ 'මඝ' නම් මාණවකයෙක්ව උපන්නේය. ඔහු පණ්ඩිතයෙකි, දක්ෂයෙකි. ඔහුගේ චර්යාව බෝසත් චර්යාවක් බඳු විය. ඔහු තිස් තුන් දෙනෙකුගෙන් යුත් පිරිසක් සමඟ එක්ව කුසල් කළේය. එක් දිනක් තමන්ගේම නුවණින් විමසා බලා, ගම මැද මහා ජනයා රැස්වන ස්ථානයේ තිබූ කුණු කසළ ඉවත් කර ඒ ස්ථානය ඉතා රමණීය කළේය. පසුව එහි මණ්ඩපයක් කරවීය. කාලය ගත වෙද්දී එහි ශාලාවක් (අම්බලමක්) කරවීය. ගමෙන් පිටතට ගොස් ගාවුතක්, අඩ යොදුනක්, තෙගාවුතක් හෝ යොදුනක් පමණ ඇවිදිමින් ඒ මිතුරන් සමඟ එක්ව විෂම ස්ථාන සමතලා කළේය. ඔවුන් සියල්ලෝම එකඟතාවයෙන් යුතුව ඒ ඒ තැන්වල ඒදඬු-පාලම් තැනීම, මණ්ඩප, ශාලා, පොකුණු තැනීම හා මල් පඳුරු වැවීම ආදී සුදුසු කටයුතු කරමින් බොහෝ පින් රැස් කළහ. මඝ මාණවකයා සප්ත ව්‍රත පද පුරවා කය බිඳී මරණින් මතු මිතුරන් සමඟ තාවතිංස භවයේ උපන්නේය.

---

Tasmiṃ [Pg.203] kāle asuragaṇā tāvatiṃsadevaloke paṭivasanti. Sabbe te devānaṃ samānāyukā samānavaṇṇā ca honti, te sakkaṃ saparisaṃ disvā adhunā nibbattā navakadevaputtā āgatāti mahāpānaṃ sajjayiṃsu. Sakko devaputtānaṃ saññaṃ adāsi – ‘‘amhehi kusalaṃ karontehi na parehi saddhiṃ sādhāraṇaṃ kataṃ, tumhe gaṇḍapānaṃ mā pivittha pītamattameva karothā’’ti. Te tathā akaṃsu. Bālaasurā gaṇḍapānaṃ pivitvā mattā niddaṃ okkamiṃsu. Sakko devānaṃ saññaṃ datvā te pādesu gāhāpetvā sinerupāde khipāpesi, sinerussa heṭṭhimatale asurabhavanaṃ nāma atthi, tāvatiṃsadevalokappamāṇameva. Tattha asurā vasanti. Tesampi cittapāṭali nāma rukkho atthi. Te tassa pupphanakāle jānanti – ‘‘nāyaṃ tāvatiṃsā, sakkena vañcitā maya’’nti. Te gaṇhatha nanti vatvā sineruṃ pariharamānā deve vuṭṭhe vammikapādato vammikamakkhikā viya abhiruhiṃsu. Tattha kālena devā jinanti, kālena asurā. Yadā devānaṃ jayo hoti, asure yāva samuddapiṭṭhā anubandhanti. Yadā asurānaṃ jayo hoti, deve yāva vedikapādā anubandhanti. Tasmiṃ pana saṅgāme devānaṃ jayo ahosi, devā asure yāva samuddapiṭṭhā anubandhiṃsu. Sakko asure palāpetvā pañcasu ṭhānesu ārakkhaṃ ṭhapesi. Evaṃ ārakkhaṃ datvā vedikapāde vajirahatthā indapaṭimāyo ṭhapesi. Asurā kālena kālaṃ uṭṭhahitvā tā paṭimāyo disvā, ‘‘sakko appamatto tiṭṭhatī’’ti tatova nivattanti. Tato paṭinivattitvāti vijitaṭṭhānato nivattitvā. Paricārikāyoti mālāgandhādikammakārikāyo.

එසමයෙහි අසුර සමූහයා තාවතිංස දෙව්ලොව වාසය කළහ. ඔවුන් සියල්ලෝම දෙවියන් හා සමාන ආයුෂ හා වර්ණය ඇතිව සිටියහ. ඔවුහු සක් දෙවිඳු ඇතුළු පිරිස දැක, "දැන් අලුතෙන් උපන් දේවපුත්‍රයන් පිරිසක් පැමිණ ඇතැයි" සිතා මහා පානයක් (මද්‍යපානයක්) සූදානම් කළහ. සක් දෙවිඳු තම පිරිසට මෙසේ උපදෙස් දුන්නේය: "කුසල් කළ අප විසින් අන් අය සමඟ මෙලෙස මිශ්‍ර නොවිය යුතුය. ඔබලා මේ රළු මද්‍යපානය නොබොන්න. බොනවාක් මෙන් පෙන්වන්න." ඔවුහු එලෙසම කළහ. අඥාන අසුරයෝ රළු මද්‍යපානය පානය කර මත් වී නින්දට වැටුණහ. සක් දෙවිඳු දෙවියන්ට සංඥාවක් දී, ඒ අසුරයන් දෙපාවලින් අල්ලා මහා මේරු පර්වත පාමුලට දැමුවේය. මහා මේරුවේ පතුලෙහි අසුර භවනය නම් ස්ථානයක් ඇත. එය තාවතිංස දෙව්ලොව හා සමාන ප්‍රමාණයක් ගනී. අසුරයෝ එහි වාසය කරති. ඔවුන්ටද 'චිත්තපාටලී' නම් වෘක්ෂයක් ඇත. එහි මල් පිපෙන කාලයට, "මේ තාවතිංසය නොවේ, සක් දෙවිඳු අපව රවටා ඇතැයි" ඔවුන් වටහා ගනී. එවිට ඔවුහු "ඔහු අල්ලා ගන්න" යැයි පවසා, වැසි වැටුණු කල තුඹසකින් මතු වන පලැත්තන් මෙන් මහා මේරු පර්වතය වටා ඉහළට නැඟෙති. එහිදී කලෙක දෙවියෝ දිනති, කලෙක අසුරයෝ දිනති. දෙවියන් ජයගත් විට අසුරයන් මහා සමුද්‍රය දක්වා පන්නා දමති. අසුරයන් ජයගත් විට දෙවියන් මහා මේරු මුදුනේ වේදිකා පාමුල දක්වා පන්නා දමති. එහෙත් ඒ සංග්‍රාමයේදී දෙවියෝ ජයගත්හ. ඔවුහු අසුරයන් මුහුද දක්වා පන්නා දැමූහ. සක් දෙවිඳු අසුරයන් පළවා හැර ස්ථාන පහක ආරක්ෂාව යෙදවීය. මෙසේ ආරක්ෂාව සලසා, පර්වත මුදුනෙහි වජ්‍රායුධ අතින් ගත් සක් දේව රූප තැබීය. අසුරයෝ කලින් කලට ඉහළට නැඟ ඒ රූප දැක, "සක් දෙවිඳු අප්‍රමාදීව සිටින්නේය" යි සිතා එතැනින්ම ආපසු හැරී යති. "තතෝ පටිනිවත්තිත්වා" යනු ජයගත් ස්ථානයෙන් ආපසු හැරී යන්නයි. "පරිචාරිකායෝ" යනු මල්, සුවඳ විලවුන් ආදිය පිළියෙල කරන දේවතාවියන්ය.

---

393. Vessavaṇo ca mahārājāti so kira sakkassa vallabho, balavavissāsiko, tasmā sakkena saddhiṃ agamāsi. Purakkhatvāti purato katvā. Pavisiṃsūti pavisitvā pana upaḍḍhapihitāni dvārāni katvā olokayamānā aṭṭhaṃsu. Idampi, mārisa moggallāna, passa vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakanti, mārisa moggallāna, idampi vejayantassa pāsādassa rāmaṇeyyakaṃ passa, suvaṇṇatthambhe passa, rajatatthambhe maṇitthambhe pavāḷatthambhe lohitaṅgatthambhe masāragallatthambhe muttatthambhe sattaratanatthambhe, tesaṃyeva suvaṇṇādimaye ghaṭake vāḷarūpakāni ca passāti [Pg.204] evaṃ thambhapantiyo ādiṃ katvā rāmaṇeyyakaṃ dassento evamāha. Yathā taṃ pubbekatapuññassāti yathā pubbe katapuññassa upabhogaṭṭhānena sobhitabbaṃ, evamevaṃ sobhatīti attho. Atibāḷhaṃ kho ayaṃ yakkho pamatto viharatīti attano pāsāde nāṭakaparivārena sampattiyā vasena ativiya matto.

393. වෛශ්‍රවණ මහාරාජයා ද (පැමිණියේය) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඔහු ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට ඉතා සමීප, විශ්වාසවන්ත මිතුරෙකු වූ බැවින් ශක්‍රයා සමඟ පැමිණි බවයි. 'පුරක්ඛත්වා' යනු පෙරටු කරගෙන යන්නයි. 'පවිසිංසු' යනු ඇතුළු වී, දොරවල් අඩක් වසා බලා සිටියහ යන්නයි. 'නිදුකාණන් වහන්ස, මොග්ගල්ලානයන් වහන්ස, වේජයන්ත ප්‍රාසාදයේ මෙම රමණීයත්වය බලන්න' යනු ශක්‍රයා වේජයන්ත ප්‍රාසාදයේ රමණීයත්වය පෙන්වමින්, රන් ටැම්, රිදී ටැම්, මැණික් ටැම්, පබළු ටැම්, රතු මැණික් ටැම්, මසාරගල්ල මැණික් ටැම්, මුතු ටැම් සහ සත් රුවන් ටැම් බලන්නැයි ද, එම ටැම්වල ඇති රන්වන් වූ කලස් සහ සත්ව රූප ද බලන්නැයි පවසමින් ප්‍රාසාදයේ ඇති ශෝභාව පෙන්වූ බවයි. 'යථා තං පුබ්බේකතපුඤ්ඤස්ස' යනු පෙර කරන ලද පින් ඇත්තෙකුගේ පරිභෝජන ස්ථානයක් යම් සේ බැබළිය යුතු ද, එමෙන්ම බබළයි යන්න අර්ථයයි. 'අතිබාළ්හං ඛො අයං යක්ඛෝ පමත්තෝ විහරති' යනු මේ දිව්‍ය පුත්‍රයා තමාගේ ප්‍රාසාදය සහ නළඟනන් පිරිවරා ලබන සම්පත් කෙරෙහි අතිශයින්ම මත්වී, ප්‍රමාදයට පත්ව වසන බවයි.

---

Iddhābhisaṅkhāraṃ abhisaṅkhāsīti iddhimakāsi. Āpokasiṇaṃ samāpajjitvā pāsādapatiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotūti iddhiṃ adhiṭṭhāya pāsādakaṇṇike pādaṅguṭṭhakena pahari. So pāsādo yathā nāma udakapiṭṭhe ṭhapitapattaṃ mukhavaṭṭiyaṃ aṅguliyā pahaṭaṃ aparāparaṃ kampati calati na santiṭṭhati. Evamevaṃ saṃkampi sampakampi sampavedhi, thambhapiṭṭhasaṅghāṭakaṇṇikagopānasiādīni karakarāti saddaṃ muñcantāni patituṃ viya āraddhāni. Tena vuttaṃ – ‘‘saṅkampesi sampakampesi sampavedhesī’’ti. Acchariyabbhutacittajātāti aho acchariyaṃ, aho abbhutanti evaṃ sañjātaacchariyaabbhutā ceva sañjātatuṭṭhino ca ahesuṃ uppannabalavasomanassā. Saṃvigganti ubbiggaṃ. Lomahaṭṭhajātanti jātalomahaṃsaṃ, kañcanabhittiyaṃ ṭhapitamaṇināgadantehi viya uddhaggehi lomehi ākiṇṇasarīranti attho. Lomahaṃso ca nāmesa somanassenapi hoti domanassenapi, idha pana somanassena jāto. Thero hi sakkassa somanassavegena saṃvejetuṃ taṃ pāṭihāriyamakāsi. Tasmā somanassavegena saṃviggalomahaṭṭhaṃ viditvāti attho.

'සෘද්ධි අභිසංස්කාරයක් කළේය' යනු සෘද්ධියක් ප්‍රකාශ කළ බවයි. ආපෝ කසිණයට සමවැදී, ප්‍රාසාදය පිහිටි ස්ථානය ජලයක් වේවායි සෘද්ධියෙන් අධිෂ්ඨාන කොට, ප්‍රාසාදයේ කොණකට පාදයේ මහපට ඇඟිල්ලෙන් පහර දුන්නේය. එම ප්‍රාසාදය යම් සේ ජලය මතුපිට තැබූ පාත්‍රයක මුවවිටට ඇඟිල්ලෙන් පහර දුන් විට එය එහා මෙහා සෙලවෙමින් නොසන්සුන්ව පවතී ද, එමෙන්ම (මුළු ප්‍රාසාදයම) සැලුණේය, දැඩි ලෙස සැලුණේය, වෙව්ලුම් කෑවේය. ටැම්, බාල්ක, කුළුණු සහ පරාල ආදිය 'කර කරා' යන ශබ්ද නගමින් කඩා වැටෙන්නාක් මෙන් විය. එබැවින් 'සංකම්පේසි සම්පකම්පේසි සම්පවේධේසි' (සෙලවූහ, දැඩි ලෙස සෙලවූහ, වෙව්ලවූහ) යනුවෙන් පවසන ලදී. 'අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා' යනු 'අහෝ ආශ්චර්යයකි, අහෝ අද්භූතයකි' යනුවෙන් පුදුමයත්, ප්‍රීතියත්, බලවත් සෝමනස්සයත් ඇති වූ බවයි. 'සංවිග්ගං' යනු තැතිගත් බවයි. 'ලෝමහට්ඨජාතං' යනු ලොමුදැහැගැන්වීමයි. රන් බිත්තියක ඇත් දළින් කළ ඇණ වල මැණික් එල්ලා ඇති කලෙක මෙන්, ශරීරයේ රෝමයන් උඩට එසවී ගිය බව අර්ථයයි. ලොමුදැහැගැන්වීම සතුට නිසා මෙන්ම බිය (දෝමනස්සය) නිසා ද ඇති වේ. මෙහිදී එය ඇති වූයේ සෝමනස්සය නිසාය. මක්නිසාද යත් මහා තෙරුන් වහන්සේ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය පෑවේ ශක්‍රයා තුළ සෝමනස්ස සහගත සංවේගයක් ඇති කරවීමට බැවිනි. එබැවින් සෝමනස්ස වේගයෙන් ඇති වූ සංවේගය හා ලොමුදැහැගැන්වීම දැනගෙන යන්න අර්ථයයි.

---

394. Idhāhaṃ, mārisāti idānissa yasmā therena somanassasaṃvegaṃ janayitvā tamaṃ vinoditaṃ, tasmā sallakkhetvā evamāha. Eso nu te, mārisa, so bhagavā satthāti, mārisa, tvaṃ kuhiṃ gatosīti vutte mayhaṃ satthu santikanti vadesi, imasmiṃ devaloke ekapādakena viya tiṭṭhasi, yaṃ tvaṃ evaṃ vadesi, eso nu te, mārisa, so bhagavā satthāti pucchiṃsu. Sabrahmacārī me esoti ettha kiñcāpi thero anagāriyo abhinīhārasampanno aggasāvako, sakko agāriyo, maggabrahmacariyavasena panete sabrahmacārino honti, tasmā evamāha. Aho [Pg.205] nūna te so bhagavā satthāti sabrahmacārī tāva te evaṃmahiddhiko, so pana te bhagavā satthā aho nūna mahiddhikoti satthu iddhipāṭihāriyadassane jātābhilāpā hutvā evamāhaṃsu.

394. 'නිදුකාණන් වහන්ස, මම මෙහි' යන්නෙන් අදහස් කළේ, තෙරුන් වහන්සේ විසින් සෝමනස්ස සහගත සංවේගය උපදවා ශක්‍රයාගේ මෝහය දුරු කළ බැවින්, ඒ බව දැනගෙන මෙසේ කී බවයි. 'නිදුකාණන් වහන්ස, මේ ඔබගේ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද?' යනු, 'නිදුකාණන් වහන්ස, ඔබ කොහි ගියේ දැයි' ඇසූ විට 'මම මගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගියෙමි' යි ඔබ පැවසූ බැවින් ද, මේ දේව ලෝකයෙහි එක පයක් තබා සිටින්නාක් මෙන් සිටින බැවින් ද, 'නිදුකාණන් වහන්ස, මේ ඔබ පැවසූ ඒ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද?' යි (දෙවිවරු) විමසූහ. 'මේ මාගේ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ කෙනෙකි' යන්නෙහි අර්ථය: තෙරුන් වහන්සේ ගිහිගෙයින් නික්මුණු, ප්‍රාර්ථනා සමෘද්ධිමත් කරගත් අග්‍රශ්‍රාවකයෙකු වන අතර, ශක්‍රයා ගිහියෙකි. එසේ වුව ද මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාව (ආර්ය මාර්ගයෙහි ගමන් කිරීම) අනුව මොවුහු සබ්‍රහ්මචාරීහු වෙති. එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී. 'අහෝ, ඔබගේ ඒ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (කෙබඳු විය යුතු ද!)' යනු ඔබගේ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ මෙතරම් මහා සෘද්ධිමත් නම්, ඔබගේ ඒ ශාස්තෘ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙතරම් මහා සෘද්ධිමත් විය යුතු දැයි බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් දැකීමට ඇති වූ ආශාවෙන් යුතුව මෙසේ පැවසූහ.

---

395. Ñātaññatarassāti paññātaññatarassa, sakko hi paññātānaṃ aññataro. Sesaṃ sabbattha pākaṭameva, desanaṃ pana bhagavā yathānusandhināva niṭṭhāpesīti.

395. 'ඤාතඤ්ඤතරස්ස' යනු ප්‍රකට වූවන් අතරින් එක් අයෙකුට යන්නයි. ශක්‍රයා යනු ප්‍රකට අය අතරින් එක් අයෙකි. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුසන්ධි ගළපමින් දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි-

---

Cūḷataṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළතණ්හාසංඛය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමාවට පත් විය.

---

8. Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā

8. මහාතණ්හාසංඛය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

396. Evaṃ me sutanti mahātaṇhāsaṅkhayasuttaṃ. Tattha diṭṭhigatanti alagaddūpamasutte laddhimattaṃ diṭṭhigatanti vuttaṃ, idha sassatadiṭṭhi. So ca bhikkhu bahussuto, ayaṃ appassuto, jātakabhāṇako bhagavantaṃ jātakaṃ kathetvā, ‘‘ahaṃ, bhikkhave, tena samayena vessantaro ahosiṃ, mahosadho, vidhurapaṇḍito, senakapaṇḍito, mahājanako rājā ahosi’’nti samodhānentaṃ suṇāti. Athassa etadahosi – ‘‘ime rūpavedanāsaññāsaṅkhārā tattha tattheva nirujjhanti, viññāṇaṃ pana idhalokato paralokaṃ, paralokato imaṃ lokaṃ sandhāvati saṃsaratī’’ti sassatadassanaṃ uppannaṃ. Tenāha – ‘‘tadevidaṃ viññāṇaṃ sandhāvati saṃsarati anañña’’nti.

396. 'ඒවං මේ සුතං' යනාදී ලෙස ආරම්භ වන්නේ මහාතණ්හාසංඛය සූත්‍රයයි. එහි 'දිට්ඨිගතං' යන්නෙන් අලගද්දූපම සූත්‍රයෙහි සඳහන් වූ වැරදි මතයක් පමණක් නොව, මෙහිදී ශාස්වත දෘෂ්ටිය අදහස් වේ. ඒ සාති භික්ෂුව බහුශ්‍රුතයෙකු වුව ද, ජාතක කතා දේශනා කරන්නෙකු වූ බැවින් ස්වල්ප ප්‍රඥාවන්තයෙකු විය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මහණෙනි, එකල මම වෙස්සන්තර රජු වීමි, මහෝෂධ පණ්ඩිත, විධුර පණ්ඩිත, සේනක පණ්ඩිත සහ මහාජනක රජු වීමි' යනාදී ලෙස ජාතක කතා එක්තැන් කර දේශනා කරනු අසා ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: 'මේ රූප, වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර යන ධර්මයන් ඒ ඒ භවයන්හිම නිරුද්ධ වී යයි, නමුත් විඤ්ඤාණය නම් මේ ලෝකයෙන් පරලෝකයටත්, පරලෝකයෙන් මේ ලෝකයටත් ගමන් කරයි, සංසාරයේ සැරිසරයි' යනුවෙන් ශාස්වත දෘෂ්ටියක් ඔහු තුළ ඇති විය. එබැවින් 'එම විඤ්ඤාණයම සංසාරයේ සැරිසරයි, වෙනකක් නොවේ' යැයි ඔහු පැවසීය.

---

Sammāsambuddhena pana, ‘‘viññāṇaṃ paccayasambhavaṃ, sati paccaye uppajjati, vinā paccayaṃ natthi viññāṇassa sambhavo’’ti vuttaṃ. Tasmā ayaṃ bhikkhu buddhena akathitaṃ katheti, jinacakke pahāraṃ deti, vesārajjañāṇaṃ paṭibāhati, sotukāmaṃ janaṃ visaṃvādeti, ariyapathe tiriyaṃ nipatitvā mahājanassa ahitāya dukkhāya paṭipanno. Yathā nāma rañño rajje mahācoro uppajjamāno mahājanassa ahitāya dukkhāya uppajjati, evaṃ jinasāsane coro [Pg.206] hutvā mahājanassa ahitāya dukkhāya uppannoti veditabbo. Sambahulā bhikkhūti janapadavāsino piṇḍapātikabhikkhū. Tenupasaṅkamiṃsūti ayaṃ parisaṃ labhitvā sāsanampi antaradhāpeyya, yāva pakkhaṃ na labhati, tāvadeva naṃ diṭṭhigatā vivecemāti sutasutaṭṭhānatoyeva aṭṭhatvā anisīditvā upasaṅkamiṃsu.

එහෙත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දේ, 'විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගන්නා බවත්, ප්‍රත්‍යයක් ඇති කල්හිම විඤ්ඤාණය උපදින බවත්, ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් තොරව විඤ්ඤාණයේ හටගැනීමක් නොමැති' බවත්ය. එබැවින් මේ භික්ෂුව බුදුන් වදාළේ නැති දෙයක් පවසයි, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ආඥා චක්‍රයට පහර දෙයි, විශාරද ඥානය වළක්වයි, දහම් ඇසීමට කැමති ජනයා මුළා කරයි, ආර්ය මාර්ගයට හරස් වෙමින් බොහෝ ජනයාට අහිත පිණිසත් දුක් පිණිසත් පිළිපදී. යම් සේ රජෙකුගේ රාජ්‍යයක උපදින මහා සොරෙකු බොහෝ ජනයාට අහිත පිණිසත් දුක් පිණිසත් උපදී ද, එමෙන්ම බුදු සසුනෙහි සොරෙකු වී මහා ජනයාට අහිත පිණිසත් දුක් පිණිසත් උපන් බව දත යුතුය. 'සම්බහුලා භික්ඛූ' යනු ජනපදවාසී පිණ්ඩපාතික භික්ෂූන් වහන්සේලාය. 'තේනුපසංකමිංසු' යනු මේ භික්ෂුව පිරිසක් ලබාගෙන ශාසනය අතුරුදන් කරවීමට පෙර, ඔහුට පක්ෂයක් ලැබීමටත් පෙරම, ඒ වැරදි දෘෂ්ටියෙන් මුදා ගනිමුයි සිතා ඒ බව ඇසූ තැන් සිට නොසිට, වාඩි නොවී වහා ඔහු වෙත පැමිණි බවයි.

---

398. Katamaṃ taṃ sāti viññāṇanti sāti yaṃ tvaṃ viññāṇaṃ sandhāya vadesi, katamaṃ taṃ viññāṇanti? Yvāyaṃ, bhante, vado vedeyyo tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedetīti, bhante, yo ayaṃ vadati vedayati, yo cāyaṃ tahiṃ tahiṃ kusalākusalakammānaṃ vipākaṃ paccanubhoti. Idaṃ, bhante, viññāṇaṃ, yamahaṃ sandhāya vademīti. Kassa nu kho nāmāti kassa khattiyassa vā brāhmaṇassa vā vessasuddagahaṭṭhapabbajitadevamanussānaṃ vā aññatarassa.

398. "සති, ඔබ යම් විඤ්ඤාණයක් පිළිබඳව පවසන්නේද, ඒ කවර විඤ්ඤාණයක්ද?" ස්වාමීනි, යමෙක් පවසයිද, විඳියිද, ඒ ඒ තැන්හි කුසල් අකුසල් කර්මයන්ගේ විපාකය අනුභව කරයිද, ඒ මේ විඤ්ඤාණයයි. ස්වාමීනි, මා යම් විඤ්ඤාණයක් ගැන පවසන්නේද එය මෙයයි. "එය කවරෙකුට අයත් එකක්ද? ක්ෂත්‍රියයෙකුටද, බ්‍රාහ්මණයෙකුටද, වෛශ්‍යයෙකුටද, ශුද්‍රයෙකුටද, ගෘහස්ථයෙකුටද, පැවිද්දෙකුටද, දෙවියෙකුටද නැතහොත් මිනිසෙකුටද?"

---

399. Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesīti kasmā āmantesi? Sātissa kira evaṃ ahosi – ‘‘satthā maṃ ‘moghapuriso’ti vadati, na ca moghapurisoti vuttamatteneva maggaphalānaṃ upanissayo na hoti. Upasenampi hi vaṅgantaputtaṃ, ‘atilahuṃ kho tvaṃ moghapurisa bāhullāya āvatto’ti (mahāva. 75) bhagavā moghapurisavādena ovadi. Thero aparabhāge ghaṭento vāyamanto cha abhiññā sacchākāsi. Ahampi tathārūpaṃ vīriyaṃ paggaṇhitvā maggaphalāni nibbattessāmī’’ti. Athassa bhagavā chinnapaccayo ayaṃ sāsane aviruḷhadhammoti dassento bhikkhū āmantesi. Usmīkatotiādi heṭṭhā vuttādhippāyameva. Atha kho bhagavāti ayampi pāṭiyekko anusandhi. Sātissa kira etadahosi – ‘‘bhagavā mayhaṃ maggaphalānaṃ upanissayo natthīti vadati, kiṃ sakkā upanissaye asati kātuṃ? Na hi tathāgatā saupanissayasseva dhammaṃ desenti, yassa kassaci desentiyeva. Ahaṃ buddhassa santikā sugatovādaṃ labhitvā saggasampattūpagaṃ kusalaṃ karissāmī’’ti. Athassa bhagavā, ‘‘nāhaṃ, moghapurisa, tuyhaṃ ovādaṃ vā anusāsaniṃ vā demī’’ti sugatovādaṃ paṭippassambhento imaṃ desanaṃ ārabhi. Tassattho heṭṭhā vuttanayeneva veditabbo. Idāni parisāya [Pg.207] laddhiṃ sodhento, ‘‘idhāhaṃ bhikkhū paṭipucchissāmī’’tiādimāha. Taṃ sabbampi heṭṭhā vuttanayeneva veditabbaṃ.

399. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇමතූ සේක. උන්වහන්සේ එසේ ඇමතුවේ මන්ද? සති භික්ෂුවට මෙසේ සිතුණු බව කියනු ලැබේ: "ශාස්තෘන් වහන්සේ මට 'මෝඝපුරුෂයා' (හිස් මිනිසා) යැයි පවසති. එහෙත් මෝඝපුරුෂයෙකු යැයි පැවසූ පමණින්ම මාර්ග ඵල ලැබීමේ උපනිශ්‍රය නැති නොවේ. වංගන්තපුත්‍ර උපසේන තෙරුන්ටද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෝඝපුරුෂයා' යැයි වදාළ සේක. පසුව එම තෙරුන් වහන්සේ වීර්යය වඩා සය වැදෑරුම් අභිඥාවන් සාක්ෂාත් කළහ. මම ද එබඳු වීර්යයක් වඩා මාර්ග ඵල උපදවා ගන්නෙමි." එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මේ සති භික්ෂුව ශාසනයෙහි සීල, සමාධි, ප්‍රඥා ආදියෙන් වැඩීමක් නැති අයෙකු බව පෙන්වනු පිණිස භික්ෂූන් ඇමතූ සේක. 'උස්මීකතො' යනාදියෙහි අර්ථය පෙර අලගද්දූපම සූත්‍රයෙහි වදාළ පරිදිම දත යුතුය. 'අථ ඛො භගවා' යන්න තවත් වෙනමම අනුසන්ධියකි. සති භික්ෂුවට මෙසේ සිතුණි: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට මාර්ග ඵල ලැබීමට උපනිශ්‍රය නැතැයි පවසති. උපනිශ්‍රය නැති කල්හි කුමක් කරන්නද? තථාගතයන් වහන්සේලා ධර්මය දේශනා කරන්නේ උපනිශ්‍රය ඇති අයට පමණක් නොවේ, ඕනෑම අයෙකුට දේශනා කරති. මම බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් සුගතෝවාදය ලබාගෙන ස්වර්ග සම්පත්තියට හේතු වන කුසල් කරන්නෙමි." එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මෝඝපුරුෂය, මම ඔබට අවවාදයක් හෝ අනුශාසනාවක් නොදෙමි" යැයි පවසමින් ඔහුගේ එම අදහස වළක්වා මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි අර්ථය පෙර අලගද්දූපම සූත්‍රයෙහි සඳහන් පරිදිම දත යුතුය. දැන් පිරිසගේ වැරදි මතය දුරු කරනු පිණිස "මහණෙනි, මම මෙහිදී ඔබගෙන් විමසමි" යනාදිය වදාළ සේක. ඒ සියල්ල පෙර සඳහන් කළ පරිදිම දත යුතුය.

---

400. Idāni viññāṇassa sappaccayabhāvaṃ dassetuṃ yaṃ yadeva, bhikkhavetiādimāha. Tattha manañca paṭicca dhamme cāti sahāvajjanena bhavaṅgamanañca tebhūmakadhamme ca paṭicca. Kaṭṭhañca paṭiccātiādi opammanidassanatthaṃ vuttaṃ. Tena kiṃ dīpeti? Dvārasaṅkantiyā abhāvaṃ. Yathā hi kaṭṭhaṃ paṭicca jalamāno aggi upādānapaccaye satiyeva jalati, tasmiṃ asati paccayavekallena tattheva vūpasammati, na sakalikādīni saṅkamitvā sakalikaggītiādisaṅkhyaṃ gacchati, evameva cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppannaṃ viññāṇaṃ tasmiṃ dvāre cakkhurūpaālokamanasikārasaṅkhāte paccayamhi satiyeva uppajjati, tasmiṃ asati paccayavekallena tattheva nirujjhati, na sotādīni saṅkamitvā sotaviññāṇantiādisaṅkhyaṃ gacchati. Esa nayo sabbavāresu. Iti bhagavā nāhaṃ viññāṇappavatte dvārasaṅkantimattampi vadāmi, ayaṃ pana sāti moghapuriso bhavasaṅkantiṃ vadatīti sātiṃ niggahesi.

400. දැන් විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යය සහිත බව (හේතූන් නිසා හටගන්නා බව) පෙන්වනු පිණිස "මහණෙනි, යම් යම් ප්‍රත්‍යයක් නිසා..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'මනසත් ධර්මයන්වත් නිසා' යනු ආවජ්ජන සිත සමඟ භවංග සිත සහ තෛභූමක ධර්මයන් ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන යන්නයි. 'දර නිසා ගින්න ඇතිවීම' යනාදී උපමාව වදාළේ විඤ්ඤාණය එක් ඉන්ද්‍රිය ද්වාරයකින් තවත් ද්වාරයකට මාරු නොවන බව පෙන්වීමටය. උපමාවකින් දක්වතොත්, දර නිසා දැල්වෙන ගින්න, දර නමැති ප්‍රත්‍යය ඇති තාක් පමණක් දැල්වේ. එම ප්‍රත්‍යය නැති වූ විට හේතු ඌනතාවය නිසා එහිදීම නිවී යයි. එය වෙනත් දර කැබැල්ලකට මාරු වී 'දර ගින්න' යනාදී නමකට පත් නොවේ. එලෙසම ඇසත් රූපයත් නිසා හටගන්නා විඤ්ඤාණය එම චක්ඛු ද්වාරයෙහි ඇස, රූපය, ආලෝකය සහ මනසිකාරය යන ප්‍රත්‍යයන් ඇති කල්හිම උපදී. ප්‍රත්‍යයන් නැති වූ විට හේතු ඌනතාවයෙන් එහිම නිරුද්ධ වේ. එය කන ආදී සෙසු ද්වාරවලට මාරු වී 'සෝත විඤ්ඤාණය' යනාදී නමකට පත් නොවේ. සියලු ද්වාරයන්හි ක්‍රමය මෙසේය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මම විඤ්ඤාණයේ පැවැත්මේදී එක් ද්වාරයකින් තවත් ද්වාරයකට මාරු වීමක් පවා වදාරන්නේ නැත, එහෙත් සති නමැති මේ මෝඝපුරුෂයා විඤ්ඤාණය භවයෙන් භවයට මාරු වන බව පවසයි" යනුවෙන් සති භික්ෂුව නිග්‍රහයට පත් කළ සේක.

---

401. Evaṃ viññāṇassa sappaccayabhāvaṃ dassetvā idāni pana pañcannampi khandhānaṃ sappaccayabhāvaṃ dassento, bhūtamidantiādimāha. Tattha bhūtamidanti idaṃ khandhapañcakaṃ jātaṃ bhūtaṃ nibbattaṃ, tumhepi taṃ bhūtamidanti, bhikkhave, passathāti. Tadāhārasambhavanti taṃ panetaṃ khandhapañcakaṃ āhārasambhavaṃ paccayasambhavaṃ, sati paccaye uppajjati evaṃ passathāti pucchati. Tadāhāranirodhāti tassa paccayassa nirodhā. Bhūtamidaṃ nossūti bhūtaṃ nu kho idaṃ, na nu kho bhūtanti. Tadāhārasambhavaṃ nossūti taṃ bhūtaṃ khandhapañcakaṃ paccayasambhavaṃ nu kho, na nu khoti. Tadāhāranirodhāti tassa paccayassa nirodhā. Nirodhadhammaṃ nossūti taṃ dhammaṃ nirodhadhammaṃ nu kho, na nu khoti. Sammappaññāya passatoti idaṃ khandhapañcakaṃ jātaṃ bhūtaṃ nibbattanti yāthāvasarasalakkhaṇato vipassanāpaññāya sammā passantassa. Paññāya sudiṭṭhanti vuttanayeneva vipassanāpaññāya suṭṭhu diṭṭhaṃ. Evaṃ ye ye taṃ pucchaṃ sallakkhesuṃ, tesaṃ tesaṃ paṭiññaṃ gaṇhanto pañcannaṃ khandhānaṃ sappaccayabhāvaṃ dasseti.

401. මෙසේ විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍යය සහිත බව පෙන්වා, දැන් පංචස්කන්ධයම ප්‍රත්‍යය සහිත බව පෙන්වීමට "මෙය හටගත් දෙයකි" (භූතමිදං) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'භූතමිදං' යනු මේ පංචස්කන්ධය හේතූන් නිසා හටගත්, ප්‍රත්‍යයෙන්ම නිපන් බවයි. "මහණෙනි, ඔබත් මෙය හටගත් දෙයකැයි (භූතමිදං) දකින්න" යැයි වදාළ සේක. 'තදාහාර සම්භවං' යනු එම පංචස්කන්ධය ආහාරය හෙවත් ප්‍රත්‍යය නිසා හටගත් බවයි. ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි එය උපදී, එලෙස දකින්නැයි විමසති. 'තදාහාර නිරෝධා' යනු එම ප්‍රත්‍යය නිරුද්ධ වීමෙනි. "මෙය හටගත් දෙයක්ද?" යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්න කරති. 'සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සතෝ' යනු මේ පංචස්කන්ධය ප්‍රත්‍යයෙන් හටගත් බව යථා ස්වභාවයෙන් විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දකින තැනැත්තාටය. 'පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං' යනු කලින් වදාළ පරිදිම විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් මැනවින් දක්නා ලද්දක් වන බවයි. මෙසේ යම් යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා එම ප්‍රශ්නය වටහා ගත්තේද, ඔවුන්ගේ පිළිගැනීම ඇති කරනු පිණිස පංචස්කන්ධයේ ප්‍රත්‍යය සහිත බව පෙන්වා වදාළ සේක.

---

Idāni yāya paññāya tehi taṃ sappaccayaṃ sanirodhaṃ khandhapañcakaṃ sudiṭṭhaṃ, tattha nittaṇhabhāvaṃ pucchanto imaṃ ce tumhetiādimāha. Tattha diṭṭhinti vipassanāsammādiṭṭhiṃ[Pg.208]. Sabhāvadassanena parisuddhaṃ. Paccayadassanena pariyodātaṃ. Allīyethāti taṇhādiṭṭhīhi allīyitvā vihareyyātha. Kelāyethāti taṇhādiṭṭhīhi kīḷamānā vihareyyātha. Dhanāyethāti dhanaṃ viya icchantā gedhaṃ āpajjeyyātha. Mamāyethāti taṇhādiṭṭhīhi mamattaṃ uppādeyyātha. Nittharaṇatthāya no gahaṇatthāyāti yo so mayā caturoghanittharaṇatthāya kullūpamo dhammo desito, no nikantivasena gahaṇatthāya. Api nu taṃ tumhe ājāneyyāthāti. Vipariyāyena sukkapakkho veditabbo.

දැන් යම් ප්‍රඥාවකින් එම පංචස්කන්ධය ප්‍රත්‍යය සහිත බවත්, නිරෝධය සහිත බවත් මැනවින් දක්නා ලද්දේද, එම ප්‍රඥාව කෙරෙහි තෘෂ්ණාවක් නොමැති බව විමසමින් "මෙය ඔබ..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'දෘෂ්ටිය' යනු විදර්ශනා සම්මා දිට්ඨියයි. ස්වභාවය දැකීමෙන් එය 'පරිසුද්ධ' වේ. ප්‍රත්‍යය දැකීමෙන් එය 'පරියෝදාත' වේ. 'ඇලෙන්නේද' (අල්ලීයේථ) යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටිවලින් ඇලී වාසය කරන්නේද යන්නයි. 'ක්‍රීඩා කරන්නේද' (කේලායේථ) යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටිවලින් ඇලී සතුටු වන්නේද යන්නයි. 'ධනයක් මෙන් තැන්පත් කරන්නේද' (ධනායේථ) යනු ධනයක් මෙන් තෘෂ්ණාවෙන් රකිනු ලබන්නේද යන්නයි. 'මගේ කරගන්නේද' (මමායේථ) යනු තෘෂ්ණා දෘෂ්ටිවලින් මමත්වය ඇති කරගන්නේද යන්නයි. 'එතෙර වීම පිණිස මිස ග්‍රහණය කර ගැනීම පිණිස නොවේ' යනු මා විසින් සතර ඕඝයෙන් එතෙර වීම පිණිස පහුරක් බඳු වූ ධර්මය දේශනා කරන ලද්දේ මිස තෘෂ්ණාවෙන් ග්‍රහණය කර ගැනීම පිණිස නොවන බවයි. ඒ බව ඔබ වටහා ගන්නේද යන්නයි. මෙහි අනෙක් පැත්ත වන සුක්ක පක්ෂය (පිරිසිදු පැත්ත) විපරීත වශයෙන් දත යුතුය.

---

402. Idāni tesaṃ khandhānaṃ paccayaṃ dassento, cattārome, bhikkhave, āhārātiādimāha, tampi vuttatthameva. Yathā pana eko imaṃ jānāsīti vutto, ‘‘na kevalaṃ imaṃ, mātarampissa jānāmi, mātu mātarampī’’ti evaṃ paveṇivasena jānanto suṭṭhu jānāti nāma. Evamevaṃ bhagavā na kevalaṃ khandhamattameva jānāti, khandhānaṃ paccayampi tesampi paccayānaṃ paccayanti evaṃ sabbapaccayaparamparaṃ jānāti. So taṃ, buddhabalaṃ dīpento idāni paccayaparamparaṃ dassetuṃ, ime ca, bhikkhave, cattāro āhārātiādimāha. Taṃ vuttatthameva. Iti kho, bhikkhave, avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… dukkhakkhandhassa samudayo hotīti ettha pana paṭiccasamuppādakathā vitthāretabbā bhaveyya, sā visuddhimagge vitthāritāva.

402. දැන් එම ස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රත්‍යය පෙන්වනු පිණිස, “මහණෙනි, මේ ආහාර සතරකි” යනාදිය වදාළ සේක. එය ද කලින් සඳහන් කළ අර්ථයම ලබා දෙයි. යම්සේ එක් අයෙකුගෙන් “මොහු හඳුනනවාද?” යි ඇසූ විට, “මොහු පමණක් නොව, මොහුගේ මව ද, මවගේ මව ද හඳුනමි” යි මෙසේ පරම්පරා වශයෙන් දැනගන්නා තැනැත්තා මැනවින් හඳුනන්නෙකු වේ ද, එමෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ස්කන්ධ මාත්‍රය පමණක් නොව, ස්කන්ධයන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් ද, එම ප්‍රත්‍යයන්ගේ ප්‍රත්‍යයන් ද වශයෙන් සියලු ප්‍රත්‍ය පරම්පරාවම දන්නා සේක. උන්වහන්සේ ඒ බුද්ධ බලය ප්‍රකාශ කරමින් දැන් ප්‍රත්‍ය පරම්පරාව පෙන්වනු පිණිස, “මහණෙනි, මේ ආහාර සතරකි” යනාදිය වදාළ සේක. එය ද පවසා ඇති අර්ථයම වෙයි. “මහණෙනි, මෙසේ අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍ය කොට සංස්කාරයෝ වෙති... දුක් රැසෙහි හටගැනීම වෙයි” යන මෙහි පටිච්චසමුප්පාද කථාව විස්තර කළ යුතුව ඇත. එය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත.

---

404. Imasmiṃ sati idaṃ hotīti imasmiṃ avijjādike paccaye sati idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ hoti. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti imassa avijjādikassa paccayassa uppādā idaṃ saṅkhārādikaṃ phalaṃ uppajjati, tenevāha – ‘‘yadidaṃ avijjāpaccayā saṅkhārā…pe… samudayo hotī’’ti. Evaṃ vaṭṭaṃ dassetvā idāni vivaṭṭaṃ dassento, avijjāya tveva asesavirāganirodhātiādimāha. Tattha avijjāya tvevāti avijjāya eva tu. Asesavirāganirodhāti virāgasaṅkhātena maggena asesanirodhā anuppādanirodhā. Saṅkhāranirodhoti saṅkhārānaṃ anuppādanirodho hoti, evaṃ niruddhānaṃ pana saṅkhārānaṃ nirodhā viññāṇanirodho hoti, viññāṇādīnañca nirodhā nāmarūpādīni niruddhāniyeva hontīti dassetuṃ saṅkhāranirodhā viññāṇanirodhotiādiṃ vatvā evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho [Pg.209] hotīti vuttaṃ. Tattha kevalassāti sakalassa, suddhassa vā, sattavirahitassāti attho. Dukkhakkhandhassāti dukkharāsissa. Nirodho hotīti anuppādo hoti.

404. “මෙය ඇති කල්හි මෙය වෙයි” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ අවිද්‍යාව ආදී මෙම ප්‍රත්‍යය ඇති කල්හි සංස්කාර ආදී මෙම ඵලය ඇති වන බවයි. “මෙය උපදින කල්හි මෙය උපදියි” යන්නෙන් අදහස් වන්නේ අවිද්‍යාව ආදී මෙම ප්‍රත්‍යයේ ඉපදීම නිසා සංස්කාර ආදී මෙම ඵලය උපදින බවයි. එබැවින් “යම් මේ අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍ය කොට සංස්කාරයෝ වෙති... දුක් රැස හටගනියි” යැයි වදාළ සේක. මෙසේ වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) පෙන්වා, දැන් විවෘත්තය (නිවන) පෙන්වනු පිණිස, “අවිද්‍යාවම ඉතිරි නොමැතිව නිරුද්ධ වීමෙන්” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “අවිද්‍යාවම” යනු අවිද්‍යාවම පමණක් යන්නයි. “ඉතිරි නොමැතිව විරාග නිරෝධයෙන්” යනු විරාගය යැයි කියනු ලබන මාර්ගය මගින් සම්පූර්ණයෙන් නිරුද්ධ වීමෙන් හෙවත් නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීමෙනි. “සංස්කාර නිරෝධය” යනු සංස්කාරයන්ගේ නැවත නූපදනා ලෙස නිරුද්ධ වීමයි. මෙසේ නිරුද්ධ වූ සංස්කාරයන් නිරුද්ධ වීමෙන් විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වෙයි. විඤ්ඤාණය ආදිය නිරුද්ධ වීමෙන් නාමරූප ආදිය ද නිරුද්ධ වන බව පෙන්වනු පිණිස, “සංස්කාර නිරෝධයෙන් විඤ්ඤාණ නිරෝධය වෙයි” යනාදිය පවසා, “මෙසේ මේ මුළුමහත් දුක් රැසෙහි නිරෝධය වෙයි” යැයි වදාළ සේක. එහි “මුළුමහත්” (කේවලස්ස) යනු සකල වූ හෙවත් මිශ්‍ර නොවූ, සත්ත්ව පුද්ගල භාවයෙන් තොර වූ යන අර්ථයයි. “දුක් රැසෙහි” යනු දුක් සමූහයෙහි යන්නයි. “නිරෝධය වෙයි” යනු නූපදනා බවයි.

---

406. Imasmiṃ asatītiādi vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ.

406. “මෙය නැති කල්හි” යනාදිය කලින් පවසන ලද ක්‍රමයට විරුද්ධ ක්‍රමයෙන් තේරුම් ගත යුතුය.

---

407. Evaṃ vaṭṭavivaṭṭaṃ kathetvā idāni imaṃ dvādasaṅgapaccayavaṭṭaṃ saha vipassanāya maggena jānantassa yā paṭidhāvanā pahīyati, tassā abhāvaṃ pucchanto api nu tumhe, bhikkhavetiādimāha. Tattha evaṃ jānantāti evaṃ sahavipassanāya maggena jānantā. Evaṃ passantāti tasseva vevacanaṃ. Pubbantanti purimakoṭṭhāsaṃ, atītakhandhadhātuāyatanānīti attho. Paṭidhāveyyāthāti taṇhādiṭṭhivasena paṭidhāveyyātha. Sesaṃ sabbāsavasutte vitthāritameva.

407. මෙසේ වෘත්තය හා විවෘත්තය දේශනා කොට, දැන් විපස්සනා ඤාණය සහ මාර්ග ඤාණය සහිතව මෙම දොළොස් වැදෑරුම් ප්‍රත්‍ය වෘත්තය (පටිච්චසමුප්පාදය) දන්නා තැනැත්තාගේ යම් නැවත නැවත දිවීමක් ඇත්නම් එය ප්‍රහීණ වන බව පෙන්වීමට, එහි අභාවය විමසමින් “මහණෙනි, තොප මෙසේ දන්නාහු...” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “මෙසේ දන්නාහු” යනු විපස්සනා සහිත මාර්ග ඤාණයෙන් දන්නාහු යන්නයි. “මෙසේ දක්නාහු” යනු එම පදයටම සමාන අර්ථ ඇති පදයකි. “පූර්වාන්තය” යනු පෙර කොටසයි, එනම් අතීත ස්කන්ධ, ධාතු හා ආයතනයන්ය. “දිවෙන්නහුද” යනු තණ්හාව හා දිට්ඨිය හේතුවෙන් නැවත නැවත දිවෙන්නහුද (සලකන්නහුද) යන්නයි. ඉතිරිය සබ්බාසව සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇති පරිදිම වේ.

---

Idāni nesaṃ tattha niccalabhāvaṃ pucchanto, api nu tumhe, bhikkhave, evaṃ jānantā evaṃ passantā evaṃ vadeyyātha, satthā no garūtiādimāha. Tattha garūti bhāriko akāmā anuvattitabbo. Samaṇoti buddhasamaṇo. Aññaṃ satthāraṃ uddiseyyāthāti ayaṃ satthā amhākaṃ kiccaṃ sādhetuṃ na sakkotīti api nu evaṃsaññino hutvā aññaṃ bāhirakaṃ satthāraṃ uddiseyyātha. Puthusamaṇabrāhmaṇānanti evaṃsaññino hutvā puthūnaṃ titthiyasamaṇānaṃ ceva brāhmaṇānañca. Vatakotūhalamaṅgalānīti vatasamādānāni ca diṭṭhikutūhalāni ca diṭṭhasutamutamaṅgalāni ca. Tāni sārato paccāgaccheyyāthāti etāni sāranti evaṃsaññino hutvā paṭiāgaccheyyātha. Evaṃ nissaṭṭhāni ca puna gaṇheyyāthāti attho. Sāmaṃ ñātanti sayaṃ ñāṇena ñātaṃ. Sāmaṃ diṭṭhanti sayaṃ paññācakkhunā diṭṭhaṃ. Sāmaṃ viditanti sayaṃ vibhāvitaṃ pākaṭaṃ kataṃ. Upanītā kho me tumheti mayā, bhikkhave, tumhe iminā sandiṭṭhikādisabhāvena dhammena nibbānaṃ upanītā, pāpitāti attho. Sandiṭṭhikotiādīnamattho visuddhimagge vitthārito. Idametaṃ paṭicca vuttanti etaṃ vacanamidaṃ tumhehi sāmaṃ ñātādibhāvaṃ paṭicca vuttaṃ.

දැන් ඔවුන්ගේ එම අවබෝධයෙහි නොසැලෙන බව විමසමින්, “මහණෙනි, තොප මෙසේ දන්නාහු, මෙසේ දක්නාහු, ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ අපට ගරු වෙති’ යි මෙසේ පවසන්නහු ද?” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “ගරු” යනු බරපතල වූ, අකමැත්තෙන් වුව ද අනුගමනය කළ යුතු වූ යන්නයි. “සමණ” යනු බුදු සමණාණන් වහන්සේය. “අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු උදෙසන්නහුද” යනු “මෙම ශාස්තෘන් වහන්සේ අපගේ මහණ කිස නිම කිරීමට අසමත් වෙති” යි මෙසේ සිතා ශාසනයෙන් බැහැර වූ අන්‍ය මිථ්‍යා දෘෂ්ටික ශාස්තෘවරයෙකු සොයා යන්නහුද යන්නයි. “බොහෝ මහණ බමුණන්ගේ” යනු බොහෝ තීර්ථක ශ්‍රමණයන්ගේ හා බ්‍රාහ්මණයන්ගේ යන්නයි. “වත කොතූහල මංගල්‍යයන්” යනු සමාදන් වන ව්‍රතයන්, දිට්ඨි කෝලාහලයන් සහ දුටු-ඇසූ-මුතු මංගල්‍යයන්ය. “ඒවා සාරය වශයෙන් පිළිගන්නහුද” යනු ඒවා උතුම් යැයි සලකා නැවත ඒවා අනුගමනය කරන්නහුද යන්නයි. මෙසේ අත්හැර දැමූ වත කොතූහල ආදිය නැවත පිළිගන්නහුද යන අර්ථයයි. “තමාම දන්නා ලදී” යනු තමාගේම ඤාණයෙන් දැනගන්නා ලදී. “තමාම දක්නා ලදී” යනු තමාගේම ප්‍රඥා චක්ෂුසින් දක්නා ලදී. “තමාම අවබෝධ කරන ලදී” යනු තමා විසින්ම ප්‍රකට කරන ලදී. “මා විසින් තොප පමුණුවන ලදී” යනු “මහණෙනි, මා විසින් තොප සන්දිට්ඨික ආදී ස්වභාවයන් ඇති මෙම ධර්මය මගින් නිවනට පමුණුවන ලදී” යන අර්ථයයි. සන්දිට්ඨික ආදී පදවල අර්ථ විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. “මෙය මෙසේ පටිච්ච (ප්‍රත්‍යය කොට) වදාරන ලදී” යනු තොප විසින් තමාම දන්නා ලද බව ආදිය ප්‍රත්‍ය කොට (නිසා) මෙම වචනය වදාරන ලදී යන්නයි.

---

408. Tiṇṇaṃ kho pana, bhikkhaveti kasmā ārabhi? Nanu heṭṭhā vaṭṭavivaṭṭavasena desanā matthakaṃ pāpitāti? Āma pāpitā. Ayaṃ pana pāṭiekko anusandhi[Pg.210], ‘‘ayañhi lokasannivāso paṭisandhisammūḷho, tassa sammohaṭṭhānaṃ viddhaṃsetvā pākaṭaṃ karissāmī’’ti imaṃ desanaṃ ārabhi. Apica vaṭṭamūlaṃ avijjā, vivaṭṭamūlaṃ buddhuppādo, iti vaṭṭamūlaṃ avijjaṃ vivaṭṭamūlañca buddhuppādaṃ dassetvāpi, ‘‘puna ekavāraṃ vaṭṭavivaṭṭavasena desanaṃ matthakaṃ pāpessāmī’’ti imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha sannipātāti samodhānena piṇḍabhāvena. Gabbhassāti gabbhe nibbattanakasattassa. Avakkanti hotīti nibbatti hoti. Katthaci hi gabbhoti mātukucchi vutto. Yathāha –

408. “මහණෙනි, කරුණු තුනක් එක්වීමෙන්” යනාදි දේශනාව කුමක් සඳහා ආරම්භ කළේ ද? කලින් වෘත්ත හා විවෘත්ත වශයෙන් දේශනාව අවසානයට පමුණුවන ලදී නේද? එසේය, පමුණුවන ලදී. එහෙත් මෙය වෙන් වූ අනුසන්ධියකි. සැබවින්ම මෙම ලෝක සත්ත්වයා ප්‍රතිසන්ධිය පිළිබඳව මුළාවී සිටියි. ඔහුගේ එම මුළාව දුරු කොට එය ප්‍රකට කරමි’යි අදහස් කර මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. තවද, වෘත්තයේ මූලය අවිද්‍යාවයි, විවෘත්තයේ මූලය බුද්ධෝත්පාදයයි. මෙසේ වෘත්ත මූලය වූ අවිද්‍යාව ද විවෘත්ත මූලය වූ බුද්ධෝත්පාදය ද පෙන්වා දී, නැවත වරක් වෘත්ත විවෘත්ත වශයෙන් දේශනාව අවසානයට පමුණුවමි’යි සිතා මෙම දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි “සන්නිපාතා” යනු එක්වීමෙන් හෙවත් සමූහයක් ලෙස එක්රැස් වීමෙනි. “ගර්භයට” (ගබ්භස්ස) යනු මව් කුසෙහි උපදින සත්ත්වයාටයි. “බැසගැනීම වෙයි” (අවක්කන්ති හෝති) යනු ඉපදීම වෙයි යන්නයි. සමහර තැන්වල මව් කුස “ගර්භය” (ගබ්භ) ලෙස හඳුන්වයි. එය මෙසේ වදාළ සේක -

---

‘‘Yamekarattiṃ paṭhamaṃ, gabbhe vasati māṇavo;

Abbhuṭṭhitova so yāti, sa gacchaṃ na nivattatī’’ti. (jā. 1.15.363);

“මොනවා (සත්ත්වයා) යම් එක් රාත්‍රියක පළමුව මව් කුසෙහි වසයි ද, ඔහු එතැන් පටන් මරණය කරා යයි, යන ඔහු නැවත හැරී නොඑයි.”

---

Katthaci gabbhe nibbattanasatto. Yathāha – ‘‘yathā kho, panānanda, aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṃ kucchinā pariharitvā vijāyantī’’ti (ma. ni. 3.205). Idha satto adhippeto, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘gabbhassa avakkanti hotī’’ti.

සමහර තැන්වල මව් කුස උපදින සත්ත්වයා “ගර්භය” (ගබ්භ) ලෙස හඳුන්වයි. “ආනන්දය, යම්සේ අන්‍ය ස්ත්‍රියක් නව මසක් හෝ දස මසක් කුසින් ගැබ (සත්ත්වයා) දරා ප්‍රසූත කරයිද” යැයි වදාළ පරිදිය. මෙහිදී සත්ත්වයා අදහස් කරන ලදී. එය අරභයා “ගර්භයාගේ බැසගැනීම වෙයි” යැයි පවසන ලදී.

---

Idhāti imasmiṃ sattaloke. Mātā ca utunī hotīti idaṃ utusamayaṃ sandhāya vuttaṃ. Mātugāmassa kira yasmiṃ okāse dārako nibbattati, tattha mahatī lohitapīḷakā saṇṭhahitvā bhijjitvā paggharati, vatthu suddhaṃ hoti, suddhe vatthumhi mātāpitūsu ekavāraṃ sannipatitesu yāva satta divasāni khettameva hoti. Tasmiṃ samaye hatthaggāhaveṇiggāhādinā aṅgaparāmasanenapi dārako nibbattatiyeva. Gandhabboti tatrūpagasatto. Paccupaṭṭhito hotīti na mātāpitūnaṃ sannipātaṃ olokayamāno samīpe ṭhito paccupaṭṭhito nāma hoti. Kammayantayantito pana eko satto tasmiṃ okāse nibbattanako hotīti ayamettha adhippāyo. Saṃsayenāti ‘‘arogo nu kho bhavissāmi ahaṃ vā, putto vā me’’ti evaṃ mahantena jīvitasaṃsayena. Lohitañhetaṃ, bhikkhaveti tadā kira mātulohitaṃ taṃ ṭhānaṃ sampattaṃ puttasinehena paṇḍaraṃ hoti. Tasmā evamāha. Vaṅkakanti gāmadārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷā. Mokkhacikanti samparivattakakīḷā, ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷananti vuttaṃ hoti. Ciṅgulakaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ[Pg.211]. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷikā, tāya vālikādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukampi khuddakadhanumeva.

"Idhā" යන්නෙන් මෙම සත්ව ලෝකය අදහස් වේ. "Mātā ca utunī hotī" යන වචනය ඍතු සමය (ආර්තව සමය) පිළිබඳව පවසන ලද්දකි. ස්ත්‍රියකගේ දරුවෙකු පිළිසිඳ ගන්නා ස්ථානයෙහි (ගර්භාෂයෙහි) විශාල රුධිර ගෙඩියක් හටගෙන, එය බිඳී වැගිරෙන විට ගර්භාෂය පිරිසිදු වේ. එසේ පිරිසිදු වූ ගර්භාෂය ඇති කල්හි මවුපියන් එක් වූ විට, දින හතක් යනතුරු එය දරුවෙකු පිළිසිඳ ගැනීමට සුදුසුම කාලය (කේෂ්ත්‍රය) වේ. එම කාලය තුළ අතින් අල්ලා ගැනීම හෝ කෙස් වැටියෙන් අල්ලා ගැනීම ආදී ශරීර ස්පර්ශයකින් පවා දරුවෙකු උපත ලැබිය හැකිය. "Gandhabbo" යනු එහි (මවු කුසට) එළඹෙන සත්වයාය. "Paccupaṭṭhito hotī" යන්නෙන් මවුපියන්ගේ එක්වීම දෙස බලාගෙන අසල සිටගෙන සිටීමක් අදහස් නොවේ. කර්ම නමැති යන්ත්‍රය මගින් මෙහෙයවනු ලබන, එම ස්ථානයෙහි උපත ලැබීමට සුදුසු එක්තරා සත්වයෙකු එහි සිටීම මෙහි අදහසයි. "Saṃsayenā" යනු "මම හෝ මාගේ පුත්‍රයා නිරෝගී වේවා" යනුවෙන් ජීවිතය පිළිබඳව පවතින මහත් සැකයෙනි. "Lohitañhetaṃ bhikkhave" යනු එකල දරුවා කෙරෙහි පවතින සෙනෙහස නිසා මවගේ රුධිරය දරුවා කිරි උරා බොන ස්ථානයට පැමිණි විට සුදු පැහැයට හැරෙන බවයි. ඒ නිසා මෙසේ වදාළ සේක. "Vaṅkaka" යනු ගම්බද දරුවන් සෙල්ලම් කරන කුඩා නගුලයි. "Ghaṭikā" යනු දිගු ලීයකින් කෙටි ලීයකට තලා කරන ක්‍රීඩාවයි (ගුඩු කෙළිය). "Mokkhacika" යනු අහසේදී හෝ පොළොවේදී ලීයක් අල්ලාගෙන හෝ හිස බිම තබාගෙන උඩ යට මාරු වෙමින් කරන ක්‍රීඩාවයි. "Ciṅgulaka" යනු තල් කොළ ආදියෙන් සාදන ලද, සුළඟින් කැරකෙන සෙල්ලම් පින්තාලියයි. "Pattāḷhaka" යනු කොළවලින් සාදන ලද මිනුම් භාජනයකි, එයින් වැලි ආදිය මැන දරුවන් ක්‍රීඩා කරති. "Rathaka" යනු කුඩා රථයකි. "Dhanuka" යනු කුඩා දුන්නකි.

---

409. Sārajjatīti rāgaṃ uppādeti. Byāpajjatīti byāpādaṃ uppādeti. Anupaṭṭhitakāyasatīti kāye sati kāyasati, taṃ anupaṭṭhapetvāti attho. Parittacetasoti akusalacitto. Yatthassa te pāpakāti yassaṃ phalasamāpattiyaṃ ete nirujjhanti, taṃ na jānāti nādhigacchatīti attho. Anurodhavirodhanti rāgañceva dosañca. Abhinandatīti taṇhāvasena abhinandati, taṇhāvaseneva aho sukhantiādīni vadanto abhivadati. Ajjhosāya tiṭṭhatīti taṇhāajjhosānagahaṇena gilitvā pariniṭṭhapetvā gaṇhāti. Sukhaṃ vā adukkhamasukhaṃ vā abhinandatu, dukkhaṃ kathaṃ abhinandatīti? ‘‘Ahaṃ dukkhito mama dukkha’’nti gaṇhanto abhinandati nāma. Uppajjati nandīti taṇhā uppajjati. Tadupādānanti sāva taṇhā gahaṇaṭṭhena upādānaṃ nāma. Tassa upādānapaccayā bhavo…pe… samudayo hotīti, idañhi bhagavatā puna ekavāraṃ dvisandhi tisaṅkhepaṃ paccayākāravaṭṭaṃ dassitaṃ.

409. "Sārajjatī" යනු රාගය උපදවයි. "Byāpajjatī" යනු ව්‍යාපාදය (තරහව) උපදවයි. "Anupaṭṭhitakāyassatī" යනු ශරීරයේ පිළිකුල් සහගත බව පිළිබඳ සිහිය පිහිටුවා නොගැනීමයි. "Parittacetaso" යනු අකුසල් සිතයි. "Yatthassate pāpakā" යනු යම් ඵල සමපත්ති අවස්ථාවකදී මෙම අකුසල ධර්මයන් නිරුද්ධ වේද, එය නොදැනීම හෝ අවබෝධ නොකර ගැනීමයි. "Anurodhavirodha" යනු රාගය සහ ද්වේෂයයි. "Abhinandatī" යනු තණ්හාවෙන් යුතුව සතුටු වීමයි. "Ajjhosāyatiṭṭhatī" යනු තණ්හාවෙන් ගිලගෙන එය තදින් අල්ලා ගැනීමයි. සැප වේදනාව හෝ උපේක්ෂා වේදනාව අභිනන්දනය කිරීම පැහැදිලි වුවද, දුක අභිනන්දනය කරන්නේ කෙසේද? "මම දුකට පත්ව සිටිමි, මෙය මාගේ දුකයි" යනුවෙන් අල්ලා ගැනීම (උපාදානය) අභිනන්දනය නම් වේ. "Uppajjatinandī" යනු තණ්හාව උපදින බවයි. "Tadupādānanti" යනු එම තණ්හාවම අල්ලා ගැනීමේ අර්ථයෙන් උපාදානය නම් වන බවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් නැවත වරක් ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාද වෘත්තය මෙහි පෙන්වා දෙන ලදී.

---

410-4. Idāni vivaṭṭaṃ dassetuṃ idha, bhikkhave, tathāgato loke uppajjatītiādimāha. Tattha appamāṇacetasoti appamāṇaṃ lokuttaraṃ ceto assāti appamāṇacetaso, maggacittasamaṅgīti attho. Imaṃ kho me tumhe, bhikkhave, saṃkhittena taṇhāsaṅkhayavimuttiṃ dhārethāti, bhikkhave, imaṃ saṃkhittena desitaṃ mayhaṃ, taṇhāsaṅkhayavimuttidesanaṃ tumhe niccakālaṃ dhāreyyātha mā pamajjeyyātha. Desanā hi ettha vimuttipaṭilābhahetuto vimuttīti vuttā. Mahātaṇhājālataṇhāsaṅghāṭapaṭimukkanti taṇhāva saṃsibbitaṭṭhena mahātaṇhājālaṃ, saṅghaṭitaṭṭhena saṅghāṭanti vuccati; iti imasmiṃ mahātaṇhājāle taṇhāsaṅghāṭe ca imaṃ sātiṃ bhikkhuṃ kevaṭṭaputtaṃ paṭimukkaṃ dhāretha. Anupaviṭṭho antogadhoti naṃ dhārethāti attho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

410-4. දැන් සංසාර වෘත්තයෙන් මිදීම (විවට්ටය) පෙන්වීමට "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ ලොව පහළ වෙති" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "Appamāṇacetaso" යනු අප්‍රමාණ වූ ලෝකෝත්තර සිතක් ඇති මාර්ග චිත්තයෙන් යුක්ත පුද්ගලයාය. "තණ්හාව ක්ෂය කිරීමෙන් ලැබෙන විමුක්තිය" පිළිබඳව නිරතුරුව සිහි තබා ගන්නා ලෙසත්, ප්‍රමාද නොවන ලෙසත් භික්ෂූන්ට වදාළ සේක. මෙහි දේශනාව විමුක්තිය ලැබීමට හේතු වන බැවින් එය "විමුක්තිය" ලෙස හඳුන්වන ලදී. තණ්හාව එහි බැඳී පවතින ස්වභාවය නිසා 'දැලක්' ලෙසද, තදින් වෙළෙන ස්වභාවය නිසා 'සංගාටයක්' ලෙසද හැඳින්වේ. ධීවර පුත්‍ර සāti භික්ෂුව මෙම තණ්හා නමැති දැලෙහි බැඳී සිටින බව මෙහි අදහසයි. ඉතිරි කොටස්වල අර්ථය පැහැදිලිය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

---

Mahātaṇhāsaṅkhayasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහා තණ්හාසංඛය සූත්‍රයේ වර්ණනාව නිම විය.

---

9. Mahāassapurasuttavaṇṇanā

9. මහා අස්සපුර සූත්‍ර වර්ණනාව

---

415. Evaṃ [Pg.212] me sutanti mahāassapurasuttaṃ. Tattha aṅgesūti aṅgā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena ‘‘aṅgā’’ti vuccati, tasmiṃ aṅgesu janapade. Assapuraṃ nāma aṅgānaṃ nigamoti assapuranti nagaranāmena laddhavohāro aṅgānaṃ janapadassa eko nigamo, taṃ gocaragāmaṃ katvā viharatīti attho. Bhagavā etadavocāti etaṃ ‘‘samaṇā samaṇāti vo, bhikkhave, jano sañjānātī’’tiādivacanamavoca.

415. "Evaṃ me sutaṃ" යනාදිය මහා අස්සපුර සූත්‍රයයි. එහි "Aṅgesu" යනු අංග ජනපදවාසී කුමාරවරුන්ය. ඔවුන් වාසය කළ එක් ජනපදයක් ද "අංග" නමින් හැඳින්වේ. "Assapuraṃ nāma aṅgānaṃ nigamo" යනු අංග ජනපදයට අයත් අස්සපුර නම් වූ නියම්ගමයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය ඇසුරු කරමින් වැඩසිටි සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, ජනයා ඔබලා ශ්‍රමණයන් ලෙස හඳුනා ගනිති" යනාදී වචන වදාළ සේක.

---

Kasmā pana evaṃ avocāti. Tasmiṃ kira nigame manussā saddhā pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, tadahupabbajitasāmaṇerampi vassasatikattherasadisaṃ katvā pasaṃsanti; pubbaṇhasamayaṃ bhikkhusaṅghaṃ piṇḍāya pavisantaṃ disvā bījanaṅgalādīni gahetvā khettaṃ gacchantāpi, pharasuādīni gahetvā araññaṃ pavisantāpi tāni upakaraṇāni nikkhipitvā bhikkhusaṅghassa nisīdanaṭṭhānaṃ āsanasālaṃ vā maṇḍapaṃ vā rukkhamūlaṃ vā sammajjitvā āsanāni paññapetvā arajapānīyaṃ paccupaṭṭhāpetvā bhikkhusaṅghaṃ nisīdāpetvā yāgukhajjakādīni datvā katabhattakiccaṃ bhikkhusaṅghaṃ uyyojetvā tato tāni upakaraṇāni ādāya khettaṃ vā araññaṃ vā gantvā attano kammāni karonti, kammantaṭṭhānepi nesaṃ aññā kathā nāma natthi. Cattāro maggaṭṭhā cattāro phalaṭṭhāti aṭṭha puggalā ariyasaṅgho nāma; te ‘‘evarūpena sīlena, evarūpena ācārena, evarūpāya paṭipattiyā samannāgatā lajjino pesalā uḷāraguṇā’’ti bhikkhusaṅghasseva vaṇṇaṃ kathenti. Kammantaṭṭhānato āgantvā bhuttasāyamāsā gharadvāre nisinnāpi, sayanigharaṃ pavisitvā nisinnāpi bhikkhusaṅghasseva vaṇṇaṃ kathenti. Bhagavā tesaṃ manussānaṃ nipaccakāraṃ disvā bhikkhusaṅghaṃ piṇḍapātāpacāyane niyojetvā etadavoca.

උන්වහන්සේ එසේ වදාළේ කුමන හේතුවක් නිසාද? එම නියම්ගමෙහි මිනිසුන් තෙරුවන් කෙරෙහි මහත් ශ්‍රද්ධාවෙන් හා පැහැදීමෙන් යුක්තය. ඔවුන් එදිනම පැවිදි වූ සාමණේරයන් වහන්සේ නමකට වුවද වසර සියයක් පැරණි මහ තෙරුන් වහන්සේ නමකට මෙන් ගෞරව කරති. පෙරවරු කාලයේ පිඬුසිඟා වැඩම කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක, කුඹුරට හෝ වනාන්තරයට යමින් සිටි මිනිසුන් පවා තම ආයුධ පසෙක තබා, භික්ෂූන්ට වැඩසිටීමට ස්ථාන පිළියෙළ කර, පැන් සහ දන් පිළිගන්වා ආවතේව කරති. ඔවුන්ගේ කතාබහ සැමවිටම සංඝ රත්නය කෙරෙහි පවතින ගුණ වර්ණනාවන්ගෙන් යුක්තය. ඔවුන් නිවෙස්වල සිටින විට ද භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ගුණම පවසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම මිනිසුන්ගේ අතිශය ගෞරවණීය හැසිරීම දැක, භික්ෂූන් වහන්සේලා දානයට හා ගෞරවයට සුදුසු වන පරිදි පිළිවෙත් පිරීමේ යෙදවීමට මෙම සූත්‍රය වදාළ සේක.

---

Ye dhammā samaṇakaraṇā ca brāhmaṇakaraṇā cāti ye dhammā samādāya paripūritā samitapāpasamaṇañca bāhitapāpabrāhmaṇañca karontīti attho. ‘‘Tīṇimāni, bhikkhave, samaṇassa samaṇiyāni samaṇakaraṇīyāni[Pg.213]. Katamāni tīṇi? Adhisīlasikkhāsamādānaṃ, adhicittasikkhāsamādānaṃ, adhipaññāsikkhāsamādāna’’nti (a. ni. 3.82) ettha pana samaṇena kattabbadhammā vuttā. Tepi ca samaṇakaraṇā hontiyeva. Idha pana hirottappādivasena desanā vitthāritā. Evaṃ no ayaṃ amhākanti ettha noti nipātamattaṃ. Evaṃ ayaṃ amhākanti attho. Mahapphalā mahānisaṃsāti ubhayampi atthato ekameva. Avañjhāti amoghā. Saphalāti ayaṃ tasseva attho. Yassā hi phalaṃ natthi, sā vañjhā nāma hoti. Saudrayāti savaḍḍhi, idaṃ saphalatāya vevacanaṃ. Evañhi vo, bhikkhave, sikkhitabbanti, bhikkhave, evaṃ tumhehi sikkhitabbaṃ. Iti bhagavā iminā ettakena ṭhānena hirottappādīnaṃ dhammānaṃ vaṇṇaṃ kathesi. Kasmā? Vacanapathapacchindanatthaṃ. Sace hi koci acirapabbajito bālabhikkhu evaṃ vadeyya – ‘‘bhagavā hirottappādidhamme samādāya vattathāti vadati, ko nu kho tesaṃ samādāya vattane ānisaṃso’’ti? Tassa vacanapathapacchindanatthaṃ. Ayañca ānisaṃso, ime hi dhammā samādāya paripūritā samitapāpasamaṇaṃ nāma bāhitapāpabrāhmaṇaṃ nāma karonti, catupaccayalābhaṃ uppādenti, paccayadāyakānaṃ mahapphalataṃ sampādenti, pabbajjaṃ avañjhaṃ saphalaṃ saudrayaṃ karontīti vaṇṇaṃ abhāsi. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana vaṇṇakathā satipaṭṭhāne (dī. ni. aṭṭha. 2.373; ma. ni. aṭṭha. 2.373) vuttanayeneva veditabbā.

යම් ධර්ම කෙනෙක් ශ්‍රමණ බව හා බ්‍රාහ්මණ බව ඇති කරන්නේද යන එහි අර්ථය නම්, යම් ධර්ම කෙනෙකු සමාදන් වී සම්පූර්ණ කළ කල්හි, සංසිඳුණු පාපයන් ඇති හෙයින් ශ්‍රමණ බවද, බැහැර කළ පාපයන් ඇති හෙයින් බ්‍රාහ්මණ බවද ඇති කරන්නේද ඒ ධර්මයන්ය. 'මහණෙනි, ශ්‍රමණයෙකු විසින් කළ යුතු වූ ශ්‍රමණ බව ඇති කරන ධර්ම තුනකි. ඒ කවර තුනක්ද? අධිසීල ශික්ෂා සමාදානය, අධිචිත්ත ශික්ෂා සමාදානය සහ අධිප්‍රඥා ශික්ෂා සමාදානයයි' (අං.නි. 3.82) යන මෙහි ශ්‍රමණයා විසින් කළ යුතු ධර්මයන් දක්වා ඇත. ඒවාද ශ්‍රමණ බව ඇති කරන ධර්මයෝම වෙති. එහෙත් මෙහි (මහා අස්සපුර සූත්‍රයේදී) හිරි-ඔත්තප්ප ආදී වශයෙන් දේශනාව විස්තර කරන ලදී. 'ඒ අපට මෙසේ වන්නේය' යන මෙහි 'නෝ' යනු නිපාත මාත්‍රයකි. 'අපට මෙසේ වන්නේය' යනු අර්ථයයි. 'මහත් ඵල මහානිසංස' යන පද දෙකම අර්ථයෙන් එකක්ම වේ. 'අවඤ්ඤා' යනු නිෂ්ඵල නොවන බවයි. 'සඵලා' යනු එහිම අර්ථයයි. යම් ධර්මයකට ඵලයක් නැද්ද එය 'වඤ්ඤා' (වඳ) නම් වේ. 'සඋද්‍රයා' යනු දියුණුව සහිත බවයි; මෙය 'සඵලා' යන්නටම වේවචනයකි. 'මහණෙනි, නුඹලා විසින් මෙසේ හික්මිය යුතුය' යන්නෙන්, මහණෙනි, තොප විසින් මෙලෙස පිළිපැදිය යුතු බව කියැවේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ සා පමනකින් හිරි-ඔත්තප්ප ආදී ධර්මයන්ගේ ගුණ වදාළේ ඇයිද යත්, වචන පථය (ප්‍රශ්නය) සිඳලීම සඳහාය. ඉදින් පැවිදි වී නොබෝ කලක් ඇති කිසියම් අඥාන භික්ෂුවක් මෙසේ පවසන්නේ නම්: 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හිරි-ඔත්තප්ප ආදී ධර්ම සමාදන්ව හැසිරෙන්නැයි වදාරති, ඒවා සමාදන්ව හැසිරීමේ ඇති ආනිසංසය කිමෙක්ද?' කියායි. ඔහුගේ ඒ වචන මාර්ගය (ප්‍රශ්නය) සිඳලීම පිණිස මෙය වදාරන ලදී. මෙය ආනිසංසයයි: එනම්, මේ ධර්මයන් සමාදන් වී සම්පූර්ණ කළ කල්හි කෙලෙස් සංසිඳුණු බැවින් 'ශ්‍රමණ' යන නාමයද, පාපයන් බැහැර කළ බැවින් 'බ්‍රාහ්මණ' යන නාමයද ලබා දෙයි, සිව්පසය ලැබීමට හේතු වෙයි, පසය දායකයන්ට මහත් ඵල ලබා දෙයි, පැවිද්ද නිෂ්ඵල නොවන, සඵල වූ, දියුණුව සහිත එකක් බවට පත් කරයි යනුවෙන් ගුණ වදාළ සේක. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වර්ණනාව සතිපට්ඨාන සූත්‍ර අටුවාවෙහි වදාළ පරිදිම දත යුතුය.

---

416. Hirottappenāti ‘‘yaṃ hirīyati hirīyitabbena, ottappati ottappitabbenā’’ti (dha. sa. 1331) evaṃ vitthāritāya hiriyā ceva ottappena ca. Apicettha ajjhattasamuṭṭhānā hirī, bahiddhāsamuṭṭhānaṃ ottappaṃ. Attādhipateyyā hirī, lokādhipateyyaṃ ottappaṃ. Lajjāsabhāvasaṇṭhitā hirī, bhayasabhāvasaṇṭhitaṃ ottappaṃ, vitthārakathā panettha sabbākārena visuddhimagge vuttā. Apica ime dve dhammā lokaṃ pālanato lokapāladhammā nāmāti kathitā. Yathāha – ‘‘dveme, bhikkhave, sukkā dhammā lokaṃ pālenti. Katame dve? Hirī ca ottappañca. Ime kho, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ pālenti. Ime ca kho, bhikkhave, dve sukkā dhammā lokaṃ na pāleyyuṃ, nayidha paññāyetha, ‘mātā’ti vā, ‘mātucchā’ti vā, ‘mātulānī’ti vā, ‘ācariyabhariyā’ti vā, ‘garūnaṃ dārā’ti vā, sambhedaṃ [Pg.214] loko agamissa, yathā ajeḷakā kukkuṭasūkarā soṇasiṅgālā’’ti (a. ni. 2.9). Imeyeva jātake ‘‘devadhammā’’ti kathitā. Yathāha –

416. හිරි-ඔත්තප්පයෙන් යනු, 'යමකින් ලැජ්ජා විය යුතු දෙයට ලැජ්ජා වෙයිද, බිය විය යුතු දෙයට බිය වෙයිද' යනුවෙන් මෙසේ විස්තර කරන ලද හිරියෙන් හා ඔත්තප්පයෙන් යන අර්ථයයි. තවද මෙහි හිරිය තමා තුළින්ම (අධ්‍යාත්මිකව) හටගන්නා අතර, ඔත්තප්පය බාහිර කරුණු නිසා හටගනී. හිරිය ආත්මාධිපතෙය්‍ය (තමා මූලික කරගත්) වන අතර, ඔත්තප්පය ලෝකාධිපතෙය්‍ය (ලෝකය මූලික කරගත්) වේ. හිරිය ලැජ්ජා සහගත ස්වභාවයෙහි පිහිටා ඇති අතර, ඔත්තප්පය බිය සහගත ස්වභාවයෙහි පිහිටා ඇත. මෙහි විස්තරාත්මක කථාව සර්වාකාරයෙන් විශුද්ධිමාර්ගයෙහි වදාරන ලදී. තවද මේ ධර්ම දෙක ලෝකය රකින බැවින් 'ලෝකපාල ධර්ම' යැයි කියනු ලැබේ. එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'මහණෙනි, ලෝකය රකින්නා වූ මේ ශුක්ල ධර්ම දෙකක් වෙති. ඒ කවර දෙකක්ද? හිරිය සහ ඔත්තප්පයයි. මහණෙනි, මේ ශුක්ල ධර්ම දෙක ලෝකය රකිති. මහණෙනි, ඉදින් මේ ශුක්ල ධර්ම දෙක ලෝකය නොරකින්නේ නම්, මෙහි මවය කියා හෝ, සුළු මව/මහ මව කියා හෝ, නැන්දා කියා හෝ, ගුරු භාර්යාව කියා හෝ, ගුරු උතුමන්ගේ භාර්යාවන් කියා හෝ වෙනසක් පැන නොනගින්නේය. එළුවන්, බැටළුවන්, කුකුළන්, ඌරන් සහ සිවලුන් මෙන් ලෝකය එකට මිශ්‍ර වනු ඇත.' (අං.නි. 2.9). ජාතක පාලියෙහි මේ ධර්මයන්ම 'දේව ධර්ම' යනුවෙන් හඳුන්වා ඇත. ඒ මෙසේ වදාළහ:

---

‘‘Hiriottappasampannā, sukkadhammasamāhitā;

Santo sappurisā loke, devadhammāti vuccare’’ti. (jā. 1.1.6);

'හිරි ඔත්තප්පයෙන් සම්පන්න වූ, ශුක්ල ධර්මයන්ගෙන් පිරිපුන්, ලෝකයෙහි ශාන්ත වූ ඒ සත්පුරුෂයෝ දේව ධර්මයන්ගෙන් යුක්තයැයි කියනු ලැබෙති.'

---

Mahācundattherassa pana kilesasallekhanapaṭipadāti katvā dassitā. Yathāha – ‘‘pare ahirikā bhavissanti, mayamettha hirimanā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo. Pare anottāpī bhavissanti, mayamettha ottāpī bhavissāmāti sallekho karaṇīyo’’ti (ma. ni. 1.83). Imeva mahākassapattherassa ovādūpasampadāti katvā dassitā. Vuttañhetaṃ – ‘‘tasmā tiha te, kassapa, evaṃ sikkhitabbaṃ, tibbaṃ me hirottappaṃ paccupaṭṭhitaṃ bhavissati theresu navesu majjhimesūti. Evañhi te, kassapa, sikkhitabba’’nti (saṃ. ni. 2.154). Idha panete samaṇadhammā nāmāti dassitā.

මහා චුන්ද තෙරුන් වහන්සේට නම් මෙය කෙලෙස් සිඳලන (සල්ලේඛ) පිළිවෙතක් ලෙස දක්වන ලදී. එනම්: 'අන් අය ලැජ්ජා නැත්තෝ වුවද, අපි මෙහිදී ලැජ්ජා ඇත්තෝ වන්නෙමු යැයි සල්ලේඛය (කෙලෙස් සිඳලීම) කළ යුතුය. අන් අය බිය නැත්තෝ වුවද, අපි මෙහිදී බිය ඇත්තෝ වන්නෙමු යැයි සල්ලේඛය කළ යුතුය' (ම.නි. 1.83) යනුවෙනි. මේවාම මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේට ඕවාදූපසම්පදාව ලෙස දක්වන ලදී. එනම්: 'කාශ්‍යපය, එබැවින් ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය: තෙර, නව, මධ්‍යම භික්ෂූන් කෙරෙහි මගේ හිරි-ඔත්තප්පය දැඩිව පිහිටා තිබෙන්නේය. කාශ්‍යපය, ඔබ මෙසේ හික්මිය යුතුය' (සං.නි. 2.154). මෙහිදී නම් මේවා ශ්‍රමණ ධර්මයන් ලෙස දක්වා ඇත.

---

Yasmā pana ettāvatā sāmaññattho matthakaṃ patto nāma hoti, tasmā aparepi samaṇakaraṇadhamme dassetuṃ siyā kho pana, bhikkhave, tumhākantiādimāha. Tattha sāmaññatthoti saṃyuttake tāva, ‘‘katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi, idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmaññaṃ. Katamo ca, bhikkhave, sāmaññattho? Yo, bhikkhave, rāgakkhayo dosakkhayo mohakkhayo, ayaṃ vuccati, bhikkhave, sāmaññattho’’ti (saṃ. ni. 5.36) maggo ‘‘sāmañña’’nti, phalanibbānāni ‘‘sāmaññattho’’ti vuttāni. Imasmiṃ pana ṭhāne maggampi phalampi ekato katvā sāmaññattho kathitoti veditabbo. Ārocayāmīti kathemi. Paṭivedayāmīti jānāpemi.

යම් හෙයකින් මෙපමණකින්ම ශ්‍රමණ භාවයේ අර්ථය මුදුන්පත් වූවා නොවේද, එබැවින් අනෙකුත් ශ්‍රමණ බව ඇති කරන ධර්මයන් දැක්වීම සඳහා 'මහණෙනි, නුඹලාට මෙසේ විය හැකිය' යනාදිය වදාළහ. එහි 'සාමඤ්ඤත්ථ' යනු සංයුක්ත නිකායෙහි පළමුව මෙසේ දක්වා ඇත: 'මහණෙනි, ශ්‍රමණ බව (සාමඤ්ඤ) යනු කුමක්ද? මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි. එනම් සම්මා දිට්ඨිය...පෙ... සම්මා සමාධියයි. මහණෙනි, මෙය ශ්‍රමණ බව (සාමඤ්ඤ) යැයි කියනු ලැබේ. මහණෙනි, ශ්‍රමණ බවෙහි අර්ථය (සාමඤ්ඤත්ථ) යනු කුමක්ද? මහණෙනි, යම් රාගය ක්ෂය කිරීමක්, ද්වේෂය ක්ෂය කිරීමක්, මෝහය ක්ෂය කිරීමක් වේද, මෙය ශ්‍රමණ බවෙහි අර්ථය යැයි කියනු ලැබේ' (සං.නි. 5.36). මෙලෙස මාර්ගය 'සාමඤ්ඤ' ලෙසද, ඵලය හා නිවන 'සාමඤ්ඤත්ථ' ලෙසද වදාරන ලදී. එහෙත් මේ ස්ථානයේදී මාර්ගය හා ඵලය යන දෙකම එකට ගෙන 'සාමඤ්ඤත්ථ' යැයි වදාළ බව දත යුතුය. 'ආරෝචයාමි' යනු පවසමි/දේශනා කරමි යන්නයි. 'පටිවේදයාමි' යනු දැනුම් දෙමි යන්නයි.

---

417. Parisuddho no kāyasamācāroti ettha kāyasamācāro parisuddho aparisuddhoti duvidho. Yo hi bhikkhu pāṇaṃ hanati adinnaṃ ādiyati, kāmesu micchā carati, tassa kāyasamācāro aparisuddho nāma, ayaṃ pana kammapathavaseneva vārito. Yo pana pāṇinā vā leḍḍunā [Pg.215] vā daṇḍena vā satthena vā paraṃ potheti viheṭheti, tassa kāyasamācāro aparisuddho nāma, ayampi sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo hi bhikkhu pānīyaghaṭe vā pānīyaṃ pivantānaṃ, patte vā bhattaṃ bhuñjantānaṃ kākānaṃ nivāraṇavasena hatthaṃ vā daṇḍaṃ vā leḍḍuṃ vā uggirati, tassa kāyasamācāro aparisuddho. Viparīto parisuddho nāma. Uttānoti uggato pākaṭo. Vivaṭoti anāvaṭo asañchanno. Ubhayenāpi parisuddhataṃyeva dīpeti. Na ca chiddavāti sadā ekasadiso antarantare chiddarahito. Saṃvutoti kilesānaṃ dvāra pidahanena pidahito, na vajjapaṭicchādanatthāya.

417. 'අපගේ කායසමාචාරය පිරිසිදුය' යන මෙහි කායසමාචාරය පිරිසිදු හා අපිරිසිදු යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. යම් භික්ෂුවක් සතුන් මරන්නේ නම්, නුදුන් දේ ගන්නේ නම්, කාමයන්හි වරදවා හැසිරෙන්නේ නම් ඔහුගේ කායසමාචාරය අපිරිසිදු නම් වේ. මෙය කර්ම පථයන්ට අදාළව වළක්වා ඇත. යම් භික්ෂුවක් අතින් හෝ කැට කැබිලිත්තෙන් හෝ දණ්ඩෙන් හෝ ආයුධයකින් හෝ අන් අයට තළන්නේද, පීඩා කරන්නේද ඔහුගේ කායසමාචාරයද අපිරිසිදු නම් වේ. මෙය ශික්ෂා පද බැඳීමෙන් (ප්‍රාතිමෝක්ෂයෙන්) වළක්වා ඇත. මේ සූත්‍රයෙහි ඒ දෙකම නොකියා පරම සල්ලේඛය (ඉතා සියුම් කෙලෙස් සිඳලීම) ගැන වදාරන ලදී. යම් භික්ෂුවක් පැන් කළයකින් පැන් බොන හෝ පාත්‍රයකින් බත් කන කපුටන් පන්නා දැමීම සඳහා අතක් හෝ දණ්ඩක් හෝ කැටයක් ඔසවන්නේද, ඔහුගේ කායසමාචාරය අපිරිසිදුය. එයට විරුද්ධ වූයේ (එසේ නොකිරීම) පිරිසිදු කායසමාචාරය නම් වේ. 'උත්තානො' යනු මතු වූ හෙවත් ප්‍රකට වූ යන අර්ථයයි. 'විවටො' යනු විවෘත වූ, ආවරණය නොවූ හෝ සැඟවුණු බවක් නැති යන අර්ථයයි. මේ පද දෙකෙන්ම පිරිසිදු බවම ප්‍රකාශ කරයි. 'න ච ඡිද්දවා' යනු සෑම කල්හිම එක හා සමාන වූ, අතරතුර කඩ වීමක් නැති යන අර්ථයයි. 'සංවුතො' යනු කෙලෙස් එන ද්වාරයන් වසා දැමීමෙන් වැසුණු බවයි; වරද සැඟවීම පිණිස වැසීමක් මෙයින් අදහස් නොවේ.

---

418. Vacīsamācārepi yo bhikkhu musā vadati, pisuṇaṃ katheti, pharusaṃ bhāsati, samphaṃ palapati, tassa vacīsamācāro aparisuddho nāma. Ayaṃ pana kammapathavasena vārito. Yo pana gahapatikāti vā dāsāti vā pessāti vā ādīhi khuṃsento vadati, tassa vacīsamācāro aparisuddho nāma. Ayaṃ pana sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo hi bhikkhu daharena vā sāmaṇerena vā, ‘‘kacci, bhante, amhākaṃ upajjhāyaṃ passathā’’ti vutte, sambahulā, āvuso, bhikkhubhikkhuniyo ekasmiṃ padese vicadiṃsu, upajjhāyo te vikkāyikasākabhaṇḍikaṃ ukkhipitvā gato bhavissatī’’tiādinā nayena hasādhippāyopi evarūpaṃ kathaṃ katheti, tassa vacīsamācāro aparisuddho. Viparīto parisuddho nāma.

418. වචී සමාචාරයෙහි (වචනයෙන් සිදුවන හැසිරීමෙහි) යම් මහණෙක් බොරු කියයි ද, කේලාම් කියයි ද, රළු වචන කියයි ද, හිස් වචන පලප කරයි ද, ඔහුගේ ඒ වචී සමාචාරය අපරිශුද්ධ යයි කියනු ලැබේ. මෙය කර්මපථයන්ගේ වශයෙන් වාරණය කරන ලද්දකි. තවද යම් මහණෙක් "ගෘහපතියා" කියා හෝ "දාසයා" කියා හෝ "සේවකයා" කියා හෝ මෙවැනි වචනවලින් නින්දා කරමින් කථා කරයි ද, ඔහුගේ ඒ වචී සමාචාරය ද අපරිශුද්ධ ය. මෙය ශික්ෂාපද පැනවීම් මගින්ම ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. මේ මහා අස්සපුර සූත්‍රයෙහි මේ කරුණු දෙකම නොවදාරා පරම සල්ලේඛය (කෙලෙස් තුනී කිරීමේ උසස්ම පිළිවෙත) ගැන වදාරා ඇත. එනම් යම් මහණෙක්, තරුණ පැවිද්දෙකු හෝ සාමණේර නමක විසින් "ස්වාමීනි, අපගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ දුටුවෙහි ද?" කියා විමසූ කල්හි, "ඇවැත්නි, එක් ප්‍රදේශයක බොහෝ භික්ෂූන් වහන්සේලා සහ භික්ෂුණීන් වහන්සේලා විවාද කළහ. ඔබගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ විකිණීමට ඇති එළවළු මල්ලක් හිස තබාගෙන යන්නට ඇත" යනාදී වශයෙන් විහිළුවට පවා කථා කරයි ද, ඔහුගේ ඒ වචී සමාචාරය අපරිශුද්ධ ය. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ පරිශුද්ධ වචී සමාචාරය යි.

---

419. Manosamācāre yo bhikkhu abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhiko hoti, tassa manosamācāro aparisuddho nāma. Ayaṃ pana kammapathavaseneva vārito. Yo pana upanikkhittaṃ jātarūparajataṃ sādiyati, tassa manosamācāro aparisuddho nāma. Ayampi sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo pana bhikkhu kāmavitakkaṃ vā byāpādavitakkaṃ [Pg.216] vā vihiṃsāvitakkaṃ vā vitakketi, tassa manosamācāro aparisuddho. Viparīto parisuddho nāma.

419. මනෝ සමාචාරයෙහි (සිතින් සිදුවන හැසිරීමෙහි) යම් මහණෙක් දැඩි ලෝභයෙන් යුක්ත ද, ව්‍යාපාද සහිත සිත් ඇත්තේ ද, මිථ්‍යා දෘෂ්ටික ද වෙයි ද, ඔහුගේ මනෝ සමාචාරය අපරිශුද්ධ යයි කියනු ලැබේ. මෙය කර්මපථයන්ගේ වශයෙන්ම වාරණය කර ඇත. තවද යම් මහණෙක් තමන් සමීපයෙහි තබන ලද රන් රිදී පිළිගනී ද (එහි සතුටු වෙයි ද), ඔහුගේ ඒ මනෝ සමාචාරය ද අපරිශුද්ධ ය. මෙය ද ශික්ෂාපද පැනවීම් මගින්ම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දකි. මේ සූත්‍රයෙහි මේ කරුණු දෙකම නොවදාරා පරම සල්ලේඛය (කෙලෙස් තුනී කරන උසස්ම හැසිරීම) ගැන වදාරා ඇත. එනම් යම් මහණෙක් කාම විතර්ක හෝ ව්‍යාපාද විතර්ක හෝ විහිංසා විතර්ක කෙරෙයි ද, ඔහුගේ ඒ මනෝ සමාචාරය අපරිශුද්ධ ය. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ (නෙක්ඛම්ම, අව්‍යාපාද, අවිහිංසා විතර්ක සහිත) පරිශුද්ධ මනෝ සමාචාරය යි.

---

420. Ājīvasmiṃ yo bhikkhu ājīvahetu vejjakammaṃ pahiṇagamanaṃ gaṇḍaphālanaṃ karoti, arumakkhanaṃ deti, telaṃ pacatīti ekavīsatianesanāvasena jīvikaṃ kappeti. Yo vā pana viññāpetvā bhuñjati, tassa ājīvo aparisuddho nāma. Ayaṃ pana sikkhāpadabaddheneva paṭikkhitto. Imasmiṃ sutte ubhayampetaṃ akathetvā paramasallekho nāma kathito. Yo hi bhikkhu sappinavanītatelamadhuphāṇitādīni labhitvā, ‘‘sve vā punadivase vā bhavissatī’’ti sannidhikārakaṃ paribhuñjati, yo vā pana nimbaṅkurādīni disvā sāmaṇere vadati – ‘‘aṃṅkure khādathā’’ti, sāmaṇerā thero khāditukāmoti kappiyaṃ katvā denti, dahare pana sāmaṇere vā pānīyaṃ pivatha, āvusoti vadati, te thero pānīyaṃ pivitukāmoti pānīyasaṅkhaṃ dhovitvā denti, tampi paribhuñjantassa ājīvo aparisuddho nāma hoti. Viparīto parisuddho nāma.

420. ආජීවයෙහි (ජීවිකාවෙහි) යම් මහණෙක් ජීවිකාව උදෙසා වෙදකම් කිරීම, පණිවිඩ ගෙන යෑම, ගෙඩි සහ වණ කැපීම, තුවාලවල බෙහෙත් ගැල්වීම, තෙල් පිසීම යනාදී එක්විසි අන්‍යතාවලින් (අසම්මාජීවයන්ගෙන්) ජීවිකාව ගෙවයි ද, යමෙක් ඉල්ලාගෙන වළඳයි ද, ඔහුගේ ආජීවය අපරිශුද්ධ ය. මෙය ශික්ෂාපද පැනවීම් මගින් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දකි. මේ සූත්‍රයෙහි මේ කරුණු දෙකම නොවදාරා පරම සල්ලේඛය (ඉතා උසස් ලෙස පිරිසිදු ආජීවය) වදාරා ඇත. සත්‍යයම ය. යම් මහණෙක් ගිතෙල්, වෙඬරු, තෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු ආදිය ලැබී, "හෙටට හෝ අනිද්දාට ප්‍රයෝජනවත් වේවි" කියා රැස් කර තබාගෙන වළඳයි ද, එසේම කොහොඹ දළු ආදිය දැක සාමණේරයන්ට "මේ දළු අනුභව කරමුද?" කියා පවසයි ද, එවිට "තෙරුන් වහන්සේ මේවා වැළඳීමට කැමති සේකැ"යි සිතා සාමණේරවරුන් එය කැප කොට දෙන්නාහු ද, තවද තරුණ පැවිද්දන්ට හෝ සාමණේරයන්ට "ඇවැත්නි, පැන් බොමුද?" කියා පවසයි ද, එවිට "තෙරුන් වහන්සේ පැන් වැළඳීමට කැමති සේකැ"යි සිතා පැන් බොන සඟල සෝදා දෙන්නාහු ද, එසේ ලබාගෙන වළඳන මහණහුගේ ද ආජීවය අපරිශුද්ධ ය. මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ පරිශුද්ධ ආජීවය යි.

---

422. Mattaññūti pariyesanapaṭiggahaṇaparibhogesu mattaññū, yuttaññū, pamāṇaññū.

422. 'මත්තඤ්ඤූ' (ප්‍රමාණය දන්නා බව) යනු සිව්පසය සෙවීමෙහි ද, පිළිගැනීමෙහි ද, පරිභෝජනයෙහි ද ප්‍රමාණය දන්නා බව ය, සුදුසු ප්‍රමාණය දන්නා බව ය, සීමාව දන්නා බව ය.

---

423. Jāgariyamanuyuttāti rattindivaṃ cha koṭṭhāse katvā ekasmiṃ koṭṭhāse niddāya okāsaṃ datvā pañca koṭṭhāse jāgariyamhi yuttā payuttā. Sīhaseyyanti ettha kāmabhogiseyyā, petaseyyā, sīhaseyyā, tathāgataseyyāti catasso seyyā. Tattha ‘‘yebhuyyena, bhikkhave, kāmabhogī sattā vāmena passena sentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ kāmabhogiseyyā, tesu hi yebhuyyena dakkhiṇapassena sayāno nāma natthi.

423. 'ජාගරියමනුයුත්තා' යනු රෑ දහවල් කාලය කොටස් හයකට බෙදා, ඉන් එක් කොටසක සැතපීමට අවස්ථාව සලසා ගෙන, ඉතිරි කොටස් පහේම නිදි වර්ජිතව වීර්යයෙන් යෙදී සිටීමයි. 'සීහ සෙය්‍යාව' යන්නෙහි කාමභෝගී සෙය්‍යාව, ප්‍රේත සෙය්‍යාව, සීහ සෙය්‍යාව, තථාගත සෙය්‍යාව කියා සෙය්‍යාවන් සතරකි. එහි, "මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් කාමභෝගී සත්ත්වයෝ වම් ඇලයෙන් සැතපෙන්නාහු ය" යනු කාමභෝගී සෙය්‍යාවයි. ඒ අය අතර දකුණු ඇලයෙන් සැතපෙන්නෝ බොහෝ සෙයින් නැත.

---

‘‘Yebhuyyena, bhikkhave, petā uttānā sentī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ petaseyyā, petā hi appamaṃsalohitattā aṭṭhisaṅghātajaṭitā ekena passena sayituṃ na sakkonti, uttānāva senti.

"මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් ප්‍රේතයෝ උඩුබැලිව සැතපෙන්නාහු ය" යනු ප්‍රේත සෙය්‍යාවයි. ප්‍රේතයෝ මස් ලේ අඩු බැවින් ද, ඇට සැකිලි පමණක් ඉතිරිව තිබීම නිසා ද එක් ඇලයකින් සැතපීමට නොහැකිව උඩුබැලිවම සැතපෙති.

---

‘‘Yebhuyyena[Pg.217], bhikkhave, sīho migarājā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi anupakkhipitvā dakkhiṇena passena setī’’ti (a. ni. 4.246) ayaṃ sīhaseyyā. Tejussadattā hi sīho migarājā dve purimapāde ekasmiṃ ṭhāne pacchimapāde ekasmiṃ ṭhapetvā naṅguṭṭhaṃ antarasatthimhi pakkhipitvā purimapādapacchimapādanaṅguṭṭhānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkhetvā dvinnaṃ purimapādānaṃ matthake sīsaṃ ṭhapetvā sayati. Divasampi sayitvā pabujjhamāno na utrāsanto pabujjhati. Sīsaṃ pana ukkhipitvā purimapādānaṃ ṭhitokāsaṃ sallakkheti. Sace kiñci ṭhānaṃ vijahitvā ṭhitaṃ hoti, ‘‘nayidaṃ tuyhaṃ jātiyā, na sūrabhāvassa ca anurūpa’’nti anattamano hutvā tattheva sayati, na gocarāya pakkamati. Avijahitvā ṭhite pana ‘‘tuyhaṃ jātiyā sūrabhāvassa ca anurūpamida’’nti haṭṭhatuṭṭho uṭṭhāya sīhavijambhitaṃ vijambhitvā kesarabhāraṃ vidhunitvā tikkhattuṃ sīhanādaṃ naditvā gocarāya pakkamati. Catutthajjhānaseyyā pana tathāgataseyyāti vuccati. Tāsu idha sīhaseyyā āgatā. Ayañhi tejussadairiyāpathattā uttamaseyyā nāma. Pāde pādanti dakkhiṇapāde vāmapādaṃ. Accādhāyāti atiādhāya īsakaṃ atikkamma ṭhapetvā, gopphakena hi gopphake, jāṇunā vā jāṇumhi saṅghaṭṭiyamāne abhiṇhaṃ vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggaṃ na hoti, seyyā aphāsukā hoti. Yathā pana na saṅghaṭṭeti, evaṃ atikkamma ṭhapite vedanā nuppajjati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, seyyā phāsukā hoti, tasmā evamāha.

"මහණෙනි, බොහෝ සෙයින් මෘගරාජ වූ සිංහයා වලිගය කලවා අතරට ඔබාගෙන දකුණු ඇලයෙන් සැතපෙයි" යනු සීහ සෙය්‍යාවයි. තේජස් සහිත බැවින් සිංහ තෙමේ පෙර පා දෙක එක් තැනක ද පසු පා දෙක එක් තැනක ද තබා, වලිගය කලවා අතරට ඔබා, එම පිහිටීම සිහි තබාගෙන පෙර පා දෙක මතුපිට හිස තබා නිදයි. දවස පුරා සැතපී අවදි වූ විට තැති ගැන්මක් නැතිව අවදි වෙයි. හිස ඔසවා තමා නිදාගත් ඉරියව්ව දෙස බලයි. ඉදින් යම් අංගයක් තිබූ තැනින් වෙනස් වී ඇත්නම්, "මෙය තාගේ ජාතියට හෝ වීරත්වයට ගැලපෙන්නේ නැතැ"යි නොසතුටු වී, ගොදුරු සෙවීමට නොගොස් එහිම සැතපෙයි. ඉදින් ඉරියව්ව වෙනස් නොවී තිබුණහොත්, "මෙය තාගේ ජාතියට හා වීරත්වයට ගැලපේ" යැයි සතුටු වී, නැගිට සිංහ විජෘම්භණය කොට, කෙසර මාලාව ගසා දමා, තෙවරක් සිංහ නාද පවත්වා ගොදුරු සෙවීමට යයි. සතරවන ධ්‍යානයෙන් සැතපීම තථාගත සෙය්‍යාවයි. මේ අතරින් මෙහි දක්වා ඇත්තේ සීහ සෙය්‍යාවයි. තේජවන්ත ඉරියව්වක් බැවින් මෙය උත්තම සෙය්‍යාවයි. 'පාදේන පාදං' යනු දකුණු පය මත වම් පය තැබීමයි. 'අච්චාධාය' යනු මදක් ඉක්මවා ඇට එකිනෙක ගැටෙන සේ නොවෙන්නට තැබීමයි. ඇස්වට ඇටය මත ඇස්වට ඇටය හෝ දණහිස මත දණහිස හෝ වැදුණු විට නිරන්තරයෙන් වේදනා හටගනී, එවිට සිත එකඟ නොවේ, සැතපීම අපහසු වෙයි. එසේ නොවැදෙන සේ මදක් ඉක්මවා තැබූ විට වේදනා හට නොගනී, සිත එකඟ වේ, සැතපීම සුවදායක වේ. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී.

---

425. Abhijjhaṃ loketiādi cūḷahatthipade vitthāritaṃ.

425. 'අභිජ්ඣං ලෝකේ' යනාදිය චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇත.

---

426. Yā panāyaṃ seyyathāpi, bhikkhaveti upamā vuttā. Tattha iṇaṃ ādāyāti vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā. Byantī kareyyāti vigatantāni kareyya. Yathā tesaṃ kākaṇikamattopi pariyanto nāma nāvasissati, evaṃ kareyya, sabbaso paṭiniyyāteyyāti attho. Tatonidānanti āṇaṇyanidānaṃ. So hi aṇaṇomhīti āvajjanto balavapāmojjaṃ labhati, balavasomanassamadhigacchati. Tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

426. "මහණෙනි, යම් සේ උපමාවක් වදාරන ලදී ද" එහි 'ණය ගෙන' යනු පොලියට ණයට මුදල් ලබා ගැනීමයි. 'ව්‍යන්තිකරෙය්‍ය' යනු ණය මුළුමනින්ම ගෙවා අවසන් කිරීමයි. ඉතා කුඩා මුදලක්වත් ඉතිරි නොවන සේ ණය ගෙවා දමන අයුරින් යන්න මෙහි අදහසයි. 'තතො නිදානං' යනු ණය නැති බව නම් වූ හේතුව නිසා ය. සැබවින්ම එම පුද්ගලයා "මම ණය නැත්තෙක්මි"යි සිහි කරන විට මහත් ප්‍රීතියක් හා සෝමනස්සයක් ලබයි. එබැවින් "ප්‍රමෝදය ලබන්නේය, සෝමනස්සයට පැමිණෙන්නේය"යි වදාරන ලදී.

---

Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhatīti ābādho, svāssa atthīti ābādhiko. Taṃsamuṭṭhānena dukkhena [Pg.218] dukkhito. Adhimattagilānoti bāḷhagilāno. Nacchādeyyāti adhimattabyādhiparetatāya na rucceyya. Balamattāti balameva, balañcassa kāye na bhaveyyāti attho. Tatonidānanti ārogyanidānaṃ, tassa hi arogomhīti āvajjayato tadubhayaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti. Na cassa kiñci bhogānaṃ vayoti kākaṇikamattampi bhogānaṃ vayo na bhaveyya. Tatonidānanti bandhanāmokkhanidānaṃ, sesaṃ vuttanayeneva sabbapadesu yojetabbaṃ. Anattādhīnoti na attani adhīno, attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhati. Parādhīnoti paresu adhīno, parasseva ruciyā pavattati. Na yena kāmaṃ gamoti yena disābhāgenassa kāmo hoti. Icchā uppajjati gamanāya, tena gantuṃ na labhati. Dāsabyāti dāsabhāvā. Bhujissoti attano santako. Tatonidānanti bhujissanidānaṃ. Kantāraddhānamagganti kantāraṃ addhānamaggaṃ, nirudakaṃ dīghamagganti attho. Tatonidānanti khemantabhūminidānaṃ.

තමාට නොගැලපෙන (විෂම) වේදනා ඉපදීම නිසා, කියතකින් මෙන් සතර ඉරියව් කපා දමන්නාක් මෙන් පීඩා කරන බැවින් එය ‘ආබාධ’ (ලෙඩක්) නම් වේ. එම පීඩාව යමෙකුට ඇද්ද ඔහු ‘ආබාධිත’ (ලෙඩෙක්) නම් වේ. එම රෝගය නිසා උපදින දුකෙන් පීඩා විඳින්නා ‘දුක්ඛිත’ නම් වේ. ‘අධිමත්තගිලානෝ’ යනු දැඩි ලෙස රෝගාතුර වීමයි. ‘නච්ඡාදෙය්‍ය’ යනු රෝගය දැඩි ලෙස පීඩා කරන බැවින් (ආහාර පානාදියෙහි) රුචියක් හෝ සතුටක් ඇති නොවීමයි. ‘බලමත්තා’ යනු තමාගේ ශරීරයෙහි තිබිය යුතු ශක්තිය හා බලය නැති වී යාමයි. ‘තතෝනිදානං’ යනු රෝගය සුව වීම නිමිත්තෙනි. රෝගය සුව වූ කල්හි, ‘මම දැන් නිරෝගී වෙමි’ යි මෙනෙහි කරන තැනැත්තාට ප්‍රීතිය හා ප්‍රමෝදය යන දෙකම ඇති වේ. ඒ නිසා, ‘ප්‍රමෝදය ලබයි, සෝමනස්සයට පැමිණෙයි’ යැයි වදාරන ලදී. ‘න චස්ස කිංචි භෝගානං වයෝ’ යනු (රෝගය සුව වීම සඳහා) තමාගේ වස්තුවෙන් කකාණික (මුදල් ඒකකයක්) මාත්‍රයක් හෝ වියදම් නොවී නිරෝගී වීමයි. ‘තතෝනිදානං’ යනු බන්ධනාගාරයෙන් නිදහස් වීම නිමිත්තෙනි. සෙසු පදවල ද පෙර කී පරිදිම අර්ථය යෙදිය යුතුය. ‘අනත්තාධීනෝ’ යනු තමාගේ වසඟයෙහි නැති බවයි. තමාගේ රුචිය පරිදි කිසිදු දෙයක් කිරීමට අවස්ථාව නොලැබීමයි. ‘පරාධීනෝ’ යනු අනුන්ගේ වසඟයෙහි සිටීමයි. අනුන්ගේ කැමැත්ත පරිදිම පැවතිය යුතු වීමයි. ‘න යේන කාමං ගමෝ’ යනු තමා කැමති දිශාවකට යාමට නොහැකි වීමයි. යාමට කැමැත්තක් උපන්නද, එසේ යාමට ඉඩක් නොලැබේ. ‘දාසබ්‍යා’ යනු වහල් භාවයයි. ‘භුජිස්සෝ’ යනු නිදහස් පුද්ගලයා, එනම් තමාගේම ස්වාමියා වීමයි. ‘තතෝනිදානං’ යනු නිදහස ලැබීම නිමිත්තෙනි. ‘කන්තාරද්ධනමග්ගං’ යනු ජලය රහිත, බියකරු වූ දීර්ඝ කාන්තාර මාර්ගයකි. ‘තතෝනිදානං’ යනු බිය රහිත ක්ෂේම භූමියකට පැමිණීම නිමිත්තෙනි.

---

Ime pañca nīvaraṇe appahīneti ettha bhagavā appahīnaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ iṇasadisaṃ, sesāni rogādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā – yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti. So tehi iṇaṃ dehīti vuccamānopi pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi pahariyamānopi kiñci paṭibāhituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati, titikkhakāraṇañhissa taṃ iṇaṃ hoti. Evamevaṃ yo yamhi kāmacchandena rajjati, taṇhāgaṇena taṃ vatthuṃ gaṇhāti, so tena pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi pahariyamānopi sabbaṃ titikkhati. Titikkhakāraṇañhissa so kāmacchando hoti gharasāmikehi vadhīyamānānaṃ itthīnaṃ viyāti. Evaṃ iṇaṃ viya kāmacchando daṭṭhabbo.

‘ඉමේ පඤ්ච නීවරණේ අප්පහීනේ’ යන මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රහීණ නොකළ කාමච්ඡන්ද නීවරණය ණයකට සමාන කොටත්, සෙසු නීවරණ රෝගාදියට සමාන කොටත් දක්වා වදාරති. එහි සමානත්වය මෙසේය: යම් පුරුෂයෙක් අනුන්ගෙන් ණය ගෙන එය විනාශ කරයිද, ඔහුට ණය හිමියන් විසින් ‘ණය ගෙවනු’ යැයි පවසන කල්හි හෝ රූක්ෂ වචන කියන කල්හි හෝ බැඳ තබන හා තළන පෙළන කල්හි හෝ එය වැළැක්වීමට ඔහුට නොහැකිය. ඔහු ඒ සියල්ල ඉවසිය යුතුය. එසේ ඉවසීමට හේතුව ඔහු ගත් ණයයි. එපරිද්දෙන්ම යමෙක් යම් වස්තුවක කාමච්ඡන්දයෙන් ඇලේ ද, තණ්හාවෙන් ඒ වස්තුව දැඩිව ග්‍රහණය කරයිද, ඔහුට එම වස්තුව නිසා රළු වචන අසන්නට ලැබුණද, බැඳුම් හෝ පීඩා විඳින්නට ලැබුණද ඒ සියල්ල ඉවසයි. ඔහුට ඒ සියල්ල ඉවසීමට හේතුව ඔහුගේ කාමච්ඡන්දයයි. එය හරියට ගෘහ මූලිකයන් විසින් තළනු පෙළනු ලබන (එහෙත් ආලය නිසා එය ඉවසන) ස්ත්‍රියක මෙන් යැයි දත යුතුය. මෙසේ කාමච්ඡන්දය ණයකට සමාන බව දත යුතුය.

---

Yathā pana pittarogāturo madhusakkarādīsupi dinnesu pittarogāturatāya tesaṃ rasaṃ na vindati, tittakaṃ tittakanti uggiratiyeva. Evamevaṃ byāpannacitto hitakāmehi ācariyupajjhāyehi appamattakampi ovadīyamāno ovādaṃ na gaṇhāti, ‘‘ati viya me tumhe upaddavethā’’tiādīni vatvā vibbhamati. Pittarogāturatāya so puriso madhusakkarādirasaṃ viya, kodhāturatāya [Pg.219] jhānasukhādibhedaṃ sāsanarasaṃ na vindatīti. Evaṃ rogo viya byāpādo daṭṭhabbo.

තවද, පිත කිපීමෙන් රෝගාතුර වූවෙකුට මී පැණි, සිනී වැනි රසවත් දෑ දුන්නද, පිතේ දෝෂය නිසා ඔහුට එහි නියම රසය නොදැනේ. ඔහු ඒවා ‘තිත්තයි තිත්තයි’ කියමින් වමනය කරයි. එපරිද්දෙන්ම ව්‍යාපාදයෙන් (තරහෙන්) දූෂිත වූ සිත් ඇති තැනැත්තා, තමාගේ හිත සුව කැමති ආචාර්ය උපධ්‍යායන් වහන්සේලා ස්වල්ප මාත්‍ර වූ අවවාදයක් කළද එය පිළි නොගනී. ‘ඔබ වහන්සේලා මට ඕනෑවට වඩා කරදර කරනවා’ යැයි පවසා මහණකම අත්හැර යයි. පිතින් රෝගාතුර වූවෙකුට මී පැණි ආදියේ රසය නොදැනෙන්නාක් මෙන්, ක්‍රෝධයෙන් පෙළෙන තැනැත්තාට ධ්‍යාන සුඛය ආදී ශාසන රසය විඳිය නොහැක. මෙසේ ව්‍යාපාදය රෝගයකට සමාන බව දත යුතුය.

---

Yathā pana nakkhattadivase bandhanāgāre baddho puriso nakkhattassa neva ādiṃ, na majjhaṃ, na pariyosānaṃ passati. So dutiyadivase mutto, ‘‘aho hiyyo nakkhattaṃ manāpaṃ, aho naccaṃ, aho gīta’’ntiādīni sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Nakkhattassa ananubhūtattā. Evamevaṃ thinamiddhābhibhūto bhikkhu vicittanayepi dhammassavane pavattamāne neva tassa ādiṃ, na majjhaṃ, na pariyosānaṃ jānāti. So uṭṭhite dhammassavane, ‘‘aho dhammassavanaṃ, aho kāraṇaṃ, aho upamā’’ti dhammassavanassa vaṇṇaṃ bhaṇamānānaṃ sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Thinamiddhavasena dhammakathāya ananubhūtattāti. Evaṃ bandhanāgāraṃ viya thinamiddhaṃ daṭṭhabbaṃ.

තවද, උත්සව දිනක බන්ධනාගාරයක සිරවී සිටින මිනිසෙකුට එම උත්සවයේ ආරම්භය හෝ මැද හෝ අවසානය හෝ දැකගත නොහැකිය. ඔහු පසුදින සිරගෙයින් නිදහස් වූ පසු, ‘ඊයේ උත්සවය හරිම ලස්සනයි, නැටුම් ගැයුම් හරිම අගෙයි’ ආදී වශයෙන් අනුන් පවසන දේ ඇසුවද ඔහුට ඒ ගැන කිසිවක් කිව නොහැකිය. ඒ මන්ද යත්, ඔහු එය අත්නොවිඳි බැවිනි. එපරිද්දෙන්ම ථීනමිද්ධයෙන් (නිදිමත හා අලස බවෙන්) මැඩුණු භික්ෂුව, ඉතා විචිත්‍ර අයුරින් ධර්ම දේශනාවක් පවත්වන කල්හි වුවද එහි මුල, මැද හෝ අග නොදනී. දේශනාව අවසානයේ ‘ධර්ම දේශනාව හරිම අගෙයි, එහි කරුණු හා උපමා හරිම අගෙයි’ කියා අන් අය පවසන ගුණානුභාව ඇසුවද ඔහුට පෙරලා පිළිතුරක් දිය නොහැක. ඒ මන්ද යත්, ථීනමිද්ධය නිසා ඔහු ඒ ධර්ම රසය අත්නොවිඳි බැවිනි. මෙසේ ථීනමිද්ධය බන්ධනාගාරයකට සමාන බව දත යුතුය.

---

Yathā pana nakkhattaṃ kīḷantopi dāso, ‘‘idaṃ nāma accāyikaṃ karaṇīyaṃ atthi, sīghaṃ, tattha gaccha, no ce gacchasi, hatthapādaṃ vā te chindāmi kaṇṇanāsaṃ vā’’ti vutto sīghaṃ gacchatiyeva, nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavituṃ na labhati. Kasmā? Parādhīnatāya. Evamevaṃ vinaye appakataññunā vivekatthāya araññaṃ paviṭṭhenāpi kismiñcideva antamaso kappiyamaṃsepi akappiyamaṃsasaññāya uppannāya vivekaṃ pahāya sīlavisodhanatthaṃ vinayadharassa santike gantabbaṃ hoti. Vivekasukhaṃ anubhavituṃ na labhati. Kasmā? Uddhaccakukkuccābhibhūtatāyāti, evaṃ dāsabyaṃ viya uddhaccakukkuccaṃ daṭṭabbaṃ.

තවද, යම් වහලෙක් උත්සව සිරි නරඹමින් සිටියද, ඔහුට ‘මෙන්න මේ හදිසි කාර්යය තිබේ, වහාම එහි යන්න, නොගියහොත් තොපගේ අත් පා හෝ කන් නාසා කපා දමමි’ යැයි අණ ලැබුණු විට ඔහු වහාම එහි යා යුතුය. ඔහුට උත්සවයේ මුල මැද අග රස විඳීමට අවස්ථාව නොලැබේ. ඒ මන්ද යත්, ඔහු පරාධීන (වහලෙක්) බැවිනි. එපරිද්දෙන්ම විනය පිළිබඳ අල්ප දැනුමක් ඇති භික්ෂුවක් විවේකය සොයා ආරණ්‍යගත වුවද, යම් කරුණකදී (උදාහරණයක් ලෙස කැප මසකදී පවා මෙය අකැප මසකැයි යන වැරදි වැටහීමක් ඇති වූ විට) තමාගේ ශීලය පිරිසිදු කරගනු පිණිස විවේකය අත්හැර විනයධරයන් වෙත යා යුතු වේ. ඔහුට විවේක සුවය විඳීමට නොලැබේ. ඒ මන්ද යත්, උද්ධච්ච කුක්කුච්චය (සිතේ නොසන්සුන් බව හා පසුතැවිල්ල) නිසා ඔහු පීඩා විඳින බැවිනි. මෙසේ උද්ධච්ච කුක්කුච්චය වහල් භාවයට (දාසබ්‍යයට) සමාන බව දත යුතුය.

---

Yathā pana kantāraddhānamaggapaṭipanno puriso corehi manussānaṃ viluttokāsaṃ pahatokāsañca disvā daṇḍakasaddenapi sakuṇasaddenapi corā āgatāti ussaṅkitaparisaṅkito hoti, gacchatipi, tiṭṭhatipi, nivattatipi, gataṭṭhānato āgataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti. So kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā, na vā pāpuṇāti. Evamevaṃ yassa aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā uppannā hoti. So ‘‘buddho nu kho, na nu kho buddho’’tiādinā nayena vicikicchanto adhimuccitvā saddhāya gaṇhituṃ na sakkoti. Asakkonto maggaṃ vā phalaṃ vā na pāpuṇātīti yathā [Pg.220] kantāraddhānamagge ‘‘corā atthi natthī’’ti punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitatta cittassa uppādento khemantapattiyā antarāyaṃ karoti, evaṃ vicikicchāpi ‘‘buddho nu kho na buddho’’tiādinā nayena punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādayamānā ariyabhūmippattiyā antarāyaṃ karotīti kantāraddhānamaggo viya daṭṭhabbā.

තවද, බියකරු කාන්තාර මාර්ගයක ගමන් කරන මිනිසෙක්, සොරුන් විසින් මිනිසුන්ව කොල්ලකෑ ස්ථාන හා පහර දුන් ස්ථාන දැක, ලී දඬු කඩන ශබ්දයකට හෝ පක්ෂියෙකුගේ ශබ්දයකට පවා ‘සොරුන් එනවා’ යැයි සැකයෙන් තැති ගනී. ඔහු ඉදිරියට යයි, නතර වෙයි, ආපසු හැරී බලයි. ගිය දුරට වඩා ආපසු ආ දුර වැඩි වේ. ඔහු ඉතා අමාරුවෙන් හා පීඩාවෙන් ක්ෂේම භූමියකට පැමිණෙන්නට හෝ නොපැමිණෙන්නට පුළුවන. එපරිද්දෙන්ම අටතැන්හි විචිකිච්ඡාව (සැකය) ඇති වූ භික්ෂුව ද, ‘බුදුරජාණන් වහන්සේ සැබෑවක්මද, නැතිනම් එසේ නොවේද’ ආදී වශයෙන් සැක කරමින් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව ධර්මය පිළිගැනීමට නොහැකි වෙයි. එසේ නොහැකි වීමෙන් ඔහු මාර්ග ඵලයන්ට ද පැමිණෙන්නේ නැත. කාන්තාර මාර්ගයක සොරුන් සිටීද නැද්ද යන්න ගැන සැක කරමින් ඉදිරියටත් පස්සටත් වෙමින්, සිතේ චකිතය ඇති කරගනිමින් ක්ෂේම භූමියට පැමිණීමට බාධා කරගන්නාක් මෙන්, විචිකිච්ඡාව ද බුද්ධාදී රත්නයන් කෙරෙහි සැක උපදවමින් සිතේ වෙවුලුම ඇති කරමින් ආර්ය භූමියට පැමිණීමට බාධා පමුණුවයි. එබැවින් විචිකිච්ඡාව බියකරු කාන්තාර මාර්ගයකට සමාන බව දත යුතුය.

---

Idāni seyyathāpi, bhikkhave, āṇaṇyanti ettha bhagavā pahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ āṇaṇyasadisaṃ, sesāni ārogyādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā – yathā hi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojetvā samiddhakammanto, ‘‘idaṃ iṇaṃ nāma palibodhamūla’’nti cintetvā savaḍḍhikaṃ iṇaṃ niyyātetvā paṇṇaṃ phālāpeyya. Athassa tato paṭṭhāya neva koci dūtaṃ peseti, na paṇṇaṃ, so iṇasāmike disvāpi sace icchati, āsanā uṭṭhahati, no ce, na uṭṭhahati. Kasmā? Tehi saddhiṃ nillepatāya alaggatāya. Evameva bhikkhu, ‘‘ayaṃ kāmacchando nāma palibodhamūla’’nti satipaṭṭhāne vuttanayeneva cha dhamme bhāvetvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pajahati. Tassevaṃ pahīnakāmacchandassa yathā iṇamuttassa purisassa iṇasāmike disvā neva bhayaṃ na chambhitattaṃ hoti. Evameva paravatthumhi neva saṅgo na bandho hoti. Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati. Tasmā bhagavā āṇaṇyamiva kāmacchandappahānamāha.

මහණෙනි, දැන් ‘ණය නැති බව වැනි ය’ යන මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රහීණ කරන ලද කාමච්ඡන්ද නීවරණය ණය නැති බවට සමාන කොට ද, සෙසු නීවරණයන් නිරෝගී බව ආදියට සමාන කොට ද දක්වන සේක. එහි මේ සමානත්වය මෙසේ ය – යම්සේ පුරුෂයෙක් ණයක් ගෙන කර්මාන්තයන්හි යොදවා, කර්මාන්ත දියුණු වූ පසු ‘මේ ණය නම් පීඩාකාරී මූලයකි’ යි සිතා, පොලිය සමඟ ණය ගෙවා දමා ණය පත්‍රය ඉරා දමන්නේ ද, එතැන් සිට ඔහු වෙත කිසිවෙක් පණිවිඩකරුවෙකු හෝ ලිපියක් හෝ නොඑවයි. ඔහු ණය හිමියන් දුටුව ද, ඉදින් කැමති නම් අසුනින් නැගිටියි, අකැමැති නම් නැගිටින්නේ නැත. ඒ මන්ද? ඔවුන් සමඟ තවදුරටත් කිසිදු ඇලීමක් හෝ බැඳීමක් නැති බැවිනි. එලෙසම භික්ෂුව, ‘මේ කාමච්ඡන්දය යනු බාධාවකි’ යි සලකා සතිපට්ඨානයෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයට ම කරුණු හයක් වඩා කාමච්ඡන්ද නීවරණය ප්‍රහීණ කරයි. කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුවට, ණයෙන් මිදුණු මිනිසෙකුට ණය හිමියන් දැක බියක් හෝ තැතිගැනීමක් ඇති නොවනවා සේ ම, අන් වස්තූන් කෙරෙහි ඇලීමක් හෝ බැඳීමක් ඇති නොවේ. දිව්‍යමය රූප දුටුව ද ඔහුට කෙලෙස් ඇති නොවේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කිරීම ණයෙන් නිදහස් වීමක් වැනි යැයි වදාළ සේක.

---

Yathā pana so pittarogāturo puriso bhesajjakiriyāya taṃ rogaṃ vūpasametvā tato paṭṭhāya madhusakkarādīnaṃ rasaṃ vindati. Evamevaṃ bhikkhu, ‘‘ayaṃ byāpādo nāma anatthakārako’’ti cha dhamme bhāvetvā byāpādanīvaraṇaṃ pajahati. So evaṃ pahīnabyāpādo yathā pittarogavimutto puriso madhusakkarādīni madhurāni sampiyāyamāno paṭisevati. Evamevaṃ ācārapaṇṇattiādīni sikkhāpiyamāno sirasā sampaṭicchitvā sampiyāyamāno sikkhati. Tasmā bhagavā ārogyamiva byāpādappahānamāha.

යම්සේ පිත්ත රෝගයකින් පීඩා විඳි පුරුෂයෙක් වෙදකම් කොට ඒ රෝගය සන්සිඳුවාගෙන එතැන් සිට මී පැණි, සක්කරා ආදියේ සැබෑ රස විඳින්නේ ද, එලෙසම භික්ෂුව ‘මේ ව්‍යාපාදය නම් අනර්ථකාරී දෙයකි’ යි සලකා කරුණු හයක් වඩා ව්‍යාපාද නීවරණය ප්‍රහීණ කරයි. ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුව, පිත්ත රෝගයෙන් මිදුණු මිනිසෙකු මී පැණි, සක්කරා ආදී මිහිරි රසයන් මහත් ප්‍රියතාවයෙන් අනුභව කරන්නා සේ, ආචාර ශීලයන් හා ශික්ෂාපදයන් මහත් ගෞරවයෙන් පිළිගෙන ප්‍රසාදයෙන් යුතුව හික්මෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කිරීම නිරෝගී බවකට සමාන යැයි වදාළ සේක.

---

Yathā [Pg.221] so nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso aparasmiṃ nakkhattadivase, ‘‘pubbepi ahaṃ pamādadosena baddho taṃ nakkhattaṃ nānubhavāmi, idāni appamatto bhavissāmī’’ti yathāssa paccatthikā okāsaṃ na labhanti. Evaṃ appamatto hutvā nakkhattaṃ anubhavitvā – ‘‘aho nakkhattaṃ aho nakkhatta’’nti udānaṃ udānesi. Evameva bhikkhu, ‘‘idaṃ thinamiddhaṃ nāma mahāanatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā thinamiddhanīvaraṇaṃ pajahati. So evaṃ pahīnathinamiddho yathā bandhanā mutto puriso sattāhampi nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavati. Evamevaṃ bhikkhu dhammanakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānamāha.

යම්සේ නැකත් උළෙල දවසක සිරගත කරන ලද මිනිසෙක්, වෙනත් නැකත් උළෙල දවසක ‘පෙර මම පමාව නිසා සිර වී ඒ උත්සවය විඳීමට නොහැකි වීමි, දැන් මම අප්‍රමාදී වෙමි’ යි සිතා සතුරන්ට කිසිදු අවස්ථාවක් නොලැබෙන පරිදි අප්‍රමාදී ව උත්සවය විඳිමින් ‘අහෝ උත්සවය! අහෝ උත්සවය!’ යි ප්‍රීති වාක්‍ය පවසන්නේ ද, එලෙසම භික්ෂුව ‘මේ ථීනමිද්ධය නම් මහා අනර්ථයකි’ යි සලකා කරුණු හයක් වඩා ථීනමිද්ධ නීවරණය ප්‍රහීණ කරයි. ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුව, සිරෙන් මිදුණු මිනිසෙකු සත් දිනක් මුළුල්ලේ උත්සවයේ මුල මැද අග විඳින්නා සේ, ධර්ම නැකතෙහි (සද්ධර්මයේ) මුල මැද අග අත්විඳිමින් ප්‍රතිසම්භිදාවන් ද සමඟ අර්හත්වයට පැමිණෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කිරීම සිරෙන් නිදහස් වීමකට සමාන යැයි වදාළ සේක.

---

Yathā pana dāso kañcideva mittaṃ upanissāya sāmikānaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ bhujissaṃ katvā tato paṭṭhāya yaṃ icchati, taṃ kareyya. Evameva bhikkhu, ‘‘idaṃ uddhaccakukkuccaṃ nāma mahāanatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā uddhaccakukkuccaṃ pajahati. So evaṃ pahīnuddhaccakukkucco yathā bhujisso puriso yaṃ icchati, taṃ karoti. Na taṃ koci balakkārena tato nivatteti. Evamevaṃ bhikkhu yathāsukhaṃ nekkhammapaṭipadaṃ paṭipajjati, na naṃ uddhaccakukkuccaṃ balakkārena tato nivatteti. Tasmā bhagavā bhujissaṃ viya uddhaccakukkuccappahānamāha.

යම්සේ දාසයෙක් කිසියම් මිත්‍රයෙකු ඇසුරු කරමින් ස්වාමිවරුන්ට ධනය දී තමා නිදහස් මිනිසෙකු බවට පත් වී, එතැන් සිට තමා කැමති යමක් වේ ද එය කරන්නේ ද, එලෙසම භික්ෂුව ‘මේ උද්ධච්චකුක්කුච්චය නම් මහා අනර්ථයකි’ යි සලකා කරුණු හයක් වඩා උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ කරයි. උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුව, නිදහස් මිනිසෙකු තමා කැමති දෙයක් කරන්නා සේ, කැමති පරිදි නෙක්ඛම්ම ප්‍රතිපදාවෙහි (භාවනාවෙහි) යෙදෙයි. කිසිවෙකුට ඔහුව බලහත්කාරයෙන් එයින් වැළැක්විය නොහැක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උද්ධච්චකුක්කුච්චය ප්‍රහීණ කිරීම නිදහස් මිනිසෙකුගේ තත්ත්වයට සමාන යැයි වදාළ සේක.

---

Yathā balavā puriso hatthasāraṃ gahetvā sajjāvudho saparivāro kantāraṃ paṭipajjeyya. Taṃ corā dūratova disvā palāyeyyuṃ. So sotthinā taṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patto haṭṭhatuṭṭho assa. Evamevaṃ bhikkhu, ‘‘ayaṃ vicikicchā nāma anatthakārikā’’ti cha dhamme bhāvetvā vicikicchaṃ pajahati. So evaṃ pahīnavicikiccho yathā balavā sajjāvudho saparivāro puriso nibbhayo core tiṇaṃ viya agaṇetvā sotthinā nikkhamitvā khemantabhūmiṃ pāpuṇāti. Evamevaṃ duccaritakantāraṃ nittharitvā paramakhemantabhūmiṃ amataṃ nibbānaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā khemantabhūmiṃ viya vicikicchāpahānamāha.

යම්සේ බලවත් පුරුෂයෙක් වටිනා වස්තුව ද රැගෙන, සන්නද්ධ ව පිරිවර සමඟ බියකරු වනයකට පිවිසෙන්නේ ද, සොරුන් ඔහුව දුර තියාම දැක පලා යති. ඔහු සුවසේ ඒ බියකරු වනය තරණය කොට නිර්භය තැනකට පැමිණ මහත් සතුටට පත් වන්නේ ද, එලෙසම භික්ෂුව ‘මේ විචිකිච්ඡාව නම් අනර්ථකාරී දෙයකි’ යි සලකා කරුණු හයක් වඩා විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කරයි. විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුව, ආයුධ සන්නද්ධ පිරිවර සහිත බලවත් පුරුෂයෙකු සොරුන් තණකොළයක් තරම්වත් මායිම් නොකර සුවසේ බිය රහිත භූමියට පැමිණෙන්නා සේ, අකුසල නැමති බියකරු වනය තරණය කොට පරම ක්ෂේම භූමිය වූ අමා මහ නිවනට පැමිණෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කිරීම ක්ෂේම භූමියකට පැමිණීම වැනි යැයි වදාළ සේක.

---

427. Imameva kāyanti imaṃ karajakāyaṃ. Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. Parisandetīti samantato sandeti. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. Parippharatīti samantato phusati[Pg.222]. Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa. Kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭṭhaṃ nāma na hoti. Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva yojetuñca sannetuñca. Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikabhājanaṃ pana thiraṃ na hoti, sannentassa bhijjati, tasmā taṃ na dasseti. Paripphosakaṃ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā. Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇena hatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. Snehānugatāti udakasinehena anugatā. Snehaparetāti udakasinehena parigatā. Santarabāhirāti saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca, sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. Na ca pagghariṇīti na bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikampi kātunti attho.

427. ‘ඉමමේව කායං’ යනු මේ කරජ කායයි. ‘අභිසන්දේති’ යනු තෙමයි, ස්නේහ කරයි, සියලු තැන්හි හටගත් පීති සුඛය පතුරුවයි. ‘පරිසන්දේති’ යනු හාත්පසින් තෙත් කරයි. ‘පරිපූරේති’ යනු හුළං පිරවූ සම් මල්ලක් මෙන් පුරවයි. ‘පරිප්ඵරති’ යනු හාත්පසින් ස්පර්ශ කරයි. ‘සබ්බාවතෝ කායස්ස’ යනු ඒ භික්ෂුවගේ සියලු අවයවයන්ගෙන් යුත් කයෙහි ය. රූපී කයෙහි හටගත් යම් තැනක සම, මස්, ලේ පවතී ද, එහි අල්ප වූ හෝ තැනක් ප්‍රථම ධ්‍යාන සුඛයෙන් ස්පර්ශ නොවී නොපවතී. ‘දක්ඛෝ’ යනු නෑමට ගන්නා කුඩු සෑදීමට, මිශ්‍ර කිරීමට හා ගුළි කිරීමට දක්ෂ වූ, සමර්ථ වූ නහපකයා ය (ස්නානය කරවන්නා ය). ‘කංසථාලේ’ යනු යම්කිසි ලෝහයකින් කළ තැටියක ය. මැටි බඳුන ශක්තිමත් නොවන බැවින් ද, අඹරන විට බිඳෙන බැවින් ද එය මෙහි නොදැක්වූහ. ‘පරිප්ඵෝසකං පරිප්ඵෝසකං’ යනු ඉසිමින් ඉසිමින් ය. ‘සන්නෙය්‍ය’ යනු වම් අතින් ලෝකඩ තැටිය ගෙන දකුණු අතින් නියමිත ප්‍රමාණයට පැන් ඉසිමින් අඹරා ගුළියක් කරන්නේ ද යන්නයි. ‘ස්නේහානුගතා’ යනු දිය සීරාවෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. ‘ස්නේහපරේතා’ යනු දිය සීරාවෙන් (ඇතුළත හා පිටත) වට වූ යන්නයි. ‘සන්තරබාහිරා’ යනු ඇතුළත හා පිටත යන සියලු තැන්හි ම දිය සීරාවෙන් පැතිර පවතී යන අර්ථයයි. ‘න ච පග්ඝරිණී’ යනු බින්දු බින්දු වශයෙන් වැගිරෙන්නේ නැත යන්නයි. ඒ ගුළිය අතින් හෝ ඇඟිලි දෙක තුනකින් හෝ අල්ලා ගැනීමටත්, ඉණෙහි රඳවා තබා ගැනීමටත් හැකි ය යනු මෙහි අර්ථයයි.

---

428. Dutiyajjhānasukhaupamāyaṃ ubbhitodakoti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanaudako, antoyeva pana ubbhijjanaudakoti attho. Āyamukhanti āgamanamaggo. Devoti megho. Kālenakālanti kāle kāle, anvaddhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. Dhāranti vuṭṭhiṃ. Nānuppaveccheyyāti na paveseyya, na vasseyyāti attho. Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītaṃ vāri taṃ udakarahadaṃ pūrayamānaṃ ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti. Catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti. Vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātapupphuḷakehi udakaṃ khobheti. Sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ padesaṃ na pharatīti natthi. Tena aphuṭokāso nāma na hotīti. Tattha rahado viya karajakāyo, udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

428. දෙවන ධ්‍යාන සැපය පිළිබඳ උපමාවේදී; 'උබ්භිතොදකෝ' යනු ඇතුළතින්ම පැනනගින ජලයයි. එය යටින් මතු වී උඩට එන ජලයක් නොවේ, විල ඇතුළතින්ම පැනනගින ජලය යන අර්ථයයි. 'ආයමුඛං' යනු ජලය පැමිණෙන මාර්ගයයි. 'දේවෝ' යනු වැසි වළාකුළයි. 'කාලේන කාලං' යනු කලින් කලට හෙවත් අඩ මසකට වරක් හෝ දස දිනකට වරක් යන අර්ථයයි. 'ධාරං' යනු වර්ෂා ධාරාවයි. 'නානුප්පවෙච්ඡෙය්‍ය' යනු වැසි ජලය ඇතුල් නොවිය යුතුය හෙවත් වර්ෂාව නොවැසිය යුතුය යන්නයි. 'සීතා වාරිධාරා උබ්භිජ්ජිත්වා' යනු සිසිල් ජල ධාරා මතු වී එම විල පුරවමින් පැනනැගීමයි. සැබැවින්ම විලක යටින් මතු වන ජලය නැවත නැවත මතු වෙමින් ජලය කැළඹීමට පත් කරයි. සතර දිශාවෙන් ඇතුළු වන ජලය පරණ කොළ, තණකොළ, ලී කැබලි ආදියෙන් ජලය කැළඹීමට පත් කරයි. වැසි ජල ධාරා වැටෙන විට ඇතිවන ජල බුබුළු මගින් ජලය කැළඹෙයි. නමුත් ඉතා සන්සුන්ව, සෘද්ධියෙන් මැවුවාක් මෙන් විල ඇතුළතින්ම හටගන්නා ජලය 'මෙම ප්‍රදේශයට පැතිරෙයි, මෙම ප්‍රදේශයට නොපැතිරෙයි' කියා බෙදීමක් නැත. එබැවින් ජලය නොපැතිරුණු තැනක් එහි නොමැත. එහිදී විල මෙන් කරජකාය (ශරීරය) ද, ජලය මෙන් දෙවන ධ්‍යාන සැපය ද දත යුතුය. ඉතිරි කොටස පෙර සඳහන් කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

---

429. Tatiyajjhānasukhaupamāyaṃ [Pg.223] uppalāni ettha santīti uppalinī. Sesapadadvayesupi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃkiñci uppalaṃ uppalameva, ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. Udakānuggatānīti udakato na uggatāni. Antonimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posīni, vaḍḍhīnīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

429. තුන්වන ධ්‍යාන සැපය පිළිබඳ උපමාවේදී; මෙහි මහනෙල් (නිල්, රතු, සුදු ආදී) ඇති බැවින් 'උප්පලිනී' නම් වේ. ඉතිරි පද දෙකෙහිද (පදුමිනී, පුණ්ඩරීකිනී) මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි සුදු, රතු සහ නිල් මහනෙල් අතුරින් ඕනෑම මහනෙලක් 'උප්පල' ලෙස හැඳින්වේ. පෙති සියයකට අඩු මහනෙල 'පුණ්ඩරීක' නම් වේ. පෙති සියයක් ඇති මහනෙල 'පදුම' නම් වේ. නැතහොත් පෙති සංඛ්‍යාව පිළිබඳ නියමයක් නොසලකා සුදු පැහැති මල 'පදුම' ලෙසද, රතු පැහැති මල 'පුණ්ඩරීක' ලෙසද මෙහි විනිශ්චය වේ. 'උදකානුග්ගතානි' යනු ජලයෙන් උඩට මතු නොවූ යන්නයි. 'අන්තෝනිමුග්ගපෝසීනී' යනු ජල මතුපිටින් යට ගිලී තිබෙමින්ම පෝෂණය වන හෙවත් වැඩෙන යන අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස පෙර ක්‍රමයටම දත යුතුය.

---

430. Catutthajjhānasukhaupamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ. Pabhassaraṭṭhena pariyodātaṃ veditabbaṃ. Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissā hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo. Utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati, na koci vatthassa aphuṭokāso hoti. Evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo. Catutthajjhānacittameva vā vatthaṃ viya, taṃsamuṭṭhānarūpaṃ utupharaṇaṃ viya. Yathā hi katthaci odātavatthe kāyaṃ apphusantepi taṃsamuṭṭhānena utunā sabbatthakameva kāyo phuṭṭho hoti. Evaṃ catutthajjhānasamuṭṭhitena sukhumarūpena sabbatthakameva bhikkhuno karajakāyo phuṭo hotīti evamettha attho daṭṭhabbo.

430. සිව්වන ධ්‍යාන සැපය පිළිබඳ උපමාවේදී; 'පරිසුද්ධේන චේතසා පරියෝදාතේන' යන මෙහි කෙලෙස් රහිත බැවින් 'පරිසුද්ධ' යන්නද, ප්‍රභාස්වර බැවින් 'පරියෝදාත' යන්නද දත යුතුය. 'ඕදාතේන වත්ථේන' යන්න සෘතු ගුණය පැතිරීම (ශරීරයේ සුවදායී බව පැතිරීම) සඳහා වදාරන ලද්දකි. සැබැවින්ම කිලිටි වස්ත්‍රයකින් සෘතු පැතිරීම සිදු නොවේ. එසෙණෙහිම සෝදා පිරිසිදු කරන ලද වස්ත්‍රයකින් සෘතු පැතිරීම බලවත් වේ. මෙම උපමාවෙහි වස්ත්‍රය මෙන් කරජකාය දත යුතුය. සෘතු පැතිරීම මෙන් සිව්වන ධ්‍යාන සැපය දත යුතුය. එබැවින් හොඳින් ස්නානය කළ පුරුෂයෙකු පිරිසිදු වස්ත්‍රයක් හිස දක්වා පොරවාගෙන වාඩි වී සිටින විට ඔහුගේ ශරීරයෙන් නික්මෙන සෘතුව මුළු වස්ත්‍රය පුරාම පැතිරෙන්නාක් මෙන් ද, වස්ත්‍රයේ නොපැතිරුණු කිසිදු තැනක් නැත්තාක් මෙන් ද, එසේම සිව්වන ධ්‍යාන සැපයෙන් භික්ෂුවගේ ශරීරයේ නොපැතිරුණු කිසිදු තැනක් නැත යන අර්ථය මෙහි දත යුතුය. නැතහොත් සිව්වන ධ්‍යාන සිත වස්ත්‍රය මෙන් ද, එයින් හටගත් රූපය සෘතු පැතිරීම මෙන් ද දත යුතුය. යම් සේ ඇතැම් විට සුදු වස්ත්‍රය ශරීරයේ නොගෑවුණත්, සිරුරෙන් හටගත් සෘතුවෙන් මුළු වස්ත්‍රයම ස්පර්ශ වේද, එසේම සිව්වන ධ්‍යානයෙන් හටගත් සියුම් රූපයෙන් භික්ෂුවගේ මුළු කරජකායම ස්පර්ශ වන බව මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

---

431. Pubbenivāsañāṇaupamāyaṃ taṃdivasaṃ katakiriyā pākaṭā hotīti taṃdivasaṃ gatagāmattayameva gahitaṃ. Tattha gāmattayaṃ gatapuriso viya pubbenivāsañāṇalābhī daṭṭhabbo. Tayo gāmā viya tayo bhavā daṭṭhabbā. Tassa purisassa tīsu gāmesu taṃdivasaṃ katakiriyāya āvibhāvo viya pubbenivāsāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu katakiriyāya āvibhāvo daṭṭhabbo.

431. පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය පිළිබඳ උපමාවේදී; එදින කරන ලද ක්‍රියා පැහැදිලි වන බැවින් එදින ගිය ගම් තුනම නිදසුනට ගන්නා ලදී. එහිදී ගම් තුනට ගිය පුරුෂයා මෙන් පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය ලැබූ තැනැත්තා දත යුතුය. ගම් තුන මෙන් භව තුන දත යුතුය. ඒ පුරුෂයාට ගම් තුනේදී එදින කළ ක්‍රියාවන් වැටහෙන්නාක් මෙන්, පූර්වේනිවාසානුස්මෘති අභිඥාව සඳහා සිත යොමු කර සිටින භික්ෂුවට භව තුනේදී කරන ලද ක්‍රියාවන් පැහැදිලි වන බව දත යුතුය.

---

432. Dibbacakkhuupamāyaṃ [Pg.224] dve agārāti dve gharā. Sadvārāti sammukhadvārā. Anucaṅkamanteti aparāparaṃ sañcarante. Anuvicaranteti ito cito ca vicarante, ito pana gehā nikkhamitvā etaṃ gehaṃ, etasmā vā nikkhamitvā imaṃ gehaṃ pavisanavasenapi daṭṭhabbā. Tattha dve agārā sadvārā viya cutipaṭisandhiyo, cakkhumā puriso viya dibbacakkhuñāṇalābhī, cakkhumato purisassa dvinnaṃ gehānaṃ antare ṭhatvā passato dve agāre pavisanakanikkhamanakapurisānaṃ pākaṭakālo viya dibbacakkhulābhino ālokaṃ vaḍḍhetvā olokentassa cavanakaupapajjanakasattānaṃ pākaṭakālo. Kiṃ pana te ñāṇassa pākaṭā, puggalassāti? Ñāṇassa. Tassa pākaṭattā pana puggalassa pākaṭāyevāti.

432. දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥා උපමාවේදී; 'ද්වේ ආගාරා' යනු නිවාස දෙකකි. 'සද්වාරා' යනු එකිනෙකට මුහුණලා ඇති දොරවල්ය. 'අනුචංකමන්තේ' යනු එහා මෙහා සක්මන් කරන යන්නයි. 'අනුවිචරන්තේ' යනු මෙහාටත් එහාටත් ඇවිදින යන්නයි. එක් නිවසකින් නික්මී අනෙක් නිවසට ඇතුළු වීම හෝ මෙම නිවසින් නික්මී අනික් නිවසට ඇතුළු වීම යන අයුරින් මෙය දත යුතුය. එහි නිවාස දෙක මෙන් චුති සහ පටිසන්ධි දත යුතුය. ඇස් ඇති පුරුෂයා මෙන් දිව්‍ය චක්ෂු ඥානය ලැබූ තැනැත්තා දත යුතුය. නිවාස දෙකක් මැද සිට බලන ඇස් ඇති පුරුෂයෙකුට මිනිසුන් ඇතුළු වන සහ නික්මෙන ආකාරය පැහැදිලි වන්නාක් මෙන්, දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥාව ලැබූ භික්ෂුව ආලෝකය වඩා බලන කල්හි සත්වයන්ගේ චුත වීම සහ උපත ලැබීම පැහැදිලි වන බව දත යුතුය. 'එය ඥානයට පැහැදිලි වන්නේද නැතහොත් පුද්ගලයාටද?' යන ප්‍රශ්නයට, 'ඥානයට පැහැදිලි වේ' යනු පිළිතුරයි. ඥානයට පැහැදිලි වන බැවින් එම පුද්ගලයාටද එය පැහැදිලි වන බව දත යුතුය.

---

433. Āsavakkhayañāṇaupamāyaṃ pabbatasaṅkhepeti pabbatamatthake. Anāviloti nikkaddamo. Sippiyo ca sambukā ca sippisambukaṃ. Sakkharā ca kathalā ca sakkharakathalaṃ. Macchānaṃ gumbā ghaṭāti macchagumbaṃ. Tiṭṭhantampi carantampīti ettha sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyeva, itarāni carantipi tiṭṭhantipi. Yathā pana antarantarā ṭhitāsupi nisinnāsupi vijjamānāsupi, ‘‘etā gāvo carantī’’ti carantiyo upādāya itarāpi carantīti vuccanti. Evaṃ tiṭṭhantameva sakkharakathalaṃ upādāya itarampi dvayaṃ tiṭṭhantanti vuttaṃ. Itarañca dvayaṃ carantaṃ upādāya sakkharakathalampi carantanti vuttaṃ. Tattha cakkhumato purisassa tīre ṭhatvā passato sippisambukādīnaṃ vibhūtakālo viya āsavānaṃ khayāya cittaṃ nīharitvā nisinnassa bhikkhuno catunnaṃ saccānaṃ vibhūtakālo daṭṭhabbo.

433. ආශ්‍රවක්ෂයකර ඥානය පිළිබඳ උපමාවේදී; 'පබ්බතසංඛේපේ' යනු පර්වත මුදුනෙහිය. 'අනාවිලෝ' යනු මඩ රහිත පිරිසිදු බවයි. බෙල්ලන් සහ හක්බෙල්ලන් 'සිප්පිසම්බුකං' නම් වේ. ගල්කැට සහ කැබිලිති 'සක්ඛරකථලං' නම් වේ. මත්ස්‍ය සමූහයා 'මච්ඡගුම්බං' නම් වේ. 'තිට්ඨන්තම්පි චරන්තම්පි' යන්නෙහි ගල්කැට සහ කැබිලිති නිශ්චලව පවතී, අනෙක් බෙල්ලන් සහ මසුන් හැසිරෙයි හෝ නිශ්චලව පවතී. යම් සේ අතරින් පතර සිටින හෝ ලැග සිටින ගවයන් සිටියදීත් 'මෙම ගවයෝ හැසිරෙති' කියා පවසන්නාක් මෙන් ද, එසේම නිශ්චලව පවතින ගල්කැට සමඟ අනෙක් චලනය වන දේද 'තිට්ඨන්ත' (නිශ්චල) ලෙසත්, හැසිරෙන බෙල්ලන් සමඟ අනෙක් දේද 'චරන්ත' (හැසිරෙන) ලෙසත් පවසන ලදී. එහිදී ඉවුරේ සිට බලන ඇස් ඇති පුරුෂයෙකුට බෙල්ලන්, මසුන් ආදිය පැහැදිලි වන්නාක් මෙන්, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම සඳහා සිත යොමු කර සිටින භික්ෂුවට සතර ආර්ය සත්‍යය පැහැදිලි වන බව දත යුතුය.

---

434. Idāni sattahākārehi saliṅgato saguṇato khīṇāsavassa nāmaṃ gaṇhanto, ayaṃ vuccati, bhikkhave, bhikkhu samaṇo itipītiādimāha. Tattha evaṃ kho, bhikkhave, bhikkhu samaṇo hotītiādīsu, bhikkhave, evaṃ bhikkhu samitapāpattā samaṇo hoti. Bāhitapāpattā brāhmaṇo hoti. Nhātakilesattā nhātako hoti, dhotakilesattāti attho. Catumaggañāṇasaṅkhātehi vedehi akusaladhammānaṃ gatattā vedagū hoti, viditattāti attho. Teneva viditāssa hontītiādimāha. Kilesānaṃ sutattā sottiyo hoti, nissutattā [Pg.225] apahatattāti attho. Kilesānaṃ ārakattā ariyo hoti, hatattāti attho. Tehi ārakattā arahaṃ hoti, dūrībhūtattāti attho. Sesaṃ sabattha pākaṭamevāti.

434. දැන් ආකාර හතකින් තමන්ගේ ස්වරූපයෙන් සහ තමන්ගේ ගුණයෙන් රහතන් වහන්සේගේ නාමය ගනිමින්, "මහණෙනි, මේ භික්ෂුව ශ්‍රමණයෙකැයි කියනු ලැබේ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "මහණෙනි, මෙසේ මහණතෙමේ ශ්‍රමණ (මහණ) වෙයි" යනාදියෙහි, මහණෙනි, මෙසේ භික්ෂුව පව් සංසිඳුවා ගැනීම නිසා 'සමණ' වෙයි. පව් බැහැර කිරීම නිසා 'බ්‍රාහ්මණ' වෙයි. කෙලෙස් සෝදා හැරීම නිසා 'නාතක' වෙයි, එනම් කෙලෙස් ධෝවනය කළ තැනැත්තා යන අර්ථයයි. සතර මාර්ග ඥාන සංඛ්‍යාත ප්‍රඥාවෙන් අකුසල ධර්මයන් විනිවිද දත් බැවින් 'වේදගූ' වෙයි, එනම් විනිවිද දත් තැනැත්තා යන අර්ථයයි. එබැවින් ම "ඔහු විසින් දන්නා ලද්දාහු වෙති" යනාදිය වදාළ සේක. කෙලෙස් වැගිරී ගිය බැවින් (නික්ම ගිය බැවින්) 'සොත්ථිය' වෙයි, එනම් කෙලෙස්වලින් තොර වූ බැවින් හෝ කෙලෙස් ප්‍රහීණ කළ බැවින් යන අර්ථයයි. කෙලෙස්වලින් දුරු වූ බැවින් 'අරිය' වෙයි, එනම් කෙලෙස් නැසූ බැවින් යන අර්ථයයි. කෙලෙස්වලින් දුරු වූ බැවින් 'අරහත්' වෙයි, එනම් කෙලෙස්වලින් ඈත් වූ බැවින් යන අර්ථයයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම පැහැදිලිය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

---

Mahāassapurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහා අස්සපුර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

10. Cūḷaassapurasuttavaṇṇanā

10. චූළ අස්සපුර සූත්‍ර වර්ණනාව

---

435. Evaṃ me sutanti cūḷaassapurasuttaṃ. Tassa desanākāraṇaṃ purimasadisameva. Samaṇasāmīcippaṭipadāti samaṇānaṃ anucchavikā samaṇānaṃ anulomappaṭipadā.

435. "ඒවං මේ සුතං" යනු චූළ අස්සපුර සූත්‍රයයි. එහි දේශනා කරුණ පෙර සූත්‍රයට සමානමය. "සමණසාමීචිප්පටිපදා" යනු ශ්‍රමණයන් වහන්සේලාට සුදුසු වූ, ශ්‍රමණයන් වහන්සේලාට අනුලෝම වූ පිළිවෙතයි.

---

436. Samaṇamalānantiādīsu ete dhammā uppajjamānā samaṇe maline karonti malaggahite, tasmā ‘‘samaṇamalā’’ti vuccanti. Etehi samaṇā dussanti, padussanti, tasmā samaṇadosāti vuccanti. Ete uppajjitvā samaṇe kasaṭe niroje karonti milāpenti, tasmā samaṇakasaṭāti vuccanti. Āpāyikānaṃ ṭhānānanti apāye nibbattāpakānaṃ kāraṇānaṃ. Duggativedaniyānanti duggatiyaṃ vipākavedanāya paccayānaṃ. Matajaṃ nāmāti manussā tikhiṇaṃ ayaṃ ayena sughaṃsitvā taṃ ayacuṇṇaṃ maṃsena saddhiṃ madditvā koñcasakuṇe khādāpenti. Te uccāraṃ kātuṃ asakkontā maranti. No ce maranti, paharitvā mārenti. Atha tesaṃ kucchiṃ phāletvā naṃ udakena dhovitvā cuṇṇaṃ gahetvā maṃsena saddhiṃ madditvā puna khādāpentīti evaṃ satta vāre khādāpetvā gahitena ayacuṇṇena āvudhaṃ karonti. Susikkhitā ca naṃ ayakārā bahuhatthakammamūlaṃ labhitvā karonti. Taṃ matasakuṇato jātattā ‘‘mataja’’nti vuccati, atitikhiṇaṃ hoti. Pītanisitanti udakapītañceva silāya ca sunighaṃsitaṃ. Saṅghāṭiyāti kosiyā. Sampārutanti pariyonaddhaṃ. Sampaliveṭhitanti samantato veṭhitaṃ.

436. "සමණමලානං" යනාදියෙහි, මේ අභිජ්ඣා ව්‍යාපාද ආදී අකුසල ධර්මයන් උපදින කල්හි ශ්‍රමණයන් කිලිටි කරන බැවින් 'සමණ මල' (මහණ කිලිටි) යයි කියනු ලැබේ. මේවායින් ශ්‍රමණයන් දූෂණය වන බැවින් 'සමණ දෝස' යයි කියනු ලැබේ. මේවා උපදින කල්හි ශ්‍රමණයන් හරයක් නැති අසාර පුද්ගලයන් බවට පත් කරමින් පිරිහීමට පත් කරන බැවින් 'සමණ කසට' යයි කියනු ලැබේ. "ආපායිකානං ඨානානං" යනු අපායෙහි උත්පත්තිය ලබා දෙන කරුණුය. "දුග්ගතිවේදනීයානං" යනු දුගතියෙහි විපාක වේදනා ඇති කිරීමට ප්‍රත්‍ය වන කරුණුය. "මතජ" නම්: මිනිසුන් මුවහත් යකඩ කැබලි යකඩයකින් උලා මතු කරගත් ඒ යකඩ කුඩු මස් සමඟ අනා ක්‍රෞඤ්ච පක්ෂීන්ට කවති. එම පක්ෂීන් මළපහ කිරීමට නොහැකිව මිය යති. ඉදින් මිය නොගියහොත් තලා මරා දමති. ඉන්පසු ඔවුන්ගේ බඩ පලා, ජලයෙන් සෝදා, ඒ යකඩ කුඩු ගෙන මස් සමඟ අනා නැවතත් (වෙනත් පක්ෂීන්ට) කවති. මෙසේ සත් වරක් කවා ලබාගත් යකඩ කුඩුවලින් ආයුධ තනති. මනා පුහුණුව ලැබූ කම්මල්කරුවන් විශාල කුලියක් ලබාගෙන මෙය කරති. මියගිය පක්ෂියාගෙන් උපන් බැවින් එයට 'මතජ' යයි කියනු ලැබේ. එය ඉතා මුවහත්ය. "පීතනිසිතං" යනු ගලෙහි උලා මනාසේ මුවහත් කරන ලද්දකි. "සංඝාටියා" යනු කොපුවක (වැසුමක) බහාලූ යන්නයි. "සම්පාරුතං" යනු ආවරණය කරන ලද යන්නයි. "සම්පලිවේඨිතං" යනු හාත්පසින් වෙළන ලද යන්නයි.

---

437. Rajojallikassāti [Pg.226] rajojalladhārino. Udakorohakassāti divasassa tikkhattuṃ udakaṃ orohantassa. Rukkhamūlikassāti rukkhamūlavāsino. Abbhokāsikassāti abbhokāsavāsino. Ubbhaṭṭhakassāti uddhaṃ ṭhitakassa. Pariyāyabhattikassāti māsavārena vā aḍḍhamāsavārena vā bhuñjantassa. Sabbametaṃ bāhirasamayeneva kathitaṃ. Imasmiñhi sāsane cīvaradharo bhikkhu saṅghāṭikoti na vuccati. Rajojalladhāraṇādivatāni imasmiṃ sāsane natthiyeva. Buddhavacanassa buddhavacanameva nāmaṃ, na mantāti. Rukkhamūliko, abbhokāsikoti ettakaṃyeva pana labbhati. Tampi bāhirasamayeneva kathitaṃ. Jātameva nanti taṃdivase jātamattaṃyeva naṃ. Saṅghāṭikaṃ kareyyunti saṅghāṭikaṃ vatthaṃ nivāsetvā ca pārupitvā ca saṅghāṭikaṃ kareyyuṃ. Esa nayo sabbattha.

437. "රජෝජල්ලිකස්ස" යනු සිරුරෙහි රැඳි දූවිලි හා කිලිටි දරන්නාටයි. "උදකෝරෝහකස්ස" යනු දිනකට තෙවරක් පව් සෝදා හැරීම පිණිස ජලයට බසින්නාටයි. "රුක්ඛමූලිකස්ස" යනු රුක් මුල්වල වසන්නාටයි. "අබ්භෝකාසිකස්ස" යනු එළිමහනෙහි වසන්නාටයි. "උබ්භට්ඨකස්ස" යනු ගල්තලාවක් මත කෙළින් සිටගෙන සිටින්නාටයි. "පරියායභත්තිකස්ස" යනු මසකට වරක් හෝ අඩමසකට වරක් ආහාර අනුභව කරන්නාටයි. මේ සියල්ල ශාසනයෙන් බැහැර වූ සමයයන් (මිථ්‍යා දෘෂ්ටි) අනුව පවසන ලද්දකි. මක්නිසාද යත්, මේ ශාසනයෙහි සිවුරු දරන භික්ෂුව 'සංඝාටික' (සිවුරු දරන්නා) යයි පමණක් නොකියනු ලැබේ. සිරුරෙහි දූවිලි දැරීම ආදී වෘතයන් මේ ශාසනයෙහි ඇත්තේම නැත. බුද්ධ වචනයට ඇත්තේ 'බුද්ධ වචනය' යන නාමයම පමණකි, එහි මන්ත්‍ර (වේද) නැතැයි දත යුතුය. රුක් මුල්වල වසන්නා, එළිමහනේ වසන්නා යනු මෙතෙක් පමණක් ලබන අර්ථයන්ය. එය ද පවසන ලද්දේ බාහිර ශාසනවල පැවති පිළිවෙත් අනුවය. "ජාතමේව නං" යනු එදින උපන් තැනැත්තාටම යන්නයි. "සංඝාටිකං කරෙය්‍යුං" යනු සකස් කළ වස්ත්‍ර හැඳීමෙන් හා පෙරවීමෙන් සංඝාටිකයෙකු කරන්නේය යන්නයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය අනුගමනය කළ යුතුය.

---

438. Visuddhamattānaṃ samanupassatīti attānaṃ visujjhantaṃ passati. Visuddhoti pana na tāva vattabbo. Pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyati. Pamuditassa pītīti tuṭṭhassa sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyati. Pītimanassa kāyoti pītisampayuttassa puggalassa nāmakāyo. Passambhatīti vigatadaratho hoti. Sukhaṃ vedetīti kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vediyati. Cittaṃ samādhiyatīti iminā nekkhammasukhena sukhitassa cittaṃ samādhiyati, appanāpattaṃ viya hoti. So mettāsahagatena cetasāti heṭṭhā kilesavasena āraddhā desanā pabbate vuṭṭhavuṭṭhi viya nadiṃ yathānusandhinā brahmavihārabhāvanaṃ otiṇṇā. Tattha yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttameva. Seyyathāpi, bhikkhave, pokkharaṇīti mahāsīhanādasutte maggo pokkharaṇiyā upamito, idha sāsanaṃ upamitanti veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayā samaṇo hotīti sabbakilesānaṃ samitattā paramatthasamaṇo hotīti. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

438. "විසුද්ධමත්තානං සමනුපස්සතී" යනු තමන් පිරිසිදු බව දකියි යන්නයි. පිරිසිදුය යන්න පළමුව කිව යුතුය. "පාමොජ්ජං ජායති" යනු ප්‍රමෝදය හෙවත් සතුට ඇති වෙයි යන්නයි. "පමුදිතස්ස පීති" යනු සතුටු වූ තැනැත්තාට මුළු සිරුරම පිනවන පීතිය ඇති වෙයි යන්නයි. "පීතිමනස්ස කායෝ" යනු පීතියෙන් යුත් පුද්ගලයාගේ නාමකායයි. "පස්සම්භති" යනු දැවිලි ගතිය (පීඩාව) පහව යයි යන්නයි. "සුඛං වේදේති" යනු කායික හා චෛතසික සුඛය විඳියි යන්නයි. "චිත්තං සමාධියති" යනු මේ නෙක්ඛම්ම සුඛයෙන් සතුටු වූ පුද්ගලයාගේ සිත එකඟ වෙයි, එය අර්පණාවට පත් වූවාක් මෙන් වෙයි යන්නයි. "සෝ මෙත්තාසහගතේන චේතසා" යනු පහළ කෙලෙස් වශයෙන් ආරම්භ කළ දේශනාව, පර්වතය මුදුනට වැසි වැස්ස ගංගාවට ගලා බසින්නාක් මෙන්, අනුසන්ධි වශයෙන් බ්‍රහ්මවිහාර භාවනාවට බැස ගත්තේය. එහි යමක් කිව යුතු ද, ඒ සියල්ල විසුද්ධිමග්ගයෙහි පවසා ඇත. "සෙය්‍යථාපි භික්ඛවේ පොක්ඛරණී" යනාදිය මහාසීහනාද සූත්‍රයෙහි මාර්ගය පොකුණකට උපමා කළ අතර, මෙහි ශාසනය උපමා කරන ලදැයි දත යුතුය. "ආසවානං සංඛයා සමණෝ හෝති" යනු සියලු කෙලෙස් සංසිඳුවා ගැනීමෙන් පරමාර්ථ වශයෙන් ශ්‍රමණයා වෙයි යන්නයි. ඉතිරිය සෑම තැනකම ඉතා පැහැදිලිය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වන පපඤ්චසූදනියෙහි,

---

Cūḷaassapurasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළ අස්සපුර සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

Catutthavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

සතරවන වග්ගයේ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

5. Cūḷayamakavaggo

5. චූළයමක වග්ගය

---

1. Sāleyyakasuttavaṇṇanā

1. සාලෙය්‍යක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

439. Evaṃ [Pg.227] me sutanti sāleyyakasuttaṃ. Tattha kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado ruḷhīsaddena kosalāti vuccati, tasmiṃ kosalesu janapade. Porāṇā panāhu – yasmā pubbe mahāpanādaṃ rājakumāraṃ nānānāṭakāni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā rājā āha – ‘‘yo mama puttaṃ hasāpeti, sabbālaṅkārena naṃ alaṅkaromī’’ti. Tato naṅgalānipi chaḍḍetvā mahājanakāye sannipatite manussā sātirekāni sattavassāni nānākīḷikāyo dassetvā naṃ hasāpetuṃ nāsakkhiṃsu. Tato sakko devanaṭaṃ pesesi. So dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesi. Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu. Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāraṃ karontā, ‘‘kacci, bho, kusalaṃ, kacci, bho, kusala’’nti āhaṃsu. Tasmā taṃ ‘‘kusalaṃ kusala’’nti vacanaṃ upādāya so padeso kosalāti vuccatīti.

439. "ඒවං මේ සුතං" යනු සාලෙය්‍යක සූත්‍රයයි. එහි "කෝසලේසු" යනු කෝසල නම් ජනපදවාසී රාජකුමාරවරුන්ය. ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය වූ එක් ජනපදයක් රූඪි ශබ්දයෙන් 'කෝසල' යයි කියනු ලැබේ, එනම් ඒ කෝසල ජනපදයෙහි යන්නයි. පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පවසති: පෙර මහාපනාද නම් රාජකුමාරයා විවිධ නාටක දැක සිනහවක් පවා නොපෑ බව අසා රජු මෙසේ පැවසීය - "යමෙක් මාගේ පුත්‍රයා සිනස්සවන්නේ ද, ඔහු සියලු ආභරණයෙන් සරසමි." ඉන්පසු නගුල් ආදිය ද අතහැර විශාල ජනකායක් රැස් වූහ. ඒ මිනිසුන් සත් වසරකට වැඩි කාලයක් විවිධ කෙළිසෙල්ලම් දැක්වුව ද ඔහු සිනස්සවීමට නොහැකි වූහ. එවිට සක් දෙවිඳු දිව්‍ය නළුවෙකු එවන ලදී. ඔහු දිව්‍ය නාටකයක් දක්වා කුමාරයා සිනස්සවන ලදී. එවිට ඒ මිනිසුන් තම තමන්ගේ වාසස්ථාන බලා පිටත් වූහ. මඟදී මුණගැසුණු හිතමිතුරන් දැක පිළිසඳරෙහි යෙදෙද්දී, "පින්වත, කුසල් ද (සැප සනීප ද)?" යි ඇසූහ. එබැවින් ඒ 'කුසල කුසල' යන වචනය මුල් කරගෙන එම ප්‍රදේශය 'කෝසල' යයි කියනු ලැබේ.

---

Cārikaṃ caramānoti aturitacārikaṃ caramāno. Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti sataṃ vā sahassaṃ vā satasahassaṃ vāti evaṃ aparicchinnena mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ. Brāhmaṇagāmoti brāhmaṇānaṃ samosaraṇagāmopi brāhmaṇagāmoti vuccati brāhmaṇānaṃ bhogagāmopi. Idha samosaraṇagāmo adhippeto. Tadavasarīti taṃ avasari, sampattoti attho. Vihāro panettha aniyāmito; tasmā tassa avidūre buddhānaṃ anucchaviko eko vanasaṇḍo bhavissati, satthā taṃ vanasaṇḍaṃ gatoti veditabbo. Assosunti suṇiṃsu upalabhiṃsu. Sotadvārasampattavacananigghosānusārena jāniṃsu. Khoti avadhāraṇatthe padapūraṇamatte vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena assosuṃyeva[Pg.228], na nesaṃ koci savanantarāyo ahosīti ayamattho veditabbo. Padapūraṇena byañjanasiliṭṭhatāmattameva.

“චාරිකාවෙහි හැසිරෙනුයේ” යනු හදිසි නොවූ (සන්සුන්) ගමනින් වැඩම කරනුයේ යන්නයි. “මහත් වූ භික්ෂු සංඝයා සමඟ” යනු සියයක් හෝ දහසක් හෝ ලක්ෂයක් හෝ වශයෙන් අපරිමිත වූ මහත් වූ භික්ෂු සමූහය සමඟ යන්නයි. “බ්‍රාහ්මණ ග්‍රාමය” යනු බ්‍රාහ්මණයන් රැස්වන ගම්මානය මෙන්ම බ්‍රාහ්මණයන් භුක්ති විඳින (බදු ආදිය ලබන) ගම්මානයට ද කියනු ලැබේ. මෙහිලා අදහස් කළේ බ්‍රාහ්මණයන් පදිංචිව සිටින ගම්මානයයි. “එහි වැඩි සේක” යනු එම ගමට පැමිණි සේක, සම්ප්‍රාප්ත වූ සේක යනු අර්ථයයි. මෙහි විහාරයක් ගැන නියම කර නැත; එබැවින් එම ගමට නුදුරින් බුදුරජාණන් වහන්සේලාට සුදුසු වූ එක් වනාන්තරයක් තිබෙන්නට ඇත, ශාස්තෘන් වහන්සේ එම වනයට වැඩි සේකැයි දත යුතුය. “ඇසුවාහුය” යනු ශ්‍රවණය කළාහුය, දැනගත්තාහුය. කන් දොරට පැමිණි ශබ්ද රාවය අනුසාරයෙන් දැනගත්තාහුය. “ඛෝ” යනු අවධාරණ අර්ථයෙහි හෝ පද පූරණය පිණිස යෙදෙන නිපාතයකි. එහි අවධාරණ අර්ථයෙන් ගත් කල ‘අසාම’ යන අර්ථය දිය යුතුය, එනම් ඔවුන්ට ඇසීමට කිසිදු බාධාවක් නොවූ බව දත යුතුය. පද පූරණයක් ලෙස ගත් කල වාක්‍යයේ මිහිරි බව සඳහා පමණක් යෙදේ.

---

Idāni yamatthaṃ assosuṃ, taṃ pakāsetuṃ samaṇo khalu, bho, gotamotiādi vuttaṃ. Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo. Khalūti anussavanatthe nipāto. Bhoti tesaṃ aññamaññaṃ ālapanamattaṃ. Gotamoti bhagavato gottavasena paridīpanaṃ. Tasmā samaṇo khalu, bho, gotamoti ettha samaṇo kira, bho, gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo. Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ. Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvadīpanaṃ. Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva taṃ kulaṃ pahāya saddhāpabbajitoti vuttaṃ hoti. Tato paraṃ vuttatthameva. Taṃ kho panāti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ, tassa kho pana bhoto gotamassāti attho. Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato, seṭṭhoti vuttaṃ hoti. Kittisaddoti kittiyeva, thutighoso vā. Abbhuggatoti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato. Kinti? ‘‘Itipi so bhagavā…pe… buddho bhagavā’’ti.

දැන් ඔවුන් ඇසූ කාරණය ප්‍රකාශ කිරීමට “භවත්නි, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ...” යනාදිය වදාරන ලදී. එහි පව් සංසිඳුවා ගත් බැවින් “ශ්‍රමණ” යැයි දත යුතුය. “ඛලු” යනු අසා දැනගත් අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. “භෝ” යනු ඔවුන් එකිනෙකා අමතන ආකාරයයි. “ගෝතම” යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගෝත්‍රය ඇසුරින් කළ හැඳින්වීමකි. එබැවින් “භවත්නි, ගෝතම ගෝත්‍රයට අයත් ශ්‍රමණයන් වහන්සේ වැඩම කර ඇති බව කියනු ලැබේ” යනුවෙන් අර්ථය දත යුතුය. “ශාක්‍ය පුත්‍ර” යන්නෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උසස් කුලය ප්‍රකාශ වේ. “ශාක්‍ය කුලයෙන් පැවිදි වූ” යන්නෙන් ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ බව ප්‍රකාශ වේ. කිසිදු විපතකට හෝ පිරිහීමකට පත් නොවී, සම්පූර්ණව පැවති එම කුලය අතහැර ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ බව මෙයින් කියැවේ. ඉන් පසුව එන පදවල අර්ථය පෙර පවසන ලදී. “තං ඛෝ පන” යනු එබඳු ස්වභාවයක් ඇත්තා වූ ඒ භවත් ගෞතමයන්ගේ යන අර්ථය සඳහා යෙදෙන විභක්ති පදයකි. “කල්‍යාණ” යනු යහපත් ගුණධර්මවලින් යුක්ත වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන අර්ථයයි. “කිත්තිසද්ද” යනු කීර්ති රාවයයි, එසේත් නැත්නම් ප්‍රශංසා නාදයයි. “අබ්භුග්ගත” යනු දෙවියන් සහිත ලෝකය පුරා පැතිර ගිය යන අර්ථයයි. එනම් “ඉතිපි සෝ භගවා... බුද්ධෝ භගවා” යනුවෙන් එම කීර්තිය පැතිර ගියේය.

---

Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti. Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Tattha ārakattā, arīnaṃ arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti veditabbotiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā sabbāneva etāni padāni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato tesaṃ vitthāro gahetabbo.

එහි පද සම්බන්ධය මෙසේය - “ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මේ කරුණෙන් අර්හත් වන සේක, මේ මේ කරුණෙන් සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක...” ආදී වශයෙනි. මේ මේ කරුණ නිසා යැයි මෙහි කියන ලදී. එහි කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ද, කෙලෙස් සතුරන් හා සංසාර චක්‍රයේ අරයන් නැසූ බැවින් ද, ප්‍රත්‍යාදීන් පූජා ලැබීමට සුදුසු බැවින් ද, රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද යන කරුණු නිසා පළමුව ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ “අරහං” නම් වන බව දත යුතුය. මේ ක්‍රමයෙන් මාතෘකාව තබා විශුද්ධි මාර්ගයෙහි බුද්ධානුස්සති නිද්දේසයේ මෙම සියලු පද විස්තර කර ඇති බැවින්, එහි විස්තරය එතැනින් ගත යුතුය.

---

Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana; atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. Tathārūpānaṃ arahatanti yathārūpo so bhavaṃ gotamo, evarūpānaṃ anekehipi kappakoṭisatasahassehi dullabhadassanānaṃ byāmappabhāparikkhittehi asītianubyañjanaratanapaṭimaṇḍitehi dvattiṃsmahāpurisalakkhaṇavarehi samākiṇṇamanoramasarīrānaṃ atappakadassanānaṃ atimadhuradhammanigghosānaṃ, yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddānaṃ arahataṃ. Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hoti. Sace pana aṭṭhaṅgasamannāgatena brahmassarena dhammaṃ [Pg.229] desentassa ekaṃ padampi sotuṃ labhissāma, sādhutaraṃyeva bhavissatīti evaṃ ajjhāsayaṃ katvā.

“සාධු ඛෝ පන” යනු යහපත්ය, අර්ථය පිණිස පවතින්නේය, සුවය පිණිස පවතින්නේය යන අර්ථයයි. “එබඳු රහතන් වහන්සේලා” යනු ඒ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ යම්බඳු ස්වභාවයක් ඇත්තේද, ඒ හා සමාන ස්වභාවයක් ඇති, කල්ප කෝටි ලක්ෂ ගණනකින් දැකීමට අපහසු වූ, ව්‍යාමප්‍රභා මණ්ඩලයෙන් හා අසූවක් අනුව්‍යඤ්ජන රත්නයන්ගෙන් සෝභමාන වූ, තිස් දෙකක් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුතු මනරම් ශරීර ඇති, කොතරම් බැලුවත් තෘප්තියක් නොලැබෙන දර්ශනයක් ඇති, ඉතා මිහිරි ධර්ම ශබ්දයක් ඇති, සැබෑ ගුණාධිගමය නිසා ලෝකයෙහි “රහතන්” යන කීර්තිය ලත් රහතන් වහන්සේලාය. “දැකීම” යනු ප්‍රසාදයෙන් සන්සුන් වූ දෑස් විවර කර බැලීම පමණක් වුව ද යහපතකි. ඉදින් අෂ්ටාංගික ස්වරයෙන් යුතු බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් ධර්ම දේශනා කරන ශාස්තෘන් වහන්සේගේ එකම පදයක් හෝ අසන්නට ලැබෙන්නේ නම් එය වඩාත් යහපතැයි මෙසේ අදහස් කොට (පැමිණියාහුය).

---

Yena bhagavā tenupasaṅkamiṃsūti sabbakiccāni pahāya tuṭṭhamānasā āgamaṃsu. Etadavocunti duvidhā hi pucchā agārikapucchā anagārikapucchā ca. Tattha ‘‘kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusala’’nti iminā nayena agārikapucchā āgatā. ‘‘Ime kho, bhante, pañcupādānakkhandhā’’ti iminā nayena anagārikapucchā. Ime pana attano anurūpaṃ agārikapucchaṃ pucchantā etaṃ, ‘‘ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo’’tiādivacanaṃ avocuṃ. Tesaṃ bhagavā yathā na sakkonti sallakkhetuṃ, evaṃ saṃkhitteneva tāva pañhaṃ vissajjento, adhammacariyāvisamacariyāhetu kho gahapatayotiādimāha. Kasmā pana bhagavā yathā na sallakkhenti, evaṃ vissajjesīti? Paṇḍitamānikā hi te; āditova mātikaṃ aṭṭhapetvā yathā sallakkhenti, evaṃ atthe vitthārite, desanaṃ uttānikāti maññantā avajānanti, mayampi kathentā evameva katheyyāmāti vattāro bhavanti. Tena nesaṃ bhagavā yathā na sakkonti sallakkhetuṃ, evaṃ saṃkhitteneva tāva pañhaṃ vissajjesi. Tato sallakkhetuṃ asakkontehi vitthāradesanaṃ yācito vitthārena desetuṃ, tena hi gahapatayotiādimāha. Tattha tena hīti kāraṇatthe nipāto. Yasmā maṃ tumhe yācatha, tasmāti attho.

“භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියාහුය” යනු සියලු කටයුතු පසෙක ලා සතුටු සිතින් පැමිණි බවයි. “මෙසේ පැවසුවාහුය” යන්නෙහි ප්‍රශ්න දෙවර්ගයකි: ගිහි ප්‍රශ්න සහ මහණ ප්‍රශ්න (ආධ්‍යාත්මික ප්‍රශ්න) යනුවෙනි. එහි “ස්වාමීනි, කුසල් යනු කුමක්ද? අකුසල් යනු කුමක්ද?” යන ක්‍රමය ගිහි ප්‍රශ්නයයි. “ස්වාමීනි, මේ පංච උපාදානස්කන්ධයෝය” යන ක්‍රමය මහණ ප්‍රශ්නයයි. මේ පිරිස තමන්ට ගැලපෙන ගිහි ප්‍රශ්නයක් විමසනු කැමතිව “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මෙයට හේතුව කුමක්ද, ප්‍රත්‍යය කුමක්ද?” යනාදී වචන පැවසුවාහුය. ඔවුන්ට එකවර තේරුම් ගැනීමට නොහැකි වන සේ බුදුරජාණන් වහන්සේ පළමුව “ගෘහපතියෙනි, අධර්ම චර්යාව හා විෂම චර්යාව හේතු කොටගෙනය” යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්නයට කෙටියෙන් පිළිතුරු දුන් සේක. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔවුන්ට එකවර තේරුම් ගත නොහැකි වන සේ පිළිතුරු දුන්නේ මන්ද? මන්දයත් ඔවුන් තමන් පණ්ඩිතයන් යැයි සිතා සිටි බැවිනි. මුල සිටම මාතෘකාව තබා අර්ථ විස්තර කළහොත්, දේශනාව ඉතා සරල යැයි සිතා අවඥා කරනු ඇත, “අපට ද මෙසේම කිව හැකිය” යැයි කියනු ඇත. එබැවින් ඔවුන්ට එකවර වටහා ගත නොහැකි වන සේ කෙටියෙන් පිළිතුරු දුන් සේක. ඉන්පසු එය වටහා ගත නොහැකි වූ ඔවුන් විස්තර සහිත දේශනයක් ඉල්ලා සිටි කල්හි, විස්තරාත්මකව දේශනා කරනු පිණිස “එසේ නම් ගෘහපතියෙනි...” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “තේන හි” යනු කරුණු දැක්වීමේ නිපාතයකි. “නුඹලා මාගෙන් ඉල්ලා සිටින බැවින්, (මම දේශනා කරමි)” යන අර්ථයයි.

---

440. Tividhanti tīhi koṭṭhāsehi. Kāyenāti kāyadvārena. Adhammacariyāvisamacariyāti adhammacariyasaṅkhātā visamacariyā. Ayaṃ panettha padattho, adhammassa cariyā adhammacariyā, adhammakaraṇanti attho. Visamā cariyā, visamassa vā kammassa cariyāti visamacariyā. Adhammacariyā ca sā visamacariyā cāti adhammacariyāvisamacariyā. Etenupāyena sabbesu kaṇhasukkapadesu attho veditabbo. Luddoti kakkhaḷo. Dāruṇoti sāhasiko. Lohitapāṇīti paraṃ jīvitā voropentassa pāṇī lohitena lippanti. Sacepi na lippanti, tathāvidho lohitapāṇītveva vuccati. Hatappahate niviṭṭhoti hate ca parassa pahāradāne[Pg.230], pahate ca paramāraṇe niviṭṭho. Adayāpannoti nikkaruṇataṃ āpanno.

440. “ත්‍රිවිධ” යනු කොටස් තුනකි. “කයෙන්” යනු කාය ද්වාරයෙනි. “අධර්ම චර්යාව හා විෂම චර්යාව” යනු අධර්ම චර්යාව යැයි කියනු ලබන අසමාන වූ (නොමනා) හැසිරීමයි. එහි පදවල අර්ථය මෙසේය: අධර්මයේ හැසිරීම අධර්ම චර්යාවයි, එනම් අධර්ම ක්‍රියා කිරීමයි. විෂම චර්යාව යනු අසමාන හැසිරීමයි, නැතහොත් විෂම වූ (අකුසල්) කර්මයන්හි හැසිරීමයි. එබැවින් අධර්ම චර්යාව ද විෂම චර්යාව ද වන බැවින් ‘අධර්ම චර්යා විෂම චර්යා’ නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු අකුසල හා කුසල පදයන්හි අර්ථ දත යුතුය. “රුදුරු” යනු රළු වූ තැනැත්තායි. “දරුණු” යනු සාහසික වූ තැනැත්තායි. “ලේ තැවරුණු දෑත් ඇත්තා” යනු අන්‍යන් ජීවිතයෙන් තොර කරන්නාගේ දෑත් ලෙයින් තැවරෙන බැවිනි. ලේ නොතැවරුණත්, සතුන් මැරීමේ ස්වභාවය ඇති තැනැත්තාට ‘ලේ තැවරුණු දෑත් ඇත්තා’ යැයි කියනු ලැබේ. “නැසීමෙහි හා පෙළීමෙහි නිරත වූ” යනු අන්‍යන් මැරීමෙහි සහ තැලීමෙහි යෙදී සිටින බවයි. “දයාවක් නැති” යනු කරුණාවෙන් තොර බවට පත් වූ තැනැත්තායි.

---

Yaṃ taṃ parassāti yaṃ taṃ parassa santakaṃ. Paravittūpakaraṇanti tasseva parassa vittūpakaraṇaṃ tuṭṭhijananaṃ parikkhārabhaṇḍakaṃ. Gāmagataṃ vāti antogāme vā ṭhapitaṃ. Araññagataṃ vāti araññe rukkhaggapabbatamatthakādīsu vā ṭhapitaṃ. Adinnanti tehi parehi kāyena vā vācāya vā adinnaṃ. Theyyasaṅkhātanti ettha thenoti coro. Thenassa bhāvo theyyaṃ, avaharaṇacittassetaṃ adhivacanaṃ. Saṅkhā saṅkhātanti atthato ekaṃ, koṭṭhāsassetaṃ adhivacanaṃ, ‘‘saññānidānā hi papañcasaṅkhā’’tiādīsu viya. Theyyañca taṃ saṅkhātañcāti theyyasaṅkhātaṃ, theyyacittasaṅkhāto eko cittakoṭṭhāsoti attho. Karaṇatthe cetaṃ paccattavacanaṃ, tasmā theyyasaṅkhātenāti atthato daṭṭhabbaṃ.

අනුන් සතු යමක් වේ ද එය 'යං තං පරස්ස' යන්නෙන් අදහස් වේ. 'පරවිත්තූපකරණ' යනු ඒ අන්‍යයන්ගේම සතුට උපදවන පරික්ඛාර හා භාණ්ඩයි. 'ගාමගතං' යනු ගම තුළ තබා ඇති දෙයයි. 'අරඤ්ඤගතං' යනු වනයෙහි ගස් මුදුන්වල හෝ පර්වත මුදුන්වල තබා ඇති දෙයයි. 'අදින්නං' යනු ඒ අන්‍යයන් විසින් කයින් හෝ වචනයෙන් ලබා නොදුන්, මනුෂ්‍යයන් සතු වස්තුවයි. 'ථෙය්‍යසංඛාතං' යන මෙහි 'ථේන' යනු සොරෙකි. සොරෙකුගේ ස්වභාවය 'ථෙය්‍ය' (සොරකම) නම් වේ. මෙය සොර සිතට නමකි. 'සංඛා' සහ 'සංඛාත' යන වචන දෙක අර්ථයෙන් එකක්ම වන අතර, එය 'සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසංඛා' යනාදියෙහි මෙන් කොටසකට හෝ රාශියකට නමකි. සොරකම ද වන, එමෙන්ම රාශියක් ද වන බැවින් 'ථෙය්‍යසංඛාත' නම් වේ. සොර සිත නමැති එක් සිතුවිලි කොටසක් යනු මෙහි අර්ථයයි. මෙය කර්ම අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තියෙන් යෙදී ඇත. එබැවින් අර්ථ වශයෙන් 'ථෙය්‍යසංඛාතේන' (සොර සිතින්) යයි දත යුතුය.

---

Māturakkhitātiādīsu yaṃ pitari naṭṭhe vā mate vā ghāsacchādanādīhi paṭijaggamānā, vayapattaṃ kulaghare dassāmīti mātā rakkhati, ayaṃ māturakkhitā nāma. Etenupāyena piturakkhitādayopi veditabbā. Sabhāgakulāni pana kucchigatesupi gabbhesu katikaṃ karonti – ‘‘sace mayhaṃ putto hoti, tuyhaṃ dhītā, aññattha gantuṃ na labhissati, mayhaṃ puttasseva hotū’’ti. Evaṃ gabbhepi pariggahitā sassāmikā nāma. ‘‘Yo itthannāmaṃ itthiṃ gacchati, tassa ettako daṇḍo’’ti evaṃ gāmaṃ vā gehaṃ vā vīthiṃ vā uddissa ṭhapitadaṇḍā, pana saparidaṇḍā nāma. Antamaso mālāguṇaparikkhittāpīti yā sabbantimena paricchedena, ‘‘esā me bhariyā bhavissatī’’ti saññāya tassā upari kenaci mālāguṇaṃ khipantena mālāguṇamattenāpi parikkhittā hoti. Tathārūpāsu cārittaṃ āpajjitā hotīti evarūpāsu itthīsu sammādiṭṭhisutte vuttamicchācāralakkhaṇavasena vītikkamaṃ kattā hoti.

'මාතුරක්ඛිතා' යනාදියෙහි, යම් තරුණියකගේ පියා පලාගිය කල්හි හෝ මියගිය කල්හි, මව විසින් ආහාර පාන හා ඇඳුම් පැළඳුම් දී රැකබලා ගනිමින්, වැඩිවිය පැමිණි පසු සුදුසු කුලගෙයකට පාවා දෙමියි රකිනු ලබයි ද, ඇය 'මාතුරක්ඛිතා' නම් වේ. මෙම ක්‍රමයම පිය රක්ෂිත ආදීන්ට ද අදාළ වේ. සමාන කුලයන්හි දෙමාපියෝ දරුවන් කුසෙහි සිටින කාලයේදීම 'මට පුතෙකු ලැබුණහොත් සහ ඔබට දියණියක ලැබුණහොත් ඇය වෙනත් තැනක නොගොස් මගේ පුතාටම හිමිවිය යුතුයි' යනුවෙන් ගිවිසුම් ඇති කරගනිති. මෙලෙස කුසෙහි සිටියදීම හිමිකරගනු ලැබූ ස්ත්‍රිය 'සස්සාමිකා' (හිමියෙකු ඇති තැනැත්තිය) නම් වේ. 'යම් පුරුෂයෙක් අසවල් ස්ත්‍රිය කරා යන්නේ නම් ඔහුට මෙපමණ දඩයක් නියම වේ' යැයි යම් ස්ත්‍රියකගේ නම, නිවස හෝ වීථිය උදෙසා දඩයක් පනවා ඇත්නම් ඇය 'සපරිදණ්ඩ' නම් වේ. 'අන්තමසෝ මාලාගුණපරික්ඛිත්තාපි' යනු අවම වශයෙන් 'මෑ මගේ බිරිඳ වන්නීය' යන අදහසින් යම් පුරුෂයෙක් මල් මාලාවක් දැමීමෙන් හෝ ඇය මල් මාලාවකින් වට කරන ලද්දී වෙයි ද ඇයයි. 'තථාරූපාසු චාරිත්තං ආපජ්ජිතා' යනු මෙවැනි ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි සම්මාදිට්ඨි සූත්‍රයෙහි වදාළ මිච්ඡාචාර ලක්ෂණයන්ට අනුව වරදවා හැසිරෙන්නෙකු වීමයි.

---

Sabhāgatoti sabhāyaṃ ṭhito. Parisāgatoti parisāyaṃ ṭhito. Ñātimajjhagatoti dāyādānaṃ majjhe ṭhito. Pūgamajjhagatoti senīnaṃ majjhe ṭhito. Rājakulamajjhagatoti rājakulassa majjhe mahāvinicchaye ṭhito[Pg.231]. Abhinītoti pucchanatthāya nīto. Sakkhipuṭṭhoti sakkhiṃ katvā pucchito. Ehambho purisāti ālapanametaṃ. Attahetu vā parahetu vāti attano vā parassa vā hatthapādādihetu vā dhanahetu vā. Āmisakiñcikkhahetu vāti ettha āmisanti lābho adhippeto. Kiñcikkhanti yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ. Antamaso tittiravaṭṭakasappipiṇḍanavanītapiṇḍādimattakassapi lañjassa hetūti attho. Sampajānamusā bhāsitā hotīti jānantoyeva musāvādaṃ kattā hoti.

'සභාගතෝ' යනු සභාවෙහි සිටින්නා ය. 'පරිසාගතෝ' යනු ගමේ පිරිස මැද සිටින්නා ය. 'ඤාතිමජ්ඣගතෝ' යනු උරුමකරුවන් මැද සිටින්නා ය. 'පූගමජ්ඣගතෝ' යනු ශ්‍රේණි හෝ සමිති මැද සිටින්නා ය. 'රාජකුලමජ්ඣගතෝ' යනු රාජ මාලිගාවේ මහා විනිශ්චය ශාලාවෙහි සිටින්නා ය. 'අභිනීතෝ' යනු ප්‍රශ්න කිරීම සඳහා පමුණුවන ලද්දේ ය. 'සක්ඛිපුට්ඨෝ' යනු සාක්ෂිකරුවෙකු කොට ප්‍රශ්න කරන ලද්දේ ය. 'එහම්භෝ පුරිස' යන්න ඇමතුමකි. 'අත්තහේතු වා පරහේතු වා' යනු තමා වෙනුවෙන් හෝ අනුන් වෙනුවෙන් හෝ අත් පා ආදී ශරීර අවයව හේතුවෙන් හෝ ධනය හේතුවෙන් යන්නයි. 'ආමිසකිඤ්චික්ඛහේතු' යන්නෙහි 'ආමිස' යනු ලාභයයි. 'කිඤ්චික්ඛ' යනු යම් සුළු අල්ලසකි. අවම වශයෙන් වටු මස්, ගිතෙල් පිඬක් හෝ බටර් පිඬක් වැනි ඉතා සුළු අල්ලසක් නිසා හෝ යනු අර්ථයයි. 'සම්පජානමුසාභාසිතා' යනු දැන දැනම බොරු කියන්නෙකු වීමයි.

---

Imesaṃ bhedāyāti yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ hoti, tesaṃ bhedāya. Amūsaṃ bhedāyāti yesaṃ amutrāti vuttānaṃ santike sutaṃ hoti, tesaṃ bhedāya. Iti samaggānaṃ vā bhedakāti evaṃ samaggānaṃ vā dvinnaṃ sahāyakānaṃ bhedaṃ kattā. Bhinnānaṃ vā anuppadātāti suṭṭhu kataṃ tayā, taṃ pajahantena katipāheneva te mahantaṃ anatthaṃ kareyyāti evaṃ bhinnānaṃ puna asaṃsandanāya anuppadātā upatthambhetā kāraṇaṃ dassetāti attho. Vaggo ārāmo abhiratiṭṭhānamassāti vaggārāmo. Vaggaratoti vaggesu rato. Vagge disvā vā sutvā vā nandatīti vagganandī. Vaggakaraṇiṃ vācanti yā vācā samaggepi satte vagge karoti bhindati, taṃ kalahakāraṇaṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

'ඉමෙසං භේදාය' යනු 'මොහුගෙන් ඇසුවෙමි' යි පවසන ලද, යමෙකුගෙන් ඇසූ දෙය ඔවුන් බිඳවීම සඳහා යොදා ගැනීමයි. 'අමූසං භේදාය' යනු 'අසවල් තැනැත්තාගෙන් ඇසුවෙමි' යි පවසන ලද, ඔවුන් බිඳවීම සඳහා යොදා ගැනීමයි. සමගි වූවන් බිඳවන්නෙකු වීම යනු මෙලෙස සමගිව සිටින යහළුවන් දෙදෙනෙකු බිඳවීමයි. 'භින්නානං වා අනුප්පදාතා' යනු බිඳී ගියවුන් නැවත එක් නොවනු පිණිස "ඔබ ඔහුව අත්හැරීම ඉතා හොඳය, එසේ නොකළේ නම් ඔහු දින කිහිපයකින් ඔබට මහත් අනර්ථයක් කරනු ඇත" යනාදී වශයෙන් ඔවුන් තවදුරටත් බිඳවීමට අනුබල දෙන්නා, ශක්තිය දෙන්නා හෝ කරුණු දක්වන්නා ය. තමාට හෝ අන්‍යයන්ට වෙන් වෙන්ව බිඳී වෙසෙන්නට ඇති ඇල්ම 'වග්ගාරාම' නම් වේ. බිඳී වෙන්වීමට කැමති තැනැත්තා 'වග්ගරත' නම් වේ. බිඳී වෙන්ව සිටිනු දැකීමෙන් හෝ ඇසීමෙන් සතුටු වන්නා 'වග්ගනන්දී' නම් වේ. 'වග්ගකරණිං වාචං' යනු සමගිව වසන සත්වයන් පවා බිඳී වෙන් කරවන, කලහයට මුල් වන වචන කතා කරන්නෙකු වීමයි.

---

Aṇḍakāti yathā sadose rukkhe aṇḍakāni uṭṭhahanti, evaṃ sadosatāya khuṃsanāvambhanādivacanehi aṇḍakā jātā. Kakkasāti pūtikā. Yathā nāma pūtikarukkho kakkaso hoti paggharitacuṇṇo, evaṃ kakkasā hoti, sotaṃ ghaṃsamānā viya pavisati. Tena vuttaṃ ‘‘kakkasā’’ti. Parakaṭukāti paresaṃ kaṭukā amanāpā dosajananī. Parābhisajjanīti kuṭilakaṇṭakasākhā viya mammesu vijjhitvā paresaṃ abhisajjanī gantukāmānampi gantuṃ adatvā lagganakārī. Kodhasāmantāti kodhassa āsannā. Asamādhisaṃvattanikāti appanāsamādhissa vā upacārasamādhissa vā asaṃvattanikā. Iti sabbāneva tāni sadosavācāya vevacanāni.

'ගණ්ඩකා' (හෝ අණ්ඩකා) යනු දොසක් නැති ගසක ගැටිති හටගන්නාක් මෙන්, දොසක් නැති තැනැත්තාට නින්දා අපහාස කිරීම් ආදී වචනවලින් ගැටිති හටගැන්වීමයි. 'කක්කසා' යනු රළු වූ පල් වූ වචනයි. දිරාපත් වූ ගසක් රළු වන්නාක් මෙන් ද, එයින් කුඩු වැගිරෙන්නාක් මෙන් ද, ඒ රළු වචනය කණ පාරවමින් ඇතුළු වේ. එබැවින් 'කක්කසා' (රළු) යයි කියනු ලැබේ. 'පරකටුකා' යනු අනුන්ට තිත්ත වූ, සිත පිනවන්නේ නැති, ක්‍රෝධය උපදවන වචනයි. 'පරාභිසජ්ජනී' යනු වක ගැසුණු කටු අත්තක් මෙන් මර්මස්ථාන පසාරු කරමින් අනුන් රිදවන, කොහේ හෝ යාමට කැමති අයට පවා යාමට නොදී පටලවා ගන්නා වචනයි. 'කෝධසාමන්ත' යනු ක්‍රෝධයට ආසන්න වචනයි. 'අසමාධිසංවත්තනිකා' යනු අර්පනා සමාධියට හෝ උපචාර සමාධියට උපකාර නොවන වචනයි. මේ සියල්ලම සදෝෂී වචන සඳහා පර්යාය වචන වේ.

---

Akālavādīti akālena vattā. Abhūtavādīti yaṃ natthi, tassa vattā. Anatthavādīti akāraṇanissitaṃ vattā. Adhammavādīti asabhāvaṃ vattā[Pg.232]. Avinayavādīti asaṃvaravinayapaṭisaṃyuttassa vattā. Anidhānavati vācanti hadayamañjūsāyaṃ nidhetuṃ ayuttaṃ vācaṃ bhāsitā hoti. Akālenāti vattabbakālassa pubbe vā pacchā vā ayuttakāle vattā hoti. Anapadesanti suttāpadesavirahitaṃ. Apariyantavatinti aparicchedaṃ, suttaṃ vā jātakaṃ vā nikkhipitvā tassa upalabbhaṃ vā upamaṃ vā vatthuṃ vā āharitvā bāhirakathaṃyeva katheti. Nikkhittaṃ nikkhittameva hoti. ‘‘Suttaṃ nu kho katheti jātakaṃ nu kho, nassa antaṃ vā koṭiṃ vā passāmā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Yathā vaṭarukkhasākhānaṃ gatagataṭṭhāne pārohā otaranti, otiṇṇotiṇṇaṭṭhāne sampajjitvā puna vaḍḍhantiyeva. Evaṃ aḍḍhayojanampi yojanampi gacchantiyeva, gacchante gacchante pana mūlarukkho vinassati, paveṇijātakāva tiṭṭhanti. Evamayampi nigrodhadhammakathiko nāma hoti; nikkhittaṃ nikkhittamattameva katvā passeneva pariharanto gacchati. Yo pana bahumpi bhaṇanto etadatthamidaṃ vuttanti āharitvā jānāpetuṃ sakkoti, tassa kathetuṃ vaṭṭati. Anatthasaṃhitanti na atthanissitaṃ.

'අකාලවාදී' යනු නුසුදුසු වේලාවෙහි කතා කරන්නා ය. 'අභූතවාදී' යනු නැති දෙයක් පවසන්නා ය. 'අනත්ථවාදී' යනු කරුණු සහිත නොවන වචන පවසන්නා ය. 'අධම්මවාදී' යනු අසත්‍ය දේ පවසන්නා ය. 'අවිනයවාදී' යනු සංවර විනය හා සම්බන්ධ නොවන වචන පවසන්නා ය. 'අනිධානවතිං වාචං' යනු හෘදය නමැති මංජුසාවෙහි තැන්පත් කර තැබීමට නුසුදුසු වචන කතා කරන්නෙකු වීමයි. 'අකාලේන' යනු කතා කළ යුතු වේලාවට පෙර හෝ පසුව, එනම් නුසුදුසු වේලාවෙහි කතා කිරීමයි. 'අනපදේසං' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේ අසවල් සූත්‍රයෙහි මෙසේ වදාළහ යි සූත්‍රයක් උපුටා දැක්වීමක් නැති වචනයි. 'අපරියන්තවතිං' යනු සීමාවක් නැති වචනයි; එනම් සූත්‍රයක් හෝ ජාතකයක් පසෙක තබා, එහි උපමාවක් හෝ වස්තුවක් ගෙන තමා විසින් සාදාගත් පිටස්තර කතා පමණක් පැවසීමයි. එවිට ආරම්භ කළ සූත්‍රය එතැනම නතර වේ. "ඔහු සූත්‍රයක් දේශනා කරනවා ද නැතිනම් ජාතකයක් දේශනා කරනවා ද, එහි අගක් මුලක් අපට නොපෙනේ" යැයි කියන තත්ත්වයට එය පත් වේ. නුග ගසක අතු යන යන තැන අහස් මුල් බැස, පසුව ඒවා ගස් බවට පත්ව වැඩෙන්නාක් මෙන් ද, එලෙස යොදුන් ගණන් පැතිර යද්දී මුල් ගස විනාශ වී අනුපිළිවෙලින් හටගත් ගස් පමණක් ඉතිරි වන්නාක් මෙන් ද, මෙම ධර්ම කථිකයා ද 'නුග රුකක් වැනි ධර්ම කථිකයෙකු' වේ. ඔහු ආරම්භ කළ සූත්‍රය පසෙක තබා පිටස්තර කතා පවසමින් යයි. යම් භික්ෂුවක් බොහෝ දේ දේශනා කළත්, "මෙම අර්ථය පිණිස මෙය වදාරන ලදී" යනුවෙන් සූත්‍රයට අනුකූලව උපමා වස්තු ගෙනහැර දක්වමින් අර්ථය අවබෝධ කරවීමට සමත් වේ නම්, ඔහුට බොහෝ දේ දේශනා කිරීම සුදුසු ය. 'අනත්ථසංහිතං' යනු තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ වැඩපිණිස හේතු නොවන දේ ය.

---

Abhijjhātā hotīti abhijjhāya oloketā hoti. Aho vatāti patthanatthe nipāto. Abhijjhāya olokitamattakena cettha kammapathabhedo na hoti. Yadā pana, ‘‘aho vatidaṃ mama santakaṃ assa, ahamettha vasaṃ vatteyya’’nti attano pariṇāmeti, tadā kammapathabhedo hoti, ayamidha adhippeto.

"අභිජ්ඣාතා හෝති" යන්නෙන් අභිධ්‍යාවෙන් (ලෝභයෙන්) බලන්නෙකු වේ යන අදහසයි. "අහෝ වත" යනු ප්‍රාර්ථනා අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. මෙහි අභිධ්‍යාවෙන් බැලූ පමණින්ම කර්මපථය බිඳී නොයයි. යම් කලෙක "අහෝ! මේ වස්තුව මගේ වන්නේ නම්, මම මෙහි මගේ කැමැත්ත පවත්වන්නෙමි" යි තමා වෙතට පමුණුවා ගන්නේද, එවිට කර්මපථය බිඳෙයි. මෙහි අදහස් කරන්නේ මෙයයි.

---

Byāpannacittoti vipannacitto pūtibhūtacitto. Paduṭṭhamanasaṅkappoti dosena duṭṭhacittasaṅkappo. Haññantūti ghātiyantū. Vajjhantūti vadhaṃ pāpuṇantu. Mā vā ahesunti kiñcipi mā ahesuṃ. Idhāpi kopamattakena kammapathabhedo na hoti. Haññantūtiādicintaneneva hoti, tasmā evaṃ vuttaṃ.

"බ්‍යාපන්නචිත්තෝ" යනු වැනසුණු සිත ඇති, කුණු වූ සිත ඇති තැනැත්තායි. "පදුට්ඨමනසංකප්පෝ" යනු ද්වේෂයෙන් දූෂිත වූ සිතේ සංකල්පයයි. "හඤ්ඤන්තු" යනු නසනු ලබත්වා යන්නයි. "වජ්ඣන්තු" යනු වධයට පත් වෙත්වා යන්නයි. "මා වා අහේසුං" යනු කිසිදු යහපතක් (අභිවෘද්ධියක්) සිදු නොවේවා යන්නයි. මෙහිදීද කෝප වූ පමණින්ම කර්මපථය බිඳී නොයයි. "හඤ්ඤන්තු" (නසනු ලබත්වා) ආදී වශයෙන් සිතීමෙන්ම එය සිදු වේ. එබැවින් මෙසේ කියන ලදී.

---

Micchādiṭṭhikoti akusaladassano. Viparītadassanoti vipallatthadassano. Natthi dinnanti dinnassa phalābhāvaṃ sandhāya vadati. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto, tampi ubhayaṃ phalābhāvameva [Pg.233] sandhāya paṭikkhipati. Sukatadukkaṭānanti sukatadukkaṭānaṃ, kusalākusalānanti attho. Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadati. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi. Natthi paro lokoti idha loke ṭhitassapi paraloko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dasseti. Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadati. Natthi sattā opapātikāti cavitvā upapajjanakasattā nāma natthīti vadati. Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ abhivisiṭṭhāya paññāya sayaṃ paccakkhaṃ katvā pavedenti, te natthīti sabbaññubuddhānaṃ abhāvaṃ dīpeti, ettāvatā dasavatthukā micchādiṭṭhi kathitā hoti.

"මිච්ඡාදිට්ඨිකෝ" යනු අකුසල සහගත දැකීමයි. "විපරීතදස්සනෝ" යනු පෙරළුණු දැකීමයි. "නත්ථි දින්නං" යනු දුන් දෙයෙහි ඵලයක් නැති බව අදහස් කරමින් පවසයි. "යිට්ඨං" යනු මහා යාගයයි. "හුතං" යන්නෙන් ආගන්තුක සත්කාරය අදහස් කෙරේ; ඒ දෙකෙහිම ඵලයක් නැති බව පවසමින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. "සුකටදුක්කටානං" යනු යහපත් හා අයහපත් ලෙස කරන ලද කුසලාකුසල කර්මයන්ගේ යන අර්ථයයි. "ඵලං විපාකෝ" යනු යම් ඵලයක් හෝ විපාකයක් වේ යයි කියනු ලබයිද, එය නැතැයි පවසයි. "නත්ථි අයං ලෝකෝ" යනු පරලොව සිටින්නෙකුට මේ ලෝකය නැත යන්නයි. "නත්ථි පරෝ ලෝකෝ" යනු මෙලොව සිටින්නෙකුට පරලොවක් නැත, සියලු සත්වයෝ ඒ ඒ භවයේදීම සිඳී යති යන්න පෙන්වයි. "නත්ථි මාතා නත්ථි පිතා" යනු ඒ මවුපියන් කෙරෙහි දක්වන සම්මා පිළිවෙතෙහි හෝ මිච්ඡා පිළිවෙතෙහි ඵලයක් නැති බව පවසයි. "නත්ථි සත්තා ඕපපාතිකා" යනු චුත වී උපදින සත්වයන් කියා පිරිසක් නැතැයි පවසයි. "සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවේදෙන්ති" යනු යම් පුද්ගලයෝ මේ ලෝකය හා පරලෝකය විශිෂ්ට ප්‍රඥාවෙන් තමන්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට පවසත්ද, එවැනි අය නැතැයි පවසමින් සර්වඥ බුදුවරුන්ගේ නැතිකම පෙන්වයි. මේ තාක් කරුණු දස වස්තුක මිච්ඡාදිට්ඨිය ගැන කියන ලදී.

---

441. Pāṇātipātaṃ pahāyātiādayo satta kammapathā cūḷahatthipade vitthāritā. Anabhijjhādayo uttānatthāyeva.

441. "පාණාතිපාතං පහාය" ආදී වූ සත් වැදෑරුම් කර්මපථයන් චූළහත්ථිපදෝපම සූත්‍රයෙහි විස්තර කරන ලදී. අභිධ්‍යාවෙන් තොර වීම ආදිය පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

442. Sahabyataṃ upapajjeyyanti sahabhāvaṃ upagaccheyyaṃ. Brahmakāyikānaṃ devānanti paṭhamajjhānabhūmidevānaṃ. Ābhānaṃ devānanti ābhā nāma visuṃ natthi, parittābhaappamāṇābhaābhassarānametaṃ adhivacanaṃ. Parittābhānantiādi pana ekato aggahetvā tesaṃyeva bhedato gahaṇaṃ. Parittasubhānantiādīsupi eseva nayo. Iti bhagavā āsavakkhayaṃ dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapesi.

442. "සහබ්‍යතං උපපජ්ජෙය්‍යං" යනු එක්ව වාසය කරන ස්වභාවයට (සහභවයට) පැමිණෙන්නෙමි යන්නයි. "බ්‍රහ්මකායිකානං දේවානං" යනු ප්‍රථමධ්‍යාන භූමිවල උපන් බ්‍රහ්මයන් ගැනයි. "ආභානං දේවානං" යනු ආභා නමින් වෙන් වූ බ්‍රහ්ම පිරිසක් නැත, මෙය පරිත්තාභ, අප්පමාණාභ හා ආභස්සර යන බ්‍රහ්මයන් හැඳින්වීමට යොදන නමකි. "පරිත්තාභානං" ආදියෙන් පවසන්නේ ඒවා එක්තැන් කොට නොගෙන ඒ ඒ බ්‍රහ්මයන්ගේ වෙනස්කම් අනුව ගැනීමයි. "පරිත්තසුභානං" ආදියෙහිද මෙම ක්‍රමයමය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආශ්‍රවක්ෂය කිරීම පෙන්වා රහත් ඵලය අග්‍ර කොට දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

---

Idha ṭhatvā pana devalokā samānetabbā. Tissannaṃ tāva jhānabhūmīnaṃ vasena nava brahmalokā, pañca suddhāvāsā catūhi ārūpehi saddhiṃ navāti aṭṭhārasa, vehapphalehi saddhiṃ ekūnavīsati, te asaññaṃ pakkhipitvā vīsati brahmalokā honti, evaṃ chahi kāmāvacarehi saddhiṃ chabbīsati devalokā nāma. Tesaṃ sabbesampi bhagavatā dasakusalakammapathehi nibbatti dassitā.

මෙහිදී දේව ලෝකයන් එක්තැන් කොට දැක්විය යුතුය. ප්‍රථම ධ්‍යාන තුනෙහි වශයෙන් බ්‍රහ්ම ලෝක නවයකි. ශුද්ධාවාස පහ සහ අරූප ලෝක හතර සමඟ නවයකි; එවිට දහඅටකි. වේහප්ඵලය සමඟ දහනවයකි. එයට අසඤ්ඤ තලයට ඇතුළත් කළ විට බ්‍රහ්ම ලෝක විස්සකි. මෙසේ කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක හය සමඟ දෙවි ලෝක විසි හයකි. ඒ සියල්ලෙහිම උපත දස කුසල කර්මපථයන්ගෙන් සිදුවන බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වා දුන් සේක.

---

Tattha chasu tāva kāmāvacaresu tiṇṇaṃ sucaritānaṃ vipākeneva nibbatti hoti. Uparidevalokānaṃ pana ime kammapathā upanissayavasena kathitā[Pg.234]. Dasa kusalakammapathā hi sīlaṃ, sīlavato ca kasiṇaparikammaṃ ijjhatīti. Sīle patiṭṭhāya kasiṇaparikammaṃ katvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbattati; dutiyādīni bhāvetvā dutiyajjhānabhūmiādīsu nibbattati; rūpāvacarajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmiphale patiṭṭhito pañcasu suddhāvāsesu nibbattati; rūpāvacarajjhānaṃ pādakaṃ katvā arūpāvacarasamāpattiṃ nibbattetvā catūsu arūpesu nibbattati; rūpārūpajjhānaṃ pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Asaññabhavo pana bāhirakānaṃ tāpasaparibbājakānaṃ āciṇṇoti idha na niddiṭṭho. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

එහි කාමාවචර දිව්‍ය ලෝක හයෙහි උපත තෙවැදෑරුම් සුචරිතයන්ගේ විපාකයෙන්ම සිදු වේ. ඉහළ දිව්‍ය ලෝකයන් සඳහා මෙම කර්මපථයන් උපනිශ්‍රය වශයෙන් (පදනම වශයෙන්) විපාක දෙන බව වදාරන ලදී. දස කුසල කර්මපථයන් යනු සීලයයි. සීලවන්තයාට කසිණ පරිකර්මය සමෘද්ධි වේ. සීලයෙහි පිහිටා කසිණ පරිකර්ම කොට ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියෙහි උපදියි. දෙවන ආදී ධ්‍යාන වඩා දෙවන ධ්‍යාන භූමි ආදියෙහි උපදියි. රූපාවචර ධ්‍යානය පදනම් කරගෙන විදර්ශනාව වඩා අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටා ශුද්ධාවාස පහෙහි උපදියි. රූපාවචර ධ්‍යානය පදනම් කරගෙන අරූපාවචර සමාපත්ති උපදවා අරූප ලෝක හතරෙහි උපදියි. රූප-අරූප ධ්‍යාන පදනම් කරගෙන විදර්ශනාව වඩා අර්හත්ත්වයට පැමිණෙයි. අසඤ්ඤ භවය වනාහි බාහිර තාපස පරිබ්‍රාජකයන්ගේ පුරුද්දක් බැවින් මෙහි දක්වා නැත. සෙසු සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපඤ්චසූදනිය නම් මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාවෙහි

---

Sāleyyakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සාලෙය්‍යක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

---

2. Verañjakasuttavaṇṇanā

2. වේරඤ්ජක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

444. Evaṃ me sutanti verañjakasuttaṃ. Tattha verañjakāti verañjavāsino. Kenacideva karaṇīyenāti kenacideva aniyamitakiccena. Sesaṃ sabbaṃ purimasutte vuttanayeneva veditabbaṃ. Kevalañhi idha adhammacārī visamacārīti evaṃ puggalādhiṭṭhānā desanā katā. Purimasutte dhammādhiṭṭhānāti ayaṃ viseso. Sesaṃ tādisamevāti.

444. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය වේරඤ්ජක සූත්‍රයයි. එහි "වේරඤ්ජකා" යනු වේරඤ්ජා ගමෙහි වාසය කරන බ්‍රාහ්මණ ගෘහපතියන්ය. "කේනචිදේව කරණීයේන" යනු යම්කිසි නිශ්චිත නොවන කටයුත්තක් සඳහා යන්නයි. සෙසු සියල්ල පෙර සූත්‍රයෙහි කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. කෙසේ වෙතත්, මෙහි "අධම්මචාරී විසමචාරී" යනාදී වශයෙන් පුද්ගලයා මුල් කරගත් (පුග්ගලාධිට්ඨානා) දේශනාවක් කරන ලදී. පෙර සූත්‍රයෙහි ධර්මය මුල් කරගත් (ධම්මාධිට්ඨානා) දේශනාවක් කරන ලදී; මෙය මෙහි විශේෂත්වයයි. සෙසු සියල්ල එයට සමානමය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපඤ්චසූදනිය නම් මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාවෙහි

---

Verañjakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

වේරඤ්ජක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

---

3. Mahāvedallasuttavaṇṇanā

3. මහා වේදල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව

---

449. Evaṃ me sutanti mahāvedallasuttaṃ. Tattha āyasmāti sagāravasappatissavacanametaṃ. Mahākoṭṭhikoti tassa therassa nāmaṃ. Paṭisallānā vuṭṭhitoti phalasamāpattito vuṭṭhito. Duppañño duppaññoti ettha paññāya duṭṭhaṃ nāma natthi, appañño nippaññoti attho. Kittāvatā nu khoti kāraṇaparicchedapucchā, kittakena nu kho evaṃ vuccatīti [Pg.235] attho. Pucchā ca nāmesā adiṭṭhajotanāpucchā, diṭṭhasaṃsandanāpucchā, vimaticchedanāpucchā, anumatipucchā, kathetukamyatāpucchāti pañcavidhā hoti. Tāsamidaṃ nānākaraṇaṃ –

449. "ඒවං මේ සුතං" යනාදිය මහා වේදල්ල සූත්‍රයයි. එහි "ආයස්මා" යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්ත වචනයකි. "මහාකෝට්ඨිකෝ" යනු එම තෙරුන් වහන්සේගේ නමයි. "පටිසල්ලානා වුට්ඨිතෝ" යනු ඵලසමාපත්තියෙන් නැගී සිටි යන්නයි. "දුප්පඤ්ඤෝ දුප්පඤ්ඤෝ" යන්නෙහි ප්‍රඥාවෙහි දෝෂයක් නැත, ප්‍රඥාව නැති යන අර්ථයයි. "කිත්තාවතා නු ඛෝ" යනු කාරණා පරිච්ඡේදය විමසන ප්‍රශ්නයකි, කොපමණකින් මෙසේ කියනු ලැබේද යන්න අර්ථයයි. ප්‍රශ්නය නම් අදිට්ඨජෝතනා ප්‍රශ්නය, දිට්ඨසංසන්දනා ප්‍රශ්නය, විමතිච්ඡේදන ප්‍රශ්නය, අනුමති ප්‍රශ්නය සහ කථේතුකම්‍යතා ප්‍රශ්නය යනුවෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ඒවායේ වෙනස මෙසේය:

---

Katamā adiṭṭhajotanāpucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhūtāya vibhāvanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ adiṭṭhajotanāpucchā.

අදිට්ඨජෝතනා ප්‍රශ්නය යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් නොදන්නා ලද්දේ, නොදකින ලද්දේ, විමසා නොබලන ලද්දේ, ප්‍රකට නොවූයේ වෙයිද, එය දැනගනු පිණිස, දැකගනු පිණිස, විමසනු පිණිස, ප්‍රකට කරගනු පිණිස අසන ප්‍රශ්නයයි. මෙය අදිට්ඨජෝතනා ප්‍රශ්නයයි.

---

Katamā diṭṭhasaṃsandanāpucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ diṭṭhasaṃsandanāpucchā.

දිට්ඨසංසන්දනා ප්‍රශ්නය යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් දන්නා ලද්දේ, දකින ලද්දේ, විමසා බලන ලද්දේ, ප්‍රකට වූයේ වෙයිද, එය අනෙකුත් පණ්ඩිතයන් සමඟ සසඳා බැලීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නයයි. මෙය දිට්ඨසංසන්දනා ප්‍රශ්නයයි.

---

Katamā vimaticchedanāpucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti vimatipakkhando, dveḷhakajāto, ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kiṃ nu kho, kathaṃ nu kho’’ti, so vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanāpucchā (mahāni. 150; cūḷani. puṇṇakamāṇavapucchāniddesa 12).

විමතිඡේදන ප්‍රශ්නය (සැකය දුරුකිරීමේ ප්‍රශ්නය) යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම සැකයට පැමිණි, විමතියට පැමිණි, දෙගිඩියාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා, ‘‘මෙය මෙසේද? මෙය මෙසේ නොවේද? මෙය කුමක්ද? මෙය කෙසේද?’’ යනාදී වශයෙන් සැකය දුරුකර ගැනීම පිණිස ප්‍රශ්න විමසයි. මෙය විමතිඡේදන ප්‍රශ්නය නම් වේ.

---

‘‘Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vāti? Aniccaṃ, bhante’’ti (mahāva. 21) evarūpā anumatiṃ gahetvā dhammadesanākāle pucchā anumatipucchā nāma.

‘‘මහණෙනි, ඒ කුමකැයි හඟින්නහුද? රූපය නිත්‍යද අනිත්‍යද? ස්වාමීනි, අනිත්‍යය’’ යනාදී වශයෙන් මෙබඳු වූ අනුමතිය (පිළිගැනීම) ලබාගෙන ධර්ම දේශනා කරන කාලයෙහි අසන ප්‍රශ්නය ‘අනුමති පෘච්ඡාව’ නම් වේ.

---

‘‘Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā, katame cattāro’’ti (saṃ. ni. 5.390) evarūpā bhikkhusaṅghaṃ sayameva pucchitvā sayameva vissajjetukāmassa pucchā kathetukamyatāpucchā nāma. Tāsu idha diṭṭhasaṃsandanāpucchā adhippetā.

‘‘මහණෙනි, මේ සතර සතිපට්ඨානයෝය. කවර සතර දෙනෙක්ද?’’ යනාදී වශයෙන් භික්ෂු සංඝයාගෙන් තමන් වහන්සේම විමසා, තමන් වහන්සේම පිළිතුරු දීමට කැමැත්තෙන් අසන ප්‍රශ්නය ‘කථේතුකම්‍යතා පෘච්ඡාව’ නම් වේ. ඒ ප්‍රශ්න අතුරින් මෙහිලා ‘දිට්ඨසංසන්දන පෘච්ඡාව’ (දුටු දෙය සසඳා බැලීමේ ප්‍රශ්නය) අදහස් කරන ලදී.

---

Thero hi attano divāṭṭhāne nisīditvā sayameva pañhaṃ samuṭṭhapetvā sayaṃ vinicchinanto idaṃ suttaṃ ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpesi. Ekacco hi pañhaṃ samuṭṭhāpetuṃyeva sakkoti na nicchetuṃ; ekacco nicchetuṃ sakkoti na samuṭṭhāpetuṃ; ekacco ubhayampi na sakkoti; ekacco ubhayampi sakkoti. Tesu thero ubhayampi sakkotiyeva. Kasmā? Mahāpaññatāya. Mahāpaññaṃ nissāya hi imasmiṃ sāsane sāriputtatthero, mahākaccānatthero, puṇṇatthero, kumārakassapatthero, ānandatthero, ayameva āyasmāti sambahulā therā visesaṭṭhānaṃ adhigatā. Na hi sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā [Pg.236] sāvakapāramīñāṇassa matthakaṃ pāpuṇituṃ, mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya sāriputtatthero taṃ ṭhānaṃ adhigato. Paññāya hi therena sadiso natthi. Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ mahāpaññānaṃ yadidaṃ sāriputto’’ti (a. ni. 1.189).

සැබවින්ම ඒ ස්ථවිරයන් වහන්සේ (මහා කොට්ඨිත හිමියෝ) තමන්ගේ දිවා විහරණ ස්ථානයෙහි වැඩහිඳ, තමන්ම ප්‍රශ්නයක් මතු කොට, තමන්ම එය විමර්ශනය කරමින් මෙම සූත්‍රය මුල සිට අවසානය දක්වා දේශනා කළ සේක. සමහර පුද්ගලයෙක් ප්‍රශ්නයක් මතු කිරීමට පමණක් සමත් වේ, එය තීරණය කිරීමට (විසඳීමට) අසමත් වේ. සමහරෙක් විසඳීමට සමත් වේ, මතු කිරීමට අසමත් වේ. සමහරෙක් ඒ දෙකටම අසමත් වේ. සමහරෙක් ඒ දෙකටම සමත් වේ. ඔවුන් අතරින් ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ දෙකටම සමත් වූ සේක. ඒ මන්ද? මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසාය. සැබවින්ම මේ ශාසනයෙහි සාරිපුත්ත ස්ථවිර, මහා කච්චායන ස්ථවිර, පුණ්ණ ස්ථවිර, කුමාර කස්සප ස්ථවිර, ආනන්ද ස්ථවිර සහ මෙම ආයුෂ්මත් (මහා කොට්ඨිත) ස්ථවිර යන බොහෝ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා මහා ප්‍රඥාව නිසා විශේෂ ස්ථාන (තනතුරු) අධිගමනය කළහ. යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවකට ශ්‍රාවක පාරමී ඥානයෙහි කෙළවරට පැමිණිය නොහැකිය. මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකුටම එය කළ හැකිය. මෙසේ මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ තනතුර ලබාගත්හ. ප්‍රඥාව අතින් ස්ථවිරයන් වහන්සේට සමාන කිසිවෙක් නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ මහා ප්‍රඥාවන්ත ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ සාරිපුත්ත අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

---

Tathā na sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā bhagavatā saṃkhittena bhāsitassa sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā samānetvā vitthārena atthaṃ vibhajetuṃ, mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya mahākaccānatthero tattha paṭibalo jāto, teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthaṃ vibhajantānaṃ yadidaṃ mahākaccāno’’ti (a. ni. 1.197).

එසේම, යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවකට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සංක්ෂිප්තව දේශනා කරන ලද ධර්මයෙහි අර්ථය, සර්වඥතා ඥානය හා ගළපා විස්තරාත්මකව බෙදා දැක්විය නොහැකිය. මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකුටම එය කළ හැකිය. එසේ මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා මහා කච්චායන ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ සඳහා සමත් වූ සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ සංක්ෂිප්තව දේශනා කරන ලද ධර්මය විස්තරාත්මකව බෙදා දක්වන ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා කච්චායන අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

---

Tathā na sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā dhammakathaṃ kathentena dasa kathāvatthūni āharitvā satta visuddhiyo vibhajantena dhammakathaṃ kathetuṃ, mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya puṇṇatthero catuparisamajjhe alaṅkatadhammāsane cittabījaniṃ gahetvā nisinno līḷāyanto puṇṇacando viya dhammaṃ kathesi. Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ dhammakathikānaṃ yadidaṃ puṇṇo mantāṇiputto’’ti (a. ni. 1.196).

එසේම, යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවකට දස කථාවස්තූන් ඇසුරු කොට, සප්ත විශුද්ධීන් බෙදා දක්වමින් ධර්ම දේශනා කළ නොහැකිය. මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකුටම එය කළ හැකිය. එසේ මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා පුණ්ණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිවු පිරිස මැද අලංකාර ධර්මාසනයක වැඩහිඳ, විසිතුරු වටාපතක් ගෙන, පුන් සඳක් මෙන් ලීලාවෙන් යුක්තව ධර්මය දේශනා කළ සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ ධර්ම කථික වූ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මන්තාණිපුත්ත පුණ්ණ අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

---

Tathā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgato bhikkhu dhammaṃ kathento ito vā etto vā anukkamitvā yaṭṭhikoṭiṃ gahetvā andho viya, ekapadikaṃ daṇḍakasetuṃ āruḷho viya ca gacchati. Mahāpañño pana catuppadikaṃ gāthaṃ nikkhipitvā upamā ca kāraṇāni ca āharitvā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ gahetvā heṭṭhupariyaṃ karonto kathesi. Mahāpaññatāya pana kumārakassapatthero catuppadikaṃ gāthaṃ nikkhipitvā upamā ca kāraṇāni ca āharitvā tehi saddhiṃ yojento jātassare pañcavaṇṇāni kusumāni phullāpento viya sinerumatthake vaṭṭisahassaṃ telapadīpaṃ jālento viya tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ heṭṭhupariyaṃ karonto [Pg.237] kathesi. Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ cittakathikānaṃ yadidaṃ kumārakassapo’’ti (a. ni. 1.217).

එසේම, යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවක් ධර්මය දේශනා කරන විට, එහා මෙහා නොබලා සැරයටි කොනක් අල්ලාගෙන යන අන්ධයෙකු මෙන් හෝ තනි ලීයකින් කළ පාලමකට නැඟුණු කෙනෙකු මෙන් යයි. මහා ප්‍රඥාවන්තයා වනාහි සිවුපද ගාථාවක් පදනම් කොටගෙන, උපමා හා කරුණු ගෙන හැර පාමින් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය උඩුයටිකුරු කරමින් දේශනා කරයි. මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා කුමාර කස්සප ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිවුපද ගාථාවක් ගෙන, උපමා හා කරුණු ගෙන හැර පාමින් ඒවා ගළපා, විලක පස්වණක් පියුම් පිබිදෙන්නාක් මෙන්ද, මහා මේරු පර්වත මුදුනක පහන් දහසක් දල්වන්නාක් මෙන්ද, ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය මැනවින් ගළපා දේශනා කළ සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ විසිතුරු කථික ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ කුමාර කස්සප අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

---

Tathā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgato bhikkhu catūhi māsehi catuppadikampi gāthaṃ gahetuṃ na sakkoti. Mahāpañño pana ekapade ṭhatvā padasatampi padasahassampi gaṇhāti. Ānandatthero pana mahāpaññatāya ekapaduddhāre ṭhatvā sakiṃyeva sutvā puna apucchanto saṭṭhi padasahassāni pannarasa gāthāsahassāni valliyā pupphāni ākaḍḍhitvā gaṇhanto viya ekappahāreneva gaṇhāti. Gahitagahitaṃ pāsāṇe khatalekhā viya, suvaṇṇaghaṭe pakkhittasīhavasā viya ca gahitākāreneva tiṭṭhati. Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ gatimantānaṃ yadidaṃ ānando, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, bahussutānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.219-223).

එසේම, යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවකට මාස හතරකින් සිවුපද ගාථාවක්වත් ඉගෙන ගත නොහැකිය. මහා ප්‍රඥාවන්තයා වනාහි එක පියවරක් තබන කෙටි කලකින් පද සියයක් හෝ දහසක් හෝ ඉගෙන ගනී. ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා එක පියවරක් තබන තරම් කාලයකදී, එකම වරක් අසා, නැවත නොවිමසාම පද හැටදහසක් සහ ගාථා පහළොස්දහසක්, වැලක මල් ඇද ගන්නාක් මෙන් එකවරම ඉගෙන ගත්හ. ඉගෙන ගත් සෑම දෙයක්ම ගලක කෙටූ අකුරු මෙන්ද, රන් භාජනයක බහාලූ සිංහ තෙල් මෙන්ද, උගත් ආකාරයෙන්ම මතකයෙහි රැඳේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ පණ්ඩිත වූ, සිහි බුද්ධිය ඇති, ධෛර්යවන්ත වූ, බහුශ්‍රුත වූ සහ උපස්ථායක වූ ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ ආනන්ද අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

---

Na hi sakkā yāya vā tāya vā appamattikāya paññāya samannāgatena bhikkhunā catupaṭisambhidāpabhedassa matthakaṃ pāpuṇituṃ. Mahāpaññena pana sakkāti mahāpaññatāya mahākoṭṭhitatthero adhigamaparipucchāsavanapubbayogānaṃ vasena anantanayussadaṃ paṭisambhidāpabhedaṃ patto. Teneva naṃ bhagavā etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ paṭisambhidāpattānaṃ yadidaṃ mahākoṭṭhito’’ti (a. ni. 1.218).

යම් හෝ ස්වල්ප වූ ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ භික්ෂුවකට සිවුපිළිසිඹියාපත් ඥානයන්ගේ කෙළවරට පැමිණිය නොහැකිය. මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකුටම එය කළ හැකිය. මෙසේ මහා ප්‍රඥාවන්ත භාවය නිසා මහා කොට්ඨිත ස්ථවිරයන් වහන්සේ අධිගමය, පරිපෘච්ඡාව, ශ්‍රවණය සහ පූර්ව යෝගය යන කරුණු මඟින් අනන්ත වූ නය ක්‍රමයන්ගෙන් යුක්ත ප්‍රතිසම්භිදා ඥානයට පැමිණි සේක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේව, ‘‘මහණෙනි, මගේ ප්‍රතිසම්භිදාප්‍රාප්ත ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ මහා කොට්ඨිත අග්‍ර වන්නේය’’ යි පවසා ඒ ඒතදග්ග තනතුරෙහි තැබූ සේක.

---

Iti thero mahāpaññatāya pañhaṃ samuṭṭhāpetumpi nicchetumpīti ubhayampi sakkoti. So divāṭṭhāne nisīditvā sayameva sabbapañhe samuṭṭhapetvā sayaṃ vinicchinanto idaṃ suttaṃ ādito paṭṭhāya matthakaṃ pāpetvā, ‘‘sobhanā vata ayaṃ dhammadesanā, jeṭṭhabhātikena naṃ dhammasenāpatinā saddhiṃ saṃsandissāmi, tato ayaṃ dvinnampi amhākaṃ ekamatiyā ekajjhāsayena ca ṭhapitā atigarukā bhavissati pāsāṇacchattasadisā, caturoghanittharaṇatthikānaṃ titthe ṭhapitanāvā viya, maggagamanatthikānaṃ sahassayuttaājaññaratho viya bahupakārā bhavissatī’’ti diṭṭhasaṃsandanatthaṃ pañhaṃ pucchi. Tena vuttaṃ – ‘‘tāsu idha diṭṭhasaṃsandanāpucchā adhippetā’’ti.

මහා කොට්ඨික මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිය මහා ප්‍රඥාව හේතුවෙන් ප්‍රශ්නයක් මතු කිරීමටත්, එය විසඳීමටත් යන කරුණු දෙකටම සමත් වන සේක. උන්වහන්සේ දිවා කාලයෙහි විවේකීව වැඩ හිඳිමින්, තමන් වහන්සේම සියලු ප්‍රශ්න මතු කොට, තමන් වහන්සේම ඒවා විනිශ්චය කරමින්, මෙම මහා වේදල්ල සූත්‍රය ආරම්භයේ සිට අවසානය දක්වා මෙනෙහි කළ සේක. පසුව උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: 'මෙම ධර්ම දේශනාව ඉතා ශෝභනයි. මම මෙය මාගේ වැඩිමහල් සොහොයුරාණන් වන් ධර්මසේනාපති සැරියුත් මහා රහතන් වහන්සේ සමඟ සාකච්ඡා කරන්නෙමි. එවිට අප දෙදෙනාගේම එකම අදහසින් හා එකම අභිප්‍රායෙන් තහවුරු වන මෙම දේශනාව ගල් කුඩයක් මෙන් ඉතා ස්ථාවර වනු ඇත. සතර ඕඝයෙන් එතෙර වීමට කැමති අයට තොටුපළක නතර කළ නෞකාවක් මෙන් ද, මඟ ගමන් කරන්නන්ට දහසක් අසුන් යෙදූ රථයක් මෙන් ද මෙය මහත් උපකාරී වනු ඇත.' මෙසේ දැනටමත් තමන් වහන්සේ දුටු ධර්ම ස්වභාවයන් සැසඳීම පිණිස ප්‍රශ්නය විමසූ සේක. එබැවින් 'මෙහිදී දෘෂ්ටිය සැසඳීමේ ප්‍රශ්නය අදහස් කරන ලදී' යැයි මා විසින් කියන ලදී.

---

Nappajānātīti [Pg.238] ettha yasmā nappajānāti, tasmā duppaññoti vuccatīti ayamattho. Esa nayo sabbattha. Idaṃ dukkhanti nappajānātīti idaṃ dukkhaṃ, ettakaṃ dukkhaṃ, ito uddhaṃ natthīti dukkhasaccaṃ yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti. Ayaṃ dukkhasamudayoti ito dukkhaṃ samudetīti pavattidukkhapabhāvikā taṇhā samudayasaccanti yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti. Ayaṃ dukkhanirodhoti idaṃ dukkhaṃ ayaṃ dukkhasamudayo ca idaṃ nāma ṭhānaṃ patvā nirujjhatīti ubhinnaṃ appavatti nibbānaṃ nirodhasaccanti yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānāti. Ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti ayaṃ paṭipadā dukkhanirodhaṃ gacchatīti maggasaccaṃ yāthāvasarasalakkhaṇato na pajānātīti. Anantaravārepi imināva nayena attho veditabbo. Saṅkhepato panettha catusaccakammaṭṭhāniko puggalo kathitoti veditabbo.

'නප්පජානාති' (ප්‍රකටව නොදනී) යන්නෙහි අර්ථය නම්, යම් හෙයකින් ප්‍රකටව නොදන්නේ ද එහෙයින් 'දුෂ්ප්‍රඥ' (නුවණ මඳ තැනැත්තා) යැයි කියනු ලැබේ යන්නයි. සෑම පදයකම මෙම ක්‍රමයම වේ. 'මේ දුක යැයි නොදනී' යනු, මේ වනාහි තෘෂ්ණාව හැර අනෙක් තෛභූමක ධර්මයන් දුක්ඛ සත්‍යය බවත්, දුක මෙපමණක් බවත්, මීට වඩා දුකක් නැති බවත් යන දුක්ඛ සත්‍යයේ යථා ස්වභාවය හා ලක්ෂණයන් ප්‍රකටව නොදැනීමයි. 'මේ දුක්ඛ සමුදය' යනු, මෙයින් දුක හටගන්නා බවත්, ඒ නිසා දුක පවතින බවත්, දුක ඇති කරන තෘෂ්ණාව සමුදය සත්‍යය බවත් යන එහි යථා ස්වභාවය හා ලක්ෂණ ප්‍රකටව නොදැනීමයි. 'මේ දුක්ඛ නිරෝධය' යනු, මේ දුකත් මේ දුක්ඛ සමුදයත් යම් නිවනකට පැමිණ නිරුද්ධ වේ ද, ඒ දුක්ඛ-සමුදය යන දෙකෙහිම නොපැවැත්ම වන නිවන නිරෝධ සත්‍යය බව එහි යථා ස්වභාවයෙන් නොදැනීමයි. 'මේ දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව' යනු, මේ අෂ්ටාංගික මාර්ගය දුක්ඛ නිරෝධය (නිවන) කරා යන බවත්, එය මාර්ග සත්‍යය බවත් එහි යථා ස්වභාවයෙන් නොදැනීමයි. මීළඟ වාරයෙහි ද මෙම ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය. සංක්ෂේපයෙන් මෙහිදී සතර සත්‍ය කර්මස්ථානයෙහි නිරත පුද්ගලයා ගැන කියන ලදැයි දත යුතුය.

---

Ayañhi ācariyasantike cattāri saccāni savanato uggaṇhāti. Ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmakā dhammā dukkhasaccaṃ, taṇhā samudayasaccaṃ, ubhinnaṃ appavatti nibbānaṃ nirodhasaccaṃ, dukkhasaccaṃ parijānanto samudayasaccaṃ pajahanto nirodhapāpano maggo maggasaccanti evaṃ uggahetvā abhinivisati. Tattha purimāni dve saccāni vaṭṭaṃ, pacchimāni vivaṭṭaṃ, vaṭṭe abhiniveso hoti, no vivaṭṭe, tasmā ayaṃ abhinivisamāno dukkhasacce abhinivisati.

සතර සත්‍ය කර්මස්ථානලාභී යෝගී පුද්ගලයා ආචාර්යයන් වහන්සේ සමීපයෙහි සතර සත්‍යයන් ශ්‍රවණය කිරීමෙන් ඉගෙන ගනී. තෘෂ්ණාව හැර ඉතිරි තෛභූමක ධර්මයන් දුක්ඛ සත්‍යය බවත්, තෘෂ්ණාව සමුදය සත්‍යය බවත්, ඒ දුක්ඛ-සමුදය යන දෙකෙහිම නොපැවැත්ම වන නිවන නිරෝධ සත්‍යය බවත්, දුක්ඛ සත්‍යය පිරිසිඳ දකිමින්, සමුදය සත්‍යය ප්‍රහීණය කරමින්, නිරෝධ සත්‍යය කරා පමුණුවන අෂ්ටාංගික මාර්ගය මාර්ග සත්‍යය බවත් මෙසේ ඉගෙන ගෙන විදර්ශනා වඩා තැන්පත් වෙයි. එහි මුල් සත්‍යයන් දෙක 'වට්ටය' (සංසාර චක්‍රය) වන අතර පසු සත්‍යයන් දෙක 'විවට්ටය' (සංසාරයෙන් මිදීම) වේ. වට්ටය පිළිබඳව (දුක්ඛ, සමුදය) විදර්ශනා මෙනෙහි කිරීම සිදු වුවත්, විවට්ටය පිළිබඳව (නිරෝධ, මාර්ග) එසේ මෙනෙහි කිරීමක් සිදු නොවේ. එබැවින් මේ යෝගී තැනැත්තා විදර්ශනා වඩන කල්හි දුක්ඛ සත්‍යයෙහි නිවිෂ්ට වෙයි.

---

Dukkhasaccaṃ nāma rūpādayo pañcakkhandhāti vavatthapetvā dhātukammaṭṭhānavasena otaritvā, ‘‘cattāri mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ rūpa’’nti vavatthapeti. Tadārammaṇā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ nāmanti evaṃ yamakatālakkhandhaṃ bhindanto viya ‘‘dveva ime dhammā nāmarūpa’’nti vavatthapeti. Taṃ panetaṃ na ahetukaṃ sahetukaṃ sappaccayaṃ, ko cassa paccayo avijjādayo dhammāti evaṃ paccaye ceva paccayuppannadhamme ca vavatthapetvā ‘‘sabbepi dhammā hutvā abhāvaṭṭhena aniccā’’ti aniccalakkhaṇaṃ āropeti, tato udayavayappaṭipīḷanākārena dukkhā, avasavattanākārena anattāti tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā sammasanto lokuttaramaggaṃ pāpuṇāti.

රූප ආදී පංචස්කන්ධයම දුක්ඛ සත්‍යය යැයි නිශ්චය කොට, සතර මහා ධාතු කර්මස්ථාන වශයෙන් බැසගෙන, සතර මහා භූතයන් ද සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කළ උපාදාය රූප ද 'රූපය' යැයි ව්‍යවස්ථාපනය කරයි. ඒ රූපය අරමුණු කොට පවතින වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ යන ධර්මයන් 'නාමය' යැයි ව්‍යවස්ථාපනය කරයි. මෙසේ තල් කඳක් පලන්නාක් මෙන්, 'මේ නාම හා රූප යන ධර්ම දෙක පමණක්ම වේ' යැයි නිශ්චය කරයි. ඒ නාම-රූපයන් අහේතුක නොවන බවත්, ඒවා හේතූන් හා ප්‍රත්‍යයන් සහිත බවත්, අවිද්‍යාව ආදී ධර්මයන් ඒවායේ ප්‍රත්‍යයන් බවත් මෙසේ ප්‍රත්‍යයන් හා ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මයන් නිශ්චය කරයි. ඉන්පසු, 'මේ සියලු ධර්මයන් හටගෙන නැති වී යන බැවින් අනිත්‍යය' කියා අනිත්‍ය ලක්ෂණයට නංවයි. ඉන්පසු ඇතිවීම හා නැතිවීම මගින් පීඩා විඳින අර්ථයෙන් 'දුක්ඛ' බවත්, තම වසඟයෙහි නොපවතින අර්ථයෙන් 'අනත්ත' බවත් වශයෙන් තිලක්ෂණයට නංවා, විදර්ශනා පිළිවෙළින් මෙනෙහි කරමින් ලෝකෝත්තර මාර්ගයට පැමිණෙයි.

---

Maggakkhaṇe [Pg.239] cattāri saccāni ekapaṭivedhena paṭivijjhati, ekābhisamayena abhisameti. Dukkhaṃ pariññāpaṭivedhena paṭivijjhati. Samudayaṃ pahānapaṭivedhena, nirodhaṃ sacchikiriyāpaṭivedhena, maggaṃ bhāvanāpaṭivedhena paṭivijjhati. Dukkhaṃ pariññābhisamayena abhisameti, samudayaṃ pahānābhisamayena, nirodhaṃ sacchikiriyābhisamayena, maggaṃ bhāvanābhisamayena abhisameti. So tīṇi saccāni kiccato paṭivijjhati, nirodhaṃ ārammaṇato. Tasmiñcassa khaṇe ahaṃ dukkhaṃ parijānāmi, samudayaṃ pajahāmi, nirodhaṃ sacchikaromi, maggaṃ bhāvemīti ābhogasamannāhāramanasikārapaccavekkhaṇā natthi. Etassa pana pariggaṇhantasseva maggo tīsu saccesu pariññādikiccaṃ sādhentova nirodhaṃ ārammaṇato paṭivijjhatīti.

මාර්ග ක්ෂණයෙහි සතර සත්‍යයන් එකම අවබෝධයකින් (ප්‍රතිවේධයකින්) අවබෝධ කරයි, එකම අභිසමයකින් අවබෝධ කරයි. දුක පිරිසිඳ දැකීමෙන් (පරිඤ්ඤා ප්‍රතිවේධයෙන්) ද, සමුදය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් (පහාන ප්‍රතිවේධයෙන්) ද, නිරෝධය සාක්ෂාත් කිරීමෙන් (සච්ඡිකිරිය ප්‍රතිවේධයෙන්) ද, මාර්ගය වැඩීමෙන් (භාවනා ප්‍රතිවේධයෙන්) ද අවබෝධ කරයි. දුක්ඛ සත්‍යය පරිඤ්ඤා අභිසමයෙන් ද, සමුදය සත්‍යය පහාන අභිසමයෙන් ද, නිරෝධ සත්‍යය සච්ඡිකිරිය අභිසමයෙන් ද, මාර්ග සත්‍යය භාවනා අභිසමයෙන් ද අවබෝධ කරයි. ඒ යෝගී තැනැත්තා සත්‍යයන් තුනක් කෘත්‍යය (කාර්යය) වශයෙන් අවබෝධ කරන අතර, නිරෝධ සත්‍යය අරමුණක් වශයෙන් අවබෝධ කරයි. ඒ මාර්ග ක්ෂණයෙහි ඔහුට 'මම දුක පිරිසිඳ දකිමි, සමුදය ප්‍රහීණ කරමි, නිරෝධය සාක්ෂාත් කරමි, මාර්ගය වඩමි' යනුවෙන් මෙනෙහි කිරීමක් හෝ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමක් සිදු නොවේ. නමුදු සත්‍යයන් ග්‍රහණය කරගන්නා වූ ඒ පුද්ගලයාගේ මාර්ගය සත්‍යයන් තුනෙහි පරිඤ්ඤා ආදී කෘත්‍යයන් සම්පූර්ණ කරමින්ම නිරෝධය අරමුණු කිරීමෙන් අවබෝධ කරයි.

---

Tasmā paññavāti vuccatīti ettha heṭṭhimakoṭiyā sotāpanno, uparimakoṭiyā khīṇāsavo paññavāti niddiṭṭho. Yo pana tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ pāḷito ca atthato ca anusandhito ca pubbāparato ca uggahetvā heṭṭhupariyaṃ karonto vicarati, aniccadukkhānattavasena pariggahamattampi natthi, ayaṃ paññavā nāma, duppañño nāmāti? Viññāṇacarito nāmesa, paññavāti na vattabbo. Atha yo tilakkhaṇaṃ āropetvā vipassanāpaṭipāṭiyā sammasanto ajja ajjeva arahattanti carati, ayaṃ paññavā nāma, duppañño nāmāti? Bhajāpiyamāno paññavāpakkhaṃ bhajati. Sutte pana paṭivedhova kathito.

'එබැවින් ප්‍රඥාවන්තයා යැයි කියනු ලැබේ' යන මෙහි අවම වශයෙන් සෝවාන් පුද්ගලයා ද, උපරිම වශයෙන් ක්ෂීණාශ්‍රව (රහත්) උත්තමයා ද ප්‍රඥාවන්තයා ලෙස දක්වා ඇත. යමෙක් පාලි වශයෙන් ද, අර්ථ වශයෙන් ද, අනුසන්ධි වශයෙන් ද, පූර්වාපර සම්බන්ධය අනුව ද තෙපිටක බුද්ධ වචනය ඉගෙන ගෙන එය ඒ මේ අත පෙරළමින් හැසිරෙයි ද, එහෙත් ඔහු තුළ අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනත්ත වශයෙන් ලක්ෂණ ග්‍රහණය කිරීමක් හෝ නොමැති නම්, ඔහු ප්‍රඥාවන්තයෙක් ද නැතහොත් දුෂ්ප්‍රඥයෙක් ද? ඔහු 'විඤ්ඤාණචරිත' (විඥානයෙන් හැසිරෙන) පුද්ගලයෙක් මිස ප්‍රඥාවන්තයෙක් යැයි නොකිය යුතුය. යමෙක් තිලක්ෂණයට නංවා විදර්ශනා පිළිවෙළින් මෙනෙහි කරමින් 'අද අදම අරිහත්වයට පත් වන්නෙමි' යි වීර්යයෙන් හැසිරෙයි ද, ඔහු ප්‍රඥාවන්තයෙක් ද නැතහොත් දුෂ්ප්‍රඥයෙක් ද? විග්‍රහ කර බලන කල ඔහු ප්‍රඥාවන්තයන්ගේ පාර්ශ්වයට අයත් වේ. එහෙත් සූත්‍රයෙහි දක්වා ඇත්තේ අවබෝධය (ප්‍රතිවේධය) ලත් තැනැත්තා ගැනම පමණි.

---

Viññāṇaṃ viññāṇanti idha kiṃ pucchati? Yena viññāṇena saṅkhāre sammasitvā esa paññavā nāma jāto, tassa āgamanavipassanā viññāṇaṃ kammakārakacittaṃ pucchāmīti pucchati. Sukhantipi vijānātīti sukhavedanampi vijānāti. Uparipadadvayepi eseva nayo. Iminā thero ‘‘sukhaṃ vedanaṃ vedayamāno sukhaṃ vedanaṃ vedayāmīti pajānātī’’tiādinā (ma. ni. 1.113; dī. ni. 2.380) nayena āgatavedanāvasena arūpakammaṭṭhānaṃ kathesi. Tassattho satipaṭṭhāne vuttanayeneva veditabbo.

'විඤ්ඤාණය, විඤ්ඤාණය' යැයි මෙහි කුමක් විමසයි ද? යම් විඤ්ඤාණයකින් සංස්කාරයන් මෙනෙහි කොට මේ පුද්ගලයා ප්‍රඥාවන්තයෙකු බවට පත් වූයේ ද, ඔහුගේ ඒ මාර්ගාවබෝධයට හේතු වූ විදර්ශනා විඤ්ඤාණය නම් වූ කර්මකාරක සිත ගැන විමසමි යි මෙසේ අසයි. 'සැපය කියා ද දනී' යනු සැප වේදනාව ද දනියි යන්නයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙයින් මහා කොට්ඨික ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'සැප වේදනාවක් විඳින කල්හි සැප වේදනාවක් විඳිමි යි ප්‍රකටව දනී' යන ආදී ක්‍රමයෙන් පැමිණි වේදනාවන් ඔස්සේ අරූප කර්මස්ථානය දේශනා කළ සේක. එහි අර්ථය සතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

---

Saṃsaṭṭhāti [Pg.240] ekuppādādilakkhaṇena saṃyogaṭṭhena saṃsaṭṭhā, udāhu visaṃsaṭṭhāti pucchati. Ettha ca thero maggapaññañca vipassanāviññāṇañcāti ime dve lokiyalokuttaradhamme missetvā bhūmantaraṃ bhinditvā samayaṃ ajānanto viya pucchatīti na veditabbo. Maggapaññāya pana maggaviññāṇena, vipassanāpaññāya ca vipassanāviññāṇeneva saddhiṃ saṃsaṭṭhabhāvaṃ pucchatīti veditabbo. Theropissa tamevatthaṃ vissajjento ime dhammā saṃsaṭṭhātiādimāha. Tattha na ca labbhā imesaṃ dhammānanti imesaṃ lokiyamaggakkhaṇepi lokuttaramaggakkhaṇepi ekato uppannānaṃ dvinnaṃ dhammānaṃ. Vinibbhujitvā vinibbhujitvāti visuṃ visuṃ katvā vinivaṭṭetvā, ārammaṇato vā vatthuto vā uppādato vā nirodhato vā nānākaraṇaṃ dassetuṃ na sakkāti attho. Tesaṃ tesaṃ pana dhammānaṃ visayo nāma atthi. Lokiyadhammaṃ patvā hi cittaṃ jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, lokuttaraṃ patvā paññā.

"සංසට්ඨා" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ එක්ව ඉපදීම ආදී ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්තව, එකට යෙදී පැවතීම නිසා මේවා එකිනෙකට මිශ්‍ර වී පවතින්නේද? නැතහොත් වෙන්ව පවතින්නේද? යන්න විමසයි. මෙහිදී මහා කොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේ මාර්ග ප්‍රඥාව සහ විපස්සනා විඤ්ඤාණය යන ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධර්මයන් දෙක පටලවා ගනිමින්, භූමි අන්තරයන් බිඳ දමමින්, සම්මුතිය නොදන්නෙකු සේ ප්‍රශ්න කරන බවක් නොදැක්ක යුතුය. මාර්ග ප්‍රඥාව මාර්ග විඤ්ඤාණය සමඟ ද, විපස්සනා ප්‍රඥාව විපස්සනා විඤ්ඤාණය සමඟ ද එක්ව පවතින බව (සංසට්ඨ බව) විමසන බව දත යුතුය. සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ද එම අර්ථයම විසඳමින් "ඉමේ ධම්මා සංසට්ඨා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "න ච ලබ්භා ඉමේසං ධම්මානං" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ලෞකික මාර්ගක්ෂණයේදී හෝ ලෝකෝත්තර මාර්ගක්ෂණයේදී එක්ව උපන්නා වූ මෙම ධර්මයන් දෙක වෙන් කළ නොහැකි බවයි. "විනිබ්භුජිත්වා විනිබ්භුජිත්වා" යනු එකිනෙක වෙන් කොට, අරමුණු වශයෙන් හෝ වස්තු වශයෙන් හෝ උප්පාද හෝ නිරෝධ වශයෙන් හෝ වෙනස්කම් දැක්වීමට නොහැකි බවයි. එසේ වුවද එම ඒ ධර්මයන්ගේ විෂය පථයන් වෙනස් වේ. ලෞකික ධර්මයන්හිදී සිත ප්‍රධාන වේ, පෙරටුගාමී වේ. ලෝකෝත්තර ධර්මයන්හිදී ප්‍රඥාව ප්‍රධාන හා පෙරටුගාමී වේ."

---

Sammāsambuddhopi hi lokiyadhammaṃ pucchanto, ‘‘bhikkhu, tvaṃ katamaṃ paññaṃ adhigato, kiṃ paṭhamamaggapaññaṃ, udāhu dutiya tatiya catuttha maggapañña’’nti na evaṃ pucchati. Kiṃ phasso tvaṃ, bhikkhu, kiṃ vedano, kiṃ sañño, kiṃ cetanoti na ca pucchati, cittavasena pana, ‘‘kiñcitto tvaṃ, bhikkhū’’ti (pārā. 135) pucchati. Kusalākusalaṃ paññapentopi ‘‘manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manomayā’’ti (dha. pa. 1, 2) ca, ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti (dha. sa. 1) ca evaṃ cittavaseneva paññāpeti. Lokuttaraṃ pucchanto pana kiṃ phasso tvaṃ bhikkhu, kiṃ vedano, kiṃ sañño, kiṃ cetanoti na pucchati. Katamā te, bhikkhu, paññā adhigatā, kiṃ paṭhamamaggapaññā, udāhu dutiyatatiyacatutthamaggapaññāti evaṃ paññāvaseneva pucchati.

සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ පවා ලෞකික ධර්මයන් ගැන විමසීමේදී, "මහණ, ඔබ කිනම් ප්‍රඥාවකට පැමිණියේද? පළමු මාර්ග ප්‍රඥාවටද, දෙවන, තෙවන හෝ සිව්වන මාර්ග ප්‍රඥාවටද?" යනුවෙන් විමසන්නේ නැත. "මහණ, ඔබගේ ස්පර්ශය කෙබඳුද? වේදනාව, සංඥාව හෝ චේතනාව කෙබඳුද?" කියාද විමසන්නේ නැත. සිත මුල් කරගනිමින්, "මහණ, ඔබ කිනම් සිතකින් යුක්තද?" යනුවෙන් විමසන සේක. කුසල් අකුසල් පැනවීමේදී ද "මනෝපුබ්බංගමා ධම්මා..." යනාදී වශයෙන් ද, "කුසල් දහම් කවරේද? යම් කලෙක කාමාවචර කුසල් සිතක් උපදී ද..." යනාදී වශයෙන් ද සිත මුල් කරගෙනම පනවන සේක. නමුත් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ගැන විමසීමේදී, "මහණ, ඔබගේ ස්පර්ශය, වේදනාව, සංඥාව හෝ චේතනාව කෙබඳුද?" කියා විමසන්නේ නැත. "මහණ, ඔබ විසින් කිනම් ප්‍රඥාවක් අධිගමනය කරන ලද්දේද? පළමු මාර්ග ප්‍රඥාවද, නැතහොත් දෙවන, තෙවන හෝ සිව්වන මාර්ග ප්‍රඥාවද?" යනුවෙන් ප්‍රඥාව මුල් කරගෙනම විමසන සේක.

---

Indriyasaṃyuttepi ‘‘pañcimāni, bhikkhave, indriyāni. Katamāni pañca? Saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ. Kattha ca, bhikkhave, saddhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu sotāpattiyaṅgesu ettha saddhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, vīriyindriyaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu sammappadhānesu ettha vīriyindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, satindriyaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu satipaṭṭhānesu ettha satindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, samādhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu jhānesu ettha samādhindriyaṃ daṭṭhabbaṃ. Kattha ca, bhikkhave, paññindriyaṃ daṭṭhabbaṃ? Catūsu ariyasaccesu ettha paññindriyaṃ [Pg.241] daṭṭhabba’’nti (saṃ. ni. 5.478). Evaṃ savisayasmiṃyeva lokiyalokuttarā dhammā kathitā.

ඉන්ද්‍රිය සංයුක්තයෙහි ද මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රියයෝ පස් දෙනෙකි. ඒ කවර පස් දෙනෙක්ද? ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය, වීර්යින්ද්‍රිය, සතින්ද්‍රිය, සමාධින්ද්‍රිය සහ ප්‍රඥින්ද්‍රියයි. මහණෙනි, ශ්‍රද්ධින්ද්‍රිය දැකිය යුත්තේ කොහිද? සෝතාපත්ති අංග සතරෙහිය. වීර්යින්ද්‍රිය දැකිය යුත්තේ සතර සම්‍යක් ප්‍රධානයන්හිය. සතින්ද්‍රිය දැකිය යුත්තේ සතර සතිපට්ඨානයන්හිය. සමාධින්ද්‍රිය දැකිය යුත්තේ සතර ධ්‍යානයන්හිය. ප්‍රඥින්ද්‍රිය දැකිය යුත්තේ සිවුසස් දහම්හිය." මෙසේ ඒ ඒ විෂය පථයන්හිම ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ධර්මයන් වදාරන ලදී.

---

Yathā hi cattāro seṭṭhiputtā rājāti rājapañcamesu sahāyesu nakkhattaṃ kīḷissāmāti vīthiṃ otiṇṇesu ekassa seṭṭhiputtassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova, ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Dutiyassa tatiyassa catutthassa gehaṃ gatakāle itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova, ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti gehe vicāreti. Atha sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle kiñcāpi rājā sabbattha issarova, imasmiṃ pana kāle attano geheyeva, ‘‘imesaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ detha, gandhamālālaṅkārādīni dethā’’ti vicāreti. Evamevaṃ kho saddhāpañcamakesu indriyesu tesu sahāyesu ekato vīthiṃ otarantesu viya ekārammaṇe uppajjamānesupi yathā paṭhamassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sotāpattiyaṅgāni patvā adhimokkhalakkhaṇaṃ saddhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā dutiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ sammappadhānāni patvā paggahaṇalakkhaṇaṃ vīriyindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā tatiyassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ satipaṭṭhānāni patvā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ satindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Yathā catutthassa gehe itare cattāro tuṇhī nisīdanti, gehasāmikova vicāreti, evaṃ jhānavimokkhe patvā avikkhepalakkhaṇaṃ samādhindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti. Sabbapacchā rañño gehaṃ gatakāle pana yathā itare cattāro tuṇhī nisīdanti, rājāva gehe vicāreti, evameva ariyasaccāni patvā pajānanalakkhaṇaṃ paññindriyameva jeṭṭhakaṃ hoti pubbaṅgamaṃ, sesāni tadanvayāni honti.

යහළුවන් පස් දෙනෙකු වන සිටු පුත්‍රයන් සිව් දෙනෙකු සහ රජතුමා නැකත් කෙළියෙහි යෙදීමට වීථියට බැස, එක් සිටු පුත්‍රයෙකුගේ නිවසට ගිය කල, සෙසු සිව් දෙනා නිහඬව වාඩි වී සිටිති. නිවසේ හිමිකරු පමණක් "මොවුන්ට කෑම් බීම් දෙන්න, මල් සුවඳ විලවුන් හා ආභරණ දෙන්න" යනාදී වශයෙන් නිවසෙහි කටයුතු මෙහෙයවයි. දෙවන, තෙවන හා සිව්වන සිටු පුත්‍රයන්ගේ නිවෙස්වලට ගිය කල ද සෙසු සිව් දෙනා නිහඬව සිටින අතර, ඒ ඒ නිවෙස් හිමියෝම කටයුතු මෙහෙයවති. අවසානයේ රජතුමාගේ මාලිගයට ගිය කල, රජතුමා සෑම තැනකටම අධිපති වුවද, එම අවස්ථාවේදී රජතුමා තම මාලිගය තුළ සිටිමින් "මොවුන්ට සංග්‍රහ කරන්න" යනාදිය මෙහෙයවයි. එමෙන්ම, ශ්‍රද්ධාව ඇතුළු පස් ඉන්ද්‍රියයන් එක් අරමුණක උපදින කල්හි ද, සෝතාපත්ති අංගයන්ට පැමිණි විට අධිමොක්ඛ (තීරණය කිරීමේ) ලක්ෂණයෙන් යුතු ශ්‍රද්ධින්ද්‍රියම ප්‍රධාන හා පෙරටුගාමී වේ. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් එය අනුව පවතී. සම්‍යක් ප්‍රධානයන්ට පැමිණි විට වීර්යින්ද්‍රිය ප්‍රධාන වේ. සතිපට්ඨානයන්ට පැමිණි විට සතින්ද්‍රිය ප්‍රධාන වේ. ධ්‍යාන හා විමොක්ෂයන්ට පැමිණි විට සමාධින්ද්‍රිය ප්‍රධාන වේ. අවසානයේ ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීමේදී දැනගැනීමේ (පජානන) ලක්ෂණයෙන් යුත් ප්‍රඥින්ද්‍රියම ප්‍රධාන හා පෙරටුගාමී වන අතර සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් එය අනුව පවතී.

---

Iti paṭisambhidāpattānaṃ agge ṭhapito mahākoṭṭhitatthero lokiyadhammaṃ pucchanto cittaṃ jeṭṭhakaṃ cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā pucchi; lokuttaradhammaṃ pucchanto [Pg.242] paññaṃ jeṭṭhakaṃ paññaṃ pubbaṅgamaṃ katvā pucchi. Dhammasenāpatisāriputtattheropi tatheva vissajjesīti.

මෙසේ ප්‍රතිසම්භිදාලාභී රහතන් වහන්සේලා අතර අගතැන්පත් මහා කොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේ, ලෞකික ධර්මයන් ගැන විමසීමේදී සිත ප්‍රධාන කොට, සිත පෙරටු කොට විමසූ සේක. ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ගැන විමසීමේදී ප්‍රඥාව ප්‍රධාන කොට, ප්‍රඥාව පෙරටු කොට විමසූ සේක. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ ද එලෙසින්ම පිළිතුරු වදාළ බව දත යුතුය.

---

Yaṃ hāvuso, pajānātīti yaṃ catusaccadhammamidaṃ dukkhantiādinā nayena maggapaññā pajānāti. Taṃ vijānātīti maggaviññāṇampi tatheva taṃ vijānāti. Yaṃ vijānātīti yaṃ saṅkhāragataṃ aniccantiādinā nayena vipassanāviññāṇaṃ vijānāti. Taṃ pajānātīti vipassanāpaññāpi tatheva taṃ pajānāti. Tasmā ime dhammāti tena kāraṇena ime dhammā. Saṃsaṭṭhāti ekuppādaekanirodhaekavatthukaekārammaṇatāya saṃsaṭṭhā.

ඇවැත්නි, 'යමක් ප්‍රජානනය කරයි' (පජානාති) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, යම් සිවුසච්ච දහමක් 'මෙය දුක්ඛය' යනාදී වශයෙන් මාර්ග ප්‍රඥාව විසින් ප්‍රජානනය කිරීමයි. 'එය විජානනය කරයි' (විජානාති) යනු මාර්ග විඥානය ද එලෙසම එම සත්‍ය දහම දැනගැනීමයි. 'යමක් විජානනය කරයි' යනු යම් සංස්කාර ධර්මයක් 'අනිත්‍ය' යනාදී වශයෙන් විදර්ශනා විඥානය විසින් දැනගැනීමයි. 'එය ප්‍රජානනය කරයි' යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාව ද එලෙසම එම ලක්ෂණ දැනගැනීමයි. එබැවින් 'මේ ධර්මයෝ' යනු එම හේතුව නිසා මෙම ප්‍රඥා හා විඥාන යන ධර්මයෝ ය. 'මිශ්‍ර වූහ' (සංසට්ඨ) යනු එකම ඉපදීම, එකම නිරුද්ධ වීම, එකම වාස්තුව (නිශ්‍රය) සහ එකම ආරම්මණය ඇති බැවින් මිශ්‍ර වූවෝ යන්නයි.

---

Paññā bhāvetabbāti idaṃ maggapaññaṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃsampayuttaṃ pana viññāṇaṃ tāya saddhiṃ bhāvetabbameva hoti. Viññāṇaṃ pariññeyyanti idaṃ vipassanāviññāṇaṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃsampayuttā pana paññā tena saddhiṃ parijānitabbāva hoti.

'ප්‍රඥාව වැඩිය යුතුය' යන මෙම වචනය මාර්ග ප්‍රඥාව අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විඥානය ද එම ප්‍රඥාව සමඟම වැඩිය යුතුමය. 'විඥානය පිරිසිඳ දත යුතුය' (පරිඤ්ඤෙය්‍ය) යන මෙම වචනය විදර්ශනා විඥානය අරමුණු කොට පවසන ලද්දකි. එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ප්‍රඥාව ද එම විඥානය සමඟම පිරිසිඳ දත යුතුමය.

---

450. Vedanā vedanāti idaṃ kasmā pucchati? Vedanālakkhaṇaṃ pucchissāmīti pucchati. Evaṃ santepi tebhūmikasammasanacāravedanāva adhippetāti sallakkhetabbā. Sukhampi vedetīti sukhaṃ ārammaṇaṃ vedeti anubhavati. Parato padadvayepi eseva nayo. ‘‘Rūpañca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhaṃ abhavissa, dukkhānupatitaṃ dukkhāvakkantaṃ anavakkantaṃ sukhena, nayidaṃ sattā rūpasmiṃ sārajjeyyuṃ. Yasmā ca kho, mahāli, rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantaṃ anavakkantaṃ dukkhena, tasmā sattā rūpasmiṃ sārajjanti, sārāgā saṃyujjanti, saṃyogā saṃkilissanti. Vedanā ca hidaṃ… saññā… saṅkhārā… viññāṇañca hidaṃ, mahāli, ekantadukkhaṃ abhavissa…pe… saṃkilissantī’’ti (saṃ. ni. 3.70) iminā hi mahālisuttapariyāyena idha ārammaṇaṃ sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukhanti kathitaṃ. Apica purimaṃ sukhaṃ vedanaṃ ārammaṇaṃ katvā aparā sukhā vedanā vedeti; purimaṃ dukkhaṃ vedanaṃ ārammaṇaṃ katvā aparā dukkhā vedanā vedeti; purimaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ārammaṇaṃ katvā aparā adukkhamasukhā vedanā vedetīti evamettha attho daṭṭhabbo. Vedanāyeva hi vedeti, na añño koci veditā nāma atthīti vuttametaṃ.

450. 'වේදනාව, වේදනාව' යන මෙම පැනය කුමක් නිසා අසන්නේ ද? වේදනාවේ ලක්ෂණය විමසනු පිණිස අසයි. එසේ වුවද, මෙහිදී ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් විමර්ශනය කරන්නා වූ ඥානයට අරමුණු වන වේදනාවම අදහස් කරන බව දත යුතුය. 'සැපය ද විඳියි' (සුඛම්පි වේදේති) යනු සැප සහගත අරමුණ විඳියි, අනුභව කරයි යන්නයි. ඉදිරි පද දෙකෙහි ද (දුක්ඛ, අදුක්ඛමසුඛ) මෙම ක්‍රමයම වේ. මක්නිසාද යත්, 'මහාලි, ඉදින් මේ රූපය ඒකාන්තයෙන්ම දුක්ඛිත වූයේ නම්, දුක අනුව ගියේ නම්, දුකට බැස ගත්තේ නම්, සැපයෙන් තොර වූයේ නම්, සත්ත්වයෝ රූපයෙහි ඇලෙන්නේ නැත. මහාලි, රූපය සැප සහගත බැවින්, සැප අනුව ගිය බැවින්, සැපයට බැස ගත් බැවින්, දුකෙන් තොර බැවින්, සත්ත්වයෝ රූපයෙහි ඇලෙති, ඇලීම නිසා බැඳෙති, බැඳීම නිසා කෙලෙසෙති' යන මෙම මහාලි සූත්‍ර ක්‍රමයට අනුව මෙහි ආරම්මණය සැප, දුක් හා නොදුක් නොසැප වශයෙන් පවසන ලදී. තවද, පෙර වූ සැප වේදනාව අරමුණු කොට ගෙන පසුව උපදින සැප වේදනාවක් විඳියි; පෙර වූ දුක් වේදනාව අරමුණු කොට පසුව උපදින දුක් වේදනාවක් විඳියි; පෙර වූ නොදුක් නොසැප වේදනාව අරමුණු කොට පසුව උපදින නොදුක් නොසැප වේදනාවක් විඳියි යනුවෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. වේදනාවම විඳින්නේය, විඳින්නා වූ වෙනත් අයෙක් නැතැයි මෙය පවසන ලදී.

---

Saññā [Pg.243] saññāti idha kiṃ pucchati? Sabbasaññāya lakkhaṇaṃ. Kiṃ sabbatthakasaññāyāti? Sabbasaññāya lakkhaṇantipi sabbatthakasaññāya lakkhaṇantipi ekamevetaṃ, evaṃ santepi tebhūmikasammasanacārasaññāva adhippetāti sallakkhetabbā. Nīlakampi sañjānātīti nīlapupphe vā vatthe vā parikammaṃ katvā upacāraṃ vā appanaṃ vā pāpento sañjānāti. Imasmiñhi atthe parikammasaññāpi upacārasaññāpi appanāsaññāpi vaṭṭati. Nīle nīlanti uppajjanakasaññāpi vaṭṭatiyeva. Pītakādīsupi eseva nayo.

'සංඥාව, සංඥාව' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයි ද? සියලු සංඥාවන්ගේ ලක්ෂණයයි. එය සියලු සිත්හි උපදින සංඥාවන්ගේ ලක්ෂණය ද? සියලු සංඥාවන්ගේ ලක්ෂණය යන්නත්, සියලු සිත්හි උපදින සංඥාවන්ගේ ලක්ෂණය යන්නත් එකක්මය. එසේ වුවද, මෙහිදී ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් විමර්ශනය කිරීමට හසු වන සංඥාවම අදහස් කරන බව දත යුතුය. 'නිල් පැහැය ද හඳුනා ගනියි' (නීලකම්පි සඤ්ජානාති) යනු නිල් මල්වල හෝ නිල් වස්ත්‍රයෙහි හෝ පරිකර්ම කොට උපචාරයට හෝ අප්පනාවට පමුණුවන්නා වූ පුද්ගලයා එය හඳුනා ගනියි. මෙම අර්ථයෙහි පරිකර්ම සංඥාව ද, උපචාර සංඥාව ද, අප්පනා සංඥාව ද යෝග්‍ය වේ. 'නිල්ය, නිල්ය' යනුවෙන් උපදින සංඥාව ද මෙයට ඇතුළත් වේ. පීත (කහ) ආදී සෙසු වර්ණයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

---

Yā cāvuso, vedanāti ettha vedanā, saññā, viññāṇanti imāni tīṇi gahetvā paññā kasmā na gahitāti? Asabbasaṅgāhikattā. Paññāya hi gahitāya paññāya sampayuttāva vedanādayo labbhanti, no vippayuttā. Taṃ pana aggahetvā imesu gahitesu paññāya sampayuttā ca vippayuttā ca antamaso dve pañcaviññāṇadhammāpi labbhanti. Yathā hi tayo purisā suttaṃ suttanti vadeyyuṃ, catuttho ratanāvutasuttanti. Tesu purimā tayo takkagatampi paṭṭivaṭṭakādigatampi yaṃkiñci bahuṃ suttaṃ labhanti antamaso makkaṭakasuttampi. Ratanāvutasuttaṃ pariyesanto mandaṃ labhati, evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Heṭṭhato vā paññā viññāṇena saddhiṃ sampayogaṃ labhāpitā vissaṭṭhattāva idha na gahitāti vadanti. Yaṃ hāvuso, vedetīti yaṃ ārammaṇaṃ vedanā vedeti, saññāpi tadeva sañjānāti. Yaṃ sañjānātīti yaṃ ārammaṇaṃ saññā sañjānāti, viññāṇampi tadeva vijānātīti attho.

'ඇවැත්නි, යම් වේදනාවක් වේ ද' යන මෙහි වේදනා, සංඥා, විඥාන යන මේ තුන ගෙන ප්‍රඥාව කුමක් නිසා නොගන්නා ලද්දේ ද? සියල්ල සංග්‍රහ නොවන බැවිනි. ප්‍රඥාව ගත් කළ, ප්‍රඥාව හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනා ආදියම ලැබෙන අතර, ප්‍රඥා විප්‍රයුක්ත වූවෝ නොලැබෙති. එම ප්‍රඥාව නොගෙන, මෙම වේදනා ආදිය ගත් විට ප්‍රඥා සම්ප්‍රයුක්ත මෙන්ම ප්‍රඥා විප්‍රයුක්ත වූ ද, අවසානයේ ද්විපංච විඥාන ධර්මයන් ද ලැබෙයි. නිදසුනක් ලෙස, පුරුෂයන් තිදෙනෙක් 'නූල, නූල' යැයි පවසද්දී, සිව්වැන්නා 'රත්නාභරණ ඇමිණූ නූල' යැයි පවසයි. එහිදී මුල් තිදෙනාගේ 'නූල' යන වචනයෙන් කපු නූල්, පට නූල් ආදී ඕනෑම නූලක්, අවසානයේ මකුළු නූල පවා ඇතුළත් වේ. නමුත් රත්නාභරණ ඇමිණූ නූලක් සොයන්නෙකුට ලැබෙන්නේ ඉතා ස්වල්පයකි. මෙම නිදසුන එලෙසම දත යුතුය. එසේම යටින් ප්‍රඥාව විඥානය සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත වී තිබුණ ද, එය අතහැර දැමූ ස්වභාවයෙන් පවතින බැවින් මෙහිදී නොගන්නා ලදැයි පවසති. 'ඇවැත්නි, යමක් විඳියි ද' යනු වේදනාව යම් ආරම්මණයක් විඳියි ද, සංඥාව ද එම ආරම්මණයම හඳුනා ගනියි. 'යමක් හඳුනා ගනියි ද' යනු සංඥාව යම් ආරම්මණයක් හඳුනා ගනියි ද, විඥානය ද එම ආරම්මණයම විශේෂයෙන් දැනගනියි යනු අර්ථයයි.

---

Idāni sañjānāti vijānāti pajānātīti ettha viseso veditabbo. Tattha upasaggamattameva viseso. Jānātīti padaṃ pana aviseso. Tassāpi jānanatthe viseso veditabbo. Saññā hi nīlādivasena ārammaṇaṃ sañjānanamattameva, aniccaṃ dukkhaṃ anattāti lakkhaṇapaṭivedhaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ nīlādivasena ārammaṇañceva sañjānāti, aniccādilakkhaṇapaṭivedhañca pāpeti, ussakkitvā pana maggapātubhāvaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā nīlādivasena ārammaṇampi sañjānāti, aniccādivasena [Pg.244] lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvaṃ pāpetumpi sakkoti.

දැන් 'සංජානාති' (හඳුනා ගනියි), 'විජානාති' (විශේෂයෙන් දැනගනියි), 'පජානාති' (ප්‍රඥාවෙන් දැනගනියි) යන මෙහි වෙනස දත යුතුය. එහි උපසර්ග මාත්‍රයම වෙනස වේ. 'ජානාති' (දැනගනියි) යන පදයෙහි වෙනසක් නැත. එනමුදු දැනගැනීමේ ස්වභාවය අනුව එහි වෙනස දත යුතුය. සංඥාව නිල් ආදී වශයෙන් අරමුණ හඳුනා ගැනීම පමණක් සිදු කරයි; අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම වශයෙන් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීමට (විනිවිද දැකීමට) එයට නොහැකිය. විඥානය නිල් ආදී වශයෙන් අරමුණ ද දැනගනියි, අනිත්‍ය ආදී ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීමට ද සමත් වෙයි; නමුත් උත්සාහ කොට මාර්ගය පහළ කිරීමට එය සමත් නොවේ. ප්‍රඥාව වනාහි නිල් ආදී වශයෙන් අරමුණ ද හඳුනා ගනියි, අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධ කිරීමට ද සමත් වෙයි, උත්සාහ කොට මාර්ගය පහළ කිරීමට ද සමත් වන්නේය.

---

Yathā hi heraññikaphalake kahāpaṇarāsimhi kate ajātabuddhi dārako gāmikapuriso mahāheraññikoti tīsu janesu oloketvā ṭhitesu ajātabuddhi dārako kahāpaṇānaṃ cittavicittacaturassamaṇḍalabhāvameva jānāti, idaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ratanasammatanti na jānāti. Gāmikapuriso cittādibhāvañceva jānāti, manussānaṃ upabhogaparibhogaratanasammatabhāvañca. ‘‘Ayaṃ kūṭo ayaṃ cheko ayaṃ karato ayaṃ saṇho’’ti pana na jānāti. Mahāheraññiko cittādibhāvampi ratanasammatabhāvampi kūṭādibhāvampi jānāti, jānanto ca pana naṃ rūpaṃ disvāpi jānāti, ākoṭitassa saddaṃ sutvāpi, gandhaṃ ghāyitvāpi, rasaṃ sāyitvāpi, hatthena garukalahukabhāvaṃ upadhāretvāpi asukagāme katotipi jānāti, asukanigame asukanagare asukapabbatacchāyāya asukanadītīre katotipi, asukācariyena katotipi jānāti. Evamevaṃ saññā ajātabuddhidārakassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇamattameva sañjānāti. Viññāṇaṃ gāmikapurisassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi sañjānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti. Paññā mahāheraññikassa kahāpaṇadassanaṃ viya nīlādivasena ārammaṇampi sañjānāti, aniccādivasena lakkhaṇapaṭivedhampi pāpeti, ussakkitvā maggapātubhāvampi pāpeti. So pana nesaṃ viseso duppaṭivijjho.

නිදසුනක් ලෙස, රන්කරුවෙකුගේ පුවරුවක් මත තබා ඇති කහවනු රාශියක් දෙස බලන පුද්ගලයන් තිදෙනෙකු ගැන සිතමු. එනම්, තවමත් ඤාණය මෝරා නැති කුඩා දරුවෙකු, ගැමියෙකු සහ ප්‍රධාන රන්කරුවෙකි. එහිදී ඤාණය මෝරා නැති කුඩා දරුවා කහවනු වල විසිතුරු බව, විවිධ හැඩතල සහ හතරැස් හෝ වටකුරු බව පමණක් හඳුනා ගනියි. මේවා මිනිසුන්ගේ පරිභෝජනය සඳහා වූ සම්මත රත්නයන් බව ඔහු නොදනියි. ගැමියා කහවනු වල විසිතුරු බව ආදිය දන්නා අතර, මේවා මිනිසුන්ගේ පරිභෝජනයට ගන්නා සම්මත රත්නයන් බව ද දනියි. එහෙත් "මෙය කූට එකකි, මෙය නිවැරදි එකකි, මෙය රළුය, මෙය මෘදුය" යනාදිය ඔහු නොදනියි. මහා රන්කරුවා කහවනු වල විසිතුරු බව, සම්මත රත්න බව මෙන්ම එහි කූට බව ආදිය ද දනියි. ඔහු කහවනු දෙස බැලීමෙන් ද, එයට තට්ටු කළ විට නැගෙන ශබ්දයෙන් ද, එහි ගන්ධයෙන් ද, එහි රස බැලීමෙන් ද, අතට ගෙන එහි බර බලා ද එහි තත්ත්වය හඳුනා ගනියි. තවද මෙය අසවල් ගමේ, අසවල් නගරයේ, අසවල් පර්වතය අසල හෝ අසවල් ගං ඉවුරේ කළ එකක් බවත්, අසවල් ආචාර්යවරයා විසින් කරන ලද්දක් බවත් ඔහු දනියි. එලෙසම සඤ්ඤාව යනු කුඩා දරුවෙකු කහවනු දෙස බැලීමක් වැනිය; එය නිල් ආදී වශයෙන් අරමුණ පමණක් හඳුනා ගනියි. විඤ්ඤාණය යනු ගැමියා කහවනු දෙස බැලීමක් වැනිය; එය නිල් ආදී වශයෙන් අරමුණ හඳුනා ගන්නා අතරම, අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයට ද යොමු කරයි. ප්‍රඥාව යනු මහා රන්කරුවා කහවනු දෙස බැලීමක් වැනිය; එය අරමුණ හඳුනා ගනිමින්, ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය කරමින්, වීර්යය වඩා මාර්ගයේ පහළ වීම දක්වාම පමුණුවයි. ඔවුන් අතර ඇති ඒ වෙනස වටහා ගැනීම අතිශය දුෂ්කරය.

---

Tenāha āyasmā nāgaseno – ‘‘dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā katanti. Kiṃ, bhante, nāgasena bhagavatā dukkaraṃ katanti? Dukkaraṃ, mahārāja, bhagavatā kataṃ, imesaṃ arūpīnaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhātaṃ, ayaṃ phasso, ayaṃ vedanā, ayaṃ saññā, ayaṃ cetanā, idaṃ citta’’nti (mi. pa. 2.7.16). Yathā hi tilatelaṃ, sāsapatelaṃ, madhukatelaṃ, eraṇḍakatelaṃ, vasātelanti imāni pañca telāni ekacāṭiyaṃ pakkhipitvā divasaṃ yamakamanthehi manthetvā tato idaṃ tilatelaṃ, idaṃ sāsapatelanti ekekassa pāṭiyekkaṃ uddharaṇaṃ nāma dukkaraṃ, idaṃ tato [Pg.245] dukkarataraṃ. Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassa suppaṭividdhattā dhammissaro dhammarājā imesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ ekārammaṇe pavattamānānaṃ vavatthānaṃ akkhāsi. Pañcannaṃ mahānadīnaṃ samuddaṃ paviṭṭhaṭṭhāne, ‘‘idaṃ gaṅgāya udakaṃ, idaṃ yamunāyā’’ti evaṃ pāṭiyekkaṃ udakauddharaṇenāpi ayamattho veditabbo.

ඒ හෙයින් ආයුෂ්මත් නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ - "මහරජතුමනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතා දුෂ්කර කාර්යයක් කළ සේක." "ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කළ ඒ දුෂ්කර කාර්යය කුමක්ද?" "මහරජතුමනි, එකම අරමුණක පවතින අරූපී වූ මේ සිත්-චෛතසික ධර්මයන් පිළිබඳව, 'මෙය ස්පර්ශයයි, මෙය වේදනාවයි, මෙය සංඥාවයි, මෙය චේතනාවයි, මෙය සිතයි' යනුවෙන් යම් විග්‍රහයක් කරන ලද්දේ ද, එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද දුෂ්කර කාර්යයකි. නිදසුනක් ලෙස, තල තෙල්, අබ තෙල්, මී තෙල්, එඬරු තෙල් සහ වසා තෙල් යන මේ තෙල් වර්ග පහම එකම බඳුනකට දමා දවස පුරා දඬු යුගලයකින් එකට මිශ්‍ර කර, පසුව 'මෙය තල තෙල්ය, මෙය අබ තෙල්ය' කියා එකින් එක වෙන් කර ගැනීම කොතරම් දුෂ්කරද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කළ විග්‍රහය ඊටත් වඩා දුෂ්කරය. සර්වඥතා ඤාණයෙන් සියල්ල අවබෝධ කළ හෙයින් ධර්මයේ අධිපති වූ, ධර්මරාජ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එකම අරමුණක පවතින මේ අරූපී ධර්මයන් මෙලෙස වෙන් කර වදාළ සේක. මහා ගංගා පහක් මුහුදට වැටෙන ස්ථානයකදී, 'මෙය ගංගා නදියේ ජලයයි, මෙය යමුනා නදියේ ජලයයි' කියා වෙන් කර ගන්නා ආකාරයෙන්ම මෙහි අර්ථය ද වටහා ගත යුතුය."

---

451. Nissaṭṭhenāti nissaṭena pariccattena vā. Tattha nissaṭenāti atthe sati pañcahi indriyehīti nissakkavacanaṃ. Pariccattenāti atthe sati karaṇavacanaṃ veditabbaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – pañcahi indriyehi nissaritvā manodvāre pavattena pañcahi vā indriyehi tassa vatthubhāvaṃ anupagamanatāya pariccattenāti. Parisuddhenāti nirupakkilesena. Manoviññāṇenāti rūpāvacaracatutthajjhānacittena. Kiṃ neyyanti kiṃ jānitabbaṃ. ‘‘Yaṃkiñci neyyaṃ nāma atthi dhamma’’ntiādīsu (mahāni. 69) hi jānitabbaṃ neyyanti vuttaṃ. Ākāsānañcāyatanaṃ neyyanti kathaṃ rūpāvacaracatutthajjhānacittena arūpāvacarasamāpatti neyyāti? Rūpāvacaracatutthajjhāne ṭhitena arūpāvacarasamāpattiṃ nibbattetuṃ sakkā hoti. Ettha ṭhitassa hi sā ijjhati. Tasmā ‘‘ākāsānañcāyatanaṃ neyya’’ntiādimāha. Atha nevasaññānāsaññāyatanaṃ kasmā na vuttanti? Pāṭiyekkaṃ abhinivesābhāvato. Tattha hi kalāpato nayato sammasanaṃ labbhati, dhammasenāpatisadisassāpi hi bhikkhuno pāṭiyekkaṃ abhiniveso na jāyati. Tasmā theropi, ‘‘evaṃ kirame dhammā ahutvā sambhonti, hutvā paṭiventī’’ti (ma. ni. 3.94) kalāpato nayato sammasitvā vissajjesīti. Bhagavā pana sabbaññutaññāṇassa hatthagatattā nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyampi paropaññāsa dhamme pāṭiyekkaṃ aṃguddhāreneva uddharitvā, ‘‘yāvatā saññāsamāpattiyo, tāvatā aññāpaṭivedho’’ti āha.

451. "නිස්සට්ඨේන" යනු බැහැර කරන ලද හෝ අත්හරින ලද යන අර්ථයයි. එහි "නිස්සටේන" (බැහැර කරන ලද) යන අර්ථය ඇති විට, පස් ඉඳුරන්ගෙන් වෙන් වූ යන අර්ථයෙන් පංචමී විභක්තිය යෙදේ. "පරිච්චත්තේන" (අත්හරින ලද) යන අර්ථයේදී එය කර්ණ විභක්තිය ලෙස දත යුතුය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ පස් ඉඳුරන්ගෙන් නික්ම මනෝද්වාරයෙහි පවතින බව හෝ පස් ඉඳුරන්ගේ වස්තු භාවයට පත් නොවන බැවින් අත්හරින ලද බවයි. "පරිසුද්ධේන" යනු කෙලෙස් උපද්‍රවයන්ගෙන් තොර වූ බවයි. "මනෝවිඤ්ඤාණේන" යනු රූපාවචර සිව්වන දැහැනට අයත් සිතයි. "කීම් නෙය්‍යං" යනු කුමක් දත යුතුද යන්නයි. "යම් කිසි නෙය්‍ය ධර්මයක් ඇද්ද" යනාදී පාඨ වල දත යුතු ධර්ම සමූහය "නෙය්‍ය" යනුවෙන් හැඳින්වේ. "ආකාසානඤ්චායතනය දත යුතුය" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ රූපාවචර සිව්වන දැහැනේ සිතින් අරූපාවචර සමාපත්තිය අවබෝධ කරගන්නේ කෙසේද යන්නයි. රූපාවචර සිව්වන දැහැනෙහි පිහිටා අරූපාවචර සමාපත්තිය උපදවා ගත හැකිය. එහි පිහිටි තැනැත්තාට එය සමෘද්ධිමත් වේ. එහෙයින් "ආකාසානඤ්චායතනය දත යුතුය" යනාදිය වදාරන ලදී. එසේ නම් "නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය" ගැන වෙන් කොට වදාරා නැත්තේ මන්ද? එහි වෙන් වෙන් වශයෙන් අභිනිවේශයක් (පිහිටීමක්) නොමැති බැවිනි. එහිදී සමූහ වශයෙන් (කලාප වශයෙන්) හෝ ක්‍රමයක් ලෙස මෙනෙහි කිරීම සිදු කළ හැකිය. ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මහරහතන් වහන්සේ වැනි භික්ෂුවකට වුවද එහිදී වෙන් වෙන් වශයෙන් මෙනෙහි කිරීමක් ඇති නොවේ. එබැවින් ඒ තෙරුන් වහන්සේ "මේ ධර්මයන් කලින් නොවී හටගනියි, හටගෙන නැති වී යයි" යනුවෙන් සමූහ වශයෙන් මෙනෙහි කොට පිළිතුරු දුන් සේක. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සර්වඥතා ඤාණය අතැඹුලක් සේ පවතින බැවින්, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියේදී පවා පනස් දෙකකට අධික ධර්මයන් වෙන් වෙන් වශයෙන් දැහැනේ අංග උපුටා දක්වමින් මෙනෙහි කළ සේක. "යම් තාක් සංඥා සමාපත්තීන් ඇද්ද, ඒ තාක් අන්‍ය ප්‍රතිවේධය පවතියි" යනුවෙන් වදාළේ එබැවිනි.

---

Paññācakkhunā pajānātīti dassanapariṇāyakaṭṭhena cakkhubhūtāya paññāya pajānāti. Tattha dve paññā samādhipaññā vipassanāpaññā ca. Samādhipaññāya kiccato asammohato ca pajānāti. Vipassanāpaññāya lakkhaṇapaṭivedhena ārammaṇato jānanaṃ kathitaṃ. Kimatthiyāti ko etissā attho. Abhiññatthātiādīsu abhiññeyye dhamme abhijānātīti [Pg.246] abhiññatthā. Pariññeyye dhamme parijānātīti pariññatthā. Pahātabbe dhamme pajahatīti pahānatthā. Sā panesā lokiyāpi abhiññatthā ca pariññatthā ca vikkhambhanato pahānatthā. Lokuttarāpi abhiññatthā ca pariññatthā ca samucchedato pahānatthā. Tattha lokiyā kiccato asammohato ca pajānāti, lokuttarā asammohato.

"ප්‍රඥා චක්ෂුසින් දැනගනියි" යනු දැකීමෙහි ප්‍රධාන වන බැවින් ඇසක් වැනි වූ ප්‍රඥාවෙන් දැනගැනීමයි. එහි ප්‍රඥාව දෙවදෑරුම් වේ: සමාධි ප්‍රඥාව සහ විපස්සනා ප්‍රඥාවයි. සමාධි ප්‍රඥාවෙන් කෘත්‍ය වශයෙන් ද, මුළා නොවීමෙන් ද දැනගනියි. විපස්සනා ප්‍රඥාවෙන් ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධය මගින් අරමුණු වශයෙන් දැනගැනීම කියැවේ. "කුමන අර්ථයක් සඳහාද" යනු මෙහි ප්‍රයෝජනය කුමක්ද යන්නයි. අභිඥා වශයෙන් දත යුතු ධර්මයන් විශේෂයෙන් දැනගන්නා බැවින් එය "අභිඤ්ඤත්ථා" නම් වේ. පිරිසිඳ දත යුතු ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනගන්නා බැවින් "පරිඤ්ඤත්ථා" නම් වේ. ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් ප්‍රහාණය කරන බැවින් "පහානත්ථා" නම් වේ. එම ලෞකික ප්‍රඥාව ද අභිඤ්ඤත්ථා, පරිඤ්ඤත්ථා වන අතර යටපත් කිරීම් වශයෙන් (විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයෙන්) පහානත්ථා ද වේ. ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව ද අභිඤ්ඤත්ථා, පරිඤ්ඤත්ථා වන අතර සහමුලින්ම සිඳ දැමීමෙන් (සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන්) පහානත්ථා ද වේ. එහි ලෞකික ප්‍රඥාව කෘත්‍ය වශයෙන් සහ අසම්මෝහය (නොමුළා බව) වශයෙන් දැනගන්නා අතර, ලෝකෝත්තර ප්‍රඥාව අසම්මෝහය වශයෙන් පමණක් දැනගනියි.

---

452. Sammādiṭṭhiyā uppādāyāti vipassanāsammādiṭṭhiyā ca maggasammādiṭṭhiyā ca. Parato ca ghosoti sappāyadhammassavanaṃ. Yoniso ca manasikāroti attano upāyamanasikāro. Tattha sāvakesu api dhammasenāpatino dve paccayā laddhuṃ vaṭṭantiyeva. Thero hi kappasatasahassādhikaṃ ekaṃ asaṅkhyeyyaṃ pāramiyo pūretvāpi attano dhammatāya aṇumattampi kilesaṃ pajahituṃ nāsakkhi. ‘‘Ye dhammā hetuppabhavā’’ti (mahāva. 60) assajittherato imaṃ gāthaṃ sutvāvassa paṭivedho jāto. Paccekabuddhānaṃ pana sabbaññubuddhānañca paratoghosakammaṃ natthi, yonisomanasikārasmiṃyeva ṭhatvā paccekabodhiñca sabbaññutaññāṇañca nibbattenti.

452. සම්මාදිට්ඨියෙහි ඉපදීම පිණිස යනු විපස්සනා සම්මා දිට්ඨිය සහ මග්ග සම්මා දිට්ඨියයි. පරතොඝෝස යනු සුදුසු ධර්ම ශ්‍රවණයයි. යෝනිසෝමනසිකාර යනු තමන්ගේ උපක්‍රමශීලීව සිහිපත් කිරීමයි. එහි ශ්‍රාවකයන් අතුරින් ධර්මසේනාපති සාරිපුත්ත මාහිමියන්ට පවා මෙම කරුණු දෙකම ලැබීම අවශ්‍ය වේ. ඒ මක්නිසාද යත්, උන්වහන්සේ කල්ප ලක්ෂයකට අධික අසංඛ්‍යයක් පාරමිතා පිරුවද, තමන්ගේම ස්වභාවයෙන් අංශුමාත්‍ර වූ හෝ කෙලෙසයක් ප්‍රහාණය කිරීමට අපොහොසත් වූ බැවිනි. අස්සජි මහරහතන් වහන්සේගෙන් 'යේ ධම්මා හේතුප්පභවා' යන ගාථාව ඇසීමෙන් ම උන්වහන්සේට ධර්මාවබෝධය (පටිවේධය) ඇති විය. එහෙත් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට සහ සර්වඥ බුදුරජාණන් වහන්සේලාට පරතොඝෝස ප්‍රත්‍යය අවශ්‍ය නොවේ. උන්වහන්සේලා යෝනිසෝමනසිකාරයෙහි ම පිහිටා පසේබුදු ඥානය සහ සර්වඥතා ඥානය උපදවා ගන්නා සේක.

---

Anuggahitāti laddhūpakārā. Sammādiṭṭhīti arahattamaggasammādiṭṭhi. Phalakkhaṇe nibbattā cetovimutti phalaṃ assāti cetovimuttiphalā. Tadeva cetovimuttisaṅkhātaṃ phalaṃ ānisaṃso assāti cetovimuttiphalānisaṃsā. Dutiyapadepi eseva nayo. Ettha ca catutthaphalapaññā paññāvimutti nāma, avasesā dhammā cetovimuttīti veditabbā. Sīlānuggahitātiādīsu sīlanti catupārisuddhisīlaṃ. Sutanti sappāyadhammassavanaṃ. Sākacchāti kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanakathā. Samathoti vipassanāpādikā aṭṭha samāpattiyo. Vipassanāti sattavidhā anupassanā. Catupārisuddhisīlañhi pūrentassa, sappāyadhammassavanaṃ suṇantassa, kammaṭṭhāne khalanapakkhalanaṃ chindantassa, vipassanāpādikāsu aṭṭhasamāpattīsu kammaṃ karontassa, sattavidhaṃ anupassanaṃ bhāventassa arahattamaggo uppajjitvā phalaṃ deti.

අනුග්‍රහ ලත් යනු උපකාර ලත් යන්නයි. සම්මා දිට්ඨිය යනු අර්හත් මාර්ග සම්මා දිට්ඨියයි. ඵල ක්ෂණයෙහි හටගත් චේතෝවිමුත්ති ඵලය යමකුට ඇද්ද, ඔහු චේතෝවිමුත්ති ඵල ඇත්තෙකි. ඒ චේතෝවිමුක්තිය නම් වූ ඵලය ම යමකුට ආනිසංසය වේද, ඔහු චේතෝවිමුත්ති ඵලානිසංස ඇත්තෙකි. දෙවන පදයෙහි ද ක්‍රමය මෙයමයි. මෙහි සතරවන ඵල ප්‍රඥාව (අර්හත් ඵල ප්‍රඥාව) ප්‍රඥා විමුක්තිය නම් වේ. ඉතිරි ධර්මයන් චේතෝවිමුක්තිය ලෙස දත යුතුය. සීලානුග්ගහිතා යනුවෙන් දැක්වෙනුයේ චතුපාරිසුද්ධි සීලයයි. සුත යනු සුදුසු ධර්ම ශ්‍රවණයයි. සාකච්ඡා යනු කර්මස්ථානයන්හි පවතින වැරදි සහ අඩුපාඩු දුරුකරගන්නා වූ සාකච්ඡාවයි. සමථ යනු විදර්ශනාවට පදනම වන අෂ්ට සමාපත්තීන්ය. විපස්සනා යනු සත් ආකාර අනුපස්සනාවන්ය. චතුපාරිසුද්ධි සීලය පුරන්නා වූ, සුදුසු ධර්ම ශ්‍රවණය කරන්නා වූ, කර්මස්ථානයන්හි දෝෂයන් කපාහරින්නා වූ, විදර්ශනාවට පදනම් වූ අෂ්ට සමාපත්තීන් වඩන්නා වූ සහ සත් ආකාර අනුපස්සනාවන් භාවනා කරන්නා වූ භික්ෂුවට අර්හත් මාර්ගය උපදී ඵලය ලබා දෙයි.

---

Yathā hi madhuraṃ ambapakkaṃ paribhuñjitukāmo ambapotakassa samantā udakakoṭṭhakaṃ thiraṃ katvā bandhati. Ghaṭaṃ gahetvā kālena kālaṃ udakaṃ āsiñcati. Udakassa anikkhamanatthaṃ mariyādaṃ thiraṃ karoti. Yā hoti [Pg.247] samīpe valli vā sukkhadaṇḍako vā kipillikapuṭo vā makkaṭakajālaṃ vā, taṃ apaneti. Khaṇittiṃ gahetvā kālena kālaṃ mūlāni parikhaṇati. Evamassa appamattassa imāni pañca kāraṇāni karoto so ambo vaḍḍhitvā phalaṃ deti. Evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ. Rukkhassa samantato koṭṭhakabandhanaṃ viya hi sīlaṃ daṭṭhabbaṃ, kālena kālaṃ udakasiñcanaṃ viya dhammassavanaṃ, mariyādāya thirabhāvakaraṇaṃ viya samatho, samīpe valliādīnaṃ haraṇaṃ viya kammaṭṭhāne khalanapakkhalanacchedanaṃ, kālena kālaṃ khaṇittiṃ gahetvā mūlakhaṇanaṃ viya sattannaṃ anupassanānaṃ bhāvanā. Tehi pañcahi kāraṇehi anuggahitassa ambarukkhassa madhuraphaladānakālo viya imassa bhikkhuno imehi pañcahi dhammehi anuggahitāya sammādiṭṭhiyā arahattaphaladānaṃ veditabbaṃ.

නිදසුනක් ලෙස, මිහිරි ඉදුණු අඹ කෑමට කැමති අයෙක් අඹ පැළයක් වටා දිය අගලක් බැඳ එය ස්ථාවර කරයි. කලින් කලට කලයකින් පැන් වත් කරයි. ජලය පිටතට නොයන සේ වැටක් හෝ සීමාවක් ස්ථාවරව සාදයි. අවට ඇති වැල්, වියළි දඬු, කූඹි ගුල් හෝ මකුළු දැල් ඇත්නම් ඒවා ඉවත් කරයි. උදැල්ලක් ගෙන කලින් කලට මුල් අවට පොළොව කොටයි. මෙසේ නොපමා වූ තැනැත්තා මෙම කරුණු පහ ඉටු කරන විට එම අඹ ගස වැඩී ඵල ලබා දෙයි. මෙය ද එලෙසම දත යුතුය. ගස වටා බැමි බැඳීම වැනි වූයේ සීලයයි. කලින් කලට පැන් වත් කිරීම වැනි වූයේ ධර්ම ශ්‍රවණයයි. සීමාවන් ස්ථාවරව තැබීම වැනි වූයේ සමථයයි. අවට ඇති වැල් ආදිය ඉවත් කිරීම වැනි වූයේ කර්මස්ථානයෙහි පවතින අඩුපාඩු දුරු කිරීමයි. කලින් කලට උදැල්ලක් ගෙන මුල් අවට පොළොව කෙටීම වැනි වූයේ සප්ත අනුපස්සනාවන් භාවනා කිරීමයි. මෙම කරුණු පහෙන් පෝෂණය වූ අඹ ගස මිහිරි ඵල ලබා දෙන්නා සේ, මෙම ධර්ම පහෙන් අනුග්‍රහය ලත් භික්ෂුවගේ සම්මා දිට්ඨිය විසින් අර්හත් ඵලය ලබා දෙන බව දත යුතුය.

---

453. Kati panāvuso, bhavāti idha kiṃ pucchati? Mūlameva gato anusandhi, duppañño yehi bhavehi na uṭṭhāti, te pucchissāmīti pucchati. Tattha kāmabhavoti kāmabhavūpagaṃ kammaṃ kammābhinibbattā upādinnakkhandhāpīti ubhayamekato katvā kāmabhavoti āha. Rūpārūpabhavesupi eseva nayo. Āyatinti anāgate. Punabbhavassa abhinibbattīti punabbhavābhinibbatti. Idha vaṭṭaṃ pucchissāmīti pucchati. Tatrātatrābhinandanāti rūpābhinandanā saddābhinandanāti evaṃ tahiṃ tahiṃ abhinandanā, karaṇavacane cetaṃ paccattaṃ. Tatratatrābhinandanāya punabbhavābhinibbatti hotīti attho. Ettāvatā hi gamanaṃ hoti, āgamanaṃ hoti, gamanāgamanaṃ hoti, vaṭṭaṃ vattatīti vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi. Idāni vivaṭṭaṃ pucchanto ‘‘kathaṃ panāvuso’’tiādimāha. Tassa vissajjane avijjāvirāgāti avijjāya khayanirodhena. Vijjuppādāti arahattamaggavijjāya uppādena. Kiṃ avijjā pubbe niruddhā, atha vijjā pubbe uppannāti? Ubhayametaṃ na vattabbaṃ. Padīpujjalanena andhakāravigamo viya vijjuppādena avijjā niruddhāva hoti. Taṇhānirodhāti taṇhāya khayanirodhena. Punabbhavābhinibbatti na hotīti evaṃ āyatiṃ punabbhavassa abhinibbatti na hoti, gamanaṃ āgamanaṃ gamanāgamanaṃ upacchijjati, vaṭṭaṃ na vattatīti vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassesi.

453. ඇවැත්නි, භවයන් කීයක් ඇද්ද යන්නෙන් මෙහි විමසනුයේ කුමක්ද? මුලටම ගිය අනුසන්ධි ඇති, ප්‍රඥාව අඩු පුද්ගලයා යම් භවයකින් නිදහස් නොවේ ද, ඒ භවයන් ගැන අසමියි විමසයි. එහි කාමභව යනු කාම ලෝකයට පැමිණවීමට හේතු වන කර්මය ද, කර්මය නිසා හටගන්නා උපාදින්න ස්කන්ධ ද යන දෙකම එකට ගෙන කාමභව යැයි කියන ලදී. රූප හා අරූප භවයන්හි ද ක්‍රමය මෙයමයි. 'ආයතිං' යනු අනාගතයෙහි යන්නයි. නැවත භවයක් ඇති වීම 'පුනබ්භවාභිනිබ්බත්ති' නම් වේ. මෙහි වෘත්තය (සංසාර චක්‍රය) විමසමි යැයි අසයි. ඒ ඒ තැන ඇලීම යනු රූපයෙහි ඇලීම, ශබ්දයෙහි ඇලීම ආදී වශයෙන් ඒ ඒ අරමුණෙහි පවතින ඇලීමයි. මෙහි 'තත්‍රාතත්‍රාභිනන්දනාය' යන්නෙන් ඒ ඒ අරමුණෙහි ඇලීම නිසා නැවත භවයක් ඇති වේ යන්න අර්ථයයි. මෙපමණකින් ගමන, ආගමනය සහ ගමනාගමනය සිදුවේ. 'වෘත්තය කැරකේ' යන්නෙන් වෘත්තය මුදුනට පමුණුවා දැක්වූ සේක. දැන් විවෘත්තය (සංසාරයෙන් මිදීම) විමසමින් 'ඇවැත්නි, කෙසේ නම්' යනාදිය වදාළ සේක. එයට පිළිතුරු දීමේදී 'අවිද්‍යාව විරාග කිරීමෙන්' යනු අවිද්‍යාව ක්ෂය වී නිරුද්ධ වීමෙනි. 'විද්‍යාව ඉපදීමෙන්' යනු අර්හත් මාර්ග විද්‍යාව ඉපදීමෙනි. අවිද්‍යාව පළමුව නිරුද්ධ වූයේ ද, නැතහොත් විද්‍යාව පළමුව උපන්නේ ද? මෙය මෙසේ කිව නොහැක. පහනක් දැල්වීමෙන් අඳුර දුරු වන්නා සේ විද්‍යාව ඉපදීමත් සමඟ ම අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වේ. තණ්හාව නිරුද්ධ වීම යනු තණ්හාව සහමුලින් ක්ෂය වීමයි. එවිට මතු නැවත භවයක් ඇති නොවේ. ගමන, ආගමනය සහ ගමනාගමනය සිඳී යයි. 'වෘත්තය නොකැරකේ' යන්නෙන් විවෘත්තය මුදුනට පමුණුවා දැක්වූ සේක.

---

454. Katamaṃ panāvusoti idha kiṃ pucchati? Ubhatobhāgavimutto bhikkhu kālena kālaṃ nirodhaṃ samāpajjati. Tassa nirodhapādakaṃ paṭhamajjhānaṃ pucchissāmīti pucchati. Paṭhamaṃ jhānanti idha kiṃ pucchati? Nirodhaṃ samāpajjanakena [Pg.248] bhikkhunā aṅgavavatthānaṃ koṭṭhāsaparicchedo nāma jānitabbo, idaṃ jhānaṃ pañcaṅgikaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikanti aṅgavavatthānaṃ koṭṭhāsaparicchedaṃ pucchissāmīti pucchati. Vitakkotiādīsu pana abhiniropanalakkhaṇo vitakko, anumajjanalakkhaṇo vicāro, pharaṇalakkhaṇā pīti, sātalakkhaṇaṃ sukhaṃ, avikkhepalakkhaṇā cittekaggatāti ime pañca dhammā vattanti. Kataṅgavippahīnanti idha pana kiṃ pucchati? Nirodhaṃ samāpajjanakena bhikkhunā upakārānupakārāni aṅgāni jānitabbāni, tāni pucchissāmīti pucchati, vissajjanaṃ panettha pākaṭameva. Iti heṭṭhā nirodhapādakaṃ paṭhamajjhānaṃ gahitaṃ, upari tassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ pucchissati. Antarā pana cha samāpattiyo saṃkhittā, nayaṃ vā dassetvā vissaṭṭhāti veditabbā.

454. ඇවැත්නි, කවරෙක්ද යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? උභතෝභාගවිමුක්ත භික්ෂුව කලින් කලට නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදී. උන්වහන්සේගේ නිරෝධයට පදනම් වන ප්‍රථම ධ්‍යානය ගැන විමසමි යැයි අසයි. 'ප්‍රථම ධ්‍යානය' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදින භික්ෂුව විසින් ධ්‍යානයන්ගේ අංග බෙදීම සහ කොට්ඨාස වෙන් කිරීම දත යුතුය. මෙම ධ්‍යානය අංග පහකින් යුක්තය, මෙය අංග හතරකි, අංග තුනකි, අංග දෙකකි ආදී වශයෙන් අංග වෙන් කිරීම ගැන විමසමි යැයි අසයි. විතර්කය ආදියෙහි අර්ථය නම් - අරමුණට සිත එසවීම විතර්කයේ ලක්ෂණයයි, අරමුණ පිරිමැදීම විචාරයේ ලක්ෂණයයි, සිත පුරා පැතිරීම ප්‍රීතියේ ලක්ෂණයයි, සැපදායක බව සුඛයේ ලක්ෂණයයි, නොවිසිරුණු බව චිත්ත ඒකග්ගතාවයේ ලක්ෂණයයි. මෙසේ මෙම ධර්ම පහ පවතී. 'කවර අංගයන්ගෙන් පහ වූයේද' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදින භික්ෂුව විසින් උපකාර වන සහ උපකාර නොවන අංගයන් දත යුතුය. ඒ ගැන විමසමි යැයි අසයි. මෙහි පිළිතුර පැහැදිලි ය. මෙසේ යටින් නිරෝධයට පාදක වන ප්‍රථම ධ්‍යානය ගන්නා ලදී, ඉන්පසු එයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය ගැන විමසයි. අතරතුර සමාපත්තීන් හය සංක්ෂිප්ත කරන ලදී. ක්‍රමය දක්වා ඒවා අත්හැරිය බව දත යුතුය.

---

455. Idāni viññāṇanissaye pañca pasāde pucchanto pañcimāni, āvusotiādimāha. Tattha gocaravisayanti gocarabhūtaṃ visayaṃ. Aññamaññassāti cakkhu sotassa sotaṃ vā cakkhussāti evaṃ ekekassa gocaravisayaṃ na paccanubhoti. Sace hi nīlādibhedaṃ rūpārammaṇaṃ samodhānetvā sotindriyassa upaneyya, ‘‘iṅgha tāva naṃ vavatthapehi vibhāvehi, kiṃ nāmetaṃ ārammaṇa’’nti. Cakkhuviññāṇañhi vināpi mukhena attano dhammatāya evaṃ vadeyya – ‘‘are andhabāla, vassasatampi vassasahassampi paridhāvamāno aññatra mayā kuhiṃ etassa jānanakaṃ labhissasi, āhara naṃ cakkhupasāde upanehi, ahametaṃ ārammaṇaṃ jānissāmi, yadi vā nīlaṃ yadi vā pītakaṃ, na hi eso aññassa visayo, mayheveso visayo’’ti. Sesadvāresupi eseva nayo. Evametāni aññamaññassa gocaraṃ visayaṃ na paccanubhonti nāma. Kiṃ paṭisaraṇanti etesaṃ kiṃ paṭisaraṇaṃ, kiṃ etāni paṭisarantīti pucchati. Mano paṭisaraṇanti javanamano paṭisaraṇaṃ. Mano ca nesanti manodvārikajavanamano vā pañcadvārikajavanamano vā etesaṃ gocaravisayaṃ rajjanādivasena anubhoti. Cakkhuviññāṇañhi rūpadassanamattameva, ettha rajjanaṃ vā dussanaṃ vā muyhanaṃ vā natthi. Etasmiṃ pana dvāre javanaṃ rajjati vā dussati vā muyhati vā. Sotaviññāṇādīsupi eseva nayo.

455. දැන් විඤ්ඤාණයට නිශ්‍රය වන ප්‍රසාද රූප පහ පිළිබඳව විමසමින් "පඤ්චිමානි ආවුසො" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ගොචරවිසයං' යනු ගෝචර වූ (අරමුණු කරන) විෂයයයි. 'අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස' යනු චක්ඛු ඉන්ද්‍රිය සෝත ඉන්ද්‍රියයේ අරමුණ හෝ සෝත ඉන්ද්‍රිය චක්ඛු ඉන්ද්‍රියයේ අරමුණ හෝ අත් නොවිඳින බවයි. මෙසේ එකින් එක ඉන්ද්‍රියය තමන්ට අයත් නොවන අන් ඉන්ද්‍රියයක අරමුණ අත් නොවිඳියි. නිල් ආදී වර්ණ සහිත රූපාරම්මණයන් එක්කොට සෝතින්ද්‍රියට (කනට) ඉදිරිපත් කොට, "එම්බා, මෙය කුමන අරමුණක් දැයි විනිශ්චය කරව, ප්‍රකාශ කරව" යැයි කීවොත්, චක්ඛු විඤ්ඤාණය මුඛයක් නොමැතිව වුවද ස්වකීය ධර්මතාවයෙන් මෙසේ පවසනු ඇත: "අන්ධ බාලය, අවුරුදු සියයක් දහසක් දිව ගියත් මා හැර අන් කොතැනකදී මෙහි දැනීමක් ලබන්නෙහිද? මෙය චක්ඛු ප්‍රසාදය වෙත ගෙනෙන්න, මම මේ අරමුණ හඳුනා ගන්නෙමි. එය නිල් වුවත් කහ වුවත්, මෙය අන් කෙනෙකුගේ විෂයයක් නොවේ, මාගේම විෂයයකි." සෙසු ද්වාරයන්හිදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. මෙසේ මේ ඉන්ද්‍රියයන් එකිනෙකාගේ ගෝචර විෂයයන් අත් නොවිඳින්නාහුය. 'කිං පටිසරණං' යනු මේවායේ පිළිසරණ කුමක්ද, මේවා කුමක් ඇසුරු කරන්නේද යන්නයි. 'මනො පටිසරණං' යනු ජවන සිත පිළිසරණ වන බවයි. 'මනො ච නෙසං' යනු මනෝද්වාරික ජවන සිත හෝ පඤ්චද්වාරික ජවන සිත හෝ මේවායේ ගෝචර විෂයයන් ඇලීම ආදී වශයෙන් අත්විඳින බවයි. චක්ඛු විඤ්ඤාණය යනු රූපය දැකීම මාත්‍රයකි, එහි ඇලීමක්, ගැටීමක් හෝ මුළාවක් නැත. එහෙත් මේ (මනෝ) ද්වාරයෙහි ජවනය ඇලෙයි, ගැටෙයි හෝ මුළා වෙයි. සෝත විඤ්ඤාණාදියේදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

---

Tatrāyaṃ upamā – pañca kira dubbalabhojakā rājānaṃ sevitvā kicchena kasirena ekasmiṃ pañcakulike gāme parittakaṃ āyaṃ labhiṃsu. Tesaṃ tattha [Pg.249] macchabhāgo maṃsabhāgo yuttikahāpaṇo vā, bandhakahāpaṇo vā, māpahārakahāpaṇo vā, aṭṭhakahāpaṇo vā, soḷasakahāpaṇo vā, bāttiṃsakahāpaṇo vā, catusaṭṭhikahāpaṇo vā, daṇḍoti ettakamattameva pāpuṇāti. Satavatthukaṃ pañcasatavatthukaṃ sahassavatthukaṃ mahābaliṃ rājāva gaṇhāti. Tattha pañcakulikagāmo viya pañca pasādā daṭṭhabbā; pañca dubbalabhojakā viya pañca viññāṇāni; rājā viya javanaṃ; dubbalabhojakānaṃ parittakaṃ āyapāpuṇanaṃ viya cakkhuviññāṇādīnaṃ rūpadassanādimattaṃ. Rajjanādīni pana etesu natthi. Rañño mahābaliggahaṇaṃ viya tesu dvāresu javanassa rajjanādīni veditabbāni.

එහි උපමාව මෙයයි - දුබල ගම්මුලාදෑනීන් පස් දෙනෙකු රජු සේවය කොට ඉතා දුකෙන් අපහසුවෙන් පස් දෙනෙකු වෙසෙන එක් කුඩා ගමකින් ස්වල්ප වූ අයබදු ලැබූහ. එහිදී ඔවුන්ට මසුන් කොටසක්, මස් කොටසක් හෝ යුක්ති සහගත කහාපණයක් හෝ, බන්ධන කහාපණයක් හෝ, පහර දීමකදී දඬුවම් වශයෙන් ලැබෙන කහාපණයක් හෝ, අටක් දහසයක් තිස් දෙකක් හැට හතරක් වූ කහාපණ හෝ දඩයක් හෝ වශයෙන් මෙපමණ මාත්‍රයක් පමණක් ලැබේ. සියයක්, පන්සියයක්, දහසක් වටිනා මහත් අයබද්ද (බලිය) රජු විසින්ම ගනු ලැබේ. මෙහි පස් දෙනෙකු සිටින ගම මෙන් පඤ්ච ප්‍රසාද රූප දත යුතුය. දුබල ගම්මුලාදෑනීන් පස් දෙනා මෙන් පඤ්ච විඤ්ඤාණයන් දත යුතුය. රජු මෙන් ජවනය දත යුතුය. දුබල ගම්මුලාදෑනීන් ස්වල්ප වූ අයබදු ලැබීම මෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණාදියේ රූප දැකීම මාත්‍රය දත යුතුය. ඇලීම් ආදිය මේවායේ නැත. රජු මහත් අයබදු ගැනීම මෙන්, එම ද්වාරයන්හි ජවනයාගේ ඇලීම් ආදිය දත යුතුය.

---

456. Pañcimāni, āvusoti idha kiṃ pucchati? Antonirodhasmiṃ pañca pasāde. Kiriyamayapavattasmiñhi vattamāne arūpadhammā pasādānaṃ balavapaccayā honti. Yo pana taṃ pavattaṃ nirodhetvā nirodhasamāpattiṃ samāpanno, tassa antonirodhe pañca pasādā kiṃ paṭicca tiṭṭhantīti idaṃ pucchissāmīti pucchati. Āyuṃ paṭiccāti jīvitindriyaṃ paṭicca tiṭṭhanti. Usmaṃ paṭiccāti jīvitindriyaṃ kammajatejaṃ paṭicca tiṭṭhati. Yasmā pana kammajatejopi jīvitindriyena vinā na tiṭṭhati, tasmā ‘‘usmā āyuṃ paṭicca tiṭṭhatī’’ti āha. Jhāyatoti jalato. Acciṃ paṭiccāti jālasikhaṃ paṭicca. Ābhā paññāyatīti āloko nāma paññāyati. Ābhaṃ paṭicca accīti taṃ ālokaṃ paṭicca jālasikhā paññāyati.

456. "පඤ්චිමානි ආවුසො" යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? නිරෝධ සමාපත්තිය තුළ පඤ්ච ප්‍රසාද රූප පවතින්නේ කෙසේද යන්නයි. ක්‍රියාමය පැවැත්මක් ඇති කල්හි නාම ධර්මයෝ ප්‍රසාද රූපයන්ට බලවත් ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. යම් මහණෙක් එම පැවැත්ම නිරුද්ධ කොට නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදී සිටීද, ඔහුගේ නිරෝධය තුළ පඤ්ච ප්‍රසාද රූප කුමක් ඇසුරු කොට පවතින්නේද යන්න විමසයි. "ආයුං පටිච්ච" යනු ජීවිතින්ද්‍රිය ඇසුරු කොට පවතින බවයි. "උස්මං පටිච්ච" යනු ජීවිතින්ද්‍රිය කර්මජ තේජස ඇසුරු කොට පවතින බවයි. කර්මජ තේජස ද ජීවිතින්ද්‍රිය නොමැතිව නොපවතින බැවින්, "උෂ්ණය ආයුෂය ඇසුරු කොට පවතියි" යැයි වදාළ සේක. 'ඣායතො' යනු බැබළෙන විටයි. 'අච්චිං පටිච්ච' යනු ගිනි දැල්ල ඇසුරු කොටයි. 'ආභා පඤ්ඤායති' යනු ආලෝකය ප්‍රකාශ වන බවයි. 'ආභං පටිච්ච අච්චි' යනු එම ආලෝකය ඇසුරු කොට ගිනි දැල්ල ප්‍රකාශ වන බවයි.

---

Evameva kho, āvuso, āyu usmaṃ paṭicca tiṭṭhatīti ettha jālasikhā viya kammajatejo. Āloko viya jīvitindriyaṃ. Jālasikhā hi uppajjamānā ālokaṃ gahetvāva uppajjati. Sā tena attanā janitaālokeneva sayampi aṇu thūlā dīghā rassāti pākaṭā hoti. Tattha jālapavattiyā janitaālokena tassāyeva jālapavattiyā pākaṭabhāvo viya usmaṃ paṭicca nibbattena kammajamahābhūtasambhavena jīvitindriyena usmāya anupālanaṃ. Jīvitindriyañhi dasapi vassāni…pe… vassasatampi kammajatejapavattaṃ pāleti. Iti mahābhūtāni upādārūpānaṃ nissayapaccayādivasena paccayāni hontīti āyu usmaṃ paṭicca tiṭṭhati. Jīvitindriyaṃ [Pg.250] mahābhūtāni pāletīti usmā āyuṃ paṭicca tiṭṭhatīti veditabbā.

"එසේම ඇවැත්නි, ආයුෂය උෂ්ණය ඇසුරු කොට පවතියි" යන්නෙහි ගිනි දැල්ල මෙන් කර්මජ තේජස දත යුතුය. ආලෝකය මෙන් ජීවිතින්ද්‍රිය දත යුතුය. ගිනි දැල්ල උපදින විට ආලෝකය ද ගෙනම උපදියි. එම ගිනි දැල්ල තමා විසින් උපදවන ලද ආලෝකය මෙන්ම තමාද කුඩාය, මහත්ය, දිගය, මිටිය යැයි ප්‍රකට වෙයි. එහි ගිනි දැල්ලේ පැවැත්ම නිසා හටගත් ආලෝකයෙන් එම ගිනි දැල්ලේම පැවැත්ම ප්‍රකට වන්නාක් මෙන්, උෂ්ණය ඇසුරු කොට හටගත් ජීවිතින්ද්‍රිය මගින් උෂ්ණය (කර්මජ තේජස) ආරක්ෂා කිරීම සිදුවේ. ජීවිතින්ද්‍රිය වසර දහයක්... අවුරුදු සියයක් වුවද කර්මජ තේජසෙහි පැවැත්ම ආරක්ෂා කරයි. මෙසේ මහා භූත රූපයෝ උපාදා රූපයන්ට නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යය ආදී වශයෙන් ප්‍රත්‍යය වෙති. එබැවින් ආයුෂය උෂ්ණය ඇසුරු කොට පවතියි. ජීවිතින්ද්‍රිය මහා භූතයන් ආරක්ෂා කරන බැවින් උෂ්ණය ආයුෂය ඇසුරු කොට පවතින බව දත යුතුය.

---

457. Āyusaṅkhārāti āyumeva. Vedaniyā dhammāti vedanā dhammāva. Vuṭṭhānaṃ paññāyatīti samāpattito vuṭṭhānaṃ paññāyati. Yo hi bhikkhu arūpapavatte ukkaṇṭhitvā saññañca vedanañca nirodhetvā nirodhaṃ samāpanno, tassa yathāparicchinnakālavasena rūpajīvitindriyapaccayā arūpadhammā uppajjanti. Evaṃ pana rūpārūpapavattaṃ pavattati. Yathā kiṃ? Yathā eko puriso jālāpavatte ukkhaṇṭhito udakena paharitvā jālaṃ appavattaṃ katvā chārikāya aṅgāre pidhāya tuṇhī nisīdati. Yadā panassa puna jālāya attho hoti, chārikaṃ apanetvā aṅgāre parivattetvā upādānaṃ datvā mukhavātaṃ vā tālavaṇṭavātaṃ vā dadāti. Atha jālāpavattaṃ puna pavattati. Evameva jālāpavattaṃ viya arūpadhammā. Purisassa jālāpavatte ukkaṇṭhitvā udakappahārena jālaṃ appavattaṃ katvā chārikāya aṅgāre pidhāya tuṇhībhūtassa nisajjā viya bhikkhuno arūpapavatte ukkaṇṭhitvā saññañca vedanañca nirodhetvā nirodhasamāpajjanaṃ. Chārikāya pihitaaṅgārā viya rūpajīvitindriyaṃ. Purisassa puna jālāya atthe sati chārikāpanayanādīni viya bhikkhuno yathāparicchinnakālāpagamanaṃ. Aggijālāya pavatti viya puna arūpadhammesu uppannesu rūpārūpapavatti veditabbā.

457. 'ආයුසංඛාරා' යනු ජීවිතින්ද්‍රියම වේ. 'වේදනීයා ධම්මා' යනු වේදනා ධර්මයෝමය. 'වුට්ඨානං පඤ්ඤායති' යනු සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම ප්‍රකාශ වන බවයි. යම් මහණෙක් නාම ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම කෙරෙහි කලකිරී සඤ්ඤාව හා වේදනාව නිරුද්ධ කොට නිරෝධයට සමවැදී සිටීද, ඔහුට නියමිත කාලය අවසානයේ රූප ජීවිතින්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යයෙන් නැවත නාම ධර්මයෝ උපදිති. මෙසේ රූප-අරූප පැවැත්ම සිදු වේ. එය කෙසේද යත්? යම් පුරුෂයෙක් ගිනි දැල්ලේ පැවැත්ම ගැන නොකැමති වී ජලය ඉස ගින්න නිවා දමා, අළු මගින් ගිනි අඟුරු වසා නිහඬව සිටින්නාක් මෙනි. යම් කලෙක ඔහුට නැවත ගින්නක් අවශ්‍ය වූ විට අළු ඉවත් කොට, ගිනි අඟුරු පෙරළා, දර දමා, මුවින් හෝ තල් අත්තකින් සුළං දෙයි. එවිට නැවත ගිනි දැල්ල හටගනියි. එමෙන්ම ගිනි දැල්ලේ පැවැත්ම මෙන් නාම ධර්මයන් දත යුතුය. පුරුෂයා ගිනි දැල්ල කෙරෙහි කලකිරී ජලය ඉස ගින්න නිවා දමා අළු යට ගිනි අඟුරු සඟවා නිහඬව සිටීම මෙන්, භික්ෂුව නාම ධර්මයන් කෙරෙහි කලකිරී සඤ්ඤා වේදනා නිරෝධයට සමවැදීම දත යුතුය. අළු යට සැඟවුණු ගිනි අඟුරු මෙන් රූප ජීවිතින්ද්‍රිය දත යුතුය. පුරුෂයාට නැවත ගින්න අවශ්‍ය වූ විට අළු ඉවත් කිරීම ආදිය මෙන්, භික්ෂුවගේ නියමිත කාලය ඉක්ම යාම දත යුතුය. ගිනි දැල්ලේ පැවැත්ම මෙන්, නැවත නාම ධර්මයන් උපන් කල්හි රූප-අරූප ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම දත යුතුය.

---

Āyu usmā ca viññāṇanti rūpajīvitindriyaṃ, kammajatejodhātu, cittanti ime tayo dhammā yadā imaṃ rūpakāyaṃ jahanti, athāyaṃ acetanaṃ kaṭṭhaṃ viya pathaviyaṃ chaḍḍito setīti attho. Vuttañcetaṃ –

"ආයුෂය, උෂ්ණය සහ විඤ්ඤාණය" යනු රූප ජීවිතින්ද්‍රිය, කර්මජ තේජෝ ධාතුව සහ සිතයි. මේ ධර්ම තුන යම් කලෙක මේ රූප කය අතහැර යයිද, එවිට මේ ශරීරය සිතක් නැති ලී කැබැල්ලක් මෙන් පොළොව මත දමන ලද්දේ වෙයි. මෙය මෙහි අර්ථයයි. මෙය මෙසේ වදාරන ලදී.

---

‘‘Āyu usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ;

Apaviddho tadā seti, parabhattaṃ acetana’’nti. (saṃ. ni. 3.95);

යම් කලෙක ආයුෂය ද, උෂ්ණය (තේජෝ ධාතුව) ද, විඤ්ඤාණය ද මෙම ශරීරය අත්හැර යයි ද, එකල්හි අත්හරින ලද ශරීරය සිහියක් නැතිව (අචේතනිකව), අන්‍යයන්ට ප්‍රයෝජනයක් නොමැතිව, දර කැබැල්ලක් මෙන් වැතිර පවතී.

---

Kāyasaṅkhārāti assāsapassāsā. Vacīsaṅkhārāti vitakkavicārā. Cittasaṅkhārāti saññāvedanā. Āyūti rūpajīvitindriyaṃ. Paribhinnānīti upahatāni, vinaṭṭhānīti attho. Tattha keci ‘‘nirodhasamāpannassa cittasaṅkhārāva niruddhā’’ti vacanato cittaṃ aniruddhaṃ hoti, tasmā sacittakā ayaṃ samāpattīti vadanti. Te vattabbā – ‘‘vacīsaṅkhārāpissa niruddhā’’ti vacanato vācā aniruddhā hoti, tasmā nirodhaṃ samāpannena dhammampi kathentena sajjhāyampi [Pg.251] karontena nisīditabbaṃ siyā. ‘‘Yo cāyaṃ mato kālaṅkato, tassāpi cittasaṅkhārā niruddhā’’ti vacanato cittaṃ aniruddhaṃ bhaveyya, tasmā kālaṅkate mātāpitaro vā arahante vā jhāpayantena anantariyakammaṃ kataṃ bhaveyya. Iti byañjane abhinivesaṃ akatvā ācariyānaṃ naye ṭhatvā attho upaparikkhitabbo. Attho hi paṭisaraṇaṃ, na byañjanaṃ.

කාය සංඛාර යනු ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ය. වචී සංඛාර යනු විතක්ක විචාරයන් ය. චිත්ත සංඛාර යනු සඤ්ඤා සහ වේදනා ය. ආයු යනු රූප ජීවිතින්ද්‍රියයි. 'පරිභින්නානි' යනු විනාශ වූයේ, නැසුණේ යන අර්ථයයි. එහිදී ඇතැම් ආචාර්යවරු 'නිරෝධ සමාපන්නයාගේ චිත්ත සංඛාරයෝම නිරුද්ධ වෙති' යන වචනය නිසා සිත නිරුද්ධ නොවේ යැයි ද, එබැවින් මෙම සමාපත්තිය සිත සහිත එකක් යැයි ද පවසති. ඔවුන්ට මෙසේ කිව යුතුය: 'වචී සංඛාරයෝ ද නිරුද්ධ වෙති' යන වචනය නිසා එසේ නම් වචනය නිරුද්ධ නොවිය යුතුය. එබැවින් නිරෝධ සමාපත්තියට සම වැදුණු භික්ෂුව ධර්මය දේශනා කරමින් හෝ සජ්ඣායනා කරමින් හෝ වැඩ සිටිය යුතුය. (එය එසේ නොවේ). 'යම් මේ මළ තැනැත්තා කාලක්‍රියා කළේ ද, ඔහුගේ ද චිත්ත සංඛාරයෝ නිරුද්ධ වෙති' යන වචනය නිසා මළ සිරුරෙහි සිත නිරුද්ධ නොවිය යුතුය. එසේ නම් කාලක්‍රියා කළ මවුපියන් හෝ රහතන් වහන්සේලා ආදාහනය කරන්නාට ආනන්තර්ය පාප කර්මය සිදුවිය යුතුය. එබැවින් වචනයෙහි පමණක් එල්බ නොසිට, ආචාර්යවරුන්ගේ ක්‍රමයට අනුව අර්ථය විමසා බැලිය යුතුය. අර්ථයම පිළිසරණ වේ, වචනය (අකුර) පිළිසරණ නොවේ.

---

Indriyāni vippasannānīti kiriyamayapavattasmiñhi vattamāne bahiddhā ārammaṇesu pasāde ghaṭṭentesu indriyāni kilamantāni upahatāni makkhitāni viya honti, vātādīhi uṭṭhitena rajena catumahāpathe ṭhapitaādāso viya. Yathā pana thavikāyaṃ pakkhipitvā mañjūsādīsu ṭhapito ādāso antoyeva virocati, evaṃ nirodhaṃ samāpannassa bhikkhuno antonirodhe pañca pasādā ativirocanti. Tena vuttaṃ ‘‘indriyāni vippasannānī’’ti.

'ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා ප්‍රසන්න වෙති' යන්නෙහි අර්ථය මෙසේය: සාමාන්‍ය ක්‍රියාකාරීත්වයේදී බාහිර අරමුණු ඉන්ද්‍රියයන් හා ගැටෙන විට, ඒවා වෙහෙසට පත් වූ, පළුදු වූ හෝ කිලිටි වූ ස්වභාවයක් ගනී. එය සතර මංසන්ධියක තබා ඇති, සුළඟින් නැඟුණු දූවිල්ලෙන් වැසුණු කැඩපතක් වැනිය. නමුත් මංජුසාවක බහා තැබූ කැඩපතක් ඇතුළත බබළන්නාක් මෙන්, නිරෝධ සමාපත්තියට සම වැදුණු භික්ෂුවගේ ඉන්ද්‍රිය පස නිරෝධය තුළ අතිශයින් බබළයි. එබැවින් 'ඉන්ද්‍රියයන් ඉතා ප්‍රසන්න වෙති' යැයි කියන ලදී.

---

458. Kati panāvuso, paccayāti idha kiṃ pucchati? Nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ pucchissāmīti pucchati. Vissajjane panassa sukhassa ca pahānāti cattāro apagamanapaccayā kathitā. Animittāyāti idha kiṃ pucchati? Nirodhato vuṭṭhānakaphalasamāpattiṃ pucchissāmīti pucchati. Avasesasamāpattivuṭṭhānañhi bhavaṅgena hoti, nirodhā vuṭṭhānaṃ pana vipassanānissandāya phalasamāpattiyāti tameva pucchati. Sabbanimittānanti rūpādīnaṃ sabbārammaṇānaṃ. Animittāya ca dhātuyā manasikāroti sabbanimittāpagatāya nibbānadhātuyā manasikāro. Phalasamāpattisahajātaṃ manasikāraṃ sandhāyāha. Iti heṭṭhā nirodhapādakaṃ paṭhamajjhānaṃ gahitaṃ, nirodhassa anantarapaccayaṃ nevasaññānāsaññāyatanaṃ gahitaṃ, idha nirodhato vuṭṭhānakaphalasamāpatti gahitāti.

458. 'ආයුෂ්මතුනි, ප්‍රත්‍යයන් කීයක් ද?' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසන්නේ ද? නිරෝධයට අනන්තර ප්‍රත්‍යය වන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ගැන විමසමි යි ප්‍රශ්න කරයි. පිළිතුරු දීමේදී 'සැපය ද ප්‍රහීණ කිරීමෙන්' යනාදී වශයෙන් පහව යාමේ ප්‍රත්‍ය හතරක් දක්වා ඇත. 'අනිමිත්ත' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසන්නේ ද? නිරෝධයෙන් නැඟී සිටින තැනැත්තාගේ ඵලසමාපත්තිය ගැන විමසමි යි ප්‍රශ්න කරයි. සෙසු සමාපත්තිවලින් නැඟී සිටීම භවාංග සිතින් සිදු වුවද, නිරෝධයෙන් නැඟී සිටීම විපස්සනා නිසඳක් වූ ඵලසමාපත්තියෙන් සිදුවන බැවින් ඒ පිළිබඳවම විමසයි. 'සබ්බනිමිත්තානං' යනු රූප ආදී සියලු අරමුණුයි. 'අනිමිත්තාය ච ධාතුයා මනසිකාරෝ' යනු සියලු රූප ආදී නිමිතිවලින් තොර වූ නිවන් ධාතුව මෙනෙහි කිරීමයි. මෙය ඵලසමාපත්තිය හා උපදින මනසිකාරය අරභයා පවසන ලදී. මෙසේ පහතින් නිරෝධයට පදක වන ප්‍රථම ධ්‍යානය ද, නිරෝධයට අනන්තර ප්‍රත්‍ය වන නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ද, මෙහිදී නිරෝධයෙන් නැඟී සිටින ඵලසමාපත්තිය ද ගන්නා ලදී.

---

Imasmiṃ ṭhāne nirodhakathā kathetabbā hoti. Sā, ‘‘dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti evaṃ paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.83) āgatā. Visuddhimagge panassā sabbākārena vinicchayakathā kathitā.

මෙම ස්ථානයේදී නිරෝධ කථාව කිව යුතුය. එය පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි සඳහන් වන්නේ මෙසේය: 'බල දෙකකින් (සමථ හා විපස්සනා) යුක්ත බව නිසා ද, සංඛාරයන් තිදෙනාගේ සංසිඳීම නිසා ද, ඥාන චරියා දහසයක් හා සමාධි චරියා නවයක් මගින් වසීභාවයට පැමිණි ප්‍රඥාව නිරෝධ සමාපත්තිය පිළිබඳ ඥානයයි.' විසුද්ධිමාර්ගයෙහි මෙම නිරෝධ සමාපත්තිය පිළිබඳ සියලු ආකාරයෙන් වූ විනිශ්චය කථාව දක්වා ඇත.

---

Idāni [Pg.252] valañjanasamāpattiṃ pucchanto kati panāvuso, paccayātiādimāha. Nirodhato hi vuṭṭhānakaphalasamāpattiyā ṭhiti nāma na hoti, ekaṃ dve cittavārameva pavattitvā bhavaṅgaṃ otarati. Ayañhi bhikkhu satta divase arūpapavattaṃ nirodhetvā nisinno nirodhavuṭṭhānakaphalasamāpattiyaṃ na ciraṃ tiṭṭhati. Valañjanasamāpattiyaṃ pana addhānaparicchedova pamāṇaṃ. Tasmā sā ṭhiti nāma hoti. Tenāha – ‘‘animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā’’ti. Tassā ciraṭṭhitatthaṃ kati paccayāti attho. Vissajjane panassā pubbe ca abhisaṅkhāroti addhānaparicchedo vutto. Vuṭṭhānāyāti idha bhavaṅgavuṭṭhānaṃ pucchati. Vissajjanepissā sabbanimittānañca manasikāroti rūpādinimittavasena bhavaṅgasahajātamanasikāro vutto.

දැන් පරිභෝජනය කළ යුතු (වළඤ්ජන) සමාපත්තිය ගැන විමසමින් 'ආයුෂ්මතුනි, ප්‍රත්‍යයන් කීයක් ද?' යනාදිය පැවසීය. නිරෝධයෙන් නැඟී සිටින ඵලසමාපත්තියෙහි ස්ථිතියක් (පැවතීමක්) නැත, එය එක් වරක් හෝ දෙවරක් පැවතී භවාංගයට බැස ගනී. සත් දවසක් නාම ධර්මයන් නිරුද්ධ කර සිටි භික්ෂුව නිරෝධයෙන් නැඟී සිටින ඵලසමාපත්තියෙහි බොහෝ වේලාවක් නොසිටියි. නමුත් වළඤ්ජන සමාපත්තියෙහිදී කාල සීමාව පර්යන්තය (ප්‍රමාණය) වේ. එබැවින් එය ස්ථිතියක් නම් වේ. එහෙයින් 'අනිමිත්තා චේතෝවිමුත්තියගේ ස්ථිතිය සඳහා' යැයි වදාළ සේක. එහි බොහෝ වේලාවක් පැවතීම සඳහා ප්‍රත්‍යයන් කීයක් ඇද්ද යනු අර්ථයයි. එයට පිළිතුරු දීමේදී 'පෙර අධිට්ඨානය (අභිසංඛාරය)' යන්නෙන් කාලය නියම කිරීම පවසන ලදී. 'විට්ඨානාය' (නැඟී සිටීම සඳහා) යන්නෙන් මෙහි භවාංගයෙන් නැඟී සිටීම විමසයි. පිළිතුරු දීමේදී 'සියලු නිමිති මෙනෙහි කිරීම' යන්නෙන් රූප ආදී නිමිති වශයෙන් භවාංගය හා උපදින මනසිකාරය පවසන ලදී.

---

459. Yā cāyaṃ, āvusoti idha kiṃ pucchati? Idha aññaṃ abhinavaṃ nāma natthi. Heṭṭhā kathitadhammeyeva ekato samodhānetvā pucchāmīti pucchati. Kattha pana te kathitā? ‘‘Nīlampi sañjānāti pītakampi, lohitakampi, odātakampi sañjānātī’’ti (ma. ni. 1.450) etasmiñhi ṭhāne appamāṇā cetovimutti kathitā. ‘‘Natthi kiñcīti ākiñcaññāyatananti neyya’’nti (ma. ni. 1.451) ettha ākiñcaññaṃ. ‘‘Paññācakkhunā pajānātī’’ti (ma. ni. 1.451) ettha suññatā. ‘‘Kati panāvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā vuṭṭhānāyā’’ti ettha animittā. Evaṃ heṭṭhā kathitāva imasmiṃ ṭhāne ekato samodhānetvā pucchati. Taṃ pana paṭikkhipitvā etā tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne niddiṭṭhāvāti vatvā aññe cattāro dhammā ekanāmakā atthi. Eko dhammo catunāmako atthi, etaṃ pākaṭaṃ katvā kathāpetuṃ idha pucchatīti aṭṭhakathāyaṃ sanniṭṭhānaṃ kataṃ. Tassā vissajjane ayaṃ vuccatāvuso, appamāṇā cetovimuttīti ayaṃ pharaṇaappamāṇatāya appamāṇā nāma. Ayañhi appamāṇe vā satte pharati, ekasmimpi vā satte asesetvā pharati.

459. 'ආයුෂ්මතුනි, යම් මේ...' යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසන්නේ ද? මෙහි අලුත් දෙයක් නැත. කලින් පවසන ලද ධර්මයන් එක් කොට විමසමි යි ප්‍රශ්න කරයි. ඒවා කොහි පවසන ලද්දේ ද? 'නිල් පැහැය ද හඳුනයි, කහ පැහැය ද, ලෝහිත (රතු) ද, ඕදාත (සුදු) ද හඳුනයි' යන මෙම ස්ථානයෙහි අප්පමාණා චේතෝවිමුත්තිය පවසන ලදී. 'කිසිවක් නැතැයි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය දත යුතුය' යන්නෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤය ද, 'ප්‍රඥා ඇසින් දැනගනී' යන්නෙන් සුඤ්ඤතය ද, 'අනිමිත්තා චේතෝවිමුත්තියගේ ස්ථිතිය හා නැඟී සිටීම සඳහා ප්‍රත්‍යයන් කීයක් ද?' යන්නෙන් අනිමිත්තය ද පවසන ලදී. මෙසේ කලින් පවසන ලද ධර්මයන්ම මෙහිදී එක් කොට විමසයි. නමුත් එය (අලුත් දෙයක් නැත යන්න) බැහැර කොට, ඒ ඒ ස්ථානයන්හි දක්වන ලද නාමයන් හතරක් ඇති එක් ධර්මයක් (අර්හත් ඵලය) ඇත. එම අර්හත් ඵල ධර්මය පැහැදිලි කරවනු පිණිස මෙහි විමසන්නේ යැයි අටුවාවෙහි නිගමනය කර ඇත. පිළිතුරු දීමේදී 'ආයුෂ්මතුනි, මෙය අප්පමාණා චේතෝවිමුත්තිය යැයි කියනු ලැබේ' යනු පැතිරීමෙහි අප්‍රමාණ බව නිසා අප්‍රමාණ නම් වේ. මෙය අප්‍රමාණ සත්ත්වයන් කෙරෙහි පතුරුවයි, එසේත් නැතහොත් එක් සත්ත්වයෙකු කෙරෙහි වුවද අශේෂව (සම්පූර්ණයෙන්) පතුරුවයි.

---

Ayaṃ vuccatāvuso, ākiñcaññāti ārammaṇakiñcanassa abhāvato ākiñcaññā. Attena vāti atta bhāvaposapuggalādisaṅkhātena attena suññaṃ. Attaniyena vāti cīvarādiparikkhārasaṅkhātena attaniyena suññaṃ. Animittāti [Pg.253] rāganimittādīnaṃ abhāveneva animittā, arahattaphalasamāpattiṃ sandhāyāha. Nānatthā ceva nānābyañjanā cāti byañjanampi nesaṃ nānā atthopi. Tattha byañjanassa nānatā pākaṭāva. Attho pana, appamāṇā cetovimutti bhūmantarato mahaggatā eva hoti rūpāvacarā; ārammaṇato satta paññattiārammaṇā. Ākiñcaññā bhummantarato mahaggatā arūpāvacarā; ārammaṇato na vattabbārammaṇā. Suññatā bhummantarato kāmāvacarā; ārammaṇato saṅkhārārammaṇā. Vipassanā hi ettha suññatāti adhippetā. Animittā bhummantarato lokuttarā; ārammaṇato nibbanārammaṇā.

ඇවැත්නි, ආකිඤ්චඤ්ඤා (කිසිවක් නැති බව) යනු අරමුණු වශයෙන් වූ පීඩාවක් (ක්ලේශයක්) නොමැති නිසා ආකිඤ්චඤ්ඤා නම් වේ. ආත්මය යනුවෙන් හෝ - ආත්මභාවය, පුද්ගලයා ආදී වශයෙන් හැඳින්වෙන ආත්මයෙන් ශුන්‍ය වූ (හිස් වූ) බැවින් ශුන්‍ය වේ. තමාට අයත් දෙය යනුවෙන් හෝ - සිවුරු ආදී පිරිකර වශයෙන් වූ තමාට අයත් දෙයින් ශුන්‍ය වූ බැවින් ශුන්‍ය වේ. අනිමිත්ත යනු රාග නිමිති ආදිය නොමැති බැවින්ම අනිමිත්ත වේ. මෙය රහත් ඵල සමාපත්තිය අරමුණු කර පවසන ලද්දකි. වෙනස් වූ අර්ථ ඇති, වෙනස් වූ අකුරු (ශබ්ද) ඇති යනු මේ ධර්මයන්ගේ ශබ්දයද වෙනස්ය, අර්ථයද වෙනස්ය යන්නයි. එහි ශබ්දයේ (අකුරුවල) වෙනස පැහැදිලිය. අර්ථය පිළිබඳව නම්, අප්‍රමාණ චේතෝවිමුක්තිය භූමි වශයෙන් මහග්ගත වූ රූපාවචර ධර්මයකි; අරමුණු වශයෙන් සත්ත්ව ප්‍රඥප්තිය අරමුණු කරයි. ආකිඤ්චඤ්ඤා (චේතෝවිමුක්තිය) භූමි වශයෙන් මහග්ගත වූ අරූපාවචර ධර්මයකි; අරමුණු වශයෙන් කිව නොහැකි අරමුණක් (අතීත, අජ්ඣත්ත ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කළ නොහැකි අරමුණක්) ඇත්තකි. ශුන්‍යතා (චේතෝවිමුක්තිය) භූමි වශයෙන් කාමාවචර වේ; අරමුණු වශයෙන් සංස්කාරයන් අරමුණු කරයි. මෙහි ශුන්‍යතා යනුවෙන් විපස්සනාව අදහස් කෙරේ. අනිමිත්ත (චේතෝවිමුක්තිය) භූමි වශයෙන් ලෝකෝත්තර වේ; අරමුණු වශයෙන් නිවන අරමුණු කරයි.

---

Rāgo kho, āvuso, pamāṇakaraṇotiādīsu yathā pabbatapāde pūtipaṇṇarasaudakaṃ nāma hoti kāḷavaṇṇaṃ; olokentānaṃ byāmasatagambhīraṃ viya khāyati. Yaṭṭhiṃ vā rajjuṃ vā gahetvā minantassa piṭṭhipādottharaṇamattampi na hoti. Evamevaṃ yāva rāgādayo nuppajjanti, tāva puggalaṃ sañjānituṃ na sakkā honti, sotāpanno viya, sakadāgāmī viya, anāgāmī viya ca khāyati. Yadā panassa rāgādayo uppajjanti, tadā ratto duṭṭho mūḷhoti paññāyati. Iti ete ‘‘ettako aya’’nti puggalassa pamāṇaṃ dassento viya uppajjantīti pamāṇakaraṇā nāma vuttā. Yāvatā kho, āvuso, appamāṇā cetovimuttiyoti yattakā appamāṇā cetovimuttiyo. Kittakā pana tā? Cattāro brahmavihārā, cattāro maggā, cattāri ca phalānīti dvādasa. Tattha brahmavihārā pharaṇaappamāṇatāya appamāṇā. Sesā pamāṇakaraṇānaṃ kilesānaṃ abhāvena appamāṇā. Nibbānampi appamāṇameva, cetovimutti pana na hoti, tasmā na gahitaṃ. Akuppāti arahattaphalacetovimutti; sā hi tāsaṃ sabbajeṭṭhikā, tasmā aggamakkhāyatīti vuttā. Rāgo kho, āvuso, kiñcanoti rāgo uppajjitvā puggalaṃ kiñcati maddati palibundhati. Tasmā kiñcanoti vutto. Manussā kira goṇehi khalaṃ maddāpento kiñcehi kapila, kiñcehi kāḷakāti vadanti. Evaṃ maddanattho kiñcanatthoti veditabbo. Dosamohesupi eseva nayo. Ākiñcaññā cetovimuttiyo nāma nava dhammā ākiñcaññāyatanañca maggaphalāni ca. Tattha ākiñcaññāyatanaṃ [Pg.254] kiñcanaṃ ārammaṇaṃ assa natthīti ākiñcaññaṃ. Maggaphalāni kiñcanānaṃ maddanānaṃ palibundhanakilesānaṃ natthitāya ākiñcaññāni. Nibbānampi ākiñcaññaṃ, cetovimutti pana na hoti, tasmā na gahitaṃ.

ඇවැත්නි, රාගය වනාහි ප්‍රමාණ කරන (සීමා කරන) දෙයකි යනාදී පාඨයන්හි, උදාහරණයක් ලෙස කඳු පාමුල කුණු වූ පරඬැල් පසින් කළු පැහැ ගැන්වුණු ජලය ඇති වළක් තිබේ යැයි සිතන්න; එය දෙස බලන්නවුන්ට බඹ සියයක් ගැඹුරු මෙන් පෙනේ. එහෙත් සැරයටියක් හෝ ලණුවක් ගෙන මැන බැලූ විට, එය පතුල් පිටිපතුල වැසෙන තරම්වත් ගැඹුරු නොවේ. එලෙසම, යම් තාක් රාගාදී ක්ලේශයෝ නූපදිත්ද, ඒ තාක් පුද්ගලයා නියම ලෙස හඳුනාගත නොහැකිය; ඔහු සෝවාන් වූවෙකු මෙන්ද, සකෘදාගාමී වූවෙකු මෙන්ද, අනාගාමී වූවෙකු මෙන්ද පෙනේ. නමුත් යම් කලෙක ඔහු තුළ රාගාදී ක්ලේශයන් උපදිත්ද, එකල ඔහු රාගයෙන් යුක්ත වූවෙකු, ද්වේෂයෙන් යුක්ත වූවෙකු හෝ මෝහයෙන් යුක්ත වූවෙකු ලෙස ප්‍රකට වේ. මෙසේ 'මොහු මේ තරම් කෙනෙකි' යනුවෙන් පුද්ගලයාගේ ප්‍රමාණය (සීමාව) පෙන්වන්නාක් මෙන් මේ රාගාදීන් උපදින බැවින් ඒවා 'ප්‍රමාණකාරී' (පමාණකරණ) ධර්මයන් ලෙස හැඳින්වේ. ඇවැත්නි, යම් පමණ අප්‍රමාණ චේතෝවිමුක්තීහු වෙත්ද යනුවෙන් දැක්වූයේ එම ධර්මයන් කොපමණද යන්නයි. ඒවා සතර බ්‍රහ්මවිහාර, සතර මාර්ග සහ සතර ඵල වශයෙන් දොළොසකි. එහි බ්‍රහ්මවිහාරයන් (අරමුණු වන සත්ත්වයන්ට) පතුරුවන අප්‍රමාණ බව නිසා 'අප්‍රමාණ' නම් වේ. සෙසු (මාර්ග ඵල) ධර්මයන් ප්‍රමාණකාරී ක්ලේශයන් නොමැති බැවින් 'අප්‍රමාණ' නම් වේ. නිවන ද අප්‍රමාණමය, එහෙත් එය චේතෝවිමුක්තියක් නොවන බැවින් මෙහිදී ගනු නොලැබේ. අකුප්පා (නොසැලෙන) චේතෝවිමුක්තිය යනු අරහත් ඵල චේතෝවිමුක්තියයි. එය ඒ සියලු ධර්මයන් අතර උසස්ම බැවින් 'අග්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ. ඇවැත්නි, රාගය වනාහි 'කිඤ්චන' (පීඩාවක්) වේ; රාගය උපන් කල පුද්ගලයා පෙළයි, මඬියි, වෙළාගනියි. එබැවින් එය 'කිඤ්චන' යැයි කියනු ලැබේ. මිනිසුන් ගොනුන් යොදාගෙන කමතේ ගොයම් මඬවන (පාගන) විට, 'කපිලයා මඬවපන්, කාළකයා මඬවපන්' යැයි කියති. මෙසේ මැඩීම (පෑගීම) යන අර්ථය 'කිඤ්චන' යන වචනයේ අර්ථය ලෙස දත යුතුය. ද්වේෂය සහ මෝහය සම්බන්ධයෙන්ද මෙය මෙසේමය. ආකිඤ්චඤ්ඤා චේතෝවිමුක්ති නම් වූ ධර්මයන් නවයකි; එනම් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය සහ සතර මාර්ග, සතර ඵල ධර්මයන්ය. එහි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයට කිසිදු 'කිඤ්චන' (බාධක) අරමුණක් නොමැති බැවින් එය 'ආකිඤ්චඤ්ඤා' නම් වේ. මාර්ග සහ ඵලයන් වනාහි පෙළන්නා වූ, මඬින්නා වූ, වෙළාගන්නා වූ ක්ලේශයන් (කිඤ්චන) නොමැති බැවින් ආකිඤ්චඤ්ඤා නම් වේ. නිවන ද ආකිඤ්චඤ්ඤ (ක්ලේශ රහිත) වේ, එහෙත් එය චේතෝවිමුක්තියක් නොවන බැවින් මෙහිදී ගනු නොලැබේ.

---

Rāgo kho, āvuso, nimittakaraṇotiādīsu yathā nāma dvinnaṃ kulānaṃ sadisā dve vacchakā honti. Yāva tesaṃ lakkhaṇaṃ na kataṃ hoti, tāva ‘‘ayaṃ asukakulassa vacchako, ayaṃ asukakulassā’’ti na sakkā honti jānituṃ. Yadā pana tesaṃ sattisūlādīsu aññataraṃ lakkhaṇaṃ kataṃ hoti, tadā sakkā honti jānituṃ. Evameva yāva puggalassa rāgo nuppajjati, tāva na sakkā hoti jānituṃ ariyo vā puthujjano vāti. Rāgo panassa uppajjamānova sarāgo nāma ayaṃ puggaloti sañjānananimittaṃ karonto viya uppajjati, tasmā ‘‘nimittakaraṇo’’ti vutto. Dosamohesupi eseva nayo.

ඇවැත්නි, රාගය වනාහි නිමිති (සංඥා) ඇති කරන දෙයකි යනාදී තැන්හි, නිදසුනක් ලෙස පවුල් දෙකකට අයත් සමාන පෙනුමැති වස්සන් දෙදෙනෙකු සිටින බව සිතන්න. ඔවුන්ට කිසියම් හඳුනාගැනීමේ සලකුණක් (ලක්ෂණයක්) යොදන තෙක්, 'මූ අසවල් පවුලේ වස්සාය, මූ අසවල් පවුලේ වස්සාය' කියා වෙන් කොට හඳුනාගත නොහැකිය. එහෙත්, යම් කලෙක ඔවුන්ට හෙල්ලක් හෝ උලක් වැනි දෙයකින් කිසියම් ලකුණක් කරනු ලැබේද, එවිට ඔවුන් හඳුනාගත හැකිය. එලෙසම, යම් තාක් පුද්ගලයා තුළ රාගය නූපදියිද, ඒ තාක් මොහු ආර්යයෙක්ද නැතහොත් පෘථග්ජනයෙක්ද කියා හඳුනාගත නොහැකිය. නමුත් යම් කලෙක ඔහු තුළ රාගය උපදීද, එය 'මොහු රාග සහිත පුද්ගලයෙකි' යනුවෙන් හඳුනාගැනීමේ සලකුණක් ඇති කරන්නාක් මෙන් උපදියි. එබැවින් එය 'නිමිත්තකාරී' (නිමිත්තකරණ) යැයි කියනු ලැබේ. ද්වේෂය සහ මෝහය සම්බන්ධයෙන්ද මෙය මෙසේමය.

---

Animittā cetovimutti nāma terasa dhammā – vipassanā, cattāro āruppā, cattāro maggā, cattāri ca phalānīti. Tattha vipassanā niccanimittaṃ sukhanimittaṃ attanimittaṃ ugghāṭetīti animittā nāma. Cattāro āruppā rūpanimittassa abhāvena animittā nāma. Maggaphalāni nimittakaraṇānaṃ kilesānaṃ abhāvena animittāni. Nibbānampi animittameva, taṃ pana cetovimutti na hoti, tasmā na gahitaṃ. Atha kasmā suññatā cetovimutti na gahitāti? Sā, ‘‘suññā rāgenā’’tiādivacanato sabbattha anupaviṭṭhāva, tasmā visuṃ na gahitā. Ekatthāti ārammaṇavasena ekatthā. Appamāṇaṃ ākiñcaññaṃ suññataṃ animittanti hi sabbānetāni nibbānasseva nāmāni. Iti iminā pariyāyena ekatthā. Aññasmiṃ pana ṭhāne appamāṇā honti, aññasmiṃ ākiñcaññā aññasmiṃ suññatā aññasmiṃ animittāti iminā pariyāyena nānābyañjanā. Iti thero yathānusandhināva desanaṃ niṭṭhapesīti.

අනිමිත්ත චේතෝවිමුක්ති නම් වූ ධර්මයන් දහතුනකි; එනම් විපස්සනාව, සතර අරූප ධ්‍යාන, සතර මාර්ග සහ සතර ඵල ධර්මයන්ය. එහි විපස්සනාව වනාහි නිත්‍ය සංඥාව, සුඛ සංඥාව සහ ආත්ම සංඥාව (නිමිති) බැහැර කරන බැවින් 'අනිමිත්ත' නම් වේ. සතර අරූප ධ්‍යානයන් රූප නිමිති (රූප සංඥා) නොමැති බැවින් 'අනිමිත්ත' නම් වේ. මාර්ග සහ ඵලයන් වනාහි නිමිති ඇති කරන ක්ලේශයන්ගේ අභාවය නිසා 'අනිමිත්ත' නම් වේ. නිවන ද අනිමිත්තමය, එහෙත් එය චේතෝවිමුක්තියක් නොවන බැවින් මෙහිදී ගනු නොලැබේ. එසේ නම්, ශුන්‍යතා චේතෝවිමුක්තිය (අවසානයේදී) වෙන් කොට නොගත්තේ මන්ද? එය 'රාගයෙන් ශුන්‍යය' යනාදී වචනයෙන් සියලු ධර්මයන්හි අන්තර්ගත වන බැවින් වෙන් කොට දක්වනු නොලැබීය. එකම අර්ථ ඇත්තේය යනු අරමුණු වශයෙන් එකම අර්ථ ඇති බවයි. අප්‍රමාණ, ආකිඤ්චඤ්ඤ, ශුන්‍යත සහ අනිමිත්ත යන මේ සියල්ල නිවනටම යෙදෙන නම් වේ. මේ ක්‍රමයෙන් ඒවා එකම අර්ථය දෙයි. නමුත් වෙනත් තැන්වලදී අප්‍රමාණ වේ, තවත් තැනක ආකිඤ්චඤ්ඤ වේ, තවත් තැනක ශුන්‍යතා වේ, තවත් තැනක අනිමිත්ත වේ. ඒ අනුව මේ ක්‍රමයෙන් ඒවා වෙනස් ශබ්ද (වචන) සහිත වේ. මෙසේ මහාසාරිපුත්ත තෙරුණන් වහන්සේ අනුසන්ධි ගළපමින් දේශනාව අවසන් කළ සේක.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි;

---

Mahāvedallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහා වේදල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

---

4. Cūḷavedallasuttavaṇṇanā

4. චූළ වේදල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව

---

460. Evaṃ [Pg.255] me sutanti cūḷavedallasuttaṃ. Tattha visākho upāsakoti visākhoti evaṃnāmako upāsako. Yena dhammadinnāti yena dhammadinnā nāma bhikkhunī tenupasaṅkami. Ko panāyaṃ visākho? Kā dhammadinnā? Kasmā upasaṅkamīti? Visākho nāma dhammadinnāya gihikāle gharasāmiko. So yadā bhagavā sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā pavattavaradhammacakko yasādayo kulaputte vinetvā uruvelaṃ patvā tattha jaṭilasahassaṃ vinetvā purāṇajaṭilehi khīṇāsavabhikkhūhi saddhiṃ rājagahaṃ gantvā buddhadassanatthaṃ dvādasanahutāya parisāya saddhiṃ āgatassa bimbisāramahārājassa dhammaṃ desesi. Tadā raññā saddhiṃ āgatesu dvādasanahutesu ekaṃ nahutaṃ upāsakattaṃ paṭivedesi, ekādasa nahutāni sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu saddhiṃ raññā bimbisārena. Ayaṃ upāsako tesaṃ aññataro, tehi saddhiṃ paṭhamadassaneva sotāpattiphale patiṭṭhāya, puna ekadivasaṃ dhammaṃ sutvā sakadāgāmiphalaṃ patvā, tato aparabhāgepi ekadivasaṃ dhammaṃ sutvā anāgāmiphale patiṭṭhito. So anāgāmī hutvā gehaṃ āgacchanto yathā aññesu divasesu ito cito ca olokento sitaṃ kurumāno āgacchati, evaṃ anāgantvā santindriyo santamānaso hutvā agamāsi.

460. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී ලෙස ආරම්භ වන සූත්‍රය චූළවේදල්ල සූත්‍රයයි. එහි ‘විසාඛෝ උපාසකෝ’ යනු විසාඛ යන නම ඇති උපාසකයාය. ‘යේන ධම්මදින්නා’ යනු ධම්මදින්නා නම් භික්ෂුණිය යම් තැනක සිටීද, ඒ ස්ථානයට ඔහු එළඹියේය යන්නයි. මේ විසාඛ යනු කවරෙක්ද? ධම්මදින්නා යනු කවරීද? ඔහු ඇය වෙත පැමිණියේ ඇයි? විසාඛ යනු ධම්මදින්නා ගිහි කල ඇගේ ස්වාමිපුරුෂයාය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්ව, උතුම් ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය දේශනා කර, යස කුලපුත්‍රයා ඇතුළු පිරිස හික්මවා, උරුවේලාවට වැඩම කර, එහිදී දහසක් ජටිලයන් දමනය කර, පෙර ජටිලව සිටි රහතන් වහන්සේලා සමඟ රජගහ නුවරට වැඩම කළ සේක. බුදුන් වහන්සේ දැකීම පිණිස දොළොස් නහුතයක් පිරිස සමඟ පැමිණි බිම්බිසාර මහරජුට උන්වහන්සේ දහම් දේශනා කළ සේක. එකල රජු සමඟ පැමිණි දොළොස් නහුතයක් පිරිස අතරින් එක් නහුතයක් උපාසක භාවයෙහි පිහිටි අතර, රජු සමඟ එකොළොස් නහුතයක් දෙනා සෝවාන් ඵලයට පත් වූහ. විසාඛ උපාසකයා ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකි. ඔහු එම පිරිස සමඟ පළමු වරට බුදුන් වහන්සේ දැකීමෙන්ම සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා, නැවත දිනක ධර්මය අසා සකෘදාගාමී ඵලයට පත්ව, පසුව තවත් දිනක ධර්මය අසා අනාගාමී ඵලයෙහි පිහිටියේය. ඔහු අනාගාමී වූ පසු, වෙනදා මෙන් එහා මෙහා බලමින් සිනාසෙමින් නිවසට නොපැමිණ, ඉතා සංසුන් ඉන්ද්‍රියයන් හා සංසුන් සිතින් යුක්තව නිවසට පැමිණියේය.

---

Dhammadinnā sīhapañjaraṃ ugghāṭetvā vīthiṃ olokayamānā tassa āgamanākāraṃ disvā, ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti cintetvā tassa paccuggamanaṃ kurumānā sopānasīse ṭhatvā olambanatthaṃ hatthaṃ pasāresi. Upāsako attano hatthaṃ samiñjesi. Sā ‘‘pātarāsabhojanakāle jānissāmī’’ti cintesi. Upāsako pubbe tāya saddhiṃ ekato bhuñjati. Taṃ divasaṃ pana taṃ anapaloketvā yogāvacarabhikkhu viya ekakova bhuñji. Sā, ‘‘sāyanhakāle jānissāmī’’ti cintesi. Upāsako taṃdivasaṃ sirigabbhaṃ na pāvisi, aññaṃ gabbhaṃ paṭijaggāpetvā kappiyamañcakaṃ paññapāpetvā nipajji. Upāsikā, ‘‘kiṃ nu khvassa bahiddhā patthanā atthi, udāhu kenacideva paribhedakena bhinno, udāhu mayheva koci doso atthī’’ti balavadomanassā [Pg.256] hutvā, ‘‘ekaṃ dve divase vasitakāle sakkā ñātu’’nti tassa upaṭṭhānaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi.

ධම්මදින්නා ද සීහපංජරය (කවුළුව) විවෘත කර වීථිය දෙස බලමින් සිටියදී ඔහුගේ පැමිණීමේ ආකාරය දැක, ‘මේ කුමක්ද?’ යි සිතා, ඔහු පෙරගමන් කරනු පිණිස පඩිපෙළ මුදුනේ සිට අත දීමට සැරසුණාය. එහෙත් උපාසකයා තම අත ඉවතට ගත්තේය. ‘උදෑසන ආහාර වේලෙහිදී මේ ගැන දැනගන්නෙමි’ යි ඇය සිතුවාය. පෙරදී උපාසකයා ඇය සමඟ එක්ව ආහාර අනුභව කළේය. එදින ඇය දෙසවත් නොබලා භාවනා කරන භික්ෂුවක මෙන් තනිවම ආහාර අනුභව කළේය. ‘සවස් කාලයේදී දැනගන්නෙමි’ යි ඇය සිතුවාය. එදින උපාසකයා සිරිගැබට (නිදන කාමරයට) ඇතුළු නොවී, වෙනත් කාමරයක් පිළියෙළ කරවාගෙන එහි සයනය කළේය. ‘මොහුට මා හැර වෙනත් බාහිර කාන්තාවක් කෙරෙහි බලාපොරොත්තුවක් ඇත්ද? නැතහොත් යමෙකු මොහු භේද කළාද? එසේත් නැතිනම් මගේ කිසියම් වරදක් තිබේද?’ යි දැඩි දොම්නසට පත්ව, ‘දිනක් හෝ දෙකක් මෙලෙස සිටින විට කරුණ දැනගත හැකි වනු ඇතැයි’ සිතා, ඇය ඔහු වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසක සිටියාය.

---

Upāsako, ‘‘kiṃ dhammadinne akāle āgatāsī’’ti pucchi. Āma ayyaputta, āgatāmhi, na tvaṃ yathā purāṇo, kiṃ nu te bahiddhā patthanā atthīti? Natthi dhammadinneti. Añño koci paribhedako atthīti? Ayampi natthīti. Evaṃ sante mayheva koci doso bhavissatīti. Tuyhampi doso natthīti. Atha kasmā mayā saddhiṃ yathā pakatiyā ālāpasallāpamattampi na karothāti? So cintesi – ‘‘ayaṃ lokuttaradhammo nāma garu bhāriyo na pakāsetatabbo, sace kho panāhaṃ na kathessāmi, ayaṃ hadayaṃ phāletvā ettheva kālaṃ kareyyā’’ti tassānuggahatthāya kathesi – ‘‘dhammadinne ahaṃ satthu dhammadesanaṃ sutvā lokuttaradhammaṃ nāma adhigato, taṃ adhigatassa evarūpā lokiyakiriyā na vaṭṭati. Yadi tvaṃ icchasi, tava cattālīsa koṭiyo mama cattālīsa koṭiyoti asītikoṭidhanaṃ atthi, ettha issarā hutvā mama mātiṭṭhāne vā bhaginiṭṭhāne vā ṭhatvā vasa. Tayā dinnena bhattapiṇḍamattakena ahaṃ yāpessāmi. Athevaṃ na karosi, ime bhoge gahetvā kulagehaṃ gaccha, athāpi te bahiddhā patthanā natthi, ahaṃ taṃ bhaginiṭṭhāne vā dhituṭṭhāne vā ṭhapetvā posessāmī’’ti.

උපාසකයා, ‘ධම්මදින්නා, ඇයි අකාලයේ ආවේ?’ යි ඇසීය. ‘ස්වාමීනි, මම ආවෙමි. ඔබ පෙර මෙන් නොවේ. ඔබට මා හැර වෙනත් බාහිර බලාපොරොත්තුවක් තිබේද?’ යි ඇය ඇසුවාය. ‘ධම්මදින්නා, එවැන්නක් නැත’ යි ඔහු කීවේය. ‘වෙනත් යම් භේද කරන්නෙකු සිටීද?’ යි ඇසූ විට, ‘එවැන්නෙකුත් නැත’ යි ඔහු කීවේය. ‘එසේ නම් මගේම යම් වරදක් ඇත්ද?’ යි ඇසූ විට, ‘ඔබේ ද වරදක් නැත’ යි ඔහු පැවසීය. ‘එසේ නම් පෙර මෙන් මා සමඟ සුළු කතාබහක් හෝ නොකරන්නේ ඇයි?’ යි ඇය විමසීය. ඔහු මෙසේ සිතීය: ‘මේ ලෝකෝත්තර ධර්මය යනු ඉතා ගරුකටයුතු බරපතළ දෙයකි, එය ප්‍රකාශ නොකළ යුතුය. එහෙත් මා මෙය නොකීවොත්, ඇය හෘදය පැළී මෙතැනම මිය යනු ඇත.’ එබැවින් ඇයට අනුකම්පා පිණිස ඔහු මෙසේ කීවේය: ‘ධම්මදින්නා, මම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ දේශනාව අසා ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කරගත්තෙමි. එවැනි ධර්මයක් අවබෝධ කරගත්තෙකුට මෙබඳු ලෞකික ක්‍රියාවන් නොගැලපේ. ඔබ කැමති නම්, ඔබේ කෝටි හතළිහ සහ මගේ කෝටි හතළිහ වශයෙන් කෝටි අසූවක ධනයක් මෙහි ඇත. එහි අධිපතිත්වය ගෙන, මගේ මවක හෝ සහෝදරියක ලෙස මෙහි වාසය කරන්න. ඔබ දෙන ආහාර පිණ්ඩයකින් පමණක් මම ජීවත් වන්නෙමි. ඉදින් එසේ නොකරන්නේ නම්, මේ ධනය රැගෙන ඔබේ මව්පියන්ගේ නිවසට යන්න. ඔබට වෙනත් බලාපොරොත්තුවක් නැතිනම්, මම ඔබව සහෝදරියක හෝ දියණියක මෙන් රක්ෂා කරන්නෙමි.’

---

Sā cintesi – ‘‘pakatipuriso evaṃ vattā nāma natthi. Addhā etena lokuttaravaradhammo paṭividdho. So pana dhammo kiṃ puriseheva paṭibujjhitabbo, udāhu mātugāmopi paṭivijjhituṃ sakkotī’’ti visākhaṃ etadavoca – ‘‘kiṃ nu kho eso dhammo puriseheva labhitabbo, mātugāmenapi sakkā laddhu’’nti? Kiṃ vadesi dhammadinne, ye paṭipannakā, te etassa dāyādā, yassa yassa upanissayo atthi, so so etaṃ paṭilabhatīti. Evaṃ sante mayhaṃ pabbajjaṃ anujānāthāti. Sādhu bhadde, ahampi taṃ etasmiṃyeva magge yojetukāmo, manaṃ pana te ajānamāno na kathemīti tāvadeva bimbisārassa rañño santikaṃ gantvā vanditvā aṭṭhāsi.

ඇය මෙසේ සිතුවාය: ‘සාමාන්‍ය පුරුෂයෙකුට මෙබඳු දෙයක් කිව නොහැක. ඒකාන්තයෙන්ම මොහු ලෝකෝත්තර උතුම් ධර්මය අවබෝධ කරගෙන ඇත. එහෙත් එම ධර්මය අවබෝධ කරගත හැක්කේ පුරුෂයන්ට පමණක්ද? නැතහොත් ස්ත්‍රියකටත් එය අවබෝධ කළ හැකිද?’ ඇය විසාඛගෙන් මෙසේ ඇසුවාය: ‘ස්වාමීනි, මේ ධර්මය පුරුෂයන්ට පමණක් ලැබිය හැක්කක්ද? ස්ත්‍රියකටත් මෙය ලබාගත හැකිද?’ ‘ධම්මදින්නා, ඔබ කුමක් පවසන්නේද? යමෙක් ධර්මයෙහි පිළිපදින්නේද, ඔවුහු මේ ධර්මයේ දායාදයන් ලබති. යමෙකුට උපනිශ්‍රය ඇත්ද, ඔහු එම ධර්මය ලබනු ඇත’ යි ඔහු කීවේය. ‘එසේ නම්, මට පැවිදි වීමට අවසර දෙන්න’ යි ඇය පැවසුවාය. ‘සොඳුරිය, ඉතා මැනවි. මම ද ඔබව මේ මාර්ගයෙහිම යොදවන්නට කැමැත්තෙන් සිටියෙමි. එහෙත් ඔබේ සිත නොදන්නා නිසා එසේ නොකීවෙමි’ යි පවසා, ඔහු වහාම බිම්බිසාර මහරජු වෙත ගොස් වැඳ එකත්පසක සිටියේය.

---

Rājā[Pg.257], ‘‘kiṃ, gahapati, akāle āgatosī’’ti pucchi. Dhammadinnā, ‘‘mahārāja, pabbajissāmī’’ti vadatīti. Kiṃ panassa laddhuṃ vaṭṭatīti? Aññaṃ kiñci natthi, sovaṇṇasivikaṃ deva, laddhuṃ vaṭṭati nagarañca paṭijaggāpetunti. Rājā sovaṇṇasivikaṃ datvā nagaraṃ paṭijaggāpesi. Visākho dhammadinnaṃ gandhodakena nahāpetvā sabbālaṅkārehi alaṅkārāpetvā sovaṇṇasivikāya nisīdāpetvā ñātigaṇena parivārāpetvā gandhapupphādīhi pūjayamāno nagaravāsanaṃ karonto viya bhikkhuniupassayaṃ gantvā, ‘‘dhammadinnaṃ pabbājethāyye’’ti āha. Bhikkhuniyo ‘‘ekaṃ vā dve vā dose sahituṃ vaṭṭati gahapatī’’ti āhaṃsu. Natthayye koci doso, saddhāya pabbajatīti. Athekā byattā therī tacapañcakakammaṭṭhānaṃ ācikkhitvā kese ohāretvā pabbājesi. Visākho, ‘‘abhiramayye, svākkhāto dhammo’’ti vanditvā pakkāmi.

‘ගෘහපතිය, ඇයි අකාලයේ පැමිණියේ?’ යි රජු ඇසීය. ‘මහරජතුමනි, ධම්මදින්නා පැවිදි වීමට කැමති බව පවසයි’ යි ඔහු දැන්වීය. ‘ඇයට ඒ සඳහා කුමක් ලැබිය යුතුද?’ යි රජු විමසීය. ‘දේවයන් වහන්ස, වෙනත් කිසිවක් නොව, රන් දෝලාවක් ද නගරය අලංකාර කිරීම ද අවශ්‍ය වේ’ යි ඔහු කීවේය. රජතුමා රන් දෝලාවක් ලබා දී නගරය අලංකාර කරවීය. විසාඛ උපාසකයා ධම්මදින්නාව සුවඳ පැනින් නාවා, සියලු ආභරණයෙන් සරසා, රන් දෝලාවක වඩා හිඳුවා, නෑ පිරිස පිරිවරාගෙන, සුවඳ මල් ආදියෙන් පුදමින් නගරයම සුවඳවත් කරමින් මෙන් භික්ෂුණී ආශ්‍රමයට ගොස්, ‘ආර්යාවනි, ධම්මදින්නාව පැවිදි කරවනු මැනවි’ යි පැවසීය. භික්ෂුණීහු ‘ගෘහපතිය, ඇගේ වරදක් හෝ දෙකක් ඉවසා සිටීම වටින්නේය’ යි පැවසූහ. ‘ආර්යාවනි, කිසිදු වරදක් නැත, ඇය ශ්‍රද්ධාවෙන්ම පැවිදි වන්නීය’ යි ඔහු කීවේය. එවිට එක් දක්ෂ තෙරණියක් ඇයට තචපඤ්චක කමටහන් කියා දී, කෙස් වැටිය ඉවත් කර පැවිදි කරවූවාය. විසාඛ, ‘ආර්යාවනි, සතුටින් වාසය කරන්න, ධර්මය ස්වාක්ඛාත (මැනවින් දේශිත) ය’ යි පවසා වැඳ නික්ම ගියේය.

---

Tassā pabbajitadivasato paṭṭhāya lābhasakkāro uppajji. Teneva palibuddhā samaṇadhammaṃ kātuṃ okāsaṃ na labhati. Athācariya-upajjhāyatheriyo gahetvā janapadaṃ gantvā aṭṭhatiṃsāya ārammaṇesu cittarucitaṃ kammaṭṭhānaṃ kathāpetvā samaṇadhammaṃ kātuṃ āraddhā, abhinīhārasampannattā pana nāticiraṃ kilamittha.

ඇය පැවිදි වූ දින සිටම ඇයට ලාභ සත්කාර උපන්නාය. එම ලාභ සත්කාරයන් නිසාම බාධා පැමිණි බැවින් මහණ දම් පිරීමට ඇයට අවස්ථාවක් නොලැබුණි. ඉක්බිති ඇය තම ආචාර්ය උපාධ්‍යාය මෙහෙණින් වහන්සේලා කැටුව ජනපදයකට ගොස්, සතළිස් කමටහන් අතුරින් සිතට රුචි කමටහන් පිළිබඳව අසා දැනගෙන මහණ දම් පිරීමට පටන් ගත්තාය. පෙර කරන ලද අභිනීහාර (පාරමී) සම්පත්තිය ඇති බැවින් ඇය වැඩි කලක් වෙහෙස නොවී රහත් වූවාය.

---

Ito paṭṭhāya hi satasahassakappamatthake padumuttaro nāma satthā loke udapādi. Tadā esā ekasmiṃ kule dāsī hutvā attano kese vikkiṇitvā sujātattherassa nāma aggasāvakassa dānaṃ datvā patthanamakāsi. Sā tāya patthanābhinīhārasampattiyā nāticiraṃ kilamittha, katipāheneva arahattaṃ patvā cintesi – ‘‘ahaṃ yenatthena sāsane pabbajitā, so matthakaṃ patto, kiṃ me janapadavāsena, mayhaṃ ñātakāpi puññāni karissanti, bhikkhunisaṅghopi paccayehi na kilamissati, rājagahaṃ gacchāmī’’ti bhikkhunisaṅghaṃ gahetvā rājagahameva agamāsi. Visākho, ‘‘dhammadinnā kira āgatā’’ti sutvā, ‘‘pabbajitvā nacirasseva janapadaṃ gatā, gantvāpi nacirasseva paccāgatā, kiṃ nu kho bhavissati, gantvā jānissāmī’’ti dutiyagamanena bhikkhuniupassayaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho visākho upāsako yena dhammadinnā bhikkhunī tenupasaṅkamī’’ti.

මෙයින් කල්ප ලක්ෂයකට පෙර පදුමුත්තර නම් බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේක. එකල ඇය එක්තරා පවුලක මෙහෙකාරියක වී, තම කෙස් කළඹ විකුණා සුජාත නම් අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේට දානයක් දී ප්‍රාර්ථනාවක් කළාය. ඇය එම ප්‍රාර්ථනා හා අභිනීහාර සම්පත්තිය නිසා වැඩි කලක් වෙහෙස නොවී, දින කිහිපයකින්ම රහත් භාවයට පත්ව මෙසේ සිතුවාය. "මම යම් අර්ථයක් සඳහා ශාසනයෙහි පැවිදි වූයෙම්ද, ඒ අරමුණ ඉටු විය. මට ජනපදයෙහි වාසය කිරීමෙන් ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? මාගේ නෑදෑයෝද පින් දහම් කරගන්නාහුය. භික්ෂුණී සංඝයාද සිව්පසයෙන් පීඩා නොවන්නාහුය. මම රජගහ නුවරට යන්නෙමි" යි භික්ෂුණී සංඝයාද කැටුව රජගහ නුවරටම වැඩම කළාය. විසාඛ සිටුතුමා "ධම්මදින්නා මෙහෙණින් වහන්සේ වැඩම කළා" යැයි අසා, "පැවිදි වී වැඩි කලක් නොගොස්ම ජනපදයට වැඩි සේක, ගොස් වැඩි කලක් නොගොස්ම නැවත වැඩම කළ සේක. මෙහි කරුණ කිමෙක්දැයි ගොස් දැනගන්නෙමි" යි සිතා දෙවන වරට භික්ෂුණී ආරාමයට ගියේය. ඒ පිළිබඳව "ඉක්බිති විසාඛ උපාසක තෙමේ ධම්මදින්නා භික්ෂුණිය වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය" යි වදාරන ලදී.

---

Etadavocāti [Pg.258] etaṃ sakkāyotiādivacanaṃ avoca. Kasmā avocāti? Evaṃ kirassa ahosi – ‘‘abhiramasi nābhiramasi, ayye’’ti evaṃ pucchanaṃ nāma na paṇḍitakiccaṃ, pañcupādānakkhandhe upanetvā pañhaṃ pucchissāmi, pañhabyākaraṇena tassā abhiratiṃ vā anabhiratiṃ vā jānissāmīti, tasmā avoca. Taṃ sutvāva dhammadinnā ahaṃ, āvuso visākha, acirapabbajitā sakāyaṃ vā parakāyaṃ vā kuto jānissāmīti vā, aññattheriyo upasaṅkamitvā pucchāti vā avatvā upanikkhittaṃ sampaṭicchamānā viya, ekapāsakagaṇṭhiṃ mocentī viya gahanaṭṭhāne hatthimaggaṃ nīharamānā viya khaggamukhena samuggaṃ vivaramānā viya ca paṭisambhidāvisaye ṭhatvā pañhaṃ vissajjamānā, pañca kho ime, āvuso visākha, upādānakkhandhātiādimāha. Tattha pañcāti gaṇanaparicchedo. Upādānakkhandhāti upādānānaṃ paccayabhūtā khandhāti evamādinā nayenettha upādānakkhandhakathā vitthāretvā kathetabbā. Sā panesā visuddhimagge vitthāritā evāti tattha vittāritanayeneva veditabbā. Sakkāyasamudayādīsupi yaṃ vattabbaṃ, taṃ heṭṭhā tattha tattha vuttameva.

"මෙය පැවසුවේය" යනු "මේ සක්කාය යි" ආදී වචන පැවසීමයි. කුමක් නිසා පැවසුවේද? විසාඛ සිටුතුමාට මෙබඳු අදහසක් ඇති වූයේලු: "ආර්යාවනි, ඔබ වහන්සේ සතුටින් වසන සේක්ද? නොසතුටින් වසන සේක්ද?" යි මෙසේ විමසීම පණ්ඩිතයන්ගේ කාර්යයක් නොවේ. මම පංච උපාදානස්කන්ධයන් අරභයා ප්‍රශ්න විමසන්නෙමි. ප්‍රශ්න විසඳන ආකාරයෙන් ඇයගේ සතුට හෝ නොසතුට දැනගන්නෙමි" යි සිතා එසේ පැවසීය. එය ඇසූ ධම්මදින්නා මෙහෙණින් වහන්සේ, "ඇවැත්නි විසාඛ, මම පැවිදි වී වැඩි කලක් නොවූ බැවින් මගේ කය හෝ අනුන්ගේ කය පිළිබඳව කෙසේ දැනගන්නම්ද?" කියා හෝ "වෙනත් ස්ථවිර මෙහෙණින් වහන්සේලා වෙත ගොස් විමසන්න" කියා හෝ නොපවසා, තැන්පත් කර තිබූ දෙයක් පිළිගන්නාක් මෙන්ද, එක් තලාවක් (ගැටයක්) ලිහන්නාක් මෙන්ද, ඝන වනාන්තරයක ඇතුන් ගිය මඟ පාදා ගන්නාක් මෙන්ද, කඩු තුඩකින් කරඬුවක් විවෘත කරන්නාක් මෙන්ද, පටිසම්භිදා ඥානයෙහි පිහිටා ප්‍රශ්න විසඳමින් "ඇවැත්නි විසාඛ, මේ පංච උපාදානස්කන්ධයෝය" යනාදිය පැවසූ සේක. එහි 'පංච' යනු ගණන් කිරීමේ සීමාවයි. 'උපාදානස්කන්ධ' යනු උපාදානයන්ට ප්‍රත්‍ය වූ ස්කන්ධයන් යනාදී ක්‍රමයෙන් මෙහි උපාදානස්කන්ධ කථාව විස්තර කළ යුතුය. එය විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇති බැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම දත යුතුය. සක්කාය සමුදය ආදියෙහිද කිව යුතු යමක් වේද, එය යට සඳහන් කළ තැන්වල පවසන ලදී.

---

Idaṃ pana catusaccabyākaraṇaṃ sutvā visākho theriyā abhiratabhāvaṃ aññāsi. Yo hi buddhasāsane ukkaṇṭhito hoti anabhirato, so evaṃ pucchitapucchitapañhaṃ saṇḍāsena ekekaṃ palitaṃ gaṇhanto viya, sinerupādato vālukaṃ uddharanto viya vissajjetuṃ na sakkoti. Yasmā pana imāni cattāri saccāni loke candimasūriyā viya buddhasāsane pākaṭāni, parisamajjhe gato hi bhagavāpi mahātherāpi saccāneva pakāsenti; bhikkhusaṅghopi pabbajitadivasato paṭṭhāya kulaputte cattāri nāma kiṃ, cattāri ariyasaccānīti pañhaṃ uggaṇhāpeti. Ayañca dhammadinnā upāyakosalle ṭhitā paṇḍitā byattā nayaṃ gahetvā sutenapi kathetuṃ samatthā, tasmā ‘‘na sakkā etissā ettāvatā saccānaṃ paṭividdhabhāvo ñātuṃ, saccavinibbhogapañhabyākaraṇena sakkā ñātu’’nti cintetvā heṭṭhā kathitāni dve saccāni paṭinivattetvā guḷhaṃ katvā gaṇṭhipañhaṃ pucchissāmīti pucchanto taññeva nu kho, ayyetiādimāha.

මේ සතර සත්‍යය විස්තර කිරීම ඇසූ විසාඛ සිටුතුමා මෙහෙණින් වහන්සේගේ සතුටු ස්වභාවය (ධර්මයෙහි ඇලී සිටින බව) දැනගත්තේය. බුද්ධ ශාසනයෙහි යමෙක් කලකිරී, නොඇලී සිටින්නේද, ඔහු මෙසේ අසන අසන ප්‍රශ්නයට, අඬුවකින් එකින් එක නළල් කෙස් ගලවන්නාක් මෙන්ද, මහා මේරු පර්වත පාමුල වැලි ඉවත් කරන්නාක් මෙන්ද, පිළිතුරු දීමට අපොහොසත් වෙයි. යම් හෙයකින් ලොව හිරු සඳු මෙන් බුද්ධ ශාසනයෙහි සතර සත්‍යයෝ ප්‍රකටව පවතිත්ද, පිරිස මැදට වැඩි බුදුරජාණන් වහන්සේද මහා තේරුන් වහන්සේලාද සත්‍යයන්ම ප්‍රකාශ කරති. භික්ෂු සංඝයාද පැවිදි වූ දින සිටම කුලපුත්‍රයන්ට "හතරක් යනු කුමක්ද? සතර ආර්ය සත්‍යයෝය" යන ප්‍රශ්නය උගන්වති. මේ ධම්මදින්නා මෙහෙණින් වහන්සේද උපක්‍ය කෞශල්‍යයෙහි පිහිටි, මහා ප්‍රඥාවන්ත, විශාරද තැනැත්තියකි. ක්‍රමය ඉගෙනගෙන ශ්‍රැතය මගින් වුවද පැවසීමට ඇය සමර්ථ වන්නීය. එබැවින්, "මෙපමණකින් ඇය සත්‍යයන් අවබෝධ කළ බව දැනගත නොහැක. සත්‍යයන් විනිශ්චය කරන ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් ම එය දැනගත හැකිය" යි සිතා, යට සඳහන් කළ සත්‍යයන් දෙක ආපසු හරවා, රහසිගත කොට ගැටළු ප්‍රශ්නයක් අසන්නෙමි' යි සිතා "ආර්යාවනි, ඒ උපාදානයමද..." යනාදිය ඇසීය.

---

Tassa vissajjane na kho, āvuso visākha, taññeva upādānanti upādānassa saṅkhārakkhandhekadesabhāvato na taṃyeva upādānaṃ te pañcupādānakkhandhā, nāpi aññatra pañcahi upādānakkhandhehi upādānaṃ. Yadi hi taññeva [Pg.259] siyā, rūpādisabhāvampi upādānaṃ siyā. Yadi aññatra siyā, parasamaye cittavippayutto anusayo viya paṇṇatti viya nibbānaṃ viya ca khandhavinimuttaṃ vā siyā, chaṭṭho vā khandho paññapetabbo bhaveyya, tasmā evaṃ byākāsi. Tassā byākaraṇaṃ sutvā ‘‘adhigatapatiṭṭhā aya’’nti visākho niṭṭhamagamāsi. Na hi sakkā akhīṇāsavena asambaddhena avitthāyantena padīpasahassaṃ jālentena viya evarūpo guḷho paṭicchanno tilakkhaṇāhato gambhīro pañho vissajjetuṃ. Niṭṭhaṃ gantvā pana, ‘‘ayaṃ dhammadinnā sāsane laddhapatiṭṭhā adhigatapaṭisambhidā vesārajjappattā bhavamatthake ṭhitā mahākhīṇāsavā, samatthā mayhaṃ pucchitapañhaṃ kathetuṃ, idāni pana naṃ ovattikasāraṃ pañhaṃ pucchissāmī’’ti cintetvā taṃ pucchanto, kathaṃ panāyyetiādimāha.

එම ප්‍රශ්නය විසඳීමේදී "ඇවැත්නි විසාඛ, ඒ උපාදානයම නොවේ" යනුවෙන් වදාළේ, උපාදානය සංස්කාරස්කන්ධයෙන් කොටසක් වන බැවින්, එම උපාදානයම පංච උපාදානස්කන්ධයෝ නොවන නිසාත්, පංච උපාදානස්කන්ධයන්ගෙන් තොරව උපාදානයක් නොමැති නිසාත්ය. ඉදින් ඒ උපාදානයම වූයේ නම්, රූපාදි ස්වභාවයන්ද උපාදාන විය යුතුය. ඉදින් එයින් පරිබාහිරව වූයේ නම්, අන්‍ය මතයන්හි දැක්වෙන අනුසය මෙන්ද, ප්‍රඥප්ති මෙන්ද, නිවන මෙන්ද ස්කන්ධයන්ගෙන් මිදුණු දෙයක් විය යුතුය, නැතහොත් හයවන ස්කන්ධයක් පැනවිය යුතුය. එබැවින් ඇය එසේ පිළිතුරු දුන්නාය. ඇයගේ පිළිතුර ඇසූ විසාඛ සිටුතුමා "ඇය ධර්මයෙහි පිහිට ලැබූ තැනැත්තියකැ"යි නිගමනයට පැමිණියේය. ආශ්‍රවයන් ක්ෂය නොකළ අයෙකුට මෙබඳු වූ ගුප්ත වූ, සැඟවුණු, තිලක්ඛණයෙන් විනිශ්චය කළ යුතු ගැඹුරු ප්‍රශ්නයක්, තැති නොගෙන, පහන් දහසක් දල්වන්නාක් මෙන් විසඳීමට නොහැකිය. ඇය කෙරෙහි නිශ්චයකට පැමිණි විසාඛ සිටුතුමා, "මේ ධම්මදින්නා මෙහෙණින් වහන්සේ ශාසනයෙහි පිහිට ලැබුවාය, පටිසම්භිදා ලැබුවාය, වෛශාරද්‍යයට පත්වූවාය, භවය විනාශ කර රහත් භාවයට පත්වූවාය, මා අසන ප්‍රශ්න වලට පිළිතුරු දීමට ඇය සමර්ථය. දැන් මම ඇයගෙන් ඔවත්තිකසාර නම් ප්‍රශ්නය අසන්නෙමි" යි සිතා, "ආර්යාවනි, කෙසේද?" යනාදිය ඇසීය.

---

461. Tassa vissajjane assutavātiādi mūlapariyāye vitthāritameva. Rūpaṃ attato samanupassatīti, ‘‘idhekacco rūpaṃ attato samanupassati. Yaṃ rūpaṃ so ahaṃ, yo ahaṃ taṃ rūpanti rūpañca attañca advayaṃ samanupassati. Seyyathāpi nāma telappadīpassa jhāyato yā acci so vaṇṇo, yo vaṇṇo sā accīti acciñca vaṇṇañca advayaṃ samanupassati. Evameva idhekacco rūpaṃ attato samanupassati…pe… advayaṃ samanupassatī’’ti (paṭi. ma. 1.131) evaṃ rūpaṃ attāti diṭṭhipassanāya passati. Rūpavantaṃ vā attānanti arūpaṃ attāti gahetvā chāyāvantaṃ rukkhaṃ viya taṃ attānaṃ rūpavantaṃ samanupassati. Attani vā rūpanti arūpameva attāti gahetvā pupphasmiṃ gandhaṃ viya attani rūpaṃ samanupassati. Rūpasmiṃ vā attānanti arūpameva attāti gahetvā karaṇḍāya maṇiṃ viya attānaṃ rūpasmiṃ samanupassati. Vedanaṃ attatotiādīsupi eseva nayo.

461. එම ප්‍රශ්නය විසඳීමේදී 'අශ්‍රැතවත්' යනාදී කොටස මූලපරියාය සූත්‍රයේදී විස්තර කරන ලද ආකාරයටම වේ. 'රූපය ආත්මය වශයෙන් දකියි' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, මෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙකු රූපය ආත්මය ලෙස දකින බවයි. යම් රූපයක් ඇද්ද එය මමය, යම් මමෙක් ඇද්ද එය ඒ රූපයම යැයි රූපය හා ආත්මය දෙකක් නොවන ලෙස (අභින්නව) දකියි. දැල්වෙන්නා වූ තෙල් පහනක යම් සිළුවක් ඇද්ද එය එහි වර්ණයම වන අතර, යම් වර්ණයක් ඇද්ද එය ඒ සිළුවම වන්නා සේ, සිළුව හා වර්ණය දෙකක් නොවන ලෙස දකින්නාක් මෙනි. එලෙසින්ම මෙහි ඇතැම් අයෙකු රූපය ආත්මය ලෙස දකියි. මෙසේ රූපය ආත්මය යැයි දෘෂ්ටි වශයෙන් දකියි. 'රූපය ඇති ආත්මයක්' යනු අරූපය (නාමය) ආත්මය ලෙස ගෙන, සෙවණැල්ල ඇති ගසක් මෙන් එම ආත්මය රූපය සහිත බව දකියි. 'ආත්මයෙහි රූපය' යනු අරූපයම ආත්මය ලෙස ගෙන, මලක සුවඳ මෙන් ආත්මයෙහි රූපය දකියි. 'රූපයෙහි ආත්මය' යනු අරූපයම ආත්මය ලෙස ගෙන, කරඬුවක ඇති මිණි පළිඟුවක් මෙන් රූපයෙහි ආත්මය දකියි. වේදනාව ආත්මය ලෙස දැකීම ආදියේදීද මේ නයම වේ.

---

Tattha, rūpaṃ attato samanupassatīti suddharūpameva attāti kathitaṃ. Rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ attato… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatīti imesu sattasu ṭhānesu [Pg.260] arūpaṃ attāti kathitaṃ. Vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānanti evaṃ catūsu khandhesu tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena dvādasasu ṭhānesu rūpārūpamissako attā kathito. Tattha rūpaṃ attato samanupassati… vedanaṃ… saññaṃ… saṅkhāre… viññāṇaṃ attato samanupassatīti imesu pañcasu ṭhānesu ucchedadiṭṭhi kathitā, avasesesu sassatadiṭṭhīti. Evamettha pannarasa bhavadiṭṭhiyo, pañca vibhavadiṭṭhiyo honti. Na rūpaṃ attatoti ettha rūpaṃ attāti na samanupassati. Aniccaṃ dukkhaṃ anattāti pana samanupassati. Na rūpavantaṃ attānaṃ…pe… na viññāṇasmiṃ attānanti ime pañcakkhandhe kenaci pariyāyena attato na samanupassati, sabbākārena pana aniccā dukkhā anattāti samanupassati.

එහි 'රූපය ආත්මය ලෙස දකියි' යන්නෙන් ශුද්ධ රූපයම ආත්මය ලෙස කියන ලදී. රූපය සහිත ආත්මය, ආත්මයෙහි රූපය, රූපයෙහි ආත්මය, වේදනාව ආත්මය ලෙස... සංඥාව... සංස්කාර... විඤ්ඤාණය ආත්මය ලෙස දකියි යන මේ කරුණු සතෙහි අරූපය (නාමය) ආත්මය ලෙස පවසන ලදී. වේදනාව සහිත ආත්මය, ආත්මයෙහි වේදනාව, වේදනාවෙහි ආත්මය යනුවෙන් මෙසේ සෙසු ස්කන්ධ හතරෙහි තුන බැගින් වූ දොළොස් කරුණකදී රූප හා අරූප මිශ්‍ර වූ ආත්මයක් ගැන කියන ලදී. එහි රූපය ආත්මය ලෙස දැකීම... වේදනාව... සංඥාව... සංස්කාර... විඤ්ඤාණය ආත්මය ලෙස දැකීම යන මේ කරුණු පහෙහි උච්ඡේද දෘෂ්ටිය කියන ලද අතර, ඉතිරි කරුණු පහළොවෙහි ශාස්වත දෘෂ්ටිය පවසන ලදී. මෙසේ මෙහි පසළොස් භව දෘෂ්ටීහු සහ පංච විභව දෘෂ්ටීහු වෙති. 'රූපය ආත්මය නොවේ' යන්නෙන් රූපය ආත්මය ලෙස නොදකියි. ඒ වෙනුවට අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස දකියි. රූපය සහිත ආත්මය නොවෙයි... විඤ්ඤාණයෙහි ආත්මය නොවෙයි යනුවෙන් මේ පංචස්කන්ධය කිසිදු ආකාරයකින් ආත්මය ලෙස නොදකින අතර, සියලු ආකාරයෙන්ම අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම ලෙස දකියි.

---

Ettāvatā theriyā, ‘‘evaṃ kho, āvuso visākha, sakkāyadiṭṭhi hotī’’ti evaṃ purimapañhaṃ vissajjentiyā ettakena gamanaṃ hoti, āgamanaṃ hoti, gamanāgamanaṃ hoti, vaṭṭaṃ vattatīti vaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassitaṃ. Evaṃ kho, āvuso visākha, sakkāyadiṭṭhi na hotīti pacchimaṃ pañhaṃ vissajjentiyā ettakena gamanaṃ na hoti, āgamanaṃ na hoti, gamanāgamanaṃ na hoti, vaṭṭaṃ nāma na vattatīti vivaṭṭaṃ matthakaṃ pāpetvā dassitaṃ.

මෙපමණකින් ධම්මදින්නා තෙරණිය විසින්, 'ඇවැත්නි විසාඛය, මෙසේ සක්කාය දිට්ඨිය වේ' යැයි පළමු ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින්, මෙපමණකින් පැමිණීම වේ, නැවත පැමිණීම වේ, සංසාර චක්‍රය පැවතීම වේ යැයි වෘත්තය (සංසාරය) කෙළවර දක්වා පෙන්වන ලදී. 'ඇවැත්නි විසාඛය, මෙසේ සක්කාය දිට්ඨිය නොවේ' යැයි අවසන් ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දෙමින්, මෙපමණකින් පැමිණීමක් නැත, නැවත පැමිණීමක් නැත, සංසාර චක්‍රය නොපවතියි කියා විවෘත්තය (නිවන) කෙළවර දක්වා පෙන්වා දෙන ලදී.

---

462. Katamo panāyye, ariyo aṭṭhaṅgiko maggoti ayaṃ pañho theriyā paṭipucchitvā vissajjetabbo bhaveyya – ‘‘upāsaka, tayā heṭṭhā maggo pucchito, idha kasmā maggameva pucchasī’’ti. Sā pana attano byattatāya paṇḍiccena tassa adhippāyaṃ sallakkhesi – ‘‘iminā upāsakena heṭṭhā paṭipattivasena maggo pucchito bhavissati, idha pana taṃ saṅkhatāsaṅkhatalokiyalokuttarasaṅgahitāsaṅgahitavasena pucchitukāmo bhavissatī’’ti. Tasmā appaṭipucchitvāva yaṃ yaṃ pucchi, taṃ taṃ vissajjesi. Tattha saṅkhatoti cetito kappito pakappito āyūhito kato nibbattito samāpajjantena samāpajjitabbo. Tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahitoti ettha yasmā maggo sappadeso, tayo khandhā nippadesā, tasmā ayaṃ sappadesattā nagaraṃ viya rajjena nippadesehi tīhi khandhehi saṅgahito. Tattha sammāvācādayo tayo sīlameva, tasmā te sajātito sīlakkhandhena saṅgahitāti. Kiñcāpi hi pāḷiyaṃ sīlakkhandheti bhummena viya niddeso kato, attho pana karaṇavasena veditabbo. Sammāvāyāmādīsu pana [Pg.261] tīsu samādhi attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ na sakkoti. Vīriye pana paggahakiccaṃ sādhente satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhūpakāro hutvā sakkoti.

462. “ආර්යයාවෙනි, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය කුමක්ද?” යන මේ ප්‍රශ්නය තෙරණිය විසින් පෙරළා විමසා විසඳිය යුතුව තිබුණි. එනම් “උපාසකය, ඔබ කලින් මාර්ගය ගැන ඇසුවෙහිය, මෙහිදී නැවතත් මාර්ගය ගැනම අසන්නේ මක්නිසාද?” යනුවෙනි. එහෙත් එම තෙරණිය තමන් වහන්සේගේ ව්‍යක්ත භාවය හා පණ්ඩිත භාවය නිසා ඔහුගේ අදහස තේරුම් ගත්හ. “මේ උපාසකයා කලින් ප්‍රතිපත්තියක් වශයෙන් මාර්ගය ගැන විමසන්නට ඇත, මෙහිදී සංඛත-අසංඛත, ලෞකික-ලෝකෝත්තර සහ සංගෘහිත-අසංගෘහිත වශයෙන් මාර්ගය ගැන විමසීමට කැමති වනු ඇත” යනුවෙනි. එබැවින් පෙරළා ප්‍රශ්න නොකොටම, ඔහු ඇසූ ඇසූ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු දුන්හ. එහි 'සංඛත' යනු සිතන ලද, කල්පනා කරන ලද, පිළියෙළ කරන ලද, උත්සාහ කරන ලද, නිපදවන ලද සහ සමාපත්තිවලට සමවදින්නා විසින් සමවැදිය යුතු දෙයයි. “ඇවැත්නි විසාඛය, ස්කන්ධ තුනකින් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සංගෘහිතය” යන්නෙහි, මාර්ගය එක් කොටසක් (සප්‍රදේශ) වන අතර ස්කන්ධ තුන සම්පුර්ණ (නිෂ්ප්‍රදේශ) බැවින්, රාජ්‍යයකින් නගරයක් ඇතුළත් වන්නා සේ, සප්‍රදේශ වූ මේ මාර්ගය නිෂ්ප්‍රදේශ වූ ස්කන්ධ තුනට ඇතුළත් කරන ලදී. එහි සම්මා වාචා ආදී තුන සීලයම වේ, එබැවින් ඒවා ස්වභාවයෙන්ම සීලක්ඛන්ධයට ඇතුළත් වේ. පාළියෙහි 'සීලක්ඛන්ධයෙහි' යනුවෙන් සප්තමී විභක්තියෙන් දැක්වුවද, එහි අර්ථය කරණ විභක්තියේ අර්ථයෙන් (සීලක්ඛන්ධය මගින්) තේරුම් ගත යුතුය. සම්මා වායාම ආදී තුන අතරින් සමාධියට තමාගේම ස්වභාවයෙන් අරමුණෙහි එකඟ බවකට (චිත්ත ඒකග්ගතාවකට) පැමිණිය නොහැක. එහෙත් වීර්යය මගින් උත්සාහවත් කිරීමේ කෘත්‍යයත්, සතිය මගින් අරමුණ මතු කර දීමේ කෘත්‍යයත් සිදු කරන විට, එම උපකාරය ලබාගෙන සමාධියට ඒකග්ගතාවයට පැමිණිය හැකිය.

---

Tatrāyaṃ upamā – yathā hi ‘‘nakkhattaṃ kīḷissāmā’’ti uyyānaṃ paviṭṭhesu tīsu sahāyesu eko supupphitaṃ campakarukkhaṃ disvā hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ na sakkuṇeyya. Athassa dutiyo onamitvā piṭṭhiṃ dadeyya, so tassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvāpi kampamāno gahetuṃ na sakkuṇeyya. Athassa itaro aṃsakūṭaṃ upanāmeyya, so ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha yathāruci pupphāni ocinitvā piḷandhitvā nakkhattaṃ kīḷeyya. Evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ. Ekato uyyānaṃ paviṭṭhā tayo sahāyakā viya hi ekato jātā sammāvāyāmādayo tayo dhammā. Supupphitacampako viya ārammaṇaṃ. Hatthaṃ ukkhipitvāpi gahetuṃ asakkonto viya attano dhammatāya ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ asakkonto samādhi. Piṭṭhiṃ datvā onatasahāyo viya vāyāmo. Aṃsakūṭaṃ datvā ṭhitasahāyo viya sati. Yathā tesu ekassa piṭṭhiyaṃ ṭhatvā ekassa aṃsakūṭaṃ olubbha itaro yathāruci pupphaṃ gahetuṃ sakkoti, evamevaṃ vīriye paggahakiccaṃ sādhente, satiyā ca apilāpanakiccaṃ sādhentiyā laddhupakāro samādhi sakkoti ārammaṇe ekaggabhāvena appetuṃ. Tasmā samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito. Vāyāmasatiyo pana kiriyato saṅgahitā honti.

ඒ සඳහා මෙම උපමාව ගත යුතුය: 'නැකත් කෙළියෙහි යෙදෙමු' යැයි උයනට ගිය යහළුවන් තිදෙනෙකු අතරින් එක් අයෙකු මනාව පිපුණු සපු ගසක් දැක අත එසවුවද මල් නෙළා ගැනීමට නොහැකි විය. එවිට දෙවැන්නා නැමී ඔහුට පිට දුන්නේය. ඔහු ඒ පිට මත නැගී සිටියද වෙවුලන බැවින් මල් නෙළීමට අපොහොසත් විය. එවිට අනෙක් තැනැත්තා ඔහුගේ උරහිස වාරු වීමට දුන්නේය. එවිට මල් නෙළන්නා එක් අයෙකුගේ පිට මත නැගී, අනෙකාගේ උරහිසට වාරු වී රිසි පරිදි මල් නෙළා ගෙන, ඒවා පළඳවා නැකත් කෙළියෙහි යෙදුණි. මෙයද එසේම දැක්විය යුතුය. එක්ව උයනට ගිය යහළුවන් තිදෙනා මෙන්, එක්ව උපන් සම්මා වායාම ආදී ධර්ම තුන දත යුතුය. මනාව පිපුණු සපු ගස මෙන් අරමුණ දත යුතුය. අත එසවුවද මල් නෙළාගත නොහැකි වූ තැනැත්තා මෙන් තමාගේම ස්වභාවයෙන් අරමුණෙහි එකඟ වීමට නොහැකි සමාධිය දත යුතුය. පිට දුන් යහළුවා මෙන් වීර්යය (වායාමය) දත යුතුය. උරහිස දුන් යහළුවා මෙන් සතිය දත යුතුය. ඔවුන් අතරින් එක් අයෙකුගේ පිට මත නැගී, අනෙකාගේ උරහිසට වාරු වී අනෙක් පුද්ගලයා කැමති පරිදි මල් නෙළන්නාක් මෙන්, වීර්යය මගින් ප්‍රග්‍රහ කෘත්‍යයත් සතිය මගින් අරමුණ මතු කිරීමේ කෘත්‍යයත් සිදු කරන විට එම උපකාරය ලත් සමාධියට අරමුණෙහි එකඟ වීමට හැකියාව ලැබේ. එබැවින් මෙහි සමාධිය පමණක් ස්වභාවයෙන්ම සමාධික්ඛන්ධයට ඇතුළත් වන අතර, වීර්යය හා සතිය ක්‍රියාවන් වශයෙන් (කිරියතෝ) ඇතුළත් වේ.

---

Sammādiṭṭhisammāsaṅkappesupi paññā attano dhammatāya aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ārammaṇaṃ nicchetuṃ na sakkoti, vitakke pana ākoṭetvā ākoṭetvā dente sakkoti. Kathaṃ? Yathā hi heraññiko kahāpaṇaṃ hatthe ṭhapetvā sabbabhāgesu oloketukāmo samānopi na cakkhudaleneva parivattetuṃ sakkoti, aṅgulipabbehi pana parivattetvā ito cito ca oloketuṃ sakkoti. Evameva na paññā attano dhammatāya aniccādivasena ārammaṇaṃ nicchetuṃ sakkoti, abhiniropanalakkhaṇena pana āhananapariyāhananarasena vitakkena ākoṭentena viya parivattentena viya ca ādāyā dinnameva vinicchetuṃ sakkoti. Tasmā [Pg.262] idhāpi sammādiṭṭhiyeva sajātito paññākkhandhena saṅgahitā. Sammāsaṅkappo pana kiriyato saṅgahito hoti. Iti imehi tīhi khandhehi maggo saṅgahaṃ gacchati. Tena vuttaṃ – ‘‘tīhi ca kho, āvuso visākha, khandhehi ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅgahito’’ti.

සම්මා දිට්ඨිය සහ සම්මා සංකල්පය පවතින කල්හි ද, ප්‍රඥාවට තමන්ගේම ධර්මතාවය අනුව (ස්වභාවයෙන්ම) ‘අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනාත්මය’ යැයි අරමුණක් නිශ්චය කිරීමට නොහැකිය. එහෙත් විතක්කය විසින් නැවත නැවතත් තට්ටු කර (යොමු කර) දෙන කල්හි එයට (එම නිශ්චය කිරීමට) හැකි වෙයි. එය කෙසේ ද? රන්කරුවෙකු කහාපණයක් (කාසියක්) අතෙහි තබාගෙන සෑම පැත්තකින්ම බැලීමට කැමති වුවද, ඇස පමනක් මගින් එය පෙරළා බැලීමට නොහැකිය. එහෙත් ඇඟිලි පුරුක් මගින් එය එහා මෙහා හරවා බැලීමට ඔහුට හැකි වන්නාක් මෙනි. එලෙසම, ප්‍රඥාවට තමන්ගේ ස්වභාවයෙන්ම අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් අරමුණ නිශ්චය කළ නොහැකිය. එහෙත් (අරමුණෙහි සිත) පිහිටුවීමේ ලක්ෂණය ඇති, (අරමුණෙහි) හැපෙන හා ගැටෙන ස්වභාවය ඇති විතක්කය විසින් තට්ටු කරන්නාක් මෙන් ද පෙරළන්නාක් මෙන් ද ගෙන දෙනු ලබන අරමුණම විනිශ්චය කිරීමට ප්‍රඥාවට හැකි වෙයි. එබැවින් මෙහිදී ද සම්මා දිට්ඨියම ස්වභාවයෙන්ම ප්‍රඥා ස්කන්ධයට ඇතුළත් වේ. සම්මා සංකල්පය ක්‍රියාව (සිදුකරන කාර්යය) අනුව සංග්‍රහ වී ඇත. මෙසේ මෙම ස්කන්ධ තුනෙන් (සීල, සමාධි, ප්‍රඥා) මාර්ගය සංග්‍රහ වේ. එබැවින් “ඇවැත්නි විශාඛය, ස්කන්ධයන් තුනකින් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සංග්‍රහ කර ඇතැයි” වදාරන ලදී.

---

Idāni ekacittakkhaṇikaṃ maggasamādhiṃ sanimittaṃ saparikkhāraṃ pucchanto, katamo panāyyetiādimāha. Tassa vissajjane cattāro satipaṭṭhānā maggakkhaṇe catukiccasādhanavasena uppannā sati, sā samādhissa paccayatthena nimittaṃ. Cattāro sammappadhānā catukiccasādhanavaseneva uppannaṃ vīriyaṃ, taṃ parivāraṭṭhena parikkhāro hoti. Tesaṃyeva dhammānanti tesaṃ maggasampayuttadhammānaṃ. Āsevanātiādīsu ekacittakkhaṇikāyeva āsevanādayo vuttāti.

දැන් එක් චිත්ත ක්ෂණයක් ඇති, නිමිති සහිත වූ ද පිරිවර සහිත වූ ද මාර්ග සමාධිය ගැන විමසනු පිණිස ‘ආර්යාවෙනි, කවරක් ද’ යනාදිය පැවසුහ. එහි පිළිතුරෙහි: සතර සතිපට්ඨානයන් යනු මාර්ග ක්ෂණයේදී සතර වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් සිදු කිරීමේ වශයෙන් උපන් සිහියයි. එම සිහිය සමාධියට ප්‍රත්‍ය අර්ථයෙන් ‘නිමිත්ත’ (හේතුව) වේ. සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයෝ සතර වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් සිදු කිරීමේ වශයෙන්ම උපන් වීර්යයයි. එය පිරිවර යන අර්ථයෙන් ‘පරික්ඛාර’ (පිරිවර) වේ. ‘එම ධර්මයන්ගේම’ යනු එම මාර්ග සම්පයුත්ත ධර්මයන්ගේමය. ‘ආසේවනා’ (පුරුදු කිරීම) ආදී පදයන්ගෙන් එක් චිත්ත ක්ෂණයකදීම සිදුවන ආසේවනාදිය පවසන ලදැයි දත යුතුය.

---

Vitaṇḍavādī pana, ‘‘ekacittakkhaṇiko nāma maggo natthi, ‘evaṃ bhāveyya satta vassānī’ti hi vacanato sattapi vassāni maggabhāvanā hoti, kilesā pana lahu chijjantā sattahi ñāṇehi chijjantī’’ti vadati. So ‘‘suttaṃ āharā’’ti vattabbo. Addhā aññaṃ apassanto, ‘‘yā tesaṃyeva dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkamma’’nti idameva suttaṃ āharitvā, ‘‘aññena cittena āsevati, aññena bhāveti, aññena bahulīkarotī’’ti vakkhati. Tato vattabbo – ‘‘kiṃ panidaṃ, suttaṃ neyyatthaṃ nītattha’’nti. Tato vakkhati – ‘‘nītatthaṃ yathā suttaṃ tatheva attho’’ti. Tassa idaṃ uttaraṃ – evaṃ sante ekaṃ cittaṃ āsevamānaṃ uppannaṃ, aparampi āsevamānaṃ, aparampi āsevamānanti evaṃ divasampi āsevanāva bhavissati, kuto bhāvanā, kuto bahulīkammaṃ? Ekaṃ vā bhāvayamānaṃ uppannaṃ aparampi bhāvayamānaṃ aparampi bhāvayamānanti evaṃ divasampi bhāvanāva bhavissati, kuto āsevanā kuto bahulīkammaṃ? Ekaṃ vā bahulīkarontaṃ uppannaṃ, aparampi bahulīkarontaṃ, aparampi bahulīkarontanti evaṃ divasampi bahulīkammameva bhavissati kuto āsevanā, kuto bhāvanāti.

විතණ්ඩවාදියා (නිවැරදි ධර්මය පිළිනොගෙන තර්ක කරන්නා) පවසන්නේ: “එක් චිත්ත ක්ෂණයක පවතින මාර්ගයක් නම් නැත. ‘මෙසේ සත් වසරක් වැඩිය යුතුය’ යන වචනයට අනුව සත් වසරක් පුරා මාර්ග භාවනාව පවතී. කෙලෙස් වනාහි ශීඝ්‍රයෙන් කැපී යන බැවින්, (ජවන්) ඥාන හතකින් කැපී යයි” යනුවෙනි. ඔහුට “සූත්‍රය ගෙන එන්න” යැයි කිව යුතුය. ඔහු නිසැකවම වෙනත් සූත්‍රයක් නොදැක, “එම ධර්මයන්ගේම යම් ආසේවනයක්, භාවනාවක්, බහුලීකර්මයක් වේද” යන මෙම සූත්‍රයම ඉදිරිපත් කරමින්, “වෙනත් සිතකින් ආසේවනය කරයි, වෙනත් සිතකින් වඩයි (භාවනා කරයි), වෙනත් සිතකින් බහුලව කරයි” යැයි පවසනු ඇත. එවිට ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: “මේ සූත්‍රය නෙය්‍යත්ථ (වෙනත් අරුතක් සෙවිය යුතු) ද නැතහොත් නීතත්ථ (එලෙසම අරුත් ගත යුතු) ද?” එවිට ඔහු “නීතත්ථය, සූත්‍රයෙහි පවතින පරිදිම අර්ථය වේ” යැයි පවසනු ඇත. ඔහුට දිය යුතු පිළිතුර මෙයයි: එසේ නම්, එක් සිතක් ආසේවනය කරමින් උපදී, තවත් සිතක් ආසේවනය කරමින් උපදී, තවත් සිතක් ආසේවනය කරමින් උපදී... මෙසේ දවස පුරාම ආසේවනයම පමණක් පවතිනු ඇත. එසේ නම් භාවනාව කොහේද? බහුලීකර්මය කොහේද? නැතහොත් එක් සිතක් වඩමින් (භාවනා කරමින්) උපදී, තවත් සිතක් වඩමින් උපදී... මෙසේ දවස පුරාම භාවනාවම පමණක් පවතිනු ඇත. එවිට ආසේවනය කොහේද? බහුලීකර්මය කොහේද? නැතහොත් එක් සිතක් බහුලව කරමින් උපදී, තවත් සිතක් බහුලව කරමින් උපදී... මෙසේ දවස පුරාම බහුලීකර්මයම පමණක් පවතිනු ඇත. එවිට ආසේවනය කොහේද? භාවනාව කොහේද?

---

Atha vā evaṃ vadeyya – ‘‘ekena cittena āsevati, dvīhi bhāveti, tīhi bahulīkaroti. Dvīhi vā āsevati, tīhi bhāveti, ekena bahulīkaroti[Pg.263]. Tīhi vā āsevati, ekena bhāveti, dvīhi bahulīkarotī’’ti. So vattabbo – ‘‘mā suttaṃ me laddhanti yaṃ vā taṃ vā avaca. Pañhaṃ vissajjentena nāma ācariyassa santike vasitvā buddhavacanaṃ uggaṇhitvā attharasaṃ viditvā vattabbaṃ hoti. Ekacittakkhaṇikāva ayaṃ āsevanā, ekacittakkhaṇikā bhāvanā, ekacittakkhaṇikaṃ bahulīkammaṃ. Khayagāmilokuttaramaggo bahulacittakkhaṇiko nāma natthi, ‘ekacittakkhaṇikoyevā’ti saññāpetabbo. Sace sañjānāti, sañjānātu, no ce sañjānāti, gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī’’ti uyyojetabbo.

එසේත් නැතිනම් ඔහු මෙසේ පවසනු ඇත: “එක් සිතකින් ආසේවනය කරයි, සිත් දෙකකින් වඩයි (භාවනා කරයි), සිත් තුනකින් බහුලව කරයි.” එසේත් නැතිනම් “සිත් දෙකකින් ආසේවනය කරයි, සිත් තුනකින් වඩයි, එක් සිතකින් බහුලව කරයි.” නැතහොත් “සිත් තුනකින් ආසේවනය කරයි, එක් සිතකින් වඩයි, සිත් දෙකකින් බහුලව කරයි.” ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: “මට සූත්‍රයක් ලැබී ඇතැයි කියමින් හිතුමතේ දේ නොපවසන්න. ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු දෙන තැනැත්තා නම් ගුරුවරයෙකු සමීපයෙහි වැස, බුද්ධ වචනය උගෙන, අර්ථය හා රසය දැන පිළිතුරු දිය යුතුය. මෙම ආසේවනය එක් චිත්ත ක්ෂණිකමය, භාවනාව ද එක් චිත්ත ක්ෂණිකමය, බහුලීකර්මය ද එක් චිත්ත ක්ෂණිකමය. කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමට යන ලෝකෝත්තර මාර්ගය බහු චිත්ත ක්ෂණික (සිත් රාශියක් පවතින) එකක් නොවේ, එය ‘එක් චිත්ත ක්ෂණිකම වේ’ යැයි ඔහුට අවබෝධ කරවිය යුතුය. ඉදින් ඔහු එය පිළිගන්නේ නම් යහපති, පිළිනොගන්නේ නම් ‘යන්න, උදෙන්ම විහාරයට ගොස් කැඳ පානය කරන්න’ යැයි පවසා පිටත් කර යැවිය යුතුය.”

---

463. Kati panāyye saṅkhārāti idha kiṃ pucchati? Ye saṅkhāre nirodhetvā nirodhaṃ samāpajjati, te pucchissāmīti pucchati. Tenevassa adhippāyaṃ ñatvā therī, puññābhisaṅkhārādīsu anekesu saṅkhāresu vijjamānesupi, kāyasaṅkhārādayova ācikkhantī, tayome, āvusotiādimāha. Tattha kāyapaṭibaddhattā kāyena saṅkharīyati karīyati nibbattīyatīti kāyasaṅkhāro. Vācaṃ saṅkharoti karoti nibbattetīti vacīsaṅkhāro. Cittapaṭibaddhattā cittena saṅkharīyati karīyati nibbattīyatīti cittasaṅkhāro. Katamo panāyyeti idha kiṃ pucchati? Ime saṅkhārā aññamaññamissā āluḷitā avibhūtā duddīpanā. Tathā hi, kāyadvāre ādānagahaṇamuñcanacopanāni pāpetvā uppannā aṭṭha kāmāvacarakusalacetanā dvādasa akusalacetanāti evaṃ kusalākusalā vīsati cetanāpi assāsapassāsāpi kāyasaṅkhārātveva vuccanti. Vacīdvāre hanusaṃcopanaṃ vacībhedaṃ pāpetvā uppannā vuttappakārāva vīsati cetanāpi vitakkavicārāpi vacīsaṅkhārotveva vuccanti. Kāyavacīdvāresu copanaṃ apattā raho nisinnassa cintayato uppannā kusalākusalā ekūnatiṃsa cetanāpi saññā ca vedanā cāti ime dve dhammāpi cittasaṅkhārotveva vuccanti. Evaṃ ime saṅkhārā aññamaññamissā āluḷitā avibhūtā duddīpanā. Te pākaṭe vibhūte katvā kathāpessāmīti pucchati.

463. “ආර්යාවෙනි, සංස්කාරයෝ කීයක් වෙත්ද?” යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? යම් සංස්කාර කෙනෙකු නිරුද්ධ කොට නිරෝධ සමාපත්තියට සමවදී ද, ඒ සංස්කාරයන් ගැන විමසමි යන අදහසින් අසයි. එබැවින් ඔහුගේ අදහස දැන තෙරණිය, පුණ්‍යාභිසංස්කාර ආදී බොහෝ සංස්කාරයන් තිබියදීත්, කාය සංස්කාර ආදියම පැහැදිලි කරනු පිණිස “ඇවැත්නි, මේ සංස්කාර තුනකි” යනාදිය පැවසුවාය. එහිදී, ශරීරය හා සම්බන්ධ බැවින් ශරීරය මගින් සකස් කරනු ලබන, සිදු කරනු ලබන, උපදවනු ලබන බැවින් ‘කාය සංස්කාර’ නම් වේ. වචනය සකස් කරන, සිදු කරන, උපදවන බැවින් ‘වචී සංස්කාර’ නම් වේ. සිත හා සම්බන්ධ බැවින් සිත මගින් සකස් කරනු ලබන, සිදු කරනු ලබන, උපදවනු ලබන බැවින් ‘චිත්ත සංස්කාර’ නම් වේ. “ආර්යාවෙනි, ඒ කවරහුද?” යන්නෙන් මෙහි කුමක් විමසයිද? මෙම සංස්කාරයෝ එකිනෙක මිශ්‍ර වී, කැළඹී, අපැහැදිලිව පවතින බැවින් විස්තර කිරීමට අපහසුය. එසේම, කාය ද්වාරයෙහි (ශරීරය මගින්) අල්ලා ගැනීම, දැරීම, අත්හැරීම හා සෙලවීම් සිදු කරමින් උපදින කාමාවචර කුසල් සිත් අටක් හා අකුසල් සිත් දොළසක් යනාදී වශයෙන් වූ කුසල් අකුසල් විසි චේතනාවන් ද, ආශ්වාස ප්‍රශ්වාසයන් ද ‘කාය සංස්කාර’ යනුවෙන්ම කියනු ලැබේ. වචී ද්වාරයෙහි (කටහඬ මගින්) හනුවල සෙලවීම් සිදු කරමින් වචන පිට කරමින් උපදින ඉහත කී විසි චේතනාවන් මෙන්ම විතක්ක විචාරයන් ද ‘වචී සංස්කාර’ යනුවෙන්ම කියනු ලැබේ. කාය-වචී ද්වාරයන්හි සෙලවීමක් ඇති නොකර, හුදෙකලාව හිඳිමින් කල්පනා කරන්නාට උපදින කුසල් අකුසල් එකුන් තිස් චේතනාවන් ද, සංඥාව හා වේදනාව යන මේ ධර්ම දෙක ද ‘චිත්ත සංස්කාර’ යනුවෙන්ම කියනු ලැබේ. මෙසේ මෙම සංස්කාරයෝ එකිනෙක මිශ්‍ර වී, කැළඹී, අපැහැදිලිව පවතිති. ඒවා ප්‍රකට කොට, පැහැදිලි කොට පවසනු කැමැත්තෙන් මෙසේ විමසයි.

---

Kasmā panāyyeti idha kāyasaṅkhārādināmassa padatthaṃ pucchati. Tassa vissajjane kāyappaṭibaddhāti kāyanissitā, kāye sati honti, asati [Pg.264] na honti. Cittappaṭibaddhāti cittanissitā, citte sati honti, asati na honti.

“ආර්යාවෙනි, කුමක් නිසාද?” යන්නෙන් මෙහි කාය සංස්කාර ආදී නාමයන්ගේ පද අර්ථය විමසයි. එහි පිළිතුරෙහි: ‘කායප්පටිබද්ධා’ යනු ශරීරය ඇසුරු කළ (ශරීරය මත පදනම් වූ) බවයි. ශරීරය පවතින විට කාය සංස්කාර පවතී, ශරීරය නොමැති විට ඒවා නැත. ‘චිත්තප්පටිබද්ධා’ යනු සිත ඇසුරු කළ (සිත මත පදනම් වූ) බවයි. සිත පවතින විට චිත්ත සංස්කාර පවතී, සිත නොමැති විට ඒවා නැත.

---

464. Idāni kiṃ nu kho esā saññāvedayitanirodhaṃ valañjeti, na valañjeti. Ciṇṇavasī vā tattha no ciṇṇavasīti jānanatthaṃ pucchanto, kathaṃ panāyye, saññāvedayitanirodhasamāpatti hotītiādimāha. Tassa vissajjane samāpajjissanti vā samāpajjāmīti vā padadvayena nevasaññānāsaññāyatanasamāpattikālo kathito. Samāpannoti padena antonirodho. Tathā purimehi dvīhi padehi sacittakakālo kathito, pacchimena acittakakālo. Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva, ettakaṃ kālaṃ acittako bhavissāmīti addhānaparicchedacittaṃ bhāvitaṃ hoti. Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, taṃ puggalaṃ tathattāya acittakabhāvāya upaneti.

464. දැන් මේ ධම්මදින්නා තෙරණිය සංඥාවේදයිත නිරෝධ සමාපත්තිය භුක්ති විඳින්නීද, නැද්ද? එහි ඇය පුහුණු කළ වශීභාවයක් (පැවසිය හැකි හැකියාවක්) ඇත්තීද නැද්ද? යන වග දැනගැනීම පිණිස විමසමින්, "ආර්යාවනි, සංඥාවේදයිත නිරෝධ සමාපත්තිය කෙසේ වේද?" යනාදිය ප්‍රකාශ කළහ. එහි පිළිතුරෙහි 'සමවදින්නාහුය' හෝ 'සමවදිමි' යන පද දෙකෙන් නේවසංඥානාසංඥායතන සමාපත්ති කාලය කියැවේ. 'සමාවන්නෝ' යන පදයෙන් නිරෝධය ඇතුළත කාලය කියැවේ. එමෙන්ම, මුල් පද දෙකෙන් සචිත්තක (සිත සහිත) කාලයත්, අවසන් පදයෙන් අචිත්තක (සිත රහිත) කාලයත් කියැවේ. 'පෙරම එසේ සිත වඩා තිබේ' යන්නෙන් නිරෝධ සමාපත්තියට පෙර කාලයෙහිම 'මෙපමණ කාලයක් මම සිත රහිතව සිටිමි' යි කාලය සීමා කළ සිත වඩා තිබේ. 'යමක් එය ඒ සඳහා පමුණුවයිද' යන්නෙන් මෙසේ වඩා ගත් යම් සිතක් ඇද්ද, එම සිත ඒ පුද්ගලයා සිත රහිත භාවයට පමුණුවයි.

---

Paṭhamaṃ nirujjhati vacīsaṅkhāroti sesasaṅkhārehi paṭhamaṃ dutiyajjhāneyeva nirujjhati. Tato kāyasaṅkhāroti tato paraṃ kāyasaṅkhāro catutthajjhāne nirujjhati. Tato cittasaṅkhāroti tato paraṃ cittasaṅkhāro antonirodhe nirujjhati. Vuṭṭhahissanti vā vuṭṭhahāmīti vā padadvayena antonirodhakālo kathito. Vuṭṭhitoti padena phalasamāpattikālo. Tathā purimehi dvīhi padehi acittakakālo kathito, pacchimena sacittakakālo. Pubbeva tathā cittaṃ bhāvitaṃ hotīti nirodhasamāpattito pubbe addhānaparicchedakāleyeva ettakaṃ kālaṃ acittako hutvā tato paraṃ sacittako bhavissāmīti addhānaparicchedacittaṃ bhāvitaṃ hoti. Yaṃ taṃ tathattāya upanetīti yaṃ evaṃ bhāvitaṃ cittaṃ, taṃ puggalaṃ tathattāya sacittakabhāvāya upaneti. Iti heṭṭhā nirodhasamāpajjanakālo gahito, idha nirodhato vuṭṭhānakālo.

පළමුව 'වචී සංස්කාරය නිරුද්ධ වේ' යන්නෙන් සෙසු සංස්කාරයන්ට පෙර දෙවන ධ්‍යානයේදීම වචී සංස්කාරය නිරුද්ධ වන බව කියැවේ. 'ඉන්පසු කාය සංස්කාරය' යනු ඉන්පසු සිව්වන ධ්‍යානයේදී කාය සංස්කාරය නිරුද්ධ වීමයි. 'ඉන්පසු චිත්ත සංස්කාරය' යනු ඉන්පසු නිරෝධය ඇතුළතදී චිත්ත සංස්කාරය නිරුද්ධ වීමයි. 'නැගී සිටින්නාහුය' හෝ 'නැගී සිටිමි' යන පද දෙකෙන් නිරෝධ සමාපත්තිය ඇතුළත කාලය කියැවේ. 'වුට්ඨිතෝ' (නැගී සිටි) යන පදයෙන් ඵලසමාපත්ති කාලය කියැවේ. එමෙන්ම මුල් පද දෙකෙන් අචිත්තක කාලයත්, අවසන් පදයෙන් සචිත්තක කාලයත් කියැවේ. 'පෙරම එසේ සිත වඩා තිබේ' යන්නෙන් නිරෝධ සමාපත්තියට පෙර කාලසීමාව නියම කරන අවස්ථාවේදීම 'මෙපමණ කාලයක් සිත රහිතව සිට ඉන්පසු සිත සහිත වන්නෙමි' යි කාලය නියම කළ සිත වඩා තිබේ. 'යමක් එය ඒ සඳහා පමුණුවයිද' යනු එසේ වඩන ලද සිත එම පුද්ගලයා සචිත්තක භාවය (සිත සහිත බව) කරා පමුණුවන බවයි. මෙසේ මෙහි ඉහත වාරයේදී නිරෝධයට සමවැදීමේ කාලයත්, මෙහි නිරෝධයෙන් නැගී සිටීමේ කාලයත් ගන්නා ලදී.

---

Idāni nirodhakathaṃ kathetuṃ vāroti nirodhakathā kathetabbā siyā, sā panesā, ‘‘dvīhi balehi samannāgatattā tayo ca saṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā soḷasahi ñāṇacariyāhi navahi samādhicariyāhi vasībhāvatāpaññā nirodhasamāpattiyā ñāṇa’’nti mātikaṃ ṭhapetvā sabbākārena visuddhimagge kathitā. Tasmā tattha kathitanayeneva gahetabbā[Pg.265]. Ko panāyaṃ nirodho nāma? Catunnaṃ khandhānaṃ paṭisaṅkhā appavatti. Atha kimatthametaṃ samāpajjantīti. Saṅkhārānaṃ pavatte ukkaṇṭhitā sattāhaṃ acittakā hutvā sukhaṃ viharissāma, diṭṭhadhammanibbānaṃ nāmetaṃ, yadidaṃ nirodhoti etadatthaṃ samāpajjanti.

දැන් නිරෝධය පිළිබඳ කථාව පැවසීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත. එබැවින් නිරෝධ කථාව පැවසිය යුතුය. එම නිරෝධ කථාව, "බල දෙකකින් යුක්ත බැවින්ද, සංස්කාර තුනක සංසිඳීමෙන්ද, ඥාණචරියා සොළොසකින් හා සමාධිචරියා නවයකින් හා වශීභාවයන් පහකින් යුක්ත බැවින් නිරෝධ සමාපත්තියෙහි ඥානය වේ" යන මාතෘකාව තබා සියලු ආකාරයෙන් විසුද්ධිමග්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. එබැවින් එහි දැක්වෙන ක්‍රමයටම මෙය තේරුම් ගත යුතුය. මේ නිරෝධය යනු කුමක්ද? එය නාමස්කන්ධ සතරේ (වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඤ්ඤාණ) නොපැවැත්මයි. මොහු කුමන ප්‍රයෝජනයක් සඳහා මෙයට සමවදීද? සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්ම ගැන කළකිරී, සත් දිනක් සිත රහිතව සුවසේ වසන්නෙමු යන අදහසිනි. මේ නිරෝධය 'දිට්ඨධම්ම නිබ්බානය' (මේ ආත්මයේදීම ලබන නිර්වාණය) ලෙස හැඳින්වේ. මේ සඳහා ඔවුහු සමවදිති.

---

Paṭhamaṃ uppajjati cittasaṅkhāroti nirodhā vuṭṭhahantassa hi phalasamāpatticittaṃ paṭhamaṃ uppajjati. Taṃsampayuttaṃ saññañca vedanañca sandhāya, ‘‘paṭhamaṃ uppajjati cittasaṅkhāro’’ti āha. Tato kāyasaṅkhāroti tato paraṃ bhavaṅgasamaye kāyasaṅkhāro uppajjati. Kiṃ pana phalasamāpatti assāsapassāse na samuṭṭhāpetīti? Samuṭṭhāpeti. Imassa pana catutthajjhānikā phalasamāpatti, sā na samuṭṭhāpeti. Kiṃ vā etena phalasamāpatti paṭhamajjhānikā vā hotu, dutiyatatiyacatutthajjhānikā vā, santāya samāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā honti. Tesaṃ abbohārikabhāvo sañjīvattheravatthunā veditabbo. Sañjīvattherassa hi samāpattito vuṭṭhāya kiṃsukapupphasadise vītaccitaṅgāre maddamānassa gacchato cīvare aṃsumattampi na jhāyi, usumākāramattampi nāhosi, samāpattiphalaṃ nāmetanti vadanti. Evamevaṃ santāya samāpattiyā vuṭṭhitassa bhikkhuno assāsapassāsā abbohārikā hontīti bhavaṅgasamayenevetaṃ kathitanti veditabbaṃ.

පළමුව 'චිත්ත සංස්කාරය උපදී' යන්නෙන් නිරෝධයෙන් නැගී සිටින්නාට පළමුව ඵලසමාපත්ති චිත්තය උපදින බව කියැවේ. ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත සංඥාව හා වේදනාව අදහස් කරමින් 'පළමුව චිත්ත සංස්කාරය උපදී' යයි වදාළහ. 'ඉන්පසු කාය සංස්කාරය' යනු ඉන්පසු භවංග අවස්ථාවේදී කාය සංස්කාරය උපදින බවයි. ඵලසමාපත්තිය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ඇති නොකරන්නේද? ඇති කරයි. නමුත් මේ නිරෝධයට සමවැදුණු තැනැත්තාගේ ඵලසමාපත්තිය සිව්වන ධ්‍යානයට අයත් බැවින් එය ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස ඇති නොකරයි. ඵලසමාපත්තිය පළමු ධ්‍යානයට හෝ වෙනත් ධ්‍යානයකට අයත් වුවද, නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටි භික්ෂුවගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස අතිශයින්ම සූක්ෂ්ම බැවින් ඒවා නැතිවා සේ සැලකේ (අබ්බෝහාරික). ඔවුන්ගේ ඒ ස්වභාවය සංජීව තෙරුන්ගේ කථාවෙන් තේරුම් ගත යුතුය. සංජීව තෙරුන් නිරෝධයෙන් නැගී සිට ගිනි අඟුරු මතින් වැඩියද, උන්වහන්සේගේ සිවුරේ නූල් පටක්වත් නොපිළිස්සුණු බවත්, උණුසුමක්වත් නොදැනුණු බවත් කියැවේ. මෙය සමාපත්ති බලයයි. එසේම නිරෝධයෙන් නැගී සිටි භික්ෂුවගේ ආශ්වාස ප්‍රශ්වාස භවංග අවස්ථාවේදී අතිශයින් සූක්ෂ්ම බැවින් එසේ පවසන ලදැයි දත යුතුය.

---

Tato vacīsaṅkhāroti tato paraṃ kiriyamayapavattavaḷañjanakāle vacīsaṅkhāro uppajjati. Kiṃ bhavaṅgaṃ vitakkavicāre na samuṭṭhāpetīti? Samuṭṭhāpeti. Taṃsamuṭṭhānā pana vitakkavicārā vācaṃ abhisaṅkhātuṃ na sakkontīti kiriyamayapavattavaḷañjanakālenevataṃ kathitaṃ. Suññato phassotiādayo saguṇenāpi ārammaṇenāpi kathetabbā. Saguṇena tāva suññatā nāma phalasamāpatti, tāya sahajātaṃ phassaṃ sandhāya suññato phassoti vuttaṃ. Animittāpaṇihitesupieseva nayo. Ārammaṇena pana nibbānaṃ rāgādīhi suññattā suññaṃ nāma, rāganimittādīnaṃ abhāvā animittaṃ, rāgadosamohappaṇidhīnaṃ abhāvā appaṇihitaṃ. Suññataṃ nibbānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppannaphalasamāpattiyaṃ phasso suññato nāma. Animittāpaṇihitesupi eseva nayo.

ඉන්පසු 'වචී සංස්කාරය' යනු ඉන්පසු කිරිය සිතින් සිදුවන කාය විඥප්ති වචී විඥප්ති අවස්ථාවේදී වචී සංස්කාරය උපදින බවයි. භවංග සිත විතර්ක විචාර ඇති නොකරන්නේද? ඇති කරයි. නමුත් එම විතර්ක විචාර වචනයක් පිට කිරීමට තරම් සමත් නොවන බැවින්, වචන කථා කිරීමට සමත් ජවන් සිත් පවතින අවස්ථාව අදහස් කරමින් මෙසේ කියන ලදී. 'සුඤ්ඤත ඵස්ස' යනාදිය ගුණයෙන් හා අරමුණෙන් විස්තර කළ යුතුය. පළමුව ගුණයෙන් නම් ඵලසමාපත්තිය 'සුඤ්ඤත' (හිස් වූ) නම ලබයි. ඒ හා උපන් ඵස්සය 'සුඤ්ඤත ඵස්ස' නම් වේ. අනිමිත්ත හා අප්පණිහිත යන දෙකෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. අරමුණු වශයෙන් ගත් කල නිර්වාණය රාගාදී කෙලෙසුන්ගෙන් හිස් බැවින් 'සුඤ්ඤත' නම් වේ. රාග නිමිත්තාදිය නැති බැවින් 'අනිමිත්ත' නම් වේ. රාග දෝස මෝහ නැති බැවින් 'අප්පණිහිත' නම් වේ. සුඤ්ඤත වූ නිවන අරමුණු කර උපන් ඵලසමාපත්තියේ ඵස්සය 'සුඤ්ඤත' නම් වේ. අනිමිත්ත හා අප්පණිහිත කෙරෙහිද මේ ක්‍රමයම වේ.

---

Aparā [Pg.266] āgamaniyakathā nāma hoti, suññatā, animittā, appaṇihitāti hi vipassanāpi vuccati. Tattha yo bhikkhu saṅkhāre aniccato pariggahetvā aniccato disvā aniccato vuṭṭhāti, tassa vuṭṭhānagāminivipassanā animittā nāma hoti. Yo dukkhato pariggahetvā dukkhato disvā dukkhato vuṭṭhāti, tassa appaṇihitā nāma. Yo anattato pariggahetvā anattato disvā anattato vuṭṭhāti, tassa suññatā nāma. Tattha animittavipassanāya maggo animitto nāma, animittamaggassa phalaṃ animittaṃ nāma. Animittaphalasamāpattisahajāte phasse phusante animitto phasso phusatīti vuccati. Appaṇihitasuññatesupi eseva nayo. Āgamaniyena kathite pana suññato vā phasso animitto vā phasso appaṇihito vā phassoti vikappo āpajjeyya, tasmā saguṇena ceva ārammaṇena ca kathetabbaṃ. Evañhi tayo phassā phusantīti sameti.

මෙහි තවත් ආගමනීය කථාවක් තිබේ. එනම් විපස්සනාවද සුඤ්ඤත, අනිමිත්ත, අප්පණිහිත ලෙස හැඳින්වේ. යම් භික්ෂුවක් සංස්කාරයන් අනිත්‍ය වශයෙන් දැක අනිත්‍යයෙන් නැගී සිටීද, ඔහුගේ විපස්සනාව 'අනිමිත්ත' නම් වේ. දුක් වශයෙන් දැක නැගී සිටින්නාගේ විපස්සනාව 'අප්පණිහිත' නම් වේ. අනාත්ම වශයෙන් දැක නැගී සිටින්නාගේ විපස්සනාව 'සුඤ්ඤත' නම් වේ. එහිදී අනිමිත්ත විපස්සනාවෙන් පැමිණි මාර්ගය 'අනිමිත්ත' නම් වන අතර, එහි ඵලයද 'අනිමිත්ත' නම් වේ. අනිමිත්ත ඵලසමාපත්තිය හා උපන් ඵස්සය ස්පර්ශ වන විට 'අනිමිත්ත ඵස්සය ස්පර්ශ කරයි' යයි කියනු ලැබේ. සෙසු දෙකටද ක්‍රමය මෙයමය. ආගමනීය ක්‍රමයට පැවසීමේදී සුඤ්ඤත ඵස්සය හෝ අනිමිත්ත ඵස්සය හෝ අප්පණිහිත ඵස්සය හෝ යනුවෙන් වෙනසක් ඇති විය හැක. එබැවින් ගුණයෙන් හා අරමුණෙන් මෙය විස්තර කළ යුතුය. එවිට 'ඵස්ස තුනක් ස්පර්ශ කරයි' යන දේශනාව හා ගැළපේ.

---

Vivekaninnantiādīsu nibbānaṃ viveko nāma, tasmiṃ viveke ninnaṃ onatanti vivekaninnaṃ. Aññato āgantvā yena viveko, tena vaṅkaṃ viya hutvā ṭhitanti vivekapoṇaṃ. Yena viveko, tena patamānaṃ viya ṭhitanti vivekapabbhāraṃ.

‘විවේකනින්න’ යනාදී පදවල නිවන ‘විවේකය’ නම් වේ. ඒ නිවන් සංඛ්‍යාත විවේකය දෙසට නැමුණු බැවින් ‘විවේකනින්න’ නම් වේ. වෙනත් තැනක සිට පැමිණ යම් තැනක (උපධි) විවේකය ඇද්ද, ඒ දෙසට ඇළුණු ස්වභාවයෙන් යුක්තව සිටින බැවින් ‘විවේකපෝණ’ නම් වේ. යම් තැනක විවේකය ඇද්ද, ඒ දෙසට බෑවුම් වූවාක් මෙන් පවතින බැවින් ‘විවේකපබ්භාර’ නම් වේ.

---

465. Idāni yā vedanā nirodhetvā nirodhasamāpattiṃ samāpajjati, tā pucchissāmīti pucchanto kati panāyye, vedanāti āha. Kāyikaṃ vātiādīsu pañcadvārikaṃ sukhaṃ kāyikaṃ nāma, manodvārikaṃ cetasikaṃ nāmāti veditabbaṃ. Tattha sukhanti sabhāvaniddeso. Sātanti tasseva madhurabhāvadīpakaṃ vevacanaṃ. Vedayitanti vedayitabhāvadīpakaṃ, sabbavedanānaṃ sādhāraṇavacanaṃ. Sesapadesupi eseva nayo. Ṭhitisukhā vipariṇāmadukkhātiādīsu sukhāya vedanāya atthibhāvo sukhaṃ, natthibhāvo dukkhaṃ. Dukkhāya vedanāya atthibhāvo dukkhaṃ, natthibhāvo sukhaṃ. Adukkhamasukhāya vedanāya jānanabhāvo sukhaṃ, ajānanabhāvo dukkhanti attho.

465. දැන් යම් වේදනාවන් නිරුද්ධ කොට නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැදේ ද, ඒ පිළිබඳව විමසනු පිණිස ‘ආර්යාවෙනි, වේදනාවෝ කෙතෙක්ද?’ යි විමසයි. ‘කායිකං වා’ යනාදී පදවල පංචද්වාරයෙහි උපදින සුඛය ‘කායික’ නම් වන අතර, මනෝද්වාරයෙහි උපදින සුඛය ‘චෛතසික’ නම් වන බව දත යුතුය. එහි ‘සුඛං’ යනු ස්වභාවය හැඳින්වීමකි. ‘සාතං’ යනු ඒ සුඛයේම මධුර බව පවසන පර්යාය වචනයකි. ‘වේදයිතං’ යනු වින්දනය කරන ස්වභාවය පවසන, සියලු වේදනාවන්ට පොදු වචනයකි. සෙසු පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ස්ථිතිසුඛා විපරිණාමදුක්ඛා’ යනාදියෙහි සුඛ වේදනාව පවතින තාක් ‘සුඛ’ නම් වේ, එය නැතිවී යාම (වෙනස් වීම) ‘දුක්ඛ’ නම් වේ. දුක් වේදනාව පවතින තාක් ‘දුක්ඛ’ නම් වේ, එය නැතිවී යාම ‘සුඛ’ නම් වේ. අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව දැනීම ‘සුඛ’ නම් වේ, නොදැනීම ‘දුක්ඛ’ නම් වේ යනු මෙහි අර්ථයයි.

---

Kiṃ anusayo anusetīti katamo anusayo anuseti. Appahīnaṭṭhena sayito viya hotīti anusayapucchaṃ pucchati. Na kho, āvuso [Pg.267] visākha, sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo anusetīti na sabbāya sukhāya vedanāya rāgānusayo anuseti. Na sabbāya sukhāya vedanāya so appahīno, na sabbaṃ sukhaṃ vedanaṃ ārabbha uppajjatīti attho. Esa nayo sabbattha. Kiṃ pahātabbanti ayaṃ pahānapucchā nāma.

‘කවර අනුසයක් අනුශය වේද?’ යනු ‘කිං අනුසයෝ අනුසේති’ යන්නෙහි අර්ථයයි. ප්‍රහීණ නොකළ අර්ථයෙන්, සන්තානයෙහි ලැගුම් ගත්තාක් මෙන් පවතින බැවින් ‘අනුසය’ පිළිබඳව විමසයි. ‘ඇවැත්නි විශාඛය, සියලු සුඛ වේදනාවන්හි රාගානුසය පවතින්නේ නොවේ’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සියලු සුඛ වේදනාවන්හි රාගානුසය අනුශය නොවන බවයි. සියලු සුඛ වේදනාවන්හි එම රාගානුසය ප්‍රහීණ නොකළා නොවේ, එමෙන්ම සියලු සුඛ වේදනාවන් අරමුණු කොට එය නූපදින්නේය යනු අර්ථයයි. සෑම තැනකම මේ ක්‍රමයම වේ. ‘කුමක් ප්‍රහීණ කළ යුතුද?’ යනු ප්‍රහාණ පෘච්ඡාවයි.

---

Rāgaṃ tena pajahatīti ettha ekeneva byākaraṇena dve pucchā vissajjesi. Idha bhikkhu rāgānusayaṃ vikkhambhetvā paṭhamajjhānaṃ samāpajjati, jhānavikkhambhitaṃ rāgānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā anāgāmimaggena samugghāteti. So anāgāmimaggena pahīnopi tathā vikkhambhitattāva paṭhamajjhāne nānuseti nāma. Tenāha – ‘‘na tattha rāgānusayo anusetī’’ti. Tadāyatananti taṃ āyatanaṃ, paramassāsabhāvena patiṭṭhānabhūtaṃ arahattanti attho. Iti anuttaresūti evaṃ anuttarā vimokkhāti laddhanāme arahatte. Pihaṃ upaṭṭhāpayatoti patthanaṃ paṭṭhapentassa. Uppajjati pihāpaccayā domanassanti patthanāya paṭṭhapanamūlakaṃ domanassaṃ uppajjati. Taṃ panetaṃ na patthanāya paṭṭhapanamūlakaṃ uppajjati, patthetvā alabhantassa pana alābhamūlakaṃ uppajjamānaṃ, ‘‘uppajjati pihāpaccayā’’ti vuttaṃ. Tattha kiñcāpi domanassaṃ nāma ekantena akusalaṃ, idaṃ pana sevitabbaṃ domanassaṃ vaṭṭatīti vadanti. Yogino hi temāsikaṃ chamāsikaṃ vā navamāsikaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhanti. Tesu yo taṃ taṃ paṭipadaṃ gahetvā antokālaparicchedeyeva arahattaṃ pāpuṇissāmīti ghaṭento vāyamanto na sakkoti yathāparicchinnakālena pāpuṇituṃ, tassa balavadomanassaṃ uppajjati, āḷindikavāsimahāphussadevattherassa viya assudhārā pavattanti. Thero kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṃ pūresi. Tassa, ‘‘imasmiṃ vāre arahattaṃ gaṇhissāmi, imasmiṃ vāre visuddhipavāraṇaṃ pavāressāmī’’ti mānasaṃ bandhitvā samaṇadhammaṃ karontasseva ekūnavīsativassāni atikkantāni. Pavāraṇādivase āgate therassa assupātena muttadivaso nāma nāhosi. Vīsatime pana vasse arahattaṃ pāṇuṇi.

‘රාගං තේන පජහති’ යන්නෙහි එකම විසර්ජනයකින් ප්‍රශ්න දෙකක් විසඳයි. මෙහි මහණ තෙමේ රාගානුසය යටපත් කොට ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවැදෙයි. ධ්‍යානයෙන් යටපත් කළ ඒ රාගානුසය එලෙසම යටපත්ව තිබියදී විදර්ශනා වඩා අනාගාමී මාර්ගයෙන් සහමුලින් උදුරා දමයි. අනාගාමී මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වුවද, ප්‍රථම ධ්‍යානය මගින් යටපත් කරන ලද බැවින් ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි එය අනුශය නොවේ යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘එහි රාගානුසය අනුශය නොවේ’ යයි වදාළහ. ‘තදායතනං’ යනු පරම සහනය ගෙන දෙන පිහිටක් වූ අරහත් ඵලයයි. ‘ඉති අනුත්තරේසු’ යනු ‘අනුත්තර විමොක්ඛ’ යන නම ලබන අරහත් ඵලයෙහි ය. ‘පිහං උපට්ඨාපයතෝ’ යනු පැතුමක් ඇති කරගන්නා වූ මහණා හට ය. ‘උප්පජ්ජති පිහාපච්චයා දෝමනස්සං’ යනු පැතුම මුල් කරගත් දොම්නස උපදී යන්නයි. එය හුදු පැතුම නිසාම නොව, පැතුවද නොලැබෙන තැනැත්තාට නොලැබීම මුල් කරගෙන උපදින බැවින් ‘පැතුම නිසා දොම්නස උපදී’ යයි පවසන ලදී. එහි දොම්නස යනු ඒකාන්තයෙන්ම අකුසලයක් වුවද, භාවනා කරන්නාට මෙය ‘සේවිය යුතු දොම්නසක්’ ලෙස වටිනා බව පවසති. යෝගාවචරයෝ තෙමසක්, සයමසක් හෝ නවමසක් ප්‍රතිපදාව පුරති. ඒ නියමිත කාලය තුළ අරහත් බව ලබමියි උත්සාහ කරද්දී එය ලැබීමට අපොහොසත් වුවහොත්, ඔහුට බලවත් දොම්නසක් උපදී. ආළින්දකවාසී මහා ඵුස්සදේව තෙරුන් හට මෙන් කඳුළු ධාරා ගලා යයි. ඒ තෙරුන් වහන්සේ දහනව වසරක් තිස්සේ ගතපච්චාගත වත පිරූහ. ‘මේ වාරයේදී අරහත් බව ලබමි, මේ වාරයේදී පිරිසිදු පවාරණයෙන් පවාරණය කරමි’ යි අධිෂ්ඨාන කොට ශ්‍රමණ ධර්මය පුරද්දීම දහනව වසරක් ඉක්ම ගියේය. පවාරණ දිනය පැමිණි විට උන්වහන්සේට කඳුළු වැගිරුණේ නැති දවසක් නොවීය. විසිවන වසරේදී උන්වහන්සේ අරහත් ඵලයට පැමිණි සේක.

---

Paṭighaṃ [Pg.268] tena pajahatīti ettha domanasseneva paṭighaṃ pajahati. Na hi paṭigheneva paṭighappahānaṃ, domanassena vā domanassappahānaṃ nāma atthi. Ayaṃ pana bhikkhu temāsikādīsu aññataraṃ paṭipadaṃ gahetvā iti paṭisañcikkhati – ‘‘passa bhikkhu, kiṃ tuyhaṃ sīlena hīnaṭṭhānaṃ atthi, udāhu vīriyena, udāhu paññāya, nanu te sīlaṃ suparisuddhaṃ vīriyaṃ supaggahitaṃ paññā sūrā hutvā vahatī’’ti. So evaṃ paṭisañcikkhitvā, ‘‘na dāni puna imassa domanassassa uppajjituṃ dassāmī’’ti vīriyaṃ daḷhaṃ katvā antotemāse vā antochamāse vā antonavamāse vā anāgāmimaggena taṃ samugghāteti. Iminā pariyāyena paṭigheneva paṭighaṃ, domanasseneva domanassaṃ pajahati nāma.

‘පටිඝං තේන පජහති’ යන්නෙහි එම දොම්නසින්ම පටිඝය ප්‍රහීණ කරයි. පටිඝයෙන්ම පටිඝය ප්‍රහීණ කිරීමක් හෝ දොම්නසින්ම දොම්නස ප්‍රහීණ කිරීමක් මෙහි අදහස් නොවේ. මේ මහණ තෙමේ තෙමසක් ආදී කාලයකට ප්‍රතිපදාවක් ගෙන මෙසේ සලකයි: ‘මහණ, බලන්න, ඔබේ සීලයෙහි, වීර්යයෙහි හෝ ප්‍රඥාවෙහි අඩුවක් තිබේද? ඔබේ සීලය අතිශයින් පිරිසිදු නොවේද? වීර්යය මැනවින් දරා සිටිනවා නොවේද? ප්‍රඥාව තියුණු වී මෙහෙයවන්නේ නොවේද?’ ඔහු මෙසේ සලකා ‘දැන් නැවත මේ දොම්නස ඉපදීමට ඉඩ නොදෙමි’ යි වීර්යය දැඩි කොට තෙමසක්, සයමසක් හෝ නවමසක් ඇතුළත අනාගාමී මාර්ගයෙන් එය සහමුලින් උදුරා දමයි. මේ අයුරින් පටිඝයෙන්ම පටිඝය ද දොම්නසින්ම දොම්නස ද ප්‍රහීණ කෙරේ යයි කියනු ලැබේ.

---

Na tattha paṭighānusayo anusetīti tattha evarūpe domanasse paṭighānusayo nānuseti. Na taṃ ārabbha uppajjati, pahīnova tattha paṭighānusayoti attho. Avijjaṃ tena pajahatīti idha bhikkhu avijjānusayaṃ vikkhambhetvā catutthajjhānaṃ samāpajjati, jhānavikkhambhitaṃ avijjānusayaṃ tathā vikkhambhitameva katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattamaggena samugghāteti. So arahattamaggena pahīnopi tathā vikkhambhitattāva catutthajjhāne nānuseti nāma. Tenāha – ‘‘na tattha avijjānusayo anusetī’’ti.

‘එහි පටිඝානුසය අනුශය නොවේ’ යනු එවැනි දොම්නසක් කෙරෙහි පටිඝානුසය නොපවතී යන්නයි. එය අරමුණු කොට නූපදින බැවින් එහි පටිඝානුසය ප්‍රහීණ වූවක්ම වේ. ‘අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ කරයි’ යන්නෙහි මහණ තෙමේ අවිද්‍යානුසය යටපත් කොට සිව්වන ධ්‍යානයට සමවැදෙයි. ධ්‍යානයෙන් යටපත් කළ ඒ අවිද්‍යානුසය එලෙසම තිබියදී විදර්ශනා වඩා අරහත් මාර්ගයෙන් සහමුලින් උදුරා දමයි. අරහත් මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ වුවද, සිව්වන ධ්‍යානයෙන් යටපත් කළ බැවින් සිව්වන ධ්‍යානයෙහි අනුශය නොවේ යයි කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘එහි අවිද්‍යානුසය අනුශය නොවේ’ යයි වදාළහ.

---

466. Idāni paṭibhāgapucchaṃ pucchanto sukhāya panāyyetiādimāha. Tassa vissajjane yasmā sukhassa dukkhaṃ, dukkhassa ca sukhaṃ paccanīkaṃ, tasmā dvīsu vedanāsu visabhāgapaṭibhāgo kathito. Upekkhā pana andhakārā avibhūtā duddīpanā, avijjāpi tādisāvāti tenettha sabhāgapaṭibhāgo kathito. Yattakesu pana ṭhānesu avijjā tamaṃ karoti, tattakesu vijjā tamaṃ vinodetīti visabhāgapaṭibhāgo kathito. Avijjāya kho, āvusoti ettha ubhopete dhammā anāsavā lokuttarāti sabhāgapaṭibhāgova kathito. Vimuttiyā kho, āvusoti ettha anāsavaṭṭhena lokuttaraṭṭhena abyākataṭṭhena ca sabhāgapaṭibhāgova kathito. Accayāsīti ettha pañhaṃ atikkamitvā gatosīti attho. Nāsakkhi pañhānaṃ pariyantaṃ gahetunti pañhānaṃ paricchedapamāṇaṃ gahetuṃ nāsakkhi, appaṭibhāgadhammassa paṭibhāgaṃ pucchi. Nibbānaṃ nāmetaṃ appaṭibhāgaṃ[Pg.269], na sakkā nīlaṃ vā pītakaṃ vāti kenaci dhammena saddhiṃ paṭibhāgaṃ katvā dassetuṃ. Tañca tvaṃ iminā adhippāyena pucchasīti attho.

466. දැන් ප්‍රතිභාග ප්‍රශ්නය (සංසන්දනාත්මක ප්‍රශ්නය) විමසනු කැමැතිව, "සුඛාය පනාය්‍යෙ" යනාදිය වදාළ සේක. එයට පිළිතුරු දීමේදී, සැපයට දුකද දුකට සැපද ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින්, එම වේදනා දෙකෙහි අසමාන වූ ප්‍රතිභාගයක් (විසභාග පටිභාග) දක්වන ලදී. උපේක්ෂාව වනාහි අඳුරක් වැනි ය, පැහැදිලි නැත, පෙන්වා දීම දුෂ්කර ය. අවිද්‍යාව ද එබඳු ම බැවින් මෙහිදී උපේක්ෂාව හා අවිද්‍යාව අතර සමාන වූ ප්‍රතිභාගයක් (සභාග පටිභාග) දක්වන ලදී. යම් තාක් තැන්වල අවිද්‍යාව අඳුර ඇති කරයි ද, ඒ තාක් තැන්වල විද්‍යාව එම අඳුර දුරු කරයි යන අර්ථයෙන් මෙහි ප්‍රතිපක්ෂ ප්‍රතිභාගයක් දක්වන ලදී. "අවිජ්ජාය ඛො ආවුසො" යන මෙහිදී ඒ ධර්මයන් දෙකම ආශ්‍රව රහිත වූ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් බැවින් සමාන ප්‍රතිභාගයක් ම දක්වන ලදී. "විමුත්තියා ඛො ආවුසො" යන මෙහිදී අනාශ්‍රව අර්ථයෙන් ද, ලෝකෝත්තර අර්ථයෙන් ද, ව්‍යතිරේක (අව්‍යාකෘත) අර්ථයෙන් ද සමාන ප්‍රතිභාගයක් ම දක්වන ලදී. "අච්චයාසී" යන්නෙන් ප්‍රශ්නය ඉක්මවා ගියේය යනු අර්ථයයි. ප්‍රශ්නවල කෙළවර (පර්යන්තය) ග්‍රහණය කර ගැනීමට නොහැකි වූයේ යන්නෙන්, ප්‍රශ්නවල ප්‍රමාණය හෝ සීමාව හඳුනා ගැනීමට නොහැකිව, සමාන කළ නොහැකි (අප්පටිභාග) ධර්මය වූ නිවන පිළිබඳව ප්‍රතිභාගයක් විමසූ බව අදහස් වේ. මේ නිවන නම් අසදෘශ වූවකි, එය නිල් හෝ කහ පැහැතියි කියා කිසිදු ධර්මයක් හා සමාන කොට පෙන්විය නොහැකිය. ඔබ එය මෙම අදහසින් විමසන්නේ යැයි අර්ථයයි.

---

Ettāvatā cāyaṃ upāsako yathā nāma sattame ghare salākabhattaṃ labhitvā gato bhikkhu satta gharāni atikkamma aṭṭhamassa dvāre ṭhito sabbānipi satta gehāni viraddhova na aññāsi, evamevaṃ appaṭibhāgadhammassa paṭibhāgaṃ pucchanto sabbāsupi sattasu sappaṭibhāgapucchāsu viraddhova hotīti veditabbo. Nibbānogadhanti nibbānabbhantaraṃ nibbānaṃ anupaviṭṭhaṃ. Nibbānaparāyananti nibbānaṃ paraṃ ayanamassa parā gati, na tato paraṃ gacchatīti attho. Nibbānaṃ pariyosānaṃ avasānaṃ assāti nibbānapariyosānaṃ.

මේ තාක් පැහැදිලි කළ පරිදි, මෙම උපාසකයා යම් රහතන් වහන්සේ නමක් නිවාස හතකින් සලාක බත ලබාගෙන ගොස්, එම නිවාස හත ඉක්මවා අටවැනි නිවසේ දොරකඩ සිටියදීත් එම නිවාස හතම මඟ හැරුණාක් මෙන් නොදත්තා සේ, සමාන කළ නොහැකි ධර්මය වූ නිවනෙහි ප්‍රතිභාගය විමසන්නා වූ ඔහු, ප්‍රතිභාග සහිත වූ ප්‍රශ්න හතේදීම මඟ හැරී ගිය අයෙකු ලෙස දත යුතුය. "නිබ්බානොගධං" යනු නිවන අභ්‍යන්තර කොට ඇති, නිවනට බැසගත් බවයි. "නිබ්බානපරායණං" යනු එම ධර්මයට නිවන උතුම්ම පිළිසරණ (ගමනාන්තය) වන්නේය, එයින් ඔබ්බට නොයන්නේය යනු අර්ථයයි. නිවන අවසානය කොට ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් "නිබ්බානපරියොසානං" නම් වේ.

---

467. Paṇḍitāti paṇḍiccena samannāgatā, dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā ṭhānāṭṭhānakusalāti attho. Mahāpaññāti mahante atthe mahante dhamme mahantā niruttiyo mahantāni paṭibhānāni pariggaṇhanasamatthāya paññāya samannāgatā. Yathā taṃ dhammadinnāyāti yathā dhammadinnāya bhikkhuniyā byākataṃ, ahampi taṃ evamevaṃ byākareyyanti. Ettāvatā ca pana ayaṃ suttanto jinabhāsito nāma jāto, na sāvakabhāsito. Yathā hi rājayuttehi likhitaṃ paṇṇaṃ yāva rājamuddikāya na lañchitaṃ hoti, na tāva rājapaṇṇanti saṅkhyaṃ gacchati; lañchitamattaṃ pana rājapaṇṇaṃ nāma hoti, tathā, ‘‘ahampi taṃ evameva byākareyya’’nti imāya jinavacanamuddikāya lañchitattā ayaṃ suttanto āhaccavacanena jinabhāsito nāma jāto. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

467. "පණ්ඩිතා" යනු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ, ධාතු පිළිබඳ දක්ෂ වූ, ආයතන පිළිබඳ දක්ෂ වූ, පටිච්චසමුප්පාදය පිළිබඳ දක්ෂ වූ හා ස්ථානාස්ථාන පිළිබඳ දක්ෂ වූ යන්නයි. "මහාපඤ්ඤා" යනු මහත් වූ අර්ථ, මහත් වූ ධර්ම, මහත් වූ නිරුක්ති සහ මහත් වූ ප්‍රතිභාන (වැටහීම්) වටහා ගැනීමට සමර්ථ වූ ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. "යථා තං ධම්මදින්නායා" යනු ධම්මදින්නා භික්ෂුණිය ප්‍රකාශ කළ පරිදිම මම ද එය එලෙසම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි යන්නයි. මෙපමණකින් මෙම සූත්‍රය ශ්‍රාවක භාෂිතයක් නොව ජින භාෂිතයක් (බුද්ධ වචනයක්) බවට පත් විය. නිදසුනක් ලෙස, රජුගේ නිලධාරීන් විසින් ලියන ලද ලිපියක් රජුගේ මුද්‍රාව තබන තෙක් රජුගේ ලිපියක් ලෙස ගණන් නොගැනේ; මුද්‍රාව තැබූ සැනින් එය රජුගේ ලිපියක් වන්නා සේ, "මම ද එය එසේම ප්‍රකාශ කරන්නෙමි" යන බුද්ධ වචනය නමැති මුද්‍රාව තැබීම නිසා මෙම සූත්‍රය බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ම වචනයක් ලෙස ජින භාෂිතයක් බවට පත් විය. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ සහිතය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

---

Cūḷavedallasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළවේදල්ල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

5. Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā

5. චූළධම්මසමාදාන සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

468. Evaṃ me sutanti cūḷadhammasamādānasuttaṃ. Tattha dhammasamādānānīti dhammoti gahitagahaṇāni. Paccuppannasukhanti paccuppanne sukhaṃ, āyūhanakkhaṇe sukhaṃ [Pg.270] sukaraṃ sukhena sakkā pūretuṃ. Āyatiṃ dukkhavipākanti anāgate vipākakāle dukkhavipākaṃ. Iminā upāyena sabbapadesu attho veditabbo.

468. "එවං මේ සුතං" යනාදිය චූළධම්මසමාදාන සූත්‍රයයි. එහි "ධම්මසමාදානානි" යන්නෙහි ධර්ම යනු සමාදන් වූ පිළිවෙත් ය. "පච්චුප්පන්නසුඛං" යනු පිළිවෙත් පුරන අවස්ථාවේ සැපවත් බවයි, එනම් උත්සාහ කරන මොහොතේ එය සැපසේ, පහසුවෙන් ඉටු කළ හැකි බවයි. "ආයතිං දුක්ඛවිපාකං" යනු මතු අනාගතයේ විපාක දෙන කල්හි දුක් සහිත විපාක දෙන බවයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු පදවල අර්ථ දත යුතුය.

---

469. Natthi kāmesu dosoti vatthukāmesupi kilesakāmesupi doso natthi. Pātabyataṃ āpajjantīti te vatthukāmesu kilesakāmena pātabyataṃ pivitabbataṃ, yathāruci paribhuñjitabbataṃ āpajjantīti attho. Moḷibaddhāhīti moḷiṃ katvā baddhakesāhi. Paribbājikāhīti tāpasaparibbājikāhi. Evamāhaṃsūti evaṃ vadanti. Pariññaṃ paññapentīti pahānaṃ samatikkamaṃ paññapenti. Māluvāsipāṭikāti dīghasaṇṭhānaṃ māluvāpakkaṃ. Phaleyyāti ātapena sussitvā bhijjeyya. Sālamūleti sālarukkhassa samīpe. Santāsaṃ āpajjeyyāti kasmā āpajjati? Bhavanavināsabhayā. Rukkhamūle patitamāluvābījato hi latā uppajjitvā rukkhaṃ abhiruhati. Sā mahāpattā ceva hoti bahupattā ca, koviḷārapattasadisehi pattehi samannāgatā. Atha taṃ rukkhaṃ mūlato paṭṭhāya vinandhamānā sabbaviṭapāni sañchādetvā mahantaṃ bhāraṃ janetvā tiṭṭhati. Sā vāte vā vāyante deve vā vassante oghanaṃ janetvā tassa rukkhassa sabbasākhāpasākhaṃ bhañjati, bhūmiyaṃ nipāteti. Tato tasmiṃ rukkhe patiṭṭhitavimānaṃ bhijjati nassati. Iti sā bhavanavināsabhayā santāsaṃ āpajjati.

469. "නත්ථි කාමේසු දෝසෝ" යනු වස්තු කාමයන්හි හෝ ක්ලේශ කාමයන්හි වරදක් නැත යන්නයි. "පාතබ්‍යතං ආපජ්ජන්ති" යනු එම පුද්ගලයන් වස්තු කාමයන් කෙරෙහි ක්ලේශ කාමයෙන් යුතුව, තමන් කැමති පරිදි පානය කිරීමට හෝ පරිභෝජනය කිරීමට පැමිණෙති යනු අර්ථයයි. "මෝළිබද්ධාහි" යනු කොණ්ඩය මුදුන් කොට බැඳි තැනැත්තියන් සමඟයි. "පරිබ්බජිකාහි" යනු තාපස පරිබ්‍රාජිකාවන් සමඟයි. "ඒවමාහංසු" යනු මෙසේ පවසති යන්නයි. "පරිඤ්ඤං පඤ්ඤපෙන්ති" යනු ප්‍රහාණය හෙවත් ඉක්මවා යාම පනවති යන්නයි. "මාළුවාසිපාටිකා" යනු දිගටි හැඩැති ඉදුණු මාළුවා ඵලයකි. "ඵලෙය්‍ය" යනු අව්වට වේළී පැළී යන්නේය යන්නයි. "සාලමූලේ" යනු සල් ගසක් අසලයි. "සන්තාසං ආපජ්ජෙය්‍ය" යනු කුමක් නිසා බියට පත් වේද? වාසස්ථානය විනාශ වේ ය යන බියෙනි. සැබවින්ම සල් ගසක් මුල වැටුණු මාළුවා බීජයකින් වැලක් හටගෙන ගසට ගොඩවේ. එය විශාල පත්‍ර සහිත වූ ද, බොහෝ පත්‍ර සහිත වූ ද, කොවිළාර පත්‍ර බඳු පත්‍රවලින් යුක්ත වූ ද වැලක් වෙයි. ඉන්පසු එම ගස මුල සිට වෙළා ගනිමින් සියලු අතු පතර වසාගෙන විශාල බරක් ජනනය කරමින් පවතී. එම වැල සුළඟ හමන විට හෝ වැසි වසින විට බර වැඩි වී එම ගසේ සියලු අතු පතර කඩා දමයි, පොළොවට පත පත කරයි. එවිට එම ගසේ තිබූ විමානය බිඳී විනාශ වෙයි. එබැවින් එම දේවතාවිය තම වාසස්ථානය විනාශ වේ ය යන බියෙන් තැති ගැන්මට පත් වෙයි.

---

Ārāmadevatāti tattha tattha pupphārāmaphalārāmesu adhivatthā devatā. Vanadevatāti andhavanasubhagavanādīsu vanesu adhivatthā devatā. Rukkhadevatāti abhilakkhitesu naḷerupucimandādīsu rukkhesu adhivatthā devatā. Osadhitiṇavanappatīsūti harītakīāmalakīādīsu osadhīsu tālanāḷikerādīsu tiṇesu vanajeṭṭhakesu ca vanappatirukkhesu adhivatthā devatā. Vanakammikāti vane kasanalāyanadāruāharaṇagorakkhādīsu kenacideva kammena vā vicarakamanussā. Uddhareyyunti khādeyyuṃ. Vilambinīti vātena pahatapahataṭṭhānesu keḷiṃ karontī viya vilambantī. Sukho imissāti evarūpāya māluvālatāya samphassopi sukho, dassanampi sukhaṃ. Ayaṃ me dārakānaṃ āpānamaṇḍalaṃ bhavissati, kīḷābhūmi bhavissati, dutiyaṃ [Pg.271] me vimānaṃ paṭiladdhanti latāya dassanepi samphassepi somanassajātā evamāha.

"ආරාමදේවතා" යනු ඒ ඒ තැන්හි මල් උයන් හා පලතුරු උයන්වල වසන දේවතාවන්ය. "වනදේවතා" යනු අන්ධවනය, සුභගවනය ආදී වනාන්තරවල වසන දේවතාවන්ය. "රුක්ඛදේවතා" යනු නළේරු, නිඹ ආදී ප්‍රකට වෘක්ෂයන්හි වසන දේවතාවන්ය. "ඕසධිතිණවනප්පතීසු" යනු අරළු, නෙල්ලි ආදී ඔසු පැළෑටිවල ද, තල්, පොල් ආදී තණ කුලයේ ශාකවල ද, වනයේ දැවැන්ත වෘක්ෂයන්හි ද වසන දේවතාවන් යන්නයි. "වනකම්මිකා" යනු වනයෙහි සීසෑම, දර කැපීම, ගවයන් බැලීම ආදී යම් කිසි කටයුත්තක් සඳහා සැරිසරන මනුෂ්‍යයන්ය. "උද්ධරෙය්‍යුං" යනු කන්නෝ නම් (විනාශ කරන්නෝ නම්) යන්නයි. "විලම්බිනී" යනු සුළඟින් පහර ලබන විට ඒ ඒ තැන්හි ක්‍රීඩා කරන්නාක් මෙන් එල්ලී සිටින ස්වභාවයයි. "සුඛෝ ඉමිස්සා" යනු මෙබඳු වූ මාළුවා වැලක ස්පර්ශය ද සැපයකි, දැකීම ද සැපයකි යන්නයි. "මෙය මාගේ දරුවන්ට ක්‍රීඩා මණ්ඩපයක් වනු ඇත, ක්‍රීඩා භූමියක් වනු ඇත, මට දෙවැනි විමානයක් ලැබුණි" යැයි එම වැල දැකීමෙන් හා ස්පර්ශයෙන් සතුටට පත්ව මෙසේ පැවසීය.

---

Viṭabhiṃ kareyyāti sākhānaṃ upari chattākārena tiṭṭheyya. Oghanaṃ janeyyāti heṭṭhā ghanaṃ janeyya. Upari āruyha sakalaṃ rukkhaṃ paliveṭhetvā puna heṭṭhā bhassamānā bhūmiṃ gaṇheyyāti attho. Padāleyyāti evaṃ oghanaṃ katvā puna tato paṭṭhāya yāva mūlā otiṇṇasākhāhi abhiruhamānā sabbasākhā paliveṭhentī matthakaṃ patvā teneva niyāmena puna orohitvā ca abhiruhitvā ca sakalarukkhaṃ saṃsibbitvā ajjhottharantī sabbasākhā heṭṭhā katvā sayaṃ upari ṭhatvā vāte vā vāyante deve vā vassante padāleyya. Bhindeyyāti attho. Khāṇumattameva tiṭṭheyya, tattha yaṃ sākhaṭṭhakavimānaṃ hoti, taṃ sākhāsu bhijjamānāsu tattha tattheva bhijjitvā sabbasākhāsu bhinnāsu sabbaṃ bhijjati. Rukkhaṭṭhakavimānaṃ pana yāva rukkhassa mūlamattampi tiṭṭhati, tāva na nassati. Idaṃ pana vimānaṃ sākhaṭṭhakaṃ, tasmā sabbasākhāsu saṃbhijjamānāsu bhijjittha. Devatā puttake gahetvā khāṇuke ṭhitā paridevituṃ āraddhā.

"විටභිං කරෙය්‍ය" යනු අතුවලට ඉහළින් කුඩයක ආකාරයෙන් පවතින්නේය යන්නයි. "ඕඝනං ජනෙය්‍ය" යනු යටින් ඝන බවක් (තද බවක්) ඇති කරන්නේය යන්නයි. ඉහළට නැඟ මුළු ගසම වෙළාගෙන නැවත පහළට වැටෙමින් පොළොව අල්ලා ගන්නේය යනු මෙහි අර්ථයයි. "පදාලෙය්‍ය" යනු මෙසේ ඝන බවක් ඇති කොට, නැවත එතැන් සිට මුල් දක්වාම පහළට බැසගත් අතුවලින් ඉහළට නඟිමින් සියලු අතු වෙළා ගනිමින් මුදුනට පැමිණ, එම ක්‍රමයෙන්ම නැවත බැසීමෙන් හා නැගීමෙන් මුළු ගසම එකට අමුණා වසාගෙන, සියලු අතු යට කර තමන් මත්තෙහි සිට සුළං හමන විට හෝ වැසි වසින විට (ගස) පලන්නේය. "බිඳින්නේය" යනු අර්ථයයි. ගසෙහි කොටය (කඳ) පමණක් ඉතිරි වන්නේය. එහි යම් අතුවල පිහිටි විමානයක් වේද, එය අතු බිඳී යන කල්හි ඒ ඒ තැන්වලදීම බිඳී ගොස් සියලු අතු බිඳී ගිය කල මුළු විමානයම විනාශ වෙයි. ගසෙහි (කඳෙහි) පිහිටි විමානය වනාහි ගසේ මුල් පමණක් හෝ පවතින තාක් විනාශ නොවේ. මේ විමානය වනාහි අතුවල පිහිටි එකකි, එබැවින් සියලු අතු බිඳී යන විට එය බිඳී ගියේය. දේවතාවිය දරුවන් රැගෙන ගස් කොටය මත සිට හඬා වැලපෙන්නට පටන් ගත්තාය.

---

471. Tibbarāgajātikoti bahalarāgasabhāvo. Rāgajaṃ dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedetīti tibbarāgajātikattā diṭṭhe diṭṭhe ārammaṇe nimittaṃ gaṇhāti. Athassa ācariyupajjhāyā daṇḍakammaṃ āṇāpenti. So abhikkhaṇaṃ daṇḍakammaṃ karonto dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti, natveva vītikkamaṃ karoti. Tibbadosajātikoti appamattikeneva kuppati, daharasāmaṇerehi saddhiṃ hatthaparāmāsādīni karontova katheti. Sopi daṇḍakammapaccayā dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti. Mohajātiko pana idha kataṃ vā katato akataṃ vā akatato na sallakkheti, tāni tāni kiccāni virādheti. Sopi daṇḍakammapaccayā dukkhaṃ domanassaṃ paṭisaṃvedeti.

471. "තිබ්බරාගජාතිකො" යනු තදබල රාග සහිත ස්වභාවයයි. "රාගජං දුක්ඛං දොමනස්සං පටිසංවෙදේති" යනු තදබල රාග සහිත බව නිසා දක්නා ලැබෙන සෑම අරමුණකම නිමිති ගන්නේය. එවිට ඔහුගේ ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා ඔහුට දඬුවම් (දණ්ඩකර්ම) පනවති. ඔහු නිරතුරුවම එම දඬුවම් පමුණුවන කල්හි දුක් දොම්නස් විඳියි, එහෙත් ඇවතකට පත් නොවේ. "තිබ්බදෝසජාතිකො" යනු ස්වල්ප මාත්‍රයකින් පවා කෝප වන්නෙකි, ඔහු දහරා සාමණේරයන් වහන්සේලා සමඟ අතින් ඇල්ලීම ආදිය කරමින්ම කතා කරයි. ඔහු ද දඬුවම් හේතුවෙන් දුක් දොම්නස් විඳියි. මෝහජාතික පුද්ගලයා වනාහි මෙහිදී තමා කළ දෙය කළ දෙයක් ලෙස හෝ නොකළ දෙය නොකළ දෙයක් ලෙස හෝ මෙනෙහි නොකරයි, විවිධ කටයුතු වරද්දා ගනියි. ඔහු ද දඬුවම් හේතුවෙන් දුක් දොම්නස් විඳියි.

---

472. Na tibbarāgajātikotiādīni vuttapaṭipakkhanayena veditabbāni. Kasmā panettha koci tibbarāgādijātiko hoti, koci na tibbarāgādijātiko? Kammaniyāmena. Yassa hi kammāyūhanakkhaṇe lobho balavā hoti, alobho mando, adosāmohā balavanto, dosamohā [Pg.272] mandā, tassa mando alobho lobhaṃ pariyādātuṃ na sakkoti, adosāmohā pana balavanto dosamohe pariyādātuṃ sakkonti. Tasmā so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hoti, sukhasīlo akkodhano paññavā vajirūpamañāṇo.

472. "න තිබ්බරාගජාතිකො" යනාදිය කලින් කී දේට ප්‍රතිවිරුද්ධ ක්‍රමයට දත යුතුය. මෙහි ඇතැමෙක් තදබල රාගාදී ගති ඇත්තෝ වෙති, ඇතැමෙක් එවැනි ගති නැත්තෝ වෙති, එය එසේ වන්නේ ඇයි? එය කර්ම නියමය නිසා වෙයි. යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි (කුසල් කරන විට) ලෝභය ප්‍රබලවද, අලෝභය දුර්වලවද පවතීද, අදෝෂ හා අමෝහ යන ධර්මයන් ප්‍රබලවද, දෝෂ හා මෝහ දුර්වලවද පවතීද, ඔහුගේ දුර්වල වූ අලෝභයට ලෝභය මර්දනය කිරීමට නොහැකිය. එහෙත් ප්‍රබල වූ අදෝෂ හා අමෝහයන්ට දෝෂය හා මෝහය මර්දනය කිරීමට හැකි වෙයි. එබැවින් ඔහු එම කර්මය විසින් දෙන ලද ප්‍රතිසන්ධියෙන් උපන්නේ ලෝභී පුද්ගලයෙක් වෙයි, එහෙත් (අදෝෂ-අමෝහ බලවත් බැවින්) යහපත් සිල් ඇති, ක්‍රෝධ නොකරන, වජ්‍රයක් බඳු ප්‍රඥාව ඇති කෙනෙකු වෙයි.

---

Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhadosā balavanto honti, alobhādosā mandā, amoho balavā, moho mando, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca, paññavā pana hoti vajirūpamañāṇo dattābhayatthero viya.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි ලෝභය හා දෝෂය ප්‍රබලවද, අලෝභය හා අදෝෂය දුර්වලවද පවතීද, අමෝහය ප්‍රබලවද, මෝහය දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම ලෝභී වූද ද්වේෂ කරන්නා වූද තැනැත්තෙකු වෙයි. එහෙත් ඔහු වජ්‍රයක් බඳු ඥානය ඇති ප්‍රඥාවන්තයෙකු වෙයි. ඒ දත්තාභය තෙරුන් වහන්සේ මෙනි.

---

Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe lobhādosamohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti dandho ca, sukhasīlako pana hoti akkodhano.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි ලෝභය හා මෝහය ප්‍රබලවද, අනෙක් (අලෝභ, අමෝහ) ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම ලෝභී වූද අඥාන (මන්දබුද්ධි) වූද තැනැත්තෙකු වෙයි. එහෙත් ඔහු යහපත් ගතිගුණ ඇති, ක්‍රෝධ නොකරන්නෙකු වෙයි.

---

Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe tayopi lobhadosamohā balavanto honti, alobhādayo mandā, so purimanayeneva luddho ceva hoti duṭṭho ca mūḷho ca.

එමෙන්ම, යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි ලෝභ, දෝෂ, මෝහ යන තුනම ප්‍රබලවද, අලෝභ ආදී ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම ලෝභී වූද ද්වේෂ සහගත වූද මුළා වූද තැනැත්තෙකු වෙයි.

---

Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe alobhadosamohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva appakileso hoti, dibbārammaṇampi disvā niccalo, duṭṭho pana hoti dandhapañño ca.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි අලෝභය, දෝෂය හා මෝහය ප්‍රබලවද, අනෙක් ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම අල්ප ක්ලේශයන් ඇත්තෙකු වෙයි. දිව්‍යමය අරමුණක් දුටුවද නොසැලෙයි. එහෙත් ඔහු ද්වේෂ කරන්නෙකු හා මඳ ප්‍රඥා ඇත්තෙකු වෙයි.

---

Yassa pana kammāyūhanakkhaṇe alobhādosamohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti sukhasīlako ca, mūḷho pana hoti.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි අලෝභය, අදෝෂය හා මෝහය ප්‍රබලවද, අනෙක් ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම ලෝභ නැති, යහපත් ගතිගුණ ඇති තැනැත්තෙකු වෙයි. එහෙත් ඔහු මුළා වූ (අඥාන) තැනැත්තෙකු වෙයි.

---

Tathā yassa kammāyūhanakkhaṇe alobhadosāmohā balavanto honti, itare mandā, so purimanayeneva aluddho ceva hoti paññavā ca, duṭṭho pana hoti kodhano.

එමෙන්ම, යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි අලෝභය, දෝෂය හා අමෝහය ප්‍රබලවද, අනෙක් ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු පෙර කී පරිදිම ලෝභ නැති, ප්‍රඥාවන්තයෙකු වෙයි. එහෙත් ඔහු ද්වේෂ සහගත වූ ක්‍රෝධ කරන්නෙකු වෙයි.

---

Yassa [Pg.273] pana kammāyūhanakkhaṇe tayopi alobhādayo balavanto honti, lobhādayo mandā, so mahāsaṅgharakkhitatthero viya aluddho aduṭṭho paññavā ca hoti.

යමෙකුට කර්මය රැස් කරන අවස්ථාවෙහි අලෝභ ආදී (අලෝභ, අදෝෂ, අමෝහ) යන තුනම ප්‍රබලවද, ලෝභ ආදී ධර්මයන් දුර්වලවද පවතීද, ඔහු මහා සංඝරක්ඛිත තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ලෝභ නැති, ද්වේෂ නැති, ප්‍රඥාවන්තයෙකු වෙයි.

---

Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

ඉතිරි සියල්ල හැම තැනම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

---

Cūḷadhammasamādānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

චූළධම්මසමාදාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

---

6. Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā

6. මහාධම්මසමාදාන සූත්‍ර වර්ණනාව

---

473. Evaṃ me suttanti mahādhammasamādānasuttaṃ. Tattha evaṃkāmāti evaṃicchā. Evaṃchandāti evaṃajjhāsayā. Evaṃadhippāyāti evaṃladdhikā. Tatrāti tasmiṃ aniṭṭhavaḍḍhane ceva iṭṭhaparihāne ca. Bhagavaṃmūlakāti bhagavā mūlaṃ etesanti bhagavaṃmūlakā. Idaṃ vuttaṃ hoti – ime, bhante, amhākaṃ dhammā pubbe kassapasammāsambuddhena uppāditā, tasmiṃ parinibbute ekaṃ buddhantaraṃ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā ime dhamme uppādetuṃ samattho nāma nāhosi, bhagavatā pana no ime dhammā uppāditā. Bhagavantañhi nissāya mayaṃ ime dhamme ājānāma paṭivijjhāmāti evaṃ bhagavaṃmūlakā no, bhante, dhammāti. Bhagavaṃnettikāti bhagavā hi dhammānaṃ netā vinetā anunetāti. Yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gahetvā dassitā dhammā bhagavaṃnettikā nāma honti. Bhagavaṃpaṭisaraṇāti catubhūmakā dhammā sabbaññutaññāṇassa āpāthaṃ āgacchamānā bhagavati paṭisaranti nāmāti bhagavaṃpaṭisaraṇā. Paṭisarantīti osaranti samosaranti. Apica mahābodhimaṇḍe nisinnassa bhagavato paṭivedhavasena phasso āgacchati, ahaṃ bhagavā kinnāmoti? Tvaṃ phusanaṭṭhena phasso nāma. Vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ āgacchati. Ahaṃ bhagavā kinnāmanti? Tvaṃ vijānanaṭṭhena viññāṇaṃ nāmāti evaṃ catubhūmakadhammānaṃ yathāsabhāvato pāṭiyekkaṃ pāṭiyekkaṃ nāmaṃ gaṇhanto bhagavā dhamme paṭisaratītipi bhagavaṃpaṭisaraṇā. Bhagavantaññeva paṭibhātūti bhagavatoyeva etassa bhāsitassa attho upaṭṭhātu, tumheyeva no kathetvā dethāti attho.

473. ‘ඒවං මේ සුතන්ති’ යනු මහාධම්මසමාදාන සූත්‍රයයි. එහි ‘ඒවංකාමා’ යනු මෙබඳු කැමැත්තක් ඇති බවයි. ‘ඒවංඡන්දා’ යනු මෙබඳු අධ්‍යාශය (අදහස්) ඇති බවයි. ‘ඒවංඅධිප්පායා’ යනු මෙබඳු ලබ්ධි (අදහස්) ඇති බවයි. ‘තත්‍රා’ යනු ඒ අනිෂ්ට දේ වැඩීම හා ඉෂ්ට දේ පිරිහීම සම්බන්ධයෙනි. ‘භගවංමූලකා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ ධර්මයන්ට මූලය වන බැවිනි. එහි අර්ථය මෙයයි: ස්වාමීනි, අපට මෙම ධර්මයන් පෙර කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් උපදවන ලදී. උන්වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු, එක් බුද්ධාන්තරයක් තුළ වෙනත් ශ්‍රමණයෙකුට හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුට මෙම ධර්මයන් උපදවන්නට සමර්ථකමක් නොතිබුණි. නමුත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අපට මේ ධර්මයන් උපදවා දෙන ලදී. සැබවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිසාම අපි මේ ධර්මයන් දැනගනිමු, අවබෝධ කරගනිමු. මෙසේ ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේම මූලය කොට ඇති ධර්මයෝ අප සතු වෙති’ යනු එහි අදහසයි. ‘භාගවංනෙත්තිකා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේම ධර්මයන් මෙහෙයවන්නා, විනයනය කරන්නා සහ මග පෙන්වන්නා වන බැවිනි. ස්වභාවය අනුව එකිනෙක නාමයන් ගෙන දක්වන බැවින් ධර්මයෝ ‘භාගවංනෙත්තිකා’ නම් වෙති. ‘භාගවංපටිසරණා’ යනු සර්වඥතා ඥානයට හසුවන සිව්භූමික ධර්මයන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතම පරමාර්ථ වශයෙන් පැමිණෙන බැවින් ‘භාගවංපටිසරණා’ නම් වේ. ‘පටිසරන්ති’ යනු එක්රැස් වෙති, මනාව එක්රැස් වෙති යන්නයි. තවද මහාබෝධි මණ්ඩපයේ වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ප්‍රතිවේධ ඥානයේ බලයෙන් ඵස්සය පැමිණේ, එවිට ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මාගේ නම කුමක්ද?’ කියා විමසන කල්හි, ‘තෝ ස්පර්ශ වන අර්ථයෙන් ඵස්ස නම් වේ’ යයි වදාළ සේක. වේදනා, සඤ්ඤා, සංඛාර, විඤ්ඤාණ පැමිණි විටත් එසේමය. ‘තෝ දැනගන්නා අර්ථයෙන් විඤ්ඤාණ නම් වේ’ යයි මෙසේ සිව්භූමික ධර්මයන්ගේ තත්ත්වාකාරය අනුව එකිනෙකට නාමයන් ලබාදෙන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මයන්ට පිළිසරණ වන බැවින්ද ‘භාගවංපටිසරණා’ නම් වේ. ‘භාගවන්තඤ්ඤේව පටිභාතූ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම මේ වදාළ දේශනාවේ අර්ථය වැටහේවා, ඔබවහන්සේම අපට මෙය විස්තර කර වදාරන සේක්වා යනු අර්ථයයි.

---

474. Sevitabbeti [Pg.274] nissayitabbe. Bhajitabbeti upagantabbe. Yathā taṃ aviddasunoti yathā aviduno bālassa andhaputhujjanassa. Yathā taṃ viddasunoti yathā viduno medhāvino paṇḍitassa.

474. ‘සේවිතබ්බේ’ යනු නිශ්‍රය කළ යුතු (ඇසුරු කළ යුතු) ධර්මයන්ය. ‘භජිතබ්බේ’ යනු කරා යා යුතු (සේවනය කළ යුතු) ධර්මයන්ය. ‘යථා තං අවිද්දසුනෝ’ යනු නොදන්නා වූ අඥාන අන්ධ පෘථග්ජනයෙකු මෙනි. ‘යථා තං විද්දසුනෝ’ යනු දන්නා වූ මේධාවී පණ්ඩිතයෙකු මෙනි.

---

475. Atthi, bhikkhave, dhammasamādānanti purimasutte uppaṭipāṭiākārena mātikā ṭhapitā, idha pana yathādhammaraseneva satthā mātikaṃ ṭhapesi. Tattha dhammasamādānanti pāṇātipātādīnaṃ dhammānaṃ gahaṇaṃ.

475. ‘අත්ථි, භික්ඛවේ, ධම්මසමාදානන්ති’ යනු පෙර (චූළධම්මසමාදාන) සූත්‍රයේ අනුපිළිවෙලින් තොරව මාතෘකාව තබන ලදී. මෙහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්ම ස්වභාවයට අනුකූලවම මාතෘකාව තැබූ සේක. එහි ‘ධම්මසමාදානං’ යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී ධර්මයන් සමාදන් වීමයි.

---

476. Avijjāgatoti avijjāya samannāgato.

476. ‘අවිජ්ජාගතෝ’ යනු අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි.

---

477. Vijjāgatoti vijjāya samannāgato paññavā.

477. ‘විජ්ජාගතෝ’ යනු විද්‍යාවෙන් යුක්ත වූ ප්‍රඥාවන්ත තැනැත්තායි.

---

478. Sahāpi dukkhenāti ettha micchācāro abhijjhā micchādiṭṭhīti ime tāva tayo pubbacetanāya ca aparacetanāya cāti dvinnaṃ cetanānaṃ vasena dukkhavedanā honti. Sanniṭṭhāpakacetanā pana sukhasampayuttā vā upekkhāsampayuttā vā hoti. Sesā pāṇātipātādayo satta tissannampi cetanānaṃ vasena dukkhavedanā honti. Idaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sahāpi dukkhena sahāpi domanassenā’’ti. Domanassameva cettha dukkhanti veditabbaṃ. Pariyeṭṭhiṃ vā āpajjantassa pubbabhāgaparabhāgesu kāyikaṃ dukkhampi vaṭṭatiyeva.

478. ‘සහාපි දුක්ඛේනා’ යන්නෙහි මිථ්‍යාචාරය, අභිජ්ඣාව, මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය යන මේ තිදෙනා පූර්ව චේතනාව සහ අපර චේතනාව යන චේතනා දෙකේ බලයෙන් දුක්ඛ වේදනාවෝ වෙති. සන්නිට්ඨාපක චේතනාව වනාහි සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත හෝ උපේක්ෂා සම්ප්‍රයුක්ත වේ. ඉතිරි ප්‍රාණාතිපාතාදී සත් දෙනා චේතනා තුනේම බලයෙන් දුක්ඛ වේදනාවෝම වෙති. මෙය අරභයා ‘සහාපි දුක්ඛේන සහාපි දෝමනස්සේන’ යයි වදාරන ලදී. මෙහි ‘දුක්ඛ’ යනු දෝමනස්සයම බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් අකුසලයෙහි නිරත වන්නාගේ පූර්ව හා අපර අවස්ථාවන්හි පවත්නා කායික දුක ද මෙයට ගැළපේ.

---

479. Sahāpi sukhenāti ettha pāṇātipāto pharusavācā byāpādoti ime tāva tayo pubbacetanāya ca aparacetanāya cāti dvinnaṃ cetanānaṃ vasena sukhavedanā honti. Sanniṭṭhāpakacetanā pana dukkhasampayuttāva hoti. Sesā satta tissannampi cetanānaṃ vasena sukhavedanā hontiyeva. Sahāpi somanassenāti somanassameva cettha sukhanti veditabbaṃ. Iṭṭhaphoṭṭhabbasamaṅgino vā pubbabhāgaparabhāgesu kāyikaṃ sukhampi vaṭṭatiyeva.

479. ‘සහාපි සුඛේනා’ යන්නෙහි ප්‍රාණාතිපාතය, පරුෂ වචනය, ව්‍යාපාදය යන මේ තිදෙනා පූර්ව චේතනාව හා අපර චේතනාව යන චේතනා දෙකේ බලයෙන් සුඛ වේදනාවෝ වෙති. සන්නිට්ඨාපක චේතනාව වනාහි දුක්ඛ සම්ප්‍රයුක්තමය. ඉතිරි සත් දෙනා චේතනා තුනේදීම සුඛ වේදනාවෝම වෙති. ‘සහාපි සෝමනස්සේන’ යන්නෙන් මෙහි ‘සුඛ’ යනු සෝමනස්සයම බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් ඉෂ්ට ස්පර්ශයක් ලබන්නාගේ පූර්ව හා අපර අවස්ථාවන්හි පවත්නා කායික සැපය ද මෙයට ගැළපේ.

---

480. Tatiyadhammasamādāne idhekacco macchabandho vā hoti, māgaviko vā, pāṇupaghātaṃyeva nissāya jīvikaṃ kappeti. Tassa garuṭṭhāniyo bhikkhu akāmakasseva pāṇātipāte ādīnavaṃ, pāṇātipātaviratiyā ca ānisaṃsaṃ kathetvā sikkhāpadaṃ deti. So gaṇhantopi dukkhito domanassitova hutvā gaṇhāti. Aparabhāge katipāhaṃ vītināmetvā [Pg.275] rakkhituṃ asakkontopi dukkhitova hoti, tassa pubbāparacetanā dukkhasahagatāva honti. Sanniṭṭhāpakacetanā pana sukhasahagatā vā upekkhāsahagatā vāti evaṃ sabbattha attho veditabbo. Iti pubbabhāgaparabhāgacetanāva sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘sahāpi dukkhena sahāpi domanassenā’’ti. Domanassameva cettha dukkhanti veditabbaṃ.

480. තුන්වන ධර්ම සමාදානයෙහි, මෙලොව ඇතැම් මසුන් මරන්නෙකු හෝ වැද්දෙකු ප්‍රාණඝාතයම නිශ්‍රය කොට ජීවත් වෙයි. ඔහුට ගරු කටයුතු භික්ෂුවක් ඔහුගේ අකැමැත්තෙන් වුවද ප්‍රාණාතිපාතයේ ආදීනව සහ එයින් වැළකීමේ ආනිශංස කියා දී සිල්පද ලබා දෙයි. ඔහු එය සමාදන් වන්නේ ද දුකෙන් හා දොම්නසින් යුතුවමය. පසුව දින කිහිපයක් ගත වී එය රැකගත නොහැකි වූ විට ද ඔහු දුකට පත් වෙයි. ඔහුගේ පූර්ව අපර චේතනාවෝ දුක්ඛ සහගතමය. සන්නිට්ඨාපක චේතනාව වනාහි සුඛ සහගත හෝ උපේක්ෂා සහගත වේ. මෙසේ සෑම තැනම අර්ථය දත යුතුය. මෙසේ පූර්ව හා අපර භාග චේතනාවන් අරභයා ‘සහාපි දුක්ඛේන සහාපි දෝමනස්සේන’ යන මෙම වචනය වදාරන ලදී. මෙහි ද දුක්ඛ යනු දෝමනස්සයම බව දත යුතුය.

---

481. Catutthadhammasamādāne dasasupi padesu tissopi pubbabhāgāparabhāgasanniṭṭhāpakacetanā sukhasampayuttā hontiyeva, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘sahāpi sukhena sahāpi somanassenā’’ti. Somanassameva cettha sukhanti veditabbaṃ.

481. සිව්වන ධර්ම සමාදානයෙහි පද දසයේම චේතනා තුනම (පූර්ව, අපර, සන්නිට්ඨාපක) සුඛ සම්ප්‍රයුක්ත වෙයි. එය අරභයා ‘සහාපි සුඛේන සහාපි සෝමනස්සේන’ යයි වදාරන ලදී. මෙහි ‘සුඛ’ යනු සෝමනස්සයම බව දත යුතුය.

---

482. Tittakālābūti tittakarasaalābu. Visena saṃsaṭṭhoti halāhalavisena sampayutto missito luḷito. Nacchādessatīti na ruccissati na tuṭṭhiṃ karissati. Nigacchasīti gamissasi. Appaṭisaṅkhāya piveyyāti taṃ appaccavekkhitvā piveyya.

482. ‘තිත්තකාලාබූ’ යනු තිත්ත රසැති ලබු යුෂයි. ‘විසේන සංසට්ඨෝ’ යනු හලාහල විෂෙන් යුක්ත වූ, මිශ්‍ර වූ හෝ කළතන ලද යන්නයි. ‘නච්ඡාදේස්සති’ යනු රුචි නොවේ, සතුටක් ඇති නොකරයි. ‘නිගච්ඡසි’ යනු පැමිණෙන්නේය (පැමිණෙන්නෙහිය). ‘අප්පටිසංඛාය පිවෙය්‍ය’ යනු ඒ විෂ සහිත ලබු යුෂ නොවිමසා පානය කිරීමයි.

---

483. Āpānīyakaṃsoti āpānīyassa madhurapānakassa bharitakaṃso. Vaṇṇasampannoti pānakavaṇṇādīhi sampannavaṇṇo, kaṃse pakkhittapānakavasena pānakakaṃsopi evaṃ vutto. Chādessatīti tañhi halāhalavisaṃ yattha yattha pakkhittaṃ hoti, tassa tasseva rasaṃ deti. Tena vuttaṃ ‘‘chādessatī’’ti.

483. ‘ආපානීය කංසෝ’ යනු පානය කළ හැකි මධුර පානයෙන් පිරුණු ලෝකඩ බඳුනකි. ‘වණ්ණසම්පන්නෝ’ යනු පානයෙහි පැහැය ආදියෙන් යුක්ත වූ බඳුනයි. බඳුනෙහි දමන ලද පානය නිසා බඳුනට ද ‘පානීය කංස’ යයි කියනු ලැබේ. ‘ඡාදේස්සති’ යනු සැබවින්ම ඒ හලාහල විෂ යම් බඳුනක බහා ඇති ද, ඒ ඒ දියරයේ රසය එය ලබා දෙයි (එම නිසා සතුටු කරන්නේය). එබැවින් ‘ඡාදේස්සති’ යයි කියන ලදී.

---

484. Pūtimuttanti muttameva. Yathā hi manussabhāvo suvaṇṇavaṇṇo pūtikāyotveva, tadahujātāpi galocilatā pūtilatātveva vuccati. Evaṃ taṅkhaṇaṃ gahitaṃ taruṇampi muttaṃ pūtimuttameva. Nānābhesajjehīti harītakāmalakādīhi nānosadhehi. Sukhī assāti arogo suvaṇṇavaṇṇo sukhī bhaveyya.

484. ‘පූතිමුත්තං’ යනු ගව මුත්‍රාමය. උපමාවකින් දක්වතොත් - ස්වර්ණ වර්ණ වූ මිනිස් සිරුර පවා ‘පූතිකාය’ (කුණු කය) යයි කියනු ලැබේ. එදිනම උපන් හාතාවාරිය වැල පවා ‘පූතිලතා’ (කුණු වැල්) යයි කියනු ලැබේ. එසේම එකෙණෙහි ගන්නා ලද අලුත් මුත්‍රා පවා ‘පූතිමුත්ත’ (කුණු මුත්‍රා) ලෙසම හැඳින්වේ. ‘නානාභේසජ්ජේහි’ යනු අරළු, නෙල්ලි ආදී විවිධ ඖෂධ වර්ගයි. ‘සුඛී අස්ස’ යනු රෝගී බවින් තොරව, ස්වර්ණ වර්ණ ශරීරයක් ඇතිව සුවපත් වන්නේය යන්නයි.

---

485. Dadhi ca madhu cāti suparisuddhaṃ dadhi ca sumadhuraṃ madhu ca. Ekajjhaṃ saṃsaṭṭhanti ekato katvā missitaṃ āluḷitaṃ. Tassa tanti tassa taṃ catumadhurabhesajjaṃ pivato rucceyya. Idañca yaṃ bhagandarasaṃsaṭṭhaṃ lohitaṃ pakkhandati, na tassa bhesajjaṃ, āhāraṃ thambhetvā maggaṃ avalañjaṃ karoti. Yaṃ [Pg.276] pana pittasaṃsaṭṭhaṃ lohitaṃ, tassetaṃ bhesajjaṃ sītalakiriyāya pariyattabhūtaṃ.

485. "දධි ච මධු චා" යනු අතිශයින් පිරිසිදු මීකිරි සහ අතිශයින් මිහිරි මීපැණියි. "ඒකජ්ඣං සංසට්ඨං" යනු එක් කොට මිශ්‍ර කරන ලද, කළඹන ලද යන්නයි. "තස්ස තං" යනු එම සිව්මධුර ඖෂධය පානය කරන්නා වූ එම පුරුෂයාට එය ප්‍රිය වන්නේය යන්නයි. භගන්දර රෝගය (ගෙඩි වර්ගයක්) හා මිශ්‍රව යම් ලේ වහනයක් වේ ද, එයට මෙම ඖෂධය සුදුසු නොවේ; එය ආහාර ස්තම්භනය කොට මල මාර්ගය අවහිර කරයි. යම් හෙයකින් පිත හා මිශ්‍ර වූ ලේ වහනයක් වේ ද, ඔහුට මෙම ඖෂධය සිසිල් කිරීමේ ගුණයෙන් එම රෝගය සන්සිඳුවීමට සමත් වන්නේය.

---

486. Viddheti ubbiddhe. Meghavigamena dūrībhūteti attho. Vigatavalāhaketi apagatameghe, deveti ākāse. Ākāsagataṃ tamagatanti ākāsagataṃ tamaṃ. Puthusamaṇabrāhmaṇaparappavādeti puthūnaṃ samaṇabrāhmaṇasaṅkhātānaṃ paresaṃ vāde. Abhivihaccāti abhihantvā. Bhāsate ca tapate ca virocate cāti saradakāle majjhanhikasamaye ādiccova obhāsaṃ muñcati tapati vijjotatīti.

486. "විද්ධේ" යනු ඉහළට නැඟුණු යන අර්ථයයි. වලාකුළු පහව යාමෙන් දුරු වූ යන අරුතයි. "විගතවලාහකේ" යනු වලාකුළු පහව ගිය කල්හිය, "දේවේ" යනු අහසෙහිය. "ආකාසගතං තමගතං" යනු අහසෙහි වූ අඳුරයි. "පුථුසමණබ්‍රාහ්මණපරප්පවාදේ" යනු බොහෝ වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් යැයි කියනු ලබන පරවාදයන් (අන්‍ය මතයන්) පිළිබඳවයි. "අභිවිහච්චා" යනු විනාශ කොට යන්නයි. "භාසතේ ච තපතේ ච විරෝචතේ ච" යනු සරත් කාලයේ මධ්‍යහ්න සමයෙහි සූර්යයා මෙන් ආලෝකය විහිදුවයි, තැපෙයි, බබළයි යන අර්ථයයි.

---

Idaṃ pana suttaṃ devatānaṃ ativiya piyaṃ manāpaṃ. Tatridaṃ vatthu – dakkhiṇadisāyaṃ kira hatthibhogajanapade saṅgaravihāro nāma atthi. Tassa bhojanasāladvāre saṅgararukkhe adhivatthā devatā rattibhāge ekassa daharassa sarabhaññavasena idaṃ suttaṃ osārentassa sutvā sādhukāraṃ adāsi. Daharo kiṃ esoti āha. Ahaṃ, bhante, imasmiṃ rukkhe adhivatthā devatāti. Kasmiṃ devate pasannāsi, kiṃ sadde, udāhu sutteti? Saddo nāma, bhante, yassa kassaci hotiyeva, sutte pasannāmhi. Satthārā jetavane nisīditvā kathitadivase ca ajja ca ekabyañjanepi nānaṃ natthīti. Assosi tvaṃ devate satthārā kathitadivaseti? Āma, bhante. Kattha ṭhitā assosīti? Jetavanaṃ, bhante, gatāmhi, mahesakkhāsu pana devatāsu āgacchantīsu tattha okāsaṃ alabhitvā idheva ṭhatvā assosinti. Ettha ṭhitāya sakkā sutthu saddo sotunti? Tvaṃ pana, bhante, mayhaṃ saddaṃ suṇasīti? Āma devateti. Dakkhiṇakaṇṇapasse nisīditvā kathanakālo viya, bhante, hotīti. Kiṃ pana devate satthu rūpaṃ passasīti? Satthā mameva oloketīti maññamānā saṇṭhātuṃ na sakkomi, bhanteti. Visesaṃ pana nibbattetuṃ asakkhittha devateti. Devatā tattheva antaradhāyi. Taṃ divasaṃ kiresa devaputto sotāpattiphale patiṭṭhito. Evamidaṃ suttaṃ devatānaṃ piyaṃ manāpaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

මෙම සූත්‍රය දේවතාවුන්ට අතිශයින්ම ප්‍රිය මනාප වූවකි. ඒ පිළිබඳව මෙම කතා පුවත වේ – දකුණු දිග ප්‍රදේශයේ හත්ථිභෝග ජනපදයෙහි සංගර විහාරය නමින් විහාරයක් තිබුණි. එහි භෝජන ශාලා ද්වාරයෙහි වූ සංගර වෘක්ෂයෙහි අධිගෘහිත දේවතාවෙක්, රාත්‍රී කාලයේදී එක්තරා දහම් ගයන ස්වරයෙන් මෙම සූත්‍රය සජ්ඣායනා කළ සාමණේර නමකගේ හඬ අසා සාධුකාර දුන්නේය. "මේ කවුද?" යැයි සාමණේරයන් වහන්සේ ඇසූහ. "ස්වාමීනී, මම මේ ගසට අධිගෘහිත දේවතාවා වෙමි" යි පැවසීය. "දේවතාවිය, ඔබ පැහැදුණේ කුමකටද? ශබ්දයටද නැතහොත් සූත්‍රයටද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනී, ශබ්දය නම් ඕනෑම අයෙකුට තිබිය හැක, මම පැහැදුණේ සූත්‍රයටයි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ජේතවනයේ වැඩසිටිමින් මෙය දේශනා කළ දිනයේත් අදත් එකම අකුරක්වත් වෙනස් වී නැත" යි කීවාය. "දේවතාවිය, ඔබ ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනා කළ දින අසා සිටියෙහිද?" "එසේය ස්වාමීනී." "කොහේ සිටද ඇසුවේ?" "ස්වාමීනී, මම ජේතවනයට ගියෙමි. එහෙත් මහේශාක්‍ය දේවතාවන් පැමිණි කල්හි එහි ඉඩක් නොලැබී මෙහි සිටම අසා සිටියෙමි." "මෙහි සිට ශාස්තෘන් වහන්සේගේ හඬ ඇසිය හැකිද?" "ස්වාමීනී, ඔබ වහන්සේට මගේ හඬ ඇසෙනවාද?" "එසේය දේවතාවිය." "ස්වාමීනී, එය හරියට දකුණු කන් අසල හිඳගෙන දේශනා කරන්නාක් මෙන් ඇසේ." "දේවතාවිය, ඔබ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ රූපය දකින්නෙහිද?" "ස්වාමීනී, ශාස්තෘන් වහන්සේ මා දෙසම බලනවා කියා සිතෙන විට මට එහි රැඳී සිටීමට පවා නොහැක." "දේවතාවිය, ඔබට මාර්ගඵල ආදී විශේෂාධිගමයක් ලැබුණේද?" එවිට දේවතාවිය එහිම අතුරුදන් වූවාය. එදින එම දේවපුත්‍රයා සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි බව කියනු ලැබේ. මෙසේ මෙම සූත්‍රය දේවතාවුන්ට ප්‍රිය මනාප වේ. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි.

---

Mahādhammasamādānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාධම්මසමාදාන සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

7. Vīmaṃsakasuttavaṇṇanā

7. විමංසක සූත්‍ර වර්ණනාව

---

487. Evaṃ [Pg.277] me sutanti vīmaṃsakasuttaṃ. Tattha vīmaṃsakenāti tayo vīmaṃsakā – atthavīmaṃsako saṅkhāravīmaṃsako satthuvīmaṃsakoti. Tesu, ‘‘paṇḍitā hāvuso, manussā vīmaṃsakā’’ti (saṃ. ni. 3.2) ettha atthavīmaṃsako āgato. ‘‘Yato kho, ānanda, bhikkhu dhātukusalo ca hoti, āyatanakusalo ca hoti, paṭiccasamuppādakusalo ca hoti, ṭhānāṭṭhānakusalo ca hoti, ettāvatā kho, ānanda, paṇḍito bhikkhu vīmaṃsakoti alaṃ vacanāyā’’ti (ma. ni. 3.124) ettha saṅkhāravīmaṃsako āgato. Imasmiṃ pana sutte satthuvīmaṃsako adhippeto. Cetopariyāyanti cittavāraṃ cittaparicchedaṃ. Samannesanāti esanā pariyesanā upaparikkhā. Iti viññāṇāyāti evaṃ vijānanatthāya.

487. "ඒවං මේ සුතං" යනුවෙන් ආරම්භ වන්නේ විමංසක සූත්‍රයයි. එහි "විමංසක" යනු විමසන්නන් තිදෙනෙකි: අර්ථ විමසන්නා, සංස්කාර විමසන්නා සහ ශාස්තෘ විමසන්නා යනුයි. ඔවුන් අතුරින්, "පණ්ඩිතා හාවුසෝ මනුස්සා විමංසකා" යන තැන තමාගේ හා අනුන්ගේ යහපත විමසන අර්ථ විමසන්නා අදහස් වේ. "ආනන්ද, යම් හෙයකින් මහණ තෙමේ ධාතූන් කෙරෙහි කුසල වේ ද..." යන තැන සංස්කාරයන්ගේ ලක්ෂණ විමසන සංස්කාර විමසන්නා අදහස් වේ. මෙම සූත්‍රයෙහි නම් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ විමසන "ශාස්තෘ විමසන්නා" අදහස් කරනු ලැබේ. "චේතෝපරියායං" යනු සරාගී ආදී වශයෙන් සිතේ ස්වභාවය පිරිසිඳ හඳුනාගැනීමයි. "සමන්නේසනා" යනු සෙවීම, නැවත නැවත සෙවීම සහ විමසා බැලීමයි. "ඉති විඤ්ඤාණාය" යනු මෙසේ දැනගනු පිණිස යන්නයි.

---

488. Dvīsu dhammesu tathāgato samannesitabboti idha kalyāṇamittūpanissayaṃ dasseti. Mahā hi esa kalyāṇamittūpanissayo nāma. Tassa mahantabhāvo evaṃ veditabbo – ekasmiṃ hi samaye āyasmā ānando upaḍḍhaṃ attano ānubhāvena hoti, upaḍḍhaṃ kalyāṇamittānubhāvenāti cintetvā attano dhammatāya nicchetuṃ asakkonto bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchi, – ‘‘upaḍḍhamidaṃ, bhante, brahmacariyassa, yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā’’ti. Bhagavā āha – ‘‘mā hevaṃ, ānanda, mā hevaṃ, ānanda, sakalamevidaṃ, ānanda, brahmacariyaṃ yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā, kalyāṇasampavaṅkatā. Kalyāṇamittassetaṃ, ānanda, bhikkhuno pāṭikaṅkhaṃ kalyāṇasahāyassa kalyāṇasampavaṅkassa, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvessati, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkarissati. Kathañcānanda, bhikkhu kalyāṇamitto…pe… ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāveti, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaroti. Idhānanda, bhikkhu sammādiṭṭhiṃ bhāveti…pe… sammāsamādhiṃ bhāveti vivekanissitaṃ evaṃ kho, ānanda, bhikkhu kalyāṇamitto…pe… bahulīkaroti, tadamināpetaṃ, ānanda, pariyāyena veditabbaṃ. Yathā sakalamevidaṃ brahmacariyaṃ yadidaṃ kalyāṇamittatā kalyāṇasahāyatā kalyāṇasampavaṅkatā. Mamañhi, ānanda, kalyāṇamittaṃ āgamma jātidhammā sattā jātiyā parimuccanti. Jarādhammā…pe… sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammā [Pg.278] sattā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi parimuccantī’’ti (saṃ. ni. 5.2).

488. "කරුණු දෙකකදී තථාගතයන් වහන්සේ විමසිය යුතුය" යන්නෙන් මෙහි කල්‍යාණ මිත්‍ර උපනිශ්‍රය (ඇසුර) දක්වයි. මෙම කල්‍යාණ මිත්‍ර ඇසුර නම් ඉතා උතුම් වූවකි. එහි ශ්‍රේෂ්ඨත්වය මෙසේ දත යුතුය – එක් කලෙක ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් අඩක් තමන්ගේ ශක්තියෙන් ද, ඉතිරි අඩ කල්‍යාණ මිත්‍රයාගේ ඇසුරෙන් ද සිදුවන්නේ යැයි සිතා, තමන්ටම එය නිශ්චය කරගත නොහැකිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ මෙසේ ඇසූහ: "ස්වාමීනී, යම් මේ කල්‍යාණ මිත්‍රත්වයක්, කල්‍යාණ යහළුකමක් ඇද්ද, මෙය බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් අඩක් නොවේද?" භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: "ආනන්ද, එසේ නොකියන්න. ආනන්ද, යම් මේ කල්‍යාණ මිත්‍රත්වයක් ඇද්ද, මෙය මුළු මහත් බ්‍රහ්මචර්යාවම වන්නේය. ආනන්ද, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇති මහණෙකු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන්නේය, එය බහුල කරන්නේය යන මේ කරුණ බලාපොරොත්තු විය හැකිය. ආනන්ද, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු ඇති මහණෙකු ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩන්නේ කෙසේද? මෙහි ආනන්ද, මහණ තෙමේ විවේකය ඇසුරු කළ සම්මා දිට්ඨිය වඩයි... සම්මා සමාධිය වඩයි. ආනන්ද, කල්‍යාණ මිත්‍රත්වය යනු මුළු බ්‍රහ්මචර්යාවම බව මේ ක්‍රමයෙන් ද දත යුතුය. ආනන්ද, කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු වන මා නිසාම ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇති සත්වයෝ ඉපදීමෙන් මිදෙති. ජරාව ස්වභාව කොට ඇත්තෝ... සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයන් ස්වභාව කොට ඇති සත්වයෝ ඒ දුක්වලින් මිදෙන්නාහ."

---

Bhikkhūnaṃ bāhiraṅgasampattiṃ kathentopi āha – ‘‘bāhiraṃ, bhikkhave, aṅganti karitvā nāññaṃ ekaṅgampi samanupassāmi, yaṃ evaṃ mahato atthāya saṃvattati, yathayidaṃ, bhikkhave, kalyāṇamittatā. Kalyāṇamittatā, bhikkhave, mahato atthāya saṃvattatī’’ti (a. ni. 1.113). Mahācundassa kilesasallekhapaṭipadaṃ kathentopi, ‘‘pare pāpamittā bhavissanti, mayamettha kalyāṇamittā bhavissāmāti sallekho karaṇīyo’’ti (ma. ni. 1.83) āha. Meghiyattherassa vimuttiparipācaniyadhamme kathentopi, ‘‘aparipakkāya, meghiya, cetovimuttiyā pañca dhammā paripākāya saṃvattanti. Katame pañca? Idha, meghiya, bhikkhu kalyāṇamitto hoti’’ti (udā. 31) kalyāṇamittūpanissayameva visesesi. Piyaputtassa rāhulattherassa abhiṇhovādaṃ dentopi –

මහණෙනි, බාහිර අංග සම්පත්තිය (බාහිර කරුණුවල පරිපූර්ණත්වය) ගැන දේශනා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, යම් බාහිර අංගයක් මහත් වූ යහපත පිණිස පවතී ද, එබඳු වූ කළ්‍යාණමිත්‍රත්වයට සමාන වෙනත් කිසිදු අංගයක් මම නොදකිමි. මහණෙනි, කළ්‍යාණමිත්‍රත්වය මහත් වූ යහපත පිණිස පවතී." මහා චුන්ද තෙරුන් හට කෙලෙස් සිඳලීමේ ප්‍රතිපදාව (සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව) වදාරන කල්හි ද, "අන් අය පාපමිත්‍රයන් වන කල්හි, අපි මෙහි කළ්‍යාණමිත්‍රයන් වන්නෙමු යැයි සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදිය යුතුය" යි වදාළ සේක. මේඝිය තෙරුන් හට විමුක්තිය මෝරා යාමට හේතු වන ධර්මයන් දේශනා කරන කල්හි ද, "මේඝිය, නොමෝරන ලද චේතෝ විමුක්තිය මෝරා යාම පිණිස කරුණු පහක් පවතී. ඒ පහ මොනවාද? මේඝිය, මෙහි මහණ තෙමේ කළ්‍යාණමිත්‍රයෙකු ලැබූවෙක් වෙයි" යනුවෙන් කළ්‍යාණමිත්‍ර ඇසුරම විශේෂ කොට වදාළ සේක. තමන් වහන්සේගේ ප්‍රිය පුත්‍ර වූ රාහුල තෙරුන් හට නිරන්තරයෙන් අවවාද දෙන කල්හි ද මෙසේ වදාළ සේක:

---

‘‘Mitte bhajassu kalyāṇe, pantañca sayanāsanaṃ;

Vivittaṃ appanigghosaṃ, mattaññū hohi bhojane.

"කළ්‍යාණ වූ (ගුණවත්) මිතුරන් ඇසුරු කරන්න. ජන ශූන්‍ය වූ, හුදෙකලා වූ, ශබ්දයෙන් තොර වූ සේනාසන ඇසුරු කරන්න. ආහාරයෙහි පමණ දැනගන්න."

---

Cīvare piṇḍapāte ca, paccaye sayanāsane;

Etesu taṇhaṃ mākāsi, mā lokaṃ punarāgamī’’ti. (su. ni. 340, 341) –

"සිවුර, පිණ්ඩපාතය, බෙහෙත් පිරිකර සහ සේනාසනය යන මෙකී සිවුපසය කෙරෙහි තෘෂ්ණාව නොකරන්න. නැවත මේ ලෝකයට (පුනර්භවයකට) නොඑන්න."

---

Kalyāṇamittūpanissayameva sabbapaṭhamaṃ kathesi. Evaṃ mahā esa kalyāṇamittūpanissayo nāma. Idhāpi taṃ dassento bhagavā dvīsu dhammesu tathāgato samannesitabboti desanaṃ ārabhi. Paṇḍito bhikkhu dvīsu dhammesu tathāgataṃ esatu gavesatūti attho. Etena bhagavā ayaṃ mahājaccoti vā, lakkhaṇasampannoti vā, abhirūpo dassanīyoti vā, abhiññāto abhilakkhitoti vā, imaṃ nissāyāhaṃ cīvarādayo paccaye labhissāmīti vā, evaṃ cintetvā maṃ nissāya vasanakiccaṃ natthi. Yo pana evaṃ sallakkheti, ‘‘pahoti me esa satthā hutvā satthukiccaṃ sādhetu’’nti, so maṃ bhajatūti sīhanādaṃ nadati. Buddhasīhanādo kira nāmesa suttantoti.

සියල්ලට ප්‍රථමයෙන් කළ්‍යාණමිත්‍ර ඇසුරෙහි ඇති වැදගත්කම වදාළ සේක. මෙසේ කළ්‍යාණමිත්‍ර ඇසුර යනු මහත් වූ වැඩදායී දෙයකි. මේ විමංසක සූත්‍රයෙහි ද එම කළ්‍යාණමිත්‍ර ඇසුර පෙන්වා දෙමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ධර්ම කරුණු දෙකක් සම්බන්ධයෙන් තථාගතයන් වහන්සේව විමසා බැලිය යුතු ය" යි දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි අර්ථය නම්, "පණ්ඩිත මහණ තෙමේ කරුණු දෙකක් සම්බන්ධයෙන් තථාගතයන් වහන්සේව සෙවිය යුතුය, විමසිය යුතුය" යන්නයි. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙන්වා දෙන්නේ "මේ බුදුරජාණන් වහන්සේ උසස් කුලයක උපන් කෙනෙකි", හෝ "මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් යුක්තය", හෝ "අතිශයින් රූමත්ය, ප්‍රිය දර්ශනීයය", හෝ "ඉතා ප්‍රසිද්ධය, කැපී පෙනෙන කෙනෙකි", හෝ "මොහු ඇසුරු කරමින් මම සිවුරු ආදී පිරිකර ලබන්නෙමි" යනාදී වශයෙන් සිතා උන්වහන්සේ ඇසුරෙහි විසීමෙන් පලක් නොවන බවයි. යමෙක් "මේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මගේ ශාස්තෘවරයා වී ශාස්තෘ කෘත්‍යය (නිවන් මඟ පෙන්වීම) ඉටු කර දීමට සමර්ථ වෙති" යි සිතයි ද, ඔහු මා ඇසුරු කෙරේවා යි සිංහ නාද කළ සේක. සැබවින්ම මේ සූත්‍රය බුදුවරුන්ගේ සිංහනාදය ලෙස හැඳින්විය යුතු බව දත යුතුය.

---

Idāni [Pg.279] te dve dhamme dassento cakkhusotaviññeyyesūti āha. Tattha satthu kāyiko samācāro vīmaṃsakassa cakkhuviññeyyo dhammo nāma. Vācasiko samācāro sotaviññeyyo dhammo nāma. Idāni tesu samannesitabbākāraṃ dassento ye saṃkiliṭṭhātiādimāha. Tattha saṃkiliṭṭhāti kilesasampayuttā. Te ca na cakkhusotaviññeyyā. Yathā pana udake calante vā pupphuḷake vā muñcante anto maccho atthīti viññāyati, evaṃ pāṇātipātādīni vā karontassa, musāvādādīni vā bhaṇantassa kāyavacīsamācāre disvā ca sutvā ca taṃsamuṭṭhāpakacittaṃ saṃkiliṭṭhanti viññāyati. Tasmā evamāha. Saṃkiliṭṭhacittassa hi kāyavacīsamācārāpi saṃkiliṭṭhāyeva nāma. Na te tathāgatassa saṃvijjantīti na te tathāgatassa atthi. Na upalabbhantīti evaṃ jānātīti attho. Natthitāyeva hi te na upalabbhanti na paṭicchannatāya. Tathā hi bhagavā ekadivasaṃ imesu dhammesu bhikkhusaṅghaṃ pavārento āha – ‘‘handa dāni, bhikkhave, pavāremi vo, na ca me kiñci garahatha kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā’’ti. Evaṃ vutte āyasmā sāriputto uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā bhagavantaṃ etadavoca – ‘‘na kho mayaṃ, bhante, bhagavato kiñci garahāma kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā. Bhagavā hi, bhante, anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjānetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido. Maggānugā ca, bhante, etarahi sāvakā viharanti pacchāsamannāgatā’’ti (saṃ. ni. 1.215). Evaṃ parisuddhā tathāgatassa kāyavacīsamācārā. Uttaropi sudaṃ māṇavo tathāgatassa kāyavacīdvāre anārādhanīyaṃ kiñci passissāmīti satta māse anubandhitvā likkhāmattampi na addasa. Manussabhūto vā esa buddhabhūtassa kāyavacīdvāre kiṃ anārādhanīyaṃ passissati? Māropi devaputto bodhisattassa sato mahābhinikkhamanato paṭṭhāya chabbassāni gavesamāno kiñci anārādhanīyaṃ nāddasa, antamaso cetoparivitakkamattampi. Māro kira cintesi – ‘‘sacassa vitakkitamattampi akusalaṃ passissāmi, tattheva naṃ muddhani paharitvā pakkamissāmī’’ti. So chabbassāni adisvā buddhabhūtampi ekaṃ vassaṃ anubandhitvā kiñci vajjaṃ apassanto gamanasamaye vanditvā –

දැන් එම කරුණු දෙක පෙන්වා දෙමින් "ඇසට සහ කනට විෂය වන කරුණු සම්බන්ධයෙන්" යැයි වදාළ සේක. එහිදී ශාස්තෘන් වහන්සේගේ කායික පැවැත්ම (සමාචාරය) විමසන්නා වූ මහණහුගේ ඇසට විෂය වන ධර්මයයි. වාචසික පැවැත්ම කනට විෂය වන ධර්මයයි. දැන් ඒවා විමසා බැලිය යුතු ආකාරය පෙන්වමින් "යම් කිසි කිලිටි වූ (සංකිලිට්ඨ)" ආදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි 'සංකිලිට්ඨ' යනු කෙලෙස් සහිත වූ කාය හා වාචසික ක්‍රියාවන්ය. ඒවා ඇසින් හෝ කනින් සෘජුව දැකිය නොහැක. නිදසුනක් ලෙස, ජලය සෙලවෙන විට හෝ බුබුළු දමන විට ඇතුළත මත්ස්‍යයෙකු සිටින බව දන්නේ යම් සේද, එමෙන්ම ප්‍රාණඝාත ආදිය කරන හෝ මුසාවාද ආදිය පවසන කෙනෙකුගේ කායික වාචසික හැසිරීම දැකීමෙන් හා ඇසීමෙන්, ඒ සඳහා මුල් වූ සිත කිලිටි වී ඇති බව දත හැකිය. එබැවින් එසේ වදාළ සේක. සැබවින්ම කෙලෙස් සහිත සිතක් ඇති තැනැත්තාගේ කායික වාචසික හැසිරීම් ද කිලිටි වූ ඒවාම වෙයි. "තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි එවැනි දෑ නැත" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි කිලිටි ක්‍රියා නොමැති බවත්, සොයාගත නොහැකි බවත්ය. ඒවා සැබවින්ම නොමැති නිසාම සොයාගත නොහැකිය, සඟවා ඇති නිසා නොවේ. එහෙයිනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දිනක් භික්ෂු සංඝයා පවරා ගන්නා අවස්ථාවක මෙසේ වදාළේ: "මහණෙනි, දැන් මම ඔබ සැමට පවරමි, මාගේ කිසිදු කායික හෝ වාචසික ක්‍රියාවක ගරහන ලද්දක් නැත." මෙසේ වදාළ කල්හි ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේ අසුනෙන් නැගී සිට, සිවුර ඒකාංශ කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇඟිලි බැඳ වැඳ මෙසේ පැවසූ සේක: "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කායික වූ හෝ වාචසික වූ කිසිදු දොසක් අපි නොදකිමු. ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි නූපන් මඟ උපදවන්නා වූ, ප්‍රකට නොවූ මඟ ප්‍රකට කරන්නා වූ, දේශනා නොකළ මඟ දේශනා කරන්නා වූ, මඟ දන්නා වූ, මඟ අවබෝධ කළා වූ, මඟෙහි දක්ෂ වූ සේක. ස්වාමීනි, දැන් ශ්‍රාවකයෝ මඟෙහි අනුව යන්නෝ වී පසුව එම මඟ සම්පූර්ණ කරන්නෝ වෙති." මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ කායික වාචසික සමාචාරය අතිශයින්ම පිරිසිදුය. උත්තර මාණවකයා ද තථාගතයන් වහන්සේගේ කයෙහි හෝ වචනයෙහි යම් දොසක් දකිමියි සිතා මාස හතක් පුරා උන්වහන්සේ පසුපස ගිය ද අබ ඇටයක් මාත්‍ර වූ දොසක් හෝ නොදුටුවේය. මනුෂ්‍යයෙකු වූ උත්තර මාණවකයා බුදු වූ උන්වහන්සේගේ කයෙහි හෝ වචනයෙහි කවර නම් වරදක් දකින්න ද? මාරයා පවා බෝසතාණන් වහන්සේ මහ අභිනික්මන් කළ දින සිට වසර හයක් පුරා සිදු කළ සෙවීමේදී කිසිදු වරදක් නොදුටුවේය, අඩුම තරමේ සිතෙහි ඇති වූ අකුසල් කල්පනාවක් මාත්‍රයක් හෝ නොදුටුවේය. මාරයා මෙසේ සිතුවේය: "ඉදින් මම ඔහුගේ සිතෙහි අකුසල් සිතුවිලි මාත්‍රයක් හෝ දුටුවහොත්, එහිදීම ඔහුගේ හිසට පහර දී පළවා හරින්නෙමි." ඔහු සය වසරක් පුරා වරදක් නොදැක, උන්වහන්සේ බුදු වූ පසුව ද වසරක් මුළුල්ලේ පසුපස ගියත් කිසිදු වරදක් නොදැක, අවසානයේදී වැඳ මෙසේ කීවේය:

---

‘‘Mahāvīra [Pg.280] mahāpuññaṃ, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Sabbaverabhayātītaṃ, pāde vandāmi gotama’’nti. (saṃ. ni. 1.159) –

"මහා වීරයන් වහන්ස, මහා පින්වන්තයන් වහන්ස, තේජසින් හා කීර්තියෙන් බබළන, සියලු වෛරයෙන් හා බියෙන් එතෙර වූ ගෞතම බුදුරජාණන් වහන්ස, මම ඔබ වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් නමදිමි."

---

Gāthaṃ vatvā gato.

මෙම ගාථාව පවසා මාරයා නික්ම ගියේය.

---

Vītimissāti kāle kaṇhā, kāle sukkāti evaṃ vomissakā. Vodātāti parisuddhā nikkilesā. Saṃvijjantīti vodātā dhammā atthi upalabbhanti. Tathāgatassa hi parisuddhā kāyasamācārādayo. Tenāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāgatassa arakkheyyāni. Katamāni cattāri? Parisuddhakāyasamācāro, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṃ, yaṃ tathāgato rakkheyya, ‘mā me idaṃ paro aññāsī’ti. Parisuddhavacīsamācāro… parisuddhamanosamācāro… parisuddhājīvo, bhikkhave, tathāgato, natthi tathāgatassa micchājīvo, yaṃ tathāgato rakkheyya, mā me idaṃ paro aññāsī’’ti (a. ni. 7.58).

'වීතිමිස්සා' යනු ඇතැම් විට අකුසල් හා ඇතැම් විට කුසල් ක්‍රියාවන්ගෙන් මිශ්‍ර වූ බවයි. 'වෝදාතා' යනු කෙලෙස් රහිත වූ පිරිසිදු ක්‍රියාවන්ය. 'සංවිජ්ජන්ති' යනු පිරිසිදු ධර්මයන් දක්නට ලැබෙන බවයි. සැබවින්ම තථාගතයන් වහන්සේගේ කායික සමාචාරයන් පිරිසිදුය. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් රැකගත යුතු (සඟවාගත යුතු) කරුණු සතරක් නැත. ඒ සතර මොනවාද? මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ පිරිසිදු කායික පැවැත්මෙන් යුක්තය. 'අනුන් මෙය නොදැනේවා' යි සඟවා රැකගත යුතු කිසිදු කායික දුශ්චරිතයක් උන්වහන්සේට නැත. පිරිසිදු වාචසික පැවැත්මෙන් යුක්තය... පිරිසිදු මානසික පැවැත්මෙන් යුක්තය... මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ පිරිසිදු ආජීවයෙන් යුක්තය. 'අනුන් මෙය නොදැනේවා' යි සඟවා රැකගත යුතු කිසිදු මිථ්‍යා ආජීවයක් උන්වහන්සේට නැත."

---

Imaṃ kusalaṃ dhammanti imaṃ anavajjaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ. ‘‘Ayamāyasmā satthā kiṃ nu kho dīgharattaṃ samāpanno aticirakālato paṭṭhāya iminā samannāgato, udāhu ittarasamāpanno hiyyo vā pare vā parasuve vā divase samāpanno’’ti evaṃ gavesatūti attho. Ekaccena hi ekasmiṃ ṭhāne vasantena bahu micchājīvakammaṃ kataṃ, taṃ tattha kālātikkame paññāyati, pākaṭaṃ hoti. So aññataraṃ paccantagāmaṃ vā samuddatīraṃ vā gantvā paṇṇasālaṃ kāretvā āraññako viya hutvā viharati. Manussā sambhāvanaṃ uppādetvā tassa paṇīte paccaye denti. Janapadavāsino bhikkhū tassa parihāraṃ disvā, ‘‘atidappito vatāyaṃ āyasmā, ko nu kho eso’’ti pariggaṇhantā, ‘‘asukaṭṭhāne asukaṃ nāma micchājīvaṃ katvā pakkantabhikkhū’’ti ñatvā na sakkā iminā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā kātunti sannipatitvā dhammena samena ukkhepanīyādīsu aññataraṃ kammaṃ karonti. Evarūpāya paṭicchannapaṭipattiyā atthibhāvaṃ vā natthibhāvaṃ vā vīmaṃsāpetuṃ evamāha.

‘‘මේ කුසල ධර්මය’’ යනු මෙම නිවැරදි වූ ආජීවට්ඨමක සීලයයි. ‘‘මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ සැබවින්ම දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ මෙම සීලයෙන් යුක්තව වාසය කළේ ද, එනම් ඉතා දීර්ඝ කාලයක සිට මෙයින් සමන්විතව සිටියේ ද, නැතහොත් තාවකාලිකව සමාදන් වූවෙක් ද, ඊයේ හෝ පෙරේදා හෝ ඊට පෙර දිනක සීලය සමාදන් වූවෙක් ද’’ යනු මෙහි අර්ථයයි. යම් පුද්ගලයෙකු එක් ස්ථානයක වසමින් බොහෝ මිථ්‍යා ආජීව කර්මයන් කොට, කාලය ගත වූ පසු එය එතැන ප්‍රකට වන විට, ඔහු වෙනත් ප්‍රත්‍යන්ත ගමකට හෝ මුහුදු වෙරළකට ගොස් පන්සලක් කරවා ආරණ්‍යවාසී භික්ෂුවක් මෙන් වාසය කරයි. මිනිසුන් ඔහු කෙරෙහි පැහැදීමක් ඇති කරගෙන ඔහුට ප්‍රණීත ප්‍රත්‍යයන් පූජා කරති. එවිට ජනපදවාසී භික්ෂූන් ඔහුගේ පැවැත්ම දැක, ‘‘මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ඉතා සංවර බවක් පෙන්වයි, සැබවින්ම මොහු කවරෙක් ද?’’ යි විමසා බලන විට, ‘‘අසවල් ස්ථානයෙහි අසවල් නම් මිථ්‍යා ආජීවය කොට පලා ආ භික්ෂුවකි’’ යි දැනගෙන, ‘‘මොහු සමඟ උපෝසථ හෝ පවාරණ කර්ම කළ නොහැකිය’’ යි රැස්ව විනයානුකූලව උක්ඛේපනීය ආදී කර්මයන්ගෙන් එක්තරා කර්මයක් කරති. මෙවැනි සැඟවුණු පිළිවෙතක් ඇත්දැයි විමසීමට මෙසේ වදාළ සේක.

---

Evaṃ jānātīti dīgharattaṃ samāpanno, na ittarasamāpannoti jānāti. Anacchariyaṃ cetaṃ. Yaṃ tathāgatassa etarahi sabbaññutaṃ pattassa dīgharattaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ [Pg.281] parisuddhaṃ bhaveyya. Yassa bodhisattakālepi evaṃ ahosi.

‘‘මෙසේ දනියි’’ යනු ඔහු දීර්ඝ කාලයක් සමාදන් වූවෙක් බවත්, තාවකාලිකව සමාදන් වූවෙක් නොවන බවත් දැන ගැනීමයි. දැනට සර්වඥතා ඥානය ලබා සිටින තථාගතයන් වහන්සේගේ ආජීවට්ඨමක සීලය දීර්ඝ කාලයක් පිරිසිදුව පැවතීම පුදුමයක් නොවේ. මන්ද යත් උන්වහන්සේගේ බෝධිසත්ව අවධියේදී පවා එය එසේම වූ බැවිනි.

---

Atīte kira gandhārarājā ca vedeharājā ca dvepi sahāyakā hutvā kāmesu ādīnavaṃ disvā rajjāni puttānaṃ niyyātetvā isipabbajjaṃ pabbajitvā ekasmiṃ araññagāmake piṇḍāya caranti. Paccanto nāma dullabhaloṇo hoti. Tato aloṇaṃ yāguṃ labhitvā ekissāya sālāya nisīditvā pivanti. Antarantare manussā loṇacuṇṇaṃ āharitvā denti. Ekadivasaṃ eko vedehisissa paṇṇe pakkhipitvā loṇacuṇṇaṃ adāsi. Vedehisi gahetvā upaḍḍhaṃ gandhārisissa-santike ṭhapetvā upaḍḍhaṃ attano santike ṭhapesi. Tato thokaṃ paribhuttāvasesaṃ disvā, ‘‘mā idaṃ nassī’’ti paṇṇena veṭhetvā tiṇagahane ṭhapesi. Puna ekasmiṃ divase yāgupānakāle satiṃ katvā olokento taṃ disvā gandhārisiṃ upasaṅkamitvā, ‘‘ito thokaṃ gaṇhatha ācariyā’’ti āha. Kuto te laddhaṃ vedehisīti? Tasmiṃ divase paribhuttāvasesaṃ ‘‘mā nassī’’ti mayā ṭhapitanti. Gandhārisi gahetuṃ na icchati, aloṇakaṃyeva yāguṃ pivitvā vedehaṃ isiṃ avoca –

අතීතයෙහි ගන්ධාර රජු සහ විදේහ රජු යන දෙදෙනා මිතුරන්ව සිට, කාමයන්හි ආදීනව දැක, රාජ්‍යයන් පුතුන්ට පවරා ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදිව එක් ආරණ්‍ය ගමක පිඬු සිඟා වැඩිහිටියහ. ප්‍රත්‍යන්ත ප්‍රදේශවල ලුණු ලැබීම දුෂ්කරය. ඔවුහු ලුණු රහිත කැඳ ලබාගෙන එක් සාලාවක වාඩි වී පානය කරති. අතරින් පතර මිනිස්සු ලුණු කුඩු ගෙනැවිත් පූජා කරති. එක් දිනක එක් අයෙකු විදේහ තාපසයාගේ පත්‍රයක ලුණු කුඩු දමා පූජා කළේය. විදේහ තාපසයා එයින් අඩක් ගන්ධාර තාපසයා වෙත තබා අඩක් තමා ළඟ තබා ගත්තේය. ඉන්පසු වළඳා ඉතිරි වූ ලුණු ස්වල්පය දැක, ‘‘මෙය නැති නොවේවා’’ යි සිතා පත්‍රයකින් ඔතා තණ ගොල්ලක තැබුවේය. නැවත දිනක කැඳ පානය කරන වේලාවේදී ඒ පිළිබඳ සිහිපත් වී, එය බලා ගන්ධාර තාපසයා වෙත ගොස්, ‘‘ආචාර්යයන් වහන්ස, මෙයින් ස්වල්පයක් ගන්න’’ යි පැවසීය. ‘‘විදේහය, ඔබට මෙය කොහෙන් ලැබුණේ ද?’’ යි විමසූ විට, ‘‘එදින වළඳා ඉතිරි වූ ලුණු විනාශ නොවේවා යි මා විසින් තබන ලදි’’ යි පැවසීය. ගන්ධාර තාපසයා එය ගැනීමට අකමැති විය. ඔහු ලුණු රහිත කැඳම පානය කොට විදේහ තාපසයාට මෙසේ පැවසීය:

---

‘‘Hitvā gāmasahassāni, paripuṇṇāni soḷasa;

Koṭṭhāgārāni phītāni, sannidhiṃ dāni kubbasī’’ti. (jā. 1.7.76);

‘‘සම්පත් පිරුණු ගම් දහස් ගණනක් ද, ධනයෙන් පිරුණු ධාන්‍යාගාර දහසයක් ද අතහැර දමා, දැන් ඔබ (ලුණු) රැස් කිරීමක් කරන්නේ ද?’’

---

Vedehisi avoca – ‘‘tumhe rajjaṃ pahāya pabbajitā, idāni kasmā loṇacuṇṇamattasannidhikāraṇā pabbajjāya anucchavikaṃ na karothā’’ti? Kiṃ mayā kataṃ vedehisīti? Atha naṃ āha –

එවිට විදේහ තාපසයා මෙසේ කීවේය: ‘‘ඔබ වහන්සේලා රාජ්‍යය අතහැර පැවිදි වූහ. දැන් කුමක් නිසා ලුණු කුඩු ස්වල්පයක් රැස් කිරීම නිසා පැවිද්දට නුසුදුසු දෙයක් ලෙස දොස් පවරන්නේ ද?’’ එවිට ගන්ධාර තාපසයා ‘‘විදේහය, මා විසින් කරන ලද වරද කුමක් ද?’’ යි අසා මෙසේ පැවසීය:

---

‘‘Hitvā gandhāravisayaṃ, pahūtadhanadhāriyaṃ;

Pasāsanato nikkhanto, idha dāni pasāsasī’’ti. (jā. 1.7.77);

‘‘මහත් ධන ධාන්‍යයෙන් පිරුණු ගන්ධාර දේශය අතහැර, රාජ්‍ය පාලනයෙන් බැහැරව පැමිණ, දැන් මෙහි දී මට අනුශාසනා (පාලනය) කරන්නේ ද?’’

---

Gandhāro āha –

ගන්ධාර තාපසයා මෙසේ කීය:

---

‘‘Dhammaṃ bhaṇāmi vedeha, adhammo me na ruccati;

Dhammaṃ me bhaṇamānassa, na pāpamupalimpatī’’ti. (jā. 1.7.78);

‘‘විදේහය, මම ධර්මය පවසමි, මම අධර්මයට අකමැතිය. ධර්මය පවසන මට පාපයක් තැවරෙන්නේ නැත.’’

---

Vedeho [Pg.282] āha –

විදේහ තාපසයා මෙසේ කීය:

---

‘‘Yena kenaci vaṇṇena, paro labhati ruppanaṃ;

Mahatthiyampi ce vācaṃ, na taṃ bhāseyya paṇḍito’’ti. (jā. 1.7.79);

‘‘යම් ආකාරයකින් අන් අයෙකු පීඩාවට පත් වේ නම්, එය මහත් ප්‍රයෝජනයක් ඇති වචනයක් වුව ද පණ්ඩිතයා එය නොපැවසිය යුතුය.’’

---

Gandhāro āha –

ගන්ධාර තාපසයා මෙසේ කීය:

---

‘‘Kāmaṃ ruppatu vā mā vā, bhusaṃva vikirīyatu;

Dhammaṃ me bhaṇamānassa, na pāpamupalimpatī’’ti. (jā. 1.7.80);

‘‘සැබවින්ම අන් අය පීඩාවට පත් වුවත් නැතත්, දැඩි ලෙස පැවසුවත්, ධර්මය පවසන මට පාපයක් තැවරෙන්නේ නැත.’’

---

Tato vedehisi yassa sakāpi buddhi natthi, ācariyasantike vinayaṃ na sikkhati, so andhamahiṃso viya vane caratīti cintetvā āha –

ඉන්පසු විදේහ තාපසයා, යමෙකුට තමාගේම වැටහීමක් නැත්නම්, ගුරුවරයෙකු වෙතින් විනයක් ඉගෙන නොගන්නේ නම්, ඔහු වනයෙහි හැසිරෙන අන්ධ මී හරකෙකු මෙන් හැසිරෙන්නේ යැයි සිතා මෙසේ කීවේය:

---

‘‘No ce assa sakā buddhi, vinayo vā susikkhito;

Vane andhamahiṃsova, careyya bahuko jano.

‘‘යමෙකුට තමාගේම නුවණක් හෝ මැනවින් උගත් විනයක් නැත්නම්, බොහෝ දෙනා වනයෙහි වසන අන්ධ මී හරකෙකු මෙන් හැසිරෙති.’’

---

Yasmā ca panidhekacce, āceramhi susikkhitā;

Tasmā vinītavinayā, caranti susamāhitā’’ti. (jā. 1.7.81-82);

‘‘නමුත් මෙලොව ඇතැම්හු ගුරුවරයා වෙතින් මැනවින් ශික්ෂණය ලබති. එබැවින් විනයෙහි හික්මුණු ඔවුහු සමාහිත සිත් ඇතිව හැසිරෙති.’’

---

Evañca pana vatvā vedehisi ajānitvā mayā katanti gandhārisiṃ khamāpesi. Te ubhopi tapaṃ caritvā brahmalokaṃ agamaṃsu. Evaṃ tathāgatassa bodhisattakālepi dīgharattaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ parisuddhaṃ ahosi.

මෙසේ පවසා විදේහ තාපසයා, ‘‘නොදැනුවත්කමින් මා අතින් සිදු විය’’ යි පවසා ගන්ධාර තාපසයාගෙන් සමාව ඉල්ලා සිටියේය. ඒ දෙදෙනාම තපස් රැක බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපත ලැබූහ. මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ බෝධිසත්ව කාලයේදී පවා ආජීවට්ඨමක සීලය දීර්ඝ කාලයක් මුළුල්ලේ පිරිසිදුව පැවතුණි.

---

Uttajjhāpanno ayamāyasmā bhikkhu yasapattoti ayamāyasmā amhākaṃ satthā bhikkhu ñattaṃ paññātabhāvaṃ pākaṭabhāvaṃ ajjhāpanno nu kho, sayañca parivārasampattiṃ patto nu kho noti. Tena cassa paññātajjhāpannabhāvena yasasannissitabhāvena ca kiṃ ekacce ādīnavā sandissanti udāhu noti evaṃ samannesantūti dasseti. Na tāva, bhikkhaveti, bhikkhave, yāva bhikkhu na rājarājamahāmattādīsu abhiññātabhāvaṃ vā parivārasampattiṃ vā āpanno hoti, tāva ekacce mānātimānādayo ādīnavā na saṃvijjanti upasantūpasanto viya sotāpanno viya sakadāgāmī viya ca viharati. Ariyo nu kho puthujjano nu khotipi ñātuṃ na sakkā hoti.

‘‘මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ කීර්තියට හා පිරිවර සම්පත්තියට පත්ව සිටී’’ යනු, අපගේ ශාස්තෘ වූ මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ප්‍රකට පුද්ගලයෙකු බවට පත් වී ඇත්ද, පිරිවර සම්පත්තියට පත් වී ඇත්දැයි විමසීමයි. ඔහු ප්‍රසිද්ධියට පත්වීම නිසාත්, පිරිවර මත යැපීම නිසාත් ඇතැම් ආදීනවයන් දක්නට ලැබේද නැද්ද යන්න සොයා බැලිය යුතු බව මෙයින් පෙන්වයි. ‘‘මහණෙනි, භික්ෂුවක් රජුන් හෝ රජ මහා අමාත්‍යයන් ආදීන් අතර ප්‍රසිද්ධියට හෝ පිරිවර සම්පත්තියට පත් නොවන තාක් කල්, මානය හා අතිමානය වැනි ඇතැම් ආදීනවයන් ඔහු තුළ හට නොගනී. ඔහු අතිශය ශාන්ත වූවෙකු ලෙස, සෝවාන් වූවෙකු මෙන් හෝ සකෘදාගාමී වූවෙකු මෙන් වාසය කරයි. එවිට ඔහු ආර්යයෙක් ද පෘථග්ජනයෙක් ද යන්න හඳුනා ගැනීමට පවා නොහැකි වේ.’’

---

Yato [Pg.283] ca kho, bhikkhaveti yadā pana idhekacco bhikkhu ñāto hoti parivārasampanno vā, tadā tiṇhena siṅgena gogaṇaṃ vijjhanto duṭṭhagoṇo viya, migasaṅghaṃ abhimaddamāno dīpi viya ca aññe bhikkhū tattha tattha vijjhanto agāravo asabhāgavutti aggapādena bhūmiṃ phusanto viya carati. Ekacco pana kulaputto yathā yathā ñāto hoti yasassī, tathā tathā phalabhārabharito viya sāli suṭṭhutaraṃ onamati, rājarājamahāmattādīsu upasaṅkamantesu akiñcanabhāvaṃ paccavekkhitvā samaṇasaññaṃ upaṭṭhapetvā chinnavisāṇausabho viya, caṇḍāladārako viya ca sorato nivāto nīcacitto hutvā bhikkhusaṅghassa ceva sadevakassa ca lokassa, hitāya sukhāya paṭipajjati. Evarūpaṃ paṭipattiṃ sandhāya ‘‘nāssa idhekacce ādīnavā’’ti āha.

මහණෙනි, යම් කලෙක මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් භික්ෂුවක් ප්‍රසිද්ධ වූයේ හෝ පිරිවර සම්පන්න වූයේ හෝ වෙයිද, එකල්හි ඔහු තියුණු අං ඇතිව ගව සමූහයාට විදින දරුණු ගවයකු මෙන්ද, මුව සමූහයා මඩිනා දිවියකු මෙන්ද, අනෙක් භික්ෂූන්ට තැනින් තැන පීඩා කරමින්, අගෞරවශීලීව, සබ්‍රහ්මචාරීන්ට අසදෘශ වූ පැවැත්මෙන් යුක්තව, පතුල් කෙළවරින් පොළොව ස්පර්ශ කරන්නාක් මෙන් මහත් මානයෙන් යුතුව හැසිරෙයි. ඇතැම් කුලපුත්‍රයෙක් වනාහි යම් යම් සේ ප්‍රසිද්ධ වූයේ, යසස් ඇත්තේ වෙයිද, ඒ ඒ සේ ඵලබරින් පිරුණු හැල් වී කරලක් මෙන් වඩාත් නිහතමානීව නැමෙයි. රජුන්, රාජ මහාමාත්‍යයන් ආදීන් තමන් වෙත පැමිණෙන කල්හි, තමන් සතු කිසිවක් නැති බව (අකිඤ්චනභාවය) මෙනෙහි කොට, ශ්‍රමණ සංඥාව උපදවාගෙන, අං කැඩුණු වෘෂභයකු මෙන්ද, සැඩොල් දරුවකු මෙන්ද ඉතා සන්සුන්ව, යටහත් පහත් සිතින් යුක්තව, මහා සංඝයාගේද දෙවියන් සහිත ලෝකයාගේද හිතසුව පිණිස පිළිපදියි. මෙබඳු පිළිවෙත අරභයා 'මොහු කෙරෙහි ඇතැම් දොස් නැතැ'යි වදාළ සේක.

---

Tathāgato pana aṭṭhasu lokadhammesu tādī, so hi lābhepi tādī, alābhepi tādī, yasepi tādī, ayasepi tādī, pasaṃsāyapi tādī, nindāyapi tādī, sukhepi tādī, dukkhepi tādī, tasmā sabbākārena nāssa idhekacce ādīnavā saṃvijjanti. Abhayūparatoti abhayo hutvā uparato, accantūparato satatūparatoti attho. Na vā bhayena uparatotipi abhayūparato. Cattāri hi bhayāni kilesabhayaṃ vaṭṭabhayaṃ duggatibhayaṃ upavādabhayanti. Puthujjano catūhipi bhayehi bhāyati. Sekkhā tīhi, tesañhi duggatibhayaṃ pahīnaṃ, iti satta sekkhā bhayūparatā, khīṇāsavo abhayūparato nāma, tassa hi ekampi bhayaṃ natthi. Kiṃ paravādabhayaṃ natthīti? Natthi. Parānuddayaṃ pana paṭicca, ‘‘mādisaṃ khīṇāsavaṃ paṭicca sattā mā nassantū’’ti upavādaṃ rakkhati. Mūluppalavāpivihāravāsī yasatthero viya.

තථාගතයන් වහන්සේ වනාහි අෂ්ට ලෝකධර්මයන්හිදී තාදී ගුණයෙන් යුක්ත වන සේක. උන්වහන්සේ ලාභයේදී මෙන්ම අලාභයේදීත්, යසසෙහිදී මෙන්ම අයසෙහිදීත්, ප්‍රසංසාවේදී මෙන්ම නින්දාවේදීත්, සැපයේදී මෙන්ම දුකයේදීත් අකම්පිතව (තාදීව) වැඩසිටින සේක. එබැවින් සියලු ආකාරයෙන්ම උන්වහන්සේ කෙරෙහි කිසිදු දෝෂයක් විද්‍යමාන නොවේ. 'අභයූපරත' යනු බියක් නැතිව පව්කම්වලින් වැළකුණු, අතිශයින්ම වැළකුණු, නිරතුරුවම වැළකුණු යන අර්ථයයි. නොහොත් බිය නිසා නොවී පව්කම්වලින් වැළකුණු බැවින් 'අභයූපරත' නම් වේ. කෙලෙස් බිය, වෘත්ත බිය, දුග්ගති බිය සහ උපවාද බිය යනුවෙන් බිය සතරකි. පෘථග්ජනයා මේ සතර බියටම බිය වෙයි. සේඛ පුද්ගලයෝ බිය තුනකට බිය වෙති; මක්නිසාද යත් ඔවුන්ගේ දුග්ගති බිය ප්‍රහීණ වී ඇති බැවිනි. මෙසේ සප්ත සේඛ පුද්ගලයෝ 'භයූපරත' (බිය නිසා පව්වලින් වැළකුණු) වෙති. ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේ 'අභයූපරත' නම් වන සේක. උන්වහන්සේට කිසිදු බියක් නැත. පරෝපවාද බිය උන්වහන්සේට නැද්ද? නැත. එහෙත් අනුන් කෙරෙහි දක්වන අනුකම්පාව නිසා, 'මා වැනි ක්ෂීණාස්‍රවයෙකු අරභයා සත්වයෝ සිත දූෂණය කරගෙන විනාශ නොවෙත්වා'යි සිතා පරෝපවාදයෙන් තමන්ව ආරක්ෂා කර ගන්නා සේක. මුළුප්පලවාපි විහාරයේ වැඩසිටි යස තෙරුන් වහන්සේ මෙනි.

---

Thero kira mūluppalavāpigāmaṃ piṇḍāya pāvisi. Athassa upaṭṭhākakuladvāraṃ pattassa pattaṃ gahetvā thaṇḍilapīṭhakaṃ nissāya āsanaṃ paññapesuṃ. Amaccadhītāpi taṃyeva pīṭhakaṃ nissāya paratobhāge nīcataraṃ āsanaṃ paññāpetvā nisīdi. Eko nevāsiko bhikkhu pacchā piṇḍāya paviṭṭho dvāre ṭhatvāva olokento thero amaccadhītarā saddhiṃ ekamañce nisinnoti sallakkhetvā, ‘‘ayaṃ paṃsukūliko vihāreva upasantūpasanto [Pg.284] viya viharati, antogāme pana upaṭṭhāyikāhi saddhiṃ ekamañce nisīdatī’’ti cintetvā, ‘‘kiṃ nu kho mayā duddiṭṭha’’nti punappunaṃ oloketvā tathāsaññīva hutvā pakkāmi. Theropi bhattakiccaṃ katvā vihāraṃ gantvā vasanaṭṭhānaṃ pavisitvā dvāraṃ pidhāya nisīdi. Nevāsikopi katabhattakicco vihāraṃ gantvā, ‘‘taṃ paṃsukūlikaṃ niggaṇhitvā vihārā nikkaḍḍhissāmī’’ti asaññatanīhārena therassa vasanaṭṭhānaṃ gantvā paribhogaghaṭato uluṅkena udakaṃ gahetvā mahāsaddaṃ karonto pāde dhovi. Thero, ‘‘ko nu kho ayaṃ asaññatacāriko’’ti āvajjanto sabbaṃ ñatvā, ‘‘ayaṃ mayi manaṃ padosetvā apāyūpago mā ahosī’’ti vehāsaṃ abbhuggantvā kaṇṇikāmaṇḍalasamīpe pallaṅkena nisīdi. Nevāsiko duṭṭhākārena ghaṭikaṃ ukkhipitvā dvāraṃ vivaritvā anto paviṭṭho theraṃ apassanto, ‘‘heṭṭhāmañcaṃ paviṭṭho bhavissatī’’ti oloketvā tatthāpi apassanto nikkhamituṃ ārabhi. Thero ukkāsi. Itaro uddhaṃ olokento disvā adhivāsetuṃ asakkonto evamāha – ‘‘patirūpaṃ te, āvuso, paṃsukūlika evaṃ ānubhāvasampannassa upaṭṭhāyikāya saddhiṃ ekamañce nisīditu’’nti. Pabbajitā nāma, bhante, mātugāmena saddhiṃ na ekamañce nisīdanti, tumhehi pana duddiṭṭhametanti. Evaṃ khīṇāsavā parānuddayāya upavādaṃ rakkhanti.

ඒ තෙරුන් වහන්සේ මුළුප්පලවාපි ගමට පිඬු පිණිස වැඩම කළ සේක. එවිට උන්වහන්සේගේ උපස්ථායක නිවසක දොරටුව අසලදී උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය ගෙන, බිත්තියට හේත්තු කළ පුවරුවක අසුනක් පැනවූහ. ඇමති දියණියද එම පුවරුවටම හේත්තු කොට අනෙක් පසින් මඳක් පහත් අසුනක් පනවාගෙන හිඳගත්තාය. පසුව පිඬු පිණිස පැමිණි එක් ආවාසික භික්ෂුවක් දොරටුව අසල සිට බලන කල, තෙරුන් වහන්සේ ඇමති දියණිය සමඟ එක් ඇඳක/අසුනක හිඳගෙන සිටින බව දැක, 'මේ පාංශුකූලික භික්ෂුව විහාරයෙහිදී ඉතා ශාන්ත වූවෙකු මෙන් වෙසෙයි, ගම ඇතුළතදී උපස්ථායිකාවන් සමඟ එක්ව හිඳගනියි' කියා සිතීය. 'මට වැරදී පෙනුණාද' කියා නැවත නැවතත් බැලූ ඔහු, එසේම යැයි යන සාවද්‍ය සංඥාව ඇතිව පිටත්ව ගියේය. තෙරුන් වහන්සේ ද දන් වළඳා විහාරයට වැඩම කොට, වාසස්ථානයට ඇතුළු වී දොර වසාගෙන වැඩසිටියහ. ආවාසික භික්ෂුවද දන් වළඳා අවසන් වී, 'ඒ පාංශුකූලික භික්ෂුවට නිග්‍රහ කොට විහාරයෙන් පන්නා දමමි'යි අසංවර අයුරින් තෙරුන්ගේ වාසස්ථානයට ගොස්, පැන් කළයෙන් මණ්ඩාවෙන් පැන් ගෙන, මහත් හඬ නගමින් පා සේදුවේය. 'මේ අසංවරව හැසිරෙන්නේ කවුදැ'යි තෙරුන් වහන්සේ මෙනෙහි කොට සියල්ල දැන, 'මොහු මා කෙරෙහි සිත දූෂණය කරගෙන අපායගාමී නොවේවා'යි සිතා අහසට පැන නැගී, වහලයේ කැණිමඩල අසල පලක් බැඳ හිඳගත්හ. ආවාසික භික්ෂුව ක්‍රෝධයෙන් යුතුව දොර හැර ඇතුළට පැමිණි විට තෙරුන් වහන්සේව නොදැක, 'ඇඳ යටට වෙන්න ඇති' කියා බලා එහිද නැති බැවින් පිටවීමට සැරසුණි. එවිට තෙරුන් වහන්සේ කැස්සක් ඇති කළහ. අනෙක් භික්ෂුව උඩ බලා උන්වහන්සේව දැක, එය ඉවසාගත නොහැකිව මෙසේ කීවේය: 'ඇවැත් පාංශුකූලිකය, මෙවන් ආනුභාව සම්පන්න ඔබට උපස්ථායිකාව සමඟ එක අසුනේ හිඳීම සුදුසුද?'. එවිට තෙරුන් වහන්සේ වදාළේ 'ස්වාමීනි, පැවිද්දන් වනාහි මාතුගාමිකයන් සමඟ එක අසුනේ නොහිඳිති. ඔබ විසින් දක්නා ලද්දේ වැරදි දැකීමකි' යනුවෙනි. මෙසේ ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේලා අනුන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් උපවාදයන්ගෙන් තමන්ව ආරක්ෂා කර ගනිති.

---

Khayā rāgassāti rāgassa khayeneva. Vītarāgattā kāme na paṭisevati, na paṭisaṅkhāya vāretvāti. Tañceti evaṃ tathāgatassa kilesappahānaṃ ñatvā tattha tattha ṭhitanisinnakālādīsupi catuparisamajjhe alaṅkatadhammāsane nisīditvāpi itipi satthā vītarāgo vītadoso vītamoho vantakileso pahīnamalo abbhā muttapuṇṇacando viya suparisuddhoti evaṃ tathāgatassa kilesappahāne vaṇṇaṃ kathayamānaṃ taṃ vīmaṃsakaṃ bhikkhuṃ pare evaṃ puccheyyuṃ ceti attho.

'ඛයා රාගස්සා' යනු රාගය ක්ෂය වීමෙන්මය. රාගය ප්‍රහීණ වූ බැවින් කාමයන් සේවනය නොකරයි, මනා නුවණින් සලකා ඒවා වළක්වා ගනියි යන අර්ථයයි. 'තඤ්චේ' යනු මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ කෙලෙස් ප්‍රහාණය දැන, ඒ ඒ ස්ථානයන්හි වැඩසිටින කල මෙන්ම සිව්වනක් පිරිස මැද අලංකාර ධර්මාසනයක වැඩහිඳින කල වුවද, 'අප බුදු පියාණන් වහන්සේ වීතරාගී වන සේක, වීතදෝෂී වන සේක, වීතමෝහී වන සේක, වමාරා දැමූ කෙලෙස් ඇති සේක, පහ කළ මල (කිලිටු) ඇති සේක, වලාකුළෙන් මිදුණු පසළොස්වක සඳ මෙන් අතිශයින්ම පිරිසිදු වන සේක'යි මෙසේ තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කරන ඒ විමසන සුලු භික්ෂුවගෙන් අන් අය එසේ විමසන්නේ නම් යන අර්ථයයි.

---

Ākārāti kāraṇāni. Anvayāti anubuddhiyo. Saṅghe vā viharantoti appekadā aparicchinnagaṇanassa bhikkhusaṅghassa majjhe viharanto. Eko vā viharantoti icchāmahaṃ, bhikkhave, aḍḍhamāsaṃ paṭisallīyitunti, temāsaṃ paṭisallīyitunti evaṃ paṭisallāne ceva pālileyyakavanasaṇḍe ca ekako viharanto. Sugatāti suṭṭhugatā suppaṭipannā kārakā yuttapayuttā. Evarūpāpi hi ekacce bhikkhū atthi. Duggatāti [Pg.285] duṭṭhugatā duppaṭipannā kāyadaḷhibahulā vissaṭṭhakammaṭṭhānā. Evarūpāpi ekacce atthi. Gaṇamanusāsantīti gaṇabandhanena baddhā gaṇārāmā gaṇabahulikā hutvā gaṇaṃ pariharanti. Evarūpāpi ekacce atthi. Tesaṃ paṭipakkhabhūtā gaṇato nissaṭā visaṃsaṭṭhā vippamuttavihārinopi atthi.

'ආකාරා' යනු කරුණුය. 'අන්වායා' යනු අනුබෝධයන්ය. 'සංඝේ වා විහරන්තෝ' යනු ඇතැම් විට අපරිමිත භික්ෂූ සංඝයා මැද වෙසෙන කලයි. 'එකෝ වා විහරන්තෝ' යනු 'මහණෙනි, මම අඩමසක් හෝ තෙමසක් විවේකීව හුදෙකලාව වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමි'යි පවසා විවේකීව වැඩසිටින කල සහ පාලිලෙය්‍ය වනයෙහි හුදෙකලාව වෙසෙන කලයි. 'සුගතා' යනු යහපත් ගමන් ඇති, මනා පිළිවෙත් ඇති, කටයුතු කළ යුතු දේ කළ, වීර්යය කළ යුතු තැන්හි වීර්යය කළ යන අර්ථයයි. මෙබඳු වූ ඇතැම් භික්ෂූහු ද ඇත්තාහ. 'දුග්ගතා' යනු අයහපත් ගමන් ඇති, වැරදි පිළිවෙත් ඇති, ශරීරය පෝෂණය කිරීමෙහිම ඇලුණු, කමටහන් අත්හළ වූවෝය. මෙබඳු වූ ඇතැම් භික්ෂූහු ද ඇත්තාහ. 'ගණමනුසාසන්තී' යනු පිරිවරෙහි බැඳී, පිරිවරෙහි ඇලී, පිරිවර බහුලව පතමින් වාසය කරන්නාහ. මෙබඳු වූ ඇතැම් භික්ෂූහු ද ඇත්තාහ. ඔවුන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ, පිරිවරින් බැහැර වූ, පිරිවර සමඟ නොමුසු වූ, විවේකීව වෙසෙන භික්ෂූහු ද ඇත්තාහ.

---

Āmisesu sandissantīti āmisagiddhā āmisacakkhukā catupaccayaāmisatthameva āhiṇḍamānā āmisesu sandissamānakabhikkhūpi atthi. Āmisena anupalittā catūhi paccayehi vinivattamānasā abbhā muttacandasadisā hutvā viharamānāpi atthi. Nāyamāyasmā taṃ tena avajānātīti ayaṃ āyasmā satthā tāya tāya paṭipattiyā taṃ taṃ puggalaṃ nāvajānāti, ayaṃ paṭipanno kārako, ayaṃ gaṇato nissaṭo visaṃsaṭṭho. Ayaṃ āmisena anupalitto paccayehi vinivattamānaso abbhā mutto candimā viyāti evamassa gehasitavasena ussādanāpi natthi. Ayaṃ duppaṭipanno akārako kāyadaḷhibahulo vissaṭṭhakammaṭṭhāno, ayaṃ gaṇabandhanabaddho, ayaṃ āmisagiddho lolo āmisacakkhukoti evamassa gehasitavasena apasādanāpi natthīti attho. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? Tathāgatassa sattesu tādibhāvo kathito hoti. Ayañhi –

"ආමිසයන්හි පෙනී සිටිති" යනු ආමිසයට ගිජු වූ, ආමිසය දෙසම බලන, සතර පසය නැමති ආමිසය උදෙසාම සැරිසරන්නා වූ, ආමිසයන්හි දක්නට ලැබෙන භික්ෂූහු ද වෙති. ආමිසයෙන් නොලැවුණු, සතර පසයෙන් ඉවත් වූ සිත් ඇති, වලාකුළින් මිදුණු සඳ වැනි වී වාසය කරන භික්ෂූහු ද වෙති. "මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ ඒ හේතුවෙන් ඔහු හෙළා නොදකිති" යනු, මේ ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ ඒ පිළිවෙත නිසා ඒ ඒ පුද්ගලයා හෙළා නොදකිති. "මේ භික්ෂුව මැනවින් පිළිපන් කෙනෙකි, කටයුතු කරන්නෙකි, පිරිසෙන් වෙන් වූ තැනැත්තෙකි, මිශ්‍ර නොවූ තැනැත්තෙකි. මොහු ආමිසයෙන් නොලැවුණු, පසයෙන් ඉවත් වූ සිත් ඇති, වලාකුළින් මිදුණු පුන් සඳ මෙනි" යි මෙසේ ඔහුට ගෘහස්තව විසීමේ ස්වභාවයෙන් ගුණ වර්ණනා කිරීමක් ද නැත. "මේ භික්ෂුව වැරදි ලෙස පිළිපන් කෙනෙකි, කටයුතු නොකරන්නෙකි, කය පිනවීමට බර වූ කෙනෙකි, කමටහන් අත්හළ කෙනෙකි, මොහු පිරිසට බැඳුණු කෙනෙකි, ආමිසයට ගිජු වූ, ලෝල වූ, ආමිසය දෙසම බලන කෙනෙකි" යි මෙසේ ඔහුට ගෘහස්ත භාවයෙන් නින්දා කිරීමක් ද නැත යන අර්ථයයි. මෙයින් කුමක් කියන ලද්දේ ද? තථාගතයන් වහන්සේ සත්වයන් කෙරෙහි දක්වන තාදී භාවය (සමාන ස්වභාවය) පවසන ලදී. එනම්;

---

‘‘Vadhakassa devadattassa, corassaṅgulimālino;

Dhanapāle rāhule ca, sabbesaṃ samako munī’’ti. (mi. pa. 6.6.5);

"වධක දේවදත්තයන් කෙරෙහි ද, අංගුලිමාල සොරා කෙරෙහි ද, ධනපාල ඇතු කෙරෙහි ද, රාහුල කෙරෙහි ද යන මේ සියල්ලන් කෙරෙහි මුනිවරයාණෝ සමාන සිත් ඇත්තාහ."

---

489. Tatra, bhikkhaveti tesu dvīsu vīmaṃsakesu. Yo, ‘‘ke panāyasmato ākārā’’ti pucchāyaṃ āgato gaṇṭhivīmaṃsako ca, yo ‘‘abhayūparato ayamāyasmā’’ti āgato mūlavīmaṃsako ca. Tesu mūlavīmaṃsakena tathāgatova uttari paṭipucchitabbo. So hi pubbe parasseva kathāya niṭṭhaṅgato. Paro ca nāma jānitvāpi katheyya ajānitvāpi. Evamassa kathā bhūtāpi hoti abhūtāpi, tasmā parasseva kathāya niṭṭhaṃ agantvā tato uttari tathāgatova paṭipucchitabboti attho.

489. එහි "මහණෙනි" යනු ඒ විමසන්නන් දෙදෙනා අතුරෙනි. "ආයුෂ්මතුන් වහන්සේගේ කරුණු කවරේ ද?" යන පැනයෙහි සඳහන් වන ගැටලු විමසන්නා ද, "මේ ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ භය නිසා වැළකුණේ ද?" යන පැනයෙහි සඳහන් වන මූලික කරුණු විමසන්නා ද යන දෙදෙනා ය. ඔවුන් අතුරෙන් මූලික කරුණු විමසන්නා විසින් තථාගතයන් වහන්සේගෙන්ම මතු විමසිය යුතුය. ඔහු මීට පෙර අන් අයගේ කතාවෙන් පමණක් නිගමනයකට පැමිණියේය. අන්‍යයා ද දැන හෝ නොදැන හෝ යමක් කිව හැකිය. එවිට ඔහුගේ කතාව සත්‍ය විය හැකි සේම අසත්‍ය ද විය හැකිය. එබැවින් අන්‍යයාගේ කතාවෙන් පමණක් නිගමනයට නොපැමිණ, එයින් ඔබ්බට ගොස් තථාගතයන් වහන්සේගෙන්ම ඒ ගැන විමසිය යුතුය යනු අර්ථයයි.

---

Byākaramānoti ettha yasmā tathāgatassa micchābyākaraṇaṃ nāma natthi, tasmā sammā micchāti avatvā byākaramānotveva vuttaṃ. Etaṃ pathohamasmi [Pg.286] etaṃ gocaroti esa mayhaṃ patho esa gocaroti attho. ‘‘Etāpātho’’tipi pāṭho, tassattho mayhaṃ ājīvaṭṭhamakasīlaṃ parisuddhaṃ, svāhaṃ tassa parisuddhabhāvena vīmaṃsakassa bhikkhuno ñāṇamukhe etāpātho, evaṃ āpāthaṃ gacchāmīti vuttaṃ hoti. No ca tena tammayoti tenapi cāhaṃ parisuddhena sīlena na tammayo, na sataṇho, parisuddhasīlattāva nittaṇhohamasmīti dīpeti.

"ප්‍රකාශ කරන්නා වූ" යන මෙහි තථාගතයන් වහන්සේට වැරදි ලෙස ප්‍රකාශ කිරීමක් නොමැති බැවින්, "නිවැරදිය, වැරදිය" කියා නොපවසා "ප්‍රකාශ කරන්නා වූ" යනුවෙන්ම පවසන ලදී. "මේ මාගේ මාවතයි, මේ මාගේ ගෝචරයයි" යනු මේ මාගේ මාවතයි, මේ මාගේ අරමුණයි යන අර්ථයයි. "එතාපාතෝ" යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත. එහි අර්ථය නම්, "මාගේ ආජීවට්ඨමක සීලය පිරිසිදුය. පිරිසිදු බව නිසා ඒ විමසන්නා වූ භික්ෂුවගේ ඥානයට මෙසේ වැටහෙයි, මෙසේ විෂයය වෙයි" යන්නයි. "එයින් ඔහු ඒ මය (සීලමය) නොවේ" යනු ඒ පිරිසිදු සීලයෙන් මම තෘෂ්ණාව සහිත නොවෙමි. සීලය පිරිසිදු බැවින් මම තෘෂ්ණාව රහිත වෙමි යන්න පෙන්වයි.

---

Uttaruttariṃ paṇītapaṇītanti uttaruttariṃ ceva paṇītatarañca katvā deseti. Kaṇhasukkasappaṭibhāganti kaṇhaṃ ceva sukkañca, tañca kho sappaṭibhāgaṃ savipakkhaṃ katvā, kaṇhaṃ paṭibāhitvā sukkanti sukkaṃ paṭibāhitvā kaṇhanti evaṃ sappaṭibhāgaṃ katvā kaṇhasukkaṃ deseti. Kaṇhaṃ desentopi saussāhaṃ savipākaṃ deseti, sukkaṃ desentopi saussāhaṃ savipākaṃ deseti. Abhiññāya idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhaṃ gacchatīti tasmiṃ desite dhamme ekaccaṃ paṭivedhadhammaṃ abhiññāya tena paṭivedhadhammena desanādhamme niṭṭhaṃ gacchati. Satthari pasīdatīti evaṃ dhamme niṭṭhaṃ gantvā bhiyyosomattāya sammāsambuddho so bhagavāti satthari pasīdati. Tena pana bhagavatā yo dhammo akkhāto, sopi svākkhāto bhagavatā dhammo niyyānikattā. Yvāssa taṃ dhammaṃ paṭipanno saṅgho, sopi suppaṭipanno vaṅkādidosarahitaṃ paṭipadaṃ paṭipannattāti evaṃ dhamme saṅghepi pasīdati. Tañceti taṃ evaṃ pasannaṃ tattha tattha tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ kathentaṃ bhikkhuṃ.

"මතු මත්තෙහි ප්‍රණීත වූ ප්‍රණීත වූ" යනු වඩ වඩාත් උසස් වූ ද, අතිශයින් ප්‍රණීත වූ ද දහම් දේශනා කරති. "කළු හා සුදු ධර්මයන් සප්‍රතිභාග කොට" යනු අකුසල සහ කුසල පක්ෂයන් ප්‍රතිපක්ෂ කොට සලකා, අකුසල පක්ෂය බැහැර කර කුසල පක්ෂය ද, කුසල පක්ෂය බැහැර කර අකුසල පක්ෂය ද වශයෙන් සප්‍රතිභාග කොට දේශනා කරති. අකුසල පක්ෂය දේශනා කරන විට ද උත්සාහය හා විපාක සහිතව දේශනා කරති, කුසල පක්ෂය දේශනා කරන විට ද උත්සාහය හා විපාක සහිතව දේශනා කරති. "මෙහි ඇතැම් ධර්මයක් මැනවින් දැන ධර්මයන්හි නිශ්චාවට පැමිණෙයි" යනු ඒ දේශනා කළ ධර්මයෙහි ඇතැම් වූ අවබෝධ කළ යුතු ධර්මයක් (මාර්ග ඥානය) විශේෂ ඥානයෙන් දැන, ඒ මාර්ග ඥානයෙන් දේශනා කරන ලද ධර්මයන්හි නිශ්චයට පැමිණෙයි. "ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදෙයි" යනු මෙසේ ධර්මයෙහි නිශ්චයට පැමිණ, "ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැබවින්ම සම්මා සම්බුද්ධයහ" යි අතිශයින්ම ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදෙයි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යම් ධර්මයක් දේශනා කරන ලද ද, ඒ ධර්මය ද සසරින් එතෙර කරවන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මැනවින් දේශනා කරන ලදී. උන්වහන්සේගේ ඒ ධර්මයෙහි පිළිපන් යම් සංඝයෙක් වේ ද, ඒ සංඝයා ද වංක ආදී දෝෂ රහිත වූ පිළිවෙතට පිළිපන් බැවින් සුපටිපන්න වෙති යි මෙසේ ධර්මයෙහි හා සංඝයා කෙරෙහි ද පැහැදෙයි. "ඔහුට" යනු මෙසේ පැහැදුණු, ඒ ඒ සූත්‍ර ස්ථානයන්හි තෙරුවන්ගේ ගුණ පවසන ඒ භික්ෂුවටයි.

---

490. Imehi ākārehīti imehi satthuvīmaṃsanakāraṇehi. Imehi padehīti imehi akkharasampiṇḍanapadehi. Imehi byañjanehīti imehi idha vuttehi akkharehi. Saddhā niviṭṭhāti okappanā patiṭṭhitā. Mūlajātāti sotāpattimaggavasena sañjātamūlā. Sotāpattimaggo hi saddhāya mūlaṃ nāma. Ākāravatīti kāraṇaṃ pariyesitvā gahitattā sakāraṇā. Dassanamūlikāti sotāpattimaggamūlikā. So hi dassananti vuccati. Daḷhāti thirā. Asaṃhāriyāti harituṃ na sakkā. Samaṇena vāti samitapāpasamaṇena vā. Brāhmaṇena vāti bāhitapāpabrāhmaṇena vā. Devena vāti upapattidevena vā. Mārena vāti vasavattimārena [Pg.287] vā, sotāpannassa hi vasavattimārenāpi saddhā asaṃhāriyā hoti sūrambaṭṭhassa viya.

490. "මේ කරුණුවලින්" යනු මේ ශාස්තෘන් වහන්සේ විමසන්නා වූ කරුණුවලින් ය. "මේ පදයන්ගෙන්" යනු අක්ෂර එක් වූ මේ පදයන්ගෙන් ය. "මේ ව්‍යංජනයන්ගෙන්" යනු මෙහි පවසන ලද මේ අක්ෂරයන්ගෙන් ය. "ශ්‍රද්ධාව පිහිටියේ වෙයි" යනු නිශ්චිත විශ්වාසය පිහිටියේ යන්නයි. "මුල් බැසගත්" යනු සෝවාන් මාර්ගය නිසා උපන් මුල් ඇති බවයි. සැබවින්ම සෝවාන් මාර්ගය ශ්‍රද්ධාවට මූලයයි. "සහේතුක වූ" යනු කරුණු විමසා ගත් බැවින් හේතු සහිත වූ යන්නයි. "දර්ශනය මූලික කරගත්" යනු සෝවාන් මාර්ගය මූලික කරගත් යන්නයි. සැබවින්ම ඒ සෝවාන් මාර්ගය 'දර්ශනය' යැයි කියනු ලැබේ. "ස්ථීර වූ" යනු දැඩි වූ යන්නයි. "සෙලවිය නොහැකි" යනු ඉවත් කළ නොහැකි බවයි. "ශ්‍රමණයකු විසින් හෝ" යනු පව් සන්සිඳවූ ශ්‍රමණයකු විසින් හෝ වේවා, "බ්‍රාහ්මණයකු විසින් හෝ" යනු පව් බැහැර කළ බ්‍රාහ්මණයකු විසින් හෝ වේවා, "දෙවියකු විසින් හෝ" යනු උප්පත්ති දේවතාවකු විසින් හෝ වේවා, "මාරයකු විසින් හෝ" යනු වසවර්ති මාරයා විසින් හෝ වේවා යන්නයි. සැබවින්ම සෝවාන් වූ පුද්ගලයාගේ ශ්‍රද්ධාව වසවර්ති මාරයාට පවා සෙලවිය නොහැකිය, එය සූරම්බට්ඨගේ ශ්‍රද්ධාව මෙනි.

---

So kira satthu dhammadesanaṃ sutvā sotāpanno hutvā gehaṃ āgato. Atha māro dvattiṃsavaralakkhaṇappaṭimaṇḍitaṃ buddharūpaṃ māpetvā tassa gharadvāre ṭhatvā – ‘‘satthā āgato’’ti sāsanaṃ pahiṇi. Sūro cintesi, ‘‘ahaṃ idāneva satthu santikā dhammaṃ sutvā āgato, kiṃ nu kho bhavissatī’’ti upasaṅkamitvā satthusaññāya vanditvā aṭṭhāsi. Māro āha – ‘‘yaṃ te mayā, sūrambaṭṭha, rūpaṃ aniccaṃ…pe… viññāṇaṃ aniccanti kathitaṃ, taṃ anupadhāretvāva sahasā mayā evaṃ vuttaṃ. Tasmā tvaṃ rūpaṃ niccaṃ…pe… viññāṇaṃ niccanti gaṇhāhī’’ti. Sūro cintesi – ‘‘aṭṭhānametaṃ, yaṃ buddhā anupadhāretvā apaccakkhaṃ katvā kiñci katheyyuṃ, addhā ayaṃ mayhaṃ vibādhanatthaṃ māro āgato’’ti. Tato naṃ tvaṃ māroti āha. So musāvādaṃ kātuṃ nāsakkhi, āma mārosmīti paṭijāni. Kasmā āgatosīti vutte tava saddhācālanatthanti āha. Kaṇha pāpima, tvaṃ tāva ekako tiṭṭha, tādisānaṃ mārānaṃ satampi sahassampi mama saddhaṃ cāletuṃ asamatthaṃ, maggena āgatā saddhā nāma silāpathaviyaṃ patiṭṭhitasineru viya acalā hoti, kiṃ tvaṃ etthāti accharaṃ pahari. So ṭhātuṃ asakkonto tatthevantaradhāyi. Brahmunā vāti brahmakāyikādīsu aññatarabrahmunā vā. Kenaci vā lokasminti ete samaṇādayo ṭhapetvā aññenapi kenaci vā lokasmiṃ harituṃ na sakkā. Dhammasamannesanāti sabhāvasamannesanā. Dhammatāsusamanniṭṭhoti dhammatāya susamanniṭṭho, sabhāveneva suṭṭhu samannesito hotīti attho. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

සූරමුට්ඨ (සූරම්බට්ඨ) නම් උපාසකයා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා සෝවාන් වී නිවසට ගියේය. ඉක්බිති මාරයා දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් විභූෂිත වූ බුද්ධ වේශයක් මවාගෙන ඔහුගේ ගෙදර දොරකඩ සිට ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළා’ යැයි පණිවිඩයක් යැවීය. සූරමුට්ඨ මෙසේ සිතීය: ‘මම දැන්ම ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සමීපයෙන් ධර්මය අසා පැමිණියෙමි, මේ කවුරුන් විය හැකිද?’ ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ යැයි යන සංඥාවෙන් යුතුව සමීපයට ගොස් වැඳ එකත්පසක සිටියේය. මාරයා මෙසේ කීවේය: ‘සූරම්බට්ඨය, යම් රූපයක් අනිත්‍යය... පෙ... විඤ්ඤාණය අනිත්‍යය යැයි මා විසින් තොපට දේශනා කරන ලදද, එය නොවිමසා හදිසියේ මා විසින් එසේ පවසන ලද්දකි. එබැවින් තොප රූපය නිත්‍යය... පෙ... විඤ්ඤාණය නිත්‍යය යැයි පිළිගනු.’ එවිට සූරමුට්ඨ මෙසේ සිතීය: ‘බුදුරජාණන් වහන්සේලා යමක් නොවිමසා, ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකොට කිසිවක් දේශනා කරන්නේ නැත. ඒකාන්තයෙන්ම මේ මාගේ ශ්‍රද්ධාව පළුදු කිරීමට පැමිණි මාරයෙකි.’ ඉක්බිති ඔහු ‘තෝ මාරයා නේද?’ යැයි ඇසීය. මාරයාට බොරු කීමට නොහැකි වූ බැවින් ‘එසේය, මම මාරයා වෙමි’ යි පිළිගත්තේය. ‘කුමකට ආවේදැයි’ ඇසූ කල, ‘තොපගේ ශ්‍රද්ධාව සෙලවීමට ආවෙමි’ යි මාරයා කීවේය. ‘පාපිෂ්ඨ වූ කණ්හ (මාරය), තෝ තනිව සිටපන්. තොප වැනි මාරයන් සියයක් දහසක් ආවත් මාගේ ශ්‍රද්ධාව සෙලවීමට අසමත්ය. ආර්ය මාර්ගයෙන් ලත් ශ්‍රද්ධාව නම් මහා පොළොවෙහි පිහිටි මහා මේරු පර්වතය මෙන් අචල වේ. තොප මෙහි කුමක් කරන්නේද?’ යැයි පවසා ඔහු අසුරු සැණක් ගැසීය. මාරයාට එහි රැඳී සිටීමට නොහැකි වී එතැනම අතුරුදහන් විය. ‘බ්‍රහ්මුනා වා’ යනු බ්‍රහ්මකායිකාදී බඹලොව වැසි යම් බ්‍රහ්මයෙකු විසින් හෝ යන්නයි. ‘කේනචි වා ලෝකස්මිං’ යනු මේ මහණ බමුණන් හැර ලොව වෙනත් කිසිවෙකුටවත් එය පැහැරගත නොහැකි බවයි. ‘ධම්මසමන්නෙසනා’ යනු ස්වභාවය විමසීමයි. ‘ධම්මතාසුසමන්නිට්ඨෝ’ යනු ධර්මතාවයෙන් මැනවින් නිගමනය කරන ලද, ස්වභාවයෙන්ම මැනවින් විමසන ලද යන්න අර්ථයයි. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකදීම පැහැදිලි අරුත් ඇත්තේමය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

පපංචසූදනිය නම් වූ මජ්ඣිම නිකාය අටුවාවෙහි.

---

Vīmaṃsakasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

වීමංසක සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

8. Kosambiyasuttavaṇṇanā

8. කෝසම්බිය සූත්‍ර වර්ණනාව.

---

491. Evaṃ me sutanti kosambiyasuttaṃ. Tattha kosambiyanti evaṃnāmake nagare. Tassa kira nagarassa ārāmapokkharaṇīādīsu tesu tesu ṭhānesu kosambarukkhāva ussannā ahesuṃ, tasmā kosambīti saṅkhaṃ agamāsi. Kusambassa nāma isino assamato avidūre māpitattātipi [Pg.288] eke. Ghositārāmeti ghositaseṭṭhinā kārite ārāme.

491. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී ආරම්භය ඇති කෝසම්බිය සූත්‍රයයි. එහි ‘කෝසම්බියං’ යනු එම නම ඇති නගරයෙහි යන්නයි. ඒ නගරයේ ආරාම පොකුණු ආදී තැන්වල කොසඹ ගස් බහුලව තිබුණු බැවින් ‘කෝසම්බී’ යන නම ලැබුණි. කුසම්බ නම් ඉසිවරයාගේ අසපුවට නුදුරින් මවන ලද බැවින් ද ‘කෝසම්බී’ යැයි කියනු ලැබේ යැයි ඇතැම්හු පවසති. ‘ඝෝසිතාරාමේ’ යනු ඝෝසිත සිටුවරයා විසින් කරවන ලද ආරාමයෙහිය.

---

Pubbe kira addilaraṭṭhaṃ nāma ahosi. Tato kotūhalako nāma daliddo chātakabhayena saputtadāro kedāraparicchinnaṃ subhikkhaṃ raṭṭhaṃ gacchanto puttaṃ vahituṃ asakkonto chaḍḍetvā agamāsi. Mātā nivattitvā taṃ gahetvā gatā. Te ekaṃ gopālakagāmakaṃ pavisiṃsu, gopālakānañca tadā pahatapāyaso paṭiyatto hoti, tato pāyasaṃ labhitvā bhuñjiṃsu. Atha so puriso pahūtapāyasaṃ bhuñjitvā jirāpetuṃ asakkonto rattibhāge kālaṃ katvā tattheva sunakhiyā kucchimhi paṭisandhiṃ gahetvā kukkuro jāto. So gopālakassa piyo ahosi manāpo, gopālako ca paccekabuddhaṃ upaṭṭhāsi. Paccekabuddhopi bhattakiccāvasāne kukkurassa ekaṃ piṇḍaṃ deti. So paccekabuddhe sinehaṃ uppādetvā gopālakena saddhiṃ paṇṇasālampi gacchati.

පෙර අද්දිල නම් රටක් විය. එහි කෝතූහලක නම් දිළින්දෙක් දුර්භික්ෂ බිය නිසා අඹුදරුවන් සමඟ කේදාර නම් වූ සුභික්ෂ රටට යන්නේ, දරුවා වඩාගෙන යාමට නොහැකිව ඔහු අතහැර දමා ගියේය. මව නැවත හැරී විත් දරුවා රැගෙන ගියාය. ඔවුහු එක් ගොපලු ගමකට පිවිසුණහ. එකල ගොපල්ලන් විසින් බොහෝ කිරිපිඬු සකස් කර තිබුණි. එයින් කිරිපිඬු ලැබ ඔවුහු අනුභව කළහ. ඉක්බිති ඒ මිනිසා අධික ලෙස කිරිපිඬු අනුභව කොට එය දිරවාගත නොහැකිව රාත්‍රී කාලයේ මියගොස්, එහිම බැල්ලියකගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන සුනඛයෙකු වී උපන්නේය. ඌ ගොපල්ලාට ප්‍රිය මනාප සතෙකු විය. ගොපල්ලා එක් පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ නමකට උපස්ථාන කළේය. පසේබුදු රජාණන් වහන්සේද දන් වැළඳීමෙන් පසු සුනඛයාට බත් පිඬක් දෙති. ඌ පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි සෙනෙහස උපදවාගෙන ගොපල්ලා සමඟ පන්සලටද යයි.

---

So gopālake asannihite bhattavelāya sayameva gantvā kālārocanatthaṃ paṇṇasāladvāre bhussati, antarāmaggepi caṇḍamige disvā bhussitvā palāpeti. So paccekabuddhe mudukena cittena kālaṃ katvā devaloke nibbatti. Tatrassa ghosakadevaputtotveva nāmaṃ ahosi. So devalokato cavitvā kosambiyaṃ ekasmiṃ kulaghare nibbatti. Taṃ aputtako seṭṭhi tassa mātāpitūnaṃ dhanaṃ datvā puttaṃ katvā aggahesi. Atha so attano putte jāte sattakkhattuṃ mārāpetuṃ upakkami. So puññavantatāya sattasupi ṭhānesu maraṇaṃ appatvā avasāne ekāya seṭṭhidhītāya veyyattiyena laddhajīviko aparabhāge pituaccayena seṭṭhiṭṭhānaṃ patvā ghositaseṭṭhi nāma jāto. Aññepi kosambiyaṃ kukkuṭaseṭṭhi pāvārikaseṭṭhīti dve seṭṭhino santi. Imehi saddhiṃ tayo ahesuṃ.

ගොපල්ලා කාර්යබහුල වූ විට, ඌ තනිවම දාන වේලාවට ගොස් පන්සල් දොරකඩ බුරමින් කාලය දැනුම් දෙයි. අතරමඟදී වන මෘගයන් දැක බුරා ඔවුන් පලවා හරියි. ඒ සුනඛයා පසේබුදු රජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි වූ මෘදු සිතින් මියගොස් දෙව්ලොව උපන්නේය. එහි ඔහුට ‘ඝෝසක දේවපුත්ත’ යැයි නම විය. ඔහු දෙව්ලොවින් චුතව කෝසම්බී නුවර එක් කුලගෙයක උපන්නේය. දරුවන් නැති සිටුවරයෙක් ඔහුගේ දෙමාපියන්ට ධනය දී ඔහු හදාගැනීමට ගත්තේය. පසුව සිටුවරයාට තමාගේම පුතෙකු උපන් විට, මොහු (ඝෝසක) සත් වතාවක් මරාදැමීමට උත්සාහ කළේය. ඔහු පින්වන්ත වූ බැවින් ඒ සත් අවස්ථාවේදීම මරණයට පත් නොවී, අවසානයේ එක් සිටු දියණියකගේ දක්ෂ උපාය නිසා දිවි බේරාගත්තේය. පසුව පියාගේ මරණයෙන් පසු සිටු තනතුර ලබා ‘ඝෝසිත සිටු’ නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. කෝසම්බී නුවර කුක්කුට සිටු සහ පාවාරික සිටු යැයි තවත් සිටුවරු දෙදෙනෙක් සිටියහ. මොවුන් සමඟ සිටුවරු තිදෙනෙක් වූහ.

---

Tena ca samayena tesaṃ sahāyakānaṃ seṭṭhīnaṃ kulūpakā pañcasatā isayo pabbatapāde vasiṃsu. Te kālena kālaṃ loṇambilasevanatthāya manussapathaṃ āgacchanti. Athekasmiṃ vāre gimhasamaye manussapathaṃ [Pg.289] āgacchantā nirudakamahākantāraṃ atikkamitvā kantārapariyosāne mahantaṃ nigrodharukkhaṃ disvā cintesuṃ – ‘‘yādiso ayaṃ rukkho, addhā ettha mahesakkhāya devatāya bhavitabbaṃ, sādhu vatassa, sace no pānīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā dadeyyā’’ti. Devatā isīnaṃ ajjhāsayaṃ viditvā imesaṃ saṅgahaṃ karissāmīti attano ānubhāvena viṭapantarato naṅgalasīsamattaṃ udakadhāraṃ pavattesi. Isigaṇo rajatakkhandhasadisaṃ udakavaṭṭiṃ disvā attano bhājanehi udakaṃ gahetvā paribhogaṃ katvā cintesi – ‘‘devatāya amhākaṃ paribhogaudakaṃ dinnaṃ, idaṃ pana agāmakaṃ mahāaraññaṃ, sādhu vatassa, sace no āhārampi dadeyyā’’ti. Devatā isīnaṃ upasaṃkappanavasena dibbāni yāgukhajjakādīni datvā santappesi. Isayo cintayiṃsu – ‘‘devatāya amhākaṃ paribhogaudakampi bhojanampi sabbaṃ dinnaṃ, sādhu vatassa, sace no attānaṃ dasseyyā’’ti.

එකල ඒ යහළු සිටුවරුන්ගේ කුලූපක වූ පන්සීයක් ඍෂිවරු පර්වත පාමුල වාසය කළහ. ඔවුහු කලින් කලට ලුණු ඇඹුල් සොයා මිනිස් වාසයට එති. එක් දිනක් ගිම්හාන කාලයේ මිනිස් වාසයට එන ඔවුහු ජලය රහිත මහා කාන්තාරයක් පසුකොට, කාන්තාරය කෙළවර මහා නුග ගසක් දැක මෙසේ සිතූහ: ‘මේ ගස පෙනෙන හැටියට මෙහි ඒකාන්තයෙන්ම මහේශාක්‍ය දේවතාවෙක් සිටිය යුතුය. ඉදින් ඔහු අපට බොන පැන් හෝ කන බොන දෙයක් දෙන්නේ නම් ඉතා මැනවි.’ දේවතාවා ඍෂිවරුන්ගේ අදහස දැන, මොවුන්ට සංග්‍රහ කරමියි සිතා ස්වකීය ආනුභාවයෙන් අතු අතරින් නඟුල් ඊසක් පමණ වූ ජල ධාරාවක් පහළ කළේය. ඍෂි පිරිස රිදී කඳක් වැනි වූ ඒ දිය දහර දැක තමන්ගේ භාජනවලට පැන් ගෙන පරිහරණය කොට මෙසේ සිතූහ: ‘දේවතාවා අපට පරිහරණය කිරීමට පැන් ලබා දුන්නේය. එහෙත් මෙය ගමක් නැති මහා වනාන්තරයකි. ඔහු අපට ආහාරද ලබා දෙන්නේ නම් ඉතා මැනවි.’ දේවතාවා ඍෂිවරුන්ගේ කල්පනාවට අනුව දිව්‍යමය කැඳ හා කැවිලි පෙවිලි දී සන්තර්පණය කළේය. ඍෂිවරු ‘දේවතාවා අපට පැන් සහ භෝජන සියල්ල දුන්නේය. ඔහු අපට පෙනී සිටින්නේ නම් ඉතා මැනවි’ යි සිතූහ.

---

Devatā tesaṃ ajjhāsayaṃ viditvā upaḍḍhakāyaṃ dassesi. Te āhaṃsu – ‘‘devate, mahatī te sampatti, kiṃ kammaṃ katvā imaṃ sampattiṃ adhigatāsī’’ti? Bhante, nātimahantaṃ parittakaṃ kammaṃ katvāti. Upaḍḍhauposathakammaṃ nissāya hi devatāya sā sampatti laddhā.

දේවතාවා ඔවුන්ගේ අදහස දැන සිරුරෙන් අඩක් පෙනී සිටියේය. ඔවුහු ‘දේවතාවනි, ඔබගේ සම්පත්තිය ඉතා මහත්ය. කවර නම් පින්කමක් කොට මේ සම්පත්තිය ලැබුවෙහිද?’ යැයි ඇසූහ. ‘ස්වාමීනි, ඉතා මහත් නොවූ ස්වල්ප පින්කමක් කිරීමෙනි’ යි ඔහු කීවේය. ඒ දේවතාවා එම සම්පත්තිය ලැබුවේ අඩ දිනක් උපෝසථ ශීලය රැකීම නිසාමය.

---

Anāthapiṇḍikassa kira gehe ayaṃ devaputto kammakāro ahosi. Seṭṭhissa hi gehe uposathadivasesu antamaso dāsakammakāre upādāya sabbo jano uposathiko hoti. Ekadivasaṃ ayaṃ kammakāro ekakova pāto uṭṭhāya kammantaṃ gato. Mahāseṭṭhi nivāpaṃ labhanamanusse sallakkhento etassevekassa araññaṃ gatabhāvaṃ ñatvā assa sāyamāsatthāya nivāpaṃ adāsi. Bhattakārikā dāsī ekasseva bhattaṃ pacitvā araññato āgatassa bhattaṃ vaḍḍhetvā adāsi, kammakāro āha – ‘‘aññesu divasesu imasmiṃ kāle gehaṃ ekasaddaṃ ahosi, ajja ativiya sannisinnaṃ, kiṃ nu kho eta’’nti? Tassa sā ācikkhi – ‘‘ajja imasmiṃ gehe sabbe manussā uposathikā, mahāseṭṭhi tuyhevekassa nivāpaṃ adāsī’’ti. Evaṃ ammāti? Āma sāmīti. Imasmiṃ kāle uposathaṃ samādinnassa uposathakammaṃ hoti na hotīti mahāseṭṭhiṃ puccha ammāti? Tāya gantvā pucchito mahāseṭṭhi āha – ‘‘sakalauposathakammaṃ na hoti, upaḍḍhakammaṃ pana hoti, uposathiko hotū’’ti[Pg.290]. Kammakāro bhattaṃ abhuñjitvā mukhaṃ vikkhāletvā uposathiko hutvā vasanaṭṭhānaṃ gantvā nipajji. Tassa āhāraparikkhīṇakāyassa rattiṃ vāto kuppi. So paccūsasamaye kālaṃ katvā upaḍḍhauposathakammanissandena mahāvaṭṭaniaṭaviyaṃ nigrodharukkhe devaputto hutvā nibbatti. So taṃ pavattiṃ isīnaṃ ārocesi.

අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ නිවසේ මෙම දිව්‍ය පුත්‍රයා කම්කරුවෙකු වී සිටියේයැයි කියනු ලැබේ. සිටුතුමාගේ නිවසේ පොහොය දිනවලදී, අවසානයේ දාස කම්කරුවන් පවා ඇතුළුව සියලු දෙනාම සිල් සමාදන් වෙති. එක් දිනක් මෙම කම්කරුවා තනිවම උදෑසනින්ම නැගිට වැඩපලට ගියේය. මහා සිටුතුමා ආහාර ලබන මිනිසුන් ගැන විමසීමේදී, මෙම පුද්ගලයා පමණක් වනයට ගොස් ඇති බව දැනගෙන, ඔහුගේ සන්ධ්‍යා භෝජනය සඳහා ආහාර වෙන් කළේය. බත් පිසින දාසිය ඔහු වෙනුවෙන්ම බත් පිස, වනයෙන් පැමිණි කම්කරුවාට බත් බෙදා දුන්නාය. එවිට කම්කරුවා මෙසේ ඇසීය, "වෙනත් දිනවල මෙම වේලාවට නිවස එකම ඝෝෂාවකින් පිරී පවතියි, නමුත් අද ඉතා නිශ්ශබ්දයි, මෙයට හේතුව කුමක්ද?" එවිට ඇය ඔහුට මෙසේ පැවසුවාය, "අද මේ නිවසේ සියලු දෙනාම සිල් සමාදන් වී සිටිති, මහා සිටුතුමා ඔබ වෙනුවෙන් පමණක් ආහාර වෙන් කළේය." "මෑණියනි, එසේද?" "එසේය ස්වාමීනි." "මෑණියනි, මෙම වේලාවේදී සිල් සමාදන් වන්නෙකුට සිල් රැකීමේ ආනිසංස ලැබේ දැයි මහා සිටුතුමාගෙන් විමසන්න." ඇය ගොස් විමසූ විට මහා සිටුතුමා පැවසුවේ, "සම්පූර්ණ උපෝසථ පුණ්‍ය කර්මය සිදු නොවුණත්, අර්ධ උපෝසථ පුණ්‍ය කර්මයක් සිදු වේ, එබැවින් ඔහු සිල් සමාදන් වේවා" කියාය. කම්කරුවා ආහාර නොගෙන මුව සෝදා සිල් සමාදන්ව තමා වසන ස්ථානයට ගොස් වැතිරුණේය. ආහාර නොමැති වීම නිසා ශරීරය දුර්වලව රාත්‍රියේදී ඔහුට වාත රෝගයක් හටගත්තේය. ඔහු අලුයම් කාලයේ මියගොස්, ඒ අර්ධ උපෝසථ පුණ්‍ය කර්මයේ අනුභාවයෙන් මහා වට්ටනිය වනයේ නුග රුකක දිව්‍ය පුත්‍රයෙකු වී උපන්නේය. ඔහු ඒ තොරතුරු සෘෂිවරුන්ට පැවසීය.

---

Isayo tumhehi mayaṃ buddho, dhammo, saṅghoti asutapubbaṃ sāvitā, uppanno nu kho loke buddhoti? Āma, bhante, uppannoti. Idāni kuhiṃ vasatīti? Sāvatthiṃ nissāya jetavane, bhanteti. Isayo tiṭṭhatha tāva tumhe mayaṃ satthāraṃ passissāmāti haṭṭhatuṭṭhā nikkhamitvā anupubbena kosambinagaraṃ sampāpuṇiṃsu. Mahāseṭṭhino, ‘‘isayo āgatā’’ti paccuggamanaṃ katvā, ‘‘sve amhākaṃ bhikkhaṃ gaṇhatha, bhante’’ti nimantetvā punadivase isigaṇassa mahādānaṃ adaṃsu. Isayo bhuñjitvāva gacchāmāti āpucchiṃsu. Tumhe, bhante, aññasmiṃ kāle ekampi māsaṃ dvepi tayopi cattāropi māse vasitvā gacchatha. Imasmiṃ pana vāre hiyyo āgantvā ajjeva gacchāmāti vadatha, kimidanti? Āma gahapatayo buddho loke uppanno, na kho pana sakkā jīvitantarāyo vidituṃ, tena mayaṃ turitā gacchāmāti. Tena hi, bhante, mayampi gacchāma, amhehi saddhiṃyeva gacchathāti. Tumhe agāriyā nāma mahājaṭā, tiṭṭhatha tumhe, mayaṃ puretaraṃ gamissāmāti nikkhamitvā ekasmiṃ ṭhāne dvepi divasāni avasitvā turitagamaneneva sāvatthiṃ patvā jetavanavihāre satthu santikameva agamaṃsu. Satthu madhuradhammakathaṃ sutvā sabbeva pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu.

සෘෂිවරු මෙසේ කීහ: "පින්වත් දේවපුත්‍රය, ඔබ අපට මීට පෙර කිසිදා අසා නොතිබූ බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන වචන ඇසීමට සැලැස්වූයෙහිය. ලෝකයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් උපන් සේක්ද?" "එසේය ස්වාමීනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක." "දැන් උන්වහන්සේ කොහි වැඩ වසන සේක්ද?" "ස්වාමීනි, සැවැත් නුවර ඇසුරු කරමින් ජේතවනාරාමයේ වැඩ වසන සේක." එවිට සෘෂිවරු, "ඔබලා මෙහි නවතින්න, අපි ශාස්තෘන් වහන්සේව දැකගන්නෙමු" යි හටගත් මහත් ප්‍රීතියෙන් යුතුව නික්මී පිළිවෙළින් කොසඹෑ නුවරට පැමිණියහ. මහා සිටුවරු, "සෘෂිවරු වැඩම කළහ" යි පෙරගමන් කොට පිළිගෙන, "ස්වාමීනි, හෙට අපගේ දානය පිළිගනු මැනවි" යි ආරාධනා කොට පසුදින සෘෂි කණ්ඩායමට මහා දානයක් පූජා කළහ. සෘෂිවරු දානය වැළඳූ සැනින් "අපි නික්මෙන්නෙමු" යි පවසා සමුගත්තෝය. "ස්වාමීනි, වෙනත් කාලවලදී ඔබ වහන්සේලා මසක්, දෙමසක්, තෙමසක් හෝ සාරමසක් වැඩ වසන සේක. නමුත් මෙවර ඊයේ වැඩම කර අදම වඩින්නෙමු යි පවසන්නේ කුමක් නිසාද?" "එසේය ගෘහපතියනි, බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වී ඇති සේක. ජීවිතයේ අන්තරායන් දැනගත නොහැකිය, එබැවින් අපි ඉතා ඉක්මනින් වඩින්නෙමු." "ස්වාමීනි, එසේ නම් අපිත් යන්නෙමු, අප සමගම වැඩම කරනු මැනවි." "ඔබලා ගිහි බැඳීම් හා කරදර බහුල අයයි, ඔබලා නවතින්න, අපි කලින් යන්නෙමු" යි පවසා නික්මී අතරමග එකම තැනක දෙදිනක්වත් නොනැවතී ඉතා ඉක්මනින් සැවැත් නුවරට පැමිණ ජේතවනාරාමයේ ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයට ගියහ. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මධුර ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කර සියලු දෙනාම පැවිදි වී අර්හත් භාවයට පත් වූහ.

---

Tepi tayo seṭṭhino pañcahi pañcahi sakaṭasatehi sappimadhuphāṇitādīni ceva paṭṭunnadukūlādīni ca ādāya kosambito nikkhamitvā anupubbena sāvatthiṃ patvā jetavanasāmante khandhāvāraṃ bandhitvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā paṭisanthāraṃ katvā ekamantaṃ nisīdiṃsu. Satthā tiṇṇampi sahāyakānaṃ madhuradhammakathaṃ kathesi. Te balavasomanassajātā satthāraṃ nimantetvā punadivase mahādānaṃ adaṃsu. Puna nimantetvā punadivaseti evaṃ aḍḍhamāsaṃ dānaṃ datvā, ‘‘amhākaṃ janapadaṃ āgamanāya paṭiññaṃ dethā’’ti pādamūle nipajjiṃsu. Bhagavā, ‘‘suññāgāre kho gahapatayo tathāgatā abhiramantī’’ti āha. Ettāvatā paṭiññā dinnā nāma hotīti gahapatayo [Pg.291] sallakkhetvā dinnā no bhagavatā paṭiññāti dasabalaṃ vanditvā nikkhamitvā antarāmagge yojane yojane ṭhāne vihāraṃ kāretvā anupubbena kosambiṃ patvā, ‘‘loke buddho uppanno’’ti kathayiṃsu. Tayopi janā attano attano ārāme mahantaṃ dhanapariccāgaṃ katvā bhagavato vasanatthāya vihāre kārāpayiṃsu. Tattha kukkuṭaseṭṭhinā kārito kukkuṭārāmo nāma ahosi. Pāvārikaseṭṭhinā ambavane kārito pāvārikambavano nāma ahosi. Ghositena kārito ghositārāmo nāma ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘ghositaseṭṭhinā kārite ārāme’’ti.

එම සිටුවරු තිදෙනාද කරත්ත පන්සීය බැගින් ගෙන ගිතෙල්, මීපැණි, උක්සකුරු ආදියද පට්ටුන්න හා දුකුල වස්ත්‍ර ආදියද රැගෙන කොසඹෑ නුවරින් නික්ම පිළිවෙළින් සැවැත් නුවරට පැමිණ, ජේතවනාරාමය අසල කඳවුරු බැඳ ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත ගොස් වැඳ නමස්කාර කොට පිළිසඳරෙහි යෙදී එකත්පස්ව හුන්හ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ යහළුවන් තිදෙනාටම මධුර ධර්ම කථාවක් දේශනා කළ සේක. ඔවුහු මහත් ප්‍රීතියට පත්ව ශාස්තෘන් වහන්සේට ආරාධනා කොට පසුදින මහා දානයක් පූජා කළහ. නැවත ආරාධනා කොට පසුදින යනාදී වශයෙන් අඩ මසක් දානය දී, "ස්වාමීනි, අපගේ ජනපදයට වැඩම කිරීමට පොරොන්දු වනු මැනවි" යි පාමුල වැතිරී අයැද සිටියහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "ගෘහපතියනි, තථාගතවරු විවේකී ස්ථානවලට ඇලුම් කරති" යි වදාළ සේක. සිටුවරුන් මෙය පොරොන්දුව දුන් බවට ලකුණක් ලෙස සලකා, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අපට පොරොන්දුව දුන් සේක" යි සිතා දසබලධාරීන් වහන්සේට වැඳ නික්ම, අතරමගදී යොදුනෙන් යොදුනට විහාර කරවා පිළිවෙළින් කොසඹෑ නුවරට පැමිණ, "ලොව බුදුරජාණන් වහන්සේ උපන් සේක" යි ප්‍රකාශ කළහ. ඒ තිදෙනාම තම තමන්ගේ ආරාමයන්හි මහත් ධන පරිත්‍යාගයක් කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩසිටීම සඳහා විහාර කරවූහ. එහි කුක්කුට සිටුතුමා කරවූ විහාරය කුක්කුටාරාමය නම් විය. පාවාරික සිටුතුමා අඹ වනයේ කරවූ විහාරය පාවාරිකම්බවනය නම් විය. ඝෝසිත සිටුතුමා කරවූ විහාරය ඝෝසිතාරාමය නම් විය. එය අරභයා "ඝෝසිත සිටුතුමා කරවූ ආරාමයෙහි" යයි කියන ලදී.

---

Bhaṇḍanajātātiādīsu kalahassa pubbabhāgo bhaṇḍanaṃ nāma, taṃ jātaṃ etesanti bhaṇḍanajātā. Hatthaparāmāsādivasena matthakaṃ patto kalaho jāto etesanti kalahajātā. Viruddhabhūtaṃ vādanti vivādaṃ, taṃ āpannāti vivādāpannā. Mukhasattīhīti vācāsattīhi. Vitudantāti vijjhantā. Te na ceva aññamaññaṃ saññāpenti na ca saññattiṃ upentīti te atthañca kāraṇañca dassetvā neva aññamaññaṃ jānāpenti. Sacepi saññāpetuṃ ārabhanti, tathāpi saññattiṃ na upenti, jānituṃ na icchantīti attho. Nijjhattiyāpi eseva nayo. Ettha ca nijjhattīti saññattivevacanamevetaṃ. Kasmā panete bhaṇḍanajātā ahesunti? Appamattakena kāraṇena.

'භණ්ඩනජාතා' යනාදී පදවලින් හැඳින්වෙන්නේ කලහයට පෙර සිදුවන වාදවිවාද 'භණ්ඩන' බවයි. එවැනි වාදයක් හටගෙන ඇති බැවින් ඔවුන් 'භණ්ඩනජාතා' (කෝලාහල කරන්නෝ) නම් වෙති. අතින් පහර දීම ආදියෙන් අවසානයට පත් වූ කලහය මොවුන් අතර ඇති බැවින් ඔවුන් 'කලහජාතා' (කලහ කරන්නෝ) නම් වෙති. විරුද්ධවාදයකට පැමිණි බැවින් 'විවාදාපන්නා' (විවාදයට පැමිණියෝ) නම් වෙති. 'මුඛසත්තීහි' යනු වචන නමැති හෙල්ලවලින් යන්නයි. 'විතුදන්තා' යනු විදිමින් යන්නයි. 'ඔවුහු අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් හඳුන්වා නොදෙති, අවබෝධයටද නොපැමිණෙති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, එම භික්ෂූන් අර්ථය හා හේතුව පෙන්වා දුන්නද එකිනෙකාට අවබෝධ කරවා නොදෙන බවයි. අවබෝධ කරවීමට උත්සාහ කළද ඔවුන් අවබෝධය කරා නොපැමිණෙති, එනම් කරුණු දැනගැනීමට කැමති නොවෙති යනු මෙහි අර්ථයයි. 'නිජ්ඣත්ති' යන්නෙහිද මේ ක්‍රමයම අදාළ වේ. මෙහි 'නිජ්ඣත්ති' යනු 'පඤ්ඤත්ති' (අවබෝධය/සංඥාව) යන්නට සමාන වචනයකි. ඔවුන් කුමන හේතුවක් නිසා මෙසේ වාදවිවාද කරගත්තෝද යත්? ඉතා සුළු කරුණක් නිසාය.

---

Dve kira bhikkhū ekasmiṃ āvāse vasanti vinayadharo ca suttantiko ca. Tesu suttantiko bhikkhu ekadivasaṃ vaccakuṭiṃ paviṭṭho ācamanaudakāvasesaṃ bhājane ṭhapetvāva nikkhami. Vinayadharo pacchā paviṭṭho taṃ udakaṃ disvā nikkhamitvā taṃ bhikkhuṃ pucchi, āvuso, tayā idaṃ udakaṃ ṭhapitanti? Āma, āvusoti. Tvamettha āpattibhāvaṃ na jānāsīti? Āma na jānāmīti. Hoti, āvuso, ettha āpattīti. Sace hoti desessāmīti. Sace pana te, āvuso, asañcicca asatiyā kataṃ, natthi te āpattīti. So tassā āpattiyā anāpattidiṭṭhi ahosi.

එක් ආවාසයක විනයධර සහ සුත්තන්තික යනුවෙන් භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙනමක් වාසය කළහ. එහි සුත්තන්තික භික්ෂුව එක් දිනක් වච්චකුටියට (වැසිකිළියට) ඇතුළු වී, ආචමන ජලය (සෝදන දිය) ස්වල්පයක් භාජනයේ ඉතිරි කර තබාම පිටතට පැමිණියේය. පසුව එහි ඇතුළු වූ විනයධර භික්ෂුව එම ජලය දැක පිටතට පැමිණ, ඒ සුත්තන්තික භික්ෂුවගෙන්, “ඇවැත්නි, මේ ජලය තැබුවේ ඔබද?” යි ඇසීය. “එසේය ඇවැත්නි” යි පැවසූ කල්හි, “ඇවැත්නි, මෙහි ඇවැතක් සිදුවන බව ඔබ නොදන්නෙහිද?” යි ඇසීය. “ඇවැත්නි, මම නොදනිමි” යි පැවසූ කල්හි, “ඇවැත්නි, මෙහි ඇවැතක් සිදුවේ” යි පැවසීය. “ඇවැත්නි, එසේ ඇවැතක් සිදුවේ නම් මම එය දේශනා (ප්‍රකාශ) කරන්නෙමි” යි කී කල්හි, “ඇවැත්නි, ඉදින් ඔබ විසින් මෙය චේතනාවකින් තොරව, නොදැනුවත්කමින් හෝ අමතක වීමෙන් කරන ලද්දක් නම් ඔබට ඇවැතක් නැත” යි විනයධර භික්ෂුව පැවසීය. එවිට සුත්තන්තික භික්ෂුව එම ඇවැත සම්බන්ධයෙන් ‘ඇවැතක් නැත’ යන දෘෂ්ටියෙහි පිහිටියේය.

---

Vinayadharo attano nissitakānaṃ, ‘‘ayaṃ suttantiko āpattiṃ āpajjamānopi na jānātī’’ti ārocesi. Te tassa nissitake disvā – ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo āpattiṃ āpajjitvāpi āpattibhāvaṃ na jānātī’’ti āhaṃsu. Te gantvā attano upajjhāyassa ārocesuṃ. So [Pg.292] evamāha – ‘‘ayaṃ vinayadharo pubbe ‘anāpattī’ti vatvā idāni ‘āpattī’ti vadati, musāvādī eso’’ti. Te gantvā, ‘‘tumhākaṃ upajjhāyo musāvādī’’ti evaṃ aññamaññaṃ kalahaṃ vaḍḍhayiṃsu, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

විනයධර භික්ෂුව තම ශිෂ්‍ය භික්ෂූන්ට මෙසේ කීවේය: “මේ සුත්තන්තික භික්ෂුව ඇවැතකට පත් වුවද ඒ බව දන්නේ නැත.” ඒ ශිෂ්‍යයෝ සුත්තන්තික භික්ෂුවගේ ශිෂ්‍යයන් දැක, “ඔබේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ඇවැතකට පත් වීත් ඒ බව නොදනිති” යි පැවසූහ. ඔවුහු ගොස් තම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේට ඒ බව සැළ කළහ. එවිට උන්වහන්සේ මෙසේ පැවසූහ: “මේ විනයධර භික්ෂුව කලින් ‘ඇවැතක් නැත’ කියා දැන් ‘ඇවැතක් තිබේ’ යි පවසයි, මොහු මුසාවාදී (බොරුවක් පවසන) අයෙකි.” ඒ ශිෂ්‍යයෝ ගොස් “ඔබේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ මුසාවාදියෙකි” යි පවසමින් මෙසේ ඔවුනොවුන් අතර කලහය වර්ධනය කළහ. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙය පවසන ලදී.

---

Bhagavantaṃ etadavocāti etaṃ, ‘‘idha, bhante, kosambiyaṃ bhikkhū bhaṇḍanajātā’’tiādivacanaṃ avoca. Tañca kho neva piyakamyatāya na bhedādhippāyena, atha kho atthakāmatāya hitakāmatāya. Sāmaggikārako kiresa bhikkhu, tasmāssa etadahosi – ‘‘yathā ime bhikkhū vivādaṃ āraddhā, na sakkā mayā, nāpi aññena bhikkhunā samaggā kātuṃ, appeva nāma sadevake loke appaṭipuggalo bhagavā sayaṃ vā gantvā, attano vā santikaṃ pakkosāpetvā etesaṃ bhikkhūnaṃ khantimettāpaṭisaṃyuttaṃ sāraṇīyadhammadesanaṃ kathetvā sāmaggiṃ kareyyā’’ti atthakāmatāya hitakāmatāya gantvā avoca.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ සැළ කළේය’ යන්නෙන්, ‘ස්වාමීනි, මෙහි කොසඹෑ නුවර භික්ෂූන් අතර කලහයක් හටගෙන ඇත’ යනාදී වචන පැවසීම අදහස් වේ. එසේ සැළ කිරීම තමා කෙරෙහි ඇලුම් කරවීමේ කැමැත්තෙන් හෝ භේද කිරීමේ අදහසින් නොව, හිතානුකම්පාවෙන් හා අභිවෘද්ධිය කැමැත්තෙනි. මෙම භික්ෂුව සමගිය ඇති කිරීමට කැමති වූ බැවින් ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: ‘මේ භික්ෂූන් යම් සේ විවාද කිරීමට පටන් ගෙන ඇත්ද, මා හට හෝ වෙනත් භික්ෂුවකට මොවුන් සමගි කරවීමට නොහැකිය. දෙවියන් සහිත ලෝකයේ අසහාය පුද්ගලයාණන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම වැඩම කොට හෝ, උන්වහන්සේ වෙතට මොවුන් කැඳවාගෙන හෝ, මේ භික්ෂූන්ට ඉවසීම හා මෙත්තාව පිළිබඳ සාරණීය ධර්ම දේශනා කොට සමගිය ඇති කරන්නේ නම් මැනවි’ යි යහපත හා අභිවෘද්ධිය කැමැත්තෙන් ගොස් සැළ කළේය.

---

492. Chayime, bhikkhave, dhammā sāraṇīyāti heṭṭhā kalahabhaṇḍanavasena desanā āraddhā. Imasmiṃ ṭhāne cha sāraṇīyā dhammā āgatāti evamidaṃ kosambiyasuttaṃ yathānusandhināva gataṃ hoti. Tattha sāraṇīyāti saritabbayuttā addhāne atikkantepi na pamussitabbā. Yo te dhamme pūreti, taṃ sabrahmacārīnaṃ piyaṃ karontīti piyakaraṇā. Garuṃ karontīti garukaraṇā. Saṅgahāyāti saṅgahaṇatthāya. Avivādāyāti avivādanatthāya. Sāmaggiyāti samaggabhāvatthāya. Ekībhāvāyāti ekībhāvatthāya ninnānākaraṇāya. Saṃvattantīti bhavanti. Mettaṃ kāyakammanti mettacittena kattabbaṃ kāyakammaṃ. Vacīkammamanokammesupi eseva nayo. Imāni bhikkhūnaṃ vasena āgatāni, gihīsupi labbhantiyeva. Bhikkhūnañhi mettacittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ pattapaṭiggahaṇaṃ āsanapaññāpanaṃ anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma.

492. ‘මහණෙනි, මේ සිහි කටයුතු (සාරණීය) ධර්ම සයකි’ යන්න කලහ හා විවාදයන් මුල් කරගෙන දේශනා කරන ලදී. මෙහිදී සාරණීය ධර්ම සයක් දේශනා කර ඇති බැවින් මෙම කොසඹෑ සූත්‍රය අනුසන්ධි වශයෙන් පැමිණ ඇත. එහි ‘සාරණීය’ යනු දිගු කලක් ගත වුවද අමතක නොකළ යුතු, සිහි කටයුතු වූ ධර්මයන්ය. යමෙක් එම ධර්මයන් පුරන්නේද, ඔහු සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය කරන්නක් වන බැවින් ඒවා ‘පියකරණ’ (ප්‍රිය උපදවන) ධර්ම වේ. ගෞරව ඇති කරන බැවින් ‘ගරුකරණ’ ධර්ම වේ. ‘සංගහාය’ යනු එකමුතු වීම පිණිසයි. ‘අවිවාදාය’ යනු විවාද නොකිරීම පිණිසයි. ‘සාමග්ගියා’ යනු සමගි බව පිණිසයි. ‘එකීභාවාය’ යනු එකිනෙකාගෙන් වෙන් නොවී එකම අරමුණක පිහිටීම පිණිසයි. ‘සංවත්තන්ති’ යනු පවතී හෝ සිදුවේ යන්නයි. ‘මෙත්තං කායකම්මං’ යනු මෙත් සිතින් කළ යුතු කායික ක්‍රියාවන්ය. වාක්කර්ම හා මනෝකර්ම සම්බන්ධයෙන්ද මේ ක්‍රමයම වේ. මේවා භික්ෂූන් උදෙසා දේශනා කළද, ගිහියන් කෙරෙහිද පවතී. භික්ෂූන්ට නම් මෙත් සිතින් ආභිසමාචාරික වත්පිළිවෙත් පිරීම මෙත්තා කායකර්මයයි. ගිහියන්ට නම් චෛත්‍ය වැඳීමට, බෝධි වැඳීමට, සංඝයා නිමන්ත්‍රණය කිරීමට යෑමත්, පිඬු සිඟා වඩින භික්ෂූන් දැක පෙරගමන් කිරීම, පාත්‍රය පිළිගැනීම, අසුන් පැනවීම, පසුගමන් කිරීම ආදී කටයුතු මෙත්තා කායකර්මය නම් වේ.

---

Bhikkhūnaṃ mettacittena ācārapaññattisikkhāpadaṃ, kammaṭṭhānakathanaṃ dhammadesanā tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Gihīnañca, ‘‘cetiyavandanatthāya gacchāma, bodhivandanatthāya gacchāma, dhammassavanaṃ karissāma, padīpamālāpupphapūjaṃ karissāma, tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma, salākabhattādīni dassāma, vassāvāsikaṃ dassāma, ajja saṅghassa [Pg.293] cattāro paccaye dassāma, saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha, āsanāni paññāpetha, pānīyaṃ upaṭṭhapetha, saṅghaṃ paccuggantvā ānetha, paññattāsane nisīdāpetvā chandajātā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā’’tiādikathanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma.

භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙත් සිතින් ආචාර ශික්ෂාපද හා පညප්ති ශික්ෂාපද කියාදීම, කර්මස්ථාන කියාදීම, ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය දේශනා කිරීම මෙත්තා වාක්කර්මය නම් වේ. ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් නම්, ‘චෛත්‍ය වැඳීමට යමු, බෝධි වැඳීමට යමු, බණ ඇසීමට යමු, පහන් හා මල් පූජා කරමු, ත්‍රිවිධ සුචරිතය සමාදන් වී පිළිපදිමු, සලාක බත් ආදිය පූජා කරමු, වස්සාවාසික සිවුරු පූජා කරමු, අද සංඝයාට සිව්පසය පූජා කරමු, සංඝයා නිමන්ත්‍රණය කර කැවිලි පෙවිලි ආදිය පිළියෙල කරමු, අසුන් පනවා පානීය ජලය තබමු, සංඝයාට පෙරගමන් කොට වැඩම කරවා පැනවූ අසුන්හි වඩා හිඳුවා ඉමහත් කැමැත්තෙන් හා උනන්දුවෙන් වත්පිළිවෙත් (වෙයියාපච්ච) කරමු’ යනාදී වශයෙන් පවසන අවස්ථා මෙත්තා වාක්කර්මය නම් වේ.

---

Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā, ‘‘imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu, averā abyāpajjhā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma. Gihīnaṃ ‘‘ayyā sukhī hontu, averā abyāpajjhā’’ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma.

භික්ෂූන් වහන්සේලා අලුයම අවදි වී ශරීර කෘත්‍යයන් හා චෛත්‍ය මළුව ඇමදීම ආදී වත්පිළිවෙත් නිමවා, විවේකී අසුනක හිඳ, ‘මේ විහාරයෙහි වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛරී නොවෙත්වා, දුක් පීඩා නොවෙත්වා’ යි සිතීම මෙත්තා මනෝකර්මය නම් වේ. ගිහියන් සම්බන්ධයෙන් ‘ස්වාමීන් වහන්සේලා සුවපත් වෙත්වා, වෛරී නොවෙත්වා, දුක් පීඩා නොවෙත්වා’ යි සිතීම මෙත්තා මනෝකර්මය නම් වේ.

---

Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca. Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvūpagamanaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Therānaṃ pana pādadhovanavandanabījanadānādibhedampi sabbaṃ sāmīcikammaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avamaññaṃ akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma. Devatthero tissattheroti evaṃ paggayha vacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Vihāre asantaṃ pana paripucchantassa, kuhiṃ amhākaṃ devatthero, amhākaṃ tissatthero kadā nu kho āgamissatīti evaṃ mamāyanavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma. Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā suppasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma. Devatthero, tissatthero arogo hotu appābādhoti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma.

‘ආවි චේව රහෝ ච’ යනු හමුවේදී සහ නැති තැනදී (ප්‍රකාශිතව හා රහසිගතව) යන්නයි. එහි නවක භික්ෂූන්ගේ සිවුරු මැසීම ආදී කටයුතු වලදී උපකාරී වීම හමුවේදී කරන මෙත්තා කායකර්මයයි. මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට පා සේදීම, වන්දනා කිරීම, පවන් සැලීම ආදී සියලු වත්පිළිවෙත් කිරීම හමුවේදී කරන මෙත්තා කායකර්මයයි. උභය පාර්ශවයටම අදාළව, යම් අයෙකු විසින් නිසි ලෙස නොතබන ලද ලී බඩු ආදිය දැක ඒ පුද්ගලයාට අවමන් නොකොට, තමාගේ බඩු බාහිරාදිය මෙන් ඒවා සුරක්ෂිතව තැබීම නැති තැනදී කරන මෙත්තා කායකර්මයයි. ‘දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ, තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ’ යනාදී වශයෙන් ගෞරවයෙන් ඇමතීම හමුවේදී කරන මෙත්තා වාක්කර්මයයි. විහාරයේ නැති තැනකදී විමසන අයෙකුට, ‘අපේ දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ කොහේද? අපේ තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ කවදා වඩිනු ඇත්ද?’ යනාදී වශයෙන් ආදරයෙන් හා ගෞරවයෙන් පැවසීම නැති තැනදී කරන මෙත්තා වාක්කර්මයයි. මෛත්‍රී සහගත ස්නේහයෙන් යුතුව දෙනෙත් විවර කොට ඉතා ප්‍රසන්න මුහුණින් බැලීම හමුවේදී කරන මෙත්තා මනෝකර්මයයි. ‘දේව ස්ථවිරයන් වහන්සේ, තිස්ස ස්ථවිරයන් වහන්සේ නිදුක් වෙත්වා, නීරෝගී වෙත්වා’ යි මෙනෙහි කිරීම නැති තැනදී කරන මෙත්තා මනෝකර්මය නම් වේ.

---

Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā. Dhammikāti kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyavattena uppannā. Antamaso pattapariyāpannamattampīti pacchimakoṭiyā patte pariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvattikaṭacchubhikkhāmattampi. Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattāni nāma āmisapaṭivibhattaṃ puggalapaṭivibhattañca. Tattha, ‘‘ettakaṃ dassāmi, ettakaṃ na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ āmisapaṭivibhattaṃ nāma. ‘‘Asukassa dassāmi, asukassa na dassāmī’’ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana puggalapaṭivibhattaṃ nāma. Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati, ayaṃ appaṭivibhattabhogī nāma.

ලාභා යනු සිවුරු ආදී වශයෙන් ලද ප්‍රත්‍යයන්ය. ධම්මිකා යනු වංචනික ක්‍රියා ආදී විවිධ මිථ්‍යා ආජීවයන් බැහැර කර, ධර්මානුකූලව හා සාධාරණ ලෙස පිණ්ඩපාත චාරිකා වත්පිළිවෙත් මගින් උපයා ගත් ප්‍රත්‍යයන්ය. අවම වශයෙන් පාත්‍රයට ලැබුණු ප්‍රමාණය පවා යනු අවම වශයෙන් පාත්‍රයට ඇතුළත් වූ, එනම් පාත්‍රය තුළ ඇති හැඳි දෙකක් හෝ තුනක් වැනි සුළු ආහාර ප්‍රමාණය පවා අදහස් වේ. අප්පටිවිභත්තභෝගී යන්නෙහි ආමිස පටිවිභත්ත සහ පුග්ගල පටිවිභත්ත යැයි බෙදා වෙන් කිරීම් දෙකක් ඇත. එහිදී, 'මෙපමණක් දෙමි, මෙපමණක් නොදෙමි' යැයි සිතින් වෙන් කිරීම ආමිස පටිවිභත්තය නම් වේ. 'අසවල් පුද්ගලයාට දෙමි, අසවල් පුද්ගලයාට නොදෙමි' යැයි සිතින් වෙන් කිරීම පුද්ගල පටිවිභත්තය නම් වේ. මේ දෙකම නොකර යම් භික්ෂුවක් වෙන් නොකළ දේ පරිභෝජනය කරයිද, ඒ භික්ෂුව අප්පටිවිභත්තභෝගී (බෙදා වෙන් නොකර පරිභෝජනය කරන්නා) නම් වේ.

---

Sīlavantehi [Pg.294] sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ, yaṃ yaṃ paṇītaṃ labbhati, taṃ taṃ neva lābhena lābhaṃ jigīsanāmukhena gihīnaṃ deti, na attanā paribhuñjati; paṭiggaṇhantova saṅghena sādhāraṇaṃ hotūti gahetvā gaṇḍiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati. Idaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti, ko na pūretīti? Dussīlo tāva na pūreti. Na hi tassa santakaṃ sīlavantā gaṇhanti. Parisuddhasīlo pana vattaṃ akhaṇḍento pūreti.

සීලවන්තේහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සාධාරණභෝගී යන්නෙහි පොදුවේ පරිභෝජනය කරන භික්ෂුවගේ ලක්ෂණය මෙයයි: තමාට යම් ප්‍රණීත ලාභයක් ලැබුණහොත්, ලාභ අපේක්ෂාවෙන් එය ගිහියන්ට නොදෙයි, තමාම පමණක් පරිභෝජනය ද නොකරයි. එය පිළිගන්නා අවස්ථාවේදීම 'මෙය සංඝයාට සාධාරණ වේවා' යි සිතා පිළිගෙන, ඝණ්ඨාව නාද කර වැළඳිය යුතු සංඝ සන්තක දෙයක් ලෙස සලකයි. මෙම සාරණීය ධර්මය පුරන්නේ කවුද, නොපුරන්නේ කවුද? දුශ්ශීලයා මෙය නොපුරයි. මන්ද, සිල්වතුන් ඔහුගේ දෙයක් භාර නොගන්නා බැවිනි. පිරිසිදු සිල් ඇති භික්ෂුව වත් පිළිවෙත් නොකඩවා මෙය පුරවයි.

---

Tatridaṃ vattaṃ – yo hi odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti, so dātabbaṃ deti, sāraṇīyadhammo panassa na hoti, palibodhajagganaṃ nāma hoti. Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhasseva vaṭṭati, tena pana odissakaṃ dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ. Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti, tassa tattakaṃ dātabbaṃ. Avasiṭṭhe asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ, taṃ taṃ datvā sesaṃ paribhuñjitabbaṃ, ‘‘sīlavantehī’’ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati.

එහි වත් පිළිවෙත මෙයයි – යම් භික්ෂුවක් මවට හෝ පියාට හෝ ආචාර්ය උපාධ්‍යායන් වැනි අයට පමණක් වෙන් කර යමක් දෙයිද, ඔහු දිය යුතු දෙය දෙයි; නමුත් ඔහුට සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ නොවේ. එය පලිබෝධ (බැඳීම්) රැකබලා ගැනීමක් පමණි. සාරණීය ධර්මය සුදුසු වන්නේ පලිබෝධයන්ගෙන් මිදුණු භික්ෂුවටමය. එසේ වෙන් කර දෙන්නේ නම් ගිලන් වූ, ගිලනුන්ට උපස්ථාන කරන, අමුත්තන් ලෙස පැමිණි, ගමනක් යන භික්ෂූන්ට ද, සිවුරු පාත්‍ර පරිහරණය නොදන්නා අලුත පැවිදි වූ භික්ෂුවට ද දිය යුතුය. ඔවුන්ට දී, ඉතිරි දේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආසනයේ සිට ආරම්භ කර ස්වල්පය බැගින් බෙදා නොදී, යමෙකුට අවශ්‍ය ප්‍රමාණය ලබා දෙයි නම් ඔහුට එය දිය යුතුය. ඉතිරි නොවන්නේ නම් නැවත පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ ආසනයේ සිට ආරම්භ කර යම් ප්‍රණීත දෙයක් වේ නම් එය පූජා කර ඉතිරි දේ පරිභෝජනය කළ යුතුය. 'සිල්වතුන් සමග' යන වචනය නිසා දුශ්ශීල භික්ෂුවට නොදී සිටීම ද සුදුසුය.

---

Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti, no asikkhitāya parisāya. Susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati, so na gaṇhāti, aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhāti, na atirekaṃ. Ayañca pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassāpi dvādasahi vassehi pūrati, na tato oraṃ. Sace hi dvādasamepi vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nahāyituṃ gacchati, saṅghatthero ca kasseso pattoti? Sāraṇīyadhammapūrakassāti vutte – ‘‘āharatha na’’nti sabbaṃ piṇḍapātaṃ vicāretvā bhuñjitvā ca rittapattaṃ ṭhapeti. Atha so bhikkhu rittapattaṃ disvā, ‘‘mayhaṃ asesetvāva paribhuñjiṃsū’’ti domanassaṃ uppādeti, sāraṇīyadhammo bhijjati, puna dvādasa vassāni pūretabbo [Pg.295] hoti, titthiyaparivāsasadiso hesa. Sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova. Yo pana, ‘‘lābhā vata me, suladdhaṃ vata me, yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī’’ti somanassaṃ janeti, tassa puṇṇo nāma hoti.

මෙම සාරණීය ධර්මය මනාව පුහුණු වූ පිරිසක් මැද සම්පූර්ණ කිරීම පහසුය, නුපුහුණු පිරිසක් මැද එසේ නොවේ. මනාව පුහුණු වූ පිරිසක යම් භික්ෂුවකට වෙනත් තැනකින් යමක් ලැබෙන්නේ නම් ඔහු පොදු දෙයින් ලබා නොගනී. වෙනත් තැනකින් නොලැබුණත් අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට මිස අතිරික්තයක් ලබා නොගනී. මෙම සාරණීය ධර්මය නැවත නැවතත් පිණ්ඩපාතයේ වැඩම කර ලද දේ දෙන භික්ෂුවකට වසර දොළොසකින් සම්පූර්ණ වේ, ඊට අඩු කාලයකින් නොවේ. දොළොස්වන වසරේදී පවා සාරණීය ධර්මය පුරන භික්ෂුව පිණ්ඩපාතයෙන් පිරුණු පාත්‍රය සාලාවේ තබා නෑමට ගිය විට, සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'මෙය කාගේ පාත්‍රයක්ද?' කියා අසා, 'සාරණීය ධර්මය පුරන්නාගේය' යි පැවසූ විට, 'එය ගෙනෙන්න' යැයි කියා සියලු ආහාර බෙදා දී වළඳා හිස් පාත්‍රය තැබුවේ යැයි සිතමු. එවිට එම භික්ෂුව හිස් පාත්‍රය දැක 'මට කිසිවක් ඉතිරි නොකර සියල්ල වැළඳූහ' කියා දොම්නසක් ඇති කරගත්තොත් ඔහුගේ සාරණීය ධර්මය බිඳේ. නැවත වසර දොළොසක් එය පිරවිය යුතුය. මෙය තීර්ථකයන්ගේ පරිවාසයට සමානය. එක් වරක් බිඳුණු විට නැවත පිරවිය යුතුමය. යමෙක් 'මට ලාභයකි, මම හොඳින් ලද්දෙමි, මාගේ පාත්‍රයේ තිබූ ආහාරය විමසීමකින් තොරවම මාගේ සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේලා වැළඳූහ' කියා සෝමනස්සයක් ඇති කරගන්නේ නම්, ඔහුට එය සම්පූර්ණ වූවා නම් වේ.

---

Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā, na macchariyaṃ hoti, so manussānaṃ piyo hoti, sulabhapaccayo; pattagatamassa dīyamānampi na khīyati, bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati, bhaye vā chātake vā sampatte devatā ussukkaṃ āpajjanti.

මෙලෙස සාරණීය ධර්මය සම්පූර්ණ කළ භික්ෂුවකට ඊර්ෂ්‍යාවක් හෝ මසුරුකමක් ඇති නොවේ. ඔහු මිනිසුන්ට ප්‍රිය වේ, ප්‍රත්‍යයන් පහසුවෙන් ලබන්නෙකු වේ. ඔහුගේ පාත්‍රයට ලැබුණු දේ අන් අයට දුන්නත් එය ගෙවී නොයයි. බඩු බෙදන ස්ථානවලදී අග්‍ර භාණ්ඩ ලබයි. බියක් හෝ දුර්භික්ෂයක් පැමිණි විට දේවතාවෝ ඒ පිළිබඳව උනන්දු වෙති.

---

Tatrimāni vatthūni – leṇagirivāsī tissatthero kira mahāgirigāmaṃ upanissāya vasati. Paññāsa mahātherā nāgadīpaṃ cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu. Thero pavisanto te disvā pucchi – ‘‘laddhaṃ, bhante’’ti? Vicarimhā, āvusoti. So aladdhabhāvaṃ ñatvā āha – ‘‘yāvāhaṃ, bhante, āgacchāmi, tāva idheva hothā’’ti. Mayaṃ, āvuso, paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti. Nevāsikā nāma, bhante, paṭibalā honti, alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāvaṃ jānantīti. Therā āgamiṃsu. Thero gāmaṃ pāvisi. Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi. So taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā, ‘‘gaṇhatha, bhante’’ti saṅghattheramāha. Thero, ‘‘amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ, ayaṃ sīghameva gahetvā āgato, kiṃ nu kho’’ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi. Thero olokanākāreneva ñatvā – ‘‘dhammena samena laddhapiṇḍapāto, nikkukkuccā gaṇhatha bhante’’tiādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji.

එහි කථා පුවත් මෙසේය – ලෙණගිරිවාසී තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ මහාගිරි ග්‍රාමය ඇසුරු කරමින් වාසය කළහ. මහා තෙරුන් වහන්සේලා පනස් නමක් නාගදීපයට චෛත්‍ය වන්දනාව සඳහා වැඩම කරද්දී ගිරි ග්‍රාමයට පිණ්ඩපාතයේ වැඩි නමුත් කිසිවක් නොලැබී නික්මුණහ. තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පිණ්ඩපාතයට වඩිනා විට ඔවුන් දැක 'ස්වාමීනි, යමක් ලැබුණේද?' කියා ඇසූහ. 'ඇවැත්නි, ගමේ පිණ්ඩපාතයේ වැඩියෙමු' යි පැවසූහ. උන්වහන්සේ කිසිවක් නොලැබුණු බව දැනගෙන, 'ස්වාමීනි, මම එනතෙක් මෙහිම රැඳී සිටින්න' යැයි පැවසූහ. 'ඇවැත්නි, අපි පනස් නමක් පාත්‍රය තෙමෙන තරමටවත් දෙයක් නොලැබුවෙමු' යි ඔවුහු කීහ. 'ස්වාමීනි, ඒ ඒ තැන්වල ස්ථිරව වාසය කරන භික්ෂූන් වහන්සේලා ඒ සඳහා සමත් වෙති. යමක් නොලැබුණත් පිණ්ඩපාත මාවත්වල ස්වභාවය ඔවුහු දනිති' යි කීහ. තෙරුන් වහන්සේලා එහි රැඳී සිටියහ. තෙරුන් වහන්සේ ගමට වැඩිහිටියහ. පළමු නිවසේම මහා උපාසිකාවක් කිරි බත් පිළියෙළ කර තෙරුන් වහන්සේ එන දෙස බලා සිටියාය. තෙරුන් වහන්සේ දොරකඩට පැමිණි විගස ඇය පාත්‍රය පුරවා පූජා කළාය. උන්වහන්සේ එය රැගෙන තෙරුන් වහන්සේලා වෙත ගොස් 'ස්වාමීනි, පිළිගනු මැනව' යි සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේට පැවසූහ. 'අප මෙපමණ පිරිසකට කිසිවක් නොලැබුණු අතර, මෙම භික්ෂුව ඉතා ඉක්මනින් ආහාර ලබාගෙන ආවේ කෙසේද?' යි සිතූ සංඝ ස්ථවිරයන් වහන්සේ සෙසු භික්ෂූන්ගේ මුහුණු දෙස බැලූහ. තිස්ස තෙරුන් වහන්සේ ඒ බැලූ ආකාරයෙන්ම කරුණ වටහාගෙන 'ස්වාමීනි, මෙය ධර්මානුකූලව හා සාධාරණව ලද පිණ්ඩපාතයකි. සැකයකින් තොරව පිළිගනු මැනව' යි කියා පළමුවැන්නාගේ සිට සියල්ලන්ටම කැමති ප්‍රමාණයට පූජා කර තමා ද අවශ්‍ය ප්‍රමාණයට වැළඳූහ.

---

Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu – ‘‘kadā, āvuso, lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī’’ti? Natthi me, bhante, lokuttaradhammoti. Jhānalābhīsi, āvusoti? Etampi me, bhante, natthīti. Nanu, āvuso, pāṭihāriyanti? Sāraṇīyadhammo me, bhante, pūrito, tassa me dhammassa pūritakālato [Pg.296] paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti, pattagataṃ na khīyatīti. Sādhu sādhu, sappurisa, anucchavikamidaṃ tuyhanti. Idaṃ tāva pattagataṃ na khīyatīti ettha vatthu.

ඉන්පසු වළඳා අවසානයේ තෙරුන් වහන්සේලා උන්වහන්සේගෙන් මෙසේ ඇසූහ – 'ඇවැත්නි, ඔබ කවදා ලෝකෝත්තර ධර්මය අවබෝධ කළෙහිද?' 'ස්වාමීනි, මා තුළ ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නැත' යි උන්වහන්සේ කීහ. 'ඇවැත්නි, ඔබ ධ්‍යාන ලාභියෙක්ද?' 'ස්වාමීනි, එයද මා තුළ නැත.' 'ඇවැත්නි, මෙය ප්‍රාතිහාර්යයක් නොවේද?' 'ස්වාමීනි, මා විසින් සාරණීය ධර්මය පුරවන ලදී. එම ධර්මය සම්පූර්ණ කළ කාලයේ සිට, භික්ෂූන් වහන්සේලා ලක්ෂයක් වැඩ සිටියත් මාගේ පාත්‍රයේ ඇති ආහාරය ගෙවී නොයයි.' 'පින්වත, සාධු සාධු! මෙය ඔබට ඉතා සුදුසුය' යි ඔවුහු පැවසූහ. මෙය 'පාත්‍රයේ ඇති දේ ගෙවී නොයයි' යන්න පිළිබඳ කථා පුවතයි.

---

Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā, ‘‘imasmiṃ ṭhāne kiṃ varabhaṇḍa’’nti pucchati. Dve sāṭakā, bhanteti. Ete mayhaṃ pāpuṇissantīti. Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi – ‘‘eko daharo evaṃ vadatī’’ti. ‘‘Daharassevaṃ cittaṃ, mahātherānaṃ pana sukhumasāṭakā vaṭṭantī’’ti vatvā, ‘‘mahātherānaṃ dassāmī’’ti ṭhapesi. Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti, aññeva ārohanti. Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā. So tassa hatthe ṭhapetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā, ‘‘kadā, bhante, imaṃ dhammaṃ paṭivijjhitthā’’ti āha. So pariyāyenapi asantaṃ avadanto, ‘‘natthi mayhaṃ, mahārāja, lokuttaradhammo’’ti āha. Nanu, bhante, pubbeva avacutthāti? Āma, mahārāja, sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ, tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti. Sādhu sādhu, bhante, anucchavikamidaṃ tumhākanti vanditvā pakkāmi. Idaṃ bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti ettha vatthu.

මෙම තිස්ස තෙරුන් වහන්සේම චේතිය පබ්බතයෙහි පවත්වන ලද ගිරිභණ්ඩ මහා පූජාවේදී දානමය පුණ්‍යකර්මය සිදු කරන ස්ථානයට වැඩම කොට, "මේ දානයෙහි ඇති උතුම්ම වස්තුව කුමක්ද?" යි විමසූහ. "ස්වාමීනි, වටිනා වස්ත්‍ර යුගල දෙකකි" යි ඔවුහු පැවසූහ. "මේවා මට ලැබෙනු ඇතැ" යි උන්වහන්සේ වදාළහ. එය ඇසූ අමාත්‍යවරයා, "එක් තරුණ භික්ෂුවක් මෙසේ පවසන්නේය" යි රජුට දැන්වීය. "මේ තරුණ භික්ෂුවට මෙබඳු වස්තු කෙරෙහි ආශා ඇති විය. එහෙත් මෙවැනි සියුම් වස්ත්‍ර සුදුසු වන්නේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාටය" යි පවසා, "මම මේවා මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට පූජා කරමි" යි සිතා රජු ඒවා තබා ගත්තේය. භික්ෂු සංඝයා වහන්සේ පිළිවෙළින් වැඩ සිටිද්දී දන් පූජා කරන රජුගේ අතට, ඒ වස්ත්‍ර යුගල පසෙකින් තැබුවද පූජා කිරීම සඳහා අතට පත් නොවීය. වෙනත් වස්ත්‍රම අතට පත් විය. එහෙත් අර තරුණ භික්ෂුවට දන් පූජා කරන අවස්ථාවේදී ඒවා රජුගේ අතට පත් විය. රජු ඒවා උන්වහන්සේගේ අතෙහි තබා, අමාත්‍යවරයාගේ මුහුණ දෙස බලා, තරුණ භික්ෂුව වැඩහිඳුවා දානය පූජා කළේය. ඉන්පසු සංඝයා වහන්සේලාට පිටත්ව යාමට අවසර දී, ඒ තරුණ භික්ෂුව අසල වාඩි වී, "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කවදා මේ ධර්මය අවබෝධ කළ සේක්ද?" යි ඇසීය. උන්වහන්සේ තමන් තුළ නොමැති ලෝකෝත්තර ධර්මයක් ගැන වක්‍රාකාරයෙන්වත් පැවසීමට අකමැතිව, "මහරජ, මා තුළ ලෝකෝත්තර ධර්මයක් නැතැ" යි පැවසූහ. "ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මීට පෙර 'මේවා මට ලැබේවි' කියා පැවසුවා නොවේද?" යි රජු ඇසීය. "එසේය මහරජ, මම සාරණීය ධර්මයන් පුරන්නෙක් වෙමි. මා එම ධර්මයන් සම්පූර්ණ කළ කාලයේ පටන්, සිවුරු පිරිකර බෙදන ස්ථානයකදී උතුම්ම පිරිකර මට හිමි වෙයි" යනුවෙන් වදාළහ. "සාදු! සාදු! ස්වාමීනි, මෙය ඔබ වහන්සේට ඉතා සුදුසුයි" කියා රජු වැඳ නමස්කාර කොට නික්ම ගියේය. 'භාජනීය භණ්ඩ ස්ථානයෙහි අග්‍ර භාණ්ඩය ලැබීම' පිළිබඳ කතාව මෙසේය.

---

Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu. Therī paccūsakāle, ‘‘ativiya appanigghoso gāmo, upadhāretha tāvā’’ti daharabhikkhuniyo āha. Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ. Sā sutvā, ‘‘mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha, attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā’’ti vatvā bhikkhācāravelāya pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi. Rukkhe adhivatthā devatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā, ‘‘ayye, aññattha mā gacchatha, niccaṃ idheva ethā’’ti āha. Theriyā pana kaniṭṭhabhātā [Pg.297] nāgatthero nāma atthi. So, ‘‘mahantaṃ bhayaṃ, na sakkā idha yāpetuṃ, paratīraṃ gamissāmāti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto theriṃ disvā gamissāmī’’ti bhātaragāmaṃ āgato. Therī, ‘‘therā āgatā’’ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā, kiṃ ayyāti pucchi. So taṃ pavattiṃ ācikkhi. Sā, ‘‘ajja ekadivasaṃ vihāreyeva vasitvā sveva gamissathā’’ti āha. Therā vihāraṃ agamaṃsu.

බ්‍රාහ්මණ තිස්ස බිය හටගත් කල්හි භාතර ගම්වාසීහු නාගා තෙරණියට නොදන්වාම පලා ගියහ. අළුයම් කාලයෙහි තෙරණිය, "ගම අතිශයින්ම නිශ්ශබ්දයි, පළමුව ඒ පිළිබඳ සොයා බලන්න" යි තරුණ මෙහෙණින් වහන්සේලාට පැවසුවාය. ඔවුහු ගොස් සැමදෙනාම ගම අත්හැර ගොස් ඇති බව දැනගෙන නැවත පැමිණ තෙරණියට ඒ බව දැන්වූහ. එය ඇසූ ඇය, "ඔවුන් ගිය බව ගැන නොසිතන්න, ඔබගේ උද්දේශ (පාළි ඉගෙනීම), පරිපුච්ඡා (අර්ථ විමසීම) සහ යෝනිසෝමනසිකාරයෙහිම නියැලෙන්න" යි පවසා, පිණ්ඩපාත වේලාවෙහි සිවුරු පෙරවාගෙන, තවත් මෙහෙණින් වහන්සේලා එකොළොස් නමක් සමඟ (තමන් වහන්සේ දොළොස්වැන්නීව) ගම් දොරටුවේ වූ නුග රුක් සෙවණක වැඩ සිටියාය. ඒ වෘක්ෂයෙහි අධිගෘහිත දේවතාවා එම මෙහෙණින් වහන්සේලා දොළොස් නමටම පිණ්ඩපාතය පූජා කොට, "ආර්යාවනි, වෙනත් තැනක වැඩම නොකරන්න, නිරන්තරයෙන් මෙහිම වැඩම කරන්න" යි පැවසීය. නාගා තෙරණියට නාග තෙරණුවෝ නමින් බාල සහෝදරයෙක් වූහ. උන්වහන්සේ, "මේ බිය ඉතා මහත්ය, මෙහි ජීවත් විය නොහැකිය, එබැවින් එතෙරට යමු" යි සිතා තවත් දොළොස් නමක් සමඟ තමන් වහන්සේ වසන ස්ථානයෙන් නික්ම, "තෙරණිය දැක යන්නෙමි" යි භාතර ගමට වැඩම කළහ. තෙරණුවෝ වැඩම කළ බව අසා තෙරණිය උන්වහන්සේලා අසලට ගොස්, "ආර්යයන් වහන්ස, කුමකට වැඩම කළ සේක්ද?" යි විමසුවාය. උන්වහන්සේ ඒ පුවත පැවසූහ. "අද දින එක් දිනක් විහාරයෙහිම වැඩ සිට හෙට වැඩම කරන්න" යි තෙරණිය කීවාය. තෙරණුවෝ විහාරයට වැඩි සේක.

---

Therī punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā, ‘‘imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā’’ti āha. Thero, ‘‘vaṭṭissati therī’’ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi. Dhammiko tātā piṇḍapāto kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathāti. Vaṭṭissati therīti. Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi, patto ākāse aṭṭhāsi. Thero, ‘‘sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunībhattameva, therīti vatvā bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti, bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno, ‘bho piṇḍapātika bhikkhunībhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā’ti cittena anuvadiyamāno santhambhetuṃ na sakkhissāmi, appamattā hotha theriyo’’ti maggaṃ āruhi.

පසුදින තෙරණිය රුක් සෙවණෙහිදී පිණ්ඩපාතය රැගෙන තෙරණුවන් වෙත වැඩම කොට, "මෙම පිණ්ඩපාතය වළඳන්න" යි පැවසුවාය. "තෙරණියනි, මෙය කැප වේද?" යි පවසා තෙරණුවෝ නිශ්ශබ්දව වැඩ සිටියහ. "මල්ලි, මේ පිණ්ඩපාතය දැහැමි එකකි, සැකයක් නොමැතිව වළඳන්න" යි ඕ පැවසුවාය. "තෙරණියනි, මෙය කැප වේද?" යි උන්වහන්සේ නැවතත් විමසූහ. එවිට ඇය පාත්‍රය ගෙන අහසට දැමුවාය. පාත්‍රය අහසෙහි රැඳී පැවතියේය. තෙරණුවෝ, "තල් ගස් හතක පමණ උසක රැඳී තිබුණද මෙය මෙහෙණියකට දුන් දානයක්ම නොවේද?" යි පවසා, "බිය නිරන්තරයෙන් පවතින්නේ නැත, බිය පහ වූ පසු අරියවංස ධර්මය දේශනා කරන කල්හි 'පිණ්ඩපාතිකයෙනි, ඔබ මෙහෙණියකගේ දානය වළඳා කාලය ගෙවූවෙහිය' යි සිතින් කරන චෝදනාවලදී මට ස්ථිරව සිටිය නොහැකි වනු ඇත. තෙරණියනි, අප්‍රමාදී වන්න" යි පවසා මඟට පිළිපන්හ.

---

Rukkhadevatāpi, ‘‘sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati, na naṃ nivattessāmi, sace pana na paribhuñjissati, nivattessāmī’’ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha pattaṃ, bhante, dethāti pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññāpetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo, dvādasa ca bhikkhū satta vassāni upaṭṭhahi. Idaṃ devatā ussukkaṃ āpajjantīti ettha vatthu, tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi.

වෘක්ෂ දේවතාවා ද, "ඉදින් තෙරණුවෝ තෙරණියගේ අතින් පිණ්ඩපාතය වළඳන්නේ නම් මම උන්වහන්සේව නතර නොකරමි. ඉදින් නොවළඳන්නේ නම් නතර කරමි" යි සිතමින් බලා සිටියේය. තෙරණුවන් නික්ම යන බව දැක ගසින් බැස, "ස්වාමීනි, පාත්‍රය දෙන්න" යි පවසා පාත්‍රය ගෙන, තෙරණුවන්ව රුක් සෙවණටම කැඳවාගෙන ගොස් අසුන් පනවා පිණ්ඩපාතය පූජා කළේය. වළඳා අවසන් වූ පසු උන්වහන්සේගෙන් පොරොන්දුවක් ගෙන, මෙහෙණින් වහන්සේලා දොළොස් නමට සහ භික්ෂූන් වහන්සේලා දොළොස් නමට වසර හතක් මුළුල්ලේ උපස්ථාන කළේය. 'දේවතාවන් උනන්දු වීම' පිළිබඳ කතාව මෙයයි. එහිදී තෙරණිය සාරණීය ධර්මයන් පුරන්නියක් වූවාය.

---

Akhaṇḍānītiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti, tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma. Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ, tassa majjhe chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti. Yassa pana paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni, tassa piṭṭhiyaṃ vā kucchiyaṃ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalaṃ nāma hoti. Yassa pana antarantarā bhinnāni, tassa [Pg.298] antarantarā visabhāgabinducitrā gāvī viya kammāsaṃ nāma hoti. Yassa pana sabbena sabbaṃ abhinnāni, tassa tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni nāma honti. Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato bhujissāni. Buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññuppasatthāni. Taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā, ‘‘idaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo’’ti kenaci parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā ca aparāmaṭṭhāni. Upacārasamādhiṃ vā appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti samādhisaṃvattanikānīti vuccanti. Sīlasāmaññagato viharatīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānabhāvūpagatasīlo viharati. Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti, natthi maggasīle nānattaṃ, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

'අඛණ්ඩ' ආදී පදයන්හි තේරුම මෙසේය: යමෙකුගේ සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධයන්ගෙන් මුල හෝ අග ශික්ෂාපදයක් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය කෙළවරින් ඉරුණු වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඛණ්ඩ' නම් වේ. ඉදින් මැදින් බිඳී ඇත්නම්, එය මැදින් සිදුරු වූ වස්ත්‍රයක් මෙන් 'ඡිද්ද' නම් වේ. යමෙකුගේ අනුපිළිවෙළින් ශික්ෂාපද දෙකක් හෝ තුනක් බිඳී ඇත්නම්, ඔහුගේ සීලය පිටෙහි හෝ කුසෙහි හටගත් කළු, රතු ආදී විෂම වර්ණ ඇති එළදෙනකගේ මෙන් 'සබල' නම් වේ. යමෙකුගේ සීලය අතරින් පතර බිඳී ඇත්නම්, එය අතරින් පතර විෂම වර්ණ ලප ඇති එළදෙනකගේ මෙන් 'කම්මාස' නම් වේ. යමෙකුගේ සීලය සර්වප්‍රකාරයෙන්ම නොබිඳී පවතී නම්, ඒ සීලයන් 'අඛණ්ඩ, අඡිද්ද, අසබල, අකම්මාස' නම් වේ. එම සීලයන් තණ්හාව නමැති දාසබවෙන් මුදවා නිදහස් බව (භුජිස්ස බව) ඇති කරන බැවින් 'භුජිස්ස' නම් වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ ආදී ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් පසසන ලද බැවින් 'විඤ්ඤුප්පසත්ථ' නම් වේ. තණ්හා දිට්ඨි දෙකින් පරාමර්ශනය නොවන බැවින් ද, "ඔබ මීට පෙර මෙබඳු ආපත්තියකට පැමිණියෙහිය" යි කිසිවෙකුට චෝදනා කළ නොහැකි බැවින් ද 'අපරාමට්ඨ' නම් වේ. උපචාර සමාධිය හෝ අප්පනා සමාධිය ඇති කිරීමට හේතු වන බැවින් 'සමාධිසංවත්තනික' යයි කියනු ලැබේ. 'සීල සාමඤ්ඤගතව වසයි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ ඒ ඒ ප්‍රදේශයන්හි වසන භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සමාන වූ සීලයකින් යුක්තව වාසය කිරීමයි. සෝතාපන්න ආදී උතුමන්ගේ සීලය, මුහුදෙන් එතෙර හෝ දෙව්ලොව වසන අන්‍ය වූ සෝතාපන්න ආදී උතුමන්ගේ සීලය හා සමානම වේ. මාර්ග සීලයෙහි වෙනසක් නැත. ඒ අදහසින් මෙය වදාරන ලදී.

---

Yāyaṃ diṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi. Ariyāti niddosā. Niyyātīti niyyānikā. Takkarassāti yo tathākārī hoti. Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ. Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato hutvā viharati. Agganti jeṭṭhakaṃ. Sabbagopānasiyo saṅgaṇhātīti saṅgāhikaṃ. Sabbagopānasīnaṃ saṅghāṭaṃ karotīti saṅghāṭanikaṃ. Saṅghāṭaniyanti attho. Yadidaṃ kūṭanti yametaṃ kūṭāgārakaṇṇikāsaṅkhātaṃ kūṭaṃ nāma. Pañcabhūmikādipāsādā hi kūṭabaddhāva tiṭṭhanti. Yasmiṃ patite mattikaṃ ādiṃ katvā sabbe patanti. Tasmā evamāha. Evameva khoti yathā kūṭaṃ kūṭāgārassa, evaṃ imesampi sāraṇīyadhammānaṃ yā ayaṃ ariyā diṭṭhi, sā aggā ca saṅgāhikā ca saṅghāṭaniyā cāti daṭṭhabbā.

'යම් මේ දෘෂ්ටියක්' යනු මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සම්මා දිට්ඨියයි. 'ආර්ය' යනු නිදොස් වූ (අපරාධ රහිත) අර්ථයයි. 'නිය්‍යාති' යනු (සංසාර දුකින්) නික්ම යන්නා වූ හෙවත් නෛර්යාණික වූ බවයි. 'තක්කරස්ස' යනු ඒ අනුශාසනය පරිදි කටයුතු කරන්නා වූ තැනැත්තාටයි. 'දුක්ඛක්ඛයාය' යනු සියලු දුක් කෙළවර කිරීම පිණිසයි. 'දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතො' යනු සමාන දෘෂ්ටි ඇති බවට පැමිණ වාසය කිරීමයි. 'අග්ගං' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හෝ ප්‍රධාන වූ දෙයයි. 'සියලු පරාලයන් එක්තැන් කරයි' යනු පරාල ඒකරාශී කරන්නා වූ හෝ සංග්‍රහ කරන්නා වූ අර්ථයයි. සියලු පරාලයන්ගේ එක්වීම සිදුකරන බැවින් එය 'සංඝාටනික' නම් වේ. 'සංඝාටනීය' යනුද එහිම අර්ථයයි. 'යම් මේ කූටය' යනු කූටාගාරයක (මුදුන් වහලයේ) මුදුන් මෝලය හෙවත් කූටය නමින් හැඳින්වෙන යමක් ඇද්ද එයයි. පස් මහල් ප්‍රාසාද ආදිය පවා පවතින්නේ එම මුදුන් ලීය හෙවත් කූටය හා බැඳී පවතින බැවිනි. එම කූටය බිඳ වැටුණු කල්හි, මැටි බදාමයේ සිට සියලුම අංගයන් බිඳ වැටෙයි. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී. එලෙසම, කූටාගාරයකට මුදුන් ලීය යම් සේද, එලෙසම මේ සාරණීය ධර්මයන් අතුරින් යම් මේ ආර්ය දෘෂ්ටියක් ඇද්ද, එය ශ්‍රේෂ්ඨ වූ, සියල්ල එක්තැන් කරන්නා වූ සහ සියල්ලට රැකවරණය දෙන මූලිකාංගය ලෙස දත යුතුය.

---

493. Kathañca, bhikkhave, yāyaṃ diṭṭhīti ettha, bhikkhave, yāyaṃ sotāpattimaggadiṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyāti vuttā, sā kathaṃ kena kāraṇena niyyātīti attho. Pariyuṭṭhitacittova hotīti ettāvatāpi pariyuṭṭhitacittoyeva nāma hotīti attho. Esa nayo sabbattha. Suppaṇihitaṃ me mānasanti mayhaṃ cittaṃ suṭṭhu ṭhapitaṃ. Saccānaṃ bodhāyāti catunnaṃ saccānaṃ bodhatthāya. Ariyantiādīsu taṃ ñāṇaṃ yasmā ariyānaṃ hoti, na puthujjanānaṃ, tasmā ariyanti vuttaṃ. Yesaṃ pana lokuttaradhammopi atthi, tesaṃyeva hoti, na [Pg.299] aññesaṃ, tasmā lokuttaranti vuttaṃ. Puthujjanānaṃ pana abhāvato asādhāraṇaṃ puthujjanehīti vuttaṃ. Esa nayo sabbavāresu.

493. "මහණෙනි, කෙසේ නම්..." යන මෙහි, මහණෙනි, යම් සෝතාපත්ති මාර්ග දෘෂ්ටියක් ආර්ය වූ, නෛර්යාණික වූ, ඒ අනුව කටයුතු කරන්නා දුක් කෙළවර කිරීම පිණිස සංසාර දුකින් එතෙර කරවන්නේ යැයි කියන ලදද, එය කෙසේ හෝ කුමන හේතුවක් නිසා සංසාරයෙන් එතෙර කරවන්නේද යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'පරියුට්ඨිත චිත්ත ඇත්තෙකුම වෙයි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, මෙපමණකින් හෝ (කෙලෙසුන්ගෙන්) පීඩිත වූ සිතක් ඇත්තෙකුම වන බවයි. සියලුම අට වාරයෙහිම ක්‍රමය මෙසේමය. 'මාගේ සිත මැනවින් පිහිටුවන ලදී' යනු මාගේ සිත හොඳින් පිහිටුවා ගන්නා ලදී යන්නයි. 'සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස' යනු චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධ කර ගැනීම සඳහාය. 'ආර්ය' ආදී තැන්හි, එම ඥානය ආර්යයන් වහන්සේලාටම හිමි වන බැවින් සහ පෘථග්ජනයන්ට නොවන බැවින් එය 'ආර්ය' යැයි කියනු ලැබේ. යම් ලෝකෝත්තර ධර්මයක් ඇද්ද, එය එම ආර්යයන් වහන්සේලාටම හිමි වන බැවින් සහ පෘථග්ජනයන්ට නොවන බැවින් එය 'ලෝකෝත්තර' යැයි කියනු ලැබේ. පෘථග්ජනයන් කෙරෙහි එය නොමැති බැවින් 'පෘථග්ජනයන් හා අසාධාරණ වූ' (ඔවුන්ට පොදු නොවන) යැයි කියන ලදී. ඉතිරි වාර හයෙහිද ක්‍රමය මෙසේමය.

---

494. Labhāmi paccattaṃ samathanti attano citte samathaṃ labhāmīti attho. Nibbutiyampi eseva nayo. Ettha ca samathoti ekaggatā. Nibbutīti kilesavūpasamo.

494. 'ලබාමි පච්චත්තං සමථං' යනු තමාගේම සිතෙහි සමථය (සමාධිය) ලබමි යන අර්ථයයි. 'නිබ්බුතියං' යන්නෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. මෙහි 'සමථ' යනු සිතේ ඒකාග්‍රතාවයි. 'නිබ්බුති' යනු කෙලෙසුන්ගේ සංසිඳීමයි.

---

495. Tathārūpāya diṭṭhiyāti evarūpāya sotāpattimaggadiṭṭhiyā.

495. 'තථාරූපොය දිට්ඨියා' යනු මෙබඳු වූ සෝතාපත්ති මාර්ග දෘෂ්ටියෙනි.

---

496. Dhammatāyāti sabhāvena. Dhammatā esāti sabhāvo esa. Vuṭṭhānaṃ paññāyatīti saṅghakammavasena vā desanāya vā vuṭṭhānaṃ dissati. Ariyasāvako hi āpattiṃ āpajjanto garukāpattīsu kuṭikārasadisaṃ, lahukāpattīsu sahaseyyādisadisaṃ acittakāpattiṃyeva āpajjati, tampi asañcicca, no sañcicca, āpannaṃ na paṭicchādeti. Tasmā atha kho naṃ khippamevātiādimāha. Daharoti taruṇo. Kumāroti na mahallako. Mandoti cakkhusotādīnaṃ mandatāya mando. Uttānaseyyakoti atidaharatāya uttānaseyyako, dakkhiṇena vā vāmena vā passena sayituṃ na sakkotīti attho. Aṅgāraṃ akkamitvāti ito cito ca pasāritena hatthena vā pādena vā phusitvā. Evaṃ phusantānaṃ pana manussānaṃ na sīghaṃ hattho jhāyati, tathā hi ekacce hatthena aṅgāraṃ gahetvā parivattamānā dūrampi gacchanti. Daharassa pana hatthapādā sukhumālā honti, so phuṭṭhamatteneva dayhamāno cirīti saddaṃ karonto khippaṃ paṭisaṃharati, tasmā idha daharova dassito. Mahallako ca dayhantopi adhivāseti, ayaṃ pana adhivāsetuṃ na sakkoti. Tasmāpi daharova dassito. Desetīti āpattipaṭiggāhake sabhāgapuggale sati ekaṃ divasaṃ vā rattiṃ vā anadhivāsetvā rattiṃ caturaṅgepi tame sabhāgabhikkhuno vasanaṭṭhānaṃ gantvā desetiyeva.

496. 'ධම්මතාය' යනු ස්වභාවයෙනි. 'ධම්මතා ඒසා' යනු මෙය ස්වභාවයකි යන්නයි. 'වුට්ඨානං පඤ්ඤායති' යනු සංඝ කර්මයක් මගින් හෝ දේශනාවක් මගින් (ඇවතින්) නැගී සිටීම දක්නට ලැබේ. සැබවින්ම ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු යම් ඇවතකට පත් වන්නේ නම්, ගරු ඇවැත් අතර කුටිකාර ශික්ෂාපදය හා සමාන ඇවතකට හෝ ලහු ඇවැත් අතර සහසෙය්‍ය ශික්ෂාපදය හා සමාන අචිත්තක ඇවතකට (නොදැනුවත්ව සිදුවන ඇවැත්) පමණක් පත් වෙයි. එයද චේතනාවකින් තොරව මිස දැනුවත්ව සිදු නොවේ. එසේ පත් වූ ඇවත ඔහු වසං නොකරයි. එබැවින් 'අථ ඛෝ නං ඛිප්පමේව' යනාදිය වදාරන ලදී. 'දහරො' යනු බාල වූ හෙවත් ලාබාල තැනැත්තාය. 'කුමාරො' යනු වයසින් වැඩි මහල්ලෙකු නොවන දරුවාය. 'මන්දො' යනු ඇස, කන ආදී ඉන්ද්‍රියන්ගේ දුබලතාව නිසා ඉතා මන්දගාමී වූවෙකි. 'උත්තානසෙය්‍යකො' යනු ඉතා ලාබාල බැවින් උඩුබැලි අතටම නිදාගන්නා වූ, දකුණට හෝ වමට හැරී නිදාගත නොහැකි වූ දරුවාය. 'අංගාරං අක්කමිත්වා' යනු එහා මෙහා අත් පාවලින් පහර දීමේදී ගිනි අඟුරක් ස්පර්ශ වීමයි. එසේ ස්පර්ශ වන වැඩුණු මිනිසුන්ගේ අත් ඉක්මනින් නොපිළිස්සෙයි. මන්ද සමහර මිනිස්සු අතින් ගිනි අඟුරු ගෙන එහාට මෙහාට පෙරළමින් බොහෝ දුරක් පවා යති. නමුත් කුඩා දරුවාගේ අත් පා ඉතා සියුම් බැවින්, ස්පර්ශ වූ පමණින්ම පිළිස්සෙන විට 'කිරි' යන හඬ නගමින් වහාම අත පය අකුළා ගනියි. එබැවින් මෙහි කුඩා දරුවා උදාහරණයට ගෙන ඇත. වැඩිමහල් තැනැත්තා පිළිස්සුණද එය ඉවසා සිටිය හැකිය, නමුත් මේ කුඩා දරුවාට එය ඉවසා සිටිය නොහැක. එබැවින් කුඩා දරුවාම පෙන්වන ලදී. 'දේසේති' යනු ඇවැත් පිළිගන්නා සභාග පුද්ගලයෙකු සිටින කල්හි, දිනක් හෝ රැයක් හෝ පමා නොකොට, සතර අගුලක් පවා ඝන අඳුර ඇති රාත්‍රියක වුවද, එම සභාග භික්ෂුව වසන තැනට ගොස් ඇවැත් දේශනා කිරීමයි.

---

497. Uccāvacānīti uccanīcāni. Kiṃ karaṇīyānīti kiṃ karomīti evaṃ vatvā kattabbakammāni. Tattha uccakammaṃ nāma cīvarassa karaṇaṃ rajanaṃ cetiye sudhākammaṃ uposathāgāracetiyagharabodhigharesu kattabbakammanti evamādi. Avacakammaṃ nāma pādadhovanamakkhanādikhuddakakammaṃ, atha vā cetiye [Pg.300] sudhākammādi uccakammaṃ nāma. Tattheva kasāvapacanaudakānayanakucchakaraṇa niyyāsabandhanādi avacakammaṃ nāma. Ussukkaṃ āpanno hotīti ussukkabhāvaṃ kattabbataṃ paṭipanno hoti. Tibbāpekkho hotīti bahalapatthano hoti. Thambañca ālumpatīti tiṇañca ālumpamānā khādati. Vacchakañca apacinātīti vacchakañca apaloketi. Taruṇavacchā hi gāvī araññe ekato āgataṃ vacchakaṃ ekasmiṃ ṭhāne nipannaṃ pahāya dūraṃ na gacchati, vacchakassa āsannaṭṭhāne caramānā tiṇaṃ ālumpitvā gīvaṃ ukkhipitvā ekantaṃ vacchakameva ca viloketi, evameva sotāpanno uccāvacāni kiṃ karaṇīyāni karonto tanninno hoti, asithilapūrako tibbacchando bahalapatthano hutvāva karoti.

497. 'උච්චාවචානි' යනු උස් පහත් හෙවත් කුඩා මහත් දේවල්ය. 'කිං කරණීයානි' යනු 'මම කුමක් කරම්ද' යයි පවසා කළ යුතු වතාවත්ය. එහි 'උච්චකම්ම' (උසස් කටයුතු) නම් චීවර මැසීම, පඬු පෙවීම, සේයියාවෙහි හුණු පිරියම් කිරීම, උපෝසථාගාර, චෛත්‍යඝර, බෝධිඝර ආදියෙහි කළ යුතු වතාවත්ය. 'අවචකම්ම' (කුඩා කටයුතු) නම් පා සේදීම, තෙල් ගෑම වැනි කුඩා වතාවත්ය. නැතහොත් සේයියාවෙහි හුණු පිරියම් ආදිය උසස් කටයුතු වන අතර, එහිම පඬු දිය සෑදීම, පැන් ගෙන ඒම, ඉනිමං බැඳීම ආදිය කුඩා කටයුතු වේ. 'උස්සුක්කං ආපන්නො හොති' යනු උනන්දුවෙන් කටයුතු කරන්නෙකු වීමයි. 'තිබ්බාපෙක්ඛො හොති' යනු දැඩි ප්‍රාර්ථනා ඇති බවයි. 'තණකොළ කඩාගෙන කයි' යනු තණකොළ කඩාගනිමින් අනුභව කිරීමයි. 'වස්සා දෙස බලයි' යනු වස්සා දෙස හැරී බැලීමයි. සැබවින්ම, කුඩා වස්සෙකු සිටින දෙන, වනයෙහි එක්ව පැමිණ එක් තැනක ලැග සිටින වස්සා හැර දමා බොහෝ ඈතට නොයයි. වස්සාට නුදුරු තැනක තණ කමින් සිටින දෙන, තණ කටින් ගෙන බෙල්ල ඔසවා නිරන්තරයෙන් වස්සා දෙසම බලයි. එලෙසම, සෝතාපන්න පුද්ගලයා කුඩා මහත් වූ කටයුතු කරන අතරතුරදීම, එම (සික්ඛාත්‍රය) කෙරෙහි නැඹුරු වූ සිත් ඇත්තේ වෙයි. ලිහිල් නොවන පරිදි සිල් පුරවන්නෙකු, දැඩි කැමැත්තක් හා බලවත් ප්‍රාර්ථනාවක් ඇත්තෙකු වී කටයුතු කරයි.

---

Tatridaṃ vatthu – mahācetiye kira sudhākamme kariyamāne eko ariyasāvako ekena hatthena sudhābhājanaṃ, ekena kucchaṃ gahetvā sudhākammaṃ karissāmīti cetiyaṅgaṇaṃ āruḷho. Eko kāyadaḷhibahulo bhikkhu gantvā therassa santike aṭṭhāsi. Thero aññasmiṃ sati papañco hotīti tasmā ṭhānā aññaṃ ṭhānaṃ gato. Sopi bhikkhu tattheva agamāsi. Thero puna aññaṃ ṭhānanti evaṃ katipayaṭṭhāne āgataṃ, – ‘‘sappurisa mahantaṃ cetiyaṅgaṇaṃ kiṃ aññasmiṃ ṭhāne okāsaṃ na labhathā’’ti āha. Na itaro pakkāmīti.

මෙහි මේ කතාවයි - මහා සේයියාවෙහි හුණු පිරියම් කරන කල්හි එක්තරා ආර්ය ශ්‍රාවකයෙක් එක් අතකින් හුණු බඳුනද, එක් අතකින් හුණු ගුලියද ගෙන හුණු පිරියම් කරන්නෙමියි සේයියා මළුවට නැගුණි. ශරීර ශක්තියෙන් යුක්ත වූ එක්තරා භික්ෂුවක් පැමිණ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ අසල නැවතුණි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ 'වෙනත් අයෙකු සිටින විට ප්‍රමාදයක් සිදු විය හැකිය' යි සිතා එතැනින් වෙනත් තැනකට වැඩම කළහ. එම භික්ෂුවද එතැනටම ගියේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේ නැවතත් වෙනත් තැනකට වැඩම කළහ. මෙලෙස අවස්ථා කිහිපයකදීම ඔහු පැමිණි කල්හි, 'පින්වත, චෛත්‍ය මළුව විශාලය, ඔබට වෙනත් තැනක ඉඩක් නැද්ද?' යි ඇසූහ. එවිට අනෙක් භික්ෂුව එතැනින් ඉවත්ව ගියේය.

---

498. Balatāya samannāgatoti balena samannāgato. Aṭṭhiṃ katvāti atthikabhāvaṃ katvā, atthiko hutvāti attho. Manasikatvāti manasmiṃ karitvā. Sabbacetasā samannāharitvāti appamattakampi vikkhepaṃ akaronto sakalacittena samannāharitvā. Ohitasototi ṭhapitasoto. Ariyasāvakā hi piyadhammassavanā honti, dhammassavanaggaṃ gantvā niddāyamānā vā yena kenaci saddhiṃ sallapamānā vā vikkhittacittā vā na nisīdanti, atha kho amataṃ paribhuñjantā viya atittāva honti dhammassavane, atha aruṇaṃ uggacchati. Tasmā evamāha.

498. "බලතාය සමන්නාගතො" යනු බලයෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි. "අට්ඨිං කත්වා" යනු ගෞරව සම්ප්‍රයුක්තව (එය වැදගත් දෙයක් කොට සලකා), ගෞරව ඇත්තෙකු වී යන අර්ථයයි. "මනසිකත්වා" යනු සිතෙහි තබාගෙන යන්නයි. "සබ්බචේතසා සමන්නාහරිත්වා" යනු ස්වල්ප වූ හෝ වික්ෂේපයක් (සිත විසිර යාමක්) නොවී, සකල චිත්තයෙන්ම මෙනෙහි කොට යන්නයි. "ඕහිතසොතො" යනු දහම් ඇසීමට යොමු කරන ලද කන් ඇතිව යන්නයි. ආර්ය ශ්‍රාවකයෝ දහම් ඇසීමට ප්‍රිය කරති. ඔවුහු ධර්ම ශාලාවට ගොස් නිදාගනිමින් හෝ කිසිවෙකු සමඟ කතා කරමින් හෝ වික්ෂිප්ත සිතින් යුක්තව හෝ අසුන් නොගනිති. ඒ වෙනුවට ඔවුහු අමෘතය අනුභව කරන්නාක් මෙන් ධර්ම ශ්‍රවණයෙහි නොසන්සුන්ව (ධර්ම පිපාසයෙන් යුක්තව) අරුණෝදය උදා වන තෙක්ම සිටිති. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී.

---

500. Dhammatā [Pg.301] susamanniṭṭhā hotīti sabhāvo suṭṭhu samannesito hoti. Sotāpattiphalasacchikiriyāyāti karaṇavacanaṃ, sotāpattiphalasacchikatañāṇenāti attho. Evaṃ sattaṅgasamannāgatoti evaṃ imehi sattahi mahāpaccavekkhaṇañāṇehi samannāgato. Ayaṃ tāva ācariyānaṃ samānakathā. Lokuttaramaggo hi bahucittakkhaṇiko nāma natthi.

500. "ධම්මතා සුසමන්නිට්ඨා හෝති" යනු ස්වභාවය මැනවින් විමසන ලද්දේ වෙයි යන්නයි. "සෝතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියායා" යන්නෙහි කරණ විභක්ති අර්ථය ගත යුතුය; එනම් සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කළා වූ ඥානයෙන් යන අර්ථයයි. "ඒවං සත්තංගසමන්නාගතො" යනු මෙසේ වූ මේ මහා ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥානයන් සතෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. මෙය ආචාර්යවරුන්ගේ පොදු එකඟතාවයයි. මන්දයත්, ලෝකෝත්තර මාර්ගය යනු බොහෝ චිත්තක්ෂණයක් ඇත්තක් නොවන බැවිනි.

---

Vitaṇḍavādī pana ekacittakkhaṇiko nāma maggo natthi, ‘‘evaṃ bhāveyya satta vassānī’’ti hi vacanato sattapi vassāni maggabhāvanā honti. Kilesā pana lahu chijjantā sattahi ñāṇehi chijjantīti vadati. So suttaṃ āharāti vattabbo, addhā aññaṃ suttaṃ apassanto, ‘‘idamassa paṭhamaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hoti, idamassa dutiyaṃ ñāṇaṃ…pe… idamassa sattamaṃ ñāṇaṃ adhigataṃ hotī’’ti imameva āharitvā dassessati. Tato vattabbo kiṃ panidaṃ suttaṃ neyyatthaṃ nītatthanti. Tato vakkhati – ‘‘nītatthatthaṃ, yathāsuttaṃ tatheva attho’’ti. So vattabbo – ‘‘dhammatā susamanniṭṭhā hoti sotāpattiphalasacchikiriyāyāti ettha ko attho’’ti? Addhā sotāpattiphalasacchikiriyāyatthoti vakkhati. Tato pucchitabbo, ‘‘maggasamaṅgī phalaṃ sacchikaroti, phalasamaṅgī’’ti. Jānanto, ‘‘phalasamaṅgī sacchikarotī’’ti vakkhati. Tato vattabbo, – ‘‘evaṃ sattaṅgasamannāgato kho, bhikkhave, ariyasāvako sotāpattiphalasamannāgato hotīti idha maggaṃ abhāvetvā maṇḍūko viya uppatitvā ariyasāvako phalameva gaṇhissati. Mā suttaṃ me laddhanti yaṃ vā taṃ vā avaca. Pañhaṃ vissajjentena nāma ācariyasantike vasitvā buddhavacanaṃ uggaṇhitvā attharasaṃ viditvā vattabbaṃ hotī’’ti. ‘‘Imāni satta ñāṇāni ariyasāvakassa paccavekkhaṇañāṇāneva, lokuttaramaggo bahucittakkhaṇiko nāma natthi, ekacittakkhaṇikoyevā’’ti saññāpetabbo. Sace sañjānāti sañjānātu. No ce sañjānāti, ‘‘gaccha pātova vihāraṃ pavisitvā yāguṃ pivāhī’’ti uyyojetabbo. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

විතණ්ඩවාදියා පවසන්නේ එක් චිත්තක්ෂණයක මාර්ගයක් නොමැති බවයි. "වසර හතක් මෙසේ වැඩිය යුතුය" යන වචනයට අනුව වසර හතක් පුරා මාර්ග භාවනාව පවතින බව ඔහු කියයි. කෙලෙස් වහා නැසී ගියද, ඒවා ඥාන සතකින් සිඳී යන බව ඔහු පවසයි. එවිට ඔහුට "සූත්‍රයක් පෙන්වන්න" යැයි කිව යුතුය. අන් සූත්‍රයක් නොදකින ඔහු, "මොහුට මේ පළමු ඥානය ලැබුණි, දෙවන ඥානය ලැබුණි..." යනාදී වශයෙන් ඇති මේ සූත්‍රයම පෙන්වනු ඇත. එවිට ඔහුගෙන් විමසිය යුත්තේ "මේ සූත්‍රය නෙය්‍යත්ථ (අර්ථය පැහැදිලි කළ යුතු) ද නැතහොත් නීතත්ථ (අර්ථය පැහැදිලි වූ) ද?" යන්නයි. එවිට ඔහු "මෙය නීතත්ථ සූත්‍රයකි, සූත්‍රයෙහි ඇති පරිදිම අර්ථය පවතී" යයි පවසනු ඇත. එවිට ඔහුගෙන් මෙසේ ඇසිය යුතුය: "සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීම සඳහා ධර්මතාවය මැනවින් නිම කරන ලද්දේ වෙයි යන්නෙහි අර්ථය කුමක්ද?" එවිට ඔහු ඒකාන්තයෙන්ම "සෝවාන් ඵලය සාක්ෂාත් කිරීමේ අර්ථයයි" පවසනු ඇත. පසුව ඔහුගෙන් මෙසේ විමසිය යුතුය: "මාර්ගයට පත් වූ තැනැත්තා ඵලය සාක්ෂාත් කරයිද, නැතහොත් ඵලයට පත් වූ තැනැත්තාද?" එවිට ඔහු දන්නේ නම් "ඵලයට පත් වූ තැනැත්තා සාක්ෂාත් කරයි" යනුවෙන් පවසනු ඇත. එවිට ඔහුට මෙසේ කිව යුතුය: "මහණෙනි, මෙසේ අංග සතකින් යුක්ත වූ ආර්ය ශ්‍රාවකයා සෝවාන් ඵලයෙන් යුක්ත වූවෙක් වෙයි" යන මෙහි මාර්ගය නොවඩා ගෙම්බෙකු මෙන් පැන ගොස් ආර්ය ශ්‍රාවකයා ඵලයම ලබා ගන්නේද? මට සූත්‍රයක් හමු විය කියා හිතුමතේට යමක් නොපැවසිය යුතුය. ප්‍රශ්නයක් විසඳන තැනැත්තා ආචාර්යවරයෙකු ඇසුරේ වාසය කොට, බුද්ධ වචනය උගෙන, එහි අර්ථ රසය දැන කරුණු පැවසිය යුතුය. මේ ඥාන සත ආර්ය ශ්‍රාවකයාගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥානයන්මය; ලෝකෝත්තර මාර්ගය බොහෝ චිත්තක්ෂණ පවතින්නක් නොවන බවත්, එය එක් චිත්තක්ෂණයක් පමණක් බවත් ඔහුට අවබෝධ කරවිය යුතුය. ඉදින් ඔහු එය පිළිගන්නේ නම් යහපති. පිළිනොගන්නේ නම්, "දැන් ගොස් උදෑසනම විහාරයට වැදී කැඳ ටිකක් බොන්න" යැයි කියා ඔහුව පිටත් කර හැරිය යුතුය. ඉතිරි කොටස සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අට්ඨකථාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි-

---

Kosambiyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

කෝසම්බිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

9. Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā

9. බ්‍රහ්මනිමන්තනික සූත්‍ර වර්ණනාව

---

501. Evaṃ [Pg.302] me sutanti brahmanimantanikasuttaṃ. Tattha pāpakaṃ diṭṭhigatanti lāmakā sassatadiṭṭhi. Idaṃ niccanti idaṃ saha kāyena brahmaṭṭhānaṃ aniccaṃ ‘‘nicca’’nti vadati. Dhuvādīni tasseva vevacanāni. Tattha dhuvanti thiraṃ. Sassatanti sadā vijjamānaṃ. Kevalanti akhaṇḍaṃ sakalaṃ. Acavanadhammanti acavanasabhāvaṃ. Idañhi na jāyatītiādīsu imasmiṃ ṭhāne koci jāyanako vā jīyanako vā mīyanako vā cavanako vā upapajjanako vā natthīti sandhāya vadati. Ito ca panaññanti ito saha kāyakā brahmaṭṭhānā uttari aññaṃ nissaraṇaṃ nāma natthīti evamassa thāmagatā sassatadiṭṭhi uppannā hoti. Evaṃvādī pana so upari tisso jhānabhūmiyo cattāro maggā cattāri phalāni nibbānanti sabbaṃ paṭibāhati. Avijjāgatoti avijjāya gato samannāgato aññāṇī andhībhūto. Yatra hi nāmāti yo nāma.

501. "ඒවං මේ සුතං" යනු බ්‍රහ්මනිමන්තනික සූත්‍රයයි. එහි "පාපකං දිට්ඨිගතං" යනු ලාමක වූ ශාශ්වත දෘෂ්ටියයි. "ඉදං නිච්චං" යනු සිරුරත් සමඟ ඇති මේ බ්‍රහ්ම ලෝකය අනිත්‍ය වුවත්, එය "නිත්‍යය" යැයි ඔහු පවසයි. "ධුව" යනාදී වචන එම නිත්‍ය යන පදයටම පර්යාය පද වේ. එහි "ධුවං" යනු ස්ථීර බවයි. "සස්සතං" යනු සැමදා පවතින්නක් බවයි. "කේවලං" යනු අඛණ්ඩ වූ සකල අර්ථයයි. "අචවනධම්මං" යනු චුත නොවන ස්වභාවයයි. "ඉදඤ්හි න ජායති" යනාදී තැන්වල, මේ ස්ථානයෙහි කිසිවෙකු උපදින්නේ හෝ දිරන්නේ හෝ මියයන්නේ හෝ චුත වන්නේ හෝ නැවත උපදින්නේ හෝ නැත යන අදහසින් පවසයි. "ඉතෝ ච පනඤ්ඤං" යනු සිරුර සමඟ ඇති මේ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් ඔබ්බට වෙනත් නික්මීමක් නැත යනුවෙන් ඔහු තුළ බලවත් වූ ශාශ්වත දෘෂ්ටියක් උපදින්නේය. මෙසේ පවසන ඒ බක බ්‍රහ්මයා ඉහළ ධ්‍යාන භූමි තුන ද, සතර මාර්ග සතර ඵල ද, නිවන ද යන මේ සියල්ල ප්‍රතික්ෂේප කරයි. "අවිජ්ජාගතෝ" යනු අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත වූ, නොදන්නා වූ, අන්ධ වූ යන්නයි. "යත්‍ර හි නාම" යනු යම් බක නම් වූ (බ්‍රහ්මයෙක්) යන්නයි.

---

502. Atha kho, bhikkhave, māro pāpimāti māro kathaṃ bhagavantaṃ addasa? So kira attano bhavane nisīditvā kālena kālaṃ satthāraṃ āvajjeti – ‘‘ajja samaṇo gotamo katarasmiṃ gāme vā nigame vā vasatī’’ti. Imasmiṃ pana kāle āvajjanto, ‘‘ukkaṭṭhaṃ nissāya subhagavane viharatī’’ti ñatvā, ‘‘kattha nu kho gato’’ti olokento brahmalokaṃ gacchantaṃ disvā, ‘‘samaṇo gotamo brahmalokaṃ gacchati, yāva tattha dhammakathaṃ kathetvā brahmagaṇaṃ mama visayā nātikkameti, tāva gantvā dhammadesanāyaṃ vichandaṃ karissāmī’’ti satthu padānupadiko gantvā brahmagaṇassa antare adissamānena kāyena aṭṭhāsi. So, ‘‘satthārā bakabrahmā apasādito’’ti ñatvā brahmuno upatthambho hutvā aṭṭhāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho, bhikkhave, māro pāpimā’’ti.

502. "අථ ඛො භික්ඛවේ මාරෝ පාපිමා" යන තැන, මාරයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේ කෙසේද? ඔහු සිය භවනයෙහි හිඳ කලින් කලට ශාස්තෘන් වහන්සේ ගැන මෙසේ මෙනෙහි කරයි: "අද ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ කිනම් ගමක හෝ නියම් ගමක වාසය කරන්නේද?" මේ අවස්ථාවෙහි මෙනෙහි කරන විට උක්කට්ඨා නුවර ඇසුරු කරමින් සුභග වනයේ වසන බව දැන, "උන්වහන්සේ කොහේ වැඩම කළේ දැයි" බලන විට බ්‍රහ්ම ලෝකයට වඩිනු දැක, "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් බ්‍රහ්ම ලෝකයට යයි; එහි ධර්ම දේශනා කොට බ්‍රහ්ම සමූහයා මාගේ විෂය පථයෙන් බැහැර කිරීමට පෙර මම එහි ගොස් ධර්ම දේශනාවට බාධා කරමි" යි සිතා ශාස්තෘන් වහන්සේ පසුපසින් ගොස් බ්‍රහ්ම සමූහයා අතර නොපෙනෙන සිරුරකින් යුතුව සිටියේය. ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් බක බ්‍රහ්මයාට නිග්‍රහ කරන ලද (දෘෂ්ටිය බිඳින ලද) බව දැන ඔහු බ්‍රහ්මයාට උපකාර පිණිස පෙනී සිටියේය. එබැවින් "අථ ඛො භික්ඛවේ මාරෝ පාපිමා" යයි වදාරන ලදී.

---

Brahmapārisajjaṃ anvāvisitvāti ekassa brahmapārisajjassa sarīraṃ pavisitvā. Mahābrahmānaṃ pana brahmapurohitānaṃ vā anvāvisituṃ na sakkoti. Metamāsadoti mā etaṃ apasādayittha. Abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhako. Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane [Pg.303] nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passatīti dīpeti. Vasavattīti sabbajanaṃ vase vatteti. Issaroti loke issaro. Kattā nimmātāti lokassa kattā ca nimmātā ca, pathavīhimavantasinerucakkavāḷamahāsamuddacandimasūriyā ca iminā nimmitāti dīpeti.

"බ්‍රහ්මපාරිසජ්ජං අන්වාවිසිත්වා" යනු එක් බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජ බ්‍රහ්මයෙකුගේ ශරීරයට ඇතුළු වී යන්නයි. මහා බ්‍රහ්මයන්ගේ හෝ බ්‍රහ්ම පුරෝහිතයන්ගේ සිරුරට ඇතුළු වීමට ඔහුට නොහැක. "මේතමාසදෝ" යනු මොහුට (බක බ්‍රහ්මයාට) නිග්‍රහ නොකරන්න යන්නයි. "අභිභූ" යනු අන්‍යයන් මැඩපවත්වා සිටින ජ්‍යෙෂ්ඨයාය. "අනභිභූතෝ" යනු අන්‍යයන් විසින් මැඩපැවැත්විය නොහැකි තැනැත්තාය. "අඤ්ඤදත්ථු" යනු ඒකාන්තය යන අර්ථය දෙන නිපාත පදයකි. දැකීමේ අර්ථයෙන් "දසෝ" යනු සියල්ල දක්නා බව හඟවයි. "වසවත්ති" යනු සියලු දෙනා තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වන බවයි. "ඉස්සරෝ" යනු ලෝකයෙහි අධිපති බවයි. "කත්තා නිම්මාතා" යනු ලෝකය කරන්නා සහ මවන්නා යන අර්ථයයි; එනම් පෘථිවිය, හිමාලය, මහාමේරුව, සක්වල, මහා සමුද්‍රය, සඳ සහ හිරු මොහු විසින් මවන ලදැයි යන මිථ්‍යා අදහස හඟවයි.

---

Seṭṭho sajitāti ayaṃ lokassa uttamo ca sajitā ca. ‘‘Tvaṃ khattiyo nāma hohi, tvaṃ brāhmaṇo nāma, vesso nāma, suddo nāma, gahaṭṭho nāma, pabbajito nāma, antamaso oṭṭho hohi, goṇo hohī’’ti evaṃ sattānaṃ visajjetā ayanti dasseti. Vasī pitā bhūtabhabyānanti ayaṃ ciṇṇavasitāya vasī, ayaṃ pitā bhūtānañca bhabyānañcāti vadati. Tattha aṇḍajajalābujā sattā antoaṇḍakose ceva antovatthimhi ca bhabyā nāma, bahi nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā. Saṃsedajā paṭhamacittakkhaṇe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtā. Opapātikā paṭhamairiyāpathe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtāti veditabbā. Te sabbepi etassa puttāti saññāya, ‘‘pitā bhūtabhabyāna’’nti āha.

‘ශ්‍රේෂ්ඨ නිර්මාණකරුවා’ යනු මොහු ලෝකයේ උත්තමයා ද නිර්මාණකරුවා ද වන බවයි. “ඔබ ක්ෂත්‍රියයෙක් වන්න, ඔබ බ්‍රාහ්මණයෙක්, වෛශ්‍යයෙක්, ක්ෂුද්‍රයෙක්, ගිහියෙක්, පැවිද්දෙක් වන්න, අවසානයේ ඔටුවෙක් හෝ ගොනෙක් වන්නැ”යි මෙසේ මොහු සත්ත්වයන් නිර්මාණය කරන්නා (බෙදා දක්වන්නා) බව දක්වයි. ‘වශී පියා භූත භව්‍යයන්ගේ’ යනු මොහු පුරුදු කරන ලද වශීභාවය නිසා වශී වූවෙකි (ධ්‍යාන සමාපත්තිවල දක්ෂයෙකි). මොහු දැනට උපන් (භූත) සහ ඉදිරියට උපදින (භව්‍ය) සත්ත්වයන්ගේ පියා යැයි පවසයි. එහි අණ්ඩජ සහ ජලාබුජ සත්ත්වයන් බිත්තර කබල තුළ සහ ගර්භාෂය තුළ සිටින විට ‘භව්‍ය’ නම් වේ, ඉන් පිටතට පැමිණි කාලයේ සිට ‘භූත’ නම් වේ. සංසේදජ සත්ත්වයන් පළමු චිත්තක්ෂණයේදී ‘භව්‍ය’ වන අතර දෙවන චිත්තක්ෂණයේ සිට ‘භූත’ වේ. ඕපපාතික සත්ත්වයන් පළමු ඉරියව්වේදී ‘භව්‍ය’ වන අතර දෙවන ඉරියව්වේ සිට ‘භූත’ වන බව දත යුතුය. ඒ සියලු දෙනාම මොහුගේ පුත්‍රයන් ය යන හැඟීමෙන්, “භූත භව්‍යයන්ගේ පියා” යැයි පැවසීය.

---

Pathavīgarahakāti yathā tvaṃ etarahi, ‘‘aniccā dukkhā anattā’’ti pathaviṃ garahasi jigucchasi, evaṃ tepi pathavīgarahakā ahesuṃ, na kevalaṃ tvaṃyevāti dīpeti. Āpagarahakātiādīsupi eseva nayo. Hīne kāye patiṭṭhitāti catūsu apāyesu nibbattā. Pathavīpasaṃsakāti yathā tvaṃ garahasi, evaṃ agarahitvā, ‘‘niccā dhuvā sassatā acchejjā abhejjā akkhayā’’ti evaṃ pathavīpasaṃsakā pathaviyā vaṇṇavādino ahesunti vadati. Pathavābhinandinoti taṇhādiṭṭhivasena pathaviyā abhinandino. Sesesupi eseva nayo. Paṇīte kāye patiṭṭhitāti brahmaloke nibbattā. Taṃ tāhanti tena kāraṇena taṃ ahaṃ. Iṅghāti codanatthe nipāto. Upātivattitthoti atikkamittha. ‘‘Upātivattito’’tipi pāṭho, ayamevattho. Daṇḍena paṭippaṇāmeyyāti catuhatthena muggaradaṇḍena pothetvā palāpeyya. Narakapapāteti sataporise mahāsobbhe. Virādheyyāti hatthena gahaṇayutte vā pādena patiṭṭhānayutte vā ṭhāne gahaṇapatiṭṭhānāni kātuṃ na sakkuṇeyya. Nanu tvaṃ bhikkhu passasīti bhikkhu nanu tvaṃ imaṃ brahmaparisaṃ sannipatitaṃ obhāsamānaṃ virocamānaṃ jotayamānaṃ passasīti brahmuno ovāde ṭhitānaṃ [Pg.304] iddhānubhāvaṃ dasseti. Iti kho maṃ, bhikkhave, māro pāpimā brahmaparisaṃ upanesīti, bhikkhave, māro pāpimā nanu tvaṃ bhikkhu passasi brahmaparisaṃ yasena ca siriyā ca obhāsamānaṃ virocamānaṃ jotayamānaṃ, yadi tvampi mahābrahmuno vacanaṃ anatikkamitvā yadeva te brahmā vadati, taṃ kareyyāsi, tvampi evamevaṃ yasena ca siriyā ca viroceyyāsīti evaṃ vadanto maṃ brahmaparisaṃ upanesi upasaṃhari. Mā tvaṃ maññitthoti mā tvaṃ maññi. Māro tvamasi pāpimāti pāpima tvaṃ mahājanassa māraṇato māro nāma, pāpakaṃ lāmakaṃ mahājanassa ayasaṃ karaṇato pāpimā nāmāti jānāmi.

‘පඨවි ගරහකයෝ’ යනු ඔබ දැන් “අනිත්‍යය, දුක්ඛය, අනත්තය” කියා පඨවියට ගරහනවාක් මෙන්, එසේ පඨවියට ගරහන්නෝ අතීතයේ සිටියහ, ඔබ පමණක්ම නොවේ යැයි දක්වයි. ආපෝ ගරහක ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘හීන කායෙහි පිහිටි’ යනු සතර අපායෙහි උපන් අයයි. ‘පඨවි පසංසකයෝ’ යනු ඔබ ගරහන්නාක් මෙන් නොව, “නිත්‍යය, ස්ථිරය, සදාකාලිකය, කැඩිය නොහැකිය, බිඳිය නොහැකිය, ක්ෂය නොවන සුළුය” කියා මෙසේ පඨවිය පසසන, පඨවියෙහි ගුණ කියන අය අතීතයේ සිටියහ යැයි පවසයි. ‘පඨවාභිනන්දිනෝ’ යනු තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් පඨවියෙහි අභිනන්දනය කරන්නෝ (ඇලී සිටින්නෝ) ය. ඉතිරි පදවල ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ප්‍රණීත කායෙහි පිහිටි’ යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් අයයි. ‘තං තාහං’ යනු ඒ හේතුවෙන් මම ඔබට (එසේ කියමි). ‘ඉංඝ’ යනු මෙහෙයවීමේ අර්ථයෙහි නිපාතයකි. ‘උපාතිවත්තිත්ථෝ’ යනු ඉක්මවා ගියේය යන්නයි. ‘උපාතිවත්තිතෝ’ කියා ද පාඨයක් ඇත, අර්ථය මෙයම වේ. ‘දණ්ඩෙන් පටිප්පණාමෙය්‍ය’ යනු සතර රියන් මුගුරු දණ්ඩකින් තලා පලවා හැරීමයි. ‘නරක පපාතේ’ යනු පුරුෂයන් සියයක් උස ඇති මහා ප්‍රපාතයක (විවරයක) ය. ‘විරාධෙය්‍ය’ යනු අතින් අල්ලා ගැනීමට සුදුසු තැනක හෝ පයින් සිට ගැනීමට සුදුසු තැනක අල්ලා ගැනීමක් හෝ සිට ගැනීමක් කිරීමට නොහැකි වීමයි. “මහණ, ඔබ නොදකින්නෙහිද?” යනු “මහණ, ඔබ එක්රැස් වූ, බබළන, විරාජමාන වන, ආලෝකවත් වන මේ බ්‍රහ්ම පිරිස නොදකින්නෙහිද?” යි පවසා බ්‍රහ්මයාගේ අවවාදයෙහි පිහිටි අයගේ සෘද්ධි අනුභාවය දක්වයි. “මහණෙනි, මෙසේ පවිටු මාරයා බ්‍රහ්ම පිරිස වෙත මා පැමිණවීය” යනු “මහණෙනි, පවිටු මාරයා ‘මහණ, යසසින් හා ශ්‍රීයෙන් බබළන, විරාජමාන වන, ආලෝකවත් වන බ්‍රහ්ම පිරිස ඔබ නොදකින්නෙහිද? ඉදින් ඔබත් මහා බ්‍රහ්මයාගේ වචනය ඉක්මවා නොගොස් බ්‍රහ්මයා ඔබට පවසන දෙයම කරන්නේ නම්, ඔබත් මෙසේම යසසින් හා ශ්‍රීයෙන් බැබළෙන්නේය’ යි මෙසේ පවසමින් මා බ්‍රහ්ම පිරිස වෙත පැමිණවීය, එක් කළේය.” ‘ඔබ නොසිතන්න’ යනු ඔබ (එසේ) නොසිතන්න. ‘පවිටු මාරයා ඔබය’ යනු “පවිටු මාරය, ඔබ මහා ජනයාගේ කුසල ධර්ම නසන බැවින් ‘මාර’ නම් වේ, මහා ජනයාට පවිටු ලාමක අයසක් (අකුසලයක්) ඇති කරන බැවින් ‘පවිටු’ (පාපිමා) නම් වේ යැයි මම දනිමි.”

---

503. Kasiṇaṃ āyunti sakalaṃ āyuṃ. Te kho evaṃ jāneyyunti te evaṃ mahantena tapokammena samannāgatā, tvaṃ pana purimadivase jāto, kiṃ jānissasi, yassa te ajjāpi mukhe khīragandho vāyatīti ghaṭṭento vadati. Pathaviṃ ajjhosissasīti pathaviṃ ajjhosāya gilitvā pariniṭṭhapetvā taṇhāmānadiṭṭhīhi gaṇhissasi. Opasāyiko me bhavissasīti mayhaṃ samīpasayo bhavissasi, maṃ gacchantaṃ anugacchissasi, ṭhitaṃ upatiṭṭhissasi, nisinnaṃ upanisīdissasi, nipannaṃ upanipajjissasīti attho. Vatthusāyikoti mama vatthusmiṃ sayanako. Yathākāmakaraṇīyo bāhiteyyoti mayā attano ruciyā yaṃ icchāmi, taṃ kattabbo, bāhitvā ca pana jajjharikāgumbatopi nīcataro lakuṇḍaṭakataro kātabbo bhavissasīti attho.

503. ‘කසිණ ආයු’ යනු මුළු ආයු කාලයයි. ‘ඔවුහු මෙසේ දනිත්වා’ යනු ඔවුහු මෙවන් මහත් තපෝකර්මයකින් යුක්තය, ඔබ වනාහි පෙර දිනෙක උපන් කෙනෙකි, තවමත් ඔබගේ මුඛයෙහි කිරි සුවඳ හමද්දී ඔබ කුමක් දන්නේදැයි පීඩා කරමින් (අභියෝග කරමින්) පවසයි. ‘පඨවිය අජ්ඣෝසිස්සසි’ යනු පඨවිය අල්ලාගෙන, ගිලගෙන, අවසන් කර තණ්හා මාන දිට්ඨිවලින් ග්‍රහණය කරන්නෙහි නම් යන්නයි. ‘මගේ සේවකයෙකු වන්නෙහිය’ යනු මගේ සමීපයෙහි වසන සහායකයෙකු වන්නෙහිය, මා යද්දී පසුව පසෙකින් එන්නෙහිය, සිටගෙන සිටින විට උපස්ථාන කරන්නෙහිය, වාඩි වී සිටින විට අසලින් වාඩි වන්නෙහිය, නිදා සිටින විට අසලින් නිදියන්නෙහිය යන අර්ථයයි. ‘වත්ථුසායිකෝ’ යනු මගේ වාසස්ථානයෙහි පෙනෙන්නට සිටින්නෙකි. ‘යථාකාම කරණීයෝ බාහිතෙය්‍යෝ’ යනු මා විසින් මගේ රුචිය පරිදි යමක් කිරීමට කැමතිද එය කළ යුතු සේවකයෙකු වන බවයි, පහත් කොට ජජ්ඣරික පඳුරකටත් වඩා නීච වූ, ඉතා කුදු වූ අයෙකු කළ යුතුය යන අර්ථයයි.

---

Iminā esa bhagavantaṃ upalāpeti vā apasādeti vā. Upalāpeti nāma sace kho tvaṃ, bhikkhu, taṇhādīhi pathaviṃ ajjhosissasi, opasāyiko me bhavissasi, mayi gacchante gamissasi, tiṭṭhante ṭhassasi, nisinne nisīdissasi, nipanne nipajjissasi, ahaṃ taṃ sesajanaṃ paṭibāhitvā vissāsikaṃ abbhantarikaṃ karissāmīti evaṃ tāva upalāpeti nāma. Sesapadehi pana apasādeti nāma. Ayañhettha adhippāyo – sace tvaṃ pathaviṃ ajjhosissasi, vatthusāyiko me bhavissasi, mama gamanādīni āgametvā gamissasi vā ṭhassasi vā nisīdissasi vā nipajjissasi vā, mama vatthusmiṃ mayhaṃ ārakkhaṃ gaṇhissasi, ahaṃ pana taṃ yathākāmaṃ karissāmi bāhitvā [Pg.305] ca jajjharikāgumbatopi lakuṇḍakataranti evaṃ apasādeti nāma. Ayaṃ pana brahmā mānanissito, tasmā idha apasādanāva adhippetā. Āpādīsupi eseva nayo.

මෙයින් ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව පොළඹවා ගැනීමට (සැනසීමට) හෝ පහත් කිරීමට (නෙරපා හැරීමට) උත්සාහ කරයි. ‘පොළඹවා ගැනීම’ (උපලාපනය) නම්, “මහණ, ඉදින් ඔබ තණ්හා ආදියෙන් පඨවිය අල්ලා ගන්නේ නම්, මගේ සමීපයේ සිටින්නෙකු වන්නෙහිය, මා යද්දී යන්නෙහිය, සිටිද්දී සිටින්නෙහිය, වාඩි වෙද්දී වාඩි වන්නෙහිය, නිදද්දී නිදන්නෙහිය, මම සෙසු ජනයා වළක්වා ඔබව මගේ විශ්වාසවන්ත අභ්‍යන්තරිකයෙකු කරන්නෙමි” යි මෙසේ පැවසීමයි. ඉතිරි පදවලින් ‘පහත් කිරීම’ (අපසාදනය) කරයි. එහි අදහස නම් - ඉදින් ඔබ පඨවිය අල්ලා ගන්නේ නම්, මගේ වාසස්ථානයෙහි වසන්නෙකු වන්නෙහිය, මගේ ගමන් බිමන් බලාපොරොත්තුවෙන් පසුව එන්නෙහිය, සිටින්නෙහිය, වාඩි වන්නෙහිය හෝ නිදන්නෙහිය, මගේ වාසස්ථානයෙහි මට ආරක්ෂාව සලසන්නෙහිය, මම වනාහි ඔබව කැමති පරිදි කරන්නෙමි, පහත් කොට ජජ්ඣරික පඳුරකටත් වඩා කුදු කරන්නෙමි යි මෙසේ අපසාදනය කරයි. මේ බ්‍රහ්මයා මානය මත යැපෙන්නෙකි, එබැවින් මෙහි පහත් කිරීමම අදහස් කෙරේ. ආපෝ ආදියෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ.

---

Apica te ahaṃ brahmeti idāni bhagavā, ‘‘ayaṃ brahmā mānanissito ‘ahaṃ jānāmī’ti maññati, attano yasena sammatto sarīraṃ phusitumpi samatthaṃ kiñci na passati, thokaṃ niggahetuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā imaṃ desanaṃ ārabhi. Tattha gatiñca pajānāmīti nipphattiñca pajānāmi. Jutiñcāti ānubhāvañca pajānāmi. Evaṃ mahesakkhoti evaṃ mahāyaso mahāparivāro.

‘එසේ වුවද බ්‍රහ්මය, මම’ යනු දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මේ බ්‍රහ්මයා මානය මත යැපී ‘මම දනිමි’ යි සිතයි, තමාගේ යසසින් මත්ව ශරීරය ස්පර්ශ කිරීමටවත් සමත් කිසිවෙකු නොදකියි, මොහුව මඳක් නිග්‍රහ කළ යුතුය”යි සිතා මේ දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘ගතිය ද පජානාමි’ යනු සත්ත්වයන්ගේ උප්පත්තිය (ප්‍රතිඵලය) ද දනිමි යන්නයි. ‘ජුතිය ද’ යනු ආනුභාවය ද දනිමි යන්නයි. ‘එවන් මහේශාක්‍ය’ යනු මෙවන් මහත් යසසක් හා මහත් පිරිසක් ඇති බ්‍රහ්මයා යන්නයි.

---

Yāvatā candimasūriyā pariharantīti yattake ṭhāne candimasūriyā vicaranti. Disā bhanti virocanāti disāsu virocamānā obhāsanti, disā vā tehi virocamānā obhāsanti. Tāva sahassadhā lokoti tattakena pamāṇena sahassadhā loko, iminā cakkavāḷena saddhiṃ cakkavāḷasahassanti attho. Ettha te vattate vasoti ettha cakkavāḷasahasse tuyhaṃ vaso vattati. Paroparañca jānāsīti ettha cakkavāḷasahasse paropare uccanīce hīnappaṇīte satte jānāsi. Atho rāgavirāginanti na kevalaṃ, ‘‘ayaṃ iddho ayaṃ pakatimanusso’’ti paroparaṃ, ‘‘ayaṃ pana sarāgo ayaṃ vītarāgo’’ti evaṃ rāgavirāginampi janaṃ jānāsi. Itthaṃbhāvaññathābhāvanti itthaṃbhāvoti idaṃ cakkavāḷaṃ. Aññathābhāvoti ito sesaṃ ekūnasahassaṃ. Sattānaṃ āgatiṃ gatinti ettha cakkavāḷasahasse paṭisandhivasena sattānaṃ āgatiṃ, cutivasena gatiṃ ca jānāsi. Tuyhaṃ pana atimahantohamasmīti saññā hoti, sahassibrahmā nāma tvaṃ, aññesaṃ pana tayā uttari dvisahassānaṃ tisahassānaṃ catusahassānaṃ pañcasahassānaṃ dasasahassānaṃ satasahassānañca brahmānaṃ pamāṇaṃ natthi, catuhatthāya pilotikāya paṭappamāṇaṃ kātuṃ vāyamanto viya mahantosmīti saññaṃ karosīti niggaṇhāti.

"යාවතා චන්දිමසූරියා පරිහරන්ති" යනු යම් තාක් ප්‍රදේශයක සඳ හා හිරු සැරිසරන්නේද (මහාමේරු පර්වතය වටා යන්නේද) යන්නයි. "දිසා භන්ති විරෝචනා" යනු දිශාවන්හි බබළමින් ආලෝකය පතුරුවති යන්නයි. නැතහොත් ඒ සඳු හා හිරු නිසා දිශාවන් බබළමින් ආලෝකවත් වෙති යන්නයි. "තාව සහස්සධා ලෝකෝ" යනු ඒ සා ප්‍රමාණ වූ දහසක් ලෝක ධාතුවයි. එනම් මේ සක්වල සමඟ සක්වල දහසක් යන්න අර්ථයයි. "එත්ථ තේ වත්තතේ වසෝ" යනු මේ සක්වල දහසෙහි ඔබගේ වසඟය හෙවත් ආධිපත්‍යය පවතී යන්නයි. "පරෝපරඤ්ච ජානාසි" යනු මේ සක්වල දහසෙහි උස් පහත් වූ ද, හීන ප්‍රණීත වූ ද සත්ත්වයන් පිළිබඳව ඔබ දන්නෙහිය. "අථෝ රාගවිරාගිනං" යනු හුදෙක් "මොහු සක්‍රයාය, මොහු සාමාන්‍ය මනුෂ්‍යයෙකි" යනුවෙන් පුද්ගලයන් හඳුනාගන්නවා පමණක් නොව, "මොහු රාග සහිතය, මොහු රාග රහිතය" යනුවෙන් රාගාදී කෙලෙස් සහිත හා රහිත පුද්ගලයන් පිළිබඳව ද ඔබ දන්නෙහිය. "ඉත්ථම්භාවඤ්ඤථාභාවං" යන්නෙහි "ඉත්ථම්භාව" යනු මේ සක්වලයි. "අඤ්ඤථාභාව" යනු මීට අමතරව ඇති ඉතිරි නවසිය අනූනවයක් සක්වලවල්ය. "සත්තානං ආගතිං ගතිං" යනු මේ සක්වල දහසෙහි ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් සත්ත්වයන්ගේ පැමිණීම ද චුති වශයෙන් ඔවුන්ගේ පරලොව යාම ද ඔබ දන්නෙහිය. එහෙත් ඔබට "මම ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි" යන හැඟීමක් පවතී. ඔබ සහස්සී බ්‍රහ්ම නමකි. නමුත් ඔබට වඩා ඉහළින් සිටින ද්විසහස්සී, තිසහස්සී, චතුසහස්සී, පඤ්චසහස්සී, දසසහස්සී සහ ශතසහස්සී බ්‍රහ්මයන්ගේ ප්‍රමාණය ගණනය කළ නොහැක. රියන් හතරක පරණ රෙදි කැබැල්ලකින් වියනක් තැනීමට වෙහෙසෙන්නෙකු මෙන් ඔබ "මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි" යන වැරදි සංඥාව ඇති කරගන්නෙහි දැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුව මඩනා සේක.

---

504. Idhūpapannoti idha paṭhamajjhānabhūmiyaṃ upapanno. Tena taṃ tvaṃ na jānāsīti tena kāraṇena taṃ kāyaṃ tvaṃ na jānāsi. Neva te samasamoti [Pg.306] jānitabbaṭṭhānaṃ patvāpi tayā samasamo na homi. Abhiññāyāti aññāya. Kuto nīceyyanti tayā nīcatarabhāvo pana mayhaṃ kuto.

504. "ඉධූපපන්නෝ" යනු මෙහි ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියෙහි උපන්නේය යන්නයි. "තේන තං ත්වං න ජානාසි" යනු ඒ හේතුවෙන් ඔබ ඒ පිරිස හඳුනන්නේ නැත. "නේව තේ සමසමෝ" යනු දැනගත යුතු කරුණු අතින් ඔබ හා සමාන නොවෙමි (ඔබට වඩා අතිශයින් උසස් වෙමි). "අභිඤ්ඤාය" යනු විශේෂයෙන් දැනගෙන යන්නයි. "කුතෝ නීචෙය්‍යං" යනු මට ඔබ මෙන් පහත් බවක් කොහින් වන්නද? (එනම් ඔබ මට වඩා පහත්ය).

---

Heṭṭhūpapattiko kiresa brahmā anuppanne buddhuppāde isipabbajjaṃ pabbajitvā kasiṇaparikammaṃ katvā samāpattiyo nibbattetvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā catutthajjhānabhūmiyaṃ vehapphalabrahmaloke pañcakappasatikaṃ āyuṃ gahetvā nibbatti. Tattha yāvatāyukaṃ ṭhatvā heṭṭūpapattikaṃ katvā tatiyajjhānaṃ paṇītaṃ bhāvetvā subhakiṇhabrahmaloke catusaṭṭhikappaṃ āyuṃ gahetvā nibbatti. Tattha dutiyajjhānaṃ bhāvetvā ābhassaresu aṭṭhakappaṃ āyuṃ gahetvā nibbatti. Tattha paṭhamajjhānaṃ bhāvetvā paṭhamajjhānabhūmiyaṃ kappāyuko hutvā nibbatti, so paṭhamakāle attanā katakammañca nibbattaṭṭhānañca aññāsi, kāle pana gacchante ubhayaṃ pamussitvā sassatadiṭṭhiṃ uppādesi. Tena naṃ bhagavā, ‘‘tena taṃ tvaṃ na jānāsi…pe… kuto nīceyya’’nti āha.

සැබවින්ම මේ බක බ්‍රහ්මයා උසස් බඹලොවකින් චුතව පහළ බඹලොවක උපන්නෙකි. ඔහු බුද්ධෝත්පාද කාලයකට පෙර තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි වී කසිණ පරිකර්ම කොට සමාපත්ති උපදවා, නොපිරිහුණු ධ්‍යාන ඇතිව කළුරිය කොට සතරවන ධ්‍යාන භූමිය වූ වේහප්ඵල බඹලොව කල්ප පන්සියයක ආයුෂ ඇතිව උපන්නේය. එහි ආයු කෙළවර තෙක් සිට පහළ භවයකට ඇති වූ ආශාව නිසා තෙවන ධ්‍යානය වඩවා සුභකිණ්හ බඹලොව කල්ප සැට හතරක ආයු ඇතිව උපන්නේය. එහි දෙවන ධ්‍යානය වඩා ආභස්සර බඹලොව කල්ප අටක ආයුෂ ඇතිව උපන්නේය. එහිදී ප්‍රථම ධ්‍යානය වඩා ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියෙහි අසංඛ්‍ය කල්පයක් ආයු ඇතිව උපන්නේය. ඔහු මුල් කාලයේදී තමන් පෙර කළ කර්මය හා උපන් ස්ථානය දැන සිටියේය. නමුත් කාලය ගතවීමත් සමඟ ඒ කරුණු දෙකම අමතක වී ගොස් "ශාස්වත දෘෂ්ටිය" (සදාකාලික බව) ඇති කරගත්තේය. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "තේන තං ත්වං න ජානාසි...පෙ... කුතෝ නීචෙය්‍යං" යැයි වදාළ සේක.

---

Atha brahmā cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃ āyuñca nibbattaṭṭhānañca pubbekatakammañca jānāti, handa naṃ pubbe katakammaṃ pucchāmī’’ti satthāraṃ attano pubbekatakammaṃ pucchi. Satthā kathesi.

එවිට බ්‍රහ්මයා මෙසේ සිතුවේය: "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මගේ ආයුෂයත්, උපන් ස්ථානයත්, පෙර කළ කර්මයත් දන්නා සේක. දැන් මම උන්වහන්සේගෙන් මගේ පෙර කර්මය ගැන විමසමි" යි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් තම පෙර කර්මය ගැන විමසීය. බුදුරජාණන් වහන්සේ එය වදාළ සේක.

---

Pubbe kiresa kulaghare nibbattitvā kāmesu ādīnavaṃ disvā, ‘‘jātijarābyādhimaraṇassa antaṃ karissāmī’’ti nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā samāpattiyo nibbattetvā abhiññāpādakajjhānalābhī hutvā gaṅgātīre paṇṇasālaṃ kāretvā jhānaratiyā vītināmeti. Tadā ca kālena kālaṃ satthavāhā pañcahi sakaṭasatehi marukantāraṃ paṭipajjanti. Marukantāre pana divā na sakkā gantuṃ, rattiṃ gamanaṃ hoti. Atha purimasakaṭassa aggayuge yuttabalibaddā gacchantā nivattitvā āgatamaggābhimukhāva ahesuṃ. Itarasakaṭāni tatheva nivattitvā aruṇe uggate nivattitabhāvaṃ jāniṃsu. Tesañca tadā kantāraṃ atikkamanadivaso ahosi. Sabbaṃ dārudakaṃ parikkhīṇaṃ, tasmā, ‘‘natthi dāni amhākaṃ jīvita’’nti cintetvā goṇe cakkesu bandhitvā manussā sakaṭapacchāyāyaṃ pavisitvā nipajjiṃsu[Pg.307]. Tāpasopi kālasseva paṇṇasālato nikkhamitvā paṇṇasāladvāre nisinno gaṅgaṃ olokayamāno addasa gaṅgaṃ mahatā udakoghena vuyhamānaṃ pavattitamaṇikkhandhaṃ viya āgacchantiṃ. Disvā cintesi – ‘‘atthi nu kho imasmiṃ loke evarūpassa madhurodakassa alābhena kilissamānā sattā’’ti. So evaṃ āvajjanto marukantāre taṃ satthaṃ disvā, ‘‘ime sattā mā nassantū’’ti, ‘‘ito mahā udakakkhandho chijjitvā marukantāre satthābhimukho gacchatū’’ti abhiññācittena adhiṭṭhāsi. Sahacittuppādena mātikāruḷhaṃ viya udakaṃ tattha agamāsi. Manussā udakasaddena vuṭṭhāya udakaṃ disvā hatthatuṭṭhā nhāyitvā pivitvā goṇepi pāyetvā sotthinā icchitaṭṭhānaṃ agamaṃsu. Satthā taṃ brahmuno pubbakammaṃ dassento –

පුරාණයේ මේ බ්‍රහ්මයා කුලගෙයක ඉපදී, කාමයන්ගේ දොස් දැක, "ජාති ජරා ව්‍යාධි මරණ කෙළවර කරමි" යි නික්ම තවුස් පැවිද්දෙන් පැවිදි විය. සමාපත්ති උපදවා අභිඥාවන්ට පාදක වන ධ්‍යාන ලබා, ගංගා තීරයෙහි පන්සලක් කරවා ධ්‍යාන සුවයෙන් කාලය ගත කළේය. එකල කලින් කලට ගැල් පන්සියයකින් යුත් වෙළෙඳ කණ්ඩායම් වැලි කතර හරහා ගමන් කළහ. වැලි කතරේ දහවල් කාලයේ ගමන් කළ නොහැකි බැවින් ගමන සිදුවූයේ රාත්‍රියටයි. එවිට පෙරමුණේම ගිය ගැල්වල වියගහේ බැඳි ගොනුන් යද්දී ආපසු හැරී පැමිණි මඟ දෙසටම මුහුණලා සිටියහ. අනෙක් ගැල්ද එසේම හැරී තිබුණු අතර අරුණෝදය උදා වූ විට ආපසු හැරී ඇති බව වෙළෙඳුන් දැනගත්හ. එදින ඔවුන්ට කතරින් එතෙර විය යුතු දිනය වුවද, සියලු දර සහ පැන් අවසන් වී තිබුණි. "දැන් අපට ජීවිතයක් නැතැ"යි සිතා ගොනුන් ගැල් රෝදවල බැඳ දමා මිනිස්සු ගැල් සෙවණට වී නිදාගත්හ. තාපසයා ද අලුයම පන්සලෙන් නික්ම පන්සල් දොරෙහි වාඩි වී ගංගාව දෙස බලද්දී, මහත් ජල කඳක් ගලා එන මැණික් රුවක් මෙන් ගලා බසිනා ගඟ දුටුවේය. එය දැක, "මේ ලෝකයේ මෙවැනි මිහිරි පැන් නොලැබීමෙන් පීඩා විඳින සත්ත්වයන් සිටිත්දැ"යි සිතුවේය. ඔහු එසේ මෙනෙහි කරද්දී වැලි කතරේ අතරමං වූ ඒ වෙළෙඳ කණ්ඩායම දැක, "මේ සත්ත්වයන් විනාශ නොවේවා! මේ ගංගාවෙන් මහත් ජල කඳක් වෙන් වී වැලි කතරේ වෙළෙඳුන් සිටින දිසාවට ගලා යේවා!" යි අභිඥා සිතින් අධිෂ්ඨාන කළේය. සිත ඉපදුණු සැණින් කාණුවකින් ගලන දියක් මෙන් ගංගා දිය එතැනට ගලා ගියේය. මිනිස්සු දිය ශබ්දය ඇසී නැඟිට පැන් දැක, අතිශයින් ප්‍රීතිමත් වී ස්නානය කොට, පැන් පානය කර, ගොනුන්ට ද පැන් පොවා සුවසේ කැමති තැනට ගියහ. බුදුරජාණන් වහන්සේ බ්‍රහ්මයාගේ ඒ පෙර කර්මය පෙන්වා දෙමින් මෙසේ වදාළ සේක.

---

‘‘Yaṃ tvaṃ apāyesi bahū manusse,Pipāsite ghammani samparete;

Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ,Suttappabuddhova anussarāmī’’ti. (jā. 1.7.71) –

"පිපාසිතව දැඩි ග්‍රීෂ්මයෙන් පීඩිත වූ බොහෝ මිනිසුන්ට ඔබ යම් පැන් පානයක් දුන්නේද, ඔබගේ ඒ පුරාණ සිල්වත් ව්‍රතයක් බඳු වූ කර්මය, නින්දෙන් පිබිදුණු අයෙකු මෙන් මම සිහි කරමි."

---

Imaṃ gāthamāha.

යන මේ ගාථාව (බුදුරජාණන් වහන්සේ) වදාළ සේක. බ්‍රහ්මය, පිපාසිත වූ, ග්‍රීෂ්මයෙන් පීඩිත වූ බොහෝ මිනිසුන්ට ඔබ පැන් පෙවූයෙහි ද, ඒ ඔබගේ පැරණි ව්‍රත සීල වත් පිළිවෙත් නමැති කර්මය, නින්දෙන් පිබිදුණු අයෙකු මෙන් මම සිහි කරමි.

---

Aparasmiṃ samaye tāpaso gaṅgātīre paṇṇasālaṃ māpetvā āraññakaṃ gāmaṃ nissāya vasati. Tena ca samayena corā taṃ gāmaṃ paharitvā hatthasāraṃ gahetvā gāviyo ca karamare ca gahetvā gacchanti. Gāvopi sunakhāpi manussāpi mahāviravaṃ viravanti. Tāpaso taṃ saddaṃ sutvā ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti āvajjanto, ‘‘manussānaṃ bhayaṃ uppanna’’nti ñatvā, ‘‘mayi passante ime sattā mā nassantū’’ti abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya abhiññācittena corānaṃ paṭipathe caturaṅginisenaṃ māpesi kammasajjaṃ āgacchantiṃ. Corā disvā, ‘‘rājā’’ti te maññamānā vilopaṃ chaḍḍetvā pakkamiṃsu. Tāpaso ‘‘yaṃ yassa santakaṃ, taṃ tasseva hotū’’ti adhiṭṭhāsi, taṃ tatheva ahosi. Mahājano sotthibhāvaṃ pāpuṇi. Satthā idampi tassa pubbakammaṃ dassento –

වෙනත් දිනක එක් තාපසයෙක් ගංගා තීරයෙහි පන්සලක් (කොළ සෙවිලි කළ කුටියක්) මවාගෙන, ආරණ්‍යවාසී ගමකට නුදුරින් වාසය කළේය. එකල සොරුන් පිරිසක් ඒ ගම පැහැරගෙන, එහි වූ සම්පත් ද, ගවයන් ද, මිනිසුන් ද අල්ලාගෙන ගියහ. ගවයෝ ද සුනඛයෝ ද මිනිස්සු ද මහත් හඬින් විලාප නැඟූහ. ඒ හඬ ඇසූ තාපසයා, "මේ කිමෙක්දැයි" මෙනෙහි කරන්නේ, මිනිසුන්ට භයක් පැමිණ ඇති බව දැන, "මා බලා සිටියදී මේ සත්වයෝ විනාශ නොවෙත්වා" යි සිතා, අභිඥාපාදක ධ්‍යානයට සමවැදී එයින් නැඟී සිට, අභිඥා සිතින් සොරුන් එන මඟ සිවුරඟ සේනාවක් මවා පෑවේය. සොරුන් එය දැක, "රජුගේ සේනාව යැයි" සිතා, පැහැරගත් වස්තුව අතහැර පලා ගියහ. තාපසයා "යමෙකුගේ වස්තුව යමෙකුට අයිති ද, එය ඔහුටම ලැබේවා" යි අධිෂ්ඨාන කළේය. එය එසේම විය. ජනයා සුවපත් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ බක බ්‍රහ්මයාගේ මේ පෙර කර්මය දක්වමින් -

---

‘‘Yaṃ [Pg.308] eṇikūlasmiṃ janaṃ gahītaṃ,Amocayī gayhaka nīyamānaṃ;

Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ,Suttappabuddhova anussarāmī’’ti. (jā. 1.7.72) –

"බ්‍රහ්මය, එණිකූල (ගංගා තීරයෙහි) දී සොරුන් විසින් අල්ලාගෙන යනු ලැබූ ඒ ජන සමූහයා ඔබ මුදාගත්හ. ඔබගේ ඒ පුරාණ වත්පිළිවෙත් හා සීල ගුණය, නිදා පිබිදුණු අයෙකු මෙන් මම සිහි කරමි" යි මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

---

Imaṃ gāthamāha. Ettha eṇikūlasminti gaṅgātīre.

මෙහි 'එණිකූලස්මිං' යනු ගංගා තීරයෙහි යන්නයි.

---

Puna ekasmiṃ samaye uparigaṅgāvāsikaṃ kulaṃ heṭṭhāgaṅgāvāsikena kulena saddhiṃ mittasanthavaṃ katvā nāvāsaṅghāṭaṃ bandhitvā bahuṃ khādanīyabhojanīyañceva gandhamālādīni ca āropetvā gaṅgāsotena āgacchati. Manussā khādamānā bhuñjamānā naccantā gāyantā devavimānena gacchantā viya balavasomanassā ahesuṃ. Gaṅgeyyako nāgo disvā kupito, ‘‘ime mayi saññampi na karonti, idāni ne samuddameva pāpessāmī’’ti mahantaṃ attabhāvaṃ māpetvā udakaṃ dvidhā bhinditvā uṭṭhāya phaṇaṃ katvā sussūkāraṃ karonto aṭṭhāsi. Mahājano disvā bhīto vissaramakāsi. Tāpaso paṇṇasālāya nisinno sutvā, ‘‘ime gāyantā naccantā somanassajātā āgacchanti, idāni pana bhayaravaṃ raviṃsu, kiṃ nu kho’’ti āvajjanto nāgarājaṃ disvā, ‘‘mayi passante ime sattā mā nassantū’’ti abhiññāpādakajjhānaṃ samāpajjitvā attabhāvaṃ vijahitvā supaṇṇavaṇṇaṃ māpetvā nāgarājassa dassesi. Nāgarājā bhīto phaṇaṃ saṃharitvā udakaṃ paviṭṭho. Mahājano sotthibhāvaṃ pāpuṇi. Satthā idampi tassa pubbakammaṃ dassento –

නැවතත් එක් සමයෙක, ඉහළ ගඟ වාසය කළ පවුලක් පහළ ගඟ වාසය කළ පවුලක් සමඟ මිත්‍ර වී, ඔරු පාරු එකට බැඳ, බොහෝ කෑම්බීම් හා සුවඳ විලවුන් ආදිය පටවාගෙන ගඟ දිය පහරේ පැමිණියහ. මිනිස්සු කමින් බොමින් නටමින් ගයමින් දිව්‍ය විමානයකින් යනවාක් මෙන් මහත් සොම්නසින් පැමිණියහ. ගංගෙය්‍යක නම් නාගයා මෙය දැක කිපී, "මේ මිනිස්සු මට කිසිදු සැලකිල්ලක් නොදක්වති, මොවුන් දැන් මුහුදටම පමුණුවන්නෙමි" යි සිතා, මහත් ආත්ම භාවයක් මවාගෙන, ජලය දෙබෑ කරගෙන නැඟී සිට පෙනය විහිදා බියකරු හඬක් කරමින් සිටියේය. මිනිස්සු එය දැක බියපත් වී විලාප තැබූහ. පන්සලේ සිටි තාපසයා එය ඇසී, "මොවුන් ගයමින් නටමින් සතුටින් පැමිණ දැන් බියෙන් මොරගසන්නේ ඇයිදැයි" මෙනෙහි කරන්නේ, නාගරාජයා දැක, "මා බලා සිටියදී මේ සත්වයෝ විනාශ නොවෙත්වා" යි සිතා, අභිඥාපාදක ධ්‍යානයට සමවැදී තමාගේ ආත්ම භාවය අත්හැර ගුරුළු වෙස් මවාගෙන නාගයාට පෙනී සිටියේය. නාගයා බියට පත්ව පෙනය හකුළුවාගෙන දිය යටට ගියේය. ජනයා සුවපත් වූහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ මේ පෙර කර්මය ද දක්වමින් -

---

‘‘Gaṅgāya sotasmiṃ gahītanāvaṃ,Luddena nāgena manussakappā;

Amocayittha balasā pasayha,Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ;

Suttappabuddhova anussarāmī’’ti. (jā. 1.7.73) –

"ගංගා දිය පහරෙහි රෞද්‍ර නාගයෙකු විසින් නවත්වා ගන්නා ලද ඒ යාත්‍රාවෙහි සිටි මිනිසුන් ඔබ මුදාගත්හ. ඔබගේ ඒ පුරාණ වත්පිළිවෙත් හා සීල ගුණය, නිදා පිබිදුණු අයෙකු මෙන් මම සිහි කරමි" යි මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

---

Imaṃ gāthamāha.

මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

---

Aparasmiṃ samaye esa isipabbajjaṃ pabbajitvā kesavo nāma tāpaso ahosi. Tena samayena amhākaṃ bodhisatto kappo nāma māṇavo [Pg.309] kesavassa baddhacaro antevāsiko hutvā ācariyassa kiṃkārapaṭissāvī manāpacārī buddhisampanno atthacaro ahosi. Kesavo taṃ vinā vattituṃ nāsakkhi, taṃ nissāyeva jīvikaṃ kappesi. Satthā idampi tassa pubbakammaṃ dassento –

තවත් කාලයක මොහු ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදි වී කේසව නම් තාපසයෙක් විය. එකල අපගේ බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කප්ප නම් මාණවකයෙක්ව කේසව තාපසයාගේ අතේවැසි ගෝලයෙකු වී, තම ගුරුවරයාට කීකරුව, ප්‍රිය මනාපව, ප්‍රඥාවන්තව හා වැඩදායී ලෙස කටයුතු කළේය. කේසව තාපසයා ඔහු නොමැතිව සිටීමට අසමත් විය, ඔහු ඇසුරු කරගෙනම ජීවත් විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුගේ මේ පෙර කර්මය ද දක්වමින් -

---

‘‘Kappo ca te baddhacaro ahosi,Sambuddhimantaṃ vatinaṃ amaññi;

Taṃ te purāṇaṃ vatasīlavattaṃ,Suttappabuddhova anussarāmī’’ti. (jā. 1.7.74) –

"කප්ප මාණවකයා ඔබේ හිතෛෂී ගෝලයා විය. ඔහු මනා නුවණක් හා වත්සම්පන්න බවක් ඇත්තෙකැයි ඔබ සැලකූහ. ඔබගේ ඒ පුරාණ වත්පිළිවෙත් හා සීල ගුණය, නිදා පිබිදුණු අයෙකු මෙන් මම සිහි කරමි" යි මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

---

Imaṃ gāthamāha.

මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

---

Evaṃ brahmuno nānattabhāvesu katakammaṃ satthā pakāsesi. Satthari kathenteyeva brahmā sallakkhesi, dīpasahasse ujjalite rūpāni viya sabbakammānissa pākaṭāni ahesuṃ. So pasannacitto imaṃ gāthamāha –

මෙසේ ශාස්තෘන් වහන්සේ බ්‍රහ්මයාගේ විවිධ ආත්මයන්හි කරන ලද කර්මයන් ප්‍රකාශ කළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ දේශනා කරද්දීම බ්‍රහ්මයාට ඒවා වැටහුණි. දහසක් පහන් දැල්වූ විට රූපයන් පැහැදිලි වන්නාක් මෙන්, ඔහුට තමාගේ සියලු කර්මයන් පැහැදිලි විය. හෙතෙම පැහැදුණු සිතින් යුතුව මෙම ගාථාව පැවසීය -

---

‘‘Addhā pajānāsi mametamāyuṃ,Aññampi jānāsi tathā hi buddho;

Tathā hi tāyaṃ jalitānubhāvo,Obhāsayaṃ tiṭṭhati brahmaloka’’nti. (jā. 1.7.75);

"ඒකාන්තයෙන්ම ඔබ වහන්සේ මගේ මේ ආයුෂය (ජීවිත පුවත්) දනිති. අන් සියල්ල ද දනිති. ඒ නිසාම ඔබ වහන්සේ බුද්ධ නම් වන සේක. එලෙසම ඔබ වහන්සේ දිලිසෙන ආනුභාවයෙන් යුතුව මුළු බඹලොවම ඒකාලෝක කරමින් වැඩ සිටින සේක."

---

Athassa bhagavā uttari asamasamataṃ pakāsento pathaviṃ kho ahaṃ brahmetiādimāha. Tattha pathaviyā pathavattena ananubhūtanti pathaviyā pathavisabhāvena ananubhūtaṃ appattaṃ. Kiṃ pana tanti? Nibbānaṃ. Tañhi sabbasmā saṅkhatā nissaṭattā pathavisabhāvena appattaṃ nāma. Tadabhiññāyāti taṃ nibbānaṃ jānitvā sacchikatvā. Pathaviṃ nāpahosinti pathaviṃ taṇhādiṭṭhimānagāhehi na gaṇhiṃ. Āpādīsupi eseva nayo. Vitthāro pana mūlapariyāye vuttanayeneva veditabbo.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තවදුරටත් තමන් වහන්සේගේ අසමසම බව පවසමින් "බ්‍රහ්මය, මම පඨවිය දනිමි" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'පඨවියා පඨවත්තේන අනනුභූතං' යනු පඨවියේ පඨවි ස්වභාවයෙන් ස්පර්ශ නොවන ලද්දකි. එය කුමක්ද? නිවනයි. ඒකාන්තයෙන්ම නිවන සියලු සංඛත ධර්මයන්ගෙන් මිදුණු බැවින්, පඨවි ස්වභාවයෙන් ස්පර්ශ නොවන ලද්දකි. 'තදභිඤ්ඤාය' යනු ඒ නිවන දැන පසක් කරගෙන යන්නයි. 'පඨවිං නාපහෝසිං' යනු පඨවිය කෙරෙහි තණ්හා, මාන, දිට්ඨි වශයෙන් දැඩිව නොගත්තෙමි යන්නයි. ආපෝ (ජලය) ආදී අනෙක් ධාතූන් කෙරෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙහි විස්තරය මූලපරියාය සූත්‍රයෙහි වදාළ අයුරින්ම දත යුතුය.

---

Sace kho te, mārisa, sabbassa sabbattenāti idameva brahmā attano vāditāya sabbanti akkharaṃ niddisitvā akkhare dosaṃ gaṇhanto āha. Satthā pana sakkāyaṃ sandhāya ‘‘sabba’’nti vadati, brahmā sabbasabbaṃ sandhāya. Tvaṃ ‘‘sabba’’nti vadasi, ‘‘sabbassa sabbattena ananubhūta’’nti vadasi, yadi sabbaṃ ananubhūtaṃ natthi, athassa ananubhūtaṃ atthi. Mā heva te rittakameva ahosi [Pg.310] tucchakameva ahosīti tuyhaṃ vacanaṃ rittakaṃ mā hotu, tucchakaṃ mā hotūti satthāraṃ musāvādena niggaṇhāti.

"නිදුකාණන් වහන්ස, ඉදින් ඔබ 'සියල්ලගේම සියලු බවින් ස්පර්ශ නොවන ලද්දක්' ඇතැයි පවසන්නේ නම්..." යනුවෙන් බ්‍රහ්මයා තමාගේම වාදයක් ගොඩනඟා, 'සියල්ල' (සබ්බ) යන වචනයෙහි දොස් දක්වන්නට උත්සාහ කරමින් පැවසීය. ශාස්තෘන් වහන්සේ සක්කාය (පංචස්කන්ධය) අරමුණු කරගෙන 'සියල්ල' යැයි පවසන සේක. බ්‍රහ්මයා මුළුමනින්ම සියල්ල අරමුණු කරගෙන, "ඔබ 'සියල්ල' යැයි පවසනවා නම්, 'සියල්ලගේම සියලු බවින් ස්පර්ශ නොවන දෙයක්' ඇතැයි පවසනවා නම්, ඉදින් ඒ සියල්ල ස්පර්ශ නොවන දෙයක් නැතිනම්, එවිට එයට ස්පර්ශ නොවන දෙයක් තිබිය යුතුය. ඔබගේ වචනය හිස් එකක් නොවේවා, නිස්සාර එකක් නොවේවා" යි පවසමින් ශාස්තෘන් වහන්සේට මුසාවාදයෙන් දෝෂාරෝපණය කිරීමට උත්සාහ කළේය.

---

Satthā pana etasmā brahmunā sataguṇena sahassaguṇena satasahassaguṇena vādītaro, tasmā ahaṃ sabbañca vakkhāmi, ananubhūtañca vakkhāmi, suṇāhi meti tassa vādamaddanatthaṃ kāraṇaṃ āharanto viññāṇantiādimāha. Tattha viññāṇanti vijānitabbaṃ. Anidassananti cakkhuviññāṇassa āpāthaṃ anupagamanato anidassanaṃ nāma, padadvayenapi nibbānameva vuttaṃ. Anantanti tayidaṃ uppādavayaantarahitattā anantaṃ nāma. Vuttampi hetaṃ –

ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ බ්‍රහ්මයාට වඩා සිය ගුණයකින්, දහස් ගුණයකින්, ලක්ෂ ගුණයකින් වාද විෂයෙහි අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වන සේක. එබැවින් "මම සියල්ල ද පවසන්නෙමි, ඒ ස්වභාවයෙන් ස්පර්ශ නොවන නිවන ද පවසන්නෙමි, මා පවසන දේ අසන්න" යැයි ඔහුගේ වාදය මඩිනු පිණිස කරුණු දක්වමින් "විඤ්ඤාණං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'විඤ්ඤාණං' යනු මඟ පල ඥානයෙන් දත යුතු දෙයයි. 'අනිදස්සනං' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයට ගොදුරු නොවන බැවින් අනිදස්සන නම් වේ. මේ පද දෙකෙන්ම කියැවෙන්නේ නිවනමයි. 'අනන්තං' යනු උප්පාද හා වය (ඉපදීම හා විනාශය) යන අන්තයන්ගෙන් තොර බැවින් අනන්ත නම් වේ. මේ බව මෙසේ ද වදාරන ලදී -

---

‘‘Antavantāni bhūtāni, asambhūtaṃ anantakaṃ;

Bhūte antāni dissanti, bhūte antā pakāsitā’’ti.

"හටගත්තා වූ (සංඛත) ධර්මයෝ අන්තයක් (විනාශයක්) ඇත්තෝය. හට නොගත්තා වූ නිවන අනන්තය (අන්තයක් නැත්තකි). හටගත්තා වූ ධර්මයන් කෙරෙහි අන්තයන් (විනාශයන්) පෙනේ. හටගත්තා වූ ධර්මයන් කෙරෙහි අන්තයන් ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය."

---

Sabbatopabhanti sabbaso pabhāsampannaṃ. Nibbānato hi añño dhammo sapabhataro vā jotivantataro vā parisuddhataro vā paṇḍarataro vā natthi. Sabbato vā tathā pabhūtameva, na katthaci natthīti sabbatopabhaṃ. Puratthimadisādīsu hi asukadisāya nāma nibbānaṃ natthīti na vattabbaṃ. Atha vā pabhanti titthassa nāmaṃ, sabbato pabhamassāti sabbatopabhaṃ. Nibbānassa kira yathā mahāsamuddassa yato yato otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, atitthaṃ nāma natthi. Evamevaṃ aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu yena yena mukhena nibbānaṃ otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ. Nibbānassa atitthaṃ nāma kammaṭṭhānaṃ natthi. Tena vuttaṃ sabbatopabhanti. Taṃ pathaviyā pathavattenāti taṃ nibbānaṃ pathaviyā pathavīsabhāvena tato paresaṃ āpādīnaṃ āpādisabhāvena ca ananubhūtaṃ. Iti yaṃ tumhādisānaṃ visayabhūtaṃ sabbatebhūmakadhammajātaṃ tassa sabbattena taṃ viññāṇaṃ anidassanaṃ anantaṃ sabbatopataṃ ananubhūtanti vādaṃ patiṭṭhapesi.

‘සබ්බතෝපභං’ යනු සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ප්‍රභාවෙන් (ආලෝකයෙන්) යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. සැබවින්ම නිර්වාණයට වඩා වැඩි දීප්තියක් ඇති හෝ වඩාත් බැබළෙන්නා වූ හෝ වඩාත් පිරිසිදු වූ හෝ වඩාත් සුදු වූ (නිර්මල වූ) වෙනත් ධර්මයක් නැත. එසේම සෑම අතින්ම ප්‍රභූත වූ (මැනවින් විද්‍යමාන වන්නා වූ), කිසිදු තැනක නැතැයි කිව නොහැකි බැවින් එය ‘සබ්බතෝපභ’ නම් වේ. නැගෙනහිර ආදී දිශාවන් අතුරින් අසවල් දිශාවෙහි නිර්වාණය නම් වූ ධර්මයක් නැතැයි කිව නොහැකි බැවිනි. එසේත් නැතහොත්, ‘පභ’ යනු තොටුපළට නමකි; සෑම පැත්තකින්ම බැසිය හැකි තොටුපළවල් ඇති බැවින් ‘සබ්බතෝපභ’ නම් වේ. මහා සමුද්‍රයෙහි යම් යම් තැනකින් බැසීමට කැමති අයට ඒ ඒ තැනම තොටුපළක් වන්නා සේත්, තොටුපළක් නොවන තැනක් නැත්තා සේත්, එමෙන්ම අටතිස් කර්මස්ථානයන් අතුරින් යම් යම් මුඛයකින් (ක්‍රමයකින්) නිර්වාණයට බැසීමට (අවබෝධ කිරීමට) කැමති වන්නේද, ඒ ඒ කර්මස්ථානයම තොටුපළක් වේ. නිර්වාණයට බැසීමට තොටුපළක් නොවන කර්මස්ථානයක් නම් නැත. එබැවින් ‘සබ්බතෝපභං’ යැයි වදාරන ලදී. ‘තං පථවියා පථවිත්තේන’ යනු ඒ නිර්වාණය පෘථිවියෙහි පෘථිවි ස්වභාවයෙන්ද, ඉන් පසුව එන ආපෝ ආදී ධාතූන්ගේ ස්වභාවයෙන්ද අනුභව නොකරන ලද්දකි (නොපැමිණෙන ලද්දකි). මෙසේ ඔබ වැනි අයගේ විෂය පථයට අයත් වූ යම් තෛභූමික ධර්ම සමූහයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ලේ ස්වභාවයෙන් එම විඥානය (මාර්ග ඵල ඥානයෙන් අවබෝධ කළ යුතු නිවන) දැකිය නොහැකි වූ, අන්තයක් නැති වූ, සෑම අතින්ම ප්‍රභාස්වර වූ, (තෛභූමික ධර්මයන් විසින්) අනුභව නොකරන ලද්දකැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ සිය වාදය පිහිටුවූ සේක.

---

Tato brahmā gahitagahitaṃ satthārā vissajjāpito kiñci gahetabbaṃ adisvā laḷitakaṃ kātukāmo handa carahi te, mārisa, antaradhāyāmīti āha. Tattha antaradhāyāmīti adissamānakapāṭihāriyaṃ karomīti āha. Sace visahasīti yadi sakkosi mayhaṃ antaradhāyituṃ, antaradhāyasi[Pg.311], pāṭihāriyaṃ karohīti. Nevassu me sakkoti antaradhāyitunti mayhaṃ antaradhāyituṃ neva sakkoti. Kiṃ panesa kātukāmo ahosīti? Mūlapaṭisandhiṃ gantukāmo ahosi. Brahmānañhi mūlapaṭisandhikaattabhāvo sukhumo, aññesaṃ anāpātho, abhisaṅkhatakāyeneva tiṭṭhanti. Satthā tassa mūlapaṭisandhiṃ gantuṃ na adāsi. Mūlapaṭisandhiṃ vā agantvāpi yena tamena attānaṃ antaradhāpetvā adissamānako bhaveyya, satthā taṃ tamaṃ vinodesi, tasmā antaradhāyituṃ nāsakkhi. So asakkonto vimāne nilīyati, kapparukkhe nilīyati, ukkuṭiko nisīdati. Brahmagaṇo keḷimakāsi – ‘‘esa kho bako brahmā vimāne nilīyati, kapparukkhe nilīyati, ukkuṭiko nisīdati, brahme tvaṃ antarahitomhī’’ti saññaṃ uppādesi nāmāti. So brahmagaṇena uppaṇḍito maṅku ahosi.

ඉන්පසු බක බ්‍රහ්මයා තමා දැඩිව ගෙන සිටි දෘෂ්ටීන් ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් බැහැර කරවනු ලැබූ කල්හි, තවදුරටත් ගත යුතු කිසිදු දෘෂ්ටියක් නොදැක, සැඟවී ප්‍රාතිහාර්යයක් පෑමට කැමතිව, “පින්වත, දැන් මම ඔබගෙන් සැඟවෙමි” යි කීවේය. එහි ‘අන්තරධායාමි’ යනු නොපෙනී සිටීමේ ප්‍රාතිහාර්යයක් කරමි යන්නයි. ‘සචේ විසහසි’ යනු ඉදින් ඔබට හැකි නම් මා සැඟවෙනු බලන්න, ප්‍රාතිහාර්යයක් කරන්න යනුවෙන් (බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ සේක). ‘නෙවස්සු මේ සක්කෝති අන්තරධායිතුං’ යනු මට සැඟවී සිටීමට නොහැකි වනු ඇත යන්නයි. ඔහු කුමක් කිරීමට කැමති වූයේද යත්? ඔහු තම මූල ප්‍රතිසන්ධි ස්වරූපයට යාමට කැමති විය. බ්‍රහ්මයන්ගේ මූල ප්‍රතිසන්ධි ආත්මභාවය ඉතා සියුම්ය, අන් අයට එය නොපෙනේ; ඔවුන් සැමවිටම පෙනී සිටින්නේ අභිසංස්කරණය කරන ලද (මවාගත්) කයකිනි. ශාස්තෘන් වහන්සේ ඔහුට ඒ මූල ප්‍රතිසන්ධි ස්වරූපයට යාමට ඉඩ නොදුන් සේක. මූල ප්‍රතිසන්ධියට නොගොස් හෝ යම් අන්ධකාරයකින් තමා සැඟවී නොපෙනී සිටිය හැකිවේද, ශාස්තෘන් වහන්සේ ඒ අන්ධකාරය දුරු කළ සේක. එබැවින් ඔහුට සැඟවී සිටීමට නොහැකි විය. ඔහු සැඟවීමට නොහැකිව විමානය තුළ සැඟවෙයි, කල්ප වෘක්ෂයෙහි සැඟවෙයි, උක්කුටිකයෙන් (බිම ඇකිලී) වාඩි වී සිටියි. එවිට බ්‍රහ්ම පිරිස ඔහුට විහිළු තහළු කළහ - “මේ බක බ්‍රහ්මයා විමානයෙහි සැඟවෙයි, කල්ප වෘක්ෂයෙහි සැඟවෙයි, උක්කුටිකයෙන් වාඩි වී සිටියි, ‘බ්‍රහ්මය, ඔබ සැඟවී සිටින්නෙහිය’ කියා ඔහු සිතාගෙන සිටින්නේ යැයි” සිනාසුණහ. ඔහු බ්‍රහ්ම පිරිසගේ උසුළු විසුළුවලට ලක්ව ලජ්ජාවට පත් විය.

---

Evaṃ vutte ahaṃ, bhikkhaveti, bhikkhave, etena brahmunā, ‘‘handa carahi te, mārisa, antaradhāyāmī’’ti evaṃ vutte taṃ antaradhāyituṃ asakkontaṃ disvā ahaṃ etadavocaṃ. Imaṃ gāthamabhāsinti kasmā bhagavā gāthamabhāsīti? Samaṇassa gotamassa imasmiṃ ṭhāne atthibhāvo vā natthibhāvo vā kathaṃ sakkā jānitunti evaṃ brahmagaṇassa vacanokāso mā hotūti antarahitova gāthamabhāsi.

“මෙසේ වදාළ කල්හි මහණෙනි” යනු, ඒ බ්‍රහ්මයා විසින් “පින්වත, දැන් මම ඔබගෙන් සැඟවෙමි” යි මෙසේ කී කල්හි, ඔහුට සැඟවීමට නොහැකි වූ බව දැක මම මෙසේ කීවෙමි. “මෙම ගාථාව වදාළෙමි” යනු කුමක් හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගාථාවක් වදාළ සේක්ද? “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මේ ස්ථානයෙහි සිටින්නේ ද නැද්ද යන්න කෙසේ නම් දැනගත හැකිද?” කියා බ්‍රහ්ම පිරිසට කතා කිරීමට අවස්ථාවක් නොතබා, බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ අන්තර්ධාන වී සිටිමින්ම ගාථාව වදාළ සේක.

---

Tattha bhavevāhaṃ bhayaṃ disvāti ahaṃ bhave bhayaṃ disvāyeva. Bhavañca vibhavesinanti imañca kāmabhavāditividhampi sattabhavaṃ vibhavesinaṃ vibhavaṃ gavesamānaṃ pariyesamānampi punappunaṃ bhaveyeva disvā. Bhavaṃ nābhivadinti taṇhādiṭṭhivasena kiñci bhavaṃ na abhivadiṃ, na gavesinti attho. Nandiñca na upādiyinti bhavataṇhaṃ na upagañchiṃ, na aggahesinti attho. Iti cattāri saccāni pakāsento satthā dhammaṃ desesi. Desanāpariyosāne desanānusārena vipassanāgabbhaṃ gāhāpetvā dasamattāni brahmasahassāni maggaphalāmatapānaṃ piviṃsu.

එහි ‘භවේ වාහං භයං දිස්වා’ යනු මම භවයෙහි (භවත්‍රයෙහි) භය දැකම යන්නයි. ‘භවඤ්ච විභවේසිනං’ යනු කාම භවය ආදී තෙවැදෑරුම් වූ මේ සත්ව භවය හා භවය නැති කිරීම (විභවය) සොයන්නා වූ ද, නැවත නැවතත් භවයම පතන්නා වූ ද ස්වභාවය දැක, ‘භවං නාභිවදිං’ යනු තණ්හා දිට්ඨි වශයෙන් කිසිදු භවයකට අභිනන්දනයක් (ඇල්මක්) නොකළෙමි, එය නොපැතුවෙමි යන අර්ථයයි. ‘නන්දිඤ්ච න උපාදියිං’ යනු භව තණ්හාවට පැමිණි නැත, එය අල්ලා නොගත්තෙමි යන අර්ථයයි. මෙසේ සතර සත්‍යය ප්‍රකාශ කරමින් ශාස්තෘන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයෙහි දේශනානුසාරයෙන් විපස්සනා වඩා දසදහසක් බ්‍රහ්මයෝ මාර්ග ඵල නම් වූ අමෘත පානය කළහ (මාර්ග ඵලාවබෝධය කළහ).

---

Acchariyabbhutacittajātāti acchariyajātā abbhutajātā tuṭṭhijātā ca ahesuṃ. Samūlaṃ bhavaṃ udabbahīti bodhimaṇḍe attano tāya tāya desanāya aññesampi bahūnaṃ devamanussānaṃ samūlakaṃ bhavaṃ udabbahi, uddhari uppāṭesīti attho.

‘අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා’ යනු ආශ්චර්යයට පත් වූ, අද්භූතයට පත් වූ හා සතුටට පත් වූ සිත් ඇති වූහ යන්නයි. ‘සමූලං භවං උදබ්බහි’ යනු බෝධි මණ්ඩපයේදී තමන් වහන්සේ විසින් මෙන්ම ඒ ඒ දේශනාවන් මගින් අන් බොහෝ දෙවි මිනිසුන්ගේ ද අවිද්‍යා තණ්හා සහිත වූ භවය මුලින්ම උදුරා දැමූ සේක, බැහැර කළ සේක යනු අර්ථයයි.

---

505. Tasmiṃ [Pg.312] pana samaye māro pāpimā kodhābhibhūto hutvā, ‘‘mayi vicaranteyeva samaṇena gotamena dhammakathaṃ kathetvā dasamattāni brahmasahassāni mama vasaṃ ativattitānī’’ti kodhābhibhūtatāya aññatarassa brahmapārisajjassa sarīre adhimucci, taṃ dassetuṃ atha kho, bhikkhavetiādimāha. Tattha sace tvaṃ evaṃ anubuddhoti sace tvaṃ evaṃ attanāva cattāri saccāni anubuddho. Mā sāvake upanesīti gihisāvake vā pabbajitasāvake vā taṃ dhammaṃ mā upanayasi. Hīne kāye patiṭṭhitāti catūsu apāyesu patiṭṭhitā. Paṇīte kāye patiṭṭhitāti brahmaloke patiṭṭhitā. Idaṃ ke sandhāya vadati? Bāhirapabbajjaṃ pabbajite tāpasaparibbājake. Anuppanne hi buddhuppāde kulaputtā tāpasapabbajjaṃ pabbajitvā kassaci kiñci avicāretvā ekacarā hutvā samāpattiyo nibbattetvā brahmaloke uppajjiṃsu, te sandhāya evamāha. Anakkhātaṃ kusalañhi mārisāti paresaṃ anakkhātaṃ anovadanaṃ dhammakathāya akathanaṃ kusalaṃ etaṃ seyyo. Mā paraṃ ovadāhīti kālena manussalokaṃ, kālena devalokaṃ, kālena brahmalokaṃ, kālena nāgalokaṃ āhiṇḍanto mā vicari, ekasmiṃ ṭhāne nisinno jhānamaggaphalasukhena vītināmehīti. Anālapanatāyāti anullapanatāya. Brahmuno ca abhinimantanatāyāti bakabrahmuno ca idañhi, mārisa, niccantiādinā nayena saha kāyakena brahmaṭṭhānena nimantanavacanena. Tasmāti tena kāraṇena. Imassa veyyākaraṇassa brahmanimantanikaṃtveva adhivacanaṃ saṅkhā samaññā paññatti jātā. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

505. නමුත් එම අවස්ථාවෙහි පාපිෂ්ඨ මාරයා ක්‍රෝධයෙන් මැඬුණේ වී, “මා සැරිසරද්දීම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් ධර්ම කථා පවත්වා දසදහසක් පමණ බ්‍රහ්මයන් මාගේ වසඟයෙන් ඔබ්බට (මුදා) ගෙන ගියේය” යි කෝපයෙන් මැඬුණු බැවින්, එක්තරා බ්‍රහ්ම පාරිසජ්ජ බ්‍රහ්මයෙකුගේ ශරීරයට ආවේශ විය. එය දැක්වීමට “ඉන්පසු මහණෙනි” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “ඉදින් ඔබ මෙසේ අවබෝධ කළේ නම්” යනු ඉදින් ඔබ විසින්ම මෙසේ සතර සත්‍යය අවබෝධ කරගන්නා ලද්දේ නම් යන්නයි. “ශ්‍රාවකයන් (නිවනට) නොපමුණුවන්න” යනු ගිහි ශ්‍රාවකයන් හෝ පැවිදි ශ්‍රාවකයන් ඒ ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට (ප්‍රතිවේධයට) පත් නොකරන්න යන්නයි. “හීන කායයන්හි පිහිටියාහු” යනු සතර අපායෙහි පිහිටියාහුය. “ප්‍රණීත කායයන්හි පිහිටියාහු” යනු බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි පිහිටියාහුය. මෙය කාහට උදෙසා කියන්නක්ද? ශාසනයෙන් බැහැරව පැවිදි වූ තාපස පරිබ්‍රාජකයන් උදෙසා කියන ලද්දකි. බුද්ධෝත්පාද කාලයක් නැති විට පවා කුලපුත්‍රයෝ තාපස පැවිද්දෙන් පැවිදි වී, කිසිවෙකුට කිසිවක් අනුශාසනා නොකර හුදකලාව හැසිරෙමින් සමාපත්ති උපදවා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපදින්නාහ. ඔවුන් උදෙසා මෙසේ කියන ලදී. “පින්වත, අනුශාසනා නොකිරීම කුසලයකි” යනු අන් අයට ධර්මය දේශනා නොකිරීම, අනුශාසනා නොකිරීම යහපත්ය, එය උතුම්ය යන්නයි. “අනුන්ට අනුශාසනා නොකරන්න” යනු කලෙක මනුෂ්‍ය ලෝකයට ද, කලෙක දේව ලෝකයට ද, කලෙක බ්‍රහ්ම ලෝකයට ද, කලෙක නාග ලෝකයට ද සැරිසරමින් නොයන්න, එක් තැනක වාඩි වී ධ්‍යාන මාර්ග ඵල සැපයෙන් කාලය ගත කරන්න යන්න මෙහි අදහසයි. ‘අනාලපනතාය’ යනු ධර්මය දේශනා නොකරනු පිණිසයි. ‘බ්‍රහ්මුනෝ ච අභිනිමන්තනතාය’ යනු බක බ්‍රහ්මයා විසින් ද “පින්වත, මෙය නිත්‍යය” යනාදී ක්‍රමයෙන් සජීවී බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නවාතැන් ගැනීමට කළ ආරාධනා වචනය හේතුවෙනි. ‘තස්මා’ යනු ඒ කරුණ නිසාය. මෙම ව්‍යාකරණයට (විස්තරාත්මක දේශනාවට) ‘බ්‍රහ්ම නිමන්තනික’ යන නම, සංඥාව, පညප්තිය ඇති විය. ඉතිරි සියල්ල සෑම තැනකම පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකායෙහි අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි,

---

Brahmanimantanikasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

බ්‍රහ්මනිමන්තනික සූත්‍ර වර්ණනාව නිම විය.

---

10. Māratajjanīyasuttavaṇṇanā

10. මාරතජ්ජනීය සූත්‍ර වර්ණනාව

---

506. Evaṃ me sutanti māratajjanīyasuttaṃ. Tattha koṭṭhamanupaviṭṭhoti kucchiṃ pavisitvā antānaṃ anto anupaviṭṭho, pakkāsayaṭṭhāne nisinno. Garugaro viyāti garukagaruko viya thaddho pāsāṇapuñjasadiso. Māsācitaṃ [Pg.313] maññeti māsabhattaṃ bhuttassa kucchi viya māsapūritapasibbako viya tintamāso viya cāti attho. Vihāraṃ pavisitvāti sace āhāradosena esa garubhāvo, abbhokāse caṅkamituṃ na sappāyanti caṅkamā orohitvā paṇṇasālaṃ pavisitvā pakatipaññatte āsane nisīdi. Paccattaṃ yoniso manasākāsīti, ‘‘kiṃ nu kho eta’’nti āvajjamāno attanoyeva upāyena manasi akāsi. Sace pana thero attano sīlaṃ āvajjetvā, ‘‘yaṃ hiyyo vā pare vā parasuve vā paribhuttaṃ avipakkamatthi, añño vā koci visabhāgadoso, sabbaṃ jīratu phāsukaṃ hotū’’ti hatthena kucchiṃ parāmasissa, māro pāpimā vilīyitvā agamissa. Thero pana tathā akatvā yoniso manasi akāsi. Mā tathāgataṃ vihesesīti yathā hi puttesu vihesitesu mātāpitaro vihesitāva honti, saddhivihārikaantevāsikesu vihesitesu ācariyupajjhāyā vihesitāva, janapade vihesite rājā vihesitova hoti, evaṃ tathāgatasāvake vihesite tathāgato vihesitova hoti. Tenāha – ‘‘mā tathāgataṃ vihesesī’’ti.

506. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී ලෙස ආරම්භ වන්නේ මාරතජ්ජනීය සූත්‍රයයි. එහි ‘කොට්ඨමනුපවිට්ඨෝ’ යනු කුසට ඇතුළු වී බඩවැල් ඇතුළත ආමාශය පවතින ස්ථානයේ වාඩි වී සිටීමයි. ‘ගරුගරෝ විය’ යනු ගල් ගොඩක් මෙන් ඉතා බරව සහ තදව පවතින බවයි. ‘මාසාචිතං මඤ්ඤේ’ යනු මෑ ඇට බත් අනුභව කළ අයෙකුගේ කුස මෙන් හෝ මෑ ඇට පුරවන ලද මල්ලක් මෙන් හෝ පොඟවන ලද මෑ ඇට මෙන් යන අර්ථයයි. ‘විහාරං පවිසිත්වා’ යනු ආහාරයේ දෝෂයක් නිසා මෙම බර ගතිය ඇති වූයේ නම් එළිමහනේ සක්මන් කිරීම සුදුසු නොවන බව සිතා සක්මනින් බැස කුටියට ඇතුළු වී පනවන ලද අසනයෙහි වැඩ සිටි බවයි. ‘පච්චත්තං යෝනිසෝ මනසාකාසී’ යනු මෙම බර ගතිය කුමක් නිසාදැයි නුවණින් මෙනෙහි කිරීමයි. ඉදින් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ තම සිල්වත් බව සිහිපත් කරමින් ඊයේ හෝ පෙරේදා අනුභව කරන ලද නොදිරවූ යමක් ඇත්නම් හෝ වෙනත් අහිතකර තත්ත්වයක් ඇත්නම් එය සුවපත් වේවා යැයි පවසමින් අතින් කුස පිරිමැද්දේ නම් පාපිෂ්ඨ මාරයා දිය වී යන්නට ඉඩ තිබුණි. එහෙත් තෙරුන් වහන්සේ එසේ නොකර නුවණින් මෙනෙහි කළහ. ‘මා තථාගතං විහේසේසී’ යනු දරුවන්ට පීඩා කරන කල මවුපියන්ට පීඩා කළාක් මෙන් ද, ශිෂ්‍යයන්ට පීඩා කරන කල ගුරුවරුන්ට පීඩා කළාක් මෙන් ද, රටවැසියාට පීඩා කරන කල රජුට පීඩා කළාක් මෙන් ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයන්ට පීඩා කිරීම තථාගතයන් වහන්සේට පීඩා කිරීමක් වන බැවිනි. එබැවින් ‘තථාගතයන් වහන්සේට වෙහෙසක් නොකරව’ යැයි පැවසූහ.

---

Paccaggaḷe aṭṭhāsīti patiaggaḷeva aṭṭhāsi. Aggaḷaṃ vuccati kavāṭaṃ, mukhena uggantvā paṇṇasālato nikkhamitvā bahipaṇṇasālāya kavāṭaṃ nissāya aṭṭhāsīti attho.

‘පච්චග්ගළේ අට්ඨාසී’ යනු දොර අගුල (දොර පියන) අසල සිටගත් බවයි. ‘අග්ගළං’ යනු දොර පියනට නමකි. මුවින් පිටතට පැමිණ කුටියෙන් නික්ම කුටියෙන් පිටත දොර පියනට හේත්තු වී සිටියේය යන්න අර්ථයයි.

---

507. Bhūtapubbāhaṃ pāpimāti kasmā idaṃ desanaṃ ārabhi? Thero kira cintesi – ‘‘ākāsaṭṭhakadevatānaṃ tāva manussagandho yojanasate ṭhitānaṃ ābādhaṃ karoti. Vuttañhetaṃ – ‘yojanasataṃ kho rājañña manussagandho deve ubbādhatī’ti (dī. ni. 2.415). Ayaṃ pana māro nāgariko paricokkho mahesakkho ānubhāvasampanno devarājā samāno mama kucchiyaṃ pavisitvā antānaṃ anto pakkāsayokāse nisinno ativiya paduṭṭho bhavissati. Evarūpaṃ nāma jegucchaṃ paṭikūlaṃ okāsaṃ pavisitvā nisīdituṃ sakkontassa kimaññaṃ akaraṇīyaṃ bhavissati, kiṃ aññaṃ lajjissati, tvaṃ mama ñātikoti pana vutte mudubhāvaṃ anāpajjamāno nāma natthi, handassa [Pg.314] ñātikoṭiṃ paṭivijjhitvā mudukeneva naṃ upāyena vissajjessāmī’’ti cintetvā imaṃ desanamārabhi.

507. ‘භූතපුබ්බාහං පාපිම’ යනාදී වශයෙන් මෙම දේශනාව ආරම්භ කළේ ඇයිද යත්? තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: “යොදුන් සියයක් දුරින් සිටින ආකාශස්ථ දේවතාවුන්ට පවා මනුෂ්‍ය ගන්ධය පීඩාවක් කරයි. ‘රජතුමනි, මනුෂ්‍ය ගන්ධය යොදුන් සියයක් දුරට දෙවියන්ව පෙළයි’ යනුවෙන් දේශනා කර ඇත. එහෙත් මේ මාරයා ඉතා පිරිසිදු, මහේශාක්‍ය, ආනුභාව සම්පන්න දෙව්රජකු වුවද, මාගේ කුස තුළට වැදී බඩවැල් ඇතුළත ආමාශය පවතින ස්ථානයේ වාඩි වී සිටීම ඉතා පිළිකුල් සහගතය. මෙවැනි පිළිකුල් ස්ථානයක සිටීමට හැකි මාරයාට වෙනත් කළ නොහැකි අකටයුත්තක් හෝ ලජ්ජා වන කරුණක් නැත. ඔබ මාගේ නෑයෙකු යැයි පැවසූ විට මොළොක් නොවන කෙනෙකු නැත. එබැවින් මොහුට නෑකම සිහිපත් කර දී මෘදු උපක්‍රමයකින් මොහුව මුදා හරිමි” යි සිතා මෙම දේශනාව ඇරඹූහ.

---

So me tvaṃ bhāgineyyo hosīti so tvaṃ tasmiṃ kāle mayhaṃ bhāgineyyo hosi. Idaṃ paveṇivasena vuttaṃ. Devalokasmiṃ pana mārassa pitu vaṃso pitāmahassa vaṃso rajjaṃ karonto nāma natthi, puññavasena devaloke devarājā hutvā nibbatto, yāvatāyukaṃ ṭhatvā cavati. Añño eko attanā katena kammena tasmiṃ ṭhāne adhipati hutvā nibbattati. Iti ayaṃ māropi tadā tato cavitvā puna kusalaṃ katvā imasmiṃ kāle tasmiṃ adhipatiṭṭhāne nibbattoti veditabbo.

‘සෝ මේ ත්වං භාගිනෙය්‍යෝ හෝසී’ යනු “එකල ඔබ මාගේ බෑණනුවන් වී සිටියෙහිය” යන්නයි. මෙය පරම්පරා අනුපිළිවෙළ අනුව පවසන ලද්දකි. දෙව්ලොව මාරයාගේ පියාගේ හෝ සීයාගේ පරම්පරාවෙන් රජකම ලැබීමක් නැත. පිනෙහි ආනුභාවයෙන් දෙව්ලොව දෙව්රජකු වී ඉපදී ආයුෂ කෙළවර චුත වෙයි. තවත් අයෙකු තමා කළ කර්මය අනුව එම ස්ථානයේ අධිපතිව උපදී. ඒ අනුව මෙම මාරයාද එදා එම දෙව්ලොවින් චුතව නැවත කුසල් කොට මේ කාලයේ එම අධිපති තනතුරෙහි උපන් බව දත යුතුය.

---

Vidhuroti vigatadhuro, aññehi saddhiṃ asadisoti attho. Appakasirenāti appadukkhena. Pasupālakāti ajeḷakapālakā. Pathāvinoti maggapaṭipannā. Kāye upacinitvāti samantato citakaṃ bandhitvā. Aggiṃ datvā pakkamiṃsūti ettakena sarīraṃ pariyādānaṃ gamissatīti citakassa pamāṇaṃ sallakkhetvā catūsu disāsu aggiṃ datvā pakkamiṃsu. Citako padīpasikhā viya pajjali, therassa udakaleṇaṃ pavisitvā nisinnakālo viya ahosi. Cīvarāni papphoṭetvāti samāpattito vuṭṭhāya vigatadhūme kiṃsukavaṇṇe aṅgāre maddamāno cīvarāni vidhunitvā. Sarīre panassa usumamattampi nāhosi, cīvaresu aṃsumattampi najjhāyi, samāpattiphalaṃ nāmetaṃ.

‘විධුරෝ’ යනු අසමසම වූ හෙවත් අන් අය හා සමාන කළ නොහැකි යන අර්ථයයි. ‘අප්පකසිරේන’ යනු දුකක් රහිතව හෙවත් පහසුවෙන් යන්නයි. ‘පසුපාලකා’ යනු එළු බැටළු පාලකයන්ය. ‘පථාවිනෝ’ යනු මගීන්ය. ‘කායේ උපචිනිත්වා’ යනු ශරීරය වටා දර සෑයක් බැඳීමයි. ‘අග්ගිං දත්වා පක්කමිංසු’ යනු මෙපමණකින් ශරීරය විනාශ වනු ඇතැයි සිතා සතර දිසාවෙන් ගිනි දමා නික්ම ගියහ. දර සෑය පහන් සිළුවක් මෙන් ඇවිළුණු අතර තෙරුන් වහන්සේට එය දිය ලෙනකට වැදී වාඩි වී සිටින්නාක් මෙන් විය. ‘චීවරානි පප්ඵෝටේත්වා’ යනු සමාපත්තියෙන් නැගී සිට දුම් රහිත, කිණිහිරිය මල් බඳු රතු පැහැති ගිනි අඟුරු මත ඇවිදිමින් චීවර ගසා දැමීමයි. තෙරුන් වහන්සේගේ ශරීරයේ රෝම කූපයකටවත් හානියක් නොවූ අතර චීවරයේ නූල් පොටක්වත් ගින්නෙන් පිළිස්සුනේ නැත. මෙය නිරෝධ සමාපත්තියේ ඵලයයි.

---

508. Akkosathāti dasahi akkosavatthūhi akkosatha. Paribhāsathāti vācāya paribhāsatha. Rosethāti ghaṭṭetha. Vihesethāti dukkhāpetha. Sabbametaṃ vācāya ghaṭṭanasseva adhivacanaṃ. Yathā taṃ dūsī māroti yathā etesaṃ dūsī māro. Labhetha otāranti labhetha chiddaṃ, kilesuppattiyā ārammaṇaṃ paccayaṃ labheyyāti attho. Muṇḍakātiādīsu muṇḍe muṇḍāti samaṇe ca samaṇāti vattuṃ vaṭṭeyya, ime pana hīḷentā muṇḍakā samaṇakāti āhaṃsu. Ibbhāti gahapatikā. Kiṇhāti kaṇhā, kāḷakāti attho. Bandhupādāpaccāti ettha bandhūti brahmā adhippeto. Tañhi brāhmaṇā pitāmahoti voharanti. Pādānaṃ [Pg.315] apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo. Tesaṃ kira ayaṃ laddhi – ‘‘brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā, khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādato’’ti.

508. ‘අක්කෝසථ’ යනු දස අක්කෝස වස්තුවෙන් බැන වැදීමයි. ‘පරිභාසථ’ යනු වචනයෙන් තර්ජනය කිරීමයි. ‘රෝසේථ’ යනු වචනයෙන් පීඩා කිරීමයි. ‘විහේසේථ’ යනු දුකට පත් කිරීමයි. මේ සියල්ල වචනයෙන් කරන කරදර හඳුන්වන නම් වේ. ‘යථා තං දූසී මාරෝ’ යනු ඒ දූෂිත මාරයා යම් සේ ද යන්නයි. ‘ලභේථ ඕතාරං’ යනු යම් සිදුරක් හෙවත් කෙලෙස් ඉපදීමට අවස්ථාවක් ලැබීමයි. ‘මුණ්ඩකා’ යනාදී තැන්හි හිස මුඩු කළ අයට ‘මුණ්ඩක’ යැයි ද ශ්‍රමණයන්ට ‘සමණ’ යැයි ද කීම සාමාන්‍ය වුවත් මොවුන් නින්දා කරනු පිණිස ‘හිස මුඩු කළ මහණන්’ යැයි පැවසූහ. ‘ඉබ්භා’ යනු ගෘහපතියන්ය. ‘කිණ්හා’ යනු කළු (අපිරිසිදු) අය යන්නයි. ‘බන්ධුපාදාපච්චා’ යන්නෙහි ‘බන්ධු’ යනු බ්‍රහ්මයායි. බ්‍රාහ්මණයෝ ඔහුට ‘මී පියා’ යැයි කියති. බ්‍රහ්මයාගේ පතුලෙන් උපන් නිසා ‘පාදාපච්චා’ නම් වේ. ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටිය වූයේ බ්‍රාහ්මණයන් බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් ද, ක්ෂත්‍රියයන් පපුවෙන් ද, වෛශ්‍යයන් නාභියෙන් ද, ශුද්‍රයන් දණහිසින් ද, ශ්‍රමණයන් පතුලෙන් ද උපන් බවයි.

---

Jhāyinosmā jhāyinosmāti jhāyino mayaṃ jhāyino mayanti. Madhurakajātāti ālasiyajātā. Jhāyantīti cintayanti. Pajjhāyantītiādīni upasaggavasena vaḍḍhitāni. Mūsikaṃ maggayamānoti sāyaṃ gocaratthāya susirarukkhato nikkhantaṃ rukkhasākhāya mūsikaṃ pariyesanto. So kira upasantūpasanto viya niccalova tiṭṭhati, sampattakāle mūsikaṃ sahasā gaṇhāti. Kotthūti siṅgālo, soṇotipi vadanti. Sandhisamalasaṅkaṭireti sandhimhi ca samale ca saṅkaṭire ca. Tattha sandhi nāma gharasandhi. Samalo nāma gūthaniddhamanapanāḷi. Saṅkaṭiraṃ nāma saṅkāraṭṭhānaṃ. Vahacchinnoti kantārato nikkhanto chinnavaho. Sandhisamalasaṅkaṭireti sandhimhi vā samale vā saṅkaṭire vā. Sopi hi baddhagatto viya niccalo jhāyati.

‘ජායිනෝස්මා’ යනු “අපි ධ්‍යාන වඩන්නෝ වෙමු” යන්නයි. ‘මධුරකජාතා’ යනු අලස බවට පත් වූවන්ය. ‘ජායන්ති’ යනු කල්පනා කරති (කනස්සල්ලෙන් පසුවෙති). ‘පජ්ජායන්ති’ යනාදිය උපසර්ග එක්වීමෙන් වැඩි වූ පදයි. ‘මූසිකං මග්ගයමානෝ’ යනු රාත්‍රියේ ගොදුරු පිණිස ගස් බෙනකින් නික්ම අත්තක සිටින මීයන් සොයන බකමූණා මෙනි. ඌ මීයා අසලට එන තෙක් නිශ්චලව සිට එකවරම ඩැහැගනී. ‘කොට්ඨු’ යනු හිවලෙකි, බල්ලෙකි යැයි ද කියති. ‘සන්ධිසමලසංකටිරේ’ යනු වැටවල් අසල, අසූචි කාණු අසල සහ කුණු ගොඩවල් අසල යන්නයි. ‘වහච්ඡින්නෝ’ යනු බර ඇදීම නිසා පිට කොන්ද කැඩුණු බූරුවා යන්නයි. උන් ද තමන්ගේ ශරීරය තද කරගෙන නිශ්චලව සිටිමින් කල්පනා කරති.

---

Nirayaṃ upapajjantīti sace māro manussānaṃ sarīre adhimuccitvā evaṃ kareyya, manussānaṃ akusalaṃ na bhaveyya, mārasseva bhaveyya. Sarīre pana anadhimuccitvā visabhāgavatthuṃ vippaṭisārārammaṇaṃ dasseti, tadā kira so bhikkhū khippaṃ gahetvā macche ajjhottharante viya, jālaṃ gahetvā macche gaṇhante viya, lepayaṭṭhiṃ oḍḍetvā sakuṇe bandhante viya, sunakhehi saddhiṃ araññe migavaṃ carante viya, mātugāme gahetvā āpānabhūmiyaṃ nisinne viya, naccante viya, gāyante viya, bhikkhunīnaṃ rattiṭṭhānadivāṭṭhānesu visabhāgamanusse nisinne viya, ṭhite viya ca katvā dassesi. Manussā araññagatāpi vanagatāpi vihāragatāpi vippaṭisārārammaṇaṃ passitvā āgantvā aññesaṃ kathenti – ‘‘samaṇā evarūpaṃ assamaṇakaṃ ananucchavikaṃ karonti, etesaṃ dinne kuto kusalaṃ, mā etesaṃ kiñci adatthā’’ti. Evaṃ te manussā diṭṭhadiṭṭhaṭṭhāne sīlavante akkosantā apuññaṃ pasavitvā apāyapūrakā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘nirayaṃ upapajjantī’’ti.

“නිරයට උපදිති” යනු, ඉදින් මාරයා මිනිසුන්ගේ ශරීරවලට ආවේශ වී මෙලෙස කළේ නම්, මිනිසුන්ට අකුසලයක් සිදු නොවන අතර එය මාරයාටම අයත් වනු ඇත. නමුත් ඔහු ශරීරවලට ආවේශ නොවී, අමනාප වස්තූන් මගින් පසුතැවිලි වීමට හේතු වන අරමුණු පෙන්වයි. එවිට ඔහු, භික්ෂූන් වහන්සේලා මසුන් අල්ලනවා සේ, දැල් දමා මසුන් අල්ලනවා සේ, මැලියම් පොලු තබා පක්ෂීන් බඳිනවා සේ, සුනඛයන් සමග වනාන්තරයේ දඩයමේ යනවා සේ, මාතුගාමිකයන් අල්ලාගෙන සුරා පානය කරන තැන්වල වාඩි වී සිටිනවා සේ, නටනවා සේ, ගයනවා සේ සහ භික්ෂුණීන්ගේ රාත්‍රී හා දිවා ස්ථානවල විරුද්ධ ලිංගික මිනිසුන් වාඩි වී හෝ සිටගෙන සිටිනවා සේ මවා පෙන්වීය. ආරණ්‍යයට, වනයට හෝ විහාරයට ගිය මිනිස්සු, පසුතැවිලි වීමට හේතු වන මෙම අරමුණු දැක, පැමිණ අන් අයට මෙසේ පවසති: “ශ්‍රමණයෝ මෙබඳු වූ අශ්‍රමණික වූ, නුසුදුසු වූ දේ කරති. මොවුන්ට දීමෙන් කුමන පිනක්ද? මොවුන්ට කිසිවක් නොදෙන්න.” මෙලෙස ඒ මිනිස්සු දුටු දුටු තැන සිල්වත් මහණුන්ට ආක්‍රෝශ කරමින් පව් රැස් කරගෙන අපාය පුරවන්නෝ වූහ. එහෙයින් “නිරයට උපදිති” යැයි වදාරන ලදී.

---

509. Anvāviṭṭhāti [Pg.316] āvaṭṭitā. Pharitvā vihariṃsūti na kevalaṃ pharitvā vihariṃsu. Kakusandhassa pana bhagavato ovāde ṭhatvā ime cattāro brahmavihāre nibbattetvā jhānapadaṭṭhānaṃ vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahatte patiṭṭhahiṃsu.

509. “අන්වාවිට්ඨා” යනු කැරකැවුණු යන්නයි. “පැතිර වාසය කළහ” යනු හුදෙක් පැතිර සිටීම පමණක් නොවේ. කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, මේ සතර බ්‍රහ්ම විහරණයන් උපදවා, ධ්‍යානය පදනම් කරගත් විදර්ශනාව වඩා අරිහත් භාවයට පත් වූහ.

---

510. Āgatiṃ vā gatiṃ vāti paṭisandhivasena āgamanaṭṭhānaṃ vā, cutivasena gamanaṭṭhānaṃ vā na jānāmi. Siyā cittassa aññathattanti somanassavasena aññathattaṃ bhaveyya. Saggaṃ lokaṃ upapajjantīti idhāpi purimanayeneva attho veditabbo. Yathā hi pubbe vippaṭisārakaraṃ ārammaṇaṃ dasseti, evamidhāpi pasādakaraṃ. So kira tadā manussānaṃ dassanaṭṭhāne bhikkhū ākāse gacchante viya, ṭhite viya pallaṅkena nisinne viya, ākāse sūcikammaṃ karonte viya, potthakaṃ vācente viya, ākāse cīvaraṃ pasāretvā kāyaṃ utuṃ gaṇhāpente viya, navapabbajite ākāsena carante viya, taruṇasāmaṇere ākāse ṭhatvā pupphāni ocinante viya katvā dassesi. Manussā araññagatāpi vanagatāpi vihāragatāpi pabbajitānaṃ taṃ paṭipattiṃ disvā āgantvā aññesaṃ kathenti – ‘‘bhikkhūsu antamaso sāmaṇerāpi evaṃmahiddhiko mahānubhāvā, etesaṃ dinnaṃ mahapphalaṃ nāma hoti, etesaṃ detha sakkarothā’’ti. Tato manussā bhikkhusaṅghaṃ catūhi paccayehi sakkarontā bahuṃ puññaṃ katvā saggapathapūrakā ahesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘saggaṃ lokaṃ upapajjantī’’ti.

510. “පැමිණීම හෝ යාම” යනු ප්‍රතිසන්ධිය වශයෙන් පැමිණෙන ස්ථානය හෝ චුතිය වශයෙන් යන ස්ථානය මම නොදනිමි. “සිතේ වෙනස් වීමක් විය හැකිය” යනු සෝමනස්සය නිසා සිතේ වෙනස් වීමක් විය හැකිය යන්නයි. “ස්වර්ග ලෝකයට උපදිති” යන්නෙහි අර්ථය මෙහිදීද පෙර ක්‍රමයටම දත යුතුය. පෙර පසුතැවීමට හේතු වන අරමුණු පෙන්වූවා සේ, මෙහිදී පැහැදීමට හේතු වන අරමුණු පෙන්වයි. ඒ මාරයා එවිට මිනිසුන් බලන තැන්වල භික්ෂූන් වහන්සේලා අහසින් යනවා සේ, සිටගෙන සිටිනවා සේ, පළඟක් බැඳ වාඩි වී සිටිනවා සේ, අහසෙහි මැහුම් වැඩ කරනවා සේ, පොත් කියවනවා සේ, අහසෙහි සිවුරු පතුරුවා ශරීරයට සුවය ලබා ගන්නවා සේ, අලුත පැවිදි වූවන් අහසින් හැසිරෙනවා සේ, තරුණ සාමණේරයන් අහසේ සිට මල් නෙළනවා සේ මවා පෙන්වීය. මිනිස්සු ආරණ්‍යයට, වනයට හෝ විහාරයට ගිය විට පැවිද්දන්ගේ ඒ පිළිවෙත දැක, පැමිණ අන් අයට මෙසේ පවසති: “භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර අන්තිමේදී සාමණේරයන් වහන්සේලා පවා මෙබඳු මහත් ඉද්ධි බල ඇති, මහානුභාව සම්පන්න අය වෙති. මොවුන්ට දෙන දෙය මහත් ඵල මහානිසංස වේ. මොවුන්ට දන් දෙන්න, සත්කාර කරන්න.” ඉන්පසු මිනිස්සු භික්ෂු සංඝයාට සිව්පසයෙන් සත්කාර කරමින් බොහෝ පින් රැස් කරගෙන ස්වර්ග මාර්ගය පුරවන්නෝ වූහ. එහෙයින් “ස්වර්ග ලෝකයට උපදිති” යැයි වදාරන ලදී.

---

511. Etha tumhe, bhikkhave, asubhānupassino kāye viharathāti bhagavā sakalajambudīpaṃ āhiṇḍanto antamaso dvinnampi tiṇṇampi bhikkhūnaṃ vasanaṭṭhānaṃ gantvā –

511. “මහණෙනි, එව, ඔබ වහන්සේලා ශරීරයෙහි අසුභය අනුව බලමින් වෙසෙන්න” යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුළු දඹදිව පුරා සැරිසරමින්, අඩුම තරමින් භික්ෂූන් දෙතුන් නමකගේ වාසස්ථානයකට වුවද වැඩම කොට මෙසේ වදාළ සේක:

---

‘‘Asubhasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato methunadhammasamāpattiyā cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti.

“මහණෙනි, අසුභ සංඥාව පුරුදු කළ සිතින් යුක්තව බොහෝ සෙයින් වාසය කරන භික්ෂුවගේ සිත, මෙถุน ධර්ම සමාපත්තියෙන් ඉවත් වෙයි, හැකිළෙයි, ආපසු හැරෙයි, එහි නොපැතිරෙයි. එහි උපේක්ෂාව හෝ පිළිකුල් බව පිහිටයි.”

---

Āhāre paṭikūlasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato rasataṇhāya cittaṃ patilīyati patikuṭati [Pg.317] pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti.

“මහණෙනි, ආහාරයෙහි පිළිකුල් සංඥාව පුරුදු කළ සිතින් යුක්තව බොහෝ සෙයින් වාසය කරන භික්ෂුවගේ සිත, රස තණ්හාවෙන් ඉවත් වෙයි, හැකිළෙයි, ආපසු හැරෙයි, එහි නොපැතිරෙයි. එහි උපේක්ෂාව හෝ පිළිකුල් බව පිහිටයි.”

---

Sabbaloke anabhiratisaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato lokacitresu cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhāti.

“මහණෙනි, සියලු ලෝකයෙහි නොඇලෙන සංඥාව පුරුදු කළ සිතින් යුක්තව බොහෝ සෙයින් වාසය කරන භික්ෂුවගේ සිත, ලෝකයෙහි විසිතුරු දේ කෙරෙහි ඉවත් වෙයි, හැකිළෙයි, ආපසු හැරෙයි, එහි නොපැතිරෙයි. එහි උපේක්ෂාව හෝ පිළිකුල් බව පිහිටයි.”

---

Aniccasaññāparicitena, bhikkhave, bhikkhuno cetasā bahulaṃ viharato lābhasakkārasiloke cittaṃ patilīyati patikuṭati pativattati na sampasāriyati, upekkhā vā pāṭikulyatā vā saṇṭhātī’’ti (a. ni. 7.49) evaṃ ānisaṃsaṃ dassetvā –

“මහණෙනි, අනිත්‍ය සංඥාව පුරුදු කළ සිතින් යුක්තව බොහෝ සෙයින් වාසය කරන භික්ෂුවගේ සිත, ලාභ සත්කාර හා කීර්තිය කෙරෙහි ඉවත් වෙයි, හැකිළෙයි, ආපසු හැරෙයි, එහි නොපැතිරෙයි. එහි උපේක්ෂාව හෝ පිළිකුල් බව පිහිටයි” යනුවෙන් මෙසේ ආනිසංස දක්වා -

---

Etha tumhe, bhikkhave, asubhānupassī kāye viharatha, āhāre paṭikūlasaññino sabbaloke anabhiratisaññino sabbasaṅkhāresu aniccānupassinoti. Imāni cattāri kammaṭṭhānāni kathesi. Tepi bhikkhū imesu catūsu kammaṭṭhānesu kammaṃ karontā vipassanaṃ vaḍḍhetvā sabbāsave khepetvā arahatte patiṭṭhahiṃsu, imānipi cattāri kammaṭṭhānāni rāgasantāni dosamohasantāni rāgapaṭighātāni dosamohapaṭighātāni cāti.

“මහණෙනි, එව, ඔබ වහන්සේලා ශරීරයෙහි අසුභය බලමින්, ආහාරයෙහි පිළිකුල් සංඥාව ඇතිව, සියලු ලෝකයෙහි නොඇලෙන සංඥාව ඇතිව, සියලු සංස්කාරයන්හි අනිත්‍යය බලමින් වාසය කරන්නැයි මේ කර්මස්ථාන සතර වදාළ සේක. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාද මේ කර්මස්ථාන හතරෙහි යෙදෙමින්, විදර්ශනාව වඩා, සියලු ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කර අරිහත් භාවයෙහි පිහිටියහ. මේ කර්මස්ථාන සතර රාගය සංසිඳුවන්නා වූ, ද්වේෂය හා මෝහය සංසිඳුවන්නා වූ මෙන්ම රාගය, ද්වේෂය හා මෝහය දුරු කරන්නා වූ දේ බව දත යුතුය.”

---

512. Sakkharaṃ gahetvāti antomuṭṭhiyaṃ tiṭṭhanapamāṇaṃ pāsāṇaṃ gahetvā. Ayañhi brāhmaṇagahapatikehi bhikkhū akkosāpetvāpi, brāhmaṇagahapatikānaṃ vasena bhikkhusaṅghassa lābhasakkāraṃ uppādāpetvāpi, otāraṃ alabhanto idāni sahatthā upakkamitukāmo aññatarassa kumārassa sarīre adhimuccitvā evarūpaṃ pāsāṇaṃ aggahesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘sakkharaṃ gahetvā’’ti.

512. “කැටයක් ගෙන” යනු අත මිට මොළවා ගත් විට ඒ තුළ රැඳෙන ප්‍රමාණයේ ගලක් ගෙන යන්නයි. මේ දූසී මාරයා බමුණු ගහපතියන් ලවා භික්ෂූන්ට ආක්‍රෝශ කරවාද, බමුණු ගහපතියන් ලවා භික්ෂු සංඝයාට ලාභ සත්කාර උපදවා දී ද අවස්ථාවක් ලබා ගත නොහැකි වූයෙන්, දැන් තමාගේම අතින් ලුහුබැඳීමට කැමතිව එක්තරා කුමාරයෙකුගේ ශරීරයට ආවේශ වී මෙබඳු ගලක් ගත්තේය. එය අරභයා “කැටයක් ගෙන” යැයි වදාරන ලදී.

---

Sīsaṃ vo bhindīti sīsaṃ bhindi, mahācammaṃ chijjitvā maṃsaṃ dvedhā ahosi. Sakkharā panassa sīsakaṭāhaṃ abhinditvā aṭṭhiṃ āhacceva nivattā. Nāgāpalokitaṃ apalokesīti pahārasaddaṃ sutvā yathā nāma hatthināgo [Pg.318] ito vā etto vā apaloketukāmo gīvaṃ aparivattetvā sakalasarīreneva nivattitvā apaloketi. Evaṃ sakalasarīreneva nivattitvā apalokesi. Yathā hi mahājanassa aṭṭhīni koṭiyā koṭiṃ āhacca ṭhitāni, paccekabuddhānaṃ aṅkusalaggāni, na evaṃ buddhānaṃ. Buddhānaṃ pana saṅkhalikāni viya ekābaddhāni hutvā ṭhitāni, tasmā pacchato apalokanakāle na sakkā hoti gīvaṃ parivattetuṃ. Yathā pana hatthināgo pacchābhāgaṃ apaloketukāmo sakalasarīreneva parivattati, evaṃ parivattitabbaṃ hoti. Tasmā bhagavā yantena parivattitā suvaṇṇapaṭimā viya sakalasarīreneva nivattitvā apalokesi, apaloketvā ṭhito pana, ‘‘na vāyaṃ dūsī māro mattamaññāsī’’ti āha. Tassattho, ayaṃ dūsī māro pāpaṃ karonto neva pamāṇaṃ aññāsi, pamāṇātikkantamakāsīti.

"හිස පලන්නෙමි" යනු හිස පලන ලද්දේය. මහත් වූ සම සිඳී ගොස් මස් කොටස් දෙකකට වෙන් විය. ගල් කැටය ඔහුගේ හිස් කබල නොපලා අස්ථියෙහි වැදී ආපසු හැරුණේය. "ඇත් බැලුමෙන් බැලුවේය" යනු පහර දෙන හඬ ඇසී, හස්තිරාජයෙකු මෙහාට හෝ එහාට බලනු කැමති වූ විට බෙල්ල හරවන්නේ නැතිව මුළු සිරුරම හරවා බලන්නාක් මෙන්, මුළු සිරුරම හරවා බැලුවේය. එලෙසම මුළු සිරුරම හරවා බැලුවේය. සාමාන්‍ය ජනයාගේ අස්ථි එකිනෙකට කෙළවරින් කෙළවර ගැටී පවතී, පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අස්ථි හෙන්ඩුවක අග මෙන් එකිනෙක බැඳී පවතී, නමුත් බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ එසේ නොවේ. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ අස්ථි වනාහි දම්වැලක පුරුක් මෙන් එකිනෙකට සම්බන්ධ වී පවතී, එබැවින් පසුපස හැරී බලන අවස්ථාවක බෙල්ල පමණක් හැරවීමට නොහැකිය. හස්තිරාජයෙකු පසුපස බලනු කැමති වූ විට මුළු සිරුරම හරවන්නාක් මෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ද එසේ හැරවිය යුතුය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යන්ත්‍රයකින් කරකවන ලද රන් පිළිමයක් මෙන් මුළු සිරුරම හරවා බැලූ සේක. එසේ බලා සිටිමින් "මේ දූසී මාරයා ප්‍රමාණය නොදැන සිටියේය" යයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්, මේ දූසී මාරයා පව් කරමින් එහි ප්‍රමාණය නොදැන සිටියේය, ප්‍රමාණය ඉක්මවා කළේය යන්නයි.

---

Sahāpalokanāyāti kakusandhassa bhagavato apalokaneneva saha taṅkhaṇaññeva. Tamhā ca ṭhānā cavīti tamhā ca devaṭṭhānā cuto, mahānirayaṃ upapannoti attho. Cavamāno hi na yattha katthaci ṭhito cavati, tasmā vasavattidevalokaṃ āgantvā cuto, ‘‘sahāpalokanāyā’’ti ca vacanato na bhagavato apalokitattā cutoti veditabbo, cutikāladassanamattameva hetaṃ. Uḷāre pana mahāsāvake viraddhattā kudāriyā pahaṭaṃ viyassa āyu tattheva chijjitvā gatanti veditabbaṃ. Tayo nāmadheyyā hontīti tīṇi nāmāni honti. Chaphassāyatanikoti chasu phassāyatanesu pāṭiyekkāya vedanāya paccayo.

"බැලීමත් සමඟම" යනු කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ බැලීමත් සමඟම එම මොහොතේදීමය. "එම ස්ථානයෙන් චුත විය" යනු එම දිව්‍ය ස්ථානයෙන් චුත වී මහා නිරයෙහි උපන්නේය යන්න අර්ථයයි. සත්වයෙක් තැන නොතැනක සිට චුත නොවේ, එබැවින් වසවත්ති දේව ලෝකයට පැමිණ චුත විය. "බැලීමත් සමඟම" යන වචනය නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බැලූ පමණින්ම චුත වූයේ යයි නොදත යුතුය, එයින් පෙන්වා දෙන්නේ චුත වූ කාලය පමණි. උතුම් වූ මහා ශ්‍රාවකයෙකුට අපරාධ කළ බැවින් කෙටේරියකින් පහර දුන්නාක් මෙන් ඔහුගේ ආයුෂ එතැනදීම සිඳී ගියේ යයි දත යුතුය. "නම් තුනක් වේ" යනු නම් තුනක් ඇත යන්නයි. "සප්ඵස්සායතනික" යනු ඵස්සායතන හයෙහි වෙන් වෙන්ව උපදින වේදනාවන්ට හේතුවයි.

---

Saṅkusamāhatoti ayasūlehi samāhato. Paccattavedaniyoti sayameva vedanājanako. Saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyyāti ayasūlena saddhiṃ ayasūlaṃ hadayamajjhe samāgaccheyya. Tasmiṃ kira niraye upapannānaṃ tigāvuto attabhāvo hoti, therassāpi tādiso ahosi. Athassa hi nirayapālā tālakkhandhapamāṇāni ayasūlāni ādittāni sampajjalitāni sajotibhūtāni sayameva gahetvā punappunaṃ nivattamānā, – ‘‘iminā te ṭhānena cintetvā pāpaṃ kata’’nti pūvadoṇiyaṃ [Pg.319] pūvaṃ koṭṭento viya hadayamajjhaṃ koṭṭetvā, paṇṇāsa janā pādābhimukhā paṇṇāsa janā sīsābhimukhā koṭṭetvā gacchanti, evaṃ gacchantā pañcahi vassasatehi ubho ante patvā puna nivattamānā pañcahi vassasatehi hadayamajjhaṃ āgacchanti. Taṃ sandhāya evaṃ vuttaṃ.

"සංකුසමාහත" යනු යකඩ හුල් වලින් පහර දෙන ලද්දේය. "පච්චත්තවේදනීය" යනු තමාටම වේදනාව උපදවන්නා වූ යන්නයි. "හුලෙන් හුල හදවතේ මුණගැසෙන්නේය" යනු යකඩ හුලක් සමඟ තවත් යකඩ හුලක් හදවත මධ්‍යයේ මුණගැසෙන්නේය යන්නයි. එම නිරයෙහි උපදින සත්වයන්ගේ ශරීරය ගාවුත් තුනක් පමණ වන බව කියනු ලැබේ, මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේට ද එවැනිම ශරීරයක් විය. එවිට නිරය පාලකයෝ තල් කඳන් වැනි, දිලිසෙන, ගිනි ඇවිළුණු, දුම් පිටවන යකඩ හුල් තමුන්ම ගෙන නැවත නැවතත් කරකවමින්, "තෝ මේ හදවතින් සිතා පව් කළෙහිය" යයි පවසමින් වළක හුණු කොටන්නාක් මෙන් හදවත මැදට කොටති. පනස් දෙනෙක් පාද දෙසින් ද පනස් දෙනෙක් හිස දෙසින් ද කොටමින් යති. මෙසේ යන්නා වූ ඔවුහු අවුරුදු පන්සීයකින් දෙකෙළවරට පැමිණ, නැවත හැරී අවුරුදු පන්සීයකින් හදවත මැදට පැමිණෙති. එය අරමුණු කොට මෙසේ වදාරන ලදී.

---

Vuṭṭhānimanti vipākavuṭṭhānavedanaṃ. Sā kira mahāniraye vedanāto dukkhatarā hoti, yathā hi sinehapānasattāhato parihārasattāhaṃ dukkhataraṃ, evaṃ mahānirayadukkhato ussade vipākavuṭṭhānavedanā dukkhatarāti vadanti. Seyyathāpi macchassāti purisasīsañhi vaṭṭaṃ hoti, sūlena paharantassa pahāro ṭhānaṃ na labhati parigalati, macchasīsaṃ āyataṃ puthulaṃ, pahāro ṭhānaṃ labhati, avirajjhitvā kammakāraṇā sukarā hoti, tasmā evarūpaṃ sīsaṃ hoti.

"වුට්ඨානිමං" යනු විපාක වශයෙන් හටගන්නා වූ මහා වේදනාවයි. එය මහා නිරයෙහි වේදනාවට වඩා දුක් සහගත බව කියනු ලැබේ. තෙල් බීමෙන් ඇති වන සතියක දුකට වඩා එම තෙල් දිරවීමේදී ඇති වන සතියක දුක වඩාත් දුක් සහගත වන්නාක් මෙන්, මහා නිරයේ දුකට වඩා ඔස්සද නිරයෙහි විපාක වේදනාව වඩාත් දුක් සහගත බව පවසති. "මසුන්ගේ මෙන්" යනු මනුෂ්‍යයෙකුගේ හිස වටකුරුය, හුලකින් පහර දෙන විට පහර වදින ස්ථානයක් නොලැබ ලිස්සා යයි. මත්ස්‍යයෙකුගේ හිස දිගු හා පළල්ය, පහර දෙන ස්ථානය හොඳින් හසු වෙයි, වැරදීමකින් තොරව වධ දීම පහසු වෙයි, එබැවින් ඔහුට එවැනි හිසක් විය.

---

513. Vidhuraṃ sāvakamāsajjāti vidhuraṃ sāvakaṃ ghaṭṭayitvā. Paccattavedanāti sayameva pāṭiyekkavedanājanakā. Īdiso nirayo āsīti imasmiṃ ṭhāne nirayo devadūtasuttena dīpetabbo. Kaṇha-dukkhaṃ nigacchasīti kāḷaka-māra, dukkhaṃ vindissasi. Majjhe sarassāti mahāsamuddassa majjhe udakaṃ vatthuṃ katvā nibbattavimānāni kappaṭṭhitikāni honti, tesaṃ veḷuriyassa viya vaṇṇo hoti, pabbatamatthake jalitanaḷaggikkhandho viya ca nesaṃ acciyo jotanti, pabhassarā pabhāsampannā honti, tesu vimānesu nīlabhedādivasena nānattavaṇṇā accharā naccanti. Yo etamabhijānātīti yo etaṃ vimānavatthuṃ jānātīti attho. Evamettha vimānapetavatthukeneva attho veditabbo. Pādaṅguṭṭhena kampayīti idaṃ pāsādakampanasuttena dīpetabbaṃ. Yo vejayantaṃ pāsādanti idaṃ cūḷataṇhāsaṅkhayavimuttisuttena dīpetabbaṃ. Sakkaṃ so paripucchatīti idampi teneva dīpetabbaṃ. Sudhammāyābhito sabhanti sudhammasabhāya samīpe, ayaṃ pana brahmaloke sudhammasabhāva, na tāvatiṃsabhavane. Sudhammasabhāvirahito hi devaloko nāma natthi.

513. "විධුර ශ්‍රාවකයාට අපරාධ කොට" යනු විධුර නම් අග්‍ර ශ්‍රාවකයාට හිංසා කොට යන්නයි. "පච්චත්තවේදනා" යනු තමාටම වෙන් වෙන්ව වේදනාව උපදවන්නා වූ යන්නයි. "එබඳු වූ නිරයක් විය" යනු මෙහිදී දේවදූත සූත්‍රයෙන් නිරය පිළිබඳව විස්තර කළ යුතුය. "අඳුරු දුකට පැමිණෙන්නෙහිය" යනු අඳුරු වූ මහා දුකක් විඳින්නෙහිය යන්නයි. "මුහුද මැද" යනු මහා සමුද්‍රය මධ්‍යයෙහි ජලය ඇසුරු කොට හටගත් විමාන කල්පයක් පුරා පවතී. ඒවායේ වර්ණය වෛදූර්ය මැණිකක වර්ණය මෙනි. කඳු මුදුනක ඇවිළෙන ගිනි කඳක් මෙන් ඒවායේ රශ්මිය බබළයි. ඒවා දීප්තිමත්ය, ප්‍රභාවෙන් යුක්තය. ඒ විමාන වල නිල් ආදී විවිධ වර්ණ ඇති අප්සරාවෝ නටති. "යමෙක් මෙය දන්නේද" යනු යම් ශ්‍රාවකයෙක් මේ විමාන පවතින ස්ථානය දන්නේද යන්න අර්ථයයි. මෙලෙස මෙහි අර්ථය විමානපේතවත්ථු ඇසුරින් දත යුතුය. "පිටිපතුලෙන් කම්පා කළේය" යන්න ප්‍රාසාදකම්පන සූත්‍රයෙන් විස්තර කළ යුතුය. "යමෙක් වෛජයන්ත ප්‍රාසාදය" යන්න චූළතණ්හාසංඛය විමුක්ති සූත්‍රයෙන් විස්තර කළ යුතුය. "ඔහු සක්දෙවිඳුගෙන් විමසයි" යන්න ද එම සූත්‍රයෙන්ම විස්තර කළ යුතුය. "සුධර්මා ශාලාව අබියස" යනු සුධර්මා සභාව අසලයි. මෙය බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ඇති සුධර්මා සභාවයි, තාවතිංසයෙහි එකක් නොවේ. මක්නිසාද යත්, සුධර්මා සභාවෙන් තොර වූ දිව්‍ය ලෝකයක් නැති බැවිනි.

---

Brahmaloke pabhassaranti brahmaloke mahāmoggallānamahākassapādīhi sāvakehi saddhiṃ tassa tejodhātuṃ samāpajjitvā nisinnassa [Pg.320] bhagavato obhāsaṃ. Ekasmiñhi samaye bhagavā brahmaloke sudhammāya devasabhāya sannipatitvā, – ‘‘atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā evaṃmahiddhiko. Yo idha āgantuṃ sakkuṇeyyā’’ti cintentasseva brahmagaṇassa cittamaññāya tattha gantvā brahmagaṇassa matthake nisinno tejodhātuṃ samāpajjitvā mahāmoggallānādīnaṃ āgamanaṃ cintesi. Tepi gantvā satthāraṃ vanditvā tejodhātuṃ samāpajjitvā paccekaṃ disāsu nisīdiṃsu, sakalabrahmaloko ekobhāso ahosi. Satthā catusaccappakāsanaṃ dhammaṃ desesi, desanāpariyosāne anekāni brahmasahassāni maggaphalesu patiṭṭhahiṃsu. Taṃ sandhāyimā gāthā vuttā, so panāyamattho aññatarabrahmasuttena dīpetabbo.

"බඹලොව බබළන" යනු බඹලොව මහා මොග්ගල්ලාන, මහා කාශ්‍යප ආදී ශ්‍රාවකයන් සමඟ තේජෝ ධාතු සමාපත්තියට සමවැදී වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආලෝකයයි. එක් සමයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බඹලොව සුධර්මා නම් දිව්‍ය සභාවට රැස් වූ බ්‍රහ්ම සමූහයාගේ, "මෙහි පැමිණීමට සමත් මෙතරම් මහා තේජසක් ඇති කිසිදු මහණෙක් හෝ බමුණෙක් සිටීද?" යන සිතිවිල්ල දැන, එහි වැඩම කොට බ්‍රහ්ම සමූහයාට ඉහළින් අහසේ වැඩහිඳ තේජෝ ධාතු සමාපත්තියට සමවැදී මහා මොග්ගල්ලාන ආදීන්ගේ පැමිණීම අපේක්ෂා කළ සේක. ඔවුහු ද එහි ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඳ තේජෝ ධාතු සමාපත්තියට සමවැදී වෙන් වෙන් දිශාවල වාඩි වූහ. මුළු බඹලොවම එකම ආලෝකයක් විය. ශාස්තෘන් වහන්සේ සිව්සස් දහම දේශනා කළ සේක. දේශනාව අවසානයේ දහස් ගණන් බ්‍රහ්මයෝ මගපල වල පිහිටියහ. එය අරමුණු කොට මේ ගාථා වදාරන ලදී. එම අර්ථය බකබ්‍රහ්ම සූත්‍රයෙන් විස්තර කළ යුතුය.

---

Vimokkhena aphassayīti jhānavimokkhena phusi. Vananti jambudīpaṃ. Pubbavidehānanti pubbavidehānañca dīpaṃ. Ye ca bhūmisayā narāti bhūmisayā narā nāma aparagoyānakā ca uttarakurukā ca. Tepi sabbe phusīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ pana attho nandopanandadamanena dīpetabbo. Vatthu visuddhimagge iddhikathāya vitthāritaṃ. Apuññaṃ pasavīti apuññaṃ paṭilabhi. Āsaṃ mā akāsi bhikkhūsūti bhikkhū vihesemīti etaṃ āsaṃ mā akāsi. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

"විමොක්ඛෙන අඵස්සයී" යනු ධ්‍යාන විමෝක්ෂයෙන් ස්පර්ශ කළේය (පැමිණියේය) යන්නයි. "වනං" යනු ජම්බුද්වීපයයි. "පුබ්බවිදේහානං" යනු පූර්වවිදේහ ද්වීපයයි. "යේ ච භූමිසයා නරා" යනු භූමියෙහි වාසය කරන මිනිසුන් වන අපරගෝයාන සහ උත්තරකුරු ද්වීපවාසීන්ය. ඔවුන් සියල්ලන්ව ද ස්පර්ශ කළේය (පැමිණියේය) යන්න මෙහි අර්ථයයි. මෙම කරුණ නන්දෝපනන්ද දමනය ඇසුරින් පැහැදිලි කරගත යුතුය. ඒ පිළිබඳ පුවත විසුද්ධිමග්ගයෙහි ඉද්ධිකථාවේ විස්තර කර ඇත. "අපුඤ්ඤං පසවී" යනු අකුසල් රැස් කරගත්තේය යන්නයි. "ආසං මා අකාසි භික්ඛූසු" යනු භික්ෂූන්ට පීඩා කරන්නෙමි යන ඒ බලාපොරොත්තුව ඇති කර නොගන්න යන්නයි. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

---

Papañcasūdaniyā majjhimanikāyaṭṭhakathāya

මජ්ඣිම නිකාය අටුවාව වූ පපඤ්චසූදනියෙහි...

---

Māratajjanīyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මාරතජ්ජනීය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

Pañcamavaggavaṇṇanā niṭṭhitā.

පස්වන වග්ග (වර්ගයේ) වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

Mūlapaṇṇāsaṭṭhakathā niṭṭhitā.

මූලපණ්ණාසක අටුවාව නිමවා ඇත.