Tipiṭaka Translation

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

မဇ္ဈိမနိကာယေ

ในมัชฌิมนิกาย

မူလပဏ္ဏာသ-အဋ္ဌကထာ

อรรถกถามูลปัณณาสก์

(ဒုတိယော ဘာဂေါ)

(ภาคที่ ๒)

၃. ဩပမ္မဝဂ္ဂေါ

๓. โอปัมมวรรค

၁. ကကစူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถากกจูปมสูตร

၂၂၂. ဧဝံ [Pg.1] မေ သုတန္တိ ကကစူပမသုတ္တံ. တတ္ထ မောဠိယဖဂ္ဂုနောတိ မောဠီတိ စူဠာ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ –

๒๒๒. กกจูปมสูตร มีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า โมฬิยผคฺคุโน ความว่า จุก เรียกว่า โมฬิ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ဆေတွာန မောဠိံ ဝရဂန္ဓဝါသိတံ,ဝေဟာယသံ ဥက္ခိပိ သကျပုင်္ဂဝေါ;

ရတနစင်္ကောဋဝရေန ဝါသဝေါ,သဟဿနေတ္တော သိရသာ ပဋိဂ္ဂဟီ’’တိ.

พระศากยบุรุษผู้ประเสริฐ ทรงตัดพระโมฬีซึ่งอบด้วยของหอมอย่างดีแล้ว ทรงโยนขึ้นไปในอากาศ ท้าววาสวะผู้มีพระเนตรพันดวง ทรงรับด้วยพระเศียรเกล้าด้วยผอบแก้วอันประเสริฐ

သာ တဿ ဂိဟိကာလေ မဟတီ အဟောသိ, တေနဿ မောဠိယဖဂ္ဂုနောတိ သင်္ခါ ဥဒပါဒိ. ပဗ္ဗဇိတမ္ပိ နံ တေနေဝ နာမေန သဉ္ဇာနန္တိ. အတိဝေလန္တိ ဝေလံ အတိက္ကမိတွာ. တတ္ထ ကာလဝေလာ, သီမဝေလာ, သီလဝေလာတိ တိဝိဓာ ဝေလာ. ‘‘တာယံ ဝေလာယံ ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသီ’’တိ (ဓမ္မပဒေ ဝဂ္ဂါနမုဒ္ဒါနံ, ဂါထာနမုဒ္ဒါနံ; မဟာဝ. ၁-၃) အယံ ကာလဝေလာ နာမ. ‘‘ဌိတဓမ္မော ဝေလံ နာတိဝတ္တတီ’’တိ (စူဠဝ. ၃၈၄; ဥဒါ. ၄၅; အ. နိ. ၈.၁၉) အယံ သီမဝေလာ နာမ. ‘‘ဝေလာအနတိက္ကမော သေတုဃာတော’’တိ (ဓ. သ. ၂၉၉-၃၀၁) စ, ‘‘ဝေလာ စေသာ အဝီတိက္ကမနဋ္ဌေနာ’’တိ စ, အယံ သီလဝေလာ နာမ. တံ တိဝိဓမ္ပိ သော အတိက္ကမိယေဝ. ဘိက္ခုနိယော ဟိ ဩဝဒိတုံ ကာလော နာမ အတ္ထိ, သော အတ္ထင်္ဂတေပိ သူရိယေ [Pg.2] ဩဝဒန္တော တံ ကာလဝေလမ္ပိ အတိက္ကမိ. ဘိက္ခုနီနံ ဩဝါဒေ ပမာဏံ နာမ အတ္ထိ သီမာ မရိယာဒါ. သော ဥတ္တရိဆပ္ပဉ္စဝါစာဟိ ဩဝဒန္တော တံ သီမဝေလမ္ပိ အတိက္ကမိ. ကထေန္တော ပန ဒဝသဟဂတံ ကတွာ ဒုဋ္ဌုလ္လာပတ္တိပဟောနကံ ကထေတိ, ဧဝံ သီလဝေလမ္ပိ အတိက္ကမိ.

โมฬีนั้นของท่านในสมัยเป็นคฤหัสถ์มีขนาดใหญ่ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงได้ชื่อว่าโมฬิยผัคคุนะ. แม้เมื่อท่านบวชแล้ว เขาก็ยังรู้จักกันด้วยชื่อนั้น. บทว่า อติเวลํ คือ ล่วงเลยเวลา. ในคำว่า เวลานั้น มี ๓ อย่าง คือ กาลเวลา สีมาเวลา และสีลเวลา. คำว่า "ในเวลานั้น ทรงเปล่งอุทานนี้" นี้ชื่อว่า กาลเวลา. คำว่า "ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ย่อมไม่ล่วงเลยเวลา" นี้ชื่อว่า สีมาเวลา. และคำว่า "การไม่ล่วงเลยเวลา คือการทำลายสะพาน" และคำว่า "นี้เป็นเวลาในความหมายว่าไม่ล่วงละเมิด" นี้ชื่อว่า สีลเวลา. ท่านล่วงเลยเวลาทั้ง ๓ อย่างนั้น. จริงอยู่ มีเวลาสำหรับให้โอวาทแก่ภิกษุณีอยู่ แต่ท่านให้โอวาทแม้เมื่อพระอาทิตย์ตกแล้ว จึงล่วงเลยกาลเวลานั้น. ในการให้โอวาทแก่ภิกษุณี มีประมาณ มีเขตแดน มีขอบเขตอยู่ ท่านให้โอวาทเกินกว่า ๕-๖ คำ จึงล่วงเลยสีมาเวลานั้น. อนึ่ง เมื่อกล่าว ท่านก็กล่าวเจือด้วยการเล่นหัว กล่าวคำพอที่จะเป็นอาบัติถุลลัจจัย อย่างนี้ชื่อว่าล่วงเลยสีลเวลา.

သံသဋ္ဌောတိ မိဿီဘူတော သမာနသုခဒုက္ခော ဟုတွာ. သမ္မုခါတိ ပုရတော. အဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ တာ ပန ပစနကောဋ္ဋနာဒီနိ ကရောန္တိယော ဒိသွာ နတ္ထိ ဣမာသံ အနာပတ္တိ နာမ, ဣမာ ဘိက္ခုနိယော အနာစာရာ ဒုဗ္ဗစာ ပဂဗ္ဘာတိ အဂုဏံ ကထေတိ. အဓိကရဏမ္ပိ ကရောတီတိ ဣမေသံ ဘိက္ခူနံ ဣမာ ဘိက္ခုနိယော ဒိဋ္ဌကာလတော ပဋ္ဌာယ အက္ခီနိ ဒယှန္တိ, ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ပုပ္ဖပူဇာ ဝါ အာသနဓောဝနပရိဘဏ္ဍကရဏာဒီနိ ဝါ ဣမာသံ ဝသေန ဝတ္တန္တိ. ကုလဓီတရော ဧတာ လဇ္ဇိနိယော, တုမှေ ဣမာ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဝဒထ, အယံ နာမ တုမှာကံ အာပတ္တိ ဟောတိ, ဝိနယဓရာနံ သန္တိကံ အာဂန္တွာ ဝိနိစ္ဆယံ မေ ဒေထာတိ အဓိကရဏံ အာကဍ္ဎတိ.

บทว่า สํสฏฺโฐ คือ เจือปนกัน มีสุขทุกข์เสมอกัน. บทว่า สมฺมุขา คือ ต่อหน้า. บทว่า อวณฺณํ ภาสติ คือ เห็นภิกษุณีเหล่านั้นทำการหุงต้มตำข้าวเป็นต้นแล้ว ก็กล่าวติเตียนว่า "ชื่อว่าความไม่มีอาบัติของภิกษุณีเหล่านี้ไม่มี ภิกษุณีเหล่านี้ประพฤติไม่ดี ว่ายาก ถือดี". บทว่า อธิกรณมฺปิ กโรติ คือ ภิกษุเหล่านี้พอเห็นภิกษุณีเหล่านี้เข้า ตาก็ร้อนผ่าว ในวิหารนี้ การบูชาดอกไม้ก็ดี การล้างอาสนะ การทำเครื่องใช้สอยเป็นต้นก็ดี ย่อมเป็นไปตามอำนาจของภิกษุณีเหล่านี้. กุลธิดาเหล่านี้เป็นผู้มีความละอาย พวกท่านว่าภิกษุณีเหล่านี้อย่างนั้นอย่างนี้ นี้เป็นอาบัติของพวกท่าน มาเถิด มาให้ข้าพเจ้าวินิจฉัยในสำนักของพระวินัยธรเถิด" ดังนี้แล้ว ก็ลากเข้ามาเป็นอธิกรณ์.

မောဠိယဖဂ္ဂုနဿ အဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ နတ္ထိ ဣမဿ ဘိက္ခုနော အနာပတ္တိ နာမ. နိစ္စကာလံ ဣမဿ ပရိဝေဏဒွါရံ အသုညံ ဘိက္ခုနီဟီတိ အဂုဏံ ကထေတိ. အဓိကရဏမ္ပိ ကရောန္တီတိ ဣမေသံ ဘိက္ခူနံ မောဠိယဖဂ္ဂုနတ္ထေရဿ ဒိဋ္ဌကာလတော ပဋ္ဌာယ အက္ခီနိ ဒယှန္တိ. ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ အညေသံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဩလောကေတုမ္ပိ န သက္ကာ. ဝိဟာရံ အာဂတဘိက္ခုနိယော ဩဝါဒံ ဝါ ပဋိသန္ထာရံ ဝါ ဥဒ္ဒေသပဒံ ဝါ ထေရမေဝ နိဿာယ လဘန္တိ, ကုလပုတ္တကော လဇ္ဇီ ကုက္ကုစ္စကော, ဧဝရူပံ နာမ တုမှေ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဝဒထ, ဧထ ဝိနယဓရာနံ သန္တိကေ ဝိနိစ္ဆယံ ဒေထာတိ အဓိကရဏံ အာကဍ္ဎန္တိ.

บทว่า โมฬิยผคฺคุณสฺส อวณฺณํ ภาสติ คือ กล่าวติเตียนว่า "ชื่อว่าความไม่มีอาบัติของภิกษุรูปนี้ไม่มี ประตูบริเวณของท่านไม่เคยว่างเว้นจากภิกษุณีเลย". บทว่า อธิกรณมฺปิ กโรนฺติ คือ ภิกษุเหล่านี้พอเห็นพระโมฬิยผัคคุณเถระเข้า ตาก็ร้อนผ่าว. ในวิหารนี้ แม้แต่จะมองดูที่อยู่ของภิกษุรูปอื่นก็ไม่ได้. ภิกษุณีที่มาสู่วิหาร ย่อมได้โอวาทก็ดี ปฏิสันถารก็ดี หรือบทอุเทศก็ดี โดยอาศัยพระเถระเท่านั้น กุลบุตรผู้นี้เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ พวกท่านว่าท่านผู้มีรูปร่างเช่นนี้อย่างนั้นอย่างนี้ มาเถิด มาให้วินิจฉัยในสำนักของพระวินัยธรเถิด" ดังนี้แล้ว ก็ลากเข้ามาเป็นอธิกรณ์.

သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ နေဝ ပိယကမျတာယ န ဘေဒါဓိပ္ပာယေန, အတ္ထကာမတာယ အဝေါစ. ဧကံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဣမဿ ဘိက္ခုဿ ဧဝံ သံသဋ္ဌဿ ဝိဟရတော အယသော ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ. သော သာသနဿာပိ အဝဏ္ဏောယေဝ. အညေန ပန ကထိတော အယံ န ဩရမိဿတိ, ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ဩဝဒိတော ဩရမိဿတီ’’တိ တဿ အတ္ထကာမတာယ ဘဂဝန္တံ ဧတံ, ‘‘အာယသ္မာ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

บทว่า โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ ความว่า ภิกษุนั้นกราบทูล ไม่ใช่เพราะความประสงค์จะเป็นที่รัก ไม่ใช่ด้วยความประสงค์จะให้แตกแยก แต่กราบทูลด้วยความมุ่งหมายประโยชน์. ได้ยินว่า ภิกษุนั้นมีความคิดอย่างหนึ่งว่า "เมื่อภิกษุรูปนี้คลุกคลีอยู่อย่างนี้ ความเสื่อมเสียชื่อเสียงจักเกิดขึ้น. ความเสื่อมเสียนั้นจักเป็นความมัวหมองแก่พระศาสนาด้วย. อนึ่ง หากผู้อื่นกล่าวตักเตือน ภิกษุนี้จักไม่ยอมเลิก แต่หากพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแล้วทรงให้โอวาท ก็จักยอมเลิก" เพราะความมุ่งหมายประโยชน์แก่ท่าน เธอจึงได้กราบทูลคำนี้ คือคำว่า "อายสฺมา ภนฺเต" เป็นต้น แด่พระผู้มีพระภาค.

၂၂၃. အာမန္တေဟီတိ ဇာနာပေဟိ. အာမန္တေတီတိ ပက္ကောသတိ.

๒๒๓. บทว่า อามนฺเตหิ คือ จงให้รู้. บทว่า อามนฺเตติ คือ ย่อมเรียกมา.

၂၂၄. သဒ္ဓါတိ [Pg.3] သဒ္ဓါယ. တသ္မာတိ ယသ္မာ တွံ ကုလပုတ္တော စေဝ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတော စ, ယသ္မာ ဝါ တေ ဧတာဟိ သဒ္ဓိံ သံသဋ္ဌဿ ဝိဟရတော ယေ တာ အက္ကောသိဿန္တိ ဝါ, ပဟရိဿန္တိ ဝါ, တေသု ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, သံသဂ္ဂေ ပဟီနေ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တသ္မာ. တတြာတိ တသ္မိံ အဝဏ္ဏဘာသနေ. ဂေဟသိတာတိ ပဉ္စကာမဂုဏနိဿိတာ. ဆန္ဒာတိ တဏှာဆန္ဒာပိ ပဋိဃဆန္ဒာပိ. ဝိပရိဏတန္တိ ရတ္တမ္ပိ စိတ္တံ ဝိပရိဏတံ. ဒုဋ္ဌမ္ပိ, မူဠှမ္ပိ စိတ္တံ ဝိပရိဏတံ. ဣဓ ပန တဏှာဆန္ဒဝသေန ရတ္တမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ, ပဋိဃဆန္ဒဝသေန ဒုဋ္ဌမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ဟိတာနုကမ္ပီတိ ဟိတေန အနုကမ္ပမာနော ဟိတေန ဖရမာနော. န ဒေါသန္တရောတိ န ဒေါသစိတ္တော ဘဝိဿာမိ.

๒๒๔. บทว่า สทฺธา คือ โดยศรัทธา บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ท่านเป็นกุลบุตรและเป็นผู้บวชด้วยศรัทธา หรือเพราะเหตุที่เมื่อท่านคลุกคลีอยู่กับภิกษุณีเหล่านั้น ความโทมนัสจักเกิดขึ้นแก่ท่านในภิกษุณีเหล่าใดที่จักด่าหรือจักประหารท่าน แต่เมื่อความคลุกคลีหมดไป ความโทมนัสนั้นก็จักไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น บทว่า ตตฺร คือ ในการกล่าวคำไม่เป็นคุณนั้น บทว่า เคหสิตา คือ ผู้อาศัยกามคุณ ๕ บทว่า ฉนฺทา คือ ทั้งฉันทะคือตัณหา ทั้งฉันทะคือปฏิฆะ บทว่า วิปริณตํ คือ แม้จิตที่กำหนัดก็ชื่อว่าแปรปรวน แม้จิตที่ประทุษร้าย แม้จิตที่หลง ก็ชื่อว่าแปรปรวน แต่ในที่นี้ แม้จิตที่กำหนัดด้วยอำนาจตัณหาฉันทะก็ควร แม้จิตที่ประทุษร้ายด้วยอำนาจปฏิฆฉันทะก็ควร บทว่า หิตานุกมฺปี คือ อนุเคราะห์ด้วยประโยชน์ แผ่ไปซึ่งประโยชน์ บทว่า น โทสนฺตโร คือ เราจักไม่มีจิตประทุษร้าย

၂၂၅. အထ ခေါ ဘဂဝါတိ ကသ္မာ အာရဘိ? ဖဂ္ဂုနဿ ကိရ ဧတ္တကံ ဩဝါဒံ သုတွာပိ, ‘‘ဘိက္ခုနိသံသဂ္ဂတော ဩရမိဿာမိ ဝိရမိဿာမီ’’တိ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပန္နံ, ဘဂဝတာ ပန သဒ္ဓိံ ပဋာဏီ ဝိယ ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ အဋ္ဌာသိ, အထဿ ဘဂဝတော ယထာ နာမ ဇိဃစ္ဆိတဿ ဘောဇနေ, ပိပါသိတဿ ပါနီယေ, သီတေန ဖုဋ္ဌဿ ဥဏှေ ဒုက္ခိတဿ သုခေ ပတ္ထနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝ ဣမံ ဒုဗ္ဗစံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ ပဌမဗောဓိယံ သုဗ္ဗစာ ဘိက္ခူ အာပါထံ အာဂမိံသု. အထ တေသံ ဝဏ္ဏံ ကထေတုကာမော ဟုတွာ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

๒๒๕. คำว่า อถ โข ภควา เป็นต้น ทรงปรารภขึ้นเพราะเหตุไร? ได้ยินว่า แม้พระผัคคุณะได้ฟังโอวาทเพียงเท่านี้แล้ว จิตที่คิดว่า ‘เราจักงดเว้น จักเว้นขาดจากการคลุกคลีกับภิกษุณี’ ก็มิได้เกิดขึ้น แต่กลับยืนเป็นปฏิปักษ์ประหนึ่งเป็นข้าศึกกับพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นภิกษุผู้ว่ายากรูปนี้ ภิกษุผู้ว่าง่ายในปฐมโพธิกาลก็ปรากฏขึ้นในพระญาณ เปรียบเหมือนความปรารถนาในโภชนะของผู้หิว ในน้ำของผู้กระหาย ในความร้อนของผู้ถูกความหนาวกระทบ หรือในความสุขของผู้ได้รับทุกข์เกิดขึ้น ฉันใดก็ฉันนั้น ลำดับนั้น พระองค์ทรงประสงค์จะตรัสสรรเสริญคุณของภิกษุเหล่านั้น จึงทรงเริ่มพระเทศนานี้

တတ္ထ အာရာဓယိံသူတိ ဂဏှိံသု ပူရယိံသု. ဧကံ သမယန္တိ ဧကသ္မိံ သမယေ. ဧကာသနဘောဇနန္တိ ဧကံ ပုရေဘတ္တဘောဇနံ. သူရိယုဂ္ဂမနတော ဟိ ယာဝ မဇ္ဈနှိကာ သတ္တက္ခတ္တုံ ဘုတ္တဘောဇနမ္ပိ ဣဓ ဧကာသနဘောဇနန္တေဝ အဓိပ္ပေတံ. အပ္ပာဗာဓတန္တိ နိရာဗာဓတံ. အပ္ပာတင်္ကတန္တိ နိဒ္ဒုက္ခတံ. လဟုဋ္ဌာနန္တိ သရီရဿ သလ္လဟုကံ ဥဋ္ဌာနံ. ဗလန္တိ ကာယဗလံ. ဖာသုဝိဟာရန္တိ ကာယဿ သုခဝိဟာရံ. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ? ဒိဝါ ဝိကာလဘောဇနံ ပဇဟာပိတကာလော ကထိတော. ဘဒ္ဒါလိသုတ္တေ ပန ရတ္တိံ ဝိကာလဘောဇနံ ပဇဟာပိတကာလော ကထိတော. ဣမာနိ ဟိ ဒွေ ဘောဇနာနိ ဘဂဝါ န ဧကပ္ပဟာရေန ပဇဟာပေသိ. ကသ္မာ? ဣမာနေဝ ဟိ ဒွေ ဘောဇနာနိ ဝဋ္ဋေ သတ္တာနံ အာစိဏ္ဏာနိ. သန္တိ ကုလပုတ္တာ သုခုမာလာ, တေ ဧကတော ဒွေပိ ဘောဇနာနိ ပဇဟန္တာ ကိလမန္တိ. တသ္မာ ဧကတော အပဇဟာပေတွာ ဧကသ္မိံ ကာလေ ဒိဝါ ဝိကာလဘောဇနံ, ဧကသ္မိံ ရတ္တိံ ဝိကာလဘောဇနန္တိ ဝိသုံ ပဇဟာပေသိ. တေသု ဣဓ ဒိဝါ ဝိကာလဘောဇနံ ပဇဟာပိတကာလော ကထိတော. တတ္ထ [Pg.4] ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါ န ဘယံ ဒဿေတွာ တဇ္ဇေတွာ ပဇဟာပေန္တိ, အာနိသံသံ ပန ဒဿေတွာ ပဇဟာပေန္တိ, ဧဝဉှိ သတ္တာ သုခေန ပဇဟန္တိ. တသ္မာ အာနိသံသံ ဒဿေန္တော ဣမေ ပဉ္စ ဂုဏေ ဒဿေသိ. အနုသာသနီ ကရဏီယာတိ ပုနပ္ပုနံ သာသနေ ကတ္တဗ္ဗံ နာဟောသိ. ‘‘ဣဒံ ကရောထ, ဣဒံ မာ ကရောထာ’’တိ သတုပ္ပာဒကရဏီယမတ္တမေဝ အဟောသိ. တာဝတ္တကေနေဝ တေ ကတ္တဗ္ဗံ အကံသု, ပဟာတဗ္ဗံ ပဇဟိံသု, ပဌမဗောဓိယံ, ဘိက္ခဝေ, သုဗ္ဗစာ ဘိက္ခူ အဟေသုံ အဿဝါ ဩဝါဒပဋိကရာတိ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อาราธยึสุ คือ รับแล้ว ทำให้เต็มแล้ว บทว่า เอกํ สมยํ คือ ในสมัยหนึ่ง บทว่า เอกาสนโภชนํ คือ การฉันในเวลาเช้าหนเดียว อันที่จริง แม้การฉันอาหารที่ฉันแล้ว ๗ ครั้ง ตั้งแต่เวลาพระอาทิตย์ขึ้นจนถึงเวลาเที่ยง ในที่นี้ก็ประสงค์เอาว่าเอกาสนโภชนะนั่นเอง บทว่า อปฺปาพาธตํ คือ ความไม่มีโรค บทว่า อปฺปาตงฺกตํ คือ ความไม่มีทุกข์ บทว่า ลหุฏฺฐานํ คือ ความลุกขึ้นแห่งสรีระที่เบา บทว่า พลํ คือ กำลังกาย บทว่า ผาสุวิหารํ คือ การอยู่เป็นสุขแห่งกาย ด้วยคำนี้ ตรัสอะไรไว้? ตรัสถึงกาลที่ทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางวัน ส่วนในภัททาลิสูตร ตรัสถึงกาลที่ทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางคืน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงให้ละโภชนะทั้งสองนี้โดยคราวเดียวกัน เพราะเหตุไร? เพราะโภชนะทั้งสองนี้เท่านั้นที่สัตว์ทั้งหลายในวัฏฏะเคยชินมา กุลบุตรทั้งหลายที่เป็นคนสุขุมาลชาติ เมื่อละโภชนะทั้งสองพร้อมกัน ย่อมลำบาก เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงไม่ทรงให้ละพร้อมกัน แต่ทรงให้ละแยกกัน คือ ในกาลหนึ่งทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางวัน ในอีกกาลหนึ่งทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางคืน ในบรรดาโภชนะทั้งสองนั้น ในที่นี้ตรัสถึงกาลที่ทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางวัน ในเรื่องนั้น เพราะว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงแสดงภัยแล้วข่มขู่ให้ละ แต่ทรงแสดงอานิสงส์แล้วจึงให้ละ ด้วยว่าอย่างนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมละได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงอานิสงส์ จึงทรงแสดงคุณ ๕ ประการนี้ บทว่า อนุสาสนี กรณียา คือ การพร่ำสอนที่ต้องทำบ่อยๆ มิได้มีแล้ว มีเพียงแต่การทำให้เกิดสติว่า ‘พวกเธอจงทำสิ่งนี้ อย่าทำสิ่งนี้’ เท่านั้น ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น ภิกษุเหล่านั้นก็ได้ทำสิ่งที่ควรทำ ละสิ่งที่ควรละแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในปฐมโพธิกาล ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้ว่าง่าย เป็นผู้เชื่อฟัง เป็นผู้ทำตามโอวาท

ဣဒါနိ နေသံ သုဗ္ဗစဘာဝဒီပိကံ ဥပမံ အာဟရန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဘူမိယန္တိ သမဘူမိယံ. ‘‘သုဘူမျံ သုခေတ္တေ ဝိဟတခါဏုကေ ဗီဇာနိ ပတိဋ္ဌပေယျာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၃၈) ဧတ္ထ ပန မဏ္ဍဘူမိ သုဘူမီတိ အာဂတာ. စတုမဟာပထေတိ ဒွိန္နံ မဟာမဂ္ဂါနံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဂတဋ္ဌာနေ. အာဇညရထောတိ ဝိနီတအဿရထော. ဩဓသ္တပတောဒေါတိ ယထာ ရထံ အဘိရုဟိတွာ ဌိတေန သက္ကာ ဟောတိ ဂဏှိတုံ, ဧဝံ အာလမ္ဗနံ နိဿာယ တိရိယတော ဌပိတပတောဒေါ. ယောဂ္ဂါစရိယောတိ အဿာစရိယော. သွေဝ အဿဒမ္မေ သာရေတီတိ အဿဒမ္မသာရထိ. ယေနိစ္ဆကန္တိ ယေန ယေန မဂ္ဂေန ဣစ္ဆတိ. ယဒိစ္ဆကန္တိ ယံ ယံ ဂတိံ ဣစ္ဆတိ. သာရေယျာတိ ဥဇုကံ ပုရတော ပေသေယျ. ပစ္စာသာရေယျာတိ ပဋိနိဝတ္တေယျ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงนำอุปมาที่แสดงความเป็นผู้ว่าง่ายของภิกษุเหล่านั้นมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ ในบทเหล่านั้น บทว่า สุภูมิยํ คือ บนพื้นที่เรียบ ส่วนในข้อว่า ‘พึงปลูกพืชทั้งหลายในพื้นที่ดี ในนาดี ที่กำจัดตอและหนามแล้ว’ นี้ คำว่า สุภูมิ มาในความหมายว่า พื้นที่ราบเรียบ บทว่า จตุมหาปเถ คือ ณ ที่ที่ทางใหญ่สองสายตัดผ่านกันไป บทว่า อาชญฺญรถา คือ รถเทียมม้าที่ฝึกดีแล้ว บทว่า โอธสตปโตโท คือ ประตักที่วางไว้ตามขวางโดยอาศัยที่พิง อย่างที่ผู้ขึ้นไปยืนบนรถแล้วสามารถจะหยิบได้ บทว่า โยคฺคาจริโย คือ นายม้า ผู้นั้นเองฝึกม้าอาชาไนย จึงชื่อว่า อัสสทัมมสารถิ (สารถีผู้ฝึกม้า) บทว่า เยนิจฺฉกํ คือ ปรารถนาจะไปทางใดๆ บทว่า ยทิจฺฉกํ คือ ปรารถนาจะไปด้วยความเร็วใดๆ บทว่า สาเรยฺย คือ พึงส่งไปข้างหน้าตรงๆ บทว่า ปจฺจาสาเรยฺย คือ พึงให้กลับ

ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ ဟိ သော ယောဂ္ဂါစရိယော ယေန ယေန မဂ္ဂေန ဂမနံ ဣစ္ဆတိ, တံ တံ အဿာ အာရုဠှာဝ ဟောန္တိ. ယာယ ယာယ စ ဂတိယာ ဣစ္ဆတိ, သာ သာ ဂတိ ဂဟိတာဝ ဟောတိ. ရထံ ပေသေတွာ အဿာ နေဝ ဝါရေတဗ္ဗာ န ဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ. ကေဝလံ တေသံ သမေ ဘူမိဘာဂေ ခုရေသု နိမိတ္တံ ဌပေတွာ ဂမနမေဝ ပဿိတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧဝံ မယှမ္ပိ တေသု ဘိက္ခူသု ပုနပ္ပုနံ ဝတ္တဗ္ဗံ နာဟောသိ. ဣဒံ ကရောထ ဣဒံ မာ ကရောထာတိ သတုပ္ပာဒနမတ္တမေဝ ကတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. တေဟိပိ တာဝဒေဝ ကတ္တဗ္ဗံ ကတမေဝ ဟောတိ, အကတ္တဗ္ဗံ ဇဟိတမေဝ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သုဗ္ဗစာ ယုတ္တယာနပဋိဘာဂါ ဟုတွာ သတုပ္ပာဒနမတ္တေနေဝ ပဇဟိံသု, တသ္မာ တုမှေပိ ပဇဟထာတိ အတ္ထော. ဧလဏ္ဍေဟီတိ ဧလဏ္ဍာ ကိရ သာလဒူသနာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဝိသောဓေယျာတိ ဧလဏ္ဍေ စေဝ အညာ စ ဝလ္လိယော ဆိန္ဒိတွာ ဗဟိ နီဟရဏေန သောဓေယျ. သုဇာတာတိ သုသဏ္ဌိတာ. သမ္မာ ပရိဟရေယျာတိ မရိယာဒံ ဗန္ဓိတွာ ဥဒကာသိဉ္စနေနပိ ကာလေနကာလံ မူလမူလေ [Pg.5] ခဏနေနပိ ဝလ္လိဂုမ္ဗာဒိစ္ဆေဒနေနပိ ကိပိလ္လပူဋကဟရဏေနပိ မက္ကဋကဇာလသုက္ခဒဏ္ဍကဟရဏေနပိ သမ္မာ ဝဍ္ဎေတွာ ပေါသေယျ. ဝုဒ္ဓိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ.

บทว่า เอวเมว โข ความว่า เปรียบเหมือนนายม้านั้นปรารถนาจะไปทางใดๆ ม้าทั้งหลายก็ขึ้นสู่ทางนั้นๆ แล้วนั่นเอง และปรารถนาจะไปด้วยความเร็วใดๆ ความเร็วนั้นๆ ก็เป็นอันม้าถือเอาแล้วนั่นเอง เมื่อส่งรถไปแล้ว ม้าทั้งหลายไม่ต้องห้าม ไม่ต้องแทงเลย เพียงแต่กำหนดนิมิตไว้ที่กีบบนพื้นดินที่เรียบแล้ว ก็พึงดูการไปของมันเท่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น แม้เราก็ไม่ต้องพูดบ่อยๆ ในภิกษุเหล่านั้น มีเพียงแต่การทำให้เกิดสติว่า ‘พวกเธอจงทำสิ่งนี้ อย่าทำสิ่งนี้’ เท่านั้นที่ต้องทำ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ทำสิ่งที่ควรทำ ละสิ่งที่ไม่ควรทำแล้วโดยพลันทีเดียว บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ว่าง่าย เปรียบดังยานที่เทียมแล้ว ละได้ด้วยเพียงการทำให้เกิดสติ เพราะเหตุนั้น แม้พวกเธอก็จงละเถิด บทว่า เอลณฺเฑหิ คือ ได้ยินว่า เถาเอลัณฑะเป็นตัวทำลายต้นสาละ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้ บทว่า วิโสเธยฺย คือ พึงชำระโดยการตัดทั้งเถาเอลัณฑะและเถาวัลย์อื่นๆ แล้วนำออกไปข้างนอก บทว่า สุชาตา คือ มีสัณฐานดี บทว่า สมฺมา ปริหเรยฺย คือ พึงบำรุงเลี้ยงให้เจริญดี โดยการทำขอบเขตไว้ แล้วรดน้ำ พรวนดินที่โคนต้นเป็นครั้งคราว ตัดเถาวัลย์และกอไม้ กำจัดรังมด กำจัดใยแมงมุมและกิ่งไม้แห้ง บทว่า วุฑฺฒิ เป็นต้น มีความหมายตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง

၂၂၆. ဣဒါနိ အက္ခန္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေန္တော ဘူတပုဗ္ဗန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေဒေဟိကာတိ ဝိဒေဟရဋ္ဌဝါသိကဿ ဓီတာ. အထ ဝါ ဝေဒေါတိ ပညာ ဝုစ္စတိ, ဝေဒေန ဤဟတိ ဣရိယတီတိ ဝေဒေဟိကာ, ပဏ္ဍိတာတိ အတ္ထော. ဂဟပတာနီတိ ဃရသာမိနီ. ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ ကိတ္တိဃောသော. သောရတာတိ သောရစ္စေန သမန္နာဂတာ. နိဝါတာတိ နိဝါတဝုတ္တိ. ဥပသန္တာတိ နိဗ္ဗုတာ. ဒက္ခာတိ ဘတ္တပစနသယနတ္ထရဏဒီပုဇ္ဇလနာဒိကမ္မေသု ဆေကာ. အနလသာတိ ဥဋ္ဌာဟိကာ, သုသံဝိဟိတကမ္မန္တာတိ သုဋ္ဌု သံဝိဟိတကမ္မန္တာ. ဧကာ အနလသာ ဟောတိ, ယံ ယံ ပန ဘာဇနံ ဂဏှာတိ, တံ တံ ဘိန္ဒတိ ဝါ ဆိဒ္ဒံ ဝါ ကရောတိ, အယံ န တာဒိသာတိ ဒဿေတိ.

๒๒๖. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโทษของความไม่อดทน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภูตปุพฺพํ. ในคำเหล่านั้น บทว่า เวเทหิกา ความว่า ธิดาของชาววิเทหรัฐ. อีกอย่างหนึ่ง ปัญญาเรียกว่า เวทะ, ผู้พากเพียร คือดำเนินชีวิตด้วยปัญญา ชื่อว่า เวเทหิกา, อธิบายว่า เป็นบัณฑิต. บทว่า คหปตานี ความว่า ภรรยาเจ้าของเรือน. บทว่า กิตฺติสทฺโท ความว่า กิตติศัพท์. บทว่า โสรตา ความว่า ผู้ประกอบด้วยความสงบเสงี่ยม. บทว่า นิวาตา ความว่า มีความประพฤติอ่อนน้อม. บทว่า อุปสนฺตา ความว่า ผู้สงบระงับ. บทว่า ทกฺขา ความว่า ฉลาดในกิจการงานมีหุงข้าว ปูที่นอน และจุดประทีปเป็นต้น. บทว่า อนลสา ความว่า ขยัน, บทว่า สุสํวิหิตกมฺมนฺตา ความว่า มีการงานที่จัดทำไว้ดี. (บางคน) เป็นคนขยันก็จริง แต่หยิบภาชนะใดๆ ก็ทำภาชนะนั้นๆ แตกบ้าง ทำเป็นรูบ้าง (ส่วนนางเวเทหิกา) นี้ไม่เป็นเช่นนั้น ดังนี้.

ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ ပါတောဝ ကတ္တဗ္ဗာနိ ဓေနုဒုဟနာဒိကမ္မာနိ အကတွာ ဥဿူရေ ဥဋ္ဌိတာ. ဟေ ဇေ ကာဠီတိ အရေ ကာဠိ. ကိံ ဇေ ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ ကိံ တေ ကိဉ္စိ အဖာသုကံ အတ္ထိ, ကိံ ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ? နော ဝတ ရေ ကိဉ္စီတိ အရေ ယဒိ တေ န ကိဉ္စိ အဖာသုကံ အတ္ထိ, နေဝ သီသံ ရုဇ္ဈတိ, န ပိဋ္ဌိ, အထ ကသ္မာ ပါပိ ဒါသိ ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ ကုပိတာ အနတ္တမနာ ဘာကုဋိမကာသိ. ဒိဝါတရံ ဥဋ္ဌာသီတိ ပုနဒိဝသေ ဥဿူရတရံ ဥဋ္ဌာသိ. အနတ္တမနဝါစန္တိ အရေ ပါပိ ဒါသိ အတ္တနော ပမာဏံ န ဇာနာသိ; ကိံ အဂ္ဂိံ သီတောတိ မညသိ, ဣဒါနိ တံ သိက္ခာပေဿာမီတိအာဒီနိ ဝဒမာနာ ကုပိတဝစနံ နိစ္ဆာရေသိ.

บทว่า ทิวา อุฏฺฐาสิ ความว่า ไม่ทำการงานมีรีดนมโคเป็นต้นที่พึงทำในเวลาเช้า แต่ลุกขึ้นสาย. บทว่า เห เช กาฬิ ความว่า นี่แน่ะ นางกาฬี. บทว่า กึ เช ทิวา อุฏฺฐาสิ ความว่า เธอไม่สบายอะไรหรือ จึงตื่นสาย? บทว่า โน วต เร กิญฺจิ ความว่า นี่แน่ะ ถ้าเธอไม่มีอะไรไม่สบาย ไม่ปวดศีรษะ ไม่ปวดหลัง แล้วทำไมอีทาสีชั่วจึงตื่นสาย ดังนี้ แล้วโกรธ ไม่พอใจ ทำหน้าบึ้ง. บทว่า ทิวาตรํ อุฏฺฐาสิ ความว่า ในวันรุ่งขึ้น ตื่นสายยิ่งกว่านั้น. บทว่า อนตฺตมนวาจํ ความว่า เปล่งวาจาที่ไม่พอใจ โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า นี่แน่ะ อีทาสีชั่ว ไม่รู้จักประมาณตน, เจ้าสำคัญว่าไฟเย็นหรือ, บัดนี้เราจะสอนเจ้า.

ပဋိဝိသကာနန္တိ သာမန္တဂေဟဝါသီနံ. ဥဇ္ဈာပေသီတိ အဝဇာနာပေသိ. စဏ္ဍီတိ အသောရတာ ကိဗ္ဗိသာ. ဣတိ ယတ္တကာ ဂုဏာ, တတော ဒိဂုဏာ ဒေါသာ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု. ဂုဏာ နာမ သဏိကံ သဏိကံ အာဂစ္ဆန္တိ; ဒေါသာ ဧကဒိဝသေနေဝ ပတ္ထဋာ ဟောန္တိ. သောရတသောရတောတိ အတိဝိယ သောရတော, သောတာပန္နော နု ခေါ, သကဒါဂါမီ အနာဂါမီ အရဟာ နု ခေါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ဖုသန္တီတိ ဖုသန္တာ ဃဋ္ဋေန္တာ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ.

บทว่า ปฏิวิสสานํ ความว่า แก่ชาวบ้านใกล้เรือนเคียง. บทว่า อุชฺฌาเปสิ ความว่า ให้โพนทะนา. บทว่า จณฺฑี ความว่า ดุร้าย หยาบคาย. ด้วยประการฉะนี้ คุณมีประมาณเท่าใด โทษก็เกิดขึ้นสองเท่ากว่านั้น. ชื่อว่าคุณ ย่อมมาถึงช้าๆ, ส่วนโทษ ย่อมแผ่ไปในวันเดียวเท่านั้น. บทว่า โสรตโสรโต ความว่า เป็นผู้สงบเสงี่ยมอย่างยิ่ง, ถึงความที่ควรจะกล่าวได้ว่า เป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี หรือพระอรหันต์หนอ. บทว่า ผุสนฺติ ความว่า กระทบ คือถูกต้อง มาสู่คลอง (แห่งผัสสะ).

အထ [Pg.6] ဘိက္ခု သောရတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အထ အဓိဝါသနက္ခန္တိယံ ဌိတော ဘိက္ခု သောရတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယော စီဝရ…ပေ… ပရိက္ခာရဟေတူတိ ယော ဧတာနိ စီဝရာဒီနိ ပဏီတပဏီတာနိ လဘန္တော ပါဒပရိကမ္မပိဋ္ဌိပရိကမ္မာဒီနိ ဧကဝစနေနေဝ ကရောတိ. အလဘမာနောတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ လဘတိ, ဧဝံ အလဘန္တော. ဓမ္မညေဝ သက္ကရောန္တောတိ ဓမ္မံယေဝ သက္ကာရံ သုကတကာရံ ကရောန္တော. ဂရုံ ကရောန္တောတိ ဂရုဘာရိယံ ကရောန္တော. မာနေန္တောတိ မနေန ပိယံ ကရောန္တော. ပူဇေန္တောတိ ပစ္စယပူဇာယ ပူဇေန္တော. အပစာယမာနောတိ ဓမ္မံယေဝ အပစာယမာနော အပစိတိံ နီစဝုတ္တိံ ဒဿေန္တော.

บทว่า อถ ภิกฺขุ โสรโตติ เวทิตพฺโพ ความว่า อนึ่ง ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอธิวาสนขันติ พึงทราบว่าเป็นผู้สงบเสงี่ยม. บทว่า โย จีวร...เป... ปริกฺขารเหตุ ความว่า ภิกษุใดได้จีวรเป็นต้นอันประณีตเหล่านี้แล้ว ย่อมทำการบริกรรมเท้าและบริกรรมหลังเป็นต้นด้วยคำพูดเพียงคำเดียว. บทว่า อลภมาโน ความว่า เมื่อไม่ได้เหมือนที่เคยได้ในกาลก่อน. บทว่า ธมฺมญฺเญว สกฺกโรนฺโต ความว่า กระทำสักการะคือการทำดีต่อธรรมะเท่านั้น. บทว่า ครุํ กโรนฺโต ความว่า กระทำให้เป็นของหนัก. บทว่า มาเนนฺโต ความว่า กระทำให้เป็นที่รักด้วยใจ. บทว่า ปูเชนฺโต ความว่า บูชาด้วยปัจจัยบูชา. บทว่า อปจายมาโน ความว่า แสดงความนอบน้อมคือความประพฤติถ่อมตนต่อธรรมะเท่านั้น.

၂၂၇. ဧဝံ အက္ခန္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယေ အဓိဝါသေန္တိ, တေ ဧဝံ အဓိဝါသေန္တီတိ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဒဿေန္တော ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာလေနာတိ ယုတ္တပတ္တကာလေန. ဘူတေနာတိ သတာ ဝိဇ္ဇမာနေန. သဏှေနာတိ သမ္မဋ္ဌေန. အတ္ထသဉှိတေနာတိ အတ္ထနိဿိတေန ကာရဏနိဿိတေန. အကာလေနာတိအာဒီနိ တေသံယေဝ ပဋိပက္ခဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. မေတ္တစိတ္တာတိ ဥပ္ပန္နမေတ္တစိတ္တာ ဟုတွာ. ဒေါသန္တရာတိ ဒုဋ္ဌစိတ္တာ, အဗ္ဘန္တရေ ဥပ္ပန္နဒေါသာ ဟုတွာ. တတြာတိ တေသု ဝစနပထေသု. ဖရိတွာတိ အဓိမုစ္စိတွာ. တဒါရမ္မဏဉ္စာတိ ကထံ တဒါရမ္မဏံ သဗ္ဗာဝန္တံ လောကံ ကရောတိ? ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတံ ပုဂ္ဂလံ မေတ္တစိတ္တဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပုန တဿေဝ မေတ္တစိတ္တဿ အဝသေသသတ္တေ အာရမ္မဏံ ကရောန္တော သဗ္ဗာဝန္တံ လောကံ တဒါရမ္မဏံ ကရောတိ နာမ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော. တဒါရမ္မဏဉ္စာတိ တဿေဝ မေတ္တစိတ္တဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ. သဗ္ဗာဝန္တန္တိ သဗ္ဗသတ္တဝန္တံ. လောကန္တိ သတ္တလောကံ. ဝိပုလေနာတိ အနေကသတ္တာရမ္မဏေန. မဟဂ္ဂတေနာတိ မဟဂ္ဂတဘူမိကေန. အပ္ပမာဏေနာတိ သုဘာဝိတေန. အဝေရေနာတိ နိဒ္ဒေါသေန. အဗျာဗဇ္ဈေနာတိ နိဒ္ဒုက္ခေန. ဖရိတွာ ဝိဟရိဿာမာတိ ဧဝရူပေန မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ တဉ္စ ပုဂ္ဂလံ သဗ္ဗဉ္စ လောကံ တဿ စိတ္တဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ အဓိမုစ္စိတွာ ဝိဟရိဿာမ.

๒๒๗. ครั้นทรงแสดงโทษของความไม่อดทนอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวจีปถะ ๕ ประการว่า ผู้ที่อดทน ย่อมอดทนได้อย่างนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺจิเม ภิกฺขเว. ในคำเหล่านั้น บทว่า กาเลน ความว่า ในกาลอันควร อันเหมาะสม. บทว่า ภูเตน ความว่า ด้วยเรื่องจริง ที่มีอยู่. บทว่า สณฺเหน ความว่า ด้วยคำไพเราะ. บทว่า อตฺถสญฺหิเตน ความว่า ด้วยคำอิงอาศัยประโยชน์ อิงอาศัยเหตุ. บทว่า อกาเลน เป็นต้น พึงทราบโดยเป็นฝ่ายตรงกันข้ามกับคำเหล่านั้น. บทว่า เมตฺตจิตฺตา ความว่า มีเมตตาจิตเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า โทสนฺตรา ความว่า มีจิตประทุษร้าย มีโทษเกิดขึ้นภายใน. บทว่า ตตฺร ความว่า ในวจีปถะเหล่านั้น. บทว่า ผริตฺวา ความว่า น้อมใจเชื่อ. บทว่า ตทารมฺมณญฺจาติ ทำโลกทั้งสิ้นให้มีอารมณ์นั้นได้อย่างไร? คือ ทำบุคคลผู้มาพร้อมด้วยวจีปถะ ๕ ประการให้เป็นอารมณ์ของเมตตาจิต แล้วทำสัตว์ที่เหลือให้เป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้นอีก ชื่อว่าทำโลกทั้งสิ้นให้มีอารมณ์นั้น. อธิบายศัพท์ในคำนั้นมีดังนี้. บทว่า ตทารมฺมณญฺจาติ ความว่า ทำให้เป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้น. บทว่า สพฺพาวนฺตํ ความว่า อันมีสัตว์ทั้งปวง. บทว่า โลกํ ความว่า สัตวโลก. บทว่า วิปุเลน ความว่า มีสัตว์มากมายเป็นอารมณ์. บทว่า มหคฺคเตน ความว่า เป็นไปในภูมิชั้นมหัคคตะ. บทว่า อปฺปมาเณน ความว่า อันอบรมดีแล้ว. บทว่า อเวเรน ความว่า ไม่มีโทษ. บทว่า อพฺยาปชฺเฌน ความว่า ไม่มีความทุกข์. บทว่า ผริตฺวา วิหริสฺสาม ความว่า เราจักอยู่โดยแผ่ไป คือน้อมใจเชื่อ โดยทำบุคคลนั้นและโลกทั้งปวงให้เป็นอารมณ์ของจิตนั้น ด้วยจิตที่สหรคตด้วยเมตตาเช่นนี้.

၂၂၈. ဣဒါနိ တဒတ္ထဒီပိကံ ဥပမံ အာဟရန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အပထဝိန္တိ နိပ္ပထဝိံ ကရိဿာမီတိ အတ္ထော. တတြ တတြာတိ [Pg.7] တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ. ဝိကိရေယျာတိ ပစ္ဆိယာ ပံသုံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဗီဇာနိ ဝိယ ဝိကိရေယျ. ဩဋ္ဌုဘေယျာတိ ခေဠံ ပါတေယျ. အပထဝိံ ကရေယျာတိ ဧဝံ ကာယေန စ ဝါစာယ စ ပယောဂံ ကတွာပိ သက္ကုဏေယျ အပထဝိံ ကာတုန္တိ? ဂမ္ဘီရာတိ ဗဟလတ္တေန ဒွိယောဇနသတသဟဿာနိ စတ္တာရိ စ နဟုတာနိ ဂမ္ဘီရာ. အပ္ပမေယျာတိ တိရိယံ ပန အပရိစ္ဆိန္နာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ပထဝီ ဝိယ ဟိ မေတ္တစိတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကုဒါလပိဋကံ ဂဟေတွာ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော ကုဒါလပိဋကေန မဟာပထဝိံ အပထဝိံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကာတုံ န သက္ခိဿတီတိ.

๒๒๘. บัดนี้ เมื่อจะทรงนำอุปมาที่แสดงเนื้อความนั้นมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ. ในคำเหล่านั้น บทว่า อปถวึ ความว่า เราจักทำให้ไม่มีแผ่นดิน. บทว่า ตตฺร ตตฺราติ ในที่นั้นๆ. บทว่า วิกิเรยฺยาติ พึงโปรยไปเหมือนเมล็ดพืช โดยตักดินขึ้นด้วยตะกร้า. บทว่า โอฏฺฐุเภยฺยาติ พึงถ่มน้ำลาย. บทว่า อปถวึ กเรยฺยาติ ถึงแม้จะพยายามด้วยกายและวาจาอย่างนี้ ก็สามารถจะทำให้ไม่มีแผ่นดินได้หรือ? บทว่า คมฺภีรา ความว่า ลึกโดยความหนา สองแสนสี่หมื่นโยชน์. บทว่า อปฺปเมยฺยา ความว่า ส่วนโดยรอบนั้นกำหนดไม่ได้. บทว่า เอวเมว โข ในข้อนี้ มีการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ คือ พึงเห็นเมตตาจิตเหมือนแผ่นดิน. บุคคลผู้มาพร้อมด้วยวจีปถะ ๕ ประการ เหมือนบุรุษผู้ถือจอบและตะกร้ามา. บุรุษนั้นไม่อาจทำมหาปฐพีให้ไม่มีแผ่นดินได้ด้วยจอบและตะกร้าฉันใด, บุคคลผู้มาพร้อมด้วยวจีปถะ ๕ ประการ ก็ไม่อาจทำความเป็นอย่างอื่นให้เกิดแก่เมตตาจิตของเธอได้ฉันนั้น.

၂၂၉. ဒုတိယဥပမာယံ ဟလိဒ္ဒိန္တိ ယံကိဉ္စိ ပီတကဝဏ္ဏံ. နီလန္တိ ကံသနီလံ ဝါ ပလာသနီလံ ဝါ. အရူပီတိ အရူပေါ. နနု စ, ဒွိန္နံ ကဋ္ဌာနံ ဝါ ဒွိန္နံ ရုက္ခာနံ ဝါ ဒွိန္နံ သေယျာနံ ဝါ ဒွိန္နံ သေလာနံ ဝါ အန္တရံ ပရိစ္ဆိန္နာကာသရူပန္တိ အာဂတံ, ကသ္မာ ဣဓ အရူပီတိ ဝုတ္တောတိ? သနိဒဿနဘာဝပဋိက္ခေပတော. တေနေဝါဟ ‘‘အနိဒဿနော’’တိ. တသ္မိဉှိ ရူပံ လိခိတုံ, ရူပပါတုဘာဝံ ဒဿေတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ ‘‘အရူပီ’’တိ ဝုတ္တော. အနိဒဿနောတိ ဒဿနဿ စက္ခုဝိညာဏဿ အနာပါထော. ဥပမာသံသန္ဒနေ ပနေတ္ထ အာကာသော ဝိယ မေတ္တစိတ္တံ. တုလိကပဉ္စမာ စတ္တာရော ရင်္ဂဇာတာ ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထာ, တုလိကပဉ္စမေ ရင်္ဂေ ဂဟေတွာ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော တုလိကပဉ္စမေဟိ ရင်္ဂေဟိ အာကာသေ ရူပပါတုဘာဝံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကတွာ ဒေါသုပ္ပတ္တိံ ဒဿေတုံ န သက္ခိဿတီတိ.

๒๒๙. ในอุปมาที่ ๒ คำว่า หลิทฺทิ ได้แก่ สีเหลืองอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า นีลํ ได้แก่ สีเขียวเหมือนสีสำริด หรือสีเขียวเหมือนสีใบทองกวาว. คำว่า อรูปี ได้แก่ ไม่มีรูป. ก็ในคัมภีร์มีมาว่า ช่องว่างระหว่างท่อนไม้ ๒ ท่อนก็ดี ระหว่างต้นไม้ ๒ ต้นก็ดี ระหว่างเตียง ๒ เตียงก็ดี ระหว่างภูเขา ๒ ลูกก็ดี เป็นอากาศรูปที่มีขอบเขตกำหนด, เหตุไรในที่นี้จึงกล่าวว่า อรูปี (ไม่มีรูป)? เพราะปฏิเสธภาวะที่เห็นได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อนิทสฺสโน (เห็นไม่ได้). จริงอยู่ ในอากาศนั้น ใครๆ ไม่อาจเขียนรูป หรือแสดงการปรากฏแห่งรูปได้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อรูปี. คำว่า อนิทสฺสโน ได้แก่ ไม่เป็นอารมณ์แห่งทัสสนะ คือ จักขุวิญญาณ. ในการเชื่อมโยงอุปมานี้ เมตตาจิตเปรียบเหมือนอากาศ. วจีเภท ๕ อย่าง เปรียบเหมือนสี ๔ ชนิดมีพู่กันเป็นที่ ๕. บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถือสีมีพู่กันเป็นที่ ๕ มา. บุรุษนั้นไม่อาจทำการปรากฏแห่งรูปในอากาศด้วยสีมีพู่กันเป็นที่ ๕ ได้ฉันใด, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา ก็จักไม่อาจกระทำความแปรปรวนแห่งเมตตาจิตแล้วแสดงความเกิดขึ้นแห่งโทสะได้ฉันนั้น.

၂၃၀. တတိယဥပမာယံ အာဒိတ္တန္တိ ပဇ္ဇလိတံ. ဂမ္ဘီရာ အပ္ပမေယျာတိ ဣမိဿာ ဂင်္ဂါယ ဂမ္ဘီရဋ္ဌာနံ ဂါဝုတမ္ပိ အတ္ထိ, အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ, ယောဇနမ္ပိ. ပုထုလံ ပနဿာ ဧဝရူပံယေဝ, ဒီဃတော ပန ပဉ္စယောဇနသတာနိ. သာ ကထံ ဂမ္ဘီရာ အပ္ပမေယျာတိ? ဧတေန ပယောဂေန ပရိဝတ္တေတွာ ဥဒ္ဓနေ ဥဒကံ ဝိယ တာပေတုံ အသက္ကုဏေယျတော. ဌိတောဒကံ ပန ကေနစိ ဥပါယေန အင်္ဂုလမတ္တံ ဝါ အဍ္ဎင်္ဂုလမတ္တံ ဝါ ဧဝံ တာပေတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ, အယံ ပန န [Pg.8] သက္ကာ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဥပမာသံသန္ဒနေ ပနေတ္ထ ဂင်္ဂါ ဝိယ မေတ္တစိတ္တံ, တိဏုက္ကံ အာဒါယ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော အာဒိတ္တာယ တိဏုက္ကာယ ဂင်္ဂံ တာပေတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကာတုံ န သက္ခိဿတီတိ.

๒๓๐. ในอุปมาที่ ๓ คำว่า อาทิตฺตํ ได้แก่ ลุกโพลง. คำว่า คมฺภีรา อปฺปเมยฺยา ความว่า ที่ลึกของแม่น้ำคงคานี้ มีประมาณ ๑ คาวุตก็มี กึ่งโยชน์ก็มี ๑ โยชน์ก็มี. ส่วนความกว้างของแม่น้ำนั้นก็มีประมาณเท่านี้เหมือนกัน แต่โดยยาวมีประมาณ ๕๐๐ โยชน์. เหตุไรแม่น้ำนั้นจึงชื่อว่าลึกและประมาณไม่ได้? เพราะไม่อาจตักขึ้นมาต้มให้ร้อนเหมือนน้ำในหม้อบนเตาไฟด้วยประโยคนี้ได้. ส่วนน้ำที่นิ่งอยู่ ใครๆ อาจใช้อุบายอย่างใดอย่างหนึ่งต้มให้ร้อนประมาณ ๑ องคุลี หรือครึ่งองคุลีได้ แต่แม่น้ำนี้ไม่อาจทำได้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้. ในการเชื่อมโยงอุปมานี้ เมตตาจิตเปรียบเหมือนแม่น้ำคงคา, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถือคบเพลิงมา. บุรุษนั้นไม่อาจทำให้แม่น้ำคงคาร้อนด้วยคบเพลิงที่ลุกโพลงได้ฉันใด, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา ก็จักไม่อาจกระทำความแปรปรวนแห่งเมตตาจิตได้ฉันนั้น.

၂၃၁. စတုတ္ထဥပမာယံ ဗိဠာရဘသ္တာတိ ဗိဠာရစမ္မပသိဗ္ဗကာ. သုမဒ္ဒိတာတိ သုဋ္ဌု မဒ္ဒိတာ. သုပရိမဒ္ဒိတာတိ အန္တော စ ဗဟိ စ သမန္တတော သုပရိမဒ္ဒိတာ. တူလိနီတိ သိမ္ဗလိတူလလတာတူလသမာနာ. ဆိန္နသဿရာတိ ဆိန္နသဿရသဒ္ဒါ. ဆိန္နဘဗ္ဘရာတိ ဆိန္နဘဗ္ဘရသဒ္ဒါ. ဥပမာသံသန္ဒနေ ပနေတ္ထ ဗိဠာရဘသ္တာ ဝိယ မေတ္တစိတ္တံ, ကဋ္ဌကဌလံ အာဒါယ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော ကဋ္ဌေန ဝါ ကဌလေန ဝါ ဗိဠာရဘသ္တံ သရသရံ ဘရဘရံ သဒ္ဒံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကတွာ ဒေါသာနုဂတဘာဝံ ကာတုံ န သက္ခိဿတီတိ.

๒๓๑. ในอุปมาที่ ๔ คำว่า พิฬารภสฺตา ได้แก่ ถุงหนังแมว. คำว่า สุมทฺทิตา ได้แก่ ฟอกดีแล้ว. คำว่า สุปริมทฺทิตา ได้แก่ ฟอกดีแล้วโดยรอบทั้งภายในและภายนอก. คำว่า ตูลินี ได้แก่ เหมือนปุยนุ่นหรืองิ้ว. คำว่า ฉินฺนสสฺสรา ได้แก่ ไม่มีเสียงสัสสระ. คำว่า ฉินฺนภพฺภรา ได้แก่ ไม่มีเสียงภัพภระ. ในการเชื่อมโยงอุปมานี้ เมตตาจิตเปรียบเหมือนถุงหนังแมว, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถือท่อนไม้หรือกระเบื้องมา. บุรุษนั้นไม่อาจทำให้ถุงหนังแมวเกิดเสียงสัสสระ ภัพภระ ด้วยท่อนไม้หรือกระเบื้องได้ฉันใด, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา ก็จักไม่อาจกระทำความแปรปรวนแห่งเมตตาจิตแล้วทำให้เป็นไปตามอำนาจโทสะได้ฉันนั้น.

၂၃၂. ဩစရကာတိ အဝစရကာ ဟေဋ္ဌာစရကာ, နီစကမ္မကာရကာတိ အတ္ထော. ယော မနော ပဒူသေယျာတိ ယော ဘိက္ခု ဝါ ဘိက္ခုနီ ဝါ မနော ပဒူသေယျ, တံ ကကစေန ဩကန္တနံ နာဓိဝါသေယျ. န မေ သော တေန သာသနကရောတိ သော တေန အနဓိဝါသနေန မယှံ ဩဝါဒကရော န ဟောတိ. အာပတ္တိ ပနေတ္ထ နတ္ထိ.

๒๓๒. คำว่า โอจรคา ได้แก่ ผู้เที่ยวไปเบื้องต่ำ คือผู้เที่ยวไปข้างล่าง หมายความว่า ผู้ทำการงานที่ต่ำทราม. คำว่า โย มโน ปทูเสยฺย ความว่า ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดพึงประทุษร้ายจิต, รูปนั้นก็ไม่ชื่อว่าอดทนต่อการเลื่อยด้วยเลื่อย. คำว่า น เม โส เตน สาสนกโร ความว่า เพราะความไม่อดทนนั้น ภิกษุนั้นจึงไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสอนของเรา. ในข้อนี้ ไม่มีอาบัติ.

၂၃၃. အဏုံ ဝါ ထူလံ ဝါတိ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ ဝါ မဟာသာဝဇ္ဇံ ဝါ. ယံ တုမှေ နာဓိဝါသေယျာထာတိ ယော တုမှေဟိ အဓိဝါသေတဗ္ဗော န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, အနဓိဝါသေတဗ္ဗံ နာမ ဝစနပထံ န ပဿာမာတိ အဓိပ္ပာယော. ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာတိ ဣတိ ဘဂဝါ အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှန္တော ယထာနုသန္ဓိနာ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

๒๓๓. คำว่า อณุํ วา ถูลํ วา ได้แก่ มีโทษน้อยหรือมีโทษมาก. คำว่า ยํ ตุมฺเห นาธิวาเสยฺยาถ ความว่า วจีเภทใดที่พวกเธอไม่พึงอดทน. คำว่า โน เหตํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่เห็นวจีเภทที่ชื่อว่าไม่ควรอดทนเลย. คำว่า ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำเทศนาถึงยอดด้วยพระอรหัตแล้ว ได้ทรงจบเทศนาตามลำดับความดังนี้.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

ကကစူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถากกจูปมสูตร จบ.

၂. အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาอลคัททูปมสูตร

၂၃၄. ဧဝံ [Pg.9] မေ သုတန္တိ အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တံ. တတ္ထ ဂဒ္ဓေ ဗာဓယိံသူတိ ဂဒ္ဓဗာဓိနော, ဂဒ္ဓဗာဓိနော ပုဗ္ဗပုရိသာ အဿာတိ ဂဒ္ဓဗာဓိပုဗ္ဗော, တဿ ဂဒ္ဓဗာဓိပုဗ္ဗဿ, ဂိဇ္ဈဃာတကကုလပ္ပသုတဿာတိ အတ္ထော. သဂ္ဂမောက္ခာနံ အန္တရာယံ ကရောန္တီတိ အန္တရာယိကာ. တေ ကမ္မကိလေသဝိပါကဥပဝါဒအာဏာဝီတိက္ကမဝသေန ပဉ္စဝိဓာ. တတ္ထ ပဉ္စာနန္တရိယဓမ္မာ ကမ္မန္တရာယိကာ နာမ. တထာ ဘိက္ခုနီဒူသကကမ္မံ, တံ ပန မောက္ခဿေဝ အန္တရာယံ ကရောတိ, န သဂ္ဂဿ. နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မာ ကိလေသန္တရာယိကာ နာမ. ပဏ္ဍကတိရစ္ဆာနဂတဥဘတောဗျဉ္ဇနကာနံ ပဋိသန္ဓိဓမ္မာ ဝိပါကန္တရာယိကာ နာမ. အရိယူပဝါဒဓမ္မာ ဥပဝါဒန္တရာယိကာ နာမ, တေ ပန ယာဝ အရိယေ န ခမာပေန္တိ, တာဝဒေဝ, န တတော ပရံ. သဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကန္တာ သတ္တ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာဏာဝီတိက္ကမန္တရာယိကာ နာမ. တေပိ ယာဝ ဘိက္ခုဘာဝံ ဝါ ပဋိဇာနာတိ, န ဝုဋ္ဌာတိ ဝါ, န ဒေသေတိ ဝါ, တာဝဒေဝ, န တတော ပရံ.

๒๓๔. อลคัททูปมสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า คทฺเธ พาธยึสูติ ความว่า ผู้เบียดเบียนแร้ง ชื่อว่า คัทธพาธิโน. บรรพบุรุษของภิกษุนั้นเป็นผู้เบียดเบียนแร้ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า คัทธพาธิปุพฺพะ, แก่ภิกษุผู้มีบรรพบุรุษเป็นผู้เบียดเบียนแร้งนั้น, หมายความว่า ผู้เกิดในตระกูลคนฆ่าแร้ง. ธรรมที่กระทำอันตรายแก่สวรรค์และมรรคผลนิพพาน ชื่อว่า อันตรายิกธรรม. อันตรายิกธรรมเหล่านั้นมี ๕ อย่าง คือ กรรม กิเลส วิบาก อุปวาท และอาณาวีติกกมะ. ใน ๕ อย่างนั้น อนันตริยกรรม ๕ ชื่อว่า กัมมันตรายิกธรรม. เช่นเดียวกับกรรมคือการข่มขืนภิกษุณี, แต่กรรมนั้นทำอันตรายแก่มรรคผลนิพพานเท่านั้น ไม่ทำอันตรายแก่สวรรค์. นิยตมิจฉาทิฏฐิ ชื่อว่า กิเลสันตรายิกธรรม. ปฏิสนธิของบัณเฑาะก์ ดิรัจฉาน และอุภโตพยัญชนก ชื่อว่า วิปากันตรายิกธรรม. การว่าร้ายพระอริยเจ้า ชื่อว่า อุปวาทันตรายิกธรรม, แต่ธรรมเหล่านั้นเป็นอันตรายเพียงแค่ยังไม่ขอขมาพระอริยเจ้าเท่านั้น, ไม่เป็นอันตรายหลังจากนั้น. อาบัติ ๗ กองที่จงใจล่วงละเมิด ชื่อว่า อาณาวีติกกมันตรายิกธรรม. แม้ธรรมเหล่านั้นก็เป็นอันตรายเพียงแค่ยังปฏิญาณตนว่าเป็นภิกษุ แต่ไม่ออกจากอาบัติ หรือไม่แสดงอาบัติเท่านั้น, ไม่เป็นอันตรายหลังจากนั้น.

တတြာယံ ဘိက္ခု ဗဟုဿုတော ဓမ္မကထိကော သေသန္တရာယိကေ ဇာနာတိ, ဝိနယေ ပန အကောဝိဒတ္တာ ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမန္တရာယိကေ န ဇာနာတိ, တသ္မာ ရဟောဂတော ဧဝံ စိန္တေသိ – ဣမေ အာဂါရိကာ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ သောတာပန္နာပိ သကဒါဂါမိနောပိ အနာဂါမိနောပိ ဟောန္တိ. ဘိက္ခူပိ မနာပိကာနိ စက္ခုဝိညေယျာနိ ရူပါနိ ပဿန္တိ…ပေ… ကာယဝိညေယျေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ဖုသန္တိ, မုဒုကာနိ အတ္ထရဏပါဝုရဏာဒီနိ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ဧတံ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋတိ. ကသ္မာ ဣတ္ထီနံယေဝ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာ န ဝဋ္ဋန္တိ? ဧတေပိ ဝဋ္ဋန္တီတိ. ဧဝံ ရသေန ရသံ သံသန္ဒေတွာ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ နိစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ ဧကံ ကတွာ ထူလဝါကေဟိ သဒ္ဓိံ အတိသုခုမသုတ္တံ ဥပနေန္တော ဝိယ, သာသပေန သဒ္ဓိံ သိနေရုံ ဥပသံဟရန္တော ဝိယ, ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပာဒေတွာ, ‘‘ကိံ ဘဂဝတာ မဟာသမုဒ္ဒံ ဗန္ဓန္တေန ဝိယ မဟတာ ဥဿာဟေန ပဌမပါရာဇိကံ ပညတ္တံ, နတ္ထိ ဧတ္ထ ဒေါသော’’တိ သဗ္ဗညုတညာဏေန သဒ္ဓိံ ပဋိဝိရုဇ္ဈန္တော ဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ပဋိဗာဟန္တော အရိယမဂ္ဂေ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီနိ ပက္ခိပန္တော မေထုနဓမ္မေ ဒေါသော နတ္ထီတိ ဇိနဿ အာဏာစက္ကေ ပဟာရံ အဒါသိ. တေနာဟ – ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမီ’’တိအာဒိ.

บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุรูปนี้เป็นพหูสูต เป็นธรรมกถึก ย่อมรู้อันตรายที่เหลือ แต่เพราะความไม่ฉลาดในพระวินัย จึงไม่รู้อันตรายคือการล่วงละเมิดบัญญัติ เพราะเหตุนั้น เมื่อไปในที่ลับจึงคิดอย่างนี้ว่า คฤหัสถ์เหล่านี้บริโภคกามคุณ ๕ ก็ยังเป็นพระโสดาบันบ้าง พระสกทาคามีบ้าง พระอนาคามีบ้าง แม้ภิกษุทั้งหลายก็เห็นรูปที่น่าพอใจอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุ...ฯลฯ...ถูกต้องโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งทางกาย บริโภคเครื่องลาดเครื่องห่มที่อ่อนนุ่มเป็นต้น ทั้งหมดนี้ย่อมควร เหตุไร รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะของสตรีทั้งหลายจึงไม่ควรเล่า? แม้สิ่งเหล่านี้ก็ควรเหมือนกัน. เธอเปรียบเทียบรสด้วยรสอย่างนี้แล้ว ทำให้การบริโภคด้วยความพอใจและความกำหนัด กับการบริโภคโดยไม่มีความพอใจและความกำหนัดเป็นอันเดียวกัน เหมือนนำพระสูตรที่สุขุมยิ่งมาเทียบกับถ้อยคำหยาบ เหมือนนำเมล็ดพันธุ์ผักกาดมาเทียบกับภูเขาสิเนรุ แล้วยังทิฏฐิอันลามกให้เกิดขึ้น ขัดแย้งต่อพระสัพพัญญุตญาณ ขัดขวางพระเวสารัชชญาณ วางตอและหนามเป็นต้นลงในอริยมรรค ประหารพระอาณาจักรของพระชินเจ้าด้วยการกล่าวว่า "โทษในเมถุนธรรมไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติปฐมปาราชิกด้วยความพยายามอย่างยิ่ง เหมือนทรงกั้นมหาสมุทรเพื่ออะไร ในเรื่องนี้ไม่มีโทษ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้"

ဧဝံ [Pg.10] ဗျာ ခေါတိ ဧဝံ ဝိယ ခေါ. သမနုယုဉ္ဇန္တီတိအာဒီသု ကိံ လဒ္ဓိကော တွံ, လဒ္ဓိံ ဝဒေဟီတိ ပုစ္ဆမာနာ သမနုယုဉ္ဇန္တိ နာမ. ဒိဋ္ဌိံ ပတိဋ္ဌာပေန္တာ သမနုဂ္ဂါဟန္တိ နာမ. ကေန ကာရဏေန ဧဝံ ဝဒသီတိ ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တာ သမနုဘာသန္တိ နာမ. အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာတိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၄၂-၄၈) အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ အပ္ပဿာဒဋ္ဌေန. မံသပေသူပမာ ဗဟုသာဓာရဏဋ္ဌေန. တိဏုက္ကူပမာ အနုဒဟနဋ္ဌေန. အင်္ဂါရကာသူပမာ မဟာဘိတာပနဋ္ဌေန. သုပိနကူပမာ ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနဋ္ဌေန. ယာစိတကူပမာ တာဝကာလိကဋ္ဌေန. ရုက္ခဖလူပမာ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂပလိဘဉ္ဇနဋ္ဌေန. အသိသူနူပမာ အဓိကုဋ္ဋနဋ္ဌေန. သတ္တိသူလူပမာ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. သပ္ပသိရူပမာ သာသင်္ကသပ္ပဋိဘယဋ္ဌေန. ထာမသာတိ ဒိဋ္ဌိထာမေန. ပရာမာသာတိ ဒိဋ္ဌိပရာမာသေန. အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရတီတိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဝေါဟရတိ ဒီပေတိ ဝါ.

คำว่า เอวํ พฺยา โข ความว่า เหมือนอย่างนี้แล. ในคำเป็นต้นว่า สมนุยญฺชนฺติ (ซักไซ้) ความว่า เมื่อถามว่า ท่านมีลัทธิอะไร จงกล่าวลัทธิของท่าน ดังนี้ ชื่อว่าซักไซ้. เมื่อให้ตั้งมั่นซึ่งทิฏฐิ ชื่อว่าสอบสวน. เมื่อถามถึงเหตุว่า ท่านกล่าวอย่างนี้ด้วยเหตุอะไร ชื่อว่าซักฟอก. ในคำเป็นต้นว่า อฏฺฐิกงฺกลูปมา (อุปมาด้วยร่างกระดูก) (ม.น. ๒.๔๒-๔๘) อุปมาด้วยร่างกระดูก มีอรรถว่ามีความยินดีน้อย. อุปมาด้วยชิ้นเนื้อ มีอรรถว่าเป็นของสาธารณะแก่คนมาก. อุปมาด้วยคบหญ้า มีอรรถว่าตามเผา. อุปมาด้วยหลุมถ่านเพลิง มีอรรถว่าทำให้ร้อนรนอย่างยิ่ง. อุปมาด้วยความฝัน มีอรรถว่าปรากฏชั่วครู่. อุปมาด้วยของที่ขอยืมมา มีอรรถว่าเป็นของชั่วคราว. อุปมาด้วยผลไม้ มีอรรถว่าทำให้สรีระและอวัยวะน้อยใหญ่แตกทำลาย. อุปมาด้วยเขียง มีอรรถว่าถูกสับยิ่ง. อุปมาด้วยหอกและหลาว มีอรรถว่าเสียดแทง. อุปมาด้วยหัวงู มีอรรถว่าน่าหวาดระแวงและน่าสะพรึงกลัว. คำว่า ถามสา ความว่า ด้วยกำลังแห่งทิฏฐิ. คำว่า ปรามาสา ความว่า ด้วยการยึดมั่นในทิฏฐิ. คำว่า อภินิวิสฺส โวหรติ ความว่า ยึดมั่นแล้วกล่าว หรือชี้แจง.

၂၃၅. ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခူတိ ယဒါ တေ ဘိက္ခူ. ဧဝံ ဗျာ ခေါ အဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာတိ ဣဒံ ဧသ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေန နတ္ထီတိ ဝတ္တုကာမောပိ ဘဂဝတော အာနုဘာဝေန သမ္ပဋိစ္ဆတိ, ဗုဒ္ဓါနံ ကိရ သမ္မုခါ ဒွေ ကထာ ကထေတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ.

๒๓๕. คำว่า ยโต โข เต ภิกฺขู ความว่า เมื่อใด ภิกษุเหล่านั้น. คำว่า เอวํ พฺยา โข อหํ ภนฺเต ภควา นี้ ภิกษุนั้นแม้ประสงค์จะกล่าวว่า "ไม่มี" ตามอัธยาศัยของตน ก็ยอมรับด้วยอานุภาพของพระผู้มีพระภาค ได้ยินว่า ไม่มีใครสามารถจะกล่าววาจาสองอย่างเฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้.

၂၃၆. ကဿ ခေါ နာမ တွံ မောဃပုရိသာတိ တွံ မောဃပုရိသ ကဿ ခတ္တိယဿ ဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဝါ ဝေဿဿ ဝါ သုဒ္ဒဿ ဝါ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ ဒေဝဿ ဝါ မနုဿဿ ဝါ မယာ ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာသိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ အယံ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. အရိဋ္ဌော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘ဘဂဝါ မံ မောဃပုရိသောတိ ဝဒတိ, န ခေါ ပန မောဃပုရိသာတိ ဝုတ္တမတ္တကေန မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော န ဟောတိ. ဥပသေနမ္ပိ ဟိ ဝင်္ဂန္တပုတ္တံ, ‘အတိလဟုံ ခေါ တွံ, မောဃပုရိသ, ဗာဟုလ္လာယ အာဝတ္တော’တိ (မဟာဝ. ၇၅) ဘဂဝါ မောဃပုရိသဝါဒေန ဩဝဒိ. ထေရော အပရဘာဂေ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ဆ အဘိညာ သစ္ဆာကာသိ. အဟမ္ပိ တထာရူပံ ဝီရိယံ ပဂ္ဂဏှိတွာ မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တဿ ပဏ္ဍုပလာသဿ ဝိယ အဝိရုဠှိဘာဝံ ဒဿေန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

๒๓๖. คำว่า กสฺส โข นาม ตฺวํ โมฆปุริส ความว่า ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนี้ จากใครเล่า คือจากกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา หรือมนุษย์. คำว่า อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ นี้เป็นอนุสนธิอีกส่วนหนึ่ง. ได้ยินว่า พระอริฏฐะคิดว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกเราว่าโมฆบุรุษ แต่เพียงแค่ถูกเรียกว่าโมฆบุรุษ ก็ใช่ว่าจะไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคผลเสียหน่อย ก็พระผู้มีพระภาคได้ทรงตักเตือนแม้พระอุปเสนวังคันตบุตรด้วยวาทะว่าโมฆบุรุษว่า 'ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอกลับมาสู่ความเป็นผู้มักมาก ช่างเบานัก' (มหาวรรค ๗๕) ในภายหลัง พระเถระพากเพียรพยายามก็ได้กระทำให้แจ้งซึ่งอภิญญา ๖ แม้เราก็จะประคองความเพียรเช่นนั้นแล้วยังมรรคผลให้บังเกิด" ดังนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความไม่มีภาวะที่จะงอกงามได้ของเธอ เหมือนใบไม้เหลืองที่หลุดจากขั้ว จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้.

ဥသ္မီကတောပီတိ[Pg.11], ဘိက္ခဝေ, တုမှေ ကိန္တိ မညထ, အယံ အရိဋ္ဌော ဧဝံလဒ္ဓိကော သဗ္ဗညုတညာဏေန ပဋိဝိရုဇ္ဈိတွာ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ပဋိဗာဟိတွာ တထာဂတဿ အာဏာစက္ကေ ပဟာရံ ဒဒမာနော အပိ နု ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဥသ္မီကတောပိ? ယထာ နိဗ္ဗုတေပိ မဟန္တေ အဂ္ဂိက္ခန္ဓေ ခဇ္ဇုပနကမတ္တာပိ အဂ္ဂိပပဋိကာ ဟောတိယေဝ, ယံ နိဿာယ ပုန မဟာအဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဘဝေယျ. ကိံ နု ခေါ ဧဝံ ဣမဿ အပ္ပမတ္တိကာပိ ဉာဏုသ္မာ အတ္ထိ, ယံ နိဿာယ ဝါယမန္တော မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေယျာတိ? နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, ဧဝံလဒ္ဓိကဿ ကုတော ဧဝရူပါ ဉာဏုသ္မာတိ? မဂ္ဂဖလာနံ ပစ္စယသမတ္ထာယ ဉာဏုသ္မာယ ဥသ္မီကတဘာဝံ ပဋိက္ခိပန္တာ ဝဒန္တိ. မင်္ကုဘူတောတိ နိတ္တေဇဘူတော. ပတ္တက္ခန္ဓောတိ ပတိတက္ခန္ဓော. အပ္ပဋိဘာနောတိ ကိဉ္စိ ပဋိဘာနံ အပဿန္တော ဘိန္နပဋိဘာနော ဧဝရူပမ္ပိ နာမ နိယျာနိကသာသနံ လဘိတွာ အဝိရုဠှိဓမ္မော ကိရမှိ သမုဂ္ဃာတိတပစ္စယော ဇာတောတိ အတ္တနော အဘဗ္ဗတံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေန ဘူမိံ ခဏမာနော နိသီဒိ.

คำว่า อุสฺมีกโตปิ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อริฏฐะนี้ผู้มีลัทธิอย่างนี้ ขัดแย้งต่อพระสัพพัญญุตญาณ ขัดขวางพระเวสารัชชญาณ ประหารพระอาณาจักรของตถาคต จะเป็นผู้ได้รับความอบอุ่นในธรรมวินัยนี้บ้างหรือไม่? เปรียบเหมือนกองไฟใหญ่แม้ดับแล้ว ก็ยังมีสะเก็ดไฟขนาดเท่าหิ่งห้อยอยู่บ้าง ซึ่งอาศัยสะเก็ดไฟนั้น กองไฟใหญ่ก็พึงเกิดขึ้นได้อีก. ฉันใดก็ฉันนั้น ไออุ่นแห่งญาณแม้เพียงเล็กน้อยของภิกษุนี้ ซึ่งอาศัยแล้วพากเพียรอยู่จะพึงยังมรรคผลให้บังเกิดได้ มีอยู่บ้างหรือไม่หนอ? คำว่า โน เหตํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่มีเลย ผู้มีลัทธิอย่างนี้ จะมีไออุ่นแห่งญาณเช่นนี้แต่ที่ไหน. ภิกษุทั้งหลายเมื่อปฏิเสธภาวะที่ได้รับความอบอุ่นด้วยไออุ่นแห่งญาณอันสามารถเป็นปัจจัยแก่มรรคและผล จึงกราบทูลอย่างนั้น. คำว่า มงฺกุภูโต คือ เป็นผู้หมดสง่า. คำว่า ปตฺตกฺขนฺโธ คือ เป็นผู้คอตก. คำว่า อปฺปฏิภาโน คือ ไม่เห็นปฏิภาณอะไรเลย มีปฏิภาณแตกแล้ว ได้ศาสนาอันนำออกจากทุกข์ถึงเพียงนี้แล้ว เรากลับเป็นผู้มีธรรมไม่งอกงาม มีปัจจัยถูกถอนขึ้นเสียแล้วหนอ ดังนี้ เมื่อพิจารณาถึงความที่ตนเป็นอภัพพบุคคล จึงนั่งเอาหัวแม่เท้าขีดแผ่นดินอยู่.

ပညာယိဿသိ ခေါတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. အရိဋ္ဌော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘ဘဂဝါ မယှံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော ပစ္ဆိန္နောတိ ဝဒတိ, န ခေါ ပန ဗုဒ္ဓါ သဥပနိဿယာနံယေဝ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, အနုပနိဿယာနမ္ပိ ဒေသေန္တိ, အဟံ သတ္ထု သန္တိကာ သုဂတောဝါဒံ လဘိတွာ အတ္တနော သမ္ပတ္တူပဂံ ကုသလံ ကရိဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ ဩဝါဒံ ပဋိပဿမ္ဘေန္တော ‘‘ပညာယိဿသီ’’တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော, တွံယေဝ, မောဃပုရိသ, ဣမိနာ ပါပကေန ဒိဋ္ဌိဂတေန နိရယာဒီသု ပညာယိဿသိ, မမ သန္တိကာ တုယှံ သုဂတောဝါဒေါ နာမ နတ္ထိ, န မေ တယာ အတ္ထော, ဣဓာဟံ ဘိက္ခူ ပဋိပုစ္ဆိဿာမီတိ.

บทว่า ปญฺญายิสฺสสิ โข นี้ ก็เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก ได้ยินว่า พระอริฏฐะคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อุปนิสัยแห่งมรรคผลของเราสิ้นแล้ว แต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ได้ทรงแสดงธรรมแก่ผู้มีอุปนิสัยเท่านั้น แม้ผู้ไม่มีอุปนิสัยก็ทรงแสดงธรรมด้วย เราได้สุคโตวาทจากสำนักของพระศาสดาแล้ว จักทำกุศลที่ถึงพร้อมด้วยสมบัติของตน’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงระงับโอวาทแก่เธอ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺญายิสฺสสิ อธิบายว่า ดูก่อนโมฆบุรุษ ท่านนั่นแหละ จักปรากฏในนรกเป็นต้น ด้วยทิฏฐิอันลามกนี้ สุคโตวาทสำหรับท่านจากสำนักของเราไม่มี เราไม่มีธุระด้วยท่าน ในที่นี้ เราจักสอบถามภิกษุทั้งหลาย

၂၃၇. အထ ခေါ ဘဂဝါတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. ဣမသ္မိဉှိ ဌာနေ ဘဂဝါ ပရိသံ သောဓေတိ, အရိဋ္ဌံ ဂဏတော နိဿာရေတိ. သစေ ဟိ ပရိသဂတာနံ ကဿစိ ဧဝံ ဘဝေယျ – ‘‘အယံ အရိဋ္ဌော ဘဂဝတာ အကထိတံ ကထေတုံ ကိံ သက္ခိဿတိ, ကစ္စိ နု ခေါ ပရိသမဇ္ဈေ ဘဂဝတာ ကထာယ သမာရဒ္ဓါယ သဟသာ ကထိတ’’န္တိ. ဧဝံ ကထိတံ ပန န အရိဋ္ဌောဝ သုဏာတိ, အညေနပိ သုတံ ဘဝိဿတိ. အထာပိဿ သိယာ ‘‘ယထာ သတ္ထာ အရိဋ္ဌံ နိဂ္ဂဏှာတိ, မမ္ပိ ဧဝံ နိဂ္ဂဏှေယျာတိ သုတွာပိ တုဏှီဘာဝံ အာပဇ္ဇေယျာ’’တိ. ‘‘တံ [Pg.12] သဗ္ဗံ န ကရိဿန္တီ’’တိ. မယာပိ န ကထိတံ, အညေန သုတမ္ပိ နတ္ထီတိ ‘‘တုမှေပိမေ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ ပရိသာယ လဒ္ဓိံ သောဓေတိ. ပရိသာယ ပန လဒ္ဓိသောဓနေနေဝ အရိဋ္ဌော ဂဏတော နိဿာရိတော နာမ ဟောတိ.

๒๓๗. บทว่า อถ โข ภควา นี้ ก็เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงชำระบริษัท ทรงขับไล่อริฏฐะออกจากหมู่ จริงอยู่ หากภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในบริษัทจะพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘พระอริฏฐะนี้จะสามารถกล่าวสิ่งที่พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสได้อย่างไรหนอ หรือว่าเธอได้กล่าวโดยพลการในท่ามกลางบริษัท ขณะที่พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มพระดำรัส’ แต่คำที่กล่าวอย่างนี้ มิใช่พระอริฏฐะเท่านั้นที่ได้ฟัง แม้ภิกษุอื่นก็คงได้ฟังด้วย อนึ่ง ภิกษุนั้นอาจจะคิดว่า ‘พระศาสดาทรงข่มขู่อริฏฐะฉันใด ก็จะพึงข่มขู่เราฉันนั้น’ แม้ได้ฟังแล้วก็พึงนิ่งเสีย เพื่อมิให้ภิกษุเหล่านั้นกระทำอย่างนั้นทั้งหมด พระองค์จึงทรงชำระลัทธิของบริษัทด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า ตุมฺเหปิเม ภิกฺขเว เพื่อแสดงว่า แม้เราก็ไม่ได้กล่าว แม้ภิกษุอื่นก็ได้ฟังมาก็ไม่มี ก็โดยการชำระลัทธิของบริษัทนั่นเอง อริฏฐะจึงชื่อว่าถูกขับออกจากหมู่

ဣဒါနိ အရိဋ္ဌဿ လဒ္ဓိံ ပကာသေန္တော သော ဝတ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အညတြေဝ ကာမေဟီတိအာဒီသု ယော သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ‘‘တေ ပဋိသေဝတော နာလံ အန္တရာယာယာ’’တိ ဧဝံလဒ္ဓိကော, သော ဝတ ကိလေသကာမေဟိ စေဝ ကိလေသကာမသမ္ပယုတ္တေဟိ သညာဝိတက္ကေဟိ စ အညတြ, ဧတေ ဓမ္မေ ပဟာယ, ဝိနာ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ, ဝတ္ထုကာမေ ပဋိသေဝိဿတိ, မေထုနသမာစာရံ သမာစရိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ဣဒံ ကာရဏံ နာမ နတ္ထိ, အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသောတိ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศลัทธิของพระอริฏฐะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส วต ภิกฺขเว ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญตฺเรว กาเมหิ เป็นต้น มีอธิบายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดผู้มีลัทธิอย่างนี้ว่า ‘การเสพกามเหล่านั้นไม่เป็นอันตราย’ ภิกษุนั้น เว้นจากกิเลสกามและสัญญาวิตกที่สัมปยุตด้วยกิเลสกาม ละธรรมเหล่านี้แล้ว ปราศจากธรรมเหล่านี้แล้ว จักเสพวัตถุกาม จักประพฤติเมถุนสมาจาร ข้อนั้นเป็นฐานะที่จะมีไม่ได้ เหตุนี้ไม่มีเลย นี้เป็นอฐานะ เป็นไปไม่ได้

၂၃၈. ဧဝံ ဘဂဝါ အယံ အရိဋ္ဌော ယထာ နာမ ရဇကော သုဂန္ဓာနိပိ ဒုဂ္ဂန္ဓာနိပိ ဇိဏ္ဏာနိပိ နဝါနိပိ သုဒ္ဓါနိပိ အသုဒ္ဓါနိပိ ဝတ္ထာနိ ဧကတော ဘဏ္ဍိကံ ကရောတိ, ဧဝမေဝ ဘိက္ခူနံ နိစ္ဆန္ဒရာဂပဏီတစီဝရာဒိပရိဘောဂဉ္စ အနိဗဒ္ဓသီလာနံ ဂဟဋ္ဌာနံ အန္တရာယကရံ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ နိဗဒ္ဓသီလာနံ ဘိက္ခူနံ အာဝရဏကရံ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ သဗ္ဗံ ဧကသဒိသံ ကရောတီတိ အရိဋ္ဌဿ လဒ္ဓိံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ ဒုဂ္ဂဟိတာယ ပရိယတ္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေန္တော ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိယာပုဏန္တီတိ ဥဂ္ဂဏှန္တိ. သုတ္တန္တိအာဒီသု ဥဘတောဝိဘင်္ဂနိဒ္ဒေသခန္ဓကပရိဝါရာ, သုတ္တနိပါတေ မင်္ဂလသုတ္တရတနသုတ္တနာလကသုအာတုဝဋ္ဋကသုတ္တာနိ, အညမ္ပိ စ သုတ္တနာမကံ တထာဂတဝစနံ သုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗမ္ပိ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ဝိသေသေန သံယုတ္တကေ သကလောပိ သဂါထာဝဂ္ဂေါ. သကလံ အဘိဓမ္မပိဋကံ, နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ, ယဉ္စ အညမ္ပိ အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ အသင်္ဂဟိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ, တံ ဝေယျာကရဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မပဒံ, ထေရဂါထာ, ထေရိဂါထာ, သုတ္တနိပါတေ နောသုတ္တနာမိကာ သုဒ္ဓိကဂါထာ စ ဂါထာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သောမနဿဉာဏမယိကဂါထာပဋိသံယုတ္တာ ဒွေအသီတိသုတ္တန္တာ ဥဒါနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ (ဣတိဝု. ၁,၂) ဒသုတ္တရသတသုတ္တန္တာ ဣတိဝုတ္တကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပဏ္ဏကဇာတကာဒီနိ ပဏ္ဏာသာဓိကာနိ ပဉ္စဇာတကသတာနိ ဇာတကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အစ္ဆရိယာ အဗ္ဘုတာ ဓမ္မာ အာနန္ဒေ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ (အ. နိ. ၄.၁၂၉) သဗ္ဗေပိ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတဓမ္မပ္ပဋိသံယုတ္တာ [Pg.13] သုတ္တန္တာ အဗ္ဘုတဓမ္မန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စူဠဝေဒလ္လမဟာဝေဒလ္လသမ္မာဒိဋ္ဌိသက္ကပဉှသင်္ခါရဘာဇနိယမဟာပုဏ္ဏမသုတ္တာဒယော သဗ္ဗေပိ ဝေဒဉ္စ တုဋ္ဌိဉ္စ လဒ္ဓါ လဒ္ဓါ ပုစ္ဆိတသုတ္တန္တာ ဝေဒလ္လန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๒๓๘. พระผู้มีพระภาคทรงประกาศลัทธิของพระอริฏฐะอย่างนี้ว่า อริฏฐะนี้เปรียบเหมือนช่างซักฟอกที่รวบรวมผ้าทั้งที่มีกลิ่นหอมและกลิ่นเหม็น ทั้งเก่าและใหม่ ทั้งสะอาดและไม่สะอาดไว้ในห่อเดียวกัน ฉันใด ก็ฉันนั้น เธอย่อมกระทำการบริโภคจีวรอันประณีตเป็นต้นของภิกษุทั้งหลายผู้ปราศจากฉันทราคะ การบริโภคด้วยฉันทราคะของคฤหัสถ์ผู้ไม่มีศีลอันมั่นคงซึ่งเป็นอันตราย และการบริโภคด้วยฉันทราคะของภิกษุผู้มีศีลอันมั่นคงซึ่งเป็นเครื่องกั้น ทั้งหมดนี้ให้เป็นอย่างเดียวกัน แล้วบัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโทษของการเรียนปริยัติที่เรียนมาไม่ดี จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิธ ภิกฺขเว เอกจฺเจ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริยาปุณนฺติ คือเรียนเอา ในบทว่า สุตฺตํ เป็นต้น พึงทราบว่า อุภโตวิภังค์ นิทเทส ขันธกะ ปริวาร, ในสุตตนิบาตมี มงคลสูตร รตนสูตร นาลกสูตร ตุวัฏฏกสูตร, และพุทธวจนะอื่นใดที่มีชื่อว่าสูตร ชื่อว่า สุตตะ พึงทราบว่า สุตตะทั้งหมดที่มีคาถา ชื่อว่า เคยยะ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรคทั้งหมด พึงทราบว่า พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, สุตตะที่ไม่มีคาถา, และพุทธวจนะอื่นใดที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในองค์ ๘ ที่เหลือ ชื่อว่า เวยยากรณะ พึงทราบว่า ธรรมบท, เถรคาถา, เถรีคาถา, และสุทธิกคาถาในสุตตนิบาตที่ไม่มีชื่อว่าเป็นสูตร ชื่อว่า คาถา พึงทราบว่า สุตตันตะ ๘๒ สูตรที่ประกอบด้วยคาถาอันเกิดจากโสมนัสและญาณ ชื่อว่า อุทาน พึงทราบว่า สุตตันตะ ๑๑๐ สูตรที่ขึ้นต้นด้วยนัยเป็นอาทิว่า วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ชื่อว่า อิติวุตตกะ พึงทราบว่า ชาดก ๕๕๐ เรื่อง มีอปัณณกชาดกเป็นต้น ชื่อว่า ชาดก พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ประกอบด้วยอัจฉริยอัพภูตธรรม ซึ่งขึ้นต้นด้วยนัยเป็นอาทิว่า จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อจฺฉริยา อพฺภูตา ธมฺมา อานนฺเท ชื่อว่า อัพภูตธรรม พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ถูกถามครั้งแล้วครั้งเล่าหลังจากได้ความรู้และความพอใจ มีจูฬเวทัลลสูตร มหาเวทัลลสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร สักกปัญหสูตร สังขารภาชนียสูตร มหาปุณณมสูตร เป็นต้น ชื่อว่า เวทัลละ

အတ္ထံ န ဥပပရိက္ခန္တီတိ အတ္ထတ္ထံ ကာရဏတ္ထံ န ပဿန္တိ န ပရိဂ္ဂဏှန္တိ. အနုပပရိက္ခတန္တိ အနုပပရိက္ခန္တာနံ. န နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ န ဥပဋ္ဌဟန္တိ န အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ သမာဓိ ဝိပဿနာ မဂ္ဂေါ ဖလံ ဝဋ္ဋံ ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဧဝံ ဇာနိတုံ န သက္ကာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. တေ ဥပါရမ္ဘာနိသံသာ စေဝါတိ တေ ပရေသံ ဝါဒေ ဒေါသာရောပနာနိသံသာ ဟုတွာ ပရိယာပုဏန္တီတိ အတ္ထော. ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ စာတိ ဧဝံ ဝါဒပမောက္ခာနိသံသာ, ပရေဟိ သကဝါဒေ ဒေါသေ အာရောပိတေ တံ ဒေါသံ ဧဝံ မောစေဿာမာတိ ဣမိနာဝ ကာရဏေန ပရိယာပုဏန္တီတိ အတ္ထော. တဉ္စဿ အတ္ထံ နာနုဘောန္တီတိ ယဿ စ မဂ္ဂဿ ဝါ ဖလဿ ဝါ အတ္ထာယ ကုလပုတ္တာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ, တဉ္စဿ ဓမ္မဿ အတ္ထံ ဧတေ ဒုဂ္ဂဟိတဂ္ဂါဟိနော နာနုဘောန္တိ. အပိစ ပရဿ ဝါဒေ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေတုံ အတ္တနော ဝါဒံ မောစေတုံ အသက္ကောန္တာပိ တဉ္စ အတ္ထံ နာနုဘောန္တိယေဝ.

บทว่า Atthaṃ na upaparikkhantīti (ย่อมไม่พิจารณาเนื้อความ) คือ ไม่เห็น ไม่กำหนดเนื้อความและเหตุผล บทว่า Anupaparikkhatanti (แก่ผู้ไม่พิจารณาอยู่) บทว่า Na nijjhānaṃ khamantīti (ย่อมไม่ทนต่อการเพ่งพินิจ) คือ ไม่ปรากฏ ไม่หยั่งลงสู่คลอง (แห่งปัญญา) อธิบายว่า ย่อมไม่สามารถจะรู้ได้ว่า ในที่นี้ ศีล สมาธิ วิปัสสนา มรรค ผล วัฏฏะ วิวัฏฏะ ได้ถูกกล่าวไว้ บทว่า Te upārambhānisaṃsā cevāti (พวกเขามีการข่มขี่เป็นอานิสงส์) อธิบายว่า พวกเขาย่อมเล่าเรียนโดยมีอานิสงส์คือการยกโทษในวาทะของผู้อื่น บทว่า Itivādappamokkhānisaṃsā cāti (และมีการเปลื้องวาทะของตนเป็นอานิสงส์) อธิบายว่า มีการเปลื้องวาทะอย่างนี้ คือ เมื่อผู้อื่นยกโทษในวาทะของตน ก็ย่อมเล่าเรียนด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า เราจักเปลื้องโทษนั้นอย่างนี้ บทว่า Tañcassa atthaṃ nānubhontīti (ย่อมไม่ได้รับประโยชน์นั้น) คือ กุลบุตรทั้งหลายย่อมเล่าเรียนธรรมเพื่อประโยชน์แก่มรรคหรือผลใด ผู้ที่ยึดถือผิดเหล่านี้ย่อมไม่ได้รับประโยชน์แห่งธรรมนั้น อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อไม่สามารถจะยกโทษในวาทะของผู้อื่น หรือเปลื้องวาทะของตนได้ ก็ย่อมไม่ได้รับประโยชน์นั้นเลย

၂၃၉. အလဂဒ္ဒတ္ထိကောတိ အာသိဝိသအတ္ထိကော. ဂဒေါတိ ဟိ ဝိသဿ နာမံ, တံ တဿ အလံ ပရိပုဏ္ဏံ အတ္ထီတိ အလဂဒ္ဒေါ. ဘောဂေတိ သရီရေ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စေ ကုလပုတ္တာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တီတိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိဝသေန ဥဂ္ဂဏှန္တိ. တိဿော ဟိ ပရိယတ္တိယော အလဂဒ္ဒပရိယတ္တိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တီတိ.

๒๓๙. บทว่า Alagaddatthiko (ผู้ต้องการอสรพิษ) คือ ผู้ต้องการอสรพิษ จริงอยู่ คำว่า Gado เป็นชื่อของพิษ พิษนั้นมีอยู่แก่สัตว์นั้นอย่างเพียงพอ บริบูรณ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อลคัททะ (อสรพิษ) บทว่า Bhoge (ที่ขนด) คือ ที่ลำตัว ส่วนในข้อนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรบางพวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ ย่อมเรียนเอาโดยนัยแห่งปริยัติเพื่อสลัดออก จริงอยู่ ปริยัติมี ๓ อย่าง คือ อลคัททปริยัติ (ปริยัติเปรียบด้วยอสรพิษ) นิตถรณปริยัติ (ปริยัติเพื่อสลัดออก) และภัณฑาคาริกปริยัติ (ปริยัติแบบขุนคลัง)

တတ္ထ ယော ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဧဝံ စီဝရာဒီနိ ဝါ လဘိဿာမိ, စတုပရိသမဇ္ဈေ ဝါ မံ ဇာနိဿန္တီတိ လာဘသက္ကာရဟေတု ပရိယာပုဏာတိ, တဿ သာ ပရိယတ္တိ အလဂဒ္ဒပရိယတ္တိ နာမ. ဧဝံ ပရိယာပုဏတော ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနံ အပရိယာပုဏိတွာ နိဒ္ဒေါက္ကမနံ ဝရတရံ.

ในปริยัติ ๓ อย่างนั้น ผู้ใดเรียนพุทธวจนะแล้วเล่าเรียนเพราะเหตุแห่งลาภสักการะว่า เราจักได้จีวรเป็นต้นอย่างนี้ หรือ ชนจักรู้จักเราในท่ามกลางบริษัท ๔ ปริยัติของผู้นั้นชื่อว่า อลคัททปริยัติ จริงอยู่ สำหรับผู้ที่เล่าเรียนอย่างนี้ การไม่เล่าเรียนพุทธวจนะแล้วนอนหลับเสียยังประเสริฐกว่า

ယော ပန ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ သီလဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သီလံ ပူရေတွာ သမာဓိဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သမာဓိဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတွာ ဝိပဿနာယ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ မဂ္ဂဖလာနံ အာဂတဋ္ဌာနေ မဂ္ဂံ ဘာဝေဿာမိ ဖလံ [Pg.14] သစ္ဆိကရိဿာမီတိ ဥဂ္ဂဏှာတိ, တဿ သာ ပရိယတ္တိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ နာမ ဟောတိ.

ส่วนผู้ใดเรียนพุทธวจนะแล้ว ในที่ที่ศีลมาถึง ก็บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ ในที่ที่สมาธิมาถึง ก็ให้เกิดครรภ์คือสมาธิ ในที่ที่วิปัสสนามาถึง ก็ตั้งวิปัสสนา ในที่ที่มรรคและผลมาถึง ก็เรียนเอาด้วยคิดว่า เราจักเจริญมรรค จักกระทำให้แจ้งซึ่งผล ปริยัติของผู้นั้นชื่อว่า นิตถรณปริยัติ

ခီဏာသဝဿ ပန ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ နာမ. တဿ ဟိ အပရိညာတံ အပ္ပဟီနံ အဘာဝိတံ အသစ္ဆိကတံ ဝါ နတ္ထိ. သော ဟိ ပရိညာတက္ခန္ဓော ပဟီနကိလေသော ဘာဝိတမဂ္ဂေါ သစ္ဆိကတဖလော, တသ္မာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပရိယာပုဏန္တော တန္တိဓာရကော ပဝေဏိပါလကော ဝံသာနုရက္ခကောဝ ဟုတွာ ဥဂ္ဂဏှာတိ. ဣတိဿ သာ ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ နာမ ဟောတိ.

ส่วนปริยัติของพระขีณาสพ ชื่อว่า ภัณฑาคาริกปริยัติ จริงอยู่ สำหรับท่าน สิ่งที่ยังมิได้กำหนดรู้ ยังมิได้ละ ยังมิได้เจริญ หรือยังมิได้กระทำให้แจ้ง ย่อมไม่มี จริงอยู่ ท่านเป็นผู้มีขันธ์อันกำหนดรู้แล้ว มีกิเลสอันละแล้ว มีมรรคอันเจริญแล้ว มีผลอันกระทำให้แจ้งแล้ว ฉะนั้น เมื่อท่านเล่าเรียนพุทธวจนะ ย่อมเรียนในฐานะเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งแบบแผน เป็นผู้รักษาประเพณี และเป็นผู้รักษาวงศ์เท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ปริยัติของท่านจึงชื่อว่า ภัณฑาคาริกปริยัติ

ယော ပန ပုထုဇ္ဇနော ဆာတဘယာဒီသု ဂန္ထဓရေသု ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဝသိတုံ အသက္ကောန္တေသု သယံ ဘိက္ခာစာရေန အကိလမမာနော အတိမဓုရံ ဗုဒ္ဓဝစနံ မာ နဿတု, တန္တိံ ဓာရေဿာမိ, ဝံသံ ဌပေဿာမိ, ပဝေဏိံ ပါလေဿာမီတိ ပရိယာပုဏာတိ, တဿ ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ ဟောတိ, န ဟောတီတိ? န ဟောတိ. ကသ္မာ? န အတ္တနော ဌာနေ ဌတွာ ပရိယာပုတတ္တာ. ပုထုဇ္ဇနဿ ဟိ ပရိယတ္တိ နာမ အလဂဒ္ဒါ ဝါ ဟောတိ နိတ္ထရဏာ ဝါ, သတ္တန္နံ သေက္ခာနံ နိတ္ထရဏာဝ, ခီဏာသဝဿ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိယေဝ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ အဓိပ္ပေတာ.

ส่วนปุถุชนใด เมื่อผู้ทรงคันถะทั้งหลายมีภัยคือความอดอยากเป็นต้น ไม่สามารถอยู่ในที่แห่งหนึ่งได้ ตนเองไม่ลำบากด้วยภิกขาจาร เล่าเรียนด้วยคิดว่า พุทธวจนะอันไพเราะยิ่งนักอย่าได้เสื่อมสูญไป เราจักทรงไว้ซึ่งแบบแผน จักตั้งวงศ์ จักรักษาประเพณี ปริยัติของผู้นั้นเป็นภัณฑาคาริกปริยัติ หรือไม่เป็น? ไม่เป็น เพราะเหตุไร? เพราะไม่ได้ตั้งอยู่ในฐานะของตนแล้วเล่าเรียน จริงอยู่ ปริยัติของปุถุชนชื่อว่าเป็นอลคัททปริยัติ หรือเป็นนิตถรณปริยัติ ของพระเสขะ ๗ พวก เป็นนิตถรณปริยัติเท่านั้น ของพระขีณาสพ เป็นภัณฑาคาริกปริยัติเท่านั้น แต่ในที่นี้ ประสงค์เอานิตถรณปริยัติ

နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ သီလာဒီနံ အာဂတဋ္ဌာနေသု ဣဓ သီလံ ကထိတံ, ဣဓ သမာဓိ, ဣဓ ဝိပဿနာ, ဣဓ မဂ္ဂေါ, ဣဓ ဖလံ, ဣဓ ဝဋ္ဋံ, ဣဓ ဝိဝဋ္ဋန္တိ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ. တဉ္စဿ အတ္ထံ အနုဘောန္တီတိ ယေသံ မဂ္ဂဖလာနံ အတ္ထာယ ပရိယာပုဏန္တိ. သုဂ္ဂဟိတပရိယတ္တိံ နိဿာယ မဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ ဖလံ သစ္ဆိကရောန္တာ တဉ္စဿ ဓမ္မဿ အတ္ထံ အနုဘဝန္တိ. ပရဝါဒေ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေတုံ သက္ကောန္တာပိ သကဝါဒေ အာရောပိတံ ဒေါသံ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ မောစေတုံ သက္ကောန္တာပိ အနုဘောန္တိယေဝ. ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တီတိ သီလာဒီနံ အာဂတဋ္ဌာနေ သီလာဒီနိ ပူရေန္တာနမ္ပိ, ပရေသံ ဝါဒေ သဟဓမ္မေန ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေန္တာနမ္ပိ, သကဝါဒတော ဒေါသံ ဟရန္တာနမ္ပိ, အရဟတ္တံ ပတွာ ပရိသမဇ္ဈေ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ဓမ္မဒေသနာယ ပသန္နေဟိ ဥပနီတေ စတ္တာရော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တာနမ္ပိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တိ.

บทว่า Nijjhānaṃ khamanti (ย่อมทนต่อการเพ่งพินิจ) คือ ในที่ที่ศีลเป็นต้นมาถึง ย่อมหยั่งลงสู่คลอง (แห่งปัญญา) ว่า ในที่นี้ศีลถูกกล่าวไว้, ในที่นี้สมาธิ, ในที่นี้วิปัสสนา, ในที่นี้มรรค, ในที่นี้ผล, ในที่นี้วัฏฏะ, ในที่นี้วิวัฏฏะ บทว่า Tañcassa atthaṃ anubhonti (ย่อมได้รับประโยชน์นั้น) คือ ย่อมเล่าเรียนเพื่อประโยชน์แก่มรรคและผลเหล่าใด อาศัยปริยัติที่เรียนมาดีแล้ว เจริญมรรค กระทำให้แจ้งซึ่งผล ย่อมได้รับประโยชน์แห่งธรรมนั้น แม้สามารถจะยกโทษในวาทะของผู้อื่นได้ แม้สามารถจะถือเอาที่ที่ต้องการแล้วเปลื้องโทษที่ถูกยกขึ้นในวาทะของตนได้ ก็ย่อมได้รับประโยชน์อยู่นั่นเอง บทว่า Dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti (ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน) คือ แม้แก่ผู้บำเพ็ญศีลเป็นต้นในที่ที่ศีลเป็นต้นมาถึง, แม้แก่ผู้ยกโทษในวาทะของผู้อื่นโดยชอบธรรม, แม้แก่ผู้ขจัดโทษจากวาทะของตน, แม้แก่ผู้บรรลุพระอรหัตแล้วแสดงธรรมในท่ามกลางบริษัท บริโภคปัจจัย ๔ ที่ผู้เลื่อมใสในการแสดงธรรมนำมาถวาย ก็ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน

ဧဝံ [Pg.15] သုဂ္ဂဟိတေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထေဝ နိယောဇေန္တော တသ္မာ တိဟ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတပရိယတ္တိ ဒုဂ္ဂဟိတအလဂဒ္ဒေါ ဝိယ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတိ, သုဂ္ဂဟိတပရိယတ္တိ သုဂ္ဂဟိတအလဂဒ္ဒေါ ဝိယ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တတိ, တသ္မာတိ အတ္ထော. တထာ နံ ဓာရေယျာထာတိ တထေဝ နံ ဓာရေယျာထ, တေနေဝ အတ္ထေန ဂဏှေယျာထ. ယေ ဝါ ပနာဿု ဝိယတ္တာ ဘိက္ခူတိ ယေ ဝါ ပန အညေ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနမဟာကဿပမဟာကစ္စာနာဒိကာ ဗျတ္တာ ပဏ္ဍိတာ ဘိက္ခူ အဿု, တေ ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ. အရိဋ္ဌေန ဝိယ ပန မမ သာသနေ န ကလလံ ဝါ ကစဝရံ ဝါ ပက္ခိပိတဗ္ဗံ.

ครั้นทรงแสดงอานิสงส์ในพุทธวจนะที่เรียนมาดีแล้วอย่างนี้ บัดนี้ เพื่อจะทรงชักชวนในเรื่องนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า Tasmā tiha, bhikkhave (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล) ในบทเหล่านั้น บทว่า Tasmā (เพราะเหตุนั้น) ความว่า เพราะเหตุที่ปริยัติที่เรียนมาไม่ดี ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์สิ้นกาลนาน เหมือนอสรพิษที่จับไม่ดี, ส่วนปริยัติที่เรียนมาดี ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน เหมือนอสรพิษที่จับดีแล้ว, เพราะเหตุนั้น บทว่า Tathā naṃ dhāreyyātha (เธอทั้งหลายพึงทรงจำธรรมนั้นไว้อย่างนั้น) คือ เธอทั้งหลายพึงทรงจำธรรมนั้นไว้อย่างนั้นเทียว, พึงเรียนเอาด้วยเนื้อความนั้นนั่นแหละ บทว่า Ye vā panāssu viyattā bhikkhū (ก็หรือภิกษุผู้ฉลาดเหล่าใดพึงมี) คือ ก็หรือภิกษุผู้ฉลาด ผู้เป็นบัณฑิตเหล่าอื่นมีพระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ พระมหากัจจานะ เป็นต้น พึงมี, ภิกษุเหล่านั้นอันเธอพึงสอบถาม ก็แล ไม่พึงใส่เปือกตมหรือหยากเยื่อเข้ามาในศาสนาของเราเหมือนอย่างพระอริฏฐะ

၂၄၀. ကုလ္လူပမန္တိ ကုလ္လသဒိသံ. နိတ္ထရဏတ္ထာယာတိ စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထာယ. ဥဒကဏ္ဏဝန္တိ ယဉှိ ဥဒကံ ဂမ္ဘီရံ န ပုထုလံ. ပုထုလံ ဝါ ပန န ဂမ္ဘီရံ, န တံ အဏ္ဏဝေါတိ ဝုစ္စတိ. ယံ ပန ဂမ္ဘီရဉ္စေဝ ပုထုလဉ္စ, တံ အဏ္ဏဝေါတိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ မဟန္တံ ဥဒကဏ္ဏဝန္တိ မဟန္တံ ပုထုလံ ဂမ္ဘီရံ ဥဒကန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. သာသင်္ကံ နာမ ယတ္ထ စောရာနံ နိဝုတ္ထောကာသော ဒိဿတိ. ဌိတောကာသော, နိသိန္နောကာသော, နိပန္နောကာသော ဒိဿတိ. သပ္ပဋိဘယံ နာမ ယတ္ထ စောရေဟိ မနုဿာ ဟတာ ဒိဿန္တိ, ဝိလုတ္တာ ဒိဿန္တိ, အာကောဋိတာ ဒိဿန္တိ. ဥတ္တရသေတူတိ ဥဒကဏ္ဏဝဿ ဥပရိ ဗဒ္ဓေါ သေတု. ကုလ္လံ ဗန္ဓိတွာတိ ကုလ္လော နာမ တရဏတ္ထာယ ကလာပံ ကတွာ ဗဒ္ဓေါ. ပတ္ထရိတွာ ဗဒ္ဓါ ပန ပဒရစာဋိအာဒယော ဥဠုမ္ပောတိ ဝုစ္စန္တိ. ဥစ္စာရေတွာတိ ဌပေတွာ. ကိစ္စကာရီတိ ပတ္တကာရီ ယုတ္တကာရီ, ပတိရူပကာရီတိ အတ္ထော. ဓမ္မာပိ ဝေါ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မာတိ သမထဝိပဿနာ. ဘဂဝါ ဟိ သမထေပိ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟာပေသိ, ဝိပဿနာယပိ. သမထေ ဆန္ဒရာဂံ ကတ္ထ ပဇဟာပေသိ? ‘‘ဣတိ ခေါ, ဥဒါယိ, နေဝသညာနာသညာယတနဿပိ ပဟာနံ ဝဒါမိ, ပဿသိ နော တွံ, ဥဒါယိ, တံ သံယောဇနံ အဏုံ ဝါ ထူလံ ဝါ, ယဿာဟံ နော ပဟာနံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၅၆) ဧတ္ထ သမထေ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟာပေသိ. ‘‘ဣမံ စေ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဋ္ဌိံ ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓံ ဧဝံ ပရိယောဒါတံ န အလ္လီယေထ န ကေလာယေထ န ဓနာယေထာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၀၁) ဧတ္ထ ဝိပဿနာယ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟာပေသိ[Pg.16]. ဣဓ ပန ဥဘယတ္ထ ပဇဟာပေန္တော ‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ ပဟာတဗ္ဗာ, ပဂေဝ အဓမ္မာ’’တိ အာဟ.

๒๔๐. บทว่า กุลฺลูปมํ ความว่า มีอุปมาด้วยแพ บทว่า นิตฺถรณตฺถาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การข้ามโอฆะ ๔ บทว่า อุทกณฺณวํ ความว่า ห้วงน้ำใดลึกแต่ไม่กว้าง หรือกว้างแต่ไม่ลึก ห้วงน้ำนั้นไม่เรียกว่าอรรณพ ส่วนห้วงน้ำใดทั้งลึกทั้งกว้าง ห้วงน้ำนั้นเรียกว่าอรรณพ เพราะฉะนั้น บทว่า มหนฺตํ อุทกณฺณวํ ความว่า ห้วงน้ำใหญ่ กว้าง และลึก นี้คือความหมายในที่นี้ ที่ชื่อว่า น่าหวาดระแวง คือ ที่ที่ปรากฏร่องรอยที่อยู่ของพวกโจร ปรากฏร่องรอยที่ยืน ที่นั่ง ที่นอน ที่ชื่อว่า มีภัยเฉพาะหน้า คือ ที่ที่ปรากฏมนุษย์ถูกพวกโจรฆ่า ถูกปล้น ถูกทุบตี บทว่า อุตฺตรเสตุ ความว่า สะพานที่สร้างขึ้นเหนือห้วงน้ำ บทว่า กุลฺลํ พนฺธิตฺวา ความว่า แพ ได้แก่สิ่งที่มัดรวมกันเป็นกลุ่มเพื่อประโยชน์แก่การข้าม ส่วนเรือโคลงเคลง เป็นต้น ที่ผูกโดยการปูลาด เรียกว่า อุลุมปะ บทว่า อุจฺจาเรตฺวา ความว่า วางไว้ บทว่า กิจฺจการี ความว่า ผู้ทำสิ่งที่ควรทำ ผู้ทำสิ่งที่สมควร ผู้ทำสิ่งที่เหมาะสม ในบทว่า ธมฺมาปิ โว ปหาตพฺพา นี้ ธรรม ได้แก่ สมถะและวิปัสสนา เพราะว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้ละฉันทราคะแม้ในสมถะ แม้ในวิปัสสนา พระองค์ทรงให้ละฉันทราคะในสมถะ ณ ที่ไหน? ณ ที่นี้ พระองค์ทรงให้ละฉันทราคะในสมถะ (ดังที่ตรัสว่า) "ดูก่อนอุทายิ ด้วยเหตุนี้แล เรากล่าวถึงการละแม้ซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ เธอเห็นสังโยชน์นั้นแม้น้อยหรือมาก ที่เราไม่กล่าวถึงการละบ้างหรือไม่" (ม.นิ. ๒.๑๕๖) ณ ที่นี้ พระองค์ทรงให้ละฉันทราคะในวิปัสสนา (ดังที่ตรัสว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากเธอทั้งหลายไม่พึงยึดมั่น ไม่พึงหมกมุ่น ไม่พึงหวงแหนทิฏฐิอันบริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้" (ม.นิ. ๑.๔๐๑) แต่ในที่นี้ พระองค์เมื่อทรงให้ละในทั้งสองอย่าง จึงตรัสว่า "ธรรมทั้งหลายอันเธอพึงละ, ไม่ต้องกล่าวถึงอธรรมเลย"

တတြာယံ အဓိပ္ပာယော – ဘိက္ခဝေ, အဟံ ဧဝရူပေသု သန္တပ္ပဏီတေသု ဓမ္မေသု ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ဝဒါမိ, ကိံ ပန ဣမသ္မိံ အသဒ္ဓမ္မေ ဂါမဓမ္မေ ဝသလဓမ္မေ ဒုဋ္ဌုလ္လေ ဩဒကန္တိကေ, ယတ္ထ အယံ အရိဋ္ဌော မောဃပုရိသော နိဒ္ဒေါသသညီ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂံ နာလံ အန္တရာယာယာတိ ဝဒတိ. အရိဋ္ဌေန ဝိယ န တုမှေဟိ မယှံ သာသနေ ကလလံ ဝါ ကစဝရံ ဝါ ပက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ဘဂဝါ ဣမိနာပိ ဩဝါဒေန အရိဋ္ဌံယေဝ နိဂ္ဂဏှာတိ.

ในเรื่องนั้น มีอธิบายดังนี้ – ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงการละฉันทราคะในธรรมทั้งหลายอันสงบประณีตเช่นนี้ ก็จะกล่าวไปไยในอสัทธรรมนี้ อันเป็นคามธรรม วสลธรรม ทุฏฐุลละ เป็นไปในทางน้ำ ซึ่งอริฏฐโมฆบุรุษผู้นี้มีความสำคัญว่าไม่มีโทษ กล่าวว่า ฉันทราคะในกามคุณ ๕ ไม่สามารถทำอันตรายได้ "เธอทั้งหลายไม่พึงใส่เปือกตมหรือหยากเยื่อในศาสนาของเราเหมือนอย่างอริฏฐะ" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข่มอริฏฐะด้วยโอวาทแม้นี้

၂၄၁. ဣဒါနိ ယော ပဉ္စသု ခန္ဓေသု တိဝိဓဂ္ဂါဟဝသေန အဟံ မမန္တိ ဂဏှာတိ, သော မယှံ သာသနေ အယံ အရိဋ္ဌော ဝိယ ကလလံ ကစဝရံ ပက္ခိပတီတိ ဒဿေန္တော ဆယိမာနိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနီတိ ဒိဋ္ဌိပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိယာ အာရမ္မဏမ္ပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယောပိ. ရူပံ ဧတံ မမာတိအာဒီသု ဧတံ မမာတိ တဏှာဂ္ဂါဟော. ဧသောဟမသ္မီတိ မာနဂ္ဂါဟော. ဧသော မေ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော. ဧဝံ ရူပါရမ္မဏာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ ဟောန္တိ. ရူပံ ပန အတ္တာတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဒိဋ္ဌံ ရူပါယတနံ, သုတံ သဒ္ဒါယတနံ, မုတံ ဂန္ဓာယတနံ ရသာယတနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ, တဉှိ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော မုတန္တိ ဝုတ္တံ. အဝသေသာနိ သတ္တာယတနာနိ ဝိညာတံ နာမ. ပတ္တန္တိ ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ ပတ္တံ. ပရိယေသိတန္တိ ပတ္တံ ဝါ အပ္ပတ္တံ ဝါ ပရိယေသိတံ. အနုဝိစရိတံ မနသာတိ စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတံ. လောကသ္မိဉှိ ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, ပရိယေသိတွာ နောပတ္တမ္ပိ. အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ နောပတ္တမ္ပိ. တတ္ထ ပရိယေသိတွာ ပတ္တံ ပတ္တံ နာမ. ပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ ပရိယေသိတံ နာမ. အပရိယေသိတွာ ပတ္တဉ္စ, အပရိယေသိတွာ နောပတ္တဉ္စ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ.

๒๔๑. บัดนี้ พระองค์เมื่อจะทรงแสดงว่า ผู้ใดยึดถือในขันธ์ ๕ ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือ ๓ อย่างว่า เรา ของเรา ผู้นั้นย่อมใส่เปือกตมและหยากเยื่อในศาสนาของเราเหมือนอริฏฐะผู้นี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทิฏฐิฏฐาน ๖ ประการเหล่านี้" ในคำเหล่านั้น คำว่า ทิฏฐิฏฐาน คือ แม้ทิฏฐิก็เป็นทิฏฐิฏฐาน แม้อารมณ์ของทิฏฐิก็เป็นทิฏฐิฏฐาน แม้ปัจจัยของทิฏฐิก็เป็นทิฏฐิฏฐาน ในคำเป็นต้นว่า "รูปนั่นของเรา" คำว่า "นั่นของเรา" เป็นการยึดถือด้วยตัณหา คำว่า "นั่นเป็นเรา" เป็นการยึดถือด้วยมานะ คำว่า "นั่นเป็นอัตตาของเรา" เป็นการยึดถือด้วยทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ตัณหา มานะ และทิฏฐิที่มีรูปเป็นอารมณ์จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว แต่ไม่พึงกล่าวว่า รูปเป็นอัตตา แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน สิ่งที่เห็น คือ รูปายตนะ สิ่งที่ได้ยิน คือ สัททายตนะ สิ่งที่ทราบ คือ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ เพราะสิ่งนั้นอันบุคคลพึงรับรู้โดยการเข้าถึง จึงเรียกว่า มุตะ (สิ่งที่ทราบ) อายตนะที่เหลือ ๗ อย่าง ชื่อว่า วิญญาตัง (สิ่งที่รู้แจ้ง) สิ่งที่บรรลุ คือ สิ่งที่บรรลุแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม สิ่งที่แสวงหา คือ สิ่งที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะบรรลุหรือไม่บรรลุก็ตาม สิ่งที่ใจเที่ยวตาม คือ สิ่งที่จิตเที่ยวไปตาม ในโลกนี้ สิ่งที่แสวงหาแล้วบรรลุก็มี สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่บรรลุก็มี สิ่งที่ไม่แสวงหาแต่บรรลุก็มี สิ่งที่ไม่แสวงหาและไม่บรรลุก็มี ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สิ่งที่แสวงหาแล้วบรรลุ ชื่อว่า ปัตตัง (สิ่งที่บรรลุ) สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่บรรลุ ชื่อว่า ปริเยสิตัง (สิ่งที่แสวงหา) ทั้งสิ่งที่ไม่ได้แสวงหาแต่บรรลุ และสิ่งที่ไม่ได้แสวงหาและไม่บรรลุ ชื่อว่า มนสานุวิจริตัง (สิ่งที่ใจเที่ยวตาม)

အထ ဝါ ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ ပတ္တဋ္ဌေန ပတ္တံ နာမ. ပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ ပရိယေသိတံ နာမ. အပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ. သဗ္ဗံ ဝါ ဧတံ မနသာ အနုဝိစရိတတ္တာ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ. ဣမိနာ ဝိညာဏာရမ္မဏာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ, ဒေသနာဝိလာသေန ဟေဋ္ဌာ ဒိဋ္ဌာဒိအာရမ္မဏဝသေန ဝိညာဏံ ဒဿိတံ[Pg.17]. ယမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ယမ္ပိ ဧတံ သော လောကောတိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ.

อีกอย่างหนึ่ง ทั้งสิ่งที่แสวงหาแล้วบรรลุ และสิ่งที่ไม่ได้แสวงหาแต่บรรลุ โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่บรรลุแล้ว ชื่อว่า ปัตตัง สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่บรรลุ ชื่อว่า ปริเยสิตัง สิ่งที่ไม่ได้แสวงหาและไม่บรรลุ ชื่อว่า มนสานุวิจริตัง หรือว่า ทั้งหมดนั้น ชื่อว่า มนสานุวิจริตัง เพราะเป็นสิ่งที่ใจเที่ยวไปตาม ด้วยคำนี้ ตัณหา มานะ และทิฏฐิที่มีวิญญาณเป็นอารมณ์จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว โดยวิลาสแห่งเทศนา ได้ทรงแสดงวิญญาณไว้ในเบื้องต่ำโดยนัยแห่งอารมณ์มีสิ่งที่เห็นเป็นต้น แม้ทิฏฐิฏฐานใดนั้น คือ แม้ทิฏฐิฏฐานใดนี้ ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "นั่นโลก"

သော လောကော သော အတ္တာတိ ယာ ဧသာ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ လောကော စ အတ္တာ စာတိ ဂဏှာတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမီတိ သော အဟံ ပရလောကံ ဂန္တွာ နိစ္စော ဘဝိဿာမိ, ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော ဘဝိဿာမိ, သိနေရုမဟာပထဝီမဟာသမုဒ္ဒါဒီဟိ သဿတီဟိ သမံ တထေဝ ဌဿာမိ. တမ္ပိ ဧတံ မမာတိ တမ္ပိ ဒဿနံ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ သမနုပဿတိ. ဣမိနာ ဒိဋ္ဌာရမ္မဏာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ. ဝိပဿနာယ ပဋိဝိပဿနာကာလေ ဝိယ ပစ္ဆိမဒိဋ္ဌိယာ ပုရိမဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏကာလေ ဧဝံ ဟောတိ.

ทิฏฐิใดที่ยึดถือว่า "นั่นโลก นั่นอัตตา" ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" พระองค์ทรงหมายถึงทิฏฐินั้นจึงตรัสไว้ "เรานั้นละไปแล้วจักเป็น" คือ เรานั้นไปสู่ปรโลกแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง จักเป็นผู้ยั่งยืน เป็นผู้คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เช่นนั้นเทียว เสมอกับสิ่งที่ยั่งยืนทั้งหลายมีเขาสิเนรุ มหาปฐพี และมหาสมุทรเป็นต้น ย่อมตามเห็นแม้ทิฏฐินั้นว่า "นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา" ด้วยคำนี้ ตัณหา มานะ และทิฏฐิที่มีทิฏฐิเป็นอารมณ์จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว ย่อมเป็นเช่นนี้ในกาลที่ทิฏฐิหลังยึดถือทิฏฐิแรก เหมือนในกาลที่ปฏิวิปัสสนาของวิปัสสนา

သုက္ကပက္ခေ ရူပံ နေတံ မမာတိ ရူပေ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာ ပဋိက္ခိတ္တာ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သမနုပဿတီတိ ဣမဿ ပန ပဒဿ တဏှာသမနုပဿနာ မာနသမနုပဿနာ ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ ဉာဏသမနုပဿနာတိ စတဿော သမနုပဿနာတိ အတ္ထော. တာ ကဏှပက္ခေ တိဿန္နံ သမနုပဿနာနံ, သုက္ကပက္ခေ ဉာဏသမနုပဿနာယ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. အသတိ န ပရိတဿတီတိ အဝိဇ္ဇမာနေ ဘယပရိတဿနာယ တဏှာပရိတဿနာယ ဝါ န ပရိတဿတိ. ဣမိနာ ဘဂဝါ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓဝိနာသေ အပရိတဿမာနံ ခီဏာသဝံ ဒဿေန္တော ဒေသနံ မတ္ထကံ ပါပေသိ.

ในสุกกปักษ์ การยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิในรูปว่าเป็นของเรา ย่อมเป็นอันถูกปฏิเสธ แม้ในเวทนาเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนบทว่า สมุนปสฺสตีติ นี้ มีความหมายว่า การพิจารณาเห็น ๔ อย่าง คือ การพิจารณาเห็นด้วยตัณหา การพิจารณาเห็นด้วยมานะ การพิจารณาเห็นด้วยทิฏฐิ และการพิจารณาเห็นด้วยญาณ. บรรดาการพิจารณาเห็นเหล่านั้น พึงทราบว่า ในกัณหปักษ์ เป็นการพิจารณาเห็น ๓ อย่าง ในสุกกปักษ์ เป็นการพิจารณาเห็นด้วยญาณ. บทว่า อสติ น ปริตสฺสตีติ ความว่า เมื่อไม่มีอยู่ ย่อมไม่เศร้าโศกด้วยความเศร้าโศกเพราะความกลัว หรือด้วยความเศร้าโศกเพราะตัณหา. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงพระขีณาสพผู้ไม่เศร้าโศกในความวินาศแห่งขันธ์ภายใน จึงทรงนำเทศนาถึงที่สุดยอด.

၂၄၂. ဧဝံ ဝုတ္တေ အညတရော ဘိက္ခူတိ ဧဝံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တေ အညတရော အနုသန္ဓိကုသလော ဘိက္ခု – ‘‘ဘဂဝတာ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓဝိနာသေ အပရိတဿန္တံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတွာ ဒေသနာ နိဋ္ဌာပိတာ, အဇ္ဈတ္တံ အပရိတဿန္တေ ခေါ ပန သတိ အဇ္ဈတ္တံ ပရိတဿကေန ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရဝိနာသေ ပရိတဿကေန အပရိတဿကေန စာပိ ဘဝိတဗ္ဗံ. ဣတိ ဣမေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အယံ ပဉှော ပုစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိ စိန္တေတွာ ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ. ဗဟိဒ္ဓါ အသတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရဝိနာသေ. အဟု ဝတ မေတိ အဟောသိ ဝတ မေ ဘဒ္ဒကံ ယာနံ ဝါဟနံ ဟိရညံ သုဝဏ္ဏန္တိ အတ္ထော. တံ ဝတ မေ နတ္ထီတိ တံ ဝတ ဣဒါနိ မယှံ နတ္ထိ, ရာဇူဟိ ဝါ စောရေဟိ ဝါ ဟဋံ, အဂ္ဂိနာ ဝါ ဒဍ္ဎံ, ဥဒကေန ဝါ ဝုဠှံ, ပရိဘောဂေန [Pg.18] ဝါ ဇိဏ္ဏံ. သိယာ ဝတ မေတိ ဘဝေယျ ဝတ မယှံ ယာနံ ဝါဟနံ ဟိရညံ သုဝဏ္ဏံ သာလိ ဝီဟိ ယဝေါ ဂေါဓုမော. တံ ဝတာဟံ န လဘာမီတိ တမဟံ အလဘမာနော တဒနုစ္ဆဝိကံ ကမ္မံ အကတွာ နိသိန္နတ္တာ ဣဒါနိ န လဘာမီတိ သောစတိ, အယံ အဂါရိယသောစနာ, အနဂါရိယဿ ပတ္တစီဝရာဒီနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๒๔๒. บทว่า เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขูติ ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งผู้ฉลาดในการเชื่อมความ ได้คิดว่า “พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระขีณาสพผู้ไม่เศร้าโศกในความวินาศแห่งขันธ์ภายในแล้วทรงจบเทศนา แต่เมื่อมีผู้ไม่เศร้าโศกในภายใน ก็พึงมีผู้เศร้าโศกในภายใน และพึงมีทั้งผู้เศร้าโศกและผู้ไม่เศร้าโศกในความวินาศแห่งบริขารภายนอกด้วย ด้วยเหตุ ๔ ประการนี้ ปัญหานี้ควรถาม” ดังนี้แล้ว ทำจีวรเฉวียงบ่า ประคองอัญชลี ได้ทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค. บทว่า พหิทฺธา อสตีติ คือ ในความวินาศแห่งบริขารภายนอก. บทว่า อหุ วต เมติ ความว่า หนอ เราได้เคยมี ยาน พาหนะ เงิน ทอง อันดี. บทว่า ตํ วต เม นตฺถีติ ความว่า หนอ บัดนี้สิ่งนั้นไม่มีแก่เรา ถูกพระราชาหรือโจรริบไป ถูกไฟไหม้ ถูกน้ำพัดไป หรือเก่าคร่ำคร่าเพราะการใช้สอย. บทว่า สิยา วต เมติ ความว่า พึงมีหนอแก่เรา ซึ่งยาน พาหนะ เงิน ทอง ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลี. บทว่า ตํ วตาหํ น ลภามีติ ความว่า เมื่อเราไม่ได้สิ่งนั้น เพราะไม่ได้ทำการงานที่สมควรแก่สิ่งนั้น นั่งอยู่เฉยๆ บัดนี้จึงไม่ได้ ย่อมเศร้าโศก, นี้เป็นการเศร้าโศกของผู้ครองเรือน, ส่วนของอนาคาริก พึงทราบโดยนัยแห่งบาตรและจีวรเป็นต้น.

အပရိတဿနာဝါရေ န ဧဝံ ဟောတီတိ ယေဟိ ကိလေသေဟိ ဧဝံ ဘဝေယျ, တေသံ ပဟီနတ္တာ န ဧဝံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌာနပရိယုဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာနန္တိ ဒိဋ္ဌီနဉ္စ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနဉ္စ ဒိဋ္ဌာဓိဋ္ဌာနာနဉ္စ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနဉ္စ အဘိနိဝေသာနုသယာနဉ္စ. သဗ္ဗသင်္ခါရသမထာယာတိ နိဗ္ဗာနတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနဉှိ အာဂမ္မ သဗ္ဗသင်္ခါရာဣဉ္ဇိတာနိ, သဗ္ဗသင်္ခါရစလနာနိ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ သမ္မန္တိ ဝူပသမ္မန္တိ, တသ္မာ တံ, ‘‘သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော’’တိ ဝုစ္စတိ. တဒေဝ စ အာဂမ္မ ခန္ဓူပဓိ ကိလေသူပဓိ အဘိသင်္ခါရူပဓိ, ပဉ္စကာမဂုဏူပဓီတိ ဣမေ ဥပဓယော ပဋိနိဿဇ္ဇိယန္တိ, တဏှာ ခီယတိ ဝိရဇ္ဇတိ နိရုဇ္ဈတိ, တသ္မာ တံ, ‘‘သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ တဏှာက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓော’’တိ ဝုစ္စတိ. နိဗ္ဗာနာယာတိ အယံ ပနဿ သရူပနိဒ္ဒေသော, ဣတိ သဗ္ဗေဟေဝ ဣမေဟိ ပဒေဟိ နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေန္တဿာတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော. တဿေဝံ ဟောတီတိ တဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿာမိ နာမဿု, ဝိနဿိဿာမိ နာမဿု, နာဿု နာမ ဘဝိဿာမီတိ ဧဝံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဟိ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ သုညတာပဋိသံယုတ္တံ ကတွာ ဒေသိယမာနံ ဓမ္မံ သုဏန္တဿ တာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘တာသော ဟေသော, ဘိက္ခဝေ, အသုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅၅).

ในวาระแห่งการไม่เศร้าโศก บทว่า น เอวํ โหตีติ ความว่า ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะกิเลสเหล่าใดที่พึงทำให้เป็นอย่างนั้น กิเลสเหล่านั้นถูกละแล้ว. บทว่า ทิฏฺฐิฏฺฐานาธิฏฺฐานปริยุฏฺฐานาภินิเวสานุสยานนฺติ ได้แก่ แห่งทิฏฐิทั้งหลาย ที่ตั้งแห่งทิฏฐิทั้งหลาย การยึดมั่นในทิฏฐิทั้งหลาย การกลุ้มรุมแห่งทิฏฐิทั้งหลาย และอนุสัยคือความยึดมั่น. บทว่า สพฺพสงฺขารสมถายาติ คือ เพื่อนิพพาน. จริงอยู่ เพราะอาศัยนิพพาน ความหวั่นไหวแห่งสังขารทั้งปวง ความเคลื่อนไหวแห่งสังขารทั้งปวง ความสั่นสะเทือนแห่งสังขารทั้งปวง ย่อมสงบ ย่อมระงับไป เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นจึงเรียกว่า “สัพพสังขารสมถะ”. และเพราะอาศัยนิพพานนั้นเอง อุปธิเหล่านี้ คือ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ และปัญจกามคุณูปธิ ย่อมเป็นอันถูกสละคืน ตัณหาย่อมสิ้นไป คลายไป ดับไป เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นจึงเรียกว่า “สัพพูปธิปฏินิสสัคคะ ตัณหักขยะ วิราคะ นิโรธะ”. บทว่า นิพฺพานายาติ นี้เป็นการแสดงสภาวะของนิพพานนั้น, ดังนั้น ด้วยบททั้งหมดเหล่านี้ ความหมายนี้จึงเป็นอันแสดงแล้วว่า (แห่งธรรม) ที่ทรงแสดงเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน. บทว่า ตสฺเสวํ โหตีติ ความว่า ความคิดย่อมมีแก่ผู้มีทิฏฐิเป็นคติอย่างนี้ว่า เราจักขาดสูญหนอ เราจักพินาศหนอ เราจักไม่มีหนอ. จริงอยู่ เมื่อผู้มีทิฏฐิเป็นคติ ฟังธรรมที่ท่านแสดงประกอบด้วยสุญญตา โดยยกไตรลักษณ์ขึ้นแสดง ความหวาดกลัวย่อมเกิดขึ้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย นั่นเป็นความหวาดกลัวของปุถุชนผู้ไม่ได้สดับว่า เราจักไม่มี สิ่งของของเราจักไม่มี” (สํ. นิ. ๓.๕๕).

၂၄၃. ဧတ္တာဝတာ ဗဟိဒ္ဓါပရိက္ခာရဝိနာသေ တဿနကဿ စ နောတဿနကဿ စ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓဝိနာသေ တဿနကဿ စ နောတဿနကဿ စာတိ ဣမေသံ ဝသေန စတုက္ကောဋိကာ သုညတာ ကထိတာ. ဣဒါနိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရံ ပရိဂ္ဂဟံ နာမ ကတွာ, ဝီသတိဝတ္ထုကံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိံ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ နာမ ကတွာ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိပမုခါ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဒိဋ္ဌိနိဿယံ နာမ ကတွာ တိကောဋိကံ သုညတံ ဒဿေတုံ တံ, ဘိက္ခဝေ, ပရိဂ္ဂဟန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိဂ္ဂဟန္တိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရံ. ပရိဂ္ဂဏှေယျာထာတိ ယထာ ဝိညူ မနုဿော ပရိဂ္ဂဏှေယျ[Pg.19]. အဟမ္ပိ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, တုမှေပိ န ပဿထ, အဟမ္ပိ န ပဿာမိ, ဣတိ ဧဝရူပေါ ပရိဂ္ဂဟော နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๒๔๓. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ สุญญตาอันมีองค์ ๔ คือ โดยนัยแห่งผู้หวาดกลัวและไม่หวาดกลัวในความวินาศแห่งบริขารภายนอก และผู้หวาดกลัวและไม่หวาดกลัวในความวินาศแห่งขันธ์ภายใน จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสุญญตาอันมีองค์ ๓ โดยทรงทำบริขารภายนอกให้ชื่อว่าปริคคหะ, ทรงทำสักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ให้ชื่อว่าอัตตวาทุปาทาน, ทรงทำทิฏฐิ ๖๒ มีสักกายทิฏฐิเป็นประมุขให้ชื่อว่าทิฏฐินิสสัย จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ ภิกฺขเว ปริคฺคหํ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปริคคหะนั้น). ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริคฺคหํ ได้แก่ บริขารภายนอก. บทว่า ปริคฺคณฺเหยฺยาถาติ ความว่า พึงยึดถือเหมือนที่วิญญูชนพึงยึดถือ. บทว่า อหมฺปิ โข ตํ ภิกฺขเวติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พวกเธอก็ไม่เห็น แม้เราก็ไม่เห็น, ดังนี้ ทรงแสดงว่า ปริคคหะเช่นนั้นไม่มี. พึงทราบความหมายในทุกแห่งอย่างนี้.

၂၄၄. ဧဝံ တိကောဋိကံ သုညတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓေ အတ္တာတိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရေ အတ္တနိယန္တိ ကတွာ ဒွိကောဋိကံ ဒဿေန္တော အတ္တနိ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, သတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အယံ သင်္ခေပတ္ထော, ဘိက္ခဝေ, အတ္တနိ ဝါ သတိ ဣဒံ မေ ပရိက္ခာရဇာတံ အတ္တနိယန္တိ အဿ, အတ္တနိယေဝ ဝါ ပရိက္ခာရေ သတိ အယံ မေ အတ္တာ ဣမဿ ပရိက္ခာရဿ သာမီတိ, ဧဝံ အဟန္တိ. သတိ မမာတိ, မမာတိ သတိ အဟန္တိ ယုတ္တံ ဘဝေယျ. သစ္စတောတိ ဘူတတော, ထေတတောတိ တထတော ထိရတော ဝါ.

๒๔๔. ครั้นทรงแสดงสุญญตาอันมีองค์ ๓ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสุญญตาอันมีองค์ ๒ โดยทรงทำขันธ์ภายในให้เป็นอัตตา และบริขารภายนอกให้เป็นอัตตนิยะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อตฺตนิ วา ภิกฺขเว สติ. ในบทเหล่านั้น มีความหมายโดยย่อดังนี้: ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออัตตามีอยู่ ก็พึงมีว่า กองบริขารนี้เป็นของเนื่องด้วยตนของเรา, หรือเมื่อบริขารอันเป็นของเนื่องด้วยตนมีอยู่ ก็พึงมีว่า นี่คืออัตตาของเราผู้เป็นเจ้าของบริขารนี้, อย่างนี้คือ “เรา”. บทว่า สติ มมาติ ความว่า เมื่อ “ของเรา” มีอยู่, หรือเมื่อ “ของเรา” มีอยู่ “เรา” ก็มีอยู่ จึงจะควร. บทว่า สจฺจโตติ คือ โดยความเป็นจริง. บทว่า เถตโตติ คือ โดยความเป็นเช่นนั้น หรือโดยความมั่นคง.

ဣဒါနိ ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဧဝံ တိပရိဝဋ္ဋဝသေန အဂ္ဂဏှန္တော အယံ အရိဋ္ဌော ဝိယ မယှံ သာသနေ ကလလံ ကစဝရံ ပက္ခိပတီတိ ဒဿေန္တော တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနိစ္စံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, ယသ္မာ ဟုတွာ န ဟောတိ, တသ္မာ အနိစ္စံ. ဥပ္ပာဒဝယဝတ္တိတော ဝိပရိဏာမတာဝကာလိကနိစ္စပဋိက္ခေပဋ္ဌေန ဝါတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အနိစ္စံ. ဒုက္ခံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, ပဋိပီဠနာကာရေန ဒုက္ခံ, သန္တာပဒုက္ခမဒုက္ခဝတ္ထုကသုခပဋိက္ခေပဋ္ဌေန ဝါတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဒုက္ခံ. ဝိပရိဏာမဓမ္မန္တိ ဘဝသင်္ကန္တိဥပဂမနသဘာဝံ ပကတိဘာဝဝိဇဟနသဘာဝံ. ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ ယုတ္တံ နု ခေါ တံ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာနံ ဝသေန အဟံ မမာတိ ဧဝံ ဂဟေတုံ. နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ ဣမိနာ တေ ဘိက္ခူ အဝသဝတ္တနာကာရေန ရူပံ, ဘန္တေ, အနတ္တာတိ ပဋိဇာနန္တိ. သုညအဿာမိကအနိဿရအတ္တပဋိက္ခေပဋ္ဌေန ဝါတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အနတ္တာ.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า ภิกษุนี้ผู้ไม่ยึดถือเบญจขันธ์เหล่านี้ว่า เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โดยอาการมีปริวัฏฏ์ ๓ อย่างนี้ เป็นดุจพระอริฏฐะ ย่อมใส่เปือกตมและหยากเยื่อลงในศาสนาของเรา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนิจฺจํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเคยมีแล้วกลับไม่มี ฉะนั้น จึงชื่อว่าไม่เที่ยง. หรือชื่อว่าไม่เที่ยงด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยมีความเกิดและความเสื่อมเป็นไป โดยมีความแปรปรวน โดยเป็นของชั่วคราว และโดยความหมายว่าปฏิเสธความเที่ยง. บทว่า ทุกฺขํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชื่อว่าเป็นทุกข์โดยอาการที่บีบคั้น. หรือชื่อว่าเป็นทุกข์ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยเป็นทุกข์คือความเดือดร้อน โดยเป็นวัตถุแห่งทุกข์ที่ไม่ใช่ทุกข์ และโดยความหมายว่าปฏิเสธสุข. บทว่า วิปริณามธมฺมํ ได้แก่ มีความก้าวไปสู่ภพอื่นเป็นสภาพ มีการละภาวะปกติเป็นสภาพ. บทว่า กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตา ความว่า ควรหรือหนอที่จะยึดถือรูปนั้นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ ๓ อย่างนี้. ด้วยคำว่า โน เหตํ ภนฺเต ภิกษุเหล่านั้นย่อมปฏิญาณว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปเป็นอนัตตา โดยอาการที่ไม่อยู่ในอำนาจ. หรือชื่อว่าเป็นอนัตตาด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยเป็นของสูญ โดยไม่มีเจ้าของ โดยไม่มีผู้เป็นใหญ่ และโดยความหมายว่าปฏิเสธความเป็นอัตตา.

ဘဂဝါ ဟိ ကတ္ထစိ အနိစ္စဝသေန အနတ္တတ္တံ ဒဿေတိ, ကတ္ထစိ ဒုက္ခဝသေန, ကတ္ထစိ ဥဘယဝသေန. ‘‘စက္ခု အတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ, တံ န ဥပပဇ္ဇတိ, စက္ခုဿ ဥပ္ပာဒေါပိ ဝယောပိ ပညာယတိ. ယဿ ခေါ ပန ဥပ္ပာဒေါပိ ဝယောပိ ပညာယတိ, အတ္တာ မေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စ ဝေတိ စာတိ ဣစ္စဿ ဧဝမာဂတံ ဟောတိ, တသ္မာ တံ န ဥပပဇ္ဇတိ စက္ခု အတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ, ဣတိ စက္ခု အနတ္တာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၄၂၂) ဣမသ္မိဉှိ ဆဆက္ကသုတ္တေ အနိစ္စဝသေန အနတ္တတံ ဒဿေတိ. ‘‘ရူပဉ္စ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ[Pg.20], အတ္တာ အဘဝိဿ, နယိဒံ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျ, လဗ္ဘေထ စ ရူပေ ‘ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’တိ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အနတ္တာ, တသ္မာ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတိ, န စ လဗ္ဘတိ ရူပေ ‘ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’’’တိ (မဟာဝ. ၂၀; သံ. နိ. ၃.၅၉) ဣမသ္မိံ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တေ ဒုက္ခဝသေန အနတ္တတံ ဒဿေတိ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ, ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ, ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၇၆) ဣမသ္မိံ အရဟတ္တသုတ္တေ ဥဘယဝသေန အနတ္တတံ ဒဿေတိ. ကသ္မာ? အနိစ္စံ ဒုက္ခဉ္စ ပါကဋံ. အနတ္တာတိ န ပါကဋံ.

จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยความเป็นของไม่เที่ยงในบางแห่ง, ทรงแสดงโดยความเป็นทุกข์ในบางแห่ง, ทรงแสดงโดยทั้งสองอย่างในบางแห่ง. ในฉฉักกสูตรนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยความเป็นของไม่เที่ยงว่า "ผู้ใดพึงกล่าวว่า จักษุเป็นอัตตา คำของผู้นั้นย่อมไม่สมควร เพราะความเกิดและความเสื่อมแห่งจักษุย่อมปรากฏ ก็เมื่อสิ่งใดมีความเกิดและความเสื่อมปรากฏอยู่ ก็จะต้องสรุปได้ว่า อัตตาของเราย่อมเกิดขึ้นและเสื่อมไป ดังนี้ เพราะเหตุนั้น คำของผู้ที่พึงกล่าวว่า จักษุเป็นอัตตา จึงไม่สมควร ด้วยเหตุนี้ จักษุจึงเป็นอนัตตา". ในอนัตตลักขณสูตรนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยความเป็นทุกข์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้ารูปนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในรูปว่า รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะรูปเป็นอนัตตา ฉะนั้น รูปจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในรูปว่า รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย". ในอรหัตตสูตรนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยทั้งสองอย่างว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้นบุคคลพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา". เพราะเหตุไร? เพราะความไม่เที่ยงและความเป็นทุกข์ปรากฏชัด แต่ความเป็นอนัตตาไม่ปรากฏชัด.

ပရိဘောဂဘာဇနာဒီသု ဟိ ဘိန္နေသု အဟော အနိစ္စန္တိ ဝဒန္တိ, အဟော အနတ္တာတိ ဝတ္တာ နာမ နတ္ထိ. သရီရေ ဂဏ္ဍပိဠကာဒီသု ဝါ ဥဋ္ဌိတာသု ကဏ္ဋကေန ဝါ ဝိဒ္ဓါ အဟော ဒုက္ခန္တိ ဝဒန္တိ, အဟော အနတ္တာတိ ပန ဝတ္တာ နာမ နတ္ထိ. ကသ္မာ? ဣဒဉှိ အနတ္တလက္ခဏံ နာမ အဝိဘူတံ ဒုဒ္ဒသံ ဒုပ္ပညာပနံ. တေန တံ ဘဂဝါ အနိစ္စဝသေန ဝါ ဒုက္ခဝသေန ဝါ ဥဘယဝသေန ဝါ ဒဿေတိ. တယိဒံ ဣမသ္မိမ္ပိ တေပရိဝဋ္ဋေ အနိစ္စဒုက္ခဝသေနေဝ ဒဿိတံ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

จริงอยู่ เมื่อภาชนะเครื่องใช้สอยเป็นต้นแตกไป คนทั้งหลายย่อมกล่าวว่า อนิจจาเอ๋ย แต่ไม่มีใครกล่าวว่า อนัตตาเอ๋ย. หรือเมื่อฝีและต่อมเป็นต้นเกิดขึ้นในร่างกาย หรือถูกหนามตำ คนทั้งหลายย่อมกล่าวว่า ทุกข์เอ๋ย แต่ไม่มีใครกล่าวว่า อนัตตาเอ๋ย. เพราะเหตุไร? เพราะลักษณะแห่งอนัตตานี้ไม่ปรากฏชัด เห็นได้ยาก ทำให้รู้ได้ยาก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงลักษณะนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงบ้าง โดยความเป็นทุกข์บ้าง หรือโดยทั้งสองอย่างบ้าง. ลักษณะนั้น ในปริวัฏฏ์ ๓ นี้ พระองค์ก็ทรงแสดงโดยความเป็นของไม่เที่ยงและเป็นทุกข์นั่นเอง. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

တသ္မာ တိဟ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ယသ္မာ ဧတရဟိ အညဒါပိ ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ, တသ္မာတိ အတ္ထော. ယံကိဉ္စိ ရူပန္တိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ခန္ဓနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ.

บทว่า ตสฺมา ติห ภิกฺขเว ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่รูปเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ทั้งในบัดนี้และในกาลอื่น ฉะนั้น. คำเป็นต้นว่า ยงฺกิญฺจิ รูปํ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในขันธนิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค.

၂၄၅. နိဗ္ဗိန္ဒတီတိ ဥက္ကဏ္ဌတိ. ဧတ္ထ စ နိဗ္ဗိဒါတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ အဓိပ္ပေတာ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာယ ဟိ ဗဟူနိ နာမာနိ. ဧသာ ဟိ ကတ္ထစိ သညဂ္ဂန္တိ ဝုတ္တာ. ကတ္ထစိ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ. ကတ္ထစိ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂန္တိ. ကတ္ထစိ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ. ကတ္ထစိ တမ္မယတာပရိယာဒါနန္တိ. ကတ္ထစိ တီဟိ နာမေဟိ. ကတ္ထစိ ဒွီဟီတိ.

๒๔๕. บทว่า นิพฺพินฺทติ แปลว่า ย่อมเบื่อหน่าย. ในที่นี้ คำว่า นิพพิทา ท่านประสงค์เอาวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. จริงอยู่ วุฏฐานคามินีวิปัสสนานั้นมีชื่อเรียกหลายอย่าง. เพราะในบางแห่ง ท่านเรียกว่า สัญญัคคะ. ในบางแห่งเรียกว่า ธัมมัฏฐิติญาณ. ในบางแห่งเรียกว่า ปาริสุทธิปธานิยังคะ. ในบางแห่งเรียกว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ. ในบางแห่งเรียกว่า ตัมมยตาปริยาทาน. ในบางแห่งเรียกด้วยชื่อ ๓ อย่าง. ในบางแห่งเรียกด้วยชื่อ ๒ อย่าง.

တတ္ထ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ တာဝ ‘‘သညာ ခေါ, ပေါဋ္ဌပါဒ, ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပစ္ဆာ ဉာဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၁၆) ဧဝံ သညဂ္ဂန္တိ ဝုတ္တာ. သုသိမသုတ္တေ ‘‘ပုဗ္ဗေ ခေါ, သုသိမ, ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ[Pg.21], ပစ္ဆာ နိဗ္ဗာနေ ဉာဏ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၇၀) ဧဝံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ဝုတ္တာ. ဒသုတ္တရသုတ္တေ ‘‘ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၉) ဧဝံ ပါရိသုဒ္ဓိပဒါနိယင်္ဂန္တိ ဝုတ္တာ. ရထဝိနီတေ ‘‘ကိံ နု ခေါ, အာဝုသော, ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၅၇) ဧဝံ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ဝုတ္တာ. သဠာယတနဝိဘင်္ဂေ ‘‘အတမ္မယတံ, ဘိက္ခဝေ, နိဿာယ အတမ္မယတံ အာဂမ္မ ယာယံ ဥပေက္ခာ နာနတ္တာ နာနတ္တသိတာ, တံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ယာယံ ဥပေက္ခာ ဧကတ္တာ ဧကတ္တသိတာ, တံ နိဿာယ တံ အာဂမ္မ ဧဝမေတိဿာ ပဟာနံ ဟောတိ, ဧဝမေတိဿာ သမတိက္ကမော ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၀) ဧဝံ တမ္မယတာပရိယာဒါနန္တိ ဝုတ္တာ. ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ‘‘ယာ စ မုဉ္စိတုကမျတာ, ယာ စ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ, ယာ စ သင်္ခါရုပေက္ခာ, ဣမေ ဓမ္မာ ဧကတ္ထာ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၄) ဧဝံ တီဟိ နာမေဟိ ဝုတ္တာ. ပဋ္ဌာနေ ‘‘အနုလောမံ ဂေါတြဘုဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော, အနုလောမံ ဝေါဒါနဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဧဝံ ဒွီဟိ နာမေဟိ ဝုတ္တာ. ဣမသ္မိံ ပန အလဂဒ္ဒသုတ္တေ နိဗ္ဗိန္ဒတီတိ နိဗ္ဗိဒါနာမေန အာဂတာ.

ในบรรดาญาณเหล่านั้น ในโปฏฐปาทสูตรก่อน ตรัสเรียกว่า สัญญัคคะ (ยอดแห่งสัญญา) ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนโปฏฐปาท สัญญาย่อมเกิดขึ้นก่อน ญาณเกิดขึ้นภายหลัง’ (ที. นิกาย. ๑/๔๑๖) ในสุสิมสูตร ตรัสเรียกว่า ธรรมฐิติญาณ ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนสุสิมะ ธรรมฐิติญาณ (ญาณในการดำรงอยู่แห่งธรรม) เกิดขึ้นก่อน ญาณในนิพพานเกิดขึ้นภายหลัง’ (สัง. นิกาย. ๒/๗๐) ในทสุตตรสูตร ตรัสเรียกว่า ปาริสุทธิปธานิยังคะ (องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์) ดังที่ตรัสว่า ‘ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิปธานิยังคะ’ (ที. นิกาย. ๓/๓๕๙) ในรถวินีตสูตร ตรัสเรียกว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็การประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิหรือหนอ’ (ม. นิกาย. ๑/๒๕๗) ในสฬายตนวิภังค์ ตรัสเรียกว่า ตัมมยตาปริยาทาน (ความสิ้นไปแห่งความยึดมั่น) ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลอาศัยและอิงอาศัยอตัมมยตา (ความไม่ยึดมั่น) แล้ว พึงละเว้นอุเบกขาที่อาศัยความต่างกัน มีความต่างกันเป็นอารมณ์นั้นเสีย แล้วอาศัยและอิงอาศัยอุเบกขาที่อาศัยความเป็นอันเดียวกัน มีความเป็นอันเดียวกันเป็นอารมณ์นั้น การละอุเบกขานั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงอุเบกขานั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้’ (ที. นิกาย. ๓/๓๑๐) ในปฏิสัมภิทามรรค ตรัสไว้โดย ๓ ชื่อว่า ‘มุญจิตุกัมยตา (ความปรารถนาจะพ้น) ก็ดี ปฏิสังขานุปัสสนา (การพิจารณาเห็น) ก็ดี สังขารุเปกขา (ความวางเฉยในสังขาร) ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีความหมายเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น’ (ปฏิ. ม. ๑/๕๔) ในปัฏฐาน ตรัสไว้โดย ๒ ชื่อว่า ‘อนุโลมญาณ เป็นปัจจัยแก่โคตรภูญาณ โดยอนันตรปัจจัย, อนุโลมญาณ เป็นปัจจัยแก่โวทานญาณ โดยอนันตรปัจจัย’ (ปัฏฐ. ๑.๑/๔๑๗) ส่วนในอลคัททูปมสูตรนี้ มาในชื่อว่า นิพพิทา เพราะตรัสว่า ย่อมเบื่อหน่าย (นิพพินทติ)

နိဗ္ဗိဒါ ဝိရဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ဝိရာဂေန မဂ္ဂေန ဝိမုစ္စတီတိ ဖလံ ကထိတံ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီတိ ဣဓ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ.

ในคำว่า ‘เพราะเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด’ นั้น คำว่า วิราคะ ได้แก่ มรรค ในคำว่า ‘เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น’ นั้น ตรัสว่า ย่อมหลุดพ้นด้วยมรรคคือวิราคะ ซึ่งหมายถึงผล ในคำว่า ‘เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่า หลุดพ้นแล้ว’ นี้ ตรัสถึงปัจจเวกขณญาณ

ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တံ မဟာခီဏာသဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တဿ ယထာဘူတေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ နာမံ ဂဏှန္တော အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. အဝိဇ္ဇာတိ ဝဋ္ဋမူလိကာ အဝိဇ္ဇာ. အယဉှိ ဒုရုက္ခိပနဋ္ဌေန ပလိဃောတိ ဝုစ္စတိ. တေနေသ တဿ ဥက္ခိတ္တတ္တာ ဥက္ခိတ္တပလိဃောတိ ဝုတ္တော. တာလာဝတ္ထုကတာတိ သီသစ္ဆိန္နတာလော ဝိယ ကတာ, သမူလံ ဝါ တာလံ ဥဒ္ဓရိတွာ တာလဿ ဝတ္ထု ဝိယ ကတာ, ယထာ တသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ပုန သော တာလော န ပညာယတိ, ဧဝံ ပုန အပညတ္တိဘာဝံ နီတာတိ အတ္ထော. ပေါနောဗ္ဘဝိကောတိ ပုနဗ္ဘဝဒါယကော. ဇာတိသံသာရောတိအာဒီသု ဇာယနဝသေန စေဝ သံသရဏဝသေန စ ဧဝံ လဒ္ဓနာမာနံ ပုနဗ္ဘဝခန္ဓာနံ ပစ္စယော ကမ္မာဘိသင်္ခါရော. သော ဟိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိကရဏဝသေန ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတတ္တာ ပရိက္ခာတိ ဝုစ္စတိ, တေနေသ တဿာ သံကိဏ္ဏတ္တာ ဝိကိဏ္ဏတ္တာ သံကိဏ္ဏပရိက္ခောတိ [Pg.22] ဝုတ္တော. တဏှာတိ ဝဋ္ဋမူလိကာ တဏှာ. အယဉှိ ဂမ္ဘီရာနုဂတဋ္ဌေန ဧသိကာတိ ဝုစ္စတိ. တေနေသ တဿာ အဗ္ဗူဠှတ္တာ လုဉ္စိတွာ ဆဍ္ဍိတတ္တာ အဗ္ဗူဠှေသိကောတိ ဝုတ္တော. ဩရမ္ဘာဂိယာနီတိ ဩရံ ဘဇနကာနိ ကာမဘဝေ ဥပပတ္တိပစ္စယာနိ. ဧတာနိ ဟိ ကဝါဋံ ဝိယ နဂရဒွါရံ စိတ္တံ ပိဒဟိတွာ ဌိတတ္တာ အဂ္ဂဠာတိ ဝုစ္စန္တိ. တေနေသ တေသံ နိရာကတတ္တာ ဘိန္နတ္တာ နိရဂ္ဂဠောတိ ဝုတ္တော. အရိယောတိ နိက္ကိလေသော ပရိသုဒ္ဓေါ. ပန္နဒ္ဓဇောတိ ပတိတမာနဒ္ဓဇော. ပန္နဘာရောတိ ခန္ဓဘာရကိလေသဘာရအဘိသင်္ခါရဘာရပဉ္စကာမဂုဏဘာရာ ပန္နာ ဩရောဟိတာ အဿာတိ ပန္နဘာရော. အပိစ ဣဓ မာနဘာရဿေဝ ဩရောပိတတ္တာ ပန္နဘာရောတိ အဓိပ္ပေတော. ဝိသံယုတ္တောတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ စ ဝိသံယုတ္တော. ဣဓ ပန မာနသံယောဂေနေဝ ဝိသံယုတ္တတ္တာ ဝိသံယုတ္တောတိ အဓိပ္ပေတော. အသ္မိမာနောတိ ရူပေ အသ္မီတိ မာနော, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ အသ္မီတိ မာနော.

ครั้นทรงแสดงพระมหาขีณาสพผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงขนานนามท่านด้วยเหตุ ๕ ประการตามความเป็นจริง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้นี้เรียกว่า...’ คำว่า อวิชชา ได้แก่ อวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ อวิชชานี้แล ชื่อว่า ปลิฆะ (ลิ่มสลัก) เพราะมีความหมายว่า เป็นสิ่งที่ยกขึ้นได้ยาก เพราะเหตุที่ท่านยกปลิฆะนั้นขึ้นได้แล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้มีปลิฆะอันยกขึ้นแล้ว (อุกขิตตปลิโฆ) คำว่า ทำให้เป็นดุจวัตถุแห่งต้นตาล (ตาลาวัตถุกตา) คือ ทำให้เป็นดุจต้นตาลที่ถูกตัดยอด หรือทำให้เป็นดุจวัตถุแห่งต้นตาลโดยการถอนต้นตาลขึ้นทั้งราก ต้นตาลนั้นย่อมไม่ปรากฏในวัตถุนั้นอีกฉันใด อธิบายว่า ทำให้ถึงภาวะที่ไม่ปรากฏอีกฉันนั้น คำว่า โปนพภวิโก คือ ผู้ให้ภพใหม่ ในคำเป็นต้นว่า ชาติสงสาร กรรมอภิสังขารเป็นปัจจัยแห่งขันธ์ในภพใหม่ ซึ่งได้ชื่ออย่างนั้นเพราะการเกิดและเพราะการท่องเที่ยวไป กรรมอภิสังขารนั้นแล ชื่อว่า ปริขะ (คู) เพราะตั้งอยู่โดยล้อมไว้ด้วยการกระทำให้เกิดขึ้นบ่อยๆ เพราะเหตุที่ท่านเกลี่ยและทำลายปริขะนั้นแล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้มีปริขะอันเกลี่ยแล้ว (สังกิณณปริโข) คำว่า ตัณหา ได้แก่ ตัณหาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ ตัณหานี้แล ชื่อว่า เอสิกา (เสาเขื่อน) เพราะมีความหมายว่า หยั่งลงไปลึก เพราะเหตุที่ท่านถอนและทิ้งเอสิกานั้นขึ้นเสียแล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้มีเอสิกาอันถอนขึ้นแล้ว (อัพพุฬเหสิโก) คำว่า โอรัมภาคิยสังโยชน์ คือ สังโยชน์ที่เป็นไปในส่วนเบื้องต่ำ เป็นปัจจัยแห่งการอุบัติในกามภพ สังโยชน์เหล่านั้นแล ชื่อว่า อัคคฬะ (ลิ่มสลัก) เพราะตั้งอยู่โดยปิดกั้นจิต ดุจลิ่มสลักที่ประตูนคร เพราะเหตุที่ท่านขจัดและทำลายอัคคฬะเหล่านั้นแล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้ไม่มีอัคคฬะ (นิรัคคโฬ) คำว่า อริยะ คือ ผู้ไม่มีกิเลส บริสุทธิ์ คำว่า ปันนัทธโช คือ ผู้มีธงคือมานะตกไปแล้ว คำว่า ปันนภારો คือ ผู้มีภาระคือขันธภาระ กิเลสภาระ อภิสังขารภาระ และกามคุณภาระ ๕ ตกไปแล้ว ปลงลงแล้ว อนึ่ง ในที่นี้ ประสงค์เอาว่า ปันนภારો เพราะปลงภาระคือมานะลงแล้ว คำว่า วิสังยุตโต คือ ผู้พรากจากโยคะ ๔ และจากกิเลสทั้งปวง แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาว่า วิสังยุตโต เพราะพรากจากมานสังโยชน์แล้ว คำว่า อัสมิมานะ คือ มานะว่า เรามีอยู่ในรูป, เรามีอยู่ในเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ

ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝတာ မဂ္ဂေန ကိလေသေ ခေပေတွာ နိရောဓသယနဝရဂတဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ ဝိဟရတော ခီဏာသဝဿ ကာလော ဒဿိတော. ယထာ ဟိ ဒွေ နဂရာနိ ဧကံ စောရနဂရံ, ဧကံ ခေမနဂရံ. အထ ဧကဿ မဟာယောဓဿ ဧဝံ ဘဝေယျ – ‘‘ယာဝိမံ စောရနဂရံ တိဋ္ဌတိ, တာဝ ခေမနဂရံ ဘယတော န မုစ္စတိ, စောရနဂရံ အနဂရံ ကရိဿာမီ’’တိ သန္နာဟံ ကတွာ ခဂ္ဂံ ဂဟေတွာ စောရနဂရံ ဥပသင်္ကမိတွာ နဂရဒွါရေ ဥဿာပိတေ ဧသိကတ္ထမ္ဘေ ခဂ္ဂေန ဆိန္ဒိတွာ သဒွါရဗာဟကံ ကဝါဋံ ဆိန္ဒိတွာ ပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ ပါကာရံ ဘိန္ဒန္တော ပရိက္ခံ သံကိရိတွာ နဂရသောဘနတ္ထာယ ဥဿိတေ ဓဇေ ပါတေတွာ နဂရံ အဂ္ဂိနာ ဈာပေတွာ ခေမနဂရံ ပဝိသိတွာ ပါသာဒံ အဘိရုယှ ဉာတိဂဏပရိဝုတော သုရသဘောဇနံ ဘုဉ္ဇေယျ, ဧဝံ စောရနဂရံ ဝိယ သက္ကာယော, ခေမနဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ, မဟာယောဓော ဝိယ ယောဂါဝစရော. တဿေဝံ ဟောတိ, ‘‘ယာဝ သက္ကာယဝဋ္ဋံ ဝတ္တတိ, တာဝ ဒွတ္တိံသကမ္မကာရဏအဋ္ဌနဝုတိရောဂပဉ္စဝီသတိမဟာဘယေဟိ ပရိမုစ္စနံ နတ္ထီ’’တိ. သော မဟာယောဓော ဝိယ သန္နာဟံ သီလသန္နာဟံ ကတွာ, ပညာခဂ္ဂံ ဂဟေတွာ ခဂ္ဂေန ဧသိကတ္ထမ္ဘေ ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂေန တဏှေသိကံ လုဉ္စိတွာ, သော ယောဓော သဒွါရဗာဟကံ နဂရကဝါဋံ ဝိယ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနဂ္ဂဠံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ, သော ယောဓော ပလိဃံ ဝိယ, အဝိဇ္ဇာပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ, သော ယောဓော ပါကာရံ ဘိန္ဒန္တော ပရိက္ခံ ဝိယ ကမ္မာဘိသင်္ခါရံ [Pg.23] ဘိန္ဒန္တော ဇာတိသံသာရပရိက္ခံ သံကိရိတွာ, သော ယောဓော နဂရသောဘနတ္ထာယ ဥဿာပိတေ ဓဇေ ဝိယ မာနဒ္ဓဇေ ပါတေတွာ သက္ကာယနဂရံ ဈာပေတွာ, သော ယောဓော ခေမနဂရေ ဥပရိပါသာဒေ သုရသဘောဇနံ ဝိယ ကိလေသနိဗ္ဗာနံ နဂရံ ပဝိသိတွာ အမတနိရောဓာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိသုခံ အနုဘဝမာနော ကာလံ ဝီတိနာမေတိ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงเวลาของพระขีณาสพผู้ทำลายกิเลสด้วยมรรค บรรลุถึงพระนิพพานอันเป็นที่ดับกิเลสอย่างยอดเยี่ยม แล้วเข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์อยู่. เปรียบเหมือนมีนคร ๒ แห่ง คือนครโจรแห่งหนึ่ง นครเกษมแห่งหนึ่ง. ครั้งนั้น มหาโยธาคนหนึ่งพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘ตราบใดที่นครโจรนี้ยังตั้งอยู่ ตราบนั้นนครเกษมก็ยังไม่พ้นจากภัย เราจักทำนครโจรให้ไม่เป็นนคร’ ดังนี้แล้ว จึงทำสัณณหะ (สวมเกราะ) ถือดาบ เข้าไปยังนครโจร ตัดเสาระเนียดที่ปักไว้ที่ประตูเมืองด้วยดาบ ตัดบานประตูพร้อมทั้งกรอบประตู ยกไม้ขวางประตูขึ้น ทำลายกำแพง กลบเกลื่อนคูเมือง ทำลายธงที่ยกไว้เพื่อความงามของนคร เผานครด้วยไฟ แล้วเข้าไปยังนครเกษม ขึ้นสู่ปราสาท แวดล้อมด้วยหมู่ญาติ บริโภคโภชนะอันมีรสเลิศ ฉันใด. สักกายะเปรียบเหมือนนครโจร, พระนิพพานเปรียบเหมือนนครเกษม, พระโยคาวจรเปรียบเหมือนมหาโยธา. พระโยคาวจรนั้นย่อมคิดอย่างนี้ว่า ‘ตราบใดที่สักกายวัฏฏ์ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นก็ยังไม่มีการพ้นจากกรรมกรณ์ ๓๒, โรค ๙๘, และมหาภัย ๒๕’. ท่านเปรียบเหมือนมหาโยธา ทำสีลสัณณหะ (เกราะคือศีล) ถือปัญญาขัคค์ (ดาบคือปัญญา) ตัดตัณหาเสาหลักด้วยอรหัตตมรรค เหมือนมหาโยธาตัดเสาระเนียดด้วยดาบ, เปิดบานประตูคือโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เหมือนโยธานั้นเปิดบานประตูเมืองพร้อมทั้งกรอบประตู, ยกอวิชชาปลิฆะ (ลิ่มสลักคืออวิชชา) ขึ้น เหมือนโยธานั้นยกไม้ขวางประตู, ทำลายกรรมอภิสังขาร กลบเกลื่อนชาติสังสารปริขะ (คูคือชาติสงสาร) เหมือนโยธานั้นทำลายกำแพงกลบเกลื่อนคูเมือง, ทำลายมานัทธชะ (ธงคือมานะ) เหมือนโยธานั้นทำลายธงที่ยกไว้เพื่อความงามของนคร, เผาสักกายนคร, แล้วเข้าไปยังนครคือกิเลสนิพพาน เสวยสุขในผลสมาบัติมีอมตนิโรธเป็นอารมณ์ เหมือนโยธานั้นบริโภคโภชนะอันมีรสเลิศบนปราสาทในนครเกษม ย่อมยังกาลเวลาให้ล่วงไป ฉันนั้น.

၂၄၆. ဣဒါနိ ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တဿ ခီဏာသဝဿ ပရေဟိ အနဓိဂမနီယဝိညာဏတံ ဒဿေန္တော ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တံ ခေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနွေသန္တိ အနွေသန္တာ ဂဝေသန္တာ. ဣဒံ နိဿိတန္တိ ဣဒံ နာမ နိဿိတံ. တထာဂတဿာတိ ဧတ္ထ သတ္တောပိ တထာဂတောတိ အဓိပ္ပေတော, ဥတ္တမပုဂ္ဂလော ခီဏာသဝေါပိ. အနနုဝိဇ္ဇောတိ အသံဝိဇ္ဇမာနော ဝါ အဝိန္ဒေယျော ဝါ. တထာဂတောတိ ဟိ သတ္တေ ဂဟိတေ အသံဝိဇ္ဇမာနောတိ အတ္ထော ဝဋ္ဋတိ, ခီဏာသဝေ ဂဟိတေ အဝိန္ဒေယျောတိ အတ္ထော ဝဋ္ဋတိ.

๒๔๖. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีวิญญาณอันบุคคลอื่นตามหาไม่พบของพระขีณาสพผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ วิมุตฺตจิตฺตํ โข. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนฺเวสนฺติ ความว่า ผู้แสวงหาอยู่ ค้นหาอยู่. บทว่า อิทํ นิสฺสิตนฺติ ความว่า อาศัยสิ่งนี้. ในบทว่า ตถาคตสฺส นี้ ทรงประสงค์เอาแม้สัตว์ว่าเป็นตถาคต และทรงประสงค์เอาแม้พระขีณาสพผู้เป็นอุดมบุคคล. บทว่า อนนุวิชฺโช ความว่า ไม่มีอยู่ หรือ อันใครๆ พึงหาไม่พบ. อธิบายว่า เมื่อถือเอาสัตว์ คำว่า ไม่มีอยู่ ย่อมสมควร, เมื่อถือเอาพระขีณาสพ คำว่า อันใครๆ พึงหาไม่พบ ย่อมสมควร.

တတ္ထ ပုရိမနယေ အယမဓိပ္ပာယော – ဘိက္ခဝေ, အဟံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဓရမာနကံယေဝ ခီဏာသဝံ တထာဂတော သတ္တော ပုဂ္ဂလောတိ န ပညပေမိ. အပ္ပဋိသန္ဓိကံ ပန ပရိနိဗ္ဗုတံ ခီဏာသဝံ သတ္တောတိ ဝါ ပုဂ္ဂလောတိ ဝါ ကိံ ပညပေဿာမိ? အနနုဝိဇ္ဇော တထာဂတော. န ဟိ ပရမတ္ထတော သတ္တော နာမ ကောစိ အတ္ထိ, တဿ အဝိဇ္ဇမာနဿ ဣဒံ နိဿိတံ ဝိညာဏန္တိ အနွေသန္တာပိ ကိံ အဓိဂစ္ဆိဿန္တိ? ကထံ ပဋိလဘိဿန္တီတိ အတ္ထော. ဒုတိယနယေ အယမဓိပ္ပာယော – ဘိက္ခဝေ, အဟံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဓရမာနကံယေဝ ခီဏာသဝံ ဝိညာဏဝသေန ဣန္ဒာဒီဟိ အဝိန္ဒိယံ ဝဒါမိ. န ဟိ သဣန္ဒာ ဒေဝါ သဗြဟ္မကာ သပဇာပတိကာ အနွေသန္တာပိ ခီဏာသဝဿ ဝိပဿနာစိတ္တံ ဝါ မဂ္ဂစိတ္တံ ဝါ ဖလစိတ္တံ ဝါ, ဣဒံ နာမ အာရမ္မဏံ နိဿာယ ဝတ္တတီတိ ဇာနိတုံ သက္ကောန္တိ. တေ အပ္ပဋိသန္ဓိကဿ ပရိနိဗ္ဗုတဿ ကိံ ဇာနိဿန္တီတိ?

ในนัยทั้งสองนั้น ในนัยแรกมีความหมายดังนี้: ภิกษุทั้งหลาย เราไม่บัญญัติพระขีณาสพผู้ยังดำรงอยู่ในทิฏฐธรรม (ในปัจจุบัน) ว่าเป็นตถาคต เป็นสัตว์ หรือเป็นบุคคล. ก็เมื่อพระขีณาสพผู้ปรินิพพานแล้ว ไม่มีการปฏิสนธิอีก เราจะบัญญัติว่าเป็นสัตว์หรือเป็นบุคคลได้อย่างไร? พระตถาคตเป็นผู้ที่ใครๆ ตามหาไม่พบ. เพราะโดยปรมัตถ์แล้ว สัตว์ชื่อว่าอะไรๆ ย่อมไม่มี, เมื่อสัตว์นั้นไม่มีอยู่ ชนทั้งหลายผู้แสวงหาอยู่ว่า วิญญาณอาศัยสิ่งนี้ จักบรรลุถึงอะไรเล่า? ความว่า จักได้อย่างไร? ในนัยที่สองมีความหมายดังนี้: ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าพระขีณาสพผู้ยังดำรงอยู่ในทิฏฐธรรม (ในปัจจุบัน) เป็นผู้ที่แม้ท้าวอินทร์เป็นต้นก็หาไม่พบโดยวิญญาณ. เพราะทวยเทพทั้งหลายพร้อมทั้งท้าวอินทร์ ท้าวสหัมบดีพรหม และท้าวปชาบดีพรหม แม้แสวงหาอยู่ ก็ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า วิปัสสนาจิต มรรคจิต หรือผลจิตของพระขีณาสพ อาศัยอารมณ์ชื่อนี้เป็นไป. เมื่อท่านปรินิพพานแล้ว ไม่มีการปฏิสนธิอีก พวกเขาจะรู้อะไรได้เล่า?

အသတာတိ အသန္တေန. တုစ္ဆာတိ တုစ္ဆကေန. မုသာတိ မုသာဝါဒေန. အဘူတေနာတိ ယံ နတ္ထိ, တေန. အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ အဘိအာစိက္ခန္တိ, အဘိဘဝိတွာ ဝဒန္တိ. ဝေနယိကောတိ ဝိနယတိ ဝိနာသေတီတိ ဝိနယော, သော ဧဝ ဝေနယိကော, သတ္တဝိနာသကောတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ စာဟံ န, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ယေန ဝါကာရေန အဟံ န သတ္တဝိနာသကော. ယထာ စာဟံ န ဝဒါမီတိ ယေန ဝါ ကာရဏေန အဟံ သတ္တဝိနာသံ န ပညပေမိ[Pg.24]. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာဟံ န သတ္တဝိနာသကော, ယထာ စ န သတ္တဝိနာသံ ပညပေမိ, တထာ မံ တေ ဘောန္တော သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘‘ဝေနယိကော သမဏော ဂေါတမော’’တိ ဝဒန္တာ သတ္တဝိနာသကော သမဏော ဂေါတမောတိ စ, ‘‘သတော သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေတီ’’တိ ဝဒန္တာ သတ္တဝိနာသံ ပညပေတီတိ စ အသတာ တုစ္ဆာ မုသာ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ.

บทว่า อสตา ความว่า ด้วยคำไม่จริง. บทว่า ตฺวจฺฉา ความว่า ด้วยคำเปล่า. บทว่า มุสา ความว่า ด้วยคำเท็จ. บทว่า อภูเตน ความว่า ด้วยสิ่งที่ไม่มี. บทว่า อพฺภาจิกฺขนฺติ ความว่า ย่อมกล่าวตู่ คือกล่าวครอบงำ. บทว่า เวนยิโก ความว่า วินโย (วินัย) คือย่อมแนะนำ ย่อมทำลาย, ผู้นั้นเองชื่อว่า เวนยิโก (เวนยิก), มีความหมายว่า ผู้ทำลายสัตว์. เหมือนดังที่ตรัสว่า ยถา จาหํ น ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่ได้เป็นอย่างนั้น) คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างใด เราไม่ใช่ผู้ทำลายสัตว์. และ ยถา จาหํ น วทามิ (และเราไม่ได้กล่าวอย่างนั้น) คือ หรือด้วยเหตุอย่างใด เราไม่บัญญัติการทำลายสัตว์. ความที่ตรัสไว้นี้มีความว่า: เราไม่ได้เป็นผู้ทำลายสัตว์อย่างใด และเราไม่ได้บัญญัติการทำลายสัตว์อย่างใด สมณพราหมณ์เหล่านั้นผู้กล่าวหาเราอย่างนั้นว่า ‘พระสมณโคดมเป็นเวนยิกวาท’ ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำไม่จริง คำเปล่า คำเท็จ คำที่ไม่มีอยู่ว่า พระสมณโคดมเป็นผู้ทำลายสัตว์ และผู้กล่าวว่า ‘(พระสมณโคดม) บัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีแห่งสัตว์ที่มีอยู่’ ชื่อว่ากล่าวตู่ว่าเราบัญญัติการทำลายสัตว์.

ပုဗ္ဗေ စာတိ ပုဗ္ဗေ မဟာဗောဓိမဏ္ဍမှိယေဝ စ. ဧတရဟိ စာတိ ဧတရဟိ ဓမ္မဒေသနာယဉ္စ. ဒုက္ခဉ္စေဝ ပညပေမိ, ဒုက္ခဿ စ နိရောဓန္တိ ဓမ္မစက္ကံ အပ္ပဝတ္တေတွာ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဝိဟရန္တောပိ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မံ ဒေသေန္တောပိ စတုသစ္စမေဝ ပညပေမီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ဟိ ဒုက္ခဂ္ဂဟဏေန တဿ မူလဘူတော သမုဒယော, နိရောဓဂ္ဂဟဏေန တံသမ္ပာပကော မဂ္ဂေါ ဂဟိတောဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတြ စေတိ တသ္မိံ စတုသစ္စပ္ပကာသနေ. ပရေတိ သစ္စာနိ အာဇာနိတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသမတ္ထပုဂ္ဂလာ. အက္ကောသန္တီတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသန္တိ. ပရိဘာသန္တီတိ ဝါစာယ ပရိဘာသန္တိ. ရောသေန္တိ ဝိဟေသေန္တီတိ ရောသေဿာမ ဝိဟေသေဿာမာတိ အဓိပ္ပာယေန ဃဋ္ဋေန္တိ ဒုက္ခာပေန္တိ. တတြာတိ တေသု အက္ကောသာဒီသု, တေသု ဝါ ပရပုဂ္ဂလေသု. အာဃာတောတိ ကောပေါ. အပ္ပစ္စယောတိ ဒေါမနဿံ. အနဘိရဒ္ဓီတိ အတုဋ္ဌိ.

คำว่า ในกาลก่อน ด้วย คือ ในกาลก่อน ณ มหาโพธิมณฑลนั่นเทียว ด้วย. คำว่า ในบัดนี้ ด้วย คือ ในบัดนี้ ในการแสดงธรรมด้วย. เราย่อมบัญญัติทุกข์และความดับทุกข์เท่านั้น ดังนี้ ความว่า แม้เมื่อยังไม่ทรงประกาศธรรมจักร ประทับอยู่ที่โพธิมณฑลก็ดี ตั้งแต่ทรงประกาศธรรมจักรเป็นต้นไป เมื่อทรงแสดงธรรมก็ดี เราย่อมบัญญัติจตุสัจเท่านั้น. ในคำนั้น พึงทราบว่า เพราะถือเอาทุกข์ สมุทัยอันเป็นมูลของทุกข์นั้น ก็เป็นอันถือเอาแล้ว, เพราะถือเอาความดับทุกข์ มรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงความดับทุกข์นั้น ก็เป็นอันถือเอาแล้ว. คำว่า ในการนั้นด้วย คือ ในการประกาศจตุสัจนั้น. คำว่า ชนเหล่าอื่น คือ บุคคลผู้ไม่สามารถจะรู้แจ้งแทงตลอดสัจจะทั้งหลายได้. คำว่า ย่อมด่า คือ ย่อมด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐. คำว่า ย่อมบริภาษ คือ ย่อมบริภาษด้วยวาจา. คำว่า ย่อมเบียดเบียน ย่อมทำให้ลำบาก คือ ย่อมกระทบกระทั่ง ย่อมทำให้เป็นทุกข์ ด้วยความตั้งใจว่า เราจักเบียดเบียน เราจักทำให้ลำบาก. คำว่า ในการนั้น คือ ในการด่าเป็นต้นเหล่านั้น หรือในบุคคลอื่นเหล่านั้น. คำว่า อาฆาต คือ ความโกรธ. คำว่า อัปปัจจัย คือ ความโทมนัส. คำว่า อนภิรมย์ คือ ความไม่ยินดี.

တတြ စေတိ စတုသစ္စပ္ပကာသနေယေဝ. ပရေတိ စတုသစ္စပ္ပကာသနံ အာဇာနိတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထပုဂ္ဂလာ. အာနန္ဒောတိ အာနန္ဒပီတိ. ဥပ္ပိလာဝိတတ္တန္တိ ဥပ္ပိလာပနပီတိ. တတြ စေတိ စတုသစ္စပ္ပကာသနမှိယေဝ. တတြာတိ သက္ကာရာဒီသု. ယံ ခေါ ဣဒံ ပုဗ္ဗေ ပရိညာတန္တိ ဣဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ ပုဗ္ဗေ ဗောဓိမဏ္ဍေ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိညာတံ. တတ္ထမေတိ တသ္မိံ ခန္ဓပဉ္စကေ ဣမေ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? တတြာပိ တထာဂတဿ ဣမေ သက္ကာရာ မယိ ကရီယန္တီတိ ဝါ အဟံ ဧတေ အနုဘဝါမီတိ ဝါ န ဟောတိ. ပုဗ္ဗေ ပရိညာတက္ခန္ဓပဉ္စကံယေဝ ဧတေ သက္ကာရေ အနုဘောတီတိ ဧတ္တကမေဝ ဟောတီတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသမတ္ထာ တထာဂတမ္ပိ အက္ကောသန္တိ, တသ္မာ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

คำว่า ในการนั้นด้วย คือ ในการประกาศจตุสัจนั่นเทียว. คำว่า ชนเหล่าอื่น คือ บุคคลผู้สามารถจะรู้แจ้งแทงตลอดการประกาศจตุสัจได้. คำว่า อานันทะ คือ อานันทปีติ. คำว่า ความปลื้มใจ คือ อุพพิลาปีติ. คำว่า ในการนั้นด้วย คือ ในการประกาศจตุสัจนั่นเทียว. คำว่า ในการนั้น คือ ในสักการะเป็นต้น. คำว่า สิ่งใดแล อันเรากำหนดรู้แล้วในกาลก่อน คือ ขันธ์ ๕ นี้ เรากำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา ๓ ที่โพธิมณฑลในกาลก่อน. คำว่า ในขันธ์ ๕ นั้น เหล่านี้. ความว่าอย่างไร? คือ แม้ในเรื่องนั้น ตถาคตก็มิได้มีความคิดว่า สักการะเหล่านี้ เขาทำในเรา หรือ เราเสวยสักการะเหล่านี้. มีเพียงเท่านี้ว่า ขันธ์ ๕ ที่กำหนดรู้แล้วในกาลก่อนนั่นเทียว เสวยสักการะเหล่านี้. คำว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุที่คนผู้ไม่สามารถจะแทงตลอดสัจจะทั้งหลายได้ ย่อมด่าแม้กระทั่งพระตถาคต เพราะเหตุนั้น. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว.

၂၄၇. တသ္မာ တိဟ[Pg.25], ဘိက္ခဝေ, ယံ န တုမှာကန္တိ ယသ္မာ အတ္တနိယေပိ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ ယံ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထာတိ အတ္ထော. ယထာပစ္စယံ ဝါ ကရေယျာတိ ယထာ ယထာ ဣစ္ဆေယျ တထာ တထာ ကရေယျ. န ဟိ နော ဧတံ, ဘန္တေ, အတ္တာ ဝါတိ, ဘန္တေ, ဧတံ တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ အမှာကံ နေဝ အတ္တာ န အမှာကံ ရူပံ န ဝိညာဏန္တိ ဝဒန္တိ. အတ္တနိယံ ဝါတိ အမှာကံ စီဝရာဒိပရိက္ခာရောပိ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယံ န တုမှာကံ တံ ပဇဟထာတိ ဘဂဝါ, ခန္ဓပဉ္စကံယေဝ န တုမှာကန္တိ ဒဿေတွာ ပဇဟာပေတိ, တဉ္စ ခေါ န ဥပ္ပာဋေတွာ, လုဉ္စိတွာ ဝါ. ဆန္ဒရာဂဝိနယေန ပနေတံ ပဇဟာပေတိ.

๒๔๗. คำว่า เพราะเหตุนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดังนี้ ความว่า เพราะเหตุที่การละฉันทราคะแม้ในของที่เป็นของตน ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน เพราะเหตุนั้น สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย. คำว่า หรือพึงทำตามปัจจัย คือ ปรารถนาอย่างใดๆ ก็พึงทำอย่างนั้นๆ. คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่ใช่ตนของข้าพระองค์ทั้งหลายเลย ดังนี้ คือ พวกเขากล่าวว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้นี้ ไม่ใช่ตนของข้าพระองค์ทั้งหลาย ไม่ใช่รูป ไม่ใช่วิญญาณของข้าพระองค์ทั้งหลาย. คำว่า หรือของเนื่องด้วยตน คือ แม้บริขารมีจีวรเป็นต้นของข้าพระองค์ทั้งหลายก็มิใช่ ความว่าอย่างนี้. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ขันธ์ ๕ นั่นแหละไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย แล้วจึงทรงให้ละเสีย, และการละนั้น ก็มิใช่โดยการถอนขึ้น หรือโดยการตัดทิ้ง. แต่ทรงให้ละสิ่งนี้ด้วยการกำจัดฉันทราคะ.

၂၄၈. ဧဝံ သွာက္ခာတောတိ ဧတ္ထ တိပရိဝဋ္ဋတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဣမံ ဌာနံ အာဟရိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ, ပဋိလောမေန ပေမမတ္တကေန သဂ္ဂပရာယဏတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဣမံ ဌာနံ အာဟရိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. သွာက္ခာတောတိ သုကထိတော. သုကထိတတ္တာ ဧဝ ဥတ္တာနော ဝိဝဋော ပကာသိတော. ဆိန္နပိလောတိကောတိ ပိလောတိကာ ဝုစ္စတိ ဆိန္နံ ဘိန္နံ တတ္ထ တတ္ထ သိဗ္ဗိတံ ဂဏ္ဌိကတံ ဇိဏ္ဏံ ဝတ္ထံ, တံ ယဿ နတ္ထိ, အဋ္ဌဟတ္ထံ ဝါ နဝဟတ္ထံ ဝါ အဟတသာဋကံ နိဝတ္ထော, သော ဆိန္နပိလောတိကော နာမ. အယမ္ပိ ဓမ္မော တာဒိသော, န ဟေတ္ထ ကောဟညာဒိဝသေန ဆိန္နဘိန္နသိဗ္ဗိတဂဏ္ဌိကတဘာဝေါ အတ္ထိ. အပိစ ကစဝရော ပိလောတိကောတိ ဝုစ္စတိ. ဣမသ္မိဉ္စ သာသနေ သမဏကစဝရံ နာမ ပတိဋ္ဌာတုံ န လဘတိ. တေနေဝါဟ –

๒๔๘. ในคำว่า ตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้ นี้ ย่อมควรที่จะนำความมาถึงที่นี้ ตั้งแต่ติปริวัฏฏ์ก็ได้ หรือควรที่จะนำความมาถึงที่นี้ ตั้งแต่สัคคปรายนธรรมด้วยความรักเพียงเล็กน้อยโดยปฏิโลมก็ได้. คำว่า สวากขาโต คือ ตรัสไว้ดีแล้ว. เพราะเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้วนั่นเทียว จึงเป็นธรรมที่ตื้น เปิดเผย ประกาศไว้. คำว่า ไม่มีผ้าขี้ริ้ว คือ ผ้าที่ขาด ที่ทะลุ ที่เย็บ ที่ผูกปมไว้ในที่นั้นๆ อันเป็นผ้าเก่า เรียกว่า ปิโลติกา, ผู้ใดไม่มีผ้านั้น นุ่งห่มผ้าสาฎกใหม่ขนาด ๘ ศอก หรือ ๙ ศอก ผู้นั้นชื่อว่า ผู้ไม่มีผ้าขี้ริ้ว. ธรรมนี้ก็เช่นนั้น คือ ในธรรมนี้ไม่มีสภาพที่ขาด ที่ทะลุ ที่เย็บ ที่ผูกปมไว้ ด้วยอำนาจความหลอกลวงเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง ของเลวทรามเรียกว่า ปิโลติกา. และในศาสนานี้ สิ่งที่เรียกว่าสมณกจวระ (ขยะของสมณะ) ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า –

‘‘ကာရဏ္ဍဝံ နိဒ္ဓမထ, ကသမ္ဗုဉ္စာပကဿထ;

တတော ပလာပေ ဝါဟေထ, အဿမဏေ သမဏမာနိနေ.

เธอทั้งหลายจงกำจัดกากเดน จงนำของเลวทรามออกไปเสีย; แต่นั้นจงลอยทิ้งคนพูดพล่อย ผู้มิใช่สมณะแต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะ.

နိဒ္ဓမိတွာန ပါပိစ္ဆေ, ပါပအာစာရဂေါစရေ;

သုဒ္ဓါ သုဒ္ဓေဟိ သံဝါသံ, ကပ္ပယဝှော ပတိဿတာ;

တတော သမဂ္ဂါ နိပကာ, ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿထာ’’တိ. (သု. နိ. ၂၈၃-၂၈၅);

ครั้นกำจัดคนผู้มีความปรารถนาลามก มีอาจาระและโคจรชั่วแล้ว; ท่านทั้งหลายผู้บริสุทธิ์ มีสติ จงอยู่ร่วมกับผู้บริสุทธิ์เถิด; แต่นั้น ท่านทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกัน มีปัญญา จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดังนี้ (สุ. นิ. ๒๘๓-๒๘๕);

ဣတိ သမဏကစဝရဿ ဆိန္နတ္တာပိ အယံ ဓမ္မော ဆိန္နပိလောတိကော နာမ ဟောတိ. ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယာတိ တေသံ ဝဋ္ဋံ အပညတ္တိဘာဝံ ဂတံ နိပ္ပညတ္တိကံ ဇာတံ. ဧဝရူပေါ မဟာခီဏာသဝေါ ဧဝံ သွာက္ခာတေ သာသနေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာ စ ခီဏာသဝေါ, ဧဝံ အနာဂါမိအာဒယောပိ.

เพราะเหตุที่ขยะของสมณะถูกตัดขาดแล้วดังนี้ ธรรมนี้จึงชื่อว่า ไม่มีผ้าขี้ริ้ว. คำว่า วัฏฏะเพื่อการบัญญัติของท่านเหล่านั้นไม่มี คือ วัฏฏะของท่านเหล่านั้นถึงความบัญญัติไม่ได้ กลายเป็นสิ่งที่บัญญัติไม่ได้แล้ว. พระมหาขีณาสพผู้มีรูปอย่างนี้ ย่อมเกิดขึ้นในศาสนาที่ตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้เท่านั้น. และเช่นเดียวกับพระขีณาสพ พระอนาคามีเป็นต้นก็เช่นกัน.

တတ္ထ [Pg.26] ဓမ္မာနုသာရိနော သဒ္ဓါနုသာရိနောတိ ဣမေ ဒွေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာ ဟောန္တိ. ယထာဟ – ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ? ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, ပညာဝါဟိံ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ, ဖလေ ဌိတော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ? ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, သဒ္ဓါဝါဟိံ သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ, ဖလေ ဌိတော သဒ္ဓါဝိမုတ္တော’’တိ (ပု. ပ. ၃၀). ယေသံ မယိ သဒ္ဓါမတ္တံ ပေမမတ္တန္တိ ဣမိနာ ယေသံ အညော အရိယဓမ္မော နတ္ထိ, တထာဂတေ ပန သဒ္ဓါမတ္တံ ပေမမတ္တမေဝ ဟောတိ. တေ ဝိပဿကပုဂ္ဂလာ အဓိပ္ပေတာ. ဝိပဿကဘိက္ခူနဉှိ ဧဝံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နိသိန္နာနံ ဒသဗလေ ဧကာ သဒ္ဓါ ဧကံ ပေမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တာယ သဒ္ဓါယ တေန ပေမေန ဟတ္ထေ ဂဟေတွာ သဂ္ဂေ ဌပိတာ ဝိယ ဟောန္တိ, နိယတဂတိကာ ကိရ ဧတေ. ပေါရာဏကတ္ထေရာ ပန ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ စူဠသောတာပန္နောတိ ဝဒန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

บรรดาบุคคล ๒ จำพวกนั้น บุคคลที่ชื่อว่า ธัมมานุสารี และสัทธานุสารี ทั้ง ๒ นี้ เป็นผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "บุคคลผู้เป็นธัมมานุสารีเป็นไฉน? บุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีปัญญินทรีย์แก่กล้า เจริญอริยมรรคมีปัญญาเป็นตัวนำ มีปัญญาเป็นประธาน. บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ชื่อว่าธัมมานุสารี เมื่อตั้งอยู่ในผล ชื่อว่าทิฏฐิปัตตะ. บุคคลผู้เป็นสัทธานุสารีเป็นไฉน? บุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีสัทธินทรีย์แก่กล้า เจริญอริยมรรคมีศรัทธาเป็นตัวนำ มีศรัทธาเป็นประธาน. บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ชื่อว่าสัทธานุสารี เมื่อตั้งอยู่ในผล ชื่อว่าสัทธาวิมุต" (ปุ. ป. ๓๐). ด้วยบทว่า "เยสํ มยิ สทฺธามตฺตํ เปมมตฺตํ" นี้ ทรงประสงค์ถึงบุคคลเหล่าใดที่ไม่มีอริยธรรมอื่น แต่มีเพียงศรัทธา มีเพียงความรักในพระตถาคตเท่านั้น. บุคคลเหล่านั้นทรงประสงค์เอาคือวิปัสสกบุคคล. จริงอยู่ ศรัทธาอย่างหนึ่ง ความรักอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นในพระทศพลแก่ภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาทั้งหลาย ผู้นั่งตั้งวิปัสสนาไว้อย่างนี้. พวกเขาเป็นประดุจบุคคลที่ถูกจับมือด้วยศรัทธานั้น ด้วยความรักนั้น แล้วนำไปตั้งไว้ในสวรรค์. ได้ยินว่า บุคคลเหล่านี้มีคติที่แน่นอน. ส่วนพระเถระโบราณทั้งหลายเรียกภิกษุเช่นนี้ว่า จูฬโสดาบัน. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอลคัททูปมสูตร จบ.

၃. ဝမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาวัมมิกสูตร

၂၄၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဝမ္မိကသုတ္တံ. တတ္ထ အာယသ္မာတိ ပိယဝစနမေတံ. ကုမာရကဿပေါတိ တဿ နာမံ. ကုမာရကာလေ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ပန ဘဂဝတာ, ‘‘ကဿပံ ပက္ကောသထ, ဣဒံ ဖလံ ဝါ ခါဒနီယံ ဝါ ကဿပဿ ဒေထာ’’တိ ဝုတ္တေ, ကတရဿ ကဿပဿာတိ ကုမာရကဿပဿာတိ ဧဝံ ဂဟိတနာမတ္တာ တတော ပဋ္ဌာယ ဝုဍ္ဎကာလေပိ ‘‘ကုမာရကဿပေါ’’ တွေဝ ဝုစ္စတိ. အပိစ ရညာ ပေါသာဝနိကပုတ္တတ္တာပိ တံ ‘‘ကုမာရကဿပေါ’’တိ သဉ္ဇာနိံသု. အယံ ပနဿ ပုဗ္ဗယောဂတော ပဋ္ဌာယ အာဝိဘာဝကထာ –

๒๔๙. วัมมิกสูตร มีคำเริ่มต้นว่า "เอวํ เม สุตํ". ในบทเหล่านั้น บทว่า "อายสฺมา" นี้เป็นคำแสดงความรัก. บทว่า "กุมารกสฺสโป" เป็นชื่อของท่าน. แต่เพราะท่านบวชในวัยเด็ก เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "พวกเธอจงเรียกกัสสปะมา จงให้ผลไม้หรือของขบเคี้ยวนี้แก่กัสสปะ" เมื่อมีผู้ทูลถามว่า "แก่กัสสปะองค์ไหน" จึงมีผู้ตอบว่า "แก่กุมารกัสสปะ" เพราะเหตุที่ท่านมีชื่อที่ถูกเรียกอย่างนี้ ตั้งแต่นั้นมา แม้ในวัยผู้ใหญ่ ท่านก็ถูกเรียกว่า "กุมารกัสสปะ" นั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นบุตรบุญธรรมของพระราชา คนทั้งหลายจึงรู้จักท่านในชื่อว่า "กุมารกัสสปะ". อนึ่ง เรื่องราวการปรากฏของท่านนี้ เริ่มตั้งแต่บุพพกรรมของท่าน ดังนี้ –

ထေရော [Pg.27] ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ သေဋ္ဌိပုတ္တော အဟောသိ. အထေကဒိဝသံ ဘဂဝန္တံ စိတြကထိံ ဧကံ အတ္တနော သာဝကံ ဌာနန္တရေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ ဘဂဝတော သတ္တာဟံ ဒါနံ ဒတွာ, ‘‘အဟမ္ပိ ဘဂဝါ အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ အယံ ထေရော ဝိယ စိတြကထီ သာဝကော ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ ကတွာ ပုညာနိ ကရောန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နာသက္ခိ.

ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระ พระเถระได้เป็นบุตรของเศรษฐี. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสถาปนาพระสาวกรูปหนึ่งผู้เป็นเลิศด้านแสดงธรรมวิจิตรไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ จึงถวายทานแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าตลอด ๗ วัน แล้วตั้งความปรารถนาว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค แม้ข้าพระองค์ก็พึงเป็นสาวกผู้แสดงธรรมวิจิตรของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคต เหมือนพระเถระรูปนี้" แล้วกระทำบุญกุศลเรื่อยมา เมื่อบวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ก็ไม่สามารถบรรลุคุณวิเศษได้.

တဒါ ကိရ ပရိနိဗ္ဗုတဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဩသက္ကန္တေ ပဉ္စ ဘိက္ခူ နိဿေဏိံ ဗန္ဓိတွာ ပဗ္ဗတံ အဘိရုယှ သမဏဓမ္မံ အကံသု. သံဃတ္ထေရော တတိယဒိဝသေ အရဟတ္တံ ပတ္တော. အနုထေရော စတုတ္ထဒိဝသေ အနာဂါမီ အဟောသိ. ဣတရေ တယော ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ကောန္တာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိံသု. တေသံ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သမ္ပတ္တိံ အနုဘောန္တာနံ ဧကော တက္ကသိလာယံ ရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပုက္ကုသာတိ နာမ ရာဇာ ဟုတွာ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတွာ ရာဇဂဟံ ဂစ္ဆန္တော ကုမ္ဘကာရသာလာယံ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ အနာဂါမိဖလံ ပတ္တော. ဧကော ဧကသ္မိံ သမုဒ္ဒပဋ္ဋနေ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ နာဝံ အာရုယှ ဘိန္နနာဝေါ ဒါရုစီရာနိ နိဝါသေတွာ လာဘသမ္ပတ္တိံ ပတ္တော, ‘‘အဟံ အရဟာ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ, ‘‘န တွံ အရဟာ, ဂစ္ဆ သတ္ထာရံ ပဉှံ ပုစ္ဆာ’’တိ အတ္ထကာမာယ ဒေဝတာယ စောဒိတော တထာ ကတွာ အရဟတ္တဖလံ ပတ္တော.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น เมื่อศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ปรินิพพานแล้วกำลังเสื่อมถอย ภิกษุ ๕ รูป ผูกบันไดแล้วขึ้นไปบนภูเขาบำเพ็ญสมณธรรม. พระสังฆเถระบรรลุพระอรหัตในวันที่ ๓. พระอนุเถระเป็นพระอนาคามีในวันที่ ๔. ส่วนอีก ๓ รูปที่เหลือไม่สามารถบรรลุคุณวิเศษได้ จึงไปเกิดในเทวโลก. ในระหว่างพุทธันดรหนึ่ง บุคคลเหล่านั้นเสวยสมบัติในหมู่เทวดาและมนุษย์. ในจำนวนนั้น รูปหนึ่งเกิดในราชตระกูลที่เมืองตักกสิลา ได้เป็นพระราชาพระนามว่าปุกกุสาติ อุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วออกบวช ขณะเดินทางไปยังกรุงราชคฤห์ ได้ฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่โรงปั้นหม้อ แล้วบรรลุอนาคามิผล. อีกรูปหนึ่งเกิดในตระกูลหนึ่งที่เมืองท่าริมสมุทร ขึ้นเรือไป เรือแตก นุ่งเปลือกไม้ ได้ลาภสมบัติ เกิดความคิดขึ้นว่า "เราเป็นพระอรหันต์" ถูกเทวดาผู้หวังดีตักเตือนว่า "ท่านไม่ใช่พระอรหันต์ จงไปทูลถามปัญหากะพระศาสดาเถิด" ได้กระทำตามนั้นแล้วบรรลุอรหัตผล.

ဧကော ရာဇဂဟေ ဧကိဿာ ကုလဒါရိကာယ ကုစ္ဆိမှိ ဥပ္ပန္နော. သာ စ ပဌမံ မာတာပိတရော ယာစိတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အလဘမာနာ ကုလဃရံ ဂတာ ဂဗ္ဘသဏ္ဌိတမ္ပိ အဇာနန္တီ သာမိကံ အာရာဓေတွာ တေန အနုညာတာ ဘိက္ခုနီသု ပဗ္ဗဇိတာ. တဿာ ဂဗ္ဘိနိနိမိတ္တံ ဒိသွာ ဘိက္ခုနိယော ဒေဝဒတ္တံ ပုစ္ဆိံသု, သော ‘‘အဿမဏီ’’တိ အာဟ. ဒသဗလံ ပုစ္ဆိံသု, သတ္ထာ ဥပါလိတ္ထေရံ ပဋိစ္ဆာပေသိ. ထေရော သာဝတ္ထိနဂရဝါသီနိ ကုလာနိ ဝိသာခဉ္စ ဥပါသိကံ ပက္ကောသာပေတွာ သောဓေန္တော, – ‘‘ပုရေ လဒ္ဓေါ ဂဗ္ဘော, ပဗ္ဗဇ္ဇာ အရောဂါ’’တိ အာဟ. သတ္ထာ ‘‘သုဝိနိစ္ဆိတံ အဓိကရဏ’’န္တိ ထေရဿ သာဓုကာရံ အဒါသိ. သာ ဘိက္ခုနီ သုဝဏ္ဏဗိမ္ဗသဒိသံ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ, တံ ဂဟေတွာ ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ပေါသာပေသိ. ‘‘ကဿပေါ’’တိ စဿ နာမံ ကတွာ အပရဘာဂေ အလင်္ကရိတွာ [Pg.28] သတ္ထု သန္တိကံ နေတွာ ပဗ္ဗာဇေသိ. ဣတိ ရညော ပေါသာဝနိကပုတ္တတ္တာပိ တံ ‘‘ကုမာရကဿပေါ’’တိ သဉ္ဇာနိံသူတိ.

อีกรูปหนึ่งเกิดในครรภ์ของกุลธิดาคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์. นางนั้นทีแรกขอบรรพชากะมารดาบิดาแต่ไม่ได้รับอนุญาต จึงไปสู่เรือนตระกูล แม้ไม่รู้ว่าครรภ์ตั้งขึ้นแล้ว ก็ได้อ้อนวอนสามี เมื่อได้รับอนุญาตจากสามีแล้ว จึงบวชในสำนักภิกษุณี. ภิกษุณีทั้งหลายเห็นนิมิตแห่งการตั้งครรภ์ของนาง จึงไปถามพระเทวทัต ท่านตอบว่า "นางไม่ใช่สมณะ". พวกนางจึงไปทูลถามพระทศพล พระศาสดาทรงมอบหมายให้พระอุบาลีเถระวินิจฉัย. พระเถระให้เรียกตระกูลชาวเมืองสาวัตถีและนางวิสาขาอุบาสิกามาสอบสวนแล้ว ได้วินิจฉัยว่า "ครรภ์เกิดก่อน การบวชไม่มีโทษ". พระศาสดาได้ประทานสาธุการแก่พระเถระว่า "อธิกรณ์วินิจฉัยดีแล้ว". ภิกษุณีนั้นคลอดบุตรผู้มีลักษณะดุจรูปทองคำ พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงรับไปเลี้ยงดู. ทรงตั้งชื่อให้ว่า "กัสสปะ" ในภายหลังได้ประดับประดาแล้วนำไปบวชในสำนักของพระศาสดา. เพราะเหตุที่เป็นบุตรบุญธรรมของพระราชานี้เอง คนทั้งหลายจึงรู้จักท่านในชื่อว่า "กุมารกัสสปะ".

အန္ဓဝနေတိ ဧဝံနာမကေ ဝနေ. တံ ကိရ ဝနံ ဒွိန္နံ ဗုဒ္ဓါနံ ကာလေ အဝိဇဟိတနာမံ အန္ဓဝနံတွေဝ ပညာယတိ. တတြာယံ ပညတ္တိဝိဘာဝနာ – အပ္ပာယုကဗုဒ္ဓါနဉှိ သရီရဓာတု န ဧကဂ္ဃနာ ဟောတိ. အဓိဋ္ဌာနာနုဘာဝေန ဝိပ္ပကိရိယတိ. တေနေဝ အမှာကမ္ပိ ဘဂဝါ, – ‘‘အဟံ န စိရဋ္ဌိတိကော, အပ္ပကေဟိ သတ္တေဟိ အဟံ ဒိဋ္ဌော, ယေဟိ န ဒိဋ္ဌော, တေဝ ဗဟုတရာ, တေ မေ ဓာတုယော အာဒါယ တတ္ထ တတ္ထ ပူဇေန္တာ သဂ္ဂပရာယဏာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ, ‘‘အတ္တနော သရီရံ ဝိပ္ပကိရိယတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. ဒီဃာယုကဗုဒ္ဓါနံ ပန သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓော ဝိယ ဧကဂ္ဃနံ ဓာတုသရီရံ တိဋ္ဌတိ.

ในป่าชื่อว่าอันธวัน. ได้ยินว่า ป่านั้น ในกาลแห่งพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ ปรากฏชื่อว่าอันธวัน ไม่ละชื่อเดิม. ในเรื่องนั้น มีการจำแนกบัญญัติดังนี้ จริงอยู่ พระสรีรธาตุของพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุน้อย ย่อมไม่เป็นก้อนเดียวกัน ย่อมกระจัดกระจายไปด้วยอานุภาพแห่งพระอธิษฐาน. เพราะเหตุนั้น แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ในกาลปรินิพพาน ทรงดำริว่า ‘เราเป็นผู้ดำรงอยู่ไม่นาน สัตว์ทั้งหลายจำนวนน้อยได้เห็นเรา ส่วนผู้ที่ยังไม่เห็นเรามีจำนวนมากกว่า สัตว์เหล่านั้นจักนำพระธาตุของเราไปบูชาในที่นั้นๆ แล้วจักมีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า’ จึงได้ทรงอธิษฐานว่า ‘ขอสรีระของเราจงกระจัดกระจายไป’. ส่วนพระธาตุสรีระของพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุยืนนาน ย่อมตั้งอยู่เป็นก้อนเดียวกัน ดุจแท่งทองคำ.

ကဿပဿာပိ ဘဂဝတော တထေဝ အဋ္ဌာသိ. တတော မဟာဇနာ သန္နိပတိတွာ, ‘‘ဓာတုယော ဧကဂ္ဃနာ န သက္ကာ ဝိယောဇေတုံ, ကိံ ကရိဿာမာ’’တိ သမ္မန္တယိတွာ ဧကဂ္ဃနမေဝ စေတိယံ ကရိဿာမ, ကိတ္တကံ ပန ဟောတု တန္တိ အာဟံသု. ဧကေ သတ္တယောဇနိယန္တိ အာဟံသု. ဧတံ အတိမဟန္တံ, အနာဂတေ ဇဂ္ဂိတုံ န သက္ကာ, ဆယောဇနံ ဟောတု, ပဉ္စယောဇနံ… စတုယောဇနံ… တိယောဇနံ… ဒွိယောဇနံ… ဧကယောဇနံ ဟောတူတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဣဋ္ဌကာ ကီဒိသာ ဟောန္တူတိ ဗာဟိရန္တေ ဣဋ္ဌကာ ရတ္တသုဝဏ္ဏမယာ ဧကဂ္ဃနာ သတသဟဿဂ္ဃနိကာ ဟောန္တု, အဗ္ဘန္တရိမန္တေ ပညာသသဟဿဂ္ဃနိကာ. ဟရိတာလမနောသိလာဟိ မတ္တိကာကိစ္စံ ကယိရတု, တေလေန ဥဒကကိစ္စန္တိ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ စတ္တာရိ မုခါနိ စတုဓာ ဝိဘဇိံသု. ရာဇာ ဧကံ မုခံ ဂဏှိ, ရာဇပုတ္တော ပထဝိန္ဒရကုမာရော ဧကံ, အမစ္စာနံ ဇေဋ္ဌကော ဟုတွာ သေနာပတိ ဧကံ, ဇနပဒါနံ ဇေဋ္ဌကော ဟုတွာ သေဋ္ဌိ ဧကံ.

แม้ของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ก็ได้ตั้งอยู่อย่างนั้นเหมือนกัน. ลำดับนั้น มหาชนประชุมกันแล้ว ปรึกษากันว่า ‘พระธาตุเป็นก้อนเดียวกัน ไม่สามารถจะแยกได้ เราจะทำอย่างไรกัน’ แล้วตกลงกันว่า ‘เราจะสร้างเจดีย์ครอบเป็นองค์เดียว แต่จะให้มีขนาดเท่าไรดี’. บางพวกกล่าวว่า ‘ขนาดเจ็ดโยชน์’. (บางพวกค้านว่า) ‘นั่นใหญ่เกินไป ในอนาคตไม่สามารถจะดูแลรักษาได้ ขอให้มีขนาดหกโยชน์ ห้าโยชน์... สี่โยชน์... สามโยชน์... สองโยชน์... ขอให้มีขนาดหนึ่งโยชน์เถิด’ ดังนี้แล้ว ได้ทำการตกลงกัน. (แล้วปรึกษากันว่า) ‘อิฐควรเป็นเช่นไร’ (ตกลงกันว่า) ‘อิฐด้านนอก ขอให้เป็นอิฐทองคำแดงแท้ มีราคาแผ่นละหนึ่งแสน ด้านในมีราคาแผ่นละห้าหมื่น. กิจแห่งดินพอก ขอจงทำด้วยหรดาลและมโนศิลา กิจแห่งน้ำ ขอจงทำด้วยน้ำมัน’ ดังนี้แล้ว ได้ตกลงกัน แล้วได้แบ่งงานออกเป็นสี่ด้าน สี่ส่วน. พระราชาทรงรับหนึ่งด้าน, ราชบุตรคือปฐวินทรกุมารรับหนึ่งด้าน, เสนาบดีผู้เป็นหัวหน้าของอำมาตย์รับหนึ่งด้าน, และเศรษฐีผู้เป็นหัวหน้าของชาวชนบทรับหนึ่งด้าน.

တတ္ထ ဓနသမ္ပန္နတာယ ရာဇာပိ သုဝဏ္ဏံ နီဟရာပေတွာ အတ္တနာ ဂဟိတမုခေ ကမ္မံ အာရဘိ, ဥပရာဇာပိ, သေနာပတိပိ. သေဋ္ဌိနာ ဂဟိတမုခေ ပန ကမ္မံ ဩလီယတိ. တတော ယသောရတော နာမ ဧကော ဥပါသကော တေပိဋကော ဘာဏကော အနာဂါမီ အရိယသာဝကော, သော ကမ္မံ ဩလီယတီတိ ဉတွာ ပဉ္စ သကဋသတာနိ ယောဇာပေတွာ ဇနပဒံ ဂန္တွာ ‘‘ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ [Pg.29] ဝီသတိဝဿသဟဿာနိ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗုတော. တဿ ယောဇနိကံ ရတနစေတိယံ ကယိရတိ, ယော ယံ ဒါတုံ ဥဿဟတိ သုဝဏ္ဏံ ဝါ ဟိရညံ ဝါ သတ္တရတနံ ဝါ ဟရိတာလံ ဝါ မနောသိလံ ဝါ, သော တံ ဒေတူ’’တိ သမာဒပေသိ. မနုဿာ အတ္တနော အတ္တနော ထာမေန ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒီနိ အဒံသု. အသက္ကောန္တာ တေလတဏ္ဍုလာဒီနိ ဒေန္တိယေဝ. ဥပါသကော တေလတဏ္ဍုလာဒီနိ ကမ္မကာရာနံ ဘတ္တဝေတနတ္ထံ ပဟိဏာတိ, အဝသေသေဟိ သုဝဏ္ဏံ စေတာပေတွာ ပဟိဏာတိ, ဧဝံ သကလဇမ္ဗုဒီပံ အစရိ.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น เพราะความถึงพร้อมด้วยทรัพย์ แม้พระราชาก็ทรงให้ขนทองคำมาแล้ว เริ่มการงานในด้านที่พระองค์ทรงรับไว้ แม้อุปราชก็ดี แม้เสนาบดีก็ดี (ก็เริ่มการงานเช่นกัน). ส่วนในด้านที่เศรษฐีรับไว้ การงานกลับล่าช้า. ลำดับนั้น อุบาสกผู้หนึ่งชื่อยโสรัต เป็นผู้ทรงจำพระไตรปิฎก เป็นพระอนาคามีอริยสาวก ท่านทราบว่าการงานล่าช้า จึงให้เทียมเกวียนห้าร้อยเล่มแล้วไปยังชนบท ชักชวนประชาชนว่า ‘พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงดำรงอยู่สองหมื่นปีแล้วปรินิพพานไป. รัตนเจดีย์ขนาดหนึ่งโยชน์กำลังถูกสร้างขึ้นเพื่อพระองค์ ผู้ใดสามารถจะให้สิ่งใดได้ ไม่ว่าจะเป็นทองคำ เงิน สัตตรัตนะ หรดาล หรือมโนศิลา ขอผู้นั้นจงให้สิ่งนั้นเถิด’. มนุษย์ทั้งหลายได้ให้ทองคำและเงินเป็นต้นตามกำลังของตนๆ. ผู้ที่ไม่สามารถ ก็ให้สิ่งของมีน้ำมันและข้าวสารเป็นต้น. อุบาสกส่งสิ่งของมีน้ำมันและข้าวสารเป็นต้นไปเพื่อเป็นค่าอาหารและค่าจ้างแก่คนงาน, ส่วนด้วยทรัพย์ที่เหลือ ก็ให้ซื้อทองคำส่งไป, ท่านได้เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปด้วยประการฉะนี้.

စေတိယေ ကမ္မံ နိဋ္ဌိတန္တိ စေတိယဋ္ဌာနတော ပဏ္ဏံ ပဟိဏိံသု – ‘‘နိဋ္ဌိတံ ကမ္မံ အာစရိယော အာဂန္တွာ စေတိယံ ဝန္ဒတူ’’တိ. သောပိ ပဏ္ဏံ ပဟိဏိ – ‘‘မယာ သကလဇမ္ဗုဒီပေါ သမာဒပိတော, ယံ အတ္ထိ, တံ ဂဟေတွာ ကမ္မံ နိဋ္ဌာပေန္တူ’’တိ. ဒွေပိ ပဏ္ဏာနိ အန္တရာမဂ္ဂေ သမာဂမိံသု. အာစရိယဿ ပဏ္ဏတော ပန စေတိယဋ္ဌာနတော ပဏ္ဏံ ပဌမတရံ အာစရိယဿ ဟတ္ထံ အဂမာသိ. သော ပဏ္ဏံ ဝါစေတွာ စေတိယံ ဝန္ဒိဿာမီတိ ဧကကောဝ နိက္ခမိ. အန္တရာမဂ္ဂေ အဋဝိယံ ပဉ္စ စောရသတာနိ ဥဋ္ဌဟိံသု. တတြေကစ္စေ တံ ဒိသွာ ဣမိနာ သကလဇမ္ဗုဒီပတော ဟိရညသုဝဏ္ဏံ သမ္ပိဏ္ဍိတံ, နိဓိကုမ္ဘီ နော ပဝဋ္ဋမာနာ အာဂတာတိ အဝသေသာနံ အာရောစေတွာ တံ အဂ္ဂဟေသုံ. ကသ္မာ တာတာ, မံ ဂဏှထာတိ? တယာ သကလဇမ္ဗုဒီပတော သဗ္ဗံ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ သမ္ပိဏ္ဍိတံ, အမှာကမ္ပိ ထောကံ ထောကံ ဒေဟီတိ. ကိံ တုမှေ န ဇာနာထ, ကဿပေါ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗုတော, တဿ ယောဇနိကံ ရတနစေတိယံ ကယိရတိ, တဒတ္ထာယ မယာ သမာဒပိတံ, နော အတ္တနော အတ္ထာယ. တံ တံ လဒ္ဓလဒ္ဓဋ္ဌာနတော တတ္ထေဝ ပေသိတံ, မယှံ ပန နိဝတ္ထသာဋကမတ္တံ ဌပေတွာ အညံ ဝိတ္တံ ကာကဏိကမ္ပိ နတ္ထီတိ.

จากสถานที่สร้างเจดีย์ พวกเขาได้ส่งสาส์นไปว่า ‘การงานที่เจดีย์สำเร็จแล้ว ขออาจารย์จงมานมัสการพระเจดีย์เถิด’. แม้ท่านก็ส่งสาส์นไปว่า ‘เราได้ชักชวนทั่วชมพูทวีปแล้ว มีสิ่งใดอยู่ ขอจงนำสิ่งนั้นไปทำการงานให้สำเร็จเถิด’. สาส์นทั้งสองฉบับได้พบกันในระหว่างทาง. แต่สาส์นจากสถานที่สร้างเจดีย์ได้ถึงมือของอาจารย์ก่อนสาส์นของท่าน. ท่านอ่านสาส์นแล้ว คิดว่า ‘เราจะไปนมัสการพระเจดีย์’ จึงออกเดินทางไปแต่ผู้เดียว. ในระหว่างทาง ในป่า โจรห้าร้อยคนได้ปรากฏขึ้น. ในบรรดาโจรเหล่านั้น บางพวกเห็นท่านแล้วจึงบอกแก่พวกที่เหลือว่า ‘คนผู้นี้ได้รวบรวมเงินทองมาจากทั่วชมพูทวีป หม้อขุมทรัพย์เคลื่อนที่มาหาพวกเราแล้ว’ แล้วได้จับท่านไว้. (ท่านถามว่า) ‘พ่อทั้งหลาย ท่านจับเราทำไม’. (พวกโจรตอบว่า) ‘ท่านได้รวบรวมเงินทองทั้งหมดมาจากชมพูทวีป จงให้แก่พวกเราบ้างเล็กน้อยเถิด’. (ท่านกล่าวว่า) ‘พวกท่านไม่รู้หรือว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะปรินิพพานแล้ว รัตนเจดีย์ขนาดหนึ่งโยชน์กำลังถูกสร้างขึ้นเพื่อพระองค์ เราได้ชักชวนประชาชนเพื่อการนั้น ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ของตนเอง ทรัพย์ที่ได้มาในที่นั้นๆ ก็ถูกส่งไปที่นั่นแล้ว ส่วนเรานั้น นอกจากผ้าสาฎกที่นุ่งอยู่ ทรัพย์สินอื่นแม้เพียงกากณึกหนึ่งก็ไม่มี’.

ဧကေ, ‘‘ဧဝမေတံ ဝိဿဇေထ အာစရိယ’’န္တိ အာဟံသု. ဧကေ, ‘‘အယံ ရာဇပူဇိတော အမစ္စပူဇိတော, အမှေသု ကဉ္စိဒေဝ နဂရဝီထိယံ ဒိသွာ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီနံ အာရောစေတွာ အနယဝျသနံ ပါပုဏာပေယျာ’’တိ အာဟံသု. ဥပါသကော, ‘‘တာတာ, နာဟံ ဧဝံ ကရိဿာမီ’’တိ အာဟ. တဉ္စ ခေါ တေသု ကာရုညေန, န အတ္တနော ဇီဝိတနိကန္တိယာ. အထ တေသု ဂဟေတဗ္ဗော ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗောတိ ဝိဝဒန္တေသု ဂဟေတဗ္ဗောတိ လဒ္ဓိကာ ဧဝ ဗဟုတရာ ဟုတွာ ဇီဝိတာ ဝေါရောပယိံသု.

โจรบางพวกกล่าวว่า ‘เรื่องมันเป็นอย่างนี้ ปล่อยอาจารย์ไปเถิด’. บางพวกกล่าวว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นที่เคารพบูชาของพระราชาและอำมาตย์ หากท่านเห็นใครในพวกเราที่ถนนในเมือง ก็อาจจะกราบทูลพระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้น แล้วยังความพินาศฉิบหายมาให้แก่พวกเราได้’. อุบาสกกล่าวว่า ‘พ่อทั้งหลาย เราจะไม่ทำอย่างนั้น’. และท่านกล่าวคำนั้นด้วยความกรุณาในโจรเหล่านั้น ไม่ใช่เพราะความเยื่อใยในชีวิตของตน. ครั้นเมื่อโจรเหล่านั้นกำลังโต้เถียงกันว่า ‘ควรปล่อยไป’ ฝ่ายที่มีความเห็นว่า ‘ควรจับไว้’ มีจำนวนมากกว่า จึงได้ปลงท่านเสียจากชีวิต.

တေသံ [Pg.30] ဗလဝဂုဏေ အရိယသာဝကေ အပရာဓေန နိဗ္ဗုတဒီပသိခါ ဝိယ အက္ခီနိ အန္တရဓာယိံသု. တေ, ‘‘ကဟံ ဘော စက္ခု, ကဟံ ဘော စက္ခူ’’တိ ဝိပ္ပလပန္တာ ဧကစ္စေ ဉာတကေဟိ ဂေဟံ နီတာ. ဧကစ္စေ နောဉာတကာ အနာထာတိ တတ္ထေဝ အဋဝိယံ ရုက္ခမူလေ ပဏ္ဏသာလာယံ ဝသိံသု. အဋဝိံ အာဂတမနုဿာ ကာရုညေန တေသံ တဏ္ဍုလံ ဝါ ပုဋဘတ္တံ ဝါ ပရိဗ္ဗယံ ဝါ ဒေန္တိ. ဒါရုပဏ္ဏာဒီနံ အတ္ထာယ ဂန္တွာ အာဂတာ မနုဿာ ကုဟိံ ဂတတ္ထာတိ ဝုတ္တေ အန္ဓဝနံ ဂတမှာတိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ ဒွိန္နမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ ကာလေ တံ ဝနံ အန္ဓဝနံတွေဝ ပညာယတိ. ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ပနေတံ ဆဍ္ဍိတဇနပဒေ အဋဝိ အဟောသိ. အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သာဝတ္ထိယာ အဝိဒူရေ ဇေတဝနဿ ပိဋ္ဌိဘာဂေ ပဝိဝေကကာမာနံ ကုလပုတ္တာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဓာနဃရံ အဟောသိ, တတ္ထ အာယသ္မာ ကုမာရကဿပေါ တေန သမယေန သေခပဋိပဒံ ပူရယမာနော ဝိဟရတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အန္ဓဝနေ ဝိဟရတီ’’တိ.

ดวงตาทั้งหลายของชนเหล่านั้น หายไปเหมือนเปลวประทีปที่ดับไป เพราะความประทุษร้ายในพระอริยสาวกผู้มีคุณอันมีกำลัง. ชนเหล่านั้นร่ำไรรำพันว่า "ท่านผู้เจริญ ดวงตาอยู่ที่ไหน ท่านผู้เจริญ ดวงตาอยู่ที่ไหน" บางพวกถูกญาติทั้งหลายนำไปสู่เรือน. บางพวกไม่มีญาติ เป็นคนอนาถา จึงอาศัยอยู่ในป่า ณ ที่นั้นเอง ที่โคนต้นไม้ ในบรรณศาลา. มนุษย์ทั้งหลายผู้มาสู่ป่า ย่อมให้ข้าวสารบ้าง ข้าวห่อใบไม้บ้าง หรือเครื่องใช้สอยบ้าง แก่ชนเหล่านั้นด้วยความกรุณา. มนุษย์ทั้งหลายผู้ไปแล้วกลับมาเพื่อประโยชน์แก่ฟืนและใบไม้เป็นต้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านไปที่ไหนมา" ก็ตอบว่า "พวกเราไปป่าคนตาบอดมา". ด้วยประการฉะนี้ ในกาลแห่งพระพุทธเจ้าแม้ทั้งสองพระองค์ ป่านั้นจึงปรากฏชื่อว่า "อันธวัน" นั่นเทียว. ก็ในกาลแห่งพระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ป่านี้ได้เป็นป่าอยู่ในชนบทที่ถูกทอดทิ้ง. ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ป่านี้ได้เป็นที่อยู่ เป็นเรือนสำหรับบำเพ็ญเพียรของกุลบุตรทั้งหลายผู้ใคร่ความสงัด อยู่ไม่ไกลจากกรุงสาวัตถี ด้านหลังพระเชตวัน, ในที่นั้น ท่านพระกุมารกัสสปะในสมัยนั้น กำลังบำเพ็ญเสขปฏิปทาให้บริบูรณ์อยู่. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ท่านอยู่ที่ป่าอันธวัน".

အညတရာ ဒေဝတာတိ နာမဂေါတ္တဝသေန အပါကဋာ ဧကာ ဒေဝတာတိ အတ္ထော. ‘‘အဘိဇာနာတိ နော, ဘန္တေ, ဘဂဝါ အဟုဉာတညတရဿ မဟေသက္ခဿ သံခိတ္တေန တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိံ ဘာသိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၆၅) ဧတ္ထ ပန အဘိညာတော သက္ကောပိ ဒေဝရာဇာ အညတရောတိ ဝုတ္တော. ဒေဝတာတိ စ ဣဒံ ဒေဝါနမ္ပိ ဒေဝဓီတာနမ္ပိ သာဓာရဏဝစနံ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ ဒေဝေါ အဓိပ္ပေတော. အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ဧတ္ထ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ ခယသုန္ဒရာဘိရူပအဗ္ဘနုမောဒနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ – ‘‘အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ, ရတ္တိ, နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော, စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော, ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၈.၂၀) ခယေ ဒိဿတိ. ‘‘အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အဘိက္ကန္တတရော စ ပဏီတတရော စာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၀၀) ဧဝမာဒီသု သုန္ဒရေ.

บทว่า อญฺญตรา เทวตา ความว่า เทวดาองค์หนึ่งซึ่งไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร. แต่ในข้อนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำได้หรือไม่ว่า ได้เคยตรัสตัณหาสังขยวิมุตติโดยย่อแก่เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ซึ่งไม่เคยได้ฟังมาก่อนองค์หนึ่ง" แม้ท้าวสักกะจอมเทพผู้เป็นที่รู้จักกันดี ก็ถูกเรียกว่า "อัญญตระ". และคำว่า เทวตา นี้ เป็นคำที่ใช้ทั่วไปทั้งแก่เทวดาและเทพธิดา. แต่ในอรรถนี้ ประสงค์เอาเทวดา (เพศชาย). ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป, งาม, รูปงาม, และการอนุโมทนา เป็นต้น. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ปฐมยามผ่านไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด" ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "บุคคลนี้เป็นผู้เลิศกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้" ปรากฏในความหมายว่า งาม.

‘‘ကော မေ ဝန္ဒတိ ပါဒါနိ, ဣဒ္ဓိယာ ယသသာ ဇလံ;

အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေန, သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၅၇) –

ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงามยิ่งนัก ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ

ဧဝမာဒီသု အဘိရူပေ. ‘‘အဘိက္ကန္တံ, ဘော ဂေါတမာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပါရာ. ၁၅) အဗ္ဘနုမောဒနေ. ဣဓ ပန ခယေ. တေန အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ပရိက္ခီဏာယ ရတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထာယံ ဒေဝပုတ္တော မဇ္ဈိမယာမသမနန္တရေ အာဂတောတိ [Pg.31] ဝေဒိတဗ္ဗော. အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ ဣဓ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ အဘိရူပေ. ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ပန ဆဝိ-ထုတိ-ကုလဝဂ္ဂကာရဏ-သဏ္ဌာနပမာဏရူပါယတနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ, ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောသိ ဘဂဝါ’’တိ ဧဝမာဒီသု ဆဝိယာ. ‘‘ကဒါ သညူဠှာ ပန တေ ဂဟပတိ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၇၇) ဧဝမာဒီသု ထုတိယံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘော ဂေါတမ, ဝဏ္ဏာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၁၁၅) ကုလဝဂ္ဂေ. ‘‘အထ ကေန နု ဝဏ္ဏေန, ဂန္ဓထေနောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၃၄) ကာရဏေ. ‘‘မဟန္တံ ဟတ္ထိရာဇဝဏ္ဏံ အဘိနိမ္မိနိတွာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၃၈) သဏ္ဌာနေ. ‘‘တယော ပတ္တဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပါရာ. ၆၀၂) ပမာဏေ. ‘‘ဝဏ္ဏော ဂန္ဓော ရသော ဩဇာ’’တိ ဧဝမာဒီသု ရူပါယတနေ. သော ဣဓ ဆဝိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ အဘိရူပဆဝိဣဋ္ဌဝဏ္ဏာ, မနာပဝဏ္ဏာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒေဝတာ ဟိ မနုဿလောကံ အာဂစ္ဆမာနာ ပကတိဝဏ္ဏံ ပကတိဣဒ္ဓိံ ပဇဟိတွာ ဩဠာရိကံ အတ္တဘာဝံ ကတွာ အတိရေကဝဏ္ဏံ အတိရေကဣဒ္ဓိံ မာပေတွာ နဋသမဇ္ဇာဒီနိ ဂစ္ဆန္တာ မနုဿာ ဝိယ အဘိသင်္ခတေန ကာယေန အာဂစ္ဆန္တိ. အယမ္ပိ ဒေဝပုတ္တော တထေဝ အာဂတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိ.

ในตัวอย่างเป็นต้น (ดังคาถาที่ยกมา) ปรากฏในความหมายว่า รูปงาม. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" ปรากฏในความหมายว่า การอนุโมทนา. แต่ในที่นี้ (ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา) ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป. เพราะเหตุนั้น บทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา จึงมีความหมายว่า เมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว. ในเรื่องนั้น พึงทราบว่า เทพบุตรนี้มาในเวลาหลังจากมัชฌิมยาม. ในบทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา นี้ อภิกกันตศัพท์ มีความหมายว่า รูปงาม. ส่วน วรรณศัพท์ ปรากฏในความหมายว่า ผิวพรรณ, การสรรเสริญ, ชั้นวรรณะ, เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, และรูปารมณ์ เป็นต้น. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคทรงมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ" ปรากฏในความหมายว่า ผิวพรรณ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่านได้สดับคำสรรเสริญพระสมณโคดมเมื่อไร" ปรากฏในความหมายว่า การสรรเสริญ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะเหล่านี้มี ๔" ปรากฏในความหมายว่า ชั้นวรรณะ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ก็เพราะเหตุอะไรหนอ จึงเรียกว่า คันธัพพะ" ปรากฏในความหมายว่า เหตุ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "เนรมิตอัตภาพเป็นพญาช้างใหญ่" ปรากฏในความหมายว่า สัณฐาน. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ขนาดของบาตรมี ๓" ปรากฏในความหมายว่า ประมาณ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "รูป กลิ่น รส โอชา" ปรากฏในความหมายว่า รูปารมณ์. ในที่นี้ พึงเห็นวรรณศัพท์นั้นในความหมายว่า ผิวพรรณ. เพราะเหตุนั้น บทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา จึงมีความหมายว่า มีผิวพรรณงามน่าปรารถนา, มีวรรณะน่าพอใจ. จริงอยู่ เทวดาเมื่อมาสู่มนุษยโลก ย่อมละวรรณะตามปกติและฤทธิ์ตามปกติ สร้างอัตภาพอันหยาบ เนรมิตวรรณะที่เลิศและฤทธิ์ที่เลิศ มาด้วยกายที่ตกแต่งแล้ว เหมือนมนุษย์ทั้งหลายผู้ไปสู่สถานมหรสพของนักฟ้อนเป็นต้น. แม้เทพบุตรองค์นี้ก็มาแล้วอย่างนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "อภิกฺกนฺตวณฺณา".

ကေဝလကပ္ပန္တိ ဧတ္ထ ကေဝလသဒ္ဒေါ အနဝသေသ-ယေဘူယျ-အဗျာမိဿာနတိရေကဒဠှတ္ထ-ဝိသံယောဂါဒိအနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ, ‘‘ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၁) ဧဝမာဒီသု အနဝသေသတ္တမတ္ထော. ‘‘ကေဝလကပ္ပာ စ အင်္ဂမဂဓာ ပဟူတံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ အာဒါယ ဥပသင်္ကမိဿန္တီ’’တိ ဧဝမာဒီသု ယေဘုယျတာ. ‘‘ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၂၂၅) ဧဝမာဒီသု အဗျာမိဿတာ. ‘‘ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကံ နူန အယမာယသ္မာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၄၄) ဧဝမာဒီသု အနတိရေကတာ. ‘‘အာယသ္မတော အနုရုဒ္ဓဿ ဗာဟိယော နာမ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော ကေဝလကပ္ပံ သံဃဘေဒါယ ဌိတော’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၃) ဧဝမာဒီသု ဒဠှတ္ထတာ. ‘‘ကေဝလီ ဝုသိတဝါ ဥတ္တမပုရိသောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅၇) ဧဝမာဒီသု ဝိသံယောဂေါ. ဣဓ ပနဿ အနဝသေသတ္တမတ္ထောတိ အဓိပ္ပေတော.

ในบทว่า เกวลกปฺปํ นี้ เกวลศัพท์ มีอรรถหลายอย่าง คือ ไม่มีส่วนเหลือ, โดยมาก, ไม่เจือปน, ไม่ยิ่งไปกว่า, มั่นคง, และความไม่ประกอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง" มีอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ชาวอังคะและมคธโดยมาก จักพากันนำของเคี้ยวของฉันเป็นอันมากเข้ามาเฝ้า" มีอรรถว่า โดยมาก. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ ย่อมมี" มีอรรถว่า ไม่เจือปน. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ท่านผู้นี้มีเพียงสักว่าศรัทธาเท่านั้นหนอ" มีอรรถว่า ไม่ยิ่งไปกว่า. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "สัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะชื่อว่าพาหิยะ ได้ยืนหยัดเพื่อทำลายสงฆ์อย่างเด็ดเดี่ยว" มีอรรถว่า มั่นคง. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ผู้หมดจด อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เรียกว่า อุดมบุรุษ" มีอรรถว่า ความไม่ประกอบ (ด้วยกิเลส). แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ.

ကပ္ပသဒ္ဒေါ ပနာယံ အဘိသဒ္ဒဟန-ဝေါဟာရ-ကာလ-ပညတ္တိ- ဆေဒန-ဝိကပ္ပ-လေသ-သမန္တဘာဝါဒိ-အနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ, ‘‘ဩကပ္ပနိယမေတံ ဘောတော [Pg.32] ဂေါတမဿ, ယထာ တံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ဧဝမာဒီသု အဘိသဒ္ဒဟနမတ္ထော. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဟိ သမဏကပ္ပေဟိ ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတု’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၅၀) ဧဝမာဒီသု ဝေါဟာရော. ‘‘ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ကာလော. ‘‘ဣစ္စာယသ္မာ ကပ္ပော’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၂၄) ဧဝမာဒီသု ပညတ္တိ. ‘‘အလင်္ကတာ ကပ္ပိတကေသမဿူ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၆၅) ဧဝမာဒီသု ဆေဒနံ. ‘‘ကပ္ပတိ ဒွင်္ဂုလကပ္ပော’’တိ (စူဠဝ. ၄၄၆) ဧဝမာဒီသု ဝိကပ္ပော. ‘‘အတ္ထိ ကပ္ပော နိပဇ္ဇိတု’’န္တိ (အ. နိ. ၈.၈၀) ဧဝမာဒီသု လေသော. ‘‘ကေဝလကပ္ပံ ဝေဠုဝနံ ဩဘာသေတွာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၉၄) ဧဝမာဒီသု သမန္တဘာဝေါ. ဣဓ ပနဿ သမန္တဘာဝေါ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော. တသ္မာ ကေဝလကပ္ပံ အန္ဓဝနန္တိ ဧတ္ထ အနဝသေသံ သမန္တတော အန္ဓဝနန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ก็ กัปปศัพท์นี้ มีอรรถหลายอย่าง คือ ความเชื่อถือ โวหาร กาล บัญญัติ การตัด วิกัป เลศ และความเป็นไปโดยรอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ศัพท์นี้มีอรรถว่าความเชื่อถือ ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้อนี้เป็นสิ่งที่ท่านพระโคดมพึงปลงใจเชื่อ เหมือนอย่างที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นพึงปลงใจเชื่อ". มีอรรถว่าโวหาร ในประโยคเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บริโภคผลไม้ด้วยสมณโวหาร ๕ อย่าง". มีอรรถว่ากาล ในประโยคเป็นต้นว่า "โดยอาการที่ข้าพเจ้าอยู่เป็นนิจกาล". มีอรรถว่าบัญญัติ ในประโยคเป็นต้นว่า "พระผู้มีอายุชื่อว่ากัปปะ". มีอรรถว่าการตัด ในประโยคเป็นต้นว่า "ประดับตกแต่ง ตัดผมและหนวด". มีอรรถว่าวิกัป ในประโยคเป็นต้นว่า "วิกัป ๒ นิ้ว ย่อมควร". มีอรรถว่าเลศ ในประโยคเป็นต้นว่า "มีเหตุที่จะนอน". มีอรรถว่าความเป็นไปโดยรอบ ในประโยคเป็นต้นว่า "ยังป่าเวฬุวันทั้งสิ้นให้สว่างไสว". แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่าความเป็นไปโดยรอบ. เพราะฉะนั้น ในบทว่า เกวลกัปปํ อันธวนํ นี้ พึงเห็นอรรถว่า ป่าอันธวันทั้งหมดโดยรอบ ไม่มีส่วนเหลือ.

ဩဘာသေတွာတိ ဝတ္ထာလင်္ကာရသရီရသမုဋ္ဌိတာယ အာဘာယ ဖရိတွာ, စန္ဒိမာ ဝိယ စ သူရိယော ဝိယ စ ဧကောဘာသံ ဧကပဇ္ဇောတံ ကရိတွာတိ အတ္ထော. ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသီတိ ဧကသ္မိံ အန္တေ, ဧကသ္မိံ ဩကာသေ အဋ္ဌာသိ. ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ ‘‘ဘိက္ခု ဘိက္ခူ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ. ကသ္မာ ပနာယံ အဝန္ဒိတွာ သမဏဝေါဟာရေနေဝ ကထေတီတိ? သမဏသညာသမုဒါစာရေနေဝ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အယံ အန္တရာ ကာမာဝစရေ ဝသိ. အဟံ ပန အသ္မိ တတော ကာလတော ပဋ္ဌာယ ဗြဟ္မစာရီ’’တိ သမဏသညာဝဿ သမုဒါစရတိ, တသ္မာ အဝန္ဒိတွာ သမဏဝေါဟာရေနေဝ ကထေတိ. ပုဗ္ဗသဟာယော ကိရေသော ဒေဝပုတ္တော ထေရဿ. ကုတော ပဋ္ဌာယာတိ? ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ. ယော ဟိ ပုဗ္ဗယောဂေ အာဂတေသု ပဉ္စသု သဟာယေသု အနုထေရော စတုတ္ထဒိဝသေ အနာဂါမီ အဟောသီတိ ဝုတ္တော, အယံ သော. တဒါ ကိရ တေသု သံဃတ္ထေရဿ အရဟတ္တေနေဝ သဒ္ဓိံ အဘိညာ အာဂမိံသု. သော, ‘‘မယှံ ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပတ္တ’’န္တိ ဝေဟာသံ ဥပ္ပတိတွာ အနောတတ္တဒဟေ မုခံ ဓောဝိတွာ ဥတ္တရကုရုတော ပိဏ္ဍပါတံ အာဒါယ အာဂန္တွာ, ‘‘ဣမံ, အာဝုသော, ပိဏ္ဍပါတံ ဘုဉ္ဇိတွာ အပ္ပမတ္တာ သမဏဓမ္မံ ကရောထာ’’တိ အာဟ. ဣတရေ အာဟံသု – ‘‘န, အာဝုသော, အမှာကံ ဧဝံ ကတိကာ အတ္ထိ – ‘ယော ပဌမံ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပိဏ္ဍပါတံ အာဟရတိ, တေနာဘတံ ဘုဉ္ဇိတွာ သေသေဟိ သမဏဓမ္မော ကာတဗ္ဗော’တိ. တုမှေ အတ္တနော [Pg.33] ဥပနိဿယေန ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပယိတ္ထ. မယမ္ပိ သစေ နော ဥပနိဿယော ဘဝိဿတိ, ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပေဿာမ. ပပဉ္စော ဧသ အမှာကံ, ဂစ္ဆထ တုမှေ’’တိ. သော ယထာဖာသုကံ ဂန္တွာ အာယုပရိယောသာနေ ပရိနိဗ္ဗာယိ.

บทว่า โอบาเสตฺวา ความว่า แผ่ไปแล้วด้วยรัศมีอันเกิดจากวัตถุเครื่องประดับและสรีระ กระทำให้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน มีความรุ่งเรืองเป็นอันเดียวกัน ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์. บทว่า เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ ความว่า ได้ยืนอยู่ ณ ที่สุดข้างหนึ่ง ณ โอกาสแห่งหนึ่ง. บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้กล่าวคำนี้ คือคำเป็นต้นว่า ภิกฺขุ ภิกฺขูติ. ถามว่า ก็เหตุไร เทพบุตรนี้จึงไม่ไหว้ แต่พูดด้วยสมณโวหารเท่านั้น? ตอบว่า เพราะประพฤติตามสมณสัญญา. ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "ท่านผู้นี้ได้อยู่ในกามวจรภพในระหว่างกาล ส่วนเราเป็นพรหมจารีมาตั้งแต่กาลนั้น" สมณสัญญาของเทพบุตรนั้นย่อมเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ไหว้ แต่พูดด้วยสมณโวหารเท่านั้น. ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นเป็นสหายเก่าของพระเถระ. ถามว่า ตั้งแต่เมื่อไร? ตอบว่า ตั้งแต่สมัยพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. จริงอยู่ ในบรรดาสหาย ๕ คนที่มาในปุพพโยคะ ภิกษุรูปใดที่กล่าวกันว่าเป็นพระอนุเถระ ได้เป็นพระอนาคามีในวันที่สี่ ภิกษุรูปนั้นคือเทพบุตรองค์นี้. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ในบรรดาสหายเหล่านั้น พระสังฆเถระได้บรรลุอภิญญาทั้งหลายพร้อมกับความเป็นพระอรหันต์. ท่านคิดว่า "กิจของเราถึงที่สุดแล้ว" จึงเหาะขึ้นไปในอากาศ ล้างหน้าที่สระอโนดาต นำบิณฑบาตมาจากอุตตรกุรุทวีปแล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านทั้งหลายจงฉันบิณฑบาตนี้แล้ว ไม่ประมาท ทำสมณธรรมเถิด". ภิกษุที่เหลือกล่าวว่า "อาวุโส พวกเราไม่มีกติกาอย่างนี้ว่า 'ผู้ใดทำคุณวิเศษให้เกิดขึ้นก่อนแล้วนำบิณฑบาตมา ผู้นั้นพึงนำมาฉันแล้ว ที่เหลือจึงพึงทำสมณธรรม'. ท่านทั้งหลายได้ทำกิจให้ถึงที่สุดแล้วด้วยอุปนิสัยของตน. แม้พวกเรา ถ้าอุปนิสัยของพวกเราจะมี ก็จักทำกิจให้ถึงที่สุด. นี้เป็นปปัญจธรรมของพวกเรา ท่านจงไปเถิด". ท่านจึงไปตามความผาสุก แล้วปรินิพพานในที่สุดแห่งอายุ.

ပုနဒိဝသေ အနုထေရော အနာဂါမိဖလံ သစ္ဆကာသိ, တဿ အဘိညာယော အာဂမိံသု. သောပိ တထေဝ ပိဏ္ဍပါတံ အာဟရိတွာ တေဟိ ပဋိက္ခိတ္တော ယထာဖာသုကံ ဂန္တွာ အာယုပရိယောသာနေ သုဒ္ဓါဝါသေ နိဗ္ဗတ္တိ. သော သုဒ္ဓါဝါသေ ဌတွာ တေ သဟာယေ ဩလောကေန္တော, ဧကော တဒါဝ ပရိနိဗ္ဗုတော, ဧကော အဓုနာ ဘဂဝတော သန္တိကေ အရိယဘူမိံ ပတ္တော, ဧကော လာဘသက္ကာရံ နိဿာယ, ‘‘အဟံ အရဟာ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ သုပ္ပာရကပဋ္ဋနေ ဝသတီတိ ဒိသွာ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘န တွံ အရဟာ, န အရဟတ္တမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော, ဂစ္ဆ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုဏာဟီ’’တိ ဥယျောဇေသိ. သောပိ အန္တရဃရေ ဘဂဝန္တံ ဩဝါဒံ ယာစိတွာ, ‘‘တသ္မာ တိဟ တေ ဗာဟိယ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဟောတူ’’တိ (ဥဒါ. ၁၀) ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဩဝဒိတော အရိယဘူမိံ သမ္ပာပုဏိ.

ในวันรุ่งขึ้น พระอนุเถระได้กระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล อภิญญาทั้งหลายได้เกิดขึ้นแก่ท่าน. แม้ท่านก็นำบิณฑบาตมาเหมือนอย่างนั้น ถูกสหายเหล่านั้นปฏิเสธแล้ว จึงไปตามความผาสุก ในที่สุดแห่งอายุ ได้บังเกิดในสุทธาวาสภพ. ท่านเมื่ออยู่ในสุทธาวาสภพ ตรวจดูสหายเหล่านั้น เห็นว่า รูปหนึ่งปรินิพพานแล้วในครั้งนั้น, รูปหนึ่งบัดนี้ได้บรรลุอริยภูมิในสำนักของพระผู้มีพระภาค, อีกรูปหนึ่งอาศัยลาภสักการะ ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "เราเป็นพระอรหันต์" อยู่ที่สุปปารกปัฏฏนะ. ครั้นเห็นดังนั้น จึงเข้าไปหาภิกษุนั้นแล้ว ชี้แนะว่า "ท่านไม่ใช่พระอรหันต์ ยังไม่ดำเนินไปในอรหัตตมรรค ท่านจงไปเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วฟังธรรมเถิด". แม้ภิกษุนั้นก็ได้ทูลขอโอวาทจากพระผู้มีพระภาคในระหว่างบ้าน พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอวาทโดยย่อว่า "พาหิยะ เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า เมื่อเห็น จักเป็นเพียงสักว่าเห็น" ดังนี้แล้ว ได้บรรลุอริยภูมิ.

တတော အညော ဧကော အတ္ထိ, သော ကုဟိန္တိ ဩလောကေန္တော အန္ဓဝနေ သေက္ခပဋိပဒံ ပူရယမာနော ဝိဟရတီတိ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘သဟာယကဿ သန္တိကေ ဂမိဿာမီတိ, ဂစ္ဆန္တေန ပန တုစ္ဆဟတ္ထေန အဂန္တွာ ကိဉ္စိ ပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ, သဟာယော ခေါ ပန မေ နိရာမိသော ပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဝသန္တော မယာ အာကာသေ ဌတွာ ဒိန္နံ ပိဏ္ဍပါတမ္ပိ အပရိဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ အကာသိ, ဣဒါနိ အာမိသပဏ္ဏာကာရံ ကိံ ဂဏှိဿတိ? ဓမ္မပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ ဗြဟ္မလောကေ ဌိတောဝ ရတနာဝဠိံ ဂန္ထေန္တော ဝိယ ပန္နရသ ပဉှေ ဝိဘဇိတွာ တံ ဓမ္မပဏ္ဏာကာရံ အာဒါယ အာဂန္တွာ သဟာယဿ အဝိဒူရေ ဌတွာ အတ္တနော သမဏသညာသမုဒါစာရဝသေန တံ အနဘိဝါဒေတွာဝ, ‘‘ဘိက္ခု ဘိက္ခူ’’တိ အာလပိတွာ အယံ ဝမ္မိကောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တုရိတာလပနဝသေန ဘိက္ခု ဘိက္ခူတိ အာမေဍိတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ ဝါ ဧကနေဝ တိလကေန နလာဋံ န သောဘတိ, တံ ပရိဝါရေတွာ အညေသုပိ ဒိန္နေသု ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတံ ဝိယ သောဘတိ, ဧဝံ ဧကေနေဝ ပဒေန ဝစနံ န သောဘတိ, ပရိဝါရိကပဒေန သဒ္ဓိံ [Pg.34] ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတံ ဝိယ သောဘတီတိ တံ ပရိဝါရိကပဒဝသေန ဝစနံ ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတံ ဝိယ ကရောန္တောပိ ဧဝမာဟ.

จากนั้น ยังมีอีกรูปหนึ่ง ท่านตรวจดูว่า "ภิกษุนั้นอยู่ที่ไหน" ก็เห็นว่ากำลังบำเพ็ญเสกขปฏิปทาอยู่ในป่าอันธวัน จึงคิดว่า "เราจักไปสู่สำนักของสหาย แต่เมื่อจะไป ไม่ควรไปมือเปล่า ควรจะถือเครื่องบรรณาการอะไรสักอย่างไป. ก็สหายของเราไม่มีอามิส อยู่บนยอดเขา แม้บิณฑบาตที่เรายืนในอากาศถวาย ก็ไม่ฉัน ได้ทำสมณธรรม บัดนี้จักรับอามิสบรรณาการอะไรเล่า? เราจักถือธรรมบรรณาการไป" ท่านเมื่ออยู่ในพรหมโลกนั่นเอง ได้จำแนกปัญหา ๑๕ ข้อ ประดุจร้อยพวงแก้วมณี ถือเอาธรรมบรรณาการนั้นมาแล้ว ยืนอยู่ไม่ไกลจากสหาย ด้วยอำนาจการประพฤติตามสมณสัญญาของตน จึงไม่ไหว้ท่านแล้วร้องเรียกขึ้นว่า "ภิกษุ ภิกษุ" แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า จอมปลวกนี้. ในบทนั้น พึงทราบว่า การกล่าวซ้ำว่า ภิกฺขุ ภิกฺขุ เป็นไปโดยอำนาจการร้องเรียกอย่างรีบด่วน. หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนหน้าผากย่อมไม่งามด้วยติลกเพียงอันเดียว แต่เมื่อแต้มติลกอื่น ๆ ล้อมรอบ ย่อมงดงามประดุจประดับด้วยดอกไม้บาน ฉันใด, คำพูดก็ย่อมไม่งามด้วยบทเพียงบทเดียว แต่เมื่อมีบทที่เป็นบริวารร่วมด้วย ย่อมงดงามประดุจประดับด้วยดอกไม้บาน ฉันนั้น. ท่านเมื่อกระทำคำพูดให้งดงามประดุจประดับด้วยดอกไม้บาน โดยอำนาจบทที่เป็นบริวารนั้น ก็ได้กล่าวอย่างนี้.

အယံ ဝမ္မိကောတိ ပုရတော ဌိတော ဝမ္မိကော နာမ နတ္ထိ, ဒေသနာဝသေန ပန ပုရတော ဌိတံ ဒဿေန္တော ဝိယ အယန္တိ အာဟ. လင်္ဂိန္တိ သတ္ထံ အာဒါယ ခဏန္တော ပလိဃံ အဒ္ဒသ. ဥက္ခိပ လင်္ဂိံ အဘိက္ခဏ သုမေဓာတိ တာတ, ပဏ္ဍိတ, လင်္ဂီ နာမ ရတ္တိံ ဓူမာယတိ ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ. ဥက္ခိပေတ ပရံ ပရတော ခဏာတိ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥဒ္ဓုမာယိကန္တိ မဏ္ဍူကံ. စင်္ကဝါရန္တိ ခါရပရိဿာဝနံ. ကုမ္မန္တိ ကစ္ဆပံ. အသိသူနန္တိ မံသစ္ဆေဒကံ အသိဉ္စေဝ အဓိကုဋ္ဋနဉ္စ. မံသပေသိန္တိ နိသဒပေါတပ္ပမာဏံ အလ္လမံသပိဏ္ဍံ. နာဂန္တိ သုမနပုပ္ဖကလာပသဒိသံ မဟာဖဏံ တိဝိဓသောဝတ္ထိကပရိက္ခိတ္တံ အဟိနာဂံ အဒ္ဒသ. မာ နာဂံ ဃဋ္ဋေသီတိ ဒဏ္ဍကကောဋိယာ ဝါ ဝလ္လိကောဋိယာ ဝါ ပံသုစုဏ္ဏံ ဝါ ပန ခိပမာနော မာ နာဂံ ဃဋ္ဋယိ. နမော ကရောဟိ နာဂဿာတိ ဥပရိဝါတတော အပဂမ္မ သုဒ္ဓဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ နာဂဿ နမက္ကာရံ ကရောဟိ. နာဂေန အဓိသယိတံ ဓနံ နာမ ယာဝ သတ္တမာ ကုလပရိဝဋ္ဋာ ခါဒတော န ခီယတိ, နာဂေါ တေ အဓိသယိတံ ဓနံ ဒဿတိ, တသ္မာ နမော ကရောဟိ နာဂဿာတိ. ဣတော ဝါ ပန သုတွာတိ ယထာ ဒုက္ခက္ခန္ဓေ ဣတောတိ သာသနေ နိဿကံ, န တထာ ဣဓ. ဣဓ ပန ဒေဝပုတ္တေ နိဿက္ကံ, တသ္မာ ဣတော ဝါ ပနာတိ မမ ဝါ ပန သန္တိကာ သုတွာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

บทว่า อยํ วมฺมิโก ความว่า ชื่อว่าจอมปลวกที่ตั้งอยู่ข้างหน้าไม่มี แต่เมื่อทรงแสดงโดยนัยแห่งเทศนา จึงตรัสว่า อยํ (นี้) เหมือนทรงชี้สิ่งที่ตั้งอยู่ข้างหน้า บทว่า ลงฺคึ ความว่า ถือศาสตราขุดไป ได้เห็นลิ่มสลัก บทว่า อุกฺขิป ลงฺคึ อภิกฺขณ สุเมธา ความว่า ดูก่อนพ่อบัณฑิต ชื่อว่าลิ่มสลักนั้น กลางคืนเป็นควัน กลางวันเป็นเปลวไฟ ท่านจงยกขึ้นแล้วขุดต่อไป พึงเห็นเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้ บทว่า อุทฺธุมายิกํ ได้แก่ กบ บทว่า จงฺกวารํ ได้แก่ เครื่องกรองน้ำด่าง บทว่า กุมฺมํ ได้แก่ เต่า บทว่า อสิสูนํ ได้แก่ มีดและเขียงสำหรับตัดเนื้อ บทว่า มํสเปสึ ได้แก่ ก้อนเนื้อสดประมาณเท่าลูกหินบดยา บทว่า นาคํ ความว่า ได้เห็นพญางูผู้มีพังพานใหญ่คล้ายช่อดอกมะลิ มีลายสวัสดิกะ ๓ ชั้น บทว่า มา นาคํ ฆฏฺเฏสิ ความว่า อย่าได้กระทบกระทั่งนาค ด้วยปลายไม้เท้าก็ดี ด้วยปลายเถาวัลย์ก็ดี หรือโดยการซัดฝุ่นผงไปก็ดี บทว่า นโม กโรหิ นาคสฺส ความว่า ท่านจงหลีกไปทางเหนือลม นุ่งห่มผ้าสะอาด แล้วจงทำความนอบน้อมแก่นาค ชื่อว่าทรัพย์ที่นาคครอบครองอยู่ บริโภคไปจนถึง ๗ ชั่วโคตรก็ไม่หมดสิ้น นาคจักแสดงทรัพย์ที่ตนครอบครองอยู่แก่ท่าน เพราะฉะนั้น ท่านจงทำความนอบน้อมแก่นาคเถิด บทว่า อิโต วา ปน สุตฺวา ความว่า คำว่า อิโต ในทุกขขันธ์สูตร เป็นนิสสัตตบท (ไม่มีสัตว์) ในพระศาสนา แต่ในที่นี้ไม่เป็นเช่นนั้น ในที่นี้เป็นนิสสัตตบทในเทวบุตร เพราะฉะนั้น บทว่า อิโต วา ปน ความว่า หรือได้ฟังจากสำนักของเรา ดังนี้ นี้คือเนื้อความในบทนี้

၂၅၁. စာတုမ္မဟာဘူတိကဿာတိ စတုမဟာဘူတမယဿ. ကာယဿေတံ အဓိဝစနန္တိ သရီရဿ နာမံ. ယထေဝ ဟိ ဗာဟိရကော ဝမ္မိကော, ဝမတီတိ ဝန္တကောတိ ဝန္တုဿယောတိ ဝန္တသိနေဟသမ္ဗန္ဓောတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဝမ္မိကောတိ ဝုစ္စတိ. သော ဟိ အဟိမင်္ဂုသဥန္ဒူရဃရဂေါဠိကာဒယော နာနပ္ပကာရေ ပါဏကေ ဝမတီတိ ဝမ္မိကော. ဥပစိကာဟိ ဝန္တကောတိ ဝမ္မိကော. ဥပစိကာဟိ ဝမိတွာ မုခတုဏ္ဍကေန ဥက္ခိတ္တပံသုစုဏ္ဏေန ကဋိပ္ပမာဏေနပိ ပေါရိသပ္ပမာဏေနပိ ဥဿိတောတိ ဝမ္မိကော. ဥပစိကာဟိ ဝန္တခေဠသိနေဟေန အာဗဒ္ဓတာယ သတ္တသတ္တာဟံ ဒေဝေ ဝဿန္တေပိ န ဝိပ္ပကိရိယတိ, နိဒါဃေပိ တတော ပံသုမုဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ တသ္မိံ မုဋ္ဌိနာ ပီဠိယမာနေ သိနေဟော နိက္ခမတိ, ဧဝံ ဝန္တသိနေဟေန သမ္ဗဒ္ဓေါတိ ဝမ္မိကော. ဧဝမယံ ကာယောပိ, ‘‘အက္ခိမှာ [Pg.35] အက္ခိဂူထကော’’တိအာဒိနာ နယေန နာနပ္ပကာရကံ အသုစိကလိမလံ ဝမတီတိ ဝမ္မိကော. ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓခီဏာသဝါ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ နိကန္တိပရိယာဒါနေန အတ္တဘာဝံ ဆဍ္ဍေတွာ ဂတာတိ အရိယေဟိ ဝန္တကောတိပိ ဝမ္မိကော. ယေဟိ စာယံ တီဟိ အဋ္ဌိသတေဟိ ဥဿိတော နှာရုသမ္ဗဒ္ဓေါ မံသာဝလေပနော အလ္လစမ္မပရိယောနဒ္ဓေါ ဆဝိရဉ္ဇိတော သတ္တေ ဝဉ္စေတိ, တံ သဗ္ဗံ အရိယေဟိ ဝန္တမေဝါတိ ဝန္တုဿယောတိပိ ဝမ္မိကော. ‘‘တဏှာ ဇနေတိ ပုရိသံ, စိတ္တမဿ ဝိဓာဝတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၅၅) ဧဝံ တဏှာယ ဇနိတတ္တာ အရိယေဟိ ဝန္တေနေဝ တဏှာသိနေဟေန သမ္ဗဒ္ဓေါ အယန္တိ ဝန္တသိနေဟေန သမ္ဗဒ္ဓေါတိပိ ဝမ္မိကော. ယထာ စ ဝမ္မိကဿ အန္တော နာနပ္ပကာရာ ပါဏကာ တတ္ထေဝ ဇာယန္တိ, ဥစ္စာရပဿာဝံ ကရောန္တိ, ဂိလာနာ သယန္တိ, မတာ ပတန္တိ. ဣတိ သော တေသံ သူတိဃရံ ဝစ္စကုဋိ ဂိလာနသာလာ သုသာနဉ္စ ဟောတိ. ဧဝံ ခတ္တိယမဟာသာလာဒီနမ္ပိ ကာယော အယံ ဂေါပိတရက္ခိတော မဏ္ဍိတပ္ပသာဓိတော မဟာနုဘာဝါနံ ကာယောတိ အစိန္တေတွာ ဆဝိနိဿိတာ ပါဏာ စမ္မနိဿိတာ ပါဏာ မံသနိဿိတာ ပါဏာ နှာရုနိဿိတာ ပါဏာ အဋ္ဌိနိဿိတာ ပါဏာ အဋ္ဌိမိဉ္ဇနိဿိတာ ပါဏာတိ ဧဝံ ကုလဂဏနာယ အသီတိမတ္တာနိ ကိမိကုလသဟဿာနိ အန္တောကာယသ္မိံယေဝ ဇာယန္တိ, ဥစ္စာရပဿာဝံ ကရောန္တိ, ဂေလညေန အာတုရိတာနိ သယန္တိ, မတာနိ ပတန္တိ, ဣတိ အယမ္ပိ တေသံ ပါဏာနံ သူတိဃရံ ဝစ္စကုဋိ ဂိလာနသာလာ သုသာနဉ္စ ဟောတီတိ ‘‘ဝမ္မိကော’’ တွေဝ သင်္ခံ ဂတော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဝမ္မိကောတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဣမဿ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ.

๒๕๑. บทว่า จาตุมฺมหาภูติกสฺส ได้แก่ กายอันสำเร็จมาจากมหาภูตรูป ๔ บทว่า กายสฺเสตํ อธิวจนํ เป็นชื่อของสรีระ เปรียบเหมือนจอมปลวกภายนอก ท่านเรียกว่า วัมมิกะ ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพราะคายออก (วมติ) เพราะปลวกคายออก (วนฺตโก) เพราะสิ่งที่คายออกพอกพูนขึ้น (วนฺตุสฺสโย) และเพราะเชื่อมติดกันด้วยยางที่คายออก (วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธ) จริงอยู่ จอมปลวกนั้นคายสัตว์ต่างๆ มีงู พังพอน ไส้เดือน จิ้งเหลนเป็นต้น ออกมา จึงชื่อว่า วัมมิกะ (ผู้คาย) เพราะปลวกคายออก จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันปลวกคาย) เพราะปลวกคายแล้วใช้ปากคาบเอาผงดินยกขึ้นมาก่อให้สูงประมาณเท่าสะเอวบ้าง ประมาณเท่าบุรุษบ้าง จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันสิ่งที่คายออกพอกพูนขึ้น) เพราะเชื่อมติดกันด้วยน้ำลายคือยางที่ปลวกคายออก แม้ฝนตกเจ็ดวันเจ็ดคืนก็ไม่พังทลาย แม้ในฤดูร้อน เมื่อกำเอาดินจากจอมปลวกนั้นมาบีบด้วยกำมือ ยางก็ยังไหลออกมา ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันเชื่อมติดกันด้วยยางที่คายออก) แม้กายนี้ก็ฉันนั้น ย่อมคายของไม่สะอาดมีมลทินต่างๆ ออกมา โดยนัยเป็นต้นว่า 'ขี้ตาออกจากตา' เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (ผู้คาย) พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระขีณาสพทั้งหลาย ทรงละอัตภาพนี้ด้วยการกำจัดความพอใจในอัตภาพนี้ไปแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันพระอริยเจ้าคายแล้ว) กายนี้อันกระดูก ๓๐๐ ท่อนยกขึ้นแล้ว อันเอ็นรึงรัดแล้ว อันเนื้อฉาบทาแล้ว อันหนังสดหุ้มห่อแล้ว อันผิวทำให้วิจิตรแล้ว ย่อมลวงสัตว์ทั้งหลาย สิ่งทั้งหมดนั้นล้วนเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าคายแล้วทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันสิ่งที่คายออกพอกพูนขึ้น) ดังที่ตรัสว่า 'ตัณหายังบุรุษให้เกิด จิตของบุรุษนั้นย่อมแล่นไป' (สํ. นิ. ๑.๕๕) ด้วยประการฉะนี้ เพราะกายนี้เกิดจากตัณหา จึงเชื่อมติดกันด้วยยางคือตัณหาอันเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าคายแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันเชื่อมติดกันด้วยยางที่คายออก) อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนภายในจอมปลวก สัตว์ต่างๆ เกิดในที่นั้นเอง ถ่ายอุจจาระปัสสาวะในที่นั้น ป่วยก็นอนในที่นั้น ตายก็ล้มลงในที่นั้น ด้วยเหตุนี้ จอมปลวกนั้นจึงเป็นทั้งเรือนคลอด ส้วม โรงพยาบาล และป่าช้าของสัตว์เหล่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น กายของกษัตริย์มหาศาลเป็นต้นนี้ อันเขาคุ้มครองรักษา ประดับประดาตกแต่งแล้ว ไม่พึงคิดว่าเป็นกายของผู้มีอานุภาพมาก สัตว์ที่อาศัยผิว สัตว์ที่อาศัยหนัง สัตว์ที่อาศัยเนื้อ สัตว์ที่อาศัยเอ็น สัตว์ที่อาศัยกระดูก สัตว์ที่อาศัยเยื่อในกระดูก โดยนับเป็นตระกูลประมาณ ๘๐,๐๐๐ ตระกูลหนอน ย่อมเกิดภายในกายนี้นี่เอง ถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ป่วยไข้นอนอยู่ ตายก็ล้มลง ด้วยเหตุนี้ แม้กายนี้ก็เป็นทั้งเรือนคลอด ส้วม โรงพยาบาล และป่าช้าของสัตว์เหล่านั้น จึงถึงการนับว่า 'จอมปลวก' โดยแท้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุ คำว่า จอมปลวก นี้ เป็นชื่อของกายอันเกิดแต่มหาภูตรูป ๔ นี้'

မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝဿာတိ မာတိတော စ ပိတိတော စ နိဗ္ဗတ္တေန မာတာပေတ္တိကေန သုက္ကသောဏိတေန သမ္ဘူတဿ. ဩဒနကုမ္မာသူပစယဿာတိ ဩဒနေန စေဝ ကုမ္မာသေန စ ဥပစိတဿ ဝဍ္ဎိတဿ. အနိစ္စုစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မဿာတိ ဧတ္ထ အယံ ကာယော ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စဓမ္မော. ဒုဂ္ဂန္ဓဝိဃာတတ္ထာယ တနုဝိလေပနေန ဥစ္ဆာဒနဓမ္မော. အင်္ဂပစ္စင်္ဂါဗာဓဝိနောဒနတ္ထာယ ခုဒ္ဒကသမ္ဗာဟနေန ပရိမဒ္ဒနဓမ္မော. ဒဟရကာလေ ဝါ ဦရူသု သယာပေတွာ ဂဗ္ဘဝါသေန ဒုဿဏ္ဌိတာနံ တေသံ တေသံ အင်္ဂါနံ သဏ္ဌာနသမ္ပာဒနတ္ထံ အဉ္ဆနပီဠနာဒိဝသေန ပရိမဒ္ဒနဓမ္မော. ဧဝံ ပရိဟရတောပိ စ ဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မော ဘိဇ္ဇတိ စေဝ ဝိကိရတိ စ, ဧဝံ သဘာဝေါတိ အတ္ထော. တတ္ထ [Pg.36] မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝဩဒနကုမ္မာသူပစယဥစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနပဒေဟိ သမုဒယော ကထိတော, အနိစ္စဘေဒဝိဒ္ဓံသနပဒေဟိ အတ္ထင်္ဂမော. ဧဝံ သတ္တဟိပိ ပဒေဟိ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿ ဥစ္စာဝစဘာဝေါ ဝဍ္ဎိပရိဟာနိ သမုဒယတ္ထင်္ဂမော ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺส ความว่า เกิดขึ้นจากน้ำอสุจิและโลหิตของมารดาบิดา อันเกิดจากมารดาและบิดา บทว่า โอทนกุมฺมาสูปจยสฺส ความว่า อันข้าวสุกและขนมกุมมาสทำให้พอกพูนเจริญขึ้น บทว่า อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส ความว่า ในบทนั้น กายนี้มีขึ้นแล้วก็ไม่มีอีก โดยความหมายว่าไม่มี จึงมีสภาพไม่เที่ยง มีสภาพต้องอบรมด้วยเครื่องลูบไล้ร่างกายเพื่อกำจัดกลิ่นเหม็น มีสภาพต้องนวดฟั้นด้วยการนวดเบาๆ เพื่อบรรเทาความเจ็บป่วยของอวัยวะน้อยใหญ่ หรือในวัยเด็ก มีสภาพต้องนวดฟั้นด้วยการดึงการบีบเป็นต้น เพื่อจัดสัณฐานของอวัยวะต่างๆ ที่ตั้งอยู่ไม่ดีเพราะการอยู่ในครรภ์ โดยให้นอนบนตัก แม้จะบริหารอยู่อย่างนี้ ก็มีสภาพแตกและกระจัดกระจาย คือ แตกสลายและกระจัดกระจายไป เป็นสภาวะอย่างนี้ นี้คือความหมาย ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า มาตาเปตฺติกสมฺภว โอทนกุมฺมาสูปจย อุจฺฉาทน และ ปริมทฺทน ท่านกล่าวถึงสมุทัย (ความเกิดขึ้น) ด้วยบทว่า อนิจฺจ เภทน และ วิทฺธํสน ท่านกล่าวถึงอัตถังคมะ (ความดับไป) พึงทราบว่า ด้วยบททั้ง ๗ บทนี้ ท่านกล่าวถึงความสูงต่ำ ความเจริญความเสื่อม ความเกิดขึ้นและความดับไป ของกายอันเกิดแต่มหาภูตรูป ๔ อย่างนี้

ဒိဝါ ကမ္မန္တေတိ ဒိဝါ ကတ္တဗ္ဗကမ္မန္တေ. ဓူမာယနာတိ ဧတ္ထ အယံ ဓူမသဒ္ဒေါ ကောဓေ တဏှာယ ဝိတက္ကေ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဓမ္မဒေသနာယ ပကတိဓူမေတိ ဣမေသု အတ္ထေသု ဝတ္တတိ. ‘‘ကောဓော ဓူမော ဘသ္မနိမောသဝဇ္ဇ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၆၅) ဧတ္ထ ဟိ ကောဓေ ဝတ္တတိ. ‘‘ဣစ္ဆာဓူမာယိတာ သတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ တဏှာယ. ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရော ဘိက္ခု ဘဂဝတော အဝိဒူရေ ဓူမာယန္တော နိသိန္နော ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ ဝိတက္ကေ.

บทว่า Divā kammante (ย่อมทำการงานในกลางวัน) ได้แก่ ย่อมทำการงานที่พึงทำในกลางวัน ในบทว่า Dhūmāyanā (ย่อมเป็นควัน) นี้ คำว่า ธูมะ (ควัน) นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถะเหล่านี้ คือ ในความโกรธ ในตัณหา ในวิตก ในกามคุณ ๕ ในการแสดงธรรม ในควันตามปกติ จริงอยู่ ในคำว่า ‘Kodho dhūmo bhasmanimosavajja’ (ความโกรธเป็นควัน วาจาว่ามึงจงเป็นเถ้าธุลี) นี้ เป็นไปในความโกรธ ในคำว่า ‘Icchādhūmāyitā sattā’ (สัตว์ทั้งหลายมีควันคือความอยาก) นี้ เป็นไปในตัณหา ในคำว่า ‘Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī’ (ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งนั่งเป็นควันอยู่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค) นี้ เป็นไปในวิตก

‘‘ပင်္ကော စ ကာမာ ပလိပေါ စ ကာမာ,ဘယဉ္စ မေတံ တိမူလံ ပဝုတ္တံ;

ရဇော စ ဓူမော စ မယာ ပကာသိတာ;

ဟိတွာ တုဝံ ပဗ္ဗဇ ဗြဟ္မဒတ္တာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၆.၁၄) –

ในคำว่า ‘กามทั้งหลายเป็นเปือกตมด้วย กามทั้งหลายเป็นเครื่องฉาบทาด้วย ภัยนี้มีรากเหง้า ๓ อย่าง เรากล่าวแล้ว ธุลีและควัน เราประกาศแล้ว พรหมทัต ท่านจงละแล้วบวชเถิด’

ဧတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏေသု. ‘‘ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၄၉) ဧတ္ထ ဓမ္မဒေသနာယ. ‘‘ဓဇော ရထဿ ပညာဏံ, ဓူမော ပညာဏမဂ္ဂိနော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၇၂) ဧတ္ထ ပကတိဓူမေ. ဣဓ ပနာယံ ဝိတက္ကေ အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘အယံ ရတ္တိံ ဓူမာယနာ’’တိ.

ในคาถานี้ เป็นไปในกามคุณ ๕ ในคำว่า ‘Dhūmaṃ kattā hotī’ (ย่อมทำควัน) นี้ เป็นไปในการแสดงธรรม ในคำว่า ‘Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo paññāṇamaggino’ (ธงเป็นเครื่องหมายของรถ ควันเป็นเครื่องหมายของไฟ) นี้ เป็นไปในควันตามปกติ ส่วนในที่นี้ ประสงค์เอาวิตก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘นี้คือการเป็นควันในกลางคืน’

တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနန္တိ တထာဂတော ဟိ သတ္တန္နံ ဓမ္မာနံ ဗာဟိတတ္တာ ဗြာဟ္မဏော နာမ. ယထာဟ – ‘‘သတ္တန္နံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဓမ္မာနံ ဗာဟိတတ္တာ ဗြာဟ္မဏော. ကတမေသံ သတ္တန္နံ? ရာဂေါ ဗာဟိတော ဟောတိ, ဒေါသော… မောဟော… မာနော… သက္ကာယဒိဋ္ဌိ… ဝိစိကိစ္ဆာ… သီလဗ္ဗတပရာမာသော ဗာဟိတော ဟောတိ. ဣမေသံ ဘိက္ခု သတ္တန္နံ ဓမ္မာနံ ဗာဟိတတ္တာ ဗြာဟ္မဏော’’တိ (စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၈). သုမေဓောတိ သုန္ဒရပညော. သေက္ခဿာတိ ဧတ္ထ သိက္ခတီတိ သေက္ခော. ယထာဟ – ‘‘သိက္ခတီတိ ခေါ, ဘိက္ခု, တသ္မာ သေက္ခောတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သိက္ခတိ? အဓိသီလမ္ပိ သိက္ခတိ, အဓိစိတ္တမ္ပိ သိက္ခတိ, အဓိပညမ္ပိ သိက္ခတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၆).

บทว่า Tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ (นี้เป็นชื่อของตถาคต) ความว่า จริงอยู่ ตถาคตชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้ลอยธรรม ๗ ประการแล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ พราหมณ์ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้ลอยธรรม ๗ ประการแล้ว ธรรม ๗ ประการอะไรบ้าง คือ ราคะเป็นธรรมอันลอยแล้ว โทสะ... โมหะ... มานะ... สักกายทิฏฐิ... วิจิกิจฉา... สีลัพพตปรามาสเป็นธรรมอันลอยแล้ว ดูก่อนภิกษุ พราหมณ์ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้ลอยธรรม ๗ ประการเหล่านี้แล้ว’ บทว่า Sumedho (ผู้มีปัญญาดี) คือ ผู้มีปัญญางาม ในบทว่า Sekkhassa (ของพระเสขะ) นี้ ผู้ใดย่อมศึกษา เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่าเสขะ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เพราะย่อมศึกษา เหตุนั้น จึงเรียกว่าเสขะ ย่อมศึกษาอะไร ย่อมศึกษาอธิศีลบ้าง ย่อมศึกษาอธิจิตบ้าง ย่อมศึกษาอธิปัญญาบ้าง’

ပညာယ [Pg.37] အဓိဝစနန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာယ ပညာယ ဧတံ အဓိဝစနံ, န အာဝုဓသတ္ထဿ. ဝီရိယာရမ္ဘဿာတိ ကာယိကစေတသိကဝီရိယဿ. တံ ပညာဂတိကမေဝ ဟောတိ. လောကိယာယ ပညာယ လောကိယံ, လောကုတ္တရာယ ပညာယ လောကုတ္တရံ. ဧတ္ထ ပနာယံ အတ္ထဒီပနာ –

บทว่า Paññāya adhivacanaṃ (เป็นชื่อของปัญญา) ความว่า นี้เป็นชื่อของปัญญาอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ ไม่ใช่ชื่อของศัสตราที่เป็นอาวุธ บทว่า Vīriyārambhassa (ของการปรารภความเพียร) ได้แก่ ความเพียรทางกายและทางใจ ความเพียรนั้นย่อมมีปัญญาเป็นคติเท่านั้น ความเพียรที่เป็นโลกิยะด้วยปัญญาที่เป็นโลกิยะ ความเพียรที่เป็นโลกุตตระด้วยปัญญาที่เป็นโลกุตตระ ส่วนในที่นี้ มีการอธิบายความดังนี้

ဧကော ကိရ ဇာနပဒေါ ဗြာဟ္မဏော ပါတောဝ မာဏဝကေဟိ သဒ္ဓိံ ဂါမတော နိက္ခမ္မ ဒိဝသံ အရညေ မန္တေ ဝါစေတွာ သာယံ ဂါမံ အာဂစ္ဆတိ. အန္တရာမဂ္ဂေ စ ဧကော ဝမ္မိကော အတ္ထိ. သော ရတ္တိံ ဓူမာယတိ, ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ. ဗြာဟ္မဏော အန္တေဝါသိံ သုမေဓံ မာဏဝံ အာဟ – ‘‘တာတ, အယံ ဝမ္မိကော ရတ္တိံ ဓူမာယတိ, ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ, ဝိကာရမဿ ပဿိဿာမ, ဘိန္ဒိတွာ နံ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ခိပါဟီ’’တိ. သော သာဓူတိ ကုဒါလံ ဂဟေတွာ သမေဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယ တထာ အကာသိ. တတြ အာစရိယဗြာဟ္မဏော ဝိယ ဘဂဝါ. သုမေဓမာဏဝကော ဝိယ သေက္ခော ဘိက္ခု. ဝမ္မိကော ဝိယ ကာယော. ‘‘တာတ, အယံ ဝမ္မိကော ရတ္တိံ ဓူမာယတိ, ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ, ဝိကာရမဿ ပဿိဿာမ, ဘိန္ဒိတွာ နံ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ခိပါဟီ’’တိ ဗြာဟ္မဏေန ဝုတ္တကာလော ဝိယ, ‘‘ဘိက္ခု စာတုမဟာဘူတိကံ ကာယံ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ပရိဂ္ဂဏှာဟီ’’တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တကာလော. တဿ သာဓူတိ ကုဒါလံ ဂဟေတွာ တထာကရဏံ ဝိယ သေက္ခဿ ဘိက္ခုနော, ‘‘ယော ဝီသတိယာ ကောဋ္ဌာသေသု ထဒ္ဓဘာဝေါ, အယံ ပထဝီဓာတု. ယော ဒွါဒသသု ကောဋ္ဌာသေသု အာဗန္ဓနဘာဝေါ, အယံ အာပေါဓာတု. ယော စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ပရိပါစနဘာဝေါ, အယံ တေဇောဓာတု. ယော ဆသု ကောဋ္ဌာသေသု ဝိတ္ထမ္ဘနဘာဝေါ, အယံ ဝါယောဓာတူ’’တိ ဧဝံ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေန ကာယပရိဂ္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ได้ยินว่า พราหมณ์ชาวชนบทคนหนึ่ง ออกจากบ้านพร้อมกับมาณพทั้งหลายแต่เช้าตรู่ สอนมนต์ในป่าตลอดวันแล้ว กลับเข้าบ้านในเวลาเย็น และในระหว่างทางมีจอมปลวกแห่งหนึ่ง จอมปลวกนั้นกลางคืนเป็นควัน กลางวันลุกเป็นไฟ พราหมณ์ได้กล่าวกับสุเมธมาณพผู้เป็นอันเตวาสิกว่า ‘พ่อคุณ จอมปลวกนี้กลางคืนเป็นควัน กลางวันลุกเป็นไฟ เราจักดูความผิดปกติของมัน เธอจงขุดมันทำเป็นสี่ส่วนแล้วทิ้งไปเสีย’ มาณพนั้นรับว่า ‘ดีละขอรับ’ แล้วถือจอบยืนบนแผ่นดินด้วยเท้าที่เสมอกัน ได้ทำเช่นนั้น ในอุปมานั้น พระผู้มีพระภาคเปรียบเหมือนอาจารย์พราหมณ์ พระเสขภิกษุเปรียบเหมือนสุเมธมาณพ กายเปรียบเหมือนจอมปลวก กาลที่พราหมณ์กล่าวว่า ‘พ่อคุณ จอมปลวกนี้กลางคืนเป็นควัน กลางวันลุกเป็นไฟ เราจักดูความผิดปกติของมัน เธอจงขุดมันทำเป็นสี่ส่วนแล้วทิ้งไปเสีย’ เปรียบเหมือนกาลที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ เธอจงกำหนดกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ โดยทำเป็นสี่ส่วน’ การที่มาณพนั้นรับว่า ‘ดีละขอรับ’ แล้วถือจอบทำเช่นนั้น เปรียบเหมือนการกำหนดกายของพระเสขภิกษุโดยนัยแห่งการกำหนดธาตุ ๔ ว่า ‘ภาวะที่แข็งในอาการ ๒๐ นี้คือปฐวีธาตุ ภาวะที่เอิบอาบในอาการ ๑๒ นี้คืออาโปธาตุ ภาวะที่ย่อยในอาการ ๔ นี้คือเตโชธาตุ ภาวะที่พยุงไว้ในอาการ ๖ นี้คือวาโยธาตุ’ พึงทราบฉะนี้

လင်္ဂီတိ ခေါ, ဘိက္ခူတိ ကသ္မာ ဘဂဝါ အဝိဇ္ဇံ လင်္ဂီတိ ကတွာ ဒဿေသီတိ? ယထာ ဟိ နဂရဿ ဒွါရံ ပိဓာယ ပလိဃေ ယောဇိတေ မဟာဇနဿ ဂမနံ ပစ္ဆိဇ္ဇတိ, ယေ နဂရဿ အန္တော, တေ အန္တောယေဝ ဟောန္တိ. ယေ ဗဟိ, တေ ဗဟိယေဝ. ဧဝမေဝ ယဿ ဉာဏမုခေ အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ ပတတိ, တဿ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကံ ဉာဏဂမနံ ပစ္ဆိဇ္ဇတိ, တသ္မာ အဝိဇ္ဇံ လင်္ဂီတိ ကတွာ ဒဿေသိ. ပဇဟ အဝိဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန အဝိဇ္ဇာပဟာနံ ကထိတံ.

ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงอวิชชาโดยความเป็นลิ่มสลัก ในบทว่า Laṅgīti kho, bhikkhu (ดูก่อนภิกษุ ลิ่มสลัก) ตอบว่า เปรียบเหมือนเมื่อประตูเมืองถูกปิดแล้วใส่ลิ่มสลักไว้ การไปมาของมหาชนย่อมขาดสิ้นไป ผู้ใดอยู่ในภายในเมือง ผู้นั้นก็ย่อมอยู่ภายในนั่นเอง ผู้ใดอยู่ภายนอก ผู้นั้นก็ย่อมอยู่ภายนอกนั่นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อลิ่มสลักคืออวิชชาตกลงที่ช่องทางแห่งญาณของผู้ใด การดำเนินไปแห่งญาณอันยังบุคคลให้ถึงพระนิพพานของผู้นั้นย่อมขาดสิ้นไป ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงแสดงอวิชชาโดยความเป็นลิ่มสลัก ในบทว่า Pajaha avijjaṃ (เธอจงละอวิชชา) นี้ พระองค์ตรัสการละอวิชชาโดยนัยแห่งการเรียนและการสอบถามกรรมฐาน

ဥဒ္ဓုမာယိကာတိ [Pg.38] ခေါ, ဘိက္ခူတိ ဧတ္ထ ဥဒ္ဓုမာယိကမဏ္ဍူကော နာမ နော မဟန္တော, နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏော ဟောတိ, ပုရာဏပဏ္ဏန္တရေ ဝါ ဂစ္ဆန္တရေ ဝါ ဝလ္လိအန္တရေ ဝါ ဝသတိ. သော ဒဏ္ဍကောဋိယာ ဝါ ဝလ္လိကောဋိယာ ဝါ ပံသုစုဏ္ဏကေန ဝါ ဃဋ္ဋိတော အာယမိတွာ မဟန္တော ပရိမဏ္ဍလော ဗေလုဝပက္ကပ္ပမာဏော ဟုတွာ စတ္တာရော ပါဒေ အာကာသဂတေ ကတွာ ပစ္ဆိန္နဂမနော ဟုတွာ အမိတ္တဝသံ ယာတိ, ကာကကုလလာဒိဘတ္တမေဝ ဟောတိ. ဧဝမေဝ အယံ ကောဓော ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တော စိတ္တာဝိလမတ္တကောဝ ဟောတိ. တသ္မိံ ခဏေ အနိဂ္ဂဟိတော ဝဍ္ဎိတွာ မုခဝိကုလနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဟနုသဉ္စောပနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဖရုသဝါစာနိစ္ဆာရဏံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဒိသာဝိလောကနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော အာကဍ္ဎနပရိကဍ္ဎနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ပါဏိနာ လေဍ္ဍုဒဏ္ဍသတ္ထပရာမသနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဒဏ္ဍသတ္ထာဘိနိပါတံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ပရဃာတနမ္ပိ အတ္တဃာတနမ္ပိ ပါပေတိ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ – ‘‘ယတော အယံ ကောဓော ပရံ ဃာတေတွာ အတ္တာနံ ဃာတေတိ, ဧတ္တာဝတာယံ ကောဓော ပရမုဿဒဂတော ဟောတိ ပရမဝေပုလ္လပ္ပတ္တော’’တိ. တတ္ထ ယထာ ဥဒ္ဓုမာယိကာယ စတူသု ပါဒေသု အာကာသဂတေသု ဂမနံ ပစ္ဆိဇ္ဇတိ, ဥဒ္ဓုမာယိကာ အမိတ္တဝသံ ဂန္တွာ ကာကာဒိဘတ္တံ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ကောဓသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ, အမိတ္တဝသံ ယာတိ, သဗ္ဗေသံ မာရာနံ ယထာကာမကရဏီယော ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဥဒ္ဓုမာယိကာတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကောဓူပါယာသဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. တတ္ထ ဗလဝပ္ပတ္တော ကောဓောဝ ကောဓူပါယာသော. ပဇဟ ကောဓူပါယာသန္တိ ဧတ္ထ ပဋိသင်္ခါနပ္ပဟာနံ ကထိတံ.

คำว่า อุทธุมาลิกา ในคำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธุมาลิกา นี้ หมายถึง กบชนิดหนึ่งชื่ออุทธุมาลิกา ไม่ใหญ่โต มีขนาดเท่าหลังเล็บ อาศัยอยู่ในระหว่างใบไม้เก่า พุ่มไม้ หรือเถาวัลย์ กบนั้นเมื่อถูกปลายไม้ ปลายเถาวัลย์ หรือผงธุลีกระทบ ก็จะพองตัวขึ้นใหญ่กลม มีขนาดเท่าผลมะตูมสุก ทำเท้าทั้งสี่ให้ลอยอยู่ในอากาศ หยุดนิ่งไปต่อไม่ได้ ตกอยู่ในอำนาจของศัตรู เป็นอาหารของกาและเหยี่ยวเป็นต้น ฉันใด ความโกรธนี้ก็ฉันนั้น เมื่อเกิดขึ้นครั้งแรกเป็นเพียงความขุ่นมัวแห่งจิตเท่านั้น เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในขณะนั้น ก็จะเจริญขึ้นจนถึงความมีหน้าตาบูดเบี้ยว เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการขบกราม เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการเปล่งวาจาหยาบคาย เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการมองสอดส่ายไปในทิศต่างๆ เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการฉุดกระชากลากถู เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการจับต้องก้อนดิน ท่อนไม้ และศาสตราด้วยมือ เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการประหัตประหารด้วยท่อนไม้และศาสตรา เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการฆ่าผู้อื่นและฆ่าตนเองด้วย แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า ‘เมื่อใดความโกรธนี้ฆ่าผู้อื่นแล้วย่อมฆ่าตนเอง เมื่อนั้นความโกรธนี้ชื่อว่าถึงความกำเริบอย่างยิ่ง ถึงความไพบูลย์อย่างยิ่ง’ ในอุปมานั้น เมื่อเท้าทั้งสี่ของกบอุทธุมาลิกาลอยอยู่ในอากาศ การเดินทางย่อมขาดตอน กบอุทธุมาลิกาตกอยู่ในอำนาจของศัตรู กลายเป็นอาหารของกาเป็นต้น ฉันใด บุคคลผู้ประกอบด้วยความโกรธก็ฉันนั้น ย่อมไม่สามารถเจริญกรรมฐานที่ถือเอามาแล้วได้ ย่อมตกอยู่ในอำนาจของศัตรู เป็นผู้ที่มารทั้งหมดจะทำได้ตามความปรารถนา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุทธุมาลิกา นี้เป็นชื่อเรียกแทนความโกรธและความคับแค้นใจ’ ในคำนั้น ความโกรธที่ถึงความมีกำลังนั่นแหละคือความโกรธและความคับแค้นใจ ในคำว่า เธอจงละความโกรธและความคับแค้นใจเสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละด้วยปัญญาพิจารณา

ဒွိဓာပထောတိ ဧတ္ထ, ယထာ ပုရိသော သဓနော သဘောဂေါ ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော ဒွေဓာပထံ ပတွာ, ‘‘ဣမိနာ နု ခေါ ဂန္တဗ္ဗံ, ဣမိနာ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တော တတ္ထေဝ တိဋ္ဌတိ, အထ နံ စောရာ ဥဋ္ဌဟိတွာ အနယဗျသနံ ပါပေန္တိ, ဧဝမေဝ ခေါ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ နိသိန္နော ဘိက္ခု ဗုဒ္ဓါဒီသု ကင်္ခါယ ဥပ္ပန္နာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ, အထ နံ ကိလေသမာရာဒယော သဗ္ဗေ မာရာ အနယဗျသနံ ပါပေန္တိ, ဣတိ ဝိစိကိစ္ဆာ ဒွေဓာပထသမာ ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဒွိဓာပထောတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဝိစိကိစ္ဆာယေတံ [Pg.39] အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ဝိစိကိစ္ဆန္တိ ဧတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန ဝိစိကိစ္ဆာပဟာနံ ကထိတံ.

ในคำว่า ทางสองแพร่ง นี้ เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีทรัพย์ มีโภคะ เดินทางไปในหนทางกันดาร ถึงทางสองแพร่งแล้ว ไม่สามารถตัดสินใจได้ว่า ‘ควรจะไปทางนี้ หรือควรจะไปทางนี้’ จึงหยุดยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง ต่อมาพวกโจรก็ลุกขึ้นมาทำเขาให้ถึงความพินาศฉิบหาย ฉันใด ภิกษุผู้รับเอากรรมฐานเบื้องต้นมาแล้วนั่งบำเพ็ญอยู่ เมื่อความสงสัยในพระพุทธเจ้าเป็นต้นเกิดขึ้น ก็ไม่สามารถเจริญกรรมฐานได้ ต่อมามารทั้งหมดมีกิเลสมารเป็นต้นก็ทำเธอให้ถึงความพินาศฉิบหาย ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนี้ วิจิกิจฉาจึงเป็นเหมือนทางสองแพร่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ทางสองแพร่ง นี้เป็นชื่อเรียกแทนวิจิกิจฉา’ ในคำว่า เธอจงละวิจิกิจฉาเสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละวิจิกิจฉาด้วยอำนาจแห่งการเรียนและการสอบถามกรรมฐาน

စင်္ဂဝါရန္တိ ဧတ္ထ, ယထာ ရဇကေဟိ ခါရပရိဿာဝနမှိ ဥဒကေ ပက္ခိတ္တေ ဧကော ဥဒကဃဋော ဒွေပိ ဒသပိ ဝီသတိပိ ဃဋသတမ္ပိ ပဂ္ဃရတိယေဝ, ပသဋမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ န တိဋ္ဌတိ, ဧဝမေဝ နီဝရဏသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ အဗ္ဘန္တရေ ကုသလဓမ္မော န တိဋ္ဌတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘စင်္ဂဝါရန္တိ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စန္နေတံ နီဝရဏာနံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ပဉ္စနီဝရဏေတိ ဧတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂဝသေန နီဝရဏပ္ပဟာနံ ကထိတံ.

ในคำว่า ชะลอมกรองน้ำด่าง นี้ เปรียบเหมือนในที่กรองน้ำด่างของคนย้อมผ้า เมื่อเทน้ำลงไป หม้อน้ำหนึ่งใบ สองใบ สิบใบ ยี่สิบใบ หรือร้อยใบ ก็ย่อมไหลออกไปเท่านั้น แม้น้ำประมาณหนึ่งฟายมือก็ไม่คงอยู่ ฉันใด กุศลธรรมก็ไม่คงอยู่ในภายในของบุคคลผู้ประกอบด้วยนิวรณ์ ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ชะลอมกรองน้ำด่าง นี้เป็นชื่อเรียกแทนนิวรณ์ ๕ ประการ’ ในคำว่า เธอจงละนิวรณ์ ๕ เสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละนิวรณ์ด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนประหาณและตทังคประหาณ

ကုမ္မောတိ ဧတ္ထ, ယထာ ကစ္ဆပဿ စတ္တာရော ပါဒါ သီသန္တိ ပဉ္စေဝ အင်္ဂါနိ ဟောန္တိ, ဧဝမေဝ သဗ္ဗေပိ သင်္ခတာ ဓမ္မာ ဂယှမာနာ ပဉ္စေဝ ခန္ဓာ ဘဝန္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ကုမ္မောတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စန္နေတံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေတိ ဧတ္ထ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ကထိတံ.

ในคำว่า เต่า นี้ เปรียบเหมือนเต่ามีองค์ประกอบ ๕ อย่าง คือ เท้า ๔ และหัว ฉันใด สังขตธรรมทั้งหลายทั้งปวง เมื่อถูกยึดถือ ก็ย่อมเป็นขันธ์ ๕ เท่านั้น ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เต่า นี้เป็นชื่อเรียกแทนอุปาทานขันธ์ ๕’ ในคำว่า เธอจงละอุปาทานขันธ์ ๕ เสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละฉันทราคะในขันธ์ ๕

အသိသူနာတိ ဧတ္ထ, ယထာ သူနာယ ဥပရိ မံသံ ဌပေတွာ အသိနာ ကောဋ္ဋေန္တိ, ဧဝမိမေ သတ္တာ ဝတ္ထုကာမတ္ထာယ ကိလေသကာမေဟိ ဃာတယမာနာ ဝတ္ထုကာမာနံ ဥပရိ ကတွာ ကိလေသကာမေဟိ ကန္တိတာ ကောဋ္ဋိတာ စ ဟောန္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အသိသူနာတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ပဉ္စ ကာမဂုဏေတိ ဧတ္ထ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ကထိတံ.

ในคำว่า เขียงและมีด นี้ เปรียบเหมือนในโรงฆ่าสัตว์ เขาเอาเนื้อวางไว้บนเขียงแล้วสับด้วยมีด ฉันใด สัตว์เหล่านี้ถูกฆ่าอยู่ด้วยกิเลสกามเพื่อวัตถุกาม ก็ถูกวางไว้บนวัตถุกามแล้วถูกตัดและถูกสับด้วยกิเลสกาม ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เขียงและมีด นี้เป็นชื่อเรียกแทนกามคุณ ๕’ ในคำว่า เธอจงละกามคุณ ๕ เสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละฉันทราคะในกามคุณ ๕

မံသပေသီတိ ခေါ, ဘိက္ခူတိ ဧတ္ထ အယံ မံသပေသိ နာမ ဗဟုဇနပတ္ထိတာ ခတ္တိယာဒယော မနုဿာပိ နံ ပတ္ထေန္တိ ကာကာဒယော တိရစ္ဆာနာပိ. ဣမေ ဟိ သတ္တာ အဝိဇ္ဇာယ သမ္မတ္တာ နန္ဒိရာဂံ ဥပဂမ္မ ဝဋ္ဋံ ဝဍ္ဎေန္တိ. ယထာ ဝါ မံသပေသိ ဌပိတဌပိတဋ္ဌာနေ လဂ္ဂတိ, ဧဝမိမေ သတ္တာ နန္ဒိရာဂဗဒ္ဓါ ဝဋ္ဋေ လဂ္ဂန္တိ, ဒုက္ခံ ပတွာပိ န ဥက္ကဏ္ဌန္တိ, ဣတိ နန္ဒိရာဂေါ မံသပေသိသဒိသော ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘မံသပေသီတိ ခေါ, ဘိက္ခု, နန္ဒိရာဂဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ နန္ဒီရာဂန္တိ ဧတ္ထ စတုတ္ထမဂ္ဂေန နန္ဒီရာဂပ္ပဟာနံ ကထိတံ.

ในคำว่า ดูก่อนภิกษุ ชิ้นเนื้อ นี้ ชิ้นเนื้อนี้เป็นสิ่งที่คนจำนวนมากปรารถนา แม้มนุษย์มีกษัตริย์เป็นต้นก็ปรารถนา แม้สัตว์เดรัจฉานมีกาเป็นต้นก็ปรารถนา สัตว์เหล่านี้ผู้มัวเมาด้วยอวิชชา เข้าถึงนันทิราคะ ย่อมยังวัฏฏะให้เจริญ หรือเปรียบเหมือนชิ้นเนื้อย่อมติดในที่ที่วางไว้ ฉันใด สัตว์เหล่านี้ผู้ถูกผูกไว้ด้วยนันทิราคะ ย่อมติดอยู่ในวัฏฏะ แม้ประสบทุกข์ก็ไม่เบื่อหน่าย ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนี้ นันทิราคะจึงเป็นเหมือนชิ้นเนื้อ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ชิ้นเนื้อ นี้เป็นชื่อเรียกแทนนันทิราคะ’ ในคำว่า เธอจงละนันทิราคะเสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละนันทิราคะด้วยอรหัตตมรรค

နာဂေါတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ခီဏာသဝဿေတံ ဘိက္ခုနော အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ ယေနတ္ထေန ခီဏာသဝေါ နာဂေါတိ ဝုစ္စတိ, သော အနင်္ဂဏသုတ္တေ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၃) ပကာသိတော ဧဝ. နမော ကရောဟိ နာဂဿာတိ ခီဏာသဝဿ ဗုဒ္ဓနာဂဿ, ‘‘ဗုဒ္ဓေါ [Pg.40] သော ဘဂဝါ ဗောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဒန္တော သော ဘဂဝါ ဒမထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, သန္တော သော ဘဂဝါ သမထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, တိဏ္ဏော သော ဘဂဝါ တရဏာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ပရိနိဗ္ဗုတော သော ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗာနာယ ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၆၁) ဧဝံ နမက္ကာရံ ကရောဟီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဣတိ ဣဒံ သုတ္တံ ထေရဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဟောသိ. ထေရောပိ ဣဒမေဝ သုတ္တံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော. အယမေတဿ အတ္ထောတိ အယံ ဧတဿ ပဉှဿ အတ္ထော. ဣတိ ဘဂဝါ ရတနရာသိမှိ မဏိကူဋံ ဂဏှန္တော ဝိယ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

ดูก่อนภิกษุ คำว่า นาค นี้ เป็นชื่อของภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ในข้อนั้น พระขีณาสพท่านเรียกว่านาคด้วยอรรถใด อรรถนั้น ท่านประกาศไว้แล้วในอนังคณสูตรนั่นเทียว ความว่า ท่านจงกระทำความนอบน้อมแด่พระพุทธนาคผู้เป็นพระขีณาสพ คือ จงกระทำการนมัสการอย่างนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นผู้ตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความตรัสรู้, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงฝึกแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการฝึก, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงสงบแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความสงบ, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงข้ามแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการข้าม, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงปรินิพพานแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อปรินิพพาน" นี้เป็นความหมายในข้อนี้ ด้วยประการฉะนี้ พระสูตรนี้ได้เป็นกรรมฐานของพระเถระ แม้พระเถระก็ทำพระสูตรนี้แหละให้เป็นกรรมฐานแล้ว เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตแล้ว ความว่า นี้เป็นเนื้อความแห่งปัญหานี้ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงประมวลเทศนาให้จบลงตามลำดับอนุสนธิ ดุจทรงหยิบยอดมณีจากกองรัตนะฉะนั้น

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

ဝမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

วรรณนาวัมมิกสูตร จบแล้ว

၄. ရထဝိနီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. วรรณนารถวินีตสูตร

၂၅၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ရထဝိနီတသုတ္တံ. တတ္ထ ရာဇဂဟေတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ, တဉှိ မန္ဓာတုမဟာဂေါဝိန္ဒာဒီဟိ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ရာဇဂဟန္တိ ဝုစ္စတိ. အညေပေတ္ထ ပကာရေ ဝဏ္ဏယန္တိ. ကိံ တေဟိ? နာမမေတံ တဿ နဂရဿ. တံ ပနေတံ ဗုဒ္ဓကာလေ စ စက္ကဝတ္တိကာလေ စ နဂရံ ဟောတိ, သေသကာလေ သုညံ ဟောတိ ယက္ခပရိဂ္ဂဟိတံ, တေသံ ဝသန္တဝနံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေတိ ဝေဠုဝနန္တိ တဿ ဥယျာနဿ နာမံ, တံ ကိရ ဝေဠူဟိ ပရိက္ခိတ္တံ အဟောသိ အဋ္ဌာရသဟတ္ထေန စ ပါကာရေန, ဂေါပုရဋ္ဋာလကယုတ္တံ နီလောဘာသံ မနောရမံ, တေန ဝေဠုဝနန္တိ ဝုစ္စတိ. ကလန္ဒကာနဉ္စေတ္ထ နိဝါပံ အဒံသု, တေန ကလန္ဒကနိဝါပေါတိ ဝုစ္စတိ.

๒๕๒. พระสูตรชื่อ รถวินีตสูตร (เริ่มต้นว่า) ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ราชคเห คือ ในพระนครชื่ออย่างนี้ ได้ยินว่า พระนครนั้น อันพระเจ้ามันธาตุและมหาโควินท์เป็นต้นทรงครอบครองแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ราชคฤห์ แม้ท่านเหล่าอื่นก็พรรณนาเหตุอย่างอื่นในเรื่องนี้ จะมีประโยชน์อะไรด้วยเหตุเหล่านั้น? นี้เป็นชื่อของพระนครนั้น ก็พระนครนั้น ย่อมเป็นเมืองในพุทธกาลและในจักรพรรดิกาล ในกาลที่เหลือ ย่อมว่างเปล่า ถูกยักษ์สิงสู่ เป็นป่าที่อยู่ของพวกยักษ์ บทว่า เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป ความว่า เวฬุวัน เป็นชื่อของอุทยานนั้น ได้ยินว่า อุทยานนั้นมีต้นไผ่ล้อมรอบ และมีกำแพงสูง ๑๘ ศอก ประกอบด้วยซุ้มประตูและป้อมปราการ มีสีเขียวสดใสน่ารื่นรมย์ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เวฬุวัน และในอุทยานนั้น เขาได้ให้เหยื่อแก่กระแตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า กลันทกนิวาป

ပုဗ္ဗေ ကိရ အညတရော ရာဇာ တတ္ထ ဥယျာနကီဠနတ္ထံ အာဂတော သုရာမဒေန မတ္တော ဒိဝါသေယျံ ဥပဂတော သုပိ. ပရိဇနောပိဿ, ‘‘သုတ္တော ရာဇာ’’တိ ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ ပလောဘိယမာနော ဣတော စိတော စ ပက္ကာမိ, အထ သုရာဂန္ဓေန အညတရသ္မာ သုသိရရုက္ခာ ကဏှသပ္ပော နိက္ခမိတွာ ရညာဘိမုခေါ အာဂစ္ဆတိ. တံ ဒိသွာ ရုက္ခဒေဝတာ, ‘‘ရညော ဇီဝိတံ ဒမ္မီ’’တိ ကာဠကဝေသေန အာဂန္တွာ ကဏ္ဏမူလေ သဒ္ဒမကာသိ. ရာဇာ ပဋိဗုဇ္ဈိ, ကဏှသပ္ပော [Pg.41] နိဝတ္တော. သော တံ ဒိသွာ, ‘‘ဣမာယ မမ ဇီဝိတံ ဒိန္န’’န္တိ ကာဠကာနံ တတ္ထ နိဝါပံ ပဋ္ဌပေသိ, အဘယဃောသနဉ္စ ဃောသာပေသိ. တသ္မာ တံ တတော ပဘုတိ ကလန္ဒကနိဝါပန္တိ သင်္ချံ ဂတံ. ကလန္ဒကာတိ ကာဠကာနံ နာမံ.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระราชาพระองค์หนึ่งเสด็จมาเพื่อทรงเล่นในอุทยานนั้น ทรงเมาด้วยความเมาสุรา บรรทมหลับไปในเวลากลางวัน แม้บริวารของพระองค์ก็คิดว่า "พระราชาบรรทมหลับแล้ว" จึงถูกดอกไม้และผลไม้เป็นต้นล่อใจ หลีกไปทางโน้นทางนี้ ครั้งนั้น งูเห่าตัวหนึ่งออกจากโพรงไม้แห่งหนึ่งเพราะได้กลิ่นสุรา เลื้อยตรงมาหาพระราชา รุกขเทวดาเห็นดังนั้น จึงคิดว่า "เราจะถวายชีวิตแด่พระราชา" แล้วแปลงเป็นกระแตมาทำเสียงที่ข้างพระกรรณ พระราชาทรงตื่นบรรทม งูเห่าก็เลื้อยกลับไป พระองค์ทอดพระเนตรเห็นดังนั้น จึงทรงดำริว่า "ชีวิตของเราอันกระแตนี้ให้แล้ว" จึงทรงตั้งสถานที่ให้เหยื่อแก่กระแตทั้งหลายในที่นั้น และโปรดให้ประกาศอภัยทาน เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงนับได้ว่า กลันทกนิวาป ตั้งแต่นั้นมา คำว่า กลันทกะ เป็นชื่อของกระแตทั้งหลาย

ဇာတိဘူမိကာတိ ဇာတိဘူမိဝါသိနော. တတ္ထ ဇာတိဘူမီတိ ဇာတဋ္ဌာနံ. တံ ခေါ ပနေတံ နေဝ ကောသလမဟာရာဇာဒီနံ န စင်္ကီဗြာဟမဏာဒီနံ န သက္ကသုယာမသန္တုသိတာဒီနံ န အသီတိမဟာသာဝကာဒီနံ န အညေသံ သတ္တာနံ ဇာတဋ္ဌာနံ ‘‘ဇာတိဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယဿ ပန ဇာတဒိဝသေ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ဧကဒ္ဓဇမာလာဝိပ္ပကိဏ္ဏကုသုမဝါသစုဏ္ဏဂန္ဓသုဂန္ဓာ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လမိဝ နန္ဒနဝနံ ဝိရောစမာနာ ပဒုမိနိပဏ္ဏေ ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ အကမ္ပိတ္ထ, ဇစ္စန္ဓာဒီနဉ္စ ရူပဒဿနာဒီနိ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယာနိ ပဝတ္တိံသု, တဿ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တဿ ဇာတဋ္ဌာနသာကိယဇနပဒေါ ကပိလဝတ္ထာဟာရော, သာ ‘‘ဇာတိဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

บทว่า ชาติภูมิิกา คือ ผู้มีชาติภูมิเป็นที่อยู่ ในบทเหล่านั้น บทว่า ชาติภูมิ คือ สถานที่เกิด ก็สถานที่เกิดนั้น ไม่ใช่สถานที่เกิดของพระเจ้าโกศลมหาราชเป็นต้น ไม่ใช่ของจังกีพราหมณ์เป็นต้น ไม่ใช่ของท้าวสักกะ ท้าวสุยามะ ท้าวสันดุสิตเป็นต้น ไม่ใช่ของพระมหาสาวก ๘๐ รูปเป็นต้น และไม่ใช่ของสัตว์เหล่าอื่น ที่จะเรียกว่า "ชาติภูมิ" แต่ในวันประสูติของพระโพธิสัตว์พระองค์ใด หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหวประดุจหยาดน้ำบนใบบัว รุ่งเรืองดุจสวนนันทวันซึ่งมีดอกไม้บานสะพรั่งทั้งหมด มีธงชัยและพวงมาลาเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีดอกไม้ ธูป และของหอมอบอวลไปด้วยกลิ่นหอม และปาฏิหาริย์เป็นอันมากมีการเห็นรูปของคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้นได้เป็นไปแล้ว สักกชนบท อันเป็นอาหารชนบทแห่งกรุงกบิลพัสดุ์ ซึ่งเป็นสถานที่ประสูติของพระสัพพัญญูโพธิสัตว์พระองค์นั้น (สถานที่นั้น) เรียกว่า "ชาติภูมิ"

ဓမ္မဂရုဘာဝဝဏ္ဏနာ

วรรณนาความมีธรรมะเป็นที่เคารพ

ဝဿံဝုဋ္ဌာတိ တေမာသံ ဝဿံဝုဋ္ဌာ ပဝါရိတပဝါရဏာ ဟုတွာ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘ကစ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ခမနီယ’’န္တိအာဒီဟိ ဝစနေဟိ အာဂန္တုကပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဧတံ, ‘‘ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ. တေ ကိရ ဘိက္ခု, – ‘‘ကစ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ခမနီယံ ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိတ္ထ အပ္ပကိလမထေန အဒ္ဓါနံ အာဂတာ, န စ ပိဏ္ဍကေန ကိလမိတ္ထ, ကုတော စ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, အာဂစ္ဆထာ’’တိ ပဋိသန္ထာရဝသေန ပုစ္ဆိတာ – ‘‘ဘဂဝါ သာကိယဇနပဒေ ကပိလဝတ္ထာဟာရတော ဇာတိဘူမိတော အာဂစ္ဆာမာ’’တိ အာဟံသု. အထ ဘဂဝါ နေဝ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ, န သက္ကောဒနဿ, န သုက္ကောဒနဿ, န ဓောတောဒနဿ, န အမိတောဒနဿ, န အမိတ္တာယ ဒေဝိယာ, န မဟာပဇာပတိယာ, န သကလဿ သာကိယမဏ္ဍလဿ အာရောဂျံ ပုစ္ဆိ. အထ ခေါ အတ္တနာ စ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိံ ပရဉ္စ တတ္ထ သမာဒပေတာရံ ပဋိပတ္တိသမ္ပန္နံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆန္တော ဣဒံ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

บทว่า วสฺสํวุฏฺฐา คือ อยู่จำพรรษาตลอด ๓ เดือนแล้ว ทำปวารณาแล้ว บทว่า ภควา เอตทโวจ ความว่า พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงทำปฏิสันถารต่อพระอาคันตุกะด้วยพระดำรัสทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พอทนได้หรือ" แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ใครหนอแล" เป็นต้น ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามโดยนัยแห่งการปฏิสันถารว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ พวกเธอเดินทางมาโดยไม่ลำบากนักหรือ และไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตหรือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอมาจากไหน" ได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์มาจากชาติภูมิ คือ สักกชนบท ในอาหารชนบทแห่งกรุงกบิลพัสดุ์" ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสถามถึงพระพลานามัยของพระเจ้าสุทโธทนมหาราช, ของพระเจ้าสักโกทนะ, ของพระเจ้าสุกโกทนะ, ของพระเจ้าโธโตทนะ, ของพระเจ้าอมิโตทนะ, ของพระนางอมิตาเทวี, ของพระนางมหาปชาบดี หรือของชาวศากยะทั้งหมดเลย แต่พระองค์ได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ใครหนอแล" เป็นต้น โดยทรงสอบถามถึงภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยปฏิบัติ ซึ่งเป็นผู้ได้ถ้อยคำอันเป็นวัตถุแห่งกถา ๑๐ ประการด้วยพระองค์เอง และเป็นผู้ชักชวนผู้อื่นในถ้อยคำนั้นด้วย

ကသ္မာ [Pg.42] ပန ဘဂဝါ သုဒ္ဓေါဒနာဒီနံ အာရောဂျံ အပုစ္ဆိတွာ ဧဝရူပံ ဘိက္ခုမေဝ ပုစ္ဆတိ? ပိယတာယ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ပဋိပန္နကာ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုနိယော ဥပါသကာ ဥပါသိကာယော စ ပိယာ ဟောန္တိ မနာပါ. ကိံ ကာရဏာ? ဓမ္မဂရုတာယ. ဓမ္မဂရုနော ဟိ တထာဂတာ, သော စ နေသံ ဓမ္မဂရုဘာဝေါ, ‘‘ဒုက္ခံ ခေါ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ, အပ္ပတိဿော’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၁) ဣမိနာ အဇပါလနိဂြောဓမူလေ ဥပ္ပန္နဇ္ဈာသယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မဂရုတာယေဝ ဟိ ဘဂဝါ မဟာကဿပတ္ထေရဿ အဘိနိက္ခမနဒိဝသေ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရောန္တော တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ အဂမာသိ. အတိရေကတိယောဇနသတံ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ ဂင်္ဂါတီရေ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ မဟာကပ္ပိနံ သပရိသံ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌပေသိ. ဧကသ္မိံ ပစ္ဆာဘတ္တေ ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနံ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ ကုမ္ဘကာရဿ နိဝေသနေ တိယာမရတ္တိံ ဓမ္မကထံ ကတွာ ပုက္ကုသာတိကုလပုတ္တံ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌပေသိ. ဝီသယောဇနသတံ ဂန္တွာ ဝနဝါသိသာမဏေရဿ အနုဂ္ဂဟံ အကာသိ. သဋ္ဌိယောဇနမဂ္ဂံ ဂန္တွာ ခဒိရဝနိယတ္ထေရဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော ပါစီနဝံသဒါယေ နိသိန္နော မဟာပုရိသဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတီတိ ဉတွာ တတ္ထ အာကာသေန ဂန္တွာ ထေရဿ ပုရတော ဩရုယှ သာဓုကာရမဒါသိ. ကောဋိကဏ္ဏသောဏတ္ထေရဿ ဧကဂန္ဓကုဋိယံ သေနာသနံ ပညပါပေတွာ ပစ္စူသကာလေ ဓမ္မဒေသနံ အဇ္ဈေသိတွာ သရဘညပရိယောသာနေ သာဓုကာရမဒါသိ. တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ တိဏ္ဏံ ကုလပုတ္တာနံ ဝသနဋ္ဌာနေ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနေ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသံ ကထေသိ. ကဿပေါပိ ဘဂဝါ – ‘‘အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော အရိယသာဝကော အယ’’န္တိ ဝိဿာသံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဃဋိကာရဿ ကုမ္ဘကာရဿ နိဝေသနံ ဂန္တွာ သဟတ္ထာ အာမိသံ ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိ.

ก็เหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ตรัสถามถึงความสุขสบายของพระเจ้าสุทโธทนะเป็นต้น แต่กลับตรัสถามภิกษุผู้มีวัตรปฏิบัติเช่นนี้? เพราะความรัก. จริงอยู่ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกาผู้ปฏิบัติธรรม ย่อมเป็นที่รักที่พอพระทัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุไร? เพราะทรงเคารพในธรรม. ด้วยว่าพระตถาคตทั้งหลายทรงเคารพในธรรม ส่วนความที่พระองค์ทรงเคารพในธรรมนั้น พึงทราบได้ด้วยอัธยาศัยที่เกิดขึ้น ณ โคนต้นอชปาลนิโครธนี้ว่า “การอยู่โดยไม่เคารพ ไม่ยำเกรง เป็นทุกข์หนอ” (อํ. จตุกฺก. ๒๑/๒๒). เพราะทรงเคารพในธรรมนั่นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเสด็จดำเนินไปต้อนรับพระมหากัสสปเถระในวันที่ท่านออกบวช เป็นระยะทาง ๓ คาวุต. เสด็จดำเนินไปเกินกว่าร้อยโยชน์ ทรงแสดงธรรมที่ฝั่งแม่น้ำคงคา แล้วทรงประดิษฐานพระมหากัปปินะพร้อมด้วยบริวารไว้ในพระอรหัต. ในคราวภัตกิจครั้งหนึ่ง เสด็จดำเนินไป ๔๕ โยชน์ ทรงแสดงธรรมกถาตลอด ๓ ยามในเรือนของช่างหม้อ แล้วทรงประดิษฐานปุกกุสาติกุลบุตรไว้ในอนาคามิผล. เสด็จดำเนินไป ๒๐ โยชน์ ทรงกระทำการอนุเคราะห์แก่สามเณรวนวาสี. เสด็จดำเนินไป ๖๐ โยชน์ ทรงแสดงธรรมแก่พระขทิรวนิยเถระ. ทรงทราบว่าพระอนุรุทธเถระนั่งตรึกมหาปุริสวิตกอยู่ที่ป่าปาจีนวังสมฤคทายวัน จึงเสด็จไปทางอากาศ ณ ที่นั้น เสด็จลงเบื้องหน้าพระเถระแล้วประทานสาธุการ. ทรงให้จัดเสนาสนะในพระคันธกุฎีเดียวกันแก่พระโสณโกฬิวิสเถระ ทรงอาราธนาให้แสดงธรรมในเวลาใกล้รุ่ง แล้วประทานสาธุการเมื่อจบการสวดสรภัญญะ. เสด็จดำเนินไป ๓ คาวุต ตรัสอานิสงส์แห่งความสามัคคีในป่าโคสิงคสาลวัน อันเป็นที่อยู่ของกุลบุตร ๓ ท่าน. แม้พระกัสสปพุทธเจ้า ก็ทรงยังความเชื่อมั่นให้เกิดขึ้นว่า “อริยสาวกผู้นี้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล” แล้วเสด็จไปยังเรือนของฆฏิการะผู้เป็นช่างหม้อ ทรงรับอามิสด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เองแล้วเสวย.

အမှာကံယေဝ ဘဂဝါ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ ဇေတဝနတော ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော စာရိကံ နိက္ခမိ. ကောသလမဟာရာဇအနာထပိဏ္ဍိကာဒယော နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိံသု. အနာထပိဏ္ဍိကော ဃရံ အာဂန္တွာ ဒေါမနဿပ္ပတ္တော နိသီဒိ. အထ နံ ပုဏ္ဏာ နာမ ဒါသီ ဒေါမနဿပ္ပတ္တောသိ သာမီတိ အာဟ. ‘‘အာမ ဇေ, သတ္ထာရံ နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိံ, အထ မေ ဣမံ တေမာသံ ဓမ္မံ ဝါ သောတုံ, ယထာဓိပ္ပာယံ ဝါ ဒါနံ ဒါတုံ န လဘိဿာမီ’’တိ စိန္တာ ဥပ္ပန္နာတိ. အဟမ္ပိ သာမိ သတ္ထာရံ နိဝတ္တေဿာမီတိ. သစေ နိဝတ္တေတုံ သက္ကောသိ, ဘုဇိဿာယေဝ တွန္တိ. သာ ဂန္တွာ ဒသဗလဿ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ ‘‘နိဝတ္တထ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. ပုဏ္ဏေ တွံ ပရပဋိဗဒ္ဓဇီဝိကာ ကိံ မေ ကရိဿသီတိ. ဘဂဝါ [Pg.43] မယှံ ဒေယျဓမ္မော နတ္ထီတိ တုမှေပိ ဇာနာထ, တုမှာကံ နိဝတ္တနပစ္စယာ ပနာဟံ တီသု သရဏေသု ပဉ္စသု သီလေသု ပတိဋ္ဌဟိဿာမီတိ. ဘဂဝါ သာဓု သာဓု ပုဏ္ဏေတိ သာဓုကာရံ ကတွာ နိဝတ္တေတွာ ဇေတဝနမေဝ ပဝိဋ္ဌော. အယံ ကထာ ပါကဋာ အဟောသိ. သေဋ္ဌိ သုတွာ ပုဏ္ဏာယ ကိရ ဘဂဝါ နိဝတ္တိတောတိ တံ ဘုဇိဿံ ကတွာ ဓီတုဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. သာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိတွာ ပဗ္ဗဇိ, ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိ. အထဿာ သတ္ထာ အာရဒ္ဓဝိပဿကဘာဝံ ဉတွာ ဣမံ ဩဘာသဂါထံ ဝိဿဇ္ဇေသိ –

แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา ก็ได้เสด็จออกจากพระเชตวันเพื่อจาริกไป พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เป็นบริวาร. พระเจ้าโกศลมหาราชและอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น ไม่สามารถทูลอาราธนาให้เสด็จกลับได้. อนาถบิณฑิกเศรษฐีกลับมาถึงเรือนแล้ว นั่งโทมนัสอยู่. ครั้งนั้น นางทาสีชื่อปุณณาได้ทูลถามว่า “ข้าแต่นาย ท่านโทมนัสหรือเจ้าคะ”. (เศรษฐีตอบว่า) “ใช่แล้ว แม่คุณ เราไม่สามารถทูลอาราธนาพระศาสดาให้เสด็จกลับได้ แล้วเราก็เกิดความคิดขึ้นว่า ตลอด ๓ เดือนนี้ เราจะไม่ได้ฟังธรรม หรือไม่ได้ถวายทานตามความประสงค์”. (นางปุณณาทูลว่า) “ข้าแต่นาย แม้หม่อมฉันก็จะทูลอาราธนาพระศาสดาให้เสด็จกลับเจ้าค่ะ”. (เศรษฐีกล่าวว่า) “ถ้าเธอสามารถทูลอาราธนาให้เสด็จกลับได้ เราจะให้เธอเป็นไท”. นางไปแล้วหมอบลงแทบพระบาทของพระทศพล ทูลว่า “ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดเสด็จกลับเถิด พระเจ้าข้า”. (พระศาสดาตรัสว่า) “ดูก่อนปุณณา เธอมีชีวิตเนื่องด้วยผู้อื่น จะทำอะไรให้เราได้”. (นางปุณณาทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระองค์ก็ทรงทราบว่า เทยยธรรมของหม่อมฉันไม่มี แต่เพราะเหตุที่พระองค์เสด็จกลับ หม่อมฉันจักตั้งมั่นอยู่ในสรณะ ๓ และศีล ๕ พระเจ้าข้า”. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานสาธุการว่า “ดีละ ดีละ ปุณณา” แล้วเสด็จกลับเข้าสู่พระเชตวันนั่นเอง. เรื่องนี้ได้ปรากฏไปทั่ว. เศรษฐีได้ฟังว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จกลับเพราะนางปุณณา” จึงให้นางเป็นไทแล้วตั้งไว้ในตำแหน่งธิดา. นางทูลขอบรรพชาแล้วบวช ครั้นบวชแล้วได้เริ่มเจริญวิปัสสนา. ลำดับนั้น พระศาสดาทรงทราบภาวะที่นางเป็นผู้เริ่มเจริญวิปัสสนาแล้ว จึงทรงเปล่งโอภาสคาถานี้ว่า –

‘‘ပုဏ္ဏေ ပူရေသိ သဒ္ဓမ္မံ, စန္ဒော ပန္နရသော ယထာ;

ပရိပုဏ္ဏာယ ပညာယ, ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿသီ’’တိ. (ထေရီဂါ. ၃);

“ดูก่อนปุณณา เธอจงยังสัทธรรมให้บริบูรณ์ ดุจพระจันทร์ในวันเพ็ญเถิด เธอจักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ด้วยปัญญาอันบริบูรณ์” (เถรีคาถา ๓).

ဂါထာပရိယောသာနေ အရဟတ္တံ ပတွာ အဘိညာတာ သာဝိကာ အဟောသီတိ. ဧဝံ ဓမ္မဂရုနော တထာဂတာ.

ในเวลาจบพระคาถา นางได้บรรลุพระอรหัตแล้ว ได้เป็นสาวิกาผู้มีชื่อเสียง. พระตถาคตทั้งหลายทรงเคารพในธรรมอย่างนี้.

နန္ဒကတ္ထေရေ ဥပဋ္ဌာနသာလာယံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တေပိ ဘဂဝါ အနဟာတောဝ ဂန္တွာ တိယာမရတ္တိံ ဌိတကောဝ ဓမ္မကထံ သုတွာ ဒေသနာပရိယောသာနေ သာဓုကာရမဒါသိ. ထေရော အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘ကာယ ဝေလာယ, ဘန္တေ, အာဂတတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. တယာ သုတ္တန္တေ အာရဒ္ဓမတ္တေတိ. ဒုက္ကရံ ကရိတ္ထ, ဘန္တေ, ဗုဒ္ဓသုခုမာလာ တုမှေတိ. သစေ တွံ, နန္ဒ, ကပ္ပံ ဒေသေတုံ သက္ကုဏေယျာသိ, ကပ္ပမတ္တမ္ပာဟံ ဌိတကောဝ သုဏေယျန္တိ ဘဂဝါ အဝေါစ. ဧဝံ ဓမ္မဂရုနော တထာဂတာ. တေသံ ဓမ္မဂရုတာယ ပဋိပန္နကာ ပိယာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ပဋိပန္နကေ ပုစ္ဆိ. ပဋိပန္နကော စ နာမ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော နော ပရဟိတာယ, ပရဟိတာယ ပဋိပန္နော နော အတ္တဟိတာယ, နော အတ္တဟိတာယ စ ပဋိပန္နော နော ပရဟိတာယ စ, အတ္တဟိတာယ စ ပဋိပန္နော ပရဟိတာယ စာတိ စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ.

แม้เมื่อพระนันทกเถระแสดงธรรมอยู่ในอุปัฏฐานศาลา พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จไปโดยที่ยังมิได้สรงน้ำ ทรงประทับยืนฟังธรรมกถาตลอด ๓ ยาม แล้วประทานสาธุการในเวลาจบเทศนา. พระเถระเข้ามาถวายบังคมแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์เสด็จมาเวลาไหน พระเจ้าข้า”. (ตรัสตอบว่า) “เมื่อท่านเริ่มแสดงพระสูตรนั่นเอง”. (พระเถระทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ผู้ทรงเป็นพระพุทธเจ้าผู้ละเอียดอ่อน ทรงกระทำกิจที่ทำได้ยาก”. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนันทะ ถ้าเธอสามารถแสดงธรรมได้ตลอดกัป เราก็จะยืนฟังอยู่ตลอดกัปเช่นกัน”. พระตถาคตทั้งหลายทรงเคารพในธรรมอย่างนี้. เพราะความที่พระองค์ทรงเคารพในธรรม ผู้ปฏิบัติธรรมจึงเป็นที่รัก ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสถามถึงผู้ปฏิบัติธรรม. และผู้ปฏิบัติธรรมนั้นมี ๔ ประเภท คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ผู้อื่น, ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ตน, ผู้ไม่ปฏิบัติทั้งเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น, และผู้ปฏิบัติทั้งเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น.

တတ္ထ ယော သယံ ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ လာဘီ ဟောတိ, ပရံ တတ္ထ န ဩဝဒတိ န အနုသာသတိ အာယသ္မာ ဗာကုလော ဝိယ. အယံ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော နာမ နော ပရဟိတာယ ပဋိပန္နော, ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ ဘဂဝါ န ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? န မယှံ သာသနဿ ဝဍ္ဎိပက္ခေ ဌိတောတိ.

ในบรรดาภิกษุ ๔ ประเภทนั้น ภิกษุใดตนเองเป็นผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ แต่ไม่โอวาท ไม่พร่ำสอนผู้อื่นในกถาวัตถุนั้น เหมือนอย่างพระพากุลเถระ. ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ผู้อื่น, พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสถามถึงภิกษุเช่นนี้. เพราะเหตุไร? เพราะ (ทรงเห็นว่า) เธอมิได้ตั้งอยู่ในฝ่ายความเจริญแห่งศาสนาของเรา.

ယော ပန ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ အလာဘီ, ပရံ တေဟိ ဩဝဒတိ တေန ကတဝတ္တသာဒိယနတ္ထံ ဥပနန္ဒော သကျပုတ္တော ဝိယ, အယံ ပရဟိတာယ ပဋိပန္နော [Pg.44] နာမ နော အတ္တဟိတာယ, ဧဝရူပမ္ပိ န ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? အဿ တဏှာ မဟာပစ္ဆိ ဝိယ အပ္ပဟီနာတိ.

ส่วนภิกษุใดตนเองมิใช่ผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ แต่โอวาทผู้อื่นด้วยกถาวัตถุเหล่านั้น เพื่อประสงค์จะให้ผู้อื่นทำวัตรปฏิบัติให้ตน เหมือนอย่างอุปนันทศากยบุตร, ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ตน, พระองค์ไม่ตรัสถามถึงภิกษุเช่นนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุไร? เพราะตัณหาของเธอยังละไม่ได้ เหมือนกระเช้าใบใหญ่.

ယော အတ္တနာပိ ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ အလာဘီ, ပရမ္ပိ တေဟိ န ဩဝဒတိ, လာဠုဒါယီ ဝိယ, အယံ နေဝ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော န ပရဟိတာယ, ဧဝရူပမ္ပိ န ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? အဿ အန္တော ကိလေသာ ဖရသုဆေဇ္ဇာ ဝိယ မဟန္တာတိ.

ผู้ใด แม้ตนเองก็ไม่ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ ทั้งไม่โอวาทผู้อื่นด้วยกถาวัตถุเหล่านั้น เหมือนพระฬาฬุทายี ผู้นี้ชื่อว่าไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น (พระผู้มีพระภาค) ย่อมไม่ตรัสถามถึงภิกษุแม้เห็นปานนี้ เพราะเหตุไร? เพราะกิเลสภายในของภิกษุนั้นใหญ่โตเหมือนไม้ที่ต้องถากด้วยขวาน

ယော ပန သယံ ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ လာဘီ, ပရမ္ပိ တေဟိ ဩဝဒတိ, အယံ အတ္တဟိတာယ စေဝ ပရဟိတာယ စ ပဋိပန္နော နာမ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနမဟာကဿပါဒယော အသီတိမဟာထေရာ ဝိယ, ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? မယှံ သာသနဿ ဝုဍ္ဎိပက္ခေ ဌိတောတိ. ဣဓာပိ ဧဝရူပမေဝ ပုစ္ဆန္တော – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ.

ส่วนผู้ใด ตนเองเป็นผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ ทั้งโอวาทผู้อื่นด้วยกถาวัตถุเหล่านั้นด้วย ผู้นี้ชื่อว่าปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น เหมือนพระมหาสาวก ๘๐ รูป มีพระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ และพระมหากัสสปะเป็นต้น (พระผู้มีพระภาค) ย่อมตรัสถามถึงภิกษุเห็นปานนี้ เพราะเหตุไร? เพราะตั้งอยู่ในฝ่ายความเจริญแห่งศาสนาของเรา ในที่นี้ก็เช่นกัน เมื่อจะตรัสถามถึงภิกษุเห็นปานนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใครหนอแล”

ဧဝံ ဘဂဝတာ ပုဋ္ဌာနံ ပန တေသံ ဘိက္ခူနံ ဘဂဝါ အတ္တနော ဇာတိဘူမိယံ ဥဘယဟိတာယ ပဋိပန္နံ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆတိ, ကော နု ခေါ တတ္ထ ဧဝရူပေါတိ န အညမညံ စိန္တနာ ဝါ သမန္တနာ ဝါ အဟောသိ. ကသ္မာ? အာယသ္မာ ဟိ မန္တာဏိပုတ္တော တသ္မိံ ဇနပဒေ အာကာသမဇ္ဈေ ဌိတော စန္ဒော ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ပါကဋော ပညာတော. တသ္မာ တေ ဘိက္ခူ မေဃသဒ္ဒံ သုတွာ ဧကဇ္ဈံ သန္နိပတိတမောရဃဋာ ဝိယ ဃနသဇ္ဈာယံ ကာတုံ, အာရဒ္ဓဘိက္ခူ ဝိယ စ အတ္တနော အာစရိယံ ပုဏ္ဏတ္ထေရံ ဘဂဝတော အာရောစေန္တာ ထေရဿ စ ဂုဏံ ဘာသိတုံ အပ္ပဟောန္တေဟိ မုခေဟိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ပုဏ္ဏော နာမ, ဘန္တေ, အာယသ္မာတိအာဒိမာဟံသု. တတ္ထ ပုဏ္ဏောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. မန္တာဏိယာ ပန သော ပုတ္တော, တသ္မာ မန္တာဏိပုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. သမ္ဘာဝိတောတိ ဂုဏသမ္ဘာဝနာယ သမ္ဘာဝိတော.

แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้น (คิดว่า) พระผู้มีพระภาคตรัสถามถึงภิกษุผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ในชาติภูมิของพระองค์ว่า ใครหนอแลเป็นเช่นนั้นในที่นั้น ก็มิได้มีความคิดหรือปรึกษากันและกัน เพราะเหตุไร? เพราะว่าพระมันตาณีบุตรผู้มีอายุ ปรากฏเลื่องลือในชนบทนั้น ดุจพระจันทร์หรือดุจพระอาทิตย์ที่ตั้งอยู่กลางท้องฟ้า เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านั้น เมื่อจะกราบทูลพระปุณณเถระผู้เป็นอาจารย์ของตนแด่พระผู้มีพระภาค เหมือนฝูงนกยูงที่ได้ยินเสียงเมฆแล้วประชุมกันในที่แห่งเดียวเพื่อจะทำเสียงร้องให้กึกก้อง และเหมือนภิกษุผู้ปรารภความเพียร และด้วยปากที่ไม่สามารถจะกล่าวคุณของพระเถระได้ (ทั้งหมด) จึงกราบทูลขึ้นพร้อมกันในคราวเดียวว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเถระผู้มีอายุชื่อว่าปุณณะ” เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า ปุณณะ เป็นชื่อของพระเถระนั้น แต่ท่านเป็นบุตรของนางมันตาณี เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า มันตาณีบุตร คำว่า สัมภาวิโต คือ ได้รับการยกย่องด้วยการยกย่องคุณ

အပ္ပိစ္ဆတာဒိဝဏ္ဏနာ

พรรณนาความมักน้อยเป็นต้น

အပ္ပိစ္ဆောတိ ဣစ္ဆာဝိရဟိတော နိဣစ္ဆော နိတ္တဏှော. ဧတ္ထ ဟိ ဗျဉ္ဇနံ သာဝသေသံ ဝိယ, အတ္ထော ပန နိရဝသေသော. န ဟိ တဿ အန္တော အဏုမတ္တာပိ ပါပိကာ ဣစ္ဆာ နာမ အတ္ထိ. ခီဏာသဝေါ ဟေသ သဗ္ဗသော ပဟီနတဏှော. အပိစေတ္ထ အတြိစ္ဆတာ ပါပိစ္ဆတာ မဟိစ္ဆတာ အပ္ပိစ္ဆတာတိ အယံ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า ผู้มักน้อย คือ ผู้ปราศจากความอยาก ไม่มีฉันทะ ไม่มีตัณหา ในคำนี้ พยัญชนะเป็นเหมือนยังมีความหมายเหลืออยู่ แต่อรรถไม่มีเหลือเลย เพราะว่าความอยากอันลามกแม้ประมาณน้อยหนึ่งก็ไม่มีในภายในของท่าน ท่านผู้นี้เป็นพระขีณาสพ ละตัณหาได้โดยสิ้นเชิงแล้ว อนึ่ง ในเรื่องนี้ พึงทราบความแตกต่างนี้ คือ อติจฉตา (ความอยากเกิน) ปาปิจฉตา (ความอยากอันลามก) มหิจฉตา (ความมักใหญ่) และอัปปิจฉตา (ความมักน้อย)

တတ္ထ [Pg.45] သကလာဘေ အတိတ္တဿ ပရလာဘေ ပတ္ထနာ အတြိစ္ဆတာ နာမ. တာယ သမန္နာဂတဿ ဧကဘာဇေန ပက္ကပူဝေါပိ အတ္တနော ပတ္တေ ပတိတော န သုပက္ကော ဝိယ ခုဒ္ဒကော ဝိယ စ ခါယတိ. သွေဝ ပရဿ ပတ္တေ ပက္ခိတ္တော သုပက္ကော ဝိယ မဟန္တော ဝိယ စ ခါယတိ. အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနတာ ပန ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ အမတ္တညုတာ ပါပိစ္ဆတာ နာမ, သာ, ‘‘ဣဓေကစ္စော အဿဒ္ဓေါ သမာနော သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိအာဒိနာ နယေန အဘိဓမ္မေ အာဂတာယေဝ, တာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ကောဟညေ ပတိဋ္ဌာတိ. သန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာ ပန ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ အမတ္တညုတာ မဟိစ္ဆတာ နာမ. သာပိ, ‘‘ဣဓေကစ္စော သဒ္ဓေါ သမာနော သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ ဣစ္ဆတိ, သီလဝါ သမာနော သီလဝါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၁) ဣမိနာ နယေန အာဂတာယေဝ, တာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ဒုဿန္တပ္ပယော ဟောတိ, ဝိဇာတမာတာပိဿ စိတ္တံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ –

ในบรรดาความอยากเหล่านั้น ความปรารถนาในลาภของผู้อื่นของผู้ไม่รู้จักพอในลาภของตน ชื่อว่า อติจฉตา สำหรับผู้ประกอบด้วยอติจฉตานั้น แม้ขนมที่สุกแล้วส่วนหนึ่งตกลงในบาตรของตน ก็ปรากฏเหมือนยังไม่สุกดี เหมือนชิ้นเล็ก ขนมนั้นเองที่ใส่ลงในบาตรของผู้อื่น ก็ปรากฏเหมือนสุกดี เหมือนชิ้นใหญ่ ส่วนการอวดคุณที่ไม่มีอยู่ และความไม่รู้จักประมาณในการรับ ชื่อว่า ปาปิจฉตา ปาปิจฉตานั้น มาแล้วในอภิธรรมโดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่มีศรัทธา แต่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศรัทธา” บุคคลผู้ประกอบด้วยปาปิจฉตานั้น ย่อมตั้งอยู่ในความหลอกลวง ส่วนการอวดคุณที่มีอยู่ และความไม่รู้จักประมาณในการรับ ชื่อว่า มหิจฉตา แม้มหิจฉตานั้น ก็มาแล้วโดยนัยนี้ว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้มีศรัทธา แต่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศรัทธา, เป็นผู้มีศีล แต่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศีล” (วิภังค์ ๘๕๑) บุคคลผู้ประกอบด้วยมหิจฉตานั้น ย่อมเป็นผู้เลี้ยงยาก แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่สามารถเอาใจเขาได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า –

‘‘အဂ္ဂိက္ခန္ဓော သမုဒ္ဒေါ စ, မဟိစ္ဆော စာပိ ပုဂ္ဂလော;

သကဋေန ပစ္စယံ ဒေတု, တယောပေတေ အတပ္ပယာ’’တိ.

กองไฟ มหาสมุทร และบุคคลผู้มักใหญ่ แม้จะให้ปัจจัยด้วยเกวียน ก็ไม่อาจทำให้ทั้งสามนั้นอิ่มได้

သန္တဂုဏနိဂူဟနတာ ပန ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ မတ္တညုတာ အပ္ပိစ္ဆတာ နာမ, တာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဂုဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတုကာမတာယ, ‘‘သဒ္ဓေါ သမာနော သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ န ဣစ္ဆတိ. သီလဝါ, ပဝိဝိတ္တော, ဗဟုဿုတော, အာရဒ္ဓဝီရိယော, သမာဓိသမ္ပန္နော, ပညဝါ, ခီဏာသဝေါ သမာနော ခီဏာသဝေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ န ဣစ္ဆတိ, သေယျထာပိ မဇ္ဈန္တိကတ္ထေရော.

ส่วนการปกปิดคุณที่มีอยู่ และความรู้จักประมาณในการรับ ชื่อว่า อัปปิจฉตา บุคคลผู้ประกอบด้วยอัปปิจฉตานั้น มีความประสงค์จะปกปิดคุณแม้ที่มีอยู่ในตน เป็นผู้มีศรัทธา แต่ไม่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศรัทธา เป็นผู้มีศีล สงัด เป็นพหูสูต ปรารภความเพียร สมบูรณ์ด้วยสมาธิ มีปัญญา เป็นพระขีณาสพ แต่ไม่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนเป็นพระขีณาสพ เหมือนอย่างพระมัชฌันติกเถระ

ထေရော ကိရ မဟာခီဏာသဝေါ အဟောသိ, ပတ္တစီဝရံ ပနဿ ပါဒမတ္တမေဝ အဂ္ဃတိ, သော အသောကဿ ဓမ္မရညော ဝိဟာရမဟဒိဝသေ သံဃတ္ထေရော အဟောသိ. အထဿ အတိလူခဘာဝံ ဒိသွာ မနုဿာ, ‘‘ဘန္တေ, ထောကံ ဗဟိ ဟောထာ’’တိ အာဟံသု. ထေရော, ‘‘မာဒိသေ ခီဏာသဝေ ရညော သင်္ဂဟံ အကရောန္တေ အညော ကော ကရိဿတီ’’တိ ပထဝိယံ နိမုဇ္ဇိတွာ သံဃတ္ထေရဿ ဥက္ခိတ္တပိဏ္ဍံ ဂဏှန္တောယေဝ ဥမ္မုဇ္ဇိ. ဧဝံ ခီဏာသဝေါ သမာနော, ‘‘ခီဏာသဝေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ န ဣစ္ဆတိ. ဧဝံ အပ္ပိစ္ဆော ပန ဘိက္ခု အနုပ္ပန္နံ လာဘံ ဥပ္ပာဒေတိ, ဥပ္ပန္နံ လာဘံ ထာဝရံ ကရောတိ, ဒါယကာနံ [Pg.46] စိတ္တံ အာရာဓေတိ, ယထာ ယထာ ဟိ သော အတ္တနော အပ္ပိစ္ဆတာယ အပ္ပံ ဂဏှာတိ, တထာ တထာ တဿ ဝတ္တေ ပသန္နာ မနုဿာ ဗဟူ ဒေန္တိ.

ได้ยินว่า พระเถระเป็นพระมหาขีณาสพ แต่บาตรและจีวรของท่านมีค่าเพียงบาทเดียว ท่านได้เป็นพระสังฆเถระในวันมหกรรมฉลองวิหารของพระเจ้าอโศกธรรมราช ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายเห็นความเศร้าหมองยิ่งของท่าน จึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงออกไปข้างนอกสักหน่อยเถิด” พระเถระ (คิดว่า) “เมื่อพระขีณาสพเช่นเราไม่ทำการสงเคราะห์พระราชาแล้ว ใครอื่นเล่าจักทำ” จึงดำลงในแผ่นดินแล้วผุดขึ้นรับบิณฑบาตที่ยกขึ้นถวายพระสังฆเถระพอดี ท่านเป็นพระขีณาสพอย่างนี้ แต่ไม่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนเป็นพระขีณาสพ ส่วนภิกษุผู้มักน้อยอย่างนี้ ย่อมทำให้ลาภที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ย่อมทำลาภที่เกิดขึ้นแล้วให้มั่นคง ย่อมยังจิตของทายกให้เลื่อมใส เพราะว่า ท่านรับแต่น้อยด้วยความมักน้อยของตนฉันใด มนุษย์ทั้งหลายผู้เลื่อมใสในวัตรของท่าน ก็ย่อมถวายมากฉันนั้น

အပရောပိ စတုဗ္ဗိဓော အပ္ပိစ္ဆော – ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆော ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆောတိ. တတ္ထ စတူသု ပစ္စယေသု အပ္ပိစ္ဆော ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော နာမ, သော ဒါယကဿ ဝသံ ဇာနာတိ, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသံ ဇာနာတိ, အတ္တနော ထာမံ ဇာနာတိ. ယဒိ ဟိ ဒေယျဓမ္မော ဗဟု ဟောတိ, ဒါယကော အပ္ပံ ဒါတုကာမော, ဒါယကဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မော အပ္ပော, ဒါယကော ဗဟုံ ဒါတုကာမော, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မောပိ ဗဟု, ဒါယကောပိ ဗဟုံ ဒါတုကာမော, အတ္တနော ထာမံ ဉတွာ ပမာဏေနေဝ ဂဏှာတိ.

ผู้มักน้อยมี ๔ อย่างแม้อย่างอื่นอีก คือ ผู้มักน้อยในปัจจัย ผู้มักน้อยในธุดงค์ ผู้มักน้อยในปริยัติ และผู้มักน้อยในอธิคม ในบรรดาผู้มักน้อย ๔ อย่างนั้น ผู้มักน้อยในปัจจัย ๔ ชื่อว่า ปัจจยอัปปิจฉะ ท่านย่อมรู้อำนาจของทายก รู้อำนาจของเทยยธรรม รู้กำลังของตน เพราะถ้าเทยยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย ท่านย่อมรับแต่น้อยตามอำนาจของทายก ถ้าเทยยธรรมมีน้อย แต่ทายกประสงค์จะถวายมาก ท่านย่อมรับแต่น้อยตามอำนาจของเทยยธรรม ถ้าเทยยธรรมก็มีมาก ทายกก็ประสงค์จะถวายมาก ท่านย่อมรู้กำลังของตนแล้วรับแต่พอประมาณ

ဓုတင်္ဂသမာဒါနဿ အတ္တနိ အတ္ထိဘာဝံ နဇာနာပေတုကာမော ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆော နာမ. တဿ ဝိဘာဝနတ္ထံ ဣမာနိ ဝတ္ထူနိ – သောသာနိကမဟာသုမနတ္ထေရော ကိရ သဋ္ဌိ ဝဿာနိ သုသာနေ ဝသိ, အညော ဧကဘိက္ခုပိ န အညာသိ, တေနေဝါဟ –

ผู้ไม่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ถึงความที่การสมาทานธุดงค์มีอยู่ในตน ชื่อว่าผู้มักน้อยในธุดงค์ เพื่อจะประกาศเนื้อความนั้น มีเรื่องเหล่านี้ (เป็นอุทาหรณ์) ได้ยินว่า พระโสสานิกมหาสุมนเถระอยู่ในป่าช้าตลอด ๖๐ ปี แม้ภิกษุอื่นรูปหนึ่งก็หารู้ไม่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า

‘‘သုသာနေ သဋ္ဌိ ဝဿာနိ, အဗ္ဗောကိဏ္ဏံ ဝသာမဟံ;

ဒုတိယော မံ န ဇာနေယျ, အဟော သောသာနိကုတ္တမော’’တိ.

เราอยู่ในป่าช้าโดยไม่ระคน (กับใคร) ตลอด ๖๐ ปี คนที่สองไม่รู้จักเรา โอ หนอ ท่านผู้เป็นโสสานิกะผู้สูงสุด

စေတိယပဗ္ဗတေ ဒွေဘာတိယတ္ထေရာ ဝသိံသု. တေသု ကနိဋ္ဌော ဥပဋ္ဌာကေန ပေသိတာ ဥစ္ဆုခဏ္ဍိကာ ဂဟေတွာ ဇေဋ္ဌဿ သန္တိကံ အဂမာသိ. ပရိဘောဂံ, ဘန္တေ, ကရောထာတိ. ထေရဿ စ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ မုခံ ဝိက္ခာလနကာလော အဟောသိ. သော အလံ, အာဝုသောတိ အာဟ. ကစ္စိ, ဘန္တေ, ဧကာသနိကတ္ထာတိ. အာဟရာဝုသော, ဥစ္ဆုခဏ္ဍိကာတိ ပညာသ ဝဿာနိ ဧကာသနိကော သမာနောပိ ဓုတင်္ဂံ နိဂူဟမာနော ပရိဘောဂံ ကတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ ပုန ဓုတင်္ဂံ အဓိဋ္ဌာယ ဂတော.

พระเถระผู้เป็นพี่น้อง ๒ รูป อยู่ที่เจติยบรรพต ในสองรูปนั้น พระเถระผู้น้องรับท่อนอ้อยที่อุปัฏฐากส่งมาแล้ว ได้เข้าไปหาพระเถระผู้พี่ (กล่าวว่า) 'ท่านขอรับ โปรดบริโภคเถิด' ขณะนั้นเป็นเวลาที่พระเถระผู้พี่ทำภัตกิจเสร็จแล้วกำลังจะล้างปาก ท่านจึงกล่าวว่า 'พอแล้ว อาวุโส' (พระผู้น้องถามว่า) 'ท่านขอรับ ท่านเป็นผู้ถือเอกาสนิกะหรือ' (พระผู้พี่ตอบว่า) 'เอามาเถิด อาวุโส ท่อนอ้อย' (พระเถระผู้พี่) แม้จะเป็นผู้ถือเอกาสนิกะมาตลอด ๕๐ ปี ก็ยังปกปิดธุดงค์ของตน บริโภค (ท่อนอ้อยนั้น) แล้วล้างปาก อธิษฐานธุดงค์อีกครั้งแล้วจึงหลีกไป

ယော ပန သာကေတကတိဿတ္ထေရော ဝိယ ဗဟုဿုတဘာဝံ ဇာနာပေတုံ န ဣစ္ဆတိ, အယံ ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော နာမ. ထေရော ကိရ ခဏော နတ္ထီတိ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာသု ဩကာသံ အကရောန္တော မရဏက္ခယံ, ဘန္တေ, လဘိဿထာတိ စောဒိတော ဂဏံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ကဏိကာရဝါလိကသမုဒ္ဒဝိဟာရံ ဂတော. တတ္ထ အန္တောဝဿံ ထေရနဝမဇ္ဈိမာနံ ဥပကာရော ဟုတွာ [Pg.47] မဟာပဝါရဏာယ ဥပေါသထဒိဝသေ ဓမ္မကထာယ ဇနတံ ခေါဘေတွာ ဂတော.

ส่วนผู้ใดไม่ปรารถนาจะให้ผู้อื่นรู้ความเป็นพหูสูตของตน เหมือนอย่างพระสาเกตติสสเถระ ผู้นี้ชื่อว่าผู้มักน้อยในด้านปริยัติ ได้ยินว่า พระเถระไม่ให้โอกาสในการเรียนการสอบถาม โดยกล่าวว่า 'ไม่มีเวลา' เมื่อถูกตักเตือนว่า 'ท่านขอรับ ท่านจักบรรลุความสิ้นไปแห่งความตาย' ท่านจึงส่งคณะ (ศิษย์) กลับแล้วไปยังกณิการวาลุกสมุทรวิหาร ณ ที่นั้น ตลอดพรรษา ท่านได้เป็นผู้อุปการะแก่พระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะทั้งหลาย ในวันอุโบสถแห่งมหาปวารณา ท่านได้ยังมหาชนให้เลื่อมใสด้วยธรรมกถาแล้วจึงหลีกไป

ယော ပန သောတာပန္နာဒီသု အညတရော ဟုတွာ သောတာပန္နာဒိဘာဝံ ဇာနာပေတုံ န ဣစ္ဆတိ, အယံ အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆော နာမ, တယော ကုလပုတ္တာ ဝိယ ဃဋိကာရကုမ္ဘကာရော ဝိယ စ.

ส่วนผู้ใดเป็นพระอริยบุคคลชั้นใดชั้นหนึ่ง มีพระโสดาบันเป็นต้นแล้ว ไม่ปรารถนาจะให้ผู้อื่นรู้ถึงความเป็นพระโสดาบันเป็นต้นของตน ผู้นี้ชื่อว่าผู้มักน้อยในด้านอธิคม เหมือนอย่างกุลบุตรสามคนและเหมือนอย่างฆฏิการะผู้เป็นช่างหม้อ

အာယသ္မာ ပန ပုဏ္ဏော အတြိစ္ဆတံ ပါပိစ္ဆတံ မဟိစ္ဆတဉ္စ ပဟာယ သဗ္ဗသော ဣစ္ဆာပဋိပက္ခဘူတာယ အလောဘသင်္ခါတာယ ပရိသုဒ္ဓါယ အပ္ပိစ္ဆတာယ သမန္နာဂတတ္တာ အပ္ပိစ္ဆော နာမ အဟောသိ. ဘိက္ခူနမ္ပိ, ‘‘အာဝုသော, အတြိစ္ဆတာ ပါပိစ္ဆတာ မဟိစ္ဆတာတိ ဣမေ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ တေသု အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ ဧဝရူပံ အပ္ပိစ္ဆတံ သမာဒါယ ဝတ္တိတဗ္ဗန္တိ အပ္ပိစ္ဆကထံ ကထေသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော အပ္ပိစ္ဆကထဉ္စ ဘိက္ခူနံ ကတ္တာ’’တိ.

ส่วนท่านพระปุณณะ ละความอยากเกินประมาณ ความอยากอันลามก และความอยากใหญ่แล้ว ชื่อว่าเป็นผู้มักน้อย เพราะประกอบด้วยความมักน้อยอันบริสุทธิ์ ซึ่งเรียกว่าอโลภะ อันเป็นปฏิปักษ์ต่อความอยากโดยสิ้นเชิง ท่านได้กล่าวอัปปิจฉกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยแสดงโทษในธรรมเหล่านั้นว่า 'อาวุโสทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้คือ ความอยากเกินประมาณ ความอยากอันลามก และความอยากใหญ่ เป็นสิ่งที่พึงละ' และว่า 'พึงสมาทานความมักน้อยเช่นนี้แล้วประพฤติ' เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'ท่านเองก็เป็นผู้มักน้อย และเป็นผู้กล่าวอัปปิจฉกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย'

ဒွါဒသဝိဓသန္တောသဝဏ္ဏနာ

พรรณนาสันโดษ ๑๒ อย่าง

ဣဒါနိ အတ္တနာ စ သန္တုဋ္ဌောတိအာဒီသု ဝိသေသတ္ထမေဝ ဒီပယိဿာမ. ယောဇနာ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သန္တုဋ္ဌောတိ ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသေန သမန္နာဂတော. သော ပနေသ သန္တောသော ဒွါဒသဝိဓော ဟောတိ. သေယျထိဒံ, စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော ယထာဗလသန္တောသော ယထသာရုပ္ပသန္တောသောတိ တိဝိဓော, ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတာဒီသု. တဿာယံ ပဘေဒသံဝဏ္ဏနာ.

บัดนี้ ในคำเป็นต้นว่า 'ท่านเองก็เป็นผู้สันโดษ' เราจักแสดงเฉพาะอรรถวิเศษ ส่วนการประกอบความพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว คำว่า 'สันโดษ' หมายถึง ผู้ประกอบด้วยสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ก็สันโดษนั้นมี ๑๒ อย่าง ได้แก่ สันโดษในจีวร ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ ยถาสารุปปสันโดษ ในบิณฑบาตเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน นี้คือการพรรณนาจำแนกประเภทของสันโดษนั้น

ဣဓ ဘိက္ခု စီဝရံ လဘတိ သုန္ဒရံ ဝါ အသုန္ဒရံ ဝါ. သော တေနေဝ ယာပေတိ အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ယော ပကတိဒုဗ္ဗလော ဝါ ဟောတိ အာဗာဓဇရာဘိဘူတော ဝါ, ဂရုစီဝရံ ပါရုပန္တော ကိလမတိ, သော သဘာဂေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ တံ ပရိဝတ္တေတွာ လဟုကေန ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ပဏီတပစ္စယလာဘီ ဟောတိ, သော ပဋ္ဋစီဝရာဒီနံ အညတရံ မဟဂ္ဃစီဝရံ ဗဟူနိ ဝါ ပန စီဝရာနိ လဘိတွာ ဣဒံ ထေရာနံ စိရပဗ္ဗဇိတာနံ ဣဒံ ဗဟုဿုတာနံ အနုရူပံ, ဣဒံ ဂိလာနာနံ ဣဒံ အပ္ပလာဘာနံ ဟောတူတိ ဒတွာ တေသံ ပုရာဏစီဝရံ ဝါ [Pg.48] သင်္ကာရကူဋာဒိတော ဝါ နန္တကာနိ ဥစ္စိနိတွာ တေဟိ သံဃာဋိံ ကတွာ ဓာရေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

ในเรื่องนี้ ภิกษุได้จีวรมา จะดีหรือไม่ดีก็ตาม เธอก็ใช้สอยเพียงจีวรนั้น ไม่ปรารถนาจีวรอื่น แม้เมื่อได้มาก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในจีวรของเธอ อนึ่ง ภิกษุใดโดยปกติเป็นผู้ทุพพลภาพ หรือถูกพยาธิและความชราครอบงำ ห่มจีวรหนักแล้วลำบาก เธอนำจีวรนั้นไปแลกเปลี่ยนกับภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้วใช้สอยจีวรที่เบา ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาพลสันโดษในจีวรของเธอ อีกรูปหนึ่งเป็นผู้มีลาภในปัจจัยอันประณีต เธอได้จีวรมีราคามากอย่างใดอย่างหนึ่ง มีจีวรผ้าไหมเป็นต้น หรือได้จีวรมาเป็นจำนวนมาก แล้วคิดว่า 'ผืนนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชนาน ผืนนี้สมควรแก่ท่านผู้เป็นพหูสูต ผืนนี้จงเป็นของท่านผู้ป่วยไข้ ผืนนี้จงเป็นของท่านผู้มีลาภน้อย' ดังนี้แล้วถวายไป แล้วรับเอาจีวรเก่าของท่านเหล่านั้น หรือเก็บผ้าบังสุกุลจากกองขยะเป็นต้นมาทำเป็นผ้าสังฆาฏิแล้วทรงไว้ ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในจีวรของเธอ

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ, သော တေနေဝ ယာပေတိ, အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန အတ္တနော ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ, ယေနဿ ပရိဘုတ္တေန အဖာသု ဟောတိ, သော သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော တံ ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော သပ္ပာယဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ဗဟုံ ပဏီတံ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ, သော တံ စီဝရံ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘိဂိလာနာနံ ဒတွာ တေသံ ဝါ သေသကံ ပိဏ္ဍာယ ဝါ စရိတွာ မိဿကာဟာရံ ဘုဉ္ဇန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

ในเรื่องนี้ ภิกษุได้บิณฑบาตมา จะเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม เธอก็ยังชีพด้วยบิณฑบาตนั้น ไม่ปรารถนาอาหารอื่น แม้เมื่อได้มาก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในบิณฑบาตของเธอ อนึ่ง ภิกษุใดได้บิณฑบาตที่ไม่ถูกกับธาตุโดยปกติของตน หรือไม่ถูกกับโรค ซึ่งเมื่อฉันแล้วเกิดความไม่สบาย เธอนำบิณฑบาตนั้นให้แก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วฉันโภชนะที่สบายจากมือของภิกษุนั้น ทำสมณธรรมอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาพลสันโดษในบิณฑบาตของเธอ อีกรูปหนึ่งได้บิณฑบาตอันประณีตเป็นอันมาก เธอนำบิณฑบาตนั้นถวายแก่พระเถระผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนอย่างเรื่องจีวร แล้วฉันอาหารที่เหลือของท่านเหล่านั้น หรือเที่ยวบิณฑบาตแล้วฉันอาหารที่ปะปนกัน ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในบิณฑบาตของเธอ

ဣဓ ပန ဘိက္ခု သေနာသနံ လဘတိ မနာပံ ဝါ အမနာပံ ဝါ, သော တေန နေဝ သောမနဿံ န ပဋိဃံ ဥပ္ပာဒေတိ, အန္တမသော တိဏသန္ထာရကေနာပိ ယထာလဒ္ဓေနေဝ တုဿတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန အတ္တနော ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ သေနာသနံ လဘတိ, ယတ္ထဿ ဝသတော အဖာသု ဟောတိ, သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ သန္တကေ သပ္ပာယသေနာသနေ ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော မဟာပုညော လေဏမဏ္ဍပကူဋာဂါရာဒီနိ ဗဟူနိ ပဏီတသေနာသနာနိ လဘတိ, သော တာနိ စီဝရာဒီနိ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘိဂိလာနာနံ ဒတွာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. ယောပိ, ‘‘ဥတ္တမသေနာသနံ နာမ ပမာဒဋ္ဌာနံ, တတ္ထ နိသိန္နဿ ထိနမိဒ္ဓံ ဩက္ကမတိ, နိဒ္ဒါဘိဘူတဿ ပုန ပဋိဗုဇ္ဈတော ပါပဝိတက္ကာ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတွာ တာဒိသံ သေနာသနံ ပတ္တမ္ပိ န သမ္ပဋိစ္ဆတိ, သော တံ ပဋိက္ခိပိတွာ အဗ္ဘောကာသရုက္ခမူလာဒီသု ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမ္ပိဿ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

ส่วนในข้อนี้ ภิกษุได้เสนาสนะที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจก็ตาม เธอย่อมไม่ให้โสมนัสหรือปฏิฆะเกิดขึ้นเพราะเสนาสนะนั้น แม้ที่สุดด้วยเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า ก็ย่อมยินดีตามที่ได้แล้วเท่านั้น นี้เป็นยถาลาภสันโดษในเสนาสนะของเธอ ส่วนภิกษุใดได้เสนาสนะที่ไม่ถูกกับปกติของตน หรือไม่ถูกกับโรค ที่ซึ่งเมื่อเธออยู่ย่อมไม่มีความผาสุก เธอให้เสนาสนะนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วอยู่ในเสนาสนะที่สบายอันเป็นของภิกษุนั้น ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาพลสันโดษในเสนาสนะของเธอ ภิกษุอีกรูปหนึ่งผู้มีบุญมาก ได้เสนาสนะอันประณีตมากมาย มีถ้ำ มณฑป และกุฏาคารเป็นต้น เธอให้เสนาสนะเหล่านั้นแก่ภิกษุผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนให้จีวรเป็นต้น แล้วอยู่ในที่ไหนๆ ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของเธอ แม้ภิกษุใดพิจารณาว่า ‘ชื่อว่าเสนาสนะอันเลิศเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เมื่อนั่งอยู่ในที่นั้น ถีนมิทธะย่อมครอบงำ เมื่อตื่นขึ้นอีกครั้งหลังจากถูกความง่วงครอบงำ บาปวิตกทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้น’ ดังนี้แล้ว แม้ได้เสนาสนะเช่นนั้นก็ไม่รับ เธองดเว้นเสนาสนะนั้นแล้ว อยู่ในที่แจ้งหรือโคนไม้เป็นต้น ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง แม้นี้ก็เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของเธอ

ဣဓ ပန ဘိက္ခု ဘေသဇ္ဇံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ, သော ယံ လဘတိ, တေနေဝ သန္တုဿတိ, အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန တေလေန အတ္ထိကော ဖာဏိတံ [Pg.49] လဘတိ, သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော တေလံ ဂဟေတွာ အညဒေဝ ဝါ ပရိယေသိတွာ တေဟိ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော မဟာပုညော ဗဟုံ တေလမဓုဖာဏိတာဒိပဏီတဘေသဇ္ဇံ လဘတိ, သော တံ စီဝရံ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘိဂိလာနာနံ ဒတွာ တေသံ အာဘတကေန ယေန ကေနစိ ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. ယော ပန ဧကသ္မိံ ဘာဇနေ မုတ္တဟရီတကံ ဌပေတွာ ဧကသ္မိံ စတုမဓုရံ, ‘‘ဂဏှ, ဘန္တေ, ယဒိစ္ဆသီ’’တိ ဝုစ္စမာနော သစဿ တေသု အညတရေနပိ ရောဂေါ ဝူပသမ္မတိ, အထ မုတ္တဟရီတကံ နာမ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝဏ္ဏိတန္တိ စတုမဓုရံ ပဋိက္ခိပိတွာ မုတ္တဟရီတကေနေဝ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တော ပရမသန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော.

ส่วนในข้อนี้ ภิกษุได้เภสัชที่เศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม เธอได้สิ่งใด ก็ย่อมสันโดษด้วยสิ่งนั้น ไม่ปรารถนาสิ่งอื่น แม้เมื่อได้ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในคิลานปัจจัยของเธอ ส่วนภิกษุใดต้องการน้ำมัน แต่ได้น้ำอ้อยงบ เธอให้สิ่งนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วรับน้ำมันจากมือของภิกษุนั้น หรือแสวงหาน้ำมันอื่นมา แล้วทำเภสัชด้วยสิ่งเหล่านั้น ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาพลสันโดษในคิลานปัจจัยของเธอ ภิกษุอีกรูปหนึ่งผู้มีบุญมาก ได้เภสัชอันประณีตมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยงบเป็นต้นเป็นอันมาก เธอให้เภสัชนั้นแก่ภิกษุผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนให้จีวร แล้วยังชีพอยู่ด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พวกเธอนำมาให้ ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง ส่วนภิกษุใด เมื่อมีผู้ใส่สมอแช่น้ำมูตรไว้ในภาชนะหนึ่ง และจตุมธุระไว้ในภาชนะหนึ่ง แล้วกล่าวว่า ‘ท่านขอรับ โปรดรับตามที่ท่านปรารถนาเถิด’ หากโรคของเธอจะสงบลงได้ด้วยยาอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น เธอก็ปฏิเสธจตุมธุระ ด้วยคิดว่า ‘ชื่อว่าสมอแช่น้ำมูตรเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญ’ แล้วทำเภสัชด้วยสมอแช่น้ำมูตรเท่านั้น ก็เป็นผู้สันโดษอย่างยิ่งอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในคิลานปัจจัยของเธอ

ဣမေသံ ပန ပစ္စေကံ ပစ္စယေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ သန္တောသာနံ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသောဝ အဂ္ဂေါ. အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော ဧကေကသ္မိံ ပစ္စယေ ဣမေဟိ တီဟိ သန္တောသေဟိ သန္တုဋ္ဌော အဟောသိ. သန္တုဋ္ဌိကထဉ္စာတိ ဘိက္ခူနမ္ပိ စ ဣမံ သန္တုဋ္ဌိကထံ ကတ္တာဝ အဟောသိ.

ก็ในบรรดาสันโดษ ๓ ประการ ๓ ประการ ในปัจจัยแต่ละอย่างๆ เหล่านี้ ยถาสารุปปสันโดษเท่านั้นเป็นเลิศ ท่านพระปุณณะเป็นผู้สันโดษแล้วด้วยสันโดษ ๓ ประการเหล่านี้ในปัจจัยแต่ละอย่าง และท่านยังเป็นผู้กล่าวสันตุฏฐิกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย

တိဝိဓပဝိဝေကဝဏ္ဏနာ

พรรณนาถึงวิเวก ๓ อย่าง

ပဝိဝိတ္တောတိ ကာယပဝိဝေကော စိတ္တပဝိဝေကော ဥပဓိပဝိဝေကောတိ ဣမေဟိ တီဟိ ပဝိဝေကေဟိ သမန္နာဂတော. တတ္ထ ဧကော ဂစ္ဆတိ, ဧကော တိဋ္ဌတိ, ဧကော နိသီဒတိ, ဧကော သေယျံ ကပ္ပေတိ, ဧကော ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ, ဧကော ပဋိက္ကမတိ, ဧကော စင်္ကမမဓိဋ္ဌာတိ, ဧကော စရတိ, ဧကော ဝိဟရတီတိ အယံ ကာယပဝိဝေကော နာမ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပန စိတ္တပဝိဝေကော နာမ. နိဗ္ဗာနံ ဥပဓိပဝိဝေကော နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ – ‘‘ကာယပဝိဝေကော စ ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနံ နေက္ခမ္မာဘိရတာနံ. စိတ္တပဝိဝေကော စ ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနံ. ဥပဓိဝိဝေကော စ နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိသင်္ခါရဂတာန’’န္တိ (မဟာနိ. ၅၇). ပဝိဝေကကထန္တိ ဘိက္ခူနမ္ပိ စ ဣမံ ပဝိဝေကကထံ ကတ္တာ.

คำว่า ‘สงัดแล้ว’ คือ ประกอบด้วยวิเวก ๓ ประการเหล่านี้ คือ กายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก ในวิเวกเหล่านั้น การไปผู้เดียว ยืนผู้เดียว นั่งผู้เดียว นอนผู้เดียว เข้าบ้านเพื่อบิณฑบาตผู้เดียว กลับผู้เดียว อธิษฐานจงกรมผู้เดียว เที่ยวไปผู้เดียว อยู่ผู้เดียว นี้ชื่อว่ากายวิเวก ส่วนสมาบัติ ๘ ชื่อว่าจิตตวิเวก พระนิพพานชื่อว่าอุปธิวิเวก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘กายวิเวกของผู้มีกายอันสงัดแล้ว ผู้ยินดีในเนกขัมมะ, จิตตวิเวกของผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้บรรลุความผ่องใสอย่างยิ่ง, อุปธิวิเวกของบุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงแล้วซึ่งวิสังขาร’ (มหานิ. ๕๗) คำว่า ‘ปวิเวกกถา’ คือ ท่านเป็นผู้กล่าวปวิเวกกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย

ပဉ္စဝိဓသံသဂ္ဂဝဏ္ဏနာ

พรรณนาถึงสังสัคคะ ๕ อย่าง

အသံသဋ္ဌောတိ [Pg.50] ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေန ဝိရဟိတော. သဝနသံသဂ္ဂေါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ သမုလ္လပနသံသဂ္ဂေါ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ ကာယသံသဂ္ဂေါတိ ပဉ္စဝိဓော သံသဂ္ဂေါ. တေသု ဣဓ ဘိက္ခု သုဏာတိ, ‘‘အသုကသ္မိံ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဣတ္ထီ ဝါ ကုမာရိကာ ဝါ အဘိရူပါ ဒဿနီယာ ပါသာဒိကာ ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ သမန္နာဂတာ’’တိ. သော တံ သုတွာ သံသီဒတိ ဝိသီဒတိ န သက္ကောတိ ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ, သိက္ခာဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ ဟီနာယာဝတ္တတီတိ ဧဝံ ပရေဟိ ဝါ ကထီယမာနံ ရူပါဒိသမ္ပတ္တိံ အတ္တနာ ဝါ ဟသိတလပိတဂီတသဒ္ဒံ သုဏန္တဿ သောတဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နော ရာဂေါ သဝနသံသဂ္ဂေါ နာမ. သော အနိတ္ထိဂန္ဓပစ္စေကဗောဓိသတ္တဿ စ ပဉ္စဂ္ဂဠလေဏဝါသီတိဿဒဟရဿ စ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော –

คำว่า ‘ไม่คลุกคลี’ คือ ปราศจากสังสัคคะ ๕ อย่าง สังสัคคะมี ๕ อย่าง คือ สวนสังสัคคะ ทัสสนสังสัคคะ สัลลาปนสังสัคคะ สัมโภคสังสัคคะ และกายสังสัคคะ ในสังสัคคะเหล่านั้น ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้ฟังว่า ‘ในบ้านหรือนิคมชื่อโน้น มีสตรีหรือกุมารีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยความงามแห่งผิวพรรณอย่างยิ่ง’ เธอได้ฟังดังนั้นแล้ว ย่อมจมลง ย่อมซบเซา ไม่สามารถจะดำรงพรหมจรรย์ไว้ได้ ไม่เปิดเผยความทุรพลในสิกขา ย่อมเวียนมาเพื่อธรรมอันเลว ราคะที่เกิดขึ้นโดยวิถีแห่งโสตวิญญาณแก่ผู้ฟังความถึงพร้อมด้วยรูปเป็นต้นที่ผู้อื่นกล่าวอยู่อย่างนี้ หรือแก่ผู้ฟังเสียงหัวเราะ เสียงพูด เสียงขับร้องด้วยตนเอง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ สวนสังสัคคะนั้น พึงทราบโดยนัยแห่งเรื่องพระอนิตถิคันธปัจเจกโพธิสัตว์ และเรื่องพระติสสทหระผู้ถ้ำปัญจัคคฬะ

ဒဟရော ကိရ အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဂိရိဂါမဝါသိကမ္မာရဓီတာယ ပဉ္စဟိ ကုမာရီဟိ သဒ္ဓိံ ပဒုမသရံ ဂန္တွာ နှတွာ ပဒုမာနိ စ ပိလန္ဓိတွာ မဓုရဿရေန ဂါယန္တိယာ သဒ္ဒံ သုတွာ ကာမရာဂေန ဝိဒ္ဓေါ ဝိသေသာ ပရိဟာယိတွာ အနယဗျသနံ ပါပုဏိ. ဣဓ ဘိက္ခု န ဟေဝ ခေါ သုဏာတိ, အပိစ ခေါ သာမံ ပဿတိ ဣတ္ထိံ ဝါ ကုမာရိံ ဝါ အဘိရူပံ ဒဿနီယံ ပါသာဒိကံ ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ သမန္နာဂတံ. သော တံ ဒိသွာ သံသီဒတိ ဝိသီဒတိ န သက္ကောတိ ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ, သိက္ခာဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ ဟီနာယာဝတ္တတီတိ ဧဝံ ဝိသဘာဂရူပံ ဩလောကေန္တဿ ပန စက္ခုဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ နာမ. သော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော –

ได้ยินว่า ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่ง เหาะไปในอากาศ ได้ฟังเสียงของธิดานายช่างทองชาวบ้านคีรีคาม ซึ่งไปสระบัวพร้อมกับหญิงสาว ๕ คน อาบน้ำ ประดับดอกบัวแล้วขับร้องด้วยเสียงอันไพเราะ ก็ถูกกามราคะครอบงำ เสื่อมจากคุณวิเศษ ถึงความพินาศฉิบหาย. ในศาสนานี้ ภิกษุไม่ได้ฟังเสียงเช่นนั้น แต่เห็นเองซึ่งสตรีหรือหญิงสาวผู้มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามอย่างยิ่ง. ภิกษุนั้นเห็นนางแล้ว ย่อมจมลง ย่อมเศร้าหมอง ไม่สามารถจะทรงพรหมจรรย์ไว้ได้ ไม่ทำความทุรพลในสิกขาให้ปรากฏแล้ว ก็เวียนมาเพื่อเพศที่เลว. ราคะที่เกิดขึ้นทางจักขุวิญญาณวิถีของภิกษุผู้มองดูวิสภาครูปอย่างนี้ ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ. พึงทราบความนั้นดังนี้ –

ဧကော ကိရ ဒဟရော ကာလဒီဃဝါပိဒွါရဝိဟာရံ ဥဒ္ဒေသတ္ထာယ ဂတော. အာစရိယော တဿ အန္တရာယံ ဒိသွာ ဩကာသံ န ကရောတိ. သော ပုနပ္ပုန္နံ အနုဗန္ဓတိ. အာစရိယော သစေ အန္တောဂါမေ န စရိဿသိ. ဒဿာမိ တေ ဥဒ္ဒေသန္တိ အာဟ. သော သာဓူတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဥဒ္ဒေသေ နိဋ္ဌိတေ အာစရိယံ ဝန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တော အာစရိယော မေ ဣမသ္မိံ ဂါမေ စရိတုံ န ဒေတိ, ကိံ နု ခေါ ကာရဏန္တိ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ဂါမံ ပါဝိသိ, ဧကာ ကုလဓီတာ ပီတကဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ ဂေဟေ ဌိတာ ဒဟရံ ဒိသွာ သဉ္ဇာတရာဂါ ဥဠုင်္ကေန ယာဂုံ အာဟရိတွာ တဿ ပတ္တေ ပက္ခိပိတွာ နိဝတ္တိတွာ မဉ္စကေ နိပဇ္ဇိ. အထ နံ မာတာပိတရော [Pg.51] ကိံ အမ္မာတိ ပုစ္ဆိံသု, ဒွါရေန ဂတံ ဒဟရံ လဘမာနာ ဇီဝိဿာမိ, အလဘမာနာ မရိဿာမီတိ. မာတာပိတရော ဝေဂေန ဂန္တွာ ဂါမဒွါရေ ဒဟရံ ပတွာ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘နိဝတ္တထ, ဘန္တေ, ဘိက္ခံ ဂဏှာဟီ’’တိ အာဟံသု. ဒဟရော အလံ ဂစ္ဆာမီတိ. တေ, ‘‘ဣဒံ နာမ, ဘန္တေ, ကာရဏ’’န္တိ ယာစိတွာ – ‘‘အမှာကံ, ဘန္တေ, ဂေဟေ ဧတ္တကံ နာမ ဓနံ အတ္ထိ, ဧကာယေဝ နော ဓီတာ, တွံ နော ဇေဋ္ဌပုတ္တဋ္ဌာနေ ဌဿသိ, သုခေန သက္ကာ ဇီဝိတု’’န္တိ အာဟံသု. ဒဟရော, ‘‘န မယှံ ဣမိနာ ပလိဗောဓေန အတ္ထော’’တိ အနာဒိယိတွာဝ ပက္ကန္တော.

ได้ยินว่า ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งไปที่กาลทีฆวาปิทวารวิหารเพื่อเรียนอุเทศ. พระอาจารย์เห็นอันตรายของเธอจึงไม่ให้โอกาส. เธอติดตามอยู่บ่อยๆ. พระอาจารย์จึงกล่าวว่า 'ถ้าเธอจักไม่เที่ยวไปในบ้าน เราจักให้อุเทศแก่เธอ'. เธอรับว่า 'ดีละ' เมื่อเรียนอุเทศจบแล้ว ไหว้อาจารย์แล้วกำลังจะไป คิดว่า 'อาจารย์ไม่ยอมให้เราเที่ยวไปในบ้านนี้ มีเหตุอะไรหนอ' จึงครองจีวรเข้าบ้านไป. ธิดาของตระกูลคนหนึ่งนุ่งผ้าเหลืองยืนอยู่ที่เรือน เห็นภิกษุหนุ่มแล้วเกิดความกำหนัด จึงเอาทัพพีตักข้าวต้มมาใส่ในบาตรของเธอแล้ว กลับไปนอนบนเตียง. ลำดับนั้น มารดาบิดาถามนางว่า 'แม่ เป็นอะไรไป'. นางตอบว่า 'ถ้าได้ภิกษุหนุ่มที่เดินผ่านประตูไป ก็จะมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ ก็จะตาย'. มารดาบิดารีบไป พบภิกษุหนุ่มที่ประตูบ้าน ไหว้แล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ โปรดกลับมารับภิกษาเถิด'. ภิกษุหนุ่มกล่าวว่า 'พอแล้ว อาตมาจะไป'. พวกเขาวิงวอนว่า 'ท่านผู้เจริญ นี่คือเหตุผล' แล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ในเรือนของพวกเรามีทรัพย์ประมาณเท่านี้ เรามีธิดาคนเดียว ท่านจักอยู่ในฐานะบุตรคนโตของเรา จะสามารถใช้ชีวิตอย่างมีความสุขได้'. ภิกษุหนุ่มไม่ใส่ใจ กล่าวว่า 'เราไม่มีประโยชน์ด้วยความกังวลนี้' แล้วก็หลีกไป.

မာတာပိတရော ဂန္တွာ, ‘‘အမ္မ, နာသက္ခိမှာ ဒဟရံ နိဝတ္တေတုံ, ယံ အညံ သာမိကံ ဣစ္ဆသိ, တံ လဘိဿသိ, ဥဋ္ဌေဟိ ခါဒ စ ပိဝ စာ’’တိ အာဟံသု. သာ အနိစ္ဆန္တီ သတ္တာဟံ နိရာဟာရာ ဟုတွာ ကာလမကာသိ. မာတာပိတရော တဿာ သရီရကိစ္စံ ကတွာ တံ ပီတကဝတ္ထံ ဓုရဝိဟာရေ ဘိက္ခုသံဃဿ အဒံသု, ဘိက္ခူ ဝတ္ထံ ခဏ္ဍာခဏ္ဍံ ကတွာ ဘာဇယိံသု. ဧကော မဟလ္လကော အတ္တနော ကောဋ္ဌာသံ ဂဟေတွာ ကလျာဏီဝိဟာရံ အာဂတော. သောပိ ဒဟရော စေတိယံ ဝန္ဒိဿာမီတိ တတ္ထေဝ ဂန္တွာ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိ. မဟလ္လကော တံ ဝတ္ထခဏ္ဍံ ဂဟေတွာ, ‘‘ဣမိနာ မေ ပရိဿာဝနံ ဝိစာရေထာ’’တိ ဒဟရံ အဝေါစ. ဒဟရော မဟာထေရ ‘‘ကုဟိံ လဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. သော သဗ္ဗံ ပဝတ္တိံ ကထေသိ. သော တံ သုတွာဝ, ‘‘ဧဝရူပါယ နာမ သဒ္ဓိံ သံဝါသံ နာလတ္ထ’’န္တိ ရာဂဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎော တတ္ထေဝ ကာလမကာသိ.

มารดาบิดาไปแล้วกล่าวว่า 'แม่ เราไม่สามารถทำให้ภิกษุหนุ่มกลับมาได้ เจ้าปรารถนาสามีคนอื่นคนใด ก็จักได้คนนั้น จงลุกขึ้นกินและดื่มเถิด'. นางไม่ปรารถนา อดอาหารอยู่ ๗ วัน แล้วทำกาลกิริยา. มารดาบิดาทำสรีรกิจของนางแล้ว ได้ถวายผ้าเหลืองผืนนั้นแก่ภิกษุสงฆ์ที่ธุรวิหาร. ภิกษุทั้งหลายตัดผ้าเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้วแบ่งกัน. พระเถระรูปหนึ่งถือส่วนของตนมายังกัลยาณีวิหาร. แม้ภิกษุหนุ่มนั้นก็คิดว่า 'เราจักไหว้พระเจดีย์' จึงไปที่นั่นแล้วนั่ง ณ ที่พักกลางวัน. พระเถระถือชิ้นผ้านั้นแล้วกล่าวกับภิกษุหนุ่มว่า 'ท่านจงหาผ้ากรองน้ำให้เราด้วยผ้าชิ้นนี้เถิด'. ภิกษุหนุ่มถามว่า 'พระมหาเถระ ท่านได้มาจากที่ไหน'. พระเถระจึงเล่าเรื่องทั้งหมด. เธอพอได้ฟังเรื่องนั้น ก็ถูกไฟคือราคะแผดเผาพลางคิดว่า 'เราไม่ได้อยู่ร่วมกับหญิงเห็นปานนี้หนอ' แล้วทำกาลกิริยา ณ ที่นั้นเอง.

အညမညံ အာလာပသလ္လာပဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ပန သမုလ္လပနသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဘိက္ခုနော ဘိက္ခုနိယာ သန္တကံ, ဘိက္ခုနိယာ ဝါ ဘိက္ခုဿ သန္တကံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂကရဏဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ နာမ. သော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – မရိစဝဋ္ဋိဝိဟာရမဟေ ကိရ ဘိက္ခူနံ သတသဟဿံ ဘိက္ခုနီနံ နဝုတိသဟဿာနိ ဧဝ အဟေသုံ. ဧကော သာမဏေရော ဥဏှယာဂုံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တော သကိံ စီဝရကဏ္ဏေ ဌပေသိ, သကိံ ဘူမိယံ. ဧကာ သာမဏေရီ ဒိသွာ ဧတ္ထ ပတ္တံ ဌပေတွာ ယာဟီတိ ထာလကံ အဒါသိ. တေ အပရဘာဂေ ဧကသ္မိံ ဘယေ ဥပ္ပန္နေ ပရသမုဒ္ဒံ အဂမံသု. တေသု ဘိက္ခုနီ ပုရေတရံ အဂမာသိ. သာ, ‘‘ဧကော ကိရ သီဟဠဘိက္ခု အာဂတော’’တိ သုတွာ ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ နိသိန္နာ, – ‘‘ဘန္တေ, မရိစဝဋ္ဋိဝိဟာရမဟကာလေ တုမှေ ကတိဝဿာ’’တိ ပုစ္ဆိ. တဒါဟံ သတ္တဝဿိကသာမဏေရော. တွံ ပန ကတိဝဿာတိ? အဟံ သတ္တဝဿိကသာမဏေရီယေဝ ဧကဿ [Pg.52] သာမဏေရဿ ဥဏှယာဂုံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တဿ ပတ္တဌပနတ္ထံ ထာလကမဒါသိန္တိ. ထေရော, ‘‘အဟံ သော’’တိ ဝတွာ ထာလကံ နီဟရိတွာ ဒဿေသိ. တေ ဧတ္တကေနေဝ သံသဂ္ဂေန ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တာ ဒွေပိ သဋ္ဌိဝဿကာလေ ဝိဗ္ဘမိံသု.

ส่วนราคะที่เกิดขึ้นด้วยการพูดคุยปราศรัยกันและกัน ชื่อว่า สมุลลปนสังสัคคะ. ราคะที่เกิดขึ้นด้วยการที่ภิกษุถือเอาของที่เป็นของภิกษุณี หรือภิกษุณีถือเอาของที่เป็นของภิกษุมาใช้สอย ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ. พึงทราบความนั้นดังนี้ – ได้ยินว่า ในงานมหกรรมที่มริจวัฏฏิวิหาร มีภิกษุหนึ่งแสนรูป ภิกษุณีเก้าหมื่นรูป. สามเณรรูปหนึ่งถือข้าวต้มร้อนไป วางไว้ที่ชายจีวรครั้งหนึ่ง ที่พื้นดินครั้งหนึ่ง. สามเณรีรูปหนึ่งเห็นแล้วจึงให้ถาดแก่เขา กล่าวว่า 'จงวางบาตรไว้ที่นี่แล้วไปเถิด'. ในภายหลัง เมื่อมีภัยอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ทั้งสองได้ข้ามไปยังฝั่งทะเลอื่น. ในสองคนนั้น ภิกษุณีไปก่อน. นางได้ฟังว่า 'ได้ยินว่ามีภิกษุชาวสีหลรูปหนึ่งมา' จึงไปสู่สำนักของพระเถระ ทำปฏิสันถารแล้วนั่งอยู่ แล้วถามว่า 'ท่านผู้เจริญ ในคราวมหกรรมที่มริจวัฏฏิวิหาร ท่านอายุเท่าไร'. พระเถระตอบว่า 'ตอนนั้นอาตมาเป็นสามเณรอายุ ๗ ขวบ แล้วเธอล่ะอายุเท่าไร'. นางตอบว่า 'ดิฉันก็เป็นสามเณรีอายุ ๗ ขวบเหมือนกัน ได้ให้ถาดแก่สามเณรรูปหนึ่งผู้ถือข้าวต้มร้อนไปเพื่อวางบาตร'. พระเถระกล่าวว่า 'อาตมาคือสามเณรนั้น' แล้วนำถาดออกมาแสดง. ทั้งสองไม่สามารถทรงพรหมจรรย์ไว้ได้ด้วยการสังสรรค์เพียงเท่านั้น ต่างก็วิปริตไปในวัย ๖๐ ปี.

ဟတ္ထဂါဟာဒိဝသေန ပန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ကာယသံသဂ္ဂေါ နာမ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – မဟာစေတိယင်္ဂဏေ ကိရ ဒဟရဘိက္ခူ သဇ္ဈာယံ ဂဏှန္တိ. တေသံ ပိဋ္ဌိပဿေ ဒဟရဘိက္ခုနိယော ဓမ္မံ သုဏန္တိ. တတြေကော ဒဟရော ဟတ္ထံ ပသာရေန္တော ဧကိဿာ ဒဟရဘိက္ခုနိယာ ကာယံ ဆုပိ. သာ တံ ဟတ္ထံ ဂဟေတွာ အတ္တနော ဥရသ္မိံ ဌပေသိ, ဧတ္တကေန သံသဂ္ဂေန ဒွေပိ ဝိဗ္ဘမိတွာ ဂိဟိဘာဝံ ပတ္တာ.

ส่วนราคะที่เกิดขึ้นด้วยการจับมือเป็นต้น ชื่อว่า กายสังสัคคะ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ – ที่ลานพระมหาเจดีย์ ได้ยินว่าภิกษุหนุ่มทั้งหลายกำลังสาธยายอยู่. ด้านหลังของภิกษุเหล่านั้น ภิกษุณีสาวทั้งหลายกำลังฟังธรรมอยู่. ในหมู่ภิกษุนั้น ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งเหยียดมือไป ถูกกายของภิกษุณีสาวรูปหนึ่ง. นางจับมือนั้นแล้ววางไว้บนอกของตน. ด้วยการสังสรรค์เพียงเท่านั้น ทั้งสองก็วิปริตไป ถึงความเป็นคฤหัสถ์.

ဂါဟဂါဟကာဒိဝဏ္ဏနာ

วรรณนาว่าด้วยคาหะและคาหกะเป็นต้น

ဣမေသု ပန ပဉ္စသု သံသဂ္ဂေသု ဘိက္ခုနော ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သဝနဒဿနသမုလ္လပနသမ္ဘောဂကာယပရာမာသာ နိစ္စမ္ပိ ဟောန္တိယေဝ, ဘိက္ခုနီဟိ သဒ္ဓိံ ဌပေတွာ ကာယသံသဂ္ဂံ သေသာ ကာလေန ကာလံ ဟောန္တိ; တထာ ဥပါသကဥပါသိကာဟိ သဒ္ဓိံ သဗ္ဗေပိ ကာလေန ကာလံ ဟောန္တိ. တေသု ဟိ ကိလေသုပ္ပတ္တိတော စိတ္တံ ရက္ခိတဗ္ဗံ. ဧကော ဟိ ဘိက္ခု ဂါဟဂါဟကော ဟောတိ, ဧကော ဂါဟမုတ္တကော, ဧကော မုတ္တဂါဟကော, ဧကော မုတ္တမုတ္တကော.

ก็ในบรรดาความคลุกคลี ๕ อย่างเหล่านี้ การฟัง การเห็น การสนทนา การบริโภคร่วมกัน และการถูกต้องกาย ของภิกษุกับภิกษุทั้งหลายย่อมมีอยู่เป็นนิตย์เทียว, ส่วนกับภิกษุณีทั้งหลาย นอกจากกายสังสัคคะ (การถูกต้องกาย) ที่เหลือย่อมมีเป็นครั้งคราว, ฉันใดก็ฉันนั้น กับอุบาสกอุบาสิกาทั้งหลาย แม้ทั้งหมดก็ย่อมมีเป็นครั้งคราว. ในความคลุกคลีเหล่านั้น พึงรักษาจิตจากการเกิดกิเลส. จริงอยู่ ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้ยึดและถูกยึด, รูปหนึ่งถูกยึดแต่เป็นผู้พ้น, รูปหนึ่งเป็นผู้พ้นแต่ยึด, รูปหนึ่งเป็นผู้พ้นและถูกปล่อย (ให้เป็นอิสระ).

တတ္ထ ယံ ဘိက္ခုံ မနုဿာပိ အာမိသေန ဥပလာပေတွာ ဂဟဏဝသေန ဥပသင်္ကမန္တိ, ဘိက္ခုပိ ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ ဥပလာပေတွာ ဂဟဏဝသေန ဥပသင်္ကမတိ, အယံ ဂါဟဂါဟကော နာမ. ယံ ပန မနုဿာ ဝုတ္တနယေန ဥပသင်္ကမန္တိ, ဘိက္ခု ဒက္ခိဏေယျဝသေန ဥပသင်္ကမတိ, အယံ ဂါဟမုတ္တကော နာမ. ယဿ မနုဿာ ဒက္ခိဏေယျဝသေန စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒေန္တိ, ဘိက္ခု ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ ဥပလာပေတွာ ဂဟဏဝသေန ဥပသင်္ကမတိ, အယံ မုတ္တဂါဟကော နာမ. ယဿ မနုဿာပိ ဒက္ခိဏေယျဝသေန စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒေန္တိ, ဘိက္ခုပိ စူဠပိဏ္ဍပါတိယတိဿတ္ထေရော ဝိယ ဒက္ခိဏေယျဝသေန ပရိဘုဉ္ဇတိ, အယံ မုတ္တမုတ္တကော နာမ.

ในภิกษุ ๔ จำพวกนั้น ภิกษุใดที่แม้พวกมนุษย์ก็ล่อลวงด้วยอามิสแล้วเข้าไปหาโดยอาการยึดถือ แม้ภิกษุก็ล่อลวงด้วยดอกไม้และผลไม้เป็นต้นแล้วเข้าไปหาโดยอาการยึดถือ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ยึดและถูกยึด. ส่วนภิกษุใดที่พวกมนุษย์เข้าไปหาโดยนัยที่กล่าวแล้ว แต่ภิกษุเข้าไปหาโดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคล ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ถูกยึดแต่เป็นผู้พ้น. ภิกษุใดที่พวกมนุษย์ถวายปัจจัย ๔ โดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคล แต่ภิกษุกลับล่อลวงด้วยดอกไม้และผลไม้เป็นต้นแล้วเข้าไปหาโดยอาการยึดถือ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้พ้นแต่ยึด. ภิกษุใดที่แม้พวกมนุษย์ก็ถวายปัจจัย ๔ โดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคล แม้ภิกษุก็ฉันโดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคลเหมือนพระจูฬปิณฑปาติยติสสเถระ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้พ้นและถูกปล่อย.

ထေရံ ကိရ ဧကာ ဥပါသိကာ ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဥပဋ္ဌဟိ. ဧကဒိဝသံ တသ္မိံ ဂါမေ အဂ္ဂိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂေဟာနိ ဈာပေသိ. အညေသံ ကုလူပကဘိက္ခူ အာဂန္တွာ [Pg.53] – ‘‘ကိံ ဥပါသိကေ, အပိ ကိဉ္စိ ဘဏ္ဍကံ အရောဂံ ကာတုံ အသက္ခိတ္ထာ’’တိ ပဋိသန္ထာရံ အကံသု. မနုဿာ, ‘‘အမှာကံ မာတု ကုလူပကတ္ထေရော ဘုဉ္ဇနဝေလာယမေဝ အာဂမိဿတီ’’တိ အာဟံသု. ထေရောပိ ပုနဒိဝသေ ဘိက္ခာစာရဝေလံ သလ္လက္ခေတွာဝ အာဂတော. ဥပါသိကာ ကောဋ္ဌစ္ဆာယာယ နိသီဒါပေတွာ ဘိက္ခံ သမ္ပာဒေတွာ အဒါသိ. ထေရေ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ပက္ကန္တေ မနုဿာ အာဟံသု – ‘‘အမှာကံ မာတု ကုလူပကတ္ထေရော ဘုဉ္ဇနဝေလာယမေဝ အာဂတော’’တိ. ဥပါသိကာ, ‘‘တုမှာကံ ကုလူပကာ တုမှာကံယေဝ အနုစ္ဆဝိကာ, မယှံ ထေရော မယှေဝ အနုစ္ဆဝိကော’’တိ အာဟ. အာယသ္မာ ပန မန္တာဏိပုတ္တော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ သံသဂ္ဂေဟိ စတူဟိပိ ပရိသာဟိ သဒ္ဓိံ အသံသဋ္ဌော ဂါဟမုတ္တကော စေဝ မုတ္တမုတ္တကော စ အဟောသိ. ယထာ စ သယံ အသံသဋ္ဌော, ဧဝံ ဘိက္ခူနမ္ပိ တံ အသံသဂ္ဂကထံ ကတ္တာ အဟောသိ.

ได้ยินว่า อุบาสิกาคนหนึ่งได้อุปัฏฐากพระเถระรูปหนึ่งตลอด ๑๒ ปี. วันหนึ่ง ไฟได้เกิดขึ้นในหมู่บ้านนั้นแล้วไหม้เรือนทั้งหลาย. ภิกษุผู้คุ้นเคยกับสกุลอื่น ๆ มาแล้วได้ทำปฏิสันถารว่า 'อุบาสิกา ท่านไม่สามารถทำสิ่งของอะไรให้ปลอดภัยได้บ้างหรือ'. พวกชาวบ้านกล่าวว่า 'พระเถระผู้คุ้นเคยกับสกุลของแม่เรา จะมาในเวลาฉันเท่านั้น'. แม้พระเถระก็กำหนดเวลาเที่ยวบิณฑบาตแล้วจึงมาในวันรุ่งขึ้น. อุบาสิกาให้นั่งในเงาฉางแล้วจัดแจงภิกษาถวาย. เมื่อพระเถระทำภัตกิจเสร็จแล้วหลีกไป พวกชาวบ้านได้กล่าวว่า 'พระเถระผู้คุ้นเคยกับสกุลของแม่เรา มาในเวลาฉันเท่านั้น'. อุบาสิกากล่าวว่า 'ภิกษุผู้คุ้นเคยกับสกุลของพวกท่าน ก็สมควรแก่พวกท่านนั่นแหละ พระเถระของฉัน ก็สมควรแก่ฉัน'. ส่วนพระมันตาณิปุตตเถระผู้มีอายุ เป็นผู้ไม่คลุกคลีด้วยบริษัท ๔ ด้วยสังสัคคะ ๕ เหล่านี้ ได้เป็นทั้งผู้ถูกยึดแต่เป็นผู้พ้น และเป็นทั้งผู้พ้นและถูกปล่อย. และท่านไม่คลุกคลีด้วยตนเองฉันใด ท่านก็ได้เป็นผู้กล่าววาจาเรื่องความไม่คลุกคลีนั้นแก่ภิกษุทั้งหลายฉันนั้น.

အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော, ပရိပုဏ္ဏကာယိကစေတသိကဝီရိယောတိ အတ္ထော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ဂမနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ ဌာနံ ပါပုဏိတုံ န ဒေတိ, ဌာနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ နိသဇ္ဇံ, နိသဇ္ဇာယ ဥပ္ပန္နကိလေသံ သယနံ ပါပုဏိတုံ န ဒေတိ, မန္တေန ကဏှသပ္ပံ ဥပ္ပီဠေတွာ ဂဏှန္တော ဝိယ, အမိတ္တံ ဂီဝါယ အက္ကမန္တော ဝိယ စ ဝိစရတိ, အယံ အာရဒ္ဓဝီရိယော နာမ. ထေရော စ တာဒိသော အဟောသိ. ဘိက္ခူနမ္ပိ တထေဝ ဝီရိယာရမ္ဘကထံ ကတ္တာ အဟောသိ.

บทว่า อารทฺธวีริโย คือ ผู้มีความเพียรปรารภแล้ว อธิบายว่า ผู้มีความเพียรทางกายและทางใจบริบูรณ์. จริงอยู่ ภิกษุใดไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดินไปถึงอิริยาบถยืน ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในอิริยาบถยืนไปถึงอิริยาบถนั่ง ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในอิริยาบถนั่งไปถึงอิริยาบถนอน ประพฤติตนอยู่เหมือนผู้บีบคั้นงูเห่าด้วยมนต์แล้วจับเอา หรือเหมือนผู้เหยียบที่คอของศัตรู ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ปรารภความเพียร. และพระเถระก็ได้เป็นเช่นนั้น. ท่านได้เป็นผู้กล่าววาจาปรารภความเพียรแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนั้นเหมือนกัน.

သီလသမ္ပန္နောတိအာဒီသု သီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သမာဓီတိ ဝိပဿနာပါဒကာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော. ပညာတိ လောကိယလောကုတ္တရဉာဏံ. ဝိမုတ္တီတိ အရိယဖလံ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနန္တိ ဧကူနဝီသတိဝိဓံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ထေရော သယမ္ပိ သီလာဒီဟိ သမ္ပန္နော အဟောသိ ဘိက္ခူနမ္ပိ သီလာဒိကထံ ကတ္တာ. သွာယံ ဒသဟိ ကထာဝတ္ထူဟိ ဩဝဒတီတိ ဩဝါဒကော. ယထာ ပန ဧကော ဩဝဒတိယေဝ, သုခုမံ အတ္ထံ ပရိဝတ္တေတွာ ဇာနာပေတုံ န သက္ကောတိ. န ဧဝံ ထေရော. ထေရော ပန တာနိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဝိညာပေတီတိ ဝိညာပကော. ဧကော ဝိညာပေတုံ သက္ကောတိ, ကာရဏံ ဒဿေတုံ န သက္ကောတိ. ထေရော ကာရဏမ္ပိ သန္ဒဿေတီတိ သန္ဒဿကော. ဧကော ဝိဇ္ဇမာနံ ကာရဏံ ဒဿေတိ, ဂါဟေတုံ ပန န သက္ကောတိ. ထေရော ဂါဟေတုမ္ပိ သက္ကောတီတိ သမာဒပကော. ဧဝံ သမာဒပေတွာ [Pg.54] ပန တေသု ကထာဝတ္ထူသု ဥဿာဟဇနနဝသေန ဘိက္ခူ သမုတ္တေဇေတီတိ သမုတ္တေဇကော. ဥဿာဟဇာတေ ဝဏ္ဏံ ဝတွာ သမ္ပဟံသေတီတိ သမ္ပဟံသကော.

ในบทว่า สีลสมฺปนฺโน เป็นต้น ศีล คือ จตุปาริสุทธิศีล. สมาธิ คือ สมาบัติ ๘ อันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. ปัญญา คือ โลกิยญาณและโลกุตรญาณ. วิมุตติ คือ อริยผล. วิมุตติญาณทัสสนะ คือ ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง. พระเถระเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้นด้วยตนเอง และเป็นผู้กล่าววาจาเรื่องศีลเป็นต้นแก่ภิกษุทั้งหลาย. ท่านผู้นี้ย่อมโอวาทด้วยกถาวัตถุ ๑๐ ประการ ฉะนั้นจึงชื่อว่า โอวาทโก (ผู้ให้โอวาท). แต่บางรูปย่อมให้โอวาทอย่างเดียว ไม่สามารถพลิกแพลงอรรถที่สุขุมให้รู้แจ้งได้. พระเถระไม่เป็นเช่นนั้น. แต่พระเถระย่อมทำให้รู้แจ้งกถาวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิญญาปโก (ผู้ทำให้รู้แจ้ง). บางรูปสามารถทำให้รู้แจ้งได้ แต่ไม่สามารถแสดงเหตุผลได้. พระเถระย่อมแสดงเหตุผลด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า สันทัสสโก (ผู้แสดงเหตุผล). บางรูปแสดงเหตุผลที่มีอยู่ได้ แต่ไม่สามารถทำให้ยึดถือได้. พระเถระสามารถทำให้ยึดถือได้ด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า สมาทปโก (ผู้ทำให้สมาทาน). ครั้นทำให้สมาทานอย่างนี้แล้ว ย่อมปลุกเร้าภิกษุทั้งหลายโดยการปลุกความกระตือรือร้นในกถาวัตถุเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า สมุตเตชโก (ผู้ปลุกเร้า). เมื่อความกระตือรือร้นเกิดขึ้นแล้ว ย่อมกล่าวคุณทำให้ร่าเริง ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัมปหังสโก (ผู้ทำให้ร่าเริง).

ပဉ္စလာဘဝဏ္ဏနာ

พรรณนาลาภ ๕ ประการ

၂၅၃. သုလဒ္ဓလာဘာတိ အညေသမ္ပိ မနုဿတ္တဘာဝပဗ္ဗဇ္ဇာဒိဂုဏလာဘာ နာမ ဟောန္တိ. အာယသ္မတော ပန ပုဏ္ဏဿ သုလဒ္ဓလာဘာ ဧတေ, ယဿ သတ္ထု သမ္မုခါ ဧဝံ ဝဏ္ဏော အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ အတ္ထော. အပိစ အပဏ္ဍိတေဟိ ဝဏ္ဏကထနံ နာမ န တထာ လာဘော, ပဏ္ဍိတေဟိ ဝဏ္ဏကထနံ ပန လာဘော. ဂိဟီ ဟိ ဝါ ဝဏ္ဏကထနံ န တထာ လာဘော, ဂိဟီ ဟိ ‘‘ဝဏ္ဏံ ကထေဿာမီ’’တိ, ‘‘အမှာကံ အယျော သဏှော သခိလော သုခသမ္ဘာသော, ဝိဟာရံ အာဂတာနံ ယာဂုဘတ္တဖာဏိတာဒီဟိ သင်္ဂဟံ ကရောတီ’’တိ ကထေန္တော အဝဏ္ဏမေဝ ကထေတိ. ‘‘အဝဏ္ဏံ ကထေဿာမီ’’တိ ‘‘အယံ ထေရော မန္ဒမန္ဒော ဝိယ အဗလဗလော ဝိယ ဘာကုဋိကဘာကုဋိကော ဝိယ နတ္ထိ ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ဝိဿာသော’’တိ ကထေန္တော ဝဏ္ဏမေဝ ကထေတိ. သဗြဟ္မစာရီဟိပိ သတ္ထု ပရမ္မုခါ ဝဏ္ဏကထနံ န တထာ လာဘော, သတ္ထု သမ္မုခါ ပန အတိလာဘောတိ ဣမမ္ပိ အတ္ထဝသံ ပဋိစ္စ ‘‘သုလဒ္ဓလာဘာ’’တိ အာဟ. အနုမဿ အနုမဿာတိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ အနုပဝိသိတွာ အနုပဝိသိတွာ. တဉ္စ သတ္ထာ အဗ္ဘနုမောဒတီတိ တဉ္စဿ ဝဏ္ဏံ ဧဝမေတံ အပ္ပိစ္ဆော စ သော ဘိက္ခု သန္တုဋ္ဌော စ သော ဘိက္ခူတိ အနုမောဒတိ. ဣတိ ဝိညူဟိ ဝဏ္ဏဘာသနံ ဧကော လာဘော, သဗြဟ္မစာရီဟိ ဧကော, သတ္ထု သမ္မုခါ ဧကော, အနုမဿ အနုမဿ ဧကော, သတ္ထာရာ အဗ္ဘနုမောဒနံ ဧကောတိ ဣမေ ပဉ္စ လာဘေ သန္ဓာယ ‘‘သုလဒ္ဓလာဘာ’’တိ အာဟ. ကဒါစီတိ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ကာလေ. ကရဟစီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အပ္ပေဝ နာမ သိယာ ကောစိဒေဝ ကထာသလ္လာပေါတိ အပိ နာမ ကောစိ ကထာသမုဒါစာရောပိ ဘဝေယျ. ထေရေန ကိရ အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော နေဝ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော, နဿ ဓမ္မကထာ သုတပုဗ္ဗာ. ဣတိ သော တဿ ဒဿနမ္ပိ ဓမ္မကထမ္ပိ ပတ္ထယမာနော ဧဝမာဟ.

๒๕๓. บทว่า สุลทฺธลาภา ความว่า การได้คุณมีความเป็นมนุษย์และการบวชเป็นต้น แม้ของคนเหล่าอื่นก็ชื่อว่าเป็นลาภเหมือนกัน แต่ของท่านพระปุณณะ ลาภเหล่านี้เป็นลาภที่ท่านได้ดีแล้ว อธิบายว่า เพราะคุณของท่านพระปุณณะนั้น พระศาสดาทรงยกย่องชมเชยขึ้นเฉพาะพระพักตร์อย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง การกล่าวคุณโดยคนพาลไม่นับว่าเป็นลาภเท่าไร แต่การกล่าวคุณโดยบัณฑิตจึงจะเป็นลาภ แม้การกล่าวคุณโดยคฤหัสถ์ก็ไม่เป็นลาภเท่าไร เพราะคฤหัสถ์เมื่อตั้งใจว่า "เราจะกล่าวคุณ" แล้วกล่าวว่า "พระผู้เป็นเจ้าของเราเป็นผู้อ่อนโยน มีวาจาไพเราะ พูดจาง่าย ท่านทำการสงเคราะห์แก่พวกเราผู้มาสู่วิหารด้วยข้าวต้ม ข้าวสวยและน้ำอ้อยเป็นต้น" ก็เท่ากับกล่าวโทษนั่นเอง เมื่อตั้งใจว่า "เราจะกล่าวโทษ" แล้วกล่าวว่า "พระเถระรูปนี้เป็นเหมือนคนเซื่องซึม เหมือนคนไม่มีกำลัง เหมือนคนหน้าบึ้ง ไม่น่าไว้วางใจเลย" ก็เท่ากับกล่าวคุณนั่นเอง แม้การกล่าวคุณโดยเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายลับหลังพระศาสดาก็ไม่เป็นลาภเท่าไร แต่การกล่าวเฉพาะพระพักตร์พระศาสดาเป็นลาภอย่างยิ่ง พระผู้มีพระภาคอาศัยอำนาจประโยชน์แม้นี้จึงตรัสว่า "สุลทฺธลาภา" บทว่า อนุมาส อนุมาส ความว่า ใคร่ครวญไปตามกถาวัตถุ ๑๐ ประการ บทว่า ตญฺจ สตฺถา อพฺภนุโมทติ ความว่า พระศาสดาทรงอนุโมทนาคุณของท่านพระปุณณะนั้นว่า "ภิกษุนั้นเป็นผู้มักน้อยจริง ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษจริง" ดังนี้ เพราะฉะนั้น การกล่าวคุณโดยวิญญูชนเป็นลาภอย่างหนึ่ง โดยเพื่อนพรหมจารีเป็นลาภอย่างหนึ่ง เฉพาะพระพักตร์พระศาสดาเป็นลาภอย่างหนึ่ง การกล่าวหลังจากใคร่ครวญแล้วเป็นลาภอย่างหนึ่ง การที่พระศาสดาทรงอนุโมทนาเป็นลาภอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงลาภ ๕ ประการนี้จึงตรัสว่า "สุลทฺธลาภา" บทว่า กทาจิ แปลว่า ในกาลบางคราว บทว่า กรกหจิ เป็นไวพจน์ของบทนั้น บทว่า อปฺเปว นาม สิยา โกจิเทว กถาสลฺลาโป ความว่า พึงจะมีธรรมกถาปราศรัยกันบ้างสักครั้งหนึ่งก็ยังดี ได้ยินว่า ท่านพระเถระ (สารีบุตร) ไม่เคยเห็นท่านพระปุณณะมาก่อนเลย ทั้งไม่เคยได้ฟังธรรมกถาของท่านด้วย ดังนั้น ท่านจึงปรารถนาจะพบและฟังธรรมกถาของท่าน จึงได้กล่าวอย่างนี้

စာရိကာဒိဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยการจาริกเป็นต้น

၂၅၄. ယထာဘိရန္တန္တိ ယထာအဇ္ဈာသယံ ဝိဟရိတွာ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဝသန္တာနံ ဆာယူဒကာဒိဝိပတ္တိံ ဝါ အပ္ဖာသုကသေနာသနံ ဝါ, မနုဿာနံ အဿဒ္ဓါဒိဘာဝံ [Pg.55] ဝါ အာဂမ္မ အနဘိရတိ နာမ နတ္ထိ. တေသံ သမ္ပတ္တိယာ ‘‘ဣဓ ဖာသု ဝိဟရာမာ’’တိ အဘိရမိတွာ စိရဝိဟာရောပိ နတ္ထိ. ယတ္ထ ပန တထာဂတေ ဝိဟရန္တေ သတ္တာ သရဏေသု ဝါ ပတိဋ္ဌဟန္တိ, သီလာနိ ဝါ သမာဒိယန္တိ, ပဗ္ဗဇန္တိ ဝါ, တတော သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒီနံ ဝါ ပန တေသံ ဥပနိဿယော ဟောတိ. တတ္ထ ဗုဒ္ဓါ သတ္တေ တာသု သမ္ပတ္တီသု ပတိဋ္ဌာပနအဇ္ဈာသယေန ဝသန္တိ; တာသံ အဘာဝေ ပက္ကမန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ယထာအဇ္ဈာသယံ ဝိဟရိတွာ’’တိ. စာရိကံ စရမာနောတိ အဒ္ဓါနဂမနံ ဂစ္ဆန္တော. စာရိကာ စ နာမေသာ ဘဂဝတော ဒုဝိဓာ ဟောတိ တုရိတစာရိကာ စ, အတုရိတစာရိကာ စ.

๒๕๔. บทว่า ยถาภิรนฺตํ ความว่า ประทับอยู่ตามอัธยาศัย ก็จริงอยู่ ความไม่ยินดีของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ประทับอยู่ในที่แห่งหนึ่ง ย่อมไม่มีเพราะอาศัยความบกพร่องมีร่มและน้ำเป็นต้น หรือเสนาสนะที่ไม่ผาสุก หรือความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาเป็นต้นของมนุษย์ทั้งหลาย แม้การประทับอยู่นานโดยทรงยินดีว่า "เราจะอยู่ผาสุกในที่นี้" เพราะความสมบูรณ์ของสิ่งเหล่านั้น ก็ไม่มี แต่ในที่ใด เมื่อพระตถาคตประทับอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ในสรณะ สมาทานศีล หรือบวช หรือว่าในที่นั้นมีอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติมรรคเป็นต้นของสัตว์เหล่านั้น ในที่นั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมประทับอยู่ด้วยอัธยาศัยที่จะทรงประดิษฐานสัตว์ทั้งหลายไว้ในสมบัติเหล่านั้น เมื่อไม่มีสมบัติเหล่านั้น ก็เสด็จหลีกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ประทับอยู่ตามอัธยาศัย" บทว่า จาริกํ จรมาโน ความว่า เสด็จเดินทางไกล ก็การจาริกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้มี ๒ อย่าง คือ ตุริตจาริก (การจาริกด่วน) และ อตุริตจาริก (การจาริกไม่ด่วน)

တတ္ထ ဒူရေပိ ဗောဓနေယျပုဂ္ဂလံ ဒိသွာ တဿ ဗောဓနတ္ထာယ သဟသာ ဂမနံ တုရိတစာရိကာ နာမ. သာ မဟာကဿပပစ္စုဂ္ဂမနာဒီသု ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဘဂဝါ ဟိ မဟာကဿပံ ပစ္စုဂ္ဂစ္ဆန္တော မုဟုတ္တေန တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ အဂမာသိ, အာဠဝကဿတ္ထာယ တိံသယောဇနံ, တထာ အင်္ဂုလိမာလဿ. ပုက္ကုသာတိဿ ပန ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနံ, မဟာကပ္ပိနဿ ဝီသယောဇနသတံ, ခဒိရဝနိယဿတ္ထာယ သတ္တ ယောဇနသတာနိ အဂမာသိ; ဓမ္မသေနာပတိနော သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ ဝနဝါသီတိဿသာမဏေရဿ တိဂါဝုတာဓိကံ ဝီသယောဇနသတံ.

ในการจาริก ๒ อย่างนั้น การที่พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นบุคคลที่พึงตรัสรู้ได้แม้ในที่ไกล แล้วเสด็จไปโดยพลันเพื่อตรัสสอนบุคคลนั้น ชื่อว่า ตุริตจาริก ตุริตจาริกนั้นพึงเห็นในเรื่องการเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะเป็นต้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะ ได้เสด็จไปสิ้นหนทาง ๓ คาวุตโดยชั่วครู่เดียว เพื่อประโยชน์แก่อาฬวกยักษ์ ๓๐ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่องคุลิมาลก็เช่นกัน แต่เพื่อประโยชน์แก่ปุกกุสาติ ๔๕ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่มหากัปปินะ ๑๒๐ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่พระขทิรวนิยะ ๗๐๐ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่วนวาสีติสสสามเณร สัทธิวิหาริกของพระธรรมเสนาบดี ๑๒๐ โยชน์กับอีก ๓ คาวุต

ဧကဒိဝသံ ကိရ ထေရော, ‘‘တိဿသာမဏေရဿ သန္တိကံ, ဘန္တေ, ဂစ္ဆာမီ’’တိ အာဟ. ဘဂဝါ, ‘‘အဟမ္ပိ ဂမိဿာမီ’’တိ ဝတွာ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အာမန္တေသိ – ‘‘အာနန္ဒ, ဝီသတိသဟဿာနံ ဆဠဘိညာနံ အာရောစေဟိ – ‘ဘဂဝါ ဝနဝါသီတိဿသာမဏေရဿ သန္တိကံ ဂမိဿတီ’’’တိ. တတော ဒုတိယဒိဝသေ ဝီသတိသဟဿခီဏာသဝပရိဝုတော အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ ဝီသယောဇနသတမတ္ထကေ တဿ ဂေါစရဂါမဒွါရေ ဩတရိတွာ စီဝရံ ပါရုပိ. ကမ္မန္တံ ဂစ္ဆမာနာ မနုဿာ ဒိသွာ, ‘‘သတ္ထာ, ဘော, အာဂတော, မာ ကမ္မန္တံ အဂမိတ္ထာ’’တိ ဝတွာ အာသနာနိ ပညပေတွာ ယာဂုံ ဒတွာ ပါနဝတ္တံ ကရောန္တာ, ‘‘ကုဟိံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဒဟရဘိက္ခူ ပုစ္ဆိံသု. ဥပါသကာ, န ဘဂဝါ အညတ္ထ ဂစ္ဆတိ, ဣဓေဝ တိဿသာမဏေရဿ ဒဿနတ္ထာယ အာဂတောတိ. တေ ‘‘အမှာကံ ကိရ ကုလူပကတ္ထေရဿ ဒဿနတ္ထာယ သတ္ထာ အာဂတော, နော ဝတ နော ထေရော ဩရမတ္တကော’’တိ သောမနဿဇာတာ အဟေသုံ.

ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระเถระกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปหาติสสสามเณร" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เราก็จะไปด้วย" แล้วรับสั่งกับท่านพระอานนท์ว่า "อานนท์ เธอจงบอกแก่ภิกษุผู้ได้อภิญญา ๖ จำนวนสองหมื่นรูปว่า 'พระผู้มีพระภาคจักเสด็จไปหาท่านวนวาสีติสสสามเณร'" ต่อมาในวันที่สอง พระองค์อันพระขีณาสพสองหมื่นรูปแวดล้อม เหาะขึ้นไปในอากาศแล้วเสด็จลงที่ประตูโคจรคามของสามเณรนั้น ซึ่งอยู่ห่างไป ๑๒๐ โยชน์ แล้วทรงครองจีวร พวกมนุษย์ที่กำลังจะไปทำงานเห็นเข้า จึงพูดกันว่า "ท่านทั้งหลาย พระศาสดาเสด็จมาแล้ว พวกเราอย่าเพิ่งไปทำงานเลย" แล้วปูลาดอาสนะ ถวายข้าวต้ม จัดแจงน้ำปานะ แล้วถามภิกษุหนุ่มทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคจะเสด็จไปที่ไหน" (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) "อุบาสกทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคไม่ได้เสด็จไปที่อื่น พระองค์เสด็จมาที่นี่แหละเพื่อทอดพระเนตรติสสสามเณร" พวกเขาเกิดความโสมนัสว่า "ได้ยินว่า พระศาสดาเสด็จมาเพื่อทอดพระเนตรพระเถระอุปัฏฐากของตระกูลเรา โอ พระเถระของเราไม่ใช่บุคคลธรรมดาเลยหนอ"

အထ [Pg.56] ဘဂဝတော ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ သာမဏေရော ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ‘‘ဥပါသကာ မဟာ ဘိက္ခုသံဃော’’တိ ပုစ္ဆိ. အထဿ တေ, ‘‘သတ္ထာ, ဘန္တေ, အာဂတော’’တိ အာရောစေသုံ, သော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပိဏ္ဍပါတေန အာပုစ္ဆိ. သတ္ထာ တဿ ပတ္တံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ, ‘‘အလံ, တိဿ, နိဋ္ဌိတံ ဘတ္တကိစ္စ’’န္တိ အာဟ. တတော ဥပဇ္ဈာယံ အာပုစ္ဆိတွာ အတ္တနော ပတ္တာသနေ နိသီဒိတွာ ဘတ္တကိစ္စမကာသိ. အထဿ ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ သတ္ထာ မင်္ဂလံ ဝတွာ နိက္ခမိတွာ ဂါမဒွါရေ ဌတွာ, ‘‘ကတရော တေ, တိဿ, ဝသနဋ္ဌာနံ ဂမနမဂ္ဂေါ’’တိ အာဟ. ‘‘အယံ ဘဂဝါ’’တိ. မဂ္ဂံ ဒေသယမာနော ပုရတော ယာဟိ တိဿာတိ. ဘဂဝါ ကိရ သဒေဝကဿ လောကဿ မဂ္ဂဒေသကော သမာနောပိ ‘‘သကလတိဂါဝုတေ မဂ္ဂေ သာမဏေရံ ဒဋ္ဌုံ လစ္ဆာမီ’’တိ တံ မဂ္ဂဒေသကမကာသိ.

ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสร็จภัตกิจแล้ว สามเณรเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านแล้วถามว่า 'อุบาสกทั้งหลาย หมู่ภิกษุใหญ่ (มาหรือ)' ลำดับนั้น อุบาสกเหล่านั้นได้กราบทูลแก่สามเณรนั้นว่า 'ท่านขอรับ พระศาสดาเสด็จมาแล้ว' สามเณรนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลลาด้วยบิณฑบาต พระศาสดาทรงรับบาตรของสามเณรนั้นด้วยพระหัตถ์แล้วตรัสว่า 'พอเถิด ติสสะ ภัตกิจเสร็จแล้ว' จากนั้น สามเณรทูลลาพระอุปัชฌาย์แล้ว นั่งบนอาสนะที่ปูไว้สำหรับตน กระทำภัตกิจ ครั้งนั้น เมื่อสามเณรนั้นเสร็จภัตกิจแล้ว พระศาสดาตรัสอนุโมทนาแล้วเสด็จออกไป ประทับยืนที่ประตูบ้านแล้วตรัสว่า 'ติสสะ ทางที่จะไปสู่ที่อยู่ของเธอทางไหน' (สามเณรทูลว่า) 'ทางนี้ พระเจ้าข้า' (พระศาสดาตรัสว่า) 'ติสสะ เธอจงไปข้างหน้าพลางชี้ทางไป' ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาค แม้จะทรงเป็นผู้ชี้ทางแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ก็ได้ทรงทำให้สามเณรนั้นเป็นผู้ชี้ทาง ด้วยทรงพระดำริว่า 'เราจักได้เห็นสามเณรในหนทางตลอดสามคาวุตทั้งหมด'

သော အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဘဂဝတော ဝတ္တမကာသိ. အထ နံ ဘဂဝါ, ‘‘ကတရော တေ, တိဿ, စင်္ကမော’’တိ ပုစ္ဆိတွာ တတ္ထ ဂန္တွာ သာမဏေရဿ နိသီဒနပါသာဏေ နိသီဒိတွာ, ‘‘တိဿ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ သုခံ ဝသသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော အာဟ – ‘‘အာမ, ဘန္တေ, ဣမသ္မိံ မေ ဌာနေ ဝသန္တဿ သီဟဗျဂ္ဃဟတ္ထိမိဂမောရာဒီနံ သဒ္ဒံ သုဏတော အရညသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တာယ သုခံ ဝသာမီ’’တိ. အထ နံ ဘဂဝါ, ‘‘တိဿ, ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတေဟိ, ဗုဒ္ဓဒါယဇ္ဇံ တေ ဒဿာမီ’’တိ ဝတွာ သန္နိပတိတေ ဘိက္ခုသံဃေ ဥပသမ္ပာဒေတွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနမေဝ အဂမာသီတိ. အယံ တုရိတစာရိကာ နာမ.

สามเณรนั้นไปถึงที่อยู่ของตนแล้ว ได้ทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามสามเณรนั้นว่า 'ติสสะ ที่จงกรมของเธออยู่ที่ไหน' แล้วเสด็จไปที่นั่น ประทับนั่งบนแผ่นหินสำหรับนั่งของสามเณร แล้วตรัสถามว่า 'ติสสะ เธออยู่สบายในที่นี้หรือ' สามเณรนั้นกราบทูลว่า 'ใช่ พระเจ้าข้า เมื่อข้าพระองค์อยู่ในที่นี้ ได้ฟังเสียงของราชสีห์ เสือโคร่ง ช้าง กวาง นกยูง เป็นต้น อรัญญสัญญาย่อมเกิดขึ้น ด้วยสัญญานั้น ข้าพระองค์จึงอยู่เป็นสุข' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกับสามเณรนั้นว่า 'ติสสะ เธอจงประชุมภิกษุสงฆ์ เราจักให้พุทธทายัชช์แก่เธอ' แล้วทรงให้อุปสมบทแก่สามเณรนั้นในหมู่ภิกษุที่ประชุมกันแล้ว จึงเสด็จไปยังที่ประทับของพระองค์ นี้ชื่อว่า ตุริตจาริก

ယံ ပန ဂါမနိဂမပဋိပါဋိယာ ဒေဝသိကံ ယောဇနဍ္ဎယောဇနဝသေန ပိဏ္ဍပါတစရိယာဒီဟိ လောကံ အနုဂ္ဂဏှန္တဿ ဂမနံ, အယံ အတုရိတစာရိကာ နာမ. ဣမံ ပန စာရိကံ စရန္တော ဘဂဝါ မဟာမဏ္ဍလံ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ အန္တိမမဏ္ဍလန္တိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ မဏ္ဍလာနံ အညတရသ္မိံ စရတိ. တတ္ထ မဟာမဏ္ဍလံ နဝယောဇနသတိကံ, မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ ဆယောဇနသတိကံ, အန္တိမမဏ္ဍလံ တိယောဇနသတိကံ. ယဒါ မဟာမဏ္ဍလေ စာရိကံ စရိတုကာမော ဟောတိ, မဟာပဝါရဏာယ ပဝါရေတွာ ပါဋိပဒဒိဝသေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော နိက္ခမတိ. သမန္တာ ယောဇနသတံ ဧကကောလာဟလံ အဟောသိ, ပုရိမံ ပုရိမံ အာဂတာ နိမန္တေတုံ လဘန္တိ; ဣတရေသု ဒွီသု မဏ္ဍလေသု သက္ကာရော မဟာမဏ္ဍလေ ဩသရတိ. တတြ ဘဂဝါ တေသု တေသု ဂါမနိဂမေသု ဧကာဟံ ဒွီဟံ ဝသန္တော မဟာဇနံ အာမိသပဋိဂ္ဂဟေန အနုဂ္ဂဏှန္တော ဓမ္မဒါနေန စဿ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿိတံ [Pg.57] ကုသလံ ဝဍ္ဎေန္တော နဝဟိ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေတိ.

ส่วนการเสด็จไปโดยลำดับบ้านและนิคม เพื่ออนุเคราะห์โลกด้วยการเที่ยวบิณฑบาตเป็นต้น วันละโยชน์ครึ่งหรือโยชน์หนึ่ง นี้ชื่อว่า อตุริตจาริก เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปอย่างนี้ ย่อมเสด็จจาริกไปในมณฑลใดมณฑลหนึ่งในบรรดามณฑลทั้งสามเหล่านี้ คือ มหามณฑล มัชฌิมมณฑล และอันติมมณฑล ในมณฑลเหล่านั้น มหามณฑลมีกำหนด ๙๐๐ โยชน์ มัชฌิมมณฑลมีกำหนด ๖๐๐ โยชน์ อันติมมณฑลมีกำหนด ๓๐๐ โยชน์ เมื่อพระองค์ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในมหามณฑล ทรงปวารณาในวันมหาปวารณาแล้ว ในวันปาฏิบท ก็เสด็จออกไปพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสียงอื้ออึงเป็นอันเดียวกันได้เกิดขึ้นในที่โดยรอบ ๑๐๐ โยชน์ ชนทั้งหลายที่มาก่อนๆ ย่อมได้โอกาสนิมนต์ สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมไหลมารวมกันในมหามณฑล ในมหามณฑลนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในบ้านและนิคมนั้นๆ วันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง ทรงอนุเคราะห์มหาชนด้วยการรับอามิส และทรงยังกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะของมหาชนนั้นให้เจริญด้วยธรรมทาน ทรงยังการจาริกให้สิ้นสุดลงในเวลา ๙ เดือน

သစေ ပန အန္တောဝဿေ ဘိက္ခူနံ သမထဝိပဿနာ တရုဏာ ဟောတိ, မဟာပဝါရဏာယ အပဝါရေတွာ ပဝါရဏာသင်္ဂဟံ ဒတွာ ကတ္တိကပုဏ္ဏမာယ ပဝါရေတွာ မိဂသိရဿ ပဌမဒိဝသေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော နိက္ခမိတွာ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ ဩသရတိ. အညေနပိ ကာရဏေန မဇ္ဈိမမဏ္ဍလေ စာရိကံ စရိတုကာမော စတုမာသံ ဝသိတွာဝ နိက္ခမတိ. ဝုတ္တနယေနေဝ ဣတရေသု ဒွီသု မဏ္ဍလေသု သက္ကာရော မဇ္ဈိမမဏ္ဍလေ ဩသရတိ. ဘဂဝါ ပုရိမနယေနေဝ လောကံ အနုဂ္ဂဏှန္တော အဋ္ဌဟိ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေတိ.

แต่ถ้าในระหว่างพรรษา สมถะและวิปัสสนาของภิกษุทั้งหลายยังอ่อนอยู่ พระองค์ยังไม่ทรงปวารณาในวันมหาปวารณา ทรงประทานปวารณาสังคหะแล้วทรงปวารณาในวันเพ็ญเดือนกัตติกะ ในวันปฐมดิถีแห่งเดือนมิคสิระ ก็เสด็จออกไปพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จลงสู่มัชฌิมมณฑล หรือเมื่อทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในมัชฌิมมณฑลด้วยเหตุอื่น ก็ประทับอยู่ ๔ เดือนแล้วจึงเสด็จออกไป สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมไหลมารวมกันในมัชฌิมมณฑลตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์โลกตามนัยก่อนนั่นเอง ทรงยังการจาริกให้สิ้นสุดลงในเวลา ๘ เดือน

သစေ ပန စတုမာသံ ဝုဋ္ဌဝဿဿာပိ ဘဂဝတော ဝေနေယျသတ္တာ အပရိပက္ကိန္ဒြိယာ ဟောန္တိ, တေသံ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ အာဂမယမာနော အပရမ္ပိ ဧကံ မာသံ ဝါ ဒွိတိစတုမာသံ ဝါ တတ္ထေဝ ဝသိတွာ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော နိက္ခမတိ. ဝုတ္တနယေနေဝ ဣတရေသု ဒွီသု မဏ္ဍလေသု သက္ကာရော အန္တောမဏ္ဍလေ ဩသရတိ. ဘဂဝါ ပုရိမနယေနေဝ လောကံ အနုဂ္ဂဏှန္တော သတ္တဟိ ဝါ ဆဟိ ဝါ ပဉ္စဟိ ဝါ စတူဟိ ဝါ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေတိ. ဣတိ ဣမေသု တီသု မဏ္ဍလေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ စာရိကံ စရန္တော န စီဝရာဒိဟေတု စရတိ. အထ ခေါ ယေ ဒုဂ္ဂတာ ဗာလာ ဇိဏ္ဏာ ဗျာဓိတာ, တေ ကဒါ တထာဂတံ အာဂန္တွာ ပဿိဿန္တိ? မယိ ပန စာရိကံ စရန္တေ မဟာဇနော တထာဂတဒဿနံ လဘိဿတိ, တတ္ထ ကေစိ စိတ္တာနိ ပသာဒေဿန္တိ, ကေစိ မာလာဒီဟိ ပူဇေဿန္တိ, ကေစိ ကဋစ္ဆုဘိက္ခံ ဒဿန္တိ, ကေစိ မိစ္ဆာဒဿနံ ပဟာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ ဘဝိဿန္တိ, တံ တေသံ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာတိ ဧဝံ လောကာနုကမ္ပာယ စာရိကံ စရတိ.

แต่ถ้าแม้พระผู้มีพระภาคจะทรงจำพรรษาครบ ๔ เดือนแล้ว เวไนยสัตว์ทั้งหลายยังมีอินทรีย์ไม่แก่กล้า พระองค์ทรงรอความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของสัตว์เหล่านั้น ประทับอยู่ในที่นั้นต่อไปอีก ๑ เดือนบ้าง หรือ ๒-๔ เดือนบ้าง แล้วจึงเสด็จออกไปพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมไหลมารวมกันในอันติมมณฑลตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์โลกตามนัยก่อนนั่นเอง ทรงยังการจาริกให้สิ้นสุดลงในเวลา ๗ เดือนบ้าง ๖ เดือนบ้าง ๕ เดือนบ้าง หรือ ๔ เดือนบ้าง ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเสด็จจาริกไปในที่ใดที่หนึ่งในมณฑลทั้งสามเหล่านี้ พระองค์มิได้เสด็จจาริกไปเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น แต่ทว่า ชนเหล่าใดเป็นผู้ยากจน เขลา แก่ชรา เจ็บป่วย ชนเหล่านั้นจักมาเฝ้าตถาคตได้เมื่อไร แต่เมื่อเราจาริกไป มหาชนจักได้เห็นตถาคต ในบรรดาชนเหล่านั้น บางพวกจักยังจิตให้เลื่อมใส บางพวกจักบูชาด้วยระเบียบดอกไม้เป็นต้น บางพวกจักถวายภิกษาแม้เพียงทัพพีหนึ่ง บางพวกจักละมิจฉาทิฏฐิแล้วเป็นสัมมาทิฏฐิ ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน ด้วยประการฉะนี้ พระองค์จึงเสด็จจาริกไปด้วยความอนุเคราะห์แก่โลก

အပိစ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – ဇင်္ဃာဝိဟာရဝသေန သရီရဖာသုကတ္ထာယ, အတ္ထုပ္ပတ္တိကာလံ အဘိကင်္ခနတ္ထာယ, ဘိခူနံ သိက္ခာပဒံ ပညာပနတ္ထာယ, တတ္ထ တတ္ထ ပရိပါကဂတိန္ဒြိယေ ဗောဓနေယျသတ္တေ ဗောဓနတ္ထာယာတိ. အပရေဟိပိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆိဿန္တီတိ ဝါ, ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆိဿန္တီတိ ဝါ, သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆိဿန္တီတိ ဝါ, မဟတာ ဓမ္မဝဿေန စတဿော ပရိသာ သန္တပ္ပေဿာမီတိ ဝါတိ. အပရေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ [Pg.58] – ပါဏာတိပါတာ ဝိရမိဿန္တီတိ ဝါ, အဒိန္နာဒါနာ… ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ… မုသာဝါဒါ… သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ဝိရမိဿန္တီတိ ဝါတိ. အပရေဟိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – ပဌမဇ္ဈာနံ ပဋိလဘိဿန္တီတိ ဝါ, ဒုတိယံ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိံ ပဋိလဘိဿန္တီတိ ဝါတိ. အပရေဟိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ အဓိဂမိဿန္တီတိ ဝါ, သောတာပတ္တိဖလံ…ပေ… အရဟတ္တဖလံ သစ္ဆိကရိဿန္တီတိ ဝါတိ. အယံ အတုရိတစာရိကာ, သာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. သာ ပနေသာ ဒုဝိဓာ ဟောတိ နိဗဒ္ဓစာရိကာ, အနိဗဒ္ဓစာရိကာ စ. တတ္ထ ယံ ဧကဿေဝ ဗောဓနေယျသတ္တဿ အတ္ထာယ ဂစ္ဆတိ, အယံ နိဗဒ္ဓစာရိကာ နာမ. ယံ ပန ဂါမနိဂမနဂရပဋိပါဋိဝသေန စရတိ, အယံ အနိဗဒ္ဓစာရိကာ နာမ. ဧသာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ.

อนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพื่อความผาสุกแห่งพระสรีระด้วยการเสด็จดำเนินไป เพื่อทรงรอเวลาที่เหตุจะเกิดขึ้น เพื่อทรงบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย และเพื่อทรงสั่งสอนเวไนยสัตว์ผู้มีอินทรีย์แก่กล้าในที่นั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ หรือจักถึงพระธรรมเป็นสรณะ หรือจักถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ หรือเราจักยังบริษัท ๔ ให้เอิบอิ่มด้วยฝนคือพระธรรมอันยิ่งใหญ่ อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักงดเว้นจากปาณาติบาต หรือจักงดเว้นจากอทินนาทาน... กาเมสุมิจฉาจาร... มุสาวาท... การดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักได้ปฐมฌาน หรือจักได้ทุติยฌาน...ฯลฯ... จักได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักบรรลุโสดาปัตติมรรค หรือจักทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล...ฯลฯ... จักทำให้แจ้งซึ่งอรหัตผล การจาริกนี้เป็นการจาริกที่ไม่รีบร้อน ซึ่งประสงค์ในที่นี้ แต่การจาริกนั้นมี ๒ อย่าง คือ นิพัทธจาริก (จาริกมีกำหนด) และอนิพัทธจาริก (จาริกไม่มีกำหนด) ในสองอย่างนั้น การที่เสด็จไปเพื่อประโยชน์แก่เวไนยสัตว์ผู้เดียวเท่านั้น นี้ชื่อว่านิพัทธจาริก ส่วนการที่เสด็จไปตามลำดับบ้าน นิคม และนคร นี้ชื่อว่าอนิพัทธจาริก ซึ่งประสงค์ในที่นี้

သေနာသနံ သံသာမေတွာတိ သေနာသနံ ပဋိသာမေတွာ. တံ ပန ပဋိသာမေန္တော ထေရော န စူဠပတ္တမဟာပတ္တ-စူဠထာလကမဟာထာလက-ပဋ္ဋုဏ္ဏစီဝရ-ဒုကူလစီဝရာဒီနံ ဘဏ္ဍိကံ ကတွာ သပ္ပိတေလာဒီနံ ဝါ ပန ဃဋေ ပူရာပေတွာ ဂဗ္ဘေ နိဒဟိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ ကုဉ္စိကမုဒ္ဒိကာဒီနိ ယောဇာပေသိ. ‘‘သစေ န ဟောတိ ဘိက္ခု ဝါ သာမဏေရော ဝါ အာရာမိကော ဝါ ဥပါသကော ဝါ, စတူသု ပါသာဏေသု မဉ္စေ မဉ္စံ အာရောပေတွာ ပီဌေ ပီဌံ အာရောပေတွာ စီဝရဝံသေ ဝါ စီဝရရဇ္ဇုယာ ဝါ ဥပရိ ပုဉ္ဇံ ကတွာ ဒွါရဝါတပါနံ ထကေတွာ ပက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. ၃၆၁) ဝစနတော ပန နေဝါသိကံ ဘိက္ခုံ အာပုစ္ဆနမတ္တကေနေဝ ပဋိသာမေသိ.

บทว่า เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ความว่า เก็บงำเสนาสนะ ก็เมื่อเก็บงำเสนาสนะนั้น พระเถระไม่ได้ทำห่อภัณฑะมีบาตรน้อยบาตรใหญ่ ถาดน้อยถาดใหญ่ ผ้าปัฏฐรณะจีวร และผ้าทุกุลจีวรเป็นต้น ไม่ได้ให้บรรจุเนยใสและน้ำมันเป็นต้นลงในหม้อแล้วเก็บไว้ในห้อง ปิดประตูแล้วให้ใส่กุญแจและประทับตราเป็นต้น แต่ท่านเก็บงำเสนาสนะเพียงแค่บอกลาภิกษุผู้เป็นเจ้าถิ่นตามพระดำรัสที่ว่า “ถ้าไม่มีภิกษุ สามเณร อารามิก หรืออุบาสก พึงซ้อนเตียงไว้บนเตียงบนก้อนหิน ๔ ก้อน ซ้อนตั่งไว้บนตั่ง กองรวมกันไว้บนราวจีวรหรือเชือกขึงสำหรับตากจีวร ปิดประตูหน้าต่างแล้วจึงหลีกไป” (จุลวรรค ๓๖๑)

ယေန သာဝတ္ထိ တေန စာရိကံ ပက္ကာမီတိ သတ္ထု ဒဿနကာမော ဟုတွာ ယေန ဒိသာဘာဂေန သာဝတ္ထိ တေန ပက္ကာမိ. ပက္ကမန္တော စ န သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ အာရောစာပေတွာ သပ္ပိတေလမဓုဖာဏိတာဒီနိ ဂါဟာပေတွာ ပက္ကန္တော. ယူထံ ပဟာယ နိက္ခန္တော ပန မတ္တဟတ္ထီ ဝိယ, အသဟာယကိစ္စော သီဟော ဝိယ, ပတ္တစီဝရမတ္တံ အာဒါယ ဧကကောဝ ပက္ကာမိ. ကသ္မာ ပနေသ ပဉ္စသတေဟိ အတ္တနော အန္တေဝါသိကေဟိ သဒ္ဓိံ ရာဇဂဟံ အဂန္တွာ ဣဒါနိ နိက္ခန္တောတိ? ရာဇဂဟံ ကပိလဝတ္ထုတော ဒူရံ သဋ္ဌိယောဇနာနိ, သာဝတ္ထိ ပန ပဉ္စဒသ. သတ္ထာ ရာဇဂဟတော ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနံ အာဂန္တွာ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ, ဣဒါနိ အာသန္နော ဇာတောတိ သုတွာ နိက္ခမီတိ အကာရဏမေတံ. ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တော ဟိ ဧသ ယောဇနသဟဿမ္ပိ ဂစ္ဆေယျ, တဒါ ပန [Pg.59] ကာယဝိဝေကော န သက္ကာ လဒ္ဓုန္တိ. ဗဟူဟိ သဒ္ဓိံ ဂမနကာလေ ဟိ ဧကသ္မိံ ဂစ္ဆာမာတိ ဝဒန္တေ ဧကော ဣဓေဝ ဝသာမာတိ ဝဒတိ. ဧကသ္မိံ ဝသာမာတိ ဝဒန္တေ ဧကော ဂစ္ဆာမာတိ ဝဒတိ. တသ္မာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိတုံ ဝါ ဖာသုကသေနာသနေ ကာယဝိဝေကံ လဒ္ဓုံ ဝါ န သက္ကာ ဟောတိ, ဧကကဿ ပန တံ သဗ္ဗံ သုလဘံ ဟောတီတိ တဒါ အဂန္တွာ ဣဒါနိ ပက္ကာမိ.

บทว่า เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ ความว่า มีความประสงค์จะเฝ้าพระศาสดา จึงหลีกจาริกไปทางทิศที่ตั้งแห่งกรุงสาวัตถี และเมื่อหลีกไปนั้น ท่านมิได้ให้กราบทูลพระเจ้าสุทโธทนมหาราชแล้วให้จัดหาเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นไป แต่ท่านหลีกไปผู้เดียว ถือเอาเพียงบาตรและจีวร เหมือนช้างตกมันที่ละโขลงไป เหมือนราชสีห์ที่ไม่ต้องการเพื่อน เหตุไรเล่า ท่านจึงไม่ไปกรุงราชคฤห์พร้อมกับอันเตวาสิก ๕๐๐ รูปของตน แต่มาหลีกไปในบัดนี้? (ตอบว่า) กรุงราชคฤห์อยู่ไกลจากกรุงกบิลพัสดุ์ ๖๐ โยชน์ ส่วนกรุงสาวัตถีอยู่ไกลเพียง ๑๕ โยชน์ การที่ท่านได้ฟังว่า พระศาสดาเสด็จจากกรุงราชคฤห์มา ๔๕ โยชน์ ประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี บัดนี้ใกล้แล้วจึงหลีกไปนั้น นั่นไม่ใช่เหตุผล เพราะเมื่อจะไปสู่สำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้หนทางพันโยชน์ท่านก็พึงไปได้ แต่เหตุผลคือ ในครั้งนั้นท่านไม่สามารถจะหาความสงัดกายได้ เพราะในเวลาที่ไปกับคนจำนวนมาก เมื่อคนหนึ่งพูดว่าเราจะไป อีกคนหนึ่งก็พูดว่าเราจะอยู่ที่นี่ เมื่อคนหนึ่งพูดว่าเราจะอยู่ อีกคนหนึ่งก็พูดว่าเราจะไป เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถจะเข้าสมาบัติตามเวลาที่ปรารถนา หรือได้ความสงัดกายในเสนาสนะที่สบายได้ แต่สำหรับผู้เดียว สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นสิ่งที่หาได้ง่าย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ไปในครั้งนั้น แต่หลีกไปในบัดนี้

စာရိကံ စရမာနောတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ အယံ စာရိကာ နာမ မဟာဇနသင်္ဂဟတ္ထံ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ လဗ္ဘတိ, ဗုဒ္ဓေ ဥပါဒါယ ပန ရုဠှီသဒ္ဒေန သာဝကာနမ္ပိ ဝုစ္စတိ ကိလဉ္ဇာဒီဟိ ကတံ ဗီဇနမ္ပိ တာလဝဏ္ဋံ ဝိယ. ယေန ဘဂဝါတိ သာဝတ္ထိယာ အဝိဒူရေ ဧကသ္မိံ ဂါမကေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စော ဇေတဝနံ ပဝိသိတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဝါ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ ဝါ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပါဒေ ဓောဝိတွာ မက္ခေတွာ ပါနီယံ ဝါ ပါနကံ ဝါ ပိဝိတွာ ထောကံ ဝိဿမိတွာ သတ္ထာရံ ပဿိဿာမီတိ စိတ္တမ္ပိ အနုပ္ပာဒေတွာ ဥဇုကံ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏမေဝ အဂမာသိ. ထေရဿ ဟိ သတ္ထာရံ ဒဋ္ဌုကာမဿ အညေန ဘိက္ခုနာ ကိစ္စံ နတ္ထိ. တသ္မာ ရာဟုလံ ဝါ အာနန္ဒံ ဝါ ဂဟေတွာ ဩကာသံ ကာရေတွာ သတ္ထာရံ ပဿိဿာမီတိ ဧဝမ္ပိ စိတ္တံ န ဥပ္ပာဒေသိ.

ในบทว่า จาริกํ จรมาโน นี้ แม้ว่าคำว่าจาริกนี้จะใช้ได้เฉพาะกับพระพุทธเจ้าทั้งหลายเพื่อทรงสงเคราะห์มหาชน แต่โดยอาศัยพระพุทธเจ้าทั้งหลาย คำนี้จึงถูกเรียกใช้กับพระสาวกทั้งหลายด้วยโวหารที่ใช้กันมา เหมือนพัดที่ทำด้วยเสื่อเป็นต้นก็เรียกว่าพัดใบตาล บทว่า เยน ภควา ความว่า ท่านเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่งไม่ไกลจากกรุงสาวัตถี ทำภัตกิจเสร็จแล้ว เข้าไปสู่วัดพระเชตวัน มิได้ยังจิตให้เกิดขึ้นแม้เพียงว่า จะไปสู่ที่อยู่ของพระสารีบุตรเถระหรือพระมหาโมคคัลลานเถระ ล้างเท้า ทาเท้า ดื่มน้ำหรือน้ำปานะ พักผ่อนเล็กน้อยแล้วจึงจะเฝ้าพระศาสดา แต่ท่านได้ไปยังบริเวณพระคันธกุฎีโดยตรงทีเดียว เพราะสำหรับพระเถระผู้ประสงค์จะเฝ้าพระศาสดา ย่อมไม่มีกิจกับภิกษุรูปอื่น เพราะฉะนั้น ท่านจึงมิได้ยังจิตให้เกิดขึ้นแม้เพียงว่า จะพาพระราหุลหรือพระอานนท์ไปขอโอกาสเพื่อเข้าเฝ้าพระศาสดา

ထေရော ဟိ သယမေဝ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဝလ္လဘော ရညော သင်္ဂါမဝိဇယမဟာယောဓော ဝိယ. ယထာ ဟိ တာဒိသဿ ယောဓဿ ရာဇာနံ ဒဋ္ဌုကာမဿ အညံ သေဝိတွာ ဒဿနကမ္မံ နာမ နတ္ထိ; ဝလ္လဘတာယ သယမေဝ ပဿတိ. ဧဝံ ထေရောပိ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဝလ္လဘော, တဿ အညံ သေဝိတွာ သတ္ထုဒဿနကိစ္စံ နတ္ထီတိ ပါဒေ ဓောဝိတွာ ပါဒပုဉ္ဆနမှိ ပုဉ္ဆိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. ဘဂဝါပိ ‘‘ပစ္စူသကာလေယေဝ မန္တာဏိပုတ္တော အာဂမိဿတီ’’တိ အဒ္ဒသ. တသ္မာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ သူစိဃဋိကံ အဒတွာဝ ဒရထံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ ဥဋ္ဌာယ နိသီဒိ. ထေရော ကဝါဋံ ပဏာမေတွာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဓမ္မိယာ ကထာယာတိ ဘဂဝါ ဓမ္မိံ ကထံ ကထေန္တော စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၃၂၅ အာဒယော) တိဏ္ဏံ ကုလပုတ္တာနံ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသံ ကထေသိ; သေက္ခသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၂၂ အာဒယော) အာဝသထာနိသံသံ, ဃဋိကာရသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၂၈၂ အာဒယော) သတိပဋိလာဘိကံ ပုဗ္ဗေနိဝါသပ္ပဋိသံယုတ္တကထံ; ရဋ္ဌပါလသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၀၄) စတ္တာရော [Pg.60] ဓမ္မုဒ္ဒေသေ, သေလသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၉၆ အာဒယော) ပါနကာနိသံသကထံ, ဥပက္ကိလေသသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၂၃၆ အာဒယော) ဘဂုတ္ထေရဿ ဓမ္မကထံ ကထေန္တော ဧကီဘာဝေ အာနိသံသံ ကထေသိ. ဣမသ္မိံ ပန ရထဝိနီတေ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏဿ ကထေန္တော ဒသကထာဝတ္ထုနိဿယံ အနန္တနယံ နာမ ဒဿေသိ ပုဏ္ဏ, အယမ္ပိ အပ္ပိစ္ဆကထာယေဝ သန္တောသကထာယေဝါတိ. ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တဿ သာဝကဿ ဝေလန္တေ ဌတွာ မဟာသမုဒ္ဒေ ဟတ္ထပ္ပသာရဏံ ဝိယ အဟောသိ.

ก็พระเถระเป็นผู้เป็นที่โปรดปรานในพระพุทธศาสนาด้วยตนเอง เหมือนมหาโยธาผู้มีชัยในสงครามของพระราชา จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า โยธาเช่นนั้น เมื่อปรารถนาจะเฝ้าพระราชา ก็ไม่จำเป็นต้องเข้าเฝ้าโดยผ่านทางบุคคลอื่น ย่อมเข้าเฝ้าได้ด้วยความเป็นที่โปรดปรานของตนเอง ฉันใด พระเถระก็เป็นผู้เป็นที่โปรดปรานในพระพุทธศาสนา ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านจึงไม่มีกิจที่จะต้องเข้าเฝ้าพระศาสดาโดยผ่านทางบุคคลอื่น ดังนี้แล้ว จึงล้างเท้า เช็ดเท้าด้วยผ้าเช็ดเท้า แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า 'มาณตานีบุตรจักมาในเวลาใกล้รุ่ง' เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเสด็จเข้าไปในพระคันธกุฎี ไม่ได้ทรงลงสลักกลอน ทรงระงับความเมื่อยล้าแล้วเสด็จลุกขึ้นประทับนั่ง พระเถระผลักบานประตูเข้าไปในพระคันธกุฎี ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บทว่า ธมฺมิยา กถาย ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสธรรมีกถา ได้ตรัสถึงอานิสงส์แห่งรสสามัคคีของกุลบุตร ๓ คน ในจูฬโคสิงคสูตร (ม.นิ. ๑/๓๒๕ เป็นต้น) ตรัสถึงอานิสงส์ของอาวาสในเสกขสูตร (ม.นิ. ๒/๒๒ เป็นต้น) ตรัสถึงกถาที่ประกอบด้วยการระลึกชาติอันเป็นเหตุให้ได้สติในฆฏิการสูตร (ม.นิ. ๒/๒๘๒ เป็นต้น) ตรัสถึงธรรมุทเทศ ๔ ประการในรัฐปาลสูตร (ม.นิ. ๒/๓๐๔) ตรัสถึงกถาว่าด้วยอานิสงส์ของน้ำปานะในเสลสูตร (ม.นิ. ๒/๓๙๖ เป็นต้น) และเมื่อตรัสธรรมกถาแก่พระภคุเถระในอุปักกิเลสสูตร (ม.นิ. ๓/๒๓๖ เป็นต้น) ก็ได้ตรัสถึงอานิสงส์ในความเป็นผู้เดียว ส่วนในรถวินีตสูตรนี้ เมื่อตรัสแก่ท่านพระปุณณะ ได้ทรงแสดงนัยอันไม่มีที่สิ้นสุดอันอาศัยกถาวัตถุ ๑๐ ประการว่า ดูก่อนปุณณะ แม้นี้ก็เป็นอัปปิจฉกถา เป็นสันโดษกถา การแสดงธรรมนี้เป็นเหมือนการที่พระสาวกผู้บรรลุถึงปฏิสัมภิทา ยืนอยู่ที่ฝั่งแล้วยื่นมือลงไปในมหาสมุทร

ယေန အန္ဓဝနန္တိ တဒါ ကိရ ပစ္ဆာဘတ္တေ ဇေတဝနံ အာကိဏ္ဏံ ဟောတိ, ဗဟူ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏာဒယော ဇေတဝနံ ဩသရန္တိ; ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနံ ဝိယ ဟောတိ, န သက္ကာ ပဝိဝေကံ လဘိတုံ. အန္ဓဝနံ ပန ပဓာနဃရသဒိသံ ပဝိဝိတ္တံ, တသ္မာ ယေနန္ဓဝနံ တေနုပသင်္ကမိ. ကသ္မာ ပန မဟာထေရေ န အဒ္ဒသ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘သာယနှသမယေ အာဂန္တွာ မဟာထေရေ ဒိသွာ ပုန ဒသဗလံ ပဿိဿာမိ, ဧဝံ မဟာထေရာနံ ဧကံ ဥပဋ္ဌာနံ ဘဝိဿတိ, သတ္ထု ဒွေ ဘဝိဿန္တိ, တတော သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ မမ ဝသနဋ္ဌာနမေဝ ဂမိဿာမီ’’တိ.

บทว่า เยน อนฺธวนํ ความว่า ได้ยินว่า ในเวลานั้น ในเวลาหลังภัตตกิจ พระเชตวันจะเนืองแน่นไปด้วยผู้คน กษัตริย์ พราหมณ์ เป็นต้น จำนวนมากจะหลั่งไหลมาสู่พระเชตวัน เหมือนเป็นที่ตั้งค่ายของพระเจ้าจักรพรรดิ ไม่สามารถจะหาความสงัดได้ ส่วนป่าอันธวันนั้นสงัดวิเวก เหมือนเรือนสำหรับทำความเพียร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเข้าไปยังป่าอันธวัน ถามว่า แต่ทำไมท่านจึงไม่ไปพบพระมหาเถระก่อน ตอบว่า ได้ยินว่า ท่านได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'ในเวลาเย็น เราจักมาพบพระมหาเถระทั้งหลายแล้ว จึงจะไปเฝ้าพระทศพลอีกครั้งหนึ่ง อย่างนี้ การอุปัฏฐากพระมหาเถระทั้งหลายจักมีครั้งหนึ่ง การอุปัฏฐากพระศาสดาจักมีสองครั้ง จากนั้นไหว้พระศาสดาแล้ว ก็จักไปยังที่พักของตน'

သတ္တဝိသုဒ္ဓိပဉှဝဏ္ဏနာ

พรรณนาปัญหาเรื่องวิสุทธิ ๗ ประการ

၂၅၆. အဘိဏှံ ကိတ္တယမာနော အဟောသီတိ ပုနပ္ပုနံ ဝဏ္ဏံ ကိတ္တယမာနော ဝိဟာသိ. ထေရော ကိရ တတော ပဋ္ဌာယ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သံဃမဇ္ဈေ ‘‘ပုဏ္ဏော ကိရ နာမ မန္တာဏိပုတ္တော စတူဟိ ပရိသာဟိ သဒ္ဓိံ အသံသဋ္ဌော, သော ဒသဗလဿ ဒဿနတ္ထာယ အာဂမိဿတိ; ကစ္စိ နု ခေါ မံ အဒိသွာဝ ဂမိဿတီ’’တိ ထေရနဝမဇ္ဈိမာနံ သတိကရဏတ္ထံ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏဿ ဂုဏံ ဘာသတိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘မဟလ္လကဘိက္ခူ နာမ န သဗ္ဗကာလံ အန္တောဝိဟာရေ ဟောန္တိ; ဂုဏကထာယ ပနဿ ကထိတာယ ယော စ နံ ဘိက္ခုံ ပဿိဿတိ; သော အာဂန္တွာ အာရောစေဿတီ’’တိ. အထာယံ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော တံ အာယသ္မန္တံ မန္တာဏိပုတ္တံ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသန္တံ အဒ္ဒသ. ကထံ ပန နံ ဧသ အညာသီတိ? ပုဏ္ဏ, ပုဏ္ဏာတိ ဝတွာ ကထေန္တဿ ဘဂဝတော ဓမ္မကထာယ အညာသိ – ‘‘အယံ သော ထေရော, ယဿ မေ ဥပဇ္ဈာယော အဘိဏှံ ကိတ္တယမာနော ဟောတီ’’တိ. ဣတိ သော အာဂန္တွာ ထေရဿ အာရောစေသိ. နိသီဒနံ အာဒါယာတိ နိသီဒနံ နာမ သဒသံ ဝုစ္စတိ အဝါယိမံ. ထေရော ပန စမ္မခဏ္ဍံ ဂဟေတွာ အဂမာသိ. ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတောတိ [Pg.61] ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော. သီသာနုလောကီတိ ယော ဥန္နတဋ္ဌာနေ ပိဋ္ဌိံ ပဿန္တော နိန္နဋ္ဌာနေ သီသံ ပဿန္တော ဂစ္ဆတိ, အယမ္ပိ သီသာနုလောကီတိ ဝုစ္စတိ. တာဒိသော ဟုတွာ အနုဗန္ဓိ. ထေရော ဟိ ကိဉ္စာပိ သံယတပဒသဒ္ဒတာယ အစ္စာသန္နော ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တောပိ ပဒသဒ္ဒေန န ဗာဓတိ, ‘‘နာယံ သမ္မောဒနကာလော’’တိ ဉတွာ ပန န အစ္စာသန္နော, အန္ဓဝနံ နာမ မဟန္တံ, ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိလီနံ အပဿန္တေန, အာဝုသော ပုဏ္ဏ, ပုဏ္ဏာတိ အဖာသုကသဒ္ဒေါ ကာတဗ္ဗော ဟောတီတိ နိသိန္နဋ္ဌာနဇာနနတ္ထံ နာတိဒူရေ ဟုတွာ သီသာနုလောကီ အဂမာသိ. ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒီတိ ဒိဝါဝိဟာရတ္ထာယ နိသီဒိ.

๒๕๖. บทว่า อภิณฺหํ กิตฺตยมาโน อโหสิ ความว่า ท่านกล่าวสรรเสริญคุณอยู่เนืองๆ ได้ยินว่า พระเถระ (สารีบุตร) ตั้งแต่นั้นมา ได้กล่าวคุณของท่านพระปุณณะทุกๆ วัน ท่ามกลางสงฆ์ เพื่อเตือนสติแก่พระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะว่า 'ได้ยินว่า พระปุณณะมาณตานีบุตร ผู้ไม่คลุกคลีด้วยบริษัท ๔ จักมาเพื่อเฝ้าพระทศพล ท่านจักไม่เห็นเราแล้วจากไปกระมังหนอ' ได้ยินว่า ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า 'ภิกษุผู้เป็นเถระไม่ได้อยู่ในวิหารตลอดเวลา แต่เมื่อเรากล่าวคุณกถาของท่านแล้ว ภิกษุรูปใดเห็นท่าน ก็จักมาบอกแก่เรา' ครั้งนั้น สัทธิวิหาริกของพระเถระนั่นเอง ได้เห็นท่านพระมาณตานีบุตรนั้น ถือบาตรและจีวรเข้าไปสู่พระคันธกุฎี ถามว่า แต่สัทธิวิหาริกนั้นรู้จักท่านได้อย่างไร ตอบว่า ท่านรู้จักได้เพราะธรรมกถาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ตรัสเรียกท่านว่า 'ปุณณะ ปุณณะ' จึงคิดว่า 'นี่คือพระเถระรูปนั้น ที่พระอุปัชฌาย์ของเรากล่าวสรรเสริญอยู่เนืองๆ' ดังนั้น เขาจึงมาบอกแก่พระเถระ บทว่า นิสีทนํ อาทาย ความว่า ที่ชื่อว่า นิสีทนะ (เครื่องปูนั่ง) ได้แก่เครื่องปูนั่งที่ไม่ได้ทอ แต่พระเถระได้ถือเอาแผ่นหนังไป บทว่า ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คือ ข้างหลังๆ บทว่า สีสานุโลกี คือ ผู้ที่เมื่ออยู่ในที่สูง มองเห็นแผ่นหลัง เมื่ออยู่ในที่ต่ำ มองเห็นศีรษะแล้วเดินไป ผู้นี้เรียกว่า สีสานุโลกี ท่านเป็นเช่นนั้นแล้วติดตามไป จริงอยู่ แม้พระเถระ (ปุณณะ) จะเป็นผู้มีฝีเท้าสำรวม ถึงเดินเข้าไปใกล้ๆ ก็ไม่รบกวนด้วยเสียงฝีเท้า แต่พระเถระ (สารีบุตร) ทราบว่า 'นี่ไม่ใช่เวลาสนทนา' จึงไม่เข้าไปใกล้เกินไป อีกทั้งป่าอันธวันก็ใหญ่ หากท่านหลบอยู่ในที่แห่งหนึ่งแล้วมองไม่เห็น ก็จะต้องทำเสียงอันไม่ผาสุกคือร้องเรียก 'อาวุโสปุณณะ ปุณณะ' ดังนั้น เพื่อจะทราบที่นั่งของท่าน จึงไปโดยไม่ห่างนัก คอยมองตามศีรษะไป บทว่า ทิวาวิหารํ นิสีทิ ความว่า นั่งเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน

တတ္ထ အာယသ္မာပိ ပုဏ္ဏော ဥဒိစ္စဗြာဟ္မဏဇစ္စော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိသမာပန္နော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ ကပ္ပသတသဟဿံ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ ဧကမသင်္ချေယျံ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တော မဟာခီဏာသဝေါ, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ဣတိ ဧကံ ကနကဂုဟံ ပဝိဋ္ဌာ ဒွေ သီဟာ ဝိယ, ဧကံ ဝိဇမ္ဘနဘူမိံ ဩတိဏ္ဏာ ဒွေ ဗျဂ္ဃာ ဝိယ, ဧကံ သုပုပ္ဖိတသာလဝနံ ပဝိဋ္ဌာ ဒွေ ဆဒ္ဒန္တနာဂရာဇာနော ဝိယ, ဧကံ သိမ္ဗလိဝနံ ပဝိဋ္ဌာ ဒွေ သုပဏ္ဏရာဇာနော ဝိယ, ဧကံ နရဝါဟနယာနံ အဘိရုဠှာ ဒွေ ဝေဿဝဏာ ဝိယ, ဧကံ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလံ အဘိနိသိန္နာ ဒွေ သက္ကာ ဝိယ, ဧကဝိမာနဗ္ဘန္တရဂတာ ဒွေ ဟာရိတမဟာဗြဟ္မာနော ဝိယ စ တေ ဒွေပိ ဗြာဟ္မဏဇစ္စာ ဒွေပိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ဒွေပိ သမာပတ္တိလာဘိနော ဒွေပိ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နာ ဒွေပိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာ မဟာခီဏာသဝါ ဧကံ ဝနသဏ္ဍံ အနုပဝိဋ္ဌာ တံ ဝနဋ္ဌာနံ သောဘယိံသု.

บรรดาพระเถระทั้งสองนั้น แม้ท่านพระปุณณะก็มีชาติเป็นพราหมณ์ชาวอุดร แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน แม้พระปุณณเถระก็มีวรรณะดุจทองคำ แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน แม้พระปุณณเถระก็เป็นผู้เข้าถึงอรหัตตผลสมาบัติ แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน แม้พระปุณณเถระก็เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา) ตลอดแสนกัป แม้พระสารีบุตรเถระก็ (สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร) ตลอดหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป แม้พระปุณณเถระก็เป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ เปรียบเหมือนราชสีห์ ๒ ตัวเข้าไปสู่ถ้ำทองถ้ำเดียวกัน, เปรียบเหมือนเสือโคร่ง ๒ ตัวลงสู่ภูมิเป็นที่ยืดกายแห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนพญาช้างฉัททันต์ ๒ เชือกเข้าไปสู่ป่าสาละที่ดอกบานสะพรั่งแห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนพญาครุฑ ๒ ตัวเข้าไปสู่ป่างิ้วแห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนท้าวเวสวัณ ๒ องค์ขึ้นสู่ยานอันมีนรเป็นพาหนะลำเดียวกัน, เปรียบเหมือนท้าวสักกะ ๒ องค์ประทับนั่งเหนือบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์แห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนท้าวมหาพรหมชื่อหาริตะ ๒ องค์เข้าไปสู่ภายในวิมานเดียวกัน ฉันใด พระเถระทั้งสองนั้น ทั้งสองมีชาติเป็นพราหมณ์ ทั้งสองมีวรรณะดุจทองคำ ทั้งสองเป็นผู้ได้สมาบัติ ทั้งสองสมบูรณ์ด้วยอภินิหาร ทั้งสองเป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ได้เข้าไปสู่แนวป่าแห่งหนึ่ง ย่อมยังสถานที่ในป่านั้นให้งดงาม ฉันนั้น

ဘဂဝတိ နော, အာဝုသော, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ, အာဝုသော, ကိံ အမှာကံ ဘဂဝတော သန္တိကေ အာယသ္မတာ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ? ဣဒံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တဿ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဇာနန္တောပိ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ ပုစ္ဆိ. ပုရိမကထာယ ဟိ အပ္ပတိဋ္ဌိတာယ ပစ္ဆိမကထာ န ဇာယတိ, တသ္မာ ဧဝံ ပုစ္ဆိ. ထေရော အနုဇာနန္တော ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ အာဟ. အထဿ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ သောတုကာမော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ‘‘ကိံ နု ခေါ အာဝုသော သီလဝိသုဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆိ. တာသံ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. အာယသ္မာ ပန ပုဏ္ဏော [Pg.62] ယသ္မာ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာဒီသု ဌိတဿာပိ ဗြဟ္မစရိယဝါသော မတ္ထကံ န ပါပုဏာတိ, တသ္မာ, ‘‘နော ဟိဒံ, အာဝုသော’’တိ သဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပိ.

คำว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคหรือ" ความว่า ท่านผู้มีอายุ ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักของพระผู้มีพระภาคของพวกเราหรือ? ท่านพระสารีบุตร แม้จะทราบว่าท่าน (พระปุณณะ) อยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค ก็ได้ถามเพื่อจะตั้งเรื่องพูดคุยขึ้น เพราะว่า เมื่อเรื่องพูดคุยเบื้องต้นยังไม่ตั้งมั่น เรื่องพูดคุยเบื้องปลายย่อมเกิดขึ้นไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถามอย่างนี้ พระเถระ (พระปุณณะ) รับทราบแล้ว จึงกล่าวว่า "อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ" ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรผู้ใคร่จะฟังการตอบปัญหาของท่าน จึงได้ถามถึงวิสุทธิ ๗ ประการตามลำดับว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อความบริสุทธิ์แห่งศีล (สีลวิสุทธิ) หรือหนอ" เรื่องราวโดยพิสดารของวิสุทธิเหล่านั้น มีกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ส่วนท่านพระปุณณะ เพราะเหตุที่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ยังไม่ถึงที่สุด แม้ของผู้ตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธิศีลเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธทั้งหมดว่า "มิใช่อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ"

ကိမတ္ထံ စရဟာဝုသောတိ ယဒိ သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒီနံ အတ္ထာယ ဗြဟ္မစရိယံ န ဝုဿတိ, အထ ကိမတ္ထံ ဝုဿတီတိ ပုစ္ဆိ. အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ ခေါ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ နာမ အပ္ပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ. ဒွေဓာ ဥပါဒါနာနိ ဂဟဏူပါဒါနဉ္စ ပစ္စယူပါဒါနဉ္စ. ဂဟဏူပါဒါနံ နာမ ကာမုပါဒါနာဒိကံ စတုဗ္ဗိဓံ, ပစ္စယူပါဒါနံ နာမ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ ဧဝံ ဝုတ္တပစ္စယာ. တတ္ထ ဂဟဏူပါဒါနဝါဒိနော အာစရိယာ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ စတူသု ဥပါဒါနေသု အညတရေနာပိ ကဉ္စိ ဓမ္မံ အဂ္ဂဟေတွာ ပဝတ္တံ အရဟတ္တဖလံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ကထေန္တိ. တဉှိ န စ ဥပါဒါနသမ္ပယုတ္တံ ဟုတွာ ကဉ္စိ ဓမ္မံ ဥပါဒိယတိ, ကိလေသာနဉ္စ ပရိနိဗ္ဗုတန္တေ ဇာတတ္တာ ပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ပစ္စယူပါဒါနဝါဒိနော ပန အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ အပ္ပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ. ပစ္စယဝသေန အနုပ္ပန္နံ အသင်္ခတံ အမတဓာတုမေဝ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ကထေန္တိ. အယံ အန္တော, အယံ ကောဋိ, အယံ နိဋ္ဌာ. အပ္ပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ ပတ္တဿ ဟိ ဗြဟ္မစရိယဝါသော မတ္ထကံ ပတ္တော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ ထေရော ‘‘အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထ’’န္တိ အာဟ. အထ နံ အနုယုဉ္ဇန္တော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ‘‘ကိံ နု ခေါ, အာဝုသော, သီလဝိသုဒ္ဓိ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန’’န္တိ ပုန ပုစ္ဆံ အာရဘိ.

คำว่า "ถ้าเช่นนั้น เพื่ออะไรเล่า ท่านผู้มีอายุ" ความว่า ถ้าการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มิใช่เพื่อประโยชน์แก่สีลวิสุทธิเป็นต้นแล้วไซร้ ถ้าเช่นนั้น อยู่เพื่อประโยชน์อะไร ดังนี้ ท่านถามแล้ว คำว่า "เพื่ออนุปาทาปรินิพพานแล ท่านผู้มีอายุ" ในคำนั้น อนุปาทาปรินิพพาน ชื่อว่า อัปปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานที่ไม่มีปัจจัย) อุปาทานมี ๒ อย่าง คือ คหณูปาทาน (อุปาทานคือการยึดถือ) และปัจจยูปาทาน (อุปาทานคือปัจจัย) คหณูปาทาน ได้แก่ อุปาทาน ๔ อย่าง มีกามุปาทานเป็นต้น ปัจจยูปาทาน ได้แก่ ปัจจัยที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี ในอุปาทาน ๒ อย่างนั้น อาจารย์ผู้มีวาทะว่าด้วยคหณูปาทาน กล่าวว่า อรหัตตผลที่เกิดขึ้นโดยไม่ยึดถือธรรมอะไรๆ แม้ด้วยอุปาทานอย่างใดอย่างหนึ่งในอุปาทาน ๔ ชื่อว่า อนุปาทาปรินิพพาน จริงอยู่ อรหัตตผลนั้นไม่ยึดถือธรรมอะไรๆ โดยเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยอุปาทาน และเพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการดับกิเลส จึงเรียกว่า ปรินิพพาน ส่วนอาจารย์ผู้มีวาทะว่าด้วยปัจจยูปาทาน กล่าวว่า อนุปาทาปรินิพพาน คือ อัปปัจจยปรินิพพาน ได้แก่อมตธาตุอันเป็นอสังขตะ ที่ไม่เกิดขึ้นโดยอาศัยปัจจัยนั่นเอง ว่าเป็นอนุปาทาปรินิพพาน นี้เป็นที่สุด นี้เป็นขอบเขต นี้เป็นจุดหมายปลายทาง เพราะว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของผู้บรรลุอัปปัจจยปรินิพพาน ชื่อว่าถึงที่สุดแล้ว เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า "เพื่ออนุปาทาปรินิพพาน" ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรซักไซ้ท่าน (พระปุณณะ) ได้เริ่มถามอีกว่า "ท่านผู้มีอายุ สีลวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือหนอ"

၂၅၈. ထေရောပိ သဗ္ဗပရိဝတ္တေသု တထေဝ ပဋိက္ခိပိတွာ ပရိယောသာနေ ဒေါသံ ဒဿေန္တော သီလဝိသုဒ္ဓိံ စေ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပညပေယျာတိ ယဒိ ပညပေယျ. သဥပါဒါနံယေဝ သမာနံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ ပညပေယျာတိ သင်္ဂဟဏဓမ္မမေဝ နိဂ္ဂဟဏဓမ္မံ သပ္ပစ္စယဓမ္မမေဝ အပ္ပစ္စယဓမ္မံ သင်္ခတဓမ္မမေဝ အသင်္ခတဓမ္မန္တိ ပညပေယျာတိ အတ္ထော. ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယံ ပန သပ္ပစ္စယဓမ္မမေဝ အပ္ပစ္စယဓမ္မံ သင်္ခတဓမ္မမေဝ အသင်္ခတဓမ္မန္တိ ပညပေယျာတိ အယမေဝ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ပုထုဇ္ဇနော ဟိ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဝဋ္ဋာနုဂတော လောကိယဗာလပုထုဇ္ဇနော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သော ဟိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလမတ္တဿာပိ အဘာဝတော သဗ္ဗသော အညတြ ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ. တေန ဟီတိ ယေန ကာရဏေန ဧကစ္စေ ပဏ္ဍိတာ ဥပမာယ အတ္ထံ ဇာနန္တိ, တေန ကာရဏေန ဥပမံ တေ ကရိဿာမီတိ အတ္ထော.

๒๕๘. แม้พระเถระ (พระปุณณะ) ก็ปฏิเสธอย่างนั้นในทุกวาระ แล้วในตอนท้าย เมื่อจะแสดงโทษ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ท่านผู้มีอายุ ถ้าสีลวิสุทธิ..." ในคำนั้น (คำว่า) "พึงบัญญัติ" คือ หากพึงบัญญัติ (คำว่า) "พึงบัญญัติธรรมที่ยังมีอุปาทานนั่นเทียวว่าเป็นอนุปาทาปรินิพพาน" มีความหมายว่า พึงบัญญัติธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งการยึดถือว่าเป็นธรรมที่ควรละ, พึงบัญญัติธรรมที่มีปัจจัยว่าเป็นธรรมที่ไม่มีปัจจัย, พึงบัญญัติธรรมที่ถูกปรุงแต่งว่าเป็นธรรมที่ไม่ถูกปรุงแต่ง ส่วนในญาณทัสสนวิสุทธิ พึงถือเอาความหมายเพียงเท่านี้ว่า พึงบัญญัติธรรมที่มีปัจจัยว่าเป็นธรรมที่ไม่มีปัจจัย, พึงบัญญัติธรรมที่ถูกปรุงแต่งว่าเป็นธรรมที่ไม่ถูกปรุงแต่ง ในคำว่า "ท่านผู้มีอายุ เพราะปุถุชน" นี้ พึงเห็นว่าเป็นโลกิยปุถุชนผู้เป็นพาล ผู้เป็นไปตามวัฏฏะ เพราะว่า ปุถุชนนั้นเป็นอื่นโดยประการทั้งปวงจากธรรมเหล่านี้ เพราะไม่มีแม้เพียงจตุปาริสุทธิศีล (คำว่า) "ถ้าอย่างนั้น" มีความหมายว่า เพราะเหตุที่บัณฑิตบางพวกย่อมรู้เนื้อความได้ด้วยอุปมา เพราะเหตุนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง

သတ္တရထဝိနီတဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยรถ ๗ ผลัด

၂၅၉. သတ္တ [Pg.63] ရထဝိနီတာနီတိ ဝိနီတအဿာဇာနိယယုတ္တေ သတ္တ ရထေ. ယာဝဒေဝ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓတ္ထာတိ, အာဝုသော, အယံ သီလဝိသုဒ္ဓိ နာမ, ယာဝဒေဝ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓတ္ထာ. စိတ္တဝိသုဒ္ဓတ္ထာတိ နိဿက္ကဝစနမေတံ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော, ယာဝဒေဝ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတာ အတ္ထာ, တာဝ အယံ သီလဝိသုဒ္ဓိ နာမ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. ယာ ပန အယံ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ, ဧသာ သီလဝိသုဒ္ဓိယာ အတ္ထော, အယံ ကောဋိ, ဣဒံ ပရိယောသာနံ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓိယံ ဌိတဿ ဟိ သီလဝိသုဒ္ဓိကိစ္စံ ကတံ နာမ ဟောတီတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗပဒေသု.

๒๕๙. คำว่า "รถ ๗ ผลัด" ได้แก่ รถ ๗ คันที่เทียมด้วยม้าอาชาไนยที่ฝึกแล้ว (คำว่า) "ท่านผู้มีอายุ สีลวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งศีล) นี้ เพียงเพื่อประโยชน์แก่จิตตวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งจิต) เท่านั้น" คำว่า "เพื่อประโยชน์แก่จิตตวิสุทธิ" นี้ เป็นคำกล่าวแสดงผล (นิสสักกวจนะ) ในข้อนี้มีความหมายดังนี้: สีลวิสุทธิอันนี้ พึงปรารถนาเพียงเพื่อประโยชน์ที่เรียกว่าจิตตวิสุทธิเท่านั้น ส่วนจิตตวิสุทธินี้ เป็นประโยชน์ของสีลวิสุทธิ, นี้เป็นที่สุด, นี้เป็นจุดหมายปลายทาง, เพราะว่า สำหรับผู้ที่ตั้งอยู่ในจิตตวิสุทธิแล้ว กิจแห่งสีลวิสุทธิชื่อว่าเป็นอันทำเสร็จแล้ว นัยนี้พึงใช้ในทุกบท

ဣဒံ ပနေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ဝိယ ဟိ ဇရာမရဏဘီရုကော ယောဂါဝစရော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သာဝတ္ထိနဂရံ ဝိယ သက္ကာယနဂရံ, သာကေတနဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနနဂရံ, ရညော သာကေတေ ဝဍ္ဎိအာဝဟဿ သီဃံ ဂန္တွာ ပါပုဏိတဗ္ဗဿ အစ္စာယိကဿ ကိစ္စဿ ဥပ္ပာဒကာလော ဝိယ ယောဂိနော အနဘိသမေတာနံ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အဘိသမယကိစ္စဿ ဥပ္ပာဒကာလော. သတ္တ ရထဝိနီတာနိ ဝိယ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော, ပဌမံ ရထဝိနီတံ အာရုဠှကာလော ဝိယ သီလဝိသုဒ္ဓိယံ ဌိတကာလော, ပဌမရထဝိနီတာဒီဟိ ဒုတိယာဒီနိ အာရုဠှကာလော ဝိယ သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒီဟိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိအာဒီသု ဌိတကာလော. သတ္တမေန ရထဝိနီတေန သာကေတေ အန္တေပုရဒွါရေ ဩရုယှ ဥပရိပါသာဒေ ဉာတိမိတ္တဂဏပရိဝုတဿ သုရသဘောဇနပရိဘောဂကာလော ဝိယ ယောဂိနော ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ သဗ္ဗကိလေသေ ခေပေတွာ ဓမ္မဝရပါသာဒံ အာရုယှ ပရောပဏ္ဏာသကုသလဓမ္မပရိဝါရဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိရောဓသယနေ နိသိန္နဿ လောကုတ္တရသုခါနုဘဝနကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ในข้อนี้ มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้ พึงเห็นโยคาวจรผู้กลัวความแก่และความตาย เหมือนพระเจ้าปเสนทิโกศล พึงเห็นสักกายนคร เหมือนกรุงสาวัตถี พึงเห็นนิพพานนคร เหมือนกรุงสาเกต กาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งกิจคือการตรัสรู้อริยสัจ ๔ ที่ยังมิได้ตรัสรู้ของโยคีบุคคล เหมือนกาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งพระราชกิจอันรีบด่วนของพระราชา ซึ่งจะนำความเจริญมาให้ในกรุงสาเกต อันพึงเสด็จไปให้ถึงโดยเร็ว พึงเห็นวิสุทธิ ๗ เหมือนรถผลัด ๗ ผลัด กาลที่ตั้งอยู่ในสีลวิสุทธิ เหมือนกาลที่ขึ้นสู่รถผลัดที่ ๑ กาลที่ตั้งอยู่ในจิตตวิสุทธิเป็นต้น ด้วยสีลวิสุทธิเป็นต้น เหมือนกาลที่ขึ้นสู่รถผลัดที่ ๒ เป็นต้น จากรถผลัดที่ ๑ เป็นต้น พึงเห็นกาลที่โยคีบุคคลผู้ทำกิเลสทั้งปวงให้สิ้นไปแล้วด้วยญาณทัสสนวิสุทธิ ขึ้นสู่ธรรมปราสาทอันประเสริฐ มีกุศลธรรมห้าสิบกว่าเป็นบริวาร เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ นั่งอยู่บนเตียงคือพระนิโรธ เสวยโลกุตรสุข เหมือนกาลที่พระราชาเสด็จลงที่ประตูพระราชวังชั้นในในกรุงสาเกตด้วยรถผลัดที่ ๗ แล้วเสวยโภชนะอันมีรสเลิศ แวดล้อมด้วยหมู่พระญาติและมิตร ณ เบื้องบนปราสาท

ဣတိ အာယသ္မန္တံ ပုဏ္ဏံ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိံ ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရော သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆိ. အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ဧဝံ ပုစ္ဆန္တော ပန ဓမ္မသေနာပတိ ကိံ ဇာနိတွာ ပုစ္ဆိ, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ? တိတ္ထကုသလော ဝါ ပန ဟုတွာ ဝိသယသ္မိံ ပုစ္ဆိ, ဥဒါဟု အတိတ္ထကုသလော ဟုတွာ အဝိသယသ္မိံ? ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ စ ကိံ ဇာနိတွာ ဝိဿဇ္ဇေသိ, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ? တိတ္ထကုသလော ဝါ ပန ဟုတွာ ဝိသယသ္မိံ ဝိဿဇ္ဇေသိ, ဥဒါဟု အတိတ္ထကုသလော ဟုတွာ အဝိသယေတိ? ဇာနိတွာ တိတ္ထကုသလော ဟုတွာ ဝိသယေ ပုစ္ဆီတိ ဟိ ဝဒမာနော ဓမ္မသေနာပတိံယေဝ ဝဒေယျ. ဇာနိတွာ တိတ္ထကုသလော ဟုတွာ ဝိသယေ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ ဝဒမာနော ပုဏ္ဏတ္ထေရံယေဝ [Pg.64] ဝဒေယျ. ယဉှိ ဝိသုဒ္ဓီသု သံခိတ္တံ, တံ ကထာဝတ္ထူသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. ယံ ကထာဝတ္ထူသု သံခိတ္တံ, တံ ဝိသုဒ္ဓီသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. တဒမိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ด้วยประการฉะนี้ พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระได้ถามวิสุทธิ ๗ กะท่านพระปุณณะผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ท่านพระปุณณะได้ตอบด้วยกถาวัตถุ ๑๐ ก็เมื่อพระธรรมเสนาบดีถามอย่างนี้ ท่านถามเพราะรู้ หรือเพราะไม่รู้? อีกอย่างหนึ่ง ท่านเป็นผู้ฉลาดในท่า (คือวิสัย) แล้วถามในวิสัย หรือว่าเป็นผู้ไม่ฉลาดในท่า แล้วถามในสิ่งที่ไม่ใช่วิสัย? แม้พระปุณณเถระเล่า ท่านตอบเพราะรู้ หรือเพราะไม่รู้? อีกอย่างหนึ่ง ท่านเป็นผู้ฉลาดในท่าแล้วตอบในวิสัย หรือว่าเป็นผู้ไม่ฉลาดในท่าแล้วตอบในสิ่งที่ไม่ใช่วิสัย? ผู้ที่กล่าวว่า "ท่านรู้ เป็นผู้ฉลาดในท่าแล้วถามในวิสัย" ก็พึงกล่าวถึงพระธรรมเสนาบดีนั่นเอง ผู้ที่กล่าวว่า "ท่านรู้ เป็นผู้ฉลาดในท่าแล้วตอบในวิสัย" ก็พึงกล่าวถึงพระปุณณเถระนั่นเอง จริงอยู่ สิ่งใดที่ย่อในวิสุทธิทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในกถาวัตถุทั้งหลาย สิ่งใดที่ย่อในกถาวัตถุทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในวิสุทธิทั้งหลาย ข้อนั้นพึงทราบโดยนัยนี้

ဝိသုဒ္ဓီသု ဟိ ဧကာ သီလဝိသုဒ္ဓိ စတ္တာရိ ကထာဝတ္ထူနိ ဟုတွာ အာဂတာ အပ္ပိစ္ဆကထာ သန္တုဋ္ဌိကထာ အသံသဂ္ဂကထာ, သီလကထာတိ. ဧကာ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ တီဏိ ကထာဝတ္ထူနိ ဟုတွာ အာဂတာ – ပဝိဝေကကထာ, ဝီရိယာရမ္ဘကထာ, သမာဓိကထာတိ, ဧဝံ တာဝ ယံ ဝိသုဒ္ဓီသု သံခိတ္တံ, တံ ကထာဝတ္ထူသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. ကထာဝတ္ထူသု ပန ဧကာ ပညာကထာ ပဉ္စ ဝိသုဒ္ဓိယော ဟုတွာ အာဂတာ – ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ, ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ, မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ, ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ, ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ, ဧဝံ ယံ ကထာဝတ္ထူသု သံခိတ္တံ, တံ ဝိသုဒ္ဓီသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. တသ္မာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆန္တော န အညံ ပုစ္ဆိ, ဒသ ကထာဝတ္ထူနိယေဝ ပုစ္ဆိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝိဿဇ္ဇေန္တော န အညံ ဝိဿဇ္ဇေသိ, ဒသ ကထာဝတ္ထူနိယေဝ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ. ဣတိ ဥဘောပေတေ ဇာနိတွာ တိတ္ထကုသလာ ဟုတွာ ဝိသယေဝ ပဉှံ ပုစ္ဆိံသု စေဝ ဝိဿဇ္ဇေသုံ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

จริงอยู่ ในบรรดาวิสุทธิทั้งหลาย สีลวิสุทธิอย่างหนึ่ง มาเป็นกถาวัตถุ ๔ อย่าง คือ อัปปิจฉกถา สันตุฏฐิกถา อสังสัคคกถา และสีลกถา จิตตวิสุทธิอย่างหนึ่ง มาเป็นกถาวัตถุ ๓ อย่าง คือ ปวิเวกกถา วิริยารัมภกถา และสมาธิกถา ด้วยประการฉะนี้ก่อน สิ่งใดที่ย่อในวิสุทธิทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในกถาวัตถุทั้งหลาย ส่วนในบรรดากถาวัตถุทั้งหลาย ปัญญากถาอย่างหนึ่ง มาเป็นวิสุทธิ ๕ อย่าง คือ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ และญาณทัสสนวิสุทธิ ด้วยประการฉะนี้ สิ่งใดที่ย่อในกถาวัตถุทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในวิสุทธิทั้งหลาย เพราะฉะนั้น พระสารีบุตรเถระเมื่อถามวิสุทธิ ๗ ก็มิได้ถามเรื่องอื่นเลย แต่ได้ถามถึงกถาวัตถุ ๑๐ นั่นเอง แม้พระปุณณเถระเมื่อตอบวิสุทธิ ๗ ก็มิได้ตอบเรื่องอื่นเลย แต่ได้ตอบด้วยกถาวัตถุ ๑๐ นั่นเอง ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ท่านทั้งสองนั้นรู้ เป็นผู้ฉลาดในท่าแล้ว ได้ถามและตอบปัญหาในวิสัยนั่นเอง

၂၆၀. ကော နာမော အာယသ္မာတိ န ထေရော တဿ နာမံ န ဇာနာတိ. ဇာနန္တောယေဝ ပန သမ္မောဒိတုံ လဘိဿာမီတိ ပုစ္ဆိ. ကထဉ္စ ပနာယသ္မန္တန္တိ ဣဒံ ပန ထေရော သမ္မောဒမာနော အာဟ. မန္တာဏိပုတ္တောတိ မန္တာဏိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ပုတ္တော. ယထာ တန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ, ယထာ သုတဝတာ သာဝကေန ဗျာကာတဗ္ဗာ, ဧဝမေဝ ဗျာကတာတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော. အနုမဿ အနုမဿာတိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဩဂါဟေတွာ အနုပဝိသိတွာ. စေလဏ္ဍုပကေနာတိ ဧတ္ထ စေလံ ဝုစ္စတိ ဝတ္ထံ, အဏ္ဍုပကံ စုမ္ဗဋကံ. ဝတ္ထစုမ္ဗဋကံ သီသေ ကတွာ အာယသ္မန္တံ တတ္ထ နိသီဒါပေတွာ ပရိဟရန္တာပိ သဗြဟ္မစာရီ ဒဿနာယ လဘေယျုံ, ဧဝံ လဒ္ဓဒဿနမ္ပိ တေသံ လာဘာယေဝါတိ အဋ္ဌာနပရိကပ္ပေန အဘိဏှဒဿနဿ ဥပါယံ ဒဿေသိ. ဧဝံ အပရိဟရန္တေန ဟိ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိတုကာမေန ဓမ္မံ ဝါ သောတုကာမေန ‘‘ထေရော ကတ္ထ ဌိတော ကတ္ထ နိသိန္နော’’တိ ပရိယေသန္တေန စရိတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧဝံ ပရိဟရန္တာ ပန ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေယေဝ သီသတော ဩရောပေတွာ မဟာရဟေ အာသနေ နိသီဒါပေတွာ သက္ကာ ဟောန္တိ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိတုံ ဓမ္မံ ဝါ သောတုံ. ဣတိ အဋ္ဌာနပရိကပ္ပေန အဘိဏှဒဿနဿ ဥပါယံ ဒဿေသိ.

๒๖๐. บทว่า โก นาโม อายสฺมา (ท่านผู้มีอายุชื่ออะไร) พระเถระมิใช่ไม่ทราบชื่อของท่าน แต่ท่านทราบอยู่แล้วถาม ด้วยคิดว่า "เราจักได้ปราศรัย" ส่วนบทว่า กถญฺจ ปนายสฺมนฺติ (ก็เพื่อนพรหมจารีเรียกท่านว่าอย่างไร) นี้ พระเถระกล่าวปราศรัยอยู่ บทว่า มนฺตาณิปุตฺโต คือ บุตรของนางพราหมณีชื่อมันตาณี ในบทว่า ยถา ตํ นี้ ตํ ศัพท์เป็นเพียงนิบาต ความย่อในที่นี้คือ "สาวกผู้ได้สดับแล้วพึงตอบฉันใด ก็ได้ตอบแล้วฉันนั้น" บทว่า อนุมาส อนุมาส คือ หยั่งลงแล้ว เข้าไปแล้วซึ่งกถาวัตถุ ๑๐ ในบทว่า เจลณฺฑุปเกน นี้ เจลํ เรียกว่าผ้า อณฺฑุปกํ คือขดผ้า ท่านแสดงอุบายเพื่อการได้เห็นเนืองๆ ด้วยการสมมติในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะว่า "แม้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายทำขดผ้าไว้บนศีรษะแล้วเชิญท่านผู้อายุให้นั่งบนนั้นแล้วนำไป ก็พึงได้เห็นท่าน การได้เห็นอย่างนั้นก็เป็นลาภของพวกเขานั่นเอง" จริงอยู่ เมื่อไม่นำไปอย่างนั้น ผู้ที่ประสงค์จะถามปัญหาหรือฟังธรรม ก็จะต้องเที่ยวสืบเสาะว่า "พระเถระยืนอยู่ที่ไหน นั่งอยู่ที่ไหน" แต่เมื่อนำไปอย่างนี้ ในขณะที่ต้องการๆ นั่นเอง ก็สามารถเชิญท่านลงจากศีรษะ ให้นั่งบนอาสนะอันมีค่าสูง แล้วก็สามารถถามปัญหาหรือฟังธรรมได้ ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงแสดงอุบายเพื่อการได้เห็นเนืองๆ ด้วยการสมมติในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ

သာရိပုတ္တောတိ စ ပန မန္တိ သာရိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ပုတ္တောတိ စ ပန ဧဝံ မံ သဗြဟ္မစာရီ ဇာနန္တိ. သတ္ထုကပ္ပေနာတိ သတ္ထုသဒိသေန. ဣတိ ဧကပဒေနေဝ အာယသ္မာ [Pg.65] ပုဏ္ဏော သာရိပုတ္တတ္ထေရံ စန္ဒမဏ္ဍလံ အာဟစ္စ ဌပေန္တော ဝိယ ဥက္ခိပိ. ထေရဿ ဟိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဧကန္တဓမ္မကထိကဘာဝေါ ပါကဋော အဟောသိ. အမစ္စဉှိ ပုရောဟိတံ မဟန္တောတိ ဝဒမာနော ရာဇသဒိသောတိ ဝဒေယျ, ဂေါဏံ ဟတ္ထိပ္ပမာဏောတိ, ဝါပိံ သမုဒ္ဒပ္ပမာဏောတိ, အာလောကံ စန္ဒိမသူရိယာလောကပ္ပမာဏောတိ, ဣတော ပရံ ဧတေသံ မဟန္တဘာဝကထာ နာမ နတ္ထိ. သာဝကမ္ပိ မဟာတိ ဝဒန္တော သတ္ထုပဋိဘာဂေါတိ ဝဒေယျ, ဣတော ပရံ တဿ မဟန္တဘာဝကထာ နာမ နတ္ထိ. ဣစ္စာယသ္မာ ပုဏ္ဏော ဧကပဒေနေဝ ထေရံ စန္ဒမဏ္ဍလံ အာဟစ္စ ဌပေန္တော ဝိယ ဥက္ခိပိ.

ก็แหละ เพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลายรู้จักเราอย่างนี้ว่า สารีบุตร คือบุตรของนางพราหมณีชื่อสารี. บทว่า สตฺถุกปฺเปน ความว่า ผู้เสมอด้วยพระศาสดา. ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระปุณณะยกย่องพระสารีบุตรเถระด้วยบทเดียวเท่านั้น ราวกับยกไปกระทบตั้งไว้ซึ่งมณฑลพระจันทร์. จริงอยู่ ในที่นี้ ความเป็นธรรมกถึกโดยส่วนเดียวของพระเถระได้ปรากฏแล้ว. จริงอยู่ เมื่อกล่าวว่าอำมาตย์หรือปุโรหิตเป็นผู้ใหญ่ ก็พึงกล่าวว่าเสมอด้วยพระราชา, เมื่อกล่าวว่าโค ก็พึงกล่าวว่ามีขนาดเท่าช้าง, เมื่อกล่าวว่าบึง ก็พึงกล่าวว่ามีขนาดเท่าสมุทร, เมื่อกล่าวว่าแสงสว่าง ก็พึงกล่าวว่ามีขนาดเท่าแสงจันทร์แสงอาทิตย์, นอกจากนี้ไป คำกล่าวถึงความเป็นผู้ใหญ่ของสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี. แม้เมื่อกล่าวว่าสาวกเป็นผู้ใหญ่ ก็พึงกล่าวว่าเป็นคู่เปรียบของพระศาสดา, นอกจากนี้ไป คำกล่าวถึงความเป็นผู้ใหญ่ของท่านย่อมไม่มี. ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระปุณณะยกย่องพระเถระด้วยบทเดียวเท่านั้น ราวกับยกไปกระทบตั้งไว้ซึ่งมณฑลพระจันทร์.

ဧတ္တကမ္ပိ နော နပ္ပဋိဘာသေယျာတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တဿ အပ္ပဋိဘာနံ နာမ နတ္ထိ. ယာ ပနာယံ ဥပမာ အာဟဋာ, တံ န အာဟရေယျာမ, အတ္ထမေဝ ကထေယျာမ. ဥပမာ ဟိ အဇာနန္တာနံ အာဟရီယတီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဣဒမ္ပိ ပဋိက္ခိပိတွာ ဥပမာ နာမ ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ သန္တိကေ အာဟရီယတိ, ထေရံ ပနေသ အပစာယမာနော ဧဝမာဟာတိ.

แม้เพียงเท่านี้ ก็จะไม่แจ่มแจ้งแก่เราหรือ. ความไม่แจ่มแจ้งย่อมไม่มีแก่ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา. ก็อุปมานี้ที่ท่านนำมา เราไม่พึงนำมา พึงกล่าวแต่เนื้อความเท่านั้น. ความว่า จริงอยู่ อุปมาเขานำมาสำหรับผู้ไม่รู้ นี้เป็นอธิบายในที่นี้. ส่วนในอรรถกถา ท่านปฏิเสธแม้ข้อนี้แล้วกล่าวว่า ชื่อว่าอุปมา แม้ในสำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เขาก็นำมา แต่ท่านผู้นี้แสดงความนอบน้อมต่อพระเถระจึงกล่าวอย่างนี้.

အနုမဿ အနုမဿ ပုစ္ဆိတာတိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဩဂါဟေတွာ ဩဂါဟေတွာ ပုစ္ဆိတာ. ကိံ ပန ပဉှဿ ပုစ္ဆနံ ဘာရိယံ, ဥဒါဟု ဝိဿဇ္ဇနန္တိ? ဥဂ္ဂဟေတွာ ပုစ္ဆနံ နော ဘာရိယံ, ဝိဿဇ္ဇနံ ပန ဘာရိယံ. သဟေတုကံ ဝါ သကာရဏံ ကတွာ ပုစ္ဆနမ္ပိ ဝိဿဇ္ဇနမ္ပိ ဘာရိယမေဝ. သမနုမောဒိံသူတိ သမစိတ္တာ ဟုတွာ အနုမောဒိံသု. ဣတိ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနာ နိဋ္ဌိတာတိ.

บทว่า อนุมสฺส อนุมสฺส ปุจฺฉิตา ความว่า หยั่งลงๆ ในกถาวัตถุ ๑๐ แล้วถาม. ก็การถามปัญหานั้นหนัก หรือว่าการตอบหนัก. การเรียนมาแล้วถามไม่หนัก แต่การตอบสิหนัก. หรือว่า การทำให้มีเหตุมีผลแล้วถามก็ดี การตอบก็ดี หนักทั้งนั้น. บทว่า สมนุโมทึสุ ความว่า มีจิตเสมอกันแล้วอนุโมทนา. ด้วยประการฉะนี้ เทศนาจึงจบลงตามลำดับความสืบต่อกันนั่นเอง.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

ရထဝိနီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถารภวินีตสูตร จบ.

၅. နိဝါပသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถานิวาปสูตร

၂၆၁. ဧဝံ မေ သုတန္တိ နိဝါပသုတ္တံ. တတ္ထ နေဝါပိကောတိ ယော မိဂါနံ ဂဟဏတ္ထာယ အရညေ တိဏဗီဇာနိ ဝပတိ ‘‘ဣဒံ တိဏံ ခါဒိတုံ အာဂတေ မိဂေ သုခံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ. နိဝါပန္တိ ဝပ္ပံ. နိဝုတ္တန္တိ ဝပိတံ. မိဂဇာတာတိ မိဂဃဋာ. အနုပခဇ္ဇာတိ အနုပဝိသိတွာ. မုစ္ဆိတာတိ တဏှာမုစ္ဆနာယ မုစ္ဆိတာ, တဏှာယ ဟဒယံ ပဝိသိတွာ မုစ္ဆနာကာရံ ပါပိတာတိ [Pg.66] အတ္ထော. မဒံ အာပဇ္ဇိဿန္တီတိ မာနမဒံ အာပဇ္ဇိဿန္တိ. ပမာဒန္တိ ဝိဿဋ္ဌသတိဘာဝံ. ယထာကာမကရဏီယာ ဘဝိဿန္တီတိ ယထာ ဣစ္ဆိဿာမ, တထာ ကာတဗ္ဗာ ဘဝိဿန္တိ. ဣမသ္မိံ နိဝါပေတိ ဣမသ္မိံ နိဝါပဋ္ဌာနေ. ဧကံ ကိရ နိဝါပတိဏံ နာမ အတ္ထိ နိဒါဃဘဒ္ဒကံ, တံ ယထာ ယထာ နိဒါဃော ဟောတိ, တထာ တထာ နီဝါရဝနံ ဝိယ မေဃမာလာ ဝိယ စ ဧကဂ္ဃနံ ဟောတိ, တံ လုဒ္ဒကာ ဧကသ္မိံ ဥဒကဖာသုကဋ္ဌာနေ ကသိတွာ ဝပိတွာ ဝတိံ ကတွာ ဒွါရံ ယောဇေတွာ ရက္ခန္တိ. အထ ယဒါ မဟာနိဒါဃေ သဗ္ဗတိဏာနိ သုက္ခာနိ ဟောန္တိ, ဇိဝှာတေမနမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ ဒုလ္လဘံ ဟောတိ, တဒါ မိဂဇာတာ သုက္ခတိဏာနိ စေဝ ပုရာဏပဏ္ဏာနိ စ ခါဒန္တာ ကမ္ပမာနာ ဝိယ ဝိစရန္တာ နိဝါပတိဏဿ ဂန္ဓံ ဃာယိတွာ ဝဓဗန္ဓနာဒီနိ အဂဏယိတွာ ဝတိံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တာ ပဝိသန္တိ. တေသဉှိ နိဝါပတိဏံ အတိဝိယ ပိယံ ဟောတိ မနာပံ. နေဝါပိကော တေ ဒိသွာ ဒွေ တီဏိ ဒိဝသာနိ ပမတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ တိဋ္ဌတိ. အန္တောနိဝါပဋ္ဌာနေ တဟိံ တဟိံ ဥဒကအာဝါဋကာပိ ဟောန္တိ, မိဂါ ဝိဝဋဒွါရေန ပဝိသိတွာ ခါဒိတမတ္တကံ ပိဝိတမတ္တကမေဝ ကတွာ ပက္ကမန္တိ, ပုနဒိဝသေ ကိဉ္စိ န ကရောန္တီတိ ကဏ္ဏေ စာလယမာနာ ခါဒိတွာ ပိဝိတွာ အတရမာနာ ဂစ္ဆန္တိ, ပုနဒိဝသေ ကောစိ ကိဉ္စိ ကတ္တာ နတ္ထီတိ ယာဝဒတ္ထံ ခါဒိတွာ ပိဝိတွာ မဏ္ဍလဂုမ္ဗံ ပဝိသိတွာ နိပဇ္ဇန္တိ. လုဒ္ဒကာ တေသံ ပမတ္တဘာဝံ ဇာနိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ သမ္ပရိဝါရေတွာ ကောဋိတော ပဋ္ဌာယ ကောဋ္ဋေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ တေ တသ္မိံ နိဝါပေ နေဝါပိကဿ ယထာကာမကရဏီယာ ဘဝန္တိ.

๒๖๑. นิวาปสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เนวาปิโก คือ ผู้ที่หว่านพืชหญ้าในป่าเพื่อจับเนื้อ ด้วยคิดว่า 'เราจักจับเนื้อที่มากินหญ้านี้ได้โดยง่าย'. บทว่า นิวาปํ คือ การหว่าน. บทว่า นิวุตฺตํ คือ ที่หว่านแล้ว. บทว่า มิคชาตา คือ ฝูงเนื้อ. บทว่า อนุปขชฺชาติ คือ เข้าไปแล้ว. บทว่า มุจฺฉิตา คือ มัวเมาด้วยความมัวเมาแห่งตัณหา อธิบายว่า ตัณหาเข้าไปสู่หทัยแล้วทำให้ถึงอาการมัวเมา. บทว่า มทํ อาปชฺชิสฺสนฺติ คือ จักถึงความเมาคือมานะ. บทว่า ปมาทํ คือ ความเป็นผู้มีสติอันปล่อยแล้ว. บทว่า ยถากามกรณียา ภวิสฺสนฺติ คือ จักเป็นผู้ที่เราพึงทำได้ตามความปรารถนา คือ เราจักปรารถนาอย่างใด ก็พึงทำได้อย่างนั้น. บทว่า อิมสฺมึ นิวาเป คือ ในที่หว่านเหยื่อนี้. ได้ยินว่า มีหญ้าเหยื่อชนิดหนึ่งชื่อว่า นิทาฆภัททกะ (งามในฤดูร้อน) หญ้านั้น เมื่อฤดูร้อนมีอยู่เพียงใดๆ ก็จะขึ้นเป็นกลุ่มก้อนหนาทึบเพียงนั้นๆ เหมือนป่าข้าวฟ่าง เหมือนกลุ่มเมฆ. นายพรานทั้งหลายไถแล้วหว่านหญ้านั้นไว้ในที่แห่งหนึ่งซึ่งมีน้ำสะดวกสบาย ทำรั้วล้อมไว้ ทำประตูไว้ แล้วคอยเฝ้ารักษา. ครั้งนั้น ในเวลาหน้าร้อนจัด เมื่อหญ้าทั้งปวงแห้งไป แม้แต่น้ำพอให้ลิ้นเปียกก็หาได้ยาก, เมื่อนั้น ฝูงเนื้อทั้งหลายเคี้ยวกินหญ้าแห้งและใบไม้เก่า เที่ยวไปประหนึ่งตัวสั่น ได้กลิ่นหญ้าเหยื่อแล้ว ไม่คำนึงถึงการถูกฆ่าถูกจองจำ เป็นต้น ก็กระโดดข้ามรั้วเข้าไป. จริงอยู่ หญ้าเหยื่อนั้นเป็นที่รักที่พอใจอย่างยิ่งของเนื้อเหล่านั้น. นายพรานเห็นเนื้อเหล่านั้นแล้ว ก็ทำทีเป็นประมาทอยู่ ๒-๓ วัน เปิดประตูยืนอยู่. ในภายในที่หว่านเหยื่อนั้น มีบ่อน้ำอยู่เป็นแห่งๆ, เนื้อทั้งหลายเข้าไปทางประตูที่เปิดไว้ กินพอประมาณ ดื่มพอประมาณแล้วก็หลีกไป, วันรุ่งขึ้น ก็กระดิกหูพลางคิดว่า 'ไม่มีใครทำอะไร' แล้วก็กินดื่มไปโดยไม่รีบร้อน, วันรุ่งขึ้นอีก ก็คิดว่า 'ไม่มีใครทำอะไร' แล้วก็กินดื่มตามความต้องการ เข้าไปนอนในพุ่มไม้เป็นวง. นายพรานทั้งหลายรู้ความประมาทของเนื้อเหล่านั้นแล้ว ก็ปิดประตู ล้อมไว้ทั่วแล้ว ก็ไล่ตีไปตั้งแต่ชายป่า, ด้วยประการฉะนี้ เนื้อเหล่านั้นจึงเป็นผู้ที่นายพรานพึงทำได้ตามความปรารถนาในที่หว่านเหยื่อนั้น.

၂၆၂. တတြ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, တေသု မိဂဇာတေသု. ပဌမာ မိဂဇာတာတိ, မိဂဇာတာ ပဌမဒုတိယာ နာမ နတ္ထိ. ဘဂဝါ ပန အာဂတပဋိပါဋိဝသေန ကပ္ပေတွာ ပဌမာ, ဒုတိယာ, တတိယာ, စတုတ္ထာတိ နာမံ အာရောပေတွာ ဒဿေသိ. ဣဒ္ဓါနုဘာဝါတိ ယထာကာမံ ကတ္တဗ္ဗဘာဝတော; ဝသီဘာဝေါယေဝ ဟိ ဧတ္ထ ဣဒ္ဓီတိ စ အာနုဘာဝေါတိ စ အဓိပ္ပေတော.

๒๖๒. บทว่า ตตฺร ภิกฺขเว ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในฝูงเนื้อเหล่านั้น. บทว่า ปฐมา มิคชาตา ความว่า ชื่อว่าฝูงเนื้อที่หนึ่ง ที่สอง ย่อมไม่มี. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกำหนดโดยลำดับที่มาถึงแล้ว ทรงตั้งชื่อว่า ที่หนึ่ง ที่สอง ที่สาม ที่สี่ แล้วทรงแสดง. บทว่า อิทฺธานุภาวา ความว่า เพราะความเป็นผู้ที่พึงทำได้ตามความปรารถนา; จริงอยู่ ในที่นี้ ความเป็นผู้มีอำนาจเท่านั้น ประสงค์ว่าเป็นฤทธิ์และเป็นอานุภาพ.

၂၆၃. ဘယဘောဂါတိ ဘယေန ဘောဂတော. ဗလဝီရိယန္တိ အပရာပရံ သဉ္စရဏဝါယောဓာတု, သာ ပရိဟာယီတိ အတ္ထော.

๒๖๓. บทว่า ภยโภคา ความว่า เพราะความกลัวจึงบริโภค. บทว่า พลวีริยํ คือ วาโยธาตุที่ใช้สัญจรไปมา, อธิบายว่า วาโยธาตุนั้นเสื่อมไป.

၂၆၄. ဥပနိဿာယ အာသယံ ကပ္ပေယျာမာတိ အန္တော နိပဇ္ဇိတွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, ဗာဟိရတော အာဂန္တွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, မယံ ပန အမုံ နိဝါပဋ္ဌာနံ နိဿာယ ဧကမန္တေ အာသယံ ကပ္ပေယျာမာတိ စိန္တယိံသု. ဥပနိဿာယ [Pg.67] အာသယံ ကပ္ပယိံသူတိ လုဒ္ဒကာ နာမ န သဗ္ဗကာလံ အပ္ပမတ္တာ ဟောန္တိ. မယံ တတ္ထ တတ္ထ မဏ္ဍလဂုမ္ဗေသု စေဝ ဝတိပါဒေသု စ နိပဇ္ဇိတွာ ဧတေသု မုခဓောဝနတ္ထံ ဝါ အာဟာရကိစ္စကရဏတ္ထံ ဝါ ပက္ကန္တေသု နိဝါပဝတ္ထုံ ပဝိသိတွာ ခါဒိတမတ္တံ ကတွာ အမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသိဿာမာတိ နိဝါပဝတ္ထုံ ဥပနိဿာယ ဂဟနေသု ဂုမ္ဗဝတိပါဒါဒီသု အာသယံ ကပ္ပယိံသု. ဘုဉ္ဇိံသူတိ ဝုတ္တနယေန လုဒ္ဒကာနံ ပမာဒကာလံ ဉတွာ သီဃံ သီဃံ ပဝိသိတွာ ဘုဉ္ဇိံသု. ကေတဗိနောတိ သိက္ခိတကေရာဋိကာ. ဣဒ္ဓိမန္တာတိ ဣဒ္ဓိမန္တော ဝိယ. ပရဇနာတိ ယက္ခာ. ဣမေ န မိဂဇာတာတိ. အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါတိ ဣမိနာ နာမ ဌာနေန အာဂစ္ဆန္တိ, အမုတြ ဂစ္ဆန္တီတိ ဣဒံ နေသံ န ဇာနာမ. ဒဏ္ဍဝါကရာဟီတိ ဒဏ္ဍဝါကရဇာလေဟိ. သမန္တာ သပ္ပဒေသံ အနုပရိဝါရေသုန္တိ အတိမာယာဝိနော ဧတေ, န ဒူရံ ဂမိဿန္တိ, သန္တိကေယေဝ နိပန္နာ ဘဝိဿန္တီတိ နိဝါပက္ခေတ္တဿ သမန္တာ သပ္ပဒေသံ မဟန္တံ ဩကာသံ အနုပရိဝါရေသုံ. အဒ္ဒသံသူတိ ဧဝံ ပရိဝါရေတွာ ဝါကရဇာလံ သမန္တတော စာလေတွာ ဩလောကေန္တာ အဒ္ဒသံသု. ယတ္ထ တေတိ ယသ္မိံ ဌာနေ တေ ဂါဟံ အဂမံသု, တံ ဌာနံ အဒ္ဒသံသူတိ အတ္ထော.

๒๖๔. พวกเราควรอาศัยทำที่อยู่ดังนี้: แม้พวกที่นอนกินอยู่ข้างในก็มีภัย, แม้พวกที่มาจากภายนอกแล้วกินก็มีภัย, ส่วนพวกเราจะอาศัยที่ที่เขาหว่านเหยื่อนั้น ทำที่อยู่ในที่สงัดแห่งหนึ่ง ดังนี้ คิดกันแล้ว. คำว่า อาศัยทำที่อยู่ หมายความว่า พวกพรานเนื้อชื่อว่าย่อมไม่เป็นผู้ไม่ประมาทตลอดกาล. พวกเราจะนอนอยู่ในพุ่มไม้และชายป่าในที่นั้นๆ แล้วเมื่อพวกพรานเหล่านั้นหลีกไปเพื่อล้างหน้าหรือเพื่อทำกิจด้วยอาหาร ก็จะเข้าไปยังที่ที่เขาหว่านเหยื่อ ทำเพียงแค่กินแล้วก็จะเข้าไปยังที่อยู่ของพวกเรา ดังนี้ จึงอาศัยที่ที่เขาหว่านเหยื่อ ทำที่อยู่ในที่รกชัฏมีพุ่มไม้และชายป่าเป็นต้น. คำว่า กินแล้ว หมายความว่า รู้เวลาที่พวกพรานประมาทแล้ว ก็รีบเข้าไปกินโดยเร็วตามนัยที่กล่าวแล้ว. คำว่า เกตพี หมายถึง พวกเจ้าเล่ห์ที่ได้รับการฝึกฝนมาดี. คำว่า อิทฺธิมนฺตา หมายถึง ราวกับผู้มีฤทธิ์. คำว่า ปรชนา หมายถึง พวกยักษ์. คำว่า เหล่านี้ไม่ใช่จำพวกเนื้อ. คำว่า การมาหรือการไป หมายความว่า พวกมันมาโดยทางชื่อนี้ ไปยังที่โน้น ดังนี้ เราไม่รู้เรื่องนี้ของพวกมัน. คำว่า ทณฺฑวากราหิ หมายถึง ด้วยข่ายคือบ่วงหวาย. คำว่า ล้อมไว้โดยรอบพร้อมทั้งบริเวณ หมายความว่า พวกนี้มีมายายิ่งนัก คงจะไม่ไปไกล คงจะนอนอยู่ใกล้ๆ นี่เอง ดังนี้ จึงล้อมที่นาที่หว่านเหยื่อไว้โดยรอบพร้อมทั้งบริเวณอันกว้างใหญ่. คำว่า ได้เห็นแล้ว หมายความว่า ครั้นล้อมไว้อย่างนี้แล้ว แกว่งบ่วงหวายไปโดยรอบ เมื่อมองดูก็ได้เห็น. ความว่า พวกมันถูกจับในที่ใด ก็ได้เห็นที่นั้น.

၂၆၅. ယံနူန မယံ ယတ္ထ အဂတီတိ တေ ကိရ ဧဝံ စိန္တယိံသု – ‘‘အန္တော နိပဇ္ဇိတွာ အန္တော ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, ဗာဟိရတော အာဂန္တွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ သန္တိကေ ဝသိတွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, တေပိ ဟိ ဝါကရဇာလေန ပရိက္ခိပိတွာ ဂဟိတာယေဝါ’’တိ, တေန တေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ယံနူန မယံ ယတ္ထ နေဝါပိကဿ စ နေဝါပိကပရိသာယ စ အဂတိ အဝိသယော, တတ္ထ တတ္ထ သေယျံ ကပ္ပေယျာမာ’’တိ. အညေ ဃဋ္ဋေဿန္တီတိ တတော တတော ဒူရတရဝါသိနော အညေ ဃဋ္ဋေဿန္တိ. တေ ဃဋ္ဋိတာ အညေတိ တေပိ ဃဋ္ဋိတာ အညေ တတော ဒူရတရဝါသိနော ဃဋ္ဋေဿန္တိ. ဧဝံ ဣမံ နိဝါပံ နိဝုတ္တံ သဗ္ဗသော မိဂဇာတာ ပရိမုစ္စိဿန္တီတိ ဧဝံ ဣမံ အမှေဟိ နိဝုတ္တံ နိဝါပံ သဗ္ဗေ မိဂဃဋာ မိဂသံဃာ ဝိဿဇ္ဇေဿန္တိ ပရိစ္စဇိဿန္တိ. အဇ္ဈုပေက္ခေယျာမာတိ တေသံ ဂဟဏေ အဗျာဝဋာ ဘဝေယျာမာတိ; ယထာ တထာ အာဂစ္ဆန္တေသု ဟိ တရုဏပေါတကော ဝါ မဟလ္လကော ဝါ ဒုဗ္ဗလော ဝါ ယူထပရိဟီနော ဝါ သက္ကာ ဟောန္တိ လဒ္ဓုံ, အနာဂစ္ဆန္တေသု ကိဉ္စိ နတ္ထိ. အဇ္ဈုပေက္ခိံသု ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဧဝံ စိန္တေတွာ အဗျာဝဋာဝ အဟေသုံ.

๒๖๕. คำว่า ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่ในที่ที่ไปไม่ได้ ได้ยินว่า พวกเนื้อเหล่านั้นคิดอย่างนี้ว่า 'แม้พวกที่นอนกินอยู่ข้างในก็มีภัย, แม้พวกที่มาจากภายนอกแล้วกิน, แม้พวกที่อยู่ใกล้ๆ แล้วกินก็มีภัย, เพราะแม้พวกนั้นก็ถูกล้อมจับด้วยบ่วงหวายเหมือนกัน' เพราะเหตุนั้น พวกมันจึงได้มีความคิดนี้ว่า 'ไฉนหนอ พวกเราพึงทำที่นอนในที่นั้นๆ ซึ่งเป็นที่ที่คนหว่านเหยื่อและบริวารของคนหว่านเหยื่อไปไม่ได้ ไม่ใช่วิสัย'. คำว่า พวกอื่นจักกระทบกระทั่ง หมายความว่า พวกอื่นที่อยู่ไกลออกไปกว่านั้นจักกระทบกระทั่ง. คำว่า พวกนั้นถูกกระทบกระทั่งแล้ว พวกอื่น หมายความว่า แม้พวกนั้นถูกกระทบกระทั่งแล้ว พวกอื่นที่อยู่ไกลออกไปกว่านั้นจักกระทบกระทั่ง. คำว่า ด้วยประการฉะนี้ จำพวกเนื้อทั้งปวงจักพ้นจากเหยื่อที่หว่านไว้นี้โดยสิ้นเชิง หมายความว่า ด้วยประการฉะนี้ ฝูงเนื้อ หมู่เนื้อทั้งหมด จักสละ จักละทิ้งเหยื่อที่เราหว่านไว้นี้. คำว่า พึงเพิกเฉยเสีย หมายความว่า พึงเป็นผู้ไม่ขวนขวายในการจับพวกมัน; เพราะเมื่อพวกมันมาอย่างนั้นๆ เนื้อตัวที่ยังหนุ่ม หรือตัวแก่ หรือตัวที่อ่อนแอ หรือตัวที่พลัดฝูง ก็อาจจะจับได้, เมื่อพวกมันไม่มา ก็ไม่มีอะไรเลย. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพิกเฉยเสียแล้ว หมายความว่า คิดอย่างนี้แล้ว ก็ได้เป็นผู้ไม่ขวนขวายเลย.

၂၆၇. အမုံ [Pg.68] နိဝါပံ နိဝုတ္တံ မာရဿ အမူနိ စ လောကာမိသာနီတိ ဧတ္ထ နိဝါပေါတိ ဝါ လောကာမိသာနီတိ ဝါ ဝဋ္ဋာမိသဘူတာနံ ပဉ္စန္နံ ကာမဂုဏာနမေတံ အဓိဝစနံ. မာရော န စ ဗီဇာနိ ဝိယ ကာမဂုဏေ ဝပေန္တော အာဟိဏ္ဍတိ, ကာမဂုဏဂိဒ္ဓါနံ ပန ဥပရိ ဝသံ ဝတ္တေတိ, တသ္မာ ကာမဂုဏာ မာရဿ နိဝါပါ နာမ ဟောန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အမုံ နိဝါပံ နိဝုတ္တံ မာရဿာ’’တိ. န ပရိမုစ္စိံသု မာရဿ ဣဒ္ဓါနုဘာဝါတိ မာရဿ ဝသံ ဂတာ အဟေသုံ, ယထာကာမကရဏီယာ. အယံ သပုတ္တဘရိယပဗ္ဗဇ္ဇာယ အာဂတဥပမာ.

๒๖๗. ในคำว่า เหยื่อที่มารหว่านไว้นั้น และโลกามิสเหล่านั้น คำว่า เหยื่อ หรือ โลกามิส นี้ เป็นชื่อของกามคุณ ๕ อันเป็นอามิสในวัฏฏะ. มารมิได้เที่ยวหว่านกามคุณเหมือนหว่านพืช แต่ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปเหนือผู้ที่กำหนัดในกามคุณ, เพราะฉะนั้น กามคุณจึงชื่อว่าเป็นเหยื่อของมาร. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เหยื่อที่มารหว่านไว้นั้น'. คำว่า ไม่พ้นจากอิทธานุภาพของมาร หมายความว่า ได้ตกอยู่ในอำนาจของมาร เป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนา. นี้เป็นอุปมาที่มาในการบวชพร้อมทั้งบุตรและภรรยา.

၂၆၈. စေတောဝိမုတ္တိ ပရိဟာယီတိ ဧတ္ထ စေတောဝိမုတ္တိ နာမ အရညေ ဝသိဿာမာတိ ဥပ္ပန္နအဇ္ဈာသယော; သော ပရိဟာယီတိ အတ္ထော. တထူပမေ အဟံ ဣမေ ဒုတိယေတိ အယံ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဥပမာ. ဗြာဟ္မဏာ ဟိ အဋ္ဌစတ္တာလီသဝဿာနိ ကောမာရဗြဟ္မစရိယံ စရိတွာ ဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒဘယေန ပဝေဏိံ ဃဋယိဿာမာတိ ဓနံ ပရိယေသိတွာ ဘရိယံ ဂဟေတွာ အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တာ ဧကသ္မိံ ပုတ္တေ ဇာတေ ‘‘အမှာကံ ပုတ္တော ဇာတော ဝဋ္ဋံ န ဥစ္ဆိန္နံ ပဝေဏိ ဃဋိတာ’’တိ ပုန နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇန္တိ ဝါ တမေဝ ဝါ သ’ကလတ္တဝါသံ ဝသန္တိ.

๒๖๘. ในคำว่า เจโตวิมุตติเสื่อมไป คำว่า เจโตวิมุตติ ในที่นี้หมายถึงอัธยาศัยที่เกิดขึ้นว่า เราจักอยู่ในป่า; ความว่า อัธยาศัยนั้นเสื่อมไป. คำว่า เรากล่าวสมณพราหมณ์พวกที่สองนี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น นี้เป็นอุปมาในการบวชตามธรรมเนียมของพราหมณ์. ด้วยว่า พราหมณ์ทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์ในวัยหนุ่ม ๔๘ ปีแล้ว ด้วยความกลัวว่าวงศ์สกุลจะขาดสูญ จึงคิดว่า เราจักสืบต่อประเพณี ดังนี้ แสวงหาทรัพย์สิน รับภรรยามา อยู่ครองเรือน เมื่อบุตรคนหนึ่งเกิดแล้ว ก็คิดว่า 'บุตรของเราเกิดแล้ว วงศ์สกุลไม่ขาดสูญ ประเพณีได้รับการสืบต่อแล้ว' ดังนี้ จึงออกบวชอีก หรือไม่ก็อยู่ครองเรือนกับภรรยานั้นต่อไป.

၂၆၉. ဧဝဉှိ တေ, ဘိက္ခဝေ, တတိယာပိ သမဏဗြာဟ္မဏာ န ပရိမုစ္စိံသူတိ ပုရိမာ ဝိယ တေပိ မာရဿ ဣဒ္ဓါနုဘာဝါ န မုစ္စိံသု; ယထာကာမကရဏီယာဝ အဟေသုံ. ကိံ ပန တေ အကံသူတိ? ဂါမနိဂမရာဇဓာနိယော ဩသရိတွာ တေသု တေသု အာရာမဥယျာနဋ္ဌာနေသု အဿမံ မာပေတွာ နိဝသန္တာ ကုလဒါရကေ ဟတ္ထိအဿရထသိပ္ပာဒီနိ နာနပ္ပကာရာနိ သိပ္ပာနိ သိက္ခာပေသုံ. ဣတိ တေ ဝါကရဇာလေန တတိယာ မိဂဇာတာ ဝိယ မာရဿ ပါပိမတော ဒိဋ္ဌိဇာလေန ပရိက္ခိပိတွာ ယထာကာမကရဏီယာ အဟေသုံ.

๒๖๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สมณพราหมณ์พวกที่สามเหล่านั้นก็ไม่พ้นไปได้ หมายความว่า แม้พวกเขาก็ไม่พ้นจากอิทธานุภาพของมารเหมือนพวกก่อนๆ; ได้เป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนานั่นเทียว. ถามว่า ก็พวกเขาได้ทำอะไร? ตอบว่า พวกเขาเข้าไปสู่บ้าน นิคม และราชธานี สร้างอาศรมอยู่ในอารามและอุทยานในที่นั้นๆ แล้วสอนศิลปะต่างๆ มีศิลปะการบังคับช้าง ม้า และรถ เป็นต้น แก่กุลบุตรทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ พวกเขาจึงถูกมารผู้มีบาปล้อมไว้ด้วยข่ายคือทิฏฐิ เหมือนเนื้อจำพวกที่สามถูกล้อมไว้ด้วยบ่วงหวาย ได้เป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนา.

၂၇၀. တထူပမေ အဟံ ဣမေ စတုတ္ထေတိ အယံ ဣမဿ သာသနဿ ဥပမာ အာဟဋာ.

๒๗๐. คำว่า เรากล่าวสมณพราหมณ์พวกที่สี่นี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น นี้เป็นอุปมาที่ทรงนำมาเพื่อพระศาสนานี้.

၂၇၁. အန္ဓမကာသိ မာရန္တိ န မာရဿ အက္ခီနိ ဘိန္ဒိ. ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပန္နဿ ပန ဘိက္ခုနော ဣမံ နာမ အာရမ္မဏံ နိဿာယ စိတ္တံ ဝတ္တတီတိ မာရော ပဿိတုံ န သက္ကောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အန္ဓမကာသိ မာရ’’န္တိ. အပဒံ ဝဓိတွာ မာရစက္ခုန္တိ တေနေဝ ပရိယာယေန ယထာ မာရဿ စက္ခု အပဒံ [Pg.69] ဟောတိ နိပ္ပဒံ, အပ္ပတိဋ္ဌံ, နိရာရမ္မဏံ, ဧဝံ ဝဓိတွာတိ အတ္ထော. အဒဿနံ ဂတော ပါပိမတောတိ တေနေဝ ပရိယာယေန မာရဿ ပါပိမတော အဒဿနံ ဂတော. န ဟိ သော အတ္တနော မံသစက္ခုနာ တဿ ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပန္နဿ ဘိက္ခုနော ဉာဏသရီရံ ဒဋ္ဌုံ သက္ကောတိ. ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ မဂ္ဂပညာယ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဒိသွာ စတ္တာရော အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. တိဏ္ဏော လောကေ ဝိသတ္တိကန္တိ လောကေ သတ္တဝိသတ္တဘာဝေန ဝိသတ္တိကာတိ ဧဝံ သင်္ခံ ဂတံ. အထ ဝါ ‘‘ဝိသတ္တိကာတိ ကေနဋ္ဌေန ဝိသတ္တိကာ? ဝိသတာတိ ဝိသတ္တိကာ ဝိသဋာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိပုလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသာလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသမာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသက္ကတီတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသံ ဟရတီတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသံဝါဒိကာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသမူလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသဖလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသပရိဘောဂါတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသာလာ ဝါ ပန သာ တဏှာ ရူပေ သဒ္ဒေ ဂန္ဓေ ရသေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ’’တိ (မဟာနိ. ၃; စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၂, ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၄) ဝိသတ္တိကာ. ဧဝံ ဝိသတ္တိကာတိ သင်္ခံ ဂတံ တဏှံ တိဏ္ဏော နိတ္တိဏ္ဏော ဥတ္တိဏ္ဏော. တေန ဝုစ္စတိ – ‘‘တိဏ္ဏော လောကေ ဝိသတ္တိက’’န္တိ.

๒๗๑. คำว่า "ทำมารให้บอด" ไม่ได้หมายความว่า ทำลายดวงตาของมาร แต่ว่า มารไม่สามารถเห็นได้ว่า จิตของภิกษุผู้เข้าวิปัสสนาปาทกฌานดำเนินไปโดยอาศัยอารมณ์ชื่อนี้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ทำมารให้บอด" คำว่า "ทำลายจักษุของมารไม่ให้มีร่องรอย" มีความหมายว่า ทำลายโดยปริยายนั้นนั่นแหละ คือทำจักษุของมารให้ไม่มีร่องรอย ไม่มีที่ตั้ง ไม่มีอารมณ์ คำว่า "ผู้มีบาปไปแล้วสู่ความไม่ปรากฏ" คือ ไปแล้วสู่ความไม่ปรากฏแก่มารผู้มีบาปโดยปริยายนั้นนั่นแหละ จริงอยู่ มารนั้นไม่สามารถเห็นญาณสรีระของภิกษุผู้เข้าวิปัสสนาปาทกฌานนั้นด้วยมังสจักษุของตนได้ คำว่า "อาสวะทั้งหลายของภิกษุนั้นสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา" คือ อาสวะ ๔ สิ้นไปเพราะเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญา คำว่า "ข้ามแล้วซึ่งตัณหาเครื่องข้องในโลก" คือ ตัณหาที่นับว่า "วิสตฺติกา" เพราะเป็นสภาวะที่ข้องและข้องยิ่งในโลก หรืออีกนัยหนึ่ง "ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะอรรถว่าอะไร? ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะซ่านไป ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะแผ่ไป ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะไพบูลย์ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะกว้างขวาง ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะข้องอยู่ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะนำพิษไป ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะเป็นปฏิปักษ์ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะมีพิษเป็นราก ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะมีพิษเป็นผล ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะมีการบริโภคเป็นพิษ หรืออีกอย่างหนึ่ง ตัณหานั้นกว้างขวางในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ" ชื่อว่า วิสตฺติกา ข้ามแล้ว ข้ามพ้นแล้ว ข้ามขึ้นแล้ว ซึ่งตัณหาที่นับว่า "วิสตฺติกา" อย่างนี้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ข้ามแล้วซึ่งตัณหาเครื่องข้องในโลก"

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

နိဝါပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถานิวาปสูตร จบ

၆. ပါသရာသိသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาปาสราสิสูตร

၂၇၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ပါသရာသိသုတ္တံ. တတ္ထ သာဓု မယံ, အာဝုသောတိ အာယာစန္တာ ဘဏန္တိ. ဧတေ ကိရ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ ဇနပဒဝါသိနော ‘‘ဒသဗလံ ပဿိဿာမာ’’တိ သာဝတ္ထိံ အနုပ္ပတ္တာ. သတ္ထုဒဿနံ ပန ဧတေဟိ လဒ္ဓံ, ဓမ္မိံ ကထံ န တာဝ သုဏန္တိ. တေ သတ္ထုဂါရဝေန ‘‘အမှာကံ, ဘန္တေ, ဓမ္မကထံ ကထေထာ’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကောန္တိ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ ဂရူ ဟောန္တိ, ဧကစာရိကော သီဟော မိဂရာဇာ ဝိယ, ပဘိန္နကုဉ္ဇရော ဝိယ, ဖဏကတအာသီဝိသော ဝိယ, မဟာအဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ စ ဒုရာသဒါ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

๒๗๒. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า ปาสราสิสูตร ในปาสราสิสูตรนั้น ภิกษุทั้งหลายทูลขออยู่ จึงกล่าวคำว่า สาธุ มยํ อาวุโส เป็นต้น ได้ยินว่า ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้เป็นชาวชนบท ได้มาถึงกรุงสาวัตถีด้วยตั้งใจว่า "เราทั้งหลายจักเฝ้าพระทศพล" แต่ภิกษุเหล่านี้ได้เฝ้าพระศาสดาแล้ว แต่ยังไม่ได้ฟังธรรมกถา ภิกษุเหล่านั้น ด้วยความเคารพในพระศาสดา จึงไม่สามารถที่จะทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดแสดงธรรมกถาแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด" จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นที่น่าเคารพยำเกรง เข้าเฝ้าได้ยาก เปรียบเหมือนราชสีห์ พญาแห่งสัตว์ร้ายที่เที่ยวไปตัวเดียว เหมือนช้างตกมัน เหมือนอสรพิษที่แผ่พังพาน และเหมือนกองไฟใหญ่ และคำนี้ก็มีกล่าวไว้ว่า –

‘‘အာသီဝိသော ယထာ ဃောရော, မိဂရာဇာဝ ကေသရီ;

နာဂေါဝ ကုဉ္ဇရော ဒန္တီ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓါ ဒုရာသဒါ’’တိ.

"อสรพิษร้ายฉันใด ราชสีห์มีขนคอฉันใด ช้างพลายมีงาฉันใด พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เข้าเฝ้าได้ยากฉันนั้น"

ဧဝံ [Pg.70] ဒုရာသဒံ သတ္ထာရံ တေ ဘိက္ခူ သယံ ယာစိတုံ အသက္ကောန္တာ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ယာစမာနာ ‘‘သာဓု မယံ, အာဝုသော’’တိ အာဟံသု.

ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่สามารถจะทูลขอพระศาสดาผู้เข้าเฝ้าได้ยากอย่างนี้ด้วยตนเองได้ จึงประสงค์จะขอท่านพระอานนท์ ได้กล่าวคำว่า "สาธุ มยํ อาวุโส" เป็นต้น

အပ္ပေဝ နာမာတိ အပိ နာမ လဘေယျာထ. ကသ္မာ ပန ထေရော တေ ဘိက္ခူ ‘‘ရမ္မကဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဿမံ ဥပသင်္ကမေယျာထာ’’တိ အာဟ? ပါကဋကိရိယတာယ. ဒသဗလဿ ဟိ ကိရိယာ ထေရဿ ပါကဋာ ဟောတိ; ဇာနာတိ ထေရော, ‘‘အဇ္ဇ သတ္ထာ ဇေတဝနေ ဝသိတွာ ပုဗ္ဗာရာမေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရိဿတိ; အဇ္ဇ ပုဗ္ဗာရာမေ ဝသိတွာ ဇေတဝနေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရိဿတိ; အဇ္ဇ ဧကကောဝ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိဿတိ; အဇ္ဇ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဣမသ္မိံ ကာလေ ဇနပဒစာရိကံ နိက္ခမိဿတီ’’တိ. ကိံ ပနဿ ဧဝံ ဇာနနတ္ထံ စေတောပရိယဉာဏံ အတ္ထီတိ? နတ္ထိ. အနုမာနဗုဒ္ဓိယာ ပန ကတကိရိယာယ နယဂ္ဂါဟေန ဇာနာတိ. ယဉှိ ဒိဝသံ ဘဂဝါ ဇေတဝနေ ဝသိတွာ ပုဗ္ဗာရာမေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကာတုကာမော ဟောတိ, တဒါ သေနာသနပရိက္ခာရဘဏ္ဍာနံ ပဋိသာမနာကာရံ ဒဿေတိ, ထေရော သမ္မဇ္ဇနိသင်္ကာရဆဍ္ဍနကာဒီနိ ပဋိသာမေတိ. ပုဗ္ဗာရာမေ ဝသိတွာ ဇေတဝနံ ဒိဝါဝိဟာရာယ အာဂမနကာလေပိ ဧသေဝ နယော.

คำว่า อปฺเปว นาม มีความว่า พึงได้บ้างหนอ ก็เหตุไฉน พระเถระจึงได้บอกภิกษุเหล่านั้นว่า "ท่านทั้งหลายพึงเข้าไปยังอาศรมของรัมมกพราหมณ์เถิด" (ตอบว่า) เพราะพระจริยาวัตรของพระผู้มีพระภาคปรากฏ (แก่ท่าน) จริงอยู่ พระจริยาวัตรของพระทศพลย่อมปรากฏแก่พระเถระ พระเถระย่อมทราบว่า "วันนี้ พระศาสดาประทับอยู่ที่พระเชตวันแล้ว จักทรงพักผ่อนกลางวันที่ปุพพาราม, วันนี้ ประทับอยู่ที่ปุพพารามแล้ว จักทรงพักผ่อนกลางวันที่พระเชตวัน, วันนี้ จักเสด็จเข้าไปบิณฑบาตเพียงพระองค์เดียว, วันนี้ มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม จักเสด็จจาริกไปในชนบทในกาลนี้" ถามว่า ก็ท่านมีเจโตปริยญาณเพื่อจะรู้อย่างนี้หรือ? ตอบว่า ไม่มี แต่ท่านทราบโดยการอนุมานด้วยปัญญา โดยการจับเค้าจากพระจริยาวัตรที่ทรงกระทำแล้ว จริงอยู่ ในวันใด พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวันแล้ว ทรงมีพระประสงค์จะพักผ่อนกลางวันที่ปุพพาราม ในวันนั้น พระองค์จะทรงแสดงอาการเก็บงำเสนาสนะและบริขารภัณฑ์ พระเถระก็จะเก็บไม้กวาดและกระบุงใส่ขยะเป็นต้น แม้ในเวลาที่ประทับอยู่ที่ปุพพารามแล้ว เสด็จมาเพื่อพักผ่อนกลางวันที่พระเชตวัน ก็นัยนี้เช่นกัน

ယဒါ ပန ဧကကော ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတုကာမော ဟောတိ, တဒါ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒတိ. ထေရော ‘‘အဇ္ဇ ဘဂဝါ ဗောဓနေယျဗန္ဓဝံ ဒိသွာ နိသိန္နော’’တိ တာယ သညာယ ဉတွာ ‘‘အဇ္ဇ, အာဝုသော, ဘဂဝါ ဧကကော ပဝိသိတုကာမော, တုမှေ ဘိက္ခာစာရသဇ္ဇာ ဟောထာ’’တိ ဘိက္ခူနံ သညံ ဒေတိ. ယဒါ ပန ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ပဝိသိတုကာမော ဟောတိ, တဒါ ဂန္ဓကုဋိဒွါရံ ဥပဍ္ဎပိဒဟိတံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒတိ, ထေရော တာယ သညာယ ဉတွာ ပတ္တစီဝရဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ဘိက္ခူနံ သညံ ဒေတိ. ယဒါ ဇနပဒစာရိကံ နိက္ခမိတုကာမော ဟောတိ, တဒါ ဧကံ ဒွေ အာလောပေ အတိရေကံ ဘုဉ္ဇတိ, သဗ္ဗကာလံ စင်္ကမနဉ္စာရုယှ အပရာပရံ စင်္ကမတိ, ထေရော တာယ သညာယ ဉတွာ ‘‘ဘဂဝါ, အာဝုသော, ဇနပဒစာရိကံ စရိတုကာမော, တုမှာကံ ကတ္တဗ္ဗံ ကရောထာ’’တိ ဘိက္ခူနံ သညံ ဒေတိ.

แต่ในเวลาใด ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปบิณฑบาตเพียงพระองค์เดียว ในเวลานั้น พอรุ่งเช้า ก็ทรงบริหารพระสรีระแล้ว เสด็จเข้าไปยังพระคันธกุฎี ทรงปิดประตู เข้าผลสมาบัติประทับนั่ง พระเถระทราบด้วยสัญญานั้นว่า "วันนี้ พระผู้มีพระภาคทรงทอดพระเนตรเห็นเวไนยสัตว์ผู้เป็นประดุจญาติแล้วจึงประทับนั่ง" แล้วจึงให้สัญญาณแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "อาวุโสทั้งหลาย วันนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไป (บิณฑบาต) เพียงพระองค์เดียว ท่านทั้งหลายจงเตรียมตัวเพื่อภิกขาจารเถิด" แต่ในเวลาใด ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปโดยมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม ในเวลานั้น จะทรงทำประตูพระคันธกุฎีให้แง้มไว้ แล้วเข้าผลสมาบัติประทับนั่ง พระเถระทราบด้วยสัญญานั้นแล้ว จึงให้สัญญาณแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อถือบาตรและจีวร ในเวลาใด ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในชนบท ในเวลานั้น จะทรงเสวยเกินไปหนึ่งหรือสองคำ และตลอดเวลาจะเสด็จขึ้นสู่ที่จงกรมแล้วทรงดำเนินจงกรมกลับไปกลับมา พระเถระทราบด้วยสัญญานั้นแล้ว จึงให้สัญญาณแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "อาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในชนบท ท่านทั้งหลายจงทำกิจที่ควรทำของตนเถิด"

ဘဂဝါ ပဌမဗောဓိယံ ဝီသတိ ဝဿာနိ အနိဗဒ္ဓဝါသော အဟောသိ, ပစ္ဆာ ပဉ္စဝီသတိ ဝဿာနိ အဗ္ဗောကိဏ္ဏံ သာဝတ္ထိံယေဝ ဥပနိဿာယ ဝသန္တော ဧကဒိဝသေ [Pg.71] ဒွေ ဌာနာနိ ပရိဘုဉ္ဇတိ. ဇေတဝနေ ရတ္တိံ ဝသိတွာ ပုနဒိဝသေ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဒက္ခိဏဒွါရေန သာဝတ္ထိံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ ပါစီနဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ပုဗ္ဗာရာမေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရောတိ. ပုဗ္ဗာရာမေ ရတ္တိံ ဝသိတွာ ပုနဒိဝသေ ပါစီနဒွါရေန သာဝတ္ထိံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ ဒက္ခိဏဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ဇေတဝနေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရောတိ. ကသ္မာ? ဒွိန္နံ ကုလာနံ အနုကမ္ပာယ. မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတေန ဟိ အနာထပိဏ္ဍိကေန ဝိယ အညေန ကေနစိ, မာတုဂါမတ္တဘာဝေ ဌိတာယ စ ဝိသာခါယ ဝိယ အညာယ ဣတ္ထိယာ တထာဂတံ ဥဒ္ဒိဿ ဓနပရိစ္စာဂေါ ကတော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ဘဂဝါ တေသံ အနုကမ္ပာယ ဧကဒိဝသေ ဣမာနိ ဒွေ ဌာနာနိ ပရိဘုဉ္ဇတိ. တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ဇေတဝနေ ဝသိ, တသ္မာ ထေရော – ‘‘အဇ္ဇ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ သာယနှကာလေ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စနတ္ထာယ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကံ ဂမိဿတိ; အထာဟံ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတွာ ဌိတံ ဘဂဝန္တံ ယာစိတွာ ရမ္မကဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဿမံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမိ. ဧဝမိမေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သမ္မုခါ လဘိဿန္တိ ဓမ္မကထံ သဝနာယာ’’တိ စိန္တေတွာ တေ ဘိက္ခူ ဧဝမာဟ.

พระผู้มีพระภาคเจ้า ในปฐมโพธิกาลตลอด ๒๐ พรรษา ทรงมีที่ประทับไม่ประจำที่ ภายหลังตลอด ๒๕ พรรษา ทรงอาศัยกรุงสาวัตถีเท่านั้นประทับอยู่โดยไม่ระคน (กับพระองค์อื่น) ในวันหนึ่งๆ ย่อมทรงใช้สอยสถานสองแห่ง คือ เมื่อประทับ ณ พระเชตวันในเวลากลางคืนแล้ว ในวันรุ่งขึ้น อันหมู่ภิกษุแวดล้อม เสด็จเข้ากรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาตทางประตูทิศใต้แล้ว เสด็จออกทางประตูทิศตะวันออก ทรงกระทำการพักกลางวัน ณ บุพพาราม เมื่อประทับ ณ บุพพารามในเวลากลางคืนแล้ว ในวันรุ่งขึ้น เสด็จเข้ากรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาตทางประตูทิศตะวันออกแล้ว เสด็จออกทางประตูทิศใต้ ทรงกระทำการพักกลางวัน ณ พระเชตวัน เพราะเหตุไร? เพื่ออนุเคราะห์แก่ตระกูลทั้งสอง จริงอยู่ การบริจาคทรัพย์ที่บุคคลอื่นใดผู้ดำรงอยู่ในความเป็นบุรุษเช่นกับอนาถบิณฑิกเศรษฐี และสตรีอื่นใดผู้ดำรงอยู่ในความเป็นมาตุคามเช่นกับนางวิสาขา กระทำแล้วอุทิศพระตถาคตนั้น ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่ออนุเคราะห์แก่ท่านทั้งสองนั้น จึงทรงใช้สอยสถานสองแห่งนี้ในวันหนึ่ง ก็ในวันนั้น พระองค์ประทับอยู่ ณ พระเชตวัน เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงคิดว่า "วันนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว ในเวลาเย็น จักเสด็จไปยังปุพพโกฏฐกะเพื่อสรงสนานพระวรกาย ครั้งนั้น เราทูลขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงสรงสนานพระวรกายแล้วประทับยืนอยู่ จักนิมนต์ไปยังอาศรมของรัมมกพราหมณ์ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเหล่านี้จักได้ฟังธรรมกถาจากเบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า" ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้

မိဂါရမာတုပါသာဒေါတိ ဝိသာခါယ ပါသာဒေါ. သာ ဟိ မိဂါရေန သေဋ္ဌိနာ မာတုဋ္ဌာနေ ဌပိတတ္တာ မိဂါရမာတာတိ ဝုစ္စတိ. ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ တသ္မိံ ကိရ ပါသာဒေ ဒွိန္နံ မဟာသာဝကာနံ သိရိဂဗ္ဘာနံ မဇ္ဈေ ဘဂဝတော သိရိဂဗ္ဘော အဟောသိ. ထေရော ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ အန္တောဂဗ္ဘံ သမ္မဇ္ဇိတွာ မာလာကစဝရံ နီဟရိတွာ မဉ္စပီဌံ ပညပေတွာ သတ္ထု သညံ အဒါသိ. သတ္ထာ သိရိဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သတော သမ္ပဇာနော သီဟသေယျံ ဥပဂမ္မ ဒရထံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ ဥဋ္ဌာယ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိတွာ သာယနှသမယေ တတော ဝုဋ္ဌာသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော’’တိ.

คำว่า "มิคารมาตุปราสาท" คือ ปราสาทของนางวิสาขา จริงอยู่ นางวิสาขานั้น เพราะอันมิคารเศรษฐีตั้งไว้ในตำแหน่งแห่งมารดา จึงถูกเรียกว่า "มิคารมาตา" คำว่า "เสด็จออกจากที่หลีกเร้นแล้ว" คือ ได้ยินว่า ในปราสาทนั้น ในท่ามกลางห้องอันเป็นสิริของพระมหาสาวกทั้งสอง ได้มีห้องอันเป็นสิริของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระเถระเปิดประตู กวาดภายในห้อง นำหยากเยื่อคือดอกไม้ออก ปูลาดเตียงและตั่งแล้ว ได้ถวายสัญญาณแด่พระศาสดา พระศาสดาเสด็จเข้าไปยังห้องอันเป็นสิริ ทรงเข้าถึงสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา มีสติสัมปชัญญะ ทรงระงับความเมื่อยล้าแล้ว ทรงลุกขึ้นเข้าผลสมาบัติแล้วประทับนั่ง ในเวลาเย็น ได้เสด็จออกจากผลสมาบัตินั้น ทรงหมายถึงความนั้น จึงตรัสว่า "เสด็จออกจากที่หลีกเร้นแล้ว"

ပရိသိဉ္စိတုန္တိ ယော ဟိ စုဏ္ဏမတ္တိကာဒီဟိ ဂတ္တာနိ ဥဗ္ဗဋ္ဋေန္တော မလ္လကမုဋ္ဌာဒီဟိ ဝါ ဃံသန္တော နှာယတိ, သော နှာယတီတိ ဝုစ္စတိ. ယော တထာ အကတွာ ပကတိယာဝ နှာယတိ, သော ပရိသိဉ္စတီတိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝတောပိ သရီရေ တထာ ဟရိတဗ္ဗံ ရဇောဇလ္လံ နာမ န ဥပလိမ္ပတိ, ဥတုဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပန ဘဂဝါ ကေဝလံ ဥဒကံ ဩတရတိ. တေနာဟ – ‘‘ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတု’’န္တိ. ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကောတိ ပါစီနကောဋ္ဌကော.

คำว่า "เพื่อสรงสนาน" (ปริสิญฺจิตุํ) คือ จริงอยู่ ผู้ใดขัดสีร่างกายด้วยจุลและดินเหนียวเป็นต้น หรือขัดถูด้วยกำมือของนักมวยปล้ำเป็นต้นแล้วอาบน้ำ ผู้นั้นเรียกว่า "อาบน้ำ" (นฺหายติ) ผู้ใดไม่กระทำอย่างนั้น อาบน้ำโดยปกติเท่านั้น ผู้นั้นเรียกว่า "สรง" (ปริสิญฺจติ) แม้ในพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า ธุลีและเหงื่อไคลอันพึงนำออกอย่างนั้น ชื่อว่า ย่อมไม่แปดเปื้อน ก็แต่ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลงสู่น้ำเพียงเพื่อทรงรับรู้อุตุเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพื่อสรงสนานพระวรกาย" คำว่า "ปุพพโกฏฐกะ" คือ ป้อมประตูทิศตะวันออก

သာဝတ္ထိယံ [Pg.72] ကိရ ဝိဟာရော ကဒါစိ မဟာ ဟောတိ ကဒါစိ ခုဒ္ဒကော. တထာ ဟိ သော ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ယောဇနိကော အဟောသိ, သိခိဿ တိဂါဝုတော, ဝေဿဘုဿ အဍ္ဎယောဇနိကော, ကကုသန္ဓဿ ဂါဝုတပ္ပမာဏော, ကောဏာဂမနဿ အဍ္ဎဂါဝုတပ္ပမာဏော, ကဿပဿ ဝီသတိဥသဘပ္ပမာဏော, အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ အဋ္ဌကရီသပ္ပမာဏော ဇာတော. တမ္ပိ နဂရံ တဿ ဝိဟာရဿ ကဒါစိ ပါစီနတော ဟောတိ, ကဒါစိ ဒက္ခိဏတော, ကဒါစိ ပစ္ဆိမတော, ကဒါစိ ဥတ္တရတော. ဇေတဝနေ ဂန္ဓကုဋိယံ ပန စတုန္နံ မဉ္စပါဒါနံ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနံ အစလမေဝ.

ได้ยินว่า พระวิหารในกรุงสาวัตถี บางคราวก็ใหญ่ บางคราวก็เล็ก จริงอย่างนั้น พระวิหารนั้น ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้มีขนาด ๑ โยชน์, ในกาลแห่งพระสิขีพุทธเจ้า มีขนาด ๓ คาวุต, ในกาลแห่งพระเวสสภูพุทธเจ้า มีขนาดกึ่งโยชน์, ในกาลแห่งพระกกุสันธพุทธเจ้า มีขนาดประมาณ ๑ คาวุต, ในกาลแห่งพระโกนาคมนพุทธเจ้า มีขนาดประมาณกึ่งคาวุต, ในกาลแห่งพระกัสสปพุทธเจ้า มีขนาดประมาณ ๒๐ อุสภ, ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกเรา ได้มีขนาดประมาณ ๘ กรีส แม้พระนครนั้น บางคราวก็อยู่ทางทิศตะวันออกของพระวิหารนั้น บางคราวก็อยู่ทางทิศใต้ บางคราวก็อยู่ทางทิศตะวันตก บางคราวก็อยู่ทางทิศเหนือ ก็แต่ว่า ในพระคันธกุฎี ณ พระเชตวัน สถานที่ประดิษฐานแห่งพระบาทเตียงทั้งสี่ย่อมไม่หวั่นไหวเลยทีเดียว

စတ္တာရိ ဟိ အစလစေတိယဋ္ဌာနာနိ နာမ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကဋ္ဌာနံ ဣသိပတနေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဋ္ဌာနံ သင်္ကဿနဂရဒွါရေ ဒေဝေါရောဟဏကာလေ သောပါနဿ ပတိဋ္ဌဋ္ဌာနံ မဉ္စပါဒဋ္ဌာနန္တိ. အယံ ပန ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော ကဿပဒသဗလဿ ဝီသတိဥသဘဝိဟာရကာလေ ပါစီနဒွါရေ ကောဋ္ဌကော အဟောသိ. သော ဣဒါနိပိ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကောတွေဝ ပညာယတိ. ကဿပဒသဗလဿ ကာလေ အစိရဝတီ နဂရံ ပရိက္ခိပိတွာ သန္ဒမာနာ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကံ ပတွာ ဥဒကေန ဘိန္ဒိတွာ မဟန္တံ ဥဒကရဟဒံ မာပေသိ သမတိတ္ထံ အနုပုဗ္ဗဂမ္ဘီရံ. တတ္ထ ဧကံ ရညော နှာနတိတ္ထံ, ဧကံ နာဂရာနံ, ဧကံ ဘိက္ခုသံဃဿ, ဧကံ ဗုဒ္ဓါနန္တိ ဧဝံ ပါဋိယေက္ကာနိ နှာနတိတ္ထာနိ ဟောန္တိ ရမဏီယာနိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏရဇတပဋ္ဋသဒိသဝါလိကာနိ. ဣတိ ဘဂဝါ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိံ ယေန အယံ ဧဝရူပေါ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော တေနုပသင်္ကမိ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတုံ. အထာယသ္မာ အာနန္ဒော ဥဒကသာဋိကံ ဥပနေသိ. ဘဂဝါ ရတ္တဒုပဋ္ဋံ အပနေတွာ ဥဒကသာဋိကံ နိဝါသေသိ. ထေရော ဒုပဋ္ဋေန သဒ္ဓိံ မဟာစီဝရံ အတ္တနော ဟတ္ထဂတမကာသိ. ဘဂဝါ ဥဒကံ ဩတရိ. သဟောတရဏေနေဝဿ ဥဒကေ မစ္ဆကစ္ဆပါ သဗ္ဗေ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ အဟေသုံ. ယန္တနာလိကာဟိ သုဝဏ္ဏရသဓာရာနိသိဉ္စမာနကာလော ဝိယ သုဝဏ္ဏပဋပသာရဏကာလော ဝိယ စ အဟောသိ. အထ ဘဂဝတော နှာနဝတ္တံ ဒဿေတွာ နှတွာ ပစ္စုတ္တိဏ္ဏဿ ထေရော ရတ္တဒုပဋ္ဋံ ဥပနေသိ. ဘဂဝါ တံ နိဝါသေတွာ ဝိဇ္ဇုလတာသဒိသံ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ မဟာစီဝရံ အန္တန္တေန သံဟရိတွာ ပဒုမဂဗ္ဘသဒိသံ ကတွာ ဥပနီတံ ဒွီသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ အဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကေ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ ဧကစီဝရော အဋ္ဌာသီ’’တိ.

จริงอยู่ สถานที่อันเป็นเจดีย์ที่ไม่หวั่นไหว ๔ แห่ง คือ สถานที่แห่งมหาโพธิบัลลังก์, สถานที่ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน, สถานที่ประดิษฐานแห่งบันไดในกาลเสด็จลงจากเทวโลกที่ประตูสังกัสสนคร, และสถานที่แห่งพระบาทเตียง (ในพระคันธกุฎี) ก็ปุพพโกฏฐกะนี้ ในกาลที่พระวิหารมีขนาด ๒๐ อุสภของพระกัสสปทศพล ได้เป็นป้อมประตูที่ประตูทิศตะวันออก ป้อมประตูนั้น แม้บัดนี้ ก็ปรากฏว่าปุพพโกฏฐกะนั่นเทียว ในกาลของพระกัสสปทศพล แม่น้ำอจิรวดีไหลล้อมพระนครอยู่ ได้ไหลมาถึงปุพพโกฏฐกะแล้วทำลายด้วยกระแสน้ำ เนรมิตให้เป็นห้วงน้ำใหญ่ มีท่าราบเรียบ ลึกลงไปโดยลำดับ ในห้วงน้ำนั้น ท่าหนึ่งเป็นท่าสรงของพระราชา ท่าหนึ่งเป็นของชาวเมือง ท่าหนึ่งเป็นของหมู่ภิกษุ ท่าหนึ่งเป็นของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ ท่าอาบน้ำเหล่านี้จึงเป็นท่าเฉพาะ น่ารื่นรมย์ มีหาดทรายดุจแผ่นเงินที่โปรยปรายไว้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ จึงได้เสด็จเข้าไปยังปุพพโกฏฐกะอันมีลักษณะเช่นนี้ เพื่อสรงสนานพระวรกาย ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้น้อมถวายผ้าสรงน้ำ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปลื้องผ้าสองชั้นสีแดงออกแล้ว ทรงนุ่งผ้าสรงน้ำ พระเถระได้รับมหาจีวรพร้อมด้วยผ้าสองชั้นมาไว้ในมือของตน พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลงสู่น้ำ พร้อมกับการเสด็จลงของพระองค์นั่นเทียว ปลาและเต่าทั้งปวงในน้ำได้มีสีดุจทองคำ (กาลนั้น) ได้เป็นประดุจกาลที่หลั่งธารแห่งน้ำทองด้วยท่อยนต์ และประดุจกาลที่คลี่ผ้าทอง ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงวัตรในการสรงน้ำ สรงแล้วเสด็จขึ้น พระเถระได้น้อมถวายผ้าสองชั้นสีแดง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนุ่งผ้านั้นแล้ว ทรงคาดประคดเอวอันมีสีดุจสายฟ้า ทรงพับมหาจีวรที่พระอานนท์น้อมถวายนั้นโดยชายทั้งสอง กระทำให้เป็นดุจห้องแห่งดอกบัวแล้ว ทรงจับที่มุมทั้งสองประทับยืนอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงมีคำอันข้าพเจ้ากล่าวแล้วว่า "ทรงสรงสนานพระวรกายในปุพพโกฏฐกะแล้ว เสด็จขึ้น ทรงครองผ้าผืนเดียวประทับยืนอยู่"

ဧဝံ [Pg.73] ဌိတဿ ပန ဘဂဝတော သရီရံ ဝိကသိတကမလုပ္ပလသရံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ပါရိစ္ဆတ္တကံ တာရာမရီစိဝိကသိတံ စ ဂဂနတလံ သိရိယာ အဝဟသမာနံ ဝိယ ဝိရောစိတ္ထ. ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခေပဝိလာသိနီ စဿ ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏမာလာ ဂန္ထေတွာ ဌပိတာ ဒွတ္တိံသစန္ဒမာလာ ဝိယ, ဒွတ္တိံသသူရိယမာလာ ဝိယ, ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာ ဒွတ္တိံသစက္ကဝတ္တိ ဒွတ္တိံသဒေဝရာဇာ ဒွတ္တိံသမဟာဗြဟ္မာနော ဝိယ စ အတိဝိယ ဝိရောစိတ္ထ, ဝဏ္ဏဘူမိနာမေသာ. ဧဝရူပေသု ဌာနေသု ဗုဒ္ဓါနံ သရီရဝဏ္ဏံ ဝါ ဂုဏဝဏ္ဏံ ဝါ စုဏ္ဏိယပဒေဟိ ဝါ ဂါထာဟိ ဝါ အတ္ထဉ္စ ဥပမာယော စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ ပဋိဗလေန ဓမ္မကထိကေန ပူရေတွာ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝရူပေသု ဌာနေသု ဓမ္မကထိကဿ ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ก็พระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับยืนอยู่อย่างนั้น งดงามประหนึ่งเย้ยหยันสิริแห่งสระที่เต็มไปด้วยดอกบัวและอุบลที่บานสะพรั่ง แห่งต้นปาริฉัตรที่ผลิดอกบานสะพรั่งทั้งต้น และแห่งพื้นท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยรัศมีแห่งดวงดาวทั้งหลาย ทั้งพวงแห่งมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการของพระองค์ ซึ่งงดงามด้วยพระรัศมีวาหนึ่งแผ่ซ่านออกไปโดยรอบ ก็งดงามยิ่งนัก ประดุจพวงมาลัยคือดวงจันทร์ ๓๒ ดวงที่ร้อยไว้ ประดุจพวงมาลัยคือดวงอาทิตย์ ๓๒ ดวง ประดุจพระเจ้าจักรพรรดิ ๓๒ พระองค์ ท้าวเทวราช ๓๒ พระองค์ และท้าวมหาพรหม ๓๒ พระองค์ที่ตั้งไว้โดยลำดับ นี้ชื่อว่าวัณณภูมิ ในที่เช่นนี้ ธรรมกถึกผู้มีความสามารถควรนำเนื้อความ อุปมา และเหตุผลทั้งหลายมากล่าวพรรณนาพระสรีรคุณหรือพระพุทธคุณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายให้เต็มเปี่ยมด้วยบทที่เป็นร้อยแก้วหรือด้วยคาถาทั้งหลาย ในที่เช่นนี้ พึงทราบกำลังของธรรมกถึก

၂၇၃. ဂတ္တာနိ ပုဗ္ဗာပယမာနောတိ ပကတိဘာဝံ ဂမယမာနော နိရုဒကာနိ ကုရုမာနော, သုက္ခာပယမာနောတိ အတ္ထော. သောဒကေန ဂတ္တေန စီဝရံ ပါရုပန္တဿ ဟိ စီဝရေ ကဏ္ဏိကာ ဥဋ္ဌဟန္တိ, ပရိက္ခာရဘဏ္ဍံ ဒုဿတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန သရီရေ ရဇောဇလ္လံ န ဥပလိမ္ပတိ; ပဒုမပတ္တေ ပက္ခိတ္တဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ ဥဒကံ ဝိနိဝတ္တေတွာ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ သန္တေပိ သိက္ခာဂါရဝတာယ ဘဂဝါ, ‘‘ပဗ္ဗဇိတဝတ္တံ နာမေတ’’န္တိ မဟာစီဝရံ ဥဘောသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ ပုရတော ကာယံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အဋ္ဌာသိ. တသ္မိံ ခဏေ ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘ဘဂဝါ မဟာစီဝရံ ပါရုပိတွာ မိဂါရမာတုပါသာဒံ အာရဗ္ဘ ဂမနာဘိဟာရတော ပဋ္ဌာယ ဒုန္နိဝတ္တိယော ဘဝိဿတိ; ဗုဒ္ဓါနဉှိ အဓိပ္ပာယကောပနံ နာမ ဧကစာရိကသီဟဿ ဂဟဏတ္ထံ ဟတ္ထပ္ပသာရဏံ ဝိယ; ပဘိန္နဝရဝါရဏဿ သောဏ္ဍာယ ပရာမသနံ ဝိယ; ဥဂ္ဂတေဇဿ အာသီဝိသဿ ဂီဝါယ ဂဟဏံ ဝိယ စ ဘာရိယံ ဟောတိ. ဣဓေဝ ရမ္မကဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဿမဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ တတ္ထ ဂမနတ္ထာယ ဘဂဝန္တံ ယာစိဿာမီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’တိ.

๒๗๓. บทว่า คัตตานิ ปุพพาปยมาโน ความว่า ทรงทำให้ถึงภาวะปกติ ทรงทำให้ไม่มีน้ำ คือทรงทำให้แห้ง จริงอยู่ เมื่อบุคคลผู้มีกายเปียกน้ำห่มจีวร ราจะขึ้นที่จีวร บริขารย่อมเสียหาย แต่ธุลีและของสกปรกย่อมไม่ติดที่พระสรีระของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย น้ำย่อมกลิ้งกลับไปเหมือนหยดน้ำที่หยดลงบนใบบัว แม้เป็นเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงมีความเคารพในสิกขา ทรงดำริว่า "นี้ชื่อว่าบรรพชิตวัตร" จึงทรงจับจีวรผืนใหญ่ที่ชายทั้งสองข้าง ทรงปิดพระวรกายเบื้องหน้าแล้วประทับยืน ในขณะนั้น พระเถระคิดว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห่มจีวรผืนใหญ่แล้ว ตั้งแต่ทรงปรารภจะเสด็จไปปราสาทของนางมิคารมาตา ก็จะทรงเป็นผู้ที่ใครๆ ไม่อาจทูลทัดทานได้ จริงอยู่ การทำลายพระอัธยาศัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้นเป็นเรื่องหนัก เหมือนการเหยียดมือเพื่อจะจับราชสีห์ที่เที่ยวไปตัวเดียว เหมือนการลูบคลำที่งวงของช้างพลายตกมัน และเหมือนการจับที่คอของอสรพิษมีพิษร้ายแรง เราจะกล่าวพรรณนาคุณอาศรมของธรรมิกพราหมณ์ในที่นี้แหละ แล้วทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อเสด็จไปที่นั่น" ท่านได้ทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์... (ละ)... อาศัยความอนุเคราะห์"

တတ္ထ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မိံ ကထံ သောဿာမာတိ တံ အဿမံ ဂတာနံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ, တေသု ကာရုညံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဓမ္မိယာ ကထာယာတိ ဒသသု ပါရမိတာသု အညတရာယ [Pg.74] ပါရမိယာ စေဝ မဟာဘိနိက္ခမနဿ စ ဝဏ္ဏံ ကထယမာနာ သန္နိသိန္နာ ဟောန္တိ. အာဂမယမာနောတိ ဩလောကယမာနော. အဟံ ဗုဒ္ဓေါတိ သဟသာ အပ္ပဝိသိတွာ ယာဝ သာ ကထာ နိဋ္ဌာတိ, တာဝ အဋ္ဌာသီတိ အတ္ထော. အဂ္ဂဠံ အာကောဋေသီတိ အဂ္ဂနခေန ကဝါဋေ သညံ အဒါသိ. ဝိဝရိံသူတိ သောတံ ဩဒဟိတွာဝ နိသိန္နတ္တာ တင်္ခဏံယေဝ အာဂန္တွာ ဝိဝရိံသု.

ในบทเหล่านั้น บทว่า อนุกัมปัง อุปาทาย ความว่า อาศัยความอนุเคราะห์ คือทรงทำความกรุณาในภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้ไปสู่อาศรมนั้น (ด้วยคิดว่า) "เราทั้งหลายจักฟังธรรมกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า" บทว่า ธัมมิยา กถายะ คือ (ภิกษุเหล่านั้น) ประชุมกันกล่าวพรรณนาคุณของบารมีอย่างใดอย่างหนึ่งในบารมี ๑๐ ประการ และของคุณแห่งการเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ บทว่า อาคมยมาโน คือ ทรงรอคอย ความว่า ไม่ได้เสด็จเข้าไปโดยพลันว่า "เราเป็นพระพุทธเจ้า" แต่ประทับยืนอยู่ตราบเท่าที่กถานั้นยังไม่จบ บทว่า อัคคลัง อาโกเฏสิ คือ ทรงให้สัญญาณที่บานประตูด้วยปลายพระนขา บทว่า วิวริงสุ คือ เพราะภิกษุเหล่านั้นนั่งเงี่ยโสตสดับอยู่แล้ว จึงมาเปิดในขณะนั้นนั่นเอง

ပညတ္တေ အာသနေတိ ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ ယတ္ထ ယတ္ထ ဧကောပိ ဘိက္ခု ဝိဟရတိ, သဗ္ဗတ္ထ ဗုဒ္ဓါသနံ ပညတ္တမေဝ ဟောတိ. ကသ္မာ? ဘဂဝါ ကိရ အတ္တနော သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဖာသုကဋ္ဌာနေ ဝိဟရန္တေ မနသိ ကရောတိ ‘‘အသုကော မယှံ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂတော, သက္ခိဿတိ နု ခေါ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နော ဝါ’’တိ. အထ နံ ပဿတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အကုသလဝိတက္ကေ ဝိတက္ကယမာနံ, တတော ‘‘ကထဉှိ နာမ မာဒိသဿ သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝိဟရန္တံ ဣမံ ကုလပုတ္တံ အကုသလဝိတက္ကာ အဘိဘဝိတွာ အနမတဂ္ဂေ ဝဋ္ဋဒုက္ခေ သံသာရေဿန္တီ’’တိ တဿ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ တတ္ထေဝ အတ္တာနံ ဒဿေတွာ တံ ကုလပုတ္တံ ဩဝဒိတွာ အာကာသံ ဥပ္ပတိတွာ ပုန အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆတိ. အထေဝံ ဩဝဒိယမာနာ တေ ဘိက္ခူ စိန္တယိံသု – ‘‘သတ္ထာ အမှာကံ မနံ ဇာနိတွာ အာဂန္တွာ အမှာကံ သမီပေ ဌိတံယေဝ အတ္တာနံ ဒဿေတိ; တသ္မိံ ခဏေ, ‘ဘန္တေ, ဣဓ နိသီဒထ, ဣဓ နိသီဒထာ’တိ အာသနပရိယေသနံ နာမ ဘာရော’’တိ. တေ အာသနံ ပညပေတွာဝ ဝိဟရန္တိ. ယဿ ပီဌံ အတ္ထိ, သော တံ ပညပေတိ. ယဿ နတ္ထိ, သော မဉ္စံ ဝါ ဖလကံ ဝါ ကဋ္ဌံ ဝါ ပါသာဏံ ဝါ ဝါလိကပုဉ္ဇံ ဝါ ပညပေတိ. တံ အလဘမာနာ ပုရာဏပဏ္ဏာနိပိ သင်္ကဍ္ဎိတွာ တတ္ထ ပံသုကူလံ ပတ္ထရိတွာ ဌပေန္တိ. ဣဓ ပန ပကတိပညတ္တမေဝ အာသနံ အဟောသိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒီ’’တိ.

บทว่า ปัญญัตเต อาสเน ได้ยินว่า ในพุทธกาล ภิกษุแม้รูปเดียวอยู่ในที่ใดๆ ในที่นั้นๆ พุทธอาสน์ย่อมถูกปูลาดไว้แล้วทั้งนั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมนสิการถึงภิกษุทั้งหลายผู้รับกรรมฐานในสำนักของพระองค์ไปแล้ว อยู่ในที่อันผาสุกว่า "ภิกษุชื่อนี้รับกรรมฐานในสำนักของเราไปแล้ว จักสามารถทำให้คุณวิเศษเกิดขึ้นได้หรือไม่หนอ" ครั้งนั้น ทรงเห็นภิกษุนั้นปล่อยกรรมฐาน ตรึกอกุศลวิตกอยู่ แต่นั้น (ทรงดำริว่า) "ทำอย่างไรหนอ อกุศลวิตกทั้งหลายจึงจะครอบงำกุลบุตรนี้ผู้รับกรรมฐานในสำนักของศาสดาเช่นเราอยู่ แล้วทำให้จมลงในวัฏทุกข์อันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้วได้" เพื่ออนุเคราะห์กุลบุตรนั้น จึงทรงแสดงพระองค์ในที่นั้นนั่นเอง ทรงประทานโอวาทแก่กุลบุตรนั้นแล้ว เหาะขึ้นสู่ท้องฟ้า เสด็จกลับไปยังที่ประทับของพระองค์อีก ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นผู้อันพระองค์ทรงโอวาทอยู่อย่างนี้ คิดว่า "พระศาสดาทรงทราบจิตของเราแล้วเสด็จมา ทรงแสดงพระองค์ประหนึ่งประทับยืนอยู่ใกล้ๆ เรา ในขณะนั้น การแสวงหาอาสนะว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอเชิญประทับนั่ง ณ ที่นี้' เป็นภาระ" ภิกษุเหล่านั้นจึงปูลาดอาสนะไว้แล้วจึงอยู่ รูปใดมีตั่ง รูปนั้นก็ปูลาดตั่งนั้น รูปใดไม่มี ก็ปูลาดเตียง แผ่นกระดาน ท่อนไม้ ก้อนหิน หรือกองทราย เมื่อไม่ได้สิ่งนั้น ก็รวบรวมแม้ใบไม้เก่าๆ มาปูผ้าบังสุกุลไว้บนนั้น แต่ในที่นี้ อาสนะที่ปูลาดไว้ตามปกติได้มีอยู่แล้ว ท่านหมายถึงอาสนะนั้นจึงกล่าวว่า "ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว"

ကာယ နုတ္ထာတိ ကတမာယ နု ကထာယ သန္နိသိန္နာ ဘဝထာတိ အတ္ထော. ‘‘ကာယ နေတ္ထာ’’တိပိ ပါဠိ, တဿာ ကတမာယ နု ဧတ္ထာတိ အတ္ထော. ‘‘ကာယ နောတ္ထာ’’တိပိ ပါဠိ, တဿာပိ ပုရိမောယေဝ အတ္ထော. အန္တရာ ကထာတိ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီနံ အန္တရာ အညာ ဧကာ ကထာ. ဝိပ္ပကတာတိ မမ အာဂမနပစ္စယာ အပရိနိဋ္ဌိတာ သိခံ အပ္ပတ္တာ. အထ ဘဂဝါ အနုပ္ပတ္တောတိ [Pg.75] အထ ဧတသ္မိံ ကာလေ ဘဂဝါ အာဂတော. ဓမ္မီ ဝါ ကထာတိ ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတာ ဝါ ဓမ္မီ ကထာ. အရိယော ဝါ တုဏှီဘာဝေါတိ ဧတ္ထ ပန ဒုတိယဇ္ဈာနမ္ပိ အရိယော တုဏှီဘာဝေါ မူလကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ. တသ္မာ တံ ဈာနံ အပ္ပေတွာ နိသိန္နောပိ, မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ နိသိန္နောပိ ဘိက္ခု အရိယေန တုဏှီဘာဝေန နိသိန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า กาย นุตถะ ความว่า "พวกเธอประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ" มีบาลีว่า กาย เนตถะ ก็มี บาลีนั้นมีความว่า "ด้วยเรื่องอะไรหนอ ในที่นี้" มีบาลีว่า กาย โนตถะ ก็มี บาลีนั้นก็มีความหมายเหมือนก่อนนั่นเอง บทว่า อันตรา กถา คือ เรื่องอื่นในระหว่างแห่งการมนสิการกรรมฐาน การเรียนอุเทศ การสอบถาม เป็นต้น บทว่า วิปปกตา คือ ยังไม่จบ ยังไม่ถึงที่สุด เพราะการมาของเรา บทว่า อถ ภควา อนุปปัตโต ความว่า ครั้งนั้น ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาถึงแล้ว บทว่า ธัมมี วา กถา คือ ธรรมกถาที่อิงกถาวัตถุ ๑๐ ประการ ส่วนในบทว่า อริโย วา ตุณหีภาโว นี้ แม้ทุติยฌานก็ชื่อว่า อริยตุณหีภาพ (ความนิ่งอย่างประเสริฐ) แม้มูลกรรมฐานก็ชื่อว่า อริยตุณหีภาพ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้ภิกษุผู้นั่งเข้าฌานนั้นอยู่ หรือภิกษุผู้รับเอามูลกรรมฐานแล้วนั่งอยู่ ก็นับว่านั่งอยู่ด้วยอริยตุณหีภาพ

၂၇၄. ဒွေမာ, ဘိက္ခဝေ, ပရိယေသနာတိ ကော အနုသန္ဓိ? တေ ဘိက္ခူ သမ္မုခါ ဓမ္မိံ ကထံ သောဿာမာတိ ထေရဿ ဘာရံ အကံသု, ထေရော တေသံ အဿမဂမနမကာသိ. တေ တတ္ထ နိသီဒိတွာ အတိရစ္ဆာနကထိကာ ဟုတွာ ဓမ္မိယာ ကထာယ နိသီဒိံသု. အထ ဘဂဝါ ‘‘အယံ တုမှာကံ ပရိယေသနာ အရိယပရိယေသနာ နာမာ’’တိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, အနရိယပရိယေသနာတိ ဧတ္ထ ယထာ မဂ္ဂကုသလော ပုရိသော ပဌမံ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ အပါယမဂ္ဂံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝါမံ မုဉ္စိတွာ ဒက္ခိဏံ ဂဏှာ’’တိ ဝဒတိ. ဧဝံ ဘဂဝါ ဒေသနာကုသလတာယ ပဌမံ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ အနရိယပရိယေသနံ အာစိက္ခိတွာ ပစ္ဆာ ဣတရံ အာစိက္ခိဿာမီတိ ဥဒ္ဒေသာနုက္ကမံ ဘိန္ဒိတွာ ဧဝမာဟ. ဇာတိဓမ္မောတိ ဇာယနသဘာဝေါ. ဇရာဓမ္မောတိ ဇီရဏသဘာဝေါ. ဗျာဓိဓမ္မောတိ ဗျာဓိသဘာဝေါ. မရဏဓမ္မောတိ မရဏသဘာဝေါ. သောကဓမ္မောတိ သောစနကသဘာဝေါ. သံကိလေသဓမ္မောတိ သံကိလိဿနသဘာဝေါ.

๒๗๔. อนุสนธิในคำว่า "ทฺเวมา ภิกฺขเว ปริเยสนา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหามี ๒ อย่าง) คืออะไร? คือ ภิกษุเหล่านั้นได้มอบภาระแด่พระเถระ (พระอานนท์) ว่า "พวกเราจักฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์" พระเถระจึงได้เดินทางไปยังอาศรมของภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว ไม่เป็นผู้กล่าวติรัจฉานกถา แต่ได้นั่งสนทนาธรรมิกถากัน ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเทศนานี้เพื่อจะทรงแสดงว่า "การแสวงหาของพวกเธอนี้ชื่อว่า อริยปริเยสนา (การแสวงหาอันประเสริฐ)" ในบทเหล่านั้น บทว่า "กตมา จ ภิกฺขเว อนริยปริเยสนา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนริยปริเยสนาเป็นไฉน) มีอุปมาว่า บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง เมื่อจะชี้ทางแห่งความเสื่อมอันควรเว้นก่อน ย่อมกล่าวว่า "จงละทางซ้ายเสีย แล้วถือเอาทางขวา" ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ด้วยทรงเป็นผู้ฉลาดในเทศนา เมื่อจะทรงแสดงอนริยปริเยสนาอันควรเว้นก่อน แล้วจึงจักทรงแสดงปริเยสนาที่เหลือในภายหลัง จึงทรงทำลายลำดับแห่งอุเทศ ตรัสไว้ดังนี้. คำว่า "ชาติธมฺโม" (มีชาติเป็นธรรมดา) คือ มีความเกิดเป็นสภาวะ. คำว่า "ชราธมฺโม" (มีชราเป็นธรรมดา) คือ มีความแก่เป็นสภาวะ. คำว่า "พฺยาธิธมฺโม" (มีพยาธิเป็นธรรมดา) คือ มีความเจ็บป่วยเป็นสภาวะ. คำว่า "มรณธมฺโม" (มีมรณะเป็นธรรมดา) คือ มีความตายเป็นสภาวะ. คำว่า "โสกธมฺโม" (มีโศกเป็นธรรมดา) คือ มีความโศกเศร้าเป็นสภาวะ. คำว่า "สํกิเลสธมฺโม" (มีสังกิเลสเป็นธรรมดา) คือ มีความเศร้าหมองเป็นสภาวะ.

ပုတ္တဘရိယန္တိ ပုတ္တာ စ ဘရိယာ စ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဇာတရူပရဇတန္တိ ဧတ္ထ ပန ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. ရဇတန္တိ ယံကိဉ္စိ ဝေါဟာရူပဂံ လောဟမာသကာဒိ. ဇာတိဓမ္မာ ဟေတေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပဓယောတိ ဧတေ ပဉ္စကာမဂုဏူပဓယော နာမ ဟောန္တိ, တေ သဗ္ဗေပိ ဇာတိဓမ္မာတိ ဒဿေတိ. ဗျာဓိဓမ္မဝါရာဒီသု ဇာတရူပရဇတံ န ဂဟိတံ, န ဟေတဿ သီသရောဂါဒယော ဗျာဓယော နာမ ဟောန္တိ, န သတ္တာနံ ဝိယ စုတိသင်္ခါတံ မရဏံ, န သောကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယာဒီဟိ ပန သံကိလေသေဟိ သံကိလိဿတီတိ သံကိလေသဓမ္မဝါရေ ဂဟိတံ. တထာ ဥတုသမုဋ္ဌာနတ္တာ ဇာတိဓမ္မဝါရေ. မလံ ဂဟေတွာ ဇီရဏတော ဇရာဓမ္မဝါရေ စ.

คำว่า "ปุตฺตภริยํ" ได้แก่ บุตรและภรรยา. นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง. ส่วนในคำว่า "ชาตรูปรชตํ" นั้น คำว่า "ชาตรูป" คือ ทองคำ. คำว่า "รชต" คือ โลหะมีมาสกเป็นต้นชนิดใดชนิดหนึ่งที่ใช้เป็นเครื่องแลกเปลี่ยน. บทว่า "ชาติธมฺมา เหเต ภิกฺขเว อุปธโย" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปธิเหล่านี้มีชาติเป็นธรรมดา) ทรงแสดงว่า สิ่งเหล่านี้ชื่อว่าอุปธิคือเบญจกามคุณ และสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดล้วนมีชาติเป็นธรรมดา. ในวาระว่าด้วยพยาธิธรรมเป็นต้น ไม่ทรงถือเอารูปิยะและทองคำ เพราะรูปิยะและทองคำนั้นไม่มีพยาธิชื่อว่าโรคปวดศีรษะเป็นต้น ไม่มีการตายที่เรียกว่าจุติเหมือนอย่างสัตว์ทั้งหลาย และความโศกก็ไม่เกิดขึ้น. แต่เพราะย่อมเศร้าหมองด้วยสังกิเลสมีสนิมเป็นต้น จึงทรงถือเอาในวาระว่าด้วยสังกิเลสธรรม. เช่นเดียวกัน เพราะเกิดจากอุตุ จึงทรงถือเอาในวาระว่าด้วยชาติธรรม. และเพราะคร่ำคร่าด้วยการจับสนิม จึงทรงถือเอาในวาระว่าด้วยชราธรรมด้วย.

၂၇၅. အယံ [Pg.76], ဘိက္ခဝေ, အရိယာ ပရိယေသနာတိ, ဘိက္ခဝေ, အယံ နိဒ္ဒေါသတာယပိ အရိယေဟိ ပရိယေသိတဗ္ဗတာယပိ အရိယပရိယေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๒๗๕. คำว่า "อยํ ภิกฺขเว อริยา ปริเยสนา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือการแสวงหาอันประเสริฐ) พึงทราบว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหานี้ชื่อว่า "อริยปริเยสนา" เพราะเป็นสิ่งไม่มีโทษด้วย และเพราะเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าทั้งหลายพึงแสวงหาด้วย.

၂၇၆. အဟမ္ပိ သုဒံ, ဘိက္ခဝေတိ ကသ္မာ အာရဘိ? မူလတော ပဋ္ဌာယ မဟာဘိနိက္ခမနံ ဒဿေတုံ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဘိက္ခဝေ, အဟမ္ပိ ပုဗ္ဗေ အနရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိံ. သွာဟံ တံ ပဟာယ အရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော. ပဉ္စဝဂ္ဂိယာပိ အနရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိံသု. တေ တံ ပဟာယ အရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိတွာ ခီဏာသဝဘူမိံ ပတ္တာ. တုမှေပိ မမ စေဝ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနဉ္စ မဂ္ဂံ အာရုဠှာ. အရိယပရိယေသနာ တုမှာကံ ပရိယေသနာ’’တိ မူလတော ပဋ္ဌာယ အတ္တနော မဟာဘိနိက္ခမနံ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

๒๗๖. ทรงปรารภเทศนาว่า "อหํปิ สุทํ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เราเอง) เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงมหาภิเนษกรมณ์ตั้งแต่ต้น. ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีความคิดดังนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เราเองในกาลก่อนก็เคยแสวงหาอนริยปริเยสนา. เรานั้นละการแสวงหานั้นแล้ว แสวงหาอริยปริเยสนา จึงได้บรรลุสัพพัญญุตญาณ. แม้ภิกษุปัญจวัคคีย์ก็เคยแสวงหาอนริยปริเยสนา. พวกเธอละการแสวงหานั้นแล้ว แสวงหาอริยปริเยสนา จึงได้บรรลุภูมิแห่งพระขีณาสพ. แม้พวกเธอก็ได้ขึ้นสู่มรรคาของเราและของปัญจวัคคีย์แล้ว. การแสวงหาของพวกเธอเป็นการแสวงหาอันประเสริฐ" ด้วยเหตุนี้ จึงทรงปรารภเทศนานี้เพื่อทรงแสดงมหาภิเนษกรมณ์ของพระองค์ตั้งแต่ต้น.

၂၇၇. တတ္ထ ဒဟရောဝ သမာနောတိ တရုဏောဝ သမာနော. သုသုကာဠကေသောတိ သုဋ္ဌု ကာဠကေသော, အဉ္ဇနဝဏ္ဏကေသောဝ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ဘဒြေနာတိ ဘဒ္ဒကေန. ပဌမေန ဝယသာတိ တိဏ္ဏံ ဝယာနံ ပဌမဝယေန. အကာမကာနန္တိ အနိစ္ဆမာနာနံ, အနာဒရတ္ထေ သာမိဝစနံ. အဿူနိ မုခေ ဧတေသန္တိ အဿုမုခါ; တေသံ အဿုမုခါနံ, အဿုကိလိန္နမုခါနန္တိ အတ္ထော. ရုဒန္တာနန္တိ ကန္ဒိတွာ ရောဒမာနာနံ. ကိံ ကုသလဂဝေသီတိ ကိံ ကုသလန္တိ ဂဝေသမာနော. အနုတ္တရံ သန္တိဝရပဒန္တိ ဥတ္တမံ သန္တိသင်္ခါတံ ဝရပဒံ, နိဗ္ဗာနံ ပရိယေသမာနောတိ အတ္ထော. ယေန အာဠာရော ကာလာမောတိ ဧတ္ထ အာဠာရောတိ တဿ နာမံ, ဒီဃပိင်္ဂလော ကိရေသော. တေနဿ အာဠာရောတိ နာမံ အဟောသိ. ကာလာမောတိ ဂေါတ္တံ. ဝိဟရတာယသ္မာတိ ဝိဟရတု အာယသ္မာ. ယတ္ထ ဝိညူ ပုရိသောတိ ယသ္မိံ ဓမ္မေ ပဏ္ဍိတော ပုရိသော. သကံ အာစရိယကန္တိ အတ္တနော အာစရိယသမယံ. ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရေယျာတိ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရေယျ. ဧတ္တာဝတာ တေန ဩကာသော ကတော ဟောတိ. တံ ဓမ္မန္တိ တံ တေသံ သမယံ တန္တိံ. ပရိယာပုဏိန္တိ သုတွာဝ ဥဂ္ဂဏှိံ.

๒๗๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ทหโรว สมาโน" คือ ยังเป็นหนุ่ม. บทว่า "สุสุกาฬเกโส" อธิบายว่า มีผมดำสนิท คือมีผมสีเหมือนอัญชัน. บทว่า "ภทฺเทน" คือ อันดีงาม. บทว่า "ปฐเมน วยสา" คือ ด้วยปฐมวัยแห่งวัยทั้งสาม. บทว่า "อกามกานํ" คือ เมื่อไม่ปรารถนา เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถว่าไม่เอื้อเฟื้อ. บทว่า "อสฺสุมุขา" มาจาก "อสฺสูนิ มุเข เอเตสนฺติ" (น้ำตามีอยู่ที่ใบหน้าของชนเหล่านี้) อธิบายว่า "เตสํ อสฺสุมุขานํ" (ของท่านเหล่านั้นผู้มีใบหน้าอาบน้ำตา) คือ "อสฺสุกิลินฺนมุขานํ" (ผู้มีใบหน้าเปียกชุ่มด้วยน้ำตา). บทว่า "รุรนฺตานํ" คือ เมื่อกำลังคร่ำครวญร้องไห้อยู่. บทว่า "กึ กุสลคเวสี" คือ แสวงหาอยู่ว่า "อะไรเป็นกุศล". บทว่า "อนุตฺตรํ สนฺติวรปทํ" อธิบายว่า แสวงหาพระนิพพานอันเป็นบทอันประเสริฐที่เรียกว่าสันติอันสูงสุด. ในบทว่า "เยน อาฬาโร กาลาโม" นั้น คำว่า "อาฬาร" เป็นชื่อของท่าน ได้ยินว่าท่านเป็นคนสูงและมีตาสีเหลือง ด้วยเหตุนั้นท่านจึงมีชื่อว่า "อาฬาร". คำว่า "กาลาม" เป็นโคตร. บทว่า "วิหรตายสฺมา" คือ ขอท่านผู้มีอายุจงอยู่เถิด. บทว่า "ยตฺถ วิญฺญู ปุริโส" คือ บัณฑิตบุรุษในธรรมใด. บทว่า "สกํ อาจริยกํ" คือ ลัทธิของอาจารย์ตน. บทว่า "อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย" คือ พึงบรรลุแล้วอยู่. เพียงเท่านี้ เป็นอันว่าท่านได้ทำโอกาสให้แล้ว. บทว่า "ตํ ธมฺมํ" คือ คัมภีร์อันเป็นลัทธิของท่านเหล่านั้น. บทว่า "ปริยาปุณึ" คือ ได้เล่าเรียนเพียงแค่ได้ฟัง.

ဩဋ္ဌပဟတမတ္တေနာတိ တေန ဝုတ္တဿ ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဩဋ္ဌပဟရဏမတ္တေန; အပရာပရံ ကတွာ ဩဋ္ဌသဉ္စရဏမတ္တကေနာတိ အတ္ထော. လပိတလာပနမတ္တေနာတိ တေန လပိတဿ ပဋိလာပနမတ္တကေန. ဉာဏဝါဒန္တိ ဇာနာမီတိ ဝါဒံ[Pg.77]. ထေရဝါဒန္တိ ထိရဘာဝဝါဒံ, ထေရော အဟမေတ္ထာတိ ဧတံ ဝစနံ. အဟဉ္စေဝ အညေ စာတိ န ကေဝလံ အဟံ, အညေပိ ဗဟူ ဧဝံ ဝဒန္တိ. ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကေနာတိ ပညာယ အသစ္ဆိကတွာ သုဒ္ဓေန သဒ္ဓါမတ္တကေနေဝ. ဗောဓိသတ္တော ကိရ ဝါစာယ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှန္တောယေဝ, ‘‘န ကာလာမဿ ဝါစာယ ပရိယတ္တိမတ္တမေဝ အသ္မိံ ဓမ္မေ, အဒ္ဓါ ဧသ သတ္တန္နံ သမာပတ္တီနံ လာဘီ’’တိ အညာသိ, တေနဿ ဧတဒဟောသိ.

บทว่า "โอฏฺฐปหตมตฺเตน" คือ เพียงแค่ขยับริมฝีปากเพื่อรับคำที่ท่านกล่าว อธิบายว่า เพียงแค่ขยับริมฝีปากไปมา. บทว่า "ลปิตลาปนมตฺเตน" คือ เพียงแค่กล่าวตามคำที่ท่านกล่าว. บทว่า "ญาณวาทํ" คือ วาทะว่า "เรารู้". บทว่า "เถรวาทํ" คือ วาทะที่แสดงความเป็นผู้มั่นคง คือคำพูดว่า "เราเป็นเถระในธรรมวินัยนี้". บทว่า "อหญฺเจว อญฺเญ จ" คือ มิใช่เพียงแต่เราเท่านั้น แม้คนอื่น ๆ จำนวนมากก็กล่าวอย่างนี้. บทว่า "เกวลํ สทฺธามตฺตเกน" คือ มิได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญา เพียงด้วยศรัทธาล้วน ๆ เท่านั้น. ได้ยินว่า พระโพธิสัตว์ขณะทรงเล่าเรียนธรรมด้วยวาจาอยู่นั่นเอง ก็ทรงทราบว่า "ในธรรมนี้ มิใช่เป็นเพียงปริยัติด้วยวาจาของกาฬามดาบสเท่านั้น แต่ท่านผู้นี้เป็นผู้ได้สมาบัติ ๗ อย่างแน่นอน" เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงเกิดความคิดนี้ขึ้น.

အာကိဉ္စညာယတနံ ပဝေဒေသီတိ အာကိဉ္စညာယတနပရိယောသာနာ သတ္တ သမာပတ္တိယော မံ ဇာနာပေသိ. သဒ္ဓါတိ ဣမာသံ သတ္တန္နံ သမာပတ္တီနံ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယ သဒ္ဓါ. ဝီရိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ပဒဟေယျန္တိ ပယောဂံ ကရေယျံ. နစိရဿေဝ တံ ဓမ္မံ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိန္တိ ဗောဓိသတ္တော ကိရ ဝီရိယံ ပဂ္ဂဟေတွာ ကတိပါဟညေဝ သတ္တ သုဝဏ္ဏနိဿေဏိယော ပသာရေန္တော ဝိယ သတ္တ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေသိ; တသ္မာ ဧဝမာဟ.

บทว่า "อากิญฺจญฺญายตนํ ปเวเทสิ" (ได้แสดงอากิญจัญญายตนสมาบัติ) คือ ได้ทำให้ข้าพเจ้ารู้สมาบัติ ๗ ประการมีอากิญจัญญายตนสมาบัติเป็นที่สุด. บทว่า "สทฺธา" คือ ศรัทธาเพื่อยังสมาบัติ ๗ ประการเหล่านี้ให้บังเกิด. แม้ในบทว่าวิริยะเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า "ปทเหยฺยํ" คือ พึงประกอบความเพียร. บทว่า "นจิรสฺเสว ตํ ธมฺมํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสึ" (เราทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ ไม่นานเลย) ความว่า ได้ยินว่าพระโพธิสัตว์ทรงประคองความเพียรแล้ว ทรงยังสมาบัติ ๗ ประการให้บังเกิดได้ภายในไม่กี่วัน ดุจดังทรงทอดบันไดทอง ๗ อัน ฉะนั้นจึงตรัสดังนี้.

လာဘာ နော, အာဝုသောတိ အနုသူယကော ကိရေသ ကာလာမော. တသ္မာ ‘‘အယံ အဓုနာဂတော, ကိန္တိ ကတွာ ဣမံ ဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသီ’’တိ ဥသူယံ အကတွာ ပသန္နော ပသာဒံ ပဝေဒေန္တော ဧဝမာဟ. ဥဘောဝ သန္တာ ဣမံ ဂဏံ ပရိဟရာမာတိ ‘‘မဟာ အယံ ဂဏော, ဒွေပိ ဇနာ ပရိဟရာမာ’’တိ ဝတွာ ဂဏဿ သညံ အဒါသိ, ‘‘အဟမ္ပိ သတ္တန္နံ သမာပတ္တီနံ လာဘီ, မဟာပုရိသောပိ သတ္တန္နမေဝ, ဧတ္တကာ ဇနာ မဟာပုရိသဿ သန္တိကေ ပရိကမ္မံ ဥဂ္ဂဏှထ, ဧတ္တကာ မယှ’’န္တိ မဇ္ဈေ ဘိန္ဒိတွာ အဒါသိ. ဥဠာရာယာတိ ဥတ္တမာယ. ပူဇာယာတိ ကာလာမဿ ကိရ ဥပဋ္ဌာကာ ဣတ္ထိယောပိ ပုရိသာပိ ဂန္ဓမာလာဒီနိ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆန္တိ. ကာလာမော – ‘‘ဂစ္ဆထ, မဟာပုရိသံ ပူဇေထာ’’တိ ဝဒတိ. တေ တံ ပူဇေတွာ ယံ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ, တေန ကာလာမံ ပူဇေန္တိ. မဟဂ္ဃာနိ မဉ္စပီဌာနိ အာဟရန္တိ; တာနိပိ မဟာပုရိသဿ ဒါပေတွာ ယဒိ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ, အတ္တနာ ဂဏှာတိ. ဂတဂတဋ္ဌာနေ ဝရသေနာသနံ ဗောဓိသတ္တဿ ဇဂ္ဂါပေတွာ သေသကံ အတ္တနာ ဂဏှာတိ. ဧဝံ ဥဠာရာယ ပူဇာယ ပူဇေသိ. နာယံ ဓမ္မော နိဗ္ဗိဒါယာတိအာဒီသု အယံ သတ္တသမာပတ္တိဓမ္မော နေဝ ဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ, န ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ, န ရာဂါဒိနိရောဓတ္ထာယ, န [Pg.78] ဥပသမတ္ထာယ, န အဘိညေယျဓမ္မံ အဘိဇာနနတ္ထာယ, န စတုမဂ္ဂသမ္ဗောဓာယ, န နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ သံဝတ္တတီတိ အတ္ထော.

บทว่า อาวุโส เป็นลาภของพวกเราหนอ ความว่า ได้ยินว่า กาฬามดาบสนั้นเป็นผู้ไม่มีความริษยา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ทำความริษยาว่า 'ท่านผู้นี้เพิ่งมา ทำอย่างไรหนอจึงบรรลุธรรมนี้ได้' แต่กลับเลื่อมใสแล้ว แสดงความเลื่อมใส จึงกล่าวอย่างนี้ว่า เราทั้งสองอยู่ด้วยกัน จงบริหารคณะนี้เถิด คือกล่าวว่า 'คณะนี้ใหญ่ เราทั้งสองคนจงช่วยกันบริหาร' แล้วได้ให้สัญญาณแก่คณะ โดยแบ่งคณะที่ตรงกลางมอบให้ว่า 'แม้เราก็ได้สมาบัติ ๗ ประการ แม้มหาบุรุษก็ได้สมาบัติ ๗ ประการเหมือนกัน ชนทั้งหลายเท่านี้จงเรียนกรรมฐานในสำนักของมหาบุรุษเถิด ชนทั้งหลายเท่านี้จงเรียนในสำนักของเรา' บทว่า อูฬาราย ความว่า อย่างยิ่ง บทว่า ปูชาย ความว่า ได้ยินว่า อุปัฏฐากของกาฬามดาบส ทั้งหญิงและชาย ถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นมา กาฬามดาบสกล่าวว่า 'พวกท่านจงไปเถิด จงบูชามหาบุรุษ' พวกเขาบูชาท่านแล้ว สิ่งใดที่เหลืออยู่ จึงนำมาบูชากาฬามดาบสด้วยสิ่งนั้น พวกเขานำเตียงและตั่งมีค่ามากมา ก็ให้ถวายแด่มหาบุรุษก่อน หากมีเหลือจึงรับไว้เอง ในที่ที่ไปแล้วๆ ก็ให้จัดเสนาสนะอันประเสริฐถวายพระโพธิสัตว์ ส่วนที่เหลือจึงรับไว้เอง ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงได้บูชาด้วยบูชาอันยิ่งใหญ่ ในบทว่า นายํ ธมฺโม นิพฺพิทาย เป็นต้น มีความว่า ธรรมคือสมาบัติ ๗ ประการนี้ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่เป็นไปเพื่อความดับราคะเป็นต้น ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ไม่เป็นไปเพื่อการรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ไม่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้มรรค ๔ และไม่เป็นไปเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน

ယာဝဒေဝ အာကိဉ္စညာယတနူပပတ္တိယာတိ ယာဝ သဋ္ဌိကပ္ပသဟဿာယုပရိမာဏေ အာကိဉ္စညာယတနဘဝေ ဥပပတ္တိ, တာဝဒေဝ သံဝတ္တတိ, န တတော ဥဒ္ဓံ. ဧဝမယံ ပုနရာဝတ္တနဓမ္မောယေဝ; ယဉ္စ ဌာနံ ပါပေတိ, တံ ဇာတိဇရာမရဏေဟိ အပရိမုတ္တမေဝ မစ္စုပါသပရိက္ခိတ္တမေဝါတိ. တတော ပဋ္ဌာယ စ ပန မဟာသတ္တော ယထာ နာမ ဆာတဇ္ဈတ္တပုရိသော မနုညဘောဇနံ လဘိတွာ သမ္ပိယာယမာနောပိ ဘုဉ္ဇိတွာ ပိတ္တဝသေန ဝါ သေမှဝသေန ဝါ မက္ခိကာဝသေန ဝါ ဆဍ္ဍေတွာ ပုန ဧကံ ပိဏ္ဍမ္ပိ ဘုဉ္ဇိဿာမီတိ မနံ န ဥပ္ပာဒေတိ; ဧဝမေဝ ဣမာ သတ္တ သမာပတ္တိယော မဟန္တေန ဥဿာဟေန နိဗ္ဗတ္တေတွာပိ, တာသု ဣမံ ပုနရာဝတ္တိကာဒိဘေဒံ အာဒီနဝံ ဒိသွာ, ပုန ဣမံ ဓမ္မံ အာဝဇ္ဇိဿာမိ ဝါ သမာပဇ္ဇိဿာမိ ဝါ အဓိဋ္ဌဟိဿာမိ ဝါ ဝုဋ္ဌဟိဿာမိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခိဿာမိ ဝါတိ စိတ္တမေဝ န ဥပ္ပာဒေသိ. အနလင်္ကရိတွာတိ အလံ ဣမိနာ, အလံ ဣမိနာတိ ပုနပ္ပုနံ အလင်္ကရိတွာ. နိဗ္ဗိဇ္ဇာတိ နိဗ္ဗိန္ဒိတွာ. အပက္ကမိန္တိ အဂမာသိံ.

บทว่า ยาวเทว อากิญฺจญฺญายตนูปปตฺติยา ความว่า ย่อมเป็นไปเพียงเพื่อการเข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ ซึ่งมีอายุประมาณหกหมื่นกัปป์เท่านั้น ไม่เป็นไปให้สูงกว่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ธรรมนี้จึงมีสภาวะที่ต้องกลับมาเกิดอีกโดยแท้ และสถานะที่ธรรมนี้นำไปถึง ก็ยังไม่พ้นไปจากชาติ ชรา และมรณะ ถูกบ่วงแห่งมัจจุราชรัดรึงไว้โดยแท้ จำเดิมแต่นั้นมา พระมหาสัตว์เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกความหิวบีบคั้น ได้โภชนะอันน่าพอใจ แม้จะชอบใจยิ่งนัก แต่เมื่อบริโภคแล้วอาเจียนออกเพราะดีกำเริบ เสมหะกำเริบ หรือเพราะแมลงวันตอม ย่อมไม่ยังความคิดให้เกิดขึ้นอีกว่า 'เราจักบริโภคแม้อีกคำหนึ่ง' ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะทรงยังสมาบัติ ๗ ประการนี้ให้บังเกิดด้วยความพยายามอย่างใหญ่หลวงแล้ว แต่เมื่อทรงเห็นโทษในสมาบัติเหล่านั้น ซึ่งมีประเภทคือการต้องกลับมาเกิดอีกเป็นต้น ก็มิได้ทรงยังพระทัยให้เกิดขึ้นเลยว่า 'เราจักพิจารณาธรรมนี้อีก หรือจักเข้าสมาบัตินี้ หรือจักอธิษฐาน หรือจักออกจากสมาบัติ หรือจักทบทวน' บทว่า อนลงฺกริตฺวา ความว่า ไม่ทรงชื่นชมยินดีซ้ำๆ ว่า 'พอแล้วด้วยธรรมนี้ พอแล้วด้วยธรรมนี้' บทว่า นิพฺพิชฺช ความว่า ทรงเบื่อหน่ายแล้ว บทว่า อปกฺกมึ ความว่า เราได้หลีกไปแล้ว

၂၇၈. န ခေါ ရာမော ဣမံ ဓမ္မန္တိ ဣဓာပိ ဗောဓိသတ္တော တံ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှန္တောယေဝ အညာသိ – ‘‘နာယံ အဋ္ဌသမာပတ္တိဓမ္မော ဥဒကဿ ဝါစာယ ဥဂ္ဂဟိတမတ္တောဝ, အဒ္ဓါ ပနေသ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ’’တိ. တေနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘န ခေါ ရာမော…ပေ… ဇာနံ ပဿံ ဝိဟာသီ’’တိ. သေသမေတ္ထ ပုရိမဝါရေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๒๗๘. ในบทว่า น โข ราโม อิมํ ธมฺมํ นี้ก็เช่นกัน พระโพธิสัตว์เมื่อทรงเรียนธรรมนั้นอยู่ ก็ทรงทราบแล้วว่า 'ธรรมคือสมาบัติ ๘ ประการนี้ มิใช่เป็นเพียงสิ่งที่อุทกดาบสเรียนมาด้วยวาจาเท่านั้น แต่แน่นอนว่า ท่านผู้นี้เป็นผู้ได้สมาบัติ ๘ ประการ' เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเกิดความคิดนี้ขึ้นว่า 'รามดาบส...ไม่ได้อยู่ด้วยการรู้การเห็น (ธรรมนี้)' ส่วนที่เหลือในบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวาระก่อนนั่นเทียว

၂၇၉. ယေန ဥရုဝေလာ သေနာနိဂမောတိ ဧတ္ထ ဥရုဝေလာတိ မဟာဝေလာ, မဟာဝါလိကရာသီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥရူတိ ဝါလိကာ ဝုစ္စတိ; ဝေလာတိ မရိယာဒါ, ဝေလာတိက္ကမနဟေတု အာဟဋာ ဥရု ဥရုဝေလာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အတီတေ ကိရ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ဒသသဟဿာ ကုလပုတ္တာ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ တသ္မိံ ပဒေသေ ဝိဟရန္တာ ဧကဒိဝသံ သန္နိပတိတွာ ကတိကဝတ္တံ အကံသု – ‘‘ကာယကမ္မဝစီကမ္မာနိ နာမ ပရေသမ္ပိ ပါကဋာနိ ဟောန္တိ, မနောကမ္မံ ပန အပါကဋံ. တသ္မာ ယော ကာမဝိတက္ကံ ဝါ ဗျာပါဒဝိတက္ကံ ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ ဝါ ဝိတက္ကေတိ, တဿ အညော စောဒကော [Pg.79] နာမ နတ္ထိ; သော အတ္တနာဝ အတ္တာနံ စောဒေတွာ ပတ္တပုဋေန ဝါလိကံ အာဟရိတွာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အာကိရတု, ဣဒမဿ ဒဏ္ဍကမ္မ’’န္တိ. တတော ပဋ္ဌာယ ယော တာဒိသံ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတိ, သော တတ္ထ ပတ္တပုဋေန ဝါလိကံ အာကိရတိ, ဧဝံ တတ္ထ အနုက္ကမေန မဟာဝါလိကရာသိ ဇာတော. တတော တံ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ ပရိက္ခိပိတွာ စေတိယဋ္ဌာနမကာသိ; တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥရုဝေလာတိ မဟာဝေလာ, မဟာဝါလိကရာသီတိ အတ္ထော’’တိ. တမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ဝါ ဥရူတိ ဝါလိကာ ဝုစ္စတိ, ဝေလာတိ မရိယာဒါ. ဝေလာတိက္ကမနဟေတု အာဟဋာ ဥရု ဥရုဝေလာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ.

๒๗๙. ในบทว่า เยน อุรุเวลา เสนานิคโม นี้ บทว่า อุรุเวลา มีความว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่ อีกนัยหนึ่ง บทว่า อุรู ท่านเรียกว่า ทราย, บทว่า เวลา คือ ขอบเขต, อุรุเวลา คือ ทรายมากที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงอุบัติขึ้น กุลบุตรหนึ่งหมื่นคนออกบวชเป็นดาบส อาศัยอยู่ในประเทศนั้น วันหนึ่งได้ประชุมกันตั้งกติกวัตรไว้ว่า 'อันว่ากายกรรมและวจีกรรม ย่อมปรากฏแม้แก่คนอื่น แต่ว่ามโนกรรมไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น ผู้ใดตรึกกามวิตก พยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตก ผู้อื่นที่จะคอยโจทก์ผู้นั้นย่อมไม่มี ผู้นั้นพึงโจทก์ตนด้วยตนเอง แล้วนำทรายมาด้วยกระทงใบไม้ โปรยลงในที่นี้ นี้เป็นทัณฑกรรมของผู้นั้น' จำเดิมแต่นั้นมา ผู้ใดตรึกวิตกเช่นนั้น ผู้นั้นก็นำทรายมาด้วยกระทงใบไม้โปรยลงในที่นั้น ด้วยประการฉะนี้ กองทรายใหญ่จึงเกิดขึ้นในที่นั้นโดยลำดับ ต่อมา ชนรุ่นหลังได้ล้อมกองทรายนั้นไว้แล้วสร้างเป็นเจดียสถาน ท่านหมายถึงกองทรายนั้นจึงกล่าวว่า 'อุรุเวลา มีความว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่' และท่านก็หมายถึงกองทรายนั้นนั่นแหละจึงกล่าวว่า 'อีกนัยหนึ่ง บทว่า อุรู ท่านเรียกว่า ทราย, บทว่า เวลา คือ ขอบเขต, อุรุเวลา คือ ทรายมากที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้'

သေနာနိဂမောတိ သေနာယ နိဂမော. ပဌမကပ္ပိကာနံ ကိရ တသ္မိံ ဌာနေ သေနာနိဝေသော အဟောသိ; တသ္မာ သော ပဒေသော သေနာနိဂမောတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘သေနာနိ-ဂါမော’’တိပိ ပါဌော. သေနာနီ နာမ သုဇာတာယ ပိတာ, တဿ ဂါမောတိ အတ္ထော. တဒဝသရိန္တိ တတ္ထ ဩသရိံ. ရမဏီယံ ဘူမိဘာဂန္တိ သုပုပ္ဖိတနာနပ္ပကာရဇလဇထလဇပုပ္ဖဝိစိတ္တံ မနောရမ္မံ ဘူမိဘာဂံ. ပါသာဒိကဉ္စ ဝနသဏ္ဍန္တိ မောရပိဉ္ဆကလာပသဒိသံ ပသာဒဇနနဝနသဏ္ဍဉ္စ အဒ္ဒသံ. နဒိဉ္စ သန္ဒန္တိန္တိ သန္ဒမာနဉ္စ မဏိက္ခန္ဓသဒိသံ ဝိမလနီလသီတလသလိလံ နေရဉ္ဇရံ နဒိံ အဒ္ဒသံ. သေတကန္တိ ပရိသုဒ္ဓံ နိက္ကဒ္ဒမံ. သုပတိတ္ထန္တိ အနုပုဗ္ဗဂမ္ဘီရေဟိ သုန္ဒရေဟိ တိတ္ထေဟိ ဥပေတံ. ရမဏီယန္တိ ရဇတပဋ္ဋသဒိသံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏဝါလိကံ ပဟူတမစ္ဆကစ္ဆပံ အဘိရာမဒဿနံ. သမန္တာ စ ဂေါစရဂါမန္တိ တဿ ပဒေသဿ သမန္တာ အဝိဒူရေ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နံ သမ္ပတ္တပဗ္ဗဇိတာနံ သုလဘပိဏ္ဍံ ဂေါစရဂါမဉ္စ အဒ္ဒသံ. အလံ ဝတာတိ သမတ္ထံ ဝတ. တတ္ထေဝ နိသီဒိန္တိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသဇ္ဇံ သန္ဓာယာဟ. ဥပရိသုတ္တသ္မိဉှိ တတ္ထေဝါတိ ဒုက္ကရကာရိကဋ္ဌာနံ အဓိပ္ပေတံ, ဣဓ ပန ဗောဓိပလ္လင်္ကော. တေနာဟ – ‘‘တတ္ထေဝ နိသီဒိ’’န္တိ. အလမိဒံ ပဓာနာယာတိ ဣဒံ ဌာနံ ပဓာနတ္ထာယ သမတ္ထန္တိ ဧဝံ စိန္တေတွာ နိသီဒိန္တိ အတ္ထော.

บทว่า เสนานิคโม คือ ที่อยู่ของเหล่าเสนา. ได้ยินมาว่า ในปฐมกัป ในที่นั้นได้มีการตั้งค่ายทัพของมนุษย์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงถูกเรียกว่าเสนานิคม. อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า เสนานิคาโม. เสนาบดีเป็นชื่อของบิดานางสุชาดา มีความหมายว่าเป็นหมู่บ้านของเสนาบดีนั้น. บทว่า ตทวสริง คือ เราได้เข้าไปในที่นั้น. บทว่า รมณียํ ภูมิภาคํ คือ ภาคพื้นอันน่ารื่นรมย์ใจ วิจิตรด้วยดอกไม้นานาชนิดทั้งที่เกิดในน้ำและบนบกที่บานสะพรั่ง. บทว่า ปาสาทิกญฺจ วนสณฺฑํ คือ เราได้เห็นแนวป่าอันก่อให้เกิดความเลื่อมใส ดุจกำหางนกยูง. บทว่า นทิญฺจ สนฺทนฺตึ คือ เราได้เห็นแม่น้ำเนรัญชราซึ่งกำลังไหล มีน้ำใสสะอาด สีเขียว เย็น ดุจกองแก้วมณี. บทว่า เสตกํ คือ บริสุทธิ์ ปราศจากเปือกตม. บทว่า สุปติตฺถํ คือ ประกอบด้วยท่าอันดีงามที่ลึกลงไปโดยลำดับ. บทว่า รมณียํ คือ มีหาดทรายเกลื่อนกลาดดุจแผ่นเงิน มีปลาและเต่าชุกชุม น่าดูน่าชมยิ่งนัก. บทว่า สมนฺตา จ โคจรคามํ คือ เราได้เห็นโคจรคามในที่ไม่ไกลโดยรอบแห่งประเทศนั้น ซึ่งสมบูรณ์ด้วยการไปมา เป็นที่ที่บรรพชิตผู้มาถึงแล้วหาบิณฑบาตได้ง่าย. บทว่า อลํ วต คือ สมควรหนอ. บทว่า ตตฺเถว นิสีทึ ตรัสหมายถึงการประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์. เพราะในสูตรเบื้องบน บทว่า ตตฺเถว หมายถึงสถานที่บำเพ็ญทุกรกิริยา แต่ในที่นี้หมายถึงโพธิบัลลังก์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ตตฺเถว นิสีทึ. บทว่า อลํ อิทํ ปธานาย มีความหมายว่า ทรงดำริว่า "สถานที่นี้สมควรเพื่อความเพียร" ฉะนี้แล้วจึงประทับนั่ง.

၂၈၀. အဇ္ဈဂမန္တိ အဓိဂစ္ဆိံ ပဋိလဘိံ. ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနန္တိ သဗ္ဗဓမ္မဒဿနသမတ္ထဉ္စ မေ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥဒပါဒိ. အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တီတိ မယှံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ အကုပ္ပတာယ စ အကုပ္ပာရမ္မဏတာယ စ အကုပ္ပာ, သာ ဟိ ရာဂါဒီဟိ န ကုပ္ပတီတိ အကုပ္ပတာယပိ အကုပ္ပာ, အကုပ္ပံ နိဗ္ဗာနမဿာရမ္မဏန္တိပိ အကုပ္ပာ. အယမန္တိမာ ဇာတီတိ အယံ သဗ္ဗပစ္ဆိမာ ဇာတိ. နတ္ထိ [Pg.80] ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ ဣဒါနိ မေ ပုန ပဋိသန္ဓိ နာမ နတ္ထီတိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမ္ပိ မေ ဥပ္ပန္နန္တိ ဒဿေတိ.

๒๘๐. บทว่า อชฺฌคมํ คือ เราได้บรรลุแล้ว ได้แล้ว. บทว่า ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ คือ สัพพัญญุตญาณอันสามารถเห็นธรรมทั้งปวงได้เกิดขึ้นแก่เรา. บทว่า อกุปฺปา เม วิมุตฺติ คือ อรหัตตผลวิมุตติของเราไม่กำเริบ เพราะความไม่กำเริบและเพราะมีอารมณ์ที่ไม่กำเริบ, จริงอยู่ วิมุตตินั้นไม่กำเริบเพราะราคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าไม่กำเริบแม้เพราะความไม่กำเริบ, และพระนิพพานอันไม่กำเริบเป็นอารมณ์ของวิมุตตินั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าไม่กำเริบ. บทว่า อยํ อนฺติมา ชาติ คือ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย. บทว่า นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว แสดงว่า ปัจจเวกขณญาณได้เกิดขึ้นแก่เราแล้วว่า "บัดนี้ ปฏิสนธิชื่อว่าภพใหม่ย่อมไม่มีแก่เรา" อย่างนี้.

၂၈၁. အဓိဂတောတိ ပဋိဝိဒ္ဓေါ. ဓမ္မောတိ စတုသစ္စဓမ္မော. ဂမ္ဘီရောတိ ဥတ္တာနဘာဝပဋိက္ခေပဝစနမေတံ. ဒုဒ္ဒသောတိ ဂမ္ဘီရတ္တာဝ ဒုဒ္ဒသော ဒုက္ခေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော, န သက္ကာ သုခေန ဒဋ္ဌုံ. ဒုဒ္ဒသတ္တာဝ ဒုရနုဗောဓော, ဒုက္ခေန အဝဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော, န သက္ကာ သုခေန အဝဗုဇ္ဈိတုံ. သန္တောတိ နိဗ္ဗုတော. ပဏီတောတိ အတပ္ပကော. ဣဒံ ဒွယံ လောကုတ္တရမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတက္ကာဝစရောတိ တက္ကေန အဝစရိတဗ္ဗော ဩဂါဟိတဗ္ဗော န ဟောတိ, ဉာဏေနေဝ အဝစရိတဗ္ဗော. နိပုဏောတိ သဏှော. ပဏ္ဍိတဝေဒနီယောတိ သမ္မာပဋိပဒံ ပဋိပန္နေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာလယရာမာတိ သတ္တာ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု အလ္လီယန္တိ. တသ္မာ တေ အာလယာတိ ဝုစ္စန္တိ. အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာနိ အာလယန္တိ, တသ္မာ အာလယာတိ ဝုစ္စန္တိ. တေဟိ အာလယေဟိ ရမန္တီတိ အာလယရာမာ. အာလယေသု ရတာတိ အာလယရတာ. အာလယေသု သုဋ္ဌု မုဒိတာတိ အာလယသမ္မုဒိတာ. ယထေဝ ဟိ သုသဇ္ဇိတံ ပုပ္ဖဖလဘရိတရုက္ခာဒိသမ္ပန္နံ ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌော ရာဇာ တာယ တာယ သမ္ပတ္တိယာ ရမတိ, သမ္မုဒိတော အာမောဒိတပမောဒိတော ဟောတိ, န ဥက္ကဏ္ဌတိ, သာယမ္ပိ နိက္ခမိတုံ န ဣစ္ဆတိ; ဧဝမိမေဟိပိ ကာမာလယတဏှာလယေဟိ သတ္တာ ရမန္တိ, သံသာရဝဋ္ဋေ သမ္မုဒိတာ အနုက္ကဏ္ဌိတာ ဝသန္တိ. တေန နေသံ ဘဂဝါ ဒုဝိဓမ္ပိ အာလယံ ဥယျာနဘူမိံ ဝိယ ဒဿေန္တော ‘‘အာလယရာမာ’’တိအာဒိမာဟ.

๒๘๑. บทว่า อธิคโต คือ แทงตลอดแล้ว. บทว่า ธมฺโม คือ จตุสัจจธรรม. บทว่า คมฺภีโร เป็นคำปฏิเสธความตื้น. บทว่า ทุทฺทโส คือ เห็นได้ยากเพราะความลึกซึ้งนั่นเอง พึงเห็นได้โดยยาก ไม่อาจเห็นได้โดยง่าย. เพราะความเห็นได้ยากนั่นเอง จึงชื่อว่า ทุรนุโพโธ คือ รู้ตามได้ยาก พึงรู้แจ้งได้โดยยาก ไม่อาจรู้แจ้งได้โดยง่าย. บทว่า สนฺโต คือ ดับแล้ว. บทว่า ปณีโต คือ ประณีต. สองบทนี้กล่าวหมายถึงโลกุตรธรรมเท่านั้น. บทว่า อตกฺกาวจโร คือ ไม่ใช่สภาวะที่พึงหยั่งลงด้วยการตรึก พึงหยั่งลงด้วยญาณเท่านั้น. บทว่า นิปุโณ คือ ละเอียด. บทว่า ปณฺฑิตเวทนีโย คือ อันบัณฑิตผู้ปฏิบัติสัมมาปฏิปทาพึงรู้. บทว่า อาลยรามา คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมติดอยู่ในกามคุณ ๕ เพราะเหตุนั้น กามคุณเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่าอาลัย. ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ย่อมเป็นที่อาลัย เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่าอาลัย. สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีในอาลัยเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาลยรามา. ยินดีแล้วในอาลัยทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาลยรตา. บันเทิงดีแล้วในอาลัยทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาลยสัมมุทิตา. เปรียบเหมือนพระราชาเสด็จเข้าไปในอุทยานที่ตกแต่งอย่างดี สมบูรณ์ด้วยต้นไม้ที่เต็มไปด้วยดอกและผลเป็นต้น ย่อมทรงเพลิดเพลินด้วยสมบัตินั้นๆ ทรงบันเทิงร่าเริงยินดี ไม่ทรงเบื่อหน่าย แม้ในเวลาเย็นก็ไม่ทรงปรารถนาจะเสด็จออก ฉันใด สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ก็ฉันนั้น ย่อมเพลิดเพลินด้วยกามาลัยและตัณหาลัยเหล่านี้ บันเทิงไม่เบื่อหน่ายอยู่ในสังสารวัฏ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงอาลัยทั้งสองประเภทแก่สัตว์เหล่านั้นดุจภูมิอุทยาน จึงตรัสคำมีอาทิว่า อาลยรามา.

ယဒိဒန္တိ နိပါတော, တဿ ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘ယံ ဣဒ’’န္တိ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ သန္ဓာယ ‘‘ယော အယ’’န္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါတိ ဣမေသံ ပစ္စယာ ဣဒပ္ပစ္စယာ; ဣဒပ္ပစ္စယာ ဧဝ ဣဒပ္ပစ္စယတာ; ဣဒပ္ပစ္စယတာ စ သာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ စာတိ ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ. သင်္ခါရာဒိပစ္စယာနမေတံ အဓိဝစနံ. သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိအာဒိ သဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနမေဝ. ယသ္မာ ဟိ တံ အာဂမ္မ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ သမ္မန္တိ ဝူပသမ္မန္တိ, တသ္မာ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ စ တံ အာဂမ္မ သဗ္ဗေ ဥပဓယော ပဋိနိဿဋ္ဌာ ဟောန္တိ, သဗ္ဗာ တဏှာ ခီယန္တိ, သဗ္ဗေ ကိလေသရာဂါ ဝိရဇ္ဇန္တိ, သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ; တသ္မာ သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ တဏှာက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓောတိ ဝုစ္စတိ. သာ ပနေသာ တဏှာ ဘဝေန ဘဝံ, ဖလေန ဝါ သဒ္ဓိံ ကမ္မံ ဝိနတိ သံသိဗ္ဗတီတိ [Pg.81] ကတွာ ဝါနန္တိ ဝုစ္စတိ, တတော နိက္ခန္တံ ဝါနတောတိ နိဗ္ဗာနံ. သော မမဿ ကိလမထောတိ ယာ အဇာနန္တာနံ ဒေသနာ နာမ, သော မမ ကိလမထော အဿ, သာ မမ ဝိဟေသာ အဿာတိ အတ္ထော. ကာယကိလမထော စေဝ ကာယဝိဟေသာ စ အဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိတ္တေ ပန ဥဘယမ္ပေတံ ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ. အပိဿူတိ အနုဗြူဟနတ္ထေ နိပါတော, သော ‘‘န ကေဝလံ ဧတဒဟောသိ, ဣမာပိ ဂါထာ ပဋိဘံသူ’’တိ ဒီပေတိ. မန္တိ မမ. အနစ္ဆရိယာတိ အနုအစ္ဆရိယာ. ပဋိဘံသူတိ ပဋိဘာနသင်္ခါတဿ ဉာဏဿ ဂေါစရာ အဟေသုံ; ပရိဝိတက္ကယိတဗ္ဗတံ ပါပုဏိံသု.

บทว่า ยทิทํ เป็นนิบาต พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า หมายถึงสถานที่ จึงเป็น "ยํ อิทํ" หมายถึงปฏิจจสมุปบาท จึงเป็น "โย อยํ". บทว่า อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโท คือ ปัจจัยของธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอิทัปปัจจัย, อิทัปปัจจัยนั่นแหละชื่อว่าอิทัปปัจจยตา, อิทัปปัจจยตานั้นด้วย เป็นปฏิจจสมุปบาทด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่าอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท. นี้เป็นชื่อของปัจจัยทั้งหลายมีสังขารเป็นต้น. บททั้งหมดมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ เป็นชื่อของพระนิพพานทั้งสิ้น. เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น ความหวั่นไหวแห่งสังขารทั้งปวงย่อมสงบระงับ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัพพสังขารสมถะ. และเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น อุปธิทั้งปวงย่อมถูกสละคืน ตัณหาทั้งปวงย่อมสิ้นไป กิเลสราคะทั้งปวงย่อมคลายไป ทุกข์ทั้งปวงย่อมดับไป เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัพพูปธิปฏินิสสัคคะ ตัณหักขยะ วิราคะ นิโรธะ. ก็ตัณหานั้นย่อมร้อยรัด คือเย็บกรรมไว้กับภพด้วยภพ หรือกับผล เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วานะ, ธรรมที่ออกจากวานะนั้นชื่อว่า นิพพาน. บทว่า โส มมสฺส กิลมโถ มีความหมายว่า การแสดงธรรมแก่ผู้ไม่รู้ทั้งหลายใด การแสดงธรรมนั้นพึงเป็นความลำบากแก่เรา การแสดงธรรมนั้นพึงเป็นความเบียดเบียนแก่เรา. เป็นอันกล่าวว่า ความลำบากทางพระวรกายและความเบียดเบียนทางพระวรกายพึงมี. แต่ในพระทัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ทั้งสองอย่างนี้ไม่มี. บทว่า อปิสฺสุ เป็นนิบาตในอรรถว่าเพิ่มเติม นิบาตนั้นแสดงว่า "มิใช่แต่ความคิดนั้นเท่านั้นที่ได้เกิดขึ้น แม้คาถาเหล่านี้ก็ได้ปรากฏขึ้น". บทว่า มํ คือ ของเรา. บทว่า อนจฺฉริยา คือ น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก. บทว่า ปฏิภํสุ คือ ได้เป็นอารมณ์ของญาณที่เรียกว่าปฏิภาณ ถึงความเป็นสภาวะที่พึงตรึกตรอง.

ကိစ္ဆေနာတိ ဒုက္ခေန, န ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ သုခပ္ပဋိပဒါဝ ဟောန္တိ. ပါရမီပူရဏကာလေ ပန သရာဂသဒေါသသမောဟဿေဝ သတော အာဂတာဂတာနံ ယာစကာနံ, အလင်္ကတပ္ပဋိယတ္တံ သီသံ ကန္တိတွာ, ဂလလောဟိတံ နီဟရိတွာ, သုအဉ္ဇိတာနိ အက္ခီနိ ဥပ္ပာဋေတွာ, ကုလဝံသပ္ပဒီပံ ပုတ္တံ မနာပစာရိနိံ ဘရိယန္တိ ဧဝမာဒီနိ ဒေန္တဿ, အညာနိ စ ခန္တိဝါဒိသဒိသေသု အတ္တဘာဝေသု ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇာဒီနိ ပါပုဏန္တဿ အာဂမနိယပဋိပဒံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဟလန္တိ ဧတ္ထ ဟ-ကာရော နိပါတမတ္တော, အလန္တိ အတ္ထော. ပကာသိတုန္တိ ဒေသိတုံ, ဧဝံ ကိစ္ဆေန အဓိဂတဿ ဓမ္မဿ အလံ ဒေသိတုံ, ပရိယတ္တံ ဒေသိတုံ, ကော အတ္ထော ဒေသိတေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရာဂဒေါသပရေတေဟီတိ ရာဂဒေါသပရိဖုဋ္ဌေဟိ ရာဂဒေါသာနုဂတေဟိ ဝါ.

บทว่า กิจฺเฉน หมายถึง โดยลำบาก, ไม่ใช่หมายถึงโดยทุกขปฏิปทา. จริงอยู่ มรรคทั้ง ๔ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายล้วนเป็นสุขปฏิปทาทั้งนั้น. แต่ในกาลที่ทรงบำเพ็ญบารมี ทรงหมายถึงอาคมนียปฏิปทาของพระโพธิสัตว์ผู้ยังเป็นไปกับด้วยราคะ โทสะ และโมหะ ผู้ทรงตัดพระเศียรที่ประดับตกแต่งแล้ว, ทรงควักพระโลหิตที่ลำคอ, ทรงควักพระเนตรทั้งสองที่หยอดดีแล้ว, ทรงประทานพระโอรสผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์ตระกูล และพระชายาผู้มีปกติประพฤติเป็นที่พอพระทัย เป็นต้น แก่ยาจกทั้งหลายผู้มาแล้วๆ และผู้ทรงถึงซึ่งการตัดการทำลายเป็นต้นในอัตภาพอื่นทั้งหลายเช่นเป็นขันติวาทีดาบสเป็นต้น จึงตรัสคำนี้ไว้. ในบทว่า ห อลํ นี้ ห-อักษร เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า อลํ (พอแล้ว). บทว่า ปกาเสตุํ คือ เพื่อจะแสดง. ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า "ไม่ควรเพื่อจะแสดงธรรมที่บรรลุแล้วโดยยากอย่างนี้, ไม่ควรเพื่อจะแสดงธรรมที่ศึกษามาแล้ว, ประโยชน์อะไรด้วยการแสดง". บทว่า ราคโทสปเรเตหิ คือ อันราคะและโทสะถูกต้องแล้ว หรืออันราคะและโทสะติดตามไปแล้ว.

ပဋိသောတဂါမိန္တိ နိစ္စာဒီနံ ပဋိသောတံ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ အသုဘန္တိ ဧဝံ ဂတံ စတုသစ္စဓမ္မံ. ရာဂရတ္တာတိ ကာမရာဂေန ဘဝရာဂေန ဒိဋ္ဌိရာဂေန စ ရတ္တာ. န ဒက္ခန္တီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ အသုဘန္တိ ဣမိနာ သဘာဝေန န ပဿိဿန္တိ, တေ အပဿန္တေ ကော သက္ခိဿတိ ဧဝံ ဂါဟာပေတုံ. တမောခန္ဓေန အာဝုဋာတိ အဝိဇ္ဇာရာသိနာ အဇ္ဈောတ္ထတာ.

บทว่า ปฏิโสตคามึ หมายถึง จตุสัจจธรรมอันเป็นไปทวนกระแสต่อสภาวะมีความเที่ยงเป็นต้น คือ (เป็นธรรมที่แสดงว่า) ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม. บทว่า ราครตฺตา คือ ผู้กำหนัดแล้วด้วยกามราคะ ภวราคะ และทิฏฐิราคะ. บทว่า น ทกฺขนฺติ คือ จักไม่เห็นโดยสภาวะนี้ว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม, เมื่อสัตว์เหล่านั้นไม่เห็นอยู่ ใครเล่าจักสามารถให้ถือเอาได้อย่างนี้. บทว่า ตโมกฺขนฺเธน อาวุฏา คือ ถูกกองอวิชชาครอบงำแล้ว.

၂၈၂. အပ္ပောဿုက္ကတာယာတိ နိရုဿုက္ကဘာဝေန, အဒေသေတုကာမတာယာတိ အတ္ထော. ကသ္မာ ပနဿ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ, နနု ဧသ မုတ္တော မောစေဿာမိ, တိဏ္ဏော တာရေဿာမိ.

๒๘๒. บทว่า อปฺโปสฺสุกฺกตาย หมายถึง โดยความเป็นผู้ไม่มีความขวนขวาย, อธิบายว่า โดยความเป็นผู้ไม่ปรารถนาจะแสดง. ก็เพราะเหตุไรเล่า จิตของพระองค์จึงน้อมไปอย่างนั้น, ก็พระองค์นี้ (ทรงตั้งปณิธานไว้มิใช่หรือว่า) เราพ้นแล้ว จักให้ผู้อื่นพ้น, เราข้ามแล้ว จักให้ผู้อื่นข้าม.

‘‘ကိံ မေ အညာတဝေသေန, ဓမ္မံ သစ္ဆိကတေနိဓ;

သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, တာရယိဿံ သဒေဝက’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၆) –

"ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการทำธรรมให้แจ้งในโลกนี้ในเพศที่ไม่ปรากฏ (คือสาวก), เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้ามพ้น" ดังนี้.

ပတ္ထနံ [Pg.82] ကတွာ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တောတိ. သစ္စမေတံ, တဒေဝံ ပစ္စဝေက္ခဏာနုဘာဝေန ပနဿ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ. တဿ ဟိ သဗ္ဗညုတံ ပတွာ သတ္တာနံ ကိလေသဂဟနတံ, ဓမ္မဿ စ ဂမ္ဘီရတံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ သတ္တာနံ ကိလေသဂဟနတာ စ ဓမ္မဂမ္ဘီရတာ စ သဗ္ဗာကာရေန ပါကဋာ ဇာတာ. အထဿ ‘‘ဣမေ သတ္တာ ကဉ္ဇိကပုဏ္ဏာ လာဗု ဝိယ, တက္ကဘရိတာ စာဋိ ဝိယ, ဝသာတေလပီတပိလောတိကာ ဝိယ, အဉ္ဇနမက္ခိတဟတ္ထော ဝိယ စ ကိလေသဘရိတာ အတိသံကိလိဋ္ဌာ ရာဂရတ္တာ ဒေါသဒုဋ္ဌာ မောဟမူဠှာ, တေ ကိံ နာမ ပဋိဝိဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ စိန္တယတော ကိလေသဂဟနပစ္စဝေက္ခဏာနုဘာဝေနာပိ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ.

(พระองค์) ทรงกระทำความปรารถนา บำเพ็ญบารมีทั้งหลายแล้ว บรรลุสัพพัญญุตญาณแล้วมิใช่หรือ. คำนั้นจริง, แต่ว่าจิตของพระองค์น้อมไปอย่างนั้นด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาเห็นอย่างนั้น. จริงอยู่ เมื่อพระองค์นั้นทรงบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว ทรงพิจารณาถึงความที่สัตว์ทั้งหลายถูกกิเลสยึดถือไว้ และความที่ธรรมลึกซึ้ง, ความที่สัตว์ทั้งหลายถูกกิเลสยึดถือไว้และความที่ธรรมลึกซึ้งก็ได้ปรากฏชัดโดยอาการทั้งปวง. ครั้งนั้น เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า "สัตว์เหล่านี้เต็มไปด้วยกิเลส เศร้าหมองยิ่งนัก เหมือนน้ำเต้าที่เต็มด้วยน้ำข้าว, เหมือนหม้อที่เต็มด้วยเปรียง, เหมือนผ้าขี้ริ้วที่ชุ่มด้วยน้ำมันไขข้อ, และเหมือนมือที่เปื้อนด้วยยาหยอดตา, เป็นผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกโทสะประทุษร้าย หลงด้วยโมหะ, สัตว์เหล่านั้นจักตรัสรู้ได้อย่างไรหนอ" จิตของพระองค์ก็น้อมไปอย่างนั้น แม้ด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาเห็นความที่สัตว์ทั้งหลายถูกกิเลสยึดถือไว้.

‘‘အယဉ္စ ဓမ္မော ပထဝီသန္ဓာရကဥဒကက္ခန္ဓော ဝိယ ဂမ္ဘီရော, ပဗ္ဗတေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဌပိတော သာသပေါ ဝိယ ဒုဒ္ဒသော, သတဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဿ ကောဋိယာ ကောဋိပဋိပါဒနံ ဝိယ ဒုရနုဗောဓော. နနု မယာ ဟိ ဣမံ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ ဝါယမန္တေန အဒိန္နံ ဒါနံ နာမ နတ္ထိ, အရက္ခိတံ သီလံ နာမ နတ္ထိ, အပရိပူရိတာ ကာစိ ပါရမီ နာမ နတ္ထိ? တဿ မေ နိရုဿာဟံ ဝိယ မာရဗလံ ဝိဓမန္တဿာပိ ပထဝီ န ကမ္ပိတ္ထ, ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တဿာပိ န ကမ္ပိတ္ထ, မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ သောဓေန္တဿာပိ န ကမ္ပိတ္ထ, ပစ္ဆိမယာမေ ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿေဝ မေ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ကမ္ပိတ္ထ. ဣတိ မာဒိသေနာပိ တိက္ခဉာဏေန ကိစ္ဆေနေဝါယံ ဓမ္မော ပဋိဝိဒ္ဓေါ, တံ လောကိယမဟာဇနာ ကထံ ပဋိဝိဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ ဓမ္မဂမ္ဘီရတာပစ္စဝေက္ခဏာနုဘာဝေနာပိ ဧဝံ စိတ္တံ နမီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"และธรรมนี้ลึกซึ้งเหมือนห้วงน้ำที่รองรับแผ่นดิน, เห็นได้ยากเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดที่ถูกภูเขาปิดบังไว้, รู้ตามได้ยากเหมือนการทำให้ปลายต่อปลายของเส้นผมที่ถูกผ่าออกเป็นร้อยเส้นจรดกัน. ก็เมื่อเราพากเพียรเพื่อจะตรัสรู้ธรรมนี้ ทานที่ชื่อว่าไม่ได้ให้แล้ว ย่อมไม่มี, ศีลที่ชื่อว่าไม่ได้รักษาแล้ว ย่อมไม่มี, บารมีอย่างใดอย่างหนึ่งที่ชื่อว่าไม่ได้บำเพ็ญให้เต็มแล้ว ย่อมไม่มีมิใช่หรือ? เมื่อเรานั้นกำจัดกำลังของมารประดุจผู้ไม่มีความเพียร แผ่นดินก็มิได้หวั่นไหว, แม้เมื่อระลึกถึงบุพเพนิวาสในปฐมยาม ก็มิได้หวั่นไหว, แม้เมื่อชำระทิพพจักขุในมัชฌิมยาม ก็มิได้หวั่นไหว, แต่ในปัจฉิมยาม เมื่อเราตรัสรู้ปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น หมื่นโลกธาตุก็หวั่นไหว. ด้วยเหตุนี้ ธรรมนี้แม้เราผู้มีญาณแก่กล้าเช่นนี้ก็ยังตรัสรู้ได้โดยยาก, มหาชนชาวโลกจักตรัสรู้ธรรมนั้นได้อย่างไร" พึงทราบว่า จิตของพระองค์น้อมไปอย่างนั้น แม้ด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาเห็นความที่ธรรมลึกซึ้ง ดังนี้.

အပိစ ဗြဟ္မုနာ ယာစိတေ ဒေသေတုကာမတာယပိဿ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ. ဇာနာတိ ဟိ ဘဂဝါ – ‘‘မမ အပ္ပောဿုက္ကတာယ စိတ္တေ နမမာနေ မံ မဟာဗြဟ္မာ ဓမ္မဒေသနံ ယာစိဿတိ, ဣမေ စ သတ္တာ ဗြဟ္မဂရုကာ, တေ ‘သတ္ထာ ကိရ ဓမ္မံ န ဒေသေတုကာမော အဟောသိ, အထ နံ မဟာဗြဟ္မာ ယာစိတွာ ဒေသာပေသိ, သန္တော ဝတ, ဘော, ဓမ္မော ပဏီတော ဝတ, ဘော, ဓမ္မော’တိ မညမာနာ သုဿူသိဿန္တီ’’တိ. ဣဒမ္ပိဿ ကာရဏံ ပဋိစ္စ အပ္ပောဿုက္ကတာယ စိတ္တံ နမိ, နော ဓမ္မဒေသနာယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

อีกอย่างหนึ่ง แม้เพื่อจะทรงมีความปรารถนาที่จะแสดงเมื่อท้าวพรหมทูลอาราธนาแล้ว จิตของพระองค์ก็น้อมไปอย่างนั้น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "เมื่อจิตของเราน้อมไปเพื่อความไม่ขวนขวาย ท้าวมหาพรหมจักทูลอาราธนาเราให้แสดงธรรม, และสัตว์เหล่านี้ก็มีความเคารพในท้าวพรหม, สัตว์เหล่านั้นเมื่อสำคัญว่า 'ได้ยินว่า พระศาสดาทรงไม่ปรารถนาจะแสดงธรรม, ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้วจึงทรงแสดง, ดูก่อนท่านผู้เจริญ ธรรมสงบหนอ, ดูก่อนท่านผู้เจริญ ธรรมประณีตหนอ' ดังนี้แล้ว จักตั้งใจฟัง". อาศัยเหตุแม้ข้อนี้ของพระองค์ จิตจึงน้อมไปเพื่อความไม่ขวนขวาย, ไม่ใช่ (น้อมไปเพื่อ) การไม่แสดงธรรม พึงทราบดังนี้.

သဟမ္ပတိဿာတိ သော ကိရ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ သဟကော နာမ ထေရော ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ကပ္ပာယုကဗြဟ္မာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော. တတြ နံ သဟမ္ပတိဗြဟ္မာတိ ပဋိသဉ္ဇာနန္တိ, တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဗြဟ္မုနော [Pg.83] သဟမ္ပတိဿာ’’တိ. နဿတိ ဝတ, ဘောတိ သော ကိရ ဣမံ သဒ္ဒံ တထာ နိစ္ဆာရေသိ, ယထာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုဗြဟ္မာနော သုတွာ သဗ္ဗေ သန္နိပတိံသု. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယသ္မိံ နာမ လောကေ. ပုရတော ပါတုရဟောသီတိ တေဟိ ဒသဟိ ဗြဟ္မသဟဿေဟိ သဒ္ဓိံ ပါတုရဟောသိ. အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာတိ ပညာမယေ အက္ခိမှိ အပ္ပံ ပရိတ္တံ ရာဂဒေါသမောဟရဇံ ဧတေသံ, ဧဝံသဘာဝါတိ အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာ. အဿဝနတာတိ အဿဝနတာယ. ဘဝိဿန္တီတိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ဒသပုညကိရိယဝသေန ကတာဓိကာရာ ပရိပါကဂတပဒုမာနိ ဝိယ သူရိယရသ္မိသမ္ဖဿံ, ဓမ္မဒေသနံယေဝ အာကင်္ခမာနာ စတုပ္ပဒိကဂါထာဝသာနေ အရိယဘူမိံ ဩက္ကမနာရဟာ န ဧကော, န ဒွေ, အနေကသတသဟဿာ ဓမ္မဿ အညာတာရော ဘဝိဿန္တီတိ ဒဿေတိ.

บทว่า สหปมฺปติสฺส คือ ได้ยินว่า พรหมนั้น ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ เป็นพระเถระชื่อว่าสหกะ ยังปฐมฌานให้บังเกิดแล้ว บังเกิดเป็นพรหมมีอายุยืนตลอดกัปในปฐมฌานภูมิ. ในพรหมโลกนั้น เขารู้จักพรหมนั้นว่า สหัมบดีพรหม, ทรงหมายถึงพรหมนั้นจึงตรัสว่า พฺรหฺมุโน สหมฺปติสฺส. บทว่า นสฺสติ วต โภ คือ ได้ยินว่า พรหมนั้นเปล่งเสียงนี้ออกไปโดยประการที่พรหมทั้งหลายในหมื่นโลกธาตุได้ฟังแล้วประชุมกันทั้งหมด. บทว่า ยตฺร หิ นาม คือ ในโลกใด. บทว่า ปุรโต ปาตุรโหสิ คือ ปรากฏพร้อมกับพรหมหนึ่งหมื่นเหล่านั้น. บทว่า อปฺปรชกฺขชาติกา คือ ธุลีคือราคะ โทสะ โมหะ ในจักษุคือปัญญาของสัตว์เหล่านั้นมีน้อย, มีสภาวะอย่างนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัปปรชักขชาติกา. บทว่า อสฺสวนตา คือ เพราะไม่ได้ฟัง. บทว่า ภวิสฺสนฺติ ทรงแสดงว่า ผู้ได้กระทำอธิการไว้แล้วในพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ด้วยอำนาจแห่งปุญญกิริยา ๑๐, ผู้ปรารถนาอยู่แต่พระธรรมเทศนาเท่านั้น เหมือนดอกปทุมที่แก่กล้าแล้วรอคอยสัมผัสแห่งรัศมีพระอาทิตย์, ผู้สมควรจะหยั่งลงสู่อริยภูมิในที่สุดแห่งคาถา ๔ บาท, ผู้รู้แจ้งธรรมจักมีมิใช่คนเดียว, มิใช่สองคน, แต่จักมีหลายแสนคน.

ပါတုရဟောသီတိ ပါတုဘဝိ. သမလေဟိ စိန္တိတောတိ သမလေဟိ ဆဟိ သတ္ထာရေဟိ စိန္တိတော. တေ ဟိ ပုရေတရံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ကဏ္ဋကေ ပတ္ထရမာနာ ဝိယ, ဝိသံ သိဉ္စမာနာ ဝိယ စ သမလံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မံ ဒေသယိံသု. အပါပုရေတန္တိ ဝိဝရ ဧတံ. အမတဿ ဒွါရန္တိ အမတဿ နိဗ္ဗာနဿ ဒွါရဘူတံ အရိယမဂ္ဂံ. သုဏန္တု ဓမ္မံ ဝိမလေနာနုဗုဒ္ဓန္တိ ဣမေ သတ္တာ ရာဂါဒိမလာနံ အဘာဝတော ဝိမလေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန အနုဗုဒ္ဓံ စတုသစ္စဓမ္မံ သုဏန္တု တာဝ ဘဂဝါတိ ယာစတိ.

บทว่า ปาตุรโหสิ คือ ปรากฏแล้ว. บทว่า สมเลหิ จินฺติโต คือ อันศาสดาทั้ง ๖ ผู้มีมลทินคิดแล้ว. จริงอยู่ ศาสดาเหล่านั้นบังเกิดขึ้นก่อนแล้ว ได้แสดงมิจฉาทิฏฐิธรรมอันมีมลทินในชมพูทวีปทั้งสิ้น ราวกะว่าโปรยหนาม และราวกะว่ารดพิษ. บทว่า อปาปุเรนฺติ คือ ขอพระองค์จงเปิดประตูนั้น. บทว่า อมตสฺส ทฺวารํ คือ อริยมรรคอันเป็นประดุจประตูแห่งอมตนิพพาน. บทว่า สุณนฺตุ ธมฺมํ วิมเลนานุพุทฺธํ คือ ทูลอาราธนาว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอสัตว์เหล่านี้จงฟังจตุสัจจธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้หมดจดเพราะไม่มีมลทินคือราคะเป็นต้นได้ตรัสรู้แล้วโดยชอบเถิด.

သေလေ ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတောတိ သေလမယေ ဧကဂ္ဃနေ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ယထာ ဌိတောဝ. န ဟိ တဿ ဌိတဿ ဒဿနတ္ထံ ဂီဝုက္ခိပနပသာရဏာဒိကိစ္စံ အတ္ထိ. တထူပမန္တိ တပ္ပဋိဘာဂံ သေလပဗ္ဗတူပမံ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ သေလပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ဌိတောဝ စက္ခုမာ ပုရိသော သမန္တတော ဇနတံ ပဿေယျ, တထာ တွမ္ပိ, သုမေဓ, သုန္ဒရပည-သဗ္ဗညုတညာဏေန သမန္တစက္ခု ဘဂဝါ ဓမ္မမယံ ပါသာဒမာရုယှ သယံ အပေတသောကော သောကာဝတိဏ္ဏံ ဇာတိဇရာဘိဘူတံ ဇနတံ အဝေက္ခဿု ဥပဓာရယ ဥပပရိက္ခ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ယထာ ဟိ ပဗ္ဗတပါဒေ သမန္တာ မဟန္တံ ခေတ္တံ ကတွာ တတ္ထ ကေဒါရပါဠီသု ကုဋိကာယော ကတွာ ရတ္တိံ အဂ္ဂိံ ဇာလေယျုံ. စတုရင်္ဂသမန္နာဂတဉ္စ အန္ဓကာရံ အဿ, အထ တဿ ပဗ္ဗတဿ မတ္ထကေ ဌတွာ စက္ခုမတော ပုရိသဿ ဘူမိံ ဩလောကယတော နေဝ ခေတ္တံ, န ကေဒါရပါဠိယော, န ကုဋိယော, န တတ္ထ သယိတမနုဿာ ပညာယေယျုံ. ကုဋိကာသု ပန [Pg.84] အဂ္ဂိဇာလာမတ္တကမေဝ ပညာယေယျ. ဧဝံ ဓမ္မပါသာဒံ အာရုယှ သတ္တနိကာယံ ဩလောကယတော တထာဂတဿ, ယေ တေ အကတကလျာဏာ သတ္တာ, တေ ဧကဝိဟာရေ ဒက္ခိဏဇာဏုပဿေ နိသိန္နာပိ ဗုဒ္ဓစက္ခုဿ အာပါထံ နာဂစ္ဆန္တိ, ရတ္တိံ ခိတ္တာ သရာ ဝိယ ဟောန္တိ. ယေ ပန ကတကလျာဏာ ဝေနေယျပုဂ္ဂလာ, တေ ဧဝဿ ဒူရေပိ ဌိတာ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ, သော အဂ္ဂိ ဝိယ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတော ဝိယ စ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

บทว่า เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต คือ เหมือนบุรุษผู้ยืนอยู่บนยอดเขาศิลาล้วนอันเป็นแท่งทึบ. จริงอยู่ กิจคือการชะเง้อคอหรือเหยียดคอเป็นต้นเพื่อจะดูของบุรุษผู้ยืนอยู่นั้นย่อมไม่มี. บทว่า ตถูปมํ คือ มีอุปมาเปรียบด้วยภูเขาศิลานั้น. นี้เป็นเนื้อความย่อในบทนั้น คือ บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขาศิลา พึงเห็นหมู่ชนโดยรอบฉันใด ข้าแต่พระสุเมธะ พระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีสมันตจักษุด้วยพระปัญญาอันงามคือพระสัพพัญญุตญาณ ขอพระองค์เสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือธรรม ทรงปราศจากความโศกด้วยพระองค์เองแล้ว ขอจงทรงพิจารณา ทรงกำหนด ทรงตรวจสอบหมู่สัตว์ผู้ยังจมอยู่ในความโศก ถูกชาติและชราครอบงำ. นี้เป็นอธิบายในบทนั้น คือ จริงอยู่ เปรียบเหมือนเขาทำนาแปลงใหญ่ที่เชิงเขารอบด้าน แล้วทำกระท่อมไว้ที่คันนาเหล่านั้น จุดไฟในเวลากลางคืน และพึงมีความมืดอันประกอบด้วยองค์ ๔ ครั้งนั้น เมื่อบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขานั้นมองดูพื้นดิน ก็จะไม่เห็นทั้งนา ทั้งคันนา ทั้งกระท่อม ทั้งคนที่นอนอยู่ในที่นั้น แต่ในกระท่อมเหล่านั้น จะเห็นเพียงเปลวไฟเท่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อพระตถาคตเสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือธรรม ทรงตรวจดูหมู่สัตว์ สัตว์เหล่าใดที่ไม่ได้ทำความดีไว้ สัตว์เหล่านั้นแม้นั่งอยู่ที่ข้างเข่าเบื้องขวาในวิหารเดียวกัน ก็ไม่ปรากฏในคลองแห่งพุทธจักษุ เป็นเหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน ส่วนเวไนยบุคคลเหล่าใดที่ได้ทำความดีไว้ บุคคลเหล่านั้นแม้อยู่ในที่ไกล ก็ย่อมปรากฏในคลองแห่งพุทธจักษุของพระองค์ บุคคลนั้นย่อมปรากฏดุจกองไฟและดุจภูเขาหิมพานต์. คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า

‘‘ဒူရေ သန္တော ပကာသေန္တိ, ဟိမဝန္တောဝ ပဗ္ဗတော;

အသန္တေတ္ထ န ဒိဿန္တိ, ရတ္တိံ ခိတ္တာ ယထာ သရာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၀၄);

“สัตบุรุษทั้งหลายแม้อยู่ในที่ไกล ย่อมปรากฏดุจภูเขาหิมพานต์ ส่วนอสัตบุรุษทั้งหลายในโลกนี้ย่อมไม่ปรากฏ เหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน” (ธ. ป. ๓๐๔)

ဥဋ္ဌေဟီတိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနတ္ထံ စာရိကစရဏံ ယာစန္တော ဘဏတိ. ဝီရာတိအာဒီသု ဘဂဝါ ဝီရိယဝန္တတာယ ဝီရော. ဒေဝပုတ္တမစ္စုကိလေသမာရာနံ ဝိဇိတတ္တာ ဝိဇိတသင်္ဂါမော. ဇာတိကန္တာရာဒိနိတ္ထရဏတ္ထာယ ဝေနေယျသတ္ထဝါဟနသမတ္ထတာယ သတ္ထဝါဟော. ကာမစ္ဆန္ဒဣဏဿ အဘာဝတော အဏဏောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า อุฏฺเฐหิ ท่านกล่าวทูลขอการเสด็จจาริกเพื่อแสดงธรรมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า. ในบทว่า วีร เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า วีระ เพราะทรงมีความเพียร, ชื่อว่า วิชิตสังคาม เพราะทรงชนะเทวปุตตมาร มัจจุมาร และกิเลสมาร, ชื่อว่า สัตถวาหะ เพราะทรงสามารถในการนำหมู่เวไนยสัตว์เพื่อข้ามพ้นจากกันดารคือชาติเป็นต้น. พึงทราบว่า ชื่อว่า อณณะ เพราะไม่มีหนี้คือกามฉันทะ.

၂၈၃. အဇ္ဈေသနန္တိ ယာစနံ. ဗုဒ္ဓစက္ခုနာတိ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏေန စ အာသယာနုသယဉာဏေန စ. ဣမေသဉှိ ဒွိန္နံ ဉာဏာနံ ဗုဒ္ဓစက္ခူတိ နာမံ, သဗ္ဗညုတညာဏဿ သမန္တစက္ခူတိ, တိဏ္ဏံ မဂ္ဂဉာဏာနံ ဓမ္မစက္ခူတိ. အပ္ပရဇက္ခေတိအာဒီသု ယေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ပညာစက္ခုမှိ ရာဂါဒိရဇံ အပ္ပံ, တေ အပ္ပရဇက္ခာ. ယေသံ တံ မဟန္တံ, တေ မဟာရဇက္ခာ. ယေသံ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ တိက္ခာနိ, တေ တိက္ခိန္ဒြိယာ. ယေသံ တာနိ မုဒူနိ, တေ မုဒိန္ဒြိယာ. ယေသံ တေယေဝ သဒ္ဓါဒယော အာကာရာ သုန္ဒရာ, တေ သွာကာရာ. ယေ ကထိတကာရဏံ သလ္လက္ခေန္တိ, သုခေန သက္ကာ ဟောန္တိ ဝိညာပေတုံ, တေ သုဝိညာပယာ. ယေ ပရလောကဉ္စေဝ ဝဇ္ဇဉ္စ ဘယတော ပဿန္တိ, တေ ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝိနော နာမ.

๒๘๓. บทว่า อชฺเฌสนํ คือ การทูลอาราธนา. บทว่า พุทฺธจกฺขุนา คือ ด้วยอินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ. จริงอยู่ ญาณ ๒ อย่างนี้ชื่อว่า พุทธจักษุ, สัพพัญญุตญาณชื่อว่า สมันตจักษุ, มรรคญาณ ๓ ชื่อว่า ธรรมจักษุ. ในบทว่า อัปปรชักขะ เป็นต้น สัตว์เหล่าใดมีธุลีคือราคะเป็นต้นในปัญญาจักษุน้อยโดยนัยที่กล่าวแล้ว สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า อัปปรชักขะ. สัตว์เหล่าใดมีธุลีนั้นมาก สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า มหารชักขะ. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์คือศรัทธาเป็นต้นแก่กล้า สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า ติกขินทรีย์. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์เหล่านั้นอ่อน สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า มุทินทรีย์. สัตว์เหล่าใดมีอาการคือศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้นดี สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า สวาการะ. สัตว์เหล่าใดกำหนดรู้เหตุที่กล่าวแล้ว เป็นผู้ที่สามารถจะให้รู้ได้โดยง่าย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า สุวิญญาปยะ. สัตว์เหล่าใดเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า ปรโลกวัชชภยทัสสาวี.

အယံ ပနေတ္ထ ပါဠိ – ‘‘သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော အပ္ပရဇက္ခော, အဿဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော မဟာရဇက္ခော. အာရဒ္ဓဝီရိယော…, ကုသိတော…, ဥပဋ္ဌိတဿတိ…, မုဋ္ဌဿတိ…, သမာဟိတော…, အသမာဟိတော…, ပညဝါ…, ဒုပ္ပညော ပုဂ္ဂလော မဟာရဇက္ခော. တထာ သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော တိက္ခိန္ဒြိယော…ပေ… ပညဝါ ပုဂ္ဂလော ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ, ဒုပ္ပညော ပုဂ္ဂလော န ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ. လောကောတိ [Pg.85] ခန္ဓလောကော, အာယတနလောကော, ဓာတုလောကော, သမ္ပတ္တိဘဝလောကော, သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောကော, ဝိပတ္တိဘဝလောကော, ဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောကော, ဧကော လောကော သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ. ဒွေ လောကာ – နာမဉ္စ ရူပဉ္စ. တယော လောကာ – တိဿော ဝေဒနာ. စတ္တာရော လောကာ – စတ္တာရော အာဟာရာ. ပဉ္စ လောကာ – ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. ဆ လောကာ – ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ. သတ္တ လောကာ – သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော. အဋ္ဌ လောကာ – အဋ္ဌ လောကဓမ္မာ. နဝ လောကာ – နဝ သတ္တာဝါသာ. ဒသ လောကာ – ဒသာယတနာနိ. ဒွါဒသ လောကာ – ဒွါဒသာယတနာနိ. အဋ္ဌာရသ လောကာ – အဋ္ဌာရဿ ဓာတုယော. ဝဇ္ဇန္တိ သဗ္ဗေ ကိလေသာ ဝဇ္ဇာ, သဗ္ဗေ ဒုစ္စရိတာ ဝဇ္ဇာ, သဗ္ဗေ အဘိသင်္ခါရာ ဝဇ္ဇာ, သဗ္ဗေ ဘဝဂါမိကမ္မာ ဝဇ္ဇာ. ဣတိ ဣမသ္မိဉ္စ လောကေ ဣမသ္မိဉ္စ ဝဇ္ဇေ တိဗ္ဗာ ဘယသညာ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောတိ, သေယျထာပိ ဥက္ခိတ္တာသိကေ ဝဓကေ. ဣမေဟိ ပညာသာယ အာကာရေဟိ ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဇာနာတိ ပဿတိ အညာသိ ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဣဒံ တထာဂတဿ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တေ ဉာဏ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၂).

นี้เป็นพระบาลีในเรื่องนั้น – “บุคคลผู้มีศรัทธา ชื่อว่า อัปปรชักขะ, บุคคลผู้ไม่มีศรัทธา ชื่อว่า มหารชักขะ. ผู้ปรารภความเพียร..., ผู้เกียจคร้าน..., ผู้มีสติตั้งมั่น..., ผู้มีสติหลงลืม..., ผู้มีจิตตั้งมั่น..., ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น..., ผู้มีปัญญา..., บุคคลผู้มีปัญญาทราม ชื่อว่า มหารชักขะ. ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลผู้มีศรัทธา ชื่อว่า ติกขินทรีย์...ฯลฯ... บุคคลผู้มีปัญญา ชื่อว่า ปรโลกวัชชภยทัสสาวี, บุคคลผู้มีปัญญาทราม ไม่ชื่อว่า ปรโลกวัชชภยทัสสาวี. คำว่า โลก ได้แก่ ขันธโลก อายตนโลก ธาตุโลก สัมปัตติภวโลก สัมปัตติสมภวโลก วิปัตติภวโลก วิปัตติสมภวโลก. โลก ๑ คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร. โลก ๒ คือ นามและรูป. โลก ๓ คือ เวทนา ๓. โลก ๔ คือ อาหาร ๔. โลก ๕ คือ อุปาทานขันธ์ ๕. โลก ๖ คือ อัชฌัตติกายตนะ ๖. โลก ๗ คือ วิญญาณฐิติ ๗. โลก ๘ คือ โลกธรรม ๘. โลก ๙ คือ สัตตาวาส ๙. โลก ๑๐ คือ อายตนะ ๑๐. โลก ๑๒ คือ อายตนะ ๑๒. โลก ๑๘ คือ ธาตุ ๑๘. คำว่า วัชชะ (โทษ) ได้แก่ กิเลสทั้งปวงเป็นโทษ, ทุจริตทั้งปวงเป็นโทษ, อภิสังขารทั้งปวงเป็นโทษ, กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวงเป็นโทษ. ด้วยเหตุนี้ ความสำคัญว่าภัยอันแรงกล้าย่อมปรากฏขึ้นในโลกนี้และในโทษนี้ เปรียบเหมือน (ความสำคัญว่าภัย) ในเพชฌฆาตผู้เงื้อดาบขึ้น. พระตถาคตย่อมทรงทราบ ทรงเห็น ทรงรู้แจ้ง ทรงแทงตลอดซึ่งอินทรีย์ ๕ เหล่านี้ ด้วยอาการ ๕๐ เหล่านี้. นี้เป็น อินทริยปโรปริยัตตญาณ ของพระตถาคต” (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒).

ဥပ္ပလိနိယန္တိ ဥပ္ပလဝနေ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနီတိ ယာနိ အန္တော နိမုဂ္ဂါနေဝ ပေါသိယန္တိ. ဥဒကံ အစ္စုဂ္ဂမ္မ ဌိတာနီတိ ဥဒကံ အတိက္ကမိတွာ ဌိတာနိ. တတ္ထ ယာနိ အစ္စုဂ္ဂမ္မ ဌိတာနိ, တာနိ သူရိယရသ္မိသမ္ဖဿံ အာဂမယမာနာနိ ဌိတာနိ အဇ္ဇ ပုပ္ဖနကာနိ. ယာနိ သမောဒကံ ဌိတာနိ, တာနိ သွေ ပုပ္ဖနကာနိ. ယာနိ ဥဒကာနုဂ္ဂတာနိ အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနိ, တာနိ တတိယဒိဝသေ ပုပ္ဖနကာနိ. ဥဒကာ ပန အနုဂ္ဂတာနိ အညာနိပိ သရောဂဥပ္ပလာဒီနိ နာမ အတ္ထိ, ယာနိ နေဝ ပုပ္ဖိဿန္တိ, မစ္ဆကစ္ဆပဘက္ခာနေဝ ဘဝိဿန္တိ. တာနိ ပါဠိံ နာရုဠှာနိ. အာဟရိတွာ ပန ဒီပေတဗ္ဗာနီတိ ဒီပိတာနိ.

บทว่า อุปฺปลินิยํ คือ ในป่าอุบล แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า อนฺโตนิมุคฺคโปสินี ความว่า ดอกบัวเหล่าใดจมอยู่ภายในน้ำแล้วเติบโต บทว่า อุทกํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตานิ ความว่า ตั้งอยู่โดยล่วงพ้นน้ำไป ในบรรดาดอกบัวเหล่านั้น ดอกบัวเหล่าใดตั้งอยู่พ้นน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นตั้งอยู่รอสัมผัสแห่งรัศมีพระอาทิตย์ เป็นดอกบัวที่จะบานในวันนี้ ดอกบัวเหล่าใดตั้งอยู่เสมอน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นเป็นดอกบัวที่จะบานในวันพรุ่งนี้ ดอกบัวเหล่าใดที่ยังอยู่ในน้ำ เติบโตอยู่ใต้น้ำ ดอกบัวเหล่านั้นเป็นดอกบัวที่จะบานในวันที่สาม ก็แล ยังมีดอกอุบลเหล่าอื่นที่มีโรคเป็นต้น ซึ่งยังไม่ขึ้นจากน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นจักไม่บานเลย จักเป็นภักษาของปลาและเต่าเท่านั้น ดอกบัวเหล่านั้นไม่ได้ยกขึ้นไว้ในบาลี แต่ก็นำมาแสดงไว้

ယထေဝ ဟိ တာနိ စတုဗ္ဗိဓာနိ ပုပ္ဖာနိ, ဧဝမေဝ ဥဂ္ဃဋိတညူ ဝိပဉ္စိတညူ နေယျော ပဒပရမောတိ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ. တတ္ထ ‘‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သဟ ဥဒါဟဋဝေလာယ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဥဂ္ဃဋိတညူ. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထေ ဝိဘဇိယမာနေ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဝိပဉ္စိတညူ. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ ဥဒ္ဒေသတော ပရိပုစ္ဆတော ယောနိသော မနသိကရောတော ကလျာဏမိတ္တေ [Pg.86] သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော အနုပုဗ္ဗေန ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော နေယျော. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ ဗဟုမ္ပိ သုဏတော ဗဟုမ္ပိ ဘဏတော ဗဟုမ္ပိ ဓာရယတော ဗဟုမ္ပိ ဝါစယတော န တာယ ဇာတိယာ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ပဒပရမော’’ (ပု. ပ. ၁၅၁). တတ္ထ ဘဂဝါ ဥပ္ပလဝနာဒိသဒိသံ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော ‘‘အဇ္ဇ ပုပ္ဖနကာနိ ဝိယ ဥဂ္ဃဋိတညူ, သွေ ပုပ္ဖနကာနိ ဝိယ ဝိပဉ္စိတညူ, တတိယဒိဝသေ ပုပ္ဖနကာနိ ဝိယ နေယျော, မစ္ဆကစ္ဆပဘက္ခာနိ ပုပ္ဖာနိ ဝိယ ပဒပရမော’’တိ အဒ္ဒသ. ပဿန္တော စ ‘‘ဧတ္တကာ အပ္ပရဇက္ခာ, ဧတ္တကာ မဟာရဇက္ခာ, တတြာပိ ဧတ္တကာ ဥဂ္ဃဋိတညူ’’တိ ဧဝံ သဗ္ဗာကာရတောဝ အဒ္ဒသ.

ดอกบัวเหล่านั้นมี ๔ ประเภทฉันใด บุคคล ๔ จำพวก คือ อุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญู เนยยะ และปทปรมะ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น "บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัยพร้อมกับเวลาที่ยกหัวข้อขึ้นแสดง บุคคลนี้เรียกว่า อุคฆฏิตัญญู บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัยเมื่อจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่กล่าวไว้โดยย่อ บุคคลนี้เรียกว่า วิปัญจิตัญญู บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัยโดยลำดับ จากการเรียนหัวข้อ การสอบถาม การมนสิการโดยแยบคาย การเสพ การคบ การเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตร บุคคลนี้เรียกว่า เนยยะ บุคคลใด แม้ฟังมาก สวดมาก ทรงจำไว้มาก สอนมาก ก็ไม่เกิดธรรมาภิสมัยในชาตินั้น บุคคลนี้เรียกว่า ปทปรมะ" (ปุ.ป. ๑๕๑) ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรวจดูโลกธาตุหมื่นจักรวาลซึ่งเปรียบด้วยป่าอุบลเป็นต้น ได้ทอดพระเนตรเห็นบุคคลเหล่านี้คือ อุคฆฏิตัญญูเปรียบเหมือนดอกบัวที่จะบานในวันนี้ วิปัญจิตัญญูเปรียบเหมือนดอกบัวที่จะบานในวันพรุ่งนี้ เนยยะเปรียบเหมือนดอกบัวที่จะบานในวันที่สาม และปทปรมะเปรียบเหมือนดอกบัวที่เป็นภักษาของปลาและเต่า และเมื่อทอดพระเนตร ก็ได้ทรงเห็นโดยอาการทั้งปวงอย่างนี้ว่า "ในบรรดาสัตว์เหล่านี้ สัตว์มีธุลีในดวงตาน้อยมีเท่านี้ สัตว์มีธุลีในดวงตามากมีเท่านี้ แม้ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น อุคฆฏิตัญญูบุคคลมีเท่านี้"

တတ္ထ တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ အတ္ထံ သာဓေတိ. ပဒပရမာနံ အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ ဟောတိ. အထ ဘဂဝါ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အတ္ထာဝဟံ ဓမ္မဒေသနံ ဝိဒိတွာ ဒေသေတုကမျတံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပုန သဗ္ဗေပိ တီသု ဘဝေသု သတ္တေ ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗဝသေန ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ အကာသိ. ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ကတမေ တေ သတ္တာ အဘဗ္ဗာ, ယေ တေ သတ္တာ ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတာ ကိလေသာဝရဏေန သမန္နာဂတာ ဝိပါကာဝရဏေန သမန္နာဂတာ အဿဒ္ဓါ အစ္ဆန္ဒိကာ ဒုပ္ပညာ အဘဗ္ဗာ နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တံ, ဣမေ တေ သတ္တာ အဘဗ္ဗာ. ကတမေ တေ သတ္တာ ဘဗ္ဗာ? ယေ တေ သတ္တာ န ကမ္မာဝရဏေန…ပေ… ဣမေ တေ သတ္တာ ဘဗ္ဗာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၂၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၁၅). တတ္ထ သဗ္ဗေပိ အဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေ ပဟာယ ဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေယေဝ ဉာဏေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဧတ္တကာ ရာဂစရိတာ, ဧတ္တကာ ဒေါသမောဟစရိတာ ဝိတက္ကသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိစရိတာ’’တိ ဆ ကောဋ္ဌာသေ အကာသိ; ဧဝံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသိဿာမီတိ စိန္တေသိ.

ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคย่อมยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่บุคคล ๓ จำพวกในอัตภาพนี้เอง ส่วนสำหรับปทปรมบุคคล (ธรรมเทศนา) ย่อมเป็นไปเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบธรรมเทศนาที่จะเป็นประโยชน์แก่บุคคล ๔ จำพวกนี้แล้ว ทรงยังความพอพระทัยที่จะแสดงธรรมให้เกิดขึ้นแล้ว ได้ทรงกระทำสัตว์ทั้งปวงในภพทั้งสามเป็น ๒ ส่วน คือ พวกภัพพะและอภัพพะ สมดังที่ตรัสไว้โดยทรงหมายถึงสัตว์เหล่านั้นว่า "สัตว์เหล่าไหนเป็นอภัพพะ? สัตว์เหล่าใดประกอบด้วยกรรมวรณ์ กิเลสาวรณ์ วิปากาวรณ์ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่มีความพอใจ มีปัญญาทราม ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้เป็นอภัพพะ สัตว์เหล่าไหนเป็นภัพพะ? สัตว์เหล่าใดไม่ประกอบด้วยกรรมวรณ์...ฯลฯ... สัตว์เหล่านี้เป็นภัพพะ" (วิ. ๘๒๗; ปฏิ.ม. ๑.๑๑๕) ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น พระองค์ทรงละอภัพพบุคคลทั้งหมดแล้ว ทรงกำหนดถือเอาเฉพาะภัพพบุคคลด้วยพระญาณ แล้วได้ทรงกระทำเป็น ๖ ส่วนว่า "เท่านี้เป็นราคจริต เท่านี้เป็นโทสโมหจริต เป็นวิตกสัทธาพุทธิจริต" ทรงดำริว่า "ครั้นทำอย่างนี้แล้ว จักแสดงธรรม"

ပစ္စဘာသိန္တိ ပတိအဘာသိံ. အပါရုတာတိ ဝိဝဋာ. အမတဿ ဒွါရာတိ အရိယမဂ္ဂေါ. သော ဟိ အမတသင်္ခါတဿ နိဗ္ဗာနဿ ဒွါရံ, သော မယာ ဝိဝရိတွာ ဌပိတောတိ ဒဿေတိ. ပမုဉ္စန္တု သဒ္ဓန္တိ သဗ္ဗေ အတ္တနော သဒ္ဓံ ပမုဉ္စန္တု, ဝိဿဇ္ဇေန္တု. ပစ္ဆိမပဒဒွယေ အယမတ္ထော, အဟဉှိ အတ္တနော ပဂုဏံ သုပ္ပဝတ္တိတမ္ပိ ဣမံ ပဏီတံ ဥတ္တမံ ဓမ္မံ ကာယဝါစာကိလမထသညီ ဟုတွာ န ဘာသိံ[Pg.87]. ဣဒါနိ ပန သဗ္ဗော ဇနော သဒ္ဓါဘာဇနံ ဥပနေတု, ပူရေဿာမိ နေသံ သင်္ကပ္ပန္တိ.

บทว่า ปจฺจภาสึ คือ ปติอภาสึ (เราได้กล่าวตอบแล้ว) บทว่า อปารุตา คือ วิวฏา (เปิดแล้ว) บทว่า อมตสฺส ทฺวารา คือ อริยมรรค ท่านแสดงว่า "จริงอยู่ อริยมรรคนั้นเป็นประตูแห่งพระนิพพานอันชื่อว่าอมตะ ประตูนั้นเราเปิดไว้แล้ว" บทว่า ปมุญฺจนฺตุ สทฺธํ คือ ขอสัตว์ทั้งหลายจงปล่อย จงสละศรัทธาของตน ในสองบทสุดท้ายมีความหมายดังนี้: "อันที่จริง เรามีความสำคัญว่าจะเป็นความลำบากทางกายและวาจา จึงไม่ได้แสดงธรรมอันประณีตสูงสุดนี้ของเรา ซึ่งคล่องแคล่วและเป็นไปดีแล้ว แต่บัดนี้ ขอชนทั้งปวงจงน้อมนำภาชนะคือศรัทธาเข้ามาเถิด เราจักทำความดำริของพวกเขาให้เต็มเปี่ยม"

၂၈၄. တဿ မယှံ, ဘိက္ခဝေ, ဧတဒဟောသီတိ ဧတံ အဟောသိ – ကဿ နု ခေါ အဟံ ပဌမံ ဓမ္မံ ဒေသေယျန္တိ အယံ ဓမ္မဒေသနာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဥဒပါဒီတိ အတ္ထော. ကဒါ ပနေသ ဥဒပါဒီတိ? ဗုဒ္ဓဘူတဿ အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ.

๒๘๔. บทว่า ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว เอตทโหสิ คือ เอตํ อโหสิ (ได้มีความคิดนี้) ความว่า วิตกที่เกี่ยวข้องกับการแสดงธรรมนี้ได้เกิดขึ้นว่า "เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ" ถามว่า วิตกนี้เกิดขึ้นเมื่อไร? ตอบว่า เกิดขึ้นในสัปดาห์ที่ ๘ แห่งการเป็นพระพุทธเจ้า

တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – ဗောဓိသတ္တော ကိရ မဟာဘိနိက္ခမနဒိဝသေ ဝိဝဋံ ဣတ္ထာဂါရံ ဒိသွာ သံဝိဂ္ဂဟဒယော, ‘‘ကဏ္ဍကံ အာဟရာ’’တိ ဆန္နံ အာမန္တေတွာ ဆန္နသဟာယော အဿရာဇပိဋ္ဌိဂတော နဂရတော နိက္ခမိတွာ ကဏ္ဍကနိဝတ္တနစေတိယဋ္ဌာနံ နာမ ဒဿေတွာ တီဏိ ရဇ္ဇာနိ အတိက္ကမ္မ အနောမာနဒီတီရေ ပဗ္ဗဇိတွာ အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပဏ္ဍဝပဗ္ဗတေ နိသိန္နော မဂဓိဿရေန ရညာ နာမဂေါတ္တံ ပုစ္ဆိတွာ, ‘‘ဣမံ ရဇ္ဇံ သမ္ပဋိစ္ဆာဟီ’’တိ ဝုတ္တော, ‘‘အလံ မဟာရာဇ, န မယှံ ရဇ္ဇေန အတ္ထော, အဟံ ရဇ္ဇံ ပဟာယ လောကဟိတတ္ထာယ ပဓာနံ အနုယုဉ္ဇိတွာ လောကေ ဝိဝဋစ္ဆဒေါ ဘဝိဿာမီတိ နိက္ခန္တော’’တိ ဝတွာ, ‘‘တေန ဟိ ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဌမံ မယှံ ဝိဇိတံ ဩသရေယျာသီ’’တိ ပဋိညံ ဂဟိတော ကာလာမဉ္စ ဥဒကဉ္စ ဥပသင်္ကမိတွာ တေသံ ဓမ္မဒေသနာယ သာရံ အဝိန္ဒန္တော တတော ပက္ကမိတွာ ဥရုဝေဠာယ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရကာရိကံ ကရောန္တောပိ အမတံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသက္ကောန္တော ဩဠာရိကာဟာရပဋိသေဝနေန ကာယံ သန္တပ္ပေသိ.

ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้: ได้ยินว่า พระโพธิสัตว์ในวันเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทอดพระเนตรเห็นโรงหญิงฟ้อนที่เปิดอยู่ มีพระทัยสลดสังเวช ตรัสเรียกนายฉันนะว่า "จงนำม้ากัณฐกะมา" แล้วมีนายฉันนะเป็นพระสหาย ประทับบนหลังพญาอัศวราช เสด็จออกจากพระนคร ทรงแสดงสถานที่ชื่อว่ากัณฐกนิวัตตนเจดีย์ ทรงล่วงเลยแคว้น ๓ แคว้น ทรงผนวชที่ฝั่งแม่น้ำอโนมา เสด็จจาริกไปโดยลำดับ เที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ประทับนั่งบนภูเขาบัณฑวะ พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่แห่งมคธทูลถามพระนามและพระโคตร แล้วตรัสว่า "ขอพระองค์จงรับราชสมบัตินี้" พระโพธิสัตว์ตรัสตอบว่า "พอเถิดมหาบพิตร เราไม่มีความต้องการด้วยราชสมบัติ เราสละราชสมบัติแล้วออกบวชเพื่อบำเพ็ญเพียรเพื่อประโยชน์แก่โลก จักเป็นผู้มีเครื่องมุงบังอันเปิดแล้วในโลก" ครั้นพระราชาทรงรับปฏิญญาว่า "ถ้าเช่นนั้น เมื่อได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ขอจงเสด็จมาสู่แว่นแคว้นของหม่อมฉันก่อน" พระโพธิสัตว์เสด็จเข้าไปหาอาฬารดาบสและอุทกดาบส ไม่ทรงพบสาระในธรรมเทศนาของท่านทั้งสอง จึงเสด็จหลีกไปจากที่นั้น ทรงบำเพ็ญทุกรกิริยาอยู่ที่อุรุเวลาสิ้น ๖ ปี ก็ยังไม่สามารถจะตรัสรู้อมตธรรมได้ จึงทรงบำรุงพระวรกายด้วยการเสวยอาหารหยาบ

တဒါ စ ဥရုဝေလဂါမေ သုဇာတာ နာမ ကုဋုမ္ဗိယဓီတာ ဧကသ္မိံ နိဂြောဓရုက္ခေ ပတ္ထနမကာသိ – ‘‘သစာဟံ သမာနဇာတိကံ ကုလဃရံ ဂန္တွာ ပဌမဂဗ္ဘေ ပုတ္တံ လဘိဿာမိ, ဗလိကမ္မံ ကရိဿာမီ’’တိ. တဿာ သာ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈိ. သာ ဝိသာခပုဏ္ဏမဒိဝသေ ပါတောဝ ဗလိကမ္မံ ကရိဿာမီတိ ရတ္တိယာ ပစ္စူသသမယေ ဧဝ ပါယသံ ပဋိယာဒေသိ. တသ္မိံ ပါယသေ ပစ္စမာနေ မဟန္တမဟန္တာ ပုပ္ဖုဠာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋာ ဟုတွာ သဉ္စရန္တိ. ဧကဖုသိတမ္ပိ ဗဟိ န ဂစ္ဆတိ. မဟာဗြဟ္မာ ဆတ္တံ ဓာရေသိ. စတ္တာရော လောကပါလာ ခဂ္ဂဟတ္ထာ အာရက္ခံ ဂဏှိံသု. သက္ကော အလာတာနိ သမာနေန္တော အဂ္ဂိံ ဇာလေသိ. ဒေဝတာ စတူသု ဒီပေသု ဩဇံ သံဟရိတွာ [Pg.88] တတ္ထ ပက္ခိပိံသု. ဗောဓိသတ္တော ဘိက္ခာစာရကာလံ အာဂမယမာနော ပါတောဝ ဂန္တွာ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိ. ရုက္ခမူလေ သောဓနတ္ထာယ ဂတာ ဓာတီ အာဂန္တွာ သုဇာတာယ အာရောစေသိ – ‘‘ဒေဝတာ ရုက္ခမူလေ နိသိန္နာ’’တိ. သုဇာတာ, သဗ္ဗံ ပသာဓနံ ပသာဓေတွာ သတသဟဿဂ္ဃနိကေ သုဝဏ္ဏထာလေ ပါယသံ ဝဍ္ဎေတွာ အပရာယ သုဝဏ္ဏပါတိယာ ပိဒဟိတွာ ဥက္ခိပိတွာ ဂတာ မဟာပုရိသံ ဒိသွာ သဟေဝ ပါတိယာ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ယထာ မယှံ မနောရထော နိပ္ဖန္နော, ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ နိပ္ဖဇ္ဇတူ’’တိ ဝတွာ ပက္ကာမိ.

ในกาลนั้น ธิดาของคหบดีชื่อสุชาดา ในหมู่บ้านอุรุเวลา ได้ตั้งความปรารถนาไว้ที่ต้นไทรต้นหนึ่งว่า 'ถ้าข้าพเจ้าไปสู่ตระกูลเรือนที่มีชาติเสมอกันแล้ว ได้บุตรในการตั้งครรภ์ครั้งแรกไซร้ ข้าพเจ้าจักทำพลีกรรม' ความปรารถนานั้นของนางสำเร็จแล้ว นางคิดว่า 'จักทำพลีกรรมในเวลาเช้า' ในวันวิสาขปุรณมี จึงได้ตระเตรียมข้าวมธุปายาสในเวลารุ่งอรุณแห่งราตรีนั่นเทียว เมื่อข้าวมธุปายาสนั้นกำลังหุงอยู่ ฟองใหญ่ๆ ผุดขึ้นแล้วเวียนเป็นทักษิณาวัตร แม้หยดหนึ่งก็มิได้กระเด็นไปภายนอก ท้าวมหาพรหมทรงกั้นฉัตร ท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่ถือพระขรรค์อารักขาอยู่ ท้าวสักกะทรงเทียบฟืนแล้วก่อไฟ เทวดาทั้งหลายรวบรวมโอชะในทวีปทั้งสี่มาใส่ลงในข้าวมธุปายาสนั้น พระโพธิสัตว์ทรงรอเวลาภิกขาจาร เสด็จไปประทับนั่งที่โคนต้นไม้แต่เช้าตรู่ นางทาสีผู้ไปเพื่อทำความสะอาดที่โคนต้นไม้ ได้กลับมาบอกแก่นางสุชาดาว่า 'เทวดานั่งอยู่ที่โคนต้นไม้' นางสุชาดาประดับประดาเครื่องตกแต่งทั้งปวงแล้ว ตักข้าวมธุปายาสใส่ในถาดทองคำราคาหนึ่งแสน ใช้ถาดทองคำอีกใบหนึ่งปิดไว้ ทูนขึ้นแล้วเดินไป ครั้นเห็นมหาบุรุษแล้ว จึงน้อมถวายทั้งถาดไว้ในพระหัตถ์ ไหว้แล้วกล่าวว่า 'ความปรารถนาของหม่อมฉันสำเร็จแล้วฉันใด ขอความปรารถนาของท่านจงสำเร็จฉันนั้นเถิด' ดังนี้แล้วก็หลีกไป

ဗောဓိသတ္တော နေရဉ္ဇရာယ တီရံ ဂန္တွာ သုဝဏ္ဏထာလံ တီရေ ဌပေတွာ နှတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ ဧကူနပဏ္ဏာသပိဏ္ဍေ ကရောန္တော ပါယသံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ‘‘သစာဟံ အဇ္ဇ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝါမိ, ထာလံ ပဋိသောတံ ဂစ္ဆတူ’’တိ ခိပိ. ထာလံ ပဋိသောတံ ဂန္တွာ ထောကံ ဌတွာ ကာလနာဂရာဇဿ ဘဝနံ ပဝိသိတွာ တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ ထာလာနိ ဥက္ခိပိတွာ အဋ္ဌာသိ.

พระโพธิสัตว์เสด็จไปยังฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ทรงวางถาดทองคำไว้ที่ฝั่ง ทรงสรงสนานแล้วเสด็จขึ้นมา ทรงทำข้าวมธุปายาสเป็นปั้น ๔๙ ปั้นแล้วเสวย แล้วทรงอธิษฐานว่า 'ถ้าเราจักเป็นพระพุทธเจ้าในวันนี้ ขอถาดจงลอยทวนกระแสน้ำไปเถิด' ดังนี้แล้วทรงลอยถาดไป ถาดนั้นลอยทวนกระแสน้ำไปครู่หนึ่ง แล้วจมลงไปยังภพของกาฬนาคราช เข้าไปช้อนอยู่ใต้ถาดของพระพุทธเจ้าสามพระองค์ (ในอดีต) แล้วหยุดนิ่งอยู่

မဟာသတ္တော ဝနသဏ္ဍေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကတွာ သာယနှသမယေ သောတ္တိယေန ဒိန္နာ အဋ္ဌ တိဏမုဋ္ဌိယော ဂဟေတွာ ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ ဒက္ခိဏဒိသာဘာဂေ အဋ္ဌာသိ. သော ပဒေသော ပဒုမိနိပတ္တေ ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ အကမ္ပိတ္ထ. မဟာသတ္တော, ‘‘အယံ မမ ဂုဏံ ဓာရေတုံ န သက္ကောတီ’’တိ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂံ အဂမာသိ, သောပိ တထေဝ အကမ္ပိတ္ထ. ဥတ္တရဒိသာဘာဂံ အဂမာသိ, သောပိ တထေဝ အကမ္ပိတ္ထ. ပုရတ္ထိမဒိသာဘာဂံ အဂမာသိ, တတ္ထ ပလ္လင်္ကပ္ပမာဏံ ဌာနံ သုနိခါတဣန္ဒခိလော ဝိယ နိစ္စလမဟောသိ. မဟာသတ္တော ‘‘ဣဒံ ဌာနံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ကိလေသဘဉ္ဇနဝိဒ္ဓံသနဋ္ဌာန’’န္တိ တာနိ တိဏာနိ အဂ္ဂေ ဂဟေတွာ စာလေသိ. တာနိ စိတ္တကာရေန တူလိကဂ္ဂေန ပရိစ္ဆိန္နာနိ ဝိယ အဟေသုံ. ဗောဓိသတ္တော, ‘‘ဗောဓိံ အပ္ပတွာ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ န ဘိန္ဒိဿာမီ’’တိ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသီဒိ.

พระมหาสัตว์ทรงพักผ่อนกลางวันในป่าชัฏแล้ว ในเวลาเย็น ทรงรับหญ้า ๘ กำที่โสตถิยพราหมณ์ถวายแล้ว เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล ประทับยืนอยู่ทางทิศใต้ สถานที่นั้นหวั่นไหวประดุจหยาดน้ำบนใบบัว พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า 'ที่นี้ไม่อาจรองรับคุณของเราได้' จึงเสด็จไปยังทิศตะวันตก ที่นั้นก็หวั่นไหวเช่นเดียวกัน เสด็จไปยังทิศเหนือ ที่นั้นก็หวั่นไหวเช่นเดียวกัน เสด็จไปยังทิศตะวันออก ณ ที่นั้น สถานที่ประมาณเท่าบัลลังก์ได้ไม่หวั่นไหว ประดุจเสาอินทขีลที่ฝังไว้อย่างดี พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า 'ที่นี้เป็นสถานที่ทำลายล้างกิเลสของพระพุทธเจ้าทั้งปวง' ดังนี้แล้ว ทรงจับปลายหญ้าเหล่านั้นแล้วทรงสลัด หญ้าเหล่านั้น (เรียงตัว) ประดุจถูกนายช่างวาดกำหนดไว้ด้วยปลายพู่กัน พระโพธิสัตว์ทรงอธิษฐานจาตุรงควิริยะว่า 'ยังไม่บรรลุพระโพธิญาณ จักไม่ทำลายบัลลังก์นี้' ดังนี้แล้ว ทรงคู้บัลลังก์ประทับนั่ง

တင်္ခဏညေဝ မာရော ဗာဟုသဟဿံ မာပေတွာ ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကံ ဂိရိမေခလံ နာမ ဟတ္ထိံ အာရုယှ နဝယောဇနံ မာရဗလံ ဂဟေတွာ အဒ္ဓက္ခိကေန ဩလောကယမာနော ပဗ္ဗတော ဝိယ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော ဥပသင်္ကမိ. မဟာသတ္တော, ‘‘မယှံ ဒသ ပါရမိယော ပူရေန္တဿ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော [Pg.89] ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ သက္ခိ နတ္ထိ, ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေ ပန မယှံ သတ္တသု ဝါရေသု မဟာပထဝီ သက္ခိ အဟောသိ; ဣဒါနိပိ မေ အယမေဝ အစေတနာ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမာ မဟာပထဝီ သက္ခီ’’တိ ဟတ္ထံ ပသာရေတိ. မဟာပထဝီ တာဝဒေဝ အယဒဏ္ဍေန ပဟတံ ကံသထာလံ ဝိယ ရဝသတံ ရဝသဟဿံ မုဉ္စမာနာ ဝိရဝိတွာ ပရိဝတ္တမာနာ မာရဗလံ စက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ မုဉ္စနမကာသိ. မဟာသတ္တော သူရိယေ ဓရမာနေယေဝ မာရဗလံ ဝိဓမိတွာ ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ, မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမေ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ဉာဏံ ဩတာရေတွာ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ သမ္မသိတွာ အရုဏောဒယေ ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ, ‘‘မယာ အနေကကပ္ပကောဋိသတသဟဿံ အဒ္ဓါနံ ဣမဿ ပလ္လင်္ကဿ အတ္ထာယ ဝါယာမော ကတော’’တိ သတ္တာဟံ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ. အထေကစ္စာနံ ဒေဝတာနံ, ‘‘ကိံ နု ခေါ အညေပိ ဗုဒ္ဓတ္တကရာ ဓမ္မာ အတ္ထီ’’တိ ကင်္ခါ ဥဒပါဒိ.

ในขณะนั้นเอง พญามารเนรมิตแขนพันแขน ทรงช้างชื่อคิรีเมขล์สูง ๑๕๐ โยชน์ นำพลมารประมาณ ๙ โยชน์ จ้องมองด้วยครึ่งตา ประดุจภูเขาที่กำลังท่วมทับเข้ามา ได้เข้ามาใกล้ พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า 'เมื่อเราบำเพ็ญบารมี ๑๐ ทัศ ไม่มีสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหมอื่นใดเป็นพยาน แต่ในอัตภาพเป็นพระเวสสันดร มหาปฐพีได้เป็นพยานแก่เราถึง ๗ ครั้ง บัดนี้ก็เช่นกัน มหาปฐพีนี้ซึ่งไม่มีเจตนา ดุจท่อนไม้นี่แหละ จักเป็นพยานแก่เรา' ดังนี้แล้ว ทรงเหยียดพระหัตถ์ออก ในทันใดนั้น มหาปฐพีก็บันลือเสียงร้อยครั้งพันครั้ง ประดุจถาดสำริดที่ถูกตีด้วยท่อนเหล็ก ทั้งกัมปนาทและหมุนวน ได้ทำให้พลมารกระจัดกระจายไป ณ ขอบจักรวาล พระมหาสัตว์ทรงกำจัดพลมารในขณะที่พระอาทิตย์ยังทรงอยู่ (ยังไม่ตกดิน) แล้วทรงชำระบุพเพนิวาสานุสติญาณให้บริสุทธิ์ในปฐมยาม ทรงชำระทิพพจักขุญาณให้บริสุทธิ์ในมัชฌิมยาม ทรงหยั่งพระญาณลงในปฏิจจสมุปบาทในปัจฉิมยาม ทรงพิจารณาวัฏฏะและวิวัฏฏะแล้ว ได้เป็นพระพุทธเจ้าในเวลารุ่งอรุณ ทรงดำริว่า 'เราได้ทำความพยายามตลอดกาลนานนับด้วยแสนโกฏิกัปป์เพื่อประโยชน์แก่บัลลังก์นี้' ดังนี้แล้ว จึงประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วัน ครั้งนั้น ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่เทวดาบางพวกว่า 'ธรรมที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าอย่างอื่นยังมีอยู่อีกหรือหนอ'

အထ ဘဂဝါ အဋ္ဌမေ ဒိဝသေ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဒေဝတာနံ ကင်္ခံ ဉတွာ ကင်္ခါဝိဓမနတ္ထံ အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာ တာသံ ကင်္ခံ ဝိဓမိတွာ ပလ္လင်္ကတော ဤသကံ ပါစီနနိဿိတေ ဥတ္တရဒိသာဘာဂေ ဌတွာ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပူရိတာနံ ပါရမီနံ ဖလာဓိဂမဋ္ဌာနံ ပလ္လင်္ကဉ္စေဝ ဗောဓိရုက္ခဉ္စ အနိမိသေဟိ အက္ခီဟိ ဩလောကယမာနော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ, တံ ဌာနံ အနိမိသစေတိယံ နာမ ဇာတံ.

ครั้งนั้น ในวันที่ ๘ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากสมาบัติ ทรงทราบความสงสัยของเทวดาทั้งหลายแล้ว เพื่อจะทรงกำจัดความสงสัยนั้น จึงเสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศ ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ กำจัดความสงสัยของเทวดาเหล่านั้นแล้ว เสด็จประทับยืนอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ห่างจากบัลลังก์เล็กน้อย ทรงทอดพระเนตรบัลลังก์และต้นพระศรีมหาโพธิ์ อันเป็นสถานที่บรรลุผลแห่งบารมีทั้งหลายที่ทรงบำเพ็ญมาตลอด ๔ อสงไขยกับอีกแสนกัป ด้วยพระเนตรที่ไม่กระพริบตลอด ๗ วัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า อนิมิสเจดีย์

အထ ပလ္လင်္ကဿ စ ဌိတဋ္ဌာနဿ စ အန္တရာ ပုရတ္ထိမပစ္ဆိမတော အာယတေ ရတနစင်္ကမေ စင်္ကမန္တော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ, တံ ဌာနံ ရတနစင်္ကမစေတိယံ နာမ ဇာတံ. တတော ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ ဒေဝတာ ရတနဃရံ မာပယိံသု, တတ္ထ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတွာ အဘိဓမ္မပိဋကံ ဝိသေသတော စေတ္ထ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနံ ဝိစိနန္တော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ, တံ ဌာနံ ရတနဃရစေတိယံ နာမ ဇာတံ. ဧဝံ ဗောဓိသမီပေယေဝ စတ္တာရိ သတ္တာဟာနိ ဝီတိနာမေတွာ ပဉ္စမေ သတ္တာဟေ ဗောဓိရုက္ခမူလာ ယေန အဇပါလနိဂြောဓော တေနုပသင်္ကမိ, တတြာပိ ဓမ္မံ ဝိစိနန္တောယေဝ ဝိမုတ္တိသုခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တော နိသီဒိ, ဓမ္မံ ဝိစိနန္တော စေတ္ထ ဧဝံ အဘိဓမ္မေ နယမဂ္ဂံ သမ္မသိ – ပဌမံ ဓမ္မသင်္ဂဏီပကရဏံ နာမ, တတော ဝိဘင်္ဂပကရဏံ, ဓာတုကထာပကရဏံ, ပုဂ္ဂလပညတ္တိပကရဏံ, ကထာဝတ္ထု နာမ ပကရဏံ, ယမကံ နာမ ပကရဏံ, တတော မဟာပကရဏံ ပဋ္ဌာနံ နာမာတိ.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจงกรมอยู่ที่รัตนจงกรม ซึ่งทอดยาวจากทิศตะวันออกไปทิศตะวันตก ในระหว่างบัลลังก์และที่ประทับยืน ทรงยังสัปดาห์หนึ่งให้ล่วงไป สถานที่นั้นได้ชื่อว่ารัตนจงกรมเจดีย์ จากนั้น ในทิศตะวันตก เหล่าเทวดาได้เนรมิตเรือนแก้วขึ้น ณ ที่นั้น พระองค์ประทับนั่งขัดสมาธิ ทรงพิจารณาพระอภิธรรมปิฎก โดยเฉพาะอย่างยิ่งคัมภีร์สมันตปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุด ทรงยังสัปดาห์หนึ่งให้ล่วงไป สถานที่นั้นได้ชื่อว่ารัตนฆรเจดีย์ ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงยังสี่สัปดาห์ให้ล่วงไปในที่ใกล้ต้นพระศรีมหาโพธิ์นั่นเทียว ในสัปดาห์ที่ห้า ได้เสด็จจากโคนต้นพระศรีมหาโพธิ์ไปยังต้นไทรอชปาลนิโครธ แม้ ณ ที่นั้น ก็ประทับนั่งพิจารณาธรรมและเสวยวิมุตติสุขอยู่ เมื่อทรงพิจารณาธรรมนั้น ได้ทรงใคร่ครวญลำดับแห่งนัยในพระอภิธรรมดังนี้ว่า – เบื้องต้นคือคัมภีร์ธัมมสังคณี ลำดับนั้นคือคัมภีร์วิภังค์ คัมภีร์ธาตุกถา คัมภีร์ปุคคลบัญญัติ คัมภีร์ชื่อว่ากถาวัตถุ คัมภีร์ชื่อว่ายมก ลำดับนั้นคือมหาปกรณ์ ชื่อว่าปัฏฐาน

တတ္ထဿ [Pg.90] သဏှသုခုမပဋ္ဌာနမှိ စိတ္တေ ဩတိဏ္ဏေ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ; ပီတိယာ ဥပ္ပန္နာယ လောဟိတံ ပသီဒိ, လောဟိတေ ပသန္နေ ဆဝိ ပသီဒိ. ဆဝိယာ ပသန္နာယ ပုရတ္ထိမကာယတော ကူဋာဂါရာဒိပ္ပမာဏာ ရသ္မိယော ဥဋ္ဌဟိတွာ အာကာသေ ပက္ခန္ဒဆဒ္ဒန္တနာဂကုလံ ဝိယ ပါစီနဒိသာယ အနန္တာနိ စက္ကဝါဠာနိ ပက္ခန္ဒာ, ပစ္ဆိမကာယတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ပစ္ဆိမဒိသာယ, ဒက္ခိဏံသကူဋတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဒက္ခိဏဒိသာယ, ဝါမံသကူဋတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဥတ္တရဒိသာယ အနန္တာနိ စက္ကဝါဠာနိ ပက္ခန္ဒာ, ပါဒတလေဟိ ပဝါဠင်္ကုရဝဏ္ဏာ ရသ္မိယော နိက္ခမိတွာ မဟာပထဝိံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဥဒကံ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဝါတက္ခန္ဓံ ပဒါလေတွာ အဇဋာကာသံ ပက္ခန္ဒာ, သီသတော သမ္ပရိဝတ္တိယမာနံ မဏိဒါမံ ဝိယ နီလဝဏ္ဏာ ရသ္မိဝဋ္ဋိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဆ ဒေဝလောကေ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ နဝ ဗြဟ္မလောကေ ဝေဟပ္ဖလေ ပဉ္စ သုဒ္ဓါဝါသေ စ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ စတ္တာရော အာရုပ္ပေ အတိက္ကမ္မ အဇဋာကာသံ ပက္ခန္ဒာ. တသ္မိံ ဒိဝသေ အပရိမာဏေသု စက္ကဝါဠေသု အပရိမာဏာ သတ္တာ သဗ္ဗေ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာဝ အဟေသုံ. တံ ဒိဝသဉ္စ ပန ဘဂဝတော သရီရာ နိက္ခန္တာ ယာဝဇ္ဇဒိဝသာပိ တာ ရသ္မိယော အနန္တာ လောကဓာတုယော ဂစ္ဆန္တိယေဝ.

ในคัมภีร์ปัฏฐานนั้น เมื่อพระปัฏฐานอันละเอียดสุขุมหยั่งลงสู่พระหฤทัยของพระองค์ ปีติก็บังเกิดขึ้น เมื่อปีติบังเกิดขึ้นแล้ว พระโลหิตก็ผ่องใส เมื่อพระโลหิตผ่องใสแล้ว พระฉวีก็ผ่องใส เมื่อพระฉวีผ่องใสแล้ว พระรัศมีทั้งหลายมีประมาณเท่าเรือนยอดเป็นต้น พลุ่งขึ้นจากส่วนพระวรกายเบื้องหน้า พุ่งไปในอากาศ ประดุจหมู่ช้างฉัททันต์ พุ่งไปสู่จักรวาลอันหาที่สุดมิได้ในทิศตะวันออก, พระรัศมีพลุ่งขึ้นจากส่วนพระวรกายเบื้องหลัง พุ่งไปในทิศตะวันตก, พลุ่งขึ้นจากยอดพระอังสาเบื้องขวา พุ่งไปในทิศใต้, พลุ่งขึ้นจากยอดพระอังสาเบื้องซ้าย พุ่งไปในทิศเหนือ สู่จักรวาลอันหาที่สุดมิได้, พระรัศมีมีวรรณะดุจหน่อปะการังเปล่งออกจากฝ่าพระบาททั้งสอง ทะลุแผ่นดินใหญ่ แหวกน้ำออกเป็นสองส่วน ทำลายกลุ่มลม พุ่งไปสู่ช่องว่างอากาศเบื้องล่าง, วงแห่งพระรัศมีสีเขียวประดุจพวงแก้วมณีที่ขดไว้อย่างดี พลุ่งขึ้นจากพระเศียร ทะลุเทวโลก ๖ ชั้น ทะลุพรหมโลก ๙ ชั้น เวหัปผลาพรหม และสุทธาวาสพรหม ๕ ชั้น ล่วงอรูปพรหม ๔ ชั้น พุ่งไปสู่ช่องว่างอากาศ ในวันนั้น สัตว์ทั้งหลายอันประมาณมิได้ในจักรวาลอันประมาณมิได้ ทั้งหมดล้วนมีสีดุจสีทองคำ ก็แล พระรัศมีเหล่านั้นที่ออกจากพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าในวันนั้น แม้จนกระทั่งทุกวันนี้ ก็ยังคงแผ่ไปสู่โลกธาตุอันหาที่สุดมิได้นั่นเทียว

ဧဝံ ဘဂဝါ အဇပါလနိဂြောဓေ သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေတွာ တတော အပရံ သတ္တာဟံ မုစလိန္ဒေ နိသီဒိ, နိသိန္နမတ္တဿေဝ စဿ သကလံ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ပူရေန္တော မဟာအကာလမေဃော ဥဒပါဒိ. ဧဝရူပေါ ကိရ မဟာမေဃော ဒွီသုယေဝ ကာလေသု ဝဿတိ စက္ကဝတ္တိမှိ ဝါ ဥပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ဝါ. ဣဓ ဗုဒ္ဓကာလေ ဥဒပါဒိ. တသ္မိံ ပန ဥပ္ပန္နေ မုစလိန္ဒော နာဂရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ မေဃော သတ္ထရိ မယှံ ဘဝနံ ပဝိဋ္ဌမတ္တေဝ ဥပ္ပန္နော, ဝါသာဂါရမဿ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သော သတ္တရတနမယံ ပါသာဒံ နိမ္မိနိတုံ သက္ကောန္တောပိ ဧဝံ ကတေ မယှံ မဟပ္ဖလံ န ဘဝိဿတိ, ဒသဗလဿ ကာယဝေယျာဝစ္စံ ကရိဿာမီတိ မဟန္တံ အတ္တဘာဝံ ကတွာ သတ္ထာရံ သတ္တက္ခတ္တုံ ဘောဂေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ ဥပရိ ဖဏံ ဓာရေသိ. ပရိက္ခေပဿ အန္တော ဩကာသော ဟေဋ္ဌာ လောဟပါသာဒပ္ပမာဏော အဟောသိ. ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတေန ဣရိယာပထေန သတ္ထာ ဝိဟရိဿတီတိ နာဂရာဇဿ အဇ္ဈာသယော အဟောသိ. တသ္မာ ဧဝံ မဟန္တံ ဩကာသံ ပရိက္ခိပိ. မဇ္ဈေ ရတနပလ္လင်္ကော ပညတ္တော ဟောတိ, ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကဝိစိတ္တံ သမောသရိတဂန္ဓဒါမကုသုမဒါမစေလဝိတာနံ အဟောသိ. စတူသု ကောဏေသု ဂန္ဓတေလေန ဒီပါ ဇလိတာ, စတူသု ဒိသာသု ဝိဝရိတွာ စန္ဒနကရဏ္ဍကာ [Pg.91] ဌပိတာ. ဧဝံ ဘဂဝါ တံ သတ္တာဟံ တတ္ထ ဝီတိနာမေတွာ တတော အပရံ သတ္တာဟံ ရာဇာယတနေ နိသီဒိ.

ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังสัปดาห์หนึ่งให้ล่วงไป ณ ต้นไทรอชปาลนิโครธแล้ว ลำดับนั้นจึงประทับนั่ง ณ ต้นมุจลินท์ตลอดอีกสัปดาห์หนึ่ง พอเมื่อพระองค์ประทับนั่งเท่านั้น มหาเมฆอันมิใช่กาลซึ่งแผ่เต็มไปทั่วห้องจักรวาลก็ได้ตั้งขึ้น ได้ยินว่า มหาเมฆเช่นนี้ย่อมตกในสองกาลเท่านั้น คือ เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิอุบัติขึ้น หรือเมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ในที่นี้ เมฆนั้นได้ตั้งขึ้นในพุทธกาล เมื่อเมฆนั้นตั้งขึ้น พญานาคนามว่ามุจลินท์ได้คิดว่า "เมฆนี้เกิดขึ้นพอดีกับที่พระศาสดาเสด็จเข้ามาสู่ภพของเรา สมควรที่พระองค์จะได้รับที่ประทับ" พญานาคราชนั้น แม้จะสามารถเนรมิตปราสาทอันแล้วด้วยรัตนะ ๗ ประการได้ แต่ก็คิดว่า "หากทำเช่นนั้น ผลอันยิ่งใหญ่จักไม่มีแก่เรา เราจักทำกายเวยยาวัจจ์แด่พระทศพล" ดังนี้แล้ว จึงได้ทำอัตภาพให้ใหญ่โต แล้ววงล้อมพระศาสดาด้วยขนด ๗ รอบ แผ่พังพานไว้เบื้องบน พื้นที่ภายในวงขนดนั้นมีขนาดเท่ากับโลหะปราสาทชั้นล่าง อัธยาศัยของพญานาคราชมีอยู่ว่า "พระศาสดาจักประทับอยู่ด้วยอิริยาบถที่ทรงปรารถนาได้ตามพระอัธยาศัย" เพราะเหตุนั้น จึงได้วงล้อมพื้นที่อันใหญ่โตเช่นนั้นไว้ ในท่ามกลางมีบัลลังก์แก้วปูลาดไว้ เบื้องบนมีเพดานผ้าวิจิตรด้วยดาวทอง พร้อมด้วยพวงของหอมและพวงดอกไม้ที่จัดไว้อย่างดี ในมุมทั้งสี่มีประทีปน้ำมันหอมจุดไว้ ในทิศทั้งสี่มีผอบไม้จันทน์เปิดฝาตั้งไว้ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังสัปดาห์นั้นให้ล่วงไปในที่นั้นแล้ว ลำดับนั้นจึงประทับนั่ง ณ ต้นราชายตนะตลอดอีกสัปดาห์หนึ่ง

အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ သက္ကေန ဒေဝါနမိန္ဒေန အာဘတံ ဒန္တကဋ္ဌဉ္စ ဩသဓဟရီတကဉ္စ ခါဒိတွာ မုခံ ဓောဝိတွာ စတူဟိ လောကပါလေဟိ ဥပနီတေ ပစ္စဂ္ဃေ သေလမယေ ပတ္တေ တပုဿဘလ္လိကာနံ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပုန ပစ္စာဂန္တွာ အဇပါလနိဂြောဓေ နိသိန္နဿ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏော အယံ ဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ.

ในสัปดาห์ที่แปด พระองค์ทรงเคี้ยวไม้ชำระพระทนต์และผลสมออันเป็นโอสถที่ท้าวสักกะเทวราชทรงนำมาถวาย แล้วทรงบ้วนพระโอษฐ์ จากนั้นทรงเสวยบิณฑบาตของตปุสสะและภัลลิกะในบาตรศิลาใบใหม่ที่ท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่นำมาถวาย ครั้นแล้วเสด็จกลับมาอีกครั้ง ประทับนั่ง ณ ต้นไทรอชปาลนิโครธ พระวิตกนี้อันเป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งปวงก็ได้บังเกิดขึ้นแก่พระองค์

တတ္ထ ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဝိယတ္တောတိ ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိယာ ပညာယ သမန္နာဂတော. အပ္ပရဇက္ခဇာတိကောတိ သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ နိက္ကိလေသဇာတိကော ဝိသုဒ္ဓသတ္တော. အာဇာနိဿတီတိ သလ္လက္ခေဿတိ ပဋိဝိဇ္ဈိဿတိ. ဉာဏဉ္စ ပန မေတိ မယှမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. ဘဂဝါ ကိရ ဒေဝတာယ ကထိတေနေဝ နိဋ္ဌံ အဂန္တွာ သယမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဩလောကေန္တော ဣတော သတ္တမဒိဝသမတ္ထကေ ကာလံ ကတွာ အာကိဉ္စညာယတနေ နိဗ္ဗတ္တောတိ အဒ္ဒသ. တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒီ’’တိ. မဟာဇာနိယောတိ သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ပတ္တဗ္ဗမဂ္ဂဖလတော ပရိဟီနတ္တာ မဟတီ ဇာနိ အဿာတိ မဟာဇာနိယော. အက္ခဏေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဂန္တွာ ဒေသိယမာနံ ဓမ္မမ္ပိဿ သောတုံ သောတပ္ပသာဒေါ နတ္ထိ, ဣဓ ဓမ္မဒေသနဋ္ဌာနံ အာဂမနပါဒါပိ နတ္ထိ, ဧဝံ မဟာဇာနိယော ဇာတောတိ ဒဿေတိ. အဘိဒေါသကာလင်္ကတောတိ အဍ္ဎရတ္တေ ကာလင်္ကတော. ဉာဏဉ္စ ပန မေတိ မယှမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥဒပါဒိ. ဣဓာပိ ကိရ ဘဂဝါ ဒေဝတာယ ဝစနေန သန္နိဋ္ဌာနံ အကတွာ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဩလောကေန္တော ‘‘ဟိယျော အဍ္ဎရတ္တေ ကာလင်္ကတွာ ဥဒကော ရာမပုတ္တော နေဝသညာနာသညာယတနေ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ အဒ္ဒသ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. သေသံ ပုရိမနယသဒိသမေဝ. ဗဟုကာရာတိ ဗဟူပကာရာ. ပဓာနပဟိတတ္တံ ဥပဋ္ဌဟိံသူတိ ပဓာနတ္ထာယ ပေသိတတ္တဘာဝံ ဝသနဋ္ဌာနေ ပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနေန ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ အနုဗန္ဓနေန မုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌဒါနာဒိနာ စ ဥပဋ္ဌဟိံသု. ကေ ပန တေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ နာမ? ယေတေ –

ในบทนั้น คำว่า บัณฑิต (ปณฺฑิโต) คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต คำว่า ผู้ฉลาด (วิยตฺโต) คือ ผู้ประกอบด้วยความปราดเปรื่อง คำว่า ผู้มีปัญญา (เมธาวี) คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่รู้เท่าทันเหตุการณ์ คำว่า ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย (อปฺปรชกฺขชาติโก) คือ ผู้มีชาติปราศจากกิเลส เป็นผู้บริสุทธิ์ เพราะกิเลสถูกข่มไว้ด้วยสมาบัติ คำว่า จักรู้ได้ (อาชานิสฺสติ) คือ จักกำหนดได้ จักแทงตลอดได้ คำว่า ก็แล ญาณได้เกิดขึ้นแก่เรา (ญาณญฺจ ปน เม) คือ สัพพัญญุตญาณได้เกิดขึ้นแม้แก่เรา ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาค ไม่ได้ทรงถึงการตัดสินด้วยคำที่เทวดากล่าวเท่านั้น แต่ทรงตรวจดูด้วยสัพพัญญุตญาณของพระองค์เอง ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า (อาฬารดาบส) ทำกาละล่วงไปได้ ๗ วันนับแต่วันนี้ บังเกิดในอากิญจัญญายตนภพ ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสว่า "ก็แล ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เรา" คำว่า ผู้มีความเสื่อมมาก (มหาชานิโย) คือ ความเสื่อมใหญ่มีอยู่แก่ท่านผู้นั้น เพราะเสื่อมจากมรรคผลที่พึงบรรลุภายใน ๗ วัน เหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้มีความเสื่อมมาก ทรงแสดงว่า เพราะบังเกิดในอกาลสถาน แม้ไปแสดงธรรมให้ฟัง โสตประสาทเพื่อจะฟังธรรมของท่านก็ไม่มี แม้เท้าที่จะมายังที่แสดงธรรมในโลกนี้ก็ไม่มี ท่านเกิดเป็นผู้มีความเสื่อมมากอย่างนี้ คำว่า ทำกาละเมื่อคืนวานนี้ (อภิโทสกาลงฺกโต) คือ ทำกาละในเวลาเที่ยงคืน คำว่า ก็แล ญาณได้เกิดขึ้นแก่เรา (ญาณญฺจ ปน เม) คือ สัพพัญญุตญาณได้เกิดขึ้นแม้แก่เรา ได้ยินว่า แม้ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงทำการตัดสินด้วยคำของเทวดา แต่ทรงตรวจดูด้วยสัพพัญญุตญาณ ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "อุทกดาบส รามบุตร ทำกาละเมื่อคืนวานนี้เวลาเที่ยงคืน บังเกิดในเนวสัญญานาสัญญายตนภพ" เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้ ที่เหลือก็เหมือนกับนัยก่อนนั่นเทียว คำว่า มีอุปการะมาก (พหูการา) คือ มีอุปการะมาก คำว่า ได้อุปัฏฐากผู้มีตนส่งไปแล้วเพื่อความเพียร (ปธานปหิตตฺตํ อุปฏฺฐหึสุ) คือ ได้อุปัฏฐากพระโพธิสัตว์ผู้มีตนอันส่งไปแล้วเพื่อความเพียร ด้วยการกวาดบริเวณในที่อยู่ ด้วยการถือบาตรและจีวรติดตามไป และด้วยการถวายน้ำล้างหน้าไม้ชำระฟันเป็นต้น ก็ปัญจวัคคีย์เหล่านั้นคือใครกัน? คือท่านเหล่านี้ –

ရာမော [Pg.92] ဓဇော လက္ခဏော ဇောတိမန္တိ,ယညော သုဘောဇော သုယာမော သုဒတ္တော;

ဧတေ တဒါ အဋ္ဌ အဟေသုံ ဗြာဟ္မဏာ,ဆဠင်္ဂဝါ မန္တံ ဝိယာကရိံသူတိ.

(พราหมณ์ ๘ คนคือ) รามะ ธชะ ลักขณะ มันตี ยัญญะ สุโภชะ สุยามะ และสุทัตตะ ในกาลนั้น พราหมณ์ ๘ คนเหล่านี้ ผู้รู้ในอังคะ ๖ ได้พยากรณ์มนต์ (คือลักษณะ) ดังนี้

ဗောဓိသတ္တဿ ဇာတကာလေ သုပိနပဋိဂ္ဂါဟကာ စေဝ လက္ခဏပဋိဂ္ဂါဟကာ စ အဋ္ဌ ဗြာဟ္မဏာ. တေသု တယော ဒွေဓာ ဗျာကရိံသု – ‘‘ဣမေဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတော အဂါရံ အဇ္ဈာဝသမာနော ရာဇာ ဟောတိ စက္ကဝတ္တီ, ပဗ္ဗဇမာနော ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. ပဉ္စ ဗြာဟ္မဏာ ဧကံသဗျာကရဏာ အဟေသုံ – ‘‘ဣမေဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတော အဂါရေ န တိဋ္ဌတိ, ဗုဒ္ဓေါဝ ဟောတီ’’တိ. တေသု ပုရိမာ တယော ယထာမန္တပဒံ ဂတာ, ဣမေ ပန ပဉ္စ မန္တပဒံ အတိက္ကန္တာ. တေ အတ္တနာ လဒ္ဓံ ပုဏ္ဏပတ္တံ ဉာတကာနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ‘‘အယံ မဟာပုရိသော အဂါရံ န အဇ္ဈာဝသိဿတိ, ဧကန္တေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ နိဗ္ဗိတက္ကာ ဗောဓိသတ္တံ ဥဒ္ဒိဿ သမဏပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ. တေသံ ပုတ္တာတိပိ ဝဒန္တိ. တံ အဋ္ဌကထာယ ပဋိက္ခိတ္တံ.

ในกาลประสูติของพระโพธิสัตว์ มีพราหมณ์ ๘ คนเป็นผู้ทำนายสุบินและทำนายลักษณะ ในพราหมณ์เหล่านั้น ๓ คนได้พยากรณ์เป็น ๒ นัยว่า "ผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ หากอยู่ครองเรือน จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ หากออกบวช จักเป็นพระพุทธเจ้า" ส่วนพราหมณ์ ๕ คนได้พยากรณ์เป็นนัยเดียวว่า "ผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ จักไม่อยู่ในเรือน จักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างเดียว" ในพราหมณ์เหล่านั้น ๓ คนแรกได้ดำเนินไปตามบทแห่งมนต์ ส่วน ๕ คนเหล่านี้ได้ก้าวล่วงบทแห่งมนต์ไป พราหมณ์ ๕ คนเหล่านั้นสละเครื่องสักการะที่ตนได้รับให้แก่พวกญาติแล้ว ไม่มีความลังเลว่า "มหาบุรุษนี้จักไม่อยู่ครองเรือน จักเป็นพระพุทธเจ้าโดยส่วนเดียวแน่นอน" จึงอุทิศต่อพระโพธิสัตว์ บวชเป็นสมณะ บางพวกก็กล่าวว่าเป็นบุตรของพราหมณ์เหล่านั้น แต่คำกล่าวนั้นถูกปฏิเสธไว้ในอรรถกถา

ဧတေ ကိရ ဒဟရကာလေယေဝ ဗဟူ မန္တေ ဇာနိံသု, တသ္မာ တေ ဗြာဟ္မဏာ အာစရိယဋ္ဌာနေ ဌပယိံသု. တေ ပစ္ဆာ အမှေဟိ ပုတ္တဒါရဇဋံ ဆဍ္ဍေတွာ န သက္ကာ ဘဝိဿတိ ပဗ္ဗဇိတုန္တိ ဒဟရကာလေယေဝ ပဗ္ဗဇိတွာ ရမဏီယာနိ သေနာသနာနိ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ ဝိစရိံသု. ကာလေန ကာလံ ပန ‘‘ကိံ, ဘော, မဟာပုရိသော မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခန္တော’’တိ ပုစ္ဆန္တိ. မနုဿာ, ‘‘ကုဟိံ တုမှေ မဟာပုရိသံ ပဿိဿထ, တီသု ပါသာဒေသု တိဝိဓနာဋကမဇ္ဈေ ဒေဝေါ ဝိယ သမ္ပတ္တိံ အနုဘောတီ’’တိ ဝဒန္တိ. တေ သုတွာ, ‘‘န တာဝ မဟာပုရိသဿ ဉာဏံ ပရိပါကံ ဂစ္ဆတီ’’တိ အပ္ပောဿုက္ကာ ဝိဟရိံသုယေဝ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘဂဝါ, ‘‘ဗဟုကာရာ ခေါ ဣမေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ’’တိ အာဟ? ကိံ ဥပကာရကာနံယေဝ ဧသ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, အနုပကာရကာနံ န ဒေသေတီတိ? နော န ဒေသေတိ. ပရိစယဝသေန ဟေသ အာဠာရဉ္စေဝ ကာလာမံ ဥဒကဉ္စ ရာမပုတ္တံ ဩလောကေသိ. ဧတသ္မိံ ပန ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေ ဌပေတွာ အညာသိကောဏ္ဍညံ ပဌမံ ဓမ္မံ သစ္ဆိကာတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ကသ္မာ? တထာဝိဓဥပနိဿယတ္တာ.

ได้ยินว่า ท่านเหล่านี้บวชตั้งแต่ยังเยาว์วัย ใช้สอยเสนาสนะอันน่ารื่นรมย์อยู่ แต่โดยกาลบางคราวก็ถามว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ มหาบุรุษเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์แล้วหรือ?" มนุษย์ทั้งหลายกล่าวว่า "พวกท่านจักเห็นมหาบุรุษได้ที่ไหน พระองค์ทรงเสวยสมบัติประดุจเทพยดา ท่ามกลางนักฟ้อนรำสามประเภทในปราสาทสามหลัง" ท่านเหล่านั้นได้ฟังแล้วคิดว่า "ญาณของมหาบุรุษยังไม่แก่กล้า" จึงอยู่โดยไม่ขวนขวายนั่นเทียว เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสในที่นี้ว่า "ปัญจวัคคีย์เหล่านี้มีอุปการะมากแก่เราหนอ"? พระองค์ทรงแสดงธรรมแก่ผู้มีอุปการะเท่านั้น ไม่ทรงแสดงแก่ผู้ไม่มีอุปการะหรือ? ไม่ใช่ไม่ทรงแสดง (คือทรงแสดงนั่นเอง) ที่จริง พระองค์ทรงตรวจดูอาฬารดาบส กาลามโคตร และอุทกดาบส รามบุตร ก็ด้วยอำนาจแห่งความคุ้นเคย แต่ในพุทธเขตนี้ เว้นพระอัญญาโกณฑัญญะเสีย ผู้ที่สามารถจะกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมเป็นคนแรกนั้นไม่มี เพราะเหตุไร? เพราะมีอุปนิสัยเช่นนั้น

ပုဗ္ဗေ [Pg.93] ကိရ ပုညကရဏကာလေ ဒွေ ဘာတရော အဟေသုံ. တေ ဧကတောဝ သဿံ အကံသု. တတ္ထ ဇေဋ္ဌကဿ ‘‘ဧကသ္မိံ သဿေ နဝဝါရေ အဂ္ဂသဿဒါနံ မယာ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ အဟောသိ. သော ဝပ္ပကာလေ ဗီဇဂ္ဂံ နာမ ဒတွာ ဂဗ္ဘကာလေ ကနိဋ္ဌေန သဒ္ဓိံ မန္တေသိ – ‘‘ဂဗ္ဘကာလေ ဂဗ္ဘံ ဖာလေတွာ ဒဿာမာ’’တိ. ကနိဋ္ဌော ‘‘တရုဏသဿံ နာသေတုကာမောသီ’’တိ အာဟ. ဇေဋ္ဌော ကနိဋ္ဌဿ အနနုဝတ္တနဘာဝံ ဉတွာ ခေတ္တံ ဝိဘဇိတွာ အတ္တနော ကောဋ္ဌာသတော ဂဗ္ဘံ ဖာလေတွာ ခီရံ နီဟရိတွာ သပ္ပိဖာဏိတေဟိ ယောဇေတွာ အဒါသိ, ပုထုကကာလေ ပုထုကံ ကာရေတွာ အဒါသိ, လာယနေ လာယနဂ္ဂံ ဝေဏိကရဏေ ဝေဏဂ္ဂံ ကလာပါဒီသု ကလာပဂ္ဂံ ခဠဂ္ဂံ ဘဏ္ဍဂ္ဂံ ကောဋ္ဌဂ္ဂန္တိ ဧဝံ ဧကသဿေ နဝဝါရေ အဂ္ဂဒါနံ အဒါသိ. ကနိဋ္ဌော ပနဿ ဥဒ္ဓရိတွာ အဒါသိ, တေသု ဇေဋ္ဌော အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရော ဇာတော, ကနိဋ္ဌော သုဘဒ္ဒပရိဗ္ဗာဇကော. ဣတိ ဧကသ္မိံ သဿေ နဝန္နံ အဂ္ဂဒါနာနံ ဒိန္နတ္တာ ဌပေတွာ ထေရံ အညော ပဌမံ ဓမ္မံ သစ္ဆိကာတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ‘‘ဗဟုကာရာ ခေါ ဣမေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ’’တိ ဣဒံ ပန ဥပကာရာနုဿရဏမတ္တကေနေဝ ဝုတ္တံ.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในเวลาทำบุญ มีพี่น้องสองคน เขาทั้งสองได้ทำนาด้วยกัน ในสองคนนั้น ผู้พี่ได้มีความคิดว่า "เราพึงถวายทานคือยอดข้าว ๙ ครั้งในข้าวครั้งหนึ่ง" ผู้นั้นถวายยอดเมล็ดพันธุ์ในเวลาหว่านแล้ว ในเวลาข้าวตั้งท้อง ได้ปรึกษากับน้องชายว่า "ในเวลาข้าวตั้งท้อง เราจักผ่ารวงข้าวถวาย" น้องชายกล่าวว่า "ท่านประสงค์จะทำลายข้าวอ่อนหรือ" ผู้พี่รู้ว่าน้องชายไม่ยอมทำตาม จึงแบ่งนา แล้วผ่ารวงข้าวจากส่วนของตน คั้นเอาน้ำนมข้าว ผสมกับเนยใสและน้ำอ้อยแล้วถวาย ในเวลาทำข้าวเม่า ก็ทำข้าวเม่าถวาย ในเวลาเกี่ยว ก็ถวายยอดข้าวที่เกี่ยว ในเวลาทำฟ่อน ก็ถวายยอดฟ่อนข้าว ในเวลามัดเป็นกำ ก็ถวายยอดกำข้าว ยอดข้าวที่ลานนวด ยอดข้าวที่กอง และยอดข้าวในฉาง ได้ถวายยอดทาน ๙ ครั้งในข้าวครั้งหนึ่งอย่างนี้ ส่วนน้องชายของเขาขนขึ้นจากลานแล้วจึงถวาย ในสองคนนั้น ผู้พี่ได้เกิดเป็นพระอัญญาโกณฑัญญเถระ น้องชายเกิดเป็นสุภัททปริพาชก เพราะเหตุที่ได้ถวายยอดทาน ๙ ครั้งในข้าวครั้งหนึ่งดังนี้ เว้นพระเถระเสีย ผู้อื่นที่สามารถจะกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมเป็นคนแรกนั้นไม่มี ส่วนคำว่า "ปัญจวัคคีย์เหล่านี้มีอุปการะมากแก่เราหนอ" นี้ พระองค์ตรัสด้วยเพียงการระลึกถึงอุปการะเท่านั้น

ဣသိပတနေ မိဂဒါယေတိ တသ္မိံ ကိရ ပဒေသေ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ ဂန္ဓမာဒနပဗ္ဗတေ သတ္တာဟံ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေတွာ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ နာဂလတာဒန္တကဋ္ဌံ ခါဒိတွာ အနောတတ္တဒဟေ မုခံ ဓောဝိတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အာကာသေန အာဂန္တွာ နိပတန္တိ. တတ္ထ စီဝရံ ပါရုပိတွာ နဂရေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စာ ဂမနကာလေပိ တတောယေဝ ဥပ္ပတိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဣတိ ဣသယော ဧတ္ထ နိပတန္တိ ဥပ္ပတန္တိ စာတိ တံ ဌာနံ ဣသိပတနန္တိ သင်္ခံ ဂတံ. မိဂါနံ ပန အဘယတ္ထာယ ဒိန္နတ္တာ မိဂဒါယောတိ ဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ’’တိ.

บทว่า อิสิปตเน มิคทาเย ความว่า ได้ยินว่า ในประเทศนั้น เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย ทรงยังเวลาให้ล่วงไป ๗ วัน ด้วยนิโรธสมาบัติ ณ ภูเขาคันธมาทน์ เสด็จออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ทรงเคี้ยวไม้สีฟันชื่อนาคลดา ทรงล้างพระพักตร์ในสระอโนดาต ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จมาทางอากาศแล้วลง ณ ที่นั้น ณ ที่นั้น ทรงครองจีวรแล้ว เสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในเมือง ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว แม้ในเวลาเสด็จไป ก็ทรงเหาะขึ้นจากที่นั้นนั่นแหละแล้วเสด็จไป เพราะเหตุที่ฤาษีทั้งหลายลงและขึ้นในที่นี้ ฉะนั้น สถานที่นั้นจึงถึงการนับว่า อิสิปตนะ (ที่ตกไปและที่เหาะขึ้นแห่งฤาษี) ส่วนที่ชื่อว่า มิคทายะ (ที่ให้ความปลอดภัยแก่เนื้อ) เพราะเป็นสถานที่ที่พระราชทานไว้เพื่อความไม่มีภัยแก่เนื้อทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน"

၂၈၅. အန္တရာ စ ဂယံ အန္တရာ စ ဗောဓိန္တိ ဂယာယ စ ဗောဓိဿ စ ဝိဝရေ တိဂါဝုတန္တရေ ဌာနေ. ဗောဓိမဏ္ဍတော ဟိ ဂယာ တီဏိ ဂါဝုတာနိ. ဗာရာဏသီ အဋ္ဌာရသ ယောဇနာနိ. ဥပကော ဗောဓိမဏ္ဍဿ စ ဂယာယ စ အန္တရေ ဘဂဝန္တံ အဒ္ဒသ. အန္တရာသဒ္ဒေန ပန ယုတ္တတ္တာ ဥပယောဂဝစနံ ကတံ. ဤဒိသေသု စ ဌာနေသု အက္ခရစိန္တကာ ‘‘အန္တရာ ဂါမဉ္စ နဒိဉ္စ ယာတီ’’တိ ဧဝံ ဧကမေဝ အန္တရာသဒ္ဒံ ပယုဇ္ဇန္တိ. သော ဒုတိယပဒေနပိ ယောဇေတဗ္ဗော ဟောတိ[Pg.94]. အယောဇိယမာနေ ဥပယောဂဝစနံ န ပါပုဏာတိ. ဣဓ ပန ယောဇေတွာ ဧဝ ဝုတ္တောတိ. အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နန္တိ အဒ္ဓါနသင်္ခါတံ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နံ, ဒီဃမဂ္ဂပဋိပန္နန္တိ အတ္ထော. အဒ္ဓါနမဂ္ဂဂမနသမယဿ ဟိ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘အဒ္ဓယောဇနံ ဂစ္ဆိဿာမီတိ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိဝစနတော (ပါစိ. ၂၁၈) အဒ္ဓယောဇနမ္ပိ အဒ္ဓါနမဂ္ဂေါ ဟောတိ. ဗောဓိမဏ္ဍတော ပန ဂယာ တိဂါဝုတံ.

๒๘๕. บทว่า อนฺตรา จ คยํ อนฺตรา จ โพธึ ความว่า ณ สถานที่ในระหว่างคยากับโพธิมณฑล ซึ่งมีระยะทาง ๓ คาวุต จริงอยู่ เมืองคยาห่างจากโพธิมณฑล ๓ คาวุต เมืองพาราณสีห่าง ๑๘ โยชน์ อุปกะได้พบพระผู้มีพระภาคในระหว่างโพธิมณฑลกับเมืองคยา แต่เพราะประกอบกับอันตราศัพท์ จึงลงอุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) และในที่เช่นนี้ นักไวยากรณ์ย่อมใช้อันตราศัพท์เพียงศัพท์เดียว เช่นในประโยคว่า "อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาติ" (ย่อมไปในระหว่างบ้านและแม่น้ำ) อันตราศัพท์นั้นพึงประกอบกับบทที่สองด้วย เมื่อไม่ประกอบ อุปโยควิภัตติย่อมไม่สำเร็จ แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวโดยประกอบแล้ว พึงทราบอย่างนี้ บทว่า อทฺธานมคฺคปฏิปนฺนํ ความว่า ผู้ดำเนินไปสู่หนทางไกลที่เรียกว่าอัทธานะ อธิบายว่า ผู้ดำเนินไปสู่หนทางไกล จริงอยู่ ในคัมภีร์วิภังค์ เพราะมีพระดำรัสเป็นต้นว่า "พึงฉันโดยคิดว่า จักเดินทางกึ่งโยชน์" แม้ระยะทางกึ่งโยชน์ก็เป็นหนทางไกล แต่จากโพธิมณฑล เมืองคยามีระยะทาง ๓ คาวุต

သဗ္ဗာဘိဘူတိ သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မံ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော. သဗ္ဗဝိဒူတိ သဗ္ဗံ စတုဘူမကဓမ္မံ အဝေဒိံ အညာသိံ. သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု အနုပလိတ္တောတိ သဗ္ဗေသု တေဘူမကဓမ္မေသု ကိလေသလေပနေန အနုပလိတ္တော. သဗ္ဗံ ဇဟောတိ သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မံ ဇဟိတွာ ဌိတော. တဏှာက္ခယေ ဝိမုတ္တောတိ တဏှာက္ခယေ နိဗ္ဗာနေ အာရမ္မဏတော ဝိမုတ္တော. သယံ အဘိညာယာတိ သဗ္ဗံ စတုဘူမကဓမ္မံ အတ္တနာဝ ဇာနိတွာ. ကမုဒ္ဒိသေယျန္တိ ကံ အညံ ‘‘အယံ မေ အာစရိယော’’တိ ဥဒ္ဒိသေယျံ.

บทว่า สพฺพาภิภู ความว่า เราครอบงำธรรมในภูมิ ๓ ทั้งปวงแล้วดำรงอยู่ บทว่า สพฺพวิทู ความว่า เรารู้แล้วซึ่งธรรมในภูมิ ๔ ทั้งปวง บทว่า สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนุปลิตฺโต ความว่า เราไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องฉาบทากือกิเลสในธรรมในภูมิ ๓ ทั้งปวง บทว่า สพฺพํ ชโห ความว่า เราละธรรมในภูมิ ๓ ทั้งปวงแล้วดำรงอยู่ บทว่า ตณฺหกฺขเย วิมุตฺโต ความว่า เราหลุดพ้นโดยการทำพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นตัณหาให้เป็นอารมณ์ บทว่า สยํ อภิญฺญาย ความว่า เรารู้ธรรมในภูมิ ๔ ทั้งปวงด้วยตนเองแล้ว บทว่า กมุทฺทิเสยฺยํ ความว่า เราจะพึงอ้างใครอื่นว่า "ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา"

န မေ အာစရိယော အတ္ထီတိ လောကုတ္တရဓမ္မေ မယှံ အာစရိယော နာမ နတ္ထိ. နတ္ထိ မေ ပဋိပုဂ္ဂလောတိ မယှံ ပဋိဘာဂပုဂ္ဂလော နာမ နတ္ထိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ သဟေတုနာ နယေန စတ္တာရိ သစ္စာနိ သယံ ဗုဒ္ဓေါ. သီတိဘူတောတိ သဗ္ဗကိလေသဂ္ဂိနိဗ္ဗာပနေန သီတိဘူတော. ကိလေသာနံယေဝ နိဗ္ဗုတတ္တာ နိဗ္ဗုတော. ကာသိနံ ပုရန္တိ ကာသိရဋ္ဌေ နဂရံ. အာဟဉ္ဆံ အမတဒုန္ဒုဘိန္တိ ဓမ္မစက္ကပဋိလာဘာယ အမတဘေရိံ ပဟရိဿာမီတိ ဂစ္ဆာမိ. အရဟသိ အနန္တဇိနောတိ အနန္တဇိနောတိ ဘဝိတုံ ယုတ္တော. ဟုပေယျ ပါဝုသောတိ, အာဝုသော, ဧဝမ္ပိ နာမ ဘဝေယျ. ပက္ကာမီတိ ဝင်္ကဟာရဇနပဒံ နာမ အဂမာသိ.

บทว่า น เม อาจริโย อตฺถิ ความว่า อาจารย์ของเราในโลกุตรธรรมไม่มี บทว่า นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล ความว่า บุคคลผู้เสมอเหมือนเราไม่มี บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ ความว่า เราเป็นผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยตนเองโดยนัยอันมีเหตุผล บทว่า สีติภูโต ความว่า เราเป็นผู้เยือกเย็นแล้วเพราะดับไฟกิเลสทั้งปวงได้ เป็นผู้ดับแล้วเพราะกิเลสทั้งหลายดับแล้วนั่นเอง บทว่า กาสินํ ปุรํ ความว่า เมืองในแคว้นกาสี บทว่า อาหญฺฉํ อมตทุนฺทุภึ ความว่า เราไปเพื่อจะตีกลองอมตะเพื่อให้ได้ธรรมจักษุ บทว่า อรหสิ อนนฺตชิโน ความว่า ท่านสมควรที่จะเป็นอนันตชิน (ผู้ชนะหาที่สุดมิได้) บทว่า หุเปยฺย ปาวุโส ความว่า ดูก่อนผู้มีอายุ แม้ชื่ออย่างนี้ก็พึงมีได้ บทว่า ปกฺกามิ ความว่า เขาได้หลีกไปยังชนบทชื่อว่าวังกาหาระ

တတ္ထေကံ မိဂလုဒ္ဒကဂါမကံ နိဿာယ ဝါသံ ကပ္ပေသိ. ဇေဋ္ဌကလုဒ္ဒကော တံ ဥပဋ္ဌာသိ. တသ္မိဉ္စ ဇနပဒေ စဏ္ဍာ မက္ခိကာ ဟောန္တိ. အထ နံ ဧကာယ စာဋိယာ ဝသာပေသုံ, မိဂလုဒ္ဒကော ဒူရေ မိဂဝံ ဂစ္ဆန္တော ‘‘အမှာကံ အရဟန္တေ မာ ပမဇ္ဇီ’’တိ ဆာဝံ နာမ ဓီတရံ အာဏာပေတွာ အဂမာသိ သဒ္ဓိံ ပုတ္တဘာတုကေဟိ. သာ စဿ ဓီတာ ဒဿနီယာ ဟောတိ ကောဋ္ဌာသသမ္ပန္နာ. ဒုတိယဒိဝသေ ဥပကော ဃရံ အာဂတော တံ ဒါရိကံ သဗ္ဗံ ဥပစာရံ ကတွာ ပရိဝိသိတုံ [Pg.95] ဥပဂတံ ဒိသွာ ရာဂေန အဘိဘူတော ဘုဉ္ဇိတုမ္ပိ အသက္ကောန္တော ဘာဇနေန ဘတ္တံ အာဒါယ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဘတ္တံ ဧကမန္တေ နိက္ခိပိတွာ သစေ ဆာဝံ လဘာမိ, ဇီဝါမိ, နော စေ, မရာမီတိ နိရာဟာရော သယိ. သတ္တမေ ဒိဝသေ မာဂဝိကော အာဂန္တွာ ဓီတရံ ဥပကဿ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆိ. သာ ‘‘ဧကဒိဝသမေဝ အာဂန္တွာ ပုန နာဂတပုဗ္ဗော’’တိ အာဟ. မာဂဝိကော အာဂတဝေသေနေဝ နံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမီတိ တံခဏံယေဝ ဂန္တွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, အပ္ဖာသုက’’န္တိ ပါဒေ ပရာမသန္တော ပုစ္ဆိ. ဥပကော နိတ္ထုနန္တော ပရိဝတ္တတိယေဝ. သော ‘‘ဝဒထ ဘန္တေ, ယံ မယာ သက္ကာ ကာတုံ, တံ သဗ္ဗံ ကရိဿာမီ’’တိ အာဟ. ဥပကော, ‘‘သစေ ဆာဝံ လဘာမိ, ဇီဝါမိ, နော စေ, ဣဓေဝ မရဏံ သေယျော’’တိ အာဟ. ဇာနာသိ ပန, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ သိပ္ပန္တိ. န ဇာနာမီတိ. န, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ သိပ္ပံ အဇာနန္တေန သက္ကာ ဃရာဝါသံ အဓိဋ္ဌာတုန္တိ.

ณ ที่นั้น อุปกะอาศัยหมู่บ้านนายพรานเนื้อแห่งหนึ่งอยู่ นายพรานผู้เป็นหัวหน้าได้อุปัฏฐากเขา และในชนบทนั้นมีแมลงวันที่ดุร้าย ครั้งนั้น พวกเขาได้จัดให้อุปกะอยู่ในตุ่มใบหนึ่ง นายพรานเนื้อเมื่อจะไปป่าล่าเนื้อที่อยู่ไกล ได้สั่งฉาวาผู้เป็นธิดาว่า "อย่าประมาทในพระอรหันต์ของเรา" แล้วก็ไปพร้อมกับบุตรและน้องชายทั้งหลาย ธิดาของนายพรานนั้นเป็นคนน่าดูน่าชม สมบูรณ์ด้วยส่วนสัด ในวันที่สอง อุปกะมาที่เรือน เห็นเด็กหญิงนั้นทำการต้อนรับทุกอย่างแล้วเข้ามาเพื่อจะปฏิบัติ ก็ถูกราคะครอบงำ แม้จะบริโภคก็ไม่สามารถ จึงถือภัตตาหารด้วยภาชนะไปยังที่พัก วางภัตตาหารไว้ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่งแล้วนอนอดอาหารอยู่ด้วยคิดว่า "ถ้าเราได้นางฉาวา เราจะมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ เราจะตาย" ในวันที่เจ็ด นายพรานกลับมาแล้วถามธิดาถึงความเป็นไปของอุปกะ นางตอบว่า "ท่านมาเพียงวันเดียวแล้วก็ไม่มาอีกเลย" นายพรานคิดว่า "เราจะเข้าไปหาและถามท่านในลักษณะที่เพิ่งกลับมานี่แหละ" จึงไปในขณะนั้นทันที พลางนวดเท้าถามว่า "ท่านขอรับ ท่านไม่สบายอะไร" อุปกะได้แต่ครวญครางพลิกตัวไปมา นายพรานจึงกล่าวว่า "โปรดบอกเถิด ท่านขอรับ สิ่งใดที่ข้าพเจ้าพอจะทำได้ ข้าพเจ้าจะทำทั้งหมด" อุปกะกล่าวว่า "ถ้าเราได้นางฉาวา เราจะมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ ความตายในที่นี้แหละประเสริฐกว่า" (นายพรานถามว่า) "ท่านขอรับ ท่านรู้ศิลปะอะไรบ้างหรือไม่" (อุปกะตอบว่า) "ไม่รู้" (นายพรานกล่าวว่า) "ท่านขอรับ ผู้ไม่รู้ศิลปะอะไรเลย ไม่สามารถจะตั้งตัวอยู่ในฆราวาสวิสัยได้"

သော အာဟ – ‘‘နာဟံ ကိဉ္စိ သိပ္ပံ ဇာနာမိ, အပိစ တုမှာကံ မံသဟာရကော ဘဝိဿာမိ, မံသဉ္စ ဝိက္ကီဏိဿာမီ’’တိ. မာဂဝိကော, ‘‘အမှာကမ္ပိ ဧတဒေဝ ရုစ္စတီ’’တိ ဥတ္တရသာဋကံ ဒတွာ ဃရံ အာနေတွာ ဓီတရံ အဒါသိ. တေသံ သံဝါသမနွာယ ပုတ္တော ဝိဇာယိ. သုဘဒ္ဒေါတိဿ နာမံ အကံသု. ဆာဝါ တဿ ရောဒနကာလေ ‘‘မံသဟာရကဿ ပုတ္တ, မိဂလုဒ္ဒကဿ ပုတ္တ မာ ရောဒီ’’တိအာဒီနိ ဝဒမာနာ ပုတ္တတောသနဂီတေန ဥပကံ ဥပ္ပဏ္ဍေသိ. ဘဒ္ဒေ တွံ မံ အနာထောတိ မညသိ. အတ္ထိ မေ အနန္တဇိနော နာမ သဟာယော. တဿာဟံ သန္တိကေ ဂမိဿာမီတိ အာဟ. ဆာဝါ ဧဝမယံ အဋ္ဋီယတီတိ ဉတွာ ပုနပ္ပုနံ ကထေတိ. သော ဧကဒိဝသံ အနာရောစေတွာဝ မဇ္ဈိမဒေသာဘိမုခေါ ပက္ကာမိ.

เขาตอบว่า "ข้าพเจ้าไม่รู้ศิลปะอะไรเลย แต่ข้าพเจ้าจะเป็นคนหาบเนื้อของพวกท่าน และจะขายเนื้อด้วย" นายพรานกล่าวว่า "พวกเราก็พอใจอย่างนั้นเหมือนกัน" แล้วได้ให้ผ้าห่มพามาเรือนและยกธิดาให้ เพราะการอยู่ร่วมกันของคนทั้งสอง บุตรจึงเกิด พวกเขาได้ตั้งชื่อบุตรนั้นว่า สุภัททะ ในเวลาที่บุตรนั้นร้องไห้ นางฉาวาได้กล่าวเยาะเย้ยอุปกะด้วยเพลงกล่อมบุตรเป็นต้นว่า "ลูกคนหาบเนื้อ ลูกนายพรานเนื้อ อย่าร้องไห้เลย" (อุปกะกล่าวว่า) "น้องหญิง เธอเข้าใจว่าฉันเป็นคนไม่มีที่พึ่งหรือ ฉันมีสหายชื่ออนันตชิน ฉันจะไปหาท่านผู้นั้น" นางฉาวารู้ว่า "เขาอึดอัดใจอย่างนี้" ก็กล่าวซ้ำแล้วซ้ำอีก วันหนึ่ง เขาไม่ได้บอกกล่าวนางเลย ได้หลีกหน้ามุ่งสู่มัชฌิมประเทศไป

ဘဂဝါ စ တေန သမယေန သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ မဟာဝိဟာရေ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ပဋိကစ္စေဝ ဘိက္ခူ အာဏာပေသိ – ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ‘အနန္တဇိနော’တိ ပုစ္ဆမာနော အာဂစ္ဆတိ, တဿ မံ ဒဿေယျာထာ’’တိ. ဥပကောပိ ခေါ ‘‘ကုဟိံ အနန္တဇိနော ဝသတီ’’တိ ပုစ္ဆန္တော အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ အာဂန္တွာ ဝိဟာရမဇ္ဈေ ဌတွာ ကုဟိံ အနန္တဇိနောတိ ပုစ္ဆိ. တံ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သန္တိကံ နယိံသု. သော ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ – ‘‘သဉ္ဇာနာထ မံ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. အာမ, ဥပက, သဉ္ဇာနာမိ, ကုဟိံ ပန တွံ ဝသိတ္ထာတိ. ဝင်္ကဟာရဇနပဒေ, ဘန္တေတိ. ဥပက, မဟလ္လကောသိ ဇာတော ပဗ္ဗဇိတုံ သက္ခိဿသီတိ. ပဗ္ဗဇိဿာမိ, ဘန္တေတိ. ဘဂဝါ ပဗ္ဗာဇေတွာ တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဒါသိ. သော ကမ္မဋ္ဌာနေ ကမ္မံ ကရောန္တော အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ ကာလံ ကတွာ အဝိဟေသု [Pg.96] နိဗ္ဗတ္တော. နိဗ္ဗတ္တက္ခဏေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ. အဝိဟေသု နိဗ္ဗတ္တမတ္တာ ဟိ သတ္တ ဇနာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု, တေသံ သော အညတရော.

ก็สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ในกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสสั่งภิกษุทั้งหลายไว้ล่วงหน้าว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดมาถามหา ‘พระอนันตชินะ’ พวกเธอพึงชี้เราให้แก่ผู้นั้น” ฝ่ายอุปกะอาชีวกก็ถามว่า “พระอนันตชินะอยู่ที่ไหน” แล้วเดินทางมาโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถี เข้าไปยืนอยู่กลางวิหารแล้วถามว่า “พระอนันตชินะอยู่ที่ไหน” ภิกษุทั้งหลายได้พาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค เขาเห็นพระผู้มีพระภาคแล้วจึงทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงจำข้าพระองค์ได้หรือไม่” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อุปกะ เรารู้จักท่าน ก็ท่านไปอยู่ที่ไหนมา” (อุปกะทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์อยู่ที่วังหารชนบท” (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “อุปกะ ท่านแก่แล้ว จะสามารถบวชได้หรือ” (อุปกะทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะบวช” พระผู้มีพระภาคโปรดให้เขาบรรพชาแล้ว ได้ประทานกรรมฐานแก่เขา เขาบำเพ็ญเพียรในกรรมฐาน ตั้งอยู่ในอนาคามิผลแล้ว ทำกาละ (ตาย) ไปบังเกิดในอวิหาพรหมโลก ในขณะที่บังเกิดนั่นเอง ก็ได้บรรลุพระอรหัต จริงอยู่ มี ๗ ท่านที่พอไปบังเกิดในอวิหาพรหมโลกแล้วก็ได้บรรลุพระอรหัต ท่านอุปกะก็เป็นหนึ่งใน ๗ ท่านนั้น

ဝုတ္တဉှေတံ –

มีคำที่ท่านกล่าวไว้ดังนี้ว่า

‘‘အဝိဟံ ဥပပန္နာသေ, ဝိမုတ္တာ သတ္တ ဘိက္ခဝေါ;

ရာဂဒေါသပရိက္ခီဏာ, တိဏ္ဏာ လောကေ ဝိသတ္တိကံ.

“ภิกษุ ๗ รูป ผู้บังเกิดในอวิหาพรหมโลก ได้หลุดพ้นแล้ว เพราะสิ้นราคะและโทสะ ข้ามตัณหาเครื่องข้องในโลกได้แล้ว

ဥပကော ပလဂဏ္ဍော စ, ပုက္ကုသာတိ စ တေ တယော;

ဘဒ္ဒိယော ခဏ္ဍဒေဝေါ စ, ဗဟုရဂ္ဂိ စ သင်္ဂိယော;

တေ ဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, ဒိဗ္ဗယောဂံ ဥပဇ္ဈဂု’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၀၅);

คือ ท่านอุปกะ ท่านปลคัณฑะ และท่านปุกกุสาติ ๓ ท่านนี้ ท่านภัททิยะ ท่านขัณฑเทวะ ท่านพาหุรัคคี และท่านสังคิยะ ท่านเหล่านี้ละกายมนุษย์แล้ว ได้เข้าถึงทิพยโยคะ (พรหมโลก)”

၂၈၆. သဏ္ဌပေသုန္တိ ကတိကံ အကံသု. ဗာဟုလ္လိကောတိ စီဝရဗာဟုလ္လာဒီနံ အတ္ထာယ ပဋိပန္နော. ပဓာနဝိဗ္ဘန္တောတိ ပဓာနတော ဝိဗ္ဘန္တော ဘဋ္ဌော ပရိဟီနော. အာဝတ္တော ဗာဟုလ္လာယာတိ စီဝရာဒီနံ ဗဟုလဘာဝတ္ထာယ အာဝတ္တော. အပိစ ခေါ အာသနံ ဌပေတဗ္ဗန္တိ အပိစ ခေါ ပနဿ ဥစ္စကုလေ နိဗ္ဗတ္တဿ အာသနမတ္တံ ဌပေတဗ္ဗန္တိ ဝဒိံသု. နာသက္ခိံသူတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဗုဒ္ဓတေဇသာ အဘိဘူတာ အတ္တနော ကတိကာယ ဌာတုံ နာသက္ခိံသု. နာမေန စ အာဝုသောဝါဒေန စ သမုဒါစရန္တီတိ ဂေါတမာတိ, အာဝုသောတိ စ ဝဒန္တိ. အာဝုသော ဂေါတမ, မယံ ဥရုဝေလာယံ ပဓာနကာလေ တုယှံ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဝိစရိမှာ, မုခေါဒကံ ဒန္တကဋ္ဌံ အဒမှာ, ဝုတ္ထပရိဝေဏံ သမ္မဇ္ဇိမှာ, ပစ္ဆာ ကော တေ ဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိမကာသိ, ကစ္စိ အမှေသု ပက္ကန္တေသု န စိန္တယိတ္ထာတိ ဧဝရူပိံ ကထံ ကထေန္တီတိ အတ္ထော. ဣရိယာယာတိ ဒုက္ကရဣရိယာယ. ပဋိပဒါယာတိ ဒုက္ကရပဋိပတ္တိယာ. ဒုက္ကရကာရိကာယာတိ ပသတပသတ-မုဂ္ဂယူသာဒိအာဟရကရဏာဒိနာ ဒုက္ကရကရဏေန. အဘိဇာနာထ မေ နောတိ အဘိဇာနာထ နု မမ. ဧဝရူပံ ပဘာဝိတမေတန္တိ ဧတံ ဧဝရူပံ ဝါကျဘေဒန္တိ အတ္ထော. အပိ နု အဟံ ဥရုဝေလာယ ပဓာနေ တုမှာကံ သင်္ဂဏှနတ္ထံ အနုက္ကဏ္ဌနတ္ထံ ရတ္တိံ ဝါ ဒိဝါ ဝါ အာဂန္တွာ, – ‘‘အာဝုသော, မာ ဝိတက္ကယိတ္ထ, မယှံ ဩဘာသော ဝါ နိမိတ္တံ ဝါ ပညာယတီ’’တိ ဧဝရူပံ ကဉ္စိ ဝစနဘေဒံ အကာသိန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေ ဧကပဒေနေဝ သတိံ လဘိတွာ ဥပ္ပန္နဂါရဝါ, ‘‘ဟန္ဒ အဒ္ဓါ ဧသ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော’’တိ သဒ္ဒဟိတွာ နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ အာဟံသု. အသက္ခိံ ခေါ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ သညာပေတုန္တိ အဟံ[Pg.97], ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ ဗုဒ္ဓေါ အဟန္တိ ဇာနာပေတုံ အသက္ခိံ. တဒါ ပန ဘဂဝါ ဥပေါသထဒိဝသေယေဝ အာဂစ္ဆိ. အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဇာနာပေတွာ ကောဏ္ဍညတ္ထေရံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တံ ကထေသိ. သုတ္တပရိယောသာနေ ထေရော အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ. သူရိယေ ဓရမာနေယေဝ ဒေသနာ နိဋ္ဌာသိ. ဘဂဝါ တတ္ထေဝ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆိ.

๒๘๖. บทว่า สณฺฐเปสุํ ความว่า ได้ทำกติกากัน บทว่า พาหุลฺลิโก ความว่า เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความมากแห่งจีวรเป็นต้น บทว่า ปธานวิพฺภนฺโต ความว่า เป็นผู้เคลื่อน คลาด และเสื่อมจากความเพียร บทว่า อาวตฺโต พาหุลฺลาย ความว่า กลับมาเพื่อความเป็นผู้มากด้วยจีวรเป็นต้น บทว่า อปิจ โข อาสนํ ฐเปตพฺพํ ความว่า พวกเขากล่าวกันว่า “ถึงอย่างไรก็ควรจัดเพียงอาสนะไว้สำหรับท่านผู้นี้ซึ่งเกิดในสกุลสูง” บทว่า นาสกฺขึสุ ความว่า พวกเขาถูกครอบงำด้วยพุทธานุภาพและพุทธเดช จึงไม่สามารถตั้งอยู่ในกติกาของตนได้ บทว่า นาเมน จ อาวุโสวาเทน จ สมุทาจรนฺติ ความว่า พวกเขากล่าวด้วยชื่อคือ “โคตมะ” และด้วยวาทะคือ “อาวุโส” ความว่า พวกเขากล่าวคำเห็นปานนี้ว่า “อาวุโสโคตมะ เมื่อครั้งบำเพ็ญเพียรที่อุรุเวลา พวกเราถือบาตรและจีวรของท่านเที่ยวไป ได้ถวายน้ำล้างหน้าและไม้ชำระฟัน ได้กวาดบริเวณที่พัก แล้วภายหลังใครเล่าได้ทำวัตรปฏิบัติแก่ท่าน เมื่อพวกเราหลีกไปแล้ว ท่านมิได้คิดถึงบ้างหรือ” บทว่า อิริยาย ความว่า ด้วยอิริยาบถที่ทำได้ยาก บทว่า ปฏิปทาย ความว่า ด้วยข้อปฏิบัติที่ทำได้ยาก บทว่า ทุกฺกรการิกาย ความว่า ด้วยการกระทำที่ทำได้ยาก คือการทำอาหารมีน้ำต้มถั่วเขียวเป็นต้นทีละฟายมือ บทว่า อภิชานาถ เม โน ความว่า พวกท่านย่อมรู้จำของเราได้บ้างหรือไม่ บทว่า เอวรูปํ ปภาวิตเมตํ ความว่า ข้อความพิเศษเห็นปานนี้ อธิบายว่า “ก็เมื่อครั้งบำเพ็ญเพียรที่อุรุเวลา เราเคยมาในเวลากลางคืนหรือกลางวันเพื่อสงเคราะห์ เพื่ออนุเคราะห์พวกท่าน แล้วกล่าวถ้อยคำพิเศษอย่างใดอย่างหนึ่งเห็นปานนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ท่านอย่าได้วิตกเลย โอภาสหรือนิมิตปรากฏแก่เรา’ บ้างหรือไม่” พวกเขาได้สติด้วยพระดำรัสเพียงบทเดียว เกิดความเคารพขึ้น เชื่อว่า “เอาเถิด ท่านผู้นี้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วโดยแท้” จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นหามิได้” บทว่า อสกฺขึ โข อหํ ภิกฺขเว ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู สญฺญาเปตุํ ความว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราสามารถทำให้ภิกษุปัญจวัคคีย์รู้ได้ว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า” ก็ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงในวันอุโบสถพอดี ทรงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นพระพุทธเจ้าของพระองค์ ทรงกระทำพระโกณฑัญญเถระให้เป็นกายสักขี แล้วทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ในกาลจบพระสูตร พระเถระได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล พร้อมด้วยพรหม ๑๘ โกฏิ พระธรรมเทศนาจบลงเมื่อพระอาทิตย์ยังทรงอยู่ (ยังไม่ตกดิน) พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำพรรษา ณ ที่นั้นเอง

ဒွေပိ သုဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ ဩဝဒါမီတိအာဒိ ပါဋိပဒဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ပိဏ္ဍပါတတ္ထာယပိ ဂါမံ အပ္ပဝိသနဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေသဉှိ ဘိက္ခူနံ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ဥပ္ပန္နမလဝိသောဓနတ္ထံ ဘဂဝါ အန္တောဝိဟာရေယေဝ အဟောသိ. ဥပ္ပန္နေ ဥပ္ပန္နေ ကမ္မဋ္ဌာနမလေ တေပိ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆန္တိ. ဘဂဝါပိ တေသံ နိသိန္နဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ မလံ ဝိနောဒေတိ. အထ နေသံ ဘဂဝတာ ဧဝံ နီဟဋဘတ္တေန ဩဝဒိယမာနာနံ ဝပ္ပတ္ထေရော ပါဋိပဒဒိဝသေ သောတာပန္နော အဟောသိ. ဘဒ္ဒိယတ္ထေရော ဒုတိယာယံ, မဟာနာမတ္ထေရော တတိယာယံ, အဿဇိတ္ထေရော စတုတ္ထိယံ. ပက္ခဿ ပန ပဉ္စမိယံ သဗ္ဗေဝ တေ ဧကတော သန္နိပါတေတွာ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တံ ကထေသိ, သုတ္တပရိယောသာနေ သဗ္ဗေပိ အရဟတ္တဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. တေနာဟ – ‘‘အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ မယာ ဧဝံ ဩဝဒိယမာနာ…ပေ… အနုတ္တရံ ယောဂက္ခေမံ နိဗ္ဗာနံ အဇ္ဈဂမံသု…ပေ… နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’တိ. ဧတ္တကံ ကထာမဂ္ဂံ ဘဂဝါ ယံ ပုဗ္ဗေ အဝစ – ‘‘တုမှေပိ မမဉ္စေဝ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနဉ္စ မဂ္ဂံ အာရုဠှာ, အရိယပရိယေသနာ တုမှာကံ ပရိယေသနာ’’တိ ဣမံ ဧကမေဝ အနုသန္ဓိံ ဒဿေန္တော အာဟရိ.

คำว่า ทฺเวปิ สุทํ ภิกฺขเว ภิกฺขู โอวทามิ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงความที่พระองค์มิได้เสด็จเข้าไปสู่บ้านแม้เพื่อบิณฑบาตจำเดิมแต่วันปาฏิบท (แรม ๑ ค่ำ) จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่แต่ภายในวิหารเพื่อชำระมลทินที่เกิดขึ้นในกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้น เมื่อมลทินแห่งกรรมฐานเกิดขึ้นครั้งใดๆ ภิกษุเหล่านั้นก็เข้าไปทูลถามพระผู้มีพระภาค แม้พระผู้มีพระภาคก็เสด็จไปยังที่นั่งของภิกษุเหล่านั้นแล้วทรงบรรเทามลทิน ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนอยู่ด้วยภัตที่นำมาถวายอย่างนี้ พระวัปปเถระได้เป็นพระโสดาบันในวันปาฏิบท พระภัททิยเถระ (เป็นพระโสดาบัน) ในวันที่สอง, พระมหานามเถระในวันที่สาม, พระอัสสชิเถระในวันที่สี่ ส่วนในวันที่ห้าแห่งปักษ์ (แรม ๕ ค่ำ) ทรงให้ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดประชุมพร้อมกันแล้วทรงแสดงอนัตตลักขณสูตร ในกาลจบพระสูตร ภิกษุทั้งหมดก็ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัตผล เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ภิกษุปัญจวัคคีย์อันเราสั่งสอนอยู่อย่างนี้... (ละ)... ได้บรรลุแล้วซึ่งนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยม... (ละ)... บัดนี้ภพใหม่มิได้มี” พระผู้มีพระภาคทรงนำแนวแห่งพระดำรัสประมาณเท่านี้มา เพื่อทรงแสดงถึงความสืบเนื่องอันเดียวกันนี้เท่านั้น ที่ได้ตรัสไว้ในกาลก่อนว่า “แม้พวกเธอก็ได้ขึ้นสู่หนทางของเราและของปัญจวัคคีย์แล้ว การแสวงหาของพวกเธอเป็นการแสวงหาอันประเสริฐ”

၂၈၇. ဣဒါနိ ယသ္မာ န အဂါရိယာနံယေဝ ပဉ္စကာမဂုဏပရိယေသနာ ဟောတိ, အနဂါရိယာနမ္ပိ စတ္တာရော ပစ္စယေ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တာနံ ပဉ္စကာမဂုဏဝသေန အနရိယပရိယေသနာ ဟောတိ, တသ္မာ တံ ဒဿေတုံ ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ကာမဂုဏာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နဝရတ္တေသု ပတ္တစီဝရာဒီသု စက္ခုဝိညေယျာ ရူပါတိအာဒယော စတ္တာရော ကာမဂုဏာ လဗ္ဘန္တိ. ရသော ပနေတ္ထ ပရိဘောဂရသော ဟောတိ. မနုညေ ပိဏ္ဍပါတေ ဘေသဇ္ဇေ စ ပဉ္စပိ လဗ္ဘန္တိ. သေနာသနမှိ စီဝရေ ဝိယ စတ္တာရော. ရသော ပန ဧတ္ထာပိ ပရိဘောဂရသောဝ. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေတိ ကသ္မာ အာရဘိ? ဧဝံ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယေ ဧဝံ ဝဒေယျုံ, ‘‘ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ အနရိယပရိယေသနာ နာမ ကုတော, အရိယပရိယေသနာဝ ပဗ္ဗဇိတာန’’န္တိ, တေသံ ပဋိသေဓနတ္ထာယ ‘‘ပဗ္ဗဇိတာနမ္ပိ စတူသု ပစ္စယေသု အပ္ပစ္စဝေက္ခဏပရိဘောဂေါ အနရိယပရိယေသနာ [Pg.98] ဧဝါ’’တိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဂဓိတာတိ တဏှာဂေဓေန ဂဓိတာ. မုစ္ဆိတာတိ တဏှာမုစ္ဆာယ မုစ္ဆိတာ. အဇ္ဈောပန္နာတိ တဏှာယ အဇ္ဈောဂါဠှာ. အနာဒီနဝဒဿာဝိနောတိ အာဒီနဝံ အပဿန္တာ. အနိဿရဏပညာတိ နိဿရဏံ ဝုစ္စတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. တေ တေန ဝိရဟိတာ.

๒๘๗. บัดนี้ เพราะเหตุว่า การแสวงหากามคุณ ๕ ย่อมมีแก่คฤหัสถ์เท่านั้นหามิได้, แม้แก่บรรพชิตทั้งหลายผู้บริโภคปัจจัย ๔ โดยมิได้พิจารณา การแสวงหาอันไม่ประเสริฐด้วยอำนาจแห่งกามคุณ ๕ ก็ย่อมมี, เพราะเหตุนั้น เพื่อจะทรงแสดงการแสวงหาอันไม่ประเสริฐนั้น จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้" ในปัจจัยเหล่านั้น ในบาตรและจีวรเป็นต้นที่ย้อมใหม่ ย่อมมีกามคุณ ๔ ประการ มีรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเป็นต้น ส่วนรสในปัจจัยเหล่านี้ ได้แก่ ปริโภครส ในบิณฑบาตและเภสัชที่น่าพอใจ ย่อมมีได้แม้ทั้ง ๕ ประการ ในเสนาสนะก็มี ๔ ประการเหมือนในจีวร ส่วนรสแม้ในเสนาสนะนี้ ก็เป็นปริโภครสเหมือนกัน ก็พระองค์ทรงปรารภเทศนานี้ว่า "เย หิ เกจิ ภิกฺขเว" เพราะเหตุไร? คือ ทรงแสดงกามคุณ ๕ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อทรงห้ามชนเหล่าใดที่พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "จำเดิมแต่กาลที่บวชแล้ว การแสวงหาอันไม่ประเสริฐจักมีมาแต่ไหน มีแต่การแสวงหาอันประเสริฐเท่านั้นสำหรับบรรพชิตทั้งหลาย" จึงทรงปรารภเทศนานี้เพื่อจะทรงแสดงว่า "แม้สำหรับบรรพชิตทั้งหลาย การบริโภคปัจจัย ๔ โดยมิได้พิจารณา ก็คือการแสวงหาอันไม่ประเสริฐนั่นเอง" ในบทเหล่านั้น บทว่า "คธิตา" ได้แก่ ผู้ที่ความโลภคือตัณหายึดไว้แล้ว บทว่า "มุจฺฉิตา" ได้แก่ ผู้ที่ความมัวเมาคือตัณหาทำให้หลงแล้ว บทว่า "อชฺโฌปนฺนา" ได้แก่ ผู้ที่ตัณหาครอบงำแล้ว บทว่า "อนาทีนวทสฺสาวิโน" ได้แก่ ผู้ไม่เห็นโทษ บทว่า "อนิสฺสรณปญฺญา" ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ ท่านเรียกว่า นิสสรณะ (ทางออก) พวกเขาปราศจากปัจจเวกขณญาณนั้น

ဣဒါနိ တဿတ္ထဿ သာဓကံ ဥပမံ ဒဿေန္တော သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတြေဝံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – အာရညကမဂေါ ဝိယ ဟိ သမဏဗြာဟ္မဏာ, လုဒ္ဒကေန အရညေ ဌပိတပါသော ဝိယ စတ္တာရော ပစ္စယာ, တဿ လုဒ္ဒဿ ပါသရာသိံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သယနကာလော ဝိယ တေသံ စတ္တာရော ပစ္စယေ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘောဂကာလော. လုဒ္ဒကေ အာဂစ္ဆန္တေ မဂဿ ယေန ကာမံ အဂမနကာလော ဝိယ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ မာရဿ ယထာကာမကရဏီယကာလော, မာရဝသံ ဥပဂတဘာဝေါတိ အတ္ထော. မဂဿ ပန အဗဒ္ဓဿ ပါသရာသိံ အဓိသယိတကာလော ဝိယ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ စတူသု ပစ္စယေသု ပစ္စဝေက္ခဏပရိဘောဂေါ, လုဒ္ဒကေ အာဂစ္ဆန္တေ မဂဿ ယေန ကာမံ ဂမနံ ဝိယ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ မာရဝသံ အနုပဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိဿတ္ထောတိ နိဗ္ဘယော နိရာသင်္ကော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอุปมาเครื่องให้สำเร็จซึ่งเนื้อความนั้น จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือน..." ในอุปมานั้น พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ สมณพราหมณ์ทั้งหลายเปรียบเหมือนเนื้อป่า, ปัจจัย ๔ เปรียบเหมือนบ่วงที่นายพรานวางไว้ในป่า, กาลที่เนื้อนั้นนอนทับกองบ่วงของนายพรานนั้น เปรียบเหมือนกาลที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นบริโภคปัจจัย ๔ โดยมิได้พิจารณา. กาลที่เนื้อไม่อาจไปได้ตามปรารถนาเมื่อนายพรานมาถึง เปรียบเหมือนกาลที่มารจะกระทำได้ตามความปรารถนาแก่สมณพราหมณ์ทั้งหลาย อธิบายว่า คือภาวะที่ตกอยู่ในอำนาจของมาร. ส่วนกาลที่เนื้อซึ่งยังไม่ติดบ่วงนอนทับกองบ่วง เปรียบเหมือนการบริโภคโดยพิจารณาในปัจจัย ๔ ของสมณพราหมณ์ทั้งหลาย, กาลที่เนื้อไปได้ตามปรารถนาเมื่อนายพรานมาถึง พึงทราบว่าเปรียบเหมือนการที่สมณพราหมณ์ทั้งหลายไม่ตกไปในอำนาจของมาร. บทว่า "วิสฺสฏฺโฐ" ได้แก่ ไม่มีภัย ไม่มีความระแวง. บทที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

ပါသရာသိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปาสราสิสูตร จบ.

အရိယပရိယေသနာတိပိ ဧတဿေဝ နာမံ.

แม้ชื่อว่า อริยปริเยสนสูตร ก็เป็นชื่อของพระสูตรนี้.

၇. စူဠဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาจูฬหัตถิปโทปมสูตร

၂၈၈. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တံ. တတ္ထ သဗ္ဗသေတေန ဝဠဝါဘိရထေနာတိ, ‘‘သေတာ သုဒံ အဿာ ယုတ္တာ ဟောန္တိ သေတာလင်္ကာရာ. သေတော ရထော သေတာလင်္ကာရော သေတပရိဝါရော, သေတာ ရသ္မိယော, သေတာ ပတောဒလဋ္ဌိ, သေတံ ဆတ္တံ, သေတံ ဥဏှီသံ, သေတာနိ ဝတ္ထာနိ, သေတာ ဥပါဟနာ, သေတာယ သုဒံ ဝါလဗီဇနိယာ ဗီဇိယတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၄) ဧဝံ ဝုတ္တေန သကလသေတေန စတူဟိ ဝဠဝါဟိ ယုတ္တရထေန.

๒๘๘. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" ชื่อว่า จูฬหัตถิปโทปมสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า "สพฺพเสเตน วฬวาภิรเถน" (ด้วยรถเทียมม้าอัสดรสีขาวล้วน) ได้แก่ ด้วยรถเทียมม้าอัสดร ๔ ตัว อันเป็นสีขาวล้วนทั้งหมด ตามที่ตรัสไว้ (ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรค) ว่า "ม้าที่เทียมรถของพราหมณ์นั้นล้วนเป็นสีขาว ประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว. รถเป็นสีขาว ประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว มีบริวารสีขาว, เชือกบังเหียนเป็นสีขาว, ประตักเป็นสีขาว, ฉัตรเป็นสีขาว, ผ้าโพกศีรษะเป็นสีขาว, ผ้าทั้งหลายเป็นสีขาว, รองเท้าเป็นสีขาว, เขาพัดด้วยพัดวาลวิชนีสีขาว".

ရထော [Pg.99] စ နာမေသော ဒုဝိဓော ဟောတိ – ယောဓရထော, အလင်္ကာရရထောတိ. တတ္ထ ယောဓရထော စတုရဿသဏ္ဌာနော ဟောတိ နာတိမဟာ, ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ဇနာနံ ဂဟဏသမတ္ထော. အလင်္ကာရရထော မဟာ ဟောတိ, ဒီဃတော ဒီဃော, ပုထုလတော ပုထုလော. တတ္ထ ဆတ္တဂ္ဂါဟကော ဝါလဗီဇနိဂ္ဂါဟကော တာလဝဏ္ဋဂ္ဂါဟကောတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ သုခေန ဌာတုံ ဝါ နိသီဒိတုံ ဝါ နိပဇ္ဇိတုံ ဝါ သက္ကောန္တိ, အယမ္ပိ အလင်္ကာရရထောယေဝ. သော သဗ္ဗော သစက္ကပဉ္ဇရကုဗ္ဗရော ရဇတပရိက္ခိတ္တော အဟောသိ. ဝဠဝါ ပကတိယာ သေတဝဏ္ဏာဝ. ပသာဓနမ္ပိ တာဒိသံ ရဇတမယံ အဟောသိ. ရသ္မိယောပိ ရဇတပနာဠိ သုပရိက္ခိတ္တာ. ပတောဒလဋ္ဌိပိ ရဇတပရိက္ခိတ္တာ. ဗြာဟ္မဏောပိ သေတဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ သေတံယေဝ ဥတ္တရာသင်္ဂမကာသိ, သေတဝိလေပနံ ဝိလိမ္ပိ, သေတမာလံ ပိလန္ဓိ, ဒသသု အင်္ဂုလီသု အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကာ, ကဏ္ဏေသု ကုဏ္ဍလာနီတိ ဧဝမာဒိအလင်္ကာရောပိဿ ရဇတမယောဝ အဟောသိ. ပရိဝါရဗြာဟ္မဏာပိဿ ဒသသဟဿမတ္တာ တထေဝ သေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗသေတေန ဝဠဝါဘိရထေနာ’’တိ.

ก็รถนี้มี ๒ ชนิด คือ รถรบ และรถประดับ. ใน ๒ ชนิดนั้น รถรบมีสัณฐานสี่เหลี่ยม ไม่ใหญ่โตนัก สามารถบรรทุกคนได้ ๒ หรือ ๓ คน. ส่วนรถประดับเป็นรถใหญ่ ยาวโดยส่วนยาว กว้างโดยส่วนกว้าง. ในรถประดับนั้น คน ๘ หรือ ๑๐ คน เช่น คนถือฉัตร คนถือพัดวาลวิชนี คนถือพัดใบตาล สามารถยืน หรือนั่ง หรือนอน ได้โดยสะดวก, รถนี้ก็เป็นรถประดับนั่นเอง. รถนั้นทั้งหมด พร้อมทั้งล้อ ตัวถัง และงอน ประดับด้วยเงิน. ม้าอัสดรโดยปกติก็เป็นสีขาวอยู่แล้ว. แม้เครื่องประดับก็เป็นเช่นนั้น คือทำด้วยเงิน. แม้เชือกบังเหียนก็ถักร้อยด้วยเส้นเงินอย่างดี. แม้ประตักก็ประดับด้วยเงิน. แม้พราหมณ์ก็นุ่งผ้าขาว ทำผ้าห่มเฉวียงบ่าก็เป็นผ้าขาว ลูบไล้ด้วยเครื่องลูบไล้สีขาว ทัดทรงดอกไม้สีขาว, เครื่องประดับของพราหมณ์นั้น มีอาทิ แหวนที่นิ้วทั้งสิบ ตุ้มหูที่หู ก็ทำด้วยเงินทั้งสิ้น. แม้พราหมณ์บริวารของเขาประมาณหนึ่งหมื่นคน ก็มีผ้า เครื่องลูบไล้ มาลัย และเครื่องประดับเป็นสีขาวเช่นเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สพฺพเสเตน วฬวาภิรเถน" (ด้วยรถเทียมม้าอัสดรสีขาวล้วน).

သာဝတ္ထိယာ နိယျာတီတိ သော ကိရ ဆန္နံ ဆန္နံ မာသာနံ ဧကဝါရံ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတိ. ဣတော ဧတ္တကေဟိ ဒိဝသေဟိ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရိဿတီတိ ပုရေတရမေဝ ဃောသနာ ကရီယတိ; တံ သုတွာ ယေ နဂရတော န ပက္ကန္တာ, တေ န ပက္ကမန္တိ. ယေ ပက္ကန္တာ, တေပိ, ‘‘ပုညဝတော သိရိသမ္ပတ္တိံ ပဿိဿာမာ’’တိ အာဂစ္ဆန္တိ. ယံ ဒိဝသံ ဗြာဟ္မဏော နဂရံ အနုဝိစရတိ, တဒါ ပါတောဝ နဂရဝီထိယော သမ္မဇ္ဇိတွာ ဝါလိကံ ဩကိရိတွာ လာဇပဉ္စမေဟိ ပုပ္ဖေဟိ အဘိပ္ပကိရိတွာ ပုဏ္ဏဃဋေ ဌပေတွာ ကဒလိယော စ ဓဇေ စ ဥဿာပေတွာ သကလနဂရံ ဓူပိတဝါသိတံ ကရောန္တိ. ဗြာဟ္မဏော ပါတောဝ သီသံ နှာယိတွာ ပုရေဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ သေတဝတ္ထာဒီဟိ အတ္တာနံ အလင်္ကရိတွာ ပါသာဒါ ဩရုယှ ရထံ အဘိရုဟတိ. အထ နံ တေ ဗြာဟ္မဏာ သဗ္ဗသေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ သေတစ္ဆတ္တာနိ ဂဟေတွာ ပရိဝါရေန္တိ; တတော မဟာဇနဿ သန္နိပါတနတ္ထံ ပဌမံယေဝ တရုဏဒါရကာနံ ဖလာဖလာနိ ဝိကိရိတွာ တဒနန္တရံ မာသကရူပါနိ; တဒနန္တရံ ကဟာပဏေ ဝိကိရန္တိ; မဟာဇနာ သန္နိပတန္တိ. ဥက္ကုဋ္ဌိယော စေဝ စေလုက္ခေပါ စ ပဝတ္တန္တိ. အထ ဗြာဟ္မဏော မင်္ဂလိကသောဝတ္ထိကာဒီသု မင်္ဂလာနိ စေဝ သုဝတ္ထိယော [Pg.100] စ ကရောန္တေသု မဟာသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အနုဝိစရတိ. ပုညဝန္တာ မနုဿာ ဧကဘူမကာဒိပါသာဒေ အာရုယှ သုကပတ္တသဒိသာနိ ဝါတပါနကဝါဋာနိ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေန္တိ. ဗြာဟ္မဏောပိ အတ္တနော ယသသိရိသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော ဝိယ ဒက္ခိဏဒွါရာဘိမုခေါ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာဝတ္ထိယာ နိယျာတီ’’တိ.

คำว่า “ออกจากกรุงสาวัตถี” (ความว่า) ได้ยินว่า พราหมณ์นั้น ทุกๆ ๖ เดือน จะทำประทักษิณพระนครครั้งหนึ่ง มีการป่าวประกาศไว้ล่วงหน้าว่า “ในอีกเท่านั้นวันนับแต่นี้ไป (พราหมณ์) จักทำประทักษิณพระนคร” ครั้นได้ฟังดังนั้น ชนเหล่าใดที่ยังไม่ออกจากพระนคร ก็จะไม่ออกไป ส่วนชนเหล่าใดที่ออกไปแล้ว ก็กลับมาด้วยคิดว่า “เราจักได้เห็นสิริสมบัติของผู้มีบุญ” ในวันที่พราหมณ์เที่ยวตรวจตราไปในพระนคร ในกาลนั้น (ชาวเมือง) แต่เช้าตรู่ ก็ปัดกวาดถนนในพระนคร โปรยทราย โปรยดอกไม้มีข้าวตอกเป็นที่ ๕ ตั้งหม้อน้ำเต็ม ยกต้นกล้วยและธงขึ้น ทำให้ทั่วทั้งพระนครอบอวลไปด้วยของหอมและควันธูป พราหมณ์สรงน้ำสระเกล้าแต่เช้าตรู่ บริโภคอาหารเช้าแล้ว ประดับตนด้วยผ้าขาวเป็นต้นตามนัยที่กล่าวแล้ว ลงจากปราสาท ขึ้นสู่รถ ครั้งนั้น พราหมณ์เหล่านั้น ผู้ประดับด้วยผ้า เครื่องลูบไล้ มาลัย และเครื่องประดับล้วนสีขาว ถือฉัตรขาว แวดล้อมพราหมณ์นั้น จากนั้น เพื่อให้มหาชนประชุมกัน เบื้องต้นก็โปรยผลไม้น้อยใหญ่แก่เด็กๆ ลำดับนั้นก็โปรยเงินมาสก ลำดับนั้นก็โปรยกหาปณะ มหาชนก็ประชุมกัน เสียงโห่ร้องและการโยนผ้าก็เป็นไป ครั้งนั้น เมื่อพวกนักกล่าวคำมงคลและนักกล่าวคำสวัสดิมงคลเป็นต้น กล่าวคำมงคลและคำสวัสดิมงคลอยู่ พราหมณ์ก็เที่ยวตรวจตราไปในพระนครด้วยสมบัติอันยิ่งใหญ่ มนุษย์ผู้มีบุญทั้งหลาย ขึ้นสู่ปราสาทชั้นเดียวเป็นต้น เปิดบานหน้าต่างที่มีสีเหมือนสีปีกนกแก้ว แลดูอยู่ แม้พราหมณ์ก็เป็นผู้มีหน้ามุ่งตรงไปยังประตูทักษิณ ราวกับจะครอบงำพระนครด้วยยศสิริสมบัติของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ออกจากกรุงสาวัตถี”

ဒိဝါ ဒိဝဿာတိ ဒိဝသဿ ဒိဝါ, မဇ္ဈနှကာလေတိ အတ္ထော. ပိလောတိကံ ပရိဗ္ဗာဇကန္တိ ပိလောတိကာတိ ဧဝံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝေါဟာရဝသေန လဒ္ဓနာမံ ပရိဗ္ဗာဇကံ. သော ကိရ ပရိဗ္ဗာဇကော ဒဟရော ပဌမဝယေ ဌိတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ဗုဒ္ဓုပဋ္ဌာကော, ပါတောဝ တထာဂတဿ စေဝ မဟာထေရာနဉ္စ ဥပဋ္ဌာနံ ကတွာ တိဒဏ္ဍကုဏ္ဍိကာဒိပရိက္ခာရံ အာဒါယ ဇေတဝနာ နိက္ခမိတွာ နဂရာဘိမုခေါ ပါယာသိ. တံ ဧသ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ အဒ္ဒသ. ဧတဒဝေါစာတိ အနုက္ကမေန သန္တိကံ အာဂတံ သဉ္ဇာနိတွာ ဧတံ, ‘‘ဟန္ဒ ကုတော နု ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော အာဂစ္ဆတီ’’တိ ဂေါတ္တံ ကိတ္တေန္တော ဝစနံ အဝေါစ. ပဏ္ဍိတော မညေတိ ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော သမဏံ ဂေါတမံ ပဏ္ဍိတောတိ မညတိ, ဥဒါဟု နောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

บทว่า “ทิวา ทิวสฺส” ความว่า ในเวลากลางวันของวัน คือ ในเวลาเที่ยง บทว่า “ปิโลติกํ ปริพฺพาชกํ” (หมายถึง) ปริพาชกผู้ได้นามว่า “ปิโลติกา” ตามโวหารที่เป็นอิตถีลิงค์ ได้ยินว่า ปริพาชกนั้นยังหนุ่ม ตั้งอยู่ในปฐมวัย มีผิวพรรณดุจทองคำ เป็นพุทธอุปัฏฐาก แต่เช้าตรู่ ได้ทำการอุปัฏฐากพระตถาคตและพระมหาเถระทั้งหลายแล้ว ถือเอาบริขารมีไม้สามง่ามและคนโทเป็นต้น ออกจากพระเชตวัน มุ่งหน้าสู่พระนคร ได้หลีกไปแล้ว พราหมณ์ (ชานุสโสณี) นี้ ได้เห็นปริพาชกนั้นผู้กำลังเดินมาจากที่ไกลทีเดียว บทว่า “เอตทโวจ” (ความว่า) ครั้นจำปริพาชกนั้นผู้เดินเข้ามาใกล้โดยลำดับได้แล้ว จึงกล่าวคำนี้ โดยเอ่ยถึงโคตรว่า “แน่ะ ท่านวัจฉายนะผู้เจริญ ท่านมาจากไหนหนอ” บทว่า “ปณฺฑิโต มญฺเญ” ความในบทนี้ว่า ท่านวัจฉายนะผู้เจริญ ย่อมสำคัญพระสมณโคดมว่าเป็นบัณฑิต หรือว่าหาไม่

ကော စာဟံ, ဘောတိ, ဘော, သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနနေ အဟံ ကော နာမ? ကော စ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနိဿာမီတိ ကုတော စာဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနိဿာမိ, ကေန ကာရဏေန ဇာနိဿာမီတိ? ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ အတ္တနော အဇာနနဘာဝံ ဒီပေတိ. သောပိ နူနဿ တာဒိသောဝါတိ ယော သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနေယျ, သောပိ နူန ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော တာဒိသော ဗုဒ္ဓေါယေဝ ဘဝေယျ. သိနေရုံ ဝါ ဟိမဝန္တံ ဝါ ပထဝိံ ဝါ အာကာသံ ဝါ ပမေတုကာမေန တပ္ပမာဏောဝ ဒဏ္ဍော ဝါ ရဇ္ဇု ဝါ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညံ ဇာနန္တေနပိ တဿ ဉာဏသဒိသမေဝ သဗ္ဗညုတညာဏံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. အာဒရဝသေန ပနေတ္ထ အာမေဍိတံ ကတံ. ဥဠာရာယာတိ ဥတ္တရာယ သေဋ္ဌာယ. ကော စာဟံ, ဘောတိ, ဘော, အဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပသံသနေ ကော နာမ? ကော စ သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသိဿာမီတိ ကေန ကာရဏေန ပသံသိဿာမိ? ပသတ္ထပသတ္ထောတိ သဗ္ဗဂုဏာနံ ဥတ္တရိတရေဟိ သဗ္ဗလောကပသတ္ထေဟိ အတ္တနော ဂုဏေဟေဝ ပသတ္ထော, န တဿ အညေဟိ ပသံသနကိစ္စံ အတ္ထိ. ယထာ ဟိ စမ္ပကပုပ္ဖံ ဝါ နီလုပ္ပလံ ဝါ ပဒုမံ ဝါ လောဟိတစန္ဒနံ ဝါ အတ္တနော ဝဏ္ဏဂန္ဓသိရိယာဝ [Pg.101] ပါသာဒိကဉ္စေဝ သုဂန္ဓဉ္စ, န တဿ အာဂန္တုကေဟိ ဝဏ္ဏဂန္ဓေဟိ ထောမနကိစ္စံ အတ္ထိ. ယထာ စ မဏိရတနံ ဝါ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဝါ အတ္တနော အာလောကေနေဝ ဩဘာသတိ, န တဿ အညေန ဩဘာသနကိစ္စံ အတ္ထိ. ဧဝံ သမဏော ဂေါတမော သဗ္ဗလောကပသတ္ထေဟိ အတ္တနော ဂုဏေဟေဝ ပသတ္ထော ထောမိတော သဗ္ဗလောကဿ သေဋ္ဌတံ ပါပိတော, န တဿ အညေန ပသံသနကိစ္စံ အတ္ထိ. ပသတ္ထေဟိ ဝါ ပသတ္ထောတိပိ ပသတ္ထပသတ္ထော.

“ข้าพเจ้าเป็นใครกัน ท่านผู้เจริญ” (ความว่า) ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใครกันหนอในการที่จะรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดม? “และข้าพเจ้าจะรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดมได้อย่างไร” (ความว่า) ข้าพเจ้าจะรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดมได้อย่างไร ด้วยเหตุอะไรจึงจะรู้ได้? (ปริพาชก) ย่อมแสดงภาวะที่ตนไม่รู้โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ “แม้ผู้นั้นก็คงจะเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน” (ความว่า) ผู้ใดพึงรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดม แม้ผู้นั้นก็คงจะต้องเป็นพระพุทธเจ้าเช่นนั้นเหมือนกัน ผู้บำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนเต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ผู้ที่ต้องการจะวัดภูเขาสิเนรุ หรือภูเขาหิมาลัย หรือแผ่นดิน หรืออากาศ ก็ควรจะได้ไม้หรือเชือกที่มีประมาณเท่านั้น (ปริพาชก) ย่อมแสดงว่า แม้ผู้ที่จะรู้พระปัญญาของพระสมณโคดม ก็ควรจะได้พระสัพพัญญุตญาณที่เสมอด้วยพระญาณของพระองค์ ในที่นี้ ท่านทำอาเมฬิต (การซ้ำคำ) ด้วยความเคารพ บทว่า “อุฬาราย” (หมายถึง) ด้วยคำสรรเสริญอันประเสริฐ อันสูงสุด “ข้าพเจ้าเป็นใครกัน ท่านผู้เจริญ” (ความว่า) ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใครกันหนอในการที่จะสรรเสริญพระสมณโคดม? “และข้าพเจ้าจะสรรเสริญพระสมณโคดมได้อย่างไร” (ความว่า) ด้วยเหตุอะไรจึงจะสรรเสริญได้? บทว่า “ปสตฺถปสตฺโถ” (ความว่า) พระองค์เป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญแล้วด้วยพระคุณของพระองค์เอง ซึ่งประเสริฐกว่าคุณทั้งปวง และเป็นที่สรรเสริญของชาวโลกทั้งปวง, กิจคือการสรรเสริญโดยผู้อื่นย่อมไม่มีแก่พระองค์ เปรียบเหมือนดอกจำปา หรือดอกอุบลเขียว หรือดอกปทุม หรือไม้จันทน์แดง ย่อมงดงามและมีกลิ่นหอมด้วยสีและกลิ่นอันเป็นสิริของตนเอง, กิจคือการยกย่องด้วยสีและกลิ่นที่มาแต่ภายนอกย่อมไม่มีแก่ดอกไม้เหล่านั้น และเปรียบเหมือนแก้วมณี หรือดวงจันทร์ ย่อมส่องสว่างด้วยแสงสว่างของตนเอง, กิจคือการส่องสว่างด้วยแสงสว่างอื่นย่อมไม่มีแก่สิ่งเหล่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น พระสมณโคดมเป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญแล้ว ได้รับการยกย่องแล้ว และทรงบรรลุความเป็นผู้ประเสริฐที่สุดแห่งโลกทั้งปวงด้วยพระคุณของพระองค์เองอันเป็นที่สรรเสริญของชาวโลกทั้งปวง, กิจคือการสรรเสริญโดยผู้อื่นย่อมไม่มีแก่พระองค์ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “ปสตฺถปสตฺโถ” หมายความว่า ผู้ที่ได้รับการสรรเสริญจากท่านผู้ได้รับการสรรเสริญแล้ว

ကေ ပသတ္ထာ နာမ? ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ကာသိကောသလဝါသိကေဟိ ပသတ္ထော, ဗိမ္ဗိသာရော အင်္ဂမဂဓဝါသီဟိ. ဝေသာလိကာ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇိရဋ္ဌဝါသီဟိ ပသတ္ထာ. ပါဝေယျကာ မလ္လာ, ကောသိနာရကာ မလ္လာ, အညေပိ တေ တေ ခတ္တိယာ တေဟိ တေဟိ ဇာနပဒေဟိ ပသတ္ထာ. စင်္ကီအာဒယော ဗြာဟ္မဏာ ဗြာဟ္မဏဂဏေဟိ, အနာထပိဏ္ဍိကာဒယော ဥပါသကာ အနေကသတေဟိ ဥပါသကဂဏေဟိ, ဝိသာခါဒယော ဥပါသိကာ အနေကသတာဟိ ဥပါသိကာဟိ, သကုလုဒါယိအာဒယော ပရိဗ္ဗာဇကာ အနေကေဟိ ပရိဗ္ဗာဇကသတေဟိ, ဥပ္ပလဝဏ္ဏာထေရိအာဒိကာ မဟာသာဝိကာ အနေကေဟိ ဘိက္ခုနိသတေဟိ, သာရိပုတ္တတ္ထေရာဒယော မဟာသာဝကာ အနေကသတေဟိ ဘိက္ခူဟိ, သက္ကာဒယော ဒေဝါ အနေကသဟဿေဟိ ဒေဝေဟိ, မဟာဗြဟ္မာဒယော ဗြဟ္မာနော အနေကသဟဿေဟိ ဗြဟ္မေဟိ ပသတ္ထာ. တေ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလံ ထောမေန္တိ ဝဏ္ဏေန္တိ, ပသံသန္တီတိ ဘဂဝါ ‘‘ပသတ္ထပသတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတိ.

ใครชื่อว่าเป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญ? พระเจ้าปเสนทิโกศลได้รับการสรรเสริญจากชาวแคว้นกาสีและโกศล พระเจ้าพิมพิสารได้รับการสรรเสริญจากชาวแคว้นอังคะและมคธ. เหล่าเจ้าลิจฉวีเมืองเวสาลีได้รับการสรรเสริญจากชาววัชชีรัฐ. เหล่าเจ้ามัลละเมืองปาวา เหล่าเจ้ามัลละเมืองกุสินารา และกษัตริย์อื่นๆ เหล่านั้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากชาวชนบทนั้นๆ. พราหมณ์ทั้งหลายมีจังกีพราหมณ์เป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากหมู่พราหมณ์, อุบาสกทั้งหลายมีอนาถบิณฑิกะเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากหมู่อุบาสกหลายร้อย, อุบาสิกาทั้งหลายมีนางวิสาขาเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากอุบาสิกาหลายร้อย, ปริพาชกทั้งหลายมีสกุลุทายิปริพาชกเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากปริพาชกหลายร้อย, พระมหาสาวิกาทั้งหลายมีพระอุบลวรรณาเถรีเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากภิกษุณีหลายร้อย, พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรเถระเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากภิกษุหลายร้อย, เทพทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากเทพหลายพัน, พรหมทั้งหลายมีมหาพรหมเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากพรหมหลายพัน. ท่านเหล่านั้นทั้งหมดก็ย่อมถวายสดุดี ยกย่อง สรรเสริญพระทศพล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงถูกเรียกว่า ‘ปสัตถปสัตถะ’ (ผู้ที่ผู้ได้รับการสรรเสริญสรรเสริญแล้ว).

အတ္ထဝသန္တိ အတ္ထာနိသံသံ. အထဿ ပရိဗ္ဗာဇကော အတ္တနော ပသာဒကာရဏံ အာစိက္ခန္တော သေယျထာပိ, ဘော, ကုသလော နာဂဝနိကောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နာဂဝနိကောတိ နာဂဝနဝါသိကော အနုဂ္ဂဟိတသိပ္ပော ပုရိသော. ပရတော ပန ဥဂ္ဂဟိတသိပ္ပော ပုရိသော နာဂဝနိကောတိ အာဂတော. စတ္တာရိ ပဒါနီတိ စတ္တာရိ ဉာဏပဒါနိ ဉာဏဝလဉ္ဇာနိ, ဉာဏေန အက္ကန္တဋ္ဌာနာနီတိ အတ္ထော.

บทว่า อตฺถวสํ คือ อานิสงส์แห่งประโยชน์. ครั้งนั้น ปริพาชกได้กล่าวคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ โภ กุสโล นาควนิโก (ดูก่อนท่านผู้เจริญ เปรียบเหมือนพรานช้างผู้ฉลาด) เพื่อบอกเหตุแห่งความเลื่อมใสของตนแก่พราหมณ์นั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า นาควนิโก คือ บุรุษผู้ไม่ชำนาญในศิลปะ ผู้อาศัยอยู่ในป่าช้าง. แต่ในตอนหลัง คำว่า นาควนิโก มาในความหมายว่า บุรุษผู้ชำนาญในศิลปะ. บทว่า จตฺตาริ ปทานิ ความว่า รอยเท้าคือญาณ ๔ อย่าง, รอยประทับคือญาณ, อธิบายว่า ที่อันญาณเหยียบย่ำแล้ว.

၂၈၉. ခတ္တိယပဏ္ဍိတေတိအာဒီသု ပဏ္ဍိတေတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတေ. နိပုဏေတိ သဏှေ သုခုမဗုဒ္ဓိနော, သုခုမအတ္ထန္တရပဋိဝိဇ္ဈနသမတ္ထေ. ကတပရပ္ပဝါဒေတိ ဝိညာတပရပ္ပဝါဒေ စေဝ ပရေဟိ သဒ္ဓိံ ကတဝါဒပရိစယေ စ. ဝါလဝေဓိရူပေတိ ဝါလဝေဓိဓနုဂ္ဂဟသဒိသေ. တေ ဘိန္ဒန္တာ မညေ စရန္တီတိ ဝါလဝေဓိ [Pg.102] ဝိယ ဝါလံ သုခုမာနိပိ ပရေသံ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ အတ္တနော ပညာဂတေန ဘိန္ဒန္တာ ဝိယ စရန္တီတိ အတ္ထော. ပဉှံ အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ဒုပဒမ္ပိ တိပဒမ္ပိ စတုပ္ပဒမ္ပိ ပဉှံ ကရောန္တိ. ဝါဒံ အာရောပေဿာမာတိ ဒေါသံ အာရောပေဿာမ. န စေဝ သမဏံ ဂေါတမံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တီတိ; ကသ္မာ န ပုစ္ဆန္တိ? ဘဂဝါ ကိရ ပရိသမဇ္ဈေ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ပရိသာယ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတိ, တတော ပဿတိ – ‘‘ဣမေ ခတ္တိယပဏ္ဍိတာ ဂုဠှံ ရဟဿံ ပဉှံ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာဂတာ’’တိ. သော တေဟိ အပုဋ္ဌောယေဝ ဧဝရူပေ ပဉှေ ပုစ္ဆာယ ဧတ္တကာ ဒေါသာ, ဝိဿဇ္ဇနေ ဧတ္တကာ, အတ္ထေ ပဒေ အက္ခရေ ဧတ္တကာတိ ဣမေ ပဉှေ ပုစ္ဆန္တော ဧဝံ ပုစ္ဆေယျ, ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇေယျာတိ, ဣတိ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာနီတေ ပဉှေ ဓမ္မကထာယ အန္တရေ ပက္ခိပိတွာ ဝိဒ္ဓံသေတိ. ခတ္တိယပဏ္ဍိတာ ‘‘သေယျော ဝတ နော, ယေ မယံ ဣမေ ပဉှေ န ပုစ္ဆိမှာ, သစေ ဟိ မယံ ပုစ္ဆေယျာမ, အပ္ပတိဋ္ဌေဝ နော ကတွာ သမဏော ဂေါတမော ခိပေယျာ’’တိ အတ္တမနာ ဘဝန္တိ.

๒๘๙. ในบทว่า ขตฺติยปณฺฑิเต เป็นต้น บทว่า ปณฺฑิเต คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต. บทว่า นิปุเณ คือ ผู้มีปัญญาสุขุมละเอียด สามารถแทงตลอดอรรถอันสุขุมได้. บทว่า กตปรปฺปวาเท คือ ผู้เรียนรู้ลัทธิของผู้อื่นแล้ว และผู้มีประสบการณ์ในการโต้ตอบวาทะกับผู้อื่น. บทว่า วาลเวธิรูเป คือ ผู้เป็นดุจนายขมังธนูผู้ยิงขนทราย. อธิบายว่า ท่านเหล่านั้นเที่ยวไปประหนึ่งทำลายทิฏฐิของผู้อื่นแม้ที่สุขุมละเอียดด้วยปัญญาของตน ดุจนายขมังธนูผู้ยิงขนทรายยิงขนทรายฉะนั้น. บทว่า ปญฺหํ อภิสงฺขโรนฺติ คือ ย่อมตกแต่งปัญหาแม้ ๒ บท ๓ บท ๔ บท. บทว่า วาทํ อาโรเปสฺสาม คือ เราจักยกโทษขึ้น. บทว่า น เจว สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ (แต่ก็ไม่ทูลถามปัญหากะพระสมณโคดมเลย) เพราะเหตุไรจึงไม่ทูลถาม? ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรมในท่ามกลางบริษัท ย่อมทรงเล็งดูอัธยาศัยของบริษัท ครั้งนั้นทรงเห็นว่า “บัณฑิตกษัตริย์เหล่านี้ทำปัญหาที่ลึกซึ้งเร้นลับเหมือนทรัพย์สาระที่ซ่อนไว้ในพกมา”. พระองค์ยังไม่ทันถูกพวกเขาถาม ก็ทรงชี้แจงว่า ในปัญหาเช่นนี้ มีโทษในการถามเท่านี้ ในการตอบเท่านี้ ในอรรถ ในบท ในอักษรเท่านี้ ผู้ถามปัญหานี้พึงถามอย่างนี้ ผู้ตอบพึงตอบอย่างนี้ ดังนี้ แล้วทรงนำปัญหาที่พวกเขาทำเหมือนทรัพย์สาระที่ซ่อนไว้ในพกมานั้น สอดแทรกไว้ในระหว่างธรรมกถาแล้วทรงทำลายเสีย. บัณฑิตกษัตริย์เหล่านั้นก็มีใจยินดีว่า “ดีจริงหนอ ที่พวกเราไม่ได้ทูลถามปัญหาเหล่านี้ เพราะถ้าหากพวกเราทูลถาม พระสมณโคดมคงจะทำให้พวกเราไม่มีที่ตั้งแล้วติเตียนเป็นแน่”.

အပိစ ဗုဒ္ဓါ နာမ ဓမ္မံ ဒေသေန္တာ ပရိသံ မေတ္တာယ ဖရန္တိ, မေတ္တာဖရဏေန ဒသဗလေ မဟာဇနဿ စိတ္တံ ပသီဒတိ, ဗုဒ္ဓါ စ နာမ ရူပဂ္ဂပ္ပတ္တာ ဟောန္တိ ဒဿနသမ္ပန္နာ မဓုရဿရာ မုဒုဇိဝှာ သုဖုသိတဒန္တာဝရဏာ အမတေန ဟဒယံ သိဉ္စန္တာ ဝိယ ဓမ္မံ ကထေန္တိ. တတြ နေသံ မေတ္တာဖရဏေန ပသန္နစိတ္တာနံ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘ဧဝရူပံ အဒွေဇ္ဈကထံ အမောဃကထံ နိယျာနိကကထံ ကထေန္တေန ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ န သက္ခိဿာမ ပစ္စနီကဂ္ဂါဟံ ဂဏှိတု’’န္တိ အတ္တနော ပသန္နဘာဝေနေဝ န ပုစ္ဆန္တိ.

อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อทรงแสดงธรรม ย่อมแผ่เมตตาไปในบริษัท, เพราะการแผ่เมตตา จิตของมหาชนย่อมเลื่อมใสในพระทศพล, และชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดแห่งรูป มีทรรศนะสมบัติสมบูรณ์ มีพระสุรเสียงไพเราะ มีพระชิวหาอ่อนนุ่ม มีพระโอษฐ์อันงามสนิท ตรัสธรรมประหนึ่งรดหทัยด้วยอมฤต. ในกาลนั้น ความคิดของชนเหล่านั้นผู้มีจิตเลื่อมใสแล้วด้วยการแผ่เมตตา ย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เราทั้งหลายจักไม่สามารถถือเอาความเป็นปฏิปักษ์กับพระผู้มีพระภาค ผู้ตรัสถ้อยคำที่ไม่เป็นสอง ไม่เป็นโมฆะ เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์เช่นนี้ได้” ดังนี้ เพราะความที่ตนเลื่อมใสแล้วนั่นเอง จึงไม่ทูลถาม.

အညဒတ္ထူတိ ဧကံသေန. သာဝကာ သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ သရဏဂမနဝသေန သာဝကာ ဟောန္တိ. တဒနုတ္တရန္တိ တံ အနုတ္တရံ. ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ပရိယောသာနဘူတံ အရဟတ္တဖလံ, တဒတ္ထာယ ဟိ တေ ပဗ္ဗဇန္တိ. မနံ ဝတ, ဘော, အနဿာမာတိ, ဘော, သစေ မယံ န ဥပသင်္ကမေယျာမ, ဣမိနာ ထောကေန အနုပသင်္ကမနမတ္တေန အပယိရုပါသနမတ္တေနေဝ နဋ္ဌာ ဘဝေယျာမ. ဥပသင်္ကမနမတ္တကေန ပနမှာ န နဋ္ဌာတိ အတ္ထော. ဒုတိယပဒံ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနံ. အဿမဏာဝ သမာနာတိအာဒီသု ပါပါနံ အသမိတတ္တာ အဿမဏာဝ. အဗာဟိတတ္တာ စ ပန အဗြာဟ္မဏာဝ. ကိလေသာရီနံ အဟတတ္တာ အနရဟန္တောယေဝ သမာနာတိ အတ္ထော.

บทว่า อญฺญทตฺถุ คือ โดยส่วนเดียว. บทว่า สาวกา สมฺปชฺชนฺติ คือ ย่อมเป็นสาวกด้วยอำนาจแห่งการถึงสรณะ. บทว่า ตทนุตฺตรํ คือ อรหัตตผลอันยอดเยี่ยมนั้น. บทว่า พฺรหฺมจริยปริโยสานํ คือ อรหัตตผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์, เพราะกุลบุตรเหล่านั้นย่อมบวชเพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลนั้น. บทว่า มนํ วต โภ อนสฺสามา ความว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าหากพวกเราไม่เข้าไปเฝ้าไซร้, พวกเราพึงฉิบหายแล้วด้วยการไม่เข้าไปเฝ้าเพียงเล็กน้อยนี้ ด้วยการไม่เข้าใกล้เพียงเท่านี้. แต่เพราะการเข้าไปเฝ้าเพียงเท่านั้น พวกเราจึงไม่ฉิบหาย. บทที่สองเป็นไวพจน์ของบทแรกนั่นเอง. ในบทว่า อสฺสมณาว สมานา เป็นต้น ความว่า เป็นผู้มิใช่สมณะ เพราะยังไม่สงบบาปธรรมทั้งหลาย. และเป็นผู้มิใช่พราหมณ์ เพราะยังไม่ลอยบาปธรรมทั้งหลาย. เป็นผู้มิใช่อรหันต์ เพราะยังไม่กำจัดข้าศึกคือกิเลสทั้งหลาย.

၂၉၀. ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ဥဒါဟာရံ ဥဒါဟရိ. ယထာ ဟိ ယံ တေလံ မာနံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, ဝိဿန္ဒိတွာ ဂစ္ဆတိ, တံ အဝသေကောတိ ဝုစ္စတိ, ယဉ္စ [Pg.103] ဇလံ တဠာကံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဂစ္ဆတိ, တံ ဩဃောတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝမေဝ ယံ ပီတိမယံ ဝစနံ ဟဒယံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, အဓိကံ ဟုတွာ အန္တော အသဏ္ဌဟိတွာ ဗဟိ နိက္ခမတိ, တံ ဥဒါနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝရူပံ ပီတိမယံ ဝစနံ နိစ္ဆာရေသီတိ အတ္ထော. ဟတ္ထိပဒေါပမောတိ ဟတ္ထိပဒံ ဥပမာ အဿ ဓမ္မဿာတိ ဟတ္ထိပဒေါပမော. သော န ဧတ္တာဝတာ ဝိတ္ထာရေန ပရိပူရော ဟောတီတိ ဒဿေတိ. နာဂဝနိကောတိ ဥဂ္ဂဟိတဟတ္ထိသိပ္ပော ဟတ္ထိဝနစာရိကော. အထ ကသ္မာ ဣဓ ကုသလောတိ န ဝုတ္တောတိ? ပရတော ‘‘ယော ဟောတိ ကုသလော’’တိ ဝိဘာဂဒဿနတော. ယော ဟိ ကောစိ ပဝိသတိ, ယော ပန ကုသလော ဟောတိ, သော နေဝ တာဝ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ. တသ္မာ ဣဓ ကုသလောတိ အဝတွာ ပရတော ဝုတ္တော.

๒๙๐. บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ คือ ได้เปล่งอุทาน. เปรียบเหมือนน้ำมันใดที่ทะนานจะรับไว้ไม่ได้ ย่อมไหลล้นออกไป น้ำมันนั้นเรียกว่า อวเสกะ (ส่วนที่ล้น), และน้ำใดที่สระจะรับไว้ไม่ได้ ย่อมท่วมท้นออกไป น้ำนั้นเรียกว่า โอฆะ (ห้วงน้ำ). ฉันใดก็ฉันนั้น วาจาอันประกอบด้วยปีติใดที่หทัยจะรับไว้ไม่ได้ มีปริมาณมากเกินไป ตั้งอยู่ภายในไม่ได้ ย่อมเปล่งออกมาภายนอก วาจานั้นเรียกว่า อุทาน. อธิบายว่า ได้เปล่งวาจาอันประกอบด้วยปีติเช่นนี้. บทว่า หตฺถิปโทปโม คือ ธรรมนี้มีรอยเท้าช้างเป็นอุปมา เหตุนั้นจึงชื่อว่า หัตถิปโทปมะ. พระองค์ทรงแสดงว่า ธรรมนั้นยังไม่บริบูรณ์โดยพิสดารด้วยเหตุเพียงเท่านี้. บทว่า นาควนิโก คือ ผู้ชำนาญในศิลปะเกี่ยวกับช้าง ผู้เที่ยวไปในป่าช้าง. ถามว่า ก็เหตุไรในที่นี้จึงไม่กล่าวว่า กุสโล? ตอบว่า เพราะในตอนหลังมีการแสดงจำแนกไว้ว่า “โย โหติ กุสโล” (ผู้ใดเป็นคนฉลาด). จริงอยู่ ใครๆ ก็ย่อมเข้าไปได้ แต่ผู้ที่เป็นคนฉลาดนั้นยังไม่ถึงความตกลงใจในทันที. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่กล่าวว่า กุสโล แต่ไปกล่าวไว้ในตอนหลัง.

၂၉၁. ဝါမနိကာတိ ရဿာ အာယာမတောပိ န ဒီဃာ မဟာကုစ္ဆိဟတ္ထိနိယော. ဥစ္စာ စ နိသေဝိတန္တိ သတ္တဋ္ဌရတနုဗ္ဗေဓေ ဝဋရုက္ခာဒီနံ ခန္ဓပ္ပဒေသေ ဃံသိတဋ္ဌာနံ. ဥစ္စာ ကာဠာရိကာတိ ဥစ္စာ စ ယဋ္ဌိသဒိသပါဒါ ဟုတွာ, ကာဠာရိကာ စ ဒန္တာနံ ကဠာရတာယ. တာသံ ကိရ ဧကော ဒန္တော ဥန္နတော ဟောတိ, ဧကော ဩနတော. ဥဘောပိ စ ဝိရဠာ ဟောန္တိ, န အာသန္နာ. ဥစ္စာ စ ဒန္တေဟိ အာရဉ္ဇိတာနီတိ သတ္တဋ္ဌရတနုဗ္ဗေဓေ ဝဋရုက္ခာဒီနံ ခန္ဓပ္ပဒေသေ ဖရသုနာ ပဟတဋ္ဌာနံ ဝိယ ဒါဋ္ဌာဟိ ဆိန္နဋ္ဌာနံ. ဥစ္စာ ကဏေရုကာ နာမာတိ ဥစ္စာ စ ယဋ္ဌိသဒိသဒီဃပါဒါ ဟုတွာ, ကဏေရုကာ စ ဒန္တာနံ ကဏေရုတာယ, တာ ကိရ မကုဠဒါဌာ ဟောန္တိ. တသ္မာ ကဏေရုကာတိ ဝုစ္စန္တိ. သော နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ သော နာဂဝနိကော ယဿ ဝတာဟံ နာဂဿ အနုပဒံ အာဂတော, အယမေဝ သော, န အညော. ယဉှိ အဟံ ပဌမံ ပဒံ ဒိသွာ ဝါမနိကာနံ ပဒံ ဣဒံ ဘဝိဿတီတိ နိဋ္ဌံ န ဂတော, ယမ္ပိ တတော ဩရဘာဂေ ဒိသွာ ကာဠာရိကာနံ ဘဝိဿတိ, ကဏေရုကာနံ ဘဝိဿတီတိ နိဋ္ဌံ န ဂတော, သဗ္ဗံ တံ ဣမဿေဝ မဟာဟတ္ထိနော ပဒန္တိ မဟာဟတ္ထိံ ဒိသွာဝ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ.

๒๙๑. บทว่า วาฬมณิกา คือ ช้างพังตัวเตี้ย แม้โดยยาวก็ไม่ยาว เป็นช้างพังมีท้องใหญ่. บทว่า อุจฺจา จ นิเสวิตํ คือ สถานที่ที่ช้างพังเหล่านั้นสีตัว ที่ลำต้นของต้นไทรเป็นต้น ในที่สูงประมาณ ๗-๘ ศอก. บทว่า อุจฺจา กาฬาริกา คือ เป็นช้างพังมีเท้าสูงคล้ายไม้เท้าหรือไม้พลอง และชื่อว่า กาฬาริกา เพราะมีงาถ่าง. ได้ยินว่า งาข้างหนึ่งของช้างพังเหล่านั้นจะสูงขึ้น งาข้างหนึ่งจะต่ำลง และงาทั้งสองก็จะถ่าง ไม่ชิดกัน. บทว่า อุจฺจา จ ทนฺเตหิ อารญฺชิตานิ คือ สถานที่ที่ถูกตัดด้วยงา เหมือนสถานที่ที่ถูกฟันด้วยขวาน ที่ลำต้นของต้นไทรเป็นต้น ในที่สูงประมาณ ๗-๘ ศอก. บทว่า อุจฺจา กเณรุกา นาม คือ เป็นช้างพังมีเท้าสูงยาวคล้ายไม้เท้าหรือไม้พลอง และชื่อว่า กเณรุกา เพราะมีงาเหมือนดอกกรรณิการ์ ได้ยินว่า ช้างพังเหล่านั้นมีงาเหมือนดอกตูม เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า กเณรุกา. บทว่า โส นิฏฺฐํ คจฺฉติ (เขาจึงถึงซึ่งความตกลงใจ) คือ นายพรานป่าช้างนั้น [คิดว่า] เราติดตามรอยเท้าของช้างตัวใดมาหนอ ช้างตัวนั้นก็คือตัวนี้เอง ไม่ใช่ตัวอื่น. จริงอยู่ รอยเท้าใดที่เราเห็นครั้งแรกแล้วยังไม่ตกลงใจว่า 'รอยเท้านี้คงเป็นรอยเท้าของช้างพังวาฬมณิกา' แม้รอยเท้าใดที่เห็นในส่วนนี้จากรอยนั้นแล้วยังไม่ตกลงใจว่า 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังกาฬาริกา' 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังเณรุกา' รอยเท้าทั้งหมดนั้นเป็นรอยเท้าของช้างใหญ่ตัวนี้เท่านั้น ดังนี้ พอเห็นช้างใหญ่เท่านั้นจึงถึงซึ่งความตกลงใจ.

ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – နာဂဝနံ ဝိယ ဟိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နီဝရဏပ္ပဟာနာ ဓမ္မဒေသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကုသလော နာဂဝနိကော ဝိယ ယောဂါဝစရော; မဟာနာဂေါ ဝိယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ; မဟန္တံ ဟတ္ထိပဒံ ဝိယ ဈာနာဘိညာ. နာဂဝနိကဿ တတ္ထ တတ္ထ ဟတ္ထိပဒံ ဒိသွာပိ ဝါမနိကာနံ ပဒံ ဘဝိဿတိ, ကာဠာရိကာနံ ကဏေရုကာနံ ပဒံ ဘဝိဿတီတိ အနိဋ္ဌင်္ဂတဘာဝေါ ဝိယ ယောဂိနော, ဣမာ ဈာနာဘိညာ နာမ ဗာဟိရကပရိဗ္ဗာဇကာနမ္ပိ [Pg.104] သန္တီတိ အနိဋ္ဌင်္ဂတဘာဝေါ. နာဂဝနိကဿ, တတ္ထ တတ္ထ မယာ ဒိဋ္ဌံ ပဒံ ဣမဿေဝ မဟာဟတ္ထိနော, န အညဿာတိ မဟာဟတ္ထိံ ဒိသွာ နိဋ္ဌင်္ဂမနံ ဝိယ အရိယသာဝကဿ အရဟတ္တံ ပတွာဝ နိဋ္ဌင်္ဂမနံ. ဣဒဉ္စ ပန ဩပမ္မသံသန္ဒနံ မတ္ထကေ ဌတွာပိ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣမသ္မိမ္ပိ ဌာနေ ဝဋ္ဋတိယေဝ. အနုက္ကမာဂတံ ပန ပါဠိပဒံ ဂဟေတွာ ဣဓေဝ ကတံ. တတ္ထ ဣဓာတိ ဒေသာပဒေသေ နိပါတော. သွာယံ ကတ္ထစိ လောကံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၇၉). ကတ္ထစိ သာသနံ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓေဝ, ဘိက္ခဝေ, သမဏော, ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၁). ကတ္ထစိ ဩကာသံ. ယထာဟ –

ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงทราบการเทียบเคียงอุปมานี้ คือ จริงอยู่ พึงทราบว่า ธรรมเทศนาตั้งแต่ต้นจนถึงการละนิวรณ์ เปรียบเหมือนป่าช้าง. พึงทราบว่า พระโยคาวจรเปรียบเหมือนนายพรานป่าช้างผู้ฉลาด, พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเปรียบเหมือนช้างใหญ่, ฌานและอภิญญาเปรียบเหมือนรอยเท้าช้างที่ใหญ่. ความที่ยังไม่ตกลงใจของนายพรานป่าช้าง แม้เห็นรอยเท้าช้างในที่นั้นๆ ว่า 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังวาฬมณิกา' 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังกาฬาริกาและช้างพังเณรุกา' ฉันใด พึงทราบความที่ยังไม่ตกลงใจของพระโยคีว่า 'ฌานและอภิญญาเหล่านี้ แม้ของปริพาชกภายนอกศาสนาก็มีอยู่' ฉันนั้น. การถึงซึ่งความตกลงใจของนายพรานป่าช้าง เมื่อเห็นช้างใหญ่แล้วว่า 'รอยเท้าที่เราเห็นในที่นั้นๆ เป็นของช้างใหญ่ตัวนี้เท่านั้น ไม่ใช่ของตัวอื่น' ฉันใด พึงทราบการถึงซึ่งความตกลงใจของพระอริยสาวก เมื่อบรรลุพระอรหัตแล้วเท่านั้น ฉันนั้น. ก็การเทียบเคียงอุปมานี้ แม้จะตั้งไว้ในตอนท้ายก็ควรทำได้ แม้ในที่นี้ก็ควรทำได้เหมือนกัน แต่ท่านถือเอาบทบาลีที่มาตามลำดับทำไว้ในที่นี้เอง. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ เป็นนิบาตในอรรถว่าประเทศ. อิทศัพท์นั้น ในบางแห่งท่านกล่าวหมายถึงโลก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ตถาคตย่อมอุบัติขึ้นในโลกนี้". ในบางแห่งหมายถึงพระศาสนา ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๒ ก็มีในศาสนานี้". ในบางแห่งหมายถึงโอกาส ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

‘‘ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿ, ဒေဝဘူတဿ မေ သတော;

ပုနရာယု စ မေ လဒ္ဓေါ, ဧဝံ ဇာနာဟိ မာရိသာ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၆၉;

ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀);

"ข้าแต่พระองค์ผู้ไม่มีทุกข์ ขอพระองค์จงทรงทราบอย่างนี้ว่า อายุของข้าพระองค์ผู้เป็นเทพ ผู้ยืนอยู่ในที่นี้เอง ได้กลับคืนมาอีก"

ကတ္ထစိ ပဒပူရဏမတ္တမေဝ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဘုတ္တာဝီ အဿံ ပဝါရိတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀). ဣဓ ပန လောကံ ဥပါဒါယ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ဗြာဟ္မဏ ဣမသ္မိံ လောကေ တထာဂတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အရဟံ…ပေ… ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိ.

ในบางแห่งท่านกล่าวเพียงเพื่อทำให้บทเต็ม ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราฉันเสร็จ ห้ามภัตแล้วในที่นี้". แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงโลก. ความหมายที่ท่านกล่าวไว้คือ "พราหมณ์ ตถาคตผู้เป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...ผู้เป็นพระพุทธเจ้า ผู้เป็นพระผู้มีพระภาค ย่อมอุบัติขึ้นในโลกนี้".

တတ္ထ တထာဂတသဒ္ဒေါ မူလပရိယာယေ, အရဟန္တိအာဒယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာ. လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ပန လောကောတိ ဩကာသလောကော သတ္တလောကော သင်္ခါရလောကောတိ တိဝိဓော. ဣဓ ပန သတ္တလောကော အဓိပ္ပေတော. သတ္တလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ စ တထာဂတော န ဒေဝလောကေ, န ဗြဟ္မလောကေ, မနုဿလောကေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မနုဿလောကေပိ န အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ, ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ. တတြာပိ န သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု, ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဂဇင်္ဂလံ နာမ နိဂမော. တဿာပရေန မဟာသာလော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ပုရတ္ထိမဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သလ္လဝတီ နာမ နဒီ, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သေတကဏ္ဏိကံ နာမ နိဂမော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ထူဏံ နာမ ဗြာဟ္မဏဂါမော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ဥတ္တရာယ [Pg.105] ဒိသာယ ဥသိရဒ္ဓဇော နာမ ပဗ္ဗတော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ’’တိ (မဟာဝ. ၂၅၉) ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္နေ အာယာမတော တိယောဇနသတေ ဝိတ္ထာရတော အဍ္ဎတေယျယောဇနသတေ ပရိက္ခေပတော နဝယောဇနသတေ မဇ္ဈိမပဒေသေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. န ကေဝလဉ္စ တထာဂတောဝ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အဂ္ဂသာဝကာ အသီတိ မဟာထေရာ ဗုဒ္ဓမာတာ ဗုဒ္ဓပိတာ စက္ကဝတ္တီ ရာဇာ အညေ စ သာရပ္ပတ္တာ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာ ဧတ္ထေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တတ္ထ တထာဂတော သုဇာတာယ ဒိန္နမဓုပါယသဘောဇနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ. အရဟတ္တဖလေ ဥပ္ပန္နော နာမ. မဟာဘိနိက္ခမနတော ဝါ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. တုသိတဘဝနတော ဝါ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ဝါ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ. အရဟတ္တဖလေ ဥပ္ပန္နော နာမ. ဣဓ သဗ္ဗပဌမံ ဥပ္ပန္နဘာဝံ သန္ဓာယ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ, တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပန္နော ဟောတီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော.

ในบทเหล่านั้น ตถาคตศัพท์ ท่านขยายความไว้ในมูลปริยายสูตร, บทมีอรหันต์เป็นต้น ท่านขยายความไว้ในวิสุทธิมรรค. แต่ในบทว่า โลเก อุปฺปชฺชติ นี้ คำว่า โลก มี ๓ อย่าง คือ โอกาสโลก สัตวโลก สังขารโลก. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาสัตวโลก. และแม้เมื่ออุบัติขึ้นในสัตวโลก ตถาคตก็ไม่อุบัติในเทวโลก ไม่อุบัติในพรหมโลก ย่อมอุบัติในมนุสสโลกเท่านั้น. แม้ในมนุสสโลก ก็ไม่อุบัติในจักรวาลอื่น ย่อมอุบัติในจักรวาลนี้เท่านั้น. แม้ในจักรวาลนั้น ก็ไม่อุบัติในทุกสถานที่ [แต่ย่อมอุบัติในมัชฌิมประเทศ] ที่กำหนดไว้ดังนี้ว่า "ในทิศตะวันออก มีนิคมชื่อคชังคละ ถัดจากนิคมนั้นไปมีต้นสาละใหญ่ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีแม่น้ำชื่อสัลลวดี ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศใต้ มีนิคมชื่อเสตกัณณิกะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศตะวันตก มีพราหมณคามชื่อถูณะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศเหนือ มีภูเขาชื่ออุสีรธชะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ" ย่อมอุบัติในมัชฌิมประเทศ ซึ่งยาว ๓๐๐ โยชน์ กว้าง ๒๕๐ โยชน์ โดยรอบ ๙๐๐ โยชน์. ไม่ใช่เพียงแต่พระตถาคตเท่านั้น แม้พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวก พระมหาสาวก ๘๐ รูป พระพุทธมารดา พระพุทธบิดา พระเจ้าจักรพรรดิ และพราหมณ์คหบดีผู้ถึงพร้อมด้วยสารสมบัติอื่นๆ ก็ย่อมอุบัติในที่นี้เท่านั้น. ในข้อนั้น พระตถาคต ชื่อว่ากำลังอุบัติ ตั้งแต่เสวยข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวาย จนถึงอรหัตตมรรค, ชื่อว่าอุบัติแล้ว ในอรหัตตผล. หรือว่า ชื่อว่ากำลังอุบัติ ตั้งแต่ทรงออกมหาภิเนษกรมณ์ จนถึงอรหัตตมรรค. หรือว่า ตั้งแต่ภพดุสิต จนถึงอรหัตตมรรค. หรือว่า ตั้งแต่เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า จนถึงอรหัตตมรรค, ชื่อว่าอุบัติแล้ว ในอรหัตตผล. ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า อุปฺปชฺชติ (ย่อมอุบัติ) โดยหมายถึงความเป็นผู้อุบัติขึ้นก่อนกว่าใครทั้งหมด, อรรถในที่นี้คือ ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลก.

သော ဣမံ လောကန္တိ သော ဘဂဝါ ဣမံ လောကံ, ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ နိဒဿေတိ. သဒေဝကန္တိ သဟ ဒေဝေဟိ သဒေဝကံ. ဧဝံ သဟ မာရေန သမာရကံ. သဟ ဗြဟ္မုနာ သဗြဟ္မကံ. သဟ သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ. ပဇာတတ္တာ ပဇာ, တံ ပဇံ. သဟ ဒေဝမနုဿေဟိ သဒေဝမနုဿံ. တတ္ထ သဒေဝကဝစနေန ပဉ္စကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမာရကဝစနေန ဆဋ္ဌကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ. သဗြဟ္မကဝစနေန ဗြဟ္မကာယိကာဒိဗြဟ္မဂ္ဂဟဏံ. သဿမဏဗြာဟ္မဏိဝစနေန သာသနဿ ပစ္စတ္ထိပစ္စာမိတ္တသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏံ သမိတပါပဗာဟိတပါပသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏဉ္စ. ပဇာဝစနေန သတ္တလောကဂ္ဂဟဏံ. သဒေဝမနုဿဝစနေန သမ္မုတိဒေဝအဝသေသမနုဿဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတ္ထ တီဟိ ပဒေဟိ ဩကာသလောကေန သဒ္ဓိံ သတ္တလောကော, ဒွီဟိ ပဇာဝသေန သတ္တလောကောဝ ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า โส อิมํ โลกํ ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงแสดงโลกนี้ที่จะตรัสต่อไป. บทว่า สเทวกํ คือ พร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย. อย่างนี้ บทว่า สมารกํ คือ พร้อมด้วยมาร. บทว่า สพรหมกํ คือ พร้อมด้วยพรหม. บทว่า สสฺสมณพฺราหฺมณึ คือ พร้อมด้วยสมณพราหมณ์ทั้งหลาย. ชื่อว่า ปชา เพราะเกิดโดยประการต่างๆ, ซึ่งปชานั้น. บทว่า สเทวมนุสฺสํ คือ พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยบทว่า สเทวกํ ทรงถือเอาเทวดาในกามภพ ๕ ชั้น. ด้วยบทว่า สมารกํ ทรงถือเอาเทวดาในกามภพชั้นที่ ๖. ด้วยบทว่า สพรหมกํ ทรงถือเอาพรหมมีพรหมกายิกาพรหมเป็นต้น. ด้วยบทว่า สสฺสมณพฺราหฺมณิ ทรงถือเอาสมณพราหมณ์ผู้เป็นข้าศึกศัตรูของพระศาสนา และทรงถือเอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว ผู้มีบาปอันนำออกแล้ว. ด้วยบทว่า ปชา ทรงถือเอาสัตวโลก. ด้วยบทว่า สเทวมนุสฺสํ ทรงถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. พึงทราบว่า ในบททั้ง ๕ นี้ ด้วย ๓ บท ทรงถือเอาสัตวโลกพร้อมกับโอกาสโลก, ด้วย ๒ บท ทรงถือเอาเฉพาะสัตวโลกโดยความเป็นปชา.

အပရော နယော – သဒေဝကဂ္ဂဟဏေန အရူပါဝစရဒေဝလောကော ဂဟိတော. သမာရကဂ္ဂဟဏေန ဆကာမာဝစရဒေဝလောကော. သဗြဟ္မကဂ္ဂဟဏေန ရူပီ ဗြဟ္မလောကော. သဿမဏဗြာဟ္မဏာဒိဂ္ဂဟဏေန စတုပရိသဝသေန သမ္မုတိဒေဝေဟိ ဝါ သဟ မနုဿလောကော အဝသေသသဗ္ဗသတ္တလောကော ဝါ.

อีกนัยหนึ่ง ด้วยการถือเอาบทว่า สเทวกํ ทรงถือเอาอรูปาวจรเทวโลก. ด้วยการถือเอาบทว่า สมารกํ ทรงถือเอาฉกามาพจรเทวโลก. ด้วยการถือเอาบทว่า สพรหมกํ ทรงถือเอารูปพรหมโลก. ด้วยการถือเอาบทมี สสฺสมณพฺราหฺมณี เป็นต้น ทรงถือเอามนุสสโลกพร้อมด้วยสมมติเทพโดยความเป็นบริษัท ๔ หรือสัตวโลกที่เหลือทั้งหมด.

အပိစေတ္ထ [Pg.106] သဒေဝကဝစနေန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒတော သဗ္ဗဿ လောကဿ သစ္ဆိကတဘာဝမာဟ. တတော ယေသံ အဟောသိ – ‘‘မာရော မဟာနုဘာဝေါ ဆကာမာဝစရိဿရော ဝသဝတ္တီ. ကိံ သောပိ ဧတေန သစ္ဆိကတော’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သမာရကန္တိ အာဟ. ယေသံ ပန အဟောသိ – ‘‘ဗြဟ္မာ မဟာနုဘာဝေါ, ဧကင်္ဂုလိယာ ဧကသ္မိံ စက္ကဝါဠသဟဿေ အာလောကံ ဖရတိ, ဒွီဟိ…ပေ… ဒသဟိ အင်္ဂုလီဟိ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု အာလောကံ ဖရတိ, အနုတ္တရဉ္စ ဈာနသမာပတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒေတိ. ကိံ သောပိ သစ္ဆိကတော’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သဗြဟ္မကန္တိ အာဟ. တတော ယေ စိန္တေသုံ – ‘‘ပုထူ သမဏဗြာဟ္မဏာ သာသနဿ ပစ္စတ္ထိကာ, ကိံ တေပိ သစ္ဆိကတာ’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ ပဇန္တိ အာဟ. ဧဝံ ဥက္ကဋ္ဌုက္ကဋ္ဌာနံ သစ္ဆိကတဘာဝံ ပကာသေတွာ အထ သမ္မုတိဒေဝေ အဝသေသမနုဿေ စ ဥပါဒါယ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန သေသသတ္တလောကဿ သစ္ဆိကတဘာဝံ ပကာသေန္တော သဒေဝမနုဿန္တိ အာဟ. အယမေတ္ထ ဘာဝါနုက္ကမော. ပေါရာဏာ ပနာဟု – သဒေဝကန္တိ ဒေဝတာဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ. သမာရကန္တိ မာရေန သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ. သဗြဟ္မကန္တိ ဗြဟ္မေဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ. ဧဝံ သဗ္ဗေပိ တိဘဝူပဂေ သတ္တေ တီဟာကာရေဟိ တီသု ပဒေသု ပက္ခိပေတွာ ပုန ဒွီဟိ ပဒေဟိ ပရိယာဒိယန္တော ‘‘သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ ပဇံ သဒေဝမနုဿ’’န္တိ အာဟ. ဧဝံ ပဉ္စဟိ ပဒေဟိ တေန တေနာကာရေန တေဓာတုကမေဝ ပရိယာဒိန္နန္တိ.

อีกอย่างหนึ่ง ในบทเหล่านี้ ด้วยบทว่า สเทวกํ ทรงตรัสถึงความเป็นผู้ทำให้แจ้งซึ่งโลกทั้งปวงโดยการกำหนดส่วนอย่างยิ่ง. ต่อจากนั้น ความคิดได้มีแก่ชนเหล่าใดว่า “มารมีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในกามาวจร ๖ ชั้น เป็นผู้ยังสัตว์ให้เป็นไปในอำนาจ แม้มารนั้น พระองค์ทรงทำให้แจ้งแล้วหรือ?” เมื่อทรงกำจัดความสงสัยของชนเหล่านั้น จึงตรัสว่า สมารกํ. ส่วนความคิดได้มีแก่ชนเหล่าใดว่า “พรหมมีอานุภาพมาก ใช้นิ้วเดียวแผ่รัศมีไปในหนึ่งพันจักรวาล, ใช้สองนิ้ว...ฯลฯ... ใช้นิ้วสิบนิ้วแผ่รัศมีไปในหมื่นจักรวาล และเสวยสุขในฌานสมาบัติอันยอดเยี่ยม แม้พรหมนั้น พระองค์ทรงทำให้แจ้งแล้วหรือ?” เมื่อทรงกำจัดความสงสัยของชนเหล่านั้น จึงตรัสว่า สพรหมกํ. ต่อจากนั้น ชนเหล่าใดคิดว่า “สมณพราหมณ์จำนวนมากเป็นข้าศึกของพระศาสนา แม้สมณพราหมณ์เหล่านั้น พระองค์ทรงทำให้แจ้งแล้วหรือ?” เมื่อทรงกำจัดความสงสัยของชนเหล่านั้น จึงตรัสว่า สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ. ครั้นทรงประกาศความเป็นผู้ทำให้แจ้งซึ่งบุคคลผู้สูงสุดๆ อย่างนี้แล้ว ลำดับนั้น เมื่อจะทรงประกาศความเป็นผู้ทำให้แจ้งซึ่งสัตวโลกที่เหลือ โดยการกำหนดส่วนอย่างยิ่ง โดยทรงหมายถึงสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ จึงตรัสว่า สเทวมนุสฺสํ. นี้เป็นลำดับแห่งความหมายในที่นี้. ส่วนโบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า บทว่า สเทวกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย. บทว่า สมารกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยมาร. บทว่า สพรหมกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยพรหมทั้งหลาย. อย่างนี้ ทรงรวมสัตว์ทั้งปวงผู้อยู่ในภพสามไว้ในสามบทด้วยอาการสามอย่างแล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดอีกด้วยสองบท จึงตรัสว่า “สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ”. อย่างนี้ ด้วยห้าบท ทรงรวบยอดเอาไตรธาตุเท่านั้นด้วยอาการนั้นๆ.

သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေတီတိ သယန္တိ သာမံ အပရနေယျော ဟုတွာ. အဘိညာတိ အဘိညာယ, အဓိကေန ဉာဏေန ဉတွာတိ အတ္ထော. သစ္ဆိကတွာတိ ပစ္စက္ခံ ကတွာ. ဧတေန အနုမာနာဒိပဋိက္ခေပေါ ကတော ဟောတိ. ပဝေဒေတီတိ ဗောဓေတိ ဝိညာပေတိ ပကာသေတိ. သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ…ပေ… ပရိယောသာနကလျာဏန္တိ သော ဘဂဝါ သတ္တေသု ကာရုညတံ ပဋိစ္စ ဟိတွာပိ အနုတ္တရံ ဝိဝေကသုခံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တဉ္စ ခေါ အပ္ပံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ ဒေသေန္တော အာဒိကလျာဏာဒိပ္ပကာရမေဝ ဒေသေတိ. အာဒိမှိပိ ကလျာဏံ ဘဒ္ဒကံ အနဝဇ္ဇမေဝ ကတွာ ဒေသေတိ. မဇ္ဈေပိ… ပရိယောသာနေပိ ကလျာဏံ ဘဒ္ဒကံ အနဝဇ္ဇမေဝ ကတွာ ဒေသေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ในบทว่า สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ นั้น บทว่า สยํ คือ ด้วยพระองค์เอง เป็นผู้ที่ผู้อื่นไม่ต้องชักนำ. บทว่า อภิญฺญา คือ ด้วยปัญญาอันยิ่ง อธิบายว่า ทรงรู้ด้วยญาณอันยิ่ง. บทว่า สจฺฉิกตฺวา คือ ทรงทำให้ประจักษ์. ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงปฏิเสธอนุมานเป็นต้น. บทว่า ปเวเทติ คือ ทรงทำให้รู้ ทรงทำให้แจ้ง ทรงประกาศ. บทว่า โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ...ฯลฯ...ปริโยสานกลฺยาณํ ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย แม้ทรงสละวิเวกสุขอันยอดเยี่ยมแล้ว ก็ทรงแสดงธรรม. และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้น จะน้อยหรือมากก็ตาม ก็ทรงแสดงให้มีประการอันงามในเบื้องต้นเป็นต้นนั่นเทียว. คือ ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษเท่านั้นแล้วแสดง แม้ในเบื้องต้น. แม้ในท่ามกลาง... แม้ในที่สุด ก็ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษเท่านั้นแล้วแสดง ดังนี้ ท่านกล่าวไว้.

တတ္ထ [Pg.107] အတ္ထိ ဒေသနာယ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ, အတ္ထိ သာသနဿ. ဒေသနာယ တာဝ စတုပ္ပဒိကာယပိ ဂါထာယ ပဌမပါဒေါ အာဒိ နာမ, တတော ဒွေ မဇ္ဈံ နာမ, အန္တေ ဧကော ပရိယောသာနံ နာမ. ဧကာနုသန္ဓိကဿ သုတ္တဿ နိဒါနမာဒိ, ဣဒမဝေါစာတိ ပရိယောသာနံ, ဥဘိန္နံ အန္တရာ မဇ္ဈံ. အနေကာနုသန္ဓိကဿ သုတ္တဿ ပဌမာနုသန္ဓိ အာဒိ, အန္တေ အနုသန္ဓိ ပရိယောသာနံ, မဇ္ဈေ ဧကော ဝါ ဒွေ ဝါ ဗဟူ ဝါ မဇ္ဈမေဝ. သာသနဿ ပန သီလသမာဓိဝိပဿနာ အာဒိ နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ, သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓံ, ဒိဋ္ဌိ စ ဥဇုကာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆၉). ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ပန အရိယမဂ္ဂေါ မဇ္ဈံ နာမ, ဖလဉ္စေဝ နိဗ္ဗာနဉ္စ ပရိယောသာနံ နာမ. ‘‘ဧတဒတ္ထမိဒံ, ဗြာဟ္မဏ, ဗြဟ္မစရိယမေတံ သာရံ, ဧတံ ပရိယောသာန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၃၂၄) ဟိ ဧတ္ထ ဖလံ ပရိယောသာနန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘နိဗ္ဗာနောဂဓဉှိ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ နိဗ္ဗာနပရာယဏံ နိဗ္ဗာနပရိယောသာန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၆) ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနံ ပရိယောသာနန္တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ဒေသနာယ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အဓိပ္ပေတံ. ဘဂဝါ ဟိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော အာဒိမှိ သီလံ ဒဿေတွာ မဇ္ဈေ မဂ္ဂံ ပရိယောသာနေ နိဗ္ဗာနံ ဒဿေတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ မဇ္ဈေကလျာဏံ ပရိယောသာနကလျာဏ’’န္တိ. တသ္မာ အညောပိ ဓမ္မကထိကော ဓမ္မံ ကထေန္တော –

ในบทเหล่านั้น เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา ก็มี, ของพระศาสนา ก็มี. ก่อนอื่น ของเทศนา แม้ในคาถา ๔ บาท บาทแรกชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทถัดมาชื่อว่าท่ามกลาง, บาทหนึ่งในที่สุดชื่อว่าที่สุด. ของสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, บทว่า อิทมโวจ ชื่อว่าที่สุด, ในระหว่างทั้งสองชื่อว่าท่ามกลาง. ของสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิในที่สุดชื่อว่าที่สุด, อนุสนธิหนึ่ง สอง หรือมากในท่ามกลาง ก็ชื่อว่าท่ามกลางนั่นเอง. ส่วนของพระศาสนา ศีล สมาธิ วิปัสสนา ชื่อว่าเบื้องต้น. แม้คำนี้ก็ตรัสไว้ว่า “อะไรเป็นเบื้องต้นของกุศลธรรมทั้งหลาย, คือ ศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง และทิฏฐิอันตรง”. ส่วนอริยมรรคที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย มัชฌิมาปฏิปทาอันตถาคตตรัสรู้แล้ว มีอยู่” ชื่อว่าท่ามกลาง, ผลและนิพพาน ชื่อว่าที่สุด. จริงอยู่ ในบทว่า “พราหมณ์ พรหมจรรย์นี้มีประโยชน์นี้เป็นสาระ นี้เป็นที่สุด” ท่านกล่าวผลว่าเป็นที่สุด. ในบทว่า “ผู้มีอายุวิสาขะ พรหมจรรย์นี้หยั่งลงสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด” ท่านกล่าวนิพพานว่าเป็นที่สุด. ในที่นี้ ทรงประสงค์เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรม ทรงแสดงศีลในเบื้องต้น ทรงแสดงมรรคในท่ามกลาง ทรงแสดงนิพพานในที่สุด. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พระองค์ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด”. เพราะฉะนั้น แม้ธรรมกถึกอื่น เมื่อกล่าวธรรม...

‘‘အာဒိမှိ သီလံ ဒဿေယျ, မဇ္ဈေ မဂ္ဂံ ဝိဘာဝယေ;

ပရိယောသာနမှိ နိဗ္ဗာနံ, ဧသာ ကထိကသဏ္ဌိတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀);

“ในเบื้องต้น พึงแสดงศีล ในท่ามกลาง พึงประกาศมรรค ในที่สุด พึงประกาศนิพพาน นี้เป็นธรรมเนียมของนักเทศน์”

သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနန္တိ ယဿ ဟိ ယာဂုဘတ္တဣတ္ထိပုရိသာဒိဝဏ္ဏနာ နိဿိတာ ဒေသနာ ဟောတိ, န သော သာတ္ထံ ဒေသေတိ. ဘဂဝါ ပန တထာရူပံ ဒေသနံ ပဟာယ စတုသတိပဋ္ဌာနာဒိနိဿိတံ ဒေသနံ ဒေသေတိ. တသ္မာ ‘‘သာတ္ထံ ဒေသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယဿ ပန ဒေသနာ ဧကဗျဉ္ဇနာဒိယုတ္တာ ဝါ သဗ္ဗနိရောဋ္ဌဗျဉ္ဇနာ ဝါ သဗ္ဗဝိဿဋ္ဌသဗ္ဗနိဂ္ဂဟီတဗျဉ္ဇနာ ဝါ, တဿ ဒမိဠကိရာသဝရာဒိမိလက္ခူနံ ဘာသာ ဝိယ ဗျဉ္ဇနပါရိပူရိယာ အဘာဝတော အဗျဉ္ဇနာ နာမ ဒေသနာ ဟောတိ. ဘဂဝါ ပန –

บทว่า สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ ความว่า ก็การแสดงธรรมของภิกษุใด อาศัยการพรรณนาถึงข้าวต้ม ข้าวสวย สตรี บุรุษ เป็นต้น ภิกษุนั้นไม่ชื่อว่าแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ ส่วนพระผู้มีพระภาค ทรงละการแสดงธรรมเช่นนั้นแล้ว ทรงแสดงธรรมที่อาศัยสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ” อนึ่ง การแสดงธรรมของภิกษุใด ประกอบด้วยพยัญชนะอย่างเดียวบ้าง หรือมีพยัญชนะที่ต้องเปล่งโดยไม่ห่อริมฝีปากทั้งหมดบ้าง หรือมีพยัญชนะที่ต้องเปล่งเสียงปล่อยและพยัญชนะที่ต้องเปล่งเสียงกักทั้งหมดบ้าง การแสดงธรรมของภิกษุนั้น ชื่อว่าไม่มีพยัญชนะ เพราะไม่มีความบริบูรณ์แห่งพยัญชนะ เหมือนภาษาของพวกมิลักขะ มีทมิฬ กิราตะ และสวระ เป็นต้น ส่วนพระผู้มีพระภาค...

‘‘သိထိလံ [Pg.108] ဓနိတဉ္စ ဒီဃရဿံ, ဂရုကံ လဟုကဉ္စ နိဂ္ဂဟီတံ;

သမ္ဗန္ဓံ ဝဝတ္ထိတံ ဝိမုတ္တံ, ဒသဓာ ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယာ ပဘေဒေါ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀) –

“สิถิละและธนิตะ ทีฆะและรัสสะ ครุและลหุ และนิคคหิต สัมพันธะ ววัตถิตะ และวิมุตตะ ดังนี้ เป็นประเภทแห่งความรู้ในพยัญชนะ ๑๐ ประการ”

ဧဝံ ဝုတ္တံ ဒသဝိဓံ ဗျဉ္ဇနံ အမက္ခေတွာ ပရိပုဏ္ဏဗျဉ္ဇနမေဝ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တသ္မာ ‘‘သဗျဉ္ဇနံ ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

ไม่ทรงทำให้พยัญชนะ ๑๐ อย่างที่กล่าวแล้วอย่างนี้ให้เคลือบคลุม ทรงกระทำแต่พยัญชนะที่บริบูรณ์เท่านั้นแล้วแสดงธรรม เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งพยัญชนะ”

ကေဝလပရိပုဏ္ဏန္တိ ဧတ္ထ ကေဝလန္တိ သကလာဓိဝစနံ. ပရိပုဏ္ဏန္တိ အနူနာဓိကဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘သကလပရိပုဏ္ဏမေဝ ဒေသေတိ, ဧကဒေသနာပိ အပရိပုဏ္ဏာ နတ္ထီ’’တိ. ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသံ. ယော ဟိ ဣဒံ ဓမ္မဒေသနံ နိဿာယ လာဘံ ဝါ သက္ကာရံ ဝါ လဘိဿာမီတိ ဒေသေတိ, တဿ အပရိသုဒ္ဓါ ဒေသနာ ဟောတိ. ဘဂဝါ ပန လောကာမိသနိရပေက္ခော ဟိတဖရဏေန မေတ္တာဘာဝနာယ မုဒုဟဒယော ဥလ္လုမ္ပနသဘာဝသဏ္ဌိတေန စိတ္တေန ဒေသေတိ. တသ္မာ ‘‘ပရိသုဒ္ဓံ ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီတိ ဧတ္ထ ဗြဟ္မစရိယန္တိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟံ သကလသာသနံ. တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီတိ သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ…ပေ… ပရိသုဒ္ဓံ, ဧဝံ ဒေသေန္တော စ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတံ သကလသာသနံ ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဗြဟ္မစရိယန္တိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန ဗြဟ္မဘူတံ စရိယံ. ဗြဟ္မဘူတာနံ ဝါ ဗုဒ္ဓါဒီနံ စရိယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ในบทว่า เกวลปริปุณฺณํ นี้ บทว่า เกวลํ เป็นชื่อเรียกของคำว่า ทั้งสิ้น บทว่า ปริปุณฺณํ เป็นชื่อเรียกของคำว่า ไม่หย่อนไม่ยิ่ง ความหมายที่ต้องการจะกล่าวคือ “พระองค์ทรงแสดงธรรมที่บริบูรณ์โดยสิ้นเชิงเท่านั้น แม้ธรรมเทศนาหนึ่งก็ไม่มีที่ไม่บริบูรณ์” บทว่า ปริสุทฺธํ หมายถึง ปราศจากอุปกิเลส ก็ภิกษุใดแสดงธรรมโดยอาศัยธรรมเทศนานี้ ด้วยคิดว่า “เราจักได้ลาภหรือสักการะ” การแสดงธรรมของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์ ส่วนพระผู้มีพระภาค ไม่ทรงห่วงใยในโลกามิส มีพระหฤทัยอ่อนโยนด้วยเมตตาภาวนาที่แผ่ไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล ทรงแสดงธรรมด้วยจิตที่ตั้งมั่นในสภาวะที่จะฉุดขึ้น (จากทุกข์) เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงแสดงธรรมอันบริสุทธิ์” ในบทว่า พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ นี้ บทว่า พฺรหฺมจริยํ หมายถึง พระศาสนาทั้งสิ้น อันสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา เพราะเหตุนั้น คำว่า “ทรงประกาศพรหมจรรย์” คือ พระองค์ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น...ฯลฯ...บริสุทธิ์ และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ก็ชื่อว่าทรงประกาศพรหมจรรย์ คือพระศาสนาทั้งสิ้นอันสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้ บทว่า พฺรหฺมจริยํ คือ จริยาที่ประเสริฐแล้วโดยความหมายว่าเลิศ หรือกล่าวได้ว่าเป็นจริยาของท่านผู้ประเสริฐแล้วทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น

တံ ဓမ္မန္တိ တံ ဝုတ္တပ္ပကာရသမ္ပဒံ ဓမ္မံ. သုဏာတိ ဂဟပတိ ဝါတိ ကသ္မာ ပဌမံ ဂဟပတိံ နိဒ္ဒိသတီတိ? နိဟတမာနတ္တာ ဥဿန္နတ္တာ စ. ယေဘုယျေန ဟိ ခတ္တိယကုလတော ပဗ္ဗဇိတာ ဇာတိံ နိဿာယ မာနံ ကရောန္တိ. ဗြာဟ္မဏကုလာ ပဗ္ဗဇိတာ မန္တေ နိဿာယ မာနံ ကရောန္တိ. ဟီနဇစ္စကုလာ ပဗ္ဗဇိတာ အတ္တနော ဝိဇာတိတာယ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ. ဂဟပတိဒါရကာ ပန ကစ္ဆေဟိ သေဒံ မုဉ္စန္တေဟိ ပိဋ္ဌိယာ လောဏံ ပုပ္ဖမာနာယ ဘူမိံ ကသိတွာ နိဟတမာနဒပ္ပာ ဟောန္တိ. တေ ပဗ္ဗဇိတွာ မာနံ ဝါ ဒပ္ပံ ဝါ အကတွာ ယထာဗလံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တာ သက္ကောန္တိ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာတုံ. ဣတရေဟိ စ ကုလေဟိ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိတာ နာမ န ဗဟုကာ, ဂဟပတိကာဝ ဗဟုကာ, ဣတိ နိဟတမာနတ္တာ ဥဿန္နတ္တာ စ ပဌမံ ဂဟပတိံ နိဒ္ဒိသတီတိ.

บทว่า ตํ ธมฺมํ หมายถึง ธรรมนั้นที่สมบูรณ์ด้วยประเภทดังที่กล่าวแล้ว ในบทว่า สุณาติ คหปติ วา เหตุไรจึงทรงระบุคหบดีก่อน? เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก โดยมากแล้ว ผู้ที่บวชจากตระกูลกษัตริย์ อาศัยชาติกำเนิด ย่อมทำมานะ ผู้ที่บวชจากตระกูลพราหมณ์ อาศัยมนตร์ ย่อมทำมานะ ผู้ที่บวชจากตระกูลต่ำ เพราะความเป็นผู้มีชาติกำเนิดต่างออกไปของตน จึงไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ได้ ส่วนบุตรของคหบดีทั้งหลาย ไถนาจนเหงื่อไหลจากรักแร้ เกลือผุดขึ้นที่หลัง ย่อมเป็นผู้มีมานะและความหยิ่งทะนงอันถูกกำจัดแล้ว ท่านเหล่านั้นเมื่อบวชแล้ว ไม่ทำมานะหรือความหยิ่งทะนง เรียนเอาพุทธวจนะตามกำลัง ทำกรรมในวิปัสสนา ย่อมสามารถตั้งมั่นอยู่ในพระอรหัตได้ และผู้ที่ออกบวชจากตระกูลอื่น ๆ มีจำนวนไม่มาก มีแต่คหบดีเท่านั้นที่มีจำนวนมาก ด้วยเหตุนี้ เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก จึงทรงระบุคหบดีก่อน

အညတရသ္မိံ ဝါတိ ဣတရေသံ ဝါ ကုလာနံ အညတရသ္မိံ. ပစ္စာဇာတောတိ ပတိဇာတော. တထာဂတေ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတီတိ ပရိသုဒ္ဓံ ဓမ္မံ သုတွာ [Pg.109] ဓမ္မဿာမိမှိ တထာဂတေ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝတ ဘဂဝါ’’တိ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတိ. ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတိ. သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသောတိ သစေပိ သဋ္ဌိဟတ္ထေ ဃရေ ယောဇနသတန္တရေပိ ဝါ ဒွေ ဇာယမ္ပတိကာ ဝသန္တိ, တထာပိ နေသံ သကိဉ္စနသပလိဗောဓဋ္ဌေန ဃရာဝါသော သမ္ဗာဓောယေဝ. ရဇောပထောတိ ရာဂရဇာဒီနံ ဥဋ္ဌာနဋ္ဌာနန္တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. အာဂမနပထောတိပိ ဝဋ္ဋတိ. အလဂ္ဂနဋ္ဌေန အဗ္ဘောကာသော ဝိယာတိ အဗ္ဘောကာသော. ပဗ္ဗဇိတော ဟိ ကူဋာဂါရရတနပါသာဒဒေဝဝိမာနာဒီသု ပိဟိတဒွါရဝါတပါနေသု ပဋိစ္ဆန္နေသု ဝသန္တောပိ နေဝ လဂ္ဂတိ န သဇ္ဇတိ န ဗဇ္ဈတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ. အပိစ သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော ကုသလကိရိယာယ ဩကာသာဘာဝတော. ရဇောပထော အသံဝုတသင်္ကာရဋ္ဌာနံ ဝိယ ရဇာနံ ကိလေသရဇာနံ သန္နိပါတဋ္ဌာနတော. အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ ကုသလကိရိယာယ ယထာသုခံ ဩကာသသဗ္ဘာဝတော.

บทว่า อญฺญตรสฺมึ วา หมายถึง ในตระกูลใดตระกูลหนึ่งแห่งตระกูลอื่น ๆ บทว่า ปจฺจาชาโต หมายถึง เกิดตามมาภายหลัง บทว่า ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ หมายถึง ได้ฟังธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคตผู้เป็นเจ้าของธรรมว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ” บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ หมายถึง ย่อมพิจารณาอย่างนี้ บทว่า สมฺพาโธ ฆราวาโส หมายถึง แม้ว่าสามีภรรยาสองคนจะอยู่ในเรือนขนาดหกสิบศอก หรือแม้ในที่ห่างกันร้อยโยชน์ก็ตาม ถึงกระนั้น การครองเรือนของคนทั้งสองนั้นก็คับแคบโดยแท้ เพราะมีกิเลสเครื่องกังวลและมีความกังวล บทว่า รโชปโถ ในมหาอรรถกถากล่าวว่า เป็นที่ตั้งขึ้นแห่งธุลีมีราคะเป็นต้น จะกล่าวว่าเป็นทางมา (แห่งธุลี) ก็สมควร เพราะความหมายว่าไม่ติดข้อง จึงเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัพโภกาโส จริงอยู่ บรรพชิตแม้จะอยู่ในที่มุงบัง มีประตูหน้าต่างปิดแล้ว เช่น ในเรือนยอด ปราสาทแก้ว วิมานของเทวดา เป็นต้น ก็ไม่ติดข้อง ไม่กำหนัด ไม่ผูกพัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “บรรพชาเป็นที่โล่งแจ้ง” อีกอย่างหนึ่ง การครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เพราะไม่มีโอกาสเพื่อการทำกุศล เป็นทางแห่งธุลี เพราะเป็นที่ประชุมแห่งธุลีคือกิเลส เหมือนที่ทิ้งขยะซึ่งไม่ได้ปิดบังเป็นที่ประชุมแห่งฝุ่นละออง บรรพชาเป็นที่โล่งแจ้ง เพราะมีโอกาสเพื่อการทำกุศลได้ตามความพอใจ

နယိဒံ သုကရံ…ပေ… ပဗ္ဗဇေယျန္တိ ဧတ္ထ အယံ သင်္ခေပကထာ – ယဒေတံ သိက္ခတ္တယဗြဟ္မစရိယံ ဧကမ္ပိ ဒိဝသံ အခဏ္ဍံ ကတွာ စရိမကစိတ္တံ ပါပေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ. ဧကဒိဝသမ္ပိ စ ကိလေသမလေန အမလိနံ ကတွာ စရိမကစိတ္တံ ပါပေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိသုဒ္ဓံ, သင်္ခလိခိတံ လိခိတသင်္ခသဒိသံ ဓောတသင်္ခသပ္ပဋိဘာဂံ စရိတဗ္ဗံ, ဣဒံ န သုကရံ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတာ အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တေန ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ…ပေ… စရိတုံ. ယံနူနာဟံ ကေသေ စ မဿုဉ္စ ဩဟာရေတွာ ကာသာယရသပီတတာယ ကာသာယာနိ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တာနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာ ပရိဒဟိတွာ အဂါရသ္မာ နိက္ခမိတွာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇေယျန္တိ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ အဂါရဿ ဟိတံ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ အဂါရိယန္တိ ဝုစ္စတိ, တဉ္စ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ နတ္ထိ. တသ္မာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနဂါရိယာတိ ဉာတဗ္ဗာ, တံ အနဂါရိယံ. ပဗ္ဗဇေယျန္တိ ပဋိပဇ္ဇေယျံ. အပ္ပံ ဝါတိ သဟဿတော ဟေဋ္ဌာ ဘောဂက္ခန္ဓော အပ္ပော နာမ ဟောတိ, သဟဿတော ပဋ္ဌာယ မဟာ. အာဗန္ဓနဋ္ဌေန ဉာတိ ဧဝ ပရိဝဋ္ဋော ဉာတိပရိဝဋ္ဋော. သော ဝီသတိယာ ဟေဋ္ဌာ အပ္ပော ဟောတိ, ဝီသတိယာ ပဋ္ဌာယ မဟာ.

ในบทว่า "นยิทํ สุกรํ...ฯเปฯ... ปพฺพเชยฺยํ" นี้ มีคำอธิบายโดยย่อดังนี้ – พรหมจรรย์อันประกอบด้วยสิกขา ๓ นี้ ชื่อว่าบริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะเป็นสิ่งที่พึงประพฤติโดยทำให้ไม่ขาดตอนแม้แต่วันเดียวจนถึงจิตสุดท้าย และชื่อว่าบริสุทธิ์โดยส่วนเดียว เพราะเป็นสิ่งที่พึงประพฤติโดยทำให้ไม่มัวหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้แต่วันเดียวจนถึงจิตสุดท้าย เป็นพรหมจรรย์ที่บุคคลพึงประพฤติให้ขาวสะอาดดุจสังข์ที่ขัดแล้ว เปรียบด้วยสังข์ที่ล้างและขัดแล้ว พรหมจรรย์นี้ ผู้ครองเรือน ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน ไม่สามารถประพฤติให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว...ฯเปฯ...ได้โดยง่าย ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ซึ่งได้ชื่อเพราะดื่มรสแห่งน้ำฝาด อันเป็นผ้าที่สมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ออกจากเรือนบวชเป็นผู้ไม่มีเรือนเถิด ในคำนั้น เพราะเหตุที่กรรมอันเป็นประโยชน์แก่เรือน มีการไถนาและการค้าขายเป็นต้น เรียกว่า อคาริยะ และกรรมนั้นไม่มีในบรรพชา ฉะนั้น บรรพชาจึงพึงทราบว่า อนาคาริยะ คำว่า พึงบวชสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือนนั้น คือ พึงปฏิบัติ คำว่า น้อยบ้าง คือ กองโภคทรัพย์ที่ต่ำกว่าพัน ชื่อว่าน้อย ตั้งแต่พันขึ้นไป ชื่อว่ามาก โดยความหมายว่าเป็นเครื่องผูกพัน ญาติเท่านั้นคือบริวาร ญาติบริวารนั้น ต่ำกว่ายี่สิบคน ชื่อว่าน้อย ตั้งแต่ยี่สิบคนขึ้นไป ชื่อว่ามาก

၂၉၂. ဘိက္ခူနံ သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နောတိ ယာ ဘိက္ခူနံ အဓိသီလသင်္ခါတာ သိက္ခာ, တဉ္စ, ယတ္ထ စေတေ သဟ ဇီဝန္တိ ဧကဇီဝိကာ သဘာဂဝုတ္တိနော [Pg.110] ဟောန္တိ, တံ ဘဂဝတာ ပညတ္တသိက္ခာပဒသင်္ခါတံ သာဇီဝဉ္စ တတ္ထ သိက္ခနဘာဝေန သမာပန္နောတိ ဘိက္ခူနံ သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော. သမာပန္နောတိ သိက္ခံ ပရိပူရေန္တော, သာဇီဝဉ္စ အဝီတိက္ကမန္တော ဟုတွာ တဒုဘယံ ဥပဂတောတိ အတ္ထော. ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာတိအာဒီသု ပါဏာတိပါတာဒိကထာ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတာ ဧဝ. ပဟာယာတိ ဣမံ ပါဏာတိပါတစေတနာသင်္ခါတံ ဒုဿီလျံ ပဇဟိတွာ. ပဋိဝိရတော ဟောတီတိ ပဟီနကာလတော ပဋ္ဌာယ တတော ဒုဿီလျတော ဩရတော ဝိရတောဝ ဟောတိ. နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထောတိ ပရူပဃာတတ္ထာယ ဒဏ္ဍံ ဝါ သတ္ထံ ဝါ အာဒါယ အဝတ္တနတော နိက္ခိတ္တဒဏ္ဍော စေဝ နိက္ခိတ္တသတ္ထော စာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဌပေတွာ ဒဏ္ဍံ သဗ္ဗမ္ပိ အဝသေသံ ဥပကရဏံ သတ္တာနံ ဝိဟိံသနဘာဝတော သတ္ထန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ ပန ဘိက္ခူ ကတ္တရဒဏ္ဍံ ဝါ ဒန္တကဋ္ဌဝါသိံ ဝါ ပိပ္ဖလကံ ဝါ ဂဟေတွာ ဝိစရန္တိ, န တံ ပရူပဃာတတ္ထာယ. တသ္မာ နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထောတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. လဇ္ဇီတိ ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာယ လဇ္ဇာယ သမန္နာဂတော. ဒယာပန္နောတိ ဒယံ မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော. သဗ္ဗပါဏဘူတဟိတာနုကမ္ပီတိ သဗ္ဗေ ပါဏဘူတေ ဟိတေန အနုကမ္ပကော. တာယ ဒယာပန္နတာယ သဗ္ဗေသံ ပါဏဘူတာနံ ဟိတစိတ္တကောတိ အတ္ထော. ဝိဟရတီတိ ဣရိယတိ ပါလေတိ.

๒๙๒. คำว่า "ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน" หมายถึง สิกขาใดของภิกษุทั้งหลายที่เรียกว่าอธิศีล และสาชีวะใดที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้เป็นสิกขาบท ซึ่งในสาชีวะนั้น ภิกษุเหล่านี้อยู่ร่วมกัน มีอาชีวะอย่างเดียวกัน มีความเป็นอยู่เสมอกัน ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมแล้วโดยความเป็นผู้ศึกษาในสิกขาและสาชีวะนั้น จึงชื่อว่า "ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน" คำว่า "สมาปนฺโน" มีความหมายว่า เป็นผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ และไม่ล่วงละเมิดสาชีวะ ถึงพร้อมแล้วซึ่งธรรมทั้งสองประการนั้น ในบทเป็นต้นว่า "ปาณาติปาตํ ปหาย" เรื่องปาณาติบาตเป็นต้นได้ขยายความไว้แล้วในเบื้องต่ำ คำว่า "ปหาย" คือ ละทุศีลนี้อันได้แก่เจตนาทำลายสัตว์มีชีวิต คำว่า "ปฏิวิรโต โหติ" คือ จำเดิมแต่กาลที่ละได้แล้ว ย่อมเป็นผู้งดเว้นจากทุศีลนั้นโดยแท้ คำว่า "นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ" มีความหมายว่า เพราะไม่ถือท่อนไม้หรือศาสตราเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น จึงเป็นผู้วางท่อนไม้แล้วและวางศาสตราแล้ว ในคำนี้ พึงทราบว่า เว้นท่อนไม้แล้ว อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมด ชื่อว่าศาสตรา เพราะเป็นเครื่องเบียดเบียนสัตว์ ส่วนไม้เท้าที่ทำจากไม้ไผ่ หรือมีดเล็กสำหรับตัดไม้สีฟัน หรือไม้จิ้มฟัน ที่ภิกษุถือเที่ยวไปนั้น ไม่ได้มีไว้เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ฉะนั้น จึงนับได้ว่าเป็นผู้วางท่อนไม้ วางศาสตราแล้วนั่นเทียว คำว่า "ลชฺชี" คือ ผู้ประกอบด้วยความละอายอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป คำว่า "ทยาปนฺโน" คือ ถึงแล้วซึ่งความมีเมตตาจิต คำว่า "สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี" คือ ผู้เอ็นดูสัตว์ผู้มีลมปราณทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล ความหมายคือ เพราะความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเอ็นดูนั้น จึงเป็นผู้มีจิตเกื้อกูลต่อสัตว์ผู้มีลมปราณทั้งปวง คำว่า "วิหรติ" คือ ย่อมเป็นไป ย่อมรักษา

ဒိန္နမေဝ အာဒိယတီတိ ဒိန္နာဒါယီ. စိတ္တေနပိ ဒိန္နမေဝ ပဋိကင်္ခတီတိ ဒိန္နပါဋိကင်္ခီ. ထေနေတီတိ ထေနော. န ထေနေန အထေနေန. အထေနတ္တာယေဝ သုစိဘူတေန. အတ္တနာတိ အတ္တဘာဝေန, အထေနံ သုစိဘူတံ အတ္တဘာဝံ ကတွာ ဝိဟရတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ชื่อว่า "ทินนาทายี" เพราะย่อมถือเอาแต่ของที่เขาให้เท่านั้น ชื่อว่า "ทินนปาฏิกังขี" เพราะแม้ด้วยจิตก็ย่อมหวังแต่ของที่เขาให้เท่านั้น คำว่า "เถเนน" คือ โดยความเป็นโจร "น เถเนน" คือ ไม่ใช่โดยความเป็นโจร ได้แก่ "อเถเนน" คือ โดยความไม่เป็นโจร "อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน" คือ โดยความเป็นผู้ไม่เป็นโจรนั่นเทียว คือโดยความเป็นผู้บริสุทธิ์ คำว่า "อตฺตนา" คือ ด้วยอัตภาพ หมายความว่า กระทำอัตภาพให้เป็นผู้ไม่ลักขโมย ให้เป็นผู้บริสุทธิ์แล้วอยู่ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้

အဗြဟ္မစရိယန္တိ အသေဋ္ဌစရိယံ. ဗြဟ္မံ သေဋ္ဌံ အာစာရံ စရတီတိ ဗြဟ္မစာရီ. အာရာစာရီတိ အဗြဟ္မစရိယတော ဒူရစာရီ. မေထုနာတိ ရာဂပရိယုဋ္ဌာနဝသေန သဒိသတ္တာ မေထုနကာတိ လဒ္ဓဝေါဟာရေဟိ ပဋိသေဝိတဗ္ဗတော မေထုနာတိ သင်္ခံ ဂတာ အသဒ္ဓမ္မာ. ဂါမဓမ္မာတိ ဂါမဝါသီနံ ဓမ္မာ.

คำว่า "อพฺรหฺมจริยํ" คือ การประพฤติที่ไม่ประเสริฐ ผู้ประพฤติอาจาระอันประเสริฐ ชื่อว่า "พรหมจารี" คำว่า "อาราจารี" คือ ผู้มีการประพฤติห่างไกลจากอพรหมจรรย์ คำว่า "เมถุน" คือ อสัทธรรมทั้งหลายที่ถึงชื่อว่าเมถุน เพราะเป็นสิ่งที่ชายหญิงผู้ได้ชื่อว่าเมถุนกะ (ผู้ผูกพันกัน) อันเนื่องจากมีความเป็นเช่นเดียวกันโดยอำนาจแห่งราคะที่ครอบงำ พึงเสพ คำว่า "คามธมฺมา" คือ ธรรมของชาวบ้าน

သစ္စံ ဝဒတီတိ သစ္စဝါဒီ. သစ္စေန သစ္စံ သန္ဒဟတိ ဃဋေတီတိ သစ္စသန္ဓော, န အန္တရန္တရာ မုသာ ဝဒတီတိ အတ္ထော. ယော ဟိ ပုရိသော ကဒါစိ မုသာ ဝဒတိ, ကဒါစိ သစ္စံ, တဿ မုသာဝါဒေန အန္တရိတတ္တာ သစ္စံ သစ္စေန န ဃဋီယတိ[Pg.111]. တသ္မာ န သော သစ္စသန္ဓော, အယံ ပန န တာဒိသော, ဇီဝိတဟေတုပိ မုသာဝါဒံ အဝတွာ သစ္စေန သစ္စံ သန္ဒဟတိယေဝါတိ သစ္စသန္ဓော. ထေတောတိ ထိရော, ထိရကထောတိ အတ္ထော. ဧကော ဟိ ပုဂ္ဂလော ဟလိဒ္ဒိရာဂေါ ဝိယ, ထုသရာသိမှိ နိခါတခါဏု ဝိယ, အဿပိဋ္ဌေ ဌပိတကုမ္ဘဏ္ဍမိဝ စ န ထိရကထော ဟောတိ. ဧကော ပါသာဏလေခါ ဝိယ ဣန္ဒခိလော ဝိယ စ ထိရကထော ဟောတိ; အသိနာ သီသေ ဆိဇ္ဇန္တေပိ ဒွေ ကထာ န ကထေတိ; အယံ ဝုစ္စတိ ထေတော. ပစ္စယိကောတိ ပတ္တိယာယိတဗ္ဗကော, သဒ္ဓါယိကောတိ အတ္ထော. ဧကစ္စော ဟိ ပုဂ္ဂလော န ပစ္စယိကော ဟောတိ, ‘‘ဣဒံ ကေန ဝုတ္တံ, အသုကေနာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘မာ တဿ ဝစနံ သဒ္ဒဟထာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ဧကော ပစ္စယိကော ဟောတိ, ‘‘ဣဒံ ကေန ဝုတ္တံ, အသုကေနာ’’တိ ဝုတ္တေ, ‘‘ယဒိ တေန ဝုတ္တံ, ဣဒမေဝ ပမာဏံ, ဣဒါနိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ နတ္ထိ, ဧဝမေဝ ဣဒ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပစ္စယိကော. အဝိသံဝါဒကော လောကဿာတိ တာယ သစ္စဝါဒိတာယ လောကံ န ဝိသံဝါဒေတီတိ အတ္ထော.

ชื่อว่า "สัจจวาที" เพราะย่อมกล่าวคำสัตย์ ชื่อว่า "สัจจสันธะ" เพราะย่อมเชื่อมคำสัตย์ด้วยคำสัตย์ หมายความว่า ไม่กล่าวคำเท็จในระหว่างๆ ด้วยว่า บุรุษใดบางครั้งกล่าวคำเท็จ บางครั้งกล่าวคำจริง คำจริงของบุรุษนั้นย่อมไม่เชื่อมกับคำจริง เพราะถูกคั่นไว้ด้วยคำเท็จ ฉะนั้น บุรุษนั้นจึงไม่ชื่อว่าสัจจสันธะ ส่วนบุคคลนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ไม่กล่าวคำเท็จแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ย่อมเชื่อมคำจริงด้วยคำจริงนั่นเทียว ฉะนั้น จึงชื่อว่าสัจจสันธะ คำว่า "เถโต" คือ ผู้มั่นคง มีคำพูดที่ตั้งมั่น บุคคลบางคนมีคำพูดไม่ตั้งมั่น เหมือนสีที่ย้อมด้วยขมิ้น เหมือนตอไม้ที่ปักไว้ในกองแกลบ และเหมือนฟักทองที่วางไว้บนหลังม้า บุคคลบางคนมีคำพูดตั้งมั่น เหมือนรอยขีดบนหิน เหมือนเสาเขื่อน แม้ถูกตัดศีรษะด้วยดาบ ก็ไม่พูดสองคำ บุคคลนี้เรียกว่าเถตะ คำว่า "ปัจจยิโก" คือ ผู้ที่ควรเชื่อถือได้ ผู้ที่ควรศรัทธาได้ บุคคลบางคนไม่เป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีผู้ถามว่า "คำนี้ใครกล่าว" และได้รับคำตอบว่า "คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ต้องถูกกล่าวว่า "อย่าเชื่อคำของเขาเลย" บุคคลบางคนเป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีผู้ถามว่า "คำนี้ใครกล่าว" และได้รับคำตอบว่า "คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ต้องถูกกล่าวว่า "ถ้าเขาเป็นผู้กล่าว คำนั้นแหละเป็นประมาณ บัดนี้ไม่ต้องพิจารณาอีกแล้ว เรื่องนี้เป็นอย่างนั้นแน่นอน" บุคคลนี้เรียกว่าปัจจยิกะ คำว่า "อวิสํวาทโก โลกสฺส" มีความหมายว่า เพราะความเป็นผู้กล่าวคำสัตย์นั้น จึงไม่ลวงโลก

ဣမေသံ ဘေဒါယာတိ ယေသံ ဣတော သုတွာတိ ဝုတ္တာနံ သန္တိကေ သုတံ, တေသံ ဘေဒါယ. ဘိန္နာနံ ဝါ သန္ဓာတာတိ ဒွိန္နမ္ပိ မိတ္တာနံ ဝါ သမာနုပဇ္ဈာယကာဒီနံ ဝါ ကေနစိဒေဝ ကာရဏေန ဘိန္နာနံ ဧကမေကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘တုမှာကံ ဤဒိသေ ကုလေ ဇာတာနံ ဧဝံ ဗဟုဿုတာနံ ဣဒံ န ယုတ္တ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ သန္ဓာနံ ကတ္တာ. အနုပ္ပဒါတာတိ သန္ဓာနာနုပ္ပဒါတာ, ဒွေ ဇနေ သမဂ္ဂေ ဒိသွာ, ‘‘တုမှာကံ ဧဝရူပေ ကုလေ ဇာတာနံ ဧဝရူပေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာနံ အနုစ္ဆဝိကမေတ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ ဒဠှီကမ္မံ ကတ္တာတိ အတ္ထော. သမဂ္ဂေါ အာရာမော အဿာတိ သမဂ္ဂါရာမော. ယတ္ထ သမဂ္ဂါ နတ္ထိ, တတ္ထ ဝသိတုမ္ပိ န ဣစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ‘‘သမဂ္ဂရာမော’’တိပိ ပါဠိ, အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော. သမဂ္ဂရတောတိ သမဂ္ဂေသု ရတော, တေ ပဟာယ အညတြ ဂန္တုမ္ပိ န ဣစ္ဆတီတိ အတ္ထော. သမဂ္ဂေ ဒိသွာပိ သုတွာပိ နန္ဒတီတိ သမဂ္ဂနန္ဒီ. သမဂ္ဂကရဏိံ ဝါစံ ဘာသိတာတိ ယာ ဝါစာ သတ္တေ သမဂ္ဂေယေဝ ကရောတိ, တံ သာမဂ္ဂိဂုဏပရိဒီပကမေဝ ဝါစံ ဘာသတိ, န ဣတရန္တိ.

บทว่า Imesaṃ bhedāya ความว่า ฟังความจากฝ่ายนี้ คือ ฟังในสำนักของชนเหล่าใดที่กล่าวไว้แล้ว ก็เพื่อทำลายชนเหล่านั้น บทว่า Bhinnānaṃ vā sandhātā ความว่า เป็นผู้สมานคนที่แตกกัน คือ เข้าไปหาทีละคนๆ ซึ่งมิตรทั้งสอง หรือศิษย์ผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกันเป็นต้น ผู้แตกกันแล้วด้วยเหตุบางอย่าง แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้เป็นพหูสูตเช่นนี้" แล้วเป็นผู้สมานให้ดีกัน บทว่า Anuppadātā ความว่า เป็นผู้ส่งเสริมความสมานฉันท์ คือ เห็นคนสองคนสามัคคีกันแล้ว ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้ประกอบด้วยคุณเช่นนี้" แล้วกระทำให้มั่นคง นี้คือความหมาย ชื่อว่า สมัคคาราโม เพราะเป็นผู้มีความสามัคคีเป็นที่มายินดี อธิบายว่า ที่ใดไม่มีคนที่สามัคคีกัน ที่นั้นแม้จะอยู่ก็ไม่ปรารถนา มีบาลีว่า สมัคคราโม ก็มี ความหมายในที่นี้ก็อย่างเดียวกันนี้แหละ บทว่า สมัคครโต ความว่า ยินดีในหมู่ชนผู้สามัคคีกัน อธิบายว่า ไม่ปรารถนาแม้จะละทิ้งพวกเขาไปที่อื่น ชื่อว่า สมัคคนันที เพราะเห็นหรือได้ฟังคนที่สามัคคีกันแล้วย่อมยินดี บทว่า สมัคคกรณีํ วาจํ ภาสิตา ความว่า กล่าวแต่วาจาที่ทำให้สามัคคีกัน คือ วาจาใดที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายสามัคคีกันเท่านั้น เขาก็จะกล่าวแต่วาจาที่ประกาศคุณแห่งความสามัคคีนั้น ไม่กล่าววาจาอื่น

နေလာတိ ဧလံ ဝုစ္စတိ ဒေါသော, နာဿာ ဧလန္တိ နေလာ, နိဒ္ဒေါသာတိ အတ္ထော. ‘‘နေလင်္ဂေါ သေတပစ္ဆာဒေါ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနေလံ ဝိယ. ကဏ္ဏသုခါတိ [Pg.112] ဗျဉ္ဇနမဓုရတာယ ကဏ္ဏာနံ သုခါ, သူစိဝိဇ္ဈနံ ဝိယ ကဏ္ဏသူလံ န ဇနေတိ. အတ္ထမဓုရတာယ သကလသရီရေ ကောပံ အဇနေတွာ ပေမံ ဇနေတီတိ ပေမနီယာ. ဟဒယံ ဂစ္ဆတိ, အပဋိဟညမာနာ သုခေန စိတ္တံ ပဝိသတီတိ ဟဒယင်္ဂမာ. ဂုဏပရိပုဏ္ဏတာယ ပုရေ ဘဝါတိ ပေါရီ, ပုရေ သံဝဒ္ဓနာရီ ဝိယ သုကုမာရာတိပိ ပေါရီ, ပုရဿ ဧသာတိပိ ပေါရီ, နဂရဝါသီနံ ကထာတိ အတ္ထော. နဂရဝါသိနော ဟိ ယုတ္တကထာ ဟောန္တိ, ပိတိမတ္တံ ပိတာတိ, မာတိမတ္တံ မာတာတိ, ဘာတိမတ္တံ ဘာတာတိ ဝဒန္တိ. ဧဝရူပီ ကထာ ဗဟုနော ဇနဿ ကန္တာ ဟောတီတိ ဗဟုဇနကန္တာ. ကန္တဘာဝေနေဝ ဗဟုနော ဇနဿ မနာပါ စိတ္တဝုဒ္ဓိကရာတိ ဗဟုဇနမနာပါ.

บทว่า เนลา ความว่า โทษเรียกว่า เอฬํ วาจานั้นไม่มีโทษ (เอฬํ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนลา อธิบายว่า ไม่มีโทษ เหมือนกับคำว่า เนล ที่กล่าวไว้ในบทว่า “เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท” นี้ บทว่า กณฺณสุขา ความว่า เป็นสุขแก่หูเพราะความไพเราะแห่งพยัญชนะ ไม่ก่อให้เกิดความเจ็บปวดหูเหมือนถูกเข็มแทง ชื่อว่า เปมนียา เพราะก่อให้เกิดความรัก ไม่ก่อให้เกิดความโกรธทั่วทั้งสรรพางค์กาย ด้วยความไพเราะแห่งอรรถ ชื่อว่า หทยงฺคมา เพราะถึงซึ่งหทัย คือ เข้าไปสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด ชื่อว่า โตรี เพราะเป็นของเลิศ (ปุเร ภวา) ด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณ หรือชื่อว่า โตรี เพราะมีความละเอียดอ่อนเหมือนสตรีผู้เจริญเติบโตในเมือง หรือชื่อว่า โตรี เพราะเป็นวาจาของชาวเมือง (ปุรสฺส เอสา) อธิบายว่า เป็นคำพูดของชาวนคร จริงอยู่ ชาวนครมักมีวาจาที่เหมาะสม พวกเขาย่อมเรียกผู้ที่เปรียบเสมือนบิดาว่า "บิดา" เรียกผู้ที่เปรียบเสมือนมารดาว่า "มารดา" เรียกผู้ที่เปรียบเสมือนพี่ชาย/น้องชายว่า "พี่/น้อง" วาจาเช่นนี้เป็นที่น่าพอใจของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนกนฺตา และเพราะความเป็นที่น่าพอใจนั่นเอง จึงเป็นที่ชอบใจของคนจำนวนมาก ทำให้จิตใจเจริญงอกงาม เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนมนาปา

ကာလေန ဝဒတီတိ ကာလဝါဒီ, ဝတ္တဗ္ဗယုတ္တကာလံ သလ္လက္ခေတွာ ဝဒတီတိ အတ္ထော. ဘူတံ တစ္ဆံ သဘာဝမေဝ ဝဒတီတိ ဘူတဝါဒီ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထသန္နိဿိတမေဝ ကတွာ ဝဒတီတိ အတ္ထဝါဒီ. နဝလောကုတ္တရဓမ္မသန္နိဿိတံ ကတွာ ဝဒတီတိ ဓမ္မဝါဒီ. သံဝရဝိနယပဟာနဝိနယသန္နိဿိတံ ကတွာ ဝဒတီတိ ဝိနယဝါဒီ. နိဓာနံ ဝုစ္စတိ ဌပနောကာသော, နိဓာနမဿာ အတ္ထီတိ နိဓာနဝတီ, ဟဒယေ နိဓာတဗ္ဗ ယုတ္တဝါစံ ဘာသိတာတိ အတ္ထော. ကာလေနာတိ ဧဝရူပိံ ဘာသမာနောပိ စ ‘‘အဟံ နိဓာနဝတိံ ဝါစံ ဘာသိဿာမီ’’တိ န အကာလေန ဘာသတိ, ယုတ္တကာလံ ပန အဝေက္ခိတွာ ဘာသတီတိ အတ္ထော. သာပဒေသန္တိ သဥပမံ, သကာရဏန္တိ အတ္ထော. ပရိယန္တဝတိန္တိ ပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတွာ ယထာဿာ ပရိစ္ဆေဒေါ ပညာယတိ, ဧဝံ ဘာသတီတိ အတ္ထော. အတ္ထသံဟိတန္တိ အနေကေဟိပိ နယေဟိ ဝိဘဇန္တေန ပရိယာဒါတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အတ္ထသမ္ပန္နံ, ယံ ဝါ သော အတ္ထဝါဒီ အတ္ထံ ဝဒတိ, တေန အတ္ထေန သံဟိတတ္တာ အတ္ထသံဟိတံ ဝါစံ ဘာသတိ, န အညံ နိက္ခိပိတွာ အညံ ဘာသတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ชื่อว่า กาลวาที เพราะกล่าวในกาลที่ควร อธิบายว่า กำหนดกาลที่ควรกล่าวแล้วจึงกล่าว ชื่อว่า ภูตวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่เป็นจริง เป็นสภาวะที่แท้จริง ชื่อว่า อัตถวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่อิงอาศัยประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ ชื่อว่า ธัมมวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่อิงอาศัยโลกุตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่า วินยวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่อิงอาศัยสังวรวินัยและปหานวินัย ที่สำหรับเก็บไว้เรียกว่า นิธาน วาจานั้นมีที่เก็บไว้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิธานวตี อธิบายว่า กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในหทัย บทว่า กาเลน ความว่า แม้เมื่อจะกล่าววาจาเช่นนี้ ก็ไม่กล่าวในเวลาที่ไม่ควร ด้วยคิดว่า "เราจักกล่าววาจาที่มีที่อ้างอิง" แต่จะพิจารณากาลที่เหมาะสมแล้วจึงกล่าว บทว่า สาปเทสํ ความว่า มีอุปมา มีเหตุผล บทว่า ปริยนฺตวตึ ความว่า แสดงขอบเขตแล้วกล่าวโดยวิธีที่ขอบเขตของวาจานั้นจะปรากฏ บทว่า อัตถสํหิตํ ความว่า สมบูรณ์ด้วยอรรถ เพราะไม่อาจจะเรียนให้จบสิ้นได้ แม้จะจำแนกด้วยนัยเป็นอันมากก็ตาม หรือว่า ผู้เป็นอัตถวาทีนั้นกล่าวอรรถใด ย่อมกล่าววาจาที่ประกอบด้วยอรรถนั้น เพราะเนื่องด้วยอรรถนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า ไม่ละเรื่องหนึ่งไปกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง

၂၉၃. ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာတိ မူလဗီဇံ ခန္ဓဗီဇံ ဖဠုဗီဇံ အဂ္ဂဗီဇံ ဗီဇဗီဇန္တိ ပဉ္စဝိဓဿ ဗီဇဂါမဿ စေဝ ယဿ ကဿစိ နီလတိဏရုက္ခာဒိကဿ ဘူတဂါမဿ စ သမာရမ္ဘာ, ဆေဒနဘေဒနပစနာဒိဘာဝေန ဝိကောပနာ ပဋိဝိရတောတိ အတ္ထော. ဧကဘတ္တိကောတိ ပါတရာသဘတ္တံ သာယမာသဘတ္တန္တိ ဒွေ ဘတ္တာနိ. တေသု ပါတရာသဘတ္တံ အန္တောမဇ္ဈနှိကေန ပရိစ္ဆိန္နံ, ဣတရံ မဇ္ဈနှိကတော ဥဒ္ဓံ အန္တောအရုဏေန. တသ္မာ အန္တောမဇ္ဈနှိကေ ဒသက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇမာနောပိ [Pg.113] ဧကဘတ္တိကောဝ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဘတ္တိကော’’တိ. ရတ္တိယာ ဘောဇနံ ရတ္တိ, တတော ဥပရတောတိ ရတ္တူပရတော. အတိက္ကန္တေ မဇ္ဈနှိကေ ယာဝ သူရိယတ္ထံဂမနာ ဘောဇနံ ဝိကာလဘောဇနံ နာမ. တတော ဝိရတတ္တာ ဝိရတော ဝိကာလဘောဇနာ. သာသနဿ အနနုလောမတ္တာ ဝိသူကံ ပဋာဏီဘူတံ ဒဿနန္တိ ဝိသူကဒဿနံ. အတ္တနာ နစ္စနနစ္စာပနာဒိဝသေန နစ္စာ စ ဂီတာ စ ဝါဒိတာ စ, အန္တမသော မယူရနစ္စနာဒိဝသေနာပိ ပဝတ္တာနံ နစ္စာဒီနံ ဝိသူကဘူတာ ဒဿနာ စာတိ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ. နစ္စာဒီနိ ဟိ အတ္တနာ ပယောဇေတုံ ဝါ ပရေဟိ ပယောဇာပေတုံ ဝါ ပယုတ္တာနိ ပဿိတုံ ဝါ နေဝ ဘိက္ခူနံ န ဘိက္ခုနီနံ ဝဋ္ဋန္တိ. မာလာဒီသု မာလာတိ ယံကိဉ္စိ ပုပ္ဖံ. ဂန္ဓန္တိ ယံကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ. ဝိလေပနန္တိ ဆဝိရာဂကရဏံ. တတ္ထ ပိဠန္ဓန္တော ဓာရေတိ နာမ. ဦနဋ္ဌာနံ ပူရေန္တော မဏ္ဍေတိ နာမ. ဂန္ဓဝသေန ဆဝိရာဂဝသေန စ သာဒိယန္တော ဝိဘူသေတိ နာမ. ဌာနံ ဝုစ္စတိ ကာရဏံ. တသ္မာ ယာယ ဒုဿီလျစေတနာယ တာနိ မာလာဓာရဏာဒီနိ မဟာဇနော ကရောတိ, တတော ပဋိဝိရတောတိ အတ္ထော.

๒๙๓. บทว่า พีชคามภูตคามสมารมฺภา ความว่า เว้นจากการพรากพีชคาม ๕ ชนิด คือ พืชจากเหง้า พืชจากลำต้น พืชจากข้อ พืชจากยอด และพืชจากเมล็ด และจากการพรากภูตคาม คือ หญ้าเขียวและต้นไม้เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ เว้นจากการทำลายด้วยการตัด การทำลาย การหุงต้มเป็นต้น บทว่า เอกภตฺติโก ความว่า ภัตมี ๒ อย่าง คือ อาหารเช้าและอาหารเย็น ในภัตทั้งสองนั้น อาหารเช้ากำหนดด้วยเวลาก่อนเที่ยง ส่วนอาหารเย็นกำหนดด้วยเวลาหลังเที่ยงไปจนถึงก่อนอรุณขึ้น เพราะฉะนั้น แม้ฉัน ๑๐ ครั้งในเวลาก่อนเที่ยง ก็ยังเป็นผู้ฉันมื้อเดียวเท่านั้น ท่านหมายถึงข้อนี้จึงกล่าวว่า “เอกภตฺติโก” การฉันในเวลากลางคืนชื่อว่า รัตติ งดเว้นจากนั้น จึงชื่อว่า รัตตูปรโต การฉันในเวลาตั้งแต่เที่ยงล่วงแล้วไปจนถึงพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่า วิกาลโภชนะ เพราะเว้นจากนั้น จึงชื่อว่า วิรโต วิกาลโภชนา การดูอันเป็นข้าศึก เป็นเหมือนหนาม เพราะไม่เป็นไปตามพระศาสนา ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี ด้วยตนเองเป็นผู้ฟ้อนรำหรือให้ผู้อื่นฟ้อนรำเป็นต้น และการดูการฟ้อนรำเป็นต้นที่เป็นข้าศึก ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีการฟ้อนรำของนกยูงเป็นที่สุด ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนา จริงอยู่ การฟ้อนรำเป็นต้นนั้น ภิกษุและภิกษุณีไม่ควรจัดให้มีขึ้นเอง หรือให้ผู้อื่นจัดขึ้น หรือดูสิ่งที่เขาจัดขึ้น ในคำว่า มาลา เป็นต้นนั้น มาลา ได้แก่ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง คันธะ ได้แก่ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่ง วิเลปนะ ได้แก่เครื่องทำให้ผิวพรรณงาม ในบรรดาศัพท์เหล่านั้น ผู้ประดับชื่อว่า ธาเรติ (ทรงไว้) ผู้ตกแต่งให้เต็มในส่วนที่บกพร่องชื่อว่า มัณฑติ (ประดับ) ผู้ยินดีด้วยอำนาจของกลิ่นและสีผิวชื่อว่า วิภูเสติ (ตกแต่งให้งดงาม) เหตุเรียกว่า ฐานะ เพราะฉะนั้น มหาชนกระทำการทรงมาลาเป็นต้นเหล่านั้นด้วยทุสสีลยเจตนาใด ก็เว้นจากเจตนานั้น อธิบายว่าดังนี้

ဥစ္စာသယနံ ဝုစ္စတိ ပမာဏာတိက္ကန္တံ. မဟာသယနံ အကပ္ပိယတ္ထရဏံ. တတော ပဋိဝိရတောတိ အတ္ထော. ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. ရဇတန္တိ ကဟာပဏော လောဟမာသကော ဇတုမာသကော ဒါရုမာသကောတိ ယေ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တိ, တဿ ဥဘယဿပိ ပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော, နေဝ နံ ဥဂ္ဂဏှာတိ, န ဥဂ္ဂဏှာပေတိ, န ဥပနိက္ခိတ္တံ သာဒိယတီတိ အတ္ထော. အာမကဓညပဋိဂ္ဂဟဏာတိ သာလိဝီဟိယဝဂေါဓူမကင်္ဂုဝရကကုဒြူသကသင်္ခါတဿ သတ္တဝိဓဿာပိ အာမကဓညဿ ပဋိဂ္ဂဟဏာ. န ကေဝလဉ္စ ဧတေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ, အာမသနမ္ပိ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိယေဝ. အာမကမံသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ အညတြ ဩဒိဿ အနုညာတာ အာမကမံသမစ္ဆာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိ, နော အာမသနံ.

ที่นอนที่สูงเกินประมาณ เรียกว่า อุจจาสยนะ. ที่นอนใหญ่ คือเครื่องปูลาดที่ไม่สมควร. เนื้อความว่า เว้นจากสิ่งนั้น. ชาตรูป ได้แก่ ทองคำ. รชตะ ได้แก่ กหาปณะ มาสกโลหะ มาสกครั่ง มาสกไม้ ที่ใช้เป็นสื่อกลางในการซื้อขาย, เว้นจากการรับซึ่งวัตถุทั้งสองนั้น, เนื้อความว่า ไม่รับเอง ไม่ให้ผู้อื่นรับ ไม่ยินดีในวัตถุที่เขานำมาวางไว้ให้. การรับธัญชาติดิบ ได้แก่ การรับธัญชาติดิบ ๗ ชนิด คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ข้าวละมาน ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้. และมิใช่เพียงแต่การรับธัญชาติเหล่านี้เท่านั้น แม้การจับต้องก็ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลายเลยทีเดียว. ในคำว่า การรับเนื้อดิบนี้ เว้นจากที่ทรงอนุญาตไว้โดยเจาะจง การรับเนื้อดิบและปลาดิบเท่านั้นที่ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่การจับต้องสมควร.

ဣတ္ထိကုမာရိကပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဣတ္ထီတိ ပုရိသန္တရဂတာ, ဣတရာ ကုမာရိကာ နာမ. တာသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမ္ပိ အာမသနမ္ပိ အကပ္ပိယမေဝ. ဒါသိဒါသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဒါသိဒါသဝသေနေဝ တေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘ကပ္ပိယကာရကံ ဒမ္မိ, အာရာမိကံ ဒမ္မီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ပန ဝဋ္ဋတိ. အဇေဠကာဒီသု ခေတ္တဝတ္ထုပရိယောသာနေသု [Pg.114] ကပ္ပိယာကပ္ပိယနယော ဝိနယဝသေန ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. တတ္ထ ခေတ္တံ နာမ ယသ္မိံ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ရုဟတိ. ဝတ္ထု နာမ ယသ္မိံ အပရဏ္ဏံ ရုဟတိ. ယတ္ထ ဝါ ဥဘယမ္ပိ ရုဟတိ, တံ ခေတ္တံ. တဒတ္ထာယ အကတဘူမိဘာဂေါ ဝတ္ထု. ခေတ္တဝတ္ထုသီသေန စေတ္ထ ဝါပိတဠာကာဒီနိပိ သင်္ဂဟိတာနေဝ. ဒူတေယျံ ဝုစ္စတိ ဒူတကမ္မံ, ဂိဟီနံ ပဏ္ဏံ ဝါ သာသနံ ဝါ ဂဟေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဂမနံ. ပဟိဏဂမနံ ဝုစ္စတိ ဃရာ ဃရံ ပေသိတဿ ခုဒ္ဒကဂမနံ. အနုယောဂေါ နာမ တဒုဘယကရဏံ, တသ္မာ ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနံ အနုယောဂါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในคำว่า การรับหญิงและเด็กหญิงนี้ หญิง ได้แก่ สตรีผู้เคยอยู่กับบุรุษแล้ว, นอกนั้นชื่อว่า เด็กหญิง. การรับก็ดี การจับต้องก็ดี ซึ่งหญิงและเด็กหญิงเหล่านั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว. ในคำว่า การรับทาสีและทาสนี้ การรับทาสีและทาสเหล่านั้นโดยความเป็นทาสีและทาส ไม่สมควร, แต่เมื่อเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายกัปปิยการก" "ข้าพเจ้าถวายอารามิก" อย่างนี้แล้ว ย่อมสมควร. ในข้อว่า แพะแกะ เป็นต้น จนถึง ที่นาและที่ดิน พึงพิจารณานัยแห่งสิ่งที่ควรและไม่ควรตามพระวินัย. ในคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า เขต (นา) คือ ที่ซึ่งบุพพัณณะ (ธัญชาติที่เก็บเกี่ยวก่อน) งอกงาม. ที่ชื่อว่า วัตถุ (ดิน) คือ ที่ซึ่งอปรัณณะ (ธัญชาติที่เก็บเกี่ยวทีหลัง) งอกงาม. หรือที่ซึ่งธัญชาติทั้งสองชนิดงอกงามได้ ที่นั้นชื่อว่า เขต. ส่วนพื้นที่ที่ยังไม่ได้จัดเตรียมเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า วัตถุ. และในที่นี้ แม้สระน้ำและบ่อน้ำเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยหัวข้อว่า เขตและวัตถุ. การทำหน้าที่ทูต เรียกว่า ทูเตยยะ ได้แก่ การรับเอาของกำนัลหรือข่าวสารของคฤหัสถ์แล้วเดินทางไปยังที่นั้นๆ. การเดินทางไปตามที่เขาส่งไป เรียกว่า ปหิณคมนะ ได้แก่ การเดินทางเล็กๆ น้อยๆ ของภิกษุผู้ถูกส่งไปจากบ้านสู่บ้าน. การประกอบกิจทั้งสองนั้น ชื่อว่า อนุโยค, เพราะฉะนั้น พึงทราบเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า การประกอบทูเตยยะและปหิณคมนะ.

ကယဝိက္ကယာတိ ကယာ စ ဝိက္ကယာ စ. တုလာကူဋာဒီသု ကူဋန္တိ ဝဉ္စနံ. တတ္ထ တုလာကူဋံ တာဝ ရူပကူဋံ အင်္ဂကူဋံ ဂဟဏကူဋံ ပဋိစ္ဆန္နကူဋန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ရူပကူဋံ နာမ ဒွေ တုလာ သရူပါ ကတွာ ဂဏှန္တော မဟတိယာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ခုဒ္ဒိကာယ ဒေတိ. အင်္ဂကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော ပစ္ဆာဘာဂေ ဟတ္ထေန တုလံ အက္ကမတိ, ဒဒန္တော ပုဗ္ဗဘာဂေ. ဂဟဏကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော မူလေ ရဇ္ဇုံ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂေ. ပဋိစ္ဆန္နကူဋံ နာမ တုလံ သုသိရံ ကတွာ အန္တော အယစုဏ္ဏံ ပက္ခိပိတွာ ဂဏှန္တော တံ ပစ္ဆာဘာဂေ ကရောတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂဘာဂေ. ကံသော ဝုစ္စတိ သုဝဏ္ဏပါတိ, တာယ ဝဉ္စနံ ကံသကူဋံ. ကထံ? ဧကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ ကတွာ အညာ ဒွေ တိဿော လောဟပါတိယော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ကရောတိ, တတော ဇနပဒံ ဂန္တွာ ကိဉ္စိဒေဝ အဒ္ဓကုလံ ပဝိသိတွာ, ‘‘သုဝဏ္ဏဘာဇနာနိ ကိဏထာ’’တိ ဝတွာ အဂ္ဃေ ပုစ္ဆိတေ သမဂ္ဃတရံ ဒါတုကာမာ ဟောန္တိ. တတော တေဟိ ‘‘ကထံ ဣမေသံ သုဝဏ္ဏဘာဝေါ ဇာနိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တေ – ‘‘ဝီမံသိတွာ ဂဏှထာ’’တိ သုဝဏ္ဏပါတိံ ပါသာဏေ ဃံသိတွာ သဗ္ဗာ ပါတိယော ဒတွာ ဂစ္ဆတိ.

กยวิกยะ ได้แก่ การซื้อและการขาย. ในคำว่า ตุลากูฏ เป็นต้น คำว่า กูฏะ หมายถึง การโกง. ในบรรดาการโกงเหล่านั้น การโกงด้วยตาชั่งมี ๔ อย่าง คือ รูปกูฏ อังคกูฏ คหณกูฏ และ ปฏิจฉันนกูฏ. ใน ๔ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า รูปกูฏ คือ ทำตาชั่ง ๒ อันให้มีรูปร่างเหมือนกัน เวลาจะรับ ก็รับด้วยตาชั่งอันใหญ่ เวลาจะให้ ก็ให้ด้วยตาชั่งอันเล็ก. ที่ชื่อว่า อังคกูฏ คือ เวลาจะรับ ก็ใช้มือกดคันชั่งด้านหลัง เวลาจะให้ ก็กดด้านหน้า. ที่ชื่อว่า คหณกูฏ คือ เวลาจะรับ ก็จับเชือกที่โคน เวลาจะให้ ก็จับที่ปลาย. ที่ชื่อว่า ปฏิจฉันนกูฏ คือ ทำคันชั่งให้เป็นโพรงแล้วใส่ผงเหล็กไว้ข้างใน เวลาจะรับ ก็ทำให้ผงเหล็กนั้นไปอยู่ด้านหลัง เวลาจะให้ ก็ทำให้ไปอยู่ด้านหน้า. ถ้วยทองเรียกว่า กังสะ, การโกงด้วยถ้วยนั้นเรียกว่า กังสกูฏ. อย่างไร? คือ ทำถ้วยทองไว้ใบหนึ่ง แล้วทำถ้วยโลหะอีกสองสามใบให้มีสีเหมือนทองคำ จากนั้นเดินทางไปยังชนบท เข้าไปสู่ตระกูลที่มั่งคั่งสักตระกูลหนึ่ง แล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงซื้อภาชนะทองคำเถิด" เมื่อถูกถามราคา ก็ทำทีเป็นต้องการจะให้ในราคาที่เท่ากัน. ครั้นคนเหล่านั้นกล่าวว่า "จะทราบความเป็นทองคำของภาชนะเหล่านี้ได้อย่างไร" เขาจึงกล่าวว่า "พวกท่านจงทดสอบดูแล้วค่อยรับไปเถิด" แล้วนำถ้วยทองคำไปขูดกับหินลอง จากนั้นก็มอบถ้วยทั้งหมดให้แล้วจากไป.

မာနကူဋံ နာမ ဟဒယဘေဒသိခါဘေဒရဇ္ဇုဘေဒဝသေန တိဝိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ဟဒယဘေဒေါ သပ္ပိတေလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော ဟေဋ္ဌာ ဆိဒ္ဒေန မာနေန, ‘‘သဏိကံ အာသိဉ္စာ’’တိ ဝတွာ အန္တောဘာဇနေ ဗဟုံ ပဂ္ဃရာပေတွာ ဂဏှာတိ; ဒဒန္တော ဆိဒ္ဒံ ပိဓာယ သီဃံ ပူရေတွာ ဒေတိ. သိခါဘေဒေါ တိလတဏ္ဍုလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော သဏိကံ သိခံ ဥဿာပေတွာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ဝေဂေန ပူရေတွာ သိခံ ဆိန္ဒန္တော ဒေတိ. ရဇ္ဇုဘေဒေါ ခေတ္တဝတ္ထုမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. လဉ္ဇံ အလဘန္တာ ဟိ ခေတ္တံ အမဟန္တမ္ပိ မဟန္တံ ကတွာ မိနန္တိ.

ที่ชื่อว่า มานกูฏ (การโกงด้วยเครื่องตวง) มี ๓ อย่าง คือ หทยเภท สิขาเภท และ รัชชุเภท. ใน ๓ อย่างนั้น หทยเภท มีปรากฏในเวลาตวงเนยใสและน้ำมันเป็นต้น. จริงอยู่ เมื่อจะรับของเหล่านั้น ผู้รับจะใช้ภาชนะตวงที่มีรูอยู่ข้างล่าง แล้วกล่าวว่า "จงค่อยๆ เท" แล้วปล่อยให้ของจำนวนมากไหลลงในภาชนะของตนแล้วจึงรับเอาไป; ส่วนเวลาจะให้ ก็จะอุดรูนั้นแล้วรีบตวงให้เต็มแล้วจึงให้ไป. สิขาเภท มีปรากฏในเวลาตวงงาและข้าวสารเป็นต้น. จริงอยู่ เมื่อจะรับของเหล่านั้น ผู้รับจะค่อยๆ ตวงให้พูนขึ้นแล้วจึงรับเอาไป, ส่วนเวลาจะให้ ก็จะรีบตวงให้เต็มแล้วปาดส่วนที่พูนออกแล้วจึงให้ไป. รัชชุเภท มีปรากฏในเวลาวัดที่นาและที่ดิน. จริงอยู่ เมื่อไม่ได้รับสินบน พวกเขาก็จะวัดที่นาแม้ที่ไม่ใหญ่ให้เป็นที่นาใหญ่.

ဥက္ကောဋနာဒီသု [Pg.115] ဥက္ကောဋနန္တိ သာမိကေ အဿာမိကေ ကာတုံ လဉ္ဇဂ္ဂဟဏံ. ဝဉ္စနန္တိ တေဟိ တေဟိ ဥပါယေဟိ ပရေသံ ဝဉ္စနံ. တတြိဒမေကံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ လုဒ္ဒကော မိဂဉ္စ မိဂပေါတကဉ္စ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆတိ. တမေကော ဓုတ္တော, ‘‘ကိံ, ဘော, မိဂေါ အဂ္ဃတိ, ကိံ မိဂပေါတကော’’တိ အာဟ. ‘‘မိဂေါ ဒွေ ကဟာပဏေ မိဂပေါတကော ဧက’’န္တိ စ ဝုတ္တေ ကဟာပဏံ ဒတွာ မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ ထောကံ ဂန္တွာ နိဝတ္တော, ‘‘န မေ, ဘော, မိဂပေါတကေန အတ္ထော, မိဂံ မေ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. တေန ဟိ ‘‘ဒွေ ကဟာပဏေ ဒေဟီ’’တိ. သော အာဟ – ‘‘နနု တေ, ဘော, မယာ ပဌမံ ဧကော ကဟာပဏော ဒိန္နော’’တိ. အာမ ဒိန္နောတိ. ‘‘ဣမမ္ပိ မိဂပေါတကံ ဂဏှ, ဧဝံ သော စ ကဟာပဏော အယဉ္စ ကဟာပဏဂ္ဃနကော မိဂပေါတကောတိ ဒွေ ကဟာပဏာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ. သော ကာရဏံ ဝဒတီတိ သလ္လက္ခေတွာ မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ မိဂံ အဒါသီတိ.

ในคำว่า อุกโกฏนะ เป็นต้น อุกโกฏนะ ได้แก่ การรับสินบนเพื่อทำให้เจ้าของไม่ใช่เจ้าของ. วัญจนะ ได้แก่ การลวงผู้อื่นด้วยอุบายต่างๆ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องหนึ่งดังนี้ – ได้ยินว่า นายพรานคนหนึ่งจับเนื้อและลูกเนื้อได้แล้วกำลังเดินมา. นักเลงคนหนึ่งได้กล่าวกับนายพรานนั้นว่า "นี่แน่ะ ท่าน เนื้อราคาเท่าไร ลูกเนื้อราคาเท่าไร". เมื่อนายพรานกล่าวว่า "เนื้อราคา ๒ กหาปณะ ลูกเนื้อราคา ๑ กหาปณะ" นักเลงนั้นจึงให้ไป ๑ กหาปณะแล้วรับเอาลูกเนื้อไป เดินไปได้เล็กน้อยแล้วก็กลับมา กล่าวว่า "นี่แน่ะ ท่าน ข้าพเจ้าไม่มีประโยชน์ด้วยลูกเนื้อ ท่านจงให้เนื้อแก่ข้าพเจ้าเถิด". (นายพรานกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงให้ ๒ กหาปณะ". เขาจึงกล่าวว่า "นี่แน่ะ ท่าน เมื่อกี้ข้าพเจ้าให้ ๑ กหาปณะแก่ท่านแล้วมิใช่หรือ". (นายพรานตอบว่า) "ใช่ ท่านให้แล้ว". (นักเลงจึงกล่าวว่า) "ท่านจงรับเอาลูกเนื้อนี้ไปด้วย อย่างนี้ กหาปณะนั้นด้วย ลูกเนื้อตัวนี้ซึ่งมีราคา ๑ กหาปณะด้วย ก็จะรวมเป็น ๒ กหาปณะ". นายพรานนั้นสำคัญว่า "เขาพูดมีเหตุผล" จึงรับเอาลูกเนื้อไว้แล้วได้ให้เนื้อไป.

နိကတီတိ ယောဂဝသေန ဝါ မာယာဝသေန ဝါ အပါမင်္ဂံ ပါမင်္ဂန္တိ, အမဏိံ မဏိန္တိ, အသုဝဏ္ဏံ သုဝဏ္ဏန္တိ ကတွာ ပဋိရူပကေန ဝဉ္စနံ. သာစိယောဂေါတိ ကုဋိလယောဂေါ, ဧတေသံယေဝ ဥက္ကောဋနာဒီနမေတံ နာမံ, တသ္မာ ဥက္ကောဋနသာစိယောဂေါ ဝဉ္စနသာစိယောဂေါ နိကတိသာစိယောဂေါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကေစိ အညံ ဒဿေတွာ အညဿ ပရိဝတ္တနံ သာစိယောဂေါတိ ဝဒန္တိ. တံ ပန ဝဉ္စနေနေဝ သင်္ဂဟိတံ. ဆေဒနာဒီသု ဆေဒနန္တိ ဟတ္ထစ္ဆေဒနာဒိ. ဝဓောတိ မာရဏံ. ဗန္ဓောတိ ရဇ္ဇုဗန္ဓနာဒီဟိ ဗန္ဓနံ. ဝိပရာမောသောတိ ဟိမဝိပရာမောသော ဂုမ္ဗဝိပရာမောသောတိ ဒုဝိဓော. ယံ ဟိမပါတသမယေ ဟိမေန ပဋိစ္ဆန္နာ ဟုတွာ မဂ္ဂပဋိပန္နံ ဇနံ မုသန္တိ, အယံ ဟိမဝိပရာမောသော. ယံ ဂုမ္ဗာဒီဟိ ပဋိစ္ဆန္နာ မုသန္တိ, အယံ ဂုမ္ဗဝိပရာမောသော. အာလောပေါ ဝုစ္စတိ ဂါမနိဂမာဒီနံ ဝိလောပကရဏံ. သဟသာကာရောတိ သာဟသိကကိရိယာ, ဂေဟံ ပဝိသိတွာ မနုဿာနံ ဥရေ သတ္ထံ ဌပေတွာ ဣစ္ဆိတဘဏ္ဍဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတသ္မာ ဆေဒန…ပေ… သဟသာကာရာ ပဋိဝိရတော ဟောတိ.

คำว่า นิกติ คือ การลวงด้วยของเทียม โดยทำสิ่งที่ไม่ใช่เครื่องประดับศีรษะว่าเป็นเครื่องประดับศีรษะ สิ่งที่ไม่ใช่แก้วมณีว่าเป็นแก้วมณี สิ่งที่ไม่ใช่ทองคำว่าเป็นทองคำ ด้วยอำนาจแห่งการประกอบหรือด้วยอำนาจแห่งมายา. คำว่า สาจิโยโค คือ การประกอบการคดโกง เป็นชื่อของอกุศลกรรมมีการโกงเป็นต้นเหล่านี้นั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ว่า อุกฺโกฏนสาจิโยโค (การประกอบการคดโกงคือการโกง) วญฺจนสาจิโยโค (การประกอบการคดโกงคือการลวง) นิกติสาจิโยโค (การประกอบการคดโกงคือการปลอมแปลง). อาจารย์บางพวกกล่าวว่า การแสดงของอย่างหนึ่งแล้วแลกเปลี่ยนของอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สาจิโยโค. แต่คำนั้นสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า วัญจนะ นั่นเอง. ในบรรดาบทว่า เฉทนะ เป็นต้น บทว่า เฉทนะ ได้แก่ การตัดมือเป็นต้น. บทว่า วโธ ได้แก่ การฆ่า. บทว่า พันโธ ได้แก่ การผูกด้วยเชือกเป็นต้น. บทว่า วิปราโมโส มี ๒ อย่าง คือ หิมวิปราโมโส (การปล้นในที่ที่มีหมอก) และคุมพวิปราโมโส (การปล้นในพุ่มไม้). การที่โจรทั้งหลายถูกหมอกปกคลุมแล้วในเวลาหมอกลง ปล้นคนเดินทาง นี้ชื่อว่า หิมวิปราโมโส. การที่โจรทั้งหลายซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้เป็นต้นแล้วปล้น นี้ชื่อว่า คุมพวิปราโมโส. การปล้นบ้านและนิคมเป็นต้น เรียกว่า อาโลโป. คำว่า สหสากาโร คือ การกระทำอย่างอุกอาจ ได้แก่ การเข้าไปในเรือน วางศัสตราไว้บนอกของมนุษย์แล้วยึดเอาสิ่งของที่ต้องการ. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุนั้นเป็นผู้งดเว้นจากการตัด... (ละ)... การกระทำอย่างอุกอาจ.

၂၉၄. သော သန္တုဋ္ဌော ဟောတီတိ သွာယံ ဘိက္ခု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေန စတူသု ပစ္စယေသု ဒွါဒသဝိဓေန ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသေန သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဣမိနာ ပန ဒွါဒသဝိဓေန ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသေန သမန္နာဂတဿ ဘိက္ခုနော အဋ္ဌ ပရိက္ခာရာ ဝဋ္ဋန္တိ တီဏိ စီဝရာနိ ပတ္တော ဒန္တကဋ္ဌစ္ဆေဒနဝါသိ ဧကာ သူစိ ကာယဗန္ဓနံ ပရိဿာဝနန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

๒๙๔. คำว่า โส สนฺตุฏฺโฐ โหติ (เธอย่อมเป็นผู้สันโดษ) ความว่า ภิกษุนี้ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยอิตรีตรปัจจยสันโดษ ๑๒ ประการในปัจจัย ๔ ตามที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. ก็สำหรับภิกษุผู้ประกอบด้วยอิตรีตรปัจจยสันโดษ ๑๒ ประการนี้ บริขาร ๘ ประการย่อมควร คือ ไตรจีวร บาตร มีดตัดไม้สีฟัน เข็ม ๑ เล่ม ประคดเอว และเครื่องกรองน้ำ. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า –

‘‘တိစီဝရဉ္စ [Pg.116] ပတ္တော စ, ဝါသိ သူစိ စ ဗန္ဓနံ;

ပရိဿာဝနေန အဋ္ဌေတေ, ယုတ္တယောဂဿ ဘိက္ခုနော’’တိ.

“ไตรจีวร บาตร มีด เข็ม ประคดเอว พร้อมทั้งเครื่องกรองน้ำ บริขาร ๘ อย่างเหล่านี้ ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ประกอบความเพียร”

တေ သဗ္ဗေပိ ကာယပရိဟာရိကာပိ ဟောန္တိ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကာပိ. ကထံ? တိစီဝရံ တာဝ နိဝါသေတွာ ပါရုပိတွာ စ ဝိစရဏကာလေ ကာယံ ပရိဟရတိ ပေါသေတီတိ ကာယပရိဟာရိကံ ဟောတိ, စီဝရကဏ္ဏေန ဥဒကံ ပရိဿာဝေတွာ ပိဝနကာလေ ခါဒိတဗ္ဗဖလာဖလဂ္ဂဟဏကာလေ စ ကုစ္ဆိံ ပရိဟရတိ ပေါသေတီတိ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကံ ဟောတိ. ပတ္တောပိ တေန ဥဒကံ ဥဒ္ဓရိတွာ နဟာနကာလေ ကုဋိပရိဘဏ္ဍကရဏကာလေ စ ကာယပရိဟာရိကော ဟောတိ, အာဟာရံ ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇနကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကော ဟောတိ. ဝါသိပိ တာယ ဒန္တကဋ္ဌစ္ဆေဒနကာလေ မဉ္စပီဌာနံ အင်္ဂပါဒစီဝရကုဋိဒဏ္ဍကသဇ္ဇနကာလေ စ ကာယပရိဟာရိကာ ဟောတိ, ဥစ္ဆုစ္ဆေဒနနာဠိကေရာဒိတစ္ဆနကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကာ. သူစိပိ စီဝရသိဗ္ဗနကာလေ ကာယပရိဟာရိကာ ဟောတိ, ပူဝံ ဝါ ဖလံ ဝါ ဝိဇ္ဈိတွာ ခါဒနကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကာ. ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ ဝိစရဏကာလေ ကာယပရိဟာရိကံ, ဥစ္ဆုအာဒီနိ ဗန္ဓိတွာ ဂဟဏကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကံ. ပရိဿာဝနံ တေန ဥဒကံ ပရိဿာဝေတွာ နဟာနကာလေ, သေနာသနပရိဘဏ္ဍကရဏကာလေ စ ကာယပရိဟာရိကံ, ပါနီယပရိဿာဝနကာလေ တေနေဝ တိလတဏ္ဍုလပုထုကာဒီနိ ဂဟေတွာ ခါဒနကာလေ စ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကံ. အယံ တာဝ အဋ္ဌပရိက္ခာရိကဿ ပရိက္ခာရမတ္တာ.

บริขารทั้งหมดนั้นเป็นทั้งเครื่องบริหารกายและเป็นทั้งเครื่องบริหารท้อง. อย่างไร? ก่อนอื่น ไตรจีวร เมื่อนุ่งและห่มในเวลาเที่ยวไป ย่อมบริหารหล่อเลี้ยงกาย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กายปริหาริกะ, เมื่อกรองน้ำด้วยชายจีวรในเวลาดื่ม และในเวลาถือเอาผลไม้ใหญ่ผลไม้น้อยที่พึงเคี้ยวกิน ย่อมบริหารหล่อเลี้ยงท้อง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. แม้บาตร เมื่อตักน้ำด้วยบาตรนั้นในเวลาอาบน้ำ และในเวลาตกแต่งกุฎี ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, เมื่อรับอาหารแล้วฉัน ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. แม้มีด เมื่อใช้มีดนั้นในเวลาตัดไม้สีฟัน และในเวลาตกแต่งองค์ประกอบและขาของเตียงตั่ง จีวร กุฎี และไม้เท้า ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลาตัดอ้อย มะพร้าว เป็นต้น ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. แม้เข็ม ในเวลาเย็บจีวร ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลาแทงขนมหรือผลไม้แล้วฉัน ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. ประคดเอว เมื่อคาดแล้วเที่ยวไป ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลามัดอ้อยเป็นต้นแล้วถือไป ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. เครื่องกรองน้ำ เมื่อกรองน้ำด้วยเครื่องกรองน้ำนั้นในเวลาอาบน้ำ และในเวลาตกแต่งเสนาสนะ ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลากรองน้ำดื่ม และในเวลาใช้เครื่องกรองน้ำนั้นตักงา ข้าวสาร ข้าวตอก เป็นต้นแล้วฉัน ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. นี้เป็นประมาณแห่งบริขารของภิกษุผู้มีบริขาร ๘ ก่อน.

နဝပရိက္ခာရိကဿ ပန သေယျံ ပဝိသန္တဿ တတြဋ္ဌကပစ္စတ္ထရဏံ ဝါ ကုဉ္စိကာ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဒသပရိက္ခာရိကဿ နိသီဒနံ ဝါ စမ္မခဏ္ဍံ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဧကာဒသပရိက္ခာရိကဿ ကတ္တရယဋ္ဌိ ဝါ တေလနာဠိကာ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဒွါဒသပရိက္ခာရိကဿ ဆတ္တံ ဝါ ဥပါဟနာ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဧတေသု စ အဋ္ဌပရိက္ခာရိကောဝ သန္တုဋ္ဌော, ဣတရေ အသန္တုဋ္ဌာ, မဟိစ္ဆာ မဟာဘာရာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ဧတေပိ ဟိ အပ္ပိစ္ဆာဝ သန္တုဋ္ဌာဝ သုဘရာဝ သလ္လဟုကဝုတ္တိနောဝ. ဘဂဝါ ပန နယိမံ သုတ္တံ တေသံ ဝသေန ကထေသိ, အဋ္ဌပရိက္ခာရိကဿ ဝသေန ကထေသိ. သော ဟိ ခုဒ္ဒကဝါသိဉ္စ သူစိဉ္စ ပရိဿာဝနေ ပက္ခိပိတွာ ပတ္တဿ အန္တော ဌပေတွာ ပတ္တံ အံသကူဋေ လဂ္ဂေတွာ တိစီဝရံ ကာယပဋိဗဒ္ဓံ ကတွာ ယေနိစ္ဆကံ သုခံ ပက္ကမတိ. ပဋိနိဝတ္တေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ နာမဿ န ဟောတိ, ဣတိ [Pg.117] ဣမဿ ဘိက္ခုနော သလ္လဟုကဝုတ္တိတံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ, သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ ကာယပရိဟာရိကေန စီဝရေနာတိအာဒိမာဟ.

ส่วนภิกษุผู้มีบริขาร ๙ เมื่อเข้าสู่ที่นอน ผ้ารองพื้นที่ปูไว้ในที่นั้น หรือลูกกุญแจ ย่อมควร. สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๐ ผ้านิสีทนะ หรือแผ่นหนัง ย่อมควร. สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๑ ไม้เท้า หรือกระบอกน้ำมัน ย่อมควร. สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๒ ร่ม หรือรองเท้า ย่อมควร. และในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ไม่ควรกล่าวว่า “ภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เท่านั้นเป็นผู้สันโดษ, ภิกษุที่เหลือไม่สันโดษ, เป็นผู้มักมาก มีภาระมาก”. เพราะแม้ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เลี้ยงง่าย มีความเป็นอยู่เบา. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสพระสูตรนี้โดยอ้างอิงภิกษุเหล่านั้น แต่ตรัสโดยอ้างอิงภิกษุผู้มีบริขาร ๘. จริงอยู่ ภิกษุนั้นใส่มีดเล่มเล็กและเข็มไว้ในเครื่องกรองน้ำ แล้วเก็บไว้ภายในบาตร คล้องบาตรไว้ที่จะงอยบ่า ทำไตรจีวรให้ติดกับกายแล้ว ย่อมหลีกไปสู่ที่ที่ต้องการได้โดยสะดวก. สิ่งของที่ชื่อว่าต้องกลับมาเอา ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงความเป็นอยู่เบาของภิกษุนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน” (ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเพียงเพื่อบริหารกาย).

တတ္ထ ကာယပရိဟာရိကေနာတိ ကာယပရိဟရဏမတ္တကေန. ကုစ္ဆိပရိဟာရိကေနာတိ ကုစ္ဆိပရိဟရဏမတ္တကေန. သမာဒါယေဝ ပက္ကမတီတိ တံ အဋ္ဌပရိက္ခာရမတ္တကံ သဗ္ဗံ ဂဟေတွာ ကာယပဋိဗဒ္ဓံ ကတွာဝ ဂစ္ဆတိ, ‘‘မမ ဝိဟာရော ပရိဝေဏံ ဥပဋ္ဌာကော’’တိဿ သင်္ဂေါ ဝါ ဗဒ္ဓေါ ဝါ န ဟောတိ, သော ဇိယာ မုတ္တော သရော ဝိယ, ယူထာ အပက္ကန္တော မတ္တဟတ္ထီ ဝိယ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ သေနာသနံ ဝနသဏ္ဍံ ရုက္ခမူလံ ဝနပဗ္ဘာရံ ပရိဘုဉ္ဇန္တော ဧကောဝ တိဋ္ဌတိ, ဧကောဝ နိသီဒတိ, သဗ္ဗိရိယာပထေသု ဧကောဝ အဒုတိယော.

ในบทเหล่านั้น บทว่า กายปริหาริเกน คือ เพียงเพื่อบริหารกาย. บทว่า กุจฺฉิปริหาริเกน คือ เพียงเพื่อบริหารท้อง. บทว่า สมาทาเยว ปกฺกมติ คือ ถือเอาบริขารทั้ง ๘ ประการนั้นทั้งหมดทำให้ติดกับกายแล้วจึงไป, ความข้องหรือความผูกพันว่า “วิหารของเรา บริเวณของเรา อุปัฏฐากของเรา” ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น, ภิกษุนั้นเป็นดุจลูกศรที่หลุดออกจากแล่ง เป็นดุจช้างตกมันที่ละโขลงไป ย่อมใช้สอยเสนาสนะที่ต้องการๆ คือ ป่าชัฏ โคนไม้ ป่าเปลี่ยว ซอกเขา ยืนอยู่ผู้เดียว นั่งอยู่ผู้เดียว ในอิริยาบถทั้งปวงก็อยู่ผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสอง.

‘‘စာတုဒ္ဒိသော အပ္ပဋိဃော စ ဟောတိ,သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေန;

ပရိဿယာနံ သဟိတာ အဆမ္ဘီ,ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော’’တိ. (သု. နိ. ၄၂);

“ภิกษุเป็นผู้ไปได้ทั้งสี่ทิศและไม่ขัดข้อง, เป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้, เป็นผู้ทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง, พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด”

ဧဝံ ဝဏ္ဏိတံ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပတံ အာပဇ္ဇတိ.

ย่อมถึงความเป็นผู้เปรียบด้วยนอแรดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญแล้วอย่างนี้.

ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာယ သာဓေန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပက္ခီ သကုဏောတိ ပက္ခယုတ္တော သကုဏော. ဍေတီတိ ဥပ္ပတတိ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – သကုဏာ နာမ ‘‘အသုကသ္မိံ ပဒေသေ ရုက္ခော ပရိပက္ကဖလော’’တိ ဉတွာ နာနာဒိသာဟိ အာဂန္တွာ နခပက္ခတုဏ္ဍာဒီဟိ တဿ ဖလာနိ ဝိဇ္ဈန္တာ ဝိဓုနန္တာ ခါဒန္တိ. ‘‘ဣဒံ အဇ္ဇတနာယ ဣဒံ သွာတနာယ ဘဝိဿတီ’’တိ နေသံ န ဟောတိ. ဖလေ ပန ခီဏေ နေဝ ရုက္ခဿ အာရက္ခံ ဌပေန္တိ, န တတ္ထ ပတ္တံ ဝါ နခံ ဝါ တုဏ္ဍံ ဝါ ဌပေန္တိ, အထ ခေါ တသ္မိံ ရုက္ခေ အနပေက္ခော ဟုတွာ ယော ယံ ဒိသာဘာဂံ ဣစ္ဆတိ, သော တေန သပတ္တဘာရောဝ – ဥပ္ပတိတွာ ဂစ္ဆတိ. ဧဝမေဝ အယံ ဘိက္ခု နိဿင်္ဂေါ နိရပေက္ခောယေဝ ပက္ကမတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမာဒါယေဝ ပက္ကမတီ’’တိ. အရိယေနာတိ နိဒ္ဒေါသေန. အဇ္ဈတ္တန္တိ သကေ အတ္တဘာဝေ. အနဝဇ္ဇသုခန္တိ နိဒ္ဒေါသသုခံ.

บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ (เปรียบเหมือนว่า) ในบทเหล่านั้น บทว่า ปกฺขี สกุโณ คือ นกผู้ประกอบด้วยปีก บทว่า เฏติ คือ ย่อมบินไป นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอุปมานี้ คือ โดยปกติแล้ว เหล่านกเมื่อรู้ว่า "ในประเทศโน้นมีต้นไม้มีผลสุก" ดังนี้แล้ว ก็พากันมาจากทิศต่างๆ จิก สลัดผลไม้นั้นด้วยเล็บ ปีก จะงอยปาก เป็นต้น แล้วกิน ความคิดของนกเหล่านั้นว่า "ผลไม้นี้จักมีเพื่อวันนี้ ผลไม้นี้จักมีเพื่อวันพรุ่งนี้" ดังนี้ ย่อมไม่มี แต่เมื่อผลไม้สิ้นไปแล้ว นกเหล่านั้นก็ไม่ตั้งการอารักขาต้นไม้ไว้เลย ไม่ทิ้งขนปีก หรือเล็บ หรือจะงอยปากไว้ในที่นั้น แต่กลับเป็นผู้ไม่มีความอาลัยในต้นไม้นั้น นกตัวใดปรารถนาจะไปสู่ทิศทางส่วนใด นกตัวนั้นก็มีเพียงปีกของตนเป็นภาระ บินไปสู่ทิศทางนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนี้ก็เป็นผู้ไม่มีความข้องเกี่ยว ไม่มีความอาลัยเลย ย่อมหลีกไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ย่อมถือเอาไปได้ทีเดียวแล้วหลีกไป" บทว่า อริเยน คือ อันไม่มีโทษ บทว่า อชฺฌตฺตํ คือ ในอัตภาพของตน บทว่า อนวชฺชสุขํ คือ สุขที่ไม่มีโทษ

၂၉၅. သော စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ သော ဣမိနာ အရိယေန သီလက္ခန္ဓေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု စက္ခုဝိညာဏေန ရူပံ ပဿိတွာတိ အတ္ထော. သေသပဒေသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. အဗျာသေကသုခန္တိ ကိလေသေဟိ [Pg.118] အနဝသိတ္တသုခံ, အဝိကိဏ္ဏသုခန္တိပိ ဝုတ္တံ. ဣန္ဒြိယသံဝရသုခဉှိ ဒိဋ္ဌာဒီသု ဒိဋ္ဌမတ္တာဒိဝသေန ပဝတ္တတာယ အဝိကိဏ္ဏံ ဟောတိ. သော အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေတိ သော မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ သံဝရေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဣမေသု အဘိက္ကန္တပဋိက္ကန္တာဒီသု သတ္တသု ဌာနေသု သတိသမ္ပဇညဝသေန သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တမေဝ.

๒๙๕. บทว่า โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา มีความว่า ภิกษุนั้นผู้สมบูรณ์ด้วยกองศีลอันเป็นอริยะนี้ เห็นรูปด้วยจักษุวิญญาณ ในบทที่เหลือ คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นทั้งหมดท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า อพฺยาเสกสุขํ คือ สุขที่กิเลสไม่รดริน, ท่านกล่าวว่า สุขที่ไม่ระคนกัน ก็มี จริงอยู่ สุขเกิดแต่อินทรียสังวรย่อมไม่ระคนกัน เพราะเป็นไปโดยอาการเพียงแค่เห็นเป็นต้นในอารมณ์มีรูปเป็นต้น บทว่า โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต คือ ภิกษุนั้นผู้สมบูรณ์ด้วยความสำรวมอินทรีย์มีใจเป็นที่ ๖ ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะด้วยอำนาจสติสัมปชัญญะในฐานะ ๗ ประการเหล่านี้ คือ ในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ เป็นต้น ในฐานะเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว

၂၉၆. သော ဣမိနာ စာတိအာဒိနာ ကိံ ဒဿေတိ? အရညဝါသဿ ပစ္စယသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ. ယဿ ဟိ ဣမေ စတ္တာရော ပစ္စယာ နတ္ထိ, တဿ အရညဝါသော န ဣဇ္ဈတိ, တိရစ္ဆာနဂတေဟိ ဝါ ဝနစရကေဟိ ဝါ သဒ္ဓိံ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ, အရညေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ, ‘‘ကိံ ဧဝရူပဿ ပါပဘိက္ခုနော အရညဝါသေနာ’’တိ ဘေရဝသဒ္ဒံ သာဝေန္တိ, ဟတ္ထေဟိ သီသံ ပဟရိတွာ ပလာယနာကာရံ ကရောန္တိ. ‘‘အသုကော ဘိက္ခု အရညံ ပဝိသိတွာ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ပါပကမ္မံ အကာသီ’’တိ အယသော ပတ္ထရတိ. ယဿ ပနေတေ စတ္တာရော ပစ္စယာ အတ္ထိ, တဿ အရညဝါသော ဣဇ္ဈတိ, သော ဟိ အတ္တနော သီလံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ကိဉ္စိ ကာဠကံ ဝါ တိလကံ ဝါ အပဿန္တော ပီတိံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံ ခယတော ဝယတော သမ္မသန္တော အရိယဘူမိံ ဩက္ကမတိ, အရညေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ အတ္တမနာ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တိ, ဣတိဿ ဥဒကေ ပက္ခိတ္တတေလဗိန္ဒု ဝိယ ယသော ဝိတ္ထာရိကော ဟောတိ.

๒๙๖. ด้วยบทมีอาทิว่า โส อิมินา จ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งปัจจัยของผู้อยู่ป่า จริงอยู่ ภิกษุใดไม่มีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมไม่สำเร็จ ย่อมถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับสัตว์เดรัจฉานหรือพรานป่า เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่า ย่อมเปล่งเสียงน่าสะพรึงกลัวว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยการอยู่ป่าของภิกษุชั่วเช่นนี้" ดังนี้ เอามือทุบศีรษะ ทำอาการให้หนีไป ชื่อเสียงที่ไม่ดีงามย่อมขจรไปว่า "ภิกษุชื่อโน้น เข้าไปสู่ป่าแล้ว ได้ทำบาปกรรมชื่อนี้และชื่อนี้" ส่วนภิกษุใดมีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ จริงอยู่ ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาศีลของตน ไม่เห็นความด่างพร้อยหรือจุดด่างอะไรเลย ก็ยังปีติให้เกิดขึ้นแล้ว พิจารณาเห็นปีตินั้นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป ย่อมก้าวลงสู่ภูมิแห่งพระอริยะ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่าย่อมมีใจยินดี กล่าวสรรเสริญคุณ ด้วยเหตุนั้น เกียรติคุณของภิกษุนั้นย่อมแผ่ขจรไปดุจหยาดน้ำมันที่หยดลงในน้ำ

တတ္ထ ဝိဝိတ္တန္တိ သုညံ အပ္ပသဒ္ဒံ, အပ္ပနိဂ္ဃောသန္တိ အတ္ထော. ဧတဒေဝ ဟိ သန္ဓာယ ဝိဘင်္ဂေ, ‘‘ဝိဝိတ္တန္တိ သန္တိကေ စေပိ သေနာသနံ ဟောတိ, တဉ္စ အနာကိဏ္ဏံ ဂဟဋ္ဌေဟိ ပဗ္ဗဇိတေဟိ, တေန တံ ဝိဝိတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၂၆) ဝုတ္တံ. သေတိ စေဝ အာသတိ စ ဧတ္ထာတိ သေနာသနံ, မဉ္စပီဌာဒီနမေတံ အဓိဝစနံ. တေနာဟ – ‘‘သေနာသနန္တိ မဉ္စောပိ သေနာသနံ, ပီဌမ္ပိ ဘိသိပိ ဗိမ္ဗောဟနမ္ပိ, ဝိဟာရောပိ အဍ္ဎယောဂေါပိ, ပါသာဒေါပိ, ဟမ္မိယမ္ပိ, ဂုဟာပိ, အဋ္ဋောပိ, မာဠောပိ, လေဏမ္ပိ, ဝေဠုဂုမ္ဗောပိ, ရုက္ခမူလမ္ပိ, မဏ္ဍပေါပိ သေနာသနံ, ယတ္ထ ဝါ ပန ဘိက္ခူ ပဋိက္ကမန္တိ, သဗ္ဗမေတံ သေနာသန’’န္တိ. အပိစ ‘‘ဝိဟာရော အဍ္ဎယောဂေါ ပါသာဒေါ ဟမ္မိယံ ဂုဟာ’’တိ ဣဒံ ဝိဟာရသေနာသနံ နာမ. ‘‘မဉ္စော ပီဌံ, ဘိသိ ဗိမ္ဗောဟန’’န္တိ ဣဒံ မဉ္စပီဌသေနာသနံ နာမ. ‘‘စိမိလိကာ, စမ္မခဏ္ဍော, တိဏသန္ထာရော, ပဏ္ဏသန္ထာရော’’တိ ဣဒံ သန္ထတသေနာသနံ နာမ. ‘‘ယတ္ထ [Pg.119] ဝါ ပန ဘိက္ခူ ပဋိက္ကမန္တီ’’တိ ဣဒံ ဩကာသသေနာသနံ နာမာတိ ဧဝံ စတုဗ္ဗိဓံ သေနာသနံ ဟောတိ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ သေနာသနဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတမေဝ. ဣမဿ ပန သကုဏသဒိသဿ စာတုဒ္ဒိသဿ ဘိက္ခုနော အနုစ္ဆဝိကံ ဒဿေန္တော အရညံ ရုက္ခမူလန္တိအာဒိမာဟ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า วิวิตฺตํ มีความว่า สงัด คือมีเสียงน้อย ไม่มีเสียงกึกก้อง จริงอยู่ ท่านหมายเอาความสงัดนั้นนั่นแหละ จึงกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "บทว่า วิวิตฺตํ คือ แม้เสนาสนะจะตั้งอยู่ใกล้ แต่เสนาสนะนั้นไม่คลุกคลีด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต เพราะเหตุนั้น เสนาสนะนั้นจึงชื่อว่าสงัด" สัตว์ทั้งหลายย่อมนอนและย่อมนั่งในที่นั้น เหตุนั้น ที่นั้นชื่อว่าเสนาสนะ คำว่าเสนาสนะนี้เป็นชื่อเรียกเตียง ตั่ง เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บทว่า เสนาสนํ คือ แม้เตียงก็เป็นเสนาสนะ แม้ตั่ง แม้ฟูก แม้หมอน แม้วิหาร แม้เรือนมุงแถบเดียว แม้ปราสาท แม้เรือนโล้น แม้ถ้ำ แม้หอฉัน แม้ศาลา แม้ซุ้ม แม้กอไผ่ แม้โคนต้นไม้ แม้มณฑป ก็เป็นเสนาสนะ หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายอาศัยอยู่ ทั้งหมดนั้นเรียกว่าเสนาสนะ" อีกอย่างหนึ่ง "วิหาร เรือนมุงแถบเดียว ปราสาท เรือนโล้น ถ้ำ" นี้ชื่อว่าวิหารเสนาสนะ "เตียง ตั่ง ฟูก หมอน" นี้ชื่อว่ามัญจปีฐเสนาสนะ "เครื่องปูพื้นดิน แผ่นหนัง เครื่องลาดหญ้า เครื่องลาดใบไม้" นี้ชื่อว่าสันถตเสนาสนะ "หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายอาศัยอยู่" นี้ชื่อว่าโอกาสเสนาสนะ ด้วยประการฉะนี้ เสนาสนะจึงมี ๔ ประเภท เสนาสนะทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอันถือเอาแล้วด้วยคำว่าเสนาสนะนั่นเทียว แต่เมื่อจะทรงแสดงเสนาสนะที่สมควรแก่ภิกษุนี้ผู้เปรียบดังนก ผู้ไปได้ในสี่ทิศ จึงตรัสคำมีอาทิว่า อรญฺญํ รุกฺขมูลํ (ป่า โคนไม้)

တတ္ထ အရညန္တိ ‘‘နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာ, သဗ္ဗမေတံ အရည’’န္တိ ဣဒံ ဘိက္ခုနီနံ ဝသေန အာဂတံ အရညံ. ‘‘အာရညကံ နာမ သေနာသနံ ပဉ္စဓနုသတိကံ ပစ္ဆိမ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၅၄) ဣဒံ ပန ဣမဿ ဘိက္ခုနော အနုရူပံ, တဿ လက္ခဏံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဓုတင်္ဂနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တံ. ရုက္ခမူလန္တိ ယံကိဉ္စိ သန္ဒစ္ဆာယံ ဝိဝိတ္တံ ရက္ခမူလံ. ပဗ္ဗတန္တိ သေလံ. တတ္ထ ဟိ ဥဒကသောဏ္ဍီသု ဥဒကကိစ္စံ ကတွာ သီတာယ ရုက္ခစ္ဆာယာယ နိသိန္နဿ နာနာဒိသာသု ခါယမာနာသု သီတေန ဝါတေန ဝီဇိယမာနဿ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ. ကန္ဒရန္တိ ကံ ဝုစ္စတိ ဥဒကံ, တေန ဒါရိတံ, ဥဒကေန ဘိန္နံ ပဗ္ဗတပ္ပဒေသံ, ယံ နဒီတုမ္ဗန္တိပိ နဒီကုဉ္ဇန္တိပိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ဟိ ရဇတပဋ္ဋသဒိသာ ဝါလိကာ ဟောန္တိ, မတ္ထကေ မဏိဝိတာနံ ဝိယ ဝနဂဟနံ, မဏိက္ခန္ဓသဒိသံ ဥဒကံ သန္ဒတိ. ဧဝရူပံ ကန္ဒရံ ဩရုယှ ပါနီယံ ပိဝိတွာ ဂတ္တာနိ သီတာနိ ကတွာ ဝါလိကံ ဥဿာပေတွာ ပံသုကူလစီဝရံ ပညာပေတွာ နိသိန္နဿ သမဏဓမ္မံ ကရောတော စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ. ဂိရိဂုဟန္တိ ဒွိန္နံ ပဗ္ဗတာနံ အန္တရာ, ဧကသ္မိံယေဝ ဝါ ဥမင်္ဂသဒိသံ မဟာဝိဝရံ. သုသာနလက္ခဏံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. ဝနပတ္ထန္တိ အတိက္ကမိတွာ မနုဿာနံ ဥပစာရဋ္ဌာနံ, ယတ္ထ န ကသန္တိ န ဝပန္တိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဝနပတ္ထန္တိ ဒူရာနမေတံ သေနာသနာနံ အဓိဝစန’’န္တိအာဒိ (ဝိဘ. ၅၃၁). အဗ္ဘောကာသန္တိ အစ္ဆန္နံ, အာကင်္ခမာနော ပနေတ္ထ စီဝရကုဋိံ ကတွာ ဝသတိ. ပလာလပုဉ္ဇန္တိ ပလာလရာသိံ. မဟာပလာလပုဉ္ဇတော ဟိ ပလာလံ နိက္ကဍ္ဎိတွာ ပဗ္ဘာရလေဏသဒိသေ အာလယေ ကရောန္တိ, ဂစ္ဆဂုမ္ဗာဒီနမ္ပိ ဥပရိ ပလာလံ ပက္ခိပိတွာ ဟေဋ္ဌာ နိသိန္နာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อรญฺญํ (ป่า) ได้แก่ ป่าที่มาในนัยของภิกษุณีทั้งหลายว่า "เมื่อออกจากธรณีประตูไปภายนอก ที่ทั้งหมดนั้นชื่อว่าป่า" ส่วนคำว่า "เสนาสนะชื่อว่าอารัญญิกะ (เสนาสนะป่า) มีระยะทางอย่างน้อย ๕๐๐ ชั่วธนู" นี้ เป็นป่าที่สมควรแก่ภิกษุรูปนี้ ลักษณะของเสนาสนะนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในธุดงคนิเทศ คัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า รุกฺขมูลํ (โคนไม้) ได้แก่ โคนไม้ใดๆ ก็ตามที่มีเงาทึบและสงัด บทว่า ปพฺพตํ (ภูเขา) ได้แก่ ภูเขาหิน จริงอยู่ เมื่อภิกษุทำกิจเกี่ยวกับน้ำในบ่อน้ำ ณ ภูเขาหินนั้นแล้ว นั่งอยู่ที่ร่มไม้อันเย็นสบาย เมื่อทิศต่างๆ ปรากฏอยู่ ถูกลมเย็นพัดอยู่ จิตย่อมเป็นเอกัคคตา บทว่า กนฺทรํ (ซอกเขา) คือ น้ำเรียกว่า "กํ" สถานที่ที่ถูกน้ำนั้นกัดเซาะ คือ บริเวณภูเขาที่ถูกน้ำทำให้แตกแยก ซึ่งบัณฑิตเรียกว่า ลำน้ำน้อยบ้าง คุ้งน้ำบ้าง จริงอยู่ ณ ที่นั้น มีหาดทรายคล้ายแผ่นเงิน เบื้องบนมีพงไม้อันหนาทึบประดุจเพดานแก้วมณี มีน้ำไหลประดุจแท่งแก้วมณี เมื่อภิกษุลงไปยังซอกเขาเช่นนี้ ดื่มน้ำทำร่างกายให้เย็นสบายแล้ว เกลี่ยทราย ปูผ้าบังสุกุลจีวรนั่งบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ จิตย่อมเป็นเอกัคคตา บทว่า คิริคุหํ (ถ้ำ) ได้แก่ ช่องระหว่างภูเขาสองลูก หรืออีกนัยหนึ่งคือ ช่องขนาดใหญ่คล้ายอุโมงค์ในภูเขาลูกเดียว ลักษณะของป่าช้า พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า วนปตฺถํ (ป่าชัฏ) ได้แก่ สถานที่ที่ล่วงเลยถิ่นที่มนุษย์สัญจรไปมา ที่ซึ่งเขาไม่ไถไม่หว่านกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "คำว่า วนปตฺถํ นี้ เป็นชื่อของเสนาสนะที่อยู่ไกล" เป็นต้น บทว่า อพฺโภกาสํ (ที่แจ้ง) ได้แก่ สถานที่ที่ไม่มีเครื่องมุงบัง แต่ภิกษุผู้ประสงค์จะอยู่ ก็ทำกุฏิจีวรอยู่ในที่แจ้งนั้นได้ บทว่า ปลาลปุญฺชํ (ลอมฟาง) ได้แก่ กองฟาง จริงอยู่ ภิกษุทั้งหลายดึงฟางออกจากลอมฟางใหญ่แล้วทำที่อยู่ให้เหมือนถ้ำที่ลาดชัน หรือโปรยฟางไว้บนกอหญ้าหรือพุ่มไม้เป็นต้นแล้วนั่งบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ข้างใต้ คำว่า ปลาลปุญฺชํ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงที่อยู่นั้น

ပစ္ဆာဘတ္တန္တိ ဘတ္တဿ ပစ္ဆတော. ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တောတိ ပိဏ္ဍပါတပရိယေသနတော ပဋိက္ကန္တော. ပလ္လင်္ကန္တိ သမန္တတော ဦရုဗဒ္ဓါသနံ. အာဘုဇိတွာတိ ဗန္ဓိတွာ. ဥဇုံ ကာယံ ပဏိဓာယာတိ ဥပရိမံ သရီရံ ဥဇုကံ ဌပေတွာ အဋ္ဌာရသ [Pg.120] ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကေ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိပါဒေတွာ. ဧဝဉှိ နိသိန္နဿ စမ္မမံသနဟာရူနိ န ပဏမန္တိ. အထဿ ယာ တေသံ ပဏမနပစ္စယာ ခဏေ ခဏေ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တာသု အနုပ္ပဇ္ဇမာနာသု စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ န ပရိပတတိ, ဝုဒ္ဓိံ ဖာတိံ ဥပဂစ္ဆတိ. ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခံ သတိံ ဌပယိတွာ, မုခသမီပေ ဝါ ကတွာတိ အတ္ထော. တေနေဝ ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တံ – ‘‘အယံ သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတိ သူပဋ္ဌိတာ နာသိကဂ္ဂေ ဝါ မုခနိမိတ္တေ ဝါ, တေန ဝုစ္စတိ ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၃၇). အထ ဝါ ‘‘ပရီတိ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော, မုခန္တိ နိယျာနတ္ထော, သတီတိ ဥပဋ္ဌာနတ္ထော, တေန ဝုစ္စတိ ပရိမုခံ သတိ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၄) ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ဝုတ္တနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတြာယံ သင်္ခေပေါ ‘‘ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနသတိံ ကတွာ’’တိ.

บทว่า ปจฺฉาภตฺตํ ได้แก่ ในเวลาภายหลังภัต บทว่า ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ได้แก่ กลับจากการแสวงหาบิณฑบาต บทว่า ปลฺลงฺกํ ได้แก่ การนั่งขัดสมาธิโดยรอบ บทว่า อาภุชิตฺวา ได้แก่ คู้เข้ามาแล้ว บทว่า อุชุ กายํ ปณิธาย ได้แก่ ตั้งกายส่วนบนให้ตรง จัดกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนให้จรดกันโดยปลายต่อปลาย จริงอยู่ เมื่อภิกษุนั่งอย่างนี้ หนัง เนื้อ และเอ็นทั้งหลายย่อมไม่หย่อนยาน เมื่อเป็นเช่นนั้น เวทนาใดๆ ที่พึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นในขณะๆ เพราะความหย่อนยานของหนัง เนื้อ และเอ็นเหล่านั้นเป็นปัจจัย เวทนาเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อเวทนาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น จิตย่อมเป็นเอกัคคตา กรรมฐานย่อมไม่เสื่อม ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ บทว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา มีความว่า ตั้งสติให้มีอารมณ์เฉพาะกรรมฐาน หรือทำสติไว้ที่ใกล้ปาก เพราะเหตุนั้น ในคัมภีร์วิภังค์จึงตรัสไว้ว่า "สตินี้เป็นสติที่เข้าไปตั้งมั่นแล้ว ตั้งมั่นดีแล้ว ที่ปลายจมูกหรือที่มุขนิมิต เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นความหมายในบทนี้ตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคว่า "ศัพท์ว่า ปริ มีอรรถว่า กำหนดรอบ, ศัพท์ว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นทางออก, ศัพท์ว่า สติ มีอรรถว่า การตั้งมั่น, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ" ในคำนั้น มีความย่อดังนี้ว่า "ทำสติอันเป็นเครื่องกำหนดทางออก"

အဘိဇ္ဈံ လောကေတိ ဧတ္ထ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ လောကော, တသ္မာ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ရာဂံ ပဟာယ ကာမစ္ဆန္ဒံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဝိဂတာဘိဇ္ဈေနာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနတ္တာ ဝိဂတာဘိဇ္ဈေန, န စက္ခုဝိညာဏသဒိသေနာတိ အတ္ထော. အဘိဇ္ဈာယ စိတ္တံ ပရိသောဓေတီတိ အဘိဇ္ဈာတော စိတ္တံ ပရိမောစေတိ. ယထာ နံ သာ မုဉ္စတိ စေဝ, မုဉ္စိတွာ စ န ပုန ဂဏှာတိ, ဧဝံ ကရောတီတိ အတ္ထော. ဗျာပါဒပဒေါသံ ပဟာယာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဗျာပဇ္ဇတိ ဣမိနာ စိတ္တံ ပူတိကမ္မာသာဒယော ဝိယ ပုရိမပကတိံ ပဇဟတီတိ ဗျာပါဒေါ. ဝိကာရာပတ္တိယာ ပဒုဿတိ, ပရံ ဝါ ပဒူသေတိ ဝိနာသေတီတိ ပဒေါသော. ဥဘယမေတံ ကောဓဿေဝါဓိဝစနံ. ထိနံ စိတ္တဂေလညံ. မိဒ္ဓံ စေတသိကဂေလညံ. ထိနဉ္စ မိဒ္ဓဉ္စ ထိနမိဒ္ဓံ. အာလောကသညီတိ ရတ္တိမ္ပိ ဒိဝါ ဒိဋ္ဌအာလောကသဉ္ဇာနနသမတ္ထတာယ ဝိဂတနီဝရဏာယ ပရိသုဒ္ဓါယ သညာယ သမန္နာဂတော. သတော သမ္ပဇာနောတိ သတိယာ စ ဉာဏေန စ သမန္နာဂတော. ဣဒံ ဥဘယံ အာလောကသညာယ ဥပကာရတ္တာ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စဉ္စ ကုက္ကုစ္စဉ္စ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ. တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆောတိ ဝိစိကိစ္ဆံ တရိတွာ အတိက္ကမိတွာ ဌိတော. ‘‘ကထမိဒံ ကထမိဒ’’န္တိ ဧဝံ နပ္ပဝတ္တတီတိ အကထံကထီ. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ အနဝဇ္ဇေသု ဓမ္မေသု. ‘‘ဣမေ နု ခေါ ကုသလာ, ကထမိမေ ကုသလာ’’တိ ဧဝံ န ဝိစိကိစ္ဆတိ န ကင်္ခတီတိ အတ္ထော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဣမေသု ပန နီဝရဏေသု [Pg.121] ဝစနတ္ထလက္ခဏာဒိဘေဒတော ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ.

ในบทว่า อภิชฺฌํ โลเก นี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่าโลก เพราะมีความหมายว่าย่อยยับและสลายไป เพราะฉะนั้น ความหมายในบทนี้คือ ละราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ ข่มกามฉันทะไว้ บทว่า วิคตาภิชฺเฌน มีความว่า มีอภิชฌาไปปราศแล้ว เพราะละได้แล้วด้วยวิกขัมภนปหาน ไม่ใช่ (ด้วยจิต) ที่เป็นเช่นกับจักขุวิญญาณ บทว่า อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ คือ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา ความว่า ย่อมกระทำโดยประการที่ตัณหานั้นย่อมปล่อยจิตนั้นด้วย และเมื่อปล่อยแล้ว ย่อมไม่ยึดถืออีก แม้ในบทเป็นต้นว่า พฺยาปาทปโทสํ ปหาย ก็มีนัยนี้เช่นกัน ธรรมชาติใดย่อมทำจิตให้พินาศ คือทำให้จิตละทิ้งสภาวะเดิม เหมือนขนมกุมมาสที่บูดเน่าเป็นต้น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า พยาบาท ธรรมชาติใด ย่อมประทุษร้ายเพราะถึงความวิปริต หรือย่อมประทุษร้าย คือทำลายผู้อื่น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปโทสะ ทั้งสองคำนี้เป็นชื่อของความโกรธนั่นเอง ความป่วยของจิต ชื่อว่า ถีนะ ความป่วยของเจตสิก ชื่อว่า มิทธะ ทั้งถีนะและมิทธะ รวมเรียกว่า ถีนมิทธะ บทว่า อาโลกสญฺญี คือ ผู้ประกอบด้วยสัญญาอันบริสุทธิ์ปราศจากนิวรณ์ เพราะสามารถกำหนดรู้แสงสว่างที่เห็นได้ทั้งในเวลากลางคืนและกลางวัน บทว่า สโต สมฺปชาโน คือ ผู้ประกอบพร้อมด้วยสติและญาณ ท่านกล่าวธรรมทั้งสองนี้ไว้เพราะเป็นอุปการะแก่อาโลกสัญญา ทั้งอุทธัจจะและกุกกุจจะ รวมเรียกว่า อุทธัจจกุกกุจจะ บทว่า ติณฺณวิจิกิจฺโฉ คือ ผู้ที่ยืนอยู่โดยข้ามและก้าวล่วงวิจิกิจฉาไปได้แล้ว ชื่อว่า อกถํกถี เพราะไม่เป็นไปอย่างนี้ว่า "นี้เป็นอย่างไร? นี้เป็นอย่างไร?" บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ คือ ในธรรมทั้งหลายที่ไม่มีโทษ ความว่า ย่อมไม่สงสัย ไม่เคลือบแคลงในธรรมเหล่านั้นว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหนอแล หรือธรรมเหล่านี้เป็นกุศลอย่างไร" นี้เป็นความย่อในอรรถกถานี้ ส่วนข้อความใดๆ ที่พึงกล่าวในนิวรณ์เหล่านี้โดยจำแนกตามวจนัตถะ ลักษณะ เป็นต้น ข้อความทั้งหมดนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

၂၉၇. ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏေတိ ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနုပ္ပန္နာယ လောကိယလောကုတ္တရာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, ဥပ္ပန္နာ အပိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပဉ္စ ဝါ အဘိညာ ဥစ္ဆိန္ဒိတွာ ပါတေန္တိ; တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တထာဂတပဒံ ဣတိပီတိ ဣဒမ္ပိ တထာဂတဿ ဉာဏပဒံ ဉာဏဝဠဉ္ဇံ ဉာဏေန အက္ကန္တဋ္ဌာနန္တိ ဝုစ္စတိ. တထာဂတနိသေဝိတန္တိ တထာဂတဿ ဉာဏဖာသုကာယ နိဃံသိတဋ္ဌာနံ. တထာဂတာရဉ္ဇိတန္တိ တထာဂတဿ ဉာဏဒါဌာယ အာရဉ္ဇိတဋ္ဌာနံ.

๒๙๗. บทว่า "ปัญญาย ทุพพลีกรณา" (เป็นเครื่องทำปัญญาให้อ่อนกำลัง) ความว่า นิวรณ์ ๕ ประการเหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่เปิดโอกาสให้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น แม้ปัญญาที่เกิดขึ้นแล้ว คือสมาบัติ ๘ หรืออภิญญา ๕ ก็ (ถูกนิวรณ์) ตัดขาดแล้วทำให้ตกไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "เป็นเครื่องทำปัญญาให้อ่อนกำลัง" แม้บทว่า "ตถาคตปทํ" (รอยพระบาทของพระตถาคต) นี้ ก็เรียกว่าเป็นรอยพระบาทคือพระญาณของพระตถาคต เป็นทางดำเนินแห่งพระญาณ เป็นสถานที่อันพระตถาคตทรงเหยียบย่ำแล้วด้วยพระญาณ บทว่า "ตถาคตนิเสวิตํ" (อันพระตถาคตทรงซ่องเสพแล้ว) หมายถึง สถานที่อันพระตถาคตทรงขัดสีแล้วด้วยผาสุกคือพระญาณ บทว่า "ตถาคตารัญชิตํ" (อันพระตถาคตทรงกำจัดแล้ว) หมายถึง สถานที่อันพระตถาคตทรงขจัดแล้วด้วยเขี้ยวคือพระญาณ

၂၉၉. ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ ယထာသဘာဝံ ပဇာနာတိ. နတွေဝ တာဝ အရိယသာဝကော နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတီတိ ဣမာ ဈာနာဘိညာ ဗာဟိရကေဟိပိ သာဓာရဏာတိ န တာဝ နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတိ. မဂ္ဂက္ခဏေပိ အပရိယောသိတကိစ္စတာယ န တာဝ နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတိ. အပိစ ခေါ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ အပိစ ခေါ ပန မဂ္ဂက္ခဏေ မဟာဟတ္ထိံ ပဿန္တော နာဂဝနိကော ဝိယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါတိ ဣမိနာ အာကာရေန တီသု ရတနေသု နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ. နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတီတိ ဧဝံ မဂ္ဂက္ခဏေ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆန္တော အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ပရိယောသိတသဗ္ဗကိစ္စတာယ သဗ္ဗာကာရေန တီသု ရတနေသု နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတိ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

๒๙๙. บทว่า "ยถาภูตํ ปชานาติ" (ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง) คือ ย่อมรู้ชัดตามสภาวะ บทว่า "น เตฺวว ตาว อริยสาวโก นิฏฺฐํ คโต โหติ" (อริยสาวกยังไม่ถึงความตกลงใจโดยแท้จริงก่อน) ความว่า เพราะฌานและอภิญญาเหล่านี้เป็นของสาธารณะแม้แก่พวกนอกศาสนา ฉะนั้น ท่านจึงยังไม่ถึงความตกลงใจ แม้ในมรรคขณะ เพราะกิจยังทำไม่เสร็จ ท่านจึงยังไม่ถึงความตกลงใจ บทว่า "อถ โข นิฏฺฐํ คจฺฉติ" (แต่ว่าย่อมถึงความตกลงใจ) ความว่า แต่โดยที่แท้ ในมรรคขณะ ท่านย่อมถึงความตกลงใจในรัตนะ ๓ ด้วยอาการอย่างนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" เป็นต้น เหมือนพรานป่าผู้เที่ยวไปในป่าช้างเห็นช้างใหญ่ บทว่า "นิฏฺฐํ คโต โหติ" (เป็นผู้ถึงความตกลงใจแล้ว) ความว่า เมื่อถึงความตกลงใจในมรรคขณะอย่างนี้แล้ว ในอรหัตตผลขณะ เพราะกิจทั้งปวงสำเร็จแล้ว ท่านจึงเป็นผู้ถึงความตกลงใจในรัตนะ ๓ โดยอาการทั้งปวง บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

စူဠဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจูฬหัตถิปโทปมสูตร จบ

၈. မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถามหาหัตถิปโทปมสูตร

၃၀၀. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တံ. တတ္ထ ဇင်္ဂလာနန္တိ ပထဝီတလစာရီနံ. ပါဏာနန္တိ သပါဒကပါဏာနံ. ပဒဇာတာနီတိ ပဒါနိ. သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဩဓာနံ ပက္ခေပံ ဂစ္ဆန္တိ. အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ သေဋ္ဌံ အက္ခာယတိ. ယဒိဒံ မဟန္တတ္တေနာတိ မဟန္တဘာဝေန အဂ္ဂံ အက္ခာယတိ, န ဂုဏဝသေနာတိ အတ္ထော. ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာတိ ယေ ကေစိ လောကိယာ [Pg.122] ဝါ လောကုတ္တရာ ဝါ ကုသလာ ဓမ္မာ. သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဧတ္ထ စတုဗ္ဗိဓော သင်္ဂဟော – သဇာတိသင်္ဂဟော, သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော, ကိရိယသင်္ဂဟော, ဂဏနသင်္ဂဟောတိ. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗေ ခတ္တိယာ အာဂစ္ဆန္တု သဗ္ဗေ ဗြာဟ္မဏာ’’တိ ဧဝံ သမာနဇာတိဝသေန သင်္ဂဟော သဇာတိသင်္ဂဟော နာမ. ‘‘သဗ္ဗေ ကောသလကာ သဗ္ဗေ မာဂဓကာ’’တိ ဧဝံ သဉ္ဇာတိဒေသဝသေန သင်္ဂဟော သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော နာမ. ‘‘သဗ္ဗေ ရထိကာ သဗ္ဗေ ဓနုဂ္ဂဟာ’’တိ ဧဝံ ကိရိယဝသေန သင်္ဂဟော ကိရိယသင်္ဂဟော နာမ. ‘‘စက္ခာယတနံ ကတမက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတီတိ? စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတိ. ဟဉ္စိ စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတိ, တေန ဝတ ရေ ဝတ္တဗ္ဗေ စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတ’’န္တိ (ကထာ. ၄၇၁), အယံ ဂဏနသင်္ဂဟော နာမ. ဣမသ္မိမ္ပိ ဌာနေ အယမေဝ အဓိပ္ပေတော.

๓๐๐. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" ชื่อว่ามหาหัตถิปโทปมสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "ชังคลานํ" ได้แก่ สัตว์ที่เที่ยวไปบนพื้นดิน บทว่า "ปาณานํ" ได้แก่ สัตว์มีเท้า บทว่า "ปทชาตานิ" ได้แก่ รอยเท้าทั้งหลาย บทว่า "สโมธานํ คจฺฉนฺติ" คือ ย่อมถึงการรวมลง การนับเข้า บทว่า "อคฺคมกฺขายติ" คือ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศ บทว่า "ยทิทํ มหนฺตตฺเตน" คือ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศโดยความเป็นของใหญ่ ความหมายคือ มิใช่โดยอำนาจคุณ บทว่า "เย เกจิ กุสลา ธมฺมา" คือ กุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นโลกิยะหรือโลกุตตระอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบทว่า "สงฺคหํ คจฺฉนฺติ" นี้ การสงเคราะห์มี ๔ อย่าง คือ สชาติสังคหะ สัญชาติสังคหะ กิริยสังคหะ และคณนสังคหะ ใน ๔ อย่างนั้น การสงเคราะห์โดยความเป็นผู้มีชาติเสมอกันอย่างนี้ว่า "ขอเชิญกษัตริย์ทั้งปวงจงมา ขอเชิญพราหมณ์ทั้งปวงจงมา" ชื่อว่า สชาติสังคหะ การสงเคราะห์โดยอำนาจประเทศที่เกิดเสมอกันอย่างนี้ว่า "ขอเชิญชาวโกศลทั้งปวงจงมา ขอเชิญชาวมคธทั้งปวงจงมา" ชื่อว่า สัญชาติสังคหะ การสงเคราะห์โดยอำนาจการกระทำอย่างนี้ว่า "ขอเชิญพลรถทั้งปวงจงมา ขอเชิญพลธนูทั้งปวงจงมา" ชื่อว่า กิริยสังคหะ ข้อความว่า "จักขายตนะนับเข้าในขันธ์ไหน? จักขายตนะนับเข้าในรูปขันธ์ ถ้าจักขายตนะนับเข้าในรูปขันธ์ ท่านพึงกล่าวว่า จักขายตนะสงเคราะห์เข้าด้วยรูปขันธ์" นี้ชื่อว่า คณนสังคหะ แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาคณนสังคหะนี้เท่านั้น

နနု စ ‘‘စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ကတိ ကုသလာ ကတိ အကုသလာ ကတိ အဗျာကတာတိ ပဉှဿ ဝိဿဇ္ဇနေ သမုဒယသစ္စံ အကုသလံ, မဂ္ဂသစ္စံ ကုသလံ, နိရောဓသစ္စံ အဗျာကတံ, ဒုက္ခသစ္စံ သိယာ ကုသလံ, သိယာ အကုသလံ, သိယာ အဗျာကတ’’န္တိ (ဝိဘ. ၂၁၆-၂၁၇) အာဂတတ္တာ စတုဘူမကမ္ပိ ကုသလံ ဒိယဍ္ဎမေဝ သစ္စံ ဘဇတိ. အထ ကသ္မာ မဟာထေရော စတူသု အရိယသစ္စေသု ဂဏနံ ဂစ္ဆတီတိ အာဟာတိ? သစ္စာနံ အန္တောဂဓတ္တာ. ယထာ ဟိ ‘‘သာဓိကမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဒိယဍ္ဎသိက္ခာပဒသတံ အနွဒ္ဓမာသံ ဥဒ္ဒေသံ အာဂစ္ဆတိ, ယတ္ထ အတ္တကာမာ ကုလပုတ္တာ သိက္ခန္တိ. တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, သိက္ခာ အဓိသီလသိက္ခာ အဓိစိတ္တသိက္ခာ အဓိပညာသိက္ခာ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၈) ဧတ္ထ သာဓိကမိဒံ ဒိယဍ္ဎသိက္ခာပဒသတံ ဧကာ အဓိသီလသိက္ခာဝ ဟောတိ, တံ သိက္ခန္တောပိ တိဿော သိက္ခာ သိက္ခတီတိ ဒဿိတော, သိက္ခာနံ အန္တောဂဓတ္တာ. ယထာ စ ဧကဿ ဟတ္ထိပဒဿ စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ဧကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ ဩတိဏ္ဏာနိပိ ဒွီသု တီသု စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ဩတိဏ္ဏာနိပိ သိင်္ဂါလသသမိဂါဒီနံ ပါဒါနိ ဟတ္ထိပဒေ သမောဓာနံ ဂတာနေဝ ဟောန္တိ. ဟတ္ထိပဒတော အမုစ္စိတွာ တဿေဝ အန္တောဂဓတ္တာ. ဧဝမေဝ ဧကသ္မိမ္ပိ ဒွီသုပိ တီသုပိ စတူသုပိ သစ္စေသု ဂဏနံ ဂတာ ဓမ္မာ စတူသု သစ္စေသု ဂဏနံ ဂတာဝ ဟောန္တိ; သစ္စာနံ အန္တောဂဓတ္တာတိ ဒိယဍ္ဎသစ္စဂဏနံ ဂတေပိ ကုသလဓမ္မေ ‘‘သဗ္ဗေ တေ စတူသု အရိယသစ္စေသု သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဒုက္ခေ အရိယသစ္စေ’’တိအာဒီသု ဥဒ္ဒေသပဒေသု စေဝ ဇာတိပိ ဒုက္ခာတိအာဒီသု နိဒ္ဒေသပဒေသု စ ယံ [Pg.123] ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တမေဝ. ကေဝလံ ပနေတ္ထ ဒေသနာနုက္ကမောဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ก็ในคำวิสัชนาปัญหาว่า "ในอริยสัจ ๔ ข้อไหนเป็นกุศล ข้อไหนเป็นอกุศล ข้อไหนเป็นอัพยากฤต" มีมาว่า "สมุทัยสัจเป็นอกุศล มรรคสัจเป็นกุศล นิโรธสัจเป็นอัพยากฤต ทุกขสัจเป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง เป็นอัพยากฤตบ้าง" เพราะเหตุที่มีมาอย่างนี้ กุศลแม้ที่เป็นจตุภูมิจึงจัดเข้าในสัจจะเพียงหนึ่งสัจจะครึ่งเท่านั้น ถ้าเช่นนั้น เหตุไรพระมหาเถระจึงกล่าวว่า "นับเข้าในอริยสัจ ๔"? (ตอบว่า) เพราะนับเนื่องอยู่ในสัจจะทั้งหลาย เปรียบเหมือนในพระบาลีว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิกขาบท ๑๕๐ ถ้วนนี้ ย่อมมาสู่อุเทศทุกกึ่งเดือน ที่ซึ่งกุลบุตรผู้ใคร่ประโยชน์ศึกษาอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สิกขา ๓ ประการนี้คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา" ในพระบาลีนั้น สิกขาบท ๑๕๐ ถ้วนนี้เป็นเพียงอธิสีลสิกขาอย่างเดียวเท่านั้น แต่ทรงแสดงว่า แม้ผู้ศึกษาสิกขาบทนั้น ก็ชื่อว่าศึกษาสิกขา ๓ เพราะนับเนื่องอยู่ในสิกขาทั้งหลาย และเปรียบเหมือนรอยเท้าของสัตว์มีสุนัขจิ้งจอก กระต่าย และเนื้อ เป็นต้น ซึ่งเหยียบลงในส่วนเดียว สองส่วน สามส่วน หรือสี่ส่วน ในบรรดาสี่ส่วนของรอยเท้าช้างรอยหนึ่ง ย่อมชื่อว่ารวมลงในรอยเท้าช้างนั่นเอง เพราะไม่พ้นไปจากรอยเท้าช้าง นับเนื่องอยู่ในรอยเท้าช้างนั้นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น ธรรมทั้งหลายที่นับเข้าในสัจจะเดียวบ้าง สองสัจจะบ้าง สามสัจจะบ้าง สี่สัจจะบ้าง ย่อมชื่อว่านับเข้าในสัจจะ ๔ นั่นเอง เพราะนับเนื่องอยู่ในสัจจะทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น แม้กุศลธรรมจะนับเข้าในสัจจะเพียงหนึ่งสัจจะครึ่ง ท่านก็กล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดสงเคราะห์เข้าในอริยสัจ ๔" คำใดที่พึงกล่าวในอุเทสบททั้งหลายมี "ทุกฺเข อริยสจฺเจ" เป็นต้น และในนิทเทสบททั้งหลายมี "ชาติปิ ทุกฺขา" เป็นต้น คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคทั้งสิ้น ในที่นี้ พึงทราบเพียงลำดับแห่งเทศนาเท่านั้น

၃၀၁. ယထာ ဟိ ဆေကော ဝိလီဝကာရော သုဇာတံ ဝေဠုံ လဘိတွာ စတုဓာ ဆေတွာ တတော တယော ကောဋ္ဌာသေ ဌပေတွာ ဧကံ ဂဏှိတွာ ပဉ္စဓာ ဘိန္ဒေယျ, တတောပိ စတ္တာရော ဌပေတွာ ဧကံ ဂဏှိတွာ ဖာလေန္တော ပဉ္စ ပေသိယော ကရေယျ, တတော စတဿော ဌပေတွာ ဧကံ ဂဏှိတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ ပိဋ္ဌိဘာဂန္တိ ဒွိဓာ ဖာလေတွာ ပိဋ္ဌိဘာဂံ ဌပေတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ အာဒါယ တတော သမုဂ္ဂဗီဇနိတာလဝဏ္ဋာဒိနာနပ္ပကာရံ ဝေဠုဝိကတိံ ကရေယျ, သော ပိဋ္ဌိဘာဂဉ္စ ဣတရာ စ စတဿော ပေသိယော ဣတရေ စ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဣတရေ စ တယော ကောဋ္ဌာသေ ကမ္မာယ န ဥပနေဿတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ဧကပ္ပဟာရေန ပန ဥပနေတုံ န သက္ကာ, အနုပုဗ္ဗေန ဥပနေဿတိ. ဧဝမေဝ အယံ မဟာထေရောပိ ဝိလီဝကာရော သုဇာတံ ဝေဠုံ လဘိတွာ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဝိယ, ဣမံ မဟန္တံ သုတ္တန္တံ အာရဘိတွာ စတုအရိယသစ္စဝသေန မာတိကံ ဌပေသိ. ဝိလီဝကာရဿ တယော ကောဋ္ဌာသေ ဌပေတွာ ဧကံ ဂဟေတွာ တဿ ပဉ္စဓာ ကရဏံ ဝိယ ထေရဿ တီဏိ အရိယသစ္စာနိ ဌပေတွာ ဧကံ ဒုက္ခသစ္စံ ဂဟေတွာ ဘာဇေန္တဿ ခန္ဓဝသေန ပဉ္စဓာ ကရဏံ. တတော ယထာ သော ဝိလီဝကာရော စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဌပေတွာ ဧကံ ဘာဂံ ဂဟေတွာ ပဉ္စဓာ ဖာလေသိ, ဧဝံ ထေရော စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓေ ဌပေတွာ ရူပက္ခန္ဓံ ဝိဘဇန္တော စတ္တာရိ စ မဟာဘူတာနိ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပန္တိ ပဉ္စဓာ အကာသိ. တတော ယထာ သော ဝိလီဝကာရော စတဿော ပေသိယော ဌပေတွာ ဧကံ ဂဟေတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ ပိဋ္ဌိဘာဂန္တိ ဒွိဓာ ဖာလေသိ, ဧဝံ ထေရော ဥပါဒါယ ရူပဉ္စ တိဿော စ ဓာတုယော ဌပေတွာ ဧကံ ပထဝီဓာတုံ ဝိဘဇန္တော အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝသေန ဒွိဓာ ဒဿေသိ. ယထာ သော ဝိလီဝကာရော ပိဋ္ဌိဘာဂံ ဌပေတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ အာဒါယ နာနပ္ပကာရံ ဝိလီဝဝိကတိံ အကာသိ, ဧဝံ ထေရော ဗာဟိရံ ပထဝီဓာတုံ ဌပေတွာ အဇ္ဈတ္တိကံ ပထဝီဓာတုံ ဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ကတမာ စာဝုသော, အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူတိအာဒိမာဟ.

๓๐๑. เปรียบเหมือนช่างจักสานผู้ฉลาด เมื่อได้ไม้ไผ่พันธุ์ดีมาแล้ว ตัดเป็น ๔ ท่อน จากนั้นเก็บ ๓ ท่อนไว้ เอามา ๑ ท่อน แล้วพึงผ่าเป็น ๕ ซีก แม้จาก ๕ ซีกนั้น ก็เก็บไว้ ๔ ซีก เอามา ๑ ซีก ผ่าออกทำเป็นตอก ๕ เส้น จากนั้นเก็บไว้ ๔ เส้น เอามา ๑ เส้น ผ่าออกเป็น ๒ ส่วน คือ ส่วนเนื้อในและส่วนผิว แล้วเก็บส่วนผิวไว้ เอาส่วนเนื้อในมาทำเครื่องจักสานไม้ไผ่ชนิดต่างๆ มีผอบ พัดใบตาล และพัดกลม เป็นต้น ช่างจักสานนั้นจะไม่นำส่วนผิว ตอกอีก ๔ เส้น ส่วนอีก ๔ ท่อน และส่วนอีก ๓ ท่อน มาใช้งานดังนี้ ไม่ควรกล่าว แต่ว่าไม่อาจนำมาใช้ได้ในคราวเดียว ย่อมนำมาใช้โดยลำดับ ฉันใดก็ฉันนั้น พระมหาเถระนี้ก็เหมือนกัน เปรียบเหมือนช่างจักสานได้ไม้ไผ่พันธุ์ดีมาแล้วทำเป็น ๔ ท่อนฉันใด ท่านปรารภพระสูตรที่ยาวนี้แล้ว ก็ได้ตั้งมาติกาไว้โดยอริยสัจ ๔ ฉันนั้น เปรียบเหมือนการที่ช่างจักสานเก็บ ๓ ท่อนไว้ เอามา ๑ ท่อน แล้วทำเป็น ๕ ซีก ฉันใด การที่พระเถระเก็บอริยสัจ ๓ ไว้ เอาทุกขสัจ ๑ มาจำแนก ทำเป็น ๕ อย่างโดยความเป็นขันธ์ ก็ฉันนั้น จากนั้น เหมือนอย่างที่ช่างจักสานนั้นเก็บ ๔ ท่อนไว้ เอามา ๑ ส่วน แล้วผ่าเป็น ๕ ซีก ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น เมื่อจะจำแนกรูปขันธ์ ก็เก็บอรูปขันธ์ ๔ ไว้ แล้วได้ทำเป็น ๕ อย่าง คือ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ จากนั้น เหมือนอย่างที่ช่างจักสานนั้นเก็บตอก ๔ เส้นไว้ เอามา ๑ เส้น แล้วผ่าเป็น ๒ ส่วน คือ ส่วนเนื้อในและส่วนผิว ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น เมื่อจะจำแนกปฐวีธาตุ ก็เก็บอุปาทายรูปและธาตุอีก ๓ ไว้ แล้วได้แสดงเป็น ๒ อย่างโดยความเป็นอัชฌัตติกะและพาหิระ เหมือนอย่างที่ช่างจักสานนั้นเก็บส่วนผิวไว้ เอาส่วนเนื้อในมาทำเครื่องจักสานชนิดต่างๆ ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น เมื่อจะแสดงโดยจำแนกอัชฌัตติกปฐวีธาตุด้วยอาการ ๒๐ ก็เก็บพาหิรปฐวีธาตุไว้ แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอาวุโส ก็อัชฌัตติกปฐวีธาตุเป็นไฉน'

ယထာ ပန ဝိလီဝကာရော ပိဋ္ဌိဘာဂဉ္စ ဣတရာ စ စတ္တဿော ပေသိယော ဣတရေ စ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဣတရေ စ တယော ကောဋ္ဌာသေ အနုပုဗ္ဗေန [Pg.124] ကမ္မာယ ဥပနေဿတိ, န ဟိ သက္ကာ ဧကပ္ပဟာရေန ဥပနေတုံ, ဧဝံ ထေရောပိ ဗာဟိရဉ္စ ပထဝီဓာတုံ ဣတရာ စ တိဿော ဓာတုယော ဥပါဒါရူပဉ္စ ဣတရေ စ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓေ ဣတရာနိ စ တီဏိ အရိယသစ္စာနိ အနုပုဗ္ဗေန ဝိဘဇိတွာ ဒဿေဿတိ, န ဟိ သက္ကာ ဧကပ္ပဟာရေန ဒဿေတုံ. အပိစ ရာဇပုတ္တူပမာယပိ အယံ ကမော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော –

ก็เหมือนอย่างที่ช่างจักสานย่อมนำส่วนผิว ตอกอีก ๔ เส้น ส่วนอีก ๔ ท่อน และส่วนอีก ๓ ท่อน มาใช้งานโดยลำดับ เพราะไม่อาจนำมาใช้ได้ในคราวเดียว ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น จักทรงแสดงโดยจำแนกพาหิรปฐวีธาตุ ธาตุอีก ๓ อุปาทายรูป อรูปขันธ์อีก ๔ และอริยสัจอีก ๓ โดยลำดับ เพราะไม่อาจแสดงได้ในคราวเดียว อนึ่ง พึงทำลำดับนี้ให้แจ่มแจ้งแม้ด้วยราชบุตรอุปมา

ဧကော ကိရ မဟာရာဇာ, တဿ ပရောသဟဿံ ပုတ္တာ. သော တေသံ ပိဠန္ဓနပရိက္ခာရံ စတူသု ပေဠာသု ဌပေတွာ ဇေဋ္ဌပုတ္တဿ အပ္ပေသိ – ‘‘ဣဒံ တေ, တာတ, ဘာတိကာနံ ပိဠန္ဓနဘဏ္ဍံ တထာရူပေ ဆဏေ သမ္ပတ္တေ ပိဠန္ဓနံ နော ဒေဟီတိ ယာစန္တာနံ ဒဒေယျာသီ’’တိ. သော ‘‘သာဓု ဒေဝါ’’တိ သာရဂဗ္ဘေ ပဋိသာမေသိ, တထာရူပေ ဆဏဒိဝသေ ရာဇပုတ္တာ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ပိဠန္ဓနံ နော, တာတ, ဒေထ, နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာ’’တိ အာဟံသု. တာတာ, ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဝေါ ဟတ္ထေ မယာ ပိဠန္ဓနံ ဌပိတံ, တံ အာဟရာပေတွာ ပိဠန္ဓထာတိ. တေ သာဓူတိ ပဋိဿုဏိတွာ တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘တုမှာကံ ကိရ နော ဟတ္ထေ ပိဠန္ဓနဘဏ္ဍံ, တံ ဒေထာ’’တိ အာဟံသု. သော ဧဝံ ကရိဿာမီတိ ဂဗ္ဘံ ဝိဝရိတွာ, စတဿော ပေဠာယော နီဟရိတွာ တိဿော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ, တတော ပဉ္စ သမုဂ္ဂေ နီဟရိတွာ စတ္တာရော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ, တတော ပဉ္စသု ကရဏ္ဍေသု နီဟရိတေသု စတ္တာရော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ ပိဓာနံ ပဿေ ဌပေတွာ တတော ဟတ္ထူပဂပါဒူပဂါဒီနိ နာနပ္ပကာရာနိ ပိဠန္ဓနာနိ နီဟရိတွာ အဒါသိ. သော ကိဉ္စာပိ ဣတရေဟိ စတူဟိ ကရဏ္ဍေဟိ ဣတရေဟိ စတူဟိ သမုဂ္ဂေဟိ ဣတရာဟိ တီဟိ ပေဠာဟိ န တာဝ ဘာဇေတွာ ဒေတိ, အနုပုဗ္ဗေန ပန ဒဿတိ, န ဟိ သက္ကာ ဧကပ္ပဟာရေန ဒါတုံ.

ได้ยินว่า มีพระมหาราชาพระองค์หนึ่ง พระองค์มีพระราชโอรสกว่าพันพระองค์ พระองค์ทรงเก็บเครื่องประดับและบริขารของพระราชโอรสเหล่านั้นไว้ในหีบ ๔ ใบ แล้วทรงมอบให้แก่พระราชโอรสองค์โตว่า 'พ่อ นี่คือเครื่องประดับของน้องๆ ของเจ้า เมื่อถึงเทศกาลเช่นนั้น พวกเขามาทูลขอว่า 'โปรดประทานเครื่องประดับแก่พวกเราเถิด' เจ้าพึงให้แก่พวกเขา' พระราชโอรสองค์โตนั้นทูลรับว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วเก็บไว้ในห้องคลัง ในวันเทศกาลเช่นนั้น เหล่าราชบุตรพากันไปเฝ้าพระราชาแล้วทูลว่า 'ข้าแต่พระบิดา โปรดประทานเครื่องประดับแก่พวกข้าพระองค์เถิด พวกข้าพระองค์จักเล่นนักขัตฤกษ์' (พระราชาตรัสว่า) 'พ่อทั้งหลาย พ่อได้เก็บเครื่องประดับไว้ในมือของพี่ชายใหญ่ของพวกเจ้าแล้ว พวกเจ้าจงให้เขานำมาแล้วประดับเถิด' ราชบุตรเหล่านั้นทูลรับว่า 'ดีแล้ว' แล้วพากันไปหาพี่ชายใหญ่ ทูลว่า 'ได้ยินว่า เครื่องประดับของพวกข้าพระองค์อยู่ในมือของท่าน โปรดประทานเครื่องประดับนั้นเถิด' ราชบุตรองค์โตนั้นกล่าวว่า 'เราจักทำอย่างนั้น' แล้วเปิดห้องคลัง นำหีบออกมา ๔ ใบ เก็บไว้ ๓ ใบ เปิด ๑ ใบ จากนั้นนำผอบออกมา ๕ ใบ เก็บไว้ ๔ ใบ เปิด ๑ ใบ จากนั้นเมื่อนำตลับออกมา ๕ ใบ ก็เก็บไว้ ๔ ใบ เปิด ๑ ใบ วางฝาไว้ข้างๆ แล้วนำเครื่องประดับชนิดต่างๆ มีกำไลมือและกำไลเท้า เป็นต้น ออกมาประทานให้ ถึงแม้ว่าราชบุตรองค์โตนั้นจะยังไม่ได้แบ่งให้จากตลับอีก ๔ ใบ จากผอบอีก ๔ ใบ และจากหีบอีก ๓ ใบ แต่ก็จะประทานให้โดยลำดับ เพราะไม่อาจประทานให้ได้ในคราวเดียว

တတ္ထ မဟာရာဇာ ဝိယ ဘဂဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ရာဇာဟမသ္မိ သေလာတိ ဘဂဝါ, ဓမ္မရာဇာ အနုတ္တရော’’တိ (သု. နိ. ၅၅၉). ဇေဋ္ဌပုတ္တော ဝိယ သာရိပုတ္တတ္ထေရော, ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ယံ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ, ‘ဘဂဝတော ပုတ္တော ဩရသော မုခတော ဇာတော ဓမ္မဇော ဓမ္မနိမ္မိတော ဓမ္မဒါယာဒေါ, နော အာမိသဒါယာဒေါ’တိ သာရိပုတ္တမေဝ တံ သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ, ဘဂဝတော ပုတ္တော…ပေ… နော အာမိသဒါယာဒေါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၉၇). ပရောသဟဿရာဇပုတ္တာ ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ –

ในอุปมานั้น พึงเห็นพระผู้มีพระภาคเปรียบเหมือนพระมหาราชา และคำนี้พระองค์ก็ได้ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนเสละ เราเป็นราชา คือพระธรรมราชาผู้ยอดเยี่ยม' พึงเห็นพระสารีบุตรเถระเปรียบเหมือนพระราชโอรสองค์โต และคำนี้พระองค์ก็ได้ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวว่า 'เป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค เป็นโอรสเกิดจากพระอุระ เกิดจากพระโอษฐ์ เกิดจากธรรม อันธรรมเนรมิต เป็นธรรมทายาท ไม่ใช่อามิสทายาท' ผู้นั้นเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงพระสารีบุตรนั่นแหละว่า เป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...ไม่ใช่อามิสทายาท' พึงเห็นภิกษุสงฆ์เปรียบเหมือนราชบุตรกว่าพันพระองค์ และคำนี้ก็ได้กล่าวไว้ว่า

‘‘ပရောသဟဿံ [Pg.125] ဘိက္ခူနံ, သုဂတံ ပယိရုပါသတိ;

ဒေသေန္တံ ဝိရဇံ ဓမ္မံ, နိဗ္ဗာနံ အကုတောဘယ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၁၆);

'ภิกษุทั้งหลายกว่าพันรูป เข้าไปนั่งใกล้พระสุคต ผู้ทรงแสดงธรรมอันปราศจากธุลี คือพระนิพพานอันไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ'

ရညော တေသံ ပုတ္တာနံ ပိဠန္ဓနံ စတူသု ပေဠာသု ပက္ခိပိတွာ ဇေဋ္ဌပုတ္တဿ ဟတ္ထေ ဌပိတကာလော ဝိယ ဘဂဝတော ဓမ္မသေနာပတိဿ ဟတ္ထေ စတုသစ္စပ္ပကာသနာယ ဌပိတကာလော, တေနေဝါဟ – ‘‘သာရိပုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ပဟောတိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဝိတ္ထာရေန အာစိက္ခိတုံ ဒေသေတုံ ပညာပေတုံ ပဋ္ဌပေတုံ ဝိဝရိတုံ ဝိဘဇိတုံ ဥတ္တာနီကာတု’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၃၇၁). တထာရူပေ ခဏေ တေသံ ရာဇပုတ္တာနံ တံ ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပိဠန္ဓနံ ယာစနကာလော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝဿူပနာယိကသမယေ အာဂန္တွာ ဓမ္မဒေသနာယ ယာစိတကာလော. ဥပကဋ္ဌာယ ကိရ ဝဿူပနာယိကာယ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသိတံ. ရညော, ‘‘တာတာ, ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဝေါ ဟတ္ထေ မယာ ပိဠန္ဓနံ ဌပိတံ တံ အာဟရာပေတွာ ပိဠန္ဓထာ’’တိ ဝုတ္တကာလော ဝိယ သမ္ဗုဒ္ဓေနာပိ, ‘‘သေဝေထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ, ဘဇထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ. ပဏ္ဍိတာ ဘိက္ခူ အနုဂ္ဂါဟကာ သဗြဟ္မစာရီန’’န္တိ ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိနော သန္တိကေ ဘိက္ခူနံ ပေသိတကာလော.

พึงเห็นกาลที่พระผู้มีพระภาคทรงวาง (ธรรม) ไว้ในมือของพระธรรมเสนาบดีเพื่อประกาศอริยสัจ ๔ ประดุจกาลที่พระราชาทรงบรรจุเครื่องประดับของพระราชโอรสเหล่านั้นไว้ในหีบ ๔ ใบ แล้วทรงมอบไว้ในมือของพระราชโอรสองค์โต เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรย่อมสามารถเพื่อจะบอก แสดง บัญญัติ ตั้งไว้ เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ซึ่งอริยสัจ ๔ โดยพิสดาร” พึงเห็นกาลที่หมู่ภิกษุมาในสมัยเข้าพรรษาแล้วทูลอาราธนาธรรมเทศนา ประดุจกาลที่พระราชโอรสเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระราชานั้นในสมัยเช่นนั้นแล้วทูลขอเครื่องประดับ ได้ยินว่า พระสูตรนี้ทรงแสดงเมื่อกาลเข้าพรรษาใกล้เข้ามาแล้ว พึงเห็นกาลที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงส่งภิกษุทั้งหลายไปสู่สำนักของพระธรรมเสนาบดี ด้วยพระดำรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเสพสารีบุตรและโมคคัลลานะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงคบสารีบุตรและโมคคัลลานะ ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต (คือสารีบุตรและโมคคัลลานะ) เป็นผู้อนุเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย” ประดุจกาลที่พระราชาตรัสว่า “พ่อทั้งหลาย เราได้วางเครื่องประดับของพวกเธอไว้ในมือของพี่ชายใหญ่ของพวกเธอแล้ว พวกเธอจงให้นำเครื่องประดับนั้นมาแล้วประดับเถิด”

ရာဇပုတ္တေဟိ ရညော ကထံ သုတွာ ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပိဠန္ဓနံ ယာစိတကာလော ဝိယ ဘိက္ခူဟိ သတ္ထုကထံ သုတွာ ဓမ္မသေနာပတိံ ဥပသင်္ကမ္မ ဓမ္မဒေသနံ အာယာစိတကာလော. ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဂဗ္ဘံ ဝိဝရိတွာ စတဿော ပေဠာယော နီဟရိတွာ ဌပနံ ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိဿ ဣမံ သုတ္တန္တံ အာရဘိတွာ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ဝသေန မာတိကာယ ဌပနံ. တိဿော ပေဠာယော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ တတော ပဉ္စသမုဂ္ဂနီဟရဏံ ဝိယ တီဏိ အရိယသစ္စာနိ ဌပေတွာ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဝိဘဇန္တဿ ပဉ္စက္ခန္ဓဒဿနံ. စတ္တာရော သမုဂ္ဂေ ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ တတော ပဉ္စကရဏ္ဍနီဟရဏံ ဝိယ စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓေ ဌပေတွာ ဧကံ ရူပက္ခန္ဓံ ဝိဘဇန္တဿ စတုမဟာဘူတဥပါဒါရူပဝသေန ပဉ္စကောဋ္ဌာသဒဿနံ.

พึงเห็นกาลที่ภิกษุทั้งหลายฟังพระดำรัสของพระศาสดาแล้ว เข้าไปเฝ้าพระธรรมเสนาบดีแล้วทูลอาราธนาธรรมเทศนา ประดุจกาลที่พระราชโอรสทั้งหลายทรงสดับพระดำรัสของพระราชาแล้ว เสด็จไปสู่สำนักของพระเชษฐาแล้วทูลขอเครื่องประดับ พึงเห็นการที่พระธรรมเสนาบดีปรารภพระสูตรนี้แล้วตั้งมาติกาไว้โดยอำนาจแห่งอริยสัจ ๔ ประดุจการที่พระเชษฐาเปิดห้องคลัง นำหีบ ๔ ใบออกมาวางไว้ พึงเห็นการแสดงขันธ์ ๕ ของท่านผู้จำแนกทุกขอริยสัจ โดยวางอริยสัจ ๓ ประการไว้ ประดุจการวางหีบ ๓ ใบไว้ เปิดหีบใบหนึ่ง แล้วนำตลับ ๕ ใบออกจากหีบนั้น พึงเห็นการแสดงหมวด ๕ โดยอำนาจแห่งมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ของท่านผู้จำแนกรูปขันธ์ ๑ ขันธ์ โดยวางอรูปขันธ์ ๔ ไว้ ประดุจการวางตลับ ๔ ใบไว้ เปิดตลับใบหนึ่ง แล้วนำผอบ ๕ ใบออกจากตลับนั้น

၃၀၂. စတ္တာရော ကရဏ္ဍေ ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ ပိဓာနံ ပဿေ ဌပေတွာ ဟတ္ထူပဂပါဒူပဂါဒိပိဠန္ဓနဒါနံ ဝိယ တီဏိ မဟာဘူတာနိ ဥပါဒါရူပဉ္စ ဌပေတွာ ဧကံ ပထဝီဓာတုံ ဝိဘဇန္တဿ ဗာဟိရံ တာဝ ပိဓာနံ ဝိယ ဌပေတွာ အဇ္ဈတ္တိကာယ [Pg.126] ပထဝီဓာတုယာ နာနာသဘာဝတော ဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ကတမာ စာဝုသော အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိဝစနံ.

๓๐๒. พึงเห็นพระดำรัสเป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโส อัชฌัตติกปฐวีธาตุเป็นไฉน” เพื่อแสดงอัชฌัตติกปฐวีธาตุโดยอาการ ๒๐ จากสภาวะต่างๆ ของท่านผู้จำแนกปฐวีธาตุ ๑ โดยวางมหาภูตรูป ๓ และอุปาทายรูปไว้ และวางส่วนที่เป็นพาหิระไว้ก่อนเหมือนฝาปิด ประดุจการวางผอบ ๔ ใบไว้ เปิดใบหนึ่ง วางฝาไว้ข้างๆ แล้วมอบเครื่องประดับสำหรับมือและเท้าเป็นต้น

တဿ ပန ရာဇပုတ္တဿ တေဟိ စတူဟိ ကရဏ္ဍေဟိ စတူဟိ သမုဂ္ဂေဟိ တီဟိ စ ပေဠာဟိ ပစ္ဆာ အနုပုဗ္ဗေန နီဟရိတွာ ပိဠန္ဓနဒါနံ ဝိယ ထေရဿာပိ ဣတရေသဉ္စ တိဏ္ဏံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါရူပါနဉ္စ စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနဉ္စ တိဏ္ဏံ အရိယသစ္စာနဉ္စ ပစ္ဆာ အနုပုဗ္ဗေန ဘာဇေတွာ ဒဿနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ ပနေတံ ‘‘ကတမာ စာဝုသော, အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တံ ပစ္စတ္တန္တိ ဥဘယမ္ပေတံ နိယကာဓိဝစနမေဝ. ကက္ခဠန္တိ ထဒ္ဓံ. ခရိဂတန္တိ ဖရုသံ. ဥပါဒိန္နန္တိ န ကမ္မသမုဋ္ဌာနမေဝ, အဝိသေသေန ပန သရီရဋ္ဌကဿေတံ ဂဟဏံ. သရီရဋ္ဌကဉှိ ဥပါဒိန္နံ ဝါ ဟောတု, အနုပါဒိန္နံ ဝါ, အာဒိန္နဂဟိတပရာမဋ္ဌဝသေန သဗ္ဗံ ဥပါဒိန္နမေဝ နာမ. သေယျထိဒံ – ကေသာ လောမာ…ပေ… ဥဒရိယံ ကရီသန္တိ ဣဒံ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ကုလပုတ္တဿ အဇ္ဈတ္တိကပထဝီဓာတုဝသေန တာဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဘတ္တံ. ဧတ္ထ ပန မနသိကာရံ အာရဘိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ဂဟေတုကာမေန ယံ ကာတဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. မတ္ထလုင်္ဂံ ပန န ဣဓ ပါဠိအာရုဠှံ. တမ္ပိ အာဟရိတွာ, ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ဝဝတ္ထပေတွာ, ‘‘အယမ္ပိ အစေတနာ အဗျာကတာ သုညာ ထဒ္ဓါ ပထဝီဓာတု ဧဝါ’’တိ မနသိ ကာတဗ္ဗံ. ယံ ဝါ ပနညမ္ပီတိ ဣဒံ ဣတရေသု တီသု ကောဋ္ဌာသေသု အနုဂတာယ ပထဝီဓာတုယာ ဂဟဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ယာ စေဝ ခေါ ပန အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူတိ ယာ စ အယံ ဝုတ္တပ္ပကာရာ အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတု. ယာ စ ဗာဟိရာတိ ယာ စ ဝိဘင်္ဂေ, ‘‘အယော လောဟံ တိပု သီသ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၁၇၃) နယေန အာဂတာ ဗာဟိရာ ပထဝီဓာတု.

พึงทราบการแสดงของพระเถระ โดยจำแนกมหาภูตรูป ๓ ที่เหลือ อุปาทายรูป อรูปขันธ์ ๔ และอริยสัจ ๓ ในภายหลังโดยลำดับ ประดุจการที่พระราชโอรสองค์นั้นนำเครื่องประดับออกจากผอบ ๔ ใบ ตลับ ๔ ใบ และหีบ ๓ ใบเหล่านั้นในภายหลังโดยลำดับแล้วมอบให้ ส่วนคำใดที่ท่านกล่าวไว้เป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโส อัชฌัตติกปฐวีธาตุเป็นไฉน” ในคำนั้น คำทั้งสองคือ อัชฌัตตัง และ ปัจจัตตัง เป็นคำที่บอกความหมายแน่นอน บทว่า กกฺขฬํ คือ แข็งกระด้าง บทว่า ขริคตํ คือ หยาบ บทว่า อุปาทินฺนํ ไม่ใช่หมายถึงกรรมสมุฏฐานเท่านั้น แต่โดยทั่วไปแล้ว คำนี้หมายถึงรูปขันธ์ที่ตั้งอยู่ในร่างกาย จริงอยู่ รูปที่ตั้งอยู่ในร่างกายจะเป็นกัมมชรูปหรือไม่เป็นกัมมชรูปก็ตาม ทั้งหมดชื่อว่า อุปาทินนะ โดยนัยที่ถูกตัณหาและทิฏฐิยึดถือลูบคลำ คำว่า “ได้แก่ ผม ขน...ฯลฯ...อาหารใหม่ อาหารเก่า” นี้ เป็นการจำแนกกรรมฐานโดยความเป็นอัชฌัตติกปฐวีธาตุแก่กุลบุตรผู้เจริญธาตุกรรมฐานก่อน ส่วนในอัชฌัตติกปฐวีธาตุนี้ กิจใดที่โยคีบุคคลผู้ปรารภมนสิการแล้วเจริญวิปัสสนา ประสงค์จะบรรลุพระอรหัตผลพึงกระทำ กิจนั้นทั้งหมดท่านได้ขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ส่วนมัตถลุงค์ (เยื่อในสมอง) ไม่ได้ยกขึ้นสู่บาลีในที่นี้ แม้มัตถลุงค์นั้นก็นำมาแล้วกำหนดโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคโดยความเป็นวรรณะสัณฐานเป็นต้นแล้ว พึงมนสิการว่า “แม้สิ่งนี้ก็ไม่มีเจตนา เป็นอัพยากฤต ว่างเปล่า แข็งกระด้าง เป็นเพียงปฐวีธาตุ” คำว่า “หรือแม้สิ่งอื่นใด” นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อถือเอาปฐวีธาตุที่ตามไปในส่วนที่เหลือ ๓ ส่วน บทว่า “ก็อัชฌัตติกปฐวีธาตุใดแล” คือ อัชฌัตติกปฐวีธาตุใดที่มีประการดังกล่าวนี้ บทว่า “และพาหิรปฐวีธาตุใด” คือ พาหิรปฐวีธาตุใดที่มาในคัมภีร์วิภังค์โดยนัยเป็นต้นว่า “เหล็ก โลหะ ดีบุก ตะกั่ว”

ဧတ္တာဝတာ ထေရေန အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတု နာနာသဘာဝတော ဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဝိတ္ထာရေန ဒဿိတာ, ဗာဟိရာ သင်္ခေပေန. ကသ္မာ? ယသ္မိဉှိ ဌာနေ သတ္တာနံ အာလယော နိကန္တိ ပတ္ထနာ ပရိယုဋ္ဌာနံ ဂဟဏံ ပရာမာသော ဗလဝါ ဟောတိ, တတ္ထ တေသံ အာလယာဒီနံ ဥဒ္ဓရဏတ္ထံ ဗုဒ္ဓါ ဝါ ဗုဒ္ဓသာဝကာ ဝါ ဝိတ္ထာရကထံ ကထေန္တိ. ယတ္ထ ပန န ဗလဝါ, တတ္ထ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စာဘာဝတော သင်္ခေပေန ကထေန္တိ. ယထာ ဟိ ကဿကော ခေတ္တံ ကသမာနော ယတ္ထ မူလသန္တာနကာနံ ဗလဝတာယ နင်္ဂလံ လဂ္ဂတိ, တတ္ထ ဂေါဏေ ဌပေတွာ ပံသုံ ဝိယူဟိတွာ မူလသန္တာနကာနိ ဆေတွာ ဆေတွာ [Pg.127] ဥဒ္ဓရန္တော ဗဟုံ ဝါယာမံ ကရောတိ. ယတ္ထ တာနိ နတ္ထိ, တတ္ထ ဗလဝံ ပယောဂံ ကတွာ ဂေါဏေ ပိဋ္ဌိယံ ပဟရမာနော ကသတိယေဝ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ด้วยลำดับคำเพียงเท่านี้ พระเถระได้แสดงอัชฌัตติกปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ จากสภาวะต่างๆ ส่วนพาหิรปฐวีธาตุแสดงโดยย่อ เพราะเหตุไร? เพราะในที่ใด ความอาลัย ความใคร่ ความปรารถนา ความกลุ้มรุม การยึดถือ การลูบคลำ ของสัตว์ทั้งหลายมีกำลัง ในที่นั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายหรือพระพุทธสาวกทั้งหลายย่อมตรัสถ้อยคำโดยพิสดารเพื่อถอนความอาลัยเป็นต้นของสัตว์เหล่านั้น ส่วนในที่ใด (ความอาลัยเป็นต้น) ไม่มีกำลัง ในที่นั้น ท่านย่อมตรัสโดยย่อ เพราะไม่มีกิจที่ต้องทำ เปรียบเหมือนชาวนาเมื่อไถนา ในที่ใดที่ไถติดเพราะรากไม้มีกำลัง ในที่นั้น เขาหยุดโคไว้ คุ้ยดิน ตัดรากไม้แล้วถอนออก กระทำความพยายามเป็นอันมาก ในที่ใดที่ไม่มีรากไม้เหล่านั้น ในที่นั้น เขาไม่ต้องใช้ความพยายามมาก เพียงแต่ตีที่หลังโคแล้วไถไปเท่านั้น พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้ ฉันนั้น

ပထဝီဓာတုရေဝေသာတိ ဒုဝိဓာပေသာ ထဒ္ဓဋ္ဌေန ကက္ခဠဋ္ဌေန ဖရုသဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာ ပထဝီဓာတုယေဝ, အာဝုသောတိ အဇ္ဈတ္တိကံ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ ဒဿေတိ. ယသ္မာ ဗာဟိရာယ ပထဝီဓာတုယာ အစေတနာဘာဝေါ ပါကဋော, န အဇ္ဈတ္တိကာယ, တသ္မာ သာ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ဧကသဒိသာ အစေတနာယေဝါတိ ဂဏှန္တဿ သုခပရိဂ္ဂဟော ဟောတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ဒန္တေန ဂေါဏေန သဒ္ဓိံ ယောဇိတော အဒန္တော ကတိပါဟမေဝ ဝိသူကာယတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ, အထ န စိရဿေဝ ဒမထံ ဥပေတိ. ဧဝံ အဇ္ဈတ္တိကာပိ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ဧကသဒိသာတိ ဂဏှန္တဿ ကတိပါဟမေဝ အစေတနာဘာဝေါ န ဥပဋ္ဌာတိ, အထ န စိရေနေဝဿာ အစေတနာဘာဝေါ ပါကဋော ဟောတိ. တံ နေတံ မမာတိ တံ ဥဘယမ္ပိ န ဧတံ မမ, န ဧသောဟမသ္မိ, န ဧသော မေ အတ္တာတိ ဧဝံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာဘူတန္တိ ယထာသဘာဝံ, တဉှိ အနိစ္စာဒိသဘာဝံ, တသ္မာ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အတ္ထော.

บทว่า "ปถวีธาตุเรวสา" ความว่า ดูก่อนอาวุโส ปถวีธาตุนี้แม้มี ๒ อย่าง ก็มีลักษณะเดียวกันโดยความเป็นของแข็ง โดยความเป็นของกระด้าง โดยความเป็นของหยาบ คือเป็นปถวีธาตุเท่านั้น (พระผู้มีพระภาค) ทรงเชื่อมปถวีธาตุภายในกับปถวีธาตุภายนอกแล้วทรงแสดง เพราะว่า ความไม่มีเจตนาของปถวีธาตุภายนอกนั้นปรากฏชัด แต่ของปถวีธาตุภายในไม่ปรากฏชัด เพราะฉะนั้น เมื่อภิกษุถือเอาว่า "ปถวีธาตุภายในนั้นเหมือนกับปถวีธาตุภายนอก คือไม่มีเจตนาเหมือนกัน" การกำหนดรู้จึงเป็นไปโดยง่าย เปรียบเหมือนอะไร? เหมือนโคที่ยังไม่ได้ฝึก เมื่อเทียมเข้ากับโคที่ฝึกแล้ว ย่อมพยศ ย่อมดิ้นรนอยู่เพียง ๒-๓ วันเท่านั้น ต่อจากนั้นไม่นานนัก ก็ถึงความฝึกได้ ฉันใด แม้ปถวีธาตุภายในก็ฉันนั้น เมื่อภิกษุถือเอาว่า "เหมือนกับปถวีธาตุภายนอก" ความไม่มีเจตนาย่อมไม่ปรากฏอยู่เพียง ๒-๓ วันเท่านั้น ต่อจากนั้นไม่นานนัก ความไม่มีเจตนาของปถวีธาตุภายในนั้นย่อมปรากฏชัด บทว่า "ตํ เนตํ มม" ความว่า ปถวีธาตุทั้งสองนั้นว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา ดังนี้ พึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ บทว่า "ยถาภูตํ" คือ ตามสภาวะ จริงอยู่ ปถวีธาตุนั้นมีสภาวะคือความไม่เที่ยงเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" ดังนี้ นี้คืออรรถาธิบาย

ဟောတိ ခေါ သော, အာဝုသောတိ ကသ္မာ အာရဘိ? ဗာဟိရအာပေါဓာတုဝသေန ဗာဟိရာယ ပထဝီဓာတုယာ ဝိနာသံ ဒဿေတွာ တတော ဝိသေသတရေန ဥပါဒိန္နာယ သရီရဋ္ဌကပထဝီဓာတုယာ ဝိနာသဒဿနတ္ထံ. ပကုပ္ပတီတိ အာပေါသံဝဋ္ဋဝသေန ဝဍ္ဎမာနာ ကုပ္ပတိ. အန္တရဟိတာ တသ္မိံ သမယေ ဗာဟိရာ ပထဝီဓာတု ဟောတီတိ တသ္မိံ သမယေ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေ ခါရောဒကေန ဝိလီယမာနာ ဥဒကာနုဂတာ ဟုတွာ သဗ္ဗာ ပဗ္ဗတာဒိဝသေန သဏ္ဌိတာ ပထဝီဓာတု အန္တရဟိတာ ဟောတိ. ဝိလီယိတွာ ဥဒကမေဝ ဟောတိ. တာဝ မဟလ္လိကာယာတိ တာဝ မဟန္တာယ.

(พระผู้มีพระภาค) ทรงเริ่มพระเทศนานี้ว่า "โหติ โข โส อาวุโส" เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงความพินาศของปถวีธาตุภายนอกโดยอำนาจแห่งอาโปธาตุภายนอก แล้วต่อจากนั้น จึงทรงเริ่มเพื่อทรงแสดงความพินาศของปถวีธาตุในสรีระอันเป็นอุปาทินนกะโดยพิเศษยิ่งขึ้นไป บทว่า "ปะกุปฺปติ" คือ กำเริบ คือเมื่อเจริญขึ้นโดยอำนาจแห่งอาโปสังวัฏฏกัป ย่อมกำเริบ (พินาศ) บทว่า "อนฺตรหิตา ตสฺมึ สมเย พาหิรา ปถวีธาตุ โหติ" ความว่า ในสมัยนั้น ปถวีธาตุในแสนโกฏิจักรวาล เมื่อถูกน้ำเค็มละลายอยู่ ก็เป็นไปตามน้ำ ปถวีธาตุทั้งหมดที่ตั้งอยู่โดยเป็นภูเขาเป็นต้น ย่อมอันตรธานไป ละลายไปแล้ว ย่อมเป็นน้ำไปทั้งหมด บทว่า "ตาวมหัลลิกาย" คือ ใหญ่โตเพียงนั้น

ဒုဝေ သတသဟဿာနိ, စတ္တာရိ နဟုတာနိ စ;

ဧတ္တကံ ဗဟလတ္တေန, သင်္ခါတာယံ ဝသုန္ဓရာတိ. –

แผ่นดินนี้ ท่านนับว่ามีความหนา สองแสนสี่หมื่นโยชน์

ဧဝံ ဗဟလတ္တေနေဝ မဟန္တာယ, ဝိတ္ထာရတော ပန ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠပ္ပမာဏာယ. အနိစ္စတာတိ ဟုတွာ အဘာဝတာ. ခယဓမ္မတာတိ ခယံ ဂမနသဘာဝတာ[Pg.128]. ဝယဓမ္မတာတိ ဝယံ ဂမနသဘာဝတာ. ဝိပရိဏာမဓမ္မတာတိ ပကတိဝိဇဟနသဘာဝတာ, ဣတိ သဗ္ဗေဟိပိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ အနိစ္စလက္ခဏမေဝ ဝုတ္တံ. ယံ ပန အနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခံ. ယံ ဒုက္ခံ, တံ အနတ္တာတိ တီဏိပိ လက္ခဏာနိ အာဂတာနေဝ ဟောန္တိ. မတ္တဋ္ဌကဿာတိ ပရိတ္တဋ္ဌိတိကဿ, တတ္ထ ဒွီဟာကာရေဟိ ဣမဿ ကာယဿ ပရိတ္တဋ္ဌိတိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဌိတိပရိတ္တတာယ စ သရသပရိတ္တတာယ စ. အယဉှိ အတီတေ စိတ္တက္ခဏေ ဇီဝိတ္ထ, န ဇီဝတိ, န ဇီဝိဿတိ. အနာဂတေ စိတ္တက္ခဏေ ဇီဝိဿတိ, န ဇီဝတိ, န ဇီဝိတ္ထ. ပစ္စုပ္ပန္နေ စိတ္တက္ခဏေ ဇီဝတိ, န ဇီဝိတ္ထ, န ဇီဝိဿတီတိ ဝုစ္စတိ.

(ปถวีธาตุ) ที่ใหญ่โตโดยความหนาอย่างนี้ แต่โดยความกว้างมีประมาณเท่าแสนโกฏิจักรวาล บทว่า "อนิจฺจตา" คือ ความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นแล้วไม่มี บทว่า "ขยธมฺมตา" คือ ความมีสภาวะถึงซึ่งความสิ้นไป บทว่า "วยธมฺมตา" คือ ความมีสภาวะถึงซึ่งความเสื่อมไป บทว่า "วิปริณามธมฺมตา" คือ ความมีสภาวะละปกติ ด้วยบททั้งหมดเหล่านี้ ท่านกล่าวถึงอนิจจลักษณะเท่านั้น ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา ดังนี้ แม้ลักษณะทั้งสามก็เป็นอันมาแล้วทั้งสิ้น บทว่า "มตฺตฏฺฐกสฺส" คือ แห่งกายที่มีการตั้งอยู่เล็กน้อย ในคำนั้น พึงทราบความเป็นกายที่มีการตั้งอยู่เล็กน้อยนี้ โดย ๒ อาการ คือ โดยความมีการตั้งอยู่เล็กน้อย และโดยความมีประมาณเล็กน้อย จริงอยู่ อัตภาพนี้ ได้มีชีวิตแล้วในจิตตขณะที่เป็นอดีต, ไม่มีชีวิตอยู่ (ในปัจจุบัน), จักไม่มีชีวิต (ในอนาคต) จักมีชีวิตในจิตตขณะที่เป็นอนาคต, ไม่มีชีวิตอยู่ (ในปัจจุบัน), ไม่ได้มีชีวิตแล้ว (ในอดีต) มีชีวิตอยู่ในจิตตขณะที่เป็นปัจจุบัน, ไม่ได้มีชีวิตแล้ว (ในอดีต), จักไม่มีชีวิต (ในอนาคต) ดังนี้ ท่านกล่าวไว้

‘‘ဇီဝိတံ အတ္တဘာဝေါ စ, သုခဒုက္ခာ စ ကေဝလာ;

ဧကစိတ္တသမာယုတ္တာ, လဟု သော ဝတ္တတေ ခဏော’’တိ. –

ชีวิต อัตภาพ และสุขและทุกข์ล้วนๆ ธรรมเหล่านี้ประกอบกับจิตขณะเดียว ขณะนั้นเป็นไปอย่างรวดเร็ว

ဣဒံ ဧတဿေဝ ပရိတ္တဋ္ဌိတိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဌိတိပရိတ္တတာယ ပရိတ္တဋ္ဌိတိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

คำนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความมีการตั้งอยู่เล็กน้อยของอัตภาพนั้นเอง พึงทราบความเป็นกายที่มีการตั้งอยู่เล็กน้อย โดยความมีการตั้งอยู่เล็กน้อย อย่างนี้

အဿာသပဿာသူပနိဗဒ္ဓါဒိဘာဝေန ပနဿ သရသပရိတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သတ္တာနဉှိ အဿာသူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, ပဿာသူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, အဿာသပဿာသူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, မဟာဘူတူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, ကဗဠီကာရာဟာရူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, ဝိညာဏူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတန္တိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတံ.

ส่วนความเป็นกายที่มีประมาณเล็กน้อยของอัตภาพนี้ พึงทราบโดยความเป็นสิ่งที่เนื่องด้วยลมหายใจเข้าออกเป็นต้น จริงอยู่ ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายเนื่องด้วยลมหายใจออก ชีวิตเนื่องด้วยลมหายใจเข้า ชีวิตเนื่องด้วยลมหายใจเข้าและออก ชีวิตเนื่องด้วยมหาภูตรูป ชีวิตเนื่องด้วยกวฬิงการาหาร ชีวิตเนื่องด้วยวิญญาณ ดังนี้ ท่านขยายความไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

တဏှုပါဒိန္နဿာတိ တဏှာယ အာဒိန္နဂဟိတပရာမဋ္ဌဿ အဟန္တိ ဝါ မမန္တိ ဝါ အသ္မီတိ ဝါ. အထ ခွာဿ နောတေဝေတ္ထ ဟောတီတိ အထ ခေါ အဿ ဘိက္ခုနော ဧဝံ တီဏိ လက္ခဏာနိ အာရောပေတွာ ပဿန္တဿ ဧတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကာယ ပထဝီဓာတုယာ အဟန္တိ ဝါတိအာဒိ တိဝိဓော တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော နောတေဝ ဟောတိ, န ဟောတိယေဝါတိ အတ္ထော. ယထာ စ အာပေါဓာတုဝသေန, ဧဝံ တေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဝသေနပိ ဗာဟိရာယ ပထဝီဓာတုယာ အန္တရဓာနံ ဟောတိ. ဣဓ ပန ဧကံယေဝ အာဂတံ. ဣတရာနိပိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

บทว่า "ตณฺหุปาทินฺนสฺส" คือ แก่ผู้ที่ถูกตัณหาให้ ยึดถือ ลูบคลำ ว่า "เรา" บ้าง ว่า "ของเรา" บ้าง ว่า "เป็นเรา" บ้าง บทว่า "อถ ขฺวสฺส โนเตเวตฺถ โหติ" ความว่า แต่ว่า เมื่อภิกษุนั้นยกไตรลักษณ์ขึ้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ การยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ ๓ อย่าง มี "เรา" เป็นต้น ในปถวีธาตุภายในนี้ ย่อมไม่มีเลย คือไม่มีนั่นเอง นี้คืออรรถาธิบาย การอันตรธานของปถวีธาตุภายนอกย่อมมีโดยอำนาจแห่งอาโปธาตุฉันใด โดยอำนาจแห่งเตโชธาตุและวาโยธาตุก็ฉันนั้นเหมือนกัน แต่ในพระสูตรนี้ มาเพียงอย่างเดียว (คือโดยอำนาจอาโปธาตุ) แม้ธาตุที่เหลือ ก็พึงทราบโดยอรรถ

တဉ္စေ, အာဝုသောတိ ဣဓ တဿ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဘိက္ခုနော သောတဒွါရေ ပရိဂ္ဂဟံ ပဋ္ဌပေန္တော ဗလံ ဒဿေတိ. အက္ကောသန္တီတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသန္တိ. ပရိဘာသန္တီတိ တယာ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကတံ, ဧဝဉ္စ ဧဝဉ္စ တံ ကရိဿာမာတိ ဝါစာယ ပရိဘာသန္တိ. ရောသေန္တီတိ ဃဋ္ဋေန္တိ. ဝိဟေသေန္တီတိ ဒုက္ခာပေန္တိ, သဗ္ဗံ ဝါစာယ ဃဋ္ဋနမေဝ ဝုတ္တံ. သော ဧဝန္တိ သော ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကော [Pg.129] ဧဝံ သမ္ပဇာနာတိ. ဥပ္ပန္နာ ခေါ မေ အယန္တိ သမ္ပတိဝတ္တမာနုပ္ပန္နဘာဝေန စ သမုဒါစာရုပ္ပန္နဘာဝေန စ ဥပ္ပန္နာ. သောတသမ္ဖဿဇာတိ ဥပနိဿယဝသေန သောတသမ္ဖဿတော ဇာတာ သောတဒွါရဇဝနဝေဒနာ, ဖဿော အနိစ္စောတိ သောတသမ္ဖဿော ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စောတိ ပဿတိ. ဝေဒနာဒယောပိ သောတသမ္ဖဿသမ္ပယုတ္တာဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဓာတာရမ္မဏမေဝါတိ ဓာတုသင်္ခါတမေဝ အာရမ္မဏံ. ပက္ခန္ဒတီတိ ဩတရတိ. ပသီဒတီတိ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ပသီဒတိ, ဘုမ္မဝစနမေဝ ဝါ ဧတံ. ဗျဉ္ဇနသန္ဓိဝသေန ‘‘ဓာတာရမ္မဏမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, ဓာတာရမ္မဏေယေဝါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. အဓိမုစ္စတီတိ ဓာတုဝသေန ဧဝန္တိ အဓိမောက္ခံ လဘတိ, န ရဇ္ဇတိ, န ဒုဿတိ. အယဉှိ သောတဒွါရမှိ အာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ မူလပရိညာအာဂန္တုကတာဝကာလိကဝသေန ပရိဂ္ဂဟံ ကရောတိ, တဿ ဝိတ္ထာရကထာ သတိပဋ္ဌာနေ သတိသမ္ပဇညပဗ္ဗေ ဝုတ္တာ. သာ ပန တတ္ထ စက္ခုဒွါရဝသေန ဝုတ္တာ, ဣဓ သောတဒွါရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในคำว่า "ดูก่อนอาวุโส ก็ถ้า..." นี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตั้งการกำหนดในโสตทวารของภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐานนั้น จึงทรงแสดงกำลัง. คำว่า "ย่อมด่า" คือ ย่อมด่าด้วยอักโกสวัตถุ 10 ประการ. คำว่า "ย่อมบริภาษ" คือ ย่อมบริภาษด้วยวาจาว่า "ท่านทำสิ่งนี้ๆ เราจักทำท่านอย่างนี้ๆ". คำว่า "ย่อมว่าร้าย" คือ ย่อมกระทบกระทั่ง. คำว่า "ย่อมเบียดเบียน" คือ ย่อมทำให้เป็นทุกข์ ทั้งหมดนี้ตรัสหมายถึงการกระทบกระทั่งด้วยวาจาทั้งสิ้น. คำว่า "ภิกษุนั้นรู้ชัดอย่างนี้" คือ ภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐานนั้น ย่อมรู้ชัดอย่างนี้. คำว่า "เวทนานี้เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ" คือ เกิดขึ้นแล้วโดยความเป็นปัจจุบันกาล และโดยความเป็นสิ่งที่ปรากฏขึ้น (เพราะอารมณ์คือเสียง). คำว่า "เกิดแต่โสตสัมผัส" คือ เวทนาที่เกิดในโสตทวารชวนะ ซึ่งเกิดจากโสตสัมผัสโดยอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า "สัมผัสไม่เที่ยง" คือ ย่อมเห็นว่า โสตสัมผัสเกิดขึ้นแล้วดับไป เพราะฉะนั้นจึงไม่เที่ยง. แม้เวทนาเป็นต้น ก็พึงทราบว่าเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยโสตสัมผัสเท่านั้น. คำว่า "มีธาตุเป็นอารมณ์เท่านั้น" คือ อารมณ์ที่นับว่าเป็นธาตุเท่านั้น. คำว่า "ย่อมแล่นไป" คือ ย่อมหยั่งลง. คำว่า "ย่อมเลื่อมใส" คือ ย่อมเลื่อมใสในอารมณ์นั้น หรือบทนี้เป็นภูมิวจนะ (สัตตมีวิภัตติ) ท่านกล่าวว่า "ธาตารมฺมณเมว" เพราะพยัญชนะสนธิ อรรถในที่นี้คือ "ในอารมณ์คือธาตุเท่านั้น". คำว่า "ย่อมแน่วแน่" คือ ย่อมได้อธิโมกข์ (ความน้อมใจเชื่อ) โดยความเป็นธาตุเท่านั้น ว่าเป็นเพียงเท่านี้ ไม่กำหนัด ไม่ประทุษร้าย. จริงอยู่ ภิกษุนี้เมื่ออารมณ์มาสู่คลองในโสตทวาร ย่อมทำการกำหนดโดยนัยแห่งมูลปริญญา โดยความเป็นอาคันตุกะ และโดยความเป็นไปชั่วคราว คำอธิบายโดยพิสดารของเรื่องนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในสติสัมปชัญญบรรพ ในสติปัฏฐานสูตร แต่ในที่นั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งจักขุทวาร ในที่นี้ พึงทราบโดยนัยแห่งโสตทวาร.

ဧဝံ ကတပရိဂ္ဂဟဿ ဟိ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဗလဝဝိပဿကဿ သစေပိ စက္ခုဒွါရာဒီသု အာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ အယောနိသော အာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပတွာ ဧကံ ဒွေ ဝါရေ အာသေဝနံ လဘိတွာ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂမေဝ ဩတရတိ, န ရာဂါဒိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အယံ ကောဋိပ္ပတ္တော တိက္ခဝိပဿကော. အပရဿ ရာဂါဒိဝသေန ဧကံ ဝါရံ ဇဝနံ ဇဝတိ, ဇဝနပရိယောသာနေ ပန ရာဂါဒိဝသေန ဧဝံ မေ ဇဝနံ ဇဝိတန္တိ အာဝဇ္ဇတော အာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတိ, ပုန ဝါရံ တထာ န ဇဝတိ. အပရဿ ဧကဝါရံ ဧဝံ အာဝဇ္ဇတော ပုန ဒုတိယဝါရံ ရာဂါဒိဝသေန ဇဝနံ ဇဝတိယေဝ, ဒုတိယဝါရာဝသာနေ ပန ဧဝံ မေ ဇဝနံ ဇဝိတန္တိ အာဝဇ္ဇတော အာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတိ, တတိယဝါရေ တထာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧတ္ထ ပန ပဌမော အတိတိက္ခော, တတိယော အတိမန္ဒော, ဒုတိယဿ ပန ဝသေန ဣမသ္မိံ သုတ္တေ, လဋုကိကောပမေ, ဣန္ဒြိယဘာဝနေ စ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

จริงอยู่ สำหรับภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐาน ผู้มีวิปัสสนามีกำลัง ผู้ทำการกำหนดไว้อย่างนี้ แม้หากว่าเมื่ออารมณ์มาสู่คลองในจักขุทวารเป็นต้น อาวัชชนะโดยไม่แยบคายจะเกิดขึ้น จิตนั้นถึงโวฏฐัพพนะ ได้เสพอารมณ์ครั้งหนึ่งหรือสองครั้งแล้ว ก็หยั่งลงสู่ภวังค์เท่านั้น ไม่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้น ภิกษุนี้เป็นผู้ถึงที่สุด เป็นผู้มีวิปัสสนาแก่กล้า. สำหรับภิกษุอีกรูปหนึ่ง ชวนะย่อมแล่นไปครั้งหนึ่งโดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้น แต่ในที่สุดแห่งชวนะ เมื่อพิจารณาว่า "ชวนะของเราแล่นไปแล้วอย่างนี้โดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้น" อารมณ์ก็เป็นอันกำหนดได้แล้วนั่นเทียว ชวนะย่อมไม่แล่นไปอย่างนั้นอีกเป็นครั้งที่สอง. สำหรับภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อพิจารณาอย่างนี้ครั้งหนึ่ง ชวนะก็ยังแล่นไปโดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้นเป็นครั้งที่สองอีก แต่ในที่สุดแห่งครั้งที่สอง เมื่อพิจารณาว่า "ชวนะของเราแล่นไปแล้วอย่างนี้" อารมณ์ก็เป็นอันกำหนดได้แล้วนั่นเทียว (ชวนะ) ย่อมไม่เกิดขึ้นอย่างนั้นในครั้งที่สาม. บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุรูปแรกมีอินทรีย์แก่กล้ายิ่ง ภิกษุรูปที่สามมีอินทรีย์อ่อนยิ่ง แต่พึงทราบอรรถนี้ในสูตรนี้ ในลฏุกิโกปมสูตร และในอินทริยภาวนาสูตร โดยนัยของภิกษุรูปที่สอง.

ဧဝံ သောတဒွါရေ ပရိဂ္ဂဟိတဝသေန ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဗလံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကာယဒွါရေ ဒီပေန္တော တဉ္စေ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. အနိဋ္ဌာရမ္မဏဉှိ ပတွာ ဒွီသု ဝါရေသု ကိလမတိ သောတဒွါရေ စ ကာယဒွါရေ စ. တသ္မာ ယထာ နာမ ခေတ္တဿာမီ ပုရိသော ကုဒါလံ ဂဟေတွာ ခေတ္တံ [Pg.130] အနုသဉ္စရန္တော ယတ္ထ ဝါ တတ္ထ ဝါ မတ္တိကပိဏ္ဍံ အဒတွာ ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနေသုယေဝ ကုဒါလေန ဘူမိံ ဘိန္ဒိတွာ သတိဏမတ္တိကပိဏ္ဍံ ဒေတိ. ဧဝမေဝ မဟာထေရော အနာဂတေ သိက္ခာကာမာ ပဓာနကမ္မိကာ ကုလပုတ္တာ ဣမေသု ဒွါရေသု သံဝရံ ပဋ္ဌပေတွာ ခိပ္ပမေဝ ဇာတိဇရာမရဏဿ အန္တံ ကရိဿန္တီတိ ဣမေသုယေဝ ဒွီသု ဒွါရေသု ဂါဠှံ ကတွာ သံဝရံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ.

ครั้นทรงแสดงกำลังของภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐานโดยนัยแห่งการกำหนดในโสตทวารอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศ (กำลัง) ในกายทวาร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส ก็ถ้า...". จริงอยู่ สัตว์ย่อมลำบากในทวารทั้งสอง คือ ในโสตทวารและในกายทวาร เพราะประสบกับอนิฏฐารมณ์. เพราะเหตุนั้น เปรียบเหมือนบุรุษเจ้าของนา ถือจอบเที่ยวตรวจไปในนา ไม่เอาก้อนดินไปถมในที่ไหนๆ ก็ได้ แต่จะขุดดินด้วยจอบในที่ที่เป็นคันนาอ่อนแอเท่านั้น แล้วจึงเอาก้อนดินพร้อมทั้งหญ้าไปถม. พระมหาเถระ (พระสารีบุตร) ก็ฉันนั้นเหมือนกัน (พิจารณาว่า) "ในอนาคต กุลบุตรผู้ใคร่ในการศึกษา ผู้มีความเพียรเป็นที่กระทำ ครั้นตั้งความสังวรไว้ในทวารทั้งสองนี้แล้ว จักกระทำที่สุดแห่งชาติ ชรา และมรณะได้โดยฉับพลัน" เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงความสังวรโดยกระทำให้มั่นคงในทวารทั้งสองนี้เท่านั้น จึงทรงเริ่มเทศนานี้.

တတ္ထ သမုဒါစရန္တီတိ ဥပက္ကမန္တိ. ပါဏိသမ္ဖဿေနာတိ ပါဏိပ္ပဟာရေန, ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. တထာဘူတောတိ တထာသဘာဝေါ. ယထာဘူတသ္မိန္တိ ယထာသဘာဝေ. ကမန္တီတိ ပဝတ္တန္တိ. ဧဝံ ဗုဒ္ဓံ အနုဿရတောတိအာဒီသု ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိအာဒိနာ နယေန အနုဿရန္တောပိ ဗုဒ္ဓံ အနုဿရတိ, ဝုတ္တံ ခေါ ပနေတံ ဘဂဝတာတိ အနုဿရန္တောပိ အနုဿရတိယေဝ. သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မောတိအာဒိနာ နယေန အနုဿရန္တောပိ ဓမ္မံ အနုဿရတိ, ကကစူပမောဝါဒံ အနုဿရန္တောပိ အနုဿရတိယေဝ. သုပ္ပဋိပန္နောတိအာဒိနာ နယေန အနုဿရန္တောပိ သံဃံ အနုဿရတိ, ကကစောကန္တနံ အဓိဝါသယမာနဿ ဘိက္ခုနော ဂုဏံ အနုဿရမာနောပိ အနုဿရတိယေဝ.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "ย่อมประพฤติ" คือ ย่อมพยายาม. บทว่า "ด้วยสัมผัสทางมือ" คือ ด้วยการประหารด้วยฝ่ามือ แม้ในบทอื่นๆ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า "เป็นเช่นนั้น" คือ มีสภาพเป็นเช่นนั้น. บทว่า "ในความเป็นเช่นนั้น" คือ ในสภาพตามที่เป็นจริง. บทว่า "ย่อมเป็นไป" คือ ย่อมดำเนินไป. ในบทเป็นต้นว่า "ระลึกถึงพระพุทธเจ้าอย่างนี้" ผู้ที่ระลึกถึงโดยนัยเป็นต้นว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น..." ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงพระพุทธเจ้า ผู้ที่ระลึกถึง (กกจูปมโอวาท) ว่า "ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว" ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงนั่นเทียว. ผู้ที่ระลึกถึงโดยนัยเป็นต้นว่า "พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว..." ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงพระธรรม ผู้ที่ระลึกถึงกกจูปมโอวาท ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงนั่นเทียว. ผู้ที่ระลึกถึงโดยนัยเป็นต้นว่า "พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว..." ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงพระสงฆ์ ผู้ที่ระลึกถึงคุณของภิกษุผู้อดทนต่อการถูกเลื่อยด้วยเลื่อย ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงนั่นเทียว.

ဥပေက္ခာ ကုသလနိဿိတာ န သဏ္ဌာတီတိ ဣဓ ဝိပဿနုပေက္ခာ အဓိပ္ပေတာ. ဥပေက္ခာ ကုသလနိဿိတာ သဏ္ဌာတီတိ ဣဓ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ, သာ ပနေသာ ကိဉ္စာပိ ခီဏာသဝဿ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အာရမ္မဏေသု အရဇ္ဇနာဒိဝသေန ပဝတ္တတိ, အယံ ပန ဘိက္ခု ဝီရိယဗလေန ဘာဝနာသိဒ္ဓိယာ အတ္တနော ဝိပဿနံ ခီဏာသဝဿ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဌာနေ ဌပေတီတိ ဝိပဿနာဝ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ နာမ ဇာတာ.

ในบทว่า "อุเบกขาอันอาศัยกุศลย่อมไม่ตั้งอยู่" นี้ ท่านประสงค์เอาวิปัสสนูเบกขา. ในบทว่า "อุเบกขาอันอาศัยกุศลย่อมตั้งอยู่" นี้ ท่านประสงค์เอาฉฬังคุเบกขา. ก็ฉฬังคุเบกขานั้น แม้จะเกิดขึ้นแก่พระขีณาสพโดยอาการไม่กำหนัดยินดีเป็นต้นในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ แต่ภิกษุนี้ย่อมตั้งวิปัสสนาของตนไว้ในฐานะแห่งฉฬังคุเบกขาของพระขีณาสพ ด้วยกำลังแห่งความเพียรและด้วยความสำเร็จแห่งภาวนา เพราะเหตุนั้น วิปัสสนาเท่านั้นจึงชื่อว่าฉฬังคุเบกขา.

၃၀၃. အာပေါဓာတုနိဒ္ဒေသေ အာပေါဂတန္တိ သဗ္ဗအာပေသု ဂတံ အလ္လယူသဘာဝလက္ခဏံ. ပိတ္တံ သေမှန္တိအာဒီသု ပန ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. ပကုပ္ပတီတိ ဩဃဝသေန ဝဍ္ဎတိ, သမုဒ္ဒတော ဝါ ဥဒကံ ဥတ္တရတိ, အယမဿ ပါကတိကော ပကောပေါ, အာပေါသံဝဋ္ဋကာလေ ပန ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ဥဒကပူရမေဝ ဟောတိ. ဩဂစ္ဆန္တီတိ ဟေဋ္ဌာ ဂစ္ဆန္တိ, ဥဒ္ဓနေ အာရောပိတဥဒကံ ဝိယ ခယံ ဝိနာသံ ပါပုဏန္တိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๓๐๓. ในอาโปธาตุนิทเทส บทว่า "อาโปคตัง" คือ สภาพที่ไปแล้วในอาโปธาตุทั้งปวง มีลักษณะคือสภาพที่เอิบอาบและเกาะกุม. ส่วนในบทเป็นต้นว่า "ดี เสมหะ" สิ่งที่ควรกล่าวทั้งหมดนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคพร้อมกับภาวนานัย. บทว่า "ย่อมกำเริบ" คือ ย่อมเจริญขึ้นโดยความเป็นกระแสน้ำหลาก หรือน้ำย่อมท่วมขึ้นจากสมุทร นี้เป็นการกำเริบโดยปกติของอาโปธาตุนั้น แต่ในกาลที่โลกพินาศด้วยน้ำ น้ำย่อมเต็มทั่วแสนโกฏิจักรวาลทีเดียว. บทว่า "ย่อมลดลง" คือ ย่อมลดต่ำลง ย่อมถึงความสิ้นไป ความพินาศไป เหมือนน้ำที่ตั้งไว้บนเตาไฟ. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว.

၃၀၄. တေဇောဓာတုနိဒ္ဒေသေ [Pg.131] တေဇောဂတန္တိ သဗ္ဗတေဇေသု ဂတံ ဥဏှတ္တလက္ခဏံ. တေဇော ဧဝ ဝါ တေဇောဘာဝံ ဂတန္တိ တေဇောဂတံ. ပုရိမေ အာပေါဂတေပိ ပစ္ဆိမေ ဝါယောဂတေပိ ဧသေဝ နယော. ယေန စာတိ ယေန တေဇောဂတေန. တသ္မိံ ကုပ္ပိတေ အယံ ကာယော သန္တပ္ပတိ, ဧကာဟိကဇရာဒိဘာဝေန ဥသုမဇာတော ဟောတိ. ယေန စ ဇီရီယတီတိ ယေန အယံ ကာယော ဇီရတိ, ဣန္ဒြိယဝေကလ္လတ္တံ ဗလပရိက္ခယံ ဝလိပလိတာဒိဘာဝဉ္စ ပါပုဏာတိ. ယေန စ ပရိဍယှတီတိ ယေန ကုပ္ပိတေန အယံ ကာယော ဒယှတိ, သော စ ပုဂ္ဂလော ဒယှာမိ ဒယှာမီတိ ကန္ဒန္တော သတဓောတသပ္ပိဂေါသီတစန္ဒနာဒိလေပဉ္စ တာလဝဏ္ဋဝါတဉ္စ ပစ္စာသီသတိ. ယေန စ အသိတပီတခါယိတသာယိတံ သမ္မာ ပရိဏာမံ ဂစ္ဆတီတိ ယေန တံ အသိတံ ဝါ ဩဒနာဒိ, ပီတံ ဝါ ပါနကာဒိ, ခါယိတံ ဝါ ပိဋ္ဌခဇ္ဇကာဒိ, သာယိတံ ဝါ အမ္ဗပက္ကမဓုဖာဏိတာဒိ သမ္မာ ပရိပါကံ ဂစ္ဆတိ, ရသာဒိဘာဝေန ဝိဝေကံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ.

๓๐๔. ในเตโชธาตุนิทเทส บทว่า เตโชโคตํ ได้แก่ ลักษณะคือความเป็นของร้อน ที่เป็นไปในเตโชธาตุทั้งปวง หรืออีกอย่างหนึ่ง เตโชธาตุนั่นแหละ ถึงความเป็นเตโชธาตุ ฉะนั้นจึงชื่อว่า เตโชโคตํ แม้ในอาโปคตะในเบื้องต้น แม้ในวาโยคตะในเบื้องปลาย ก็นัยนี้แหละ บทว่า เยน จ ได้แก่ ด้วยเตโชธาตุใด เมื่อเตโชธาตุนั้นกำเริบ กายนี้ย่อมเร่าร้อน คือมีความเป็นไข้จับวันเว้นวันเป็นต้น เป็นผู้มีความร้อนเกิดแล้ว บทว่า เยน จ ชีริยติ ความว่า กายนี้ย่อมแก่คร่ำคร่าเพราะเตโชธาตุใด ย่อมถึงความพิการแห่งอินทรีย์ ความสิ้นไปแห่งกำลัง และความเป็นผู้มีหนังเหี่ยวย่นและผมหงอกเป็นต้น บทว่า เยน จ ปริฑยฺหติ ความว่า กายนี้ย่อมถูกแผดเผา เพราะเตโชธาตุใดที่กำเริบ และบุคคลนั้นคร่ำครวญอยู่ว่า "เราร้อน เราร้อน" ย่อมปรารถนาการลูบไล้ด้วยเนยใสที่ชำระร้อยครั้งและจันทน์ชื่อโคสีตะเป็นต้น และลมจากพัดใบตาล บทว่า เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ ความว่า ของที่กินคือข้าวสุกเป็นต้นก็ดี ของที่ดื่มคือน้ำปานะเป็นต้นก็ดี ของที่เคี้ยวคือขนมแป้งเป็นต้นก็ดี ของที่ลิ้มคือมะม่วงสุก น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นก็ดี ย่อมถึงการย่อยเป็นอย่างดี เพราะเตโชธาตุใด อธิบายว่า ย่อมถึงความแยกออกโดยความเป็นรสเป็นต้น นี้เป็นสังเขปในนิทเทสนี้ ส่วนข้อความใดที่พึงกล่าวโดยพิสดาร ข้อความนั้นทั้งหมด พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พร้อมกับภาวนานัย

ဟရိတန္တန္တိ ဟရိတမေဝ. အလ္လတိဏာဒိံ အာဂမ္မ နိဗ္ဗာယတီတိ အတ္ထော. ပန္ထန္တန္တိ မဟာမဂ္ဂမေဝ. သေလန္တန္တိ ပဗ္ဗတံ. ဥဒကန္တန္တိ ဥဒကံ. ရမဏီယံ ဝါ ဘူမိဘာဂန္တိ တိဏဂုမ္ဗာဒိရဟိတံ, ဝိဝိတ္တံ အဗ္ဘောကာသံ ဘူမိဘာဂံ. အနာဟာရာတိ နိရာဟာရာ နိရုပါဒါနာ, အယမ္ပိ ပကတိယာဝ တေဇောဝိကာရော ဝုတ္တော, တေဇောသံဝဋ္ဋကာလေ ပန ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ဈာပေတွာ ဆာရိကာမတ္တမ္ပိ န တိဋ္ဌတိ. နှာရုဒဒ္ဒုလေနာတိ စမ္မနိလ္လေခနေန. အဂ္ဂိံ ဂဝေသန္တီတိ ဧဝရူပံ သုခုမံ ဥပါဒါနံ ဂဟေတွာ အဂ္ဂိံ ပရိယေသန္တိ, ယံ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဥသုမံ လဘိတွာ ပဇ္ဇလတိ, သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

บทว่า หริตนฺตํ ได้แก่ ของเขียวนั่นเอง อธิบายว่า อาศัยหญ้าสดเป็นต้นแล้วย่อมดับ บทว่า ปนฺถนฺตํ ได้แก่ หนทางใหญ่นั่นเอง บทว่า เสลนฺตํ ได้แก่ ภูเขา บทว่า อุทกนฺตํ ได้แก่ น้ำ บทว่า รมณียํ วา ภูมิภาคํ ได้แก่ ส่วนแห่งแผ่นดินที่ปราศจากหญ้าและกอไม้เป็นต้น เป็นที่สงัด เป็นที่โล่งแจ้ง บทว่า อนาหารา ได้แก่ ไม่มีอาหาร ไม่มีเชื้อ แม้ข้อนี้ ท่านก็กล่าวว่าเป็นความวิการแห่งเตโชธาตุโดยปกติเท่านั้น แต่ในกาลที่โลกพินาศด้วยไฟ ไฟเผาแสนโกฏิจักรวาลแล้ว แม้เพียงเถ้าก็ไม่เหลืออยู่ บทว่า นฺหารุททฺทุเลน ได้แก่ ด้วยหนังที่ขูดออก บทว่า อคฺคึ คเวสนฺติ ความว่า ถือเอาเชื้อที่ละเอียดเช่นนี้แล้ว ย่อมแสวงหาไฟ ซึ่งได้ความร้อนแม้เพียงเล็กน้อยก็ลุกโพลงขึ้น แม้ในที่นี้ พึงทราบข้อความที่เหลือโดยนัยก่อนนั่นแหละ

၃၀၅. ဝါယောဓာတုနိဒ္ဒေသေ ဥဒ္ဓင်္ဂမာ ဝါတာတိ ဥဂ္ဂါရဟိက္ကာရာဒိပဝတ္တကာ ဥဒ္ဓံ အာရောဟနဝါတာ. အဓောဂမာ ဝါတာတိ ဥစ္စာရပဿာဝါဒိနီဟရဏကာ အဓော ဩရောဟနဝါတာ. ကုစ္ဆိသယာ ဝါတာတိ အန္တာနံ ဗဟိဝါတာ. ကောဋ္ဌာသယာ ဝါတာတိ အန္တာနံ အန္တောဝါတာ. အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရိနောတိ ဓမနီဇာလာနုသာရေန သကလသရီရေ အင်္ဂမင်္ဂါနိ အနုသဋာ သမိဉ္ဇနပသာရဏာဒိနိဗ္ဗတ္တကဝါတာ. အဿာသောတိ အန္တောပဝိသနနာသိကဝါတော[Pg.132]. ပဿာသောတိ ဗဟိနိက္ခမနနာသိကဝါတော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ.

๓๐๕. ในวาโยธาตุนิทเทส บทว่า อุทฺธงฺคมา วาตา ได้แก่ ลมที่พัดขึ้นเบื้องบน ซึ่งเกิดขึ้นจากการเรอ การสะอึกเป็นต้น บทว่า อโธคมา วาตา ได้แก่ ลมที่พัดลงเบื้องต่ำ ซึ่งนำอุจจาระและปัสสาวะเป็นต้นออกไป บทว่า กุจฺฉิสยา วาตา ได้แก่ ลมภายนอกลำไส้ บทว่า โกฏฺฐาสยา วาตา ได้แก่ ลมภายในลำไส้ บทว่า องฺคมงฺคานุสาริโน ได้แก่ ลมที่ทำให้เกิดการคู้การเหยียดเป็นต้น ซึ่งแผ่ซ่านไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ในทั่วสรรพางค์กาย โดยไปตามข่ายแห่งเส้นเอ็น บทว่า อสฺสาโส ได้แก่ ลมจมูกที่เข้าไปภายใน บทว่า ปสฺสาโส ได้แก่ ลมจมูกที่ออกมาภายนอก นี้เป็นสังเขปในนิทเทสนี้ ส่วนข้อความใดที่พึงกล่าวโดยพิสดาร ข้อความนั้นทั้งหมด พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พร้อมกับภาวนานัย

ဂါမမ္ပိ ဝဟတီတိ သကလဂါမမ္ပိ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ကုရုမာနာ အာဒါယ ဂစ္ဆတိ, နိဂမာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓ ဝါယောသံဝဋ္ဋကာလေ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠဝိဒ္ဓံသနဝသေန ဝါယောဓာတုဝိကာရော ဒဿိတော. ဝိဓူပနေနာတိ အဂ္ဂိဗီဇနကေန. ဩဿဝနေတိ ဆဒနဂ္ဂေ, တေန ဟိ ဥဒကံ သဝတိ, တသ္မာ တံ ‘‘ဩဿဝန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ.

บทว่า คามมฺปิ วหติ ความว่า (ลม) ทำแม้ทั้งหมู่บ้านให้เป็นจุณวิจุณแล้วพัดพาไป แม้ในนิคมเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ในวาโยธาตุนิทเทสนี้ ท่านแสดงความวิการแห่งวาโยธาตุ โดยนัยแห่งการทำลายแสนโกฏิจักรวาลในกาลที่โลกพินาศด้วยลม บทว่า วิธูปเนน ได้แก่ ด้วยพัดสำหรับพัดไฟ บทว่า โอสฺสวเน ได้แก่ ที่ปลายเครื่องมุง เพราะว่า น้ำย่อมไหลไปด้วยปลายเครื่องมุงนั้น ฉะนั้น ปลายเครื่องมุงนั้นจึงเรียกว่า "โอสฺสวนะ" แม้ในที่นี้ พึงประกอบข้อความที่เหลือโดยนัยก่อนนั่นแหละ

၃၀၆. သေယျထာပိ, အာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ဒဿေတိ? ဟေဋ္ဌာ ကထိတာနံ မဟာဘူတာနံ နိဿတ္တဘာဝံ. ကဋ္ဌန္တိ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရံ. ဝလ္လိန္တိ အာဗန္ဓနဝလ္လိံ. တိဏန္တိ ဆဒနတိဏံ. မတ္တိကန္တိ အနုလေပမတ္တိကံ. အာကာသော ပရိဝါရိတောတိ ဧတာနိ ကဋ္ဌာဒီနိ အန္တော စ ဗဟိ စ ပရိဝါရေတွာ အာကာသော ဌိတောတိ အတ္ထော. အဂါရံတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီတိ အဂါရန္တိ ပဏ္ဏတ္တိမတ္တံ ဟောတိ. ကဋ္ဌာဒီသု ပန ဝိသုံ ဝိသုံ ရာသိကတေသု ကဋ္ဌရာသိဝလ္လိရာသီတွေဝ ဝုစ္စတိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧဝမေဝ အဋ္ဌိအာဒီနိ အန္တော စ ဗဟိ စ ပရိဝါရေတွာ ဌိတော အာကာသော, တာနေဝ အဋ္ဌိအာဒီနိ ပဋိစ္စ ရူပံတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ, သရီရန္တိ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆတိ. ယထာ ကဋ္ဌာဒီနိ ပဋိစ္စ ဂေဟန္တိ သင်္ခံ ဂတံ အဂါရံ ခတ္တိယဂေဟံ ဗြာဟ္မဏဂေဟန္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဒမ္ပိ ခတ္တိယသရီရံ ဗြာဟ္မဏသရီရန္တိ ဝုစ္စတိ, န ဟေတ္ထ ကောစိ သတ္တော ဝါ ဇီဝေါ ဝါ ဝိဇ္ဇတိ.

๓๐๖. ในพระบาลีว่า เสยฺยถาปิ อาวุโส นี้ ทรงแสดงอะไร? (ทรงแสดง) ความไม่มีสัตว์ของมหาภูตรูปทั้งหลายที่ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ บทว่า กฏฺฐํ ได้แก่ เครื่องอุปกรณ์คือไม้ บทว่า วลฺลึ ได้แก่ เถาวัลย์สำหรับผูก บทว่า ติณํ ได้แก่ หญ้าสำหรับมุง บทว่า มตฺติกํ ได้แก่ ดินสำหรับฉาบทา บทว่า อากาโส ปริวาริโต อธิบายว่า อากาศแวดล้อมไม้เป็นต้นเหล่านี้ทั้งภายในและภายนอกตั้งอยู่ บทว่า อคารํเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมเป็นเพียงบัญญัติว่า "เรือน" แต่เมื่อไม้เป็นต้นถูกกองไว้ต่างหากๆ ย่อมเรียกว่า กองไม้ กองเถาวัลย์ เท่านั้น บทว่า เอวเมว โข ความว่า อากาศแวดล้อมกระดูกเป็นต้นทั้งภายในและภายนอกตั้งอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน อาศัยกระดูกเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมถึงการนับว่า "รูป" เท่านั้น ย่อมถึงโวหารว่า "สรีระ" เรือนที่อาศัยไม้เป็นต้นแล้วถึงการนับว่า "เรือน" ย่อมถูกเรียกว่า เรือนกษัตริย์ เรือนพราหมณ์ ฉันใด แม้สรีระนี้ก็ถูกเรียกว่า สรีระกษัตริย์ สรีระพราหมณ์ ฉันนั้น ในสรีระนี้ ไม่มีสัตว์หรือชีวะไรๆ อยู่เลย

အဇ္ဈတ္တိကဉ္စေဝ, အာဝုသော, စက္ခူတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ? ဟေဋ္ဌာ ဥပါဒါရူပံ စတ္တာရော စ အရူပိနော ခန္ဓာ တီဏိ စ အရိယသစ္စာနိ န ကထိတာနိ, ဣဒါနိ တာနိ ကထေတုံ အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ. တတ္ထ စက္ခုံ အပရိဘိန္နန္တိ စက္ခုပသာဒေ နိရုဒ္ဓေပိ ဥပဟတေပိ ပိတ္တသေမှလောဟိတေဟိ ပလိဗုဒ္ဓေပိ စက္ခု စက္ခုဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ, ပရိဘိန္နမေဝ ဟောတိ, စက္ခုဝိညာဏဿ ပန ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထံ အပရိဘိန္နံ နာမ. ဗာဟိရာ စ ရူပါတိ ဗာဟိရာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပါ. တဇ္ဇော သမန္နာဟာရောတိ တံ စက္ခုဉ္စ ရူပေ စ ပဋိစ္စ ဘဝင်္ဂံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဥပ္ပဇ္ဇနမနသိကာရော, ဘဝင်္ဂါဝဋ္ဋနသမတ္ထံ စက္ခုဒွါရေ [Pg.133] ကိရိယမနောဓာတုစိတ္တန္တိ အတ္ထော. တံ ရူပါနံ အနာပါထဂတတ္တာပိ အညာဝိဟိတဿပိ န ဟောတိ, တဇ္ဇဿာတိ တဒနုရူပဿ. ဝိညာဏဘာဂဿာတိ ဝိညာဏကောဋ္ဌာသဿ.

พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเทศนานี้ว่า อชฺฌตฺติกญฺเจว อาวุโส จกฺขุ เพราะเหตุไร? (เพราะ) ในเบื้องต่ำ อุปาทายรูป ขันธ์ที่เป็นอรูป ๔ และอริยสัจ ๓ ยังมิได้ตรัสไว้ บัดนี้ เพื่อจะตรัสธรรมเหล่านั้น จึงทรงปรารภเทศนานี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า จกฺขุํ อปริภินฺนํ ความว่า เมื่อจักขุประสาทดับไปก็ดี ถูกทำลายก็ดี หรือถูกดี เสมหะ และโลหิตขัดขวางไว้ก็ดี จักขุไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณได้ ชื่อว่าแตกทำลายแล้วนั่นเอง ส่วนจักขุประสาทที่สามารถเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณได้ ชื่อว่ายังไม่แตกทำลาย บทว่า พาหิรา จ รูปา ได้แก่ รูปภายนอกอันเกิดจากสมุฏฐาน ๔ บทว่า ตชฺโช สมนฺนาหาโร ได้แก่ มนสิการที่เกิดขึ้นโดยน้อมภวังค์ไป เพราะอาศัยจักขุและรูปนั้น อธิบายว่า กิริยามโนธาตุจิตในจักขุทวารที่สามารถน้อมภวังค์ไปได้ มนสิการนั้นย่อมไม่มี แม้เพราะรูปทั้งหลายไม่มาสู่คลอง (จักษุ) หรือเพราะบุคคลมีใจเป็นอื่น บทว่า ตชฺชสฺส ได้แก่ อันสมควรแก่มนสิการนั้น บทว่า วิญฺญาณภาคสฺส ได้แก่ ส่วนแห่งวิญญาณ

ယံ တထာဘူတဿာတိအာဒီသု ဒွါရဝသေန စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဒဿေတိ. တတ္ထ တထာဘူတဿာတိ စက္ခုဝိညာဏေန သဟဘူတဿ, စက္ခုဝိညာဏသမင်္ဂိနောတိ အတ္ထော. ရူပန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ န ရူပဇနကတ္တာ စက္ခုဝိညာဏက္ခဏေ တိသမုဋ္ဌာနရူပံ, တဒနန္တရစိတ္တက္ခဏေ စတုသမုဋ္ဌာနမ္ပိ လဗ္ဘတိ. သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဂဏနံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနာဒယော စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာဝ. ဝိညာဏမ္ပိ စက္ခုဝိညာဏမေဝ. ဧတ္ထ စ သင်္ခါရာတိ စေတနာဝ ဝုတ္တာ. သင်္ဂဟောတိ ဧကတော သင်္ဂဟော. သန္နိပါတောတိ သမာဂမော. သမဝါယောတိ ရာသိ. ယော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ ပဿတီတိ ယော ပစ္စယေ ပဿတိ. သော ဓမ္မံ ပဿတီတိ သော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဓမ္မေ ပဿတိ, ဆန္ဒောတိအာဒိ သဗ္ဗံ တဏှာဝေဝစနမေဝ, တဏှာ ဟိ ဆန္ဒကရဏဝသေန ဆန္ဒော. အာလယကရဏဝသေန အာလယော. အနုနယကရဏဝသေန အနုနယော. အဇ္ဈောဂါဟိတွာ ဂိလိတွာ ဂဟနဝသေန အဇ္ဈောသာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနန္တိ နိဗ္ဗာနဿေဝ ဝေဝစနံ, ဣတိ တီဏိ သစ္စာနိ ပါဠိယံ အာဂတာနေဝ မဂ္ဂသစ္စံ အာဟရိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ, ယာ ဣမေသု တီသု ဌာနေသု ဒိဋ္ဌိ သင်္ကပ္ပော ဝါစာ ကမ္မန္တော အာဇီဝေါ ဝါယာမော သတိ သမာဓိ ဘာဝနာပဋိဝေဓော, အယံ မဂ္ဂေါတိ. ဗဟုကတံ ဟောတီတိ ဧတ္တာဝတာပိ ဗဟုံ ဘဂဝတော သာသနံ ကတံ ဟောတိ, အဇ္ဈတ္တိကဉ္စေဝ, အာဝုသော, သောတန္တိအာဒိဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ในบาลีเป็นต้นว่า ยํ ตถาภูตสฺส ทรงแสดงสัจจะ ๔ โดยทวาร ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถาภูตสฺส มีความว่า ผู้เกิดร่วมกับจักขุวิญญาณ, ผู้พร้อมด้วยจักขุวิญญาณ บทว่า รูปํ ได้แก่ รูปอันมีสมุฏฐาน ๓ ในขณะแห่งจักขุวิญญาณ เพราะจักขุวิญญาณไม่ก่อให้เกิดรูป และได้แม้รูปอันมีสมุฏฐาน ๔ ในจิตตขณะถัดจากนั้น บทว่า สงฺคหํ คจฺฉติ คือ ย่อมถึงการนับ เวทนาเป็นต้น ก็สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณนั่นเทียว แม้วิญญาณ ก็คือจักขุวิญญาณนั่นเอง และในที่นี้ บทว่า สงฺขารา ท่านกล่าวหมายถึงเจตนาเท่านั้น บทว่า สงฺคโห คือ การสงเคราะห์เข้าด้วยกัน บทว่า สนฺนิปาโต คือ การประชุมพร้อมกัน บทว่า สมวาโย คือ กอง, กลุ่ม บทว่า โย ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปสฺสติ คือ ผู้ใดย่อมเห็นปัจจัยทั้งหลาย บทว่า โส ธมฺมํ ปสฺสติ คือ ผู้นั้นย่อมเห็นธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัย คำทั้งหมดเป็นต้นว่า ฉนฺโท เป็นไวพจน์ของตัณหาทั้งนั้น จริงอยู่ ตัณหาชื่อว่า ฉันทะ เพราะกระทำความพอใจ ชื่อว่า อาลัย เพราะกระทำความอาลัย ชื่อว่า อนุนยะ เพราะกระทำความเพลิดเพลิน ท่านเรียกว่า อัชโฌสานะ เพราะครอบงำ กลืนกิน ยึดถือ บทว่า ฉนฺทราควิโย และ ฉนฺทราคปฺปหานํ เป็นไวพจน์ของนิพพานนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ สัจจะ ๓ มาในบาลีแล้วทั้งนั้น ส่วนมรรคสัจจะ พึงนำเนื้อความมาถือเอา ทิฏฐิ สังกัปปะ วาจา กัมมันตะ อาชีวะ วายามะ สติ สมาธิ ในฐานะ ๓ เหล่านี้ใด ที่เป็นการภาวนาและการแทงตลอด นี้คือมรรค บทว่า พหุกตํ โหติ มีความว่า แม้เพียงเท่านี้ ชื่อว่าได้กระทำศาสนาของพระผู้มีพระภาคไว้มากแล้ว แม้ในวาระทั้งหลายเป็นต้นว่า อชฺฌตฺติกญฺเจว อาวุโส โสตํ ก็นัยนี้แหละ

မနောဒွါရေ ပန အဇ္ဈတ္တိကော မနော နာမ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ. တံ နိရုဒ္ဓမ္ပိ အာဝဇ္ဇနစိတ္တဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ အသမတ္ထံ မန္ဒထာမဂတမေဝ ပဝတ္တမာနမ္ပိ ပရိဘိန္နံ နာမ ဟောတိ. အာဝဇ္ဇနဿ ပန ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထံ အပရိဘိန္နံ နာမ. ဗာဟိရာ စ ဓမ္မာတိ ဓမ္မာရမ္မဏံ. နေဝ တာဝ တဇ္ဇဿာတိ ဣဒံ ဘဝင်္ဂသမယေနေဝ ကထိတံ. ဒုတိယဝါရော ပဂုဏဇ္ဈာနပစ္စဝေက္ခဏေန ဝါ, ပဂုဏကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေန ဝါ, ပဂုဏဗုဒ္ဓဝစနသဇ္ဈာယကရဏာဒိနာ ဝါ, အညဝိဟိတကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တော. ဣမသ္မိံ ဝါရေ ရူပန္တိ စတုသမုဋ္ဌာနမ္ပိ လဗ္ဘတိ. မနောဝိညာဏဉှိ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ, ဝေဒနာဒယော မနောဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ, ဝိညာဏံ မနောဝိညာဏမေဝ. သင်္ခါရာ ပနေတ္ထ ဖဿစေတနာဝသေနေဝ [Pg.134] ဂဟိတာ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတိ မဟာထေရော ဟေဋ္ဌာ ဧကဒေသမေဝ သမ္မသန္တော အာဂန္တွာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဌတွာ ဟေဋ္ဌာ ပရိဟီနဒေသနံ သဗ္ဗံ တံတံဒွါရဝသေန ဘာဇေတွာ ဒဿေန္တော ယထာနုသန္ဓိနာဝ သုတ္တန္တံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

ส่วนในมโนทวาร มโนภายใน ชื่อว่า ภวังคจิต ภวังคจิตนั้น แม้ดับไปแล้ว ก็ไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่อาวชัชนจิตได้ แม้เป็นไปอยู่ก็ถึงความมีกำลังน้อย ชื่อว่า แตกสลาย ส่วนภวังคจิตที่สามารถเป็นปัจจัยแก่อาวชัชนะได้ ชื่อว่า ไม่แตกสลาย บทว่า พาหิรา จ ธมฺมา คือ ธรรมามรณ์ บทว่า เนว ตาว ตชฺชสฺส นี้ ท่านกล่าวโดยสมัยแห่งภวังค์นั่นเทียว วาระที่สอง ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้มีมนสิการอื่น ด้วยการพิจารณาฌานที่ชำนาญแล้วบ้าง ด้วยการมนสิการกรรมฐานที่ชำนาญแล้วบ้าง หรือด้วยการสาธยายพุทธวจนะที่ชำนาญแล้วเป็นต้นบ้าง ในวาระนี้ บทว่า รูปํ ได้แม้รูปอันมีสมุฏฐาน ๔ จริงอยู่ มโนวิญญาณย่อมให้รูปเกิดขึ้น, เวทนาเป็นต้น สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณ, วิญญาณ ก็คือมโนวิญญาณนั่นเอง ส่วนสังขารในที่นี้ ท่านถือเอาโดยอำนาจแห่งผัสสะและเจตนา เนื้อความที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พระมหาเถระเมื่อทรงพิจารณาเพียงส่วนหนึ่งในเบื้องต่ำ เสด็จมาแล้ว ประทับยืนอยู่ในที่นี้ ทรงจำแนกเทศนาที่ไม่บริบูรณ์ในเบื้องต่ำทั้งหมดนั้น โดยทวารนั้นๆ แสดงอยู่ ได้ทรงยังพระสูตรให้จบลงโดยอนุสนธิตามลำดับ ดังนี้แล

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

แห่งอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามหาหัตถิปโทปมสูตร จบ

၉. မဟာသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถามหาสาโรปมสูตร

၃၀၇. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာသာရောပမသုတ္တံ. တတ္ထ အစိရပက္ကန္တေတိ သံဃံ ဘိန္ဒိတွာ ရုဟိရုပ္ပာဒကမ္မံ ကတွာ နစိရပက္ကန္တေ သလိင်္ဂေနေဝ ပါဋိယေက္ကေ ဇာတေ.

๓๐๗. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาสาโรปมสูตร ในมหาสาโรปมสูตรนั้น บทว่า อจิรปกฺกนฺเต ความว่า เมื่อพระเทวทัตทำลายสงฆ์และทำกรรมคือยังพระโลหิตให้ห้อแล้วหลีกไปไม่นาน เกิดความแตกแยกกันโดยเพศของตน

ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ကုလပုတ္တောတိ ကိဉ္စာပိ အသုကကုလပုတ္တောတိ န နိယာမိတော, ဒေဝဒတ္တံယေဝ ပန သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သော ဟိ အသမ္ဘိန္နာယ မဟာသမ္မတပဝေဏိယာ ဩက္ကာကဝံသေ ဇာတတ္တာ ဇာတိကုလပုတ္တော. ဩတိဏ္ဏောတိ ယဿ ဇာတိ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌာ, သော ဇာတိယာ ဩတိဏ္ဏော နာမ. ဇရာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. လာဘသက္ကာရာဒီသုပိ လာဘောတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ. သက္ကာရောတိ တေသံယေဝ သုကတဘာဝေါ. သိလောကောတိ ဝဏ္ဏဘဏနံ. အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဥပ္ပာဒေတိ. အပညာတာတိ ဒွိန္နံ ဇနာနံ ဌိတဋ္ဌာနေ န ပညာယန္တိ, ဃာသစ္ဆာဒနမတ္တမ္ပိ န လဘန္တိ. အပ္ပေသက္ခာတိ အပ္ပပရိဝါရာ, ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ ဂစ္ဆန္တံ န လဘန္တိ.

บทว่า อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ กุลปุตฺโต ความว่า แม้พระองค์จะมิได้ทรงระบุว่า กุลบุตรชื่อโน้น แต่พึงทราบว่า พระดำรัสนี้พระองค์ตรัสหมายถึงพระเทวทัตนั่นเอง จริงอยู่ พระเทวทัตนั้นชื่อว่า ชาติกุลบุตร เพราะเกิดในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช ซึ่งเป็นประเพณีของพระเจ้ามหาสมมตราชที่ไม่แตกแยกกัน บทว่า โอติณฺโณ ความว่า ชาติหยั่งลงแล้วในภายในของกุลบุตรใด กุลบุตรนั้นชื่อว่า ผู้หยั่งลงแล้วด้วยชาติ แม้ในชราเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ แม้ในบทว่า ลาภสกฺการาทีสุ บทว่า ลาโภ คือ ปัจจัย ๔ บทว่า สกฺกาโร คือ ความเป็นสิ่งที่เขาทำดีแล้วแห่งปัจจัย ๔ เหล่านั้นนั่นเอง บทว่า สิโลโก คือ การกล่าวคุณ บทว่า อภินิพฺพตฺเตติ คือ ย่อมให้เกิดขึ้น บทว่า อปญฺญาตา คือ ไม่ปรากฏในที่ที่คนสองคนยืนอยู่, ไม่ได้แม้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่ม บทว่า อปฺเปสกฺขา คือ มีบริวารน้อย, ไม่ได้คนที่เดินไปข้างหน้าหรือข้างหลัง

သာရေန သာရကရဏီယန္တိ ရုက္ခသာရေန ကတ္တဗ္ဗံ အက္ခစက္ကယုဂနင်္ဂလာဒိကံ ယံကိဉ္စိ. သာခါပလာသံ အဂ္ဂဟေသိ ဗြဟ္မစရိယဿာတိ မဂ္ဂဖလသာရဿ သာသနဗြဟ္မစရိယဿ စတ္တာရော ပစ္စယာ သာခါပလာသံ နာမ, တံ အဂ္ဂဟေသိ. တေန စ ဝေါသာနံ အာပါဒီတိ တေနေဝ စ အလမေတ္တာဝတာ သာရော မေ ပတ္တောတိ ဝေါသာနံ အာပန္နော.

บทว่า สาเรน สารกรณีโย ความว่า กิจอะไรๆ ก็ตามที่พึงทำด้วยแก่นไม้ เช่น เพลาล้อ แอก และไถเป็นต้น บทว่า สาขาปลาสํ อคฺคเหสิ พฺรหฺมจริยสฺส ความว่า ปัจจัย ๔ ชื่อว่า กิ่งและใบ ของศาสนพรหมจรรย์อันมีมรรคผลเป็นแก่นสาร, เธอได้ยึดถือกิ่งและใบนั้น บทว่า เตน จ โวสานํ อาปาทิ ความว่า เธอนั้นถึงความหยุดเพียงเท่านั้น ด้วยการได้ปัจจัย ๔ นั้นนั่นเองว่า 'พอละสำหรับเราเพียงเท่านี้ แก่นสารเราได้บรรลุแล้ว' ดังนี้

၃၁၀. ဉာဏဒဿနံ အာရာဓေတီတိ ဒေဝဒတ္တော ပဉ္စာဘိညော, ဒိဗ္ဗစက္ခု စ ပဉ္စန္နံ အဘိညာနံ မတ္ထကေ ဌိတံ, တံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘ဉာဏဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တံ[Pg.135]. အဇာနံ အပဿံ ဝိဟရန္တီတိ ကိဉ္စိ သုခုမံ ရူပံ အဇာနန္တာ အန္တမသော ပံသုပိသာစကမ္ပိ အပဿန္တာ ဝိဟရန္တိ.

๓๑๐. บทว่า ญาณทสฺสนํ อาราเธติ ความว่า พระเทวทัตเป็นผู้ได้อภิญญา ๕, และทิพพจักขุตั้งอยู่ที่ยอดแห่งอภิญญา ๕, ทิพพจักขุนั้น ในพระสูตรนี้ ท่านเรียกว่า "ญาณทัสสนะ" บทว่า อชานํ อปสฺสํ วิหรนฺติ ความว่า ไม่รู้รูปอะไรๆ ที่ละเอียด, ไม่เห็นแม้ที่สุดเพียงผงธุลีหรือหยากเยื่อ ย่อมอยู่

၃၁၁. အသမယဝိမောက္ခံ အာရာဓေတီတိ, ‘‘ကတမော အသမယဝိမောက္ခော? စတ္တာရော စ အရိယမဂ္ဂါ စတ္တာရိ စ သာမညဖလာနိ, နိဗ္ဗာနဉ္စ, အယံ အသမယဝိမောက္ခော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၃) ဧဝံ ဝုတ္တေ နဝလောကုတ္တရဓမ္မေ အာရာဓေတိ သမ္ပာဒေတိ ပဋိလဘတိ. လောကိယသမာပတ္တိယော ဟိ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေယေဝ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုစ္စန္တိ, တသ္မာ, ‘‘ကတမော သမယဝိမောက္ခော? စတ္တာရိ စ ဈာနာနိ စတဿော စ အရူပါဝစရသမာပတ္တိယော, အယံ သမယဝိမောက္ခော’’တိ ဧဝံ သမယဝိမောက္ခောတိ ဝုတ္တာ. လောကုတ္တရဓမ္မာ ပန ကာလေန ကာလံ ဝိမုစ္စန္တိ, သကိံ ဝိမုတ္တာနိ ဟိ မဂ္ဂဖလာနိ ဝိမုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ. နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗကိလေသေဟိ အစ္စန္တံ ဝိမုတ္တမေဝါတိ ဣမေ နဝ ဓမ္မာ အသမယဝိမောက္ခောတိ ဝုတ္တာ.

๓๑๑. บทว่า อสมยวิโมกฺขํ อาราเธติ ความว่า ย่อมยังโลกุตรธรรม ๙ ประการที่ตรัสไว้ว่า "อสมยวิโมกข์เป็นไฉน? อริยมรรค ๔ สามัญผล ๔ และนิพพาน, นี้คืออสมยวิโมกข์" ให้สำเร็จ ให้บริบูรณ์ ได้บรรลุ จริงอยู่ โลกิยสมาบัติทั้งหลาย ย่อมหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึกได้เฉพาะในขณะที่เข้าสมาบัตินั้นๆ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น สมาบัติเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า สมยวิโมกข์ ดังที่ตรัสว่า "สมยวิโมกข์เป็นไฉน? ฌาน ๔ และอรูปาวจรสมาบัติ ๔, นี้คือสมยวิโมกข์" ส่วนโลกุตรธรรมทั้งหลาย หาได้หลุดพ้นเป็นครั้งคราวไม่, จริงอยู่ มรรคและผลที่หลุดพ้นแล้วครั้งหนึ่ง ก็เป็นอันหลุดพ้นแล้วทีเดียว นิพพานก็เป็นธรรมที่หลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงโดยสิ้นเชิงทีเดียว เพราะเหตุนั้น ธรรม ๙ ประการเหล่านี้จึงถูกเรียกว่า อสมยวิโมกข์

အကုပ္ပာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ. အယမတ္ထော ဧတဿာတိ ဧတဒတ္ထံ, အရဟတ္တဖလတ္ထမိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ. အယံ ဧတဿ အတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတံ သာရန္တိ ဧတံ အရဟတ္တဖလံ ဗြဟ္မစရိယဿ သာရံ. ဧတံ ပရိယောသာနန္တိ ဧတံ အရဟတ္တဖလံ ဗြဟ္မစရိယဿ ပရိယောသာနံ, ဧသာ ကောဋိ, န ဣတော ပရံ ပတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

คำว่า อกุปปาเจโตวิมุตติ ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตติ พรหมจรรย์นี้มีอรหัตตผลเป็นประโยชน์ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เอตทัตถะ (มีนั่นเป็นประโยชน์) อธิบายว่า อรหัตตผลนี้เป็นประโยชน์ของพรหมจรรย์นั้น คำว่า เอตํ สารํ (นั่นเป็นแก่นสาร) คือ อรหัตตผลนั้นเป็นแก่นสารของพรหมจรรย์ คำว่า เอตํ ปริโยสานํ (นั่นเป็นที่สุด) คือ อรหัตตผลนั้นเป็นที่สุดของพรหมจรรย์, นี้เป็นยอดเยี่ยม, ธรรมที่พึงบรรลุยิ่งไปกว่านี้ไม่มี ดังนี้แล้ว จึงทรงจบเทศนาตามลำดับความสืบต่อกันนั่นแล

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

မဟာသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามหาสาโรปมสูตร จบแล้ว

၁၀. စူဠသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาจูฬสาโรปมสูตร

၃၁၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠသာရောပမသုတ္တံ. တတ္ထ ပိင်္ဂလကောစ္ဆောတိ သော ဗြာဟ္မဏော ပိင်္ဂလဓာတုကော. ကောစ္ဆောတိ ပနဿ နာမံ, တသ္မာ ‘‘ပိင်္ဂလကောစ္ဆော’’တိ ဝုစ္စတိ. သံဃိနောတိအာဒီသု ပဗ္ဗဇိတသမူဟသင်္ခါတော သံဃော ဧတေသံ အတ္ထီတိ သံဃိနော. သွေဝ ဂဏော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဂဏိနော. အာစာရသိက္ခာပနဝသေန တဿ ဂဏဿ အာစရိယာတိ ဂဏာစရိယာ. ဉာတာတိ ပညာတာ ပါကဋာ. ‘‘အပ္ပိစ္ဆာ သန္တုဋ္ဌာ, အပ္ပိစ္ဆတာယ [Pg.136] ဝတ္ထမ္ပိ န နိဝါသေန္တီ’’တိအာဒိနာ နယေန သမုဂ္ဂတော ယသော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ယသဿိနော. တိတ္ထကရာတိ လဒ္ဓိကရာ. သာဓုသမ္မတာတိ ဣမေ သာဓု သုန္ဒရာ သပ္ပုရိသာတိ ဧဝံ သမ္မတာ. ဗဟုဇနဿာတိ အဿုတဝတော အန္ဓဗာလပုထုဇ္ဇနဿ. ဣဒါနိ တေ ဒဿေန္တော သေယျထိဒံ ပူရဏောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပူရဏောတိ တဿ သတ္ထုပဋိညဿ နာမံ. ကဿပေါတိ ဂေါတ္တံ. သော ကိရ အညတရဿ ကုလဿ ဧကူနဒါသသတံ ပူရယမာနော ဇာတော, တေနဿ ‘‘ပူရဏော’’တိ နာမံ အကံသု. မင်္ဂလဒါသတ္တာ စဿ ‘‘ဒုက္ကဋ’’န္တိ ဝတ္တာ နတ္ထိ, အကတံ ဝါ န ကတန္တိ. ‘‘သော ကိမဟမေတ္ထ ဝသာမီ’’တိ ပလာယိ. အထဿ စောရာ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆိန္ဒိံသု. သော ပဏ္ဏေန ဝါ တိဏေန ဝါ ပဋိစ္ဆာဒေတုမ္ပိ အဇာနန္တော ဇာတရူပေနေဝ ဧကံ ဂါမံ ပါဝိသိ. မနုဿာ တံ ဒိသွာ, ‘‘အယံ သမဏော အရဟာ အပ္ပိစ္ဆော, နတ္ထိ ဣမိနာ သဒိသော’’တိ ပူဝဘတ္တာဒီနိ ဂဟေတွာ ဥပသင်္ကမန္တိ. သော ‘‘မယှံ သာဋကံ အနိဝတ္ထဘာဝေန ဣဒံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ တတော ပဋ္ဌာယ သာဋကံ လဘိတွာပိ န နိဝါသေသိ, တဒေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အဂ္ဂဟေသိ. တဿ သန္တိကေ အညေပိ ပဉ္စသတာ မနုဿာ ပဗ္ဗဇိံသု, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပူရဏော ကဿပေါ’’တိ.

๓๑๒. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า จูฬสาโรปมสูตร ในพระสูตรนั้น คำว่า ปิงฺคลโกจฺโฉ ได้แก่ พราหมณ์นั้นมีธาตุสีเหลืองเหมือนสีแมว ส่วนคำว่า โกจฉะ เป็นชื่อของเขา เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปิงคลโกจฉะ" ในคำว่า สงฺฆิโน เป็นต้น (มีความว่า) หมู่ที่เรียกว่าสมณะของพวกเหล่านั้นมีอยู่ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สังฆี (ผู้มีหมู่) คณะของพวกเหล่านั้นนั่นเองมีอยู่ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า คณี (ผู้มีคณะ) เป็นอาจารย์ของคณะนั้นโดยการให้อบรมอาจาระ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า คณาจารย์ คำว่า ญาตา คือ เป็นที่รู้จัก ปรากฏ ยศที่เกิดขึ้นแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เพราะความเป็นผู้มักน้อย แม้ผ้าก็ไม่นุ่งห่ม" ของพวกเหล่านั้นมีอยู่ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ยสัสสี (ผู้มียศ) คำว่า ติตฺถกรา คือ ผู้สร้างลัทธิ คำว่า สาธุสมฺมตา คือ เป็นที่ยอมรับกันว่า ท่านเหล่านี้เป็นคนดี เป็นคนงาม เป็นสัตบุรุษ คำว่า พหุชนสฺส ได้แก่ ของปุถุชนผู้มืดบอดเขลา ผู้ไม่มีสุตะ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเจ้าลัทธิเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถีทํ ปูรโณ ในคำเหล่านั้น คำว่า ปูรณะ เป็นชื่อของผู้ปฏิญญาตนเป็นศาสดานั้น คำว่า กัสสปะ เป็นโคตร ได้ยินว่า เขาเกิดมาทำให้ทาส 99 คนของตระกูลหนึ่งครบ 100 คนพอดี เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงตั้งชื่อเขาว่า "ปูรณะ" และเพราะความเป็นทาสมงคล จึงไม่มีใครกล่าวแก่เขาว่า "ทำไม่ดี" หรือ "ยังไม่ได้ทำ" เขาคิดว่า "เราจะอยู่ที่นี่ทำไม" แล้วจึงหนีไป ครั้งนั้น พวกโจรได้ชิงเอาผ้าของเขาไป เขาไม่รู้จักแม้กระทั่งจะปกปิดร่างกายด้วยใบไม้หรือหญ้า จึงเข้าไปสู่หมู่บ้านแห่งหนึ่งในสภาพเปลือยกายเหมือนแรกเกิด พวกมนุษย์เห็นเขาแล้วก็คิดว่า "สมณะรูปนี้เป็นพระอรหันต์ เป็นผู้มักน้อย ไม่มีใครเสมอเหมือนท่านผู้นี้" แล้วจึงถือเอาขนมและภัตตาหารเป็นต้นเข้าไปหา เขาคิดว่า "สิ่งนี้เกิดขึ้นแก่เราเพราะความที่เราไม่นุ่งผ้าสาฎก" ตั้งแต่นั้นมา แม้ได้ผ้าสาฎกก็ไม่นุ่งห่ม ถือเอาบรรพชานั้น (คือการเปลือยกาย) นั่นแหละ มนุษย์แม้เหล่าอื่นอีก 500 คนได้บวชในสำนักของเขา พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเขานั้นจึงตรัสว่า "ปูรณะ กัสสปะ"

မက္ခလီတိ တဿ နာမံ. ဂေါသာလာယ ဇာတတ္တာ ဂေါသာလောတိ ဒုတိယံ နာမံ. တံ ကိရ သကဒ္ဒမာယ ဘူမိယာ တေလဃဋံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တံ, ‘‘တာတ, မာ ခလီ’’တိ သာမိကော အာဟ. သော ပမာဒေန ခလိတွာ ပတိတွာ သာမိကဿ ဘယေန ပလာယိတုံ အာရဒ္ဓေါ. သာမိကော ဥပဓာဝိတွာ သာဋကကဏ္ဏေ အဂ္ဂဟေသိ. သောပိ သာဋကံ ဆဍ္ဍေတွာ အစေလကော ဟုတွာ ပလာယိ, သေသံ ပူရဏသဒိသမေဝ.

คำว่า มักขลิ เป็นชื่อของเขา เพราะเกิดในคอกโค จึงมีชื่อที่สองว่า โคสาละ ได้ยินว่า ขณะที่เขากำลังถือหม้อน้ำมันเดินไปบนพื้นดินที่มีโคลน นายได้กล่าวว่า "พ่อคุณ อย่าลื่นนะ" เขาพลาดลื่นล้มลงเพราะความประมาท แล้วเริ่มจะวิ่งหนีไปเพราะกลัวนาย นายวิ่งตามไปจับที่ชายผ้าสาฎก แม้เขาก็สลัดผ้าสาฎกทิ้งแล้วเป็นคนเปลือยกายหนีไป เรื่องที่เหลือก็เหมือนกับเรื่องของปูรณะนั่นเอง

အဇိတောတိ တဿ နာမံ. ကေသကမ္ဗလံ ဓာရေတီတိ ကေသကမ္ဗလော. ဣတိ နာမဒွယံ သံသန္ဒိတွာ ‘‘အဇိတော ကေသကမ္ဗလော’’တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ကေသကမ္ဗလော နာမ မနုဿကေသေဟိ ကတကမ္ဗလော, တတော ပဋိကိဋ္ဌတရံ ဝတ္ထံ နာမ နတ္ထိ. ယထာဟ – ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယာနိ ကာနိစိ တန္တာဝုတာနံ ဝတ္ထာနံ, ကေသကမ္ဗလော တေသံ ပဋိကိဋ္ဌော အက္ခာယတိ, ကေသကမ္ဗလော, ဘိက္ခဝေ, သီတေ သီတော ဥဏှေ ဥဏှော ဒုဗ္ဗဏ္ဏော ဒုဂ္ဂန္ဓော ဒုက္ခသမ္ဖဿော’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၃၈).

คำว่า อชิตะ เป็นชื่อของเขา เขาทรงผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมไว้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เกสกัมพล เพราะฉะนั้น จึงรวมชื่อทั้งสองเข้าด้วยกันเรียกว่า "อชิตะ เกสกัมพล" ในคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า เกสกัมพล คือผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมของมนุษย์, ผ้าที่น่ารังเกียจยิ่งกว่านั้นไม่มี ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาผ้าที่ทอด้วยเส้นด้ายชนิดต่างๆ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผม ท่านกล่าวว่าเป็นผ้าที่เลวที่สุดในบรรดาผ้าเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมนั้น เมื่ออากาศหนาวก็เย็น เมื่ออากาศร้อนก็ร้อน มีสีไม่สวย มีกลิ่นเหม็น มีสัมผัสเป็นทุกข์"

ပကုဓောတိ [Pg.137] တဿ နာမံ. ကစ္စာယနောတိ ဂေါတ္တံ. ဣတိ နာမဂေါတ္တံ သံသန္ဒိတွာ, ‘‘ပကုဓော ကစ္စာယနော’’တိ ဝုစ္စတိ. သီတုဒကပဋိက္ခိတ္တကော ဧသ, ဝစ္စံ ကတွာပိ ဥဒကကိစ္စံ န ကရောတိ, ဥဏှောဒကံ ဝါ ကဉ္ဇိယံ ဝါ လဘိတွာ ကရောတိ, နဒိံ ဝါ မဂ္ဂေါဒကံ ဝါ အတိက္ကမ္မ, ‘‘သီလံ မေ ဘိန္န’’န္တိ ဝါလိကထူပံ ကတွာ သီလံ အဓိဋ္ဌာယ ဂစ္ဆတိ, ဧဝရူပေါ နိဿိရိကလဒ္ဓိကော ဧသ.

คำว่า ปกุธะ เป็นชื่อของเขา คำว่า กัจจายนะ เป็นโคตร เพราะฉะนั้น จึงรวมชื่อและโคตรเข้าด้วยกันเรียกว่า "ปกุธะ กัจจายนะ" ผู้นี้เป็นผู้ปฏิเสธน้ำเย็น แม้ถ่ายอุจจาระแล้วก็ไม่ทำกิจด้วยน้ำ เมื่อได้น้ำร้อนหรือน้ำข้าวส้มจึงทำกิจด้วยน้ำ เมื่อข้ามแม่น้ำหรือน้ำกลางทางไปแล้ว ก็ก่อสถูปทรายแล้วอธิษฐานศีลด้วยคิดว่า "ศีลของเราขาดแล้ว" แล้วจึงไปต่อ ผู้นี้เป็นผู้มีลัทธิที่ปราศจากสิริเช่นนี้

သဉ္ဇယောတိ တဿ နာမံ. ဗေလဋ္ဌဿ ပုတ္တောတိ ဗေလဋ္ဌပုတ္တော. အမှာကံ ဂဏ္ဌနကိလေသော ပလိဗုဇ္ဈနကိလေသော နတ္ထိ, ကိလေသဂဏ္ဌရဟိတာ မယန္တိ ဧဝံ ဝါဒိတာယ လဒ္ဓနာမဝသေန နိဂဏ္ဌော. နာဋဿ ပုတ္တောတိ နာဋပုတ္တော. အဗ္ဘညံသူတိ ယထာ တေသံ ပဋိညာ, တထေဝ ဇာနိံသု. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သစေ နေသံ သာ ပဋိညာ နိယျာနိကာ သဗ္ဗေ အဗ္ဘညံသု. နော စေ, န အဗ္ဘညံသု. တသ္မာ ကိံ တေသံ ပဋိညာ နိယျာနိကာ န နိယျာနိကာတိ, အယမေတဿ ပဉှဿ အတ္ထော. အထ ဘဂဝါ နေသံ အနိယျာနိကဘာဝကထနေန အတ္ထာဘာဝတော အလန္တိ ပဋိက္ခိပိတွာ ဥပမာယ အတ္ထံ ပဝေဒေန္တော ဓမ္မမေဝ ဒေသေတုံ, ဓမ္မံ, တေ ဗြာဟ္မဏ, ဒေသေဿာမီတိ အာဟ.

คำว่า สัญชัย เป็นชื่อของเขา เป็นบุตรของนายเวลาฏฐะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เวลัฏฐบุตร ชื่อว่า นิครนถ์ โดยอำนาจแห่งชื่อที่ได้มาเพราะความเป็นผู้มีวาทะอย่างนี้ว่า "กิเลสเครื่องผูกมัด กิเลสเครื่องร้อยรัดของพวกเราไม่มี พวกเราเป็นผู้ปราศจากกิเลสเครื่องผูกมัด" เป็นบุตรของคนชื่อนาฏะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า นาฏบุตร คำว่า อพฺภญฺญํสู (พยากรณ์แล้ว) คือ พวกเขารู้ได้ตามที่ปฏิญญาไว้ อธิบายว่า ถ้าการปฏิญญานั้นของพวกเขานำออกจากทุกข์ได้จริง ทุกคนก็พยากรณ์ได้ ถ้าไม่ได้ ก็พยากรณ์ไม่ได้ เพราะฉะนั้น การปฏิญญาของพวกเขาจะนำออกจากทุกข์ได้อย่างไรเล่า คือนำออกไม่ได้เลย, นี้เป็นเนื้อความของปัญหานั้น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธด้วยพระดำรัสว่า "พอเถิด" เพราะไม่มีประโยชน์ที่จะกล่าวถึงความเป็นลัทธิที่นำออกจากทุกข์ไม่ได้ของพวกเขา แล้วเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความด้วยอุปมา จึงตรัสว่า "พราหมณ์ เราจะแสดงธรรมแก่ท่าน" เพื่อจะทรงแสดงธรรมนั่นเอง

၃၂၀. တတ္ထ သစ္ဆိကိရိယာယာတိ သစ္ဆိကရဏတ္ထံ. န ဆန္ဒံ ဇနေတီတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒံ န ဇနယတိ. န ဝါယမတီတိ ဝါယာမံ ပရက္ကမံ န ကရောတိ. ဩလီနဝုတ္တိကော စ ဟောတီတိ လီနဇ္ဈာသယော ဟောတိ. သာထလိကောတိ သိထိလဂ္ဂါဟီ, သာသနံ သိထိလံ ကတွာ ဂဏှာတိ, ဒဠှံ န ဂဏှာတိ.

๓๒๐. ในคำเหล่านั้น คำว่า สจฺฉิกิริยาย คือ เพื่อทำให้แจ้ง คำว่า น ฉนฺทํ ชเนติ คือ ไม่ก่อฉันทะคือความพอใจที่จะทำ คำว่า น วายมติ คือ ไม่ทำความพยายาม ไม่ทำความบากบั่น คำว่า โอลีนวุตฺติโก จ โหติ คือ เป็นผู้มีอัธยาศัยท้อถอย คำว่า สาถลิโก คือ ผู้ยึดถืออย่างหย่อนยาน คือยึดถือพระศาสนาอย่างหย่อนๆ ไม่ยึดถืออย่างมั่นคง

၃၂၃. ဣဓ, ဗြာဟ္မဏ ဘိက္ခု, ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိ ကထံ ဣမေ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဓမ္မာ ဉာဏဒဿနေန ဥတ္တရိတရာ ဇာတာတိ? နိရောဓပါဒကတ္တာ. ဟေဋ္ဌာ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဓမ္မာ ဟိ ဝိပဿနာပါဒကာ, ဣဓ နိရောဓပါဒကာ, တသ္မာ ဥတ္တရိတရာ ဇာတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ ယထာနုသန္ဓိနာဝ နိဋ္ဌပေသိ. ဒေသနာဝသာနေ ဗြာဟ္မဏော သရဏေသု ပတိဋ္ဌိတောတိ.

๓๒๓. ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามทั้งหลาย... ดังนี้. ถามว่า ธรรมทั้งหลายมีปฐมฌานเป็นต้นเหล่านี้ ประเสริฐกว่าญาณทัสสนะได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ. จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายมีปฐมฌานเป็นต้นในเบื้องต่ำเป็นบาทแห่งวิปัสสนา ส่วนในที่นี้เป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ประเสริฐกว่า. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบพระสูตรนี้โดยอนุสนธิเทียว. ในกาลจบเทศนา พราหมณ์ได้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

စူဠသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจูฬสาโรปมสูตร จบแล้ว.

တတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาตติยวรรค จบแล้ว.

၄. မဟာယမကဝဂ္ဂေါ

๔. มหายมกวรรค

၁. စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาจูฬโคสิงคสูตร

၃၂၅. ဧဝံ [Pg.138] မေ သုတန္တိ စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ နာတိကေ ဝိဟရတီတိ နာတိကာ နာမ ဧကံ တဠာကံ နိဿာယ ဒွိန္နံ စူဠပိတိမဟာပိတိပုတ္တာနံ ဒွေ ဂါမာ, တေသု ဧကသ္မိံ ဂါမေ. ဂိဉ္ဇကာဝသထေတိ ဣဋ္ဌကာမယေ အာဝသထေ. ဧကသ္မိံ ကိရ သမယေ ဘဂဝါ မဟာဇနသင်္ဂဟံ ကရောန္တော ဝဇ္ဇိရဋ္ဌေ စာရိကံ စရမာနော နာတိကံ အနုပ္ပတ္တော. နာတိကဝါသိနော မနုဿာ ဘဂဝတော မဟာဒါနံ ဒတွာ ဓမ္မကထံ သုတွာ ပသန္နဟဒယာ, ‘‘သတ္ထု ဝသနဋ္ဌာနံ ကရိဿာမာ’’တိ မန္တေတွာ ဣဋ္ဌကာဟေဝ ဘိတ္တိသောပါနတ္ထမ္ဘေ ဝါဠရူပါဒီနိ ဒဿေန္တော ပါသာဒံ ကတွာ သုဓာယ လိမ္ပိတွာ မာလာကမ္မလတာကမ္မာဒီနိ နိဋ္ဌာပေတွာ ဘုမ္မတ္ထရဏမဉ္စပီဌာဒီနိ ပညပေတွာ သတ္ထု နိယျာတေသုံ. အပရာပရံ ပနေတ္ထ မနုဿာ ဘိက္ခုသံဃဿ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနမဏ္ဍပစင်္ကမာဒီနိ ကာရယိံသု. ဣတိ သော ဝိဟာရော မဟာ အဟောသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဂိဉ္ဇကာဝသထေ’’တိ.

๓๒๕. พระสูตรชื่อว่า จูฬโคสิงคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า นาติเก วิหรติ ความว่า หมู่บ้านชื่อนาติกา ๒ แห่ง ของบุตรแห่งอาและลุง อาศัยสระแห่งหนึ่ง ในบรรดาหมู่บ้านเหล่านั้น ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่ง. บทว่า คิญฺชกาวสเถ ความว่า ในอาวาสที่ทำด้วยอิฐ. ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงกระทำการสงเคราะห์มหาชน เสด็จจาริกไปในวัชชีรัฐ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านนาติกา. มนุษย์ชาวนาติกาถวายมหาทานแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ฟังธรรมกถาแล้ว มีใจเลื่อมใส ปรึกษากันว่า 'เราทั้งหลายจักสร้างที่ประทับแด่พระศาสดา' แล้วได้สร้างปราสาทด้วยอิฐทั้งหลายนั่นเทียว แสดงฝา บันได เสา และรูปสัตว์ร้ายเป็นต้น แล้วฉาบทาด้วยปูน ให้สำเร็จการทำลายดอกไม้และลายเถาวัลย์เป็นต้น ปูลาดพื้นที่ ตั้งเตียงและตั่งเป็นต้นแล้ว ได้น้อมถวายแด่พระศาสดา. ในกาลต่อๆ มา มนุษย์ทั้งหลายได้สร้างที่พักกลางคืน ที่พักกลางวัน มณฑป และที่จงกรมเป็นต้น เพื่อภิกษุสงฆ์ในที่นี้. ด้วยเหตุนี้ วิหารนั้นจึงได้เป็นวิหารใหญ่. ทรงหมายถึงวิหารนั้นจึงตรัสว่า 'คิญฺชกาวสเถ' ดังนี้.

ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေတိ တတ္ထ ဧကဿ ဇေဋ္ဌကရုက္ခဿ ခန္ဓတော ဂေါသိင်္ဂသဏ္ဌာနံ ဟုတွာ ဝိဋပံ ဥဋ္ဌဟိ, တံ ရုက္ခံ ဥပါဒါယ သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဝနံ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနန္တိ သင်္ခံ ဂတံ. ဒါယောတိ အဝိသေသေန အရညဿေတံ နာမံ. တသ္မာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေတိ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနအရညေတိ အတ္ထော. ဝိဟရန္တီတိ သာမဂ္ဂိရသံ အနုဘဝမာနာ ဝိဟရန္တိ. ဣမေသဉှိ ကုလပုတ္တာနံ ဥပရိပဏ္ဏာသကေ ပုထုဇ္ဇနကာလော ကထိတော, ဣဓ ခီဏာသဝကာလော. တဒါ ဟိ တေ လဒ္ဓဿာဒါ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ အဓိဂတပဋိသမ္ဘိဒါ ခီဏာသဝါ ဟုတွာ သာမဂ္ဂိရသံ အနုဘဝမာနာ တတ္ထ ဝိဟရိံသု. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

บทว่า โคสิงฺคสาลวนทาเย ความว่า ในป่านั้น กิ่งไม้ได้งอกขึ้นจากลำต้นของต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง มีสัณฐานดุจเขาโค อาศัยต้นไม้นั้น ป่าทั้งหมดนั้นจึงถึงการนับว่า โคสิงคสาลวัน. บทว่า ทาโย เป็นชื่อของป่าโดยทั่วไป. เพราะเหตุนั้น บทว่า โคสิงฺคสาลวนทาเย จึงมีความหมายว่า ในป่าโคสิงคสาลวัน. บทว่า วิหรนฺติ ความว่า ท่านเหล่านั้นอยู่เสวยรสแห่งความสามัคคี. จริงอยู่ กาลเป็นปุถุชนของกุลบุตรเหล่านี้ ถูกกล่าวไว้ในอุปริปัณณาสก์ ส่วนในที่นี้ กาลเป็นพระขีณาสพถูกกล่าวไว้. จริงอยู่ ในกาลนั้น ท่านเหล่านั้นได้บรรลุรส (แห่งอรหัตตผล) ได้ที่พึ่งพิง (คืออรหัตตผล) บรรลุปฏิสัมภิทา เป็นพระขีณาสพแล้ว เสวยรสแห่งความสามัคคีอยู่ในที่นั้น. ทรงหมายถึงการอยู่นั้นจึงตรัสคำนี้ไว้.

ယေန ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယော တေနုပသင်္ကမီတိ ဓမ္မသေနာပတိမဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရေသု ဝါ အသီတိမဟာသာဝကေသု ဝါ, အန္တမသော ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကအာနန္ဒတ္ထေရမ္ပိ ကဉ္စိ အနာမန္တေတွာ သယမေဝ ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ အနီကာ နိဿဋော ဟတ္ထီ ဝိယ, ယူထာ နိဿဋော ကာဠသီဟော ဝိယ[Pg.139], ဝါတစ္ဆိန္နော ဝလာဟကော ဝိယ ဧကကောဝ ဥပသင်္ကမိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘဂဝါ သယံ အဂမာသီတိ? တယော ကုလပုတ္တာ သာမဂ္ဂိရသံ အနုဘဝန္တာ ဝိဟရန္တိ, တေသံ ပဂ္ဂဏှနတော, ပစ္ဆိမဇနတံ အနုကမ္ပနတော ဓမ္မဂရုဘာဝတော စ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ဣမေ ကုလပုတ္တေ ပဂ္ဂဏှိတွာ ဥက္ကံသိတွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဓမ္မံ နေသံ ဒေသေဿာမီ’’တိ. ဧဝံ တာဝ ပဂ္ဂဏှနတော အဂမာသိ. အပရမ္ပိဿ အဟောသိ – ‘‘အနာဂတေ ကုလပုတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သမဂ္ဂဝါသံ ဝသန္တာနံ သန္တိကံ သယံ ဂန္တွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဓမ္မံ ကထေတွာ တယော ကုလပုတ္တေ ပဂ္ဂဏှိ, ကော နာမ သမဂ္ဂဝါသံ န ဝသေယျာတိ သမဂ္ဂဝါသံ ဝသိတဗ္ဗံ မညမာနာ ခိပ္ပမေဝ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿန္တီ’’တိ. ဧဝံ ပစ္ဆိမဇနတံ အနုကမ္ပနတောပိ အဂမာသိ. ဗုဒ္ဓါ စ နာမ ဓမ္မဂရုနော ဟောန္တိ, သော စ နေသံ ဓမ္မဂရုဘာဝေါ ရထဝိနီတေ အာဝိကတောဝ. ဣတိ ဣမသ္မာ ဓမ္မဂရုဘာဝတောပိ ဓမ္မံ ပဂ္ဂဏှိဿာမီတိ အဂမာသိ.

บทว่า เยน โคสิงฺคสาลวนทาโย เตนุปสงฺกมิ ความว่า พระองค์มิได้ตรัสเรียกใครๆ แม้ในพระธรรมเสนาบดีและพระมหาโมคคัลลานเถระ หรือในพระมหาสาวก ๘๐ รูป หรืออย่างน้อยที่สุดแม้พระอานนทเถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก ทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เอง เสด็จเข้าไปแต่พระองค์เดียว ดุจช้างที่ออกจากหมู่ ดุจราชสีห์ดำที่ออกจากฝูง ดุจก้อนเมฆที่ถูกลมตัดขาด. ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเสด็จไปที่นี่ด้วยพระองค์เอง? ตอบว่า เพราะกุลบุตร ๓ ท่านกำลังอยู่เสวยรสแห่งความสามัคคี, เพราะทรงประสงค์จะยกย่องท่านเหล่านั้น, เพราะทรงอนุเคราะห์แก่ชนรุ่นหลัง, และเพราะทรงมีความเคารพในธรรม. ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า 'เราจักยกย่องสรรเสริญกุลบุตรเหล่านี้ กระทำปฏิสันถารแล้ว จักแสดงธรรมแก่พวกเขา'. ด้วยเหตุนี้ เบื้องต้นจึงเสด็จไปเพราะทรงประสงค์จะยกย่อง. อีกประการหนึ่ง พระองค์ทรงมีพระดำริว่า 'ในอนาคต กุลบุตรทั้งหลายจักคิดว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปเองถึงสำนักของท่านผู้มีปกติอยู่ด้วยความสามัคคี ทรงกระทำปฏิสันถาร ตรัสธรรมแล้ว ทรงยกย่องกุลบุตร ๓ ท่าน ใครเล่าจะไม่พึงอยู่ด้วยความสามัคคี' เมื่อพวกเขาสำคัญว่าพึงอยู่ด้วยความสามัคคี ก็จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยฉับพลัน. ด้วยเหตุนี้ จึงเสด็จไปแม้เพราะทรงอนุเคราะห์แก่ชนรุ่นหลัง. อนึ่ง พระพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่าทรงมีธรรมเป็นครู และความเป็นผู้มีธรรมเป็นครูของพระองค์เหล่านั้นก็ปรากฏชัดแล้วในรถวินีตสูตร. ด้วยเหตุนี้ จึงเสด็จไปแม้เพราะความเป็นผู้มีธรรมเป็นครูนี้ ด้วยทรงพระดำริว่า 'เราจักยกย่องธรรม'.

ဒါယပါလောတိ အရညပါလော. သော တံ အရညံ ယထာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတပ္ပဒေသေန မနုဿာ ပဝိသိတွာ တတ္ထ ပုပ္ဖံ ဝါ ဖလံ ဝါ နိယျာသံ ဝါ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရံ ဝါ န ဟရန္တိ, ဧဝံ ဝတိယာ ပရိက္ခိတ္တဿ တဿ အရညဿ ယောဇိတေ ဒွါရေ နိသီဒိတွာ တံ အရညံ ရက္ခတိ, ပါလေတိ. တသ္မာ ‘‘ဒါယပါလော’’တိ ဝုတ္တော. အတ္တကာမရူပါတိ အတ္တနော ဟိတံ ကာမယမာနသဘာဝါ ဟုတွာ ဝိဟရန္တိ. ယော ဟိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာပိ ဝေဇ္ဇကမ္မဒူတကမ္မပဟိဏဂမနာဒီနံ ဝသေန ဧကဝီသတိအနေသနာဟိ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ, အယံ န အတ္တကာမရူပေါ နာမ. ယော ပန ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဧကဝီသတိအနေသနံ ပဟာယ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ပတိဋ္ဌာယ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ သပ္ပာယဓုတင်္ဂံ အဓိဋ္ဌာယ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိယံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂါမန္တံ ပဟာယ အရညံ ပဝိသိတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကုရုမာနော ဝိဟရတိ, အယံ အတ္တကာမော နာမ. တေပိ တယော ကုလပုတ္တာ ဧဝရူပါ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အတ္တကာမရူပါ ဝိဟရန္တီ’’တိ.

บทว่า ทายปาโล คือ คนเฝ้าป่า. คนเฝ้าป่านั้น นั่งอยู่ที่ประตูที่จัดไว้ของป่าซึ่งล้อมรอบด้วยรั้ว คุ้มครอง รักษาป่านั้น โดยประการที่มนุษย์ทั้งหลายเข้าไปยังประเทศที่ตนปรารถนาแล้วๆ จะไม่นำเอาดอกไม้ ผลไม้ ยางไม้ หรือเครื่องไม้เครื่องมือไปจากที่นั้น ด้วยเหตุนั้น เขาจึงถูกเรียกว่า 'ทายปาโล'. บทว่า อตฺตกามา รูปา ความว่า ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีสภาวะปรารถนาประโยชน์ของตนอยู่. จริงอยู่ ภิกษุใดบวชในศาสนานี้แล้ว ยังชีพด้วยอนาสนา ๒๑ อย่าง โดยนัยแห่งการประกอบเวชกรรม การเป็นทูต การรับใช้เป็นต้น ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ตน. ส่วนภิกษุใดบวชในศาสนานี้แล้ว ละอนาสนา ๒๑ อย่าง ตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธิศีล เรียนพุทธวจนะ สมาทานธุดงค์ที่เหมาะสม ถือเอากรรมฐานที่ถูกใจในอารมณ์ ๓๘ อย่าง ละเขตบ้าน เข้าไปสู่ป่า ยังสมาบัติให้เกิดแล้ว เจริญวิปัสสนากรรมฐานอยู่ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ใคร่ประโยชน์ตน. แม้กุลบุตรทั้ง ๓ ท่านนั้นก็ได้เป็นเช่นนี้แล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'อตฺตกามา รูปา วิหรนฺติ' ดังนี้.

မာ တေသံ အဖာသုမကာသီတိ တေသံ မာ အဖာသုကံ အကာသီတိ ဘဂဝန္တံ ဝါရေသိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဣမေ ကုလပုတ္တာ သမဂ္ဂါ ဝိဟရန္တိ, ဧကစ္စဿ စ ဂတဋ္ဌာနေ ဘဏ္ဍနကလဟဝိဝါဒါ ဝတ္တန္တိ, တိခိဏသိင်္ဂေါ စဏ္ဍဂေါဏော ဝိယ ဩဝိဇ္ဈန္တော ဝိစရတိ, အထေကမဂ္ဂေန ဒွိန္နံ ဂမနံ န [Pg.140] ဟောတိ, ကဒါစိ အယမ္ပိ ဧဝံ ကရောန္တော ဣမေသံ ကုလပုတ္တာနံ သမဂ္ဂဝါသံ ဘိန္ဒေယျ. ပါသာဒိကော စ ပနေသ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော သုရသဂိဒ္ဓေါ မညေ, ဂတကာလတော ပဋ္ဌာယ ပဏီတဒါယကာနံ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကာနဉ္စ ဝဏ္ဏကထနာဒီဟိ ဣမေသံ ကုလပုတ္တာနံ အပ္ပမာဒဝိဟာရံ ဘိန္ဒေယျ. ဝသနဋ္ဌာနာနိ စာပိ ဧတေသံ ကုလပုတ္တာနံ နိဗဒ္ဓါနိ ပရိစ္ဆိန္နာနိ တိဿော စ ပဏ္ဏသာလာ တယော စင်္ကမာ တီဏိ ဒိဝါဋ္ဌာနာနိ တီဏိ မဉ္စပီဌာနိ. အယံ ပန သမဏော မဟာကာယော ဝုဍ္ဎတရော မညေ ဘဝိဿတိ. သော အကာလေ ဣမေ ကုလပုတ္တေ သေနာသနာ ဝုဋ္ဌာပေဿတိ. ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ ဧတေသံ အဖာသု ဘဝိဿတီ’’တိ. တံ အနိစ္ဆန္တော, ‘‘မာ တေသံ အဖာသုကမကာသီ’’တိ ဘဂဝန္တံ ဝါရေသိ.

นายทวารบาลห้ามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่าได้ทรงกระทำความไม่ผาสุกแก่ท่านเหล่านั้นเลย” ดังนี้ ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า “กุลบุตรเหล่านี้อยู่กันอย่างสามัคคี อนึ่ง ในที่ที่ภิกษุบางรูปไป การทะเลาะ การวิวาท การโต้เถียงกันย่อมเกิดขึ้น ท่านเที่ยวขวิดไปเหมือนโคดุร้ายมีเขาแหลม การเดินทางของคนสองคนโดยทางสายเดียวกันย่อมไม่มี บางที แม้ท่านผู้นี้ เมื่อกระทำอย่างนั้น ก็พึงทำลายการอยู่ร่วมกันอย่างสามัคคีของกุลบุตรเหล่านี้ อนึ่ง ท่านผู้นี้น่าเลื่อมใส มีผิวพรรณดุจทองคำ เห็นจะละโมบในรสอร่อย จำเดิมแต่กาลที่ไปแล้ว พึงทำลายการอยู่ด้วยความไม่ประมาทของกุลบุตรเหล่านี้ ด้วยการกล่าวคุณเป็นต้นของทายกผู้ถวายของประณีตและของอุปัฏฐากของตน อีกอย่างหนึ่ง ที่อยู่ของกุลบุตรเหล่านี้ก็เป็นของประจำและมีจำกัด คือ บรรณศาลา ๓ หลัง ที่จงกรม ๓ แห่ง ที่พักกลางวัน ๓ แห่ง เตียงและตั่ง ๓ ชุด ส่วนสมณะรูปนี้มีร่างกายใหญ่โต เห็นจะเป็นผู้มีพรรษามากกว่า ท่านจะให้กุลบุตรเหล่านี้ลุกจากเสนาสนะในเวลาไม่สมควร เมื่อเป็นเช่นนี้ ความไม่ผาสุกจะมีแก่ท่านเหล่านี้โดยประการทั้งปวง” เพราะไม่ปรารถนาสิ่งนั้น จึงห้ามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่าได้ทรงกระทำความไม่ผาสุกแก่ท่านเหล่านั้นเลย”

ကိံ ပနေသ ဇာနန္တော ဝါရေသိ, အဇာနန္တောတိ? အဇာနန္တော. ကိဉ္စာပိ ဟိ တထာဂတဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠကမ္ပနာဒီနိ ပါဋိဟာရိယာနိ ပဝတ္တိံသု, အရညဝါသိနော ပန ဒုဗ္ဗလမနုဿာ သကမ္မပ္ပသုတာ တာနိ သလ္လက္ခေတုံ န သက္ကောန္တိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ စ နာမ ယဒါ အနေကဘိက္ခုသဟဿပရိဝါရော ဗျာမပ္ပဘာယ အသီတိအနုဗျဉ္ဇနေဟိ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏသိရိယာ စ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒဿေန္တော ဝိစရတိ, တဒါ ကော ဧသောတိ အပုစ္ဆိတွာဝ ဇာနိတဗ္ဗော ဟောတိ. တဒါ ပန ဘဂဝါ သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ စီဝရဂဗ္ဘေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဝလာဟကဂဗ္ဘေန ပဋိစ္ဆန္နော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ သယမေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အညာတကဝေသေန အဂမာသိ. ဣတိ နံ အဇာနန္တောဝ ဒါယပါလော နိဝါရေသိ.

ถามว่า ก็บุรุษผู้นี้รู้แล้วห้าม หรือไม่รู้แล้วห้าม? ตอบว่า ไม่รู้แล้วห้าม จริงอยู่ แม้ว่าปาฏิหาริย์มีการหวั่นไหวแห่งหมื่นจักรวาลเป็นต้น ได้เกิดขึ้นแล้วจำเดิมแต่การทรงถือปฏิสนธิของพระตถาคต แต่พวกมนุษย์ผู้อยู่ในป่า มีปัญญาน้อย ขวนขวายในกิจของตน ย่อมไม่สามารถกำหนดรู้ปาฏิหาริย์เหล่านั้นได้ อนึ่ง พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อใดทรงมีภิกษุหลายพันเป็นบริวาร เสด็จจาริกไป ทรงแสดงพุทธานุภาพด้วยพระพยามประภา ด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ และด้วยสิริแห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ในกาลนั้น ย่อมเป็นที่พึงทราบได้โดยไม่ต้องถามเลยว่า “ผู้นี้คือใคร” แต่ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปิดบังพุทธานุภาพทั้งหมดนั้นไว้ด้วยห้องคือจีวร ดุจพระจันทร์เต็มดวงที่ถูกห้องคือเมฆบดบังไว้ ทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เอง เสด็จไปในเพศที่ไม่มีใครรู้จัก เพราะเหตุนั้น นายทวารบาลไม่รู้จักพระองค์ จึงได้ห้ามไว้

ဧတဒဝေါစာတိ ထေရော ကိရ မာ သမဏာတိ ဒါယပါလဿ ကထံ သုတွာဝ စိန္တေသိ – ‘‘မယံ တယော ဇနာ ဣဓ ဝိဟရာမ, အညေ ပဗ္ဗဇိတာ နာမ နတ္ထိ, အယဉ္စ ဒါယပါလော ပဗ္ဗဇိတေန ဝိယ သဒ္ဓိံ ကထေတိ, ကော နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဒိဝါဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဒွါရေ ဌတွာ မဂ္ဂံ ဩလောကေန္တော ဘဂဝန္တံ အဒ္ဒသ. ဘဂဝါပိ ထေရဿ သဟ ဒဿနေနေဝ သရီရောဘာသံ မုဉ္စိ, အသီတိအနုဗျဉ္ဇနဝိရာဇိတာ ဗျာမပ္ပဘာ ပသာရိတသုဝဏ္ဏပဋော ဝိယ ဝိရောစိတ္ထ. ထေရော, ‘‘အယံ ဒါယပါလော ဖဏကတံ အာသိဝိသံ ဂီဝါယ ဂဟေတုံ ဟတ္ထံ ပသာရေန္တော ဝိယ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ ကထေန္တောဝ န ဇာနာတိ, အညတရဘိက္ခုနာ ဝိယ သဒ္ဓိံ ကထေတီ’’တိ နိဝါရေန္တော ဧတံ, ‘‘မာ, အာဝုသော ဒါယပါလာ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระได้ฟังคำของนายทวารบาลว่า “อย่าเลย สมณะ” ดังนี้แล้ว จึงคิดว่า “เราสามคนอยู่ที่นี่ บรรพชิตอื่นไม่มี และนายทวารบาลผู้นี้พูดกับบรรพชิตรูปหนึ่งอยู่ ท่านผู้นั้นจะเป็นใครหนอ” ดังนี้แล้ว จึงลุกจากที่พักกลางวัน มายืนที่ประตู แลดูทางอยู่ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเปล่งพระรัศมีออกจากพระวรกายพร้อมกับการเห็นของพระเถระนั่นเอง พระพยามประภาอันงามวิจิตรด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ได้รุ่งเรืองดุจผ้าทองที่คลี่ออก พระเถระ (คิดว่า) “นายทวารบาลผู้นี้ เหมือนคนเหยียดมือเพื่อจะจับอสรพิษที่แผ่พังพานที่คอ พูดอยู่กับพระอัครบุคคลในโลก แต่กลับไม่รู้ พูดราวกับว่าพูดอยู่กับภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง” ดังนี้ เมื่อจะห้ามนายทวารบาลนั้น จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “อย่าเลย อาวุโส นายทวารบาล”

တေနုပသင်္ကမီတိ [Pg.141] ကသ္မာ ဘဂဝတော ပစ္စုဂ္ဂမနံ အကတွာ ဥပသင်္ကမိ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘မယံ တယော ဇနာ သမဂ္ဂဝါသံ ဝသာမ, သစာဟံ ဧကကောဝ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရိဿာမိ, သမဂ္ဂဝါသော နာမ န ဘဝိဿတီ’’တိ ပိယမိတ္တေ ဂဟေတွာဝ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရိဿာမိ. ယထာ စ ဘဂဝါ မယှံ ပိယော, ဧဝံ သဟာယာနမ္ပိ မေ ပိယောတိ, တေဟိ သဒ္ဓိံ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကာတုကာမော သယံ အကတွာဝ ဥပသင်္ကမိ. ကေစိ ပန တေသံ ထေရာနံ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ စင်္ကမနကောဋိယာ ဘဂဝတော အာဂမနမဂ္ဂေါ ဟောတိ, တသ္မာ ထေရော တေသံ သညံ ဒဒမာနောဝ ဂတောတိ. အဘိက္ကမထာတိ ဣတော အာဂစ္ဆထ. ပါဒေ ပက္ခာလေသီတိ ဝိကသိတပဒုမသန္နိဘေဟိ ဇာလဟတ္ထေဟိ မဏိဝဏ္ဏံ ဥဒကံ ဂဟေတွာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏေသု ပိဋ္ဌိပါဒေသု ဥဒကမဘိသိဉ္စိတွာ ပါဒေန ပါဒံ ဃံသန္တော ပက္ခာလေသိ. ဗုဒ္ဓါနံ ကာယေ ရဇောဇလ္လံ နာမ န ဥပလိမ္ပတိ, ကသ္မာ ပက္ခာလေသီတိ? သရီရဿ ဥတုဂ္ဂဟဏတ္ထံ, တေသဉ္စ စိတ္တသမ္ပဟံသနတ္ထံ. အမှေဟိ အဘိဟဋေန ဥဒကေန ဘဂဝါ ပါဒေ ပက္ခာလေသိ, ပရိဘောဂံ အကာသီတိ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဗလဝသောမနဿဝသေန စိတ္တံ ပီဏိတံ ဟောတိ, တသ္မာ ပက္ခာလေသိ. အာယသ္မန္တံ အနုရုဒ္ဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစာတိ သော ကိရ တေသံ ဝုဍ္ဎတရော.

บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เพราะเหตุไร (พระอนุรุทธะ) จึงเข้าไปเฝ้าโดยไม่ทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า? ได้ยินว่า ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า “เราสามคนอยู่กันอย่างสามัคคี ถ้าเราผู้เดียวทำการต้อนรับ การอยู่ร่วมกันอย่างสามัคคีก็จะไม่มี เราจะพาสหายที่รักไปทำการต้อนรับ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นที่รักของฉันฉันใด ขอจงทรงเป็นที่รักของสหายทั้งหลายของฉันฉันนั้นเถิด” ดังนี้แล้ว มีความประสงค์จะทำการต้อนรับพร้อมกับสหายเหล่านั้น จึงเข้าไปเฝ้าโดยที่ตนเองยังไม่ได้ทำ (การต้อนรับ) ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ทางเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ที่ประตูบรรณศาลาและที่สุดทางจงกรมของพระเถระเหล่านั้น เพราะฉะนั้น พระเถระจึงไปพลางให้สัญญาณแก่ท่านเหล่านั้นพลาง บทว่า อภิกฺกมถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงมาที่นี่ บทว่า ปาเท ปกฺขาเลสิ ความว่า ทรงตักน้ำมีสีดุจแก้วมณีด้วยพระหัตถ์อันมีลายตาข่ายคล้ายดอกบัวบาน ทรงรดน้ำลงบนหลังพระบาทอันมีวรรณะดุจทองคำ ทรงล้างโดยทรงใช้พระบาทข้างหนึ่งถูพระบาทอีกข้างหนึ่ง ธุลีและเหงื่อไคลย่อมไม่ติดที่พระวรกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ถามว่า ทรงล้างเพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพื่อให้พระวรกายสบาย และเพื่อให้จิตของภิกษุเหล่านั้นเลื่อมใส (ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า) “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงล้างพระบาทด้วยน้ำที่เรานำมา ทรงใช้สอยแล้ว” จิตของภิกษุเหล่านั้นย่อมเอิบอิ่มด้วยกำลังแห่งโสมนัส เพราะฉะนั้นจึงทรงล้าง บทว่า อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ ภควา เอตทโวจ ความว่า ได้ยินว่า ท่านเป็นผู้มีพรรษาสูงสุดในบรรดาภิกษุเหล่านั้น

၃၂၆. တဿ သင်္ဂဟေ ကတေ သေသာနံ ကတောဝ ဟောတီတိ ထေရညေဝ ဧတံ ကစ္စိ ဝေါ အနုရုဒ္ဓါတိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တတ္ထ ကစ္စီတိ ပုစ္ဆနတ္ထေ နိပါတော. ဝေါတိ သာမိဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကစ္စိ အနုရုဒ္ဓါ တုမှာကံ ခမနီယံ, ဣရိယာပထော ဝေါ ခမတိ? ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိ ဝေါ ဇီဝိတံ ယာပေတိ ဃဋိယတိ? ကစ္စိ ပိဏ္ဍကေန န ကိလမထ, ကစ္စိ တုမှာကံ သုလဘပိဏ္ဍံ, သမ္ပတ္တေ ဝေါ ဒိသွာ မနုဿာ ဥဠုင်္ကယာဂုံ ဝါ ကဋစ္ဆုဘိက္ခံ ဝါ ဒါတဗ္ဗံ မညန္တီတိ ဘိက္ခာစာရဝတ္တံ ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? ပစ္စယေန အကိလမန္တေန ဟိ သက္ကာ သမဏဓမ္မော ကာတုံ, ဝတ္တမေဝ ဝါ ဧတံ ပဗ္ဗဇိတာနံ. အထ တေန ပဋိဝစနေ ဒိန္နေ, ‘‘အနုရုဒ္ဓါ, တုမှေ ရာဇပဗ္ဗဇိတာ မဟာပုညာ, မနုဿာ တုမှာကံ အရညေ ဝသန္တာနံ အဒတွာ ကဿ အညဿ ဒါတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ, တုမှေ ပန ဧတံ ဘုဉ္ဇိတွာ ကိံ နု ခေါ မိဂပေါတကာ ဝိယ အညမညံ သံဃဋ္ဋေန္တာ ဝိဟရထ, ဥဒါဟု သာမဂ္ဂိဘာဝေါ ဝေါ အတ္ထီ’’တိ သာမဂ္ဂိရသံ ပုစ္ဆန္တော, ကစ္စိ ပန ဝေါ, အနုရုဒ္ဓါ, သမဂ္ဂါတိအာဒိမာဟ.

๓๒๖. เมื่อทรงสงเคราะห์พระเถระนั้นแล้ว ก็เป็นอันทรงสงเคราะห์พระที่เหลือด้วย ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "กจฺจิ โว อนุรุทฺธา" นี้แก่พระเถระเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "กจฺจิ" เป็นนิบาตในอรรถว่าถาม. บทว่า "โว" เป็นสามีวิภัตติ. ความว่า พระองค์ตรัสความนี้ว่า "ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย พวกเธอยังพอทนได้หรือ อิริยาบถของพวกเธอยังพอทนได้หรือ? ยังพอเป็นไปได้หรือ ชีวิตของพวกเธอยังเป็นไปได้ ยังดำเนินไปได้หรือ? พวกเธอไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตหรือ พวกเธอหาบิณฑบาตได้ง่ายหรือ เมื่อเห็นพวกเธอมาถึงแล้ว มนุษย์ทั้งหลายคิดว่าควรจะถวายข้าวต้มสักกระบวยหนึ่ง หรือภิกษาหนึ่งทัพพีบ้างหรือไม่" ดังนี้ เป็นการตรัสถามถึงวัตรในการเที่ยวบิณฑบาต. เพราะเหตุไร? เพราะว่า ภิกษุผู้ไม่ลำบากด้วยปัจจัยจึงจะสามารถทำสมณธรรมได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง นี่เป็นวัตรของบรรพชิตโดยแท้. ครั้นเมื่อพระเถระนั้นทูลตอบแล้ว (จึงตรัสต่อไปว่า) "ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย พวกเธอเป็นผู้บวชจากราชตระกูล มีบุญมาก มนุษย์ทั้งหลายเมื่อไม่ถวายแก่พวกเธอผู้อยู่ในป่าแล้ว จะคิดว่าควรจะถวายแก่ใครอื่นเล่า แต่พวกเธอฉันสิ่งนั้นแล้ว อยู่กันอย่างเบียดเสียดกันและกันเหมือนลูกเนื้อทราย หรือว่า ความสามัคคีมีอยู่แก่พวกเธอ" ดังนี้ เมื่อจะทรงถามถึงรสแห่งความสามัคคี จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา" (ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ก็พวกเธอสามัคคีกันดีหรือ).

တတ္ထ ခီရောဒကီဘူတာတိ ယထာ ခီရဉ္စ ဥဒကဉ္စ အညမညံ သံသန္ဒတိ, ဝိသုံ န ဟောတိ, ဧကတ္တံ ဝိယ ဥပေတိ, ကစ္စိ ဧဝံ သာမဂ္ဂိဝသေန ဧကတ္တူပဂတစိတ္တုပ္ပာဒါ [Pg.142] ဝိဟရထာတိ ပုစ္ဆတိ. ပိယစက္ခူဟီတိ မေတ္တစိတ္တံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ဩလောကနစက္ခူနိ ပိယစက္ခူနိ နာမ. ကစ္စိ တထာရူပေဟိ စက္ခူဟိ အညမညံ သမ္ပဿန္တာ ဝိဟရထာတိ ပုစ္ဆတိ. တဂ္ဃာတိ ဧကံသတ္ထေ နိပါတော. ဧကံသေန မယံ, ဘန္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ ကထံ ပနာတိ ဧတ္ထ ယထာတိ နိပါတမတ္တံ. ကထန္တိ ကာရဏပုစ္ဆာ. ကထံ ပန တုမှေ ဧဝံ ဝိဟရထ, ကေန ကာရဏေန ဝိဟရထ, တံ မေ ကာရဏံ ဗြူထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မေတ္တံ ကာယကမ္မန္တိ မေတ္တစိတ္တဝသေန ပဝတ္တံ ကာယကမ္မံ. အာဝိ စေဝ ရဟော စာတိ သမ္မုခါ စေဝ ပရမ္မုခါ စ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ในบทเหล่านั้น บทว่า "ขีโรทกีภูตา" (เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ) คือ พระองค์ตรัสถามว่า "เหมือนดังว่าน้ำนมและน้ำย่อมเข้ากันได้โดยประการใด ไม่แยกจากกัน ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันฉันใด พวกเธอมีจิตตุปบาทถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความสามัคคีฉันนั้น อยู่กันหรือ". บทว่า "ปิยจกฺขูหิ" (ด้วยจักษุเป็นที่รัก) คือ จักษุที่ใช้มองหลังจากตั้งเมตตาจิตไว้ ชื่อว่า ปิยจักษุ (จักษุเป็นที่รัก). พระองค์ตรัสถามว่า "พวกเธอมองกันและกันด้วยจักษุเช่นนั้น อยู่กันหรือ". บทว่า "ตคฺฆ" เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว. ความว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลาย (เป็นอย่างนั้น) โดยส่วนเดียว". ในบทว่า "ยถา กถํ ปน" นี้ บทว่า "ยถา" เป็นเพียงนิบาต. บทว่า "กถํ" เป็นการถามถึงเหตุ. ความว่า "ก็พวกเธออยู่กันอย่างนี้ได้อย่างไร อยู่กันด้วยเหตุอะไร พวกเธอจงบอกเหตุนั้นแก่เรา". บทว่า "เมตฺตํ กายกมฺมํ" (กายกรรมประกอบด้วยเมตตา) คือ กายกรรมที่ดำเนินไปด้วยอำนาจแห่งเมตตาจิต. บทว่า "อาวิ เจว รโห จ" (ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ) คือ ทั้งต่อหน้าและลับหลัง. แม้ในบทอื่นๆ ก็นัยนี้เช่นกัน.

တတ္ထ သမ္မုခါ ကာယဝစီကမ္မာနိ သဟဝါသေ လဗ္ဘန္တိ, ဣတရာနိ ဝိပ္ပဝါသေ. မနောကမ္မံ သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘတိ. ယဉှိ သဟဝသန္တေသု ဧကေန မဉ္စပီဌံ ဝါ ဒါရုဘဏ္ဍံ ဝါ မတ္တိကာဘဏ္ဍံ ဝါ ဗဟိ ဒုန္နိက္ခိတ္တံ ဟောတိ, တံ ဒိသွာ ကေနိဒံ ဝဠဉ္ဇိတန္တိ အဝညံ အကတွာ အတ္တနာ ဒုန္နိက္ခိတ္တံ ဝိယ ဂဟေတွာ ပဋိသာမေန္တဿ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗယုတ္တံ ဝါ ပန ဌာနံ ပဋိဇဂ္ဂန္တဿ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ ဟောတိ. ဧကသ္မိံ ပက္ကန္တေ တေန ဒုန္နိက္ခိတ္တံ သေနာသနပရိက္ခာရံ တထေဝ နိက္ခိပန္တဿ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗယုတ္တဋ္ဌာနံ ဝါ ပန ပဋိဇဂ္ဂန္တဿ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ ဟောတိ. သဟဝသန္တဿ ပန တေဟိ သဒ္ဓိံ မဓုရံ သမ္မောဒနီယံ ကထံ ပဋိသန္ထာရကထံ သာရဏီယကထံ ဓမ္မီကထံ သရဘညံ သာကစ္ဆံ ပဉှပုစ္ဆနံ ပဉှဝိဿဇ္ဇနန္တိ ဧဝမာဒိကရဏေ သမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ ဟောတိ. ထေရေသု ပန ပက္ကန္တေသု မယှံ ပိယသဟာယော နန္ဒိယတ္ထေရော ကိမိလတ္ထေရော ဧဝံ သီလသမ္ပန္နော, ဧဝံ အာစာရသမ္ပန္နောတိအာဒိဂုဏကထနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ ဟောတိ. မယှံ ပိယမိတ္တော နန္ဒိယတ္ထေရော ကိမိလတ္ထေရော အဝေရော ဟောတု, အဗျာပဇ္ဇော သုခီ ဟောတူတိ ဧဝံ သမန္နာဟရတော ပန သမ္မုခါပိ ပရမ္မုခါပိ မေတ္တံ မနောကမ္မံ ဟောတိယေဝ.

ในบทเหล่านั้น กายกรรมและวจีกรรมต่อหน้า ย่อมมีได้ในเวลาที่อยู่ร่วมกัน, ส่วนกายกรรมและวจีกรรมลับหลัง ย่อมมีได้ในเวลาที่แยกกันอยู่. มโนกรรมย่อมมีได้ในทุกที่. จริงอยู่ ในบรรดาผู้ที่อยู่ร่วมกัน เมื่อรูปใดรูปหนึ่งวางเตียง ตั่ง เครื่องไม้ หรือเครื่องดินไว้ข้างนอกไม่เรียบร้อย ภิกษุอีกรูปหนึ่งเห็นแล้ว ไม่ทำความดูหมิ่นว่า "ใครใช้ของนี้" แต่หยิบไปเก็บประหนึ่งว่าตนเองเป็นผู้วางไว้ไม่เรียบร้อย หรือช่วยดูแลสถานที่ที่ควรดูแลให้เรียบร้อย การกระทำของภิกษุนั้นชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า. เมื่อภิกษุรูปหนึ่งหลีกไปแล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งเก็บเสนาสนบริขารที่ภิกษุนั้นวางไว้ไม่เรียบร้อยอย่างนั้น หรือช่วยดูแลสถานที่ที่ควรดูแลให้เรียบร้อย การกระทำของภิกษุนั้นชื่อว่า เมตตากายกรรมลับหลัง. ส่วนภิกษุผู้อยู่ร่วมกัน เมื่อกระทำการมีอาทิ คือ กล่าวถ้อยคำที่ไพเราะน่าบันเทิงใจ กล่าวปฏิสันถาร กล่าวถ้อยคำที่น่าระลึกถึง กล่าวธรรมิกถา สวดสรภัญญะ สนทนา ถามปัญหา และตอบปัญหา กับภิกษุเหล่านั้น การกระทำนั้นชื่อว่า เมตตาวจีกรรมต่อหน้า. ส่วนเมื่อพระเถระทั้งหลายหลีกไปแล้ว การกล่าวคุณความดีมีอาทิว่า "พระนันทิยเถระ พระกิมิลเถระ สหายที่รักของข้าพเจ้า เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอาจาระอย่างนี้" ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมลับหลัง. ส่วนผู้ที่มนสิการอย่างนี้ว่า "ขอพระนันทิยเถระ พระกิมิลเถระ มิตรที่รักของข้าพเจ้า จงไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน มีความสุขเถิด" การกระทำนั้นชื่อว่า เมตตามโนกรรม ทั้งต่อหน้าและลับหลังนั่นเทียว.

နာနာ ဟိ ခေါ နော, ဘန္တေ, ကာယာတိ ကာယဉှိ ပိဋ္ဌံ ဝိယ မတ္တိကာ ဝိယ စ ဩမဒ္ဒိတွာ ဧကတော ကာတုံ န သက္ကာ. ဧကဉ္စ ပန မညေ စိတ္တန္တိ စိတ္တံ ပန နော ဟိတဋ္ဌေန နိရန္တရဋ္ဌေန အဝိဂ္ဂဟဋ္ဌေန သမဂ္ဂဋ္ဌေန ဧကမေဝါတိ ဒဿေတိ. ကထံ ပနေတံ သကံ စိတ္တံ နိက္ခိပိတွာ ဣတရေသံ စိတ္တဝသေန ဝတ္တိံသူတိ? ဧကဿ ပတ္တေ မလံ ဥဋ္ဌဟတိ, ဧကဿ စီဝရံ ကိလိဋ္ဌံ ဟောတိ, ဧကဿ ပရိဘဏ္ဍကမ္မံ ဟောတိ. တတ္ထ ယဿ ပတ္တေ မလံ ဥဋ္ဌိတံ, တေန မမာဝုသော, ပတ္တေ မလံ ဥဋ္ဌိတံ ပစိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တေ ဣတရေ မယှံ စီဝရံ ကိလိဋ္ဌံ [Pg.143] ဓောဝိတဗ္ဗံ, မယှံ ပရိဘဏ္ဍံ ကာတဗ္ဗန္တိ အဝတွာ အရညံ ပဝိသိတွာ ဒါရူနိ အာဟရိတွာ ဆိန္ဒိတွာ ပတ္တကဋာဟေ ပရိဘဏ္ဍံ ကတွာ တတော ပရံ စီဝရံ ဝါ ဓောဝန္တိ, ပရိဘဏ္ဍံ ဝါ ကရောန္တိ. မမာဝုသော, စီဝရံ ကိလိဋ္ဌံ ဓောဝိတုံ ဝဋ္ဋတိ, မမ ပဏ္ဏသာလာ ဥက္လာပါ ပရိဘဏ္ဍံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ပဌမတရံ အာရောစိတေပိ ဧသေဝ နယော.

บทว่า "นานา หิ โข โน ภนฺเต กายา" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายของข้าพระองค์ทั้งหลายต่างกันแล) คือ เพราะว่ากายนั้นไม่อาจจะนวดให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันเหมือนแป้งหรือดินเหนียวได้. บทว่า "เอกญฺจ ปน มญฺเญ จิตฺตํ" (แต่ข้าพระองค์ทั้งหลายเข้าใจว่ามีจิตเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) แสดงว่า แต่จิตของข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันโดยแท้ โดยอรรถว่าเป็นประโยชน์เกื้อกูลกัน โดยอรรถว่าไม่มีช่องว่าง (ด้วยโทสะ) โดยอรรถว่าไม่ขัดแย้งกัน โดยอรรถว่าสามัคคีกัน. ถามว่า ก็ท่านเหล่านั้นละวางจิตของตนแล้ว ประพฤติตามความต้องการแห่งจิตของผู้อื่นได้อย่างไร? (ตอบว่า) บาตรของภิกษุรูปหนึ่งมีสนิมขึ้น จีวรของภิกษุรูปหนึ่งเปรอะเปื้อน ภิกษุรูปหนึ่งมีงานที่ต้องฉาบทา. ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น เมื่อภิกษุที่บาตรมีสนิมขึ้นกล่าวว่า "อาวุโส บาตรของผมมีสนิมขึ้น ควรจะเผา" ภิกษุรูปอื่นๆ ก็ไม่กล่าวว่า "จีวรที่เปรอะเปื้อนของผมควรจะซัก" หรือ "งานฉาบทาของผมควรจะทำ" แต่พากันเข้าไปในป่า นำฟืนมา ตัดแล้ว ฉาบทาหม้อดินสำหรับเผาบาตร (แล้วเผาบาตร) หลังจากนั้นจึงซักจีวรหรือทำงานฉาบทา. แม้เมื่อมีผู้บอกก่อนเป็นคนแรกว่า "อาวุโส จีวรของผมเปรอะเปื้อน ควรจะซัก" หรือ "บรรณศาลาของผมรก ควรจะฉาบทา" ก็นัยนี้เช่นกัน.

၃၂၇. သာဓု သာဓု, အနုရုဒ္ဓါတိ ဘဂဝါ ဟေဋ္ဌာ န စ မယံ, ဘန္တေ, ပိဏ္ဍကေန ကိလမိမှာတိ ဝုတ္တေ န သာဓုကာရမဒါသိ. ကသ္မာ? အယဉှိ ကဗဠီကာရော အာဟာရော နာမ ဣမေသံ သတ္တာနံ အပါယလောကေပိ ဒေဝမနုဿလောကေပိ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏောဝ. အယံ ပန လောကသန္နိဝါသော ယေဘုယျေန ဝိဝါဒပက္ခန္ဒော, အပါယလောကေ ဒေဝမနုဿလောကေပိ ဣမေ သတ္တာ ပဋိဝိရုဒ္ဓါ ဧဝ, ဧတေသံ သာမဂ္ဂိကာလော ဒုလ္လဘော, ကဒါစိဒေဝ ဟောတီတိ သမဂ္ဂဝါသဿ ဒုလ္လဘတ္တာ ဣဓ ဘဂဝါ သာဓုကာရမဒါသိ. ဣဒါနိ တေသံ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ပုစ္ဆန္တော ကစ္စိ ပန ဝေါ, အနုရုဒ္ဓါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေါတိ နိပါတမတ္တံ ပစ္စတ္တဝစနံ ဝါ, ကစ္စိ တုမှေတိ အတ္ထော. အမှာကန္တိ အမှေသု တီသု ဇနေသု. ပိဏ္ဍာယ ပဋိက္ကမတီတိ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္စာဂစ္ဆတိ. အဝက္ကာရပါတိန္တိ အတိရေကပိဏ္ဍပါတံ အပနေတွာ ဌပနတ္ထာယ ဧကံ သမုဂ္ဂပါတိံ ဓောဝိတွာ ဌပေတိ.

๓๒๗. พระผู้มีพระภาคไม่ได้ประทานสาธุการแก่คำที่พระอนุรุทธะกราบทูลในเบื้องต้นว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตเลย' เพราะเหตุไร? เพราะว่า กวฬิงการาหารนี้เป็นสิ่งที่สัตว์เหล่านี้คุ้นเคยและประพฤติมาเป็นอย่างดีแล้วนั่นเทียว ทั้งในอบายโลก ทั้งในเทวโลกและมนุษยโลก ก็หมู่สัตว์นี้โดยส่วนมากน้อมไปในความวิวาท สัตว์เหล่านี้ทั้งในอบายโลก ในเทวโลกและมนุษยโลกเป็นปฏิปักษ์ต่อกันนั่นเทียว กาลแห่งความสามัคคีของสัตว์เหล่านั้นหาได้ยาก มีได้เป็นบางครั้งบางคราวเท่านั้น เพราะเหตุที่การอยู่ร่วมกันโดยสามัคคีหาได้ยากดังนี้ ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคจึงได้ประทานสาธุการ บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงลักษณะแห่งความไม่ประมาทของท่านเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'กัจจิ ปะนะ โว อนุรุทธา' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'โว' เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นปฐมาวิภัตติ มีความหมายว่า 'กัจจิ ตุมเห' บทว่า 'อัมหากัง' หมายถึง ในพวกเรา 3 รูป บทว่า 'ปิณฑายะ ปฏิกกะมะติ' หมายถึง เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในบ้านแล้วกลับมา บทว่า 'อวักการะปาติง' หมายถึง ล้างภาชนะคล้ายสมุกใบหนึ่งแล้วตั้งไว้ เพื่อนำบิณฑบาตส่วนที่เหลือมาเก็บไว้

ယော ပစ္ဆာတိ တေ ကိရ ထေရာ န ဧကတောဝ ဘိက္ခာစာရံ ပဝိသန္တိ, ဖလသမာပတ္တိရတာ ဟေတေ. ပါတောဝ သရီရပ္ပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ သေနာသနံ ပဝိသိတွာ ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒန္တိ. တေသု ယော ပဌမတရံ နိသိန္နော အတ္တနော ကာလပရိစ္ဆေဒဝသေန ပဌမတရံ ဥဋ္ဌာတိ; သော ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပဋိနိဝတ္တော ဘတ္တကိစ္စဋ္ဌာနံ အာဂန္တွာ ဇာနာတိ – ‘‘ဒွေ ဘိက္ခူ ပစ္ဆာ, အဟံ ပဌမတရံ အာဂတော’’တိ. အထ ပတ္တံ ပိဒဟိတွာ အာသနပညာပနာဒီနိ ကတွာ ယဒိ ပတ္တေ ပဋိဝိသမတ္တမေဝ ဟောတိ, နိသီဒိတွာ ဘုဉ္ဇတိ. ယဒိ အတိရေကံ ဟောတိ, အဝက္ကာရပါတိယံ ပက္ခိပိတွာ ပါတိံ ပိဓာယ ဘုဉ္ဇတိ. ကတဘတ္တကိစ္စော ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဝေါဒကံ ကတွာ ထဝိကာယ ဩသာပေတွာ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသတိ. ဒုတိယောပိ အာဂန္တွာဝ ဇာနာတိ – ‘‘ဧကော ပဌမံ အာဂတော, ဧကော ပစ္ဆတော’’တိ. သော သစေ ပတ္တေ ဘတ္တံ ပမာဏမေဝ ဟောတိ, ဘုဉ္ဇတိ. သစေ မန္ဒံ, အဝက္ကာရပါတိတော ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇတိ. သစေ အတိရေကံ [Pg.144] ဟောတိ, အဝက္ကာရပါတိယံ ပက္ခိပိတွာ ပမာဏမေဝ ဘုဉ္ဇိတွာ ပုရိမတ္ထေရော ဝိယ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသတိ. တတိယောပိ အာဂန္တွာဝ ဇာနာတိ – ‘‘ဒွေ ပဌမံ အာဂတာ, အဟံ ပစ္ဆတော’’တိ. သောပိ ဒုတိယတ္ထေရော ဝိယ ဘုဉ္ဇိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စော ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဝေါဒကံ ကတွာ ထဝိကာယ ဩသာပေတွာ အာသနာနိ ဥက္ခိပိတွာ ပဋိသာမေတိ; ပါနီယဃဋေ ဝါ ပရိဘောဇနီယဃဋေ ဝါ အဝသေသံ ဥဒကံ ဆဍ္ဍေတွာ ဃဋေ နိကုဇ္ဇိတွာ အဝက္ကာရပါတိယံ သစေ အဝသေသဘတ္တံ ဟောတိ, တံ ဝုတ္တနယေန ဇဟိတွာ ပါတိံ ဓောဝိတွာ ပဋိသာမေတိ; ဘတ္တဂ္ဂံ သမ္မဇ္ဇတိ. တတော ကစဝရံ ဆဍ္ဍေတွာ သမ္မဇ္ဇနိံ ဥက္ခိပိတွာ ဥပစိကာဟိ မုတ္တဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသတိ. ဣဒံ ထေရာနံ ဗဟိဝိဟာရေ အရညေ ဘတ္တကိစ္စကရဏဋ္ဌာနေ ဘောဇနသာလာယံ ဝတ္တံ. ဣဒံ သန္ဓာယ, ‘‘ယော ပစ္ဆာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

(ในคำว่า) 'โย ปัจฉา' นั้น ได้ยินว่า พระเถระเหล่านั้นไม่เข้าไปสู่ที่เที่ยวบิณฑบาตพร้อมกันทีเดียว เพราะว่าท่านเหล่านั้นยินดีในผลสมาบัติ ในเวลาเช้าตรู่นั่นเทียว ท่านบริหารร่างกายแล้ว บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์แล้ว เข้าไปยังเสนาสนะ กำหนดเวลาแล้ว เข้าผลสมาบัติแล้วนั่งอยู่ ในพระเถระเหล่านั้น รูปใดนั่งอยู่ก่อน ย่อมลุกขึ้นก่อนตามเวลาที่ตนกำหนดไว้ ท่านรูปนั้นเที่ยวบิณฑบาตแล้วกลับมา มายังสถานที่ทำภัตกิจแล้ว ย่อมรู้ว่า 'ภิกษุ 2 รูปจะมาทีหลัง เรามาถึงก่อน' ครั้งนั้น ท่านจัดแจงบาตรแล้ว ปูอาสนะเป็นต้นแล้ว ถ้าในบาตรมีอาหารพอแก่ส่วนของตนเท่านั้น ก็นั่งฉัน ถ้ามีเหลือ ก็ใส่ไว้ในภาชนะสำหรับใส่ของเหลือ ปิดภาชนะนั้นแล้วจึงฉัน เมื่อทำภัตกิจเสร็จแล้ว ก็ล้างบาตร ทำให้หมดน้ำ ใส่ไว้ในถลก ถือบาตรและจีวร เข้าไปยังที่อยู่ของตน แม้รูปที่สองมาถึงแล้วก็รู้ว่า 'รูปหนึ่งมาถึงก่อน รูปหนึ่งจะมาทีหลัง' ถ้ารูปนั้นมีภัตในบาตรพอประมาณ ก็ฉัน ถ้ามีน้อย ก็หยิบจากภาชนะสำหรับใส่ของเหลือมาฉัน ถ้ามีเหลือ ก็ใส่ไว้ในภาชนะสำหรับใส่ของเหลือ ฉันแต่พอประมาณแล้ว ก็เข้าไปยังที่อยู่เหมือนพระเถระรูปแรก แม้รูปที่สามมาถึงแล้วก็รู้ว่า 'สองรูปมาถึงก่อน เรามาทีหลัง' แม้ท่านรูปนั้นก็ฉันเหมือนพระเถระรูปที่สอง เมื่อทำภัตกิจเสร็จแล้ว ก็ล้างบาตร ทำให้หมดน้ำ ใส่ไว้ในถลก ยกอาสนะขึ้นแล้วเก็บไว้ เทน้ำที่เหลือในหม้อน้ำฉันหรือหม้อน้ำใช้ทิ้งไป คว่ำหม้อไว้ ถ้ามีภัตเหลืออยู่ในภาชนะสำหรับใส่ของเหลือ ก็ทิ้งภัตนั้นตามนัยที่กล่าวแล้ว ล้างภาชนะแล้วเก็บไว้ กวาดโรงฉัน จากนั้นก็นำขยะไปทิ้ง ยกไม้กวาดเก็บไว้ในที่ที่พ้นจากปลวก ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังที่อยู่ นี้เป็นวัตรของพระเถระทั้งหลายในโรงฉันซึ่งเป็นสถานที่ทำภัตกิจในป่า นอกวิหาร ท่านหมายถึงวัตรนี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'โย ปัจฉา'

ယော ပဿတီတိအာဒိ ပန နေသံ အန္တောဝိဟာရေ ဝတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဝစ္စဃဋန္တိ အာစမနကုမ္ဘိံ. ရိတ္တန္တိ ရိတ္တကံ. တုစ္ဆန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အဝိသယှန္တိ ဥက္ခိပိတုံ အသက္ကုဏေယျံ, အတိဘာရိယံ. ဟတ္ထဝိကာရေနာတိ ဟတ္ထသညာယ. တေ ကိရ ပါနီယဃဋာဒီသု ယံကိဉ္စိ တုစ္ဆကံ ဂဟေတွာ ပေါက္ခရဏိံ ဂန္တွာ အန္တော စ ဗဟိ စ ဓောဝိတွာ ဥဒကံ ပရိဿာဝေတွာ တီရေ ဌပေတွာ အညံ ဘိက္ခုံ ဟတ္ထဝိကာရေန အာမန္တေန္တိ, ဩဒိဿ ဝါ အနောဒိဿ ဝါ သဒ္ဒံ န ကရောန္တိ. ကသ္မာ ဩဒိဿ သဒ္ဒံ န ကရောန္တိ? တံ ဘိက္ခုံ သဒ္ဒေါ ဗာဓေယျာတိ. ကသ္မာ အနောဒိဿ သဒ္ဒံ န ကရောန္တိ? အနောဒိဿ သဒ္ဒေ ဒိန္နေ, ‘‘အဟံ ပုရေ, အဟံ ပုရေ’’တိ ဒွေပိ နိက္ခမေယျုံ, တတော ဒွီဟိ ကတ္တဗ္ဗကမ္မေ တတိယဿ ကမ္မစ္ဆေဒေါ ဘဝေယျ. သံယတပဒသဒ္ဒေါ ပန ဟုတွာ အပရဿ ဘိက္ခုနော ဒိဝါဋ္ဌာနသန္တိကံ ဂန္တွာ တေန ဒိဋ္ဌဘာဝံ ဉတွာ ဟတ္ထသညံ ကရောတိ, တာယ သညာယ ဣတရော အာဂစ္ဆတိ, တတော ဒွေ ဇနာ ဟတ္ထေန ဟတ္ထံ သံသိဗ္ဗန္တာ ဒွီသု ဟတ္ထေသု ဌပေတွာ ဥပဋ္ဌပေန္တိ. တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဟတ္ထဝိကာရေန ဒုတိယံ အာမန္တေတွာ ဟတ္ထဝိလင်္ဃကေန ဥပဋ္ဌပေမာ’’တိ.

ส่วนคำเป็นต้นว่า 'โย ปัสสะติ' พึงทราบว่าเป็นวัตรภายในวิหารของท่านเหล่านั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า 'วัจจะฆะฏัง' หมายถึง หม้อน้ำชำระ บทว่า 'ริตตัง' หมายถึง ว่างเปล่า บทว่า 'ตุจฉัง' เป็นไวพจน์ของบทว่า 'ริตตะกัง' นั้นนั่นเอง บทว่า 'อวิสัยหัง' หมายถึง อันไม่อาจเพื่อจะยกขึ้นได้ คือหนักเกินไป บทว่า 'หัตถะวิกาเรนะ' หมายถึง ด้วยสัญญาณมือ ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นถือเอาหม้อใบใดใบหนึ่งที่ว่างเปล่าในบรรดาหม้อน้ำฉันเป็นต้น ไปยังสระโบกขรณี ล้างทั้งภายในและภายนอก กรองน้ำ ตั้งไว้ที่ฝั่ง แล้วเรียกภิกษุอีกรูปหนึ่งด้วยสัญญาณมือ ไม่ทำเสียง ไม่ว่าจะเป็นการเจาะจงหรือไม่เจาะจงก็ตาม เพราะเหตุไรจึงไม่ทำเสียงโดยเจาะจง? เพราะคิดว่าเสียงจะรบกวนภิกษุรูปนั้น เพราะเหตุไรจึงไม่ทำเสียงโดยไม่เจาะจง? เพราะเมื่อทำเสียงโดยไม่เจาะจง ภิกษุทั้งสองรูปอาจจะออกมาโดยคิดว่า 'เราก่อน เราก่อน' จากนั้น ในกรรมที่ภิกษุสองรูปพึงกระทำ การงานของรูปที่สามจะขาดตอนไป แต่จะทำเสียงฝีเท้าให้สำรวม ไปยังที่พักกลางวันของภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อรู้ว่าท่านเห็นแล้ว ก็ทำสัญญาณมือ ภิกษุอีกรูปหนึ่งก็มาด้วยสัญญาณนั้น จากนั้น ทั้งสองรูปประสานมือต่อกัน แล้วยก (หม้อน้ำ) ขึ้นตั้งไว้บนมือ (ของทั้งสอง) ท่านหมายถึงการกระทำนั้นจึงกล่าวว่า 'เรียกรูปที่สองด้วยสัญญาณมือ แล้วยกขึ้นด้วยการประคองด้วยมือ'

ပဉ္စာဟိကံ ခေါ ပနာတိ စာတုဒ္ဒသေ ပန္နရသေ အဋ္ဌမိယန္တိ ဣဒံ တာဝ ပကတိဓမ္မဿဝနမေဝ, တံ အခဏ္ဍံ ကတွာ ပဉ္စမေ ပဉ္စမေ ဒိဝသေ ဒွေ ထေရာ နာတိဝိကာလေ နှာယိတွာ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ တယောပိ နိသီဒိတွာ တိဏ္ဏံ ပိဋကာနံ အညတရသ္မိံ အညမညံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ[Pg.145], အညမညံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ, တေသံ ဧဝံ ကရောန္တာနံယေဝ အရုဏံ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဧတ္တာဝတာ ထေရေန ဘဂဝတာ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ပုစ္ဆိတေန ပမာဒဋ္ဌာနေသုယေဝ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ဝိဿဇ္ဇိတံ ဟောတိ. အညေသဉှိ ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခာစာရံ ပဝိသနကာလော, နိက္ခမနကာလော, နိဝါသနပရိဝတ္တနံ, စီဝရပါရုပနံ, အန္တောဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရဏံ ဓမ္မကထနံ, အနုမောဒနံ, ဂါမတော နိက္ခမိတွာ ဘတ္တကိစ္စကရဏံ, ပတ္တဓောဝနံ, ပတ္တဩသာပနံ, ပတ္တစီဝရပဋိသာမနန္တိ ပပဉ္စကရဏဋ္ဌာနာနိ ဧတာနိ. တသ္မာ ထေရော အမှာကံ ဧတ္တကံ ဌာနံ မုဉ္စိတွာ ပမာဒကာလော နာမ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ပမာဒဋ္ဌာနေသုယေဝ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ဝိဿဇ္ဇေသိ.

บทว่า ปญฺจาหิกํ โข ปน ความว่า ในวันที่ ๑๔, วันที่ ๑๕ และวันที่ ๘ นี้เป็นวันฟังธรรมตามปกติก่อน, พระเถระทั้งสองรูปนั้นทำวันฟังธรรมนั้นมิให้ขาดแล้ว ในวันที่ ๕ ที่ ๕ อาบน้ำในเวลาไม่เย็นนัก ย่อมไปยังที่อยู่ของพระอนุรุทธเถระ. ในที่นั้น แม้ทั้งสามรูปนั่งแล้ว ย่อมถามปัญหากันและกันในปิฎกใดปิฎกหนึ่งแห่งปิฎกทั้งสาม, ย่อมตอบกันและกัน, เมื่อท่านเหล่านั้นทำอยู่อย่างนั้นนั่นแหละ อรุณก็ขึ้น. ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำนี้ไว้. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าพระเถระ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามถึงลักษณะแห่งความไม่ประมาท ได้ตอบลักษณะแห่งความไม่ประมาทในฐานะแห่งความประมาทนั่นเอง. จริงอยู่ สำหรับภิกษุเหล่าอื่น เวลาเข้าบ้านเพื่อบิณฑบาต, เวลาออกจากบ้าน, การเปลี่ยนสบง, การครองจีวร, การเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในหมู่บ้าน, การกล่าวธรรมกถา, การอนุโมทนา, การออกจากบ้านแล้วทำภัตกิจ, การล้างบาตร, การผึ่งบาตร, การเก็บบาตรและจีวร เหล่านี้เป็นฐานะที่ทำให้เนิ่นช้า. เพราะเหตุนั้น พระเถระเมื่อจะแสดงว่า ‘สำหรับพวกเรา ยกเว้นฐานะประมาณเท่านี้แล้ว เวลาที่ชื่อว่าประมาทย่อมไม่มี’ จึงได้ตอบลักษณะแห่งความไม่ประมาทในฐานะแห่งความประมาทนั่นเอง.

၃၂၈. အထဿ ဘဂဝါ သာဓုကာရံ ဒတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ ပုစ္ဆန္တော ပုန အတ္ထိ ပန ဝေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥတ္တရိ မနုဿဓမ္မာတိ မနုဿဓမ္မတော ဥတ္တရိ. အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသောတိ အရိယဘာဝကရဏသမတ္ထော ဉာဏဝိသေသော. ကိဉှိ နော သိယာ, ဘန္တေတိ ကသ္မာ, ဘန္တေ, နာဓိဂတော ဘဝိဿတိ, အဓိဂတောယေဝါတိ. ယာဝ ဒေဝါတိ ယာဝ ဧဝ.

๓๒๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคประทานสาธุการแก่ท่านแล้ว เมื่อจะตรัสถามถึงปฐมฌาน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อตฺถิ ปน โว อีก. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา ความว่า ยิ่งกว่ามนุสสธรรม. บทว่า อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส ความว่า ญาณทัสสนวิเศษที่สามารถกระทำให้เป็นพระอริยะได้. บทว่า กิญฺหิ โน สิยา, ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนจักไม่บรรลุเล่า, บรรลุแล้วนั่นเทียว. บทว่า ยาวเทว คือ ยาว เอว.

၃၂၉. ဧဝံ ပဌမဇ္ဈာနာဓိဂမေ ဗျာကတေ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ ပုစ္ဆန္တော ဧတဿ ပန ဝေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမတိက္ကမာယာတိ သမတိက္ကမတ္ထာယ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာတိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္ထာယ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပစ္ဆိမပဉှေ ပန လောကုတ္တရဉာဏဒဿနဝသေန အဓိဂတံ နိရောဓသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆန္တော အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသောတိ အာဟ. ထေရောပိ ပုစ္ဆာနုရူပေနေဝ ဗျာကာသိ. တတ္ထ ယသ္မာ ဝေဒယိတသုခတော အဝေဒယိတသုခံ သန္တတရံ ပဏီတတရံ ဟောတိ, တသ္မာ အညံ ဖာသုဝိဟာရံ ဥတ္တရိတရံ ဝါ ပဏီတတရံ ဝါ န သမနုပဿာမာတိ အာဟ.

๓๒๙. เมื่อการบรรลุปฐมฌานได้รับการพยากรณ์อย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเมื่อจะตรัสถามถึงทุติยฌานเป็นต้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอตสฺส ปน โว. ในบทเหล่านั้น บทว่า สมติกฺกมาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การก้าวล่วง. บทว่า ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ความสงบระงับ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในทุกแห่ง. แต่ในปัญหาข้อสุดท้าย เมื่อจะตรัสถามถึงนิโรธสมาบัติที่บรรลุด้วยอำนาจแห่งโลกุตตรญาณทัสสนะ จึงตรัสว่า อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส. แม้พระเถระก็ได้พยากรณ์ตามสมควรแก่คำถามนั่นเอง. ในข้อนั้น เพราะเหตุที่อเวทยิตสุข (สุขที่ไม่มีเวทนา) เป็นธรรมที่สงบกว่าและประณีตกว่าเวทยิตสุข (สุขที่มีเวทนา) ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อญฺญํ ผาสุวิหารํ อุตฺตริตรํ วา ปณีตตรํ วา น สมนุปสฺสามิ (ข้าพระองค์มิได้เล็งเห็นผาสุวิหารอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า).

၃၃၀. ဓမ္မိယာ ကထာယာတိ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသပ္ပဋိသံယုတ္တာယ ဓမ္မိယာ ကထာယ. သဗ္ဗေပိ တေ စတူသု သစ္စေသု ပရိနိဋ္ဌိတကိစ္စာ, တေန တေသံ ပဋိဝေဓတ္ထာယ ကိဉ္စိ ကထေတဗ္ဗံ နတ္ထိ. သာမဂ္ဂိရသေန ပန အယဉ္စ အယဉ္စ အာနိသံသောတိ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသမေဝ နေသံ ဘဂဝါ ကထေသိ. ဘဂဝန္တံ အနုသံယာယိတွာတိ အနုဂန္တွာ. တေ ကိရ ဘဂဝတော ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ထောကံ [Pg.146] အဂမံသု, အထ ဘဂဝါ ဝိဟာရဿ ပရိဝေဏပရိယန္တံ ဂတကာလေ, ‘‘အာဟရထ မေ ပတ္တစီဝရံ, တုမှေ ဣဓေဝ တိဋ္ဌထာ’’တိ ပက္ကာမိ. တတော ပဋိနိဝတ္တိတွာတိ တတော ဌိတဋ္ဌာနတော နိဝတ္တိတွာ. ကိံ နု ခေါ မယံ အာယသ္မတောတိ ဘဂဝန္တံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီနိ အဓိဂန္တွာပိ အတ္တနော ဂုဏကထာယ အဋ္ဋိယမာနာ အဓိဂမပ္ပိစ္ဆတာယ အာဟံသု. ဣမာသဉ္စ ဣမာသဉ္စာတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ လောကိယလောကုတ္တရာနံ. စေတသာ စေတော ပရိစ္စ ဝိဒိတောတိ အဇ္ဇ မေ အာယသ္မန္တော လောကိယသမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေသုံ, အဇ္ဇ လောကုတ္တရာယာတိ ဧဝံ စိတ္တေန စိတ္တံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတံ. ဒေဝတာပိ မေတိ, ဘန္တေ အနုရုဒ္ဓ, အဇ္ဇ အယျော နန္ဒိယတ္ထေရော, အဇ္ဇ အယျော ကိမိလတ္ထေရော ဣမာယ စ ဣမာယ စ သမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေသီတိ ဧဝမာရောစေသုန္တိ အတ္ထော. ပဉှာဘိပုဋ္ဌေနာတိ တမ္ပိ မယာ သယံ ဝိဒိတန္တိ ဝါ ဒေဝတာဟိ အာရောစိတန္တိ ဝါ ဧတ္တကေနေဝ မုခံ မေ သဇ္ဇန္တိ ကထံ သမုဋ္ဌာပေတွာ အပုဋ္ဌေနေဝ မေ န ကထိတံ. ဘဂဝတာ ပန ပဉှာဘိပုဋ္ဌေန ပဉှံ အဘိပုစ္ဆိတေန သတာ ဗျာကတံ, တတြ မေ ကိံ န ရောစထာတိ အာဟ.

๓๓๐. บทว่า ธมฺมิยา กถาย ความว่า ด้วยธรรมีกถาที่ประกอบด้วยอานิสงส์แห่งรสแห่งความสามัคคี. พระเถระเหล่านั้นทั้งหมดมีกิจที่ทำเสร็จแล้วในสัจจะ ๔, เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีอะไรที่ต้องกล่าวเพื่อการแทงตลอดแก่ท่านเหล่านั้น. แต่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถึงอานิสงส์แห่งรสแห่งความสามัคคีแก่ท่านเหล่านั้นว่า ‘นี้และนี้เป็นอานิสงส์ในรสแห่งความสามัคคี’. บทว่า ภควนฺตํ อนุสํยายิตฺวา ความว่า ตามเสด็จไป. ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นถือบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาคแล้วได้ตามเสด็จไปหน่อยหนึ่ง, ลำดับนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงที่สุดบริเวณแห่งวิหาร จึงเสด็จกลับไปโดยตรัสว่า “เธอทั้งหลายจงนำบาตรและจีวรของเรามา, พวกเธอจงหยุดอยู่ที่นี่แหละ”. บทว่า ตโต ปฏินิวตฺติตฺวา ความว่า กลับจากที่ที่ประทับยืนนั้นแล้ว. บทว่า กึ นุ โข มยํ อายสฺมโต ความว่า ท่านเหล่านั้นอาศัยพระผู้มีพระภาคบรรลุการบวชเป็นต้นแล้ว แม้กระนั้นก็ยังเบื่อหน่ายต่อการกล่าวคุณของตน ด้วยความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยในคุณที่บรรลุ จึงได้กล่าวคำนั้น. บทว่า อิมาสญฺจ อิมาสญฺจ หมายถึงธรรมที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ มีปฐมฌานเป็นต้น. บทว่า เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต ความว่า เรารู้แล้วโดยกำหนดจิตด้วยจิตของเราอย่างนี้ว่า ‘วันนี้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลายใช้เวลาอยู่ด้วยโลกิยสมาบัติ, วันนี้ (ใช้เวลาอยู่) ด้วยโลกุตตรสมาบัติ’. บทว่า เทวตาปิ เม อธิบายว่า เทวดาทั้งหลายได้กราบเรียนอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ วันนี้พระผู้เป็นเจ้าพระนันทิยเถระ, วันนี้พระผู้เป็นเจ้าพระกิมิลเถระ ได้ใช้เวลาอยู่ด้วยสมาบัตินี้และนี้’. บทว่า ปญฺหาภิปุฏฺเฐน ความว่า แม้เรื่องนั้น อันเราก็รู้ด้วยตนเอง หรือว่า อันเทวดาทั้งหลายก็บอกแล้ว, ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านเหล่านั้นย่อมจัดแจงปากให้แก่เรา (คือเปิดช่องให้พูด), เรายกเรื่องขึ้นพูดแล้ว แต่ก็มิได้กล่าวโดยที่ท่านมิได้ถาม. แต่พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงถูกถามปัญหา เมื่อปัญหาถูกทูลถามแล้ว จึงได้ทรงพยากรณ์ตามความเป็นจริง, ในการพยากรณ์นั้น มีอะไรไม่เป็นที่พอใจของเราเล่า ดังนี้.

၃၃၁. ဒီဃောတိ ‘‘မဏိ မာဏိဝရော ဒီဃော, အထော သေရီသကော သဟာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၉၃) ဧဝံ အာဂတော အဋ္ဌဝီသတိယာ ယက္ခသေနာပတီနံ အဗ္ဘန္တရော ဧကော ဒေဝရာဇာ. ပရဇနောတိ တဿေဝ ယက္ခဿ နာမံ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ သော ကိရ ဝေဿဝဏေန ပေသိတော ဧတံ ဌာနံ ဂစ္ဆန္တော ဘဂဝန္တံ သယံ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဂိဉ္ဇကာဝသထတော ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဿ အန္တရေ ဒိသွာ ဘဂဝါ အတ္တနာ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနေ တိဏ္ဏံ ကုလပုတ္တာနံ သန္တိကံ ဂစ္ဆတိ. အဇ္ဇ မဟတီ ဓမ္မဒေသနာ ဘဝိဿတိ. မယာပိ တဿာ ဒေသနာယ ဘာဂိနာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဒိဿမာနေန ကာယေန သတ္ထု ပဒါနုပဒိကော ဂန္တွာ အဝိဒူရေ ဌတွာ ဓမ္မံ သုတွာ သတ္ထရိ ဂစ္ဆန္တေပိ န ဂတော, – ‘‘ဣမေ ထေရာ ကိံ ကရိဿန္တီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ ပန တတ္ထေဝ ဌိတော. အထ တေ ဒွေ ထေရေ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရံ ပလိဝေဌေန္တေ ဒိသွာ, – ‘‘ဣမေ ထေရာ ဘဂဝန္တံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒယော သဗ္ဗဂုဏေ အဓိဂန္တွာပိ ဘဂဝတောဝ မစ္ဆရာယန္တိ, န သဟန္တိ, အတိဝိယ နိလီယန္တိ ပဋိစ္ဆာဒေန္တိ, န ဒါနိ တေသံ ပဋိစ္ဆာဒေတုံ ဒဿာမိ, ပထဝိတော ယာဝ [Pg.147] ဗြဟ္မလောကာ ဧတေသံ ဂုဏေ ပကာသေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ.

๓๓๑. บทว่า ทีโฆ คือ เทวราชองค์หนึ่งในบรรดาเสนาบดียักษ์ ๒๘ ตน ผู้มาแล้วอย่างนี้ (ในพระสูตร) ว่า มณิ มาณิวโร ทีโฆ อโถ เสรีสโก สหา. บทว่า ปรชโน เป็นชื่อของยักษ์ตนนั้นนั่นเอง. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า ได้ยินว่า ยักษ์นั้นอันท้าวเวสวัณส่งไป เมื่อจะไปยังที่แห่งหนึ่ง ได้เห็นพระผู้มีพระภาคทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เองในระหว่างอิฏฐกาวาสถะ (เรือนอิฐ) กับป่าโคสิงคสาลวัน (จึงคิดว่า) พระผู้มีพระภาคทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เองเสด็จไปยังสำนักของกุลบุตรสามคนในป่าโคสิงคสาลวัน. วันนี้จักมีการแสดงธรรมครั้งใหญ่. แม้เราก็ควรเป็นผู้มีส่วนแห่งเทศนานั้น. (ครั้นคิดดังนี้แล้ว) จึงไปด้วยกายที่ใครมองไม่เห็น ติดตามรอยพระบาทของพระศาสดาไป ยืนอยู่ในที่ไม่ไกล ฟังธรรมแล้ว แม้เมื่อพระศาสดาเสด็จไป ก็ยังไม่ไป, แต่ได้ยืนอยู่ที่นั่นเองเพื่อจะดูว่า “พระเถระเหล่านี้จักทำอะไร”. ลำดับนั้น ครั้นเห็นพระเถระสองรูปนั้นแวดล้อมพระอนุรุทธเถระอยู่ จึงคิดว่า “พระเถระเหล่านี้อาศัยพระผู้มีพระภาคบรรลุคุณทั้งปวงมีการบวชเป็นต้นแล้ว ก็ยังตระหนี่ต่อพระผู้มีพระภาคนั่นเอง, ทนไม่ได้, ซ่อนเร้น ปกปิดอย่างยิ่ง, บัดนี้ เราจักไม่ยอมให้ท่านเหล่านั้นปกปิด, เราจักประกาศคุณของท่านเหล่านี้ตั้งแต่แผ่นดินจนถึงพรหมโลก” ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ.

လာဘာ ဝတ, ဘန္တေတိ ယေ, ဘန္တေ, ဝဇ္ဇိရဋ္ဌဝါသိနော ဘဂဝန္တဉ္စ ဣမေ စ တယော ကုလပုတ္တေ ပဿိတုံ လဘန္တိ, ဝန္ဒိတုံ လဘန္တိ, ဒေယျဓမ္မံ ဒါတုံ လဘန္တိ, ဓမ္မံ သောတုံ လဘန္တိ, တေသံ လာဘာ, ဘန္တေ, ဝဇ္ဇီနန္တိ အတ္ထော. သဒ္ဒံ သုတွာတိ သော ကိရ အတ္တနော ယက္ခာနုဘာဝေန မဟန္တံ သဒ္ဒံ ကတွာ သကလံ ဝဇ္ဇိရဋ္ဌံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော တံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေသိ. တေန စဿ တေသု ရုက္ခပဗ္ဗတာဒီသု အဓိဝတ္ထာ ဘုမ္မာ ဒေဝတာ သဒ္ဒံ အဿောသုံ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သဒ္ဒံ သုတွာ’’တိ. အနုဿာဝေသုန္တိ မဟန္တံ သဒ္ဒံ သုတွာ သာဝေသုံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ယာဝ ဗြဟ္မလောကာတိ ယာဝ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မလောကာ. တဉ္စေပိ ကုလန္တိ, ‘‘အမှာကံ ကုလတော နိက္ခမိတွာ ဣမေ ကုလပုတ္တာ ပဗ္ဗဇိတာ ဧဝံ သီလဝန္တော ဂုဏဝန္တော အာစာရသမ္ပန္နာ ကလျာဏဓမ္မာ’’တိ ဧဝံ တဉ္စေပိ ကုလံ ဧတေ တယော ကုလပုတ္တေ ပသန္နစိတ္တံ အနုဿရေယျာတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣတိ ဘဂဝါ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

อรรถว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นลาภของชาววัชชีรัฐหนอ ผู้ใดได้เห็นพระผู้มีพระภาคและกุลบุตรทั้ง ๓ นี้ ได้ไหว้ ได้ถวายเทยยธรรม ได้ฟังธรรม ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นลาภของชาววัชชีเหล่านั้น. บทว่า สทฺทํ สุตฺวา ความว่า ได้ยินว่า ยักษ์นั้นได้ทำเสียงให้ดังด้วยอานุภาพของตนแล้วเปล่งวาจานั้นครอบงำทั่ววัชชีรัฐ. เพราะเหตุนั้น ภุมมเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้และภูเขาเป็นต้นเหล่านั้น ได้ฟังเสียงนั้น. ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสว่า สทฺทํ สุตฺวา. บทว่า อนุสฺสาเวสุํ ความว่า ได้ฟังเสียงอันดังแล้วจึงประกาศให้ได้ยิน. นัยนี้ในทุกแห่ง. บทว่า ยาว พฺรหฺมโลกา ความว่า จนถึงอกนิฏฐพรหมโลก. บทว่า ตญฺเจปิ กุลํ ความว่า พึงเห็นอรรถในทุกแห่งอย่างนี้ว่า แม้ตระกูลนั้นพึงระลึกถึงกุลบุตรทั้ง ๓ เหล่านี้ด้วยจิตที่เลื่อมใสว่า กุลบุตรเหล่านี้ออกจากตระกูลของเราบวชแล้ว เป็นผู้มีศีล มีคุณ มีอาจารสมบัติ มีกัลยาณธรรมอย่างนี้. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงจบเทศนาตามลำดับความสืบต่อกันนั่นแล.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจูฬโคสิงคสูตร จบ.

၂. မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถามหาโคสิงคสูตร

၃၃၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေတိ ဣဒံ ဝသနဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အညေသု ဟိ သုတ္တေသု, ‘‘သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’’တိ ဧဝံ ပဌမံ ဂေါစရဂါမံ ဒဿေတွာ ပစ္ဆာ ဝသနဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ. ဣမသ္မိံ ပန မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တေ ဘဂဝတော ဂေါစရဂါမော အနိဗန္ဓော, ကောစိဒေဝ ဂေါစရဂါမော ဘဝိဿတိ. တသ္မာ ဝသနဋ္ဌာနမေဝ ပရိဒီပိတံ. အရညနိဒါနကံ နာမေတံ သုတ္တန္တိ. သမ္ဗဟုလေဟီတိ ဗဟုကေဟိ. အဘိညာတေဟိ အဘိညာတေဟီတိ သဗ္ဗတ္ထ ဝိဿုတေဟိ ပါကဋေဟိ. ထေရေဟိ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိန္တိ ပါတိမောက္ခသံဝရာဒီဟိ ထိရကာရကေဟေဝ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ထေရေဟိ, သဝနန္တေ ဇာတတ္တာ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကတော. ဣဒါနိ တေ ထေရေ [Pg.148] သရူပတော ဒဿေန္တော, အာယသ္မတာ စ သာရိပုတ္တေနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အတ္တနော သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ဗုဒ္ဓသာသနေ အဘိညာတော. စက္ခုမန္တာနံ ဂဂနမဇ္ဈေ ဌိတော သူရိယော ဝိယ စန္ဒော ဝိယ, သမုဒ္ဒတီရေ ဌိတာနံ သာဂရော ဝိယ စ ပါကဋော ပညာတော. န ကေဝလဉ္စဿ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏဝသေနေဝ မဟန္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဣတော အညေသံ ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တံ အနင်္ဂဏသုတ္တံ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ္တံ သီဟနာဒသုတ္တံ ရထဝိနီတံ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမံ မဟာဝေဒလ္လံ စာတုမသုတ္တံ ဒီဃနခံ အနုပဒသုတ္တံ သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ္တံ သစ္စဝိဘင်္ဂသုတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိ သမ္ပသာဒနီယံ သင်္ဂီတိသုတ္တံ ဒသုတ္တရသုတ္တံ ပဝါရဏာသုတ္တံ (သံ. နိ. ၁.၂၁၅ အာဒယော) သုသိမသုတ္တံ ထေရပဉှသုတ္တံ မဟာနိဒ္ဒေသော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေါ ထေရသီဟနာဒသုတ္တံ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ သုတ္တာနံ ဝသေန ထေရဿ မဟန္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ မဟာပညာနံ ယဒိဒံ သာရိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈-၁၈၉) ဝုတ္တံ.

๓๓๒. มหาโคสิงคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในมหาโคสิงคสูตรนั้น คำว่า โคสิงฺคสาลวนทาเย นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงสถานที่ประทับ. จริงอยู่ ในสูตรอื่น ๆ ทรงแสดงโคจรคามก่อนแล้วจึงทรงแสดงสถานที่ประทับภายหลังว่า สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. แต่ในมหาโคสิงคสูตรนี้ โคจรคามของพระผู้มีพระภาคไม่แน่นอน คงจะเป็นโคจรคามแห่งใดแห่งหนึ่ง. เพราะฉะนั้น จึงทรงระบุแต่สถานที่ประทับเท่านั้น. พระสูตรนี้ชื่อว่ามีป่าเป็นนิทาน. บทว่า สมฺพหุเลหิ คือ มากรูป. บทว่า อภิญฺญาเตหิ อภิญฺญาเตหิ คือ ผู้มีชื่อเสียงปรากฏไปในทุกแห่ง. บทว่า เถเรหิ สาวเกหิ สทฺธึ คือ พร้อมกับพระเถระผู้ประกอบด้วยธรรมอันเป็นเหตุให้มั่นคงมีปาติโมกขสังวรเป็นต้น และเป็นสาวกเพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการฟัง. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงพระเถระเหล่านั้นโดยสรูป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อายสฺมตา จ สาริปุตฺเตน. ในบทเหล่านั้น ท่านพระสารีบุตรเป็นผู้มีชื่อเสียงในพระพุทธศาสนาด้วยคุณมีศีลเป็นต้นของท่าน. ท่านปรากฏแจ้งแก่ผู้มีจักษุ ดุจพระอาทิตย์และพระจันทร์ที่สถิตอยู่ท่ามกลางท้องฟ้า และปรากฏแจ้งแก่ผู้ที่ยืนอยู่บนฝั่งสมุทร ดุจมหาสมุทร. และไม่พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจคุณที่มาในพระสูตรนี้เท่านั้น แต่พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของพระเถระโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้อื่นอีก คือ ธรรมทายาทสูตร อนังคณสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร สีหนาทสูตร รถวินีตสูตร มหาหัตถิปโทปมสูตร มหาเวทัลลสูตร จาตุมสูตร ทีฆนขสูตร อนุปทสูตร เสวิตัพพาสเสวิตัพพสูตร สัจจวิภังคสูตร ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร สัมปสาทนียสูตร สังคีติสูตร ทสุตตรสูตร ปวารณา (สังยุตตนิกาย ๑.๒๑๕ เป็นต้น) สุสิมสูตร เถรปัญหสูตร มหานิทเทส ปฏิสัมภิทามรรค เถรสีหนาทสูตร อภินิกขมนสูตร และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีปัญญามาก สารีบุตรเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๘๘-๑๘๙).

မဟာမောဂ္ဂလ္လာနောပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ အနုမာနသုတ္တံ, စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တံ မာရတဇ္ဇနိယသုတ္တံ ပါသာဒကမ္ပနံ သကလံ ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တံ နန္ဒောပနန္ဒဒမနံ ယမကပါဋိဟာရိယကာလေ ဒေဝလောကဂမနံ ဝိမာနဝတ္ထု ပေတဝတ္ထု ထေရဿ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣဒ္ဓိမန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၀) ဝုတ္တံ.

แม้ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นผู้ใหญ่ ดุจพระเถระ (สารีบุตร) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้ทั้งหมด คือ อนุมานสูตร จูฬตัณหาสังขยสูตร มารตัชชนียสูตร ปาสาทกัมปนสูตร อิทธิปาทสังยุตทั้งหมด นันโทปนันททมนสูตร การไปเทวโลกในคราวแสดงยมกปาฏิหาริย์ วิมานวัตถุ เปตวัตถุ อภินิกขมนสูตรของพระเถระ และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีฤทธิ์ มหาโมคคัลลานะเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๙๐).

မဟာကဿပေါပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ စီဝရပရိဝတ္တနသုတ္တံ ဇိဏ္ဏစီဝရသုတ္တံ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄ အာဒယော) စန္ဒောပမံ သကလံ ကဿပသံယုတ္တံ မဟာအရိယဝံသသုတ္တံ ထေရဿ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓုတဝါဒါနံ ယဒိဒံ မဟာကဿပေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၁) ဝုတ္တံ.

แม้ท่านพระมหากัสสปะ ก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นผู้ใหญ่ ดุจพระเถระ (สารีบุตร) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้ทั้งหมด คือ จีวรปริวรรตนสูตร ชิณณจีวรสูตร (สังยุตตนิกาย ๒.๑๕๔ เป็นต้น) จันโทปมสูตร กัสสปสังยุตทั้งหมด มหาอริยวังสสูตร อภินิกขมนสูตรของพระเถระ และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้กล่าวสอนเรื่องธุดงค์ มหากัสสปะเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๙๑).

အနုရုဒ္ဓတ္ထေရောပိ [Pg.149] သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ နဠကပါနသုတ္တံ အနုတ္တရိယသုတ္တံ ဥပက္ကိလေသသုတ္တံ အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တံ မဟာပုရိသဝိတက္ကသုတ္တံ ထေရဿ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ ယဒိဒံ အနုရုဒ္ဓေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၂) ဝုတ္တံ.

แม้ท่านพระอนุรุทธเถระ ก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นผู้ใหญ่ ดุจพระเถระ (สารีบุตร) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้ทั้งหมด คือ จูฬโคสิงคสูตร นฬกปานสูตร อนุตตริยสูตร อุปักกิเลสสูตร อนุรุทธสังยุต มหาปุริสวิตักกสูตร อภินิกขมนสูตรของพระเถระ และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีทิพยจักษุ อนุรุทธะเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๙๒).

အာယသ္မတာ စ ရေဝတေနာတိ ဧတ္ထ ပန ဒွေ ရေဝတာ ခဒိရဝနိယရေဝတော စ ကင်္ခါရေဝတော စ. တတ္ထ ခဒိရဝနိယရေဝတော ဓမ္မသေနာပတိတ္ထေရဿ ကနိဋ္ဌဘာတိကော, န သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ‘‘အကပ္ပိယော ဂုဠော, အကပ္ပိယာ မုဂ္ဂါ’’တိ (မဟာဝ. ၂၇၂) ဧဝံ ကင်္ခါဗဟုလော ပန ထေရော ဣဓ ရေဝတောတိ အဓိပ္ပေတော. သောပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ အဘိနိက္ခမနေနပိ ဧတဒဂ္ဂေနပိ မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဈာယီနံ ယဒိဒံ ကင်္ခါရေဝတော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၀၄) ဝုတ္တံ.

ในบทว่า Āyasmatā ca revatenāti นี้ มีพระเรวตะ 2 รูป คือ พระขทิรวนิยเรวตะ และพระกังขาเรวตะ ในสองรูปนั้น พระขทิรวนิยเรวตะเป็นน้องชายของพระเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ท่านรูปนั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ ส่วนพระเถระผู้มีความสงสัยมากอย่างนี้ว่า “น้ำอ้อยก้อนไม่สมควร ถั่วเขียวไม่สมควร” เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ว่าพระเรวตะ แม้ท่านรูปนั้นก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นใหญ่ เหมือนพระเถระ (รูปอื่น) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้ อนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านแม้ด้วยการออกบวชและด้วยตำแหน่งเอตทัคคะ จริงอยู่ ในตำแหน่งเอตทัคคะ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้เป็นฌายี กังขาเรวตะนี้เป็นเลิศ”

အာနန္ဒတ္ထေရောပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ သေက္ခသုတ္တံ ဗာဟိတိကသုတ္တံ အာနေဉ္ဇသပ္ပာယံ ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနံ ဗဟုဓာတုကံ စူဠသုညတံ မဟာသုညတံ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသုတ္တံ ဘဒ္ဒေကရတ္တံ မဟာနိဒါနံ မဟာပရိနိဗ္ဗာနံ သုဘသုတ္တံ စူဠနိယလောကဓာတုသုတ္တံ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဗဟုဿုတာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉-၂၂၃) ဝုတ္တံ.

แม้พระอานนทเถระก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นใหญ่ เหมือนพระเถระ (รูปอื่น) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้ อนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านแม้ด้วยอำนาจแห่งเสกขสูตร พาหิติกสูตร อาเนญชสัปปายสูตร โคปกโมคคัลลานสูตร พหุธาตุกสูตร จูฬสุญญตสูตร มหาสุญญตสูตร อัจฉริยัพภูตสูตร ภัทเทกรัตตสูตร มหานิทานสูตร มหาปรินิพพานสูตร สุภสูตร จูฬนิยโลกธาตุสูตร การออกบวช และตำแหน่งเอตทัคคะ จริงอยู่ ในตำแหน่งเอตทัคคะ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้เป็นพหูสูต อานนท์นี้เป็นเลิศ”

အညေဟိ စ အဘိညာတေဟိ အဘိညာတေဟီတိ န ကေဝလဉ္စ ဧတေဟေဝ, အညေဟိ စ မဟာဂုဏတာယ ပါကဋေဟိ အဘိညာတေဟိ ဗဟူဟိ ထေရေဟိ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝါ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. အာယသ္မာ ဟိ သာရိပုတ္တော သယံ မဟာပညော အညေပိ ဗဟူ မဟာပညေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ တဒါ ဒသဗလံ ပရိဝါရေတွာ ဝိဟာသိ. အာယသ္မာ [Pg.150] မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော သယံ ဣဒ္ဓိမာ, အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ သယံ ဓုတဝါဒေါ, အာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ သယံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော, အာယသ္မာ ရေဝတော သယံ ဈာနာဘိရတော, အာယသ္မာ အာနန္ဒော သယံ ဗဟုဿုတော အညေပိ ဗဟူ ဗဟုဿုတေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ တဒါ ဒသဗလံ ပရိဝါရေတွာ ဝိဟာသိ, ဧဝံ တဒါ ဧတေ စ အညေ စ အဘိညာတာ မဟာထေရာ တိံသသဟဿမတ္တာ ဘိက္ခူ ဒသဗလံ ပရိဝါရေတွာ ဝိဟရိံသူတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บทว่า Aññehi ca abhiññātehi abhiññātehīti ความว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในป่าสาละชื่อโคสิงคะ ไม่ใช่เพียงพร้อมกับพระเถระเหล่านี้เท่านั้น แต่พร้อมกับพระเถระสาวกผู้มีชื่อเสียง ปรากฏเพราะความเป็นผู้มีคุณยิ่งใหญ่องค์อื่นๆ อีกเป็นอันมาก จริงอยู่ ท่านพระสารีบุตรเองเป็นผู้มีปัญญามาก ได้พาภิกษุผู้มีปัญญามากองค์อื่นๆ อีกเป็นอันมากแวดล้อมพระทศพลประทับอยู่ ณ กาลนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเองเป็นผู้มีฤทธิ์, ท่านพระมหากัสสปะเองเป็นผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์, ท่านพระอนุรุทธะเองเป็นผู้มีทิพยจักษุ, ท่านพระเรวตะเองเป็นผู้ยินดียิ่งในฌาน, ท่านพระอานนท์เองเป็นพหูสูต ได้พาภิกษุผู้เป็นพหูสูตองค์อื่นๆ อีกเป็นอันมากแวดล้อมพระทศพลประทับอยู่ ณ กาลนั้น พึงทราบว่า ในกาลนั้น พระมหาเถระผู้มีชื่อเสียงเหล่านี้และองค์อื่นๆ ประมาณสามหมื่นรูป ได้แวดล้อมพระทศพลประทับอยู่ ด้วยประการฉะนี้

ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဖလသမာပတ္တိဝိဝေကတော ဝုဋ္ဌိတော. ယေနာယသ္မာ မဟာကဿပေါ တေနုပသင်္ကမီတိ ထေရော ကိရ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ပစ္ဆိမလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော ဝနန္တေ ကီဠန္တဿ မတ္တခတ္တိယဿ ကဏ္ဏတော ပတမာနံ ကုဏ္ဍလံ ဝိယ, သံဟရိတွာ သမုဂ္ဂေ ပက္ခိပမာနံ ရတ္တကမ္ဗလံ ဝိယ, မဏိနာဂဒန္တတော ပတမာနံ သတသဟဿဂ္ဃနိကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ ဝိယ စ အတ္ထံ ဂစ္ဆမာနံ ပရိပုဏ္ဏပဏ္ဏာသယောဇနံ သူရိယမဏ္ဍလံ အဒ္ဒသ. တဒနန္တရံ ပါစီနလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော နေမိယံ ဂဟေတွာ ပရိဝတ္တယမာနံ ရဇတစက္ကံ ဝိယ, ရဇတကူဋတော နိက္ခမန္တံ ခီရဓာရာမဏ္ဍံ ဝိယ, သပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ ဂဂနတလေ ပက္ခန္ဒမာနံ သေတဟံသံ ဝိယ စ မေဃဝဏ္ဏာယ သမုဒ္ဒကုစ္ဆိတော ဥဂ္ဂန္တွာ ပါစီနစက္ကဝါဠပဗ္ဗတမတ္ထကေ သသလက္ခဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ ဧကူနပဏ္ဏာသယောဇနံ စန္ဒမဏ္ဍလံ အဒ္ဒသ. တတော သာလဝနံ ဩလောကေသိ. တသ္မိဉှိ သမယေ သာလရုက္ခာ မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂါ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လာ ဒုကူလပါရုတာ ဝိယ, မုတ္တာကလာပဝိနဒ္ဓါ ဝိယ စ ဝိရောစိံသု. ဘူမိတလံ ပုပ္ဖသန္ထရပူဇာယ ပဋိမဏ္ဍိတံ ဝိယ, တတ္ထ တတ္ထ နိပတန္တေန ပုပ္ဖရေဏုနာ လာခါရသေန သိဉ္စမာနံ ဝိယ စ အဟောသိ. ဘမရမဓုကရဂဏာ ကုသုမရေဏုမဒမတ္တာ ဥပဂါယမာနာ ဝိယ ဝနန္တရေသု ဝိစရန္တိ. တဒါ စ ဥပေါသထဒိဝသောဝ ဟောတိ. အထ ထေရော, ‘‘ကာယ နု ခေါ အဇ္ဇ ရတိယာ ဝီတိနာမေဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ, အရိယသာဝကာ စ နာမ ပိယဓမ္မဿဝနာ ဟောန္တိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အဇ္ဇ မယှံ ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဓမ္မသေနာပတိတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မရတိယာ ဝီတိနာမေဿာမီ’’တိ. ဂစ္ဆန္တော ပန ဧကကောဝ အဂန္တွာ ‘‘မယှံ ပိယသဟာယံ မဟာကဿပတ္ထေရံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ စမ္မခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ ယေနာယသ္မာ မဟာကဿပေါ တေနုပသင်္ကမိ.

บทว่า Paṭisallānā vuṭṭhitoti ความว่า ออกจากวิเวกคือผลสมาบัติ บทว่า Yenāyasmā mahākassapo tenupasaṅkamīti ความว่า ได้ยินว่า พระเถระ (พระมหาโมคคัลลานะ) ออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เมื่อมองดูโลกธาตุทางทิศตะวันตก ได้เห็นดวงอาทิตย์มีปริมณฑล 50 โยชน์โดยรอบกำลังอัสดง เปรียบเหมือนตุ้มหูที่กำลังหล่นจากหูของกษัตริย์ผู้มัวเมาที่กำลังเล่นอยู่ชายป่า, เปรียบเหมือนผ้ากัมพลแดงที่พับเก็บใส่ในผอบ, และเปรียบเหมือนถาดทองคำค่าหนึ่งแสนที่กำลังหล่นจากงาช้างแก้วมณี ลำดับนั้น เมื่อมองดูโลกธาตุทางทิศตะวันออก ได้เห็นดวงจันทร์มีปริมณฑล 49 โยชน์ ประดับด้วยลักษณะรูปกระต่าย กำลังขึ้นจากท้องมหาสมุทรสีเหมือนเมฆ ปรากฏอยู่เหนือยอดเขาจักรวาลด้านทิศตะวันออก เปรียบเหมือนจักรเงินที่ถูกจับที่ขอบแล้วหมุนไป, เปรียบเหมือนปริมณฑลแห่งธารน้ำนมที่ไหลออกจากยอดเขาเงิน, และเปรียบเหมือนหงส์ขาวที่สลัดปีกแล้วทะยานขึ้นไปในท้องฟ้า จากนั้น ท่านได้มองดูป่าสาละ จริงอยู่ ในสมัยนั้น ต้นสาละทั้งหลายตั้งแต่โคนจรดปลายล้วนผลิดอกบานสะพรั่ง งดงามราวกับคลุมด้วยผ้าทุกูลพัสตร์ หรือราวกับร้อยรัดด้วยพวงไข่มุก พื้นดินเป็นประดุจประดับด้วยการบูชาคือพรมดอกไม้ และเป็นประดุจถูกประพรมด้วยน้ำครั่งโดยละอองเกสรดอกไม้ที่ร่วงหล่นในที่นั้นๆ หมู่ภมรและผึ้งเมามัวด้วยละอองเรณูและน้ำหวานของดอกไม้ เที่ยวไปในราวป่าประหนึ่งขับขาน และในกาลนั้น เป็นวันอุโบสถทีเดียว ครั้งนั้น พระเถระได้คิดว่า “วันนี้ เราจะยังเวลาให้ล่วงไปด้วยความยินดีอะไรหนอ” ก็โดยปกติ พระอริยสาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้รักการฟังธรรม ลำดับนั้น ท่านได้มีความคิดนี้ว่า “วันนี้ เราจะไปสู่สำนักของพระเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ซึ่งเป็นพี่ชายใหญ่ของเรา แล้วยังเวลาให้ล่วงไปด้วยความยินดีในธรรม” แต่เมื่อจะไป ท่านมิได้ไปผู้เดียว (คิดว่า) “เราจะพาสหายที่รักของเราคือพระมหากัสสปเถระไปด้วย” ดังนี้แล้ว จึงลุกจากที่นั่ง สลัดแผ่นหนัง แล้วเข้าไปหาท่านพระมหากัสสปะ

ဧဝမာဝုသောတိ [Pg.151] ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါတိ ထေရောပိ ယသ္မာ ပိယဓမ္မဿဝနောဝ အရိယသာဝကော, တသ္မာ တဿ ဝစနံ သုတွာ ဂစ္ဆာဝုသော, တွံ, မယှံ သီသံ ဝါ ရုဇ္ဇတိ ပိဋ္ဌိ ဝါတိ ကိဉ္စိ လေသာပဒေသံ အကတွာ တုဋ္ဌဟဒယောဝ, ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိအာဒိမာဟ. ပဋိဿုတွာ စ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ စမ္မခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ အနုဗန္ဓိ. တသ္မိံ သမယေ ဒွေ မဟာထေရာ ပဋိပါဋိယာ ဌိတာနိ ဒွေ စန္ဒမဏ္ဍလာနိ ဝိယ, ဒွေ သူရိယမဏ္ဍလာနိ ဝိယ, ဒွေ ဆဒ္ဒန္တနာဂရာဇာနော ဝိယ, ဒွေ သီဟာ ဝိယ, ဒွေ ဗျဂ္ဃာ ဝိယ စ ဝိရောစိံသု. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရောပိ တသ္မိံ သမယေ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နော ဒွေ မဟာထေရေ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တေ ဒိသွာ ပစ္ဆိမလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော သူရိယံ ဝနန္တံ ပဝိသန္တံ ဝိယ, ပါစီနလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော စန္ဒံ ဝနန္တတော ဥဂ္ဂစ္ဆန္တံ ဝိယ, သာလဝနံ ဩလောကေန္တော သဗ္ဗပါလိဖုလ္လမေဝ သာလဝနဉ္စ ဒိသွာ အဇ္ဇ ဥပေါသထဒိဝသော, ဣမေ စ မေ ဇေဋ္ဌဘာတိကာ ဓမ္မသေနာပတိဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တိ, မဟန္တေန ဓမ္မဿဝနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အဟမ္ပိ ဓမ္မဿဝနဿ ဘာဂီ ဘဝိဿာမီတိ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ စမ္မခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ မဟာထေရာနံ ပဒါနုပဒိကော ဟုတွာ နိက္ခမိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ စ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော အာယသ္မာ စ မဟာကဿပေါ အာယသ္မာ စ အနုရုဒ္ဓေါ ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိံသူ’’တိ. ဥပသင်္ကမိံသူတိ. ပဋိပါဋိယာ ဌိတာ တယော စန္ဒာ ဝိယ, သူရိယာ ဝိယ, သီဟာ ဝိယ စ ဝိရောစမာနာ ဥပသင်္ကမိံသု.

บทว่า "เอวมาวุโสติ โข อายสฺมา มหากสฺสโปติ" ความว่า แม้พระมหาเถระ (พระมหากัสสปะ) ก็เป็นอริยสาวกผู้รักการฟังธรรมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น เมื่อได้ฟังคำของท่าน (พระมหาโมคคัลลานะ) แล้ว จึงไม่ทำเลศนัยอะไรๆ ว่า "อาวุโส ท่านไปเถิด ศีรษะของผมปวด หรือหลังของผมปวด" แต่มีใจยินดี กล่าวคำเป็นต้นว่า "เอวมาวุโส" (อย่างนั้น อาวุโส) ครั้นรับคำแล้ว ก็ลุกขึ้นจากที่นั่ง สะบัดแผ่นหนัง แล้วติดตามพระมหาโมคคัลลานะไป ในสมัยนั้น พระมหาเถระทั้งสองรูป งดงามประดุจดวงจันทร์สองดวง ดวงอาทิตย์สองดวง พญาช้างฉัททันต์สองเชือก ราชสีห์สองตัว และเสือโคร่งสองตัว ที่ตั้งอยู่ตามลำดับ แม้พระอนุรุทธเถระ ในสมัยนั้น นั่งอยู่ในที่พักกลางวัน เห็นพระมหาเถระสองรูปกำลังไปสู่สำนักของพระสารีบุตรเถระ เมื่อมองดูโลกธาตุทิศตะวันตก ก็เห็นดวงอาทิตย์ประดุจกำลังเข้าสู่ชายป่า เมื่อมองดูโลกธาตุทิศตะวันออก ก็เห็นดวงจันทร์ประดุจกำลังขึ้นจากชายป่า เมื่อมองดูป่าสาละ ก็เห็นป่าสาละบานสะพรั่งโดยทั่วกัน จึงคิดว่า "วันนี้เป็นวันอุโบสถ และพี่ชายทั้งหลายของเราเหล่านี้กำลังไปสู่สำนักของพระธรรมเสนาบดี การฟังธรรมครั้งใหญ่จักต้องมี เราก็จักเป็นผู้มีส่วนแห่งการฟังธรรม" ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้นจากที่นั่ง สะบัดแผ่นหนัง แล้วเดินตามรอยเท้าของพระมหาเถระทั้งหลายไป เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ และท่านพระอนุรุทธะ ได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่" บทว่า "อุปสงฺกมึสูติ" ความว่า เข้าไปหาโดยงดงามประดุจดวงจันทร์สามดวง ดวงอาทิตย์สามดวง และราชสีห์สามตัว ที่ตั้งอยู่ตามลำดับ

၃၃၃. ဧဝံ ဥပသင်္ကမန္တေ ပန တေ မဟာထေရေ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အတ္တနော ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နောယေဝ ဒိသွာ, ‘‘အဇ္ဇ မဟန္တံ ဓမ္မဿဝနံ ဘဝိဿတိ, မယာပိ တဿ ဘာဂိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ, န ခေါ ပန ဧကကောဝ ဂမိဿာမိ, မယှံ ပိယသဟာယမ္ပိ ရေဝတတ္ထေရံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ သဗ္ဗံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ မဟာကဿပဿ အနုရုဒ္ဓဿ ဥပသင်္ကမနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတိ တေ ဒွေ ဇနာ ပဋိပါဋိယာ ဌိတာ ဒွေ စန္ဒာ ဝိယ, သူရိယာ ဝိယ, သီဟာ ဝိယ စ ဝိရောစမာနာ ဥပသင်္ကမိံသု. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော’’တိအာဒိ. ဒိသွာန အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဧတဒဝေါစာတိ ဒူရတောဝ ဒိသွာ အနုက္ကမေန ကထာဥပစာရံ သမ္ပတ္တမေတံ, ‘‘ဧတု ခေါ အာယသ္မာ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. ရမဏီယံ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓံ ရာမဏေယျကံ ဝနရာမဏေယျကံ ပုဂ္ဂလရာမဏေယျကဉ္စ. တတ္ထ ဝနံ နာမ နာဂသလဠသာလစမ္ပကာဒီဟိ [Pg.152] သဉ္ဆန္နံ ဟောတိ ဗဟလစ္ဆာယံ ပုပ္ဖဖလူပဂံ ဝိဝိဓရုက္ခံ ဥဒကသမ္ပန္နံ ဂါမတော နိဿဋံ, ဣဒံ ဝနရာမဏေယျကံ နာမ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

๓๓๓. ส่วนท่านพระอานนท์ นั่งอยู่ในที่พักกลางวันของตน เห็นพระมหาเถระเหล่านั้นกำลังเข้าไปหาอย่างนั้น จึงคิดว่า "วันนี้ การฟังธรรมครั้งใหญ่จักมี แม้เราก็ควรเป็นผู้มีส่วนแห่งการฟังธรรมนั้น แต่เราจักไม่ไปคนเดียว จักพาพระเรวตเถระผู้เป็นสหายที่รักของเราไปด้วย" พึงทราบเนื้อความทั้งหมดโดยพิสดารตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในการเข้าไปหาของพระมหาโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ และพระอนุรุทธะ ด้วยประการฉะนี้ ท่านทั้งสองนั้นจึงเข้าไปหาโดยงดงามประดุจดวงจันทร์สองดวง ดวงอาทิตย์สองดวง และราชสีห์สองตัว ที่ตั้งอยู่ตามลำดับ เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวเป็นต้นว่า "อทฺทสา โข อายสฺมา สาริปุตฺโต" (ท่านพระสารีบุตรได้เห็นแล้วแล) บทว่า "ทิสฺวาน อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ" ความว่า เห็นแต่ไกลแล้ว เมื่อท่านเข้ามาสู่ระยะที่พอจะสนทนาได้โดยลำดับ จึงกล่าวคำนี้เป็นต้นว่า "เอตุ โข อายสฺมา" (ขอท่านจงมาเถิด) ในบทว่า "รมณียํ อาวุโส" นี้ ความน่ารื่นรมย์มี ๒ อย่าง คือ ความน่ารื่นรมย์แห่งป่า และความน่ารื่นรมย์แห่งบุคคล ใน ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่าป่า คือ ป่าที่ปกคลุมด้วยต้นไม้มีต้นนาค ต้นสน ต้นสาละ ต้นจำปา เป็นต้น มีเงาหนาทึบ สมบูรณ์ด้วยดอกไม้และผลไม้ มีต้นไม้หลากหลายชนิด สมบูรณ์ด้วยน้ำ อยู่ห่างจากบ้าน นี้ชื่อว่าความน่ารื่นรมย์แห่งป่า ซึ่งทรงหมายถึงแล้วตรัสว่า -

‘‘ရမဏီယာနိ အရညာနိ, ယတ္ထ န ရမတီ ဇနော;

ဝီတရာဂါ ရမိဿန္တိ, န တေ ကာမဂဝေသိနော’’တိ. (ဓ. ပ. ၉၉);

"ป่าทั้งหลายเป็นที่น่ารื่นรมย์ ที่ซึ่งปุถุชนไม่ยินดี แต่ท่านผู้ปราศจากราคะจักยินดี (ในป่านั้น) เพราะท่านเหล่านั้นมิใช่ผู้แสวงหากาม"

ဝနံ ပန သစေပိ ဥဇ္ဇင်္ဂလေ ဟောတိ နိရုဒကံ ဝိရလစ္ဆာယံ ကဏ္ဋကသမာကိဏ္ဏံ, ဗုဒ္ဓါဒယောပေတ္ထ အရိယာ ဝိဟရန္တိ, ဣဒံ ပုဂ္ဂလရာမဏေယျကံ နာမ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ –

ส่วนป่า แม้หากจะเป็นป่าดอน ไม่มีน้ำ มีเงาน้อย ระเกะระกะด้วยหนาม แต่พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นย่อมอยู่ในป่านั้น นี้ชื่อว่าความน่ารื่นรมย์แห่งบุคคล ซึ่งทรงหมายถึงแล้วตรัสว่า -

‘‘ဂါမေ ဝါ ယဒိ ဝါရညေ, နိန္နေ ဝါ ယဒိ ဝါ ထလေ;

ယတ္ထ အရဟန္တော ဝိဟရန္တိ, တံ ဘူမိရာမဏေယျက’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၉၈);

"ในบ้านก็ตาม ในป่าก็ตาม ในที่ลุ่มก็ตาม ในที่ดอนก็ตาม ที่ใดที่พระอรหันต์ทั้งหลายอยู่ ที่นั้นเป็นภูมิสถานน่ารื่นรมย์"

ဣဓ ပန တံ ဒုဝိဓမ္ပိ လဗ္ဘတိ. တဒါ ဟိ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ဟောတိ ကုသုမဂန္ဓသုဂန္ဓံ, သဒေဝကေ စေတ္ထ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ တိံသသဟဿမတ္တေဟိ အဘိညာတဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဝိဟရတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ရမဏီယံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဂေါသိင်္ဂသာလဝန’’န္တိ.

แต่ในที่นี้ (ป่าโคสิงคสาลวัน) ย่อมได้ความน่ารื่นรมย์ทั้งสองอย่างนั้น จริงอยู่ ในครั้งนั้น ป่าโคสิงคสาลวันมีดอกบานสะพรั่งโดยทั่วกัน มีกลิ่นหอมฟุ้งด้วยกลิ่นดอกไม้ และในป่านี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นบุคคลเลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก ประทับอยู่พร้อมกับภิกษุผู้มีชื่อเสียงประมาณสามหมื่นรูป ทรงหมายถึงป่านั้นจึงตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ป่าโคสิงคสาลวันน่ารื่นรมย์"

ဒေါသိနာတိ ဒေါသာပဂတာ, အဗ္ဘံ မဟိကာ ဓူမော ရဇော ရာဟူတိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဝိရဟိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗပါလိဖုလ္လာတိ သဗ္ဗတ္ထ ပါလိဖုလ္လာ, မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂါ အပုပ္ဖိတဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထိ. ဒိဗ္ဗာ မညေ ဂန္ဓာ သမ္ပဝန္တီတိ ဒိဗ္ဗာ မန္ဒာရပုပ္ဖကောဝိဠာရပါရိစ္ဆတ္တကစန္ဒနစုဏ္ဏဂန္ဓာ ဝိယ သမန္တာ ပဝါယန္တိ, သက္ကသုယာသန္တုသိတနိမ္မာနရတိပရနိမ္မိတမဟာဗြဟ္မာနံ ဩတိဏ္ဏဋ္ဌာနံ ဝိယ ဝါယန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

บทว่า "โทสินา" (สว่างนวล) ความว่า ปราศจากโทษ คือ ท่านกล่าวว่า ปราศจากอุปกิเลส ๕ อย่างเหล่านี้ คือ เมฆ หมอก ควัน ธุลี และราหู บทว่า "สพฺพปาลิผลฺลา" (มีดอกบานสะพรั่งโดยทั่วกัน) คือ มีดอกบานสะพรั่งในทุกที่ ที่ชื่อว่าที่ที่ไม่มีดอกบาน ตั้งแต่โคนจรดปลาย ไม่มีเลย บทว่า "ทิพฺพา มญฺเญ คนฺธา สมฺปวนฺติ" (เข้าใจว่ากลิ่นทิพย์ทั้งหลายย่อมฟุ้งไป) ความว่า กลิ่นทิพย์ทั้งหลายประดุจกลิ่นดอกมณฑารพ ดอกโกวิฬาร ดอกปาริฉัตร และกลิ่นจันทน์ผง ย่อมฟุ้งไปโดยรอบ คือ ท่านกล่าวว่า กลิ่นหอมฟุ้งไปประดุจเป็นสถานที่เสด็จลงมาของท้าวสักกะ ท้าวสุยามะ ท้าวสันดุสิต ท้าวสุนิมมิตะ ท้าวปรนิมมิตวสวัตตี และท้าวมหาพรหม

ကထံရူပေန, အာဝုသော အာနန္ဒာတိ အာနန္ဒတ္ထေရော တေသံ ပဉ္စန္နံ ထေရာနံ သံဃနဝကောဝ. ကသ္မာ ထေရော တံယေဝ ပဌမံ ပုစ္ဆတီတိ? မမာယိတတ္တာ. တေ ဟိ ဒွေ ထေရာ အညမညံ မမာယိံသု. သာရိပုတ္တတ္ထေရော, ‘‘မယာ ကတ္တဗ္ဗံ သတ္ထု ဥပဋ္ဌာနံ ကရောတီ’’တိ အာနန္ဒတ္ထေရံ မမာယိ. အာနန္ဒတ္ထေရော ဘဂဝတော သာဝကာနံ အဂ္ဂေါတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရံ မမာယိ, ကုလဒါရကေ ပဗ္ဗာဇေတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သန္တိကေ ဥပဇ္ဈံ ဂဏှာပေသိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တထေဝ အကာသိ. ဧဝံ ဧကမေကေန အတ္တနော ပတ္တစီဝရံ [Pg.153] ဒတွာ ပဗ္ဗာဇေတွာ ဥပဇ္ဈံ ဂဏှာပိတာနိ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ အဟေသုံ. အာယသ္မာ အာနန္ဒော ပဏီတာနိ စီဝရာဒီနိပိ လဘိတွာ ထေရဿေဝ ဒေတိ.

บทว่า "กถํรูเปน อาวุโส อานนฺท" (ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ด้วยภิกษุเช่นไร) ความว่า ท่านพระอานนท์เป็นผู้ใหม่ที่สุดในบรรดาพระเถระ ๕ รูปนั้น ถามว่า เพราะเหตุไร พระเถระ (พระสารีบุตร) จึงถามท่านพระอานนท์ก่อนใคร? ตอบว่า เพราะความรักใคร่เอ็นดู จริงอยู่ พระเถระทั้งสองรูปนั้นรักใคร่เอ็นดูกันและกัน พระสารีบุตรเถระรักใคร่เอ็นดูพระอานนท์เถระด้วยคิดว่า "ท่านทำอุปัฏฐากพระศาสดาซึ่งเราควรจะทำ" พระอานนท์เถระก็รักใคร่เอ็นดูพระสารีบุตรเถระด้วยคิดว่า "ท่านเป็นผู้เลิศกว่าสาวกทั้งหลายของพระผู้มีพระภาค" ท่านให้กุลบุตรบวชแล้วให้ถือพระสารีบุตรเถระเป็นอุปัชฌาย์ แม้พระสารีบุตรเถระก็ได้ทำเช่นนั้นเหมือนกัน ภิกษุ ๕๐๐ รูป ที่แต่ละท่านให้บาตรและจีวรของตนแล้วให้บวช และให้ถือ (อีกฝ่าย) เป็นอุปัชฌาย์ ได้มีแล้วอย่างนี้ ท่านพระอานนท์แม้ได้จีวรเป็นต้นอันประณีต ก็ถวายแด่พระเถระ (พระสารีบุตร) เท่านั้น

ဧကော ကိရ ဗြာဟ္မဏော စိန္တေသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓရတနဿ စ သံဃရတနဿ စ ပူဇာ ပညာယတိ, ကထံ နု ခေါ ဓမ္မရတနံ ပူဇိတံ နာမ ဟောတီ’’တိ? သော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧတမတ္ထံ ပုစ္ဆိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘သစေသိ, ဗြာဟ္မဏ, ဓမ္မရတနံ ပူဇိတုကာမော, ဧကံ ဗဟုဿုတံ ပူဇေဟီ’’တိ ဗဟုဿုတံ, ဘန္တေ, အာစိက္ခထာတိ ဘိက္ခုသံဃံ ပုစ္ဆတိ. သော ဘိက္ခုသံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဗဟုဿုတံ, ဘန္တေ, အာစိက္ခထာတိ အာဟ. အာနန္ဒတ္ထေရော ဗြာဟ္မဏာတိ. ဗြာဟ္မဏော ထေရံ သဟဿဂ္ဃနိကေန စီဝရေန ပူဇေသိ. ထေရော တံ ဂဟေတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂမာသိ. ဘဂဝါ ‘‘ကုတော, အာနန္ဒ, လဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. ဧကေန, ဘန္တေ, ဗြာဟ္မဏေန ဒိန္နံ, ဣဒံ ပနာဟံ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒါတုကာမောတိ. ဒေဟိ, အာနန္ဒာတိ. စာရိကံ ပက္ကန္တော, ဘန္တေတိ. အာဂတကာလေ ဒေဟီတိ. သိက္ခာပဒံ, ဘန္တေ, ပညတ္တန္တိ. ကဒါ ပန သာရိပုတ္တော အာဂမိဿတီတိ? ဒသာဟမတ္တေန, ဘန္တေတိ. ‘‘အနုဇာနာမိ, အာနန္ဒ, ဒသာဟပရမံ အတိရေကစီဝရံ နိက္ခိပိတု’’န္တိ (ပါရာ. ၄၆၁; မဟာဝ. ၃၄၇) သိက္ခာပဒံ ပညပေသိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တထေဝ ယံကိဉ္စိ မနာပံ လဘတိ, တံ အာနန္ဒတ္ထေရဿ ဒေတိ. ဧဝံ တေ ထေရာ အညမညံ မမာယိံသု, ဣတိ မမာယိတတ္တာ ပဌမံ ပုစ္ဆိ.

ได้ยินว่า พราหมณ์คนหนึ่งคิดว่า “การบูชาพุทธรัตนะและสังฆรัตนะย่อมปรากฏ แต่ทำอย่างไรหนอ ธรรมรัตนะจึงจะชื่อว่าอันบุคคลบูชาแล้ว” พราหมณ์นั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามเนื้อความนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าท่านประสงค์จะบูชาธรรมรัตนะ จงบูชาภิกษุผู้เป็นพหูสูตรูปหนึ่งเถิด” (พราหมณ์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดบอกภิกษุผู้เป็นพหูสูตเถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “จงไปถามภิกษุสงฆ์เถิด” พราหมณ์นั้นเข้าไปหาภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดบอกภิกษุผู้เป็นพหูสูตเถิด” (ภิกษุสงฆ์ตอบว่า) “ดูก่อนพราหมณ์ พระอานนทเถระ (เป็นพหูสูต)” พราหมณ์จึงบูชาพระเถระด้วยจีวรมีค่าหนึ่งพัน พระเถระรับจีวรนั้นแล้วได้ไปยังสำนักของพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “อานนท์ เธอได้มาจากไหน” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พราหมณ์คนหนึ่งถวาย แต่ว่าจีวรผืนนี้ ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถวายแก่ท่านพระสารีบุตร” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อานนท์ จงให้เถิด” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านจาริกไปแล้ว” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “เมื่อท่านมาถึงแล้วค่อยให้เถิด” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิกขาบททรงบัญญัติไว้แล้ว” (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ก็สารีบุตรจะมาเมื่อไร” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านจะมาโดยประมาณสิบวัน” (พระผู้มีพระภาค) จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า “อานนท์ เราอนุญาตให้เก็บอติเรกจีวรไว้ได้มีกำหนดอย่างยิ่งสิบวัน” แม้พระสารีบุตรเถระก็ได้ฉันนั้น คือ เมื่อท่านได้สิ่งใดๆ ที่น่าพอใจ ก็ถวายสิ่งนั้นแก่พระอานนทเถระ พระเถระทั้งสองนั้นมีความรักใคร่กันและกันอย่างนี้ เพราะเหตุที่มีความรักใคร่กันอย่างนี้ (พระสารีบุตร) จึงถาม (พระอานนท์) ก่อน

အပိစ အနုမတိပုစ္ဆာ နာမေသာ ခုဒ္ဒကတော ပဋ္ဌာယ ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ ဟောတိ. တသ္မာ ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ ပဌမံ အာနန္ဒံ ပုစ္ဆိဿာမိ, အာနန္ဒော အတ္တနော ပဋိဘာနံ ဗျာကရိဿတိ. တတော ရေဝတံ, အနုရုဒ္ဓံ, မဟာကဿပံ, မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ ပုစ္ဆိဿာမိ. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော အတ္တနော ပဋိဘာနံ ဗျာကရိဿတိ. တတော ပဉ္စပိ ထေရာ မံ ပုစ္ဆိဿန္တိ, အဟမ္ပိ အတ္တနော ပဋိဘာနံ ဗျာကရိဿာမီ’’တိ. ဧတ္တာဝတာပိ အယံ ဓမ္မဒေသနာ သိခါပ္ပတ္တာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ န ဘဝိဿတိ, အထ မယံ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမ, သတ္ထာ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဗျာကရိဿတိ. ဧတ္တာဝတာ အယံ ဓမ္မဒေသနာ သိခါပ္ပတ္တာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ ဘဝိဿတိ. ယထာ ဟိ ဇနပဒမှိ ဥပ္ပန္နော အဋ္ဋော ဂါမဘောဇကံ ပါပုဏာတိ, တသ္မိံ နိစ္ဆိတုံ အသက္ကောန္တေ ဇနပဒဘောဇကံ ပါပုဏာတိ, တသ္မိံ အသက္ကောန္တေ မဟာဝိနိစ္ဆယအမစ္စံ, တသ္မိံ အသက္ကောန္တေ [Pg.154] သေနာပတိံ, တသ္မိံ အသက္ကောန္တေ ဥပရာဇံ, တသ္မိံ ဝိနိစ္ဆိတုံ အသက္ကောန္တေ ရာဇာနံ ပါပုဏာတိ, ရညာ ဝိနိစ္ဆိတကာလတော ပဋ္ဌာယ အဋ္ဋော အပရာပရံ န သဉ္စရတိ, ရာဇဝစနေနေဝ ဆိဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝံ အဟဉှိ ပဌမံ အာနန္ဒံ ပုစ္ဆိဿာမိ…ပေ… အထ မယံ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမ, သတ္ထာ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဗျာကရိဿတိ. ဧတ္တာဝတာ အယံ ဓမ္မဒေသနာ သိခါပ္ပတ္တာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ ဘဝိဿတိ. ဧဝံ အနုမတိပုစ္ဆံ ပုစ္ဆန္တော ထေရော ပဌမံ အာနန္ဒတ္ထေရံ ပုစ္ဆိ.

อีกอย่างหนึ่ง การถามเพื่อหยั่งทราบความเห็นนี้ พึงเริ่มถามตั้งแต่ภิกษุผู้น้อยไป เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงคิดว่า “เราจะถามอานนท์ก่อน อานนท์จักพยากรณ์ตามปฏิภาณของตน จากนั้น เราจะถามพระเรวตะ พระอนุรุทธะ พระมหากัสสปะ พระมหาโมคคัลลานะ พระมหาโมคคัลลานะจักพยากรณ์ตามปฏิภาณของตน จากนั้น พระเถระทั้งห้าจักถามเรา แม้เราก็จะพยากรณ์ตามปฏิภาณของตน” ถึงเพียงเท่านี้ การแสดงธรรมนี้ก็ยังไม่ถึงที่สุด ยังไม่ถึงความไพบูลย์ ครั้งนั้น เราทั้งหมดจะพากันเข้าไปเฝ้าพระทศพลแล้วทูลถาม พระศาสดาจักทรงพยากรณ์ด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การแสดงธรรมนี้จักถึงที่สุด จักถึงความไพบูลย์ เปรียบเหมือนอรรถคดีที่เกิดขึ้นในชนบท ย่อมไปถึงผู้ปกครองบ้าน เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงผู้ปกครองชนบท เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงมหาอำมาตย์ผู้พิพากษา เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงเสนาบดี เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงอุปราช เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงพระราชา จำเดิมแต่กาลที่พระราชาทรงวินิจฉัยแล้ว อรรถคดีนั้นย่อมไม่เคลื่อนไปไหนอีก ย่อมเป็นอันเด็ดขาดด้วยพระราชดำรัสเท่านั้น ฉันนั้นเหมือนกัน เราจะถามอานนท์ก่อน...ฯลฯ... ครั้งนั้น เราทั้งหมดจะพากันเข้าไปเฝ้าพระทศพลแล้วทูลถาม พระศาสดาจักทรงพยากรณ์ด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การแสดงธรรมนี้จักถึงที่สุด จักถึงความไพบูลย์ พระเถระเมื่อจะถามเพื่อหยั่งทราบความเห็นอย่างนี้ จึงได้ถามพระอานนทเถระก่อน

ဗဟုဿုတော ဟောတီတိ ဗဟု အဿ သုတံ ဟောတိ, နဝင်္ဂံ သတ္ထုသာသနံ ပါဠိအနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရဝသေန ဥဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိ အတ္ထော. သုတဓရောတိ သုတဿ အာဓာရဘူတော. ယဿ ဟိ ဣတော ဂဟိတံ ဣတော ပလာယတိ, ဆိဒ္ဒဃဋေ ဥဒကံ ဝိယ န တိဋ္ဌတိ, ပရိသမဇ္ဈေ ဧကံ သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ ကထေတုံ ဝါ ဝါစေတုံ ဝါ န သက္ကောတိ, အယံ န သုတဓရော နာမ. ယဿ ပန ဥဂ္ဂဟိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟိတကာလသဒိသမေဝ ဟောတိ, ဒသပိ ဝီသတိပိ ဝဿာနိ သဇ္ဈာယံ အကရောန္တဿ န နဿတိ, အယံ သုတဓရော နာမ. သုတသန္နိစယောတိ သုတဿ သန္နိစယဘူတော. ယထာ ဟိ သုတံ ဟဒယမဉ္ဇူသာယ သန္နိစိတံ သိလာယံ လေခါ ဝိယ, သုဝဏ္ဏဃဋေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ စ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ, အယံ သုတသန္နိစယော နာမ. ဓာတာတိ ဌိတာ ပဂုဏာ. ဧကစ္စဿ ဟိ ဥဂ္ဂဟိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဓာတံ ပဂုဏံ နိစ္စလိတံ န ဟောတိ, အသုကသုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ ကထေဟီတိ ဝုတ္တေ သဇ္ဈာယိတွာ သံသန္ဒိတွာ သမနုဂ္ဂါဟိတွာ ဇာနိဿာမီတိ ဝဒတိ. ဧကစ္စဿ ဓာတံ ပဂုဏံ ဘဝင်္ဂသောတသဒိသံ ဟောတိ, အသုကသုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ ကထေဟီတိ ဝုတ္တေ ဥဒ္ဓရိတွာ တမေဝ ကထေတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဓာတာ’’တိ.

คำว่า “เป็นพหูสูต” หมายความว่า ท่านได้สดับมามาก คือได้เล่าเรียนพระสัตถุศาสน์มีองค์ ๙ โดยลำดับความสืบต่อกันแห่งบาลีทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย คำว่า “ผู้ทรงสุตะ” คือ เป็นที่ตั้งแห่งสุตะ จริงอยู่ บุคคลใดเรียนจากตรงนี้แล้วลืมจากตรงนี้ ไม่ตั้งอยู่เหมือนน้ำในหม้อรั่ว ไม่สามารถจะกล่าวหรือสาธยายพระสูตรหนึ่งหรือชาดกหนึ่งในท่ามกลางบริษัทได้ ผู้นี้ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทรงสุตะ ส่วนบุคคลใดเล่า พุทธวจนะที่เรียนแล้วย่อมเป็นเหมือนในเวลาที่เรียนนั่นเอง แม้ไม่ทำการสาธยายอยู่สิบปีหรือยี่สิบปีก็ไม่เสื่อมหายไป ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้ทรงสุตะ คำว่า “ผู้สั่งสมสุตะ” คือ เป็นผู้สั่งสมสุตะไว้ จริงอยู่ สุตะของบุคคลใดที่สั่งสมไว้ในหทัยดุจหีบ ตั้งอยู่มั่นคงดุจอักษรที่จารึกในศิลา และดุจไขมันสิงห์ที่ใส่ไว้ในหม้อทองคำ ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้สั่งสมสุตะ คำว่า “ธาตา” (ทรงไว้) คือ ตั้งมั่น คล่องแคล่ว จริงอยู่ พุทธวจนะที่บุคคลบางคนเรียนแล้ว ไม่เป็นอันทรงไว้ ไม่คล่องแคล่ว ไม่มั่นคง เมื่อถูกบอกว่า “จงกล่าวพระสูตรชื่อโน้นหรือชาดกชื่อโน้นเถิด” เขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าจักสาธยาย สอบทาน และทบทวนดูก่อนจึงจะรู้” ส่วนของบุคคลบางคน (พุทธวจนะที่เรียนแล้ว) เป็นอันทรงไว้ คล่องแคล่ว ดุจกระแสภวังค์ เมื่อถูกบอกว่า “จงกล่าวพระสูตรชื่อโน้นหรือชาดกชื่อโน้นเถิด” เขาก็ยกขึ้นกล่าวพระสูตรนั้นได้ทันที ทรงหมายถึงบุคคลนั้นจึงตรัสว่า “ธาตา”

ဝစသာ ပရိစိတာတိ သုတ္တဒသက-ဝဂ္ဂဒသက-ပဏ္ဏာသဒသကာနံ ဝသေန ဝါစာယ သဇ္ဈာယိတာ. မနသာနုပေက္ခိတာတိ စိတ္တေန အနုပေက္ခိတာ, ယဿ ဝါစာယ သဇ္ဈာယိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ မနသာ စိန္တေန္တဿ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋံ ဟောတိ. မဟာဒီပံ ဇာလေတွာ ဌိတဿ ရူပဂတံ ဝိယ ပညာယတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဝစသာ ပရိစိတာ မနသာနုပေက္ခိတာ’’တိ. ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ အတ္ထတော စ ကာရဏတော စ ပညာယ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ. ပရိမဏ္ဍလေဟိ [Pg.155] ပဒဗျဉ္ဇနေဟီတိ ဧတ္ထ ပဒမေဝ အတ္ထဿ ဗျဉ္ဇနတော ပဒဗျဉ္ဇနံ, တံ အက္ခရပါရိပူရိံ ကတွာ ဒသဝိဓဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယော အပရိဟာပေတွာ ဝုတ္တံ ပရိမဏ္ဍလံ နာမ ဟောတိ, ဧဝရူပေဟိ ပဒဗျဉ္ဇနေဟီတိ အတ္ထော. အပိစ ယော ဘိက္ခု ပရိသတိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခပိတွာ အညံ ဥပါရမ္ဘကရံ သုတ္တံ အာဟရတိ, တဿ ဥပမံ ကထေတိ, တဒတ္ထံ ဩဟာရေတိ, ဧဝမိဒံ ဂဟေတွာ ဧတ္ထ ခိပန္တော ဧကပဿေနေဝ ပရိဟရန္တော ကာလံ ဉတွာ ဝုဋ္ဌဟတိ. နိက္ခိတ္တသုတ္တံ ပန နိက္ခတ္တမတ္တမေဝ ဟောတိ, တဿ ကထာ အပရိမဏ္ဍလာ နာမ ဟောတိ. ယော ပန သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခိပိတွာ ဗဟိ ဧကပဒမ္ပိ အဂန္တွာ ပါဠိယာ အနုသန္ဓိဉ္စ ပုဗ္ဗာပရဉ္စ အမက္ခေန္တော အာစရိယေဟိ ဒိန္နနယေ ဌတွာ တုလိကာယ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော ဝိယ, ဂမ္ဘီရမာတိကာယ ဥဒကံ ပေသေန္တော ဝိယ, ပဒံ ကောဋ္ဋေန္တော သိန္ဓဝါဇာနီယော ဝိယ ဂစ္ဆတိ, တဿ ကထာ ပရိမဏ္ဍလာ နာမ ဟောတိ. ဧဝရူပိံ ကထံ သန္ဓာယ – ‘‘ပရိမဏ္ဍလေဟိ ပဒဗျဉ္ဇနေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ.

คำว่า "คล่องปาก" (vacasā paricitā) คือ สาธยายด้วยวาจาโดยนัยแห่งหมวดสิบคือสุตตทสกะ วรรคทสกะ และปัณณาสทสกะ. คำว่า "เพ่งตามด้วยใจ" (manasānupekkhitā) คือ เพ่งตามด้วยจิต, พุทธวจนะที่ภิกษุใดสาธยายด้วยวาจา เมื่อคิดด้วยใจ ย่อมปรากฏชัดในที่นั้นๆ เหมือนรูปารมณ์ย่อมปรากฏแก่ผู้ที่จุดประทีปดวงใหญ่แล้วยืนอยู่. ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "คล่องปาก เพ่งตามด้วยใจ". คำว่า "แทงตลอดอย่างดีด้วยทิฏฐิ" (diṭṭhiyā suppaṭividdhā) คือ แทงตลอดอย่างดีด้วยปัญญาทั้งโดยอรรถและโดยเหตุ. ในคำว่า "ด้วยบทและพยัญชนะอันกลมกล่อม" (parimaṇḍalehi padabyañjanehi) นี้ บทนั่นแหละชื่อว่าบทพยัญชนะ เพราะเป็นเครื่องแสดงอรรถ, การกล่าวบทพยัญชนะนั้นโดยทำให้อักขระบริบูรณ์ ไม่ทำให้พยัญชนพุทธิ 10 ประการเสื่อมไป ชื่อว่ากลมกล่อม, ความว่า ด้วยบทและพยัญชนะเห็นปานนี้. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุใดเมื่อแสดงธรรมในบริษัท วางพระสูตรหรือชาดก (ที่กำลังแสดง) ไว้แล้ว นำพระสูตรอื่นที่ควรยกขึ้นข่มมา กล่าวอุปมาของพระสูตรนั้น นำลงสู่เนื้อความนั้น ถือเอาพระสูตรนี้อย่างนี้แล้วใส่ลงในที่นี้ นำไปโดยส่วนเดียว รู้กาลแล้วลุกขึ้นไป, ส่วนพระสูตรที่วางไว้ก็เป็นเพียงวางไว้เท่านั้น, วาจาของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่กลมกล่อม. ส่วนภิกษุใดวางพระสูตรหรือชาดกไว้แล้ว ไม่ไปนอกแม้บทเดียว ไม่ลบเลือนความเชื่อมต่อและลำดับก่อนหลังของบาลี ตั้งอยู่ในนัยที่อาจารย์ให้แล้ว ดำเนินไปเหมือนกำหนดด้วยพู่กัน เหมือนส่งน้ำไปตามร่องน้ำลึก เหมือนสับบท เหมือนม้าสินธพอาชาไนย, วาจาของภิกษุนั้นชื่อว่ากลมกล่อม. ทรงหมายถึงวาจาเห็นปานนี้ จึงตรัสว่า "ด้วยบทและพยัญชนะอันกลมกล่อม".

အနုပ္ပဗန္ဓေဟီတိ ဧတ္ထ ယော ဘိက္ခု ဓမ္မံ ကထေန္တော သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ အာရဘိတွာ အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ တုရိတတုရိတော အရဏိံ မန္ထေန္တော ဝိယ, ဥဏှခါဒနီယံ ခါဒန္တော ဝိယ, ပါဠိယာ အနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရေသု ဂဟိတံ ဂဟိတမေဝ အဂ္ဂဟိတံ အဂ္ဂဟိတမေဝ စ ကတွာ ပုရာဏပဏ္ဏန္တရေသု စရမာနံ ဂေါဓံ ဥဋ္ဌပေန္တော ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ ပဟရန္တော ဩသာပေန္တော ဩဟာယ ဂစ္ဆတိ. ယောပိ ဓမ္မံ ကထေန္တော ကာလေန သီဃံ ကာလေန ဒန္ဓံ ကာလေန မဟာသဒ္ဒံ ကာလေန ခုဒ္ဒကသဒ္ဒံ ကရောတိ. ယထာ ပေတဂ္ဂိ ကာလေန ဇလတိ, ကာလေန နိဗ္ဗာယတိ, ဧဝမေဝ ဣဓ ပေတဂ္ဂိဓမ္မကထိကော နာမ ဟောတိ, ပရိသာယ ဥဋ္ဌာတုကာမာယ ပုနပ္ပုနံ အာရဘတိ. ယောပိ ကထေန္တော တတ္ထ တတ္ထ ဝိတ္ထာယတိ, နိတ္ထုနန္တော ကန္ဒန္တော ဝိယ ကထေတိ, ဣမေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကထာ အပ္ပဗန္ဓာ နာမ ဟောတိ. ယော ပန သုတ္တံ အာရဘိတွာ အာစရိယေဟိ ဒိန္နနယေ ဌိတော အစ္ဆိန္နဓာရံ ကတွာ နဒီသောတံ ဝိယ ပဝတ္တေတိ, အာကာသဂင်္ဂတော ဘဿမာနံ ဥဒကံ ဝိယ နိရန္တရံ ကထံ ပဝတ္တေတိ, တဿ ကထာ အနုပ္ပဗန္ဓာ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ [Pg.156] ‘‘အနုပ္ပဗန္ဓေဟီ’’တိ. အနုသယသမုဂ္ဃာတာယာတိ သတ္တန္နံ အနုသယာနံ သမုဂ္ဃာတတ္ထာယ. ဧဝရူပေနာတိ ဧဝရူပေန ဗဟုဿုတေန ဘိက္ခုနာ တထာရူပေနေဝ ဘိက္ခုသတေန ဘိက္ခုသဟဿေန ဝါ သံဃာဋိကဏ္ဏေန ဝါ သံဃာဋိကဏ္ဏံ, ပလ္လင်္ကေန ဝါ ပလ္လင်္ကံ အာဟစ္စ နိသိန္နေန ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในคำว่า "อันเนื่องกันดี" (anuppabandhehi) นี้ ภิกษุใดเมื่อกล่าวธรรม เริ่มพระสูตรหรือชาดกแล้ว ตั้งแต่เวลาที่เริ่ม ก็รีบเร่ง เหมือนคนสีไฟ เหมือนคนกินของร้อน ทำสิ่งที่ถือเอาแล้วให้เป็นอันถือเอาแล้วเท่านั้น สิ่งที่ยังไม่ถือเอาให้เป็นอันยังไม่ถือเอาเท่านั้น เหมือนคนไล่เหี้ยที่เที่ยวไปในระหว่างใบไม้เก่า ตีกระทบในที่นั้นๆ ทำให้จบแล้ว ละไป. ภิกษุใดเล่า เมื่อกล่าวธรรม บางคราวก็เร็ว บางคราวก็ช้า บางคราวก็เสียงดัง บางคราวก็เสียงเบา, เหมือนไฟเปรต บางคราวก็ลุก บางคราวก็ดับ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นธรรมกถึกเปตัคคิ (ผู้แสดงธรรมเหมือนไฟเปรต), เมื่อบริษัทต้องการจะลุก ก็เริ่มขึ้นบ่อยๆ. ภิกษุใดเล่า เมื่อกล่าว ก็ติดขัดในที่นั้นๆ กล่าวเหมือนคร่ำครวญ ร้องไห้, วาจาของภิกษุทั้งหมดเหล่านี้ ชื่อว่าไม่เนื่องกัน. ส่วนภิกษุใด เริ่มพระสูตรแล้ว ตั้งอยู่ในนัยที่อาจารย์ให้แล้ว ทำให้เป็นกระแสไม่ขาดสาย ให้เป็นไปเหมือนกระแสแห่งแม่น้ำ, ให้วาจาเป็นไปไม่ขาดสาย เหมือนน้ำที่ไหลมาจากคงคาในอากาศ, วาจาของภิกษุนั้นชื่อว่าเนื่องกันดี. ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "อันเนื่องกันดี". คำว่า "เพื่อถอนอนุสัย" (anusayasamugghātāya) คือ เพื่อประโยชน์แก่การถอนอนุสัย 7 ประการ. ป่าโคสิงคสาลวันพึงงามด้วยภิกษุผู้เป็นพหูสูตเห็นปานนี้ หรือด้วยภิกษุร้อยรูป พันรูปเห็นปานนั้น นั่งจรดชายสังฆาฏิด้วยชายสังฆาฏิ หรือจรดบัลลังก์ด้วยบัลลังก์. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้.

၃၃၄. ပဋိသလ္လာနံ အဿ အာရာမောတိ ပဋိသလ္လာနာရာမော. ပဋိသလ္လာနေ ရတောတိ ပဋိသလ္လာနရတော.

๓๓๔. การหลีกเร้นเป็นอารามของท่านผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ผู้มีการหลีกเร้นเป็นอาราม" (ปฏิสัลลานาราม). ยินดีแล้วในการหลีกเร้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ผู้ยินดีในการหลีกเร้น" (ปฏิสัลลานรต).

၃၃၅. သဟဿံ လောကာနန္တိ သဟဿံ လောကဓာတူနံ. ဧတ္တကဉှိ ထေရဿ ဓုဝသေဝနံ အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓံ, အာကင်္ခမာနော ပန ထေရော အနေကာနိပိ စက္ကဝါဠသဟဿာနိ ဝေါလောကေတိယေဝ. ဥပရိပါသာဒဝရဂတောတိ သတ္တဘူမကဿ ဝါ နဝဘူမကဿ ဝါ ပါသာဒဝရဿ ဥပရိ ဂတော. သဟဿံ နေမိမဏ္ဍလာနံ ဝေါလောကေယျာတိ ပါသာဒပရိဝေဏေ နာဘိယာ ပတိဋ္ဌိတာနံ နေမိဝဋ္ဋိယာ နေမိဝဋ္ဋိံ အာဟစ္စ ဌိတာနံ နေမိမဏ္ဍလာနံ သဟဿံ ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေယျ, တဿ နာဘိယောပိ ပါကဋာ ဟောန္တိ, အရာပိ အရန္တရာနိပိ နေမိယောပိ. ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသောတိ, အာဝုသော, ဧဝံ အယမ္ပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော ဘိက္ခု ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ အတိက္ကန္တမာနုသကေန သဟဿံ လောကာနံ ဝေါလောကေတိ. တဿ ပါသာဒေ ဌိတပုရိသဿ စက္ကနာဘိယော ဝိယ စက္ကဝါဠသဟဿေ သိနေရုသဟဿံ ပါကဋံ ဟောတိ. အရာ ဝိယ ဒီပါ ပါကဋာ ဟောန္တိ. အရန္တရာနိ ဝိယ ဒီပဋ္ဌိတမနုဿာ ပါကဋာ ဟောန္တိ. နေမိယော ဝိယ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတာ ပါကဋာ ဟောန္တိ.

๓๓๕. คำว่า "โลกพันหนึ่ง" (sahassaṃ lokānaṃ) คือ โลกธาตุพันหนึ่ง. จริงอยู่ การเห็นโลกธาตุพันหนึ่งนี้ เป็นสิ่งที่พระเถระเสพเป็นประจำ เนื่องอยู่กับการน้อมใจ, แต่เมื่อพระเถระปรารถนา ก็ย่อมเล็งเห็นจักรวาลหลายพันได้ทีเดียว. คำว่า "ขึ้นสู่ยอดปราสาทอันประเสริฐ" (uparipāsādavaragato) คือ ขึ้นไปเบื้องบนแห่งปราสาทอันประเสริฐมี 7 ชั้น หรือ 9 ชั้น. คำว่า "พึงเล็งเห็นวงล้อพันวง" (sahassaṃ nemimaṇḍalānaṃ volokeyya) คือ พึงเปิดหน้าต่างพันบานแล้วเล็งเห็นวงล้อพันวงที่ตั้งอยู่ที่ดุมในบริเวณปราสาท ซึ่งตั้งอยู่จรดขอบล้อด้วยขอบล้อ, ดุมของล้อนั้นก็ปรากฏ, ซี่ล้อ, ช่องระหว่างซี่ล้อ และขอบล้อ ก็ปรากฏ. คำว่า "ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล" (evameva kho, āvuso) คือ ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้มีทิพยจักษุนี้ ย่อมเล็งเห็นโลกพันหนึ่งด้วยทิพยจักษุอันล่วงจักษุของมนุษย์. เขาสิเนรุพันหนึ่งในจักรวาลพันหนึ่ง ย่อมปรากฏแก่ภิกษุนั้น เหมือนดุมล้อปรากฏแก่บุรุษผู้ยืนอยู่ในปราสาท. ทวีปทั้งหลายย่อมปรากฏเหมือนซี่ล้อ. มนุษย์ที่อยู่ในทวีปย่อมปรากฏเหมือนช่องระหว่างซี่ล้อ. ภูเขาจักรวาลย่อมปรากฏเหมือนขอบล้อ.

၃၃၆. အာရညိကောတိ သမာဒိဏ္ဏအရညဓုတင်္ဂေါ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော.

๓๓๖. คำว่า "ผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร" (อารัญญิก) คือ ผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน.

၃၃၇. နော စ သံသာဒေန္တီတိ န ဩသာဒေန္တိ. သဟေတုကဉှိ သကာရဏံ ကတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုံ ဝိဿဇ္ဇိတုမ္ပိ အသက္ကောန္တော သံသာဒေတိ နာမ. ဧဝံ န ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ပဝတ္တိနီ ဟောတီတိ နဒီသောတောဒကံ ဝိယ ပဝတ္တတိ.

๓๓๗. คำว่า "ไม่ย่นย่อ" (no ca saṃsādenti) คือ ไม่ทำให้จบสิ้นไป. จริงอยู่ ผู้ไม่สามารถถามหรือตอบปัญหาโดยทำให้มีเหตุมีปัจจัยได้ ชื่อว่าย่นย่อ. ความว่า ไม่กระทำอย่างนั้น. คำว่า "เป็นไปต่อเนื่อง" (pavattinī hoti) คือ เป็นไปเหมือนน้ำในกระแสแห่งแม่น้ำ.

၃၃၈. ယာယ [Pg.157] ဝိဟာရသမာပတ္တိယာတိ ယာယ လောကိယာယ ဝိဟာရသမာပတ္တိယာ, ယာယ လောကုတ္တရာယ ဝိဟာရသမာပတ္တိယာ.

๓๓๘. คำว่า "ด้วยวิหารสมาบัติใด" (yāya vihārasamāpattiyā) คือ ด้วยโลกิยวิหารสมาบัติใด หรือด้วยโลกุตรวิหารสมาบัติใด.

၃၃၉. သာဓု သာဓု သာရိပုတ္တာတိ အယံ သာဓုကာရော အာနန္ဒတ္ထေရဿ ဒိန္နော. သာရိပုတ္တတ္ထေရေန ပန သဒ္ဓိံ ဘဂဝါ အာလပတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ယထာ တံ အာနန္ဒောဝါတိ ယထာ အာနန္ဒောဝ သမ္မာ ဗျာကရဏမာနော ဗျာကရေယျ, ဧဝံ ဗျာကတံ အာနန္ဒေန အတ္တနော အနုစ္ဆဝိကမေဝ, အဇ္ဈာသယာနုရူပမေဝ ဗျာကတန္တိ အတ္ထော. အာနန္ဒတ္ထေရော ဟိ အတ္တနာပိ ဗဟုဿုတော, အဇ္ဈာသယောပိဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သာသနေ သဗြဟ္မစာရီ ဗဟုဿုတာ ဘဝေယျု’’န္တိ. ကသ္မာ? ဗဟုဿုတဿ ဟိ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ, ဂရုကလဟုကံ သတေကိစ္ဆာတေကိစ္ဆံ ပါကဋံ ဟောတိ. ဗဟုဿုတော ဥဂ္ဂဟိတဗုဒ္ဓဝစနံ အာဝဇ္ဇိတွာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတံ, ဣမသ္မိံ သမာဓိ, ဣမသ္မိံ ဝိပဿနာ, ဣမသ္မိံ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနီတိ သီလဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သီလံ ပူရေတွာ, သမာဓိဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သမာဓိံ ပူရေတွာ ဝိပဿနာယ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိပဿနာဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတွာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ ဖလံ သစ္ဆိကရောတိ. တသ္မာ ထေရဿ ဧဝံ အဇ္ဈာသယော ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ တယော ဝါ စတ္တာရော ဝါ ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာဝဇ္ဇန္တာ သီလာဒီနံ အာဂတဋ္ဌာနေသု သီလာဒီနိ ပရိပူရေတွာ အနုက္ကမေန မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. သေသဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော.

๓๓๙. ในบทว่า สาธุ สาธุ สาริปุตฺต ดังนี้ คำสาธุการนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทานแก่พระอานนทเถระ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกับพระสารีบุตรเถระ นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. บทว่า ยถา ตํ อานนฺโทวาติ ความว่า พระอานนท์พยากรณ์อยู่อย่างถูกต้องฉันใด ก็ได้พยากรณ์แล้วฉันนั้น อธิบายว่า พระอานนท์ได้พยากรณ์คำที่สมควรแก่ตน, คำที่สมกับอัธยาศัยของตนนั่นเอง. จริงอยู่ พระอานนทเถระเป็นพหูสูตแม้ด้วยตนเอง และท่านมีอัธยาศัยอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีในศาสนานี้เป็นพหูสูตเถิด". เพราะเหตุไร? เพราะว่า สำหรับผู้เป็นพหูสูต สิ่งที่ควรและไม่ควร สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ อาบัติหนักและอาบัติเบา อาบัติที่แก้ไขได้และแก้ไขไม่ได้ ย่อมปรากฏชัด. ผู้เป็นพหูสูต เมื่อพิจารณาพุทธวจนะที่ตนเรียนมาแล้ว ย่อมทำให้แจ้งซึ่งผล ด้วยการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ในที่ที่กล่าวถึงศีล บำเพ็ญสมาธิให้บริบูรณ์ในที่ที่กล่าวถึงสมาธิ ให้ถือเอาห้องแห่งวิปัสสนาในที่ที่กล่าวถึงวิปัสสนา แล้วเจริญมรรค โดยคิดว่า "ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงศีล, ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสมาธิ, ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนา, ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ผล และนิพพาน". เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงมีอัธยาศัยอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายเรียนนิกายหนึ่ง หรือสอง หรือสาม หรือสี่ หรือห้า แล้วพิจารณา บำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์ในที่ที่กล่าวถึงศีลเป็นต้น แล้วพึงทำให้แจ้งซึ่งมรรค ผล และนิพพานโดยลำดับเถิด". แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน.

၃၄၀. အာယသ္မာ ဟိ ရေဝတော ဈာနဇ္ဈာသယော ဈာနာဘိရတော, တသ္မာဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ ဧကိကာ နိသီဒိတွာ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနပဒဋ္ဌာနံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ.

๓๔๐. จริงอยู่ ท่านพระเรวตะมีอัธยาศัยในฌาน ยินดีในฌาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย นั่งอยู่แต่ผู้เดียว ทำกสิณบริกรรมแล้ว ให้สมาบัติ ๘ เกิดขึ้น แล้วเจริญวิปัสสนาอันมีฌานเป็นบาทฐาน แล้วพึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้.

၃၄၁. အာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော, တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ အနေကေသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု စဝမာနေ စ ဥပပဇ္ဇမာနေ စ သတ္တေ ဒိသွာ ဝဋ္ဋဘယေန စိတ္တံ သံဝေဇေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ.

๓๔๑. ท่านพระอนุรุทธะเป็นผู้มีทิพพจักขุ ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เจริญอาโลกกสิณแล้ว เห็นสัตว์ทั้งหลายที่กำลังจุติและกำลังอุบัติในจักรวาลหลายพัน ด้วยทิพพจักขุแล้ว ยังจิตให้สลดด้วยภัยในวัฏฏะ แล้วเจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้.

၃၄၂. အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဓုတဝါဒေါ, တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ ဓုတဝါဒါ ဟုတွာ ဓုတင်္ဂါနုဘာဝေန ပစ္စယတဏှံ မိလာပေတွာ အပရေပိ နာနပ္ပကာရေ ကိလေသေ ဓုနိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ.

๓๔๒. ท่านพระมหากัสสปะเป็นผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์ ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์แล้ว ยังตัณหาในปัจจัยให้เหี่ยวแห้งไปด้วยอานุภาพแห่งธุดงค์แล้ว สลัดกิเลสแม้เหล่าอื่นมีประการต่างๆ แล้วเจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้.

၃၄၃. အာယသ္မာ [Pg.158] မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော သမာဓိပါရမိယာ မတ္ထကံ ပတ္တော, သုခုမံ ပန စိတ္တန္တရံ ခန္ဓန္တရံ ဓာတွန္တရံ အာယတနန္တရံ ဈာနောက္ကန္တိကံ အာရမ္မဏောက္ကန္တိကံ အင်္ဂဝဝတ္ထာနံ အာရမ္မဏဝဝတ္ထာနံ အင်္ဂသင်္ကန္တိ အာရမ္မဏသင်္ကန္တိ ဧကတောဝဍ္ဎနံ ဥဘတောဝဍ္ဎနန္တိ အာဘိဓမ္မိကဓမ္မကထိကဿေဝ ပါကဋံ. အနာဘိဓမ္မိကော ဟိ ဓမ္မံ ကထေန္တော – ‘‘အယံ သကဝါဒေါ အယံ ပရဝါဒေါ’’တိ န ဇာနာတိ. သကဝါဒံ ဒီပေဿာမီတိ ပရဝါဒံ ဒီပေတိ, ပရဝါဒံ ဒီပေဿာမီတိ သကဝါဒံ ဒီပေတိ, ဓမ္မန္တရံ ဝိသံဝါဒေတိ. အာဘိဓမ္မိကော သကဝါဒံ သကဝါဒနိယာမေနေဝ, ပရဝါဒံ ပရဝါဒနိယာမေနေဝ ဒီပေတိ, ဓမ္မန္တရံ န ဝိသံဝါဒေတိ. တသ္မာ ထေရဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ အာဘိဓမ္မိကာ ဟုတွာ သုခုမေသု ဌာနေသု ဉာဏံ ဩတာရေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ.

๓๔๓. ท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่สุดแห่งสมาธิบารมี แต่ว่า ความแตกต่างแห่งจิต ความแตกต่างแห่งขันธ์ ความแตกต่างแห่งธาตุ ความแตกต่างแห่งอายตนะ อันละเอียด, การก้าวลงสู่ฌาน, การก้าวลงสู่อารมณ์, การกำหนดองค์, การกำหนดอารมณ์, การย้ายองค์, การย้ายอารมณ์, การเจริญโดยฝ่ายเดียว, การเจริญโดยสองฝ่าย ย่อมปรากฏแก่พระธรรมกถึกผู้เป็นอภิธรรมิกเท่านั้น. จริงอยู่ ผู้ไม่ใช่อภิธรรมิก เมื่อแสดงธรรม ย่อมไม่รู้ว่า "นี้เป็นสกวาท (วาทะของตน) นี้เป็นปรวาท (วาทะของผู้อื่น)". เมื่อคิดว่า "เราจะแสดงสกวาท" กลับแสดงปรวาท, เมื่อคิดว่า "เราจะแสดงปรวาท" กลับแสดงสกวาท, ย่อมทำให้ความแตกต่างแห่งธรรมคลาดเคลื่อน. ส่วนพระอภิธรรมิก ย่อมแสดงสกวาทโดยนัยแห่งสกวาทนั่นเอง, แสดงปรวาทโดยนัยแห่งปรวาทนั่นเอง, ไม่ทำให้ความแตกต่างแห่งธรรมคลาดเคลื่อน. เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้เชี่ยวชาญในอภิธรรมแล้ว หยั่งญาณลงในฐานะอันสุขุมแล้ว เจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้.

၃၄၄. အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ပညာပါရမိယာ မတ္ထကံ ပတ္တော, ပညဝါယေဝ စ စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ, န ဒုပ္ပညော. ဒုပ္ပညော ဟိ ဥပ္ပန္နဿ စိတ္တဿ ဝသေ ဝတ္တေတွာ ဣတော စိတော စ ဝိပ္ဖန္ဒိတွာပိ ကတိပါဟေနေဝ ဂိဟိဘာဝံ ပတွာ အနယဗျသနံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ထေရဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ အစိတ္တဝသိကာ ဟုတွာ စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတွာ သဗ္ဗာနဿ ဝိသေဝိတဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ ဘဉ္ဇိတွာ ဤသကမ္ပိ ဗဟိ နိက္ခမိတုံ အဒေန္တာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ.

๓๔๔. ท่านพระสารีบุตรถึงที่สุดแห่งปัญญาบารมี และผู้มีปัญญานั่นแหละย่อมสามารถให้จิตเป็นไปในอำนาจของตนได้ ผู้มีปัญญาทรามทำไม่ได้. จริงอยู่ ผู้มีปัญญาทราม ย่อมเป็นไปในอำนาจของจิตที่เกิดขึ้นแล้ว หวั่นไหวไปในที่นั้นๆ แม้ไม่กี่วันก็ถึงความเป็นคฤหัสถ์ ย่อมถึงความพินาศและความฉิบหาย. เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ไม่เป็นไปในอำนาจของจิต ให้จิตเป็นไปในอำนาจของตนแล้ว ทำลายความกระสับกระส่ายอันชั่วช้าทั้งหมดของจิตนั้น ไม่ยอมให้ออกไปข้างนอกแม้เพียงเล็กน้อย แล้วเจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้.

၃၄၅. သဗ္ဗေသံ ဝေါ, သာရိပုတ္တ, သုဘာသိတံ ပရိယာယေနာတိ သာရိပုတ္တ, ယသ္မာ သံဃာရာမဿ နာမ ဗဟုဿုတဘိက္ခူဟိပိ သောဘနကာရဏံ အတ္ထိ, ဈာနာဘိရတေဟိပိ, ဒိဗ္ဗစက္ခုကေဟိပိ, ဓုတဝါဒေဟိပိ, အာဘိဓမ္မိကေဟိပိ, အစိတ္တဝသိကေဟိပိ သောဘနကာရဏံ အတ္ထိ. တသ္မာ သဗ္ဗေသံ [Pg.159] ဝေါ သုဘာသိတံ ပရိယာယေန, တေန တေန ကာရဏေန သုဘာသိတမေဝ, နော ဒုဗ္ဘာသိတံ. အပိစ မမပိ သုဏာထာတိ အပိစ မမပိ ဝစနံ သုဏာထ. န တာဝါဟံ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမီတိ န တာဝ အဟံ ဣမံ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌာယ အာဘုဇိတံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမိ, န မောစေဿာမီတိ အတ္ထော. ဣဒံ ကိရ ဘဂဝါ ပရိပါကဂတေ ဉာဏေ ရဇ္ဇသိရိံ ပဟာယ ကတာဘိနိက္ခမနော အနုပုဗ္ဗေန ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌာယ အပရာဇိတပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ဒဠှသမာဒါနော ဟုတွာ နိသိန္နော တိဏ္ဏံ မာရာနံ မတ္ထကံ ဘိန္ဒိတွာ ပစ္စူသသမယေ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဥန္နာဒေန္တော သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိ, တံ အတ္တနော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကံ သန္ဓာယ ဧဝမာဟ. အပိစ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနောပိ ပဋိပတ္တိသာရံ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ – ‘‘အနာဂတေ ဧဝံ အဇ္ဈာသယာ ကုလပုတ္တာ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိဿန္တိ, ‘ဘဂဝါ မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ ကထေန္တော ဣဓ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခု ပစ္ဆာဘတ္တံ…ပေ… ဧဝရူပေန ခေါ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျာတိ အာဟ, မယံ ဘဂဝတော အဇ္ဈာသယံ ဂဏှိဿာမာ’တိ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တာ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌာယ ဒဠှသမာဒါနာ ဟုတွာ ‘အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ န ဘိန္ဒိဿာမာ’တိ သမဏဓမ္မံ ကာတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ, တေ ဧဝံ ပဋိပန္နာ ကတိပါဟေနေဝ ဇာတိဇရာမရဏဿ အန္တံ ကရိဿန္တီ’’တိ, ဣမံ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနော ပဋိပတ္တိသာရံ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ဧဝရူပေန ခေါ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျာတိ, သာရိပုတ္တ, ဧဝရူပေန ဘိက္ခုနာ နိပ္ပရိယာယေနေဝ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျာတိ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

๓๔๕. บทว่า สพฺเพสํ โว สาริปุตฺต สุภาสิตํ ปริยาเยน ความว่า ดูก่อนสารีบุตร เพราะว่า ชื่อว่าอารามของสงฆ์ ย่อมเป็นเหตุให้งดงามแม้ด้วยภิกษุผู้เป็นพหูสูต, แม้ด้วยภิกษุผู้ยินดีในฌาน, แม้ด้วยภิกษุผู้ได้ทิพพจักขุ, แม้ด้วยภิกษุผู้กล่าวธุดงค์, แม้ด้วยภิกษุผู้เป็นอภิธรรมิก, แม้ด้วยภิกษุผู้ไม่ตกอยู่ในอำนาจจิต. เพราะเหตุนั้น คำของพวกเธอทั้งหมดเป็นสุภาษิตโดยปริยาย คือโดยเหตุนั้นๆ เป็นสุภาษิตแท้ ไม่เป็นทุพภาษิต. บทว่า อปิจ มมปิ สุณาถ ความว่า อีกอย่างหนึ่ง พวกเธอจงฟังคำของเราบ้าง. บทว่า น ตาวาหํ อิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามิ ความว่า เรายังจักไม่ทำลายบัลลังก์นี้ที่เราอธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ คู้เข้ามาแล้ว จักไม่คลายเพียงเท่านี้. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ เมื่อพระญาณแก่กล้าแล้ว ทรงสละราชสมบัติ ทรงกระทำการเสด็จออกผนวชแล้ว เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑลโดยลำดับ ทรงอธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ คู้บัลลังก์ที่ใครๆ ทำลายไม่ได้แล้ว เป็นผู้มีการสมาทานมั่นคง ประทับนั่งอยู่ ทรงทำลายยอดแห่งมาร ๓ ได้แล้ว ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงยังหมื่นโลกธาตุให้บันลือลั่น ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณแล้ว ทรงหมายถึงมหาโพธิบัลลังก์ของพระองค์นั้น จึงตรัสอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลัง ทรงแสดงกัลยาณปุถุชนผู้มีปฏิปทาเป็นสาระ จึงตรัสอย่างนี้. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นว่า 'ในอนาคต กุลบุตรผู้มีอัธยาศัยอย่างนี้ จักพิจารณาอย่างนี้ว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสมหาโคสิงคสูตร ได้ตรัสว่า ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ในเวลาปัจฉาภัต...ฯลฯ... ดูก่อนสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันพึงงดงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล ดังนี้ พวกเราจักยึดถืออัธยาศัยของพระผู้มีพระภาคเจ้า' ดังนี้แล้ว ในเวลาปัจฉาภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว อธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ เป็นผู้มีการสมาทานมั่นคง จักสำคัญว่า 'เรายังไม่บรรลุพระอรหัต จักไม่ทำลายบัลลังก์นี้' ดังนี้แล้ว พึงทำสมณธรรม, กุลบุตรเหล่านั้นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ จักกระทำที่สุดแห่งชาติ ชรา และมรณะได้โดยกาลเพียงเล็กน้อย' ดังนี้, เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลังนี้ ทรงแสดงกัลยาณปุถุชนผู้มีปฏิปทาเป็นสาระ จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า เอวรูเปน โข สาริปุตฺต ภิกฺขุนา โคสิงฺคสาลวนํ โสเภยฺย ความว่า ดูก่อนสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันพึงงดงามด้วยภิกษุเช่นนี้โดยส่วนเดียวเท่านั้น ดังนี้ ทรงจบเทศนาโดยอนุสนธิที่ดำเนินไปตามลำดับนั่นแล

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามหาโคสิงคสูตร จบ.

၃. မဟာဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถามหาโคปาลกสูตร

၃၄၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဂေါပါလကသုတ္တံ. တတ္ထ တိဿော ကထာ ဧကနာဠိကာ, စတုရဿာ, နိသိန္နဝတ္တိကာတိ. တတ္ထ ပါဠိံ ဝတွာ ဧကေကပဒဿ အတ္ထကထနံ ဧကနာဠိကာ နာမ. အပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ, အပဏ္ဍိတံ [Pg.160] ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ, ပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ, ပဏ္ဍိတံ ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာတိ စတုက္ကံ ဗန္ဓိတွာ ကထနံ စတုရဿာ နာမ. အပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, အပဏ္ဍိတံ ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, ပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, ပဏ္ဍိတံ ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနန္တိ အယံ နိသိန္နဝတ္တိကာ နာမ. အယံ ဣဓ သဗ္ဗာစရိယာနံ အာစိဏ္ဏာ.

๓๔๖. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า มหาโคปาลกสูตร. ในพระสูตรนั้น มีวิธีอธิบาย ๓ อย่าง คือ เอกนาฬิกา, จตุรัสสา, และนิสินนวัตติกา. ใน ๓ อย่างนั้น การกล่าวบาลีแล้วอธิบายอรรถของแต่ละบท ชื่อว่า เอกนาฬิกา. การแสดงคนเลี้ยงโคผู้ไม่ฉลาด, แสดงภิกษุผู้ไม่ฉลาด, แสดงคนเลี้ยงโคผู้ฉลาด, แสดงภิกษุผู้ฉลาด แล้วผูกเป็นหมวด ๔ อธิบาย ชื่อว่า จตุรัสสา. การแสดงคนเลี้ยงโคผู้ไม่ฉลาดจนจบ, การแสดงภิกษุผู้ไม่ฉลาดจนจบ, การแสดงคนเลี้ยงโคผู้ฉลาดจนจบ, การแสดงภิกษุผู้ฉลาดจนจบ นี้ชื่อว่า นิสินนวัตติกา. ในที่นี้ นี่เป็นธรรมเนียมที่พระอาจารย์ทั้งปวงประพฤติมา.

ဧကာဒသဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟီတိ ဧကာဒသဟိ အဂုဏကောဋ္ဌာသေဟိ. ဂေါဂဏန္တိ ဂေါမဏ္ဍလံ. ပရိဟရိတုန္တိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝိစရိတုံ. ဖာတိံ ကာတုန္တိ ဝဍ္ဎိံ အာပါဒေတုံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. န ရူပညူ ဟောတီတိ ဂဏနတော ဝါ ဝဏ္ဏတော ဝါ ရူပံ န ဇာနာတိ. ဂဏနတော န ဇာနာတိ နာမ အတ္တနော ဂုန္နံ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါတိ သင်္ချံ န ဇာနာတိ. သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ ပလာတာသု ဝါ ဂေါဂဏံ ဂဏေတွာ, အဇ္ဇ ဧတ္တိကာ န ဒိဿန္တီတိ ဒွေ တီဏိ ဂါမန္တရာနိ ဝါ အဋဝိံ ဝါ ဝိစရန္တော န ပရိယေသတိ, အညေသံ ဂါဝီသု အတ္တနော ဂေါဂဏံ ပဝိဋ္ဌာသုပိ ဂေါဂဏံ ဂဏေတွာ, ‘‘ဣမာ ဧတ္တိကာ ဂါဝေါ န အမှာက’’န္တိ ယဋ္ဌိယာ ပေါထေတွာ န နီဟရတိ, တဿ နဋ္ဌာ ဂါဝိယော နဋ္ဌာဝ ဟောန္တိ. ပရဂါဝိယော ဂဟေတွာ ဝိစရန္တံ ဂေါသာမိကာ ဒိသွာ, ‘‘အယံ ဧတ္တကံ ကာလံ အမှာကံ ဓေနုံ ဂဏှာတီ’’တိ တဇ္ဇေတွာ အတ္တနော ဂါဝိယော ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. တဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. ဝဏ္ဏတော န ဇာနာတိ နာမ – ‘‘ဧတ္တိကာ ဂါဝေါ သေတာ, ဧတ္တိကာ ရတ္တာ, ဧတ္တိကာ ကာဠာ, ဧတ္တိကာ ကဗရာ ဧတ္တိကာ နီလာ’’တိ န ဇာနာတိ, သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

บทว่า เอกาทสหิ ภิกฺขเว องฺเคหิ ความว่า ด้วยส่วนแห่งโทษ ๑๑ ประการ. บทว่า โคคณํ คือ ฝูงโค. บทว่า ปริหริตุํ คือ ประคองไว้แล้วเที่ยวไป. บทว่า ผาตึ กาตุํ คือ ให้ถึงความเจริญ. บทว่า อิธ คือ ในโลกนี้. บทว่า น รูปญฺญู โหติ คือ ไม่รู้จักรูป โดยการนับ หรือโดยสี. ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยการนับ คือ ไม่รู้จำนวนโคของตนว่า ร้อยหนึ่ง หรือพันหนึ่ง. คนเลี้ยงโคนั้น เมื่อโคทั้งหลายถูกขโมยไป หรือหนีไปแล้ว ก็นับฝูงโคแล้ว (คิดว่า) 'วันนี้ โคจำนวนเท่านี้ไม่ปรากฏ' ดังนี้แล้ว ก็ไม่เที่ยวแสวงหาไปในระหว่างหมู่บ้าน ๒-๓ แห่ง หรือในป่า, แม้เมื่อฝูงโคของตนเข้าไปปะปนในฝูงโคของคนอื่น ก็นับฝูงโคแล้ว (คิดว่า) 'โคจำนวนเท่านี้ไม่ใช่ของเรา' ดังนี้แล้ว ก็ไม่ใช้ไม้ตีไล่ออกมา, โคที่หายไปของคนเลี้ยงโคนั้น ก็เป็นอันหายไปเลย. เจ้าของโคเห็นเขาต้อนโคของคนอื่นเที่ยวไป จึงข่มขู่ว่า 'คนนี้เอาแม่โคของเราไปนานเท่านี้' ดังนี้แล้ว ก็เอาโคของตนไปเสีย. ฝูงโคของคนเลี้ยงโคนั้นก็เสื่อมไป, ทั้งยังเป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ ประการด้วย. ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยสี คือ ไม่รู้ว่า 'โคสีขาวมีเท่านี้, โคสีแดงมีเท่านี้, โคสีดำมีเท่านี้, โคสีด่างมีเท่านี้, โคสีนีลมีเท่านี้', คนเลี้ยงโคนั้น เมื่อโคทั้งหลายถูกขโมยไป...ฯลฯ... ก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ ประการด้วย.

န လက္ခဏကုသလော ဟောတီတိ ဂါဝီနံ သရီရေ ကတံ ဓနုသတ္တိသူလာဒိဘေဒံ လက္ခဏံ န ဇာနာတိ, သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ ပလာတာသု ဝါ အဇ္ဇ အသုကလက္ခဏာ စ အသုကလက္ခဏာ စ ဂါဝေါ န ဒိဿန္တိ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

บทว่า น ลกฺขณกุสโล โหติ คือ ไม่รู้ลักษณะมีประการต่างๆ เช่น ธนู ศักดิ์ และหลาว เป็นต้น ที่ทำไว้บนร่างกายของโค, คนเลี้ยงโคนั้น เมื่อโคทั้งหลายถูกขโมยไป หรือหนีไปแล้ว (ก็ไม่รู้ว่า) 'วันนี้ โคมีลักษณะชื่อโน้น และโคมีลักษณะชื่อโน้น ไม่ปรากฏ'...ฯลฯ... ก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ ประการด้วย.

န အာသာဋိကံ ဟာရေတာတိ ဂုန္နံ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီဟိ ပဟဋဋ္ဌာနေသု ဝဏော ဟောတိ. တတ္ထ နီလမက္ခိကာ အဏ္ဍကာနိ ပါတေန္တိ, တေသံ အာသာဋိကာတိ နာမ. တာနိ ဒဏ္ဍေန အပနေတွာ ဘေသဇ္ဇံ ဒါတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဗာလော [Pg.161] ဂေါပါလကော တထာ န ကရောတိ, တေန ဝုတ္တံ – ‘‘န အာသာဋိကံ ဟာရေတာ ဟောတီ’’တိ. တဿ ဂုန္နံ ဝဏာ ဝဍ္ဎန္တိ, ဂမ္ဘီရာ ဟောန္တိ, ပါဏကာ ကုစ္ဆိံ ပဝိသန္တိ, ဂါဝေါ ဂေလညာဘိဘူတာ နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ, န ပါနီယံ ပါတုံ သက္ကောန္တိ. တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ, ဂေါဏာနံ ဇဝေါ ဟာယတိ, ဥဘယေသံ ဇီဝိတန္တရာယော ဟောတိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า ไม่กำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจ คือ แผลย่อมเกิดขึ้นในที่ที่ถูกตอและหนามเป็นต้นกระทบของโคทั้งหลาย ในแผลนั้น แมลงวันหัวเขียวย่อมวางไข่ ไข่เหล่านั้นชื่อว่าอาสาฏิกา (สิ่งที่น่ารังเกียจ) พึงกำจัดไข่เหล่านั้นด้วยไม้แล้วให้ยา คนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาย่อมไม่ทำอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นผู้ไม่กำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจ" แผลของโคทั้งหลายของเขาย่อมกำเริบ ย่อมลึก หนอนย่อมเข้าไปสู่ท้อง โคทั้งหลายถูกความเจ็บป่วยครอบงำ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ และไม่สามารถดื่มน้ำได้ ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป กำลังของโคทั้งหลายย่อมเสื่อม อันตรายแก่ชีวิตของทั้งสองฝ่ายย่อมมี ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของเขาก็ย่อมเสื่อมไป ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่างด้วย

န ဝဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတာ ဟောတီတိ ဂုန္နံ ဝုတ္တနယေနေဝ သဉ္ဇာတော ဝဏော ဘေသဇ္ဇံ ဒတွာ ဝါကေန ဝါ စီရကေန ဝါ ဗန္ဓိတွာ ပဋိစ္ဆာဒေတဗ္ဗော ဟောတိ. ဗာလော ဂေါပါလကော တထာ န ကရောတိ, အထဿ ဂုန္နံ ဝဏေဟိ ယူသာ ပဂ္ဃရန္တိ, တာ အညမညံ နိဃံသေန္တိ, တေန အညေသမ္ပိ ဝဏာ ဇာယန္တိ. ဧဝံ ဂါဝေါ ဂေလညာဘိဘူတာ နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า ไม่ปิดแผล คือ แผลที่เกิดขึ้นแก่โคทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว พึงให้ยาแล้วพันด้วยปอหรือผ้าเก่าแล้วปิดไว้ คนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาย่อมไม่ทำอย่างนั้น ครั้งนั้น น้ำเลือดน้ำหนองย่อมไหลออกจากแผลของโคทั้งหลายของเขา โคเหล่านั้นย่อมเสียดสีกันและกัน เพราะเหตุนั้น แผลย่อมเกิดขึ้นแม้แก่โคตัวอื่น ๆ ด้วยประการฉะนี้ โคทั้งหลายถูกความเจ็บป่วยครอบงำ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

န ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတီတိ အန္တောဝဿေ ဍံသမကသာဒီနံ ဥဿန္နကာလေ ဂေါဂဏေ ဝဇံ ပဝိဋ္ဌေ တတ္ထ တတ္ထ ဓူမော ကာတဗ္ဗော ဟောတိ, အပဏ္ဍိတော ဂေါပါလကော တံ န ကရောတိ. ဂေါဂဏော သဗ္ဗရတ္တိံ ဍံသာဒီဟိ ဥပဒ္ဒုတော နိဒ္ဒံ အလဘိတွာ ပုနဒိဝသေ အရညေ တတ္ထ တတ္ထ ရုက္ခမူလာဒီသု နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒါယတိ, နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า ไม่ทำการรมควัน คือ ในฤดูฝน ในเวลาที่เหลือบและยุงเป็นต้นชุกชุม เมื่อฝูงโคเข้าไปสู่คอกแล้ว พึงทำการรมควันในที่นั้น ๆ คนเลี้ยงโคผู้ไม่มีปัญญาย่อมไม่ทำอย่างนั้น ฝูงโคถูกเหลือบเป็นต้นเบียดเบียนตลอดคืน ไม่ได้หลับนอน ในวันรุ่งขึ้น ย่อมไปนอนหลับตามโคนต้นไม้เป็นต้นในที่นั้น ๆ ในป่า ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกลแม้จากการบริโภคโครสห้าอย่าง

န တိတ္ထံ ဇာနာတီတိ တိတ္ထံ သမန္တိ ဝါ ဝိသမန္တိ ဝါ သဂါဟန္တိ ဝါ နိဂ္ဂါဟန္တိ ဝါ န ဇာနာတိ, သော အတိတ္ထေန ဂါဝိယော ဩတာရေတိ. တာသံ ဝိသမတိတ္ထေ ပါသာဏာဒီနိ အက္ကမန္တီနံ ပါဒါ ဘိဇ္ဇန္တိ, သဂါဟံ ဂမ္ဘီရံ တိတ္ထံ ဩတိဏ္ဏာ ကုမ္ဘီလာဒယော ဂါဟာ ဂဏှန္တိ. အဇ္ဇ ဧတ္တိကာ ဂါဝေါ နဋ္ဌာ, အဇ္ဇ ဧတ္တိကာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า ไม่รู้จักท่า คือ ไม่รู้ว่าท่าเรียบหรือไม่เรียบ มีสัตว์ร้ายหรือไม่มีสัตว์ร้าย เขาย่อมต้อนแม่โคลงในที่ไม่ใช่ท่า เท้าของแม่โคเหล่านั้นผู้เหยียบหินเป็นต้นในท่าที่ไม่เรียบย่อมแตก สัตว์ร้ายมีจระเข้เป็นต้นย่อมจับเอาโคที่ลงสู่ท่าลึกซึ่งมีสัตว์ร้าย ย่อมถึงความถูกกล่าวว่า "วันนี้โคหายไปเท่านี้ วันนี้หายไปเท่านี้" ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของเขาก็ย่อมเสื่อมไป ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่างด้วย

န ပီတံ ဇာနာတီတိ ပီတမ္ပိ အပီတမ္ပိ န ဇာနာတိ. ဂေါပါလကေန ဟိ ‘‘ဣမာယ ဂါဝိယာ ပီတံ, ဣမာယ န ပီတံ, ဣမာယ ပါနီယတိတ္ထေ ဩကာသော လဒ္ဓေါ, ဣမာယ န လဒ္ဓေါ’’တိ ဧဝံ ပီတာပီတံ ဇာနိတဗ္ဗံ ဟောတိ. အယံ ပန ဒိဝသဘာဂံ အရညေ ဂေါဂဏံ ရက္ခိတွာ ပါနီယံ ပါယေဿာမီတိ နဒိံ ဝါ [Pg.162] တဠာကံ ဝါ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ. တတ္ထ မဟာဥသဘာ စ အနုဥသဘာ စ ဗလဝဂါဝိယော စ ဒုဗ္ဗလာနိ စေဝ မဟလ္လကာနိ စ ဂေါရူပါနိ သိင်္ဂေဟိ ဝါ ဖာသုကာဟိ ဝါ ပဟရိတွာ အတ္တနော ဩကာသံ ကတွာ ဦရုပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ပဝိသိတွာ ယထာကာမံ ပိဝန္တိ. အဝသေသာ ဩကာသံ အလဘမာနာ တီရေ ဌတွာ ကလလမိဿကံ ဥဒကံ ပိဝန္တိ, အပီတာ ဧဝ ဝါ ဟောန္တိ. အထ နေ ဂေါပါလကော ပိဋ္ဌိယံ ပဟရိတွာ ပုန အရညံ ပဝေသေတိ, တတ္ထ အပီတဂါဝိယော ပိပါသာယ သုက္ခမာနာ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ န သက္ကောန္တိ, တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ, ဂေါဏာနံ ဇဝေါ ဟာယတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า ไม่รู้โคที่ดื่มน้ำแล้ว คือ ไม่รู้ทั้งโคที่ดื่มแล้วและยังไม่ดื่ม ด้วยว่า อันคนเลี้ยงโคพึงรู้โคที่ดื่มแล้วและยังไม่ดื่มอย่างนี้ว่า "แม่โคตัวนี้ดื่มแล้ว ตัวนี้ยังไม่ดื่ม ตัวนี้ได้โอกาสในท่าดื่มน้ำแล้ว ตัวนี้ยังไม่ได้" ส่วนคนเลี้ยงโคผู้นี้ เลี้ยงฝูงโคในป่าตลอดภาคกลางวันแล้ว คิดว่า "จักให้ดื่มน้ำ" จึงต้อนฝูงโคไปสู่แม่น้ำหรือสระ ในที่นั้น โคอุสภะใหญ่ โคหนุ่ม และแม่โคมีกำลัง ย่อมขวิดโคที่อ่อนแอและแก่ด้วยเขาหรือสีข้างแล้ว ทำโอกาสแก่ตน ลงไปในน้ำประมาณเท่าขาอ่อน ย่อมดื่มตามความพอใจ โคที่เหลือไม่ได้โอกาส ยืนอยู่ที่ฝั่ง ย่อมดื่มน้ำที่ระคนด้วยเปือกตม หรือมิฉะนั้นก็ไม่ได้ดื่มเลย ครั้งนั้น คนเลี้ยงโคตีที่หลังของโคเหล่านั้นแล้ว ย่อมต้อนเข้าป่าอีก ในที่นั้น แม่โคที่ยังไม่ได้ดื่มน้ำ กระหายน้ำจนซูบผอม ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป กำลังของโคทั้งหลายย่อมเสื่อม...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

န ဝီထိံ ဇာနာတီတိ ‘‘အယံ မဂ္ဂေါ သမော ခေမော, အယံ ဝိသမော သာသင်္ကော သပ္ပဋိဘယော’’တိ န ဇာနာတိ. သော သမံ ခေမံ မဂ္ဂံ ဝဇ္ဇေတွာ ဂေါဂဏံ ဣတရံ မဂ္ဂံ ပဋိပါဒေတိ, တတ္ထ ဂါဝေါ သီဟဗျဂ္ဃာဒီနံ ဂန္ဓေန စောရပရိဿယေန ဝါ အဘိဘူတာ ဘန္တမိဂသပ္ပဋိဘာဂါ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ တိဋ္ဌန္တိ, နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒန္တိ, န ပါနီယံ ပိဝန္တိ, တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า ไม่รู้จักทาง คือ ไม่รู้ว่า "ทางนี้เรียบ ปลอดภัย ทางนี้ไม่เรียบ น่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า" เขาเว้นทางที่เรียบและปลอดภัยแล้ว ย่อมนำฝูงโคไปสู่ทางอื่น ในทางนั้น โคทั้งหลายถูกครอบงำด้วยกลิ่นของราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น หรือด้วยภัยคือโจร เป็นเช่นกับเนื้อที่ตื่นตระหนก ชูคอขึ้นแล้วยืนอยู่ ย่อมไม่กินหญ้าตามต้องการ และไม่ดื่มน้ำ ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

န ဂေါစရကုသလော ဟောတီတိ ဂေါပါလကေန ဟိ ဂေါစရကုသလေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ပဉ္စာဟိကဝါရော ဝါ သတ္တာဟိကဝါရော ဝါ ဇာနိတဗ္ဗော, ဧကဒိသာယ ဂေါဂဏံ စာရေတွာ ပုနဒိဝသေ တတ္ထ န စာရေတဗ္ဗော. မဟတာ ဟိ ဂေါဂဏေန စိဏ္ဏဋ္ဌာနံ ဘေရိတလံ ဝိယ သုဒ္ဓံ ဟောတိ နိတ္တိဏံ, ဥဒကမ္ပိ အာလုဠီယတိ. တသ္မာ ပဉ္စမေ ဝါ သတ္တမေ ဝါ ဒိဝသေ ပုန တတ္ထ စာရေတုံ ဝဋ္ဋတိ, ဧတ္တကေန ဟိ တိဏမ္ပိ ပဋိဝိရုဟတိ, ဥဒကမ္ပိ ပသီဒတိ. အယံ ပန ဣမံ ပဉ္စာဟိကဝါရံ ဝါ သတ္တာဟိကဝါရံ ဝါ န ဇာနာတိ, ဒိဝသေ ဒိဝသေ ရက္ခိတဋ္ဌာနေယေဝ ရက္ခတိ. အထဿ ဂေါဂဏော ဟရိတတိဏံ န လဘတိ, သုက္ခတိဏံ ခါဒန္တော ကလလမိဿကံ ဥဒကံ ပိဝတိ, တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า ไม่ฉลาดในที่หาอาหาร คือ ด้วยว่า อันคนเลี้ยงโคพึงเป็นผู้ฉลาดในที่หาอาหาร พึงรู้จักเวร 5 วัน หรือเวร 7 วัน คือเลี้ยงฝูงโคในทิศหนึ่งแล้ว ในวันรุ่งขึ้น ไม่พึงเลี้ยงในที่นั้น ด้วยว่า สถานที่ที่ฝูงโคใหญ่เที่ยวไปกินแล้ว ย่อมเตียนไม่มีหญ้าเหมือนหน้ากลอง แม้น้ำก็ขุ่น เพราะเหตุนั้น ในวันที่ 5 หรือวันที่ 7 จึงควรเลี้ยงในที่นั้นอีก ด้วยว่า โดยเวลาเพียงเท่านี้ แม้หญ้าก็ย่อมงอกขึ้นอีก แม้น้ำก็ใส ส่วนคนเลี้ยงโคผู้นี้ ไม่รู้จักเวร 5 วัน หรือเวร 7 วันนี้ ย่อมเลี้ยงในที่ที่เคยเลี้ยงแล้วทุก ๆ วัน ครั้งนั้น ฝูงโคของเขาย่อมไม่ได้หญ้าสด เมื่อกินหญ้าแห้ง ย่อมดื่มน้ำที่ระคนด้วยเปือกตม ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล

အနဝသေသဒေါဟီ စ ဟောတီတိ ပဏ္ဍိတဂေါပါလကေန ယာဝ ဝစ္ဆကဿ မံသလောဟိတံ သဏ္ဌာတိ, တာဝ ဧကံ ဒွေ ထနေ ဌပေတွာ သာဝသေသဒေါဟိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ. အယံ ဝစ္ဆကဿ ကိဉ္စိ အနဝသေသေတွာ ဒုဟတိ, ခီရပကော ဝစ္ဆော ခီရပိပါသာယ သုက္ခတိ, သဏ္ဌာတုံ အသက္ကောန္တော ကမ္ပမာနော [Pg.163] မာတု ပုရတော ပတိတွာ ကာလင်္ကရောတိ. မာတာ ပုတ္တကံ ဒိသွာ, ‘‘မယှံ ပုတ္တကော အတ္တနော မာတုခီရံ ပါတုမ္ပိ န လဘတီ’’တိ ပုတ္တသောကေန န ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ, န ပါနီယံ ပါတုံ သက္ကောတိ, ထနေသု ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า และเป็นผู้รีดนมไม่ให้เหลือ คือ อันคนเลี้ยงโคผู้ฉลาด เพียงใดที่เนื้อและเลือดของลูกโคจะตั้งอยู่ได้ เพียงนั้น พึงเหลือเต้านมไว้เต้าหนึ่งหรือสองเต้า พึงเป็นผู้รีดโดยให้มีส่วนเหลือ ส่วนคนเลี้ยงโคผู้นี้ ย่อมรีดโดยไม่เหลือไว้ให้ลูกโคแม้เล็กน้อย ลูกโคที่ยังดื่มนม ย่อมหิวนมจนซูบผอม ไม่สามารถทรงตัวอยู่ได้ ตัวสั่น ล้มลงต่อหน้าแม่แล้วตาย แม่โคเห็นลูกแล้ว คิดว่า "ลูกของเราไม่ได้ดื่มแม้น้ำนมของแม่ตน" ด้วยความโศกเศร้าถึงลูก ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ และไม่สามารถดื่มน้ำได้ น้ำนมในเต้าย่อมขาดไป ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของเขาก็ย่อมเสื่อมไป ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่างด้วย

ဂုန္နံ ပိတုဋ္ဌာနံ ကရောန္တီတိ ဂေါပိတရော. ဂါဝေါ ပရိဏယန္တိ ယထာရုစိံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တီတိ ဂေါပရိဏာယကာ. န အတိရေကပူဇာယာတိ ပဏ္ဍိတော ဟိ ဂေါပါလကော ဧဝရူပေ ဥသဘေ အတိရေကပူဇာယ ပူဇေတိ, ပဏီတံ ဂေါဘတ္တံ ဒေတိ, ဂန္ဓပဉ္စင်္ဂုလိကေဟိ မဏ္ဍေတိ, မာလံ ပိလန္ဓေတိ, သိင်္ဂေ သုဝဏ္ဏရဇတကောသကေ စ ဓာရေတိ, ရတ္တိံ ဒီပံ ဇာလေတွာ စေလဝိတာနဿ ဟေဋ္ဌာ သယာပေတိ. အယံ ပန တတော ဧကသက္ကာရမ္ပိ န ကရောတိ, ဥသဘာ အတိရေကပူဇံ အလဘမာနာ ဂေါဂဏံ န ရက္ခန္တိ, ပရိဿယံ န ဝါရေန္တိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏော ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတော ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

ชื่อว่าโคปิตะ เพราะทำหน้าที่ดุจบิดาของฝูงโค ชื่อว่าโคปริณายก เพราะจูงฝูงโคไป คือนำไปสู่ที่ที่ต้องการ คำว่า ไม่บูชาเป็นพิเศษ ความว่า คนเลี้ยงโคผู้ฉลาด ย่อมบูชาโคอุสภะเช่นนั้นด้วยการบูชาเป็นพิเศษ คือให้หญ้าและอาหารอย่างดี ประดับด้วยเครื่องหอมเบญจางคประดิษฐ์ สวมพวงมาลัย สวมปลอกทองและปลอกเงินที่เขา กลางคืนก็จุดประทีป ให้มันนอนภายใต้เพดานผ้า แต่คนเลี้ยงโคผู้นี้ไม่ทำการสักการะแม้สักอย่างหนึ่งแก่โคอุสภะนั้นเลย เมื่อโคอุสภะทั้งหลายไม่ได้รับการบูชาเป็นพิเศษ ก็ไม่คุ้มครองฝูงโค ไม่ป้องกันภัย ด้วยเหตุนั้น ฝูงโคของเขาย่อมเสื่อมไป และเขาย่อมเหินห่างจากโครสห้าอย่าง

၃၄၇. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. န ရူပညူ ဟောတီတိ, ‘‘စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယရူပ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တရူပံ ဒွီဟာကာရေဟိ န ဇာနာတိ ဂဏနတော ဝါ သမုဋ္ဌာနတော ဝါ. ဂဏနတော န ဇာနာတိ နာမ, ‘‘စက္ခာယတနံ, သောတ-ဃာန-ဇိဝှာ-ကာယာယတနံ, ရူပ-သဒ္ဒ-ဂန္ဓ-ရသ-ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ, ဣတ္ထိန္ဒြိယံ, ပုရိသိန္ဒြိယံ, ဇီဝိတိန္ဒြိယံ, ကာယဝိညတ္တိ, ဝစီဝိညတ္တိ, အာကာသဓာတု, အာပေါဓာတု, ရူပဿ လဟုတာ, မုဒုတာ, ကမ္မညတာ, ဥပစယော, သန္တတိ, ဇရတာ, ရူပဿ အနိစ္စတာ, ကဗဠီကာရော အာဟာရော’’တိ ဧဝံ ပါဠိယံ အာဂတာ ပဉ္စဝီသတိ ရူပကောဋ္ဌာသာတိ န ဇာနာတိ. သေယျထာပိ သော ဂေါပါလကော ဂဏနတော ဂုန္နံ ရူပံ န ဇာနာတိ, တထူပမော အယံ ဘိက္ခု. သော ဂဏနတော ရူပံ အဇာနန္တော ရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပစ္စယံ သလ္လက္ခေတွာ လက္ခဏံ အာရောပေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မတ္ထကံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ သီလသမာဓိဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနေဟိ န ဝဍ္ဎတိ, ယထာ စ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ, ဧဝံ အသေက္ခေန သီလက္ခန္ဓေန, အသေက္ခေန သမာဓိ, ပညာ, ဝိမုတ္တိ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓေနာတိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

๓๔๗. คำว่า อิธะ คือ ในพระศาสนานี้ คำว่า ไม่เป็นผู้รู้จักรูป คือ ไม่รู้จักรูปที่ตรัสไว้ว่า "มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔" โดยอาการ ๒ อย่าง คือ โดยการนับ หรือโดยสมุฏฐาน ที่ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยการนับ คือ ไม่รู้ว่า "ส่วนของรูป ๒๕ อย่างที่มาในบาลีอย่างนี้คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ, รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ, อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์, กายวิญญัติ วจีวิญญัติ, อากาสธาตุ อาโปธาตุ, ความเบาของรูป ความอ่อนของรูป ความควรแก่การงานของรูป, อุปจยะ สันตติ ชรตา อนิจจตาของรูป, กวฬิงการาหาร" ภิกษุนี้เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้นที่ไม่รู้จักรูปพรรณของโคโดยการนับ ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้จักรูปโดยการนับ ก็ไม่สามารถกำหนดรู้รูป กำหนดรู้อรูป กำหนดรู้รูปและอรูป พิจารณาปัจจัย ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ แล้วยังกรรมฐานให้ถึงที่สุดได้ เปรียบเหมือนฝูงโคของคนเลี้ยงโคนั้นไม่เจริญฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่เจริญในพระศาสนานี้ด้วยศีล สมาธิ วิปัสสนา มรรค ผล นิพพานฉันนั้น และเปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้นเหินห่างจากโครส ๕ อย่างฉันใด ภิกษุนั้นก็เหินห่างจากธรรมขันธ์ ๕ คือ อเสขศีลขันธ์, อเสขสมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ฉันนั้น

သမုဋ္ဌာနတော [Pg.164] န ဇာနာတိ နာမ, ‘‘ဧတ္တကံ ရူပံ ဧကသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ ဒွိသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ တိသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ စတုသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ န ကုတောစိသမုဋ္ဌာတီ’’တိ န ဇာနာတိ. သေယျထာပိ သော ဂေါပါလကော ဝဏ္ဏတော ဂုန္နံ ရူပံ န ဇာနာတိ, တထူပမော အယံ ဘိက္ခု. သော သမုဋ္ဌာနတော ရူပံ အဇာနန္တော ရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

ที่ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยสมุฏฐาน คือ ไม่รู้ว่า "รูปเท่านี้มีสมุฏฐานเดียว, รูปเท่านี้มีสองสมุฏฐาน, รูปเท่านี้มีสามสมุฏฐาน, รูปเท่านี้มีสี่สมุฏฐาน, รูปเท่านี้ไม่มีสมุฏฐานอะไรเลย" เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้นไม่รู้จักรูปพรรณของโคโดยสีสันฉันใด ภิกษุนี้ก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้จักรูปโดยสมุฏฐาน ก็ไม่สามารถกำหนดรู้รูป กำหนดรู้อรูป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง

န လက္ခဏကုသလော ဟောတီတိ ကမ္မလက္ခဏော ဗာလော, ကမ္မလက္ခဏော ပဏ္ဍိတောတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ကုသလာကုသလံ ကမ္မံ ပဏ္ဍိတဗာလလက္ခဏန္တိ န ဇာနာတိ. သော ဧဝံ အဇာနန္တော ဗာလေ ဝဇ္ဇေတွာ ပဏ္ဍိတေ န သေဝတိ, ဗာလေ ဝဇ္ဇေတွာ ပဏ္ဍိတေ အသေဝန္တော ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ကုသလာကုသလံ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ ဂရုကလဟုကံ သတေကိစ္ဆအတေကိစ္ဆံ ကာရဏာကာရဏံ န ဇာနာတိ; တံ အဇာနန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ. သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ ယထာဝုတ္တေဟိ သီလာဒီဟိ န ဝဍ္ဎတိ, ဂေါပါလကော ဝိယ စ ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า ไม่เป็นผู้ฉลาดในลักษณะ คือ ไม่รู้ว่า "คนพาลมีกรรมเป็นเครื่องหมาย บัณฑิตมีกรรมเป็นเครื่องหมาย" ดังนี้ คือไม่รู้ว่ากรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่กล่าวไว้อย่างนี้ เป็นเครื่องหมายของบัณฑิตและคนพาล ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้อย่างนี้ จึงไม่เว้นคนพาล ไม่คบหาบัณฑิต เมื่อไม่เว้นคนพาล ไม่คบหาบัณฑิต ย่อมไม่รู้จักสิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะ, กุศลและอกุศล, สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ, อาบัติหนักและเบา, อาบัติที่แก้ไขได้และแก้ไขไม่ได้, เหตุและมิใช่เหตุ; เมื่อไม่รู้สิ่งนั้นทั้งหมด ก็ไม่สามารถรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้ เปรียบเหมือนฝูงโคของคนเลี้ยงโคนั้นไม่เจริญฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่เจริญในพระศาสนานี้ด้วยศีลเป็นต้นที่กล่าวแล้วฉันนั้น และเป็นผู้เหินห่างจากโครส ๕ และธรรมขันธ์ ๕ เหมือนคนเลี้ยงโคฉะนั้น

န အာသာဋိကံ ဟာရေတာ ဟောတီတိ ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ကာမဝိတက္ကာဒိကေ န ဝိနောဒေတိ, သော ဣမံ အကုသလဝိတက္ကံ အာသာဋိကံ အဟာရေတွာ ဝိတက္ကဝသိကော ဟုတွာ ဝိစရန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ, သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า ไม่เป็นผู้กำจัดตัวเหลือบ คือ ไม่บรรเทากามวิตกเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้วตามที่ตรัสไว้ว่า "กามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" ภิกษุนั้นไม่กำจัดอกุศลวิตกนี้ซึ่งเปรียบเหมือนตัวเหลือบ กลายเป็นผู้ตกอยู่ในอำนาจของวิตกเที่ยวไป ย่อมไม่สามารถรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้ ภิกษุนั้นเปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้น...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง

န ဝဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတာ ဟောတီတိ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတီတိအာဒိနာ နယေန သဗ္ဗာရမ္မဏေသု နိမိတ္တံ ဂဏှန္တော ယထာ သော ဂေါပါလကော ဝဏံ န ပဋိစ္ဆာဒေတိ, ဧဝံ သံဝရံ န သမ္ပာဒေတိ. သော ဝိဝဋဒွါရော ဝိစရန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า ไม่เป็นผู้ปิดบังแผล คือ เมื่อถือเอานิมิตในอารมณ์ทั้งปวงโดยนัยเป็นต้นว่า "เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เป็นผู้ถือนิมิต" ก็ไม่บำเพ็ญสังวรให้บริบูรณ์ เหมือนคนเลี้ยงโคนั้นไม่ปิดบังแผล ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นมีทวารเปิดโล่งเที่ยวไป ย่อมไม่สามารถรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง

န ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော ဓူမံ ဝိယ ဓမ္မဒေသနာဓူမံ န ကရောတိ, ဓမ္မကထံ ဝါ သရဘညံ ဝါ ဥပနိသိန္နကထံ ဝါ အနုမောဒနံ ဝါ န ကရောတိ. တတော နံ မနုဿာ ဗဟုဿုတော ဂုဏဝါတိ န ဇာနန္တိ, တေ ဂုဏာဂုဏံ အဇာနန္တာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သင်္ဂဟံ န ကရောန္တိ. သော ပစ္စယေဟိ [Pg.165] ကိလမမာနော ဗုဒ္ဓဝစနံ သဇ္ဈာယံ ကာတုံ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ပူရေတုံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า ไม่เป็นผู้ทำควัน คือ ไม่ทำควันคือการแสดงธรรม เหมือนคนเลี้ยงโคทำควัน คือ ไม่กล่าวธรรมกถา ไม่สวดสรภัญญะ ไม่กล่าวธรรมแก่ผู้เข้ามานั่งใกล้ หรือไม่ทำอนุโมทนา เพราะเหตุนั้น มนุษย์ทั้งหลายจึงไม่รู้จักเธอว่าเป็นพหูสูต เป็นผู้มีคุณ พวกเขาเมื่อไม่รู้คุณและโทษ จึงไม่สงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ภิกษุนั้นเมื่อลำบากด้วยปัจจัย ก็ไม่สามารถทำการสาธยายพุทธวจนะ บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์ หรือรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง

န တိတ္ထံ ဇာနာတီတိ တိတ္ထဘူတေ ဗဟုဿုတဘိက္ခူ န ဥပသင်္ကမတိ, ဥပသင်္ကမန္တော, ‘‘ဣဒံ, ဘန္တေ, ဗျဉ္ဇနံ ကထံ ရောပေတဗ္ဗံ, ဣမဿ ဘာသိတဿ ကော အတ္ထော, ဣမသ္မိံ ဌာနေ ပါဠိ ကိံ ဝဒေတိ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ အတ္ထော ကိံ ဒီပေတီ’’တိ ဧဝံ န ပရိပုစ္ဆတိ န ပရိပဉှတိ, န ဇာနာပေတီတိ အတ္ထော. တဿ တေ ဧဝံ အပရိပုစ္ဆတော အဝိဝဋဉ္စေဝ န ဝိဝရန္တိ, ဘာဇေတွာ န ဒဿေန္တိ, အနုတ္တာနီကတဉ္စ န ဥတ္တာနီကရောန္တိ, အပါကဋံ န ပါကဋံ ကရောန္တိ. အနေကဝိဟိတေသု စ ကင်္ခါဌာနိယေသု ဓမ္မေသူတိ အနေကဝိဓာသု ကင်္ခါသု ဧကံ ကင်္ခမ္ပိ န ပဋိဝိနောဒေန္တိ. ကင်္ခါ ဧဝ ဟိ ကင်္ခါဌာနိယာ ဓမ္မာ နာမ. တတ္ထ ဧကံ ကင်္ခမ္ပိ န နီဟရန္တီတိ အတ္ထော. သော ဧဝံ ဗဟုဿုတတိတ္ထံ အနုပသင်္ကမိတွာ သကင်္ခေါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ. ယထာ စ သော ဂေါပါလကော တိတ္ထံ န ဇာနာတိ, ဧဝံ အယမ္ပိ ဘိက္ခု ဓမ္မတိတ္ထံ န ဇာနာတိ, အဇာနန္တော အဝိသယေ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, အဘိဓမ္မိကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ပုစ္ဆတိ, ဝိနယဓရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ရူပါရူပပရိစ္ဆေဒံ ပုစ္ဆတိ. တေ အဝိသယေ ပုဋ္ဌာ ကထေတုံ န သက္ကောန္တိ, သော အတ္တနာ သကင်္ခေါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า "ไม่รู้จักท่า" ความว่า ไม่เข้าไปหาภิกษุผู้เป็นพหูสูตผู้เปรียบดังท่า แม้เข้าไปหาก็ไม่สอบถาม ไม่ไต่ถาม ไม่ทำให้ท่านรู้ว่า "ท่านผู้เจริญ พยัญชนะนี้ควรตั้งขึ้นอย่างไร เนื้อความของภาษิตนี้คืออะไร ในที่นี้บาลีกล่าวถึงอะไร ในที่นี้อรรถแสดงความว่าอย่างไร" เมื่อเธอไม่สอบถามอย่างนี้ ท่านเหล่านั้นก็ไม่เปิดเผยสิ่งที่ยังไม่เปิดเผย ไม่จำแนกแสดง ไม่ทำให้ตื้นซึ่งสิ่งที่ยังไม่ทำให้ตื้น ไม่ทำให้ปรากฏซึ่งสิ่งที่ยังไม่ปรากฏ และในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ ท่านก็ไม่บรรเทาความสงสัยแม้สักอย่างหนึ่งในบรรดาความสงสัยมีประการต่างๆ จริงอยู่ ความสงสัยนั่นแหละชื่อว่าธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย อธิบายว่า ท่านไม่นำความสงสัยออกแม้สักอย่างหนึ่งในความสงสัยเหล่านั้น เธอไม่เข้าไปหาท่าคือความเป็นพหูสูตอย่างนี้ ยังมีความสงสัยอยู่ รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้ เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้จักท่า ฉันใด ภิกษุนี้ก็ไม่รู้จักท่าคือธรรม ฉันนั้น เมื่อไม่รู้ ย่อมถามปัญหาในเรื่องที่ไม่ใช่ขอบข่ายของท่าน คือ เข้าไปหาพระอภิธรรมิกะแล้วถามถึงสิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะ เข้าไปหาพระวินัยธรแล้วถามถึงการกำหนดรูปและอรูป ท่านเหล่านั้นถูกถามในเรื่องที่ไม่ใช่ขอบข่าย ย่อมไม่สามารถจะกล่าวตอบได้ ภิกษุนั้นตนเองยังมีความสงสัยอยู่ รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก

န ပီတံ ဇာနာတီတိ ယထာ သော ဂေါပါလကော ပီတာပီတံ န ဇာနာတိ, ဧဝံ ဓမ္မူပသဉှိတံ ပါမောဇ္ဇံ န ဇာနာတိ န လဘတိ, သဝနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထုံ နိဿာယ အာနိသံသံ န ဝိန္ဒတိ, ဓမ္မဿဝနဂ္ဂံ ဂန္တွာ သက္ကစ္စံ န သုဏာတိ, နိသိန္နော နိဒ္ဒါယတိ, ကထံ ကထေတိ, အညဝိဟိတကော ဟောတိ, သော သက္ကစ္စံ ဓမ္မံ အသုဏန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า "ไม่รู้จักที่โคดื่มน้ำ" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้ว่าโคดื่มน้ำแล้วหรือยังไม่ดื่ม ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่รู้ ไม่ได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ฉันนั้น ไม่ได้ประสบอานิสงส์เพราะอาศัยบุญกิริยาวัตถุคือการฟังธรรม ไปสู่สถานที่ฟังธรรมแล้วไม่ฟังโดยเคารพ นั่งหลับ พูดคุย มีใจเป็นอื่น ภิกษุนั้นเมื่อไม่ฟังธรรมโดยเคารพ รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก

န ဝီထိံ ဇာနာတီတိ သော ဂေါပါလကော မဂ္ဂါမဂ္ဂံ ဝိယ, – ‘‘အယံ လောကိယော အယံ လောကုတ္တရော’’တိ အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ. အဇာနန္တော လောကိယမဂ္ဂေ အဘိနိဝိသိတွာ လောကုတ္တရံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า "ไม่รู้จักทาง" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้จักทางและมิใช่ทาง ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ว่า "นี้เป็นโลกิยมรรค นี้เป็นโลกุตรมรรค" ฉันนั้น เมื่อไม่รู้ น้อมใจไปในโลกิยมรรคแล้ว ไม่สามารถทำให้โลกุตรธรรมเกิดขึ้นได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก

န ဂေါစရကုသလော ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စာဟိကဝါရေ သတ္တာဟိကဝါရေ ဝိယ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ, ‘‘ဣမေ လောကိယာ ဣမေ လောကုတ္တရာ’’တိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ. အဇာနန္တော သုခုမဋ္ဌာနေသု အတ္တနော [Pg.166] ဉာဏံ စရာပေတွာ လောကိယသတိပဋ္ဌာနေ အဘိနိဝိသိတွာ လောကုတ္တရံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า "ไม่ฉลาดในโคจร" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้วาระ ๕ วัน วาระ ๗ วัน (ในการต้อนฝูงโค) ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสติปัฏฐาน ๔ ว่า "เหล่านี้เป็นโลกิยสติปัฏฐาน เหล่านี้เป็นโลกุตรสติปัฏฐาน" ฉันนั้น เมื่อไม่รู้ ให้ญาณของตนเที่ยวไปในฐานะอันสุขุมแล้ว น้อมใจไปในโลกิยสติปัฏฐาน ไม่สามารถทำให้โลกุตรสติปัฏฐานเกิดขึ้นได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก

အနဝသေသဒေါဟီ စ ဟောတီတိ ပဋိဂ္ဂဟဏေ မတ္တံ အဇာနန္တော အနဝသေသံ ဒုဟတိ. နိဒ္ဒေသဝါရေ ပနဿ အဘိဟဋ္ဌုံ ပဝါရေန္တီတိ အဘိဟရိတွာ ပဝါရေန္တိ. ဧတ္ထ ဒွေ အဘိဟာရာ ဝါစာဘိဟာရော စ ပစ္စယာဘိဟာရော စ. ဝါစာဘိဟာရော နာမ မနုဿာ ဘိက္ခုဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဝဒေယျာထ, ဘန္တေ, ယေနတ္ထော’’တိ ပဝါရေန္တိ. ပစ္စယာဘိဟာရော နာမ ဝတ္ထာဒီနိ ဝါ တေလဖာဏိတာဒီနိ ဝါ ဂဟေတွာ ဘိက္ခုဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဂဏှထ, ဘန္တေ, ယာဝတကေန အတ္ထော’’တိ ဝဒန္တိ. တတြ ဘိက္ခု မတ္တံ န ဇာနာတီတိ ဘိက္ခု တေသု ပစ္စယေသု ပမာဏံ န ဇာနာတိ, – ‘‘ဒါယကဿ ဝသော ဝေဒိတဗ္ဗော, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသော ဝေဒိတဗ္ဗော, အတ္တနော ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ရထဝိနီတေ ဝုတ္တနယေန ပမာဏယုတ္တံ အဂ္ဂဟေတွာ ယံ အာဟရန္တိ, တံ သဗ္ဗံ ဂဏှာတီတိ အတ္ထော. မနုဿာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော န ပုန အဘိဟရိတွာ ပဝါရေန္တိ. သော ပစ္စယေဟိ ကိလမန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ.

คำว่า "เป็นผู้รีดนมไม่ให้เหลือ" ความว่า เมื่อไม่รู้จักประมาณในการรับ ย่อมรีดคือรับไว้โดยไม่ให้มีเหลือ ส่วนในนิทเทสวารของบทนั้นมีว่า "อภิหฏฺฐุํ ปวาเรนฺติ" คือ นำเข้าไปปวารณา ในที่นี้ การนำเข้าไปปวารณามี ๒ อย่าง คือ วาจาภิหาร และปัจจยาภิหาร วาจาภิหาร คือ มนุษย์ทั้งหลายไปสู่สำนักของภิกษุแล้วปวารณาว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการสิ่งใด โปรดบอกเถิด" ปัจจยาภิหาร คือ ถือเอาผ้าเป็นต้น หรือน้ำมัน น้ำอ้อยเป็นต้น ไปสู่สำนักของภิกษุแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการเท่าใด โปรดรับไปเท่านั้นเถิด" ในคำนั้นว่า "ภิกษุไม่รู้จักประมาณ" คือ ภิกษุไม่รู้จักประมาณในปัจจัยเหล่านั้น ไม่รับเอาสิ่งที่สมควรแก่ประมาณตามนัยที่กล่าวไว้ในรถวินีตสูตรว่า "พึงรู้ความประสงค์ของทายก พึงรู้ความประสงค์ของเทยยธรรม พึงรู้กำลังของตน" เขานำสิ่งใดมา ก็รับเอาสิ่งนั้นทั้งหมด มนุษย์ทั้งหลายเดือดร้อนใจ จึงไม่นำมาปวารณาอีก ภิกษุนั้นลำบากด้วยปัจจัย รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก

တေ န အတိရေကပူဇာယ ပူဇေတာ ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော မဟာဥသဘေ ဝိယ တေ ထေရေ ဘိက္ခူ ဣမာယ အာဝိ စေဝ ရဟော စ မေတ္တာယ ကာယကမ္မာဒိကာယ အတိရေကပူဇာယ န ပူဇေတိ. တတော ထေရာ, – ‘‘ဣမေ အမှေသု ဂရုစိတ္တီကာရံ န ကရောန္တီ’’တိ နဝကေ ဘိက္ခူ ဒွီဟိ သင်္ဂဟေဟိ န သင်္ဂဏှန္တိ, န အာမိသသင်္ဂဟေန စီဝရေန ဝါ ပတ္တေန ဝါ ပတ္တပရိယာပန္နေန ဝါ ဝသနဋ္ဌာနေန ဝါ. ကိလမန္တေ မိလာယန္တေပိ နပ္ပဋိဇဂ္ဂန္တိ. ပါဠိံ ဝါ အဋ္ဌကထံ ဝါ ဓမ္မကထာဗန္ဓံ ဝါ ဂုယှဂန္ထံ ဝါ န သိက္ခာပေန္တိ. နဝကာ ထေရာနံ သန္တိကာ သဗ္ဗသော ဣမေ ဒွေ သင်္ဂဟေ အလဘမာနာ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ. ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ သီလာဒီနိ န ဝဍ္ဎန္တိ. ယထာ စ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ, ဧဝံ ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရာ ဟောန္တိ. သုက္ကပက္ခော ကဏှပက္ခေ ဝုတ္တဝိပလ္လာသဝသေန ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

คำว่า "ไม่บูชาโคอุสภะเหล่านั้นด้วยการบูชาเป็นพิเศษ" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่บูชาโคอุสภะใหญ่ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่บูชาภิกษุเถระเหล่านั้นด้วยการบูชาเป็นพิเศษนี้ คือ กายกรรมเป็นต้นอันประกอบด้วยเมตตาทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระเถระทั้งหลายคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้ไม่กระทำความเคารพในพวกเรา" จึงไม่สงเคราะห์ภิกษุใหม่ด้วยสังคหวัตถุ ๒ ประการ คือ ไม่สงเคราะห์ด้วยอามิสสังคหะ ได้แก่ จีวรก็ดี บาตรก็ดี ของที่เนื่องด้วยบาตรก็ดี หรือเสนาสนะก็ดี แม้เมื่อภิกษุใหม่ลำบากหรือเหี่ยวแห้งใจ ก็ไม่ดูแล ไม่สอนบาลีก็ดี อรรถกถาก็ดี ธรรมกถาที่ร้อยเรียงไว้ก็ดี หรือคัมภีร์ที่ลึกซึ้งก็ดี ภิกษุใหม่ทั้งหลายเมื่อไม่ได้สังคหวัตถุ ๒ ประการนี้โดยประการทั้งปวงจากสำนักของพระเถระ ย่อมไม่สามารถตั้งอยู่ได้ในศาสนานี้ เปรียบเหมือนฝูงโคของนายโคบาลนั้นไม่เจริญ ฉันใด ศีลเป็นต้นก็ไม่เจริญ ฉันนั้น และเปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นเป็นคนภายนอกจากโครส ๕ ประการ ฉันใด ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นคนภายนอกจากธรรมขันธ์ ๕ ประการ ฉันนั้น พึงทราบฝ่ายขาวโดยประกอบเข้ากับนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในฝ่ายดำ

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

မဟာဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามหาโคปาลกสูตร จบ

၄. စူဠဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาจูฬโคปาลกสูตร

၃၅၀. ဧဝံ [Pg.167] မေ သုတန္တိ စူဠဂေါပါလကသုတ္တံ. တတ္ထ ဥက္ကစေလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. တသ္မိံ ကိရ မာပိယမာနေ ရတ္တိံ ဂင်္ဂါသောတတော မစ္ဆော ထလံ ပတ္တော. မနုဿာ စေလာနိ တေလပါတိယံ တေမေတွာ ဥက္ကာ ကတွာ မစ္ဆံ ဂဏှိံသု. နဂရေ နိဋ္ဌိတေ တဿ နာမံ ကရောန္တေ အမှေဟိ နဂရဋ္ဌာနဿ ဂဟိတဒိဝသေ စေလုက္ကာဟိ မစ္ဆော ဂဟိတောတိ ဥက္ကစေလာ-တွေဝဿ နာမံ အကံသု. ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ ယသ္မိံ ဌာနေ နိသိန္နဿ သဗ္ဗာ ဂင်္ဂါ ပါကဋာ ဟုတွာ ပညာယတိ, တာဒိသေ ဝါလိကုဿဒေ ဂင်္ဂါတိတ္ထေ သာယနှသမယေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော နိသီဒိတွာ မဟာဂင်္ဂံ ပရိပုဏ္ဏံ သန္ဒမာနံ ဩလောကေန္တော, – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဣမံ ဂင်္ဂံ နိဿာယ ကောစိ ပုဗ္ဗေ ဝဍ္ဎိပရိဟာနိံ ပတ္တော’’တိ အာဝဇ္ဇိတွာ, ပုဗ္ဗေ ဧကံ ဗာလဂေါပါလကံ နိဿာယ အနေကသတသဟဿာ ဂေါဂဏာ ဣမိဿာ ဂင်္ဂါယ အာဝဋ္ဋေ ပတိတွာ သမုဒ္ဒမေဝ ပဝိဋ္ဌာ, အပရံ ပန ပဏ္ဍိတဂေါပါလကံ နိဿာယ အနေကသတသဟဿဂေါဂဏဿ သောတ္ထိ ဇာတာ ဝဍ္ဎိ ဇာတာ အာရောဂျံ ဇာတန္တိ အဒ္ဒသ. ဒိသွာ ဣမံ ကာရဏံ နိဿာယ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမီတိ စိန္တေတွာ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ.

๓๕๐. พระสูตรชื่อว่า จูฬโคปาลสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า อุกฺกเจลายํ ความว่า ในเมืองชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า เมื่อเมืองนั้นกำลังถูกสร้าง ในเวลากลางคืน ปลาจากกระแสน้ำคงคาได้ขึ้นมาบนบก. มนุษย์ทั้งหลายเอาผ้าชุบในภาชนะน้ำมันแล้วทำเป็นคบเพลิงจับปลา. เมื่อเมืองสร้างเสร็จแล้ว ผู้ตั้งชื่อเมืองนั้นคิดว่า 'ในวันที่พวกเรายึดสถานที่ตั้งเมือง ปลาถูกจับด้วยคบเพลิงที่ทำจากผ้า' จึงตั้งชื่อเมืองนั้นว่า อุกกเจลา. บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ ที่ใด แม่น้ำคงคาทั้งหมดปรากฏชัด ณ ที่นั้น ที่หาดทรายริมฝั่งแม่น้ำคงคาเช่นนั้น ในเวลาเย็น แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประทับนั่งทอดพระเนตรแม่น้ำคงคาที่เต็มเปี่ยมและไหลเชี่ยว ทรงรำพึงว่า "มีใครบ้างหนอในกาลก่อน อาศัยแม่น้ำคงคานี้แล้วถึงความเจริญและความเสื่อม" ทรงเห็นว่า ในกาลก่อน อาศัยนายโคบาลผู้โง่เขลาคนหนึ่ง ฝูงโคหลายแสนตัวตกลงไปในวังน้ำวนของแม่น้ำคงคานี้แล้วลงสู่ทะเลหลวงไป ส่วนอีกคนหนึ่ง อาศัยนายโคบาลผู้เป็นบัณฑิต ความสวัสดี ความเจริญ ความไม่มีโรค ได้บังเกิดแก่ฝูงโคหลายแสนตัว. ครั้นทรงเห็นแล้ว จึงทรงดำริว่า "เราจักอาศัยเหตุนี้แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย" แล้วจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย.

မာဂဓကောတိ မဂဓရဋ္ဌဝါသီ. ဒုပ္ပညဇာတိကောတိ နိပ္ပညသဘာဝေါ ဒန္ဓော မဟာဇဠော. အသမဝေက္ခိတွာတိ အသလ္လက္ခေတွာ အနုပဓာရေတွာ. ပတာရေသီတိ တာရေတုံ အာရဘိ. ဥတ္တရံ တီရံ သုဝိဒေဟာနန္တိ ဂင်္ဂါယ ဩရိမေ တီရေ မဂဓရဋ္ဌံ, ပါရိမေ တီရေ ဝိဒေဟရဋ္ဌံ, ဂါဝေါ မဂဓရဋ္ဌတော ဝိဒေဟရဋ္ဌံ နေတွာ ရက္ခိဿာမီတိ ဥတ္တရံ တီရံ ပတာရေသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥတ္တရံ တီရံ သုဝိဒေဟာန’’န္တိ. အာမဏ္ဍလိကံ ကရိတွာတိ မဏ္ဍလိကံ ကတွာ. အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇိံသူတိ အဝဍ္ဎိံ ဝိနာသံ ပါပုဏိံသု, မဟာသမုဒ္ဒမေဝ ပဝိသိံသု. တေန ဟိ ဂေါပါလကေန ဂါဝေါ ဩတာရေန္တေန ဂင်္ဂါယ ဩရိမတီရေ သမတိတ္ထဉ္စ ဝိသမတိတ္ထဉ္စ ဩလောကေတဗ္ဗံ အဿ, မဇ္ဈေ ဂင်္ဂါယ ဂုန္နံ ဝိဿမဋ္ဌာနတ္ထံ ဒွေ တီဏိ ဝါလိကတ္ထလာနိ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာနိ အဿု. တထာ ပါရိမတီရေ တီဏိ စတ္တာရိ တိတ္ထာနိ, ဣမသ္မာ တိတ္ထာ ဘဋ္ဌာ ဣမံ တိတ္ထံ ဂဏှိဿန္တိ, ဣမသ္မာ ဘဋ္ဌာ ဣမန္တိ. အယံ ပန ဗာလဂေါပါလကော ဩရိမတီရေ ဂုန္နံ ဩတရဏတိတ္ထံ သမံ ဝါ ဝိသမံ ဝါ အနောလောကေတွာဝ မဇ္ဈေ [Pg.168] ဂင်္ဂါယ ဂုန္နံ ဝိဿမဋ္ဌာနတ္ထံ ဒွေ တီဏိ ဝါလိကတ္ထလာနိပိ အသလ္လက္ခေတွာဝ ပရတီရေ စတ္တာရိ ပဉ္စ ဥတ္တရဏတိတ္ထာနိ အသမဝေက္ခိတွာဝ အတိတ္ထေနေဝ ဂါဝေါ ဩတာရေသိ. အထဿ မဟာဥသဘော ဇဝနသမ္ပန္နတာယ စေဝ ထာမသမ္ပန္နတာယ စ တိရိယံ ဂင်္ဂါယ သောတံ ဆေတွာ ပါရိမံ တီရံ ပတွာ ဆိန္နတဋဉ္စေဝ ကဏ္ဋကဂုမ္ဗဂဟနဉ္စ ဒိသွာ, ‘‘ဒုဗ္ဗိနိဝိဋ္ဌမေတ’’န္တိ ဉတွာ ဓုရဂ္ဂ-ပတိဋ္ဌာနောကာသမ္ပိ အလဘိတွာ ပဋိနိဝတ္တိ. ဂါဝေါ မဟာဥသဘော နိဝတ္တော မယမ္ပိ နိဝတ္တိဿာမာတိ နိဝတ္တာ. မဟတော ဂေါဂဏဿ နိဝတ္တဋ္ဌာနေ ဥဒကံ ဆိဇ္ဇိတွာ မဇ္ဈေ ဂင်္ဂါယ အာဝဋ္ဋံ ဥဋ္ဌပေသိ. ဂေါဂဏော အာဝဋ္ဋံ ပဝိသိတွာ သမုဒ္ဒမေဝ ပတ္တော. ဧကောပိ ဂေါဏော အရောဂေါ နာမ နာဟောသိ. တေနာဟ – ‘‘တတ္ထေဝ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇိံသူ’’တိ.

บทว่า มาคธโก คือ ชาวแคว้นมคธ. บทว่า ทุปฺปญฺญชาติโก คือ มี स्वभाव ปัญญาน้อย โง่เขลา งมงาย. บทว่า อสมเวกฺขิตฺวา คือ ไม่พิจารณา ไม่ไตร่ตรอง. บทว่า ปตาเรสิ คือ เริ่มที่จะให้ข้าม. บทว่า อุตฺตรํ ตีรํ สุวิเทหานํ ความว่า ฝั่งนี้ของแม่น้ำคงคาเป็นแคว้นมคธ ฝั่งโน้นเป็นแคว้นวิเทหะ เขาต้อนโคจากแคว้นมคธไปแคว้นวิเทหะเพื่อจะเลี้ยงดู จึงให้ข้ามไปยังฝั่งเหนือ. อาศัยความนั้นจึงกล่าวว่า "อุตฺตรํ ตีรํ สุวิเทหานํ". บทว่า อามณฺฑลิกํ กริตฺวา คือ ทำให้หมุนเป็นวงกลม. บทว่า อนยพฺยสนํ อาปชฺชึสุ คือ ถึงความไม่เจริญ ความพินาศ ได้ลงสู่มหาสมุทรนั่นเอง. อธิบายว่า นายโคบาลนั้นเมื่อจะต้อนโคลงน้ำ พึงสำรวจท่าที่เรียบและท่าที่ไม่เรียบบนฝั่งนี้ของแม่น้ำคงคา พึงกำหนดหาดทราย ๒-๓ แห่งกลางแม่น้ำคงคาเพื่อเป็นที่พักของฝูงโค. ฉันใดก็ดี บนฝั่งโน้น พึงกำหนดท่า ๓-๔ ท่า (โดยคิดว่า) ถ้าพลาดจากท่านี้ ก็จะไปขึ้นท่านั้น ถ้าพลาดจากท่านั้น ก็จะไปขึ้นท่านี้. แต่นายโคบาลผู้โง่เขลานี้ ไม่สำรวจท่าลงของฝูงโคบนฝั่งนี้ว่าเรียบหรือไม่เรียบ ไม่กำหนดหาดทราย ๒-๓ แห่งกลางแม่น้ำคงคาเพื่อเป็นที่พักของฝูงโค และไม่พิจารณาหาท่าขึ้น ๔-๕ แห่งบนฝั่งโน้น ต้อนโคลงในที่ไม่ใช่ท่านั่นเอง. ครั้งนั้น โคอุสภะจ่าฝูงของเขา ด้วยความเร็วและความแข็งแรง ได้ว่ายตัดกระแสน้ำคงคาไปถึงฝั่งโน้น เห็นตลิ่งที่พังและป่ารกชัฏด้วยกอหนาม รู้ว่า "ที่นี่ขึ้นยาก" ไม่ได้แม้แต่ที่ที่จะวางปลายกีบเท้า จึงว่ายกลับ. โคทั้งหลาย (คิดว่า) "โคอุสภะจ่าฝูงกลับแล้ว แม้พวกเราก็จะกลับ" จึงพากันว่ายกลับ. ณ ที่ที่ฝูงโคใหญ่ว่ายกลับ น้ำได้ขาดตอน ทำให้เกิดวังน้ำวนขึ้นกลางแม่น้ำคงคา. ฝูงโคเข้าไปในวังน้ำวนแล้วก็ลงสู่มหาสมุทรนั่นเอง. แม้โคตัวเดียวที่ปลอดภัยก็ไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตตฺเถว อนยพฺยสนํ อาปชฺชึสุ".

အကုသလာ ဣမဿ လောကဿာတိ ဣဓ လောကေ ခန္ဓဓာတာယတနေသု အကုသလာ အဆေကာ, ပရလောကေပိ ဧသေဝ နယော. မာရဓေယျံ ဝုစ္စတိ တေဘူမကဓမ္မာ. အမာရဓေယျံ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ. မစ္စုဓေယျမ္ပိ တေဘူမကဓမ္မာဝ. အမစ္စုဓေယျံ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ. တတ္ထ အကုသလာ အဆေကာ. ဝစနတ္ထတော ပန မာရဿ ဓေယျံ မာရဓေယျံ. ဓေယျန္တိ ဌာနံ ဝတ္ထု နိဝါသော ဂေါစရော. မစ္စုဓေယျေပိ ဧသေဝ နယော. တေသန္တိ တေသံ ဧဝရူပါနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ, ဣမိနာ ဆ သတ္ထာရော ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บทว่า อกุสลา อิมสฺส โลกสฺส คือ ไม่ฉลาด ไม่เชี่ยวชาญในขันธ์ ธาตุ อายตนะ ในโลกนี้, แม้ในปรโลกก็นัยนี้เหมือนกัน. เตภูมกธรรมเรียกว่า มารเธยยะ. โลกุตรธรรม ๙ ประการเรียกว่า อมารเธยยะ. แม้มัจจุเธยยะก็คือเตภูมกธรรมนั่นเอง. อมัจจุเธยยะคือโลกุตรธรรม ๙ ประการ. (พวกเขา) ไม่ฉลาด ไม่เชี่ยวชาญในธรรมเหล่านั้น. ส่วนโดยวจนัตถะ ที่ตั้งของมาร ชื่อว่า มารเธยยะ. บทว่า เธยฺยํ คือ ที่ตั้ง ที่อยู่ ที่อาศัย โคจร. แม้ในมัจจุเธยยะก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า เตสํ คือ แก่สมณพราหมณ์ผู้มีสภาพเช่นนั้นเหล่านั้น, พึงทราบว่า ด้วยบทนี้ ทรงแสดงถึงศาสดา ๖ ท่าน.

၃၅၁. ဧဝံ ကဏှပက္ခံ နိဋ္ဌပေတွာ သုက္ကပက္ခံ ဒဿေန္တော ဘူတပုဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗလဝဂါဝေါတိ ဒန္တဂေါဏေ စေဝ ဓေနုယော စ. ဒမ္မဂါဝေါတိ ဒမေတဗ္ဗဂေါဏေ စေဝ အဝိဇာတဂါဝေါ စ. ဝစ္ဆတရေတိ ဝစ္ဆဘာဝံ တရိတွာ ဌိတေ ဗလဝဝစ္ဆေ. ဝစ္ဆကေတိ ဓေနုပကေ တရုဏဝစ္ဆကေ. ကိသာဗလကေတိ အပ္ပမံသလောဟိတေ မန္ဒထာမေ. တာဝဒေဝ ဇာတကောတိ တံဒိဝသေ ဇာတကော. မာတုဂေါရဝကေန ဝုယှမာနောတိ မာတာ ပုရတော ပုရတော ဟုံဟုန္တိ ဂေါရဝံ ကတွာ သညံ ဒဒမာနာ ဥရေန ဥဒကံ ဆိန္ဒမာနာ ဂစ္ဆတိ, ဝစ္ဆကော တာယ ဂေါရဝသညာယ ဓေနုယာ ဝါ ဥရေန ဆိန္နောဒကေန ဂစ္ဆမာနော ‘‘မာတုဂေါရဝကေန ဝုယှမာနော’’တိ ဝုစ္စတိ.

๓๕๑. ครั้นทรงจบกัณหปักษ์อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงสุกกปักษ์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า พลวคาโว คือ โคที่ฝึกแล้วและแม่โค. บทว่า ทมฺมคาโว คือ โคที่พึงฝึกและแม่โคที่ยังไม่เคยตกลูก. บทว่า วจฺฉตเร คือ ลูกโคมีกำลังที่พ้นความเป็นลูกโคแล้ว. บทว่า วจฺฉเก คือ ลูกโคยังอ่อนที่ยังติดแม่. บทว่า กิสาพลเก คือ โคที่มีเนื้อและเลือดน้อย มีกำลังน้อย. บทว่า ตาวเทว ชาตโก คือ ลูกโคที่เกิดในวันนั้น. บทว่า มาตุโครวเกน วุยฺหมาโน ความว่า แม่โคเดินไปข้างหน้า ส่งเสียงร้อง "ฮึมๆ" เป็นสัญญาณ แหวกน้ำไปด้วยอก, ลูกโคอาศัยสัญญาณเสียงนั้น หรืออาศัยน้ำที่แม่โคแหวกไปด้วยอกนั้นตามไป จึงเรียกว่า "มาตุโครวเกน วุยฺหมาโน".

၃၅၂. မာရဿ [Pg.169] သောတံ ဆေတွာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန မာရဿ တဏှာသောတံ ဆေတွာ. ပါရံ ဂတာတိ မဟာဥသဘာ နဒီပါရံ ဝိယ သံသာရပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတာ. ပါရံ အဂမံသူတိ မဟာဥသဘာနံ ပါရင်္ဂတက္ခဏေ ဂင်္ဂါယ သောတဿ တယော ကောဋ္ဌာသေ အတိက္ကမ္မ ဌိတာ မဟာဥသဘေ ပါရံ ပတ္တေ ဒိသွာ တေသံ ဂတမဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ပါရံ အဂမံသု. ပါရံ ဂမိဿန္တီတိ စတုမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ကိလေသာနံ တယော ကောဋ္ဌာသေ ခေပေတွာ ဌိတာ ဣဒါနိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝသေသံ တဏှာသောတံ ဆေတွာ ဗလဝဂါဝေါ ဝိယ နဒီပါရံ သံသာရပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂမိဿန္တီတိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနုသာရိနော, သဒ္ဓါနုသာရိနောတိ ဣမေ ဒွေ ပဌမမဂ္ဂသမင်္ဂိနော.

๓๕๒. บทว่า มารสฺส โสตํ เฉตฺวา ความว่า ตัดกระแสแห่งตัณหาของมารด้วยอรหัตตมรรคแล้ว. บทว่า ปารํ คตา ความว่า เหมือนโคอุสภะใหญ่ถึงฝั่งแม่น้ำ ฉันใด ก็ฉันนั้น ถึงพระนิพพานอันเป็นฝั่งแห่งสงสาร. บทว่า ปารํ อคมํสุ ความว่า ในขณะที่โคอุสภะใหญ่ข้ามไปสู่ฝั่ง โคทั้งหลายที่ยืนล่วงส่วน ๓ แห่งกระแสแม่น้ำคงคา เห็นโคอุสภะใหญ่ถึงฝั่งแล้ว ก็ปฏิบัติตามทางที่โคเหล่านั้นไปแล้ว จึงถึงฝั่งได้. บทว่า ปารํ คมิสฺสนฺติ ความว่า ท่านผู้ตั้งอยู่แล้วโดยทำให้กิเลสที่พึงฆ่าด้วยมรรค ๔ สิ้นไป ๓ ส่วน บัดนี้ จักตัดกระแสแห่งตัณหาที่เหลือด้วยอรหัตตมรรค เหมือนโคมีกำลังจักถึงฝั่งแม่น้ำ ฉันใด ก็ฉันนั้น จักถึงพระนิพพานอันเป็นฝั่งแห่งสงสาร. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้. บทว่า ธมฺมานุสาริโน, สทฺธานุสาริโน ความว่า บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นผู้ประกอบด้วยปฐมมรรค.

ဇာနတာတိ သဗ္ဗဓမ္မေ ဇာနန္တေန ဗုဒ္ဓေန. သုပ္ပကာသိတောတိ သုကထိတော. ဝိဝဋန္တိ ဝိဝရိတံ. အမတဒွါရန္တိ အရိယမဂ္ဂေါ. နိဗ္ဗာနပတ္တိယာတိ တဒတ္ထာယ ဝိဝဋံ. ဝိနဠီကတန္တိ ဝိဂတမာနနဠံ ကတံ. ခေမံ ပတ္ထေထာတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒေန အရဟတ္တံ ပတ္ထေထ, ကတ္တုကာမာ နိဗ္ဗတ္တေတုကာမာ ဟောထာတိ အတ္ထော. ‘‘ပတ္တ’တ္ထာ’’တိပိ ပါဌော. ဧဝရူပံ သတ္ထာရံ လဘိတွာ တုမှေ ပတ္တာယေဝ နာမာတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဘဂဝါ ပန ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

บทว่า ชานตา ความว่า พระพุทธเจ้าผู้ทรงทราบธรรมทั้งปวง. บทว่า สุปฺปกาสิโต ความว่า ตรัสไว้ดีแล้ว. บทว่า วิวฏํ ความว่า เปิดแล้ว. บทว่า อมตทฺวารํ ความว่า คืออริยมรรค. บทว่า นิพฺพานปตฺติยา ความว่า เปิดไว้แล้วเพื่อบรรลุพระนิพพาน. บทว่า วินฬีกตํ ความว่า ทำให้ปราศจากรกชัฏคือมานะแล้ว. บทว่า เขมํ ปตฺเถถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงปรารถนาพระอรหัตด้วยฉันทะคือความพอใจที่จะกระทำ, อธิบายว่า จงเป็นผู้ใคร่เพื่อจะกระทำ ใคร่เพื่อจะให้บังเกิด. อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีว่า ปตฺตตฺถา ก็มี, อธิบายว่า ท่านทั้งหลายได้พระศาสดาเช่นนี้แล้ว ชื่อว่าเป็นผู้บรรลุแล้วนั่นเทียว. เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังเทศนาให้จบลงตามลำดับอนุสนธิเท่านั้น.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

စူဠဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจูฬโคปาลกสูตร จบ.

၅. စူဠသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาจูฬสัจจกสูตร

၃၅၃. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠသစ္စကသုတ္တံ. တတ္ထ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယန္တိ မဟာဝနံ နာမ သယံဇာတံ အရောပိမံ သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနံ. ကပိလဝတ္ထုသာမန္တာ ပန မဟာဝနံ ဟိမဝန္တေန သဟ ဧကာဗဒ္ဓံ အပရိစ္ဆေဒံ ဟုတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ အာဟစ္စ ဌိတံ. ဣဒံ တာဒိသံ န ဟောတိ. သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနန္တိ မဟာဝနံ. ကူဋာဂါရသာလာ ပန မဟာဝနံ နိဿာယ ကတေ အာရာမေ ကူဋာဂါရံ အန္တောကတွာ ဟံသဝဋ္ဋကစ္ဆန္နေန ကတာ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဂန္ဓကုဋိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๓๕๓. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า จูฬสัจจกสูตร. ในจูฬสัจจกสูตรนั้น บทว่า มหาวเน กูฏาคารสาลายํ ความว่า ชื่อว่า มหาวัน ได้แก่ ป่าใหญ่ที่เกิดขึ้นเอง ไม่ได้ปลูก มีขอบเขตกำหนด. ส่วนมหาวันในแถบกรุงกบิลพัสดุ์นั้น เป็นป่าผืนเดียวติดต่อกับป่าหิมพานต์ ไม่มีขอบเขตกำหนด ตั้งจดมหาสมุทร. แต่มหาวันนี้ไม่เป็นเช่นนั้น. เป็นป่าใหญ่มีขอบเขตกำหนด จึงชื่อว่า มหาวัน. ส่วนศาลาเรือนยอดนั้น พึงทราบว่า เป็นพระคันธกุฎีของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ซึ่งสร้างขึ้นในอารามที่อาศัยมหาวัน โดยสร้างเรือนยอดไว้ภายใน มุงด้วยเครื่องมุงมีรูปคล้ายคอหงส์.

သစ္စကော [Pg.170] နိဂဏ္ဌပုတ္တောတိ ပုဗ္ဗေ ကိရ ဧကော နိဂဏ္ဌော စ နိဂဏ္ဌီ စ ပဉ္စ ပဉ္စ ဝါဒသတာနိ ဥဂ္ဂဟေတွာ, ဝါဒံ အာရောပေဿာမာတိ ဇမ္ဗုဒီပေ ဝိစရန္တာ ဝေသာလိယံ သမာဂတာ. လိစ္ဆဝိရာဇာနော ဒိသွာ, – ‘‘တွံ ကော, တွံ ကာ’’တိ ပုစ္ဆိံသု. နိဂဏ္ဌော – ‘‘အဟံ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီတိ ဇမ္ဗုဒီပေ ဝိစရာမီ’’တိ အာဟ. နိဂဏ္ဌီပိ တထာ အာဟ. လိစ္ဆဝိနော, ‘‘ဣဓေဝ အညမညံ ဝါဒံ အာရောပေထာ’’တိ အာဟံသု. နိဂဏ္ဌီ အတ္တနာ ဥဂ္ဂဟိတာနိ ပဉ္စဝါဒသတာနိ ပုစ္ဆိ, နိဂဏ္ဌော ကထေသိ. နိဂဏ္ဌေန ပုစ္ဆိတေပိ နိဂဏ္ဌီ ကထေသိယေဝ. ဧကဿပိ န ဇယော, န ပရာဇယော, ဥဘော သမသမာဝ အဟေသုံ. လိစ္ဆဝိနော, – ‘‘တုမှေ ဥဘောပိ သမသမာ အာဟိဏ္ဍိတွာ ကိံ ကရိဿထ, ဣဓေဝ ဝသထာ’’တိ ဂေဟံ ဒတွာ ဗလိံ ပဋ္ဌပေသုံ. တေသံ သံဝါသမနွာယ စတဿော ဓီတရော ဇာတာ, – ဧကာ သစ္စာ နာမ, ဧကာ လောလာ နာမ, ဧကာ ပဋာစာရာ နာမ, ဧကာ အာစာရဝတီ နာမ. တာပိ ပဏ္ဍိတာဝ အဟေသုံ, မာတာပိတူဟိ ဥဂ္ဂဟိတာနိ ပဉ္စ ပဉ္စ ဝါဒသတာနိ ဥဂ္ဂဟေသုံ. တာ ဝယပတ္တာ မာတာပိတရော အဝေါစုံ – ‘‘အမှာကံ အမ္မာ ကုလေ ဒါရိကာ နာမ ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒီနိ ဒတွာ ကုလဃရံ ပေသိတပုဗ္ဗာ နာမ နတ္ထိ. ယော ပန အဂါရိကော တာသံ ဝါဒံ မဒ္ဒိတုံ သက္ကောတိ, တဿ ပါဒပရိစာရိကာ ဟောန္တိ. ယော ပဗ္ဗဇိတော တာသံ မဒ္ဒိတုံ သက္ကောတိ, တဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇန္တိ. တုမှေ ကိံ ကရိဿထာ’’တိ? မယမ္ပိ ဧဝမေဝ ကရိဿာမာတိ. စတဿောပိ ပရိဗ္ဗာဇိကဝေသံ ဂဟေတွာ, ‘‘အယံ ဇမ္ဗုဒီပေါ နာမ ဇမ္ဗုယာ ပညာယတီ’’တိ ဇမ္ဗုသာခံ ဂဟေတွာ စာရိကံ ပက္ကမိံသု. ယံ ဂါမံ ပါပုဏန္တိ, တဿ ဒွါရေ ပံသုပုဉ္ဇေ ဝါ ဝါလိကပုဉ္ဇေ ဝါ ဇမ္ဗုဓဇံ ဌပေတွာ, – ‘‘ယော ဝါဒံ အာရောပေတုံ သက္ကောတိ, သော ဣမံ မဒ္ဒတူ’’တိ ဝတွာ ဂါမံ ပဝိသန္တိ. ဧဝံ ဂါမေန ဂါမံ ဝိစရန္တိယော သာဝတ္ထိံ ပါပုဏိတွာ တထေဝ ဂါမဒွါရေ ဇမ္ဗုဓဇံ ဌပေတွာ သမ္ပတ္တမနုဿာနံ အာရောစေတွာ အန္တောနဂရံ ပဝိဋ္ဌာ.

บทว่า สจฺจโก นิครณฺฐปุตฺโต ความว่า ได้ยินว่า ในกาลก่อน นิครนถ์คนหนึ่งและนิครนถีคนหนึ่ง ต่างเรียนวาทะ ๕๐๐ วาทะแล้ว เที่ยวไปในชมพูทวีปด้วยตั้งใจว่า "เราจักยกวาทะขึ้น" ได้มาพบกันที่เมืองเวสาลี. เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามว่า "ท่านเป็นใคร เธอเป็นใคร". นิครนถ์ตอบว่า "ข้าพเจ้าเที่ยวไปในชมพูทวีปด้วยตั้งใจว่า จักยกวาทะขึ้น". แม้นิครนถีก็ตอบเช่นนั้น. เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีจึงตรัสว่า "ท่านทั้งสองจงยกวาทะกันและกันในที่นี้เถิด". นิครนถีถามวาทะ ๕๐๐ ที่ตนเรียนมา นิครนถ์ก็ตอบได้. แม้เมื่อนิครนถ์ถาม นิครนถีก็ตอบได้เช่นกัน. ชัยชนะหรือความพ่ายแพ้ไม่มีแก่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง ทั้งสองเสมอกัน. เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีจึงตรัสว่า "ท่านทั้งสองเสมอกัน เที่ยวไปจักทำอะไร จงอยู่ที่นี่เถิด" แล้วพระราชทานบ้านและจัดเครื่องพลีกรรมให้. เพราะการอยู่ร่วมกันของทั้งสองนั้น ธิดา ๔ คนจึงเกิด คือ คนหนึ่งชื่อ สัจจา คนหนึ่งชื่อ โลลา คนหนึ่งชื่อ ปฏาจารา คนหนึ่งชื่อ อาจารวดี. ธิดาเหล่านั้นก็เป็นบัณฑิต ได้เรียนวาทะ ๕๐๐ วาทะที่มารดาบิดาเรียนมา. เมื่อธิดาเหล่านั้นเจริญวัยแล้ว มารดาบิดาได้กล่าวว่า "ลูกเอ๋ย ในตระกูลของเรา ไม่เคยมีธรรมเนียมส่งเด็กหญิงไปสู่เรือนตระกูล (อื่น) โดยให้เงินทองเป็นต้นไป แต่ผู้ใดที่เป็นคฤหัสถ์สามารถหักล้างวาทะของนางได้ นางก็จะเป็นบำเรอเท้าของผู้นั้น ผู้ใดเป็นบรรพชิตสามารถหักล้างวาทะของนางได้ นางก็จะบวชในสำนักของผู้นั้น พวกเจ้าจะทำอย่างไร?". (ธิดาทั้งหลายตอบว่า) "พวกหม่อมฉันก็จะทำอย่างนั้นเหมือนกัน". ธิดาทั้ง ๔ คนจึงถือเพศปริพาชิกา ถือกิ่งหว้าด้วยคิดว่า "ชมพูทวีปนี้ย่อมปรากฏเพราะต้นหว้า" แล้วออกจาริกไป. เมื่อถึงหมู่บ้านใด ก็ปักธงคือกิ่งหว้าไว้ที่ประตูบ้านนั้น บนกองฝุ่นหรือกองทราย แล้วกล่าวว่า "ผู้ใดสามารถยกวาทะขึ้นได้ ผู้นั้นจงเหยียบย่ำธงนี้" แล้วจึงเข้าไปในหมู่บ้าน. นางทั้งหลายเที่ยวไปจากบ้านสู่บ้านอย่างนี้ จนถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ก็ปักธงคือกิ่งหว้าไว้ที่ประตูเมืองเช่นนั้น บอกแก่คนที่มาถึงแล้วจึงเข้าไปภายในพระนคร.

တေန သမယေန ဘဂဝါ သာဝတ္ထိံ နိဿာယ ဇေတဝနေ ဝိဟရတိ. အထာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဂိလာနေ ပုစ္ဆန္တော အဇဂ္ဂိတဋ္ဌာနံ ဇဂ္ဂန္တော အတ္တနော ကိစ္စမဟန္တတာယ အညေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဒိဝါတရံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တော ဂါမဒွါရေ ဇမ္ဗုဓဇံ ဒိသွာ, – ‘‘ကိမိဒ’’န္တိ ဒါရကေ ပုစ္ဆိ. တေ တမတ္ထံ အာရောစေသုံ. တေန ဟိ မဒ္ဒထာတိ. န သက္ကောမ, ဘန္တေ, ဘာယာမာတိ. ‘‘ကုမာရာ [Pg.171] မာ ဘာယထ, ‘ကေန အမှာကံ ဇမ္ဗုဓဇော မဒ္ဒါပိတော’တိ ဝုတ္တေ, ဗုဒ္ဓသာဝကေန သာရိပုတ္တတ္ထေရေန မဒ္ဒါပိတော, ဝါဒံ အာရောပေတုကာမာ ဇေတဝနေ ထေရဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆထာတိ ဝဒေယျာထာ’’တိ အာဟ. တေ ထေရဿ ဝစနံ သုတွာ ဇမ္ဗုဓဇံ မဒ္ဒိတွာ ဆဍ္ဍေသုံ. ထေရော ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဝိဟာရံ ဂတော. ပရိဗ္ဗာဇိကာပိ ဂါမတော နိက္ခမိတွာ, ‘‘အမှာကံ ဓဇော ကေန မဒ္ဒါပိတော’’တိ ပုစ္ဆိံသု. ဒါရကာ တမတ္ထံ အာရောစေသုံ. ပရိဗ္ဗာဇိကာ ပုန ဂါမံ ပဝိသိတွာ ဧကေကံ ဝီထိံ ဂဟေတွာ, – ‘‘ဗုဒ္ဓသာဝကော ကိရ သာရိပုတ္တော နာမ အမှေဟိ သဒ္ဓိံ ဝါဒံ ကရိဿတိ, သောတုကာမာ နိက္ခမထာ’’တိ အာရောစေသုံ. မဟာဇနော နိက္ခမိ, တေန သဒ္ဓိံ ပရိဗ္ဗာဇိကာ ဇေတဝနံ အဂမိံသု.

สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอาศัยกรุงสาวัตถี อยู่ ณ พระเชตวันวิหาร ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร เมื่อถามไถ่ภิกษุไข้ ปัดกวาดสถานที่ที่ยังมิได้ปัดกวาด เพราะตนมีกิจมาก จึงเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตสายกว่าภิกษุรูปอื่น ๆ เมื่อเห็นธงกิ่งหว้าที่ประตูบ้าน จึงถามเด็ก ๆ ว่า "นี่อะไร" เด็กเหล่านั้นได้บอกเรื่องนั้นแก่ท่าน ท่านจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น พวกเธอจงเหยียบย่ำเสีย" (เด็ก ๆ กล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าทำไม่ได้ พวกข้าพเจ้ากลัว" (ท่านพระสารีบุตรจึงกล่าวว่า) "เด็กน้อยทั้งหลาย พวกเธออย่ากลัวเลย เมื่อมีผู้ถามว่า 'ใครใช้ให้เหยียบย่ำธงกิ่งหว้าของพวกเรา' พวกเธอพึงกล่าวว่า 'พระสารีบุตรเถระผู้เป็นพุทธสาวกใช้ให้เหยียบย่ำ หากพวกท่านประสงค์จะโต้แย้งวาทะ ก็จงไปสู่สำนักของพระเถระที่พระเชตวันเถิด'" เด็กเหล่านั้นได้ฟังคำของพระเถระแล้ว ก็เหยียบย่ำธงกิ่งหว้าแล้วทิ้งเสีย ฝ่ายพระเถระเที่ยวบิณฑบาตแล้วก็กลับไปยังวิหาร แม้พวกปริพาชิกาออกจากบ้านแล้ว ก็ถามว่า "ใครใช้ให้เหยียบย่ำธงของพวกเรา" เด็ก ๆ ได้บอกเรื่องนั้นแก่พวกนาง พวกปริพาชิกาจึงกลับเข้าไปในบ้านอีก เที่ยวประกาศไปตามถนนแต่ละสายว่า "ได้ยินว่า พระสาวกของพระพุทธเจ้าชื่อสารีบุตร จักโต้แย้งวาทะกับพวกเรา ผู้ใดปรารถนาจะฟัง จงออกมาเถิด" มหาชนก็พากันออกมา พวกปริพาชิกาพร้อมกับมหาชนนั้นได้ไปยังพระเชตวันวิหาร

ထေရော – ‘‘အမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနေ မာတုဂါမဿ အာဂမနံ နာမ အဖာသုက’’န္တိ ဝိဟာရမဇ္ဈေ နိသီဒိ. ပရိဗ္ဗာဇိကာယော ဂန္တွာ ထေရံ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘တုမှေဟိ အမှာကံ ဓဇော မဒ္ဒါပိတော’’တိ? အာမ, မယာ မဒ္ဒါပိတောတိ. မယံ တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ ဝါဒံ ကရိဿာမာတိ. သာဓု ကရောထ, ကဿ ပုစ္ဆာ ကဿ ဝိဿဇ္ဇနံ ဟောတူတိ? ပုစ္ဆာ နာမ အမှာကံ ပတ္တာ, တုမှေ ပန မာတုဂါမာ နာမ ပဌမံ ပုစ္ဆထာတိ အာဟ. တာ စတဿောပိ စတူသု ဒိသာသု ဌတွာ မာတာပိတူနံ သန္တိကေ ဥဂ္ဂဟိတံ ဝါဒသဟဿံ ပုစ္ဆိံသု. ထေရော ခဂ္ဂေန ကုမုဒနာဠံ ဆိန္ဒန္တော ဝိယ ပုစ္ဆိတံ ပုစ္ဆိတံ နိဇ္ဇဋံ နိဂ္ဂဏ္ဌိံ ကတွာ ကထေသိ, ကထေတွာ ပုန ပုစ္ဆထာတိ အာဟ. ဧတ္တကမေဝ, ဘန္တေ, မယံ ဇာနာမာတိ. ထေရော အာဟ – ‘‘တုမှေဟိ ဝါဒသဟဿံ ပုစ္ဆိတံ မယာ ကထိတံ, အဟံ ပန ဧကံ ယေဝ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမိ, တံ တုမှေ ကထေထာ’’တိ. တာ ထေရဿ ဝိသယံ ဒိသွာ, ‘‘ပုစ္ဆထ, ဘန္တေ, ဗျာကရိဿာမာ’’တိ ဝတ္တုံ နာသက္ခိံသု. ‘‘ဝဒ, ဘန္တေ, ဇာနမာနာ ဗျာကရိဿာမာ’’တိ ပုန အာဟံသု.

พระเถระคิดว่า "การที่มาตุคามมาในที่อยู่ของพวกเรานั้นไม่สะดวกเลย" จึงนั่งอยู่ ณ ท่ามกลางวิหาร พวกปริพาชิกาเข้าไปหาแล้วถามพระเถระว่า "ท่านใช้ให้เหยียบย่ำธงของพวกเราหรือ" (พระเถระตอบว่า) "ใช่ เราใช้ให้เหยียบย่ำ" (พวกนางกล่าวว่า) "พวกเราจะโต้แย้งวาทะกับท่าน" (พระเถระกล่าวว่า) "ดีละ พวกเธอจงทำเถิด การถามเป็นของใคร การตอบเป็นของใคร" (พระเถระกล่าวว่า) "การถามนั้นถึงแก่พวกเรา แต่พวกเธอเป็นมาตุคาม จงถามก่อนเถิด" ปริพาชิกาทั้งสี่นั้นยืนอยู่ ณ ทิศทั้งสี่ ได้ถามวาทะหนึ่งพันข้อที่เรียนมาจากสำนักของมารดาบิดา พระเถระได้ทำให้ปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ ไม่มีเยื่อใย ไม่มีปม แล้วกล่าวแก้ ราวกับคนเอามีดตัดก้านบัวสาย ครั้นตอบแล้ว ได้กล่าวว่า "จงถามอีกเถิด" (พวกนางกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้ารู้เพียงเท่านี้" พระเถระจึงกล่าวว่า "พวกเธอถามวาทะหนึ่งพันข้อ เราได้ตอบแล้ว แต่เราจะถามปัญหาข้อหนึ่งเท่านั้น พวกเธอจงตอบปัญหานั้นเถิด" พวกนางเห็นวิสัยของพระเถระแล้ว ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงถามเถิด พวกข้าพเจ้าจักตอบ" แต่ได้กล่าวอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงกล่าวเถิด หากพวกข้าพเจ้ารู้ ก็จักตอบ"

ထေရော အယံ ပန ကုလပုတ္တေ ပဗ္ဗာဇေတွာ ပဌမံ သိက္ခာပေတဗ္ဗပဉှောတိ ဝတွာ, – ‘‘ဧကံ နာမ ကိ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. တာ နေဝ အန္တံ, န ကောဋိံ အဒ္ဒသံသု. ထေရော ကထေထာတိ အာဟ. န ပဿာမ, ဘန္တေတိ. တုမှေဟိ ဝါဒသဟဿံ ပုစ္ဆိတံ မယာ ကထိတံ, မယှံ တုမှေ ဧကံ ပဉှမ္ပိ ကထေတုံ န သက္ကောထ, ဧဝံ သန္တေ ကဿ ဇယော ကဿ ပရာဇယောတိ? တုမှာကံ, ဘန္တေ, ဇယော, အမှာကံ ပရာဇယောတိ. ဣဒါနိ ကိံ ကရိဿထာတိ? တာ မာတာပိတူဟိ ဝုတ္တဝစနံ အာရောစေတွာ, ‘‘တုမှာကံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိဿာမာ’’တိ အာဟံသု. တုမှေ မာတုဂါမာ နာမ အမှာကံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, အမှာကံ ပန သာသနံ ဂဟေတွာ [Pg.172] ဘိက္ခုနိဥပဿယံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇထာတိ. တာ သာဓူတိ ထေရဿ သာသနံ ဂဟေတွာ ဘိက္ခုနိသံဃဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိံသု. ပဗ္ဗဇိတာ စ ပန အပ္ပမတ္တာ အာတာပိနိယော ဟုတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု.

พระเถระกล่าวว่า "ปัญหานี้เป็นปัญหาที่ควรให้กุลบุตรผู้ออกบวชเรียนก่อน" แล้วถามว่า "อะไรชื่อว่าหนึ่ง" พวกนางไม่เห็นทั้งที่สุด ไม่เห็นทั้งเบื้องต้น พระเถระจึงกล่าวว่า "จงตอบเถิด" (พวกนางกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าไม่เห็น" (พระเถระกล่าวว่า) "พวกเธอถามวาทะหนึ่งพันข้อ เราได้ตอบแล้ว แต่พวกเธอไม่สามารถตอบปัญหาแม้ข้อเดียวของเราได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ชัยชนะเป็นของใคร ความพ่ายแพ้เป็นของใคร" (พวกนางกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ชัยชนะเป็นของท่าน ความพ่ายแพ้เป็นของพวกข้าพเจ้า" (พระเถระถามว่า) "บัดนี้ พวกเธอจะทำอย่างไร" พวกนางได้กราบทูลคำที่มารดาบิดากล่าวไว้แล้ว กล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าจะขอบวชในสำนักของท่าน" (พระเถระกล่าวว่า) "พวกเธอเป็นมาตุคาม ไม่ควรบวชในสำนักของพวกเรา แต่พวกเธอจงรับศาสน์ของเราไป แล้วไปบวชในสำนักภิกษุณีเถิด" พวกนางรับว่า "ดีละ" แล้วรับศาสน์ของพระเถระไปสู่สำนักของภิกษุณีสงฆ์แล้วบวช ก็แล ครั้นบวชแล้ว เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัต

အယံ သစ္စကော တာသံ စတုန္နမ္ပိ ကနိဋ္ဌဘာတိကော. တာဟိ စတူဟိပိ ဥတ္တရိတရပညော, မာတာပိတူနမ္ပိ သန္တိကာ ဝါဒသဟဿံ, တတော ဗဟုတရဉ္စ ဗာဟိရသမယံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ကတ္ထစိ အဂန္တွာ ရာဇဒါရကေ သိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တော တတ္ထေဝ ဝေသာလိယံ ဝသတိ, ပညာယ အတိပူရိတတ္တာ ကုစ္ဆိ မေ ဘိဇ္ဇေယျာတိ ဘီတော အယပဋ္ဋေန ကုစ္ဆိံ ပရိက္ခိပိတွာ စရတိ, ဣမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော’’တိ.

สัจจกะนี้เป็นน้องชายคนเล็กของหญิงเหล่านั้นทั้งสี่คน เขามีปัญญายิ่งกว่าหญิงทั้งสี่คนนั้น ได้เรียนวาทะหนึ่งพันข้อ และลัทธินอกพระพุทธศาสนาที่มากกว่านั้นจากสำนักของมารดาบิดาแล้ว ไม่ได้ไปที่ไหนๆ สอนศิลปะแก่เหล่าราชกุมาร อาศัยอยู่ในกรุงเวสาลีนั่นเอง เพราะความที่ปัญญาเต็มเปี่ยมเกินไป จึงกลัวว่า "ท้องของเราจะแตก" เลยเอาแผ่นเหล็กรัดท้องไว้แล้วเที่ยวไป หมายถึงข้อความนี้ จึงกล่าวว่า "สัจจกะ บุตรของนิครนถ์"

ဘဿပ္ပဝါဒကောတိ ဘဿံ ဝုစ္စတိ ကထာမဂ္ဂေါ, တံ ပဝဒတိ ကထေတီတိ ဘဿပ္ပဝါဒကော. ပဏ္ဍိတဝါဒေါတိ အဟံ ပဏ္ဍိတောတိ ဧဝံ ဝါဒေါ. သာဓုသမ္မတော ဗဟုဇနဿာတိ ယံ ယံ နက္ခတ္တစာရေန အာဒိသတိ, တံ တံ ယေဘုယျေန တထေဝ ဟောတိ, တသ္မာ အယံ သာဓုလဒ္ဓိကော ဘဒ္ဒကောတိ ဧဝံ သမ္မတော မဟာဇနဿ. ဝါဒေန ဝါဒံ သမာရဒ္ဓေါတိ ကထာမဂ္ဂေန ဒေါသံ အာရောပိတော. အာယသ္မာ အဿဇီတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ အာစရိယော အဿဇိတ္ထေရော. ဇင်္ဃာဝိဟာရံ အနုစင်္ကမမာနောတိ တတော တတော လိစ္ဆဝိရာဇဂေဟတော တံ တံ ဂေဟံ ဂမနတ္ထာယ အနုစင်္ကမမာနော. ယေနာယသ္မာ အဿဇိ တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? သမယဇာနနတ္ထံ.

คำว่า ภัสสัปปวาทโก ความว่า แนวทางแห่งถ้อยคำ เรียกว่า ภัสสะ, ผู้ใดย่อมกล่าว ย่อมบอกแนวนั้น เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า ภัสสัปปวาทโก (ผู้กล่าววาทะอันเป็นสาระ) คำว่า ปัณฑิตวาโท คือ มีวาทะว่า "เราเป็นบัณฑิต" คำว่า สาธุสัมมโต พหุชนัสสะ ความว่า เขาทำนายเรื่องใดๆ ด้วยการโคจรของนักษัตร เรื่องนั้นๆ โดยมากย่อมเป็นเช่นนั้นเทียว เพราะเหตุนั้น มหาชนจึงสมมติว่า "ผู้นี้มีลัทธิดี เป็นคนดี" คำว่า วาเทน วาทัง สมาทัทโธ ความว่า ถูกยกโทษขึ้นด้วยแนวทางแห่งถ้อยคำ คำว่า อายสมา อัสสชิ คือ พระอัสสชิเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระสารีบุตรเถระ คำว่า ชังฆาวิหารัง อนุจังกมมาโน คือ เดินจงกรมไปเพื่อจะไปยังเรือนนั้นๆ จากเรือนของเจ้าลิจฉวีนั้นๆ คำว่า เยนายสมา อัสสชิ เตนุปสัง กมิ ความว่า เข้าไปหาเพราะเหตุไร ตอบว่า เพื่อจะรู้ลัทธิ

ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ‘သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’တိ အာဟိဏ္ဍာမိ, ‘သမယံ ပနဿ န ဇာနာမီ’တိ န အာရောပေသိံ. ပရဿ ဟိ သမယံ ဉတွာ အာရောပိတော ဝါဒေါ သွာရောပိတော နာမ ဟောတိ. အယံ ပန သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကော ပညာယတိ အဿဇိတ္ထေရော; သော အတ္တနော သတ္ထု သမယေ ကောဝိဒေါ, ဧတာဟံ ပုစ္ဆိတွာ ကထံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’’တိ. တသ္မာ ဥပသင်္ကမိ. ဝိနေတီတိ ကထံ ဝိနေတိ, ကထံ သိက္ခာပေတီတိ ပုစ္ဆတိ. ထေရော ပန ယသ္မာ ဒုက္ခန္တိ ဝုတ္တေ ဥပါရမ္ဘဿ ဩကာသော ဟောတိ, မဂ္ဂဖလာနိပိ ပရိယာယေန ဒုက္ခန္တိ အာဂတာနိ, အယဉ္စ ဒုက္ခန္တိ ဝုတ္တေ ထေရံ ပုစ္ဆေယျ – ‘‘ဘော အဿဇိ, ကိမတ္ထံ တုမှေ ပဗ္ဗဇိတာ’’တိ. တတော ‘‘မဂ္ဂဖလတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တေ, – ‘‘နယိဒံ, ဘော အဿဇိ, တုမှာကံ သာသနံ နာမ, မဟာအာဃာတနံ နာမေတံ, နိရယုဿဒေါ နာမေသ, နတ္ထိ တုမှာကံ သုခါသာ, ဥဋ္ဌာယုဋ္ဌာယ ဒုက္ခမေဝ ဇိရာပေန္တာ အာဟိဏ္ဍထာ’’တိ ဒေါသံ အာရောပေယျ, တသ္မာ [Pg.173] ပရဝါဒိဿ ပရိယာယကထံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ယထာ ဧသ အပ္ပတိဋ္ဌော ဟောတိ, ဧဝမဿ နိပ္ပရိယာယကထံ ကထေဿာမီတိ စိန္တေတွာ, ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စ’’န္တိ ဣမံ အနိစ္စာနတ္တဝသေနေဝ ကထံ ကထေတိ. ဒုဿုတန္တိ သောတုံ အယုတ္တံ.

ได้ยินว่า สัจจกนิครนถ์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เราเที่ยวไปโดยคิดว่า เราจักยกวาทะแก่พระสมณโคดม แต่เพราะคิดว่า เรายังไม่รู้ลัทธิของท่าน จึงยังไม่ยกวาทะ จริงอยู่ วาทะที่บุคคลรู้ลัทธิของผู้อื่นแล้วยกขึ้น ชื่อว่าเป็นวาทะที่ยกขึ้นดีแล้ว ก็พระเถระชื่ออัสสชินี้ ปรากฏว่าเป็นสาวกของพระสมณโคดม ท่านเป็นผู้ฉลาดในลัทธิของพระศาสดาของตน เราจะถามท่านแล้วตั้งเรื่องขึ้น แล้วจักยกวาทะแก่พระสมณโคดม' เพราะเหตุนั้น เขาจึงเข้าไปหา บทว่า Vineti (แนะนำ) คือ ถามว่า แนะนำอย่างไร ให้ศึกษาอย่างไร ส่วนพระเถระ (คิดว่า) เพราะเมื่อกล่าวว่า เป็นทุกข์ ก็จะเป็นช่องทางแห่งการติเตียนได้ (เพราะ) แม้มรรคและผลก็มาโดยปริยายว่าเป็นทุกข์ และเมื่อกล่าวว่าเป็นทุกข์ สัจจกนิครนถ์นี้ก็จะพึงถามพระเถระว่า 'ท่านอัสสชิ ท่านทั้งหลายบวชเพื่ออะไร' ครั้นเมื่อท่านตอบว่า 'เพื่อมรรคและผล' เขาก็จะพึงยกโทษว่า 'ท่านอัสสชิ ศาสนานี้ของท่านทั้งหลายไม่ชื่อว่าเป็นศาสนาเลย ศาสนานี้ชื่อว่าเป็นแดนประหารใหญ่ ศาสนานี้ชื่อว่าเป็นเครื่องส่งเสริมให้เกิดในนรก ความหวังในสุขของท่านทั้งหลายไม่มี ท่านทั้งหลายขวนขวายเสวยแต่ทุกข์เที่ยวไป' เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวถ้อยคำโดยปริยายแก่ผู้มีปกติกล่าวโทษผู้อื่น (พระเถระ) คิดว่า 'สัจจกนิครนถ์นี้จักตั้งอยู่ไม่ได้โดยประการใด เราจักกล่าวถ้อยคำโดยไม่เป็นปริยายแก่เขาโดยประการนั้น' ดังนี้แล้ว จึงกล่าวเรื่องนี้โดยนัยแห่งอนิจจังและอนัตตาเท่านั้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง' บทว่า Dussutaṃ (ฟังได้โดยยาก) คือ ไม่ควรเพื่อจะฟัง

၃၅၄. သန္ထာဂါရေတိ ရာဇကုလာနံ အတ္ထာနုသာသနသန္ထာဂါရသာလာယံ. ယေန တေ လိစ္ဆဝီ တေနုပသင်္ကမီတိ ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ပုဗ္ဗေ သမယံ အဇာနနဘာဝေန သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ န အာရောပေသိံ, ဣဒါနိ ပနဿ မဟာသာဝကေန ကထိတံ သမယံ ဇာနာမိ, ဣမေ စ မမ အန္တေဝါသိကာ ပဉ္စသတာ လိစ္ဆဝီ သန္နိပတိတာ. ဧတေဟိ သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’’တိ တသ္မာ ဥပသင်္ကမိ. ဉာတညတရေနာတိ ဉာတေသု အဘိညာတေသု ပဉ္စဝဂ္ဂိယတ္ထေရေသု အညတရေန. ပတိဋ္ဌိတန္တိ ယထာ တေန ပတိဋ္ဌိတံ. သစေ ဧဝံ ပတိဋ္ဌိဿတိ, အထ ပန အညဒေဝ ဝက္ခတိ, တတြ မယာ ကိံ သက္ကာ ကာတုန္တိ ဣဒါနေဝ ပိဋ္ဌိံ ပရိဝတ္တေန္တော အာဟ. အာကဍ္ဎေယျာတိ အတ္တနော အဘိမုခံ ကဍ္ဎေယျ. ပရိကဍ္ဎေယျာတိ ပုရတော ပဋိပဏာမေယျ. သမ္ပရိကဍ္ဎေယျာတိ ကာလေန အာကဍ္ဎေယျ, ကာလေန ပရိကဍ္ဎေယျ. သောဏ္ဍိကာကိလဉ္ဇန္တိ သုရာဃရေ ပိဋ္ဌကိလဉ္ဇံ. သောဏ္ဍိကာဓုတ္တောတိ သုရာဓုတ္တော. ဝါလံ ကဏ္ဏေ ဂဟေတွာတိ သုရာပရိဿာဝနတ္ထဝိကံ ဓောဝိတုကာမော ကသဋနိဓုနနတ္ထံ ဥဘောသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ. ဩဓုနေယျာတိ အဓောမုခံ ကတွာ ဓုနေယျ. နိဒ္ဓုနေယျာတိ ဥဒ္ဓံမုခံ ကတွာ ဓုနေယျ. နိပ္ဖောဋေယျာတိ ပုနပ္ပုနံ ပပ္ဖောဋေယျ. သာဏဓောဝိကံ နာမာတိ ဧတ္ထ မနုဿာ သာဏသာဋကကရဏတ္ထံ သာဏဝါကေ ဂဟေတွာ မုဋ္ဌိံ မုဋ္ဌိံ ဗန္ဓိတွာ ဥဒကေ ပက္ခိပန္တိ. တေ တတိယဒိဝသေ သုဋ္ဌု ကိလိန္နာ ဟောန္တိ. အထ မနုဿာ အမ္ဗိလယာဂုသုရာဒီနိ အာဒါယ တတ္ထ ဂန္တွာ သာဏမုဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ, ဒက္ခိဏတော ဝါမတော သမ္မုခါ စာတိ တီသု ဖလကေသု သကိံ ဒက္ခိဏဖလကေ, သကိံ ဝါမဖလကေ, သကိံ သမ္မုခဖလကေ ပဟရန္တာ အမ္ဗိလယာဂုသုရာဒီနိ ဘုဉ္ဇန္တာ ပိဝန္တာ ခါဒန္တာ ဓောဝန္တိ. မဟန္တာ ကီဠာ ဟောတိ. ရညော နာဂေါ တံ ကီဠံ ဒိသွာ ဂမ္ဘီရံ ဥဒကံ အနုပဝိသိတွာ သောဏ္ဍာယ ဥဒကံ ဂဟေတွာ သကိံ ကုမ္ဘေ သကိံ ပိဋ္ဌိယံ သကိံ ဥဘောသု ပဿေသု သကိံ အန္တရသတ္ထိယံ ပက္ခိပန္တော ကီဠိတ္ထ. တဒုပါဒါယ တံ ကီဠိတဇာတံ သာဏဓောဝိကံ နာမ ဝုစ္စတိ[Pg.174], တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သာဏဓောဝိကံ နာမ ကီဠိတဇာတံ ကီဠတီ’’တိ. ကိံ သော ဘဝမာနော သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော, ယော ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေဿတီတိ ယော သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေဿတိ, သော ကိံ ဘဝမာနော ကိံ ယက္ခော ဘဝမာနော ဥဒါဟု ဣန္ဒော, ဥဒါဟု ဗြဟ္မာ ဘဝမာနော ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေဿတိ? န ဟိ သက္ကာ ပကတိမနုဿေန ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေတုန္တိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော.

๓๕๔. บทว่า Santhāgāre (ในสัณฐาคาร) คือ ในศาลาอันเป็นที่ประชุมเพื่อสั่งสอนประโยชน์ของเหล่าราชตระกูล บทว่า Yena te licchavī tenupasaṅkami (เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นอยู่ที่ใด เขาจึงเข้าไปหาที่นั้น) ความว่า ได้ยินว่า สัจจกนิครนถ์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'ในกาลก่อน เราเพราะความไม่รู้ลัทธิ จึงไม่ได้ยกวาทะแก่พระสมณโคดม แต่บัดนี้ เรารู้ลัทธิที่พระมหาสาวกของท่านกล่าวแล้ว และเจ้าลิจฉวี ๕๐๐ เหล่านี้ผู้เป็นอันเตวาสิกของเราก็ประชุมกันแล้ว เราจะไปพร้อมกับเจ้าลิจฉวีเหล่านี้แล้วยกวาทะแก่พระสมณโคดม' เพราะเหตุนั้น เขาจึงเข้าไปหา บทว่า Ñātaññatarena (โดยพระเถระรูปใดรูปหนึ่งผู้มีชื่อเสียง) คือ โดยพระเถระรูปใดรูปหนึ่งในบรรดาพระปัญจวัคคีย์เถระผู้มีชื่อเสียงปรากฏ บทว่า Patiṭṭhitaṃ (ที่ท่านตั้งไว้) คือ ตามที่ท่านตั้งไว้ ถ้าพระองค์จักทรงตั้งไว้อย่างนั้น (ก็ดี) แต่ถ้าจักตรัสเรื่องอื่นไป ในเรื่องนั้น เราจะอาจทำอะไรได้เล่า ดังนี้ (สัจจกนิครนถ์) จึงกล่าวพลางหันหลังให้พระผู้มีพระภาคในบัดนี้ทีเดียว บทว่า Ākaḍḍheyya (พึงลากมา) คือ พึงลากมาตรงหน้าตน บทว่า Parikaḍḍheyya (พึงลากไป) คือ พึงผลักไปข้างหน้า บทว่า Samparikaḍḍheyya (พึงลากมาและลากไป) คือ บางคราวพึงลากมา บางคราวพึงลากไป บทว่า Soṇḍikākilañjaṃ (เสื่อลำแพนของคนขายสุรา) คือ เสื่อลำแพนสำหรับนวดแป้งในโรงสุรา บทว่า Soṇḍikādhutto (นักเลงสุรา) คือ คนเมาสุรา บทว่า Vālaṃ kaṇṇe gahetvā (จับที่ชาย) คือ คนเมาสุราผู้ต้องการจะซักถุงกรองสุรา จับที่ชายทั้งสองข้างเพื่อสลัดกาก บทว่า Odhuneyya (พึงสลัดลง) คือ ทำให้มีหน้าลงแล้วพึงสลัด บทว่า Niddhuneyya (พึงสลัดขึ้น) คือ ทำให้มีหน้าขึ้นแล้วพึงสลัด บทว่า Nipphoṭeyya (พึงสะบัด) คือ พึงสะบัดบ่อยๆ บทว่า Sāṇadhovikaṃ nāma (ชื่อว่าการเล่นซักป่าน) ในบทนี้ มนุษย์ทั้งหลายเพื่อจะทำผ้าป่าน จึงเอาเปลือกป่านมามัดเป็นกำๆ แล้วใส่ลงในน้ำ ในวันที่สาม เปลือกป่านเหล่านั้นจะเปื่อยดี ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายถือเอาข้าวต้มเปรี้ยวและสุราเป็นต้นไปที่นั้นแล้ว เอากำป่านมาฟาดลงบนแผ่นกระดาน ๓ แผ่น คือ ข้างขวา ข้างซ้าย และข้างหน้า ครั้งหนึ่งบนแผ่นกระดานข้างขวา ครั้งหนึ่งบนแผ่นกระดานข้างซ้าย ครั้งหนึ่งบนแผ่นกระดานข้างหน้า พลางบริโภค ดื่ม เคี้ยวกินข้าวต้มเปรี้ยวและสุราเป็นต้น แล้วก็ซักไป เป็นการเล่นที่ยิ่งใหญ่ ช้างของพระราชาเห็นการเล่นนั้นแล้ว ลงไปในน้ำลึก ใช้งวงตักน้ำขึ้นมารดบนกระหม่อมครั้งหนึ่ง บนหลังครั้งหนึ่ง บนสีข้างทั้งสองครั้งหนึ่ง ที่ระหว่างขาอ่อนครั้งหนึ่ง แล้วเล่นไป อาศัยการเล่นนั้น การเล่นชนิดนั้นจึงเรียกว่า สาณโธวิกะ (การเล่นซักป่าน) ท่านกล่าวหมายถึงการเล่นชนิดนั้นว่า 'เล่นการเล่นชนิดที่ชื่อว่าสาณโธวิกะ' บทว่า Kiṃ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo bhagavato vādaṃ āropessatīti (สัจจกนิครนถบุตรนั้นเป็นอะไรหนอ จึงจักยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคได้) ความว่า สัจจกนิครนถบุตรใดจักยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาค สัจจกนิครนถบุตรนั้นเป็นอะไร คือ เป็นยักษ์ หรือว่าเป็นพระอินทร์ หรือว่าเป็นพรหม จึงจักยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคได้? เพราะว่า อันมนุษย์ธรรมดาไม่สามารถจะยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคได้เลย นี้เป็นอธิบายในบทนี้

၃၅၅. တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ ယသ္မိံ သမယေ သစ္စကော အာရာမံ ပါဝိသိ, တသ္မိံ. ကိသ္မိံ ပန သမယေ ပါဝိသီတိ? မဟာမဇ္ဈနှိကသမယေ. ကသ္မာ ပန တသ္မိံ သမယေ စင်္ကမန္တီတိ? ပဏီတဘောဇနပစ္စယဿ ထိနမိဒ္ဓဿ ဝိနောဒနတ္ထံ. ဒိဝါပဓာနိကာ ဝါ တေ. တာဒိသာနဉှိ ပစ္ဆာဘတ္တံ စင်္ကမိတွာ နှတွာ သရီရံ ဥတုံ ဂဏှာပေတွာ နိသဇ္ဇ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တာနံ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ. ယေန တေ ဘိက္ခူတိ သော ကိရ ကုဟိံ သမဏော ဂေါတမောတိ ပရိဝေဏတော ပရိဝေဏံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆိတွာ ပဝိသိဿာမီတိ ဝိလောကေန္တော အရညေ ဟတ္ထီ ဝိယ စင်္ကမေ စင်္ကမမာနေ ပံသုကူလိကဘိက္ခူ ဒိသွာ တေသံ သန္တိကံ အဂမာသိ. တံ သန္ဓာယ, ‘‘ယေန တေ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကဟံ နု ခေါ, ဘောတိ ကတရသ္မိံ အာဝါသေ ဝါ မဏ္ဍပေ ဝါတိ အတ္ထော. ဧသ, အဂ္ဂိဝေဿန, ဘဂဝါတိ တဒါ ကိရ ဘဂဝါ ပစ္စူသကာလေ မဟာကရုဏာ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ သဗ္ဗညုတညာဏဇာလံ ပတ္ထရိတွာ ဗောဓနေယျသတ္တံ ဩလောကေန္တော အဒ္ဒသ – ‘‘သွေ သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော မဟတိံ လိစ္ဆဝိပရိသံ ဂဟေတွာ မမ ဝါဒံ အာရောပေတုကာမော အာဂမိဿတီ’’တိ. တသ္မာ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ဝေသာလိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော မဟာပရိသာယ နိသီဒိတုံ သုခဋ္ဌာနေ နိသီဒိဿာမီတိ ဂန္ဓကုဋိံ အပဝိသိတွာ မဟာဝနေ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိ. တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ဝတ္တံ ဒဿေတွာ အာဂတာ, သစ္စကေန ပုဋ္ဌာ ဒူရေ နိသိန္နံ ဘဂဝန္တံ ဒဿေန္တာ, ‘‘ဧသ အဂ္ဂိဝေဿန ဘဂဝါ’’တိ အာဟံသု.

๓๕๕. บทว่า เตน โข ปน สมเยน ความว่า ในสมัยที่สัจจกะเข้าไปยังอาราม. ถามว่า ก็เข้าไปในสมัยไหน? ตอบว่า ในสมัยเที่ยงวัน. ถามว่า ก็ทำไมในสมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงเดินจงกรมกัน? ตอบว่า เพื่อบรรเทาถีนมิทธะอันมีโภชนะอย่างดีเป็นปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีความเพียรในเวลากลางวัน. จริงอยู่ สำหรับภิกษุเช่นนั้น เมื่อเดินจงกรมในเวลาหลังฉันภัตตาหารแล้ว อาบน้ำแล้ว ปล่อยให้ร่างกายได้รับไออุ่นแล้ว นั่งทำสมณธรรม จิตย่อมเป็นสมาธิ. บทว่า เยน เต ภิกฺขู ความว่า ได้ยินว่า สัจจกะนั้นแลดูอยู่ด้วยคิดว่า "พระสมณโคดมอยู่ที่ไหนหนอ เราจะไปถามตั้งแต่บริเวณหนึ่งไปยังอีกบริเวณหนึ่งแล้วจึงเข้าไป" ได้เห็นภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลกำลังเดินจงกรมอยู่ในที่จงกรม ดุจช้างป่าในป่า จึงเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น. ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า เยน เต ภิกฺขู (ภิกษุเหล่านั้นอยู่ ณ ที่ใด) อ้างถึงเรื่องนั้น. บทว่า กหํ นุ โข โภ มีความว่า (พระสมณโคดม) อยู่ในอาวาสหรือมณฑปไหน. บทว่า เอส อคฺคิเวสฺสน ภควา ความว่า ได้ยินว่า ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเข้ามหาสมาบัติสมาบัติแล้ว ทรงแผ่ข่ายคือพระสัพพัญญุตญาณไปในหมื่นจักรวาล ทรงตรวจดูสัตว์ที่พึงแนะนำให้รู้ได้ ทรงเห็นว่า "ในวันพรุ่งนี้ สัจจกะนิครนถบุตร จะพาหมู่ลิจฉวีหมู่ใหญ่มาด้วยความประสงค์จะยกวาทะของตนขึ้นตั้งแก่เรา". เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงบำรุงพระวรกายแต่เช้าตรู่ มีภิกษุสงฆ์เป็นบริวาร เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลี เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ทรงดำริว่า "เราจะนั่งในที่สบายเพื่อให้มหาชนนั่ง" จึงมิได้เสด็จเข้าพระคันธกุฎี แต่ประทับนั่งพักกลางวันที่โคนต้นไม้ต้นหนึ่งในป่ามหาวัน. ภิกษุเหล่านั้นทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาคแล้วกลับมา เมื่อถูกสัจจกะถาม จึงชี้ไปที่พระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่งอยู่ ณ ที่ไกล กล่าวว่า "อัคคิเวสสนะ นั่นคือพระผู้มีพระภาค".

မဟတိယာ လိစ္ဆဝိပရိသာယ သဒ္ဓိန္တိ ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စမတ္တေဟိ လိစ္ဆဝိသတေဟိ ပရိဝုတောတိ ဝုတ္တံ. တေ ဧတဿ အန္တေဝါသိကာယေဝ, အန္တောဝေသာလိယံ ပန သစ္စကော ပဉ္စမတ္တာနိ လိစ္ဆဝိရာဇသတာနိ ဂဟေတွာ, ‘‘ဝါဒတ္ထိကော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမန္တော’’တိ သုတွာ ဒွိန္နံ ပဏ္ဍိတာနံ ကထာသလ္လာပံ သောဿာမာတိ [Pg.175] ယေဘုယျေန မနုဿာ နိက္ခန္တာ, ဧဝံ သာ ပရိသာ မဟတီ အပရိစ္ဆိန္နဂဏနာ အဟောသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာတိ ဧတေ ဥဘတောပက္ခိကာ, တေ ဧဝံ စိန္တေသုံ – ‘‘သစေ နော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ စောဒေဿန္တိ, ‘ကသ္မာ တုမှေ သမဏံ ဂေါတမံ ဝန္ဒိတ္ထာ’တိ, တေသံ, ‘ကိံ အဉ္ဇလိမတ္တကရဏေနပိ ဝန္ဒိတံ ဟောတီ’တိ ဝက္ခာမ. သစေ နော သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ စောဒေဿန္တိ, ‘ကသ္မာ ဘဂဝန္တံ န ဝန္ဒိတ္ထာ’တိ, ‘ကိံ သီသေန ဘူမိံ ပဟရန္တေနေဝ ဝန္ဒိတံ ဟောတိ, နနု အဉ္ဇလိကမ္မမ္ပိ ဝန္ဒနာ ဧဝါ’တိ ဝက္ခာမာ’’တိ. နာမ ဂေါတ္တန္တိ, ဘော ဂေါတမ, အဟံ အသုကဿ ပုတ္တော ဒတ္တော နာမ မိတ္တော နာမ ဣဓ အာဂတောတိ ဝဒန္တာ နာမံ သာဝေန္တိ နာမ. ဘော ဂေါတမ, အဟံ ဝါသိဋ္ဌော နာမ ကစ္စာနော နာမ ဣဓ အာဂတောတိ ဝဒန္တာ ဂေါတ္တံ သာဝေန္တိ နာမ. ဧတေ ကိရ ဒလိဒ္ဒါ ဇိဏ္ဏကုလပုတ္တာ ပရိသမဇ္ဈေ နာမဂေါတ္တဝသေန ပါကဋာ ဘဝိဿာမာတိ ဧဝံ အကံသု. ယေ ပန တုဏှီဘူတာ နိသီဒိံသု, တေ ကေရာဋိကာ စေဝ အန္ဓဗာလာ စ. တတ္ထ ကေရာဋိကာ, ‘‘ဧကံ ဒွေ ကထာသလ္လာပေ ကရောန္တော ဝိဿာသိကော ဟောတိ, အထ ဝိဿာသေ သတိ ဧကံ ဒွေ ဘိက္ခာ အဒါတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ တတော အတ္တာနံ မောစေန္တာ တုဏှီ နိသီဒန္တိ. အန္ဓဗာလာ အညာဏတာယေဝ အဝက္ခိတ္တမတ္တိကာပိဏ္ဍော ဝိယ ယတ္ထ ကတ္ထစိ တုဏှီဘူတာ နိသီဒန္တိ.

บทว่า มหติยา ลิจฺฉวิปริสาย สทฺธึ ความว่า ในเบื้องต้นได้กล่าวไว้ว่า (สัจจกะ) แวดล้อมด้วยเจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐. เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นเป็นอันเตวาสิกของสัจจกะนั้นนั่นเอง แต่ในกรุงเวสาลี สัจจกะได้พาเจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ ไป เมื่อชาวเมืองได้ยินว่า "สัจจกะผู้ต้องการจะโต้วาทะกำลังเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค" คนส่วนใหญ่จึงพากันออกมาด้วยคิดว่า "เราจักฟังการสนทนาของบัณฑิตทั้งสอง" ด้วยเหตุนี้ บริษัทนั้นจึงมีขนาดใหญ่จนนับจำนวนไม่ได้. ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงบริษัทนั้น. บทว่า อญฺชลึ ปณาเมตฺวา ความว่า ชนเหล่านั้นมีอยู่สองฝ่าย พวกเขาคิดกันดังนี้ว่า "ถ้าพวกมิจฉาทิฏฐิจะโจมตีเราว่า 'ทำไมพวกท่านจึงไหว้พระสมณโคดม' เราก็จะตอบพวกเขาว่า 'การไหว้จะสำเร็จได้เพียงแค่การประนมมือเท่านั้นหรือ'. ถ้าพวกสัมมาทิฏฐิจะโจมตีเราว่า 'ทำไมพวกท่านจึงไม่ไหว้พระผู้มีพระภาค' เราก็จะตอบว่า 'การไหว้จะสำเร็จได้ก็ต่อเมื่อเอาศีรษะจดพื้นดินเท่านั้นหรือ การประนมมือก็เป็นการไหว้มิใช่หรือ'". บทว่า นาม โคตฺตํ ความว่า ชนที่กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นบุตรของคนชื่อโน้น ชื่อว่าทัตตะ ชื่อว่ามิตตะ มาที่นี่" ชื่อว่าประกาศชื่อ. ชนที่กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อว่าวาสิฏฐะ ชื่อว่ากัจจานะ มาที่นี่" ชื่อว่าประกาศโคตร. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นเป็นคนยากจน เป็นกุลบุตรผู้ชรา ได้ทำเช่นนั้นด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้มีชื่อเสียงในท่ามกลางบริษัทด้วยชื่อและโคตร". ส่วนชนเหล่าใดที่นั่งนิ่งอยู่ ชนเหล่านั้นเป็นคนเจ้าเล่ห์และเป็นคนเขลาบอด. ในบรรดาชนเหล่านั้น พวกคนเจ้าเล่ห์คิดว่า "เมื่อสนทนากันครั้งสองครั้ง ก็จะเกิดความคุ้นเคย ครั้นเมื่อมีความคุ้นเคยแล้ว การไม่ให้ภิกษาครั้งสองครั้งก็ไม่สมควร" จึงนั่งนิ่งเสียเพื่อปลดเปลื้องตนจากภาระนั้น. ส่วนพวกคนเขลาบอดก็นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งเหมือนก้อนดินที่ถูกโยนทิ้งไปเพราะความไม่รู้เท่านั้น.

၃၅၆. ကိဉ္စိဒေဝ ဒေသန္တိ ကဉ္စိ ဩကာသံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ, အထဿ ဘဂဝါ ပဉှပုစ္ဆနေ ဥဿာဟံ ဇနေန္တော အာဟ – ပုစ္ဆ, အဂ္ဂိဝေဿန, ယဒါကင်္ခသီတိ. တဿတ္ထော – ‘‘ပုစ္ဆ ယဒိ အာကင်္ခသိ, န မေ ပဉှဝိဿဇ္ဇနေ ဘာရော အတ္ထိ’’. အထ ဝါ ‘‘ပုစ္ဆ ယံ အာကင်္ခသိ, သဗ္ဗံ တေ ဝိဿဇ္ဇေဿာမီ’’တိ သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသိ အသာဓာရဏံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓအဂ္ဂသာဝမဟာသာဝကေဟိ. တေ ဟိ ယဒါကင်္ခသီတိ န ဝဒန္တိ, သုတွာ ဝေဒိဿာမာတိ ဝဒန္တိ. ဗုဒ္ဓါ ပန ‘‘ပုစ္ဆာဝုသော, ယဒါကင်္ခသီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၃၇) ဝါ, ‘‘ပုစ္ဆ, မဟာရာဇ, ယဒါကင်္ခသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၂) ဝါ,

๓๕๖. บทว่า กิญฺจิเทว เทสํ ความว่า โอกาสบางอย่าง เหตุบางอย่าง. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงทำความอุตสาหะในการทูลถามปัญหาให้เกิดแก่สัจจกะนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจงถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด". ความหมายของพระดำรัสนั้นคือ "ถ้าท่านปรารถนา ก็จงถามเถิด เราไม่มีภาระในการตอบปัญหา". หรืออีกนัยหนึ่ง "ท่านปรารถนาสิ่งใด ก็จงถามสิ่งนั้นเถิด เราจักตอบให้ท่านทั้งหมด" ดังนี้ ทรงปวารณาด้วยพระสัพพัญญุตญาณ อันเป็นสิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวก และพระมหาสาวก. จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นไม่กล่าวว่า "ยทากงฺขสิ (ท่านปรารถนาสิ่งใด)" แต่กล่าวว่า "สุตฺวา เวทิสฺสาม (ฟังแล้วจักรู้)". ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านปรารถนาสิ่งใด ก็จงถามเถิด" บ้าง หรือ "ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ปรารถนาสิ่งใด ก็จงทูลถามเถิด" บ้าง,

‘‘ပုစ္ဆ ဝါသဝ မံ ပဉှံ, ယံ ကိဉ္စိ မနသိစ္ဆသိ;

တဿ တဿေဝ ပဉှဿ, အဟံ အန္တံ ကရောမိ တေ’’ ဣတိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၅၆) ဝါ,

หรือตรัสว่า "ดูก่อนวาสวะ ท่านจงถามปัญหาเราตามที่ใจท่านปรารถนาเถิด เราจักกระทำที่สุดแห่งปัญหานั้นๆ ให้แก่ท่าน" ดังนี้บ้าง,

‘‘တေန ဟိ တွံ, ဘိက္ခု, သကေ အာသနေ နိသီဒိတွာ ပုစ္ဆ ယဒါကင်္ခသီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၈၅) ဝါ,

หรือตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด" ดังนี้บ้าง,

‘‘ဗာဝရိဿ [Pg.176] စ တုယှံ ဝါ, သဗ္ဗေသံ သဗ္ဗသံသယံ;

ကတာဝကာသာ ပုစ္ဆဝှော, ယံ ကိဉ္စိ မနသိစ္ဆထာ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၃၆) ဝါ,

หรือตรัสว่า "เราได้ให้โอกาสแล้ว ท่านทั้งหลายจงถามความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์พาวรีและของพวกท่านตามที่ใจปรารถนาเถิด" ดังนี้บ้าง,

‘‘ပုစ္ဆ မံ သဘိယ ပဉှံ, ယံ ကိဉ္စိ မနသိစ္ဆသိ;

တဿ တဿေဝ ပဉှဿ, အဟံ အန္တံ ကရောမိ တေ’’ ဣတိ. (သု. နိ. ၅၁၇) ဝါ –

หรือตรัสว่า "ดูก่อนสภิยะ ท่านจงถามปัญหาเราตามที่ใจท่านปรารถนาเถิด เราจักกระทำที่สุดแห่งปัญหานั้นๆ ให้แก่ท่าน" ดังนี้บ้าง –

တေသံ တေသံ ယက္ခနရိန္ဒဒေဝသမဏဗြာဟ္မဏပရိဗ္ဗာဇကာနံ သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေန္တိ. အနစ္ဆရိယဉ္စေတံ, ယံ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓဘူမိံ ပတွာ ဧတံ ပဝါရဏံ ပဝါရေယျ. ယော ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ ပဒေသဉာဏေပိ ဌိတော

พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงปวารณาด้วยพระสัพพัญญุตญาณแก่ยักษ์ นรินทร์ เทพ สมณะ พราหมณ์ ปริพาชกเหล่านั้นๆ. และการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงบรรลุพุทธภูมิแล้วจะทรงปวารณาเช่นนี้ ก็ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์. พระองค์ผู้ทรงดำรงอยู่แม้ในปเทสญาณในภูมิแห่งพระโพธิสัตว์

‘‘ကောဏ္ဍည ပဉှာနိ ဝိယာကရောဟိ,ယာစန္တိ တံ ဣသယော သာဓုရူပါ;

ကောဏ္ဍည ဧသော မနုဇေသု ဓမ္မော,ယံ ဝုဒ္ဓမာဂစ္ဆတိ ဧသ ဘာရော’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၆၀) –

"ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ ขอท่านจงพยากรณ์ปัญหาทั้งหลายเถิด เหล่าฤาษีผู้มีรูปงามกำลังทูลขอท่านอยู่ ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ นี่เป็นธรรมดาในหมู่มนุษย์ ที่ภาระนี้ย่อมมาถึงผู้เจริญที่สุด" ดังนี้ –

ဧဝံ သက္ကာဒီနံ အတ္ထာယ ဣသီဟိ ယာစိတော

(พระโพธิสัตว์) ผู้อันฤาษีทั้งหลายทูลขอแล้วเพื่อประโยชน์แก่ท้าวสักกะเป็นต้นอย่างนี้

‘‘ကတာဝကာသာ ပုစ္ဆန္တု ဘောန္တော,ယံ ကိဉ္စိ ပဉှံ မနသာဘိပတ္ထိတံ;

အဟဉှိ တံ တံ ဝေါ ဝိယာကရိဿံ,ဉတွာ သယံ လောကမိမံ ပရဉ္စာ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၆၁);

ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ได้รับโอกาสแล้ว ขอจงถามปัญหาใดๆ ที่ปรารถนาแล้วด้วยใจเถิด เพราะว่าเราจักพยากรณ์ปัญหานั้นๆ แก่ท่านทั้งหลาย (เพราะ) รู้แจ้งโลกนี้และโลกหน้าด้วยตนเอง

ဧဝံ သရဘင်္ဂကာလေ, သမ္ဘဝဇာတကေ စ သကလဇမ္ဗုဒီပံ တိက္ခတ္တုံ ဝိစရိတွာ ပဉှာနံ အန္တကရံ အဒိသွာ သုစိရတေန ဗြာဟ္မဏေန ပဉှံ ပုဋ္ဌော ဩကာသေ ကာရိတေ, ဇာတိယာ သတ္တဝဿော ရထိကာယံ ပံသုံ ကီဠန္တော ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ အန္တရဝီထိယံ နိသိန္နောဝ –

อย่างนี้ ในสมัยสรภังคชาดกและสัมภวชาดก (พระโพธิสัตว์) ผู้มีอายุ ๗ ขวบโดยชาติ กำลังเล่นฝุ่นอยู่ที่ถนน ได้นั่งขัดสมาธิในระหว่างถนนนั่นเทียว เมื่อสุจิรตพราหมณ์ผู้เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปสิ้นสามครั้งแล้วไม่พบผู้กระทำซึ่งที่สุดแห่งปัญหาทั้งหลาย ได้ทูลถามปัญหา ครั้นเมื่อโอกาสอันตนกระทำแล้ว

‘‘တဂ္ဃ တေ အဟမက္ခိဿံ, ယထာပိ ကုသလော တထာ;

ရာဇာ စ ခေါ တံ ဇာနာတိ, ယဒိ ကာဟတိ ဝါ န ဝါ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၆.၁၇၂) –

แน่นอน เราจักบอกแก่ท่าน เหมือนผู้ฉลาด (บอก) ฉันใด ก็ฉันนั้น ก็พระราชาแล ย่อมทรงทราบเรื่องนั้น ว่า (พระองค์) จักทรงกระทำหรือไม่ทรงกระทำ

သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသိ.

ได้ทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญู

ဧဝံ ဘဂဝတာ သဗ္ဗညုပဝါရဏာယ ပဝါရိတာယ အတ္တမနော ပဉှံ ပုစ္ဆန္တော, ‘‘ကထံ ပန, ဘော ဂေါတမာ’’တိအာဒိမာဟ.

ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญูอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์มีใจยินดี ประสงค์จะถามปัญหา จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็อย่างไรเล่า"

အထဿ [Pg.177] ဘဂဝါ, ‘‘ပဿထ, ဘော, အညံ သာဝကေန ကထိတံ, အညံ သတ္ထာ ကထေတိ, နနု မယာ ပဋိကစ္စေဝ ဝုတ္တံ, ‘သစေ တထာ ပတိဋ္ဌိဿတိ, ယထာဿ သာဝကေန ပတိဋ္ဌိတံ, ဧဝါဟံ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’တိ. အယံ ပန အညမေဝ ကထေတိ, တတ္ထ ကိံ မယာ သက္ကာ ကာတု’’န္တိ ဧဝံ နိဂဏ္ဌဿ ဝစနောကာသော မာ ဟောတူတိ ဟေဋ္ဌာ အဿဇိတ္ထေရေန ကထိတနိယာမေနေဝ ကထေန္တော, ဧဝံ ခေါ အဟံ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ. ဥပမာ မံ, ဘော ဂေါတမ, ပဋိဘာတီတိ, ဘော ဂေါတမ, မယှံ ဧကာ ဥပမာ ဥပဋ္ဌာတိ, အာဟရာမိ တံ ဥပမန္တိ ဝဒတိ. ပဋိဘာတု တံ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိ ဥပဋ္ဌာတု တေ, အဂ္ဂိဝေဿန, အာဟရ တံ ဥပမံ ဝိသတ္ထောတိ ဘဂဝါ အဝေါစ. ဗလကရဏီယာတိ ဗာဟုဗလေန ကတ္တဗ္ဗာ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကာ ကမ္မန္တာ. ရူပတ္တာယံ ပုရိသပုဂ္ဂလောတိ ရူပံ အတ္တာ အဿာတိ ရူပတ္တာ, ရူပံ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ဌိတပုဂ္ဂလံ ဒီပေတိ. ရူပေ ပတိဋ္ဌာယာတိ တသ္မိံ အတ္တာတိ ဂဟိတရူပေ ပတိဋ္ဌဟိတွာ. ပုညံ ဝါ အပုညံ ဝါ ပသဝတီတိ ကုသလံ ဝါ အကုသလံ ဝါ ပဋိလဘတိ. ဝေဒနတ္တာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမိနာ ကိံ ဒီပေတိ? ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဣမေသံ သတ္တာနံ ပထဝီ ဝိယ ပတိဋ္ဌာ, တေ ဣမေသု ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ပတိဋ္ဌာယ ကုသလာကုသလကမ္မံ နာမ အာယူဟန္တိ. တုမှေ ဧဝရူပံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ အတ္တာနံ ပဋိသေဓေန္တော ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနတ္တာတိ ဒီပေထာတိ အတိဝိယ သကာရဏံ ကတွာ ဥပမံ အာဟရိ. ဣမိနာ စ နိဂဏ္ဌေန အာဟဋဩပမ္မံ နိယတမေဝ, သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓတော အညော တဿ ကထံ ဆိန္ဒိတွာ ဝါဒေ ဒေါသံ ဒါတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ဒုဝိဓာ ဟိ ပုဂ္ဂလာ ဗုဒ္ဓဝေနေယျာ စ သာဝကဝေနေယျာ စ. သာဝကဝေနေယျေ သာဝကာပိ ဝိနေန္တိ ဗုဒ္ဓါပိ. ဗုဒ္ဓဝေနေယျေ ပန သာဝကာ ဝိနေတုံ န သက္ကောန္တိ, ဗုဒ္ဓါဝ ဝိနေန္တိ. အယမ္ပိ နိဂဏ္ဌော ဗုဒ္ဓဝေနေယျော, တသ္မာ ဧတဿ ဝါဒံ ဆိန္ဒိတွာ အညော ဒေါသံ ဒါတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. တေနဿ ဘဂဝါ သယမေဝ ဝါဒေ ဒေါသဒဿနတ္ထံ နနု တွံ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูเถิด สาวกกล่าวอย่างหนึ่ง พระศาสดาตรัสอีกอย่างหนึ่ง เราได้กล่าวไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า 'ถ้าจักตั้งมั่นอย่างนั้น เหมือนที่สาวกของท่านตั้งไว้แล้ว เราจักยกวาทะขึ้นอย่างนั้น' แต่ท่านผู้นี้กลับกล่าวเป็นอย่างอื่นไปเสีย ในเรื่องนั้น เราจะทำอะไรได้เล่า" ดังนี้ เพื่อไม่ให้เป็นช่องทางแห่งคำพูดของนิครนถ์ จึงตรัสตามนัยที่พระอัสสชิเถระกล่าวไว้ในเบื้องต้น ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรากล่าวอย่างนี้แล" (สัจจกะ) กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อุปมาปรากฏแก่ข้าพเจ้า" ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อุปมาข้อหนึ่งปรากฏแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะนำอุปมานั้นมา พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ขออุปมานั้นจงปรากฏแก่ท่านเถิด" ความว่า ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ขอจงปรากฏแก่ท่านเถิด ท่านจงนำอุปมานั้นมาโดยอิสระเถิด บทว่า พลกรณียานิ ได้แก่ การงานทั้งหลายมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น อันบุคคลพึงกระทำด้วยกำลังแขน ในบทว่า รูปตฺตายํ ปุริสปุคฺคโล นี้ บทว่า รูปตฺตา มาจาก รูปํ อตฺตา อสฺส (รูปเป็นอัตตาของเขา) แสดงถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่โดยยึดถือว่ารูปเป็นอัตตา บทว่า รูเป ปฏิฏฺฐาย คือ ตั้งมั่นแล้วในรูปที่ตนยึดถือว่าเป็นอัตตานั้น บทว่า ปุญฺญํ วา อปุญฺญํ วา ปสวติ คือ ย่อมได้กุศลหรืออกุศล ในบทว่า เวทนตฺตา เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยบทนี้ ท่านแสดงอะไร? (แสดงว่า) ขันธ์ ๕ เหล่านี้เป็นที่ตั้งอาศัยของสัตว์เหล่านี้เหมือนแผ่นดิน สัตว์เหล่านั้นตั้งอยู่ในขันธ์ ๕ เหล่านี้แล้ว ย่อมประกอบกรรมอันชื่อว่ากุศลและอกุศล ท่านทั้งหลายปฏิเสธอัตตาที่มีอยู่จริงเช่นนี้ แล้วแสดงว่าขันธ์ ๕ เป็นอนัตตา ดังนี้ (สัจจกะ) จึงได้นำอุปมามาโดยกระทำให้มีเหตุผลอย่างยิ่ง และอุปมาที่นิครนถ์นำมาด้วยบทนี้ เป็นเรื่องแน่นอนทีเดียว นอกจากพระสัพพัญญูพุทธเจ้าแล้ว ผู้อื่นที่จะสามารถตัดถ้อยคำของเขาแล้วแสดงโทษในวาทะได้นั้นไม่มีเลย จริงอยู่ บุคคลมี ๒ จำพวก คือ พุทธเวไนย และสาวกเวไนย ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สาวกทั้งหลายก็แนะนำสาวกเวไนยได้ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงแนะนำได้ ส่วนพุทธเวไนยนั้น สาวกทั้งหลายไม่สามารถแนะนำได้ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นทรงแนะนำได้ แม้นิครนถ์ผู้นี้ก็เป็นพุทธเวไนย เพราะเหตุนั้น ผู้อื่นที่จะสามารถตัดวาทะของนิครนถ์นี้แล้วแสดงโทษได้นั้นไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็ท่าน..." ด้วยพระองค์เอง เพื่อทรงแสดงโทษในวาทะแก่เขา

အထ နိဂဏ္ဌော စိန္တေသိ – ‘‘အတိဝိယ သမဏော ဂေါတမော မမ ဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေတိ, သစေ ဥပရိ ကောစိ ဒေါသော ဘဝိဿတိ, မမံ ဧကကံယေဝ နိဂ္ဂဏှိဿတိ. ဟန္ဒာဟံ ဣမံ ဝါဒံ မဟာဇနဿာပိ မတ္ထကေ ပက္ခိပါမီ’’တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ – အဟမ္ပိ, ဘော ဂေါတမ, ဧဝံ ဝဒါမိ ရူပံ မေ အတ္တာ…ပေ… ဝိညာဏံ မေ အတ္တာတိ, အယဉ္စ မဟတီ ဇနတာတိ. ဘဂဝါ ပန နိဂဏ္ဌတော သတဂုဏေနပိ [Pg.178] သဟဿဂုဏေနပိ သတသဟဿဂုဏေနပိ ဝါဒီဝရတရော, တသ္မာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ နိဂဏ္ဌော အတ္တာနံ မောစေတွာ မဟာဇနဿ မတ္ထကေ ဝါဒံ ပက္ခိပတိ, နာဿ အတ္တာနံ မောစေတုံ ဒဿာမိ, မဟာဇနတော နိဝတ္တေတွာ ဧကကံယေဝ နံ နိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ. အထ နံ ကိဉှိ တေ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – နာယံ ဇနတာ မမ ဝါဒံ အာရောပေတုံ အာဂတာ, တွံယေဝ သကလံ ဝေသာလိံ သံဝဋ္ဋိတွာ မမ ဝါဒံ အာရောပေတုံ အာဂတော, တသ္မာ တွံ သကမေဝ ဝါဒံ နိဝေဌေဟိ, မာ မဟာဇနဿ မတ္ထကေ ပက္ခိပသီတိ. သော ပဋိဇာနန္တော အဟဉှိ, ဘော ဂေါတမာတိအာဒိမာဟ.

ลำดับนั้น นิครนถ์คิดว่า "พระสมณโคดมทรงตั้งมั่นในวาทะของเรายิ่งนัก ถ้าหากว่าโทษอะไรๆ จะมีขึ้นในเบื้องหน้า ก็จักข่มเราผู้เดียวเท่านั้น เอาล่ะ เราจะโยนวาทะนี้ไปไว้บนหัวของมหาชนด้วย" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าก็กล่าวอย่างนี้ว่า รูปเป็นอัตตาของเรา...ฯลฯ...วิญญาณเป็นอัตตาของเรา และมหาชนหมู่นี้ (ก็กล่าวเช่นกัน)" ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ประเสริฐกว่าในวาทะ ยิ่งกว่านิครนถ์ร้อยเท่า พันเท่า แสนเท่า เพราะเหตุนั้น จึงทรงดำริว่า "นิครนถ์ผู้นี้ ปลดเปลื้องตนแล้ว โยนวาทะไปไว้บนหัวของมหาชน เราจักไม่ให้เขาปลดเปลื้องตนได้ จักให้เขากลับจากมหาชนแล้วข่มเขาผู้เดียวเท่านั้น" ลำดับนั้น จึงได้ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็มหาชนนี้จะทำอะไรให้ท่านได้" แก่เขา อธิบายความแห่งพระดำรัสนั้นว่า "มหาชนหมู่นี้มิได้มาเพื่อจะยกวาทะให้เรา ท่านผู้เดียวนั่นแหละรวบรวมชาวเมืองเวสาลีทั้งหมดมาเพื่อจะยกวาทะให้เรา เพราะเหตุนั้น ท่านจงแก้แต่วาทะของตนเท่านั้น อย่าได้โยนไปไว้บนหัวของมหาชนเลย" เขาเมื่อจะรับรอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้านี่แหละ..."

၃၅၇. ဣတိ ဘဂဝါ နိဂဏ္ဌဿ ဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေတွာ, တေန ဟိ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိ ပုစ္ဆံ အာရဘိ. တတ္ထ တေန ဟီတိ ကာရဏတ္ထေ နိပါတော. ယသ္မာ တွံ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အတ္တတော ပဋိဇာနာသိ, တသ္မာတိ အတ္ထော. သကသ္မိံ ဝိဇိတေတိ အတ္တနော ရဋ္ဌေ. ဃာတေတာယံ ဝါ ဃာတေတုန္တိ ဃာတာရဟံ ဃာတေတဗ္ဗယုတ္တကံ ဃာတေတုံ. ဇာပေတာယံ ဝါ ဇာပေတုန္တိ ဓနဇာနိရဟံ ဇာပေတဗ္ဗယုတ္တံ ဇာပေတုံ ဇိဏ္ဏဓနံ ကာတုံ. ပဗ္ဗာဇေတာယံ ဝါ ပဗ္ဗာဇေတုန္တိ သကရဋ္ဌတော ပဗ္ဗာဇနာရဟံ ပဗ္ဗာဇေတုံ, နီဟရိတုံ. ဝတ္တိတုဉ္စ အရဟတီတိ ဝတ္တတိ စေဝ ဝတ္တိတုဉ္စ အရဟတိ. ဝတ္တိတုံ ယုတ္တောတိ ဒီပေတိ. ဣတိ နိဂဏ္ဌော အတ္တနော ဝါဒဘေဒနတ္ထံ အာဟဋကာရဏမေဝ အတ္တနော မာရဏတ္ထာယ အာဝုဓံ တိခိဏံ ကရောန္တော ဝိယ ဝိသေသေတွာ ဒီပေတိ, ယထာ တံ ဗာလော. ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတူတိ မမ ရူပံ ဧဝံဝိဓံ ဟောတု, ပါသာဒိကံ အဘိရူပံ အလင်္ကတပ္ပဋိယတ္တံ သုဝဏ္ဏတောရဏံ ဝိယ သုသဇ္ဇိတစိတ္တပဋော ဝိယ စ မနာပဒဿနန္တိ. ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီတိ မမ ရူပံ ဧဝံဝိဓံ မာ ဟောတု, ဒုဗ္ဗဏ္ဏံ ဒုဿဏ္ဌိတံ ဝလိတပလိတံ တိလကသမာကိဏ္ဏန္တိ.

๓๕๗. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้นิครนถ์ยอมรับวาทะของตนแล้ว จึงทรงเริ่มคำถามว่า “ถ้าอย่างนั้น อัคคิเวสสนะ” ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน หิ เป็นนิบาตในอรรถว่าเพราะเหตุ อธิบายว่า เพราะท่านยอมรับเบญจขันธ์ว่าเป็นอัตตา ฉะนั้น บทว่า สกสฺมึ วิชิเต คือ ในแว่นแคว้นของตน บทว่า ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุํ คือ เพื่อจะฆ่าคนที่ควรฆ่า ผู้สมควรถูกฆ่า บทว่า ชาเปตายํ วา ชาเปตุํ คือ เพื่อจะปรับไหมคนที่ควรถูกปรับไหม ผู้สมควรถูกปรับไหม ให้ทรัพย์สินเสียหาย บทว่า ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุํ คือ เพื่อจะเนรเทศคนที่ควรถูกเนรเทศออกจากแว่นแคว้นของตน บทว่า วตฺติตุญฺจ อรหตีติ คือ ย่อมเป็นไป และย่อมควรเพื่อจะให้เป็นไป (ตามอำนาจ) ท่านแสดงว่า สมควรเพื่อจะให้เป็นไป (ตามอำนาจ) ด้วยประการฉะนี้ นิครนถ์ได้ชี้แจงโดยยกย่องเหตุผลที่ (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงนำมาเพื่อทำลายวาทะของตนนั่นแหละ ประดุจคนพาลกำลังลับอาวุธเพื่อความตายของตนเอง บทว่า เอวํ เม รูปํ โหตุ คือ ขอรูปของเราจงเป็นเช่นนี้ คือ จงเป็นที่น่าเลื่อมใส งดงาม ตกแต่งประดับประดา เหมือนซุ้มประตูทอง หรือเหมือนผ้าที่วาดลวดลายอย่างดี และน่าดู บทว่า เอวํ เม รูปํ มา อโหสิ คือ ขอรูปของเราอย่าได้เป็นเช่นนี้ คือ อย่าได้มีผิวพรรณทราม มีสัณฐานไม่ดี มีหนังเหี่ยวย่นและผมหงอก และเกลื่อนกล่นไปด้วยไฝฝ้า

တုဏှီ အဟောသီတိ နိဂဏ္ဌော ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝိရဒ္ဓဘာဝံ ဉတွာ, ‘‘သမဏော ဂေါတမော မမ ဝါဒံ ဘိန္ဒနတ္ထာယ ကာရဏံ အာဟရိ, အဟံ ဗာလတာယ တမေဝ ဝိသေသေတွာ ဒီပေသိံ, ဣဒါနိ နဋ္ဌောမှိ, သစေ ဝတ္တတီတိ ဝက္ခာမိ, ဣမေ ရာဇာနော ဥဋ္ဌဟိတွာ, ‘အဂ္ဂိဝေဿန, တွံ မမ ရူပေ ဝသော ဝတ္တတီတိ ဝဒသိ, ယဒိ တေ ရူပေ ဝသော ဝတ္တတိ, ကသ္မာ တွံ ယထာ ဣမေ လိစ္ဆဝိရာဇာနော [Pg.179] တာဝတိံသဒေဝသဒိသေဟိ အတ္တဘာဝေဟိ ဝိရောစန္တိ အဘိရူပါ ပါသာဒိကာ, ဧဝံ န ဝိရောစသီ’တိ. သစေ န ဝတ္တတီတိ ဝက္ခာမိ, သမဏော ဂေါတမော ဥဋ္ဌဟိတွာ, ‘အဂ္ဂိဝေဿန, တွံ ပုဗ္ဗေ ဝတ္တတိ မေ ရူပသ္မိံ ဝသောတိ ဝတွာ ဣဒါနိ ပဋိက္ခိပသီ’တိ ဝါဒံ အာရောပေဿတိ. ဣတိ ဝတ္တတီတိ ဝုတ္တေပိ ဧကော ဒေါသော, န ဝတ္တတီတိ ဝုတ္တေပိ ဧကော ဒေါသော’’တိ တုဏှီ အဟောသိ. ဒုတိယမ္ပိ ဘဂဝါ ပုစ္ဆိ, ဒုတိယမ္ပိ တုဏှီ အဟောသိ. ယသ္မာ ပန ယာဝတတိယံ ဘဂဝတာ ပုစ္ဆိတေ အဗျာကရောန္တဿ သတ္တဓာ မုဒ္ဓါ ဖလတိ, ဗုဒ္ဓါ စ နာမ သတ္တာနံယေဝ အတ္ထာယ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ပါရမီနံ ပူရိတတ္တာ သတ္တေသု ဗလဝအနုဒ္ဒယာ ဟောန္တိ. တသ္မာ ယာဝတတိယံ အပုစ္ဆိတွာ အထ ခေါ ဘဂဝါ သစ္စကံ နိဂဏ္ဌပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ဧတံ ‘‘ဗျာကရောဟီ ဒါနီ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

บทว่า ตุณฺหี อโหสิ คือ นิครนถ์รู้ถึงความผิดพลาดในข้อนี้แล้ว (คิดว่า) “พระสมณโคดมทรงนำเหตุผลมาเพื่อทำลายวาทะของเรา เรากลับชี้แจงเหตุผลนั้นโดยยกย่องด้วยความเป็นคนพาล บัดนี้เราพินาศแล้ว ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘อำนาจเป็นไปได้’ พระราชาเหล่านี้จะลุกขึ้นแล้วกล่าวว่า ‘อัคคิเวสสนะ ท่านกล่าวว่าอำนาจของท่านเป็นไปในรูปของท่านได้ ถ้าอำนาจของท่านเป็นไปในรูปได้ เหตุไรท่านจึงไม่งดงาม เป็นที่น่าเลื่อมใส รุ่งเรืองด้วยอัตภาพที่เหมือนเทวดาชั้นดาวดึงส์ เหมือนอย่างที่เจ้าลิจฉวีเหล่านี้รุ่งเรืองอยู่เล่า’ ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘อำนาจเป็นไปไม่ได้’ พระสมณโคดมก็จะลุกขึ้นแล้วยกโทษขึ้นว่า ‘อัคคิเวสสนะ ท่านกล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า อำนาจของเราเป็นไปในรูปได้ แต่บัดนี้กลับปฏิเสธ’ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อกล่าวว่า ‘เป็นไปได้’ ก็มีโทษอย่างหนึ่ง เมื่อกล่าวว่า ‘เป็นไปไม่ได้’ ก็มีโทษอีกอย่างหนึ่ง” (คิดดังนี้แล้ว) จึงได้นิ่งเสีย แม้ครั้งที่สอง พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสถาม แม้ครั้งที่สอง เขาก็นิ่งเสีย ก็เพราะว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามถึงครั้งที่สาม ศีรษะของผู้ที่ไม่ตอบย่อมแตกเป็นเจ็ดเสี่ยง และพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีความอนุเคราะห์อย่างแรงกล้าในสัตว์ทั้งหลาย เพราะทรงบำเพ็ญบารมีมาตลอดสี่อสงไขยกับอีกแสนกัปป์เพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ตรัสถามถึงครั้งที่สาม แต่ได้ตรัสคำนี้กับสัจจกนิครนถบุตร คือ ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “จงตอบ ณ บัดนี้”

တတ္ထ သဟဓမ္မိကန္တိ သဟေတုကံ သကာရဏံ. ဝဇိရံ ပါဏိမှိ အဿာတိ ဝဇိရပါဏိ. ယက္ခောတိ န ယော ဝါ သော ဝါ ယက္ခော, သက္ကော ဒေဝရာဇာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဒိတ္တန္တိ အဂ္ဂိဝဏ္ဏံ. သမ္ပဇ္ဇလိတန္တိ သုဋ္ဌု ပဇ္ဇလိတံ. သဇောတိဘူတန္တိ သမန္တတော ဇောတိဘူတံ, ဧကဂ္ဂိဇာလဘူတန္တိ အတ္ထော. ဌိတော ဟောတီတိ မဟန္တံ သီသံ, ကန္ဒလမကုလသဒိသာ ဒါဌာ, ဘယာနကာနိ အက္ခိနာသာဒီနီတိ ဧဝံ ဝိရူပရူပံ မာပေတွာ ဌိတော. ကသ္မာ ပနေသ အာဂတောတိ? ဒိဋ္ဌိဝိဿဇ္ဇာပနတ္ထံ. အပိစ, ‘‘အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန ဓမ္မံ ဒေသေယျံ, ပရေ စ မေ န အာဇာနေယျု’’န္တိ ဧဝံ ဓမ္မဒေသနာယ အပ္ပောဿုက္ကဘာဝံ အာပန္နေ ဘဂဝတိ သက္ကော မဟာဗြဟ္မုနာ သဒ္ဓိံ အာဂန္တွာ, ‘‘ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေထ, တုမှာကံ အာဏာယ အဝတ္တမာနေ မယံ ဝတ္တာပေဿာမ, တုမှာကံ ဓမ္မစက္ကံ ဟောတု, အမှာကံ အာဏာစက္က’’န္တိ ပဋိညမကာသိ. တသ္မာ ‘‘အဇ္ဇ သစ္စကံ တာသေတွာ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇာပေဿာမီ’’တိ အာဂတော.

ในบทเหล่านั้น บทว่า สหธมฺมิกํ คือ มีเหตุ มีปัจจัย บทว่า วชิรปาณิ คือ ผู้มีวชิระในมือ บทว่า ยกฺโข คือ ไม่ใช่ยักษ์ตนใดตนหนึ่ง แต่พึงทราบว่าคือท้าวสักกะจอมเทพ บทว่า อาทิตฺตํ คือ มีสีดังไฟ บทว่า สมฺปชฺชลิตํ คือ ลุกโชนดีแล้ว บทว่า สโชติภูตํ อธิบายว่า เป็นดุจมีแสงสว่างโดยรอบ เป็นเปลวไฟก้อนเดียวกัน บทว่า ฐิโต โหติ คือ ยืนนิรมิตรูปอันวิปริต คือ มีศีรษะใหญ่ เขี้ยวเหมือนปลีกล้วย มีตาและจมูกเป็นต้นที่น่าสะพรึงกลัว ถามว่า ก็เหตุไรท่าน (ท้าวสักกะ) จึงมา ตอบว่า เพื่อให้ (สัจจกะ) สละทิฏฐิ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเกิดความขวนขวายน้อยในการแสดงธรรมว่า “เราพึงแสดงธรรม แต่ผู้อื่นไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรมของเรา” ท้าวสักกะได้เสด็จมาพร้อมกับท้าวมหาพรหมแล้วได้กระทำปฏิญญาว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์โปรดทรงแสดงธรรมเถิด พวกข้าพระองค์จักทำให้ผู้ที่ไม่เป็นไปตามอำนาจของพระองค์ ให้เป็นไปตามอำนาจ ขอธรรมจักรจงเป็นของพระองค์ ขออาณจักรจงเป็นของพวกข้าพระองค์” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงมาด้วยคิดว่า “วันนี้ เราจักข่มขู่สัจจกะแล้วให้ตอบปัญหา”

ဘဂဝါ စေဝ ပဿတိ, သစ္စကော စ နိဂဏ္ဌပုတ္တောတိ ယဒိ ဟိ တံ အညေပိ ပဿေယျုံ. တံ ကာရဏံ အဂရု အဿ, ‘‘သမဏော ဂေါတမော သစ္စကံ အတ္တနော ဝါဒေ အနောတရန္တံ ဉတွာ ယက္ခံ အာဝါဟေတွာ ဒဿေသိ, တတော သစ္စကော ဘယေန ကထေသီ’’တိ ဝဒေယျုံ. တသ္မာ ဘဂဝါ စေဝ ပဿတိ သစ္စကော စ. တဿ တံ ဒိသွာဝ သကလသရီရတော သေဒါ မုစ္စိံသု, အန္တောကုစ္ဆိ ဝိပရိဝတ္တမာနာ မဟာရဝံ ရဝိ. သော ‘‘အညေပိ နု ခေါ ပဿန္တီ’’တိ ဩလောကေန္တော [Pg.180] ကဿစိ လောမဟံသမတ္တမ္ပိ န အဒ္ဒသ. တတော – ‘‘ဣဒံ ဘယံ မမေဝ ဥပ္ပန္နံ. သစာဟံ ယက္ခောတိ ဝက္ခာမိ, ‘ကိံ တုယှမေဝ အက္ခီနိ အတ္ထိ, တွမေဝ ယက္ခံ ပဿသိ, ပဌမံ ယက္ခံ အဒိသွာ သမဏေန ဂေါတမေန ဝါဒသံဃာဋေ ခိတ္တောဝ ယက္ခံ ပဿသီ’တိ ဝဒေယျု’’န္တိ စိန္တေတွာ – ‘‘န ဒါနိ မေ ဣဓ အညံ ပဋိသရဏံ အတ္ထိ, အညတြ သမဏာ ဂေါတမာ’’တိ မညမာနော, အထ ခေါ သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော…ပေ… ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ. တာဏံ ဂဝေသီတိ တာဏန္တိ ဂဝေသမာနော. လေဏံ ဂဝေသီတိ လေဏန္တိ ဂဝေသမာနော. သရဏံ ဂဝေသီတိ သရဏန္တိ ဂဝေသမာနော. ဧတ္ထ စ တာယတိ ရက္ခတီတိ တာဏံ. နိလီယန္တိ ဧတ္ထာတိ လေဏံ. သရတီတိ သရဏံ, ဘယံ ဟိံသတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အတ္ထော.

บทว่า ภควา เจว ปสฺสติ, สจฺจโก จ นิคณฺฐปุตฺโต คือ เพราะว่าถ้าแม้คนอื่นๆ พึงเห็นยักษ์นั้น เหตุนั้นก็จะไม่หนักแน่น (คนอื่น) จะพึงกล่าวว่า “พระสมณโคดมทรงทราบว่าสัจจกะไม่ยอมลงในวาทะของพระองค์ จึงทรงเรียกยักษ์มาแสดงให้ดู แต่นั้นสัจจกะจึงได้กล่าวเพราะความกลัว” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้นที่ทอดพระเนตรเห็น และสัจจกะก็เห็น พอเขาเห็นยักษ์นั้นเท่านั้น เหงื่อก็ไหลออกจากทั่วสรรพางค์กาย อวัยวะภายในท้องปั่นป่วนส่งเสียงดังลั่น เขาแลดูไปรอบๆ (คิดว่า) “คนอื่นๆ เห็นบ้างหรือไม่หนอ” ก็ไม่เห็นแม้แต่ขนลุกชันของใครๆ เลย ลำดับนั้น (เขาคิดว่า) “ความกลัวนี้เกิดขึ้นแก่เราผู้เดียวเท่านั้น ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘นั่นยักษ์’ (คนอื่น) ก็จะกล่าวว่า ‘ท่านมีตาอยู่คนเดียวหรือ ท่านเห็นยักษ์อยู่คนเดียวหรือ เมื่อก่อนไม่เคยเห็นยักษ์ พอถูกพระสมณโคดมซักไซ้ในวาทะ ก็เห็นยักษ์ขึ้นมาทันทีหรือ’” (เขา) คิดดังนี้แล้ว สำคัญว่า “บัดนี้ ที่พึ่งอื่นในที่นี้ของเราไม่มี นอกจากพระสมณโคดม” ลำดับนั้น สัจจกนิครนถบุตร... (ละ)... ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า บทว่า ตาณํ คเวสี คือ แสวงหาสิ่งที่เรียกว่าเครื่องต้านทาน บทว่า เลณํ คเวสี คือ แสวงหาสิ่งที่เรียกว่าที่หลีกเร้น บทว่า สรณํ คเวสี คือ แสวงหาสิ่งที่เรียกว่าที่พึ่ง และในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า ตาณํ เพราะย่อมคุ้มครองรักษา ที่ชื่อว่า เลณํ เพราะเป็นที่หลบซ่อน ที่ชื่อว่า สรณํ เพราะย่อมกำจัด คือ เบียดเบียน ทำลายเสียซึ่งภัย

၃၅၈. မနသိ ကရိတွာတိ မနမှိ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဥပဓာရေတွာ. ဧဝံ မေ ဝေဒနာ ဟောတူတိ ကုသလာဝ ဟောတု, သုခါဝ ဟောတု. ဧဝံ မေ သညာ ဟောတူတိ ကုသလာဝ ဟောတု, သုခါဝ ဟောတု, သောမနဿသမ္ပယုတ္တာဝ ဟောတူတိ. သင်္ခါရဝိညာဏေသုပိ ဧသေဝ နယော. မာ အဟောသီတိ ဧတ္ထ ပန ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကလ္လံ နူတိ ယုတ္တံ နု. သမနုပဿိတုန္တိ ‘‘ဧတံ မမ ဧသောဟမသ္မိ ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဧဝံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန ပဿိတုံ. နော ဟိဒံ, ဘော ဂေါတမာတိ န ယုတ္တမေတံ, ဘော ဂေါတမ. ဣတိ ဘဂဝါ ယထာ နာမ ဆေကော အဟိတုဏ္ဍိကော သပ္ပဒဋ္ဌဝိသံ တေနေဝ သပ္ပေန ပုန ဍံသာပေတွာ ဥဗ္ဗာဟေယျ, ဧဝံ တဿံယေဝ ပရိသတိ သစ္စကံ နိဂဏ္ဌပုတ္တံ တေနေဝ မုခေန ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာတိ ဝဒါပေသိ. ဒုက္ခံ အလ္လီနောတိ ဣမံ ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခံ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အလ္လီနော. ဥပဂတော အဇ္ဈောသိတောတိပိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုက္ခံ ဧတံ မမာတိအာဒီသု ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန သမနုပဿတီတိ အတ္ထော. ပရိဇာနေယျာတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ တီရဏပရိညာယ ပရိတော ဇာနေယျ. ပရိက္ခေပေတွာတိ ခယံ ဝယံ အနုပ္ပာဒံ ဥပနေတွာ.

๓๕๘. บทว่า มนสิ กริตฺวา ความว่า กระทำไว้ในใจ คือพิจารณาแล้ว ใคร่ครวญแล้ว บทว่า เอวํ เม เวทนา โหตุ ความว่า ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้ คือ จงเป็นกุศลเท่านั้นเถิด จงเป็นสุขเวทนาเท่านั้นเถิด บทว่า เอวํ เม สญฺญา โหตุ ความว่า ขอสัญญาของเราจงเป็นอย่างนี้ คือ จงเป็นกุศลสัญญาเท่านั้นเถิด จงเป็นสุขสัญญาเท่านั้นเถิด จงเป็นสัญญาที่ประกอบด้วยโสมนัสเท่านั้นเถิด แม้ในสังขารและวิญญาณ ก็นัยนี้เหมือนกัน ส่วนในบทว่า มา อโหสิ นี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว บทว่า กลฺลํ นุ ความว่า สมควรอยู่หรือ บทว่า สมนุปสฺสิตุํ ความว่า เพื่อที่จะเห็นด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ อย่างนี้ว่า "นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา" บทว่า โน หิทํ โภ โคตม ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ การเห็นนั้นไม่สมควร ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้สัจจกนิครนถบุตรกล่าวด้วยปากของตนเองในบริษัทนั้นนั่นแหละว่า "ขันธ์ ๕ ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" เหมือนหมองูผู้ฉลาด พึงให้งูตัวที่กัดนั่นแหละกัดซ้ำอีกเพื่อถอนพิษที่เกิดจากการถูกงูกัด ฉะนั้น บทว่า ทุกฺขํ อลฺลีโน ความว่า เข้าไปยึดติดทุกข์คือขันธ์ 5 นี้ ด้วยตัณหาและทิฏฐิ แม้บทว่า อุปคโต อชฺโฌสิโต ก็พึงทราบว่าด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ในบทเป็นต้นว่า ทุกฺขํ เอตํ มม ความว่า ย่อมเห็นทุกข์คือขันธ์ 5 ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า ปริชาเนยฺย ความว่า พึงรู้โดยรอบด้วยตีรณปริญญาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา บทว่า ปริกฺเขเปตฺวา ความว่า น้อมเข้าไปสู่ความสิ้น ความเสื่อม และความไม่เกิด

၃၅၉. နဝန္တိ တရုဏံ. အကုက္ကုကဇာတန္တိ ပုပ္ဖဂ္ဂဟဏကာလေ အန္တော အင်္ဂုဋ္ဌပ္ပမာဏော ဧကော ဃနဒဏ္ဍကော နိဗ္ဗတ္တတိ, တေန ဝိရဟိတန္တိ အတ္ထော. ရိတ္တောတိ သုညော အန္တောသာရဝိရဟိတော. ရိတ္တတ္တာဝ တုစ္ဆော. အပရဒ္ဓေါတိ ပရာဇိတော. ဘာသိတာ ခေါ ပန တေတိ ဣဒံ ဘဂဝါ တဿ မုခရဘာဝံ [Pg.181] ပကာသေတွာ နိဂ္ဂဏှန္တော အာဟ. သော ကိရ ပုဗ္ဗေ ပူရဏာဒယော ဆ သတ္ထာရော ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. တေ ဝိဿဇ္ဇေတုံ န သက္ကောန္တိ. အထ နေသံ ပရိသမဇ္ဈေ မဟန္တံ ဝိပ္ပကာရံ အာရောပေတွာ ဥဋ္ဌာယ ဇယံ ပဝေဒေန္တော ဂစ္ဆတိ. သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမ္ပိ တထေဝ ဝိဟေဌေဿာမီတိ သညာယ ဥပသင်္ကမိတွာ –

๓๕๙. บทว่า นวํ ความว่า ยังอ่อน บทว่า อกุกฺกุกชาตํ ความว่า ในเวลาที่ดอกบาน ภายในต้นจะมีแก่นทึบขนาดเท่าหัวแม่มือเกิดขึ้นหนึ่งอัน บทนี้หมายถึงต้นที่ปราศจากแก่นนั้น บทว่า ริตฺโต ความว่า ว่างเปล่า ปราศจากแก่นสารภายใน เพราะความที่ว่างเปล่านั่นแหละ จึงกลวง บทว่า อปรทฺโธ ความว่า พ่ายแพ้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงข่มสัจจกนั้น โดยทรงประกาศความเป็นคนปากกล้าของเขา จึงตรัสคำนี้ว่า ภาสิตา โข ปน เต ได้ยินว่า ในกาลก่อน สัจจกนั้นเข้าไปหาเจ้าลัทธิทั้ง ๖ มีปูรณะเป็นต้น แล้วถามปัญหา เจ้าลัทธิเหล่านั้นไม่สามารถจะตอบได้ ครั้งนั้น เขากล่าวโทษเจ้าลัทธิเหล่านั้นอย่างใหญ่หลวงในท่ามกลางบริษัทแล้ว ลุกขึ้นประกาศชัยชนะแล้วก็จากไป สัจจกนั้นเข้าไปเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยหมายใจว่า "เราจักเบียดเบียนพระองค์อย่างนั้นเหมือนกัน" แล้ว...

‘‘အမ္ဘော ကော နာမ ယံ ရုက္ခော, သိန္နပတ္တော သကဏ္ဋကော;

ယတ္ထ ဧကပ္ပဟာရေန, ဥတ္တမင်္ဂံ ဝိဘိဇ္ဇိတ’’န္တိ.

แน่ะท่าน ต้นไม้นี้ชื่ออะไรหนอ มีใบชุ่ม มีหนาม ซึ่งที่ต้นไม้นั้น ศีรษะแตกได้ด้วยการฟาดเพียงครั้งเดียว

အယံ ခဒိရံ အာဟစ္စ အသာရကရုက္ခပရိစိတော မုဒုတုဏ္ဍသကုဏော ဝိယ သဗ္ဗညုတညာဏသာရံ အာဟစ္စ ဉာဏတုဏ္ဍဘေဒံ ပတ္တော သဗ္ဗညုတညာဏဿ ထဒ္ဓဘာဝံ အညာသိ. တဒဿ ပရိသမဇ္ဈေ ပကာသေန္တော ဘာသိတာ ခေါ ပန တေတိအာဒိမာဟ. နတ္ထိ ဧတရဟီတိ ဥပါဒိန္နကသရီရေ သေဒေါ နာမ နတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဧတရဟိ ပန နတ္ထီတိ ဝဒတိ. သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ကာယံ ဝိဝရီတိ န သဗ္ဗံ ကာယံ ဝိဝရိ. ဗုဒ္ဓါ နာမ ဂဏ္ဌိကံ ပဋိမုဉ္စိတွာ ပဋိစ္ဆန္နသရီရာ ပရိသတိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. အထ ဘဂဝါ ဂလဝါဋကသမ္မုခဋ္ဌာနေ စီဝရံ ဂဟေတွာ စတုရင်္ဂုလမတ္တံ ဩတာရေသိ. ဩတာရိတမတ္တေ ပန တသ္မိံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိယော ပုဉ္ဇပုဉ္ဇာ ဟုတွာ သုဝဏ္ဏဃဋတော ရတ္တသုဝဏ္ဏရသဓာရာ ဝိယ, ရတ္တဝဏ္ဏဝလာဟကတော ဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ စ နိက္ခမိတွာ သုဝဏ္ဏမုရဇသဒိသံ မဟာခန္ဓံ ဥတ္တမသိရံ ပဒက္ခိဏံ ကုရုမာနာ အာကာသေ ပက္ခန္ဒိံသု. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဧဝမကာသီတိ? မဟာဇနဿ ကင်္ခါဝိနောဒနတ္ထံ. မဟာဇနော ဟိ သမဏော ဂေါတမော မယှံ သေဒေါ နတ္ထီတိ ဝဒတိ, သစ္စကဿ တာဝ နိဂဏ္ဌပုတ္တဿ ယန္တာရုဠှဿ ဝိယ သေဒါ ပဂ္ဃရန္တိ. သမဏော ပန ဂေါတမော ဃနဒုပဋ္ဋစီဝရံ ပါရုပိတွာ နိသိန္နော, အန္တော သေဒဿ အတ္ထိတာ ဝါ နတ္ထိတာ ဝါ ကထံ သက္ကာ ဉာတုန္တိ ကင်္ခံ ကရေယျ, တဿ ကင်္ခါဝိနောဒနတ္ထံ ဧဝမကာသိ. မင်္ကုဘူတောတိ နိတ္တေဇဘူတော. ပတ္တက္ခန္ဓောတိ ပတိတက္ခန္ဓော. အပ္ပဋိဘာနောတိ ဥတ္တရိ အပ္ပဿန္တော. နိသီဒီတိ ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေန ဘူမိံ ကသမာနော နိသီဒိ.

สัจจกนี้ เปรียบเหมือนนกที่มีจะงอยปากอ่อน คุ้นเคยกับต้นไม้ที่ไม่มีแก่น ไปจิกต้นตะเคียนเข้าฉันใด ครั้นจิกพระสัพพัญญุตญาณอันเป็นแก่นสารเข้า ก็ถึงซึ่งการแตกแห่งจะงอยปากคือญาณ ได้รู้แล้วซึ่งความแข็งแกร่งแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงประกาศความรู้นั้นของสัจจกในท่ามกลางบริษัท จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภาสิตา โข ปน เต บทว่า นตฺถิ เอตรหิ ความว่า ไม่ควรกล่าวว่า ในพระวรกายที่มีอุปาทานนี้ เหงื่อไม่มีเลย แต่พระองค์ตรัสว่า แต่ในบัดนี้ไม่มี บทว่า สุวณฺณวณฺณํ กายํ วิวริ ความว่า ไม่ได้ทรงเปิดพระวรกายทั้งหมด ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมทรงคาดประคดเอว มีพระวรกายที่ทรงปิดบังแล้ว แสดงธรรมในบริษัท ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจับจีวรตรงที่ตรงกับลำพระศอ แล้วทรงดึงลงมาประมาณ ๔ องคุลี ก็แล ครั้นเมื่อจีวรนั้นถูกดึงลงมาเท่านั้น พระรัศมีทั้งหลายมีวรรณะดังทองคำ ก็ปรากฏเป็นกลุ่มๆ พวยพุ่งออกมา ประดุจสายน้ำทองคำแดงจากหม้อทอง และประดุจสายฟ้าจากก้อนเมฆสีแดง แล้วกระทำประทักษิณลำพระศออันประเสริฐซึ่งเปรียบดังกลองทองและพระเศียรอันสูงสุด แล้วแล่นไปในอากาศ ถามว่า ก็เหตุไรพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ทรงกระทำเช่นนั้น? ตอบว่า เพื่อทรงบรรเทาความสงสัยของมหาชน จริงอยู่ มหาชนอาจจะคิดว่า "พระสมณโคดมตรัสว่า 'เราไม่มีเหงื่อ' แต่ฝ่ายสัจจกนิครนถบุตรนั้นเล่า เหงื่อไหลออกราวกับถูกนำขึ้นเครื่องยนต์" "ส่วนพระสมณโคดม ทรงห่มจีวรสองชั้นหนาทึบประทับนั่งอยู่ จะสามารถรู้ได้อย่างไรว่า ภายในมีเหงื่อหรือไม่มี" มหาชนพึงเกิดความสงสัยดังนี้ พระองค์จึงได้ทรงกระทำเช่นนั้นเพื่อบรรเทาความสงสัยของมหาชนนั้น บทว่า มงฺกุภูโต ความว่า เป็นผู้หมดเดช บทว่า ปตฺตขนฺโธ ความว่า เป็นผู้มีไหล่ตก บทว่า อปฺปฏิภาโน ความว่า ไม่เห็นทางที่จะกล่าวต่อไป บทว่า นิสีทิ ความว่า นั่งขีดแผ่นดินด้วยนิ้วหัวแม่เท้า

၃၆၀. ဒုမ္မုခေါတိ န ဝိရူပမုခေါ, အဘိရူပေါ ဟိ သော ပါသာဒိကော. နာမံ ပနဿ ဧတံ. အဘဗ္ဗော တံ ပေါက္ခရဏိံ ပုန ဩတရိတုန္တိ သဗ္ဗေသံ အဠာနံ [Pg.182] ဘဂ္ဂတ္တာ ပစ္ဆိန္နဂမနော ဩတရိတုံ အဘဗ္ဗော, တတ္ထေဝ ကာကကုလလာဒီနံ ဘတ္တံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဝိသူကာယိကာနီတိ ဒိဋ္ဌိဝိသူကာနိ. ဝိသေဝိတာနီတိ ဒိဋ္ဌိသဉ္စရိတာနိ. ဝိပ္ဖန္ဒိတာနီတိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ. ယဒိဒံ ဝါဒါဓိပ္ပာယောတိ ဧတ္ထ ယဒိဒန္တိ နိပါတမတ္တံ; ဝါဒါဓိပ္ပာယော ဟုတွာ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီတိ အဇ္ဈာသယေန ဥပသင်္ကမိတုံ အဘဗ္ဗော; ဓမ္မဿဝနာယ ပန ဥပသင်္ကမေယျာတိ ဒဿေတိ. ဒုမ္မုခံ လိစ္ဆဝိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစာတိ ကသ္မာ အဝေါစ? ဒုမ္မုခဿ ကိရဿ ဥပမာဟရဏကာလေ သေသ လိစ္ဆဝိကုမာရာပိ စိန္တေသုံ – ‘‘ဣမိနာ နိဂဏ္ဌေန အမှာကံ သိပ္ပုဂ္ဂဟဏဋ္ဌာနေ စိရံ အဝမာနော ကတော, အယံ ဒါနိ အမိတ္တဿ ပိဋ္ဌိံ ပဿိတုံ ကာလော. မယမ္ပိ ဧကေကံ ဥပမံ အာဟရိတွာ ပါဏိပ္ပဟာရေန ပတိတံ မုဂ္ဂရေန ပေါထေန္တော ဝိယ တထာ နံ ကရိဿာမ, ယထာ န ပုန ပရိသမဇ္ဈေ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ သက္ခိဿတီ’’တိ, တေ ဩပမ္မာနိ ကရိတွာ ဒုမ္မုခဿ ကထာပရိယောသာနံ အာဂမယမာနာ နိသီဒိံသု. သစ္စကော တေသံ အဓိပ္ပာယံ ဉတွာ, ဣမေ သဗ္ဗေဝ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ ဩဋ္ဌေဟိ စလမာနေဟိ ဌိတာ; သစေ ပစ္စေကာ ဥပမာ ဟရိတုံ လဘိဿန္တိ, ပုန မယာ ပရိသမဇ္ဈေ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ န သက္ကာ ဘဝိဿတိ, ဟန္ဒာဟံ ဒုမ္မုခံ အပသာဒေတွာ ယထာ အညဿ ဩကာသော န ဟောတိ, ဧဝံ ကထာဝါရံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ သမဏံ ဂေါတမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ တသ္မာ ဧတဒဝေါစ. တတ္ထ အာဂမေဟီတိ တိဋ္ဌ, မာ ပုန ဘဏာဟီတိ အတ္ထော.

๓๖๐. บทว่า ทุมมุโข ความว่า ไม่ใช่ผู้มีใบหน้าอัปลักษณ์ จริงอยู่ เจ้าชายลิจฉวีพระองค์นั้นมีพระรูปโฉมงดงามยิ่งนัก น่าเลื่อมใส แต่ชื่อของท่านคืออย่างนี้ (คือทุมมุขะ) บทว่า ไม่อาจลงสู่สระโบกขรณีนั้นได้อีก แสดงความว่า เพราะเสาทั้งหมดถูกหักเสียแล้ว การไปจึงขาดตอน ไม่อาจลงไปได้ ย่อมเป็นอาหารของกาและเหยี่ยวเป็นต้นในที่นั้นเอง บทว่า วิสูกายิกานิ คือ ทิฏฐิเหมือนหนาม บทว่า วิเสวิตานิ คือ ความประพฤติชั่วด้วยทิฏฐิ บทว่า วิปฺผนฺทิตานิ คือ ความดิ้นรนแห่งทิฏฐิ ในบทว่า ยทิทํ วาทาธิปฺปาโย นี้ บทว่า ยทิทํ เป็นเพียงนิบาต (แสดงความว่า) เป็นผู้มีความประสงค์จะกล่าวโทษ มีความตั้งใจว่า "เราจักยกโทษขึ้นกล่าว" จึงไม่อาจเข้าไปหาได้ แต่พึงเข้าไปหาเพื่อฟังธรรม บทว่า ได้กล่าวกะทุมมุขลิจฉวีบุตรดังนี้ ถามว่า เหตุไรจึงกล่าว? (ตอบว่า) ได้ยินว่า ในเวลาที่ทุมมุขะยกอุปมาขึ้นกล่าว เจ้าชายลิจฉวีที่เหลือก็ทรงดำริว่า "นิครนถ์ผู้นี้ได้ดูหมิ่นพวกเราในสถานที่เรียนศิลปะมานานแล้ว บัดนี้เป็นเวลาที่จะได้เห็นหลังของศัตรู แม้พวกเราก็จะยกอุปมาขึ้นมาคนละข้อๆ แล้วจักกระทำนิครนถ์นั้น เหมือนคนเอาค้อนทุบผู้ที่ล้มลงด้วยการตบด้วยฝ่ามือ โดยประการที่เขาจักไม่สามารถเงยศีรษะขึ้นในท่ามกลางบริษัทได้อีก" เจ้าชายลิจฉวีเหล่านั้นเตรียมอุปมาไว้แล้ว นั่งรอคอยเวลาที่การกล่าวของทุมมุขะจะจบลง สัจจกะรู้ความประสงค์ของเจ้าชายลิจฉวีเหล่านั้นแล้ว (จึงคิดว่า) "เจ้าลิจฉวีทั้งหมดนี้ต่างก็ชูคอขึ้น ริมฝีปากสั่นระริกยืนอยู่ ถ้าหากแต่ละคนได้โอกาสยกอุปมาขึ้นมา เราก็จักไม่สามารถเงยศีรษะขึ้นในท่ามกลางบริษัทได้อีก เอาล่ะ เราจะข่มทุมมุขะเสีย แล้วตัดบทสนทนาโดยประการที่ผู้อื่นจะไม่มีโอกาส แล้วจักทูลถามปัญหากะพระสมณโคดม" เพราะเหตุนั้นจึงได้กล่าวคำนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อาคเมหิ มีความหมายว่า "จงหยุด อย่ากล่าวต่อไปอีก"

၃၆၁. တိဋ္ဌတေသာ, ဘော ဂေါတမာတိ, ဘော ဂေါတမ, ဧသာ အမှာကဉ္စေဝ အညေသဉ္စ ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဝါစာ တိဋ္ဌတု. ဝိလာပံ ဝိလပိတံ မညေတိ ဧတဉှိ ဝစနံ ဝိလပိတံ ဝိယ ဟောတိ, ဝိပ္ပလပိတမတ္တံ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ တိဋ္ဌတေသာတိ ဧတ္ထ ကထာတိ အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဝါစာဝိလာပံ ဝိလပိတံ မညေတိ ဧတ္ထ ပနိဒံ ဝါစာနိစ္ဆာရဏံ ဝိလပိတမတ္တံ မညေ ဟောတီတိ အတ္ထော.

๓๖๑. บทว่า ติฏฺฐเตสา โภ โคตม ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วาจานั้นของพวกข้าพระองค์ด้วย ของสมณพราหมณ์อื่นๆ จำนวนมากด้วย จงงดไว้ก่อน บทว่า วิลาปํ วิลปิตํ มญฺเญ ความว่า เพราะคำพูดนี้เป็นเหมือนการพร่ำเพ้อ เป็นเพียงการพูดพล่อยๆ อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า ติฏฺฐเตสา นี้ พึงนำบทว่า กถา มากล่าว ส่วนในบทว่า วาจาวิลาปํ วิลปิตํ มญฺเญ นี้ มีความว่า การเปล่งวาจานี้ ข้าพระองค์เห็นว่าเป็นเพียงการพร่ำเพ้อ

ဣဒါနိ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တော ကိတ္တာဝတာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေသာရဇ္ဇပတ္တောတိ ဉာဏပတ္တော. အပရပ္ပစ္စယောတိ အပရပ္ပတ္တိယော. အထဿ ဘဂဝါ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဣဓ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ, တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ယသ္မာ ပနေတ္ထ ပဿတီတိ ဝုတ္တတ္တာ သေက္ခဘူမိ ဒဿိတာ. တသ္မာ ဥတ္တရိ အသေက္ခဘူမိံ ပုစ္ဆန္တော ဒုတိယံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ, တမ္ပိဿ ဘဂဝါ ဗျာကာသိ. တတ္ထ [Pg.183] ဒဿနာနုတ္တရိယေနာတိအာဒီသု ဒဿနာနုတ္တရိယန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာ ပညာ. ပဋိပဒါနုတ္တရိယန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာ ပဋိပဒါ. ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာ ဝိမုတ္တိ. သုဒ္ဓလောကုတ္တရမေဝ ဝါ ဂဟေတွာ ဒဿနာနုတ္တရိယန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. ပဋိပဒါနုတ္တရိယန္တိ သေသာနိ မဂ္ဂင်္ဂါနိ. ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယန္တိ အဂ္ဂဖလဝိမုတ္တိ. ခီဏာသဝဿ ဝါ နိဗ္ဗာနဒဿနံ ဒဿနာနုတ္တရိယံ နာမ. မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပဋိပဒါနုတ္တရိယံ. အဂ္ဂဖလံ ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗုဒ္ဓေါ သော ဘဂဝါတိ သော ဘဂဝါ သယမ္ပိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဒ္ဓေါ. ဗောဓာယာတိ ပရေသမ္ပိ စတုသစ္စဗောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဒန္တောတိအာဒီသု ဒန္တောတိ နိဗ္ဗိသေဝနော. ဒမထာယာတိ နိဗ္ဗိသေဝနတ္ထာယ. သန္တောတိ သဗ္ဗကိလေသဝူပသမေန သန္တော. သမထာယာတိ ကိလေသဝူပသမာယ. တိဏ္ဏောတိ စတုရောဃတိဏ္ဏော. တရဏာယာတိ စတုရောဃတရဏာယ. ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော. ပရိနိဗ္ဗာနာယာတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနတ္ထာယ.

บัดนี้ เมื่อจะทูลถามปัญหา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า กิตฺตาวตา ในบทเหล่านั้น บทว่า เวสารชฺชปตฺโต คือ ถึงแล้วซึ่งญาณ (ความแกล้วกล้า) บทว่า อปรปฺปจฺจโย คือ ไม่มีผู้อื่นเป็นที่พึ่ง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาแก่สัจจกะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า อิธ อคฺคิเวสฺสน ซึ่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น เพราะในพระบาลีนี้ มีคำว่า ย่อมเห็น จึงทรงแสดงเสกขภูมิ เพราะเหตุนั้น (สัจจกะ) เมื่อจะทูลถามถึงอเสกขภูมิที่สูงขึ้นไป จึงทูลถามปัญหาข้อที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ทรงพยากรณ์ปัญหาแม้นั้นแก่สัจจกะ ในบทเหล่านั้น มีอาทิว่า ทสฺสนานุตฺตริเยน บทว่า ทัสสนานุตตริยะ คือ โลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญา บทว่า ปฏิปทานุตตริยะ คือ โลกิยปฏิปทาและโลกุตตรปฏิปทา บทว่า วิมุตตานุตตริยะ คือ โลกิยวิมุตติและโลกุตตรวิมุตติ หรืออีกนัยหนึ่ง พึงถือเอาเฉพาะส่วนที่เป็นโลกุตตระล้วนๆ คือ บทว่า ทัสสนานุตตริยะ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิในอรหัตตมรรค บทว่า ปฏิปทานุตตริยะ ได้แก่ มรรคมีองค์ที่เหลือ บทว่า วิมุตตานุตตริยะ ได้แก่ อัคคผลวิมุตติ หรืออีกนัยหนึ่ง การเห็นพระนิพพานของพระขีณาสพ ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ มรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า ปฏิปทานุตตริยะ อรหัตตผล ชื่อว่า วิมุตตานุตตริยะ พึงทราบดังนี้ บทว่า พุทฺโธ โส ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงรู้แจ้งสัจจะ ๔ ด้วยพระองค์เอง บทว่า โพธาย ความว่า ทรงแสดงธรรมเพื่อให้ผู้อื่นรู้แจ้งสัจจะ ๔ ด้วย ในบทมีอาทิว่า ทนฺโต บทว่า ทนฺโต คือ ผู้ไม่มีพิษ (คือกิเลส) บทว่า ทมถาย คือ เพื่อความไม่มีพิษ บทว่า สนฺโต คือ ผู้สงบแล้วเพราะความสงบระงับแห่งกิเลสทั้งปวง บทว่า สมถาย คือ เพื่อความสงบระงับแห่งกิเลส บทว่า ติณฺโณ คือ ผู้ข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้ว บทว่า ตรณาย คือ เพื่อข้ามโอฆะ ๔ บทว่า ปรินิพฺพุโต คือ ผู้ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน บทว่า ปรินิพฺพานาย คือ เพื่อประโยชน์แก่กิเลสปรินิพพาน

၃၆၂. ဓံသီတိ ဂုဏဓံသကာ. ပဂဗ္ဗာတိ ဝါစာပါဂဗ္ဗိယေန သမန္နာဂတာ. အာသာဒေတဗ္ဗန္တိ ဃဋ္ဋေတဗ္ဗံ. အာသဇ္ဇာတိ ဃဋ္ဋေတွာ. နတွေဝ ဘဝန္တံ ဂေါတမန္တိ ဘဝန္တံ ဂေါတမံ အာသဇ္ဇ ကဿစိ အတ္တနော ဝါဒံ အနုပဟတံ သကလံ အာဒါယ ပက္ကမိတုံ ထာမော နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. န ဟိ ဘဂဝါ ဟတ္ထိအာဒယော ဝိယ ကဿစိ ဇီဝိတန္တရာယံ ကရောတိ. အယံ ပန နိဂဏ္ဌော ဣမာ တိဿော ဥပမာ န ဘဂဝတော ဥက္ကံသနတ္ထံ အာဟရိ, အတ္တုက္ကံသနတ္ထမေဝ အာဟရိ. ယထာ ဟိ ရာဇာ ကဉ္စိ ပစ္စတ္ထိကံ ဃာတေတွာ ဧဝံ နာမ သူရော ဧဝံ ထာမသမ္ပန္နော ပုရိသော ဘဝိဿတီတိ ပစ္စတ္ထိကံ ထောမေန္တောပိ အတ္တာနမေဝ ထောမေတိ. ဧဝမေဝ သောပိ သိယာ ဟိ, ဘော ဂေါတမ, ဟတ္ထိံ ပဘိန္နန္တိအာဒီဟိ ဘဂဝန္တံ ဥက္ကံသေန္တောပိ မယမေဝ သူရာ မယံ ပဏ္ဍိတာ မယံ ဗဟုဿုတာယေဝ ဧဝံ ပဘိန္နဟတ္ထိံ ဝိယ, ဇလိတအဂ္ဂိက္ခန္ဓံ ဝိယ, ဖဏကတအာသီဝိသံ ဝိယ စ ဝါဒတ္ထိကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဥပသင်္ကမိမှာတိ အတ္တာနံယေဝ ဥက္ကံသေတိ. ဧဝံ အတ္တာနံ ဥက္ကံသေတွာ ဘဂဝန္တံ နိမန္တယမာနော အဓိဝါသေတု မေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဓိဝါသေတူတိ သမ္ပဋိစ္ဆတု. သွာတနာယာတိ ယံ မေ တုမှေသု ကာရံ ကရောတော သွေ ဘဝိဿတိ ပုညဉ္စ ပီတိပါမောဇ္ဇဉ္စ, တဒတ္ထာယ. အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေနာတိ ဘဂဝါ [Pg.184] ကာယင်္ဂံ ဝါ ဝါစင်္ဂံ ဝါ အစောပေတွာ အဗ္ဘန္တရေယေဝ ခန္တိံ ဓာရေန္တော တုဏှီဘာဝေန အဓိဝါသေသိ. သစ္စကဿ အနုဂ္ဂဟကရဏတ္ထံ မနသာဝ သမ္ပဋိစ္ဆီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

๓๖๒. บทว่า ธํสีติ ความว่า ผู้ทำลายคุณ. บทว่า ปคพฺภาติ ความว่า ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้มีวาจากล้าแข็ง. บทว่า อาสาเทตพฺพํ ความว่า พึงกระทบกระทั่ง. บทว่า อาสชฺช ความว่า กระทบกระทั่งแล้ว. บทว่า นตฺเวว ภวนฺตํ โคตมํ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความนี้ว่า "ไม่มีกำลังแก่ใครๆ ที่จะกระทบกระทั่งท่านพระโคดมแล้ว ถือเอาวาทะของตนทั้งหมดที่ยังไม่ถูกทำลายกลับไปได้". จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทำอันตรายแก่ชีวิตของใครๆ เหมือนช้างเป็นต้น. ส่วนนิครนถ์นี้ไม่ได้นำอุปมา ๓ ข้อนี้มาเพื่อยกย่องพระผู้มีพระภาค แต่นำมาเพื่อยกย่องตนเองเท่านั้น. เหมือนอย่างว่า พระราชาทรงสังหารศัตรูบางคนแล้ว แม้จะทรงสรรเสริญศัตรูว่า "บุรุษผู้กล้าหาญ มีกำลังถึงเพียงนี้หนอ" ก็ชื่อว่าทรงสรรเสริญพระองค์เอง. ฉันใดก็ฉันนั้น แม้สัจจกนิครนถ์นี้ เมื่อยกย่องพระผู้มีพระภาคด้วยคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม เปรียบเหมือนช้างตกมัน" ก็ยกย่องตนเองว่า "พวกเราเท่านั้นเป็นผู้กล้าหาญ พวกเราเป็นบัณฑิต พวกเราเป็นพหูสูต พวกเราผู้ต้องการโต้วาทะ ได้เข้าไปหาสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เหมือนช้างตกมัน เหมือนกองไฟที่ลุกโชน และเหมือนอสรพิษร้ายที่แผ่พังพาน". สัจจกนิครนถ์ยกย่องตนเองอย่างนี้แล้ว เมื่อจะนิมนต์พระผู้มีพระภาค จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อธิวาเสตุ เม. ในบทเหล่านั้น บทว่า อธิวาเสตุ ความว่า ขอจงรับ. บทว่า สฺวาตนาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่บุญและความปีติปราโมทย์ที่จะมีแก่ข้าพเจ้าในวันพรุ่งนี้ ผู้กระทำการสักการะในท่านทั้งหลาย. บทว่า อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงไหวกายหรือวาจา ทรงดำรงความอดทนไว้ภายในเท่านั้น ทรงรับนิมนต์ด้วยดุษณีภาพ. อธิบายว่า พระองค์ทรงรับด้วยพระทัยเท่านั้น เพื่อทรงอนุเคราะห์แก่สัจจกนิครนถ์.

၃၆၃. ယမဿ ပတိရူပံ မညေယျာထာတိ တေ ကိရ လိစ္ဆဝီ တဿ ပဉ္စထာလိပါကသတာနိ နိစ္စဘတ္တံ အာဟရန္တိ. တဒေဝ သန္ဓာယ ဧသ သွေ တုမှေ ယံ အဿ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပတိရူပံ ကပ္ပိယန္တိ မညေယျာထ, တံ အာဟရေယျာထ; သမဏဿ ဟိ ဂေါတမဿ တုမှေ ပရိစာရကာ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ယုတ္တာယုတ္တံ ဇာနာထာတိ ဝဒတိ. ဘတ္တာဘိဟာရံ အဘိဟရိံသူတိ အဘိဟရိတဗ္ဗံ ဘတ္တံ အဘိဟရိံသု. ပဏီတေနာတိ ဥတ္တမေန. သဟတ္ထာတိ သဟတ္ထေန. သန္တပ္ပေတွာတိ သုဋ္ဌု တပ္ပေတွာ, ပရိပုဏ္ဏံ သုဟိတံ ယာဝဒတ္ထံ ကတွာ. သမ္ပဝါရေတွာတိ သုဋ္ဌု ပဝါရေတွာ, အလံ အလန္တိ ဟတ္ထသညာယ ပဋိက္ခိပါပေတွာ. ဘုတ္တာဝိန္တိ ဘုတ္တဝန္တံ. ဩနီတပတ္တပါဏိန္တိ ပတ္တတော ဩနီတပါဏိံ, အပနီတဟတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဩနိတ္တပတ္တပါဏိ’’န္တိပိ ပါဌော, တဿတ္ထော, ဩနိတ္တံ နာနာဘူတံ ပတ္တံ ပါဏိတော အဿာတိ ဩနိတ္တပတ္တပါဏီ. တံ ဩနိတ္တပတ္တပါဏိံ, ဟတ္ထေ စ ပတ္တဉ္စ ဓောဝိတွာ ဧကမန္တေ ပတ္တံ နိက္ခိပိတွာ နိသိန္နန္တိ အတ္ထော. ဧကမန္တံ နိသီဒီတိ ဘဂဝန္တံ ဧဝံဘူတံ ဉတွာ ဧကသ္မိံ ဩကာသေ နိသီဒီတိ အတ္ထော. ပုညဉ္စာတိ ယံ ဣမသ္မိံ ဒါနေ ပုညံ, အာယတိံ ဝိပါကက္ခန္ဓာတိ အတ္ထော. ပုညမဟီတိ ဝိပါကက္ခန္ဓာနံယေဝ ပရိဝါရော. တံ ဒါယကာနံ သုခါယ ဟောတူတိ တံ ဣမေသံ လိစ္ဆဝီနံ သုခတ္ထာယ ဟောတု. ဣဒံ ကိရ သော အဟံ ပဗ္ဗဇိတော နာမ, ပဗ္ဗဇိတေန စ န ယုတ္တံ အတ္တနော ဒါနံ နိယျာတေတုန္တိ တေသံ နိယျာတေန္တော ဧဝမာဟ. အထ ဘဂဝါ ယသ္မာ လိစ္ဆဝီဟိ သစ္စကဿ ဒိန္နံ, န ဘဂဝတော. သစ္စကေန ပန ဘဂဝတော ဒိန္နံ, တသ္မာ တမတ္ထံ ဒီပေန္တော ယံ ခေါ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ. ဣတိ ဘဂဝါ နိဂဏ္ဌဿ မတေန ဝိနာယေဝ အတ္တနော ဒိန္နံ ဒက္ခိဏံ နိဂဏ္ဌဿ နိယျာတေသိ, သာ စဿ အနာဂတေ ဝါသနာ ဘဝိဿတီတိ.

๓๖๓. บทว่า ยมสฺส ปฏิรูปํ มญฺเญยฺยาถ ความว่า ได้ยินว่า เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นนำถาดอาหาร ๕๐๐ ถาดมาเป็นภัตตาหารประจำแก่สัจจกนิครนถ์นั้น. สัจจกนิครนถ์นั้นหมายถึงภัตตาหารนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "ในวันพรุ่งนี้ ท่านทั้งหลายพึงสำคัญสิ่งใดว่าสมควร เป็นของควรแก่พระสมณโคดมนี้ ก็พึงนำสิ่งนั้นมา เพราะท่านทั้งหลายเป็นอุปัฏฐากของพระสมณโคดม ย่อมรู้สิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะ สิ่งที่สมควรและไม่สมควร". บทว่า ภตฺตาภิหารํ อภิหรึสูติ ความว่า ได้นำภัตตาหารที่พึงนำมา. บทว่า ปณีเตน ความว่า อย่างประณีต. บทว่า สหตฺถา ความว่า ด้วยมือของตน. บทว่า สนฺตปฺเปตฺวา ความว่า ทำให้อิ่มหนำดีแล้ว คือทำให้บริบูรณ์ อิ่มหนำเพียงพอตามความต้องการ. บทว่า สมฺปวาเรตฺวา ความว่า ห้ามดีแล้ว คือทำให้ปฏิเสธด้วยสัญญาณมือว่า "พอแล้ว พอแล้ว". บทว่า ภุตฺตาวึ ความว่า ผู้เสวยเสร็จแล้ว. บทว่า โอณีตปตฺตปาณึ ความว่า ผู้มีมือที่นำออกจากบาตรแล้ว คือผู้มีมือที่เอาออกแล้ว. อีกนัยหนึ่งมี పాఠะว่า "โอนิตฺตปตฺตปาณึ" อรรถว่า ผู้มีบาตรแยกออกจากมือ ชื่อว่า โอนิตฺตปตฺตปาณิ. อรรถของบทว่า ตํ โอนิตฺตปตฺตปาณึ คือ ทรงล้างพระหัตถ์และบาตรแล้ว ทรงวางบาตรไว้ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วประทับนั่ง. บทว่า เอกมนฺตํ นิสีทิ ความว่า รู้ว่าพระผู้มีพระภาคทรงเป็นเช่นนั้นแล้ว จึงนั่ง ณ ที่แห่งหนึ่ง. บทว่า ปุญฺญญฺจาติ ความว่า บุญใดในทานนี้ อรรถว่า คือวิบากขันธ์ในอนาคต. บทว่า ปุญฺญมหิ ความว่า เป็นบริวารของวิบากขันธ์นั่นเอง. บทว่า ตํ ทายกานํ สุขาย โหตูติ ความว่า ขอทานนั้นจงเป็นไปเพื่อความสุขแก่เจ้าลิจฉวีเหล่านี้. ได้ยินว่า สัจจกนิครนถ์นั้นคิดว่า "เราเป็นบรรพชิต บรรพชิตไม่ควรจะอุทิศทานของตน" เมื่อจะอุทิศให้แก่เจ้าลิจฉวีเหล่านั้น จึงกล่าวอย่างนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า เพราะทานนี้เจ้าลิจฉวีทั้งหลายถวายแก่สัจจกนิครนถ์ ไม่ได้ถวายแก่พระผู้มีพระภาค แต่สัจจกนิครนถ์ได้ถวายแก่พระผู้มีพระภาค เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยํ โข อคฺคิเวสฺสน. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงอุทิศทักษิณาทานที่เขาถวายแก่พระองค์ให้แก่นิครนถ์ โดยไม่ต้องคำนึงถึงความเห็นของนิครนถ์ และทานนั้นจักเป็นวาสนาของเขาในอนาคต.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

စူဠသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจูฬสัจจกสูตร จบ.

၆. မဟာသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถามหาสัจจกสูตร

၃၆၄. ဧဝံ [Pg.185] မေ သုတန္တိ မဟာသစ္စကသုတ္တံ. တတ္ထ ဧကံ သမယန္တိ စ တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ စ ပုဗ္ဗဏှသမယန္တိ စ တီဟိ ပဒေဟိ ဧကောဝ သမယော ဝုတ္တော. ဘိက္ခူနဉှိ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ကတွာ မုခံ ဓောဝိတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ ကတရံ ဂါမံ ပဝိသိဿာမာတိ ဝိတက္ကမာဠကေ ဌိတကာလော နာမ ဟောတိ. ဘဂဝါ ဧဝရူပေ သမယေ ရတ္တဒုပဋ္ဋံ နိဝါသေတွာ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ ပံသုကူလစီဝရံ ဧကံသံ ပါရုပိတွာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမ္မ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဂန္ဓကုဋိပမုခေ အဋ္ဌာသိ. တံ သန္ဓာယ, – ‘‘ဧကံ သမယန္တိ စ တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ စ ပုဗ္ဗဏှသမယ’’န္တိ စ ဝုတ္တံ. ပဝိသိတုကာမောတိ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိဿာမီတိ ဧဝံ ကတသန္နိဋ္ဌာနော. တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမီတိ? ဝါဒါရောပနဇ္ဈာသယေန. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ပုဗ္ဗေပါဟံ အပဏ္ဍိတတာယ သကလံ ဝေသာလိပရိသံ ဂဟေတွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပရိသမဇ္ဈေ မင်္ကု ဇာတော. ဣဒါနိ တထာ အကတွာ ဧကကောဝ ဂန္တွာ ဝါဒံ အာရောပေဿာမိ. ယဒိ သမဏံ ဂေါတမံ ပရာဇေတုံ သက္ခိဿာမိ, အတ္တနော လဒ္ဓိံ ဒီပေတွာ ဇယံ ကရိဿာမိ. ယဒိ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဇယော ဘဝိဿတိ, အန္ဓကာရေ နစ္စံ ဝိယ န ကောစိ ဇာနိဿတီ’’တိ နိဒ္ဒါပဉှံ နာမ ဂဟေတွာ ဣမိနာ ဝါဒဇ္ဈာသယေန ဥပသင်္ကမိ.

๓๖๔. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาสัจจกสูตร. ในพระสูตรนั้น คำว่า สมัย มีเพียงสมัยเดียวที่กล่าวไว้ด้วยบท ๓ บท คือ เอกํ สมยํ, เตน โข ปน สมเยน และ ปุพฺพณฺหสมยํ. จริงอยู่ เวลาที่ภิกษุทั้งหลายทำวัตรปฏิบัติ ล้างหน้า ถือบาตรและจีวร ไหว้พระเจดีย์แล้ว ยืนอยู่ที่ศาลาสำหรับตรึกตรองว่า "เราจะเข้าไปสู่บ้านไหนหนอ" ชื่อว่าเป็นเวลาที่ยืน. ในสมัยเช่นนี้ พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบงสองชั้นสีแดง ทรงคาดประคดเอว ทรงห่มผ้าบังสุกุลจีวรเฉวียงบ่า เสด็จออกจากพระคันธกุฎี มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม ประทับยืนอยู่ที่หน้ามุขพระคันธกุฎี. หมายถึงเวลานั้น จึงตรัสว่า "เอกํ สมยํ", "เตน โข ปน สมเยน" และ "ปุพฺพณฺหสมยํ". บทว่า ปวิสิตุกาโม ความว่า ทรงตัดสินพระทัยแล้วว่า "เราจักเข้าไปเพื่อบิณฑบาต". บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เข้าไปเฝ้าทำไม? ด้วยอัธยาศัยที่จะยกวาทะขึ้น. ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า "ในกาลก่อน เราเพราะความที่มิใช่บัณฑิต ได้พาบริษัทชาวเวสาลีทั้งหมดไปสู่สำนักของพระสมณโคดม แล้วได้เก้อเขินในท่ามกลางบริษัท. บัดนี้ เราจะไม่ทำอย่างนั้น แต่จะไปคนเดียวแล้วยกวาทะขึ้น. ถ้าเราสามารถจะเอาชนะพระสมณโคดมได้ ก็จะประกาศลัทธิของตนและกระทำชัยชนะ. ถ้าชัยชนะจะมีแก่พระสมณโคดม ก็จะไม่มีใครรู้ เหมือนการฟ้อนรำในที่มืด" เขาจึงถือเอาปัญหาที่ท้าทาย เข้าไปเฝ้าด้วยอัธยาศัยที่จะโต้วาทะนี้.

အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ သစ္စကဿ နိဂဏ္ဌပုတ္တဿ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ. ထေရဿ ကိရဿ ဧဝံ အဟောသိ – ‘‘ဘဂဝတိ မုဟုတ္တံ နိသိန္နေ ဗုဒ္ဓဒဿနံ ဓမ္မဿဝနဉ္စ လဘိဿတိ. တဒဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တိဿတီ’’တိ. တသ္မာ ဘဂဝန္တံ ယာစိတွာ ပံသုကူလစီဝရံ စတုဂ္ဂုဏံ ပညပေတွာ နိသီဒတု ဘဂဝါတိ အာဟ. ‘‘ကာရဏံ အာနန္ဒော ဝဒတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ. ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ ယံ ပန ပဉှံ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာဒါယ အာဂတော တံ ဌပေတွာ ပဿေန တာဝ ပရိဟရန္တော ဧတံ သန္တိ, ဘော ဂေါတမာတိအာဒိဝစနံ အဝေါစ.

บทว่า อนุกมฺปํ อุปาทาย ความว่า อาศัยความอนุเคราะห์แก่สัจจกนิครนถบุตร. ได้ยินว่า พระเถระได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ครู่หนึ่ง (สัจจกะ) จักได้เห็นพระพุทธเจ้าและจักได้ฟังธรรม การนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่สัจจกะนั้นสิ้นกาลนาน" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทูลขอพระผู้มีพระภาคแล้ว ปูลาดผ้าบังสุกุลจีวรพับ ๔ ทบแล้ว ได้กราบทูลว่า "ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทับนั่งเถิด" พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดหมายว่า "อานนท์กล่าวถ้อยคำมีเหตุผล" จึงประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้. บทว่า ภควนฺตํ เอตทโวจ ความว่า ก็ปัญหาใดที่ (สัจจกะ) ทำประดุจทรัพย์สาระที่คาดไว้ที่เอวแล้วถือมา เขาวางปัญหานั้นไว้ เมื่อจะนำเรื่องอื่นมากล่าวก่อน จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ มีอยู่ดังนี้"

၃၆၅. ဖုသန္တိ ဟိ တေ, ဘော ဂေါတမာတိ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သရီရေ ဥပ္ပန္နံ သာရီရိကံ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ ဖုသန္တိ လဘန္တိ, အနုဘဝန္တီတိ အတ္ထော. ဦရုက္ခမ္ဘောတိ ခမ္ဘကတဦရုဘာဝေါ, ဦရုထဒ္ဓတာတိ အတ္ထော. ဝိမှယတ္ထဝသေန ပနေတ္ထ ဘဝိဿတီတိ အနာဂတဝစနံ ကတံ. ကာယနွယံ ဟောတီတိ ကာယာနုဂတံ [Pg.186] ဟောတိ ကာယဿ ဝသဝတ္တိ. ကာယဘာဝနာတိ ပန ဝိပဿနာ ဝုစ္စတိ, တာယ စိတ္တဝိက္ခေပံ ပါပုဏန္တော နာမ နတ္ထိ, ဣတိ နိဂဏ္ဌော အသန္တံ အဘူတံ ယံ နတ္ထိ, တဒေဝါဟ. စိတ္တဘာဝနာတိပိ သမထော ဝုစ္စတိ, သမာဓိယုတ္တဿ စ ပုဂ္ဂလဿ ဦရုက္ခမ္ဘာဒယော နာမ နတ္ထိ, ဣတိ နိဂဏ္ဌော ဣဒံ အဘူတမေဝ အာဟ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝုတ္တံ – ‘‘ယထေဝ ‘ဘူတပုဗ္ဗန္တိ ဝတွာ ဦရုက္ခမ္ဘောပိ နာမ ဘဝိဿတီ’တိအာဒီနိ ဝဒတော အနာဂတရူပံ န သမေတိ, တထာ အတ္ထောပိ န သမေတိ, အသန္တံ အဘူတံ ယံ နတ္ထိ, တံ ကထေတီ’’တိ.

๓๖๕. บทว่า ผุสนฺติ หิ เต โภ โคตม อธิบายว่า สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมถูกต้อง ได้รับ เสวยทุกขเวทนาทางกายที่เกิดขึ้นในสรีระ. บทว่า อูรุกฺขมฺโภ อธิบายว่า ภาวะที่ขาแข็งทื่อ ความที่ขาแข็งกระด้าง. ในบทนี้ ท่านทำอนาคตวจนะว่า ภวิสฺสติ ด้วยอำนาจอรรถว่าน่าอัศจรรย์. บทว่า กายานฺวยํ โหติ คือ เป็นไปตามกาย อยู่ในอำนาจของกาย. ส่วนวิปัสสนา ท่านเรียกว่า กายภาวนา ผู้ที่ถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิตเพราะวิปัสสนานั้นย่อมไม่มี ด้วยเหตุนี้ นิครนถ์จึงกล่าวสิ่งที่ไม่จริง ไม่เคยมี สิ่งที่ไม่มีนั่นเอง. แม้สมถะ ท่านก็เรียกว่า จิตตภาวนา และสำหรับบุคคลผู้ประกอบด้วยสมาธิ อาการขาแข็งทื่อเป็นต้นย่อมไม่มี ด้วยเหตุนี้ นิครนถ์จึงกล่าวคำที่ไม่เป็นจริงนี้เท่านั้น. ส่วนในอรรถกถา ท่านกล่าวไว้ว่า "รูปอนาคต (กาล) ย่อมไม่เข้ากันสำหรับผู้ที่กล่าวคำมีอาทิว่า 'แม้ขาแข็งทื่อก็จักมี' หลังจากกล่าวว่า 'เคยมีมาแล้ว' ฉันใด แม้อรรถก็ย่อมไม่เข้ากันฉันนั้น (นิครนถ์) ย่อมกล่าวสิ่งที่ไม่จริง ไม่เคยมี สิ่งที่ไม่มี"

နော ကာယဘာဝနန္တိ ပဉ္စာတပတပ္ပနာဒိံ အတ္တကိလမထာနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ. အယဉှိ တေသံ ကာယဘာဝနာ နာမ. ကိံ ပန သော ဒိသွာ ဧဝမာဟ? သော ကိရ ဒိဝါဒိဝဿ ဝိဟာရံ အာဂစ္ဆတိ, တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဘိက္ခူ ပတ္တစီဝရံ ပဋိသာမေတွာ အတ္တနော အတ္တနော ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု ပဋိသလ္လာနံ ဥပဂစ္ဆန္တိ. သော တေ ပဋိသလ္လီနေ ဒိသွာ စိတ္တဘာဝနာမတ္တံ ဧတေ အနုယုဉ္ဇန္တိ, ကာယဘာဝနာ ပနေတေသံ နတ္ထီတိ မညမာနော ဧဝမာဟ.

บทว่า โน กายภาวนา (นิครนถ์) มุ่งถึงอัตตกิลมถานุโยคมีการบำเพ็ญปัญจาตปะเป็นต้นแล้วกล่าว. จริงอยู่ อัตตกิลมถานุโยคนี้ ชื่อว่าเป็นกายภาวนาของพวกเขา. ก็เขานั้นเห็นอะไรจึงกล่าวอย่างนี้? ได้ยินว่า เขาย่อมมาสู่วิหารในเวลากลางวันบ่อยๆ ก็ในสมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายเก็บเก็บบาตรและจีวรแล้ว ย่อมเข้าสู่ที่หลีกเร้นในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันของตนๆ เขาเห็นภิกษุเหล่านั้นผู้หลีกเร้นอยู่แล้ว เมื่อสำคัญว่า "ภิกษุเหล่านี้ย่อมประกอบแต่จิตตภาวนาเท่านั้น ส่วนกายภาวนาของภิกษุเหล่านี้ไม่มี" จึงกล่าวอย่างนั้น.

၃၆၆. အထ နံ ဘဂဝါ အနုယုဉ္ဇန္တော ကိန္တိ ပန တေ, အဂ္ဂိဝေဿန, ကာယဘာဝနာ သုတာတိ အာဟ. သော တံ ဝိတ္ထာရေန္တော သေယျထိဒံ, နန္ဒော ဝစ္ဆောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နန္ဒောတိ တဿ နာမံ. ဝစ္ဆောတိ ဂေါတ္တံ. ကိသောတိ နာမံ. သံကိစ္စောတိ ဂေါတ္တံ. မက္ခလိဂေါသာလော ဟေဋ္ဌာ အာဂတောဝ. ဧတေတိ ဧတေ တယော ဇနာ, တေ ကိရ ကိလိဋ္ဌတပါနံ မတ္ထကပတ္တာ အဟေသုံ. ဥဠာရာနိ ဥဠာရာနီတိ ပဏီတာနိ ပဏီတာနိ. ဂါဟေန္တိ နာမာတိ ဗလံ ဂဏှာပေန္တိ နာမ. ဗြူဟေန္တီတိ ဝဍ္ဎေန္တိ. မေဒေန္တီတိ ဇာတမေဒံ ကရောန္တိ. ပုရိမံ ပဟာယာတိ ပုရိမံ ဒုက္ကရကာရံ ပဟာယ. ပစ္ဆာ ဥပစိနန္တီတိ ပစ္ဆာ ဥဠာရခါဒနီယာဒီဟိ သန္တပ္ပေန္တိ, ဝဍ္ဎေန္တိ. အာစယာပစယော ဟောတီတိ ဝဍ္ဎိ စ အဝဍ္ဎိ စ ဟောတိ, ဣတိ ဣမဿ ကာယဿ ကာလေန ဝဍ္ဎိ, ကာလေန ပရိဟာနီတိ ဝဍ္ဎိပရိဟာနိမတ္တမေဝ ပညာယတိ, ကာယဘာဝနာ ပန န ပညာယတီတိ ဒီပေတွာ စိတ္တဘာဝနံ ပုစ္ဆန္တော, ‘‘ကိန္တိ ပန တေ, အဂ္ဂိဝေဿန, စိတ္တဘာဝနာ သုတာ’’တိ အာဟ. န သမ္ပာယာသီတိ သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ နာသက္ခိ, ယထာ တံ ဗာလပုထုဇ္ဇနော.

๓๖๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงซักไซ้เขา ได้ตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็กายภาวนาที่ท่านเคยได้ฟังมาเป็นอย่างไรเล่า?" เขาเมื่อจะขยายความนั้น ได้กล่าวคำมีอาทิว่า "คือ นันทะ วัจฉะ" ในบทเหล่านั้น บทว่า นันทะ เป็นชื่อของเขา บทว่า วัจฉะ เป็นโคตร. บทว่า กิสะ เป็นชื่อ. บทว่า สังกิจจะ เป็นโคตร. มักขลิโคสาล มาแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. บทว่า เอเต คือ ชน ๓ คนเหล่านี้. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นได้เป็นผู้ถึงยอดแห่งผู้มีตบะอันเศร้าหมอง. บทว่า อุฬารานิ อุฬารานิ คือ ประณีตๆ. บทว่า คาเหนฺติ นาม คือ ชื่อว่าย่อมให้ถือเอาซึ่งกำลัง. บทว่า พฺรูเหนฺติ คือ ย่อมทำให้เจริญ. บทว่า เมเทนฺติ คือ ย่อมทำไขมันให้เกิด. บทว่า ปุริมํ ปหาย คือ ละการทำความเพียรที่ทำได้ยากอันมีในกาลก่อน. บทว่า ปจฺฉา อุปจินนฺติ คือ ภายหลังย่อมบำรุงให้เจริญด้วยของเคี้ยวอันประณีตเป็นต้น. บทว่า อาจยาปจโย โหติ คือ มีทั้งความเจริญและความเสื่อม คือ กายนี้มีความเจริญในบางคราว มีความเสื่อมในบางคราว ปรากฏเพียงความเจริญและความเสื่อมเท่านั้น แต่กายภาวนาไม่ปรากฏ ดังนี้ ทรงแสดงแล้ว เมื่อจะทรงถามถึงจิตตภาวนา ได้ตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็จิตตภาวนาที่ท่านเคยได้ฟังมาเป็นอย่างไรเล่า?" บทว่า น สมฺปายาสิ คือ ไม่สามารถที่จะกล่าวให้บริบูรณ์ได้ เหมือนอย่างพาลปุถุชนนั้น.

၃၆၇. ကုတော [Pg.187] ပန တွန္တိ ယော တွံ ဧဝံ ဩဠာရိကံ ဒုဗ္ဗလံ ကာယဘာဝနံ န ဇာနာသိ? သော တွံ ကုတော သဏှံ သုခုမံ စိတ္တဘာဝနံ ဇာနိဿသီတိ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ စောဒနာလယတ္ထေရော, ‘‘အဗုဒ္ဓဝစနံ နာမေတံ ပဒ’’န္တိ ဗီဇနိံ ဌပေတွာ ပက္ကမိတုံ အာရဘိ. အထ နံ မဟာသီဝတ္ထေရော အာဟ – ‘‘ဒိဿတိ, ဘိက္ခဝေ, ဣမဿ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿ အာစယောပိ အပစယောပိ အာဒါနမ္ပိ နိက္ခေပနမ္ပီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၆၂). တံ သုတွာ သလ္လက္ခေသိ – ‘‘ဩဠာရိကံ ကာယံ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နဝိပဿနာ ဩဠာရိကာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ.

๓๖๗. (ความหมายของพระดำรัสว่า) กุโต ปน ตฺวํ คือ ท่านผู้ใดไม่รู้จักแม้กายภาวนาอันหยาบและมีกำลังน้อยเช่นนี้ ท่านผู้นั้นจักรู้จักจิตตภาวนาอันละเอียดสุขุมได้อย่างไร? ก็ในที่นี้ พระโจทนาลยเถระกล่าวว่า "บทนี้ไม่ชื่อว่าเป็นพุทธวจนะ" ดังนี้แล้ว วางพัด เริ่มจะหลีกไป. ลำดับนั้น พระมหาสีวเถระได้กล่าวกับท่านว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความก่อขึ้น ความสลายไป การถือเอา การทอดทิ้งแห่งกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้ ย่อมปรากฏ" (สํ.นิ. ๒.๖๒). ท่านได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกำหนดหมายได้ว่า "วิปัสสนาที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำหนดรู้กายอันหยาบ ย่อมควรที่จะกล่าวได้ว่าเป็นวิปัสสนาที่หยาบ"

၃၆၈. သုခသာရာဂီတိ သုခသာရာဂေန သမန္နာဂတော. သုခါယ ဝေဒနာယ နိရောဓာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာတိ န အနန္တရာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သုခဒုက္ခာနဉှိ အနန္တရပစ္စယတာ ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၁.၂.၄၅-၄၆) ပဋိသိဒ္ဓါ. ယသ္မာ ပန သုခေ အနိရုဒ္ဓေ ဒုက္ခံ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဣဓ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီတိ ခေပေတွာ ဂဏှိတွာ တိဋ္ဌတိ. ဥဘတောပက္ခန္တိ သုခံ ဧကံ ပက္ခံ ဒုက္ခံ ဧကံ ပက္ခန္တိ ဧဝံ ဥဘတောပက္ခံ ဟုတွာ.

๓๖๘. บทว่า สุขสาราคี คือ ผู้ประกอบด้วยความกำหนัดในสุข. บทว่า สุขาย เวทนาย นิโรธา อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา (ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะความดับแห่งสุขเวทนา) ความว่า (ทุกขเวทนา) มิได้เกิดขึ้นในลำดับถัดไปทีเดียว เพราะความเป็นอนันตรปัจจัยของสุขและทุกข์ ท่านปฏิเสธไว้ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน. ๑.๒.๔๕-๔๖). แต่เพราะเหตุที่เมื่อสุขยังไม่ดับ ทุกข์ย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า ปริยาทาย ติฏฺฐติ คือ ครอบงำ ยึดครองอยู่. บทว่า อุภโตปกฺขํ คือ สุขเป็นฝ่ายหนึ่ง ทุกข์เป็นฝ่ายหนึ่ง เป็นสองฝ่ายอย่างนี้.

၃၆၉. ဥပ္ပန္နာပိ သုခါ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ ကာယဿ. ဥပ္ပန္နာပိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ စိတ္တဿာတိ ဧတ္ထ ကာယဘာဝနာ ဝိပဿနာ, စိတ္တဘာဝနာ သမာဓိ. ဝိပဿနာ စ သုခဿ ပစ္စနီကာ, ဒုက္ခဿ အာသန္နာ. သမာဓိ ဒုက္ခဿ ပစ္စနီကော, သုခဿ အာသန္နော. ကထံ? ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နိသိန္နဿ ဟိ အဒ္ဓါနေ ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ တတ္ထ တတ္ထ အဂ္ဂိဥဋ္ဌာနံ ဝိယ ဟောတိ, ကစ္ဆေဟိ သေဒါ မုစ္စန္တိ, မတ္ထကတော ဥသုမဝဋ္ဋိဥဋ္ဌာနံ ဝိယ ဟောတီတိ စိတ္တံ ဟညတိ ဝိဟညတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ. ဧဝံ တာဝ ဝိပဿနာ သုခဿ ပစ္စနီကာ, ဒုက္ခဿ အာသန္နာ. ဥပ္ပန္နေ ပန ကာယိကေ ဝါ စေတသိကေ ဝါ ဒုက္ခေ တံ ဒုက္ခံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ သမာပတ္တိံ သမာပန္နဿ သမာပတ္တိက္ခဏေ ဒုက္ခံ ဒူရာပဂတံ ဟောတိ, အနပ္ပကံ သုခံ ဩက္ကမတိ. ဧဝံ သမာဓိ ဒုက္ခဿ ပစ္စနီကော, သုခဿ အာသန္နော. ယထာ ဝိပဿနာ သုခဿ ပစ္စနီကာ, ဒုက္ခဿ အာသန္နာ, န တထာ သမာဓိ. ယထာ သမာဓိ ဒုက္ခဿ ပစ္စနီကော, သုခဿ အာသန္နော, န စ တထာ ဝိပဿနာတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပ္ပန္နာပိ သုခါ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ [Pg.188] တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ ကာယဿ. ဥပ္ပန္နာပိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ စိတ္တဿာ’’တိ.

๓๖๙. ในข้อว่า 'แม้สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะกายอันอบรมแล้ว แม้ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะจิตอันอบรมแล้ว' นั้น กายภาวนาคือวิปัสสนา จิตตภาวนาคือสมาธิ ก็วิปัสสนาเป็นข้าศึกต่อสุข ใกล้ต่อทุกข์ สมาธิเป็นข้าศึกต่อทุกข์ ใกล้ต่อสุข อย่างไรเล่า? คือว่า เมื่อผู้ตั้งวิปัสสนาแล้วนั่งอยู่ กาลเวลายิ่งล่วงไปๆ ความร้อนเหมือนไฟลุกขึ้นก็เกิดขึ้นในที่นั้นๆ เหงื่อไหลออกจากรักแร้ ความร้อนเหมือนไอพุ่งขึ้นจากศีรษะ เพราะเหตุนั้น จิตย่อมลำบาก ย่อมลำบากยิ่ง ย่อมหวั่นไหว ด้วยประการฉะนี้ วิปัสสนาจึงเป็นข้าศึกต่อสุข ใกล้ต่อทุกข์ ก่อน แต่เมื่อทุกข์ทางกายหรือทางใจเกิดขึ้น สำหรับผู้เข้าสมาบัติข่มทุกข์นั้นไว้ได้ ในขณะแห่งสมาบัติ ทุกข์นั้นย่อมไปปราศไกล สุขมิใช่น้อยย่อมก้าวลงสู่ ด้วยประการฉะนี้ สมาธิจึงเป็นข้าศึกต่อทุกข์ ใกล้ต่อสุข วิปัสสนาเป็นข้าศึกต่อสุข ใกล้ต่อทุกข์ ฉันใด สมาธิไม่เป็นฉันนั้น สมาธิเป็นข้าศึกต่อทุกข์ ใกล้ต่อสุข ฉันใด วิปัสสนาก็ไม่เป็นฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'แม้สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะกายอันอบรมแล้ว แม้ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะจิตอันอบรมแล้ว' ดังนี้

၃၇၀. အာသဇ္ဇ ဥပနီယာတိ ဂုဏေ ဃဋ္ဋေတွာ စေဝ ဥပနေတွာ စ. တံ ဝတ မေတိ တံ ဝတ မမ စိတ္တံ.

๓๗๐. บทว่า อาสชฺช อุปนียา (ความว่า) กระทบกระทั่งและน้อมนำเข้าไปซึ่งคุณทั้งหลาย บทว่า ตํ วต เม (ความว่า) จิตของเรานั้นหนอ

၃၇၁. ကိဉှိ နော သိယာ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိ, အဂ္ဂိဝေဿန, ကိံ န ဘဝိဿတိ, ဘဝိဿတေဝ, မာ ဧဝံ သညီ ဟောဟိ, ဥပ္ပဇ္ဇိယေဝ မေ သုခါပိ ဒုက္ခာပိ ဝေဒနာ, ဥပ္ပန္နာယ ပနဿာ အဟံ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ ဌာတုံ န ဒေမိ. ဣဒါနိဿ တမတ္ထံ ပကာသေတုံ ဥပရိ ပသာဒါဝဟံ ဓမ္မဒေသနံ ဒေသေတုကာမော မူလတော ပဋ္ဌာယ မဟာဘိနိက္ခမနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဣဓ မေ, အဂ္ဂိဝေဿန, ပုဗ္ဗေဝ သမ္ဗောဓာ…ပေ… တတ္ထေဝ နိသီဒိံ, အလမိဒံ ပဓာနာယာတိ ဣဒံ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ပါသရာသိသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပန ဝိသေသော, တတ္ထ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသဇ္ဇာ, ဣဓ ဒုက္ကရကာရိကာ.

๓๗๑. บทว่า 'กิญฺหิ โน สิยา อคฺคิเวสฺสน' ความว่า อัคคิเวสสนะ เหตุไรจักไม่มีเล่า ต้องมีแน่นอน ท่านอย่าได้มีความสำคัญอย่างนี้เลยว่า สุขเวทนาและทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นแก่เราแน่นอน แต่เมื่อเวทนานั้นเกิดขึ้นแล้ว เราย่อมไม่ยอมให้มันครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ บัดนี้ เพื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้นแก่สัจจกนิครนถ์นั้น ทรงมีพระประสงค์จะแสดงธรรมเทศนาอันนำมาซึ่งความเลื่อมใสในเบื้องหน้า จึงทรงปรารภมหาภิเนษกรมณ์ตั้งแต่ต้น ในข้อนั้น คำทั้งหมดนี้ว่า 'อัคคิเวสสนะ ในกาลก่อนแต่ตรัสรู้...ฯลฯ...เราได้นั่งลง ณ ที่นั้นแหละ (ด้วยคิดว่า) เท่านี้เพียงพอแล้วเพื่อความเพียร' พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในปาสราสิสูตรในเบื้องต่ำนั่นเทียว แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ ในสูตรนั้นกล่าวถึงการประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ในสูตรนี้หมายถึงทุกกรกิริยา

၃၇၄. အလ္လကဋ္ဌန္တိ အလ္လံ ဥဒုမ္ဗရကဋ္ဌံ. သသ္နေဟန္တိ သခီရံ. ကာမေဟီတိ ဝတ္ထုကာမေဟိ. အဝူပကဋ္ဌာတိ အနပဂတာ. ကာမစ္ဆန္ဒောတိအာဒီသု ကိလေသကာမောဝ ဆန္ဒကရဏဝသေန ဆန္ဒော. သိနေဟကရဏဝသေန သ္နေဟော. မုစ္ဆာကရဏဝသေန မုစ္ဆာ. ပိပါသာကရဏဝသေန ပိပါသာ. အနုဒဟနဝသေန ပရိဠာဟောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဩပက္ကမိကာတိ ဥပက္ကမနိဗ္ဗတ္တာ. ဉာဏာယ ဒဿနာယ အနုတ္တရာယ သမ္ဗောဓာယာတိ သဗ္ဗံ လောကုတ္တရမဂ္ဂဝေဝစနမေဝ.

๓๗๔. บทว่า อลฺลกฏฺฐํ คือ ไม้มะเดื่อสด บทว่า สสฺเนหํ คือ มียาง บทว่า กาเมหิ คือ จากวัตถุกาม บทว่า อวูปกฏฺฐา คือ ยังไม่ปราศไป ในคำมีอาทิว่า กามจฺฉนฺโท นั้น กิเลสกามนั่นแหละ ชื่อว่า ฉันทะ เพราะกระทำความพอใจ ชื่อว่า สเนหะ เพราะกระทำความรัก ชื่อว่า มุจฉา เพราะกระทำความมัวเมา ชื่อว่า ปิปาสา เพราะกระทำความกระหาย ชื่อว่า ปริฬาหะ เพราะแผดเผาไป พึงทราบดังนี้ บทว่า โอปกฺกมิกา คือ (เวทนา) ที่เกิดจากความเพียร บทว่า ญาณาย ทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธาย ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของโลกุตตรมรรคทั้งสิ้น

ဣဒံ ပနေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – အလ္လံ သခီရံ ဥဒုမ္ဗရကဋ္ဌံ ဝိယ ဟိ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော အနိဿဋပုဂ္ဂလာ. ဥဒကေ ပက္ခိတ္တဘာဝေါ ဝိယ ကိလေသကာမေန တိန္တတာ; မန္ထနေနာပိ အဂ္ဂိနော အနဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော အနိဿဋာနံ ဩပက္ကမိကာဟိ ဝေဒနာဟိ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အနဓိဂမော. အမန္ထနေနာပိ အဂ္ဂိနော အနဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိနာပိ ဩပက္ကမိကာဟိ ဝေဒနာဟိ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အနဓိဂမော. ဒုတိယဥပမာပိ ဣမိနာဝ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပန ဝိသေသော, ပုရိမာ သပုတ္တဘရိယပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဥပမာ; ပစ္ဆိမာ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကပဗ္ဗဇ္ဇာယ.

นี้คือการเทียบเคียงอุปมาในข้อนี้ คือ บุคคลผู้ยังไม่สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนไม้มะเดื่อสดที่มียาง ความที่ชุ่มด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนการถูกแช่ไว้ในน้ำ การที่บุคคลผู้ยังไม่สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม ไม่บรรลุโลกุตตรมรรคด้วยเวทนาอันเกิดจากความเพียร เปรียบเหมือนการที่ไฟไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยการสี การที่บุคคลเหล่านั้นไม่บรรลุโลกุตตรมรรคแม้ปราศจากเวทนาอันเกิดจากความเพียร เปรียบเหมือนการที่ไฟไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยการไม่สี แม้อุปมาที่สองก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ อุปมาข้อแรกเป็นอุปมาของการบวชพร้อมทั้งบุตรและภรรยา อุปมาข้อหลังเป็นอุปมาของการบวชของพราหมณ์ผู้ตั้งอยู่ในธรรม

၃၇၆. တတိယဥပမာယ [Pg.189] ကောဠာပန္တိ ဆိန္နသိနေဟံ နိရာပံ. ထလေ နိက္ခိတ္တန္တိ ပဗ္ဗတထလေ ဝါ ဘူမိထလေ ဝါ နိက္ခိတ္တံ. ဧတ္ထာပိ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – သုက္ခကောဠာပကဋ္ဌံ ဝိယ ဟိ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော နိဿဋပုဂ္ဂလာ, အာရကာ ဥဒကာ ထလေ နိက္ခိတ္တဘာဝေါ ဝိယ ကိလေသကာမေန အတိန္တတာ. မန္ထနေနာပိ အဂ္ဂိနော အဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော နိဿဋာနံ အဗ္ဘောကာသိကနေသဇ္ဇိကာဒိဝသေန ဩပက္ကမိကာဟိပိ ဝေဒနာဟိ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အဓိဂမော. အညဿ ရုက္ခဿ သုက္ခသာခါယ သဒ္ဓိံ ဃံသနမတ္တေနေဝ အဂ္ဂိနော အဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ ဝိနာပိ ဩပက္ကမိကာဟိ ဝေဒနာဟိ သုခါယေဝ ပဋိပဒါယ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အဓိဂမောတိ. အယံ ဥပမာ ဘဂဝတာ အတ္တနော အတ္ထာယ အာဟဋာ.

๓๗๖. ในอุปมาที่สาม บทว่า โกฬาปํ คือ ไม้ที่หมดยาง ปราศจากธาตุน้ำ บทว่า ถเล นิกฺขิตฺตํ คือ วางไว้บนบก คือ บนภูเขา หรือบนพื้นดิน แม้ในอุปมานี้ นี่คือการเทียบเคียงอุปมา คือ บุคคลผู้สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนไม้แห้ง ความที่ไม่ชุ่มด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนการวางไว้บนบกห่างไกลจากน้ำ การที่บุคคลผู้สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม บรรลุโลกุตตรมรรคด้วยเวทนาอันเกิดจากความเพียรโดยนัยมีอัพโภกาสิกธุดงค์และเนสัชชิกธุดงค์เป็นต้น เปรียบเหมือนการที่ไฟเกิดขึ้นแม้ด้วยการสี การบรรลุโลกุตตรมรรคด้วยปฏิปทาอันเป็นสุขโดยแท้ แม้ปราศจากเวทนาอันเกิดจากความเพียร เปรียบเหมือนการที่ไฟเกิดขึ้นเพียงด้วยการเสียดสีกับกิ่งไม้แห้งของต้นไม้อื่น อุปมานี้ พระผู้มีพระภาคทรงนำมาเพื่อประโยชน์ของพระองค์เอง

၃၇၇. ဣဒါနိ အတ္တနော ဒုက္ကရကာရိကံ ဒဿေန္တော, တဿ မယှန္တိအာဒိမာဟ. ကိံ ပန ဘဂဝါ ဒုက္ကရံ အကတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိတုံ န သမတ္ထောတိ? ကတွာပိ အကတွာပိ သမတ္ထောဝ. အထ ကသ္မာ အကာသီတိ? သဒေဝကဿ လောကဿ အတ္တနော ပရက္ကမံ ဒဿေဿာမိ. သော စ မံ ဝီရိယနိမ္မထနဂုဏော ဟာသေဿတီတိ. ပါသာဒေ နိသိန္နောယေဝ ဟိ ပဝေဏိအာဂတံ ရဇ္ဇံ လဘိတွာပိ ခတ္တိယော န တထာပမုဒိတော ဟောတိ, ယထာ ဗလကာယံ ဂဟေတွာ သင်္ဂါမေ ဒွေ တယော သမ္ပဟာရေ ဒတွာ အမိတ္တမထနံ ကတွာ ပတ္တရဇ္ဇော. ဧဝံ ပတ္တရဇ္ဇဿ ဟိ ရဇ္ဇသိရိံ အနုဘဝန္တဿ ပရိသံ ဩလောကေတွာ အတ္တနော ပရက္ကမံ အနုဿရိတွာ, ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ အသုကကမ္မံ ကတွာ အသုကဉ္စ အသုကဉ္စ အမိတ္တံ ဧဝံ ဝိဇ္ဈိတွာ ဧဝံ ပဟရိတွာ ဣမံ ရဇ္ဇသိရိံ ပတ္တောသ္မီ’’တိ စိန္တယတော ဗလဝသောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝံ ဘဂဝါပိ သဒေဝကဿ လောကဿ ပရက္ကမံ ဒဿေဿာမိ, သော ဟိ မံ ပရက္ကမော အတိဝိယ ဟာသေဿတိ, သောမနဿံ ဥပ္ပာဒေဿတီတိ ဒုက္ကရမကာသိ.

๓๗๗. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงทุกรกิริยาของพระองค์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า ตสฺส มยฺหํ ดังนี้. ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงกระทำทุกรกิริยาแล้ว ไม่สามารถจะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าได้หรือ? (ตอบว่า) ทรงกระทำก็ดี ไม่ทรงกระทำก็ดี ย่อมทรงสามารถทีเดียว. ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงทรงกระทำ? (ตอบว่า) ทรงกระทำเพราะทรงพระดำริว่า "เราจักแสดงความบากบั่นของเราแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก และคุณคือการบีบคั้นด้วยความเพียรนั้น จักทำให้เรายินดี". จริงอยู่ กษัตริย์แม้ประทับนั่งบนปราสาท ได้ราชสมบัติอันสืบมาตามประเพณีแล้ว ก็ไม่ทรงยินดีเช่นนั้น เหมือนกษัตริย์ผู้ทรงรวบรวมกองทัพแล้ว ในสงคราม ทรงประหาร ๒-๓ ครั้ง กระทำการย่ำยีศัตรูแล้ว ได้ราชสมบัติ. จริงอยู่ เมื่อกษัตริย์ผู้ได้ราชสมบัติอย่างนั้น เสวยสิริราชสมบัติอยู่ ทอดพระเนตรบริษัทแล้ว ทรงระลึกถึงความบากบั่นของพระองค์ โสมนัสอันมีกำลังย่อมเกิดขึ้นแก่กษัตริย์ผู้ทรงดำริว่า "เราทำกรรมชื่อโน้นในที่ชื่อโน้น แทงศัตรูชื่อโน้นและชื่อโน้นอย่างนี้ ประหารอย่างนี้แล้ว ได้สิริราชสมบัตินี้". ฉันนั้นเหมือนกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า "เราจักแสดงความบากบั่นแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก, จริงอยู่ ความบากบั่นนั้นจักทำให้เรายินดียิ่งนัก จักทำให้เกิดโสมนัส" ดังนี้ จึงได้ทรงกระทำทุกรกิริยา.

အပိစ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနောပိ အကာသိယေဝ, ပစ္ဆိမာ ဟိ ဇနတာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ပါရမိယော ပူရေတွာပိ ပဓာနံ ပဒဟိတွာဝ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပတ္တော, ကိမင်္ဂံ ပန မယန္တိ ပဓာနဝီရိယံ ကတ္တဗ္ဗံ မညိဿတိ; ဧဝံ သန္တေ ခိပ္ပမေဝ ဇာတိဇရာမရဏဿ အန္တံ ကရိဿတီတိ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနော အကာသိယေဝ.

อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลัง ก็ได้ทรงกระทำนั่นเทียว. เพราะว่า หมู่ชนรุ่นหลังจักสำคัญว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแม้ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปแล้ว ก็ทรงตั้งความเพียรแล้วนั่นเทียว จึงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ก็จะกล่าวไปไยถึงพวกเราเล่า ความเพียรในการบำเพ็ญสมณธรรมเป็นสิ่งที่พึงกระทำ" เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จักกระทำที่สุดแห่งชาติ ชรา และมรณะได้โดยฉับพลันนั่นเทียว ดังนี้ เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลัง จึงได้ทรงกระทำนั่นเทียว.

ဒန္တေဘိဒန္တမာဓာယာတိ ဟေဋ္ဌာဒန္တေ ဥပရိဒန္တံ ဌပေတွာ. စေတသာ စိတ္တန္တိ ကုသလစိတ္တေန အကုသလစိတ္တံ. အဘိနိဂ္ဂဏှေယျန္တိ နိဂ္ဂဏှေယျံ. အဘိနိပ္ပီဠေယျန္တိ [Pg.190] နိပ္ပီဠေယျံ. အဘိသန္တာပေယျန္တိ တာပေတွာ ဝီရိယနိမ္မထနံ ကရေယျံ. သာရဒ္ဓေါတိ သဒရထော. ပဓာနာဘိတုန္နဿာတိ ပဓာနေန အဘိတုန္နဿ, ဝိဒ္ဓဿ သတောတိ အတ္ထော.

บทว่า ทนฺเตภิ ทนฺตมาธาย ได้แก่ วางฟันบนไว้ที่ฟันล่าง. บทว่า เจตสา จิตฺตํ ได้แก่ (ข่ม) อกุศลจิตด้วยกุศลจิต. บทว่า อภินิคฺคณฺเหยฺยํ ได้แก่ พึงข่ม. บทว่า อภินิปฺปีเฬยฺยํ ได้แก่ พึงบีบคั้น. บทว่า อภิสนฺตาเปยฺยํ ได้แก่ ทำให้เร่าร้อนแล้ว พึงกระทำการบีบคั้นด้วยความเพียร. บทว่า สารทฺโธ ได้แก่ ผู้มีความเดือดร้อน. บทว่า ปธานาภิตุนฺนสฺส มีความว่า ผู้ถูกความเพียรบีบคั้น คือ ถูกทิ่มแทงแล้ว.

၃၇၈. အပ္ပာဏကန္တိ နိရဿာသကံ. ကမ္မာရဂဂ္ဂရိယာတိ ကမ္မာရဿ ဂဂ္ဂရနာဠိယာ. သီသဝေဒနာ ဟောန္တီတိ ကုတောစိ နိက္ခမိတုံ အလဘမာနေဟိ ဝါတေဟိ သမုဋ္ဌာပိတာ ဗလဝတိယော သီသဝေဒနာ ဟောန္တိ. သီသဝေဌံ ဒဒေယျာတိ သီသဝေဌနံ ဒဒေယျ. ဒေဝတာတိ ဗောဓိသတ္တဿ စင်္ကမနကောဋိယံ ပဏ္ဏသာလပရိဝေဏသာမန္တာ စ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ.

๓๗๘. บทว่า อปฺปาณกํ ได้แก่ การไม่มีลมหายใจเข้าออก. บทว่า กมฺมารคคฺคริยา ได้แก่ ด้วยสูบของช่างทอง. บทว่า สีสเวทนา โหนฺติ ได้แก่ เวทนากล้าในศีรษะ อันลมทั้งหลายที่ไม่อาจจะออกไปจากที่ไหนๆ ได้ ทำให้เกิดขึ้น ย่อมมี. บทว่า สีสเวฐํ ทเทยฺย ได้แก่ พึงให้ผ้าพันศีรษะ. บทว่า เทวตา ได้แก่ เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ปลายที่จงกรมของพระโพธิสัตว์ และโดยรอบบริเวณบรรณศาลา.

တဒါ ကိရ ဗောဓိသတ္တဿ အဓိမတ္တေ ကာယဒါဟေ ဥပ္ပန္နေ မုစ္ဆာ ဥဒပါဒိ. သော စင်္ကမေဝ နိသိန္နော ဟုတွာ ပပတိ. တံ ဒိသွာ ဒေဝတာ ဧဝမာဟံသု – ‘‘ဝိဟာရောတွေဝ သော အရဟတော’’တိ, ‘‘အရဟန္တော နာမ ဧဝရူပါ ဟောန္တိ မတကသဒိသာ’’တိ လဒ္ဓိယာ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ယာ ဒေဝတာ ‘‘ကာလင်္ကတော’’တိ အာဟံသု, တာ ဂန္တွာ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ အာရောစေသုံ – ‘‘တုမှာကံ ပုတ္တော ကာလင်္ကတော’’တိ. မမ ပုတ္တော ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ကာလင်္ကတော, နော အဟုတွာတိ? ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိတုံ နာသက္ခိ, ပဓာနဘူမိယံယေဝ ပတိတွာ ကာလင်္ကတောတိ. နာဟံ သဒ္ဒဟာမိ, မမ ပုတ္တဿ ဗောဓိံ အပတွာ ကာလင်္ကိရိယာ နာမ နတ္ထီတိ.

ได้ยินว่า ในกาลนั้น เมื่อความเร่าร้อนในพระวรกายอย่างยิ่งเกิดขึ้นแก่พระโพธิสัตว์ ความสลบได้เกิดขึ้นแล้ว. พระองค์ประทับนั่งแล้วในที่จงกรมนั่นเทียว ได้ล้มลง. เทวดาเห็นดังนั้นแล้ว ได้กล่าวอย่างนี้ว่า "นั่นเป็นการอยู่ของพระอรหันต์" (คือ) ย่อมกล่าวด้วยลัทธิของตนว่า "ชื่อว่าพระอรหันต์ทั้งหลาย ย่อมมีสภาพเช่นนี้ คือเหมือนคนตาย". ในเทวดาเหล่านั้น เทวดาเหล่าใดกล่าวว่า "สิ้นพระชนม์แล้ว" เทวดาเหล่านั้นไปแล้ว ได้กราบทูลแด่พระเจ้าสุทโธทนมหาราชว่า "พระโอรสของพระองค์สิ้นพระชนม์แล้ว". (พระราชาตรัสถามว่า) "บุตรของเราเป็นพระพุทธเจ้าแล้วสิ้นพระชนม์ หรือว่ายังมิได้เป็น?". (เทวดาทูลว่า) "ไม่สามารถจะเป็นพระพุทธเจ้าได้ ล้มลงในภูมิแห่งการบำเพ็ญเพียรนั่นเทียว สิ้นพระชนม์แล้ว". (พระราชาตรัสว่า) "เราไม่เชื่อ, การสิ้นชีวิตของบุตรของเราเมื่อยังไม่บรรลุพระโพธิญาณนั้น ย่อมไม่มี".

အပရဘာဂေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာ အနုပုဗ္ဗေန ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ ကပိလဝတ္ထုံ အနုပ္ပတ္တဿ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ပါသာဒံ အာရောပေတွာ ယာဂုခဇ္ဇကံ ဒတွာ အန္တရာဘတ္တသမယေ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ – တုမှာကံ ဘဂဝါ ပဓာနကရဏကာလေ ဒေဝတာ အာဂန္တွာ, ‘‘ပုတ္တော တေ, မဟာရာဇ, ကာလင်္ကတော’’တိ အာဟံသူတိ. ကိံ သဒ္ဒဟသိ မဟာရာဇာတိ? န ဘဂဝါ သဒ္ဒဟိန္တိ. ဣဒါနိ, မဟာရာဇ, သုပိနပ္ပဋိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ အစ္ဆရိယာနိ ပဿန္တော ကိံ သဒ္ဒဟိဿသိ? အဟမ္ပိ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော, တွမ္ပိ ဗုဒ္ဓပိတာ ဇာတော, ပုဗ္ဗေ ပန မယှံ အပရိပက္ကေ ဉာဏေ ဗောဓိစရိယံ စရန္တဿ ဓမ္မပါလကုမာရကာလေပိ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဟေတုံ ဂတဿ, ‘‘တုမှာကံ ပုတ္တော ဓမ္မပါလကုမာရော ကာလင်္ကတော, ဣဒမဿ အဋ္ဌီ’’တိ ဧဠကဋ္ဌိံ အာဟရိတွာ ဒဿေသုံ, တဒါပိ တုမှေ, ‘‘မမ ပုတ္တဿ အန္တရာမရဏံ နာမ နတ္ထိ, နာဟံ သဒ္ဒဟာမီ’’တိ အဝေါစုတ္ထ, မဟာရာဇာတိ ဣမိဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဘဂဝါ မဟာဓမ္မပါလဇာတကံ ကထေသိ.

ในภายหลัง เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศธรรมจักรแล้ว เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์โดยลำดับ จนบรรลุถึงกรุงกบิลพัสดุ์ พระเจ้าสุทโธทนมหาราชทรงรับบาตรแล้ว ทรงเชิญขึ้นสู่ปราสาท ถวายข้าวต้มและของขบเคี้ยว ในระหว่างเวลาเสวยภัตตาหาร ได้กราบทูลเนื้อความนี้ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ในคราวที่พระองค์ทรงบำเพ็ญเพียร เทวดามาแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่มหาราช พระโอรสของพระองค์สิ้นพระชนม์แล้ว' ดังนี้". (พระพุทธเจ้าตรัสถามว่า) "ข้าแต่มหาราช พระองค์ทรงเชื่อหรือไม่?". (พระราชาทูลว่า) "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ไม่เชื่อ". (พระพุทธเจ้าตรัสว่า) "ข้าแต่มหาราช บัดนี้ พระองค์ทรงเห็นสิ่งอัศจรรย์ทั้งหลายมาตั้งแต่การรับคำทำนายพระสุบินแล้ว จักทรงเชื่อได้อย่างไร? แม้ตถาคตก็ได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว แม้พระองค์ก็ได้เป็นพระพุทธบิดาแล้ว แต่ในกาลก่อน เมื่อตถาคตมีญาณยังไม่แก่กล้า ประพฤติโพธิจริยาอยู่ แม้ในกาลที่เป็นธรรมปาลกุมาร ไปเพื่อเรียนศิลปะ (พวกเขาก็) นำกระดูกแพะมาแสดงว่า 'ธรรมปาลกุมาร โอรสของพระองค์สิ้นชีวิตแล้ว นี่เป็นกระดูกของเขา' ดังนี้ แม้ในกาลนั้น พระองค์ก็ได้ตรัสว่า 'การตายในระหว่างของบุตรเรานั้น ย่อมไม่มี, เราไม่เชื่อ' ดังนี้ ข้าแต่มหาราช". เพราะอัตถุปบัตตินี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสมหาธรรมปาลชาดก.

၃၇၉. မာ [Pg.191] ခေါ တွံ မာရိသာတိ သမ္ပိယာယမာနာ အာဟံသု. ဒေဝတာနံ ကိရာယံ ပိယမနာပဝေါဟာရော, ယဒိဒံ မာရိသာတိ. အဇဇ္ဇိတန္တိ အဘောဇနံ. ဟလန္တိ ဝဒါမီတိ အလန္တိ ဝဒါမိ, အလံ ဣမိနာ ဧဝံ မာ ကရိတ္ထ, ယာပေဿာမဟန္တိ ဧဝံ ပဋိသေဓေမီတိ အတ္ထော.

๓๗๙. บทว่า มา โข ตฺวํ มาริส (เทวดา) ผู้แสดงความรักใคร่ ได้กล่าวแล้ว. ได้ยินว่า คำว่า มาริส นี้ เป็นโวหารที่น่ารักน่าพอใจของเทวดาทั้งหลาย. บทว่า อชชฺชิตํ ได้แก่ การไม่บริโภคอาหาร. บทว่า หาลนฺติ วทามิ มีความว่า เรากล่าวว่า พอแล้ว, พอแล้วด้วยสิ่งนี้ ท่านทั้งหลายอย่าทำอย่างนี้, (ความจริงคือ) เราจักยังอัตภาพให้เป็นไป, เราห้ามอย่างนี้.

၃၈၀-၁. မင်္ဂုရစ္ဆဝီတိ မင်္ဂုရမစ္ဆစ္ဆဝိ. ဧတာဝ ပရမန္တိ တာသမ္ပိ ဝေဒနာနမေတံယေဝ ပရမံ, ဥတ္တမံ ပမာဏံ. ပိတု သက္ကဿ ကမ္မန္တေ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတာတိ ရညော ကိရ ဝပ္ပမင်္ဂလဒိဝသော နာမ ဟောတိ, တဒါ အနေကပ္ပကာရံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ပဋိယာဒေန္တိ. နဂရဝီထိယော သောဓာပေတွာ ပုဏ္ဏဃဋေ ဌပါပေတွာ ဓဇပဋာကာဒယော ဥဿာပေတွာ သကလနဂရံ ဒေဝဝိမာနံ ဝိယ အလင်္ကရောန္တိ. သဗ္ဗေ ဒါသကမ္မကရာဒယော အဟတဝတ္ထနိဝတ္ထာ ဂန္ဓမာလာဒိပဋိမဏ္ဍိတာ ရာဇကုလေ သန္နိပတန္တိ. ရညော ကမ္မန္တေ နင်္ဂလသတသဟဿံ ယောဇီယတိ. တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ဧကေန ဦနံ အဋ္ဌသတံ ယောဇေန္တိ. သဗ္ဗနင်္ဂလာနိ သဒ္ဓိံ ဗလိဗဒ္ဒရသ္မိယောတ္တေဟိ ဇာဏုဿောဏိဿ ရထော ဝိယ ရဇတပရိက္ခိတ္တာနိ ဟောန္တိ. ရညော အာလမ္ဗနနင်္ဂလံ ရတ္တသုဝဏ္ဏပရိက္ခိတ္တံ ဟောတိ. ဗလိဗဒ္ဒါနံ သိင်္ဂါနိပိ ရသ္မိပတောဒါပိ သုဝဏ္ဏပရိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ. ရာဇာ မဟာပရိဝါရေန နိက္ခမန္တော ပုတ္တံ ဂဟေတွာ အဂမာသိ.

บทว่า Maṅguracchavī ความว่า มีผิวพรรณเหมือนปลาแมงกุระ (คือปลาหนังลาย) บทว่า Etāva paramaṃ ความว่า แม้เวทนาเหล่านั้นก็มีประมาณเท่านี้แหละเป็นอย่างยิ่ง เป็นประมาณอันสูงสุด บทว่า Pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitā ความว่า ได้ยินว่า มีวันพระราชพิธีวัปปมงคลของพระราชา ในวันนั้น พวกเขาจัดเตรียมของเคี้ยวของฉันหลายอย่าง ให้ชำระถนนในพระนคร ให้ตั้งหม้อน้ำเต็ม ให้ยกธงและธงชายเป็นต้นขึ้น ประดับประดาทั่วทั้งพระนครดุจวิมานของเทวดา ทาสและกรรมกรเป็นต้นทั้งหมด นุ่งห่มผ้าใหม่ ประดับด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ประชุมกันในพระราชวัง ในสถานที่ประกอบพระราชพิธีของพระราชา ไถหนึ่งแสนคันถูกเทียม แต่ในวันนั้น พวกเขาเทียมไถแปดร้อยคันหย่อนหนึ่ง ไถทั้งหมดพร้อมด้วยเชือกและประตักสำหรับโคผู้ ถูกหุ้มด้วยเงินเหมือนรถของชาณุสโสณีพราหมณ์ ไถที่พระราชาทรงจับนั้นหุ้มด้วยทองคำแดง แม้เขาของโคผู้ทั้งหลาย และเชือกกับประตักก็หุ้มด้วยทองคำ พระราชาเสด็จออกจากพระนครพร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ ทรงพาพระโอรสไปด้วย

ကမ္မန္တဋ္ဌာနေ ဧကော ဇမ္ဗုရုက္ခော ဗဟလပတ္တပလာသော သန္ဒစ္ဆာယော အဟောသိ. တဿ ဟေဋ္ဌာ ကုမာရဿ သယနံ ပညပေတွာ ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကခစိတံ ဝိတာနံ ဗန္ဓာပေတွာ သာဏိပါကာရေန ပရိက္ခိပါပေတွာ အာရက္ခံ ဌပေတွာ ရာဇာ သဗ္ဗာလင်္ကာရံ အလင်္ကရိတွာ အမစ္စဂဏပရိဝုတော နင်္ဂလကရဏဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တတ္ထ ရာဇာ သုဝဏ္ဏနင်္ဂလံ ဂဏှာတိ. အမစ္စာ ဧကေနူနအဋ္ဌသတရဇတနင်္ဂလာနိ ဂဟေတွာ ဣတော စိတော စ ကသန္တိ. ရာဇာ ပန ဩရတော ပါရံ ဂစ္ဆတိ, ပါရတော ဝါ ဩရံ ဂစ္ဆတိ. ဧတသ္မိံ ဌာနေ မဟာသမ္ပတ္တိ ဟောတိ, ဗောဓိသတ္တံ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ ဓာတိယော ရညော သမ္ပတ္တိံ ပဿိဿာမာတိ အန္တောသာဏိတော ဗဟိ နိက္ခန္တာ. ဗောဓိသတ္တော ဣတော စိတော စ ဩလောကေန္တော ကဉ္စိ အဒိသွာ ဝေဂေန ဥဋ္ဌာယ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ အာနာပါနေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. ဓာတိယော ခဇ္ဇဘောဇ္ဇန္တရေ ဝိစရမာနာ ထောကံ စိရာယိံသု, သေသရုက္ခာနံ [Pg.192] ဆာယာ နိဝတ္တာ, တဿ ပန ရုက္ခဿ ပရိမဏ္ဍလာ ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. ဓာတိယော အယျပုတ္တော ဧကကောတိ ဝေဂေန သာဏိံ ဥက္ခိပိတွာ အန္တော ပဝိသမာနာ ဗောဓိသတ္တံ သယနေ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နံ တဉ္စ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ဂန္တွာ ရညော အာရောစယိံသု – ‘‘ကုမာရော ဒေဝ, ဧဝံ နိသိန္နော အညေသံ ရုက္ခာနံ ဆာယာ နိဝတ္တာ, ဇမ္ဗုရုက္ခဿ ပရိမဏ္ဍလာ ဌိတာ’’တိ. ရာဇာ ဝေဂေနာဂန္တွာ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ, ‘‘ဣဒံ တေ, တာတ, ဒုတိယံ ဝန္ဒန’’န္တိ ပုတ္တံ ဝန္ဒိ. ဣဒမေတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ပိတု သက္ကဿ ကမ္မန္တေ…ပေ… ပဌမဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတာ’’တိ. သိယာ နု ခေါ ဧသော မဂ္ဂေါ ဗောဓာယာတိ ဘဝေယျ နု ခေါ ဧတံ အာနာပါနဿတိပဌမဇ္ဈာနံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ မဂ္ဂေါတိ. သတာနုသာရိဝိညာဏန္တိ နယိဒံ ဗောဓာယ မဂ္ဂေါ ဘဝိဿတိ, အာနာပါနဿတိပဌမဇ္ဈာနံ ပန ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ ဧကံ ဒွေ ဝါရေ ဥပ္ပန္နသတိယာ အနန္တရံ ဥပ္ပန္နဝိညာဏံ သတာနုသာရိဝိညာဏံ နာမ. ယံ တံ သုခန္တိ ယံ တံ အာနာပါနဿတိပဌမဇ္ဈာနသုခံ.

ในสถานที่ประกอบพระราชพิธี มีต้นหว้าต้นหนึ่ง มีใบและกิ่งก้านหนาแน่น มีเงาทึบ เบื้องล่างต้นหว้านั้น เขาให้ปูลาดพระที่บรรทมของพระกุมาร เบื้องบนให้ผูกเพดานที่ประดับด้วยดาวทอง ให้กั้นด้วยม่านผ้าโดยรอบ ให้จัดอารักขาไว้แล้ว พระราชาทรงประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่เสนาอำมาตย์ เสด็จไปยังสถานที่ประกอบพิธีไถนา ในที่นั้น พระราชาทรงจับไถทองคำ พวกอำมาตย์จับไถเงินแปดร้อยคันหย่อนหนึ่งแล้วไถไปทางโน้นทางนี้ ส่วนพระราชาเสด็จจากฝั่งนี้ไปสู่ฝั่งโน้น หรือเสด็จจากฝั่งโน้นมาสู่ฝั่งนี้ ในสถานที่นั้นมีสมบัติยิ่งใหญ่ พวกพระพี่เลี้ยงที่นั่งแวดล้อมพระโพธิสัตว์อยู่ คิดว่า 'เราจักดูสมบัติของพระราชา' จึงออกจากภายในม่านไปสู่ภายนอก พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรไปทางโน้นทางนี้ ไม่ทรงเห็นใครเลย จึงทรงลุกขึ้นโดยเร็ว ทรงคู้บัลลังก์ ทรงกำหนดลมหายใจเข้าออก ยังปฐมฌานให้บังเกิด พวกพระพี่เลี้ยงเที่ยวไปในระหว่างของเคี้ยวของฉัน ชักช้าอยู่ครู่หนึ่ง เงาของต้นไม้อื่นๆ คล้อยไปแล้ว แต่เงาของต้นหว้านั้นกลับตั้งอยู่เป็นปริมณฑล พวกพระพี่เลี้ยงคิดว่า 'พระลูกเจ้าอยู่พระองค์เดียว' จึงรีบยกม่านขึ้น เข้าไปข้างใน เห็นพระโพธิสัตว์ประทับนั่งด้วยบัลลังก์บนพระที่บรรทม และเห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว จึงไปกราบทูลแด่พระราชาว่า 'ข้าแต่เทวะ พระกุมารประทับนั่งอยู่อย่างนี้ เงาของต้นไม้อื่นๆ คล้อยไปแล้ว แต่เงาของต้นหว้าตั้งอยู่เป็นปริมณฑล' พระราชาเสด็จมาโดยเร็ว ทอดพระเนตรเห็นปาฏิหาริย์แล้ว ตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย นี้เป็นการไหว้ครั้งที่สองของพ่อ' แล้วทรงไหว้พระโอรส คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเรื่องนี้ว่า 'เราเข้าปฐมฌานอยู่...ในที่ทำงานของพระบิดาผู้เป็นศากยะ' บทว่า Siyā nu kho eso maggo bodhāya ความว่า ปฐมฌานอันมีอานาปานสติเป็นอารมณ์นี้ พึงเป็นหนทางเพื่อการตรัสรู้หนอแล บทว่า Satānusāriviññāṇaṃ ความว่า วิญญาณที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งสติที่เกิดขึ้นครั้งหนึ่งหรือสองครั้งอย่างนี้ว่า 'ธรรมนี้จักไม่เป็นหนทางเพื่อการตรัสรู้ แต่ปฐมฌานอันมีอานาปานสติเป็นอารมณ์จักเป็นหนทาง' ชื่อว่า สตานุสารีวิญญาณ บทว่า Yaṃ taṃ sukhaṃ ความว่า สุขคือปฐมฌานอันมีอานาปานสติเป็นอารมณ์นั้น

၃၈၂. ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောန္တီတိ ပဏ္ဏသာလပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနာဒိဝတ္တကရဏေန ဥပဋ္ဌိတာ ဟောန္တိ. ဗာဟုလ္လိကောတိ ပစ္စယဗာဟုလ္လိကော. အာဝတ္တော ဗာဟုလ္လာယာတိ ရသဂိဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဏီတပိဏ္ဍပါတာဒီနံ အတ္ထာယ အာဝတ္တော. နိဗ္ဗိဇ္ဇ ပက္ကမိံသူတိ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ ဓမ္မနိယာမေနေဝ ပက္ကန္တာ ဗောဓိသတ္တဿ သမ္ဗောဓိံ ပတ္တကာလေ ကာယဝိဝေကဿ ဩကာသဒါနတ္ထံ ဓမ္မတာယ ဂတာ. ဂစ္ဆန္တာ စ အညဋ္ဌာနံ အဂန္တွာ ဗာရာဏသိမေဝ အဂမံသု. ဗောဓိသတ္တော တေသု ဂတေသု အဒ္ဓမာသံ ကာယဝိဝေကံ လဘိတွာ ဗောဓိမဏ္ဍေ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသီဒိတွာ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိ.

๓๘๒. บทว่า Paccupaṭṭhitā honti ความว่า เป็นผู้อุปัฏฐากแล้ว ด้วยการทำวัตรมีการกวาดบริเวณบรรณศาลาเป็นต้น บทว่า Bāhulliko ความว่า เป็นผู้มักมากในปัจจัย บทว่า Āvatto bāhullāya ความว่า เป็นผู้กำหนัดในรสแล้ว ย่อมวนเวียนเพื่อบิณฑบาตอันประณีตเป็นต้น บทว่า Nibbijja pakkamiṃsu ความว่า เบื่อหน่ายแล้วหลีกไป คือหลีกไปด้วยธรรมนิยามนั่นเอง เพื่อเปิดโอกาสให้เกิดกายวิเวกแก่พระโพธิสัตว์ในกาลที่จักบรรลุสัมโพธิญาณ จึงได้ไปด้วยธรรมดา และเมื่อไป ก็มิได้ไปที่อื่น ไปยังเมืองพาราณสีนั่นเอง เมื่อท่านเหล่านั้นไปแล้ว พระโพธิสัตว์ได้กายวิเวกอยู่กึ่งเดือน ประทับนั่งบนอปราชิตบัลลังก์ ณ โพธิมณฑล ได้แทงตลอดซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ

၃၈၃. ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိအာဒိ ဘယဘေရဝေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๓๘๓. บทว่า Vivicceva kāmehi เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในภยเภรวสูตรนั่นเอง

၃၈၇. အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟန္တိ အယံ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. နိဂဏ္ဌော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ သမဏံ ဂေါတမံ ဧကံ ပဉှံ ပုစ္ဆိံ. သမဏော ဂေါတမော ‘အပရာပိ မံ, အဂ္ဂိဝေဿန, အပရာပိ မံ, အဂ္ဂိဝေဿနာ’တိ ပရိယောသာနံ အဒဿေန္တော ကထေတိယေဝ. ကုပိတော နု ခေါ’’တိ? အထ ဘဂဝါ, အဂ္ဂိဝေဿန, တထာဂတေ အနေကသတာယ ပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေန္တေ ကုပိတော [Pg.193] သမဏော ဂေါတမောတိ ဧကောပိ ဝတ္တာ နတ္ထိ, ပရေသံ ဗောဓနတ္ထာယ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ ဧဝ တထာဂတော ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ဒဿေန္တော ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ အာရဗ္ဘာတိ သန္ဓာယ. ယာဝဒေဝါတိ ပယောဇနဝိဓိ ပရိစ္ဆေဒနိယမနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပရေသံ ဝိညာပနမေဝ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနာယ ပယောဇနံ, တသ္မာ န ဧကဿေဝ ဒေသေတိ, ယတ္တကာ ဝိညာတာရော အတ္ထိ, သဗ္ဗေသံ ဒေသေတီတိ. တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိန္တိ ဣမိနာ ကိံ ဒဿေတီတိ? သစ္စကော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော အဘိရူပေါ ပါသာဒိကော သုဖုသိတံ ဒန္တာဝရဏံ, ဇိဝှာ မုဒုကာ, မဓုရံ ဝါက္ကရဏံ, ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော မညေ ဝိစရတိ, အန္တော ပနဿ စိတ္တေကဂ္ဂတာ နတ္ထီ’’တိ. အထ ဘဂဝါ, အဂ္ဂိဝေဿန, န တထာဂတော ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော ဝိစရတိ, စက္ကဝါဠပရိယန္တာယပိ ပရိသာယ တထာဂတော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, အသလ္လီနော အနုပလိတ္တော ဧတ္တကံ ဧကဝိဟာရီ, သုညတဖလသမာပတ္တိံ အနုယုတ္တောတိ ဒဿေတုံ ဧဝမာဟ.

๓๘๗. บทว่า "อภิชานามิ โข ปนาหํ" นี้ เป็นอนุสนธิคนละเรื่องกัน ได้ยินว่า นิครนถ์ (สัจจกะ) คิดว่า "เราได้ทูลถามปัญหาข้อหนึ่งกะพระสมณโคดม พระสมณโคดมไม่ทรงแสดงที่สุด (ของปัญหา) ตรัสอยู่แต่ว่า 'ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แม้ข้ออื่นอีก แม้ข้ออื่นอีก' พระองค์ทรงกริ้วกระมังหนอ" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เมื่อตถาคตแสดงธรรมในบริษัทหลายร้อย ไม่มีใครสักคนหนึ่งที่จะกล่าวว่า 'พระสมณโคดมทรงกริ้ว' ตถาคตย่อมแสดงธรรมเพื่อความตรัสรู้ เพื่อการแทงตลอดของผู้อื่นเท่านั้น" จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้ ในคำเหล่านั้น บทว่า "อารพฺภ" หมายถึง ทรงปรารภ บทว่า "ยาวเทว" เป็นการกำหนดขอบเขตวิธีการแห่งประโยชน์ มีความว่า ประโยชน์แห่งการแสดงธรรมของตถาคตมีเพียงการทำให้ผู้อื่นรู้แจ้งเท่านั้น เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงแสดงแก่คนผู้เดียว แต่ทรงแสดงแก่ผู้ที่สามารถรู้ได้ทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ พระองค์ทรงแสดงอะไรด้วยคำว่า "ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ" นี้ ได้ยินว่า สัจจกะคิดว่า "พระสมณโคดมมีพระรูปงาม น่าเลื่อมใส มีริมพระโอษฐ์สนิทดี พระชิวหานุ่มนวล พระสุรเสียงไพเราะ เราเข้าใจว่าพระองค์เที่ยวทำบริษัทให้รื่นเริงยินดี แต่ภายในพระองค์ไม่มีความเป็นหนึ่งแห่งจิต" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ตถาคตมิได้เที่ยวทำบริษัทให้รื่นเริงยินดี ตถาคตย่อมแสดงธรรมแม้ในบริษัทซึ่งมีขอบเขตจดจักรวาล ไม่ทรงข้องอยู่ ไม่ทรงแปดเปื้อน ทรงมีปกติอยู่ผู้เดียวถึงเพียงนี้ ทรงประกอบในสุญญตผลสมาบัติ" จึงตรัสอย่างนี้

အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တမေဝ. သန္နိသာဒေမီတိ သန္နိသီဒါပေမိ, တထာဂတော ဟိ ယသ္မိံ ခဏေ ပရိသာ သာဓုကာရံ ဒေတိ, တသ္မိံ ခဏေ ပုဗ္ဗာဘောဂေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, သာဓုကာရသဒ္ဒဿ နိဂ္ဃောသေ အဝိစ္ဆိန္နေယေဝ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဌိတဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဘဝင်္ဂပရိဝါသော လဟုကော ဟောတီတိ အဿာသဝါရေ ပဿာသဝါရေ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ. ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပန္တိ ယေန သုညေန ဖလသမာဓိနာ နိစ္စကာလံ ဝိဟရာမိ, တသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ စိတ္တံ သဏ္ဌပေမိ သမာဒဟာမီတိ ဒဿေတိ.

บทว่า "อชฺฌตฺตเมว" หมายถึง อารมณ์ภายในนั่นเอง บทว่า "สนฺนิสาเทมิ" หมายถึง เราย่อมให้นั่งลง กล่าวคือ ตถาคตในขณะที่บริษัทให้สาธุการ ในขณะนั้น พระองค์ทรงกำหนดด้วยบุพพาโภคะ (การน้อมนึกในเบื้องต้น) แล้วเข้าผลสมาบัติ เมื่อเสียงสาธุการยังไม่ขาดสาย ก็เสด็จออกจากสมาบัติแล้วทรงแสดงธรรมต่อไปจากที่ประทับยืนอยู่นั้น จริงอยู่ การพักในภวังค์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้นรวดเร็ว คือ พระองค์ทั้งหลายย่อมเข้าสมาบัติได้ในชั่วขณะลมหายใจเข้าหรือลมหายใจออก พระองค์ทรงแสดงว่า "เราย่อมอยู่เป็นนิตย์ด้วยสุญญตผลสมาธิใด เราย่อมตั้งจิตไว้ในสมาธินิมิตนั้น ย่อมตั้งมั่นไว้" ด้วยบทว่า "เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ"

ဩကပ္ပနိယမေတန္တိ သဒ္ဒဟနိယမေတံ. ဧဝံ ဘဂဝတော ဧကဂ္ဂစိတ္တတံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဣဒါနိ အတ္တနော ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာနီတပဉှံ ပုစ္ဆန္တော အဘိဇာနာတိ ခေါ ပန ဘဝံ ဂေါတမော ဒိဝါ သုပိတာတိ အာဟ. ယထာ ဟိ သုနခေါ နာမ အသမ္ဘိန္နခီရပက္ကပါယသံ သပ္ပိနာ ယောဇေတွာ ဥဒရပူရံ ဘောဇိတောပိ ဂူထံ ဒိသွာ အခါဒိတွာ ဂန္တုံ န သက္ကာ, အခါဒမာနော ဃာယိတွာပိ ဂစ္ဆတိ, အဃာယိတွာဝ ဂတဿ ကိရဿ သီသံ ရုဇ္ဇတိ; ဧဝမေဝံ ဣမဿပိ သတ္ထာ အသမ္ဘိန္နခီရပက္ကပါယသသဒိသံ အဘိနိက္ခမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အာသဝက္ခယာ ပသာဒနီယံ ဓမ္မဒေသနံ ဒေသေတိ. ဧတဿ ပန ဧဝရူပံ ဓမ္မဒေသနံ [Pg.194] သုတွာ သတ္ထရိ ပသာဒမတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပန္နံ, တသ္မာ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာနီတပဉှံ အပုစ္ဆိတွာ ဂန္တုံ အသက္ကောန္တော ဧဝမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ထိနမိဒ္ဓံ သဗ္ဗခီဏာသဝါနံ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ပဟီယတိ, ကာယဒရထော ပန ဥပါဒိန္နကေပိ ဟောတိ အနုပါဒိန္နကေပိ. တထာ ဟိ ကမလုပ္ပလာဒီနိ ဧကသ္မိံ ကာလေ ဝိကသန္တိ, ဧကသ္မိံ မကုလာနိ ဟောန္တိ, သာယံ ကေသဉ္စိ ရုက္ခာနမ္ပိ ပတ္တာနိ ပတိလီယန္တိ, ပါတော ဝိပ္ဖာရိကာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ ဥပါဒိန္နကဿ ကာယဿ ဒရထောယေဝ ဒရထဝသေန ဘဝင်္ဂသောတဉ္စ ဣဓ နိဒ္ဒါတိ အဓိပ္ပေတံ, တံ ခီဏာသဝါနမ္ပိ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ, ‘‘အဘိဇာနာမဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. သမ္မောဟဝိဟာရသ္မိံ ဝဒန္တီတိ သမ္မောဟဝိဟာရောတိ ဝဒန္တိ.

บทว่า "โอกปฺปนิยเมตํ" หมายถึง ข้อนี้เป็นสิ่งที่พึงเชื่อถือได้ สัจจกะครั้นยอมรับความเป็นผู้มีจิตแน่วแน่ของพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทูลถามปัญหาที่ตนนํามาโดยทําไว้เป็นดังแก่นสารที่ซ่อนไว้ในผ้าคาดเอว จึงทูลว่า "ก็ท่านพระโคดมทรงระลึกถึงการบรรทมในเวลากลางวันได้หรือไม่" เปรียบเหมือนสุนัข แม้จะได้กินข้าวมธุปายาสที่หุงด้วยน้ำนมล้วนผสมกับเนยใสจนเต็มท้องแล้ว พอเห็นอุจจาระเข้า ก็ไม่อาจที่จะไม่กินแล้วเดินไปได้ หากไม่กิน ก็ต้องดมแล้วจึงไป ได้ยินว่า ถ้าสุนัขนั้นไปโดยไม่ได้ดมเลย ศีรษะของมันก็จะปวด ฉันใดก็ฉันนั้น แม้สำหรับสัจจกะนี้ พระศาสดาก็ทรงแสดงพระธรรมเทศนาอันน่าเลื่อมใส เปรียบด้วยข้าวมธุปายาสที่หุงด้วยน้ำนมล้วน ตั้งแต่การเสด็จออกผนวชจนถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ แต่เมื่อสัจจกะนี้ได้ฟังพระธรรมเทศนาเช่นนี้แล้ว แม้เพียงความเลื่อมใสในพระศาสดาก็มิได้เกิดขึ้น เพราะฉะนั้น เมื่อไม่อาจจะจากไปโดยไม่ทูลถามปัญหาที่ตนนํามาโดยทําไว้เป็นดังแก่นสารที่ซ่อนไว้ในผ้าคาดเอว จึงได้ทูลถามอย่างนี้ ในข้อนั้น เพราะว่าถีนมิทธะอันพระขีณาสพทั้งปวงละได้ด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น ส่วนความเมื่อยล้าทางกายย่อมมีได้ทั้งในรูปที่มีใจครองและไม่มีใจครอง จริงอยู่ ดอกบัวและดอกอุบลเป็นต้น ย่อมบานในเวลาหนึ่ง และย่อมตูมในเวลาหนึ่ง ในเวลาเย็น ใบของต้นไม้บางชนิดก็หุบเข้า ในเวลาเช้าก็คลี่ออก ฉันใด ในที่นี้ ความเมื่อยล้าแห่งกายที่มีใจครอง และกระแสแห่งภวังค์จิตอันเนื่องมาจากความเมื่อยล้านั้น ท่านประสงค์เอาว่าเป็นการนอนหลับ ซึ่งการนอนหลับนั้นย่อมมีได้แม้แก่พระขีณาสพทั้งหลาย พระองค์ทรงหมายถึงการนอนหลับนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อภิชานามหํ" บทว่า "สมฺโมหวิหารสฺมึ วทนฺติ" หมายถึง เขากล่าวกันว่าเป็นการอยู่ด้วยความหลง

၃၈၉. အာသဇ္ဇ အာသဇ္ဇာတိ ဃဋ္ဋေတွာ ဃဋ္ဋေတွာ. ဥပနီတေဟီတိ ဥပနေတွာ ကထိတေဟိ. ဝစနပ္ပထေဟီတိ ဝစနေဟိ. အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာတိ အလန္တိ စိတ္တေန သမ္ပဋိစ္ဆန္တော အဘိနန္ဒိတွာ ဝါစာယပိ ပသံသန္တော အနုမောဒိတွာ. ဘဂဝတာ ဣမဿ နိဂဏ္ဌဿ ဒွေ သုတ္တာနိ ကထိတာနိ. ပုရိမသုတ္တံ ဧကော ဘာဏဝါရော, ဣဒံ ဒိယဍ္ဎော, ဣတိ အဍ္ဎတိယေ ဘာဏဝါရေ သုတွာပိ အယံ နိဂဏ္ဌော နေဝ အဘိသမယံ ပတ္တော, န ပဗ္ဗဇိတော, န သရဏေသု ပတိဋ္ဌိတော. ကသ္မာ ဧတဿ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေသီတိ? အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ. ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ, ‘‘ဣမဿ ဣဒါနိ ဥပနိဿယော နတ္ထိ, မယှံ ပန ပရိနိဗ္ဗာနတော သမဓိကာနံ ဒွိန္နံ ဝဿသတာနံ အစ္စယေန တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ သာသနံ ပတိဋ္ဌဟိဿတိ. တတြာယံ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ သမ္ပတ္တေ ကာလေ ပဗ္ဗဇိတွာ တီဏိ ပိဋကာနိ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပတွာ ကာဠဗုဒ္ဓရက္ခိတော နာမ မဟာခီဏာသဝေါ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဣဒံ ဒိသွာ အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ.

๓๘๙. บทว่า "อาสชฺช อาสชฺช" หมายถึง กระทบกระทั่งแล้วๆ เล่าๆ บทว่า "อุปนีเตหิ" หมายถึง ด้วยถ้อยคำที่น้อมนำเข้ามากล่าว บทว่า "วจนปฺปเถหิ" หมายถึง ด้วยถ้อยคำทั้งหลาย บทว่า "อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา" หมายถึง ชื่นชมแล้ว อนุโมทนาแล้ว คือ ยอมรับด้วยใจ ชื่นชมแล้ว และสรรเสริญด้วยวาจา อนุโมทนาแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตร ๒ สูตรแก่นิครนถ์นี้ พระสูตรแรกมีความยาว ๑ ภาณวาร พระสูตรนี้มีความยาว ๑ ภาณวารครึ่ง รวมเป็น ๒ ภาณวารครึ่ง แม้ได้ฟังแล้ว นิครนถ์นี้ก็มิได้บรรลุธรรม มิได้บวช และมิได้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย เหตุไรพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงธรรมแก่เขานั้นเล่า ทรงแสดงเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นว่า "บัดนี้ ผู้นี้ยังไม่มีอุปนิสัย แต่เมื่อเราปรินิพพานไปแล้วเกินกว่า ๒๐๐ ปี พระศาสนาจักตั้งมั่นอยู่ในเกาะตัมพปัณณิ ในที่นั้น ผู้นี้จักเกิดในตระกูล เมื่อถึงเวลาอันควร จักบวช เรียนพระไตรปิฎก เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย จักเป็นพระมหาขีณาสพนามว่า กาฬพุทธรักขิต" พระองค์ทรงเห็นเหตุนี้ จึงทรงแสดงธรรมเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต

သောပိ တတ္ထေဝ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပမှိ သာသနေ ပတိဋ္ဌိတေ ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ဒက္ခိဏဂိရိဝိဟာရဿ ဘိက္ခာစာရဂါမေ ဧကသ္မိံ အမစ္စကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ပဗ္ဗဇ္ဇာသမတ္ထယောဗ္ဗနေ ပဗ္ဗဇိတွာ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဂဏံ ပရိဟရန္တော မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဥပဇ္ဈာယံ ပဿိတုံ အဂမာသိ. အထဿ ဥပဇ္ဈာယော သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ စောဒေဿာမီတိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာဂတေန တေန သဒ္ဓိံ မုခံ ဒတွာ ကထာမတ္တမ္ပိ န အကာသိ. သော ပစ္စူသသမယေ ဝုဋ္ဌာယ ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, – ‘‘တုမှေ, ဘန္တေ, မယိ ဂန္ထကမ္မံ ကတွာ တုမှာကံ သန္တိကံ အာဂတေ မုခံ ဒတွာ ကထာမတ္တမ္ပိ န [Pg.195] ကရိတ္ထ, ကော မယှံ ဒေါသော’’တိ ပုစ္ဆိ. ထေရော အာဟ – ‘‘တွံ, အာဝုသော, ဗုဒ္ဓရက္ခိတ ဧတ္တကေနေဝ ‘ပဗ္ဗဇ္ဇာကိစ္စံ မေ မတ္ထကံ ပတ္တ’န္တိ သညံ ကရောသီ’’တိ. ကိံ ကရောမိ, ဘန္တေတိ? ဂဏံ ဝိနောဒေတွာ တွံ ပပဉ္စံ ဆိန္ဒိတွာ စေတိယပဗ္ဗတဝိဟာရံ ဂန္တွာ သမဏဓမ္မံ ကရောဟီတိ. သော ဥပဇ္ဈာယဿ ဩဝါဒေ ဌတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပတွာ ပုညဝါ ရာဇပူဇိတော ဟုတွာ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော စေတိယပဗ္ဗတဝိဟာရေ ဝသိ.

แม้ท่านผู้นั้น เมื่อพระศาสนาประดิษฐานแล้วในเกาะตัมพปัณณินั่นเทียว ได้จุติจากเทวโลกแล้วบังเกิดในตระกูลอำมาตย์ตระกูลหนึ่งในหมู่บ้านภิกขาจารของทักขิณคิริวิหาร เมื่อถึงวัยที่สามารถจะบวชได้ ก็ได้บวชแล้วเรียนเอาพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก บริหารคณะอยู่ มีหมู่ภิกษุเป็นอันมากแวดล้อม ได้ไปเพื่อเฝ้าพระอุปัชฌาย์. ครั้งนั้น พระอุปัชฌาย์ของท่านด้วยดำริว่า “เราจักตักเตือนสัทธิวิหาริก” จึงมิได้สนทนาปราศรัยด้วยเลยกับท่านผู้เรียนพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกแล้วมา. ท่านผู้นั้นลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่ง ไปยังสำนักของพระเถระแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อกระผมทำคันถกรรมแล้วมาสู่สำนักของท่าน ท่านก็มิได้สนทนาปราศรัยด้วยเลย อะไรเป็นโทษของกระผม”. พระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส พุทธรักขิตะ ท่านมีความสำคัญด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า ‘กิจแห่งบรรพชาของเราถึงที่สุดแล้ว’ ดังนี้หรือ”. เมื่อท่านทูลว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมจะพึงทำอย่างไร”. พระเถระจึงกล่าวว่า “ท่านจงปลดเปลื้องคณะเสีย ตัดปปัญจธรรมแล้วไปสู่เจติยบรรพตวิหาร ทำสมณธรรมเถิด”. ท่านผู้นั้นตั้งอยู่ในโอวาทของพระอุปัชฌาย์ บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายแล้ว เป็นผู้มีบุญ อันพระราชาทรงบูชา มีหมู่ภิกษุเป็นอันมากเป็นบริวาร ได้อยู่ที่เจติยบรรพตวิหาร.

တသ္မိဉှိ ကာလေ တိဿမဟာရာဇာ ဥပေါသထကမ္မံ ကရောန္တော စေတိယပဗ္ဗတေ ရာဇလေဏေ ဝသတိ. သော ထေရဿ ဥပဋ္ဌာကဘိက္ခုနော သညံ အဒါသိ – ‘‘ယဒါ မယှံ အယျော ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတိ, ဓမ္မံ ဝါ ကထေတိ, တဒါ မေ သညံ ဒဒေယျာထာ’’တိ. ထေရောပိ ဧကသ္မိံ ဓမ္မဿဝနဒိဝသေ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ကဏ္ဋကစေတိယင်္ဂဏံ အာရုယှ စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ ကာဠတိမ္ဗရုရုက္ခမူလေ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ ဧကော ပိဏ္ဍပါတိကတ္ထေရော ကာဠကာရာမသုတ္တန္တေ ပဉှံ ပုစ္ဆိ. ထေရော နနု, အာဝုသော, အဇ္ဇ ဓမ္မဿဝနဒိဝသောတိ အာဟ. အာမ, ဘန္တေ, ဓမ္မဿဝနဒိဝသောတိ. တေန ဟိ ပီဌကံ အာနေထ, ဣဓေဝ နိသိန္နာ ဓမ္မဿဝနံ ကရိဿာမာတိ. အထဿ ရုက္ခမူလေ အာသနံ ပညပေတွာ အဒံသု. ထေရော ပုဗ္ဗဂါထာ ဝတွာ ကာဠကာရာမသုတ္တံ အာရဘိ. သောပိဿ ဥပဋ္ဌာကဒဟရော ရညော သညံ ဒါပေသိ. ရာဇာ ပုဗ္ဗဂါထာသု အနိဋ္ဌိတာသုယေဝ ပါပုဏိ. ပတွာ စ အညာတကဝေသေနေဝ ပရိသန္တေ ဌတွာ တိယာမရတ္တိံ ဌိတကောဝ ဓမ္မံ သုတွာ ထေရဿ, ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါတိ ဝစနကာလေ သာဓုကာရံ အဒါသိ. ထေရော ဉတွာ, ကဒါ အာဂတောသိ, မဟာရာဇာတိ ပုစ္ဆိ. ပုဗ္ဗဂါထာ ဩသာရဏကာလေယေဝ, ဘန္တေတိ. ဒုက္ကရံ တေ မဟာရာဇ, ကတန္တိ. နယိဒံ, ဘန္တေ, ဒုက္ကရံ, ယဒိ ပန မေ အယျဿ ဓမ္မကထံ အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ ဧကပဒေပိ အညဝိဟိတဘာဝေါ အဟောသိ, တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပဿ ပတောဒယဋ္ဌိနိတုဒနမတ္တေပိ ဌာနေ သာမိဘာဝေါ နာမ မေ မာ ဟောတူတိ သပထမကာသိ.

ก็ในกาลนั้น พระเจ้าติสสมหาราชทรงกระทำอุโบสถกรรม ประทับอยู่ที่ราชเลณที่เจติยบรรพต. พระองค์ได้ประทานสัญญาณแก่ภิกษุอุปัฏฐากของพระเถระว่า “เมื่อใด พระผู้เป็นเจ้าของโยมวิสัชนาปัญหา หรือแสดงธรรม เมื่อนั้น ขอท่านจงให้สัญญาณแก่โยม”. แม้พระเถระ ในวันฟังธรรมวันหนึ่ง มีหมู่ภิกษุแวดล้อม ขึ้นสู่ลานกัณฏกเจดีย์ ไหว้พระเจดีย์แล้ว ได้ยืนอยู่ที่โคนต้นมะเดื่อดำ. ครั้งนั้น พระเถระผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งได้ทูลถามปัญหาในกาฬการามสูตรกะท่าน. พระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส วันนี้เป็นวันฟังธรรมมิใช่หรือ”. ท่านตอบว่า “ใช่แล้ว ขอรับ ท่านผู้เจริญ เป็นวันฟังธรรม”. พระเถระจึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนำตั่งมา เราทั้งหลายจักนั่งฟังธรรมกันในที่นี้แหละ”. ครั้งนั้น ชนทั้งหลายปูอาสนะถวายท่านที่โคนต้นไม้. พระเถระกล่าวบุพพคาถาแล้ว ได้เริ่มแสดงกาฬการามสูตร. แม้สามเณรอุปัฏฐากของท่านนั้นก็ได้ให้คนไปถวายสัญญาณแด่พระราชา. พระราชาเสด็จมาถึงในขณะที่บุพพคาถายังไม่จบทีเดียว และครั้นเสด็จมาถึงแล้ว ก็ทรงปลอมพระองค์ประทับยืนอยู่ที่ท้ายบริษัท ทรงยืนฟังธรรมตลอดสามยามแห่งราตรี ในเวลาที่พระเถระกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคได้ตรัสดังนี้” ก็ได้ประทานสาธุการ. พระเถระทราบแล้วจึงทูลถามว่า “มหาบพิตร พระองค์เสด็จมาถึงเมื่อไร”. พระราชาตรัสตอบว่า “ในเวลาที่เริ่มบุพพคาถานั่นเอง พระเจ้าข้า”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร กรรมอันพระองค์ทรงกระทำแล้ว เป็นกรรมที่ทำได้ยาก”. พระราชาตรัสว่า “พระเจ้าข้า กรรมนี้ไม่ทำได้ยากเลย แต่ถ้าหากว่า ตั้งแต่เวลาที่พระผู้เป็นเจ้าเริ่มแสดงธรรมกถา ความเป็นผู้มีใจเป็นอื่นแม้ในบทเดียวได้มีแก่โยมแล้วไซร้ ความเป็นเจ้าของในที่แม้เพียงประมาณเท่าปลายประตักทิ่มลงในเกาะตัมพปัณณิ ชื่อว่าอย่าได้มีแก่โยมเลย” ดังนี้ ได้ทรงกระทำสัตย์สาบาน.

တသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ပရိဒီပိတာ, တသ္မာ ရာဇာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဧတ္တကာဝ, ဘန္တေ, ဗုဒ္ဓဂုဏာ, ဥဒါဟု အညေပိ အတ္ထီ’’တိ. မယာ ကထိတတော, မဟာရာဇ, အကထိတမေဝ ဗဟု အပ္ပမာဏန္တိ. ဥပမံ, ဘန္တေ, ကရောထာတိ. ယထာ, မဟာရာဇ[Pg.196], ကရီသသဟဿမတ္တေ သာလိက္ခေတ္တေ ဧကသာလိသီသတော အဝသေသသာလီယေဝ ဗဟူ, ဧဝံ မယာ ကထိတဂုဏာ အပ္ပာ, အဝသေသာ ဗဟူတိ. အပရမ္ပိ, ဘန္တေ, ဥပမံ ကရောထာတိ. ယထာ, မဟာရာဇ, မဟာဂင်္ဂါယ ဩဃပုဏ္ဏာယ သူစိပါသံ သမ္မုခံ ကရေယျ, သူစိပါသေန ဂတဥဒကံ အပ္ပံ, သေသံ ဗဟု, ဧဝမေဝ မယာ ကထိတဂုဏာ အပ္ပာ, အဝသေသာ ဗဟူတိ. အပရမ္ပိ, ဘန္တေ, ဥပမံ ကရောထာတိ. ဣဓ, မဟာရာဇ, စာတကသကုဏာ နာမ အာကာသေ ကီဠန္တာ ဝိစရန္တိ. ခုဒ္ဒကာ သာ သကုဏဇာတိ, ကိံ နု ခေါ တဿ သကုဏဿ အာကာသေ ပက္ခပသာရဏဋ္ဌာနံ ဗဟု, အဝသေသော အာကာသော အပ္ပောတိ? ကိံ, ဘန္တေ, ဝဒထ, အပ္ပော တဿ ပက္ခပသာရဏောကာသော, အဝသေသောဝ ဗဟူတိ. ဧဝမေဝ, မဟာရာဇ, အပ္ပကာ မယာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ကထိတာ, အဝသေသာ ဗဟူ အနန္တာ အပ္ပမေယျာတိ. သုကထိတံ, ဘန္တေ, အနန္တာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အနန္တေနေဝ အာကာသေန ဥပမိတာ. ပသန္နာ မယံ အယျဿ, အနုစ္ဆဝိကံ ပန ကာတုံ န သက္ကောမ. အယံ မေ ဒုဂ္ဂတပဏ္ဏာကာရော ဣမသ္မိံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ဣမံ တိယောဇနသတိကံ ရဇ္ဇံ အယျဿ ဒေမာတိ. တုမှေဟိ, မဟာရာဇ, အတ္တနော ပသန္နာကာရော ကတော, မယံ ပန အမှာကံ ဒိန္နံ ရဇ္ဇံ တုမှာကံယေဝ ဒေမ, ဓမ္မေန သမေန ရဇ္ဇံ ကာရေဟိ မဟာရာဇာတိ.

ก็ในพระสูตรนั้น พระพุทธคุณทั้งหลายอันท่านประกาศไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น พระราชาจึงทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระพุทธคุณมีเพียงเท่านี้ หรือว่ายังมีพระคุณอื่นอีก”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร พระคุณที่อาตมาไม่ได้กล่าวมีมากกว่าที่กล่าวแล้วประมาณมิได้”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำอุปมา”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร เปรียบเหมือนในนาข้าวสาลีประมาณพันกรีส เมล็ดข้าวสาลีที่เหลือจากรวงข้าวสาลีรวงหนึ่งย่อมมีมากกว่าฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน คุณที่อาตมากล่าวแล้วมีน้อย ที่เหลือมีมาก”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำอุปมาอื่นอีก”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร เปรียบเหมือนในแม่น้ำคงคาใหญ่ที่เต็มด้วยกระแสน้ำ พึงจุ่มปลายเข็มลงไปตรงๆ น้ำที่ติดไปกับปลายเข็มมีน้อย น้ำที่เหลือมีมากฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน คุณที่อาตมากล่าวแล้วมีน้อย ที่เหลือมีมาก”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำอุปมาอื่นอีก”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร ในโลกนี้ มีนกชื่อว่าจาตกะ เที่ยวเล่นอยู่ในอากาศ นกชนิดนั้นตัวเล็ก ที่สำหรับนกนั้นสยายปีกในอากาศมีมาก หรือว่าอากาศที่เหลือมีน้อย”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวอะไร โอกาสที่นกนั้นจะสยายปีกมีน้อย อากาศที่เหลือมีมากกว่า”. พระเถระกล่าวว่า “ฉันนั้นเหมือนกัน มหาบพิตร พระพุทธคุณที่อาตมากล่าวแล้วมีน้อย ที่เหลือมีมาก ไม่มีที่สุด ประมาณมิได้”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวดีแล้ว พระพุทธคุณไม่มีที่สุด ท่านเปรียบด้วยอากาศที่ไม่มีที่สุดนั่นเทียว โยมเลื่อมใสในพระผู้เป็นเจ้า แต่ไม่สามารถจะทำการบูชาที่สมควรได้ นี้เป็นบรรณาการของคนยากจนของโยม โยมขอถวายราชสมบัติประมาณสามร้อยโยชน์นี้ในเกาะตัมพปัณณินี้แด่พระผู้เป็นเจ้า”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร พระองค์ได้ทรงกระทำอาการเลื่อมใสของพระองค์แล้ว แต่ว่า อาตมาขอถวายราชสมบัติที่พระองค์ถวายแล้วแก่เราคืนแก่พระองค์นั่นแหละ มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงครองราชย์โดยธรรมโดยสม่ำเสมอเถิด”.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย

မဟာသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามหาสัจจกสูตร จบ.

၇. စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาจูฬตัณหาสังขยสูตร

၃၉၀. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တံ. တတ္ထ ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေတိ ပုဗ္ဗာရာမသင်္ခါတေ ဝိဟာရေ မိဂါရမာတုယာ ပါသာဒေ. တတြာယံ အနုပုဗ္ဗီကထာအတီတေ သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ ဧကာ ဥပါသိကာ ပဒုမုတ္တရံ ဘဂဝန္တံ နိမန္တေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ သတသဟဿံ ဒါနံ ဒတွာ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ, ‘‘အနာဂတေ တုမှာဒိသဿ ဗုဒ္ဓဿ အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာ ဟောမီ’’တိ ပတ္ထနမကာသိ. သာ ကပ္ပသတသဟဿံ ဒေဝေသု စေဝ မနုဿေသု စ သံသရိတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော [Pg.197] ကာလေ ဘဒ္ဒိယနဂရေ မေဏ္ဍကသေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဓနဉ္ဇယဿ သေဋ္ဌိနော ဂဟေ သုမနဒေဝိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. ဇာတကာလေ စဿာ ဝိသာခါတိ နာမံ အကံသု. သာ ယဒါ ဘဂဝါ ဘဒ္ဒိယနဂရံ အဂမာသိ, တဒါ ပဉ္စဟိ ဒါရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတော ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ပဌမဒဿနမှိယေဝ သောတာပန္နာ အဟောသိ. အပရဘာဂေ သာဝတ္ထိယံ မိဂါရသေဋ္ဌိပုတ္တဿ ပုဏ္ဏဝဍ္ဎနကုမာရဿ ဂေဟံ ဂတာ, တတ္ထ နံ မိဂါရသေဋ္ဌိ မာတိဋ္ဌာနေ ဌပေသိ, တသ္မာ မိဂါရမာတာတိ ဝုစ္စတိ.

๓๙๐. พระสูตรชื่อว่าจูฬตัณหาสังขยสูตร เริ่มต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ในพระสูตรนั้น บทว่า "ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท" (ณ ปราสาทของนางมิคารมาตาในบุพพาราม) มีความว่า ณ ปราสาทของนางมิคารมาตา ในวิหารชื่อว่าบุพพาราม ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้: ในอดีตกาล ยิ่งกว่าแสนกัป อุบาสิกาคนหนึ่งได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระแล้ว ถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์แสนรูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วหมอบลง ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ตั้งความปรารถนาว่า "ในอนาคตกาล ขอข้าพระองค์พึงเป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระพุทธเจ้าเช่นกับพระองค์" นางท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกสิ้นแสนกัป ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางสุมนาเทวี ในเรือนของธนัญชัยเศรษฐี ผู้เป็นบุตรของเมณฑกเศรษฐี ในภัททิยนคร ในกาลที่นางเกิด ชนทั้งหลายได้ตั้งชื่อของนางว่า วิสาขา ในกาลใด พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปยังภัททิยนคร ในกาลนั้น นางพร้อมด้วยเด็กหญิง ๕๐๐ คน ได้กระทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้เป็นพระโสดาบันในขณะที่ได้เห็นครั้งแรกนั่นเทียว ในกาลต่อมา นางได้ไปสู่เรือนของปุณณวัฒนกุมาร บุตรของมิคารเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ในเรือนนั้น มิคารเศรษฐีได้ตั้งนางไว้ในตำแหน่งแห่งมารดา เพราะเหตุนั้น นางจึงถูกเรียกว่า มิคารมาตา

ပတိကုလံ ဂစ္ဆန္တိယာ စဿာ ပိတာ မဟာလတာပိဠန္ဓနံ နာမ ကာရာပေသိ. တသ္မိံ ပိဠန္ဓနေ စတဿော ဝဇိရနာဠိယော ဥပယောဂံ အဂမံသု, မုတ္တာနံ ဧကာဒသ နာဠိယော, ပဝါဠာနံ ဒွါဝီသတိ နာဠိယော, မဏီနံ တေတ္တိံသ နာဠိယော, ဣတိ ဧတေဟိ စ အညေဟိ စ သတ္တဝဏ္ဏေဟိ ရတနေဟိ နိဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တံ သီသေ ပဋိမုက္ကံ ယာဝ ပါဒပိဋ္ဌိယာ ဘဿတိ, ပဉ္စန္နံ ဟတ္ထီနံ ဗလံ ဓာရယမာနာဝ နံ ဣတ္ထီ ဓာရေတုံ သက္ကောတိ. သာ အပရဘာဂေ ဒသဗလဿ အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာ ဟုတွာ တံ ပသာဓနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နဝဟိ ကောဋီဟိ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကာရယမာနာ ကရီသမတ္တေ ဘူမိဘာဂေ ပါသာဒံ ကာရေသိ. တဿ ဥပရိဘူမိယံ ပဉ္စ ဂဗ္ဘသတာနိ ဟောန္တိ, ဟေဋ္ဌာဘူမိယံ ပဉ္စာတိ ဂဗ္ဘသဟဿပ္ပဋိမဏ္ဍိတော အဟောသိ. သာ ‘‘သုဒ္ဓပါသာဒေါဝ န သောဘတီ’’တိ တံ ပရိဝါရေတွာ ပဉ္စ ဒွိကူဋဂေဟသတာနိ, ပဉ္စ စူဠပါသာဒသတာနိ, ပဉ္စ ဒီဃသာလသတာနိ စ ကာရာပေသိ. ဝိဟာရမဟော စတူဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌာနံ အဂမာသိ.

บิดาของนางผู้ไปสู่ตระกูลของสามี ได้ให้ทำเครื่องประดับชื่อว่ามหาลดาปสาธน์ ในเครื่องประดับนั้น ใช้เพชร ๔ ทะนาน ไข่มุก ๑๑ ทะนาน ปะการัง ๒๒ ทะนาน แก้วมณี ๓๓ ทะนาน เครื่องประดับนั้นสำเร็จลงด้วยรัตนะ ๗ สีเหล่านี้และรัตนะอื่นๆ เครื่องประดับนั้น เมื่อสวมไว้บนศีรษะ ย่อมตกลงมาจรดหลังเท้า สตรีผู้ทรงไว้ซึ่งกำลังแห่งช้าง ๕ เชือกเท่านั้น จึงจะสามารถทรงเครื่องประดับนั้นไว้ได้ ในกาลต่อมา นางได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระทศพลแล้ว ได้สละเครื่องประดับนั้น ให้สร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยทรัพย์ ๙ โกฏิ ได้ให้สร้างปราสาทขึ้นบนพื้นที่ประมาณ ๑ กรีส ในชั้นบนของปราสาทนั้น มีห้อง ๕๐๐ ห้อง ในชั้นล่างมี ๕๐๐ ห้อง จึงเป็นปราสาทที่ประดับด้วยห้องหนึ่งพันห้อง นางคิดว่า "ปราสาทล้วนๆ ย่อมไม่งดงาม" จึงให้สร้างเรือนยอดสองหลัง ๕๐๐ หลัง ปราสาทเล็ก ๕๐๐ หลัง และศาลายาว ๕๐๐ หลัง ล้อมปราสาทนั้น การฉลองวิหารได้สำเร็จลงใน ๔ เดือน

မာတုဂါမတ္တဘာဝေ ဌိတာယ ဝိသာခါယ ဝိယ အညိဿာ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဓနပရိစ္စာဂေါ နာမ နတ္ထိ, ပုရိသတ္တဘာဝေ ဌိတဿ စ အနာထပိဏ္ဍိကဿ ဝိယ အညဿ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဓနပရိစ္စာဂေါ နာမ နတ္ထိ. သော ဟိ စတုပညာသကောဋိယော ဝိဿဇ္ဇေတွာ သာဝတ္ထိယာ ဒက္ခိဏဘာဂေ အနုရာဓပုရဿ မဟာဝိဟာရသဒိသေ ဌာနေ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရံ နာမ ကာရေသိ. ဝိသာခါ, သာဝတ္ထိယာ ပါစီနဘာဂေ ဥတ္တမဒေဝီဝိဟာရသဒိသေ ဌာနေ ပုဗ္ဗာရာမံ နာမ ကာရေသိ. ဘဂဝါ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ကုလာနံ အနုကမ္ပာယ သာဝတ္ထိံ နိဿာယ ဝိဟရန္တော ဣမေသု ဒွီသု ဝိဟာရေသု နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသိ. ဧကံ အန္တောဝဿံ ဇေတဝနေ ဝသတိ, ဧကံ ပုဗ္ဗာရာမေ, ဧတသ္မိံ ပန သမယေ ဘဂဝါ ပုဗ္ဗာရာမေ ဝိဟရတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေ’’တိ.

ในพระพุทธศาสนา การสละทรัพย์ของสตรีอื่นผู้ดำรงอยู่ในภาวะแห่งมาตุคาม เหมือนนางวิสาขา ย่อมไม่มี และในพระพุทธศาสนา การสละทรัพย์ของบุรุษอื่นผู้ดำรงอยู่ในภาวะแห่งบุรุษ เหมือนอนาถบิณฑิกเศรษฐี ย่อมไม่มี จริงอยู่ ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐีนั้นสละทรัพย์ ๕๔ โกฏิ ได้ให้สร้างมหาวิหารชื่อว่าเชตวัน ในสถานที่ทางทิศใต้ของกรุงสาวัตถี ซึ่งเป็นสถานที่คล้ายกับมหาวิหารในเมืองอนุราธปุระ ส่วนนางวิสาขา ได้ให้สร้างวิหารชื่อว่าบุพพาราม ในสถานที่ทางทิศตะวันออกของกรุงสาวัตถี ซึ่งเป็นสถานที่คล้ายกับอุตตมเทวีวิหาร พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่ออนุเคราะห์แก่สองตระกูลนี้ เมื่อประทับอาศัยกรุงสาวัตถี ได้ประทับอยู่เป็นประจำในวิหารทั้งสองแห่งนี้ พรรษาหนึ่งประทับในเชตวนาราม พรรษาหนึ่งประทับในบุพพาราม ก็ในสมัยนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในบุพพาราม เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท"

ကိတ္တာဝတာ [Pg.198] နု ခေါ, ဘန္တေတိ ကိတ္တကေန နု ခေါ, ဘန္တေ. သံခိတ္တေန တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော ဟောတီတိ တဏှာသင်္ခယေ နိဗ္ဗာနေ တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝိမုတ္တစိတ္တတာယ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော နာမ သံခိတ္တေန ကိတ္တာဝတာ ဟောတိ? ယာယ ပဋိပတ္တိယာ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော ဟောတိ, တံ မေ ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ သံခိတ္တေန ဒေသေထာတိ ပုစ္ဆတိ. အစ္စန္တနိဋ္ဌောတိ ခယဝယသင်္ခါတံ အန္တံ အတီတာတိ အစ္စန္တာ. အစ္စန္တာ နိဋ္ဌာ အဿာတိ အစ္စန္တနိဋ္ဌော, ဧကန္တနိဋ္ဌော သတတနိဋ္ဌောတိ အတ္ထော. အစ္စန္တံ ယောဂက္ခေမီတိ အစ္စန္တယောဂက္ခေမီ, နိစ္စယောဂက္ခေမီတိ အတ္ထော. အစ္စန္တံ ဗြဟ္မစာရီတိ အစ္စန္တဗြဟ္မစာရီ, နိစ္စဗြဟ္မစာရီတိ အတ္ထော. အစ္စန္တံ ပရိယောသာနမဿာတိ ပုရိမနယေနေဝ အစ္စန္တပရိယောသာနော. သေဋ္ဌော ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဒေဝါနဉ္စ မနုဿာနဉ္စ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော. ဧဝရူပေါ ဘိက္ခု ကိတ္တာဝတာ ဟောတိ, ခိပ္ပမေတဿ သင်္ခေပေနေဝ ပဋိပတ္တိံ ကထေထာတိ ဘဂဝန္တံ ယာစတိ. ကသ္မာ ပနေသ ဧဝံ ဝေဂါယတီတိ? ကီဠံ အနုဘဝိတုကာမတာယ.

บทว่า "กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต" ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โดยประมาณเท่าไรหนอแล บทว่า "สํขิตฺเตน ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหติ" (เป็นผู้หลุดพ้นเพราะความสิ้นตัณหาโดยย่อ) ความว่า ชื่อว่าตัณหาสังขยวิมุตตะ เพราะมีจิตหลุดพ้น โดยทำนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาให้เป็นอารมณ์ จะมีได้โดยย่อโดยประมาณเท่าไร? ทูลถามว่า "บุคคลย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความสิ้นตัณหาได้ด้วยปฏิปทาใด ขอพระองค์โปรดแสดงบุพภาคปฏิปทานั้นของภิกษุผู้สิ้นอาสวะแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด" บทว่า "อจฺจนฺตนิฏฺโฐ" (ผู้มีความสำเร็จอันเด็ดขาด) ความว่า ผู้ก้าวล่วงที่สุด อันได้แก่ความสิ้นและความเสื่อมไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า อจฺจนฺตา ท่านมีความสำเร็จอันเด็ดขาด ฉะนั้นจึงชื่อว่า อจฺจนฺตนิฏฺโฐ อธิบายว่า ผู้มีความสำเร็จโดยส่วนเดียว ผู้มีความสำเร็จยั่งยืน บทว่า "อจฺจนฺตํ โยคกฺเขมี" เป็น อจฺจนฺตโยคกฺเขมี อธิบายว่า ผู้เกษมจากโยคะอย่างถาวร บทว่า "อจฺจนฺตํ พฺรหฺมจารี" เป็น อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี อธิบายว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างถาวร บทว่า "อจฺจนฺตํ ปริโยสานมสฺสาติ" เป็น อจฺจนฺตปริโยสาโน โดยนัยก่อนนั่นเทียว บทว่า "เสฏฺโฐ เทวมนุสฺสานํ" ความว่า ผู้ประเสริฐสุด สูงสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ภิกษุเช่นนี้ จะมีได้โดยประมาณเท่าไร ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปฏิปทาของท่านโดยย่อและโดยเร็วเถิด" คำถามว่า ก็เหตุไร ท้าวสักกะนี้จึงรีบร้อนเช่นนั้น? ตอบว่า เพราะความปรารถนาจะเสวยการเล่น

အယံ ကိရ ဥယျာနကီဠံ အာဏာပေတွာ စတူဟိ မဟာရာဇူဟိ စတူသု ဒိသာသု အာရက္ခံ ဂါဟာပေတွာ ဒွီသု ဒေဝလောကေသု ဒေဝသံဃေန ပရိဝုတော အဍ္ဎတိယာဟိ နာဋကကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ ဧရာဝဏံ အာရုယှ ဥယျာနဒွါရေ ဌိတော ဣမံ ပဉှံ သလ္လက္ခေသိ – ‘‘ကိတ္တကေန နု ခေါ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တဿ ခီဏာသဝဿ သင်္ခေပတော အာဂမနိယပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ဟောတီ’’တိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အယံ ပဉှော အတိဝိယ သဿိရိကော, သစာဟံ ဣမံ ပဉှံ အနုဂ္ဂဏှိတွာဝ ဥယျာနံ ပဝိသိဿာမိ, ဆဒွါရိကေဟိ အာရမ္မဏေဟိ နိမ္မထိတော န ပုန ဣမံ ပဉှံ သလ္လက္ခေဿာမိ, တိဋ္ဌတု တာဝ ဥယျာနကီဠာ, သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဣမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ ဥဂ္ဂဟိတပဉှော ဥယျာနေ ကီဠိဿာမီ’’တိ ဟတ္ထိက္ခန္ဓေ အန္တရဟိတော ဘဂဝတော သန္တိကေ ပါတုရဟောသိ. တေပိ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော အာရက္ခံ ဂဟေတွာ ဌိတဋ္ဌာနေယေဝ ဌိတာ, ပရိစာရိကဒေဝသံဃာပိ နာဋကာနိပိ ဧရာဝဏောပိ နာဂရာဇာ တတ္ထေဝ ဥယျာနဒွါရေ အဋ္ဌာသိ, ဧဝမေသ ကီဠံ အနုဘဝိတုကာမတာယ ဝေဂါယန္တော ဧဝမာဟ.

ได้ยินว่า ท้าวสักกะนี้ รับสั่งให้มีการเล่นในสวนแล้ว ให้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ จัดการอารักขาในทิศทั้ง ๔ อันหมู่เทพในเทวโลกทั้งสองชั้นแวดล้อมแล้ว พร้อมด้วยนางฟ้อนสามโกฏิกึ่ง เสด็จขึ้นสู่ช้างเอราวัณ ประทับยืนอยู่ที่ประตูอุทยาน ทรงตระหนักถึงปัญหานี้ว่า “ปฏิปทาอันเป็นส่วนเบื้องต้นแห่งมรรคที่จะต้องมาถึงโดยย่อ ของพระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา มีได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ” ลำดับนั้น ท้าวเธอได้มีความดำรินี้ว่า “ปัญหานี้มีสิริยิ่งนัก ถ้าเรายังมิได้ตกลงใจในปัญหานี้แล้วไซร้ จักเข้าไปสู่อุทยาน ก็จะถูกอารมณ์ทางทวาร ๖ บีบคั้น จักไม่ตระหนักถึงปัญหานี้ได้อีก การเล่นในสวนจงงดไว้ก่อน เราไปยังสำนักของพระศาสดา ทูลถามปัญหานี้ ครั้นเป็นผู้มีปัญหาที่เรียนมาดีแล้ว จักเล่นในอุทยาน” ดังนี้แล้ว ก็หายไปจากคอช้าง ได้ปรากฏในสำนักของพระผู้มีพระภาค แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ นั้น ก็จัดการอารักขาแล้ว ยืนอยู่ในที่ที่ตนยืนนั่นเอง แม้หมู่เทพบริวาร แม้นางฟ้อนทั้งหลาย แม้พญาช้างเอราวัณ ก็ได้ยืนอยู่ที่ประตูอุทยานนั้นนั่นแล ด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะนี้ เมื่อทรงรีบด่วนเพราะความปรารถนาจะเสวยการเล่น จึงได้ตรัสดังนี้

သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နာလံ အဘိနိဝေသာယာတိ ဧတ္ထ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နာမ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒွါဒသာယတနာနိ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော. တေ သဗ္ဗေပိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနိဝေသာယ [Pg.199] နာလံ န ပရိယတ္တာ န သမတ္ထာ န ယုတ္တာ, ကသ္မာ? ဂဟိတာကာရေန အတိဋ္ဌနတော. တေ ဟိ နိစ္စာတိ ဂဟိတာပိ အနိစ္စာဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, သုခါတိ ဂဟိတာပိ ဒုက္ခာဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, အတ္တာတိ ဂဟိတာပိ အနတ္တာဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ နာလံ အဘိနိဝေသာယ. အဘိဇာနာတီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဉာတပရိညာယ အဘိဇာနာတိ. ပရိဇာနာတီတိ တထေဝ တီရဏပရိညာယ ပရိဇာနာတိ. ယံကိဉ္စိ ဝေဒနန္တိ အန္တမသော ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပယုတ္တမ္ပိ ယံကိဉ္စိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဝေဒနံ အနုဘဝတိ. ဣမိနာ ဘဂဝါ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ ဝေဒနာဝသေန နိဗ္ဗတ္တေတွာ အရူပပရိဂ္ဂဟံ ဒဿေတိ. သစေ ပန ဝေဒနာကမ္မဋ္ဌာနံ ဟေဋ္ဌာ န ကထိတံ ဘဝေယျ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကထေတဗ္ဗံ သိယာ. ဟေဋ္ဌာ ပန ကထိတံ, တသ္မာ သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနိစ္စာနုပဿီတိ ဧတ္ထ အနိစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, အနိစ္စာနုပဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, အနိစ္စာနုပဿီ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ အနိစ္စန္တိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, တေ ဟိ ဥပ္ပာဒဝယဋ္ဌေန အနိစ္စာ. အနိစ္စာနုပဿနာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာနံ ခယတော ဝယတော ဒဿနဉာဏံ. အနိစ္စာနုပဿီတိ တေန ဉာဏေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော. တသ္မာ ‘‘အနိစ္စာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိ အနိစ္စတော အနုပဿန္တော ဝိဟရတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော.

ในบทว่า “สพฺเพ ธมฺมา นาลํ อภินิเวสาย” นี้ ที่ชื่อว่า ธรรมทั้งปวง ได้แก่ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ธรรมทั้งหมดแม้นั้น ไม่ควร ไม่พอ ไม่สามารถ ไม่เหมาะ เพื่อจะยึดมั่นด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ เพราะเหตุไร? เพราะไม่ตั้งอยู่ตามอาการที่ถูกยึดถือ จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้น แม้ถูกยึดถือว่าเที่ยง ก็ย่อมเป็นของไม่เที่ยงนั่นเอง แม้ถูกยึดถือว่าเป็นสุข ก็ย่อมเป็นทุกข์นั่นเอง แม้ถูกยึดถือว่าเป็นอัตตา ก็ย่อมเป็นอนัตตานั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรเพื่อจะยึดมั่น คำว่า “ย่อมรู้ยิ่ง” คือ ย่อมรู้ยิ่งด้วยญาตปริญญาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา คำว่า “ย่อมกำหนดรู้” คือ ย่อมกำหนดรู้ด้วยตีรณปริญญาอย่างนั้นเหมือนกัน คำว่า “เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง” คือ ย่อมเสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้มีประมาณน้อย ซึ่งสัมปยุตด้วยปัญจวิญญาณเป็นอย่างต่ำ ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการกำหนดรู้อรูปธรรม โดยทรงปรารภเวทนาของท้าวสักกะจอมเทพ ก็ถ้าหากว่าเวทนากัมมัฏฐานยังมิได้ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ ก็พึงตรัสในที่นี้ แต่ว่าได้ตรัสไว้แล้วในเบื้องต่ำ เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่ตรัสไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว ในบทว่า “อนิจฺจานุปสฺสี” นี้ พึงทราบอนิจจัง พึงทราบอนิจจานุปัสสนา พึงทราบอนิจจานุปัสสี ในสามอย่างนั้น ที่ชื่อว่า อนิจจัง ได้แก่ ขันธ์ ๕ จริงอยู่ ขันธ์ ๕ เหล่านั้น ไม่เที่ยงโดยสภาวะคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป ที่ชื่อว่า อนิจจานุปัสสนา ได้แก่ ญาณที่เห็นความสิ้นไปและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ ๕ ที่ชื่อว่า อนิจจานุปัสสี ได้แก่ บุคคลผู้ประกอบด้วยญาณนั้น เพราะฉะนั้น ในบทว่า “อนิจฺจานุปสฺสี วิหรติ” นี้ มีความหมายว่า ย่อมอยู่โดยพิจารณาเห็นเนืองๆ โดยความเป็นของไม่เที่ยง

ဝိရာဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထ ဒွေ ဝိရာဂါ ခယဝိရာဂေါ စ အစ္စန္တဝိရာဂေါ စ. တတ္ထ သင်္ခါရာနံ ခယဝယတော အနုပဿနာပိ, အစ္စန္တဝိရာဂံ နိဗ္ဗာနံ ဝိရာဂတော ဒဿနမဂ္ဂဉာဏမ္ပိ ဝိရာဂါနုပဿနာ. တဒုဘယသမာင်္ဂီပုဂ္ဂလော ဝိရာဂါနုပဿီ နာမ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိရာဂါနုပဿီ’’တိ, ဝိရာဂတော အနုပဿန္တောတိ အတ္ထော. နိရောဓာနုပဿိမှိပိ ဧသေဝ နယော, နိရောဓောပိ ဟိ ခယနိရောဓော စ အစ္စန္တနိရောဓော စာတိ ဒုဝိဓောယေဝ. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ဝေါဿဂ္ဂေါ, သော စ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဒုဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဝိပဿနာ, သာ ဟိ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ဝေါဿဇ္ဇတိ. ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ မဂ္ဂေါ, သော ဟိ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ အာရမ္မဏတော ပက္ခန္ဒတိ. ဒွီဟိပိ ဝါ ကာရဏေဟိ ဝေါဿဂ္ဂေါယေဝ, သမုစ္ဆေဒဝသေန ခန္ဓာနံ ကိလေသာနဉ္စ ဝေါဿဇ္ဇနတော, နိဗ္ဗာနဉ္စ ပက္ခန္ဒနတော. တသ္မာ ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ပရိစ္စဇတီတိ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ, နိရောဓေ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဥဘယမ္ပေတံ မဂ္ဂေ သမေတိ. တဒုဘယသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော ဣမာယ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာယ သမန္နာဂတတ္တာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ နာမ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ’’တိ. န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီတိ [Pg.200] ကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ သင်္ခါရဂတံ တဏှာဝသေန န ဥပါဒိယတိ န ဂဏှာတိ န ပရာမသတိ. အနုပါဒိယံ န ပရိတဿတီတိ အဂ္ဂဏှန္တော တဏှာပရိတဿနာယ န ပရိတဿတိ. ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ သယမေဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ခီဏာ ဇာတီတိအာဒိနာ ပနဿ ပစ္စဝေက္ခဏာဝ ဒဿိတာ. ဣတိ ဘဂဝါ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ သံခိတ္တေန ခီဏာသဝဿ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ ပုစ္ဆိတော သလ္လဟုကံ ကတွာ သံခိတ္တေနေဝ ခိပ္ပံ ကထေသိ.

ในบทว่า “วิราคานุปัสสี” นี้ วิราคะมี ๒ อย่าง คือ ขยวิราคะ (ความสิ้นไปเป็นวิราคะ) และ อัจจันตวิราคะ (ความดับสนิทเป็นวิราคะ) ในวิราคะ ๒ อย่างนั้น แม้อนุปัสสนาคือการเห็นความสิ้นไปเสื่อมไปแห่งสังขารทั้งหลาย และมรรคญาณคือการเห็นนิพพานอันเป็นอัจจันตวิราคะโดยความเป็นวิราคะ ชื่อว่า วิราคานุปัสสนา บุคคลผู้ประกอบพร้อมด้วยวิราคานุปัสสนาทั้งสองนั้น ชื่อว่า วิราคานุปัสสี ที่ตรัสว่า “วิราคานุปัสสี” นั้น ทรงหมายถึงบุคคลนั้น ความว่า ผู้พิจารณาเห็นเนืองๆ โดยความเป็นวิราคะ แม้ในบทว่า “นิโรธานุปัสสี” ก็นัยนี้เหมือนกัน จริงอยู่ แม้นิโรธก็มี ๒ อย่างเหมือนกัน คือ ขยนิโรธ (ความสิ้นไปเป็นนิโรธ) และ อัจจันตนิโรธ (ความดับสนิทเป็นนิโรธ) ในบทว่า “ปฏินิสสัคคานุปัสสี” นี้ โวสสัคคะ ท่านเรียกว่า ปฏินิสสัคคะ และโวสสัคคะนั้นมี ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ (การสละ) และ ปักขันทนโวสสัคคะ (การแล่นเข้าไป) ใน ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า ปริจจาคโวสสัคคะ ได้แก่ วิปัสสนา จริงอยู่ วิปัสสนานั้นย่อมสละทั้งกิเลสและขันธ์ด้วยอำนาจตทังคปหาน ที่ชื่อว่า ปักขันทนโวสสัคคะ ได้แก่ มรรค จริงอยู่ มรรคนั้นย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพานอันเป็นอารมณ์โดยความเป็นอารมณ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า โวสสัคคะ โดยเหตุ ๒ ประการ คือ เพราะสละขันธ์และกิเลสด้วยอำนาจสมุจเฉทปหาน และเพราะแล่นเข้าไปสู่นิพพาน เพราะฉะนั้น ชื่อว่า ปริจจาคโวสสัคคะ เพราะย่อมสละกิเลสและขันธ์ ชื่อว่า ปักขันทนโวสสัคคะ เพราะจิตย่อมแล่นเข้าไปในนิพพานธาตุด้วยนิโรธ โวสสัคคะทั้งสองนี้ย่อมถึงพร้อมในมรรค บุคคลผู้ประกอบพร้อมด้วยโวสสัคคะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ปฏินิสสัคคานุปัสสี เพราะประกอบด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนานี้ ที่ตรัสว่า “ปฏินิสสัคคานุปัสสี” นั้น ทรงหมายถึงบุคคลนั้น ความว่า “ไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก” คือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่น ไม่ยึดถือด้วยทิฏฐิอันวิปลาส ซึ่งสังขารธรรมอะไรๆ แม้อย่างหนึ่งด้วยอำนาจตัณหา ความว่า “เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้ง” คือ เมื่อไม่ถือมั่น ย่อมไม่สะดุ้งด้วยความสะดุ้งคือตัณหา ความว่า “ย่อมปรินิพพานเฉพาะตนเทียว” คือ ย่อมปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานด้วยตนเอง ด้วยบทมีอาทิว่า “ชาติสิ้นแล้ว” เป็นต้น เป็นอันทรงแสดงปัจจเวกขณญาณของพระขีณาสพนั้นนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค เมื่อถูกท้าวสักกะจอมเทพทูลถามถึงปฏิปทาอันเป็นส่วนเบื้องต้นของพระขีณาสพโดยย่อ จึงทรงกระทำให้เป็นเรื่องเบาๆ แล้วตรัสตอบโดยย่ออย่างรวดเร็ว

၃၉၁. အဝိဒူရေ နိသိန္နော ဟောတီတိ အနန္တရေ ကူဋာဂါရေ နိသိန္နော ဟောတိ. အဘိသမေစ္စာတိ ဉာဏေန အဘိသမာဂန္တွာ, ဇာနိတွာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကိံ နု ခေါ ဧသ ဇာနိတွာ အနုမောဒိ, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ ဝါတိ. ကသ္မာ ပနဿ ဧဝမဟောသီတိ? ထေရော ကိရ န ဘဂဝတော ပဉှဝိဿဇ္ဇနသဒ္ဒံ အဿောသိ, သက္ကဿ ပန ဒေဝရညော, ‘‘ဧဝမေတံ ဘဂဝါ ဧဝမေတံ သုဂတာ’’တိ အနုမောဒနသဒ္ဒံ အဿောသိ. သက္ကော ကိရ ဒေဝရာဇာ မဟတာ သဒ္ဒေန အနုမောဒိ. အထ ကသ္မာ န ဘဂဝတော သဒ္ဒံ အဿောသီတိ? ယထာပရိသဝိညာပကတ္တာ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဓမ္မံ ကထေန္တာနံ ဧကာဗဒ္ဓါယ စက္ကဝါဠပရိယန္တာယပိ ပရိသာယ သဒ္ဒေါ သုယျတိ, ပရိယန္တံ ပန မုဉ္စိတွာ အင်္ဂုလိမတ္တမ္ပိ ဗဟိဒ္ဓါ န နိစ္ဆရတိ. ကသ္မာ? ဧဝရူပါ မဓုရကထာ မာ နိရတ္ထကာ အဂမာသီတိ. တဒါ ဘဂဝါ မိဂါရမာတုပါသာဒေ သတ္တရတနမယေ ကူဋာဂါရေ သိရိဂဗ္ဘမှိ နိသိန္နော ဟောတိ, တဿ ဒက္ခိဏပဿေ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဝသနကူဋာဂါရံ, ဝါမပဿေ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ, အန္တရေ ဆိဒ္ဒဝိဝရောကာသော နတ္ထိ, တသ္မာ ထေရော န ဘဂဝတော သဒ္ဒံ အဿောသိ, သက္ကဿေဝ အဿောသီတိ.

๓๙๑. บทว่า `Avidūre nisinno hoti` ความว่า ประทับนั่งอยู่ในเรือนยอดที่อยู่ติดกัน. บทว่า `Abhisamecca` อธิบายว่า ทรงทราบ คือ ทรงรู้แจ้งด้วยพระญาณ. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ว่า ท้าวสักกะนี้ทรงทราบแล้วจึงอนุโมทนา หรือว่าไม่ทรงทราบแล้วจึงอนุโมทนา. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงมีความคิดอย่างนั้น? ตอบว่า ได้ยินว่า พระเถระไม่ได้ยินเสียงที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาปัญหา แต่ได้ยินเสียงอนุโมทนาของท้าวสักกะเทวราชว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น". ได้ยินว่า ท้าวสักกะเทวราชทรงอนุโมทนาด้วยเสียงอันดัง. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงไม่ได้ยินพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้า? ตอบว่า เพราะพระสุรเสียงนั้นประกาศให้รู้ได้ตามสมควรแก่บริษัท. จริงอยู่ เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงแสดงธรรม พระสุรเสียงย่อมได้ยินไปทั่วบริษัทซึ่งประชุมเป็นหนึ่งเดียวกัน แม้จะมีขอบเขตจดจักรวาล แต่พระสุรเสียงนั้นจะไม่แผ่ออกไปภายนอก แม้เพียงองคุลีหนึ่ง พ้นจากที่สุดแห่งบริษัท. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพื่อมิให้พระวาจาอันไพเราะเช่นนี้เป็นไปโดยไร้ประโยชน์. ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ในสิริคัพภะ (ห้องอันเป็นสิริ) ภายในเรือนยอดที่สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ในปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา, ด้านขวาของสิริคัพภะนั้นเป็นเรือนยอดที่พำนักของพระสารีบุตรเถระ, ด้านซ้ายเป็นของพระมหาโมคคัลลานะ, ในระหว่างนั้นไม่มีช่องว่างหรือที่ว่างเลย, เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงไม่ได้ยินพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้า แต่ได้ยินเสียงของท้าวสักกะเท่านั้น.

ပဉ္စဟိ တူရိယသတေဟီတိ ပဉ္စင်္ဂိကာနံ တူရိယာနံ ပဉ္စဟိ သတေဟိ. ပဉ္စင်္ဂိကံ တူရိယံ နာမ အာတတံ ဝိတတံ အာတတဝိတတံ သုသိရံ ဃနန္တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ. တတ္ထ အာတတံ နာမ စမ္မပရိယောနဒ္ဓေသု ဘေရိအာဒီသု ဧကတလတူရိယံ. ဝိတတံ နာမ ဥဘယတလံ. အာတတဝိတတံ နာမ တန္တိဗဒ္ဓပဏဝါဒိ. သုသိရံ ဝံသာဒိ. ဃနံ သမ္မာဒိ. သမပ္ပိတောတိ ဥပဂတော. သမင်္ဂီဘူတောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပရိစာရေတီတိ တံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော တတော တတော ဣန္ဒြိယာနိ စာရေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပရိဝါရေတွာ ဝဇ္ဇမာနေဟိ ပဉ္စဟိ တူရိယသတေဟိ သမန္နာဂတော ဟုတွာ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ [Pg.201] အနုဘဝတီ. ပဋိပဏာမေတွာတိ အပနေတွာ, နိဿဒ္ဒါနိ ကာရာပေတွာတိ အတ္ထော. ယထေဝ ဟိ ဣဒါနိ သဒ္ဓါ ရာဇာနော ဂရုဘာဝနိယံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ – ‘‘အသုကော နာမ အယျော အာဂစ္ဆတိ, မာ, တာတာ, ဂါယထ, မာ ဝါဒေထ, မာ နစ္စထာ’’တိ နာဋကာနိ ပဋိဝိနေန္တိ, သက္ကောပိ ထေရံ ဒိသွာ ဧဝမကာသိ. စိရဿံ ခေါ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, ဣမံ ပရိယာယမကာသီတိ ဧဝရူပံ လောကေ ပကတိယာ ပိယသမုဒါဟာရဝစနံ ဟောတိ, လောကိယာ ဟိ စိရဿံ အာဂတမ္ပိ အနာဂတပုဗ္ဗမ္ပိ မနာပဇာတိယံ အာဂတံ ဒိသွာ, – ‘‘ကုတော ဘဝံ အာဂတော, စိရဿံ ဘဝံ အာဂတော, ကထံ တေ ဣဓာဂမနမဂ္ဂေါ ဉာတော မဂ္ဂမူဠှောသီ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တိ. အယံ ပန အာဂတပုဗ္ဗတ္တာယေဝ ဧဝမာဟ. ထေရော ဟိ ကာလေန ကာလံ ဒေဝစာရိကံ ဂစ္ဆတိယေဝ. တတ္ထ ပရိယာယမကာသီတိ ဝါရမကာသိ. ယဒိဒံ ဣဓာဂမနာယာတိ ယော အယံ ဣဓာဂမနာယ ဝါရော, တံ, ဘန္တေ, စိရဿမကာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒမာသနံ ပညတ္တန္တိ ယောဇနိကံ မဏိပလ္လင်္ကံ ပညပါပေတွာ ဧဝမာဟ.

บทว่า `Pañcahi tūriyasatehi` ความว่า ด้วยดนตรีมีองค์ ๕ จำนวน ๕๐๐ ชิ้น. ดนตรีชื่อว่ามีองค์ ๕ (เบญจางคดุริยางค์) คือ ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ ได้แก่ อาตตะ (กลองหน้าเดียว) วิตตะ (กลองสองหน้า) อาตตวิตตะ (เครื่องสาย) สุสิระ (เครื่องเป่า) และฆนะ (เครื่องตี). ในบรรดาเครื่องดนตรีเหล่านั้น อาตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีหน้าเดียวในจำพวกที่หุ้มด้วยหนัง เช่น กลองเภรี. วิตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีสองหน้า. อาตตวิตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีที่ขึงด้วยสาย เช่น บัณเฑาะว์. สุสิระ ได้แก่ เครื่องเป่า เช่น ขลุ่ย. ฆนะ ได้แก่ เครื่องตี เช่น ฉาบ. บทว่า `Samappito` แปลว่า เข้าไปแล้ว. บทว่า `Samaṅgībhūto` เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า `Paricāreti` ความว่า เสวยสมบัตินั้นอยู่ ย่อมปล่อยอินทรีย์ทั้งหลายให้เที่ยวไปในอารมณ์นั้นๆ. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ว่า แวดล้อมพรั่งพร้อมด้วยดนตรี ๕๐๐ ชิ้นที่กำลังบรรเลงอยู่ เสวยทิพยสมบัติ. บทว่า `Paṭipaṇāmetvā` อธิบายว่า ให้งดเสีย คือ ให้ทำจนไม่มีเสียง. เปรียบเหมือนในบัดนี้ พระราชาผู้มีศรัทธา เมื่อเห็นภิกษุผู้ควรแก่การเคารพ ก็ทรงให้นักฟ้อนรำงดการแสดง โดยตรัสว่า "ท่านผู้เจริญชื่อโน้นกำลังมา พ่อทั้งหลาย อย่าขับร้อง อย่าประโคม อย่าฟ้อนรำ" ฉันใด แม้ท้าวสักกะก็ทรงกระทำเช่นนั้นเหมือนกันเมื่อทอดพระเนตรเห็นพระเถระ. คำพูดเช่นนี้ว่า `Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsi` (ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นสหาย นานจริงหนอ ท่านจึงได้ทำโอกาสนี้) เป็นคำพูดที่แสดงความรักใคร่กันตามปกติในโลก. จริงอยู่ ชาวโลกเมื่อเห็นคนที่มาหลังจากเวลาผ่านไปนาน หรือคนที่ไม่เคยมามาก่อน หรือคนที่เป็นที่รักมา ก็จะกล่าวถ้อยคำมีอาทิว่า "ท่านมาจากไหน ท่านมานานแล้วหนอ ท่านรู้จักทางมาที่นี่ได้อย่างไร หรือว่าท่านหลงทางมา". แต่ท้าวสักกะนี้ตรัสอย่างนั้นก็เพราะพระเถระเคยมาแล้วนั่นเอง. จริงอยู่ พระเถระย่อมเสด็จจาริกไปในเทวโลกเป็นครั้งคราว. ในบทนั้น บทว่า `pariyāyamakāsi` หมายถึง ท่านได้ทำวาระ. บทว่า `Yadidaṃ idhāgamanāya` ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า วาระใดเพื่อการมาในที่นี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้ทำวาระนั้นหลังจากเวลาผ่านไปนาน. บทว่า `Idamāsanaṃ paññattaṃ` ความว่า ทรงรับสั่งให้ปูลาดมณีบัลลังก์ขนาดหนึ่งโยชน์แล้วจึงตรัสอย่างนี้.

၃၉၂. ဗဟုကိစ္စာ ဗဟုကရဏီယာတိ ဧတ္ထ ယေသံ ဗဟူနိ ကိစ္စာနိ, တေ ဗဟုကိစ္စာ. ဗဟုကရဏီယာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အပ္ပေဝ သကေန ကရဏီယေနာတိ သကရဏီယမေဝ အပ္ပံ မန္ဒံ, န ဗဟု, ဒေဝါနံ ကရဏီယံ ပန ဗဟု, ပထဝိတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ကပ္ပရုက္ခမာတုဂါမာဒီနံ အတ္ထာယ အဋ္ဋာ သက္ကဿ သန္တိကေ ဆိဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ နိယမေန္တော အာဟ – အပိစ ဒေဝါနံယေဝ တာဝတိံသာနံ ကရဏီယေနာတိ. ဒေဝါနဉှိ ဓီတာ စ ပုတ္တာ စ အင်္ကေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ပါဒပရိစာရိကာ ဣတ္ထိယော သယနေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တာသံ မဏ္ဍနပသာဓနကာရိကာ ဒေဝဓီတာ သယနံ ပရိဝါရေတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဝေယျာဝစ္စကရာ အန္တောဝိမာနေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဧတေသံ အတ္ထာယ အဋ္ဋကရဏံ နတ္ထိ. ယေ ပန သီမန္တရေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တေ ‘‘မမ သန္တကာ တဝ သန္တကာ’’တိ နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တာ အဋ္ဋံ ကရောန္တိ, သက္ကံ ဒေဝရာဇာနံ ပုစ္ဆန္တိ, သော ယဿ ဝိမာနံ အာသန္နတရံ, တဿ သန္တကောတိ ဝဒတိ. သစေ ဒွေပိ သမဋ္ဌာနေ ဟောန္တိ, ယဿ ဝိမာနံ ဩလောကေန္တော ဌိတော, တဿ သန္တကောတိ ဝဒတိ. သစေ ဧကမ္ပိ န ဩလောကေတိ, တံ ဥဘိန္နံ ကလဟုပစ္ဆေဒနတ္ထံ အတ္တနော သန္တကံ ကရောတိ. တံ သန္ဓာယ, ‘‘ဒေဝါနံယေဝ တာဝတိံသာနံ ကရဏီယေနာ’’တိ အာဟ. အပိစဿ ဧဝရူပံ ကီဠာကိစ္စမ္ပိ ကရဏီယမေဝ.

๓๙๒. ในบทว่า `Bahukiccā bahukaraṇīyā` นี้ ชนเหล่าใดมีกิจมาก ชนเหล่านั้นชื่อว่า `bahukiccā` (ผู้มีกิจมาก). บทว่า `Bahukaraṇīyā` (ผู้มีกรณียะมาก) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า `Appeva sakena karaṇīyena` ความว่า กรณียะของตนเองมีน้อย ไม่มาก แต่กรณียะของทวยเทพมีมาก. จริงอยู่ อรรถคดีเพื่อประโยชน์แก่กัลปพฤกษ์และมาตุคามเป็นต้น นับตั้งแต่พื้นดิน ย่อมได้รับการตัดสินในสำนักของท้าวสักกะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงจำกัดความแล้วกล่าวว่า `apica devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyena` (อีกอย่างหนึ่ง ด้วยกรณียะของทวยเทพชาวดาวดึงส์นั่นเทียว). จริงอยู่ ธิดาและบุตรของทวยเทพย่อมเกิดขึ้นที่ตัก, สตรีผู้เป็นบาทบริจาริกาย่อมเกิดขึ้นที่ที่นอน, เทพธิดาผู้ทำหน้าที่ประดับตกแต่งแก่สตรีเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นแวดล้อมที่นอน, ผู้ทำไวยาวัจจะย่อมเกิดขึ้นภายในวิมาน, การตัดสินคดีเพื่อประโยชน์แก่ชนเหล่านั้นย่อมไม่มี. ส่วนเทพธิดาเหล่าใดเกิดขึ้นในระหว่างเขตแดน เทพบุตรเหล่านั้นไม่สามารถตัดสินได้ว่า "เป็นของเรา เป็นของท่าน" จึงก่อคดีขึ้น แล้วทูลถามท้าวสักกะเทวราช. ท้าวสักกะเทวราชนั้นย่อมตรัสว่า "เป็นของเทพบุตรตนใดซึ่งมีวิมานอยู่ใกล้กว่า". ถ้าวิมานทั้งสองตั้งอยู่ในที่เสมอกัน (เทพธิดานั้น) ยืนมองดูวิมานของเทพบุตรตนใด ท้าวสักกะย่อมตรัสว่า "เป็นของเทพบุตรตนนั้น". ถ้า (เทพธิดานั้น) ไม่มองดูวิมานแม้หลังหนึ่ง ท้าวสักกะย่อมทรงทำให้เทพธิดานั้นเป็นของพระองค์เอง เพื่อตัดการทะเลาะวิวาทของเทพบุตรทั้งสอง. ท่านหมายถึงเรื่องทั้งหมดนั้นจึงกล่าวว่า `devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyena` (ด้วยกรณียะของทวยเทพชาวดาวดึงส์นั่นเทียว). อีกอย่างหนึ่ง แม้กิจคือการเล่นเช่นนี้ของท้าวสักกะก็เป็นกรณียะอย่างหนึ่งเหมือนกัน.

ယံ [Pg.202] နော ခိပ္ပမေဝ အန္တရဓာယတီတိ ယံ အမှာကံ သီဃမေဝ အန္ဓကာရေ ရူပဂတံ ဝိယ န ဒိဿတိ. ဣမိနာ – ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, တံ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ န သလ္လက္ခေမီ’’တိ ဒီပေတိ. ထေရော – ‘‘ကသ္မာ နု ခေါ အယံ ယက္ခော အသလ္လက္ခဏဘာဝံ ဒီပေတိ, ပဿေန ပရိဟရတီ’’တိ အာဝဇ္ဇန္တော – ‘‘ဒေဝါ နာမ မဟာမူဠှာ ဟောန္တိ. ဆဒွါရိကေဟိ အာရမ္မဏေဟိ နိမ္မထီယမာနာ အတ္တနော ဘုတ္တာဘုတ္တဘာဝမ္ပိ ပီတာပီတဘာဝမ္ပိ န ဇာနန္တိ, ဣဓ ကတမေတ္ထ ပမုဿန္တီ’’တိ အညာသိ. ကေစိ ပနာဟု – ‘‘ထေရော ဧတဿ ဂရု ဘာဝနိယော, တသ္မာ ‘ဣဒါနေဝ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလဿ သန္တိကေ ပဉှံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာဂတော, ဣဒါနေဝ နာဋကာနံ အန္တရံ ပဝိဋ္ဌောတိ ဧဝံ မံ ထေရော တဇ္ဇေယျာ’တိ ဘယေန ဧဝမာဟာ’’တိ. ဧတံ ပန ကောဟညံ နာမ ဟောတိ, န အရိယသာဝကဿ ဧဝရူပံ ကောဟညံ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ မူဠှဘာဝေနေဝ န သလ္လက္ခေသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥပရိ ကသ္မာ သလ္လက္ခေသီတိ? ထေရော တဿ သောမနဿသံဝေဂံ ဇနယိတွာ တမံ နီဟရိ, တသ္မာ သလ္လက္ခေသီတိ.

บทว่า 'Yaṃ no khippameva antaradhāyatīti' ความว่า (คำวิสัชนา) ใด ย่อมอันตรธานไปโดยเร็วพลันแก่เราทั้งหลาย เหมือนรูปที่อยู่ในที่มืด ฉะนั้น ด้วยบทนี้ (ท้าวสักกะ) ย่อมแสดงความนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมกำหนดจดจำคำวิสัชนาปัญหานั้นไม่ได้' พระเถระเมื่อทรงพิจารณาว่า 'เพราะเหตุไรหนอ ยักษ์นี้จึงแสดงภาวะที่กำหนดจดจำไม่ได้ หรือว่ากำลังบ่ายเบี่ยงด้วยเล่ห์กล' ก็ได้ทรงทราบว่า 'ชื่อว่าเทวดาทั้งหลายย่อมเป็นผู้หลงใหลอย่างยิ่ง ถูกอารมณ์ในทวาร ๖ บีบคั้นอยู่ ย่อมไม่รู้แม้ซึ่งภาวะที่ตนบริโภคแล้วและยังไม่ได้บริโภค แม้ซึ่งภาวะที่ตนดื่มแล้วและยังไม่ได้ดื่ม ย่อมลืมกรรมที่ทำในภพนี้ ณ ที่นั้น' แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'พระเถระเป็นครูที่ท้าวสักกะนี้ควรเคารพและเจริญ (เมตตา) เพราะเหตุนั้น (ท้าวสักกะ) จึงตรัสอย่างนี้ด้วยความกลัวว่า 'พระเถระพึงคุกคามเราอย่างนี้ว่า ท่านเพิ่งเรียนปัญหาในสำนักของพระอัครบุคคลในโลกมาเมื่อกี้นี้เอง เดี๋ยวนี้เองก็เข้าไปสู่ท่ามกลางของเหล่านางฟ้อนแล้ว' ก็คำพูดนี้ชื่อว่าโกหัญญะ (การหลอกลวง) พระอริยสาวกย่อมไม่มีโกหัญญะเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า (ท้าวสักกะ) ย่อมกำหนดจดจำไม่ได้ด้วยความเป็นผู้หลงใหลนั่นเทียว (ถามว่า) ในภายหลัง เพราะเหตุไรจึงทรงกำหนดจดจำได้? (ตอบว่า) พระเถระทรงทำให้โสมนัสและสังเวชเกิดขึ้นแก่ท้าวสักกะแล้ว ทรงนำความมืด (คืออวิชชา) ออกไปแล้ว เพราะเหตุนั้น (ท้าวสักกะ) จึงทรงกำหนดจดจำได้

ဣဒါနိ သက္ကော ပုဗ္ဗေ အတ္တနော ဧဝံ ဘူတကာရဏံ ထေရဿ အာရောစေတုံ ဘူတပုဗ္ဗန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမုပဗျူဠှောတိ သန္နိပတိတော ရာသိဘူတော. အသုရာ ပရာဇိနိံသူတိ အသုရာ ပရာဇယံ ပါပုဏိံသု. ကဒါ ပနေတေ ပရာဇိတာတိ? သက္ကဿ နိဗ္ဗတ္တကာလေ. သက္ကော ကိရ အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ မဂဓရဋ္ဌေ မစလဂါမေ မဃော နာမ မာဏဝေါ အဟောသိ, ပဏ္ဍိတော ဗျတ္တော, ဗောဓိသတ္တစရိယာ ဝိယဿ စရိယာ အဟောသိ. သော တေတ္တိံသ ပုရိသေ ဂဟေတွာ ကလျာဏမကာသိ. ဧကဒိဝသံ အတ္တနောဝ ပညာယ ဥပပရိက္ခိတွာ ဂါမမဇ္ဈေ မဟာဇနဿ သန္နိပတိတဋ္ဌာနေ ကစဝရံ ဥဘယတော အပဗ္ဗဟိတွာ တံ ဌာနံ အတိရမဏီယမကာသိ, ပုန တတ္ထေဝ မဏ္ဍပံ ကာရေသိ, ပုန ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ သာလံ ကာရေသိ. ဂါမတော စ နိက္ခမိတွာ ဂါဝုတမ္ပိ အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ တိဂါဝုတမ္ပိ ယောဇနမ္ပိ ဝိစရိတွာ တေဟိ သဟာယေဟိ သဒ္ဓိံ ဝိသမံ သမံ အကာသိ. တေ သဗ္ဗေပိ ဧကစ္ဆန္ဒာ တတ္ထ တတ္ထ သေတုယုတ္တဋ္ဌာနေသု သေတုံ, မဏ္ဍပသာလာပေါက္ခရဏီမာလာဂစ္ဆရောပနာဒီနံ ယုတ္တဋ္ဌာနေသု မဏ္ဍပါဒီနိ ကရောန္တာ ဗဟုံ ပုညမကံသု. မဃော သတ္တ ဝတပဒါနိ ပူရေတွာ ကာယဿ ဘေဒါ သဒ္ဓိံ သဟာယေဟိ တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တိ.

บัดนี้ ท้าวสักกะเพื่อจะกราบทูลเหตุที่เคยเป็นมาแล้วอย่างนี้ของตนในกาลก่อนแก่พระเถระ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'bhūtapubbaṃ' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'samupabyūḷho' คือ ประชุมกันแล้ว เป็นกลุ่มก้อน บทว่า 'asurā parājiniṃsu' คือ พวกอสูรถึงแล้วซึ่งความพ่ายแพ้ (ถามว่า) ก็อสูรเหล่านั้นพ่ายแพ้เมื่อไร? (ตอบว่า) ในกาลที่ท้าวสักกะบังเกิด ได้ยินว่า ท้าวสักกะในอัตภาพอันติดต่อกัน ได้เป็นมาณพชื่อมฆะ ในหมู่บ้านมจลคาม แคว้นมคธ เป็นบัณฑิต ฉลาด จริยาของท่านเป็นเช่นกับจริยาของพระโพธิสัตว์ ท่านชักชวนบุรุษ ๓๓ คนแล้ว ได้ทำกรรมดี วันหนึ่ง ท่านพิจารณาด้วยปัญญาของตนเองแล้ว กวาดขยะในที่ประชุมของมหาชนกลางหมู่บ้านออกทั้งสองข้าง แล้วทำให้สถานที่นั้นน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก, อีกครั้งหนึ่ง ได้ให้สร้างมณฑปในที่นั้นนั่นเอง, อีกครั้งหนึ่ง เมื่อกาลล่วงไป ได้ให้สร้างศาลา และออกจากหมู่บ้านแล้ว เที่ยวไปแม้คาวุตหนึ่ง แม้กึ่งโยชน์ แม้สามคาวุต แม้โยชน์หนึ่ง ได้ทำที่ที่ไม่เรียบให้เรียบเสมอกัน พร้อมกับสหายเหล่านั้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดมีฉันทะเป็นอันเดียวกัน ทำสะพานในที่ที่ควรทำสะพานในที่นั้นๆ และทำมณฑปเป็นต้นในที่ที่ควรทำมณฑป ศาลา สระโบกขรณี ปลูกพุ่มดอกไม้เป็นต้น ได้ทำบุญไว้เป็นอันมาก มฆมาณพ บำเพ็ญวัตตบท ๗ ประการให้บริบูรณ์แล้ว เพราะกายแตก ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์พร้อมกับสหายทั้งหลาย

တသ္မိံ [Pg.203] ကာလေ အသုရဂဏာ တာဝတိံသဒေဝလောကေ ပဋိဝသန္တိ. သဗ္ဗေ တေ ဒေဝါနံ သမာနာယုကာ သမာနဝဏ္ဏာ စ ဟောန္တိ, တေ သက္ကံ သပရိသံ ဒိသွာ အဓုနာ နိဗ္ဗတ္တာ နဝကဒေဝပုတ္တာ အာဂတာတိ မဟာပါနံ သဇ္ဇယိံသု. သက္ကော ဒေဝပုတ္တာနံ သညံ အဒါသိ – ‘‘အမှေဟိ ကုသလံ ကရောန္တေဟိ န ပရေဟိ သဒ္ဓိံ သာဓာရဏံ ကတံ, တုမှေ ဂဏ္ဍပါနံ မာ ပိဝိတ္ထ ပီတမတ္တမေဝ ကရောထာ’’တိ. တေ တထာ အကံသု. ဗာလအသုရာ ဂဏ္ဍပါနံ ပိဝိတွာ မတ္တာ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိံသု. သက္ကော ဒေဝါနံ သညံ ဒတွာ တေ ပါဒေသု ဂါဟာပေတွာ သိနေရုပါဒေ ခိပါပေသိ, သိနေရုဿ ဟေဋ္ဌိမတလေ အသုရဘဝနံ နာမ အတ္ထိ, တာဝတိံသဒေဝလောကပ္ပမာဏမေဝ. တတ္ထ အသုရာ ဝသန္တိ. တေသမ္ပိ စိတ္တပါဋလိ နာမ ရုက္ခော အတ္ထိ. တေ တဿ ပုပ္ဖနကာလေ ဇာနန္တိ – ‘‘နာယံ တာဝတိံသာ, သက္ကေန ဝဉ္စိတာ မယ’’န္တိ. တေ ဂဏှထ နန္တိ ဝတွာ သိနေရုံ ပရိဟရမာနာ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ဝမ္မိကပါဒတော ဝမ္မိကမက္ခိကာ ဝိယ အဘိရုဟိံသု. တတ္ထ ကာလေန ဒေဝါ ဇိနန္တိ, ကာလေန အသုရာ. ယဒါ ဒေဝါနံ ဇယော ဟောတိ, အသုရေ ယာဝ သမုဒ္ဒပိဋ္ဌာ အနုဗန္ဓန္တိ. ယဒါ အသုရာနံ ဇယော ဟောတိ, ဒေဝေ ယာဝ ဝေဒိကပါဒါ အနုဗန္ဓန္တိ. တသ္မိံ ပန သင်္ဂါမေ ဒေဝါနံ ဇယော အဟောသိ, ဒေဝါ အသုရေ ယာဝ သမုဒ္ဒပိဋ္ဌာ အနုဗန္ဓိံသု. သက္ကော အသုရေ ပလာပေတွာ ပဉ္စသု ဌာနေသု အာရက္ခံ ဌပေသိ. ဧဝံ အာရက္ခံ ဒတွာ ဝေဒိကပါဒေ ဝဇိရဟတ္ထာ ဣန္ဒပဋိမာယော ဌပေသိ. အသုရာ ကာလေန ကာလံ ဥဋ္ဌဟိတွာ တာ ပဋိမာယော ဒိသွာ, ‘‘သက္ကော အပ္ပမတ္တော တိဋ္ဌတီ’’တိ တတောဝ နိဝတ္တန္တိ. တတော ပဋိနိဝတ္တိတွာတိ ဝိဇိတဋ္ဌာနတော နိဝတ္တိတွာ. ပရိစာရိကာယောတိ မာလာဂန္ဓာဒိကမ္မကာရိကာယော.

ในกาลนั้น หมู่แห่งอสูรอาศัยอยู่ในเทวโลกชั้นดาวดึงส์ อสูรเหล่านั้นทั้งหมดมีอายุเท่ากันและมีวรรณะเสมอกันกับเทวดาทั้งหลาย, พวกเขาเห็นท้าวสักกะพร้อมด้วยบริษัทแล้ว (คิดว่า) 'บัดนี้ เทพบุตรใหม่ผู้บังเกิดแล้วมาถึง' จึงได้จัดเตรียมสุราอย่างดี ท้าวสักกะได้ประทานสัญญาณแก่เทพบุตรทั้งหลายว่า 'เราทั้งหลายผู้ทำกุศล ไม่ได้ทำ (บุญ) ร่วมกับผู้อื่น ท่านทั้งหลายอย่าดื่มสุราที่ทำให้มึนเมา จงทำเพียงสักว่าดื่มเท่านั้น' เทพบุตรเหล่านั้นได้ทำเช่นนั้น พวกอสูรพาลดื่มสุราที่ทำให้มึนเมาแล้ว มึนเมาแล้ว ก็ถึงความหลับ ท้าวสักกะประทานสัญญาณแก่เทวดาทั้งหลายแล้ว ให้จับพวกอสูรเหล่านั้นที่เท้าแล้วให้โยนไปที่เชิงเขาสิเนรุ, ที่พื้นเบื้องล่างแห่งเขาสิเนรุ มีภพชื่อว่าอสูรภพ มีประมาณเท่ากับเทวโลกชั้นดาวดึงส์นั่นเทียว พวกอสูรอาศัยอยู่ในที่นั้น แม้ของอสูรเหล่านั้นก็มีต้นไม้ชื่อว่าจิตตปาฏลี (แคฝอย) ในกาลที่ต้นไม้นั้นออกดอก พวกเขาย่อมรู้ว่า 'นี่ไม่ใช่ดาวดึงส์ พวกเราถูกท้าวสักกะลวงแล้ว' พวกเขากล่าวว่า 'จงจับมัน' แล้วล้อมเขาสิเนรุปีนขึ้นไป เหมือนปลวกปีนขึ้นจากโคนจอมปลวกเมื่อฝนตก ในสงครามนั้น บางคราวเทวดาชนะ บางคราวอสูรชนะ เมื่อใดชัยชนะเป็นของเทวดา, (เทวดา) ย่อมติดตามพวกอสูรไปจนถึงพื้นสมุทร เมื่อใดชัยชนะเป็นของอสูร, (อสูร) ย่อมติดตามพวกเทวดาไปจนถึงเชิงระเบียง (เวทิกา) ก็ในสงครามนั้น ชัยชนะได้เป็นของเทวดาทั้งหลาย, เทวดาทั้งหลายได้ติดตามพวกอสูรไปจนถึงพื้นสมุทร ท้าวสักกะทรงทำให้พวกอสูรหนีไปแล้ว ได้วางอารักขาไว้ใน ๕ สถาน ครั้นประทานอารักขาอย่างนี้แล้ว ได้ตั้งรูปท้าวอินทร์ถือวชิระไว้ที่เชิงระเบียง พวกอสูรลุกขึ้นมาเป็นครั้งคราว เห็นรูปเหล่านั้นแล้ว ก็กลับจากที่นั้นนั่นเอง (ด้วยคิดว่า) 'ท้าวสักกะประทับยืนอยู่โดยไม่ประมาท' บทว่า 'Tato paṭinivattitvā' คือ กลับจากสถานที่ที่ชนะแล้ว บทว่า 'Paricārikāyo' คือ นางผู้กระทำการงานมีระเบียบดอกไม้และของหอมเป็นต้น

၃၉၃. ဝေဿဝဏော စ မဟာရာဇာတိ သော ကိရ သက္ကဿ ဝလ္လဘော, ဗလဝဝိဿာသိကော, တသ္မာ သက္ကေန သဒ္ဓိံ အဂမာသိ. ပုရက္ခတွာတိ ပုရတော ကတွာ. ပဝိသိံသူတိ ပဝိသိတွာ ပန ဥပဍ္ဎပိဟိတာနိ ဒွါရာနိ ကတွာ ဩလောကယမာနာ အဋ္ဌံသု. ဣဒမ္ပိ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, ပဿ ဝေဇယန္တဿ ပါသာဒဿ ရာမဏေယျကန္တိ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, ဣဒမ္ပိ ဝေဇယန္တဿ ပါသာဒဿ ရာမဏေယျကံ ပဿ, သုဝဏ္ဏတ္ထမ္ဘေ ပဿ, ရဇတတ္ထမ္ဘေ မဏိတ္ထမ္ဘေ ပဝါဠတ္ထမ္ဘေ လောဟိတင်္ဂတ္ထမ္ဘေ မသာရဂလ္လတ္ထမ္ဘေ မုတ္တတ္ထမ္ဘေ သတ္တရတနတ္ထမ္ဘေ, တေသံယေဝ သုဝဏ္ဏာဒိမယေ ဃဋကေ ဝါဠရူပကာနိ စ ပဿာတိ [Pg.204] ဧဝံ ထမ္ဘပန္တိယော အာဒိံ ကတွာ ရာမဏေယျကံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ယထာ တံ ပုဗ္ဗေကတပုညဿာတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ ကတပုညဿ ဥပဘောဂဋ္ဌာနေန သောဘိတဗ္ဗံ, ဧဝမေဝံ သောဘတီတိ အတ္ထော. အတိဗာဠှံ ခေါ အယံ ယက္ခော ပမတ္တော ဝိဟရတီတိ အတ္တနော ပါသာဒေ နာဋကပရိဝါရေန သမ္ပတ္တိယာ ဝသေန အတိဝိယ မတ္တော.

๓๙๓. บทว่า เวสฺสวโณ จ มหาราชา ความว่า ได้ยินว่า ท้าวมหาราชนั้นเป็นที่โปรดปราน เป็นที่คุ้นเคยอย่างยิ่งของท้าวสักกะ เพราะเหตุนั้น จึงได้เสด็จไปพร้อมกับท้าวสักกะ. บทว่า ปุรกฺขตฺวา ความว่า ทำไว้เบื้องหน้า. บทว่า ปวิสึสุ ความว่า แต่ครั้นเข้าไปแล้ว ก็ทำประตูให้เปิดแง้มไว้ครึ่งหนึ่ง ยืนแลดูอยู่. บทว่า อิทมฺปิ มาริส โมคฺคลฺลาน ปสฺส เวชยนฺตสฺส ปาสาทสฺส รามเณยฺยกํ ความว่า ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก ขอท่านจงดูความน่ารื่นรมย์แม้ข้อนี้แห่งเวชยันตปราสาทเถิด, ขอท่านจงดูเสาที่ทำด้วยทอง, ดูเสาที่ทำด้วยเงิน, เสาแก้วมณี, เสาแก้วประพาฬ, เสาแก้วทับทิม, เสาแก้วมรกต, เสาแก้วมุกดา, เสาที่ทำด้วยรัตนะ ๗ ประการ, และขอท่านจงดูหม้อน้ำและรูปสัตว์ร้ายที่ทำด้วยทองเป็นต้นของเสาเหล่านั้นเถิด ดังนี้. ท้าวสักกะเมื่อทรงแสดงความน่ารื่นรมย์โดยมีแนวเสาเป็นต้น จึงตรัสดังนี้. บทว่า ยถา ตํ ปุพฺเพกตปุญฺญสฺส ความว่า สถานที่อันเป็นที่บริโภคของผู้มีบุญอันทำไว้ในกาลก่อน พึงงดงามฉันใด, (ปราสาทนี้) ก็งดงามฉันนั้นเหมือนกัน. บทว่า อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรติ ความว่า ยักษ์ตนนี้มัวเมาอย่างยิ่งด้วยสมบัติคือปราสาทของตนและนางฟ้อนอันเป็นบริวารอยู่.

ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခါသီတိ ဣဒ္ဓိမကာသိ. အာပေါကသိဏံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပါသာဒပတိဋ္ဌိတောကာသံ ဥဒကံ ဟောတူတိ ဣဒ္ဓိံ အဓိဋ္ဌာယ ပါသာဒကဏ္ဏိကေ ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေန ပဟရိ. သော ပါသာဒေါ ယထာ နာမ ဥဒကပိဋ္ဌေ ဌပိတပတ္တံ မုခဝဋ္ဋိယံ အင်္ဂုလိယာ ပဟဋံ အပရာပရံ ကမ္ပတိ စလတိ န သန္တိဋ္ဌတိ. ဧဝမေဝံ သံကမ္ပိ သမ္ပကမ္ပိ သမ္ပဝေဓိ, ထမ္ဘပိဋ္ဌသံဃာဋကဏ္ဏိကဂေါပါနသိအာဒီနိ ကရကရာတိ သဒ္ဒံ မုဉ္စန္တာနိ ပတိတုံ ဝိယ အာရဒ္ဓါနိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သင်္ကမ္ပေသိ သမ္ပကမ္ပေသိ သမ္ပဝေဓေသီ’’တိ. အစ္ဆရိယဗ္ဘုတစိတ္တဇာတာတိ အဟော အစ္ဆရိယံ, အဟော အဗ္ဘုတန္တိ ဧဝံ သဉ္ဇာတအစ္ဆရိယအဗ္ဘုတာ စေဝ သဉ္ဇာတတုဋ္ဌိနော စ အဟေသုံ ဥပ္ပန္နဗလဝသောမနဿာ. သံဝိဂ္ဂန္တိ ဥဗ္ဗိဂ္ဂံ. လောမဟဋ္ဌဇာတန္တိ ဇာတလောမဟံသံ, ကဉ္စနဘိတ္တိယံ ဌပိတမဏိနာဂဒန္တေဟိ ဝိယ ဥဒ္ဓဂ္ဂေဟိ လောမေဟိ အာကိဏ္ဏသရီရန္တိ အတ္ထော. လောမဟံသော စ နာမေသ သောမနဿေနပိ ဟောတိ ဒေါမနဿေနပိ, ဣဓ ပန သောမနဿေန ဇာတော. ထေရော ဟိ သက္ကဿ သောမနဿဝေဂေန သံဝေဇေတုံ တံ ပါဋိဟာရိယမကာသိ. တသ္မာ သောမနဿဝေဂေန သံဝိဂ္ဂလောမဟဋ္ဌံ ဝိဒိတွာတိ အတ္ထော.

บทว่า อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ ความว่า ได้ทรงกระทำฤทธิ์. ทรงเข้าอาโปกสิณแล้ว อธิษฐานฤทธิ์ว่า 'ขอโอกาสที่ปราสาทตั้งอยู่จงเป็นน้ำ' แล้วทรงดีดที่ยอดปราสาทด้วยนิ้วพระบาท. ปราสาทนั้น เปรียบเหมือนภาชนะที่วางไว้บนผิวน้ำ ถูกดีดที่ขอบปากด้วยนิ้วมือ ย่อมแกว่งไกว สั่นสะเทือนไปมา ไม่ตั้งอยู่ได้ ฉันใด, ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้หวั่นไหว สั่นสะเทือนอย่างแรง สั่นสะท้านไปทั่ว, ส่วนต่างๆ มีเสา คาน สันหลังคา และเครื่องบน เป็นต้น ก็ส่งเสียงดังกรอบแกรบ ประหนึ่งว่าเริ่มจะพังลงมา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'สงฺกมฺเปสิ สมฺปกมฺเปสิ สมฺปเวเธสิ'. บทว่า อจฺฉริยพฺภูตจิตฺตชาตา ความว่า ได้เกิดความอัศจรรย์ใจและไม่เคยมีมาก่อนว่า 'โอ อัศจรรย์จริงหนอ, โอ ไม่เคยมีมาก่อนหนอ' และเกิดความยินดี เกิดโสมนัสมีกำลัง. บทว่า สํวิคฺคํ ได้แก่ สะดุ้ง. บทว่า โลมหฏฺฐชาตํ ความว่า มีขนลุกชัน, มีร่างกายเต็มไปด้วยเส้นขนที่ชูชันขึ้นเบื้องบน เหมือนเขี้ยวแก้วมณีที่ประดับไว้บนฝาผนังทอง. อันว่าขนลุกชันนี้ ย่อมเกิดได้ทั้งเพราะโสมนัสและโทมนัส, แต่ในที่นี้ เกิดเพราะโสมนัส. จริงอยู่ พระเถระได้ทรงกระทำปาฏิหาริย์นั้น เพื่อให้ท้าวสักกะเกิดความสลดใจด้วยแรงแห่งโสมนัส. เพราะเหตุนั้น อธิบายว่า ทรงทราบว่า (ท้าวสักกะ) สะดุ้งและขนลุกชันด้วยแรงแห่งโสมนัส.

၃၉၄. ဣဓာဟံ, မာရိသာတိ ဣဒါနိဿ ယသ္မာ ထေရေန သောမနဿသံဝေဂံ ဇနယိတွာ တမံ ဝိနောဒိတံ, တသ္မာ သလ္လက္ခေတွာ ဧဝမာဟ. ဧသော နု တေ, မာရိသ, သော ဘဂဝါ သတ္ထာတိ, မာရိသ, တွံ ကုဟိံ ဂတောသီတိ ဝုတ္တေ မယှံ သတ္ထု သန္တိကန္တိ ဝဒေသိ, ဣမသ္မိံ ဒေဝလောကေ ဧကပါဒကေန ဝိယ တိဋ္ဌသိ, ယံ တွံ ဧဝံ ဝဒေသိ, ဧသော နု တေ, မာရိသ, သော ဘဂဝါ သတ္ထာတိ ပုစ္ဆိံသု. သဗြဟ္မစာရီ မေ ဧသောတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ထေရော အနဂါရိယော အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော အဂ္ဂသာဝကော, သက္ကော အဂါရိယော, မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝသေန ပနေတေ သဗြဟ္မစာရိနော ဟောန္တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. အဟော [Pg.205] နူန တေ သော ဘဂဝါ သတ္ထာတိ သဗြဟ္မစာရီ တာဝ တေ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော, သော ပန တေ ဘဂဝါ သတ္ထာ အဟော နူန မဟိဒ္ဓိကောတိ သတ္ထု ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယဒဿနေ ဇာတာဘိလာပါ ဟုတွာ ဧဝမာဟံသု.

๓๙๔. บทว่า อิธาหํ มาริส ความว่า บัดนี้ เพราะเหตุที่พระเถระได้ทำให้ท้าวสักกะเกิดโสมนัสสลดใจแล้วบรรเทาความมืดมนนั้นเสียได้, เพราะเหตุนั้น ท้าวเธอจึงทรงกำหนดหมายแล้วตรัสดังนี้. บทว่า เอโส นุ เต มาริส โส ภควา สตฺถา ความว่า เมื่อถูกถามว่า 'ท่านผู้เป็นที่รัก ท่านไปไหนมา' ท่านตอบว่า 'เราไปสำนักพระศาสดาของเรามา', ท่านยืนอยู่ในเทวโลกนี้ประหนึ่งว่าด้วยเท้าข้างเดียว, ท่านกล่าวอย่างนั้น, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นพระศาสดาของท่านหรือหนอ ดังนี้ พวกเขาได้ทูลถาม. ในบทว่า สพฺรหฺมจารี เม เอโส นี้ แม้ว่าพระเถระจะเป็นอนาคาริก ผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร เป็นอัครสาวก, ส่วนท้าวสักกะเป็นอาคาริก, แต่ท่านทั้งสองก็เป็นสพรหมจารีกันด้วยอำนาจแห่งมรรคพรหมจรรย์, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสดังนี้. บทว่า อโห นูน เต โส ภควา สตฺถา ความว่า สพรหมจารีของท่านยังมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้, ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้เป็นพระศาสดาของท่าน จะมีฤทธิ์มากเพียงไรหนอ, ดังนี้ พวกเขาเกิดความปรารถนาที่จะเห็นอิทธิปาฏิหาริย์ของพระศาสดา จึงได้กล่าวอย่างนี้.

၃၉၅. ဉာတညတရဿာတိ ပညာတညတရဿ, သက္ကော ဟိ ပညာတာနံ အညတရော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ, ဒေသနံ ပန ဘဂဝါ ယထာနုသန္ဓိနာဝ နိဋ္ဌာပေသီတိ.

๓๙๕. บทว่า ญาตญฺญตรสฺส ได้แก่ แก่บุคคลผู้มีชื่อเสียงคนใดคนหนึ่ง, จริงอยู่ ท้าวสักกะเป็นผู้หนึ่งในบรรดาผู้มีชื่อเสียง. บทที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว, ส่วนพระธรรมเทศนา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้จบลงตามลำดับความสืบต่อกันนั่นเอง.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจูฬตัณหาสังขยสูตร จบ.

၈. မဟာတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

อรรถกถามหาตัณหาสังขยสูตร

၃၉၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာတဏှာသင်္ခယသုတ္တံ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တေ လဒ္ဓိမတ္တံ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ ဝုတ္တံ, ဣဓ သဿတဒိဋ္ဌိ. သော စ ဘိက္ခု ဗဟုဿုတော, အယံ အပ္ပဿုတော, ဇာတကဘာဏကော ဘဂဝန္တံ ဇာတကံ ကထေတွာ, ‘‘အဟံ, ဘိက္ခဝေ, တေန သမယေန ဝေဿန္တရော အဟောသိံ, မဟောသဓော, ဝိဓုရပဏ္ဍိတော, သေနကပဏ္ဍိတော, မဟာဇနကော ရာဇာ အဟောသိ’’န္တိ သမောဓာနေန္တံ သုဏာတိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣမေ ရူပဝေဒနာသညာသင်္ခါရာ တတ္ထ တတ္ထေဝ နိရုဇ္ဈန္တိ, ဝိညာဏံ ပန ဣဓလောကတော ပရလောကံ, ပရလောကတော ဣမံ လောကံ သန္ဓာဝတိ သံသရတီ’’တိ သဿတဒဿနံ ဥပ္ပန္နံ. တေနာဟ – ‘‘တဒေဝိဒံ ဝိညာဏံ သန္ဓာဝတိ သံသရတိ အနည’’န္တိ.

๘. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า มหาตัณหาสังขยสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า ทิฏฺฐิคตํ ในอลคัททูปมสูตร ตรัสหมายถึงเพียงลัทธิ (ความเห็นผิด), ในพระสูตรนี้ (ตรัสหมายถึง) สัสสตทิฏฐิ. ภิกษุนั้น (ในอลคัททูปมสูตร) เป็นพหูสูต, ส่วนภิกษุนี้ (สาติ) เป็นอัปปสุต, เป็นผู้สวดชาดก, ฟังพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสชาดกแล้ว ทรงประชุมชาดกว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น เราได้เป็นพระเวสสันดร, เป็นมโหสถ, เป็นวิธุรบัณฑิต, เป็นเสนกบัณฑิต, เป็นพระเจ้ามหาชนก'. ครั้งนั้น เธอได้มีความคิดนี้เกิดขึ้นว่า 'รูป เวทนา สัญญา สังขารเหล่านี้ ย่อมดับไปในภพนั้นๆ นั่นเอง, ส่วนวิญญาณแล่นไป ท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่ปรโลก, จากปรโลกสู่โลกนี้' ดังนี้ สัสสตทัสสนะ (ความเห็นว่าเที่ยง) ได้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วิญญาณดวงนี้นั่นแหละที่แล่นไป ท่องเที่ยวไป มิใช่อื่น'.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ပန, ‘‘ဝိညာဏံ ပစ္စယသမ္ဘဝံ, သတိ ပစ္စယေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝိနာ ပစ္စယံ နတ္ထိ ဝိညာဏဿ သမ္ဘဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ အယံ ဘိက္ခု ဗုဒ္ဓေန အကထိတံ ကထေတိ, ဇိနစက္ကေ ပဟာရံ ဒေတိ, ဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ပဋိဗာဟတိ, သောတုကာမံ ဇနံ ဝိသံဝါဒေတိ, အရိယပထေ တိရိယံ နိပတိတွာ မဟာဇနဿ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ပဋိပန္နော. ယထာ နာမ ရညော ရဇ္ဇေ မဟာစောရော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော မဟာဇနဿ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဇိနသာသနေ စောရော [Pg.206] ဟုတွာ မဟာဇနဿ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဥပ္ပန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူတိ ဇနပဒဝါသိနော ပိဏ္ဍပါတိကဘိက္ခူ. တေနုပသင်္ကမိံသူတိ အယံ ပရိသံ လဘိတွာ သာသနမ္ပိ အန္တရဓာပေယျ, ယာဝ ပက္ခံ န လဘတိ, တာဝဒေဝ နံ ဒိဋ္ဌိဂတာ ဝိဝေစေမာတိ သုတသုတဋ္ဌာနတောယေဝ အဋ္ဌတွာ အနိသီဒိတွာ ဥပသင်္ကမိံသု.

ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ว่า ‘วิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัย เมื่อปัจจัยมีอยู่ วิญญาณจึงเกิดขึ้น เว้นจากปัจจัย การเกิดขึ้นแห่งวิญญาณย่อมไม่มี’ เพราะเหตุนั้น ภิกษุรูปนี้ย่อมกล่าวคำที่พระพุทธเจ้ามิได้ตรัสไว้ ย่อมประหารในชินจักร ย่อมขัดขวางเวสารัชชญาณ ย่อมลวงคนผู้ใคร่จะฟัง นอนขวางอยู่ในอริยมรรค ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่มหาชน เปรียบเหมือนมหาโจรเมื่อเกิดขึ้นในราชอาณาจักรของพระราชา ย่อมเกิดขึ้นเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่มหาชน ฉันใด ภิกษุนี้ก็ฉันนั้น เป็นโจรในพระชินศาสนา เกิดขึ้นแล้วเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่มหาชน พึงทราบดังนี้. บทว่า สัมพหุลา ภิกขู ได้แก่ ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ผู้อยู่ในชนบท. บทว่า เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า ‘ภิกษุรูปนี้ได้บริษัทแล้ว พึงยังศาสนาให้เสื่อมสูญไปได้ ตราบใดที่ยังไม่ได้พรรคพวก เราจักเปลื้องเธอออกจากทิฏฐิอันชั่วช้าเสียในบัดนั้น’ ดังนี้ จึงไม่หยุด ไม่นั่ง รีบเข้าไปเฝ้าจากที่ที่ได้ยินมานั่นเทียว.

၃၉၈. ကတမံ တံ သာတိ ဝိညာဏန္တိ သာတိ ယံ တွံ ဝိညာဏံ သန္ဓာယ ဝဒေသိ, ကတမံ တံ ဝိညာဏန္တိ? ယွာယံ, ဘန္တေ, ဝဒေါ ဝေဒေယျော တတြ တတြ ကလျာဏပါပကာနံ ကမ္မာနံ ဝိပါကံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ, ဘန္တေ, ယော အယံ ဝဒတိ ဝေဒယတိ, ယော စာယံ တဟိံ တဟိံ ကုသလာကုသလကမ္မာနံ ဝိပါကံ ပစ္စနုဘောတိ. ဣဒံ, ဘန္တေ, ဝိညာဏံ, ယမဟံ သန္ဓာယ ဝဒေမီတိ. ကဿ နု ခေါ နာမာတိ ကဿ ခတ္တိယဿ ဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဝါ ဝေဿသုဒ္ဒဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတဒေဝမနုဿာနံ ဝါ အညတရဿ.

๓๙๘. บทว่า กตมํ ตํ สาติ วิญฺญาณํ ความว่า (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) ‘ดูก่อนสาติ เธอหมายถึงวิญญาณใดแล้วกล่าว วิญญาณนั้นคืออะไร?’ (สาติภิกษุทูลตอบว่า) ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิญญาณที่กล่าว ที่เสวยอารมณ์ ซึ่งเสวยวิบากของกรรมดีกรรมชั่วในภพนั้นๆ นี้แหละ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คือวิญญาณที่ข้าพระองค์หมายถึงแล้วกล่าว.’ บทว่า กสฺส นุ โข นาม ความว่า แก่ใครคนใดคนหนึ่ง คือ แก่กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา หรือมนุษย์คนไหน.

၃၉၉. အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ ကသ္မာ အာမန္တေသိ? သာတိဿ ကိရ ဧဝံ အဟောသိ – ‘‘သတ္ထာ မံ ‘မောဃပုရိသော’တိ ဝဒတိ, န စ မောဃပုရိသောတိ ဝုတ္တမတ္တေနေဝ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော န ဟောတိ. ဥပသေနမ္ပိ ဟိ ဝင်္ဂန္တပုတ္တံ, ‘အတိလဟုံ ခေါ တွံ မောဃပုရိသ ဗာဟုလ္လာယ အာဝတ္တော’တိ (မဟာဝ. ၇၅) ဘဂဝါ မောဃပုရိသဝါဒေန ဩဝဒိ. ထေရော အပရဘာဂေ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ဆ အဘိညာ သစ္ဆာကာသိ. အဟမ္ပိ တထာရူပံ ဝီရိယံ ပဂ္ဂဏှိတွာ မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ ဆိန္နပစ္စယော အယံ သာသနေ အဝိရုဠှဓမ္မောတိ ဒဿေန္တော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ. ဥသ္မီကတောတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာဓိပ္ပာယမေဝ. အထ ခေါ ဘဂဝါတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. သာတိဿ ကိရ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဘဂဝါ မယှံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော နတ္ထီတိ ဝဒတိ, ကိံ သက္ကာ ဥပနိဿယေ အသတိ ကာတုံ? န ဟိ တထာဂတာ သဥပနိဿယဿေဝ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, ယဿ ကဿစိ ဒေသေန္တိယေဝ. အဟံ ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကာ သုဂတောဝါဒံ လဘိတွာ သဂ္ဂသမ္ပတ္တူပဂံ ကုသလံ ကရိဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ, ‘‘နာဟံ, မောဃပုရိသ, တုယှံ ဩဝါဒံ ဝါ အနုသာသနိံ ဝါ ဒေမီ’’တိ သုဂတောဝါဒံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒါနိ ပရိသာယ [Pg.207] လဒ္ဓိံ သောဓေန္တော, ‘‘ဣဓာဟံ ဘိက္ခူ ပဋိပုစ္ဆိဿာမီ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๓๙๙. บทว่า อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า ทำไมจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย? ได้ยินว่า สาติภิกษุได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระศาสดาตรัสเรียกเราว่า โมฆบุรุษ ก็อุปนิสัยแห่งมรรคผลจะไม่มี เพียงเพราะถูกเรียกว่าโมฆบุรุษก็หาไม่ เพราะแม้พระอุประเสนวังคันตบุตร พระผู้มีพระภาคก็ทรงประทานโอวาทด้วยคำว่าโมฆบุรุษว่า ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอกลับมาสู่ความเป็นผู้มักมากเร็วเกินไปนัก ในภายหลัง พระเถระขวนขวายพากเพียรอยู่ ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งอภิญญา ๖ แม้เราก็จักประคองความเพียรเช่นนั้น แล้วยังมรรคผลให้บังเกิด’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงว่า ภิกษุนี้หมดปัจจัยแล้ว มีธรรมที่ไม่งอกงามในศาสนา จึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย. บทว่า อุสฺมีกโต เป็นต้น มีอธิบายตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. แม้บทว่า อถ โข ภควา นี้ ก็เป็นอนุสนธิอีกส่วนหนึ่ง. ได้ยินว่า สาติภิกษุได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เราไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคผล เมื่ออุปนิสัยไม่มี จะสามารถทำอะไรได้? เพราะพระตถาคตทั้งหลายมิได้ทรงแสดงธรรมแก่ผู้มีอุปนิสัยเท่านั้น แต่ทรงแสดงแก่ใครๆ ก็ได้ เราได้รับสุคโตวาทจากสำนักของพระพุทธเจ้าแล้ว จักทำกุศลอันเป็นเหตุให้ถึงสวรรคสมบัติ’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงระงับสุคโตวาท (ของสาติ) จึงทรงเริ่มเทศนานี้ว่า ‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เราไม่ได้ให้โอวาทหรืออนุศาสนีแก่เธอ’ เนื้อความของพระบาลีนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. บัดนี้ เมื่อจะทรงชำระทิฏฐิของบริษัท จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘อิธาหํ ภิกฺขู ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ’ แม้ข้อความทั้งหมดนั้น ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว.

၄၀၀. ဣဒါနိ ဝိညာဏဿ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတုံ ယံ ယဒေဝ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စာတိ သဟာဝဇ္ဇနေန ဘဝင်္ဂမနဉ္စ တေဘူမကဓမ္မေ စ ပဋိစ္စ. ကဋ္ဌဉ္စ ပဋိစ္စာတိအာဒိ ဩပမ္မနိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေန ကိံ ဒီပေတိ? ဒွါရသင်္ကန္တိယာ အဘာဝံ. ယထာ ဟိ ကဋ္ဌံ ပဋိစ္စ ဇလမာနော အဂ္ဂိ ဥပါဒါနပစ္စယေ သတိယေဝ ဇလတိ, တသ္မိံ အသတိ ပစ္စယဝေကလ္လေန တတ္ထေဝ ဝူပသမ္မတိ, န သကလိကာဒီနိ သင်္ကမိတွာ သကလိကဂ္ဂီတိအာဒိသင်္ချံ ဂစ္ဆတိ, ဧဝမေဝ စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပန္နံ ဝိညာဏံ တသ္မိံ ဒွါရေ စက္ခုရူပအာလောကမနသိကာရသင်္ခါတေ ပစ္စယမှိ သတိယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မိံ အသတိ ပစ္စယဝေကလ္လေန တတ္ထေဝ နိရုဇ္ဈတိ, န သောတာဒီနိ သင်္ကမိတွာ သောတဝိညာဏန္တိအာဒိသင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗဝါရေသု. ဣတိ ဘဂဝါ နာဟံ ဝိညာဏပ္ပဝတ္တေ ဒွါရသင်္ကန္တိမတ္တမ္ပိ ဝဒါမိ, အယံ ပန သာတိ မောဃပုရိသော ဘဝသင်္ကန္တိံ ဝဒတီတိ သာတိံ နိဂ္ဂဟေသိ.

๔๐๐. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นธรรมที่มีปัจจัยของวิญญาณ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยํ ยเทว ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ ได้แก่ อาศัยภวังคมนะพร้อมด้วยอาวัชชนะ และอาศัยธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓. บทว่า กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจ เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงอุปมา. ด้วยอุปมานั้น ทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความไม่มีแห่งการก้าวข้ามทวาร. เปรียบเหมือนไฟที่ลุกโพลงเพราะอาศัยฟืน ย่อมลุกโพลงได้ก็ต่อเมื่อมีเชื้อเพลิงเป็นปัจจัย เมื่อเชื้อเพลิงนั้นไม่มี เพราะขาดปัจจัย ไฟนั้นย่อมดับไปในที่นั้นเอง ไม่ก้าวข้ามไปยังเศษไม้เป็นต้น แล้วถึงการนับว่าไฟจากเศษไม้เป็นต้น ฉันใด วิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป ย่อมเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมีปัจจัย คือ จักษุ รูป แสงสว่าง และมนสิการ ในทวารนั้น เมื่อปัจจัยนั้นไม่มี เพราะขาดปัจจัย วิญญาณนั้นย่อมดับไปในทวารนั้นเอง ไม่ก้าวข้ามไปยังโสตะเป็นต้น แล้วถึงการนับว่าโสตวิญญาณเป็นต้น ฉันนั้น. นัยนี้มีในวาระทั้งปวง. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงข่มสาติภิกษุว่า ‘เราไม่ได้กล่าวถึงแม้เพียงการก้าวข้ามทวารในการเป็นไปของวิญญาณ แต่โมฆบุรุษสาตินี้กลับกล่าวถึงการก้าวข้ามภพ’.

၄၀၁. ဧဝံ ဝိညာဏဿ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပန ပဉ္စန္နမ္ပိ ခန္ဓာနံ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေန္တော, ဘူတမိဒန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘူတမိဒန္တိ ဣဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဇာတံ ဘူတံ နိဗ္ဗတ္တံ, တုမှေပိ တံ ဘူတမိဒန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပဿထာတိ. တဒါဟာရသမ္ဘဝန္တိ တံ ပနေတံ ခန္ဓပဉ္စကံ အာဟာရသမ္ဘဝံ ပစ္စယသမ္ဘဝံ, သတိ ပစ္စယေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧဝံ ပဿထာတိ ပုစ္ဆတိ. တဒါဟာရနိရောဓာတိ တဿ ပစ္စယဿ နိရောဓာ. ဘူတမိဒံ နောဿူတိ ဘူတံ နု ခေါ ဣဒံ, န နု ခေါ ဘူတန္တိ. တဒါဟာရသမ္ဘဝံ နောဿူတိ တံ ဘူတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ပစ္စယသမ္ဘဝံ နု ခေါ, န နု ခေါတိ. တဒါဟာရနိရောဓာတိ တဿ ပစ္စယဿ နိရောဓာ. နိရောဓဓမ္မံ နောဿူတိ တံ ဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မံ နု ခေါ, န နု ခေါတိ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတောတိ ဣဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဇာတံ ဘူတံ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော ဝိပဿနာပညာယ သမ္မာ ပဿန္တဿ. ပညာယ သုဒိဋ္ဌန္တိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိပဿနာပညာယ သုဋ္ဌု ဒိဋ္ဌံ. ဧဝံ ယေ ယေ တံ ပုစ္ဆံ သလ္လက္ခေသုံ, တေသံ တေသံ ပဋိညံ ဂဏှန္တော ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတိ.

๔๐๑. ครั้นทรงแสดงความเป็นสิ่งที่มีปัจจัยแห่งวิญญาณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นสิ่งที่มีปัจจัยแห่งขันธ์ทั้ง 5 จึงตรัสคำมีอาทิว่า ภูตมิทํ (สิ่งนี้เกิดขึ้นแล้ว) ในบทเหล่านั้น บทว่า ภูตมิทํ ความว่า ขันธ์ 5 นี้ เกิดขึ้นแล้ว ปรากฏแล้ว สำเร็จแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เธอทั้งหลายจงเห็นขันธ์ 5 นั้นว่า เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว บทว่า ตทาหารสมฺภวํ ความว่า ก็ขันธ์ 5 นี้ มีอาหารเป็นแดนเกิด มีปัจจัยเป็นแดนเกิด เมื่อปัจจัยมีอยู่ ย่อมเกิดขึ้น เธอทั้งหลายจงเห็นอย่างนี้ ดังนี้ (พระองค์) ตรัสถาม บทว่า ตทาหารนิโรธา ความว่า เพราะความดับแห่งปัจจัยนั้น บทว่า ภูตมิทํ โนสฺสุ ความว่า สิ่งนี้เกิดขึ้นแล้วแลหรือหนอ หรือว่าไม่ได้เกิดขึ้นแล้วหนอ บทว่า ตทาหารสมฺภวํ โนสฺสุ ความว่า ขันธ์ 5 ที่เกิดขึ้นแล้วนั้น มีปัจจัยเป็นแดนเกิดแลหรือหนอ หรือว่าไม่มีปัจจัยเป็นแดนเกิดหนอ บทว่า ตทาหารนิโรธา ความว่า เพราะความดับแห่งปัจจัยนั้น บทว่า นิโรธธมฺมํ โนสฺสุ ความว่า ธรรมนั้นมีอันดับไปเป็นธรรมดาแลหรือหนอ หรือว่าไม่มีอันดับไปเป็นธรรมดาหนอ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต ความว่า แก่ผู้เห็นอยู่โดยชอบด้วยวิปัสสนาปัญญา ตามลักษณะและกิจตามความเป็นจริงว่า ขันธ์ 5 นี้ เกิดขึ้นแล้ว ปรากฏแล้ว สำเร็จแล้ว บทว่า ปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ความว่า เห็นดีแล้วด้วยวิปัสสนาปัญญาโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว อย่างนี้ ภิกษุเหล่าใดๆ กำหนดรู้ปัญหานั้นได้ เมื่อทรงรับปฏิญญาของภิกษุเหล่านั้นๆ จึงทรงแสดงความเป็นสิ่งที่มีปัจจัยแห่งขันธ์ 5

ဣဒါနိ ယာယ ပညာယ တေဟိ တံ သပ္ပစ္စယံ သနိရောဓံ ခန္ဓပဉ္စကံ သုဒိဋ္ဌံ, တတ္ထ နိတ္တဏှဘာဝံ ပုစ္ဆန္တော ဣမံ စေ တုမှေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိန္တိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိံ[Pg.208]. သဘာဝဒဿနေန ပရိသုဒ္ဓံ. ပစ္စယဒဿနေန ပရိယောဒါတံ. အလ္လီယေထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အလ္လီယိတွာ ဝိဟရေယျာထ. ကေလာယေထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ကီဠမာနာ ဝိဟရေယျာထ. ဓနာယေထာတိ ဓနံ ဝိယ ဣစ္ဆန္တာ ဂေဓံ အာပဇ္ဇေယျာထ. မမာယေထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ မမတ္တံ ဥပ္ပာဒေယျာထ. နိတ္ထရဏတ္ထာယ နော ဂဟဏတ္ထာယာတိ ယော သော မယာ စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထာယ ကုလ္လူပမော ဓမ္မော ဒေသိတော, နော နိကန္တိဝသေန ဂဟဏတ္ထာယ. အပိ နု တံ တုမှေ အာဇာနေယျာထာတိ. ဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗော.

บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงความไม่มีตัณหาในขันธ์ 5 พร้อมทั้งปัจจัยและความดับ ที่ภิกษุเหล่านั้นเห็นดีแล้วด้วยปัญญาใด จึงตรัสคำมีอาทิว่า อิมํ เจ ตุมฺเห ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺฐึ ได้แก่ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ บริสุทธิ์ด้วยการเห็นสภาวะ ผ่องแผ้วด้วยการเห็นปัจจัย บทว่า อลฺลีเยถ ความว่า พวกเธอพึงอาศัยตัณหาและทิฏฐิแล้วอยู่หรือ บทว่า เกฬาเยถ ความว่า พวกเธอพึงเพลิดเพลินด้วยตัณหาและทิฏฐิอยู่หรือ บทว่า ธนาเยถ ความว่า พวกเธอพึงปรารถนาเหมือนทรัพย์แล้วถึงความอยากได้หรือ บทว่า มมาเยถ ความว่า พวกเธอพึงยังความเป็นของตนให้เกิดขึ้นด้วยตัณหาและทิฏฐิหรือ บทว่า นิตฺถรณตฺถาย โน คหณตฺถาย ความว่า ธรรมใดที่เราแสดงแล้ว มีอุปมาด้วยแพ เพื่อประโยชน์แก่การข้ามโอฆะ 4 ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แก่การยึดถือด้วยอำนาจความใคร่ พวกเธอพึงรู้ธรรมนั้นแลหรือ พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้าม

၄၀၂. ဣဒါနိ တေသံ ခန္ဓာနံ ပစ္စယံ ဒဿေန္တော, စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဟာရာတိအာဒိမာဟ, တမ္ပိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ယထာ ပန ဧကော ဣမံ ဇာနာသီတိ ဝုတ္တော, ‘‘န ကေဝလံ ဣမံ, မာတရမ္ပိဿ ဇာနာမိ, မာတု မာတရမ္ပီ’’တိ ဧဝံ ပဝေဏိဝသေန ဇာနန္တော သုဋ္ဌု ဇာနာတိ နာမ. ဧဝမေဝံ ဘဂဝါ န ကေဝလံ ခန္ဓမတ္တမေဝ ဇာနာတိ, ခန္ဓာနံ ပစ္စယမ္ပိ တေသမ္ပိ ပစ္စယာနံ ပစ္စယန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗပစ္စယပရမ္ပရံ ဇာနာတိ. သော တံ, ဗုဒ္ဓဗလံ ဒီပေန္တော ဣဒါနိ ပစ္စယပရမ္ပရံ ဒဿေတုံ, ဣမေ စ, ဘိက္ခဝေ, စတ္တာရော အာဟာရာတိအာဒိမာဟ. တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ…ပေ… ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတီတိ ဧတ္ထ ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ ဘဝေယျ, သာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာဝ.

๔๐๒. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปัจจัยแห่งขันธ์เหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหาร 4 เหล่านี้ แม้คำนั้นก็มีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่ง ถูกถามว่า ท่านรู้จักคนนี้ไหม เมื่อรู้โดยลำดับวงศ์ตระกูลว่า 'ข้าพเจ้ารู้จักไม่เพียงแต่คนนี้เท่านั้น แม้มารดาของเขาก็รู้จัก แม้มารดาของมารดาก็รู้จัก' ดังนี้ ชื่อว่ารู้จักดี ฉันนั้นเหมือนกัน พระผู้มีพระภาคไม่ทรงรู้เพียงแต่ขันธ์เท่านั้น แต่ทรงรู้แม้ปัจจัยแห่งขันธ์ แม้ปัจจัยแห่งปัจจัยเหล่านั้น ดังนี้ ทรงรู้ลำดับปัจจัยทั้งหมด พระองค์นั้น เมื่อจะทรงประกาศพุทธพลนั้น บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงลำดับปัจจัย จึงตรัสคำมีอาทิว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาหาร 4 เหล่านี้ คำนั้นมีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ในบทนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมมีด้วยประการฉะนี้แล อันที่จริง ปฏิจจสมุปบาทกถาพึงขยายให้พิสดาร แต่กถานั้นท่านขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค

၄၀၄. ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတီတိ ဣမသ္မိံ အဝိဇ္ဇာဒိကေ ပစ္စယေ သတိ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ ဟောတိ. ဣမဿုပ္ပာဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမဿ အဝိဇ္ဇာဒိကဿ ပစ္စယဿ ဥပ္ပာဒါ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေနေဝါဟ – ‘‘ယဒိဒံ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ…ပေ… သမုဒယော ဟောတီ’’တိ. ဧဝံ ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေန္တော, အဝိဇ္ဇာယ တွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာယ တွေဝါတိ အဝိဇ္ဇာယ ဧဝ တု. အသေသဝိရာဂနိရောဓာတိ ဝိရာဂသင်္ခါတေန မဂ္ဂေန အသေသနိရောဓာ အနုပ္ပာဒနိရောဓာ. သင်္ခါရနိရောဓောတိ သင်္ခါရာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓော ဟောတိ, ဧဝံ နိရုဒ္ဓါနံ ပန သင်္ခါရာနံ နိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော ဟောတိ, ဝိညာဏာဒီနဉ္စ နိရောဓာ နာမရူပါဒီနိ နိရုဒ္ဓါနိယေဝ ဟောန္တီတိ ဒဿေတုံ သင်္ခါရနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓောတိအာဒိံ ဝတွာ ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော [Pg.209] ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကေဝလဿာတိ သကလဿ, သုဒ္ဓဿ ဝါ, သတ္တဝိရဟိတဿာတိ အတ္ထော. ဒုက္ခက္ခန္ဓဿာတိ ဒုက္ခရာသိဿ. နိရောဓော ဟောတီတိ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ.

๔๐๔. บทว่า อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ ความว่า เมื่อปัจจัยนี้คืออวิชชาเป็นต้นมีอยู่ ผลนี้คือสังขารเป็นต้นย่อมมี บทว่า อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ ความว่า เพราะความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยนี้คืออวิชชาเป็นต้น ผลนี้คือสังขารเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงตรัสว่า 'ได้แก่สิ่งนี้ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นย่อมมี' ครั้นทรงแสดงวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ จึงตรัสคำมีอาทิว่า เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะแห่งอวิชชานั่นเทียว ในบทเหล่านั้น บทว่า อวิชฺชาย เตฺวว คือ แห่งอวิชชานั่นเทียว บทว่า อเสสวิราคนิโรธา ความว่า เพราะความดับโดยไม่เหลือ คือความดับเพราะไม่เกิดขึ้นอีก ด้วยมรรคอันชื่อว่าวิราคะ บทว่า สงฺขารนิโรโธ ความว่า ความดับเพราะไม่เกิดขึ้นอีกแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมี เพื่อจะทรงแสดงว่า ก็เพราะความดับแห่งสังขารทั้งหลายที่ดับแล้วอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณย่อมมี และเพราะความดับแห่งวิญญาณเป็นต้น นามรูปเป็นต้นก็ย่อมดับไปนั่นเทียว จึงตรัสคำมีอาทิว่า เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ แล้วตรัสว่า ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า เกวลสฺส อรรถว่า ทั้งสิ้น หรือล้วนๆ ปราศจากสัตว์ บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ได้แก่ แห่งกองทุกข์ บทว่า นิโรโธ โหติ ความว่า ความไม่เกิดขึ้นย่อมมี

၄၀၆. ဣမသ္မိံ အသတီတိအာဒိ ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๔๐๖. บทมีอาทิว่า อิมสฺมึ อสติ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว

၄၀၇. ဧဝံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဣမံ ဒွါဒသင်္ဂပစ္စယဝဋ္ဋံ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂေန ဇာနန္တဿ ယာ ပဋိဓာဝနာ ပဟီယတိ, တဿာ အဘာဝံ ပုစ္ဆန္တော အပိ နု တုမှေ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ ဇာနန္တာတိ ဧဝံ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂေန ဇာနန္တာ. ဧဝံ ပဿန္တာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပုဗ္ဗန္တန္တိ ပုရိမကောဋ္ဌာသံ, အတီတခန္ဓဓာတုအာယတနာနီတိ အတ္ထော. ပဋိဓာဝေယျာထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ပဋိဓာဝေယျာထ. သေသံ သဗ္ဗာသဝသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ.

๔๐๗. ครั้นตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงความไม่มีแห่งการแล่นไป ซึ่งถูกละได้แล้วสำหรับผู้ที่รู้ปัจจยวัฏฏะมีองค์ 12 นี้ ด้วยมรรคพร้อมทั้งวิปัสสนา จึงตรัสคำมีอาทิว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเล่า ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ ชานนฺตา คือ ผู้รู้ด้วยมรรคพร้อมทั้งวิปัสสนาอย่างนี้ บทว่า เอวํ ปสฺสนฺตา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเทียว บทว่า ปุพฺพนฺตํ อรรถว่า ส่วนเบื้องต้น ได้แก่ ขันธ์ ธาตุ อายตนะในอดีต บทว่า ปฏิธาเวยฺยาถ ความว่า พวกเธอพึงแล่นไปตามด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิหรือ ส่วนที่เหลือ ท่านขยายไว้แล้วในสัพพาสวสูตรนั่นเทียว

ဣဒါနိ နေသံ တတ္ထ နိစ္စလဘာဝံ ပုစ္ဆန္တော, အပိ နု တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဇာနန္တာ ဧဝံ ပဿန္တာ ဧဝံ ဝဒေယျာထ, သတ္ထာ နော ဂရူတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂရူတိ ဘာရိကော အကာမာ အနုဝတ္တိတဗ္ဗော. သမဏောတိ ဗုဒ္ဓသမဏော. အညံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျာထာတိ အယံ သတ္ထာ အမှာကံ ကိစ္စံ သာဓေတုံ န သက္ကောတီတိ အပိ နု ဧဝံသညိနော ဟုတွာ အညံ ဗာဟိရကံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျာထ. ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနန္တိ ဧဝံသညိနော ဟုတွာ ပုထူနံ တိတ္ထိယသမဏာနံ စေဝ ဗြာဟ္မဏာနဉ္စ. ဝတကောတူဟလမင်္ဂလာနီတိ ဝတသမာဒါနာနိ စ ဒိဋ္ဌိကုတူဟလာနိ စ ဒိဋ္ဌသုတမုတမင်္ဂလာနိ စ. တာနိ သာရတော ပစ္စာဂစ္ဆေယျာထာတိ ဧတာနိ သာရန္တိ ဧဝံသညိနော ဟုတွာ ပဋိအာဂစ္ဆေယျာထ. ဧဝံ နိဿဋ္ဌာနိ စ ပုန ဂဏှေယျာထာတိ အတ္ထော. သာမံ ဉာတန္တိ သယံ ဉာဏေန ဉာတံ. သာမံ ဒိဋ္ဌန္တိ သယံ ပညာစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌံ. သာမံ ဝိဒိတန္တိ သယံ ဝိဘာဝိတံ ပါကဋံ ကတံ. ဥပနီတာ ခေါ မေ တုမှေတိ မယာ, ဘိက္ခဝေ, တုမှေ ဣမိနာ သန္ဒိဋ္ဌိကာဒိသဘာဝေန ဓမ္မေန နိဗ္ဗာနံ ဥပနီတာ, ပါပိတာတိ အတ္ထော. သန္ဒိဋ္ဌိကောတိအာဒီနမတ္ထော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတော. ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တန္တိ ဧတံ ဝစနမိဒံ တုမှေဟိ သာမံ ဉာတာဒိဘာဝံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တံ.

บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวในวิปัสสนาและมรรคญาณนั้นของภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เธอทั้งหลายรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ พึงกล่าวอย่างนี้หรือว่า พระศาสดาเป็นที่เคารพของพวกเรา. ในบทเหล่านั้น บทว่า คุรุ คือ เป็นของหนัก เป็นผู้ที่ต้องประพฤติตามโดยไม่เต็มใจ. บทว่า สมณะ คือ พระพุทธสมณะ. ความว่า เธอทั้งหลายพึงอุทิศศาสดาอื่นหรือ คือ เป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า พระศาสดาพระองค์นี้ไม่สามารถเพื่อจะให้กิจของพวกเราสำเร็จได้ แล้วพึงอุทิศศาสดาภายนอกอื่นหรือ. บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ ความว่า เป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้แล้ว (พึงถือเอา) แห่งสมณเดียรถีย์และพราหมณ์จำนวนมาก. บทว่า วตโกตูหลมงฺคลานิ คือ การสมาทานวัตรทั้งหลายด้วย ทิฏฐิโกตูหล (ความตื่นเต้นในทิฏฐิ) ทั้งหลายด้วย ทิฏฐมงคล สุตมงคล และมุตมงคลทั้งหลายด้วย. ความว่า เธอทั้งหลายพึงกลับไปถือเอาสิ่งเหล่านั้นโดยความเป็นสาระหรือ คือ เป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า สิ่งเหล่านี้เป็นสาระ แล้วพึงกลับไปถือเอาหรือ. อธิบายว่า พึงถือเอาสิ่งทั้งหลายที่สละแล้วอย่างนี้อีกหรือ. บทว่า สามํ ญาติํ คือ อันตนเองรู้แล้วด้วยญาณ. บทว่า สามํ ทิฏฺฐํ คือ อันตนเองเห็นแล้วด้วยปัญญาจักษุ. บทว่า สามํ วิทิตํ คือ อันตนเองทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏแล้ว. บทว่า อุปนีตา โข เม ตุมฺเห ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอันเรานำเข้าไปแล้วสู่พระนิพพาน คือ ให้ถึงแล้ว ด้วยธรรมอันมีสภาวะเป็นสันทิฏฐิกะเป็นต้นนี้. อรรถแห่งบททั้งหลายมี สันทิฏฺฐิโก เป็นต้น พระอรรถกถาจารย์ได้ขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ ความว่า พระดำรัสนี้ ตรัสแล้วอาศัยความเป็นสิ่งที่เธอทั้งหลายรู้แล้วด้วยตนเองเป็นต้น.

၄၀၈. တိဏ္ဏံ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေတိ ကသ္မာ အာရဘိ? နနု ဟေဋ္ဌာ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန ဒေသနာ မတ္ထကံ ပါပိတာတိ? အာမ ပါပိတာ. အယံ ပန ပါဋိဧက္ကော အနုသန္ဓိ[Pg.210], ‘‘အယဉှိ လောကသန္နိဝါသော ပဋိသန္ဓိသမ္မူဠှော, တဿ သမ္မောဟဋ္ဌာနံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ ပါကဋံ ကရိဿာမီ’’တိ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. အပိစ ဝဋ္ဋမူလံ အဝိဇ္ဇာ, ဝိဝဋ္ဋမူလံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ, ဣတိ ဝဋ္ဋမူလံ အဝိဇ္ဇံ ဝိဝဋ္ဋမူလဉ္စ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒံ ဒဿေတွာပိ, ‘‘ပုန ဧကဝါရံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန ဒေသနံ မတ္ထကံ ပါပေဿာမီ’’တိ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ သန္နိပါတာတိ သမောဓာနေန ပိဏ္ဍဘာဝေန. ဂဗ္ဘဿာတိ ဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တနကသတ္တဿ. အဝက္ကန္တိ ဟောတီတိ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. ကတ္ထစိ ဟိ ဂဗ္ဘောတိ မာတုကုစ္ဆိ ဝုတ္တော. ယထာဟ –

๔๐๘. ก็พระดำรัสว่า ติณฺณํ โข ปน ภิกฺขเว นี้ ทรงปรารภขึ้นทำไม? ก็ในเบื้องต้น เทศนาโดยนัยแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะถึงที่สุดแล้วมิใช่หรือ? ใช่ ถึงที่สุดแล้ว. แต่อันนี้เป็นอนุสนธิพิเศษ (ทรงปรารภเทศนานี้ขึ้น) ด้วยทรงพระดำริว่า "เพราะว่าโลกสันนิวาสนี้หลงใหลในปฏิสนธิ เราจักทำลายฐานะแห่งความหลงใหลนั้นแล้วทำให้ปรากฏ". อีกอย่างหนึ่ง อวิชชาเป็นมูลแห่งวัฏฏะ พุทธอุบาทเป็นมูลแห่งวิวัฏฏะ ดังนี้ แม้ทรงแสดงอวิชชาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะและพุทธอุบาทอันเป็นมูลแห่งวิวัฏฏะแล้ว ก็ทรงปรารภเทศนานี้ขึ้นด้วยทรงพระดำริว่า "เราจักยังเทศนาให้ถึงที่สุดโดยนัยแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะอีกครั้งหนึ่ง". ในบทเหล่านั้น บทว่า สนฺนิปาตา คือ โดยการประชุมพร้อมกัน โดยความเป็นก้อน. บทว่า คพฺภสฺส คือ แห่งสัตว์ผู้จะเกิดในครรภ์. บทว่า อวกฺกนฺติ โหติ คือ การบังเกิดย่อมมี. ก็ในบางแห่ง ครรภ์ของมารดา ท่านเรียกว่า คัพภะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ယမေကရတ္တိံ ပဌမံ, ဂဗ္ဘေ ဝသတိ မာဏဝေါ;

အဗ္ဘုဋ္ဌိတောဝ သော ယာတိ, သ ဂစ္ဆံ န နိဝတ္တတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၃၆၃);

ในราตรีหนึ่งใดเป็นครั้งแรก มาณพย่อมอยู่ในครรภ์ เขาเป็นดุจลุกขึ้นแล้วย่อมไป เขาไปอยู่ ย่อมไม่กลับเลย.

ကတ္ထစိ ဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တနသတ္တော. ယထာဟ – ‘‘ယထာ ခေါ, ပနာနန္ဒ, အညာ ဣတ္ထိကာ နဝ ဝါ ဒသ ဝါ မာသေ ဂဗ္ဘံ ကုစ္ဆိနာ ပရိဟရိတွာ ဝိဇာယန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၀၅). ဣဓ သတ္တော အဓိပ္ပေတော, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဂဗ္ဘဿ အဝက္ကန္တိ ဟောတီ’’တိ.

ในบางแห่ง (ท่านเรียก) สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ (ว่า คัพภะ). ดังที่ตรัสไว้ว่า – "ดูก่อนอานนท์ ก็โดยประการใดแล หญิงบางคนบริหารครรภ์ด้วยท้องตลอด ๙ เดือนหรือ ๑๐ เดือนแล้วย่อมคลอด". ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาสัตว์ ทรงหมายถึงสัตว์นั้นจึงตรัสว่า "การก้าวลงแห่งครรภ์ย่อมมี".

ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ. မာတာ စ ဥတုနီ ဟောတီတိ ဣဒံ ဥတုသမယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. မာတုဂါမဿ ကိရ ယသ္မိံ ဩကာသေ ဒါရကော နိဗ္ဗတ္တတိ, တတ္ထ မဟတီ လောဟိတပီဠကာ သဏ္ဌဟိတွာ ဘိဇ္ဇိတွာ ပဂ္ဃရတိ, ဝတ္ထု သုဒ္ဓံ ဟောတိ, သုဒ္ဓေ ဝတ္ထုမှိ မာတာပိတူသု ဧကဝါရံ သန္နိပတိတေသု ယာဝ သတ္တ ဒိဝသာနိ ခေတ္တမေဝ ဟောတိ. တသ္မိံ သမယေ ဟတ္ထဂ္ဂါဟဝေဏိဂ္ဂါဟာဒိနာ အင်္ဂပရာမသနေနပိ ဒါရကော နိဗ္ဗတ္တတိယေဝ. ဂန္ဓဗ္ဗောတိ တတြူပဂသတ္တော. ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဟောတီတိ န မာတာပိတူနံ သန္နိပါတံ ဩလောကယမာနော သမီပေ ဌိတော ပစ္စုပဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ. ကမ္မယန္တယန္တိတော ပန ဧကော သတ္တော တသ္မိံ ဩကာသေ နိဗ္ဗတ္တနကော ဟောတီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. သံသယေနာတိ ‘‘အရောဂေါ နု ခေါ ဘဝိဿာမိ အဟံ ဝါ, ပုတ္တော ဝါ မေ’’တိ ဧဝံ မဟန္တေန ဇီဝိတသံသယေန. လောဟိတဉှေတံ, ဘိက္ခဝေတိ တဒါ ကိရ မာတုလောဟိတံ တံ ဌာနံ သမ္ပတ္တံ ပုတ္တသိနေဟေန ပဏ္ဍရံ ဟောတိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဝင်္ကကန္တိ ဂါမဒါရကာနံ ကီဠနကံ ခုဒ္ဒကနင်္ဂလံ. ဃဋိကာ ဝုစ္စတိ ဒီဃဒဏ္ဍေန ရဿဒဏ္ဍကံ ပဟရဏကီဠာ. မောက္ခစိကန္တိ သမ္ပရိဝတ္တကကီဠာ, အာကာသေ ဝါ ဒဏ္ဍကံ ဂဟေတွာ ဘူမိယံ ဝါ သီသံ ဌပေတွာ ဟေဋ္ဌုပရိယဘာဝေန ပရိဝတ္တနကီဠနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိင်္ဂုလကံ ဝုစ္စတိ တာလပဏ္ဏာဒီဟိ ကတံ ဝါတပ္ပဟာရေန ပရိဗ္ဘမနစက္ကံ[Pg.211]. ပတ္တာဠှကံ ဝုစ္စတိ ပဏ္ဏနာဠိကာ, တာယ ဝါလိကာဒီနိ မိနန္တာ ကီဠန္တိ. ရထကန္တိ ခုဒ္ဒကရထံ. ဓနုကမ္ပိ ခုဒ္ဒကဓနုမေဝ.

บทว่า อิธ คือ ในสัตวโลกนี้. บทว่า มาตา จ อุตุนี โหติ นี้ ตรัสหมายถึงสมัยที่มารดามีระดู. ได้ยินว่า ในโอกาสใดที่ทารกบังเกิดในมาตุคาม ในโอกาสนั้น ก้อนโลหิตใหญ่ตั้งอยู่แล้ว แตกแล้ว ย่อมไหลออก วัตถุ (มดลูก) ย่อมสะอาด เมื่อวัตถุสะอาดแล้ว เมื่อมารดาบิดาประชุมกันครั้งหนึ่ง ย่อมเป็นเขต (ที่ปฏิสนธิได้) ทีเดียวตลอด ๗ วัน. ในสมัยนั้น ทารกย่อมบังเกิดได้ทีเดียว แม้ด้วยการจับมือ การจับมวยผมเป็นต้น หรือด้วยการลูบคลำอวัยวะ. บทว่า คนฺธพฺโพ คือ สัตว์ผู้จะไปเกิดในที่นั้น. บทว่า ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ ความว่า มิใช่ว่ายืนอยู่ใกล้ๆ แลดูการประชุมกันของมารดาบิดา จึงชื่อว่าปรากฏเฉพาะหน้า. แต่ว่า สัตว์ตนหนึ่งอันกลไกคือกรรมนำเข้าไปแล้ว ย่อมเป็นผู้ที่จะบังเกิดในโอกาสนั้น นี้เป็นอธิบายในบทนี้. บทว่า สํสเยน คือ ด้วยความสงสัยในชีวิตอย่างใหญ่หลวงดังนี้ว่า "เราหนอจักไม่มีโรค หรือบุตรของเราจักไม่มีโรค". บทว่า โลหิตญฺเหตํ ภิกฺขเว ความว่า ได้ยินว่าในกาลนั้น โลหิตของมารดาถึงฐานะนั้นแล้ว ย่อมเป็นสีขาวด้วยความรักในบุตร. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า วงฺกกํ คือ ไถน้อยของเล่นของเด็กชาวบ้าน. การเล่นตีไม้สั้นด้วยไม้เท้าเรียกว่า ฆฏิกา (ไม้คลี). บทว่า โมกฺขจิกํ คือ การเล่นลังกา ท่านกล่าวว่า คือการเล่นหมุนตัวกลับล่างขึ้นบน โดยจับไม้ค้ำในอากาศ หรือวางศีรษะไว้บนพื้นดิน. กงจักรที่ทำด้วยใบตาลเป็นต้น หมุนไปด้วยแรงลม เรียกว่า จิงฺคุลกํ (กังหัน). กระทงใบไม้เล็กๆ เรียกว่า ปตฺตาฬฺหกํ เด็กๆ ตวงทรายเป็นต้นด้วยกระทงนั้นเล่นกัน. บทว่า รถกํ คือ รถน้อย. แม้บทว่า ธนุกํ ก็คือ ธนูน้อยนั่นเอง.

၄၀၉. သာရဇ္ဇတီတိ ရာဂံ ဥပ္ပာဒေတိ. ဗျာပဇ္ဇတီတိ ဗျာပါဒံ ဥပ္ပာဒေတိ. အနုပဋ္ဌိတကာယသတီတိ ကာယေ သတိ ကာယသတိ, တံ အနုပဋ္ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ပရိတ္တစေတသောတိ အကုသလစိတ္တော. ယတ္ထဿ တေ ပါပကာတိ ယဿံ ဖလသမာပတ္တိယံ ဧတေ နိရုဇ္ဈန္တိ, တံ န ဇာနာတိ နာဓိဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. အနုရောဓဝိရောဓန္တိ ရာဂဉ္စေဝ ဒေါသဉ္စ. အဘိနန္ဒတီတိ တဏှာဝသေန အဘိနန္ဒတိ, တဏှာဝသေနေဝ အဟော သုခန္တိအာဒီနိ ဝဒန္တော အဘိဝဒတိ. အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတီတိ တဏှာအဇ္ဈောသာနဂဟဏေန ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဏှာတိ. သုခံ ဝါ အဒုက္ခမသုခံ ဝါ အဘိနန္ဒတု, ဒုက္ခံ ကထံ အဘိနန္ဒတီတိ? ‘‘အဟံ ဒုက္ခိတော မမ ဒုက္ခ’’န္တိ ဂဏှန္တော အဘိနန္ဒတိ နာမ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ နန္ဒီတိ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဒုပါဒါနန္တိ သာဝ တဏှာ ဂဟဏဋ္ဌေန ဥပါဒါနံ နာမ. တဿ ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ…ပေ… သမုဒယော ဟောတီတိ, ဣဒဉှိ ဘဂဝတာ ပုန ဧကဝါရံ ဒွိသန္ဓိ တိသင်္ခေပံ ပစ္စယာကာရဝဋ္ဋံ ဒဿိတံ.

๔๐๙. คำว่า ย่อมกำหนัดยินดี คือ ย่อมให้ราคะเกิดขึ้น คำว่า ย่อมขัดเคือง คือ ย่อมให้พยาบาทเกิดขึ้น คำว่า มีกายสติอันมิได้เข้าไปตั้งไว้ คือ สติในกาย ชื่อว่า กายสติ อธิบายว่า ไม่ได้ทำให้กายสตินั้นตั้งขึ้น คำว่า มีจิตคับแคบ คือ มีอกุศลจิต คำว่า บาปธรรมเหล่านั้นของบุคคลนั้นมีอยู่ในที่ใด คือ อกุศลธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในผลสมาบัติใด บุคคลนั้นย่อมไม่รู้ ไม่บรรลุซึ่งความดับนั้น คำว่า ความยินดียินร้าย คือ ทั้งราคะและโทสะ คำว่า ย่อมเพลิดเพลิน คือ ย่อมเพลิดเพลินด้วยอำนาจแห่งตัณหา กล่าวคือ กล่าวสรรเสริญด้วยอำนาจแห่งตัณหานั่นเอง โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า โอ สุขหนอ คำว่า ย่อมสยบอยู่ คือ ย่อมกลืนกิน ทำให้สำเร็จ แล้วยึดถือด้วยการยึดถือคือการครอบงำของตัณหา พึงเพลิดเพลินสุขเวทนาหรืออทุกขมสุขเวทนาก็ตาม แต่จะเพลิดเพลินทุกขเวทนาได้อย่างไร? ผู้ที่ยึดถือว่า "เราเป็นทุกข์ ทุกข์เป็นของเรา" ชื่อว่าย่อมเพลิดเพลิน คำว่า นันทิย่อมเกิดขึ้น คือ ตัณหาย่อมเกิดขึ้น คำว่า นั่นเป็นอุปาทานของเธอ คือ ตัณหานั่นแหละ ชื่อว่าอุปาทาน เพราะมีสภาวะที่ยึดมั่น คำว่า เพราะอุปาทานนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่ง...ย่อมมี ดังนี้, พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงวัฏฏะคือปฏิจจสมุปบาทอันมี ๒ สันธิ ๓ สังเขป อีกวาระหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้แล

၄၁၀-၄. ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အပ္ပမာဏစေတသောတိ အပ္ပမာဏံ လောကုတ္တရံ စေတော အဿာတိ အပ္ပမာဏစေတသော, မဂ္ဂစိတ္တသမင်္ဂီတိ အတ္ထော. ဣမံ ခေါ မေ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, သံခိတ္တေန တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိံ ဓာရေထာတိ, ဘိက္ခဝေ, ဣမံ သံခိတ္တေန ဒေသိတံ မယှံ, တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိဒေသနံ တုမှေ နိစ္စကာလံ ဓာရေယျာထ မာ ပမဇ္ဇေယျာထ. ဒေသနာ ဟိ ဧတ္ထ ဝိမုတ္တိပဋိလာဘဟေတုတော ဝိမုတ္တီတိ ဝုတ္တာ. မဟာတဏှာဇာလတဏှာသံဃာဋပဋိမုက္ကန္တိ တဏှာဝ သံသိဗ္ဗိတဋ္ဌေန မဟာတဏှာဇာလံ, သံဃဋိတဋ္ဌေန သံဃာဋန္တိ ဝုစ္စတိ; ဣတိ ဣမသ္မိံ မဟာတဏှာဇာလေ တဏှာသံဃာဋေ စ ဣမံ သာတိံ ဘိက္ခုံ ကေဝဋ္ဋပုတ္တံ ပဋိမုက္ကံ ဓာရေထ. အနုပဝိဋ္ဌော အန္တောဂဓောတိ နံ ဓာရေထာတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

๔๑๐-๔. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมเกิดขึ้นในโลกนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า มีจิตหาประมาณมิได้ คือ บุคคลนั้นมีจิตที่เป็นโลกุตตระหาประมาณมิได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มีจิตหาประมาณมิได้ อธิบายว่า เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยมรรคจิต คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทรงจำตัณหาสังขยวิมุตติที่เราแสดงแล้วโดยย่อนี้ไว้ คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำเทศนานี้ คือ ตัณหาสังขยวิมุตติเทศนา ที่เราแสดงแล้วโดยย่อ ตลอดกาลเป็นนิตย์ อย่าได้ประมาท ก็ในที่นี้ เทศนาเท่านั้นถูกเรียกว่าวิมุตติ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้เฉพาะซึ่งวิมุตติ คำว่า ติดแล้วในข่ายคือตัณหาใหญ่และเครื่องร้อยรัดคือตัณหา คือ ตัณหานั่นแหละเรียกว่า ข่ายคือตัณหาใหญ่ เพราะมีสภาวะที่เย็บติดกัน และเรียกว่า สังฆาฏะ เพราะมีสภาวะที่ร้อยรัดมั่นคง ด้วยเหตุนั้น เธอทั้งหลายจงจำไว้ว่า สาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงนี้ ติดแล้วในข่ายคือตัณหาใหญ่นี้และในเครื่องร้อยรัดคือตัณหานี้ อธิบายว่า เธอทั้งหลายจงจำภิกษุนั้นไว้ว่า เข้าไปแล้ว ถึงแล้วในภายใน ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

မဟာတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามหาตัณหาสังขยสูตร จบ

၉. မဟာအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถามหาอัสสปุรสูตร

၄၁၅. ဧဝံ [Pg.212] မေ သုတန္တိ မဟာအဿပုရသုတ္တံ. တတ္ထ အင်္ဂေသူတိ အင်္ဂါ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ, တေသံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှီသဒ္ဒေန ‘‘အင်္ဂါ’’တိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ အင်္ဂေသု ဇနပဒေ. အဿပုရံ နာမ အင်္ဂါနံ နိဂမောတိ အဿပုရန္တိ နဂရနာမေန လဒ္ဓဝေါဟာရော အင်္ဂါနံ ဇနပဒဿ ဧကော နိဂမော, တံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ ‘‘သမဏာ သမဏာတိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇနော သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ.

๔๑๕. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นมหาอัสสปุรสูตร ในบทเหล่านั้น บทว่า ในแคว้นอังคะทั้งหลาย คือ เจ้าชายชาวชนบทชื่อว่าอังคะ, แม้ชนบทหนึ่งอันเป็นที่อยู่ของเจ้าชายเหล่านั้น ก็เรียกว่า "อังคะ" ด้วยศัพท์ที่ใช้เป็นชื่อเรียกสืบกันมา, (หมายถึง) ในชนบทชื่ออังคะนั้น บทว่า นิคมของชาวอังคะชื่อว่าอัสสปุระ คือ นิคมแห่งหนึ่งของชนบทแห่งชาวอังคะ ซึ่งได้ชื่อที่เรียกขานกันตามชื่อเมืองว่า อัสสปุระ อธิบายว่า ทรงทำนิคมนั้นให้เป็นโคจรคามแล้วประทับอยู่ คำว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ คือ ได้ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนย่อมรู้จักเธอทั้งหลายว่า สมณะ สมณะ"

ကသ္မာ ပန ဧဝံ အဝေါစာတိ. တသ္မိံ ကိရ နိဂမေ မနုဿာ သဒ္ဓါ ပသန္နာ ဗုဒ္ဓမာမကာ ဓမ္မမာမကာ သံဃမာမကာ, တဒဟုပဗ္ဗဇိတသာမဏေရမ္ပိ ဝဿသတိကတ္ထေရသဒိသံ ကတွာ ပသံသန္တိ; ပုဗ္ဗဏှသမယံ ဘိက္ခုသံဃံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တံ ဒိသွာ ဗီဇနင်္ဂလာဒီနိ ဂဟေတွာ ခေတ္တံ ဂစ္ဆန္တာပိ, ဖရသုအာဒီနိ ဂဟေတွာ အရညံ ပဝိသန္တာပိ တာနိ ဥပကရဏာနိ နိက္ခိပိတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ နိသီဒနဋ္ဌာနံ အာသနသာလံ ဝါ မဏ္ဍပံ ဝါ ရုက္ခမူလံ ဝါ သမ္မဇ္ဇိတွာ အာသနာနိ ပညပေတွာ အရဇပါနီယံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ နိသီဒါပေတွာ ယာဂုခဇ္ဇကာဒီနိ ဒတွာ ကတဘတ္တကိစ္စံ ဘိက္ခုသံဃံ ဥယျောဇေတွာ တတော တာနိ ဥပကရဏာနိ အာဒါယ ခေတ္တံ ဝါ အရညံ ဝါ ဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မာနိ ကရောန္တိ, ကမ္မန္တဋ္ဌာနေပိ နေသံ အညာ ကထာ နာမ နတ္ထိ. စတ္တာရော မဂ္ဂဋ္ဌာ စတ္တာရော ဖလဋ္ဌာတိ အဋ္ဌ ပုဂ္ဂလာ အရိယသံဃော နာမ; တေ ‘‘ဧဝရူပေန သီလေန, ဧဝရူပေန အာစာရေန, ဧဝရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ သမန္နာဂတာ လဇ္ဇိနော ပေသလာ ဥဠာရဂုဏာ’’တိ ဘိက္ခုသံဃဿေဝ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တိ. ကမ္မန္တဋ္ဌာနတော အာဂန္တွာ ဘုတ္တသာယမာသာ ဃရဒွါရေ နိသိန္နာပိ, သယနိဃရံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နာပိ ဘိက္ခုသံဃဿေဝ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တိ. ဘဂဝါ တေသံ မနုဿာနံ နိပစ္စကာရံ ဒိသွာ ဘိက္ခုသံဃံ ပိဏ္ဍပါတာပစာယနေ နိယောဇေတွာ ဧတဒဝေါစ.

ก็เหตุไฉนจึงตรัสอย่างนั้น? ได้ยินว่า ในนิคมนั้น มนุษย์ทั้งหลายมีศรัทธาเลื่อมใส เป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ สังฆมามกะ, กระทำแม้สามเณรผู้บวชในวันนั้นให้เป็นเช่นกับพระเถระผู้มีพรรษา ๑๐๐ แล้วสรรเสริญ ในเวลาเช้า เห็นภิกษุสงฆ์เข้าไปเพื่อบิณฑบาต แม้ผู้ที่ถือพืชและไถเป็นต้นไปสู่ที่นา หรือผู้ที่ถือขวานเป็นต้นเข้าไปสู่ป่า ก็วางเครื่องมือนั้นๆ ไว้ แล้วกวาดสถานที่นั่งของภิกษุสงฆ์ คือ ศาลาที่นั่ง หรือมณฑป หรือโคนไม้ ปูลาดอาสนะ ตั้งน้ำดื่มที่ปราศจากธุลีไว้ เชิญภิกษุสงฆ์ให้นั่ง ถวายข้าวต้มและของขบเคี้ยวเป็นต้น ส่งภิกษุสงฆ์ผู้ทำภัตกิจเสร็จแล้ว จากนั้นจึงถือเครื่องมือนั้นๆ ไปสู่ที่นาหรือป่า แล้วทำการงานของตน แม้ในที่ทำการงาน ก็ไม่มีเรื่องพูดคุยอื่นของพวกเขาเลย บุคคล ๘ จำพวก คือ พระอริยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค ๔ ผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ ชื่อว่าพระอริยสงฆ์ ท่านเหล่านั้นกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุสงฆ์เท่านั้นว่า "ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยศีลเช่นนี้ ด้วยอาจาระเช่นนี้ ด้วยปฏิปทาเช่นนี้ เป็นผู้มีความละอาย เป็นผู้น่ารัก มีคุณอันยิ่งใหญ่" กลับมาจากที่ทำงาน บริโภคอาหารเย็นแล้ว แม้นั่งอยู่ที่ประตูเรือน หรือเข้าไปนั่งในห้องนอน ก็กล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุสงฆ์เท่านั้น พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นความนอบน้อมของมนุษย์เหล่านั้นแล้ว ทรงชักชวนภิกษุสงฆ์ในการตอบแทนคุณบิณฑบาต จึงได้ตรัสพระดำรัสนี้

ယေ ဓမ္မာ သမဏကရဏာ စ ဗြာဟ္မဏကရဏာ စာတိ ယေ ဓမ္မာ သမာဒါယ ပရိပူရိတာ သမိတပါပသမဏဉ္စ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏဉ္စ ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏဿ သမဏိယာနိ သမဏကရဏီယာနိ[Pg.213]. ကတမာနိ တီဏိ? အဓိသီလသိက္ခာသမာဒါနံ, အဓိစိတ္တသိက္ခာသမာဒါနံ, အဓိပညာသိက္ခာသမာဒါန’’န္တိ (အ. နိ. ၃.၈၂) ဧတ္ထ ပန သမဏေန ကတ္တဗ္ဗဓမ္မာ ဝုတ္တာ. တေပိ စ သမဏကရဏာ ဟောန္တိယေဝ. ဣဓ ပန ဟိရောတ္တပ္ပာဒိဝသေန ဒေသနာ ဝိတ္ထာရိတာ. ဧဝံ နော အယံ အမှာကန္တိ ဧတ္ထ နောတိ နိပါတမတ္တံ. ဧဝံ အယံ အမှာကန္တိ အတ္ထော. မဟပ္ဖလာ မဟာနိသံသာတိ ဥဘယမ္ပိ အတ္ထတော ဧကမေဝ. အဝဉ္ဈာတိ အမောဃာ. သဖလာတိ အယံ တဿေဝ အတ္ထော. ယဿာ ဟိ ဖလံ နတ္ထိ, သာ ဝဉ္ဈာ နာမ ဟောတိ. သဥဒြယာတိ သဝဍ္ဎိ, ဣဒံ သဖလတာယ ဝေဝစနံ. ဧဝဉှိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ တုမှေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗံ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမိနာ ဧတ္တကေန ဌာနေန ဟိရောတ္တပ္ပာဒီနံ ဓမ္မာနံ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. ကသ္မာ? ဝစနပထပစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ. သစေ ဟိ ကောစိ အစိရပဗ္ဗဇိတော ဗာလဘိက္ခု ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘ဘဂဝါ ဟိရောတ္တပ္ပာဒိဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တထာတိ ဝဒတိ, ကော နု ခေါ တေသံ သမာဒါယ ဝတ္တနေ အာနိသံသော’’တိ? တဿ ဝစနပထပစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ. အယဉ္စ အာနိသံသော, ဣမေ ဟိ ဓမ္မာ သမာဒါယ ပရိပူရိတာ သမိတပါပသမဏံ နာမ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏံ နာမ ကရောန္တိ, စတုပစ္စယလာဘံ ဥပ္ပာဒေန္တိ, ပစ္စယဒါယကာနံ မဟပ္ဖလတံ သမ္ပာဒေန္တိ, ပဗ္ဗဇ္ဇံ အဝဉ္ဈံ သဖလံ သဥဒြယံ ကရောန္တီတိ ဝဏ္ဏံ အဘာသိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ဝဏ္ဏကထာ သတိပဋ္ဌာနေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

คำว่า ธรรมเหล่าใดเป็นเครื่องกระทำสมณะและเป็นเครื่องกระทำพราหมณ์ มีอรรถาธิบายว่า ธรรมเหล่าใดที่บุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมกระทำความเป็นสมณะผู้มีบาปสงบแล้ว และกระทำความเป็นพราหมณ์ผู้มีบาปอันนำออกแล้ว ในพระบาลีว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ เป็นสมณียธรรม เป็นกรณียธรรมของสมณะ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ การสมาทานอธิสีลสิกขา การสมาทานอธิจิตตสิกขา การสมาทานอธิปัญญาสิกขา” (องฺ. ติก. ๓.๘๒) นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสธรรมที่สมณะพึงกระทำ แม้ธรรมเหล่านั้นก็เป็นเครื่องกระทำความเป็นสมณะเหมือนกัน แต่ในพระสูตรนี้ พระธรรมเทศนาทรงขยายความโดยนัยแห่งหิริและโอตตัปปะเป็นต้น ในบทว่า “เอวํ โน อยํ อมฺหากํ” นี้ บทว่า “โน” เป็นเพียงนิบาต มีความว่า “เอวํ อยํ อมฺหากํ” (อย่างนี้ นี้ ของเราทั้งหลาย) บทว่า “มหปฺผลา” และ “มหานิสํสา” ทั้งสองบทโดยอรรถแล้วเป็นอย่างเดียวกัน บทว่า “อวญฺฌา” คือ ไม่เป็นหมัน บทว่า “สผลา” นี้เป็นความหมายของบทนั้นนั่นเอง จริงอยู่ ธรรมใดไม่มีผล ธรรมนั้นชื่อว่าเป็นหมัน บทว่า “สอุทฺรยา” คือ มีความเจริญ นี้เป็นไวพจน์ของบทว่า “สผลา” บทว่า “เอวญฺหิ โว ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพํ” มีความว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสรรเสริญคุณของธรรมทั้งหลายมีหิริและโอตตัปปะเป็นต้น ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ เพราะเหตุไร? เพื่อตัดช่องแห่งถ้อยคำ จริงอยู่ หากภิกษุผู้บวชใหม่ผู้ยังเขลาพึงกล่าวอย่างนี้ว่า “พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงสมาทานประพฤติธรรมมีหิริและโอตตัปปะเป็นต้นเถิด ก็อานิสงส์ในการสมาทานประพฤติธรรมเหล่านั้นคืออะไรหนอ?” (ตรัส) เพื่อตัดช่องแห่งถ้อยคำของภิกษุนั้น และนี่คืออานิสงส์ คือ ธรรมเหล่านี้ที่บุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมกระทำความเป็นสมณะผู้มีบาปสงบแล้ว และกระทำความเป็นพราหมณ์ผู้มีบาปอันนำออกแล้ว, ย่อมให้เกิดการได้ปัจจัยสี่, ย่อมทำความเป็นผู้มีผลมากให้สำเร็จแก่ปัจจัยทายกทั้งหลาย, ย่อมกระทำบรรพชาให้ไม่เป็นหมัน มีผล มีความเจริญ ดังนี้ พระองค์จึงตรัสสรรเสริญคุณ นี้เป็นเนื้อความโดยสังเขปในพระสูตรนี้ ส่วนคำพรรณนาโดยพิสดาร พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว

၄၁၆. ဟိရောတ္တပ္ပေနာတိ ‘‘ယံ ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေန, ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၁) ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာယ ဟိရိယာ စေဝ ဩတ္တပ္ပေန စ. အပိစေတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ, ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ. အတ္တာဓိပတေယျာ ဟိရီ, လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ. လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ, ဝိတ္ထာရကထာ ပနေတ္ထ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. အပိစ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ လောကံ ပါလနတော လောကပါလဓမ္မာ နာမာတိ ကထိတာ. ယထာဟ – ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ ပါလေန္တိ. ကတမေ ဒွေ? ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ. ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွေ သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ ပါလေန္တိ. ဣမေ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွေ သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ န ပါလေယျုံ, နယိဓ ပညာယေထ, ‘မာတာ’တိ ဝါ, ‘မာတုစ္ဆာ’တိ ဝါ, ‘မာတုလာနီ’တိ ဝါ, ‘အာစရိယဘရိယာ’တိ ဝါ, ‘ဂရူနံ ဒါရာ’တိ ဝါ, သမ္ဘေဒံ [Pg.214] လောကော အဂမိဿ, ယထာ အဇေဠကာ ကုက္ကုဋသူကရာ သောဏသိင်္ဂါလာ’’တိ (အ. နိ. ၂.၉). ဣမေယေဝ ဇာတကေ ‘‘ဒေဝဓမ္မာ’’တိ ကထိတာ. ယထာဟ –

๔๑๖. บทว่า หิริโอตฺตปฺเปน ได้แก่ หิริและโอตตัปปะที่ทรงขยายความไว้ว่า “สภาวะที่บุคคลย่อมละอายต่อสิ่งที่ควรละอาย ย่อมเกรงกลัวต่อสิ่งที่ควรเกรงกลัว” (ธ.ส. ๑๓๓๑) อีกอย่างหนึ่ง ในธรรม ๒ ประการนั้น หิริมีสันดานภายในเป็นสมุฏฐาน โอตตัปปะมีสันดานภายนอกเป็นสมุฏฐาน หิริมีความปรารภตนเป็นใหญ่ โอตตัปปะมีความปรารภโลกเป็นใหญ่ หิริตั้งอยู่ในสภาวะคือความละอาย โอตตัปปะตั้งอยู่ในสภาวะคือความกลัว คำอธิบายโดยพิสดารในธรรม ๒ ประการนี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยทุกประการ อีกอย่างหนึ่ง ธรรม ๒ ประการนี้ ท่านเรียกว่า โลกปาลธรรม เพราะคุ้มครองโลก ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรมขาว ๒ ประการนี้ ย่อมคุ้มครองโลก ๒ ประการคืออะไรบ้าง คือ หิริและโอตตัปปะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรมขาว ๒ ประการนี้แล ย่อมคุ้มครองโลก ดูกรภิกษุทั้งหลาย หากธรรมขาว ๒ ประการนี้ไม่คุ้มครองโลกแล้วไซร้ ในโลกนี้ก็จะไม่ปรากฏว่า นี่มารดา นี่ป้า นี่น้า นี่ภรรยาของอาจารย์ หรือนี่ภรรยาของครูบาอาจารย์ โลกก็จะถึงความปะปนกัน เหมือนอย่างแพะ แกะ ไก่ สุกร สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอก” (องฺ. ทุก. ๒.๙) ธรรม ๒ ประการนี้แหละ ท่านเรียกว่า “เทวธรรม” ในชาดก ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ဟိရိဩတ္တပ္ပသမ္ပန္နာ, သုက္ကဓမ္မသမာဟိတာ;

သန္တော သပ္ပုရိသာ လောကေ, ဒေဝဓမ္မာတိ ဝုစ္စရေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁.၆);

“สัตบุรุษผู้สงบ ผู้สมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ ตั้งมั่นอยู่ในธรรมขาว ในโลก ท่านเรียกว่า ผู้มีเทวธรรม” (ชา. ๑.๑.๖)

မဟာစုန္ဒတ္ထေရဿ ပန ကိလေသသလ္လေခနပဋိပဒါတိ ကတွာ ဒဿိတာ. ယထာဟ – ‘‘ပရေ အဟိရိကာ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ဟိရိမနာ ဘဝိဿာမာတိ သလ္လေခေါ ကရဏီယော. ပရေ အနောတ္တာပီ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ဩတ္တာပီ ဘဝိဿာမာတိ သလ္လေခေါ ကရဏီယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၈၃). ဣမေဝ မဟာကဿပတ္ထေရဿ ဩဝါဒူပသမ္ပဒါတိ ကတွာ ဒဿိတာ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘တသ္မာ တိဟ တေ, ကဿပ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ, တိဗ္ဗံ မေ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ ထေရေသု နဝေသု မဇ္ဈိမေသူတိ. ဧဝဉှိ တေ, ကဿပ, သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄). ဣဓ ပနေတေ သမဏဓမ္မာ နာမာတိ ဒဿိတာ.

ส่วนสำหรับพระมหาจุนทเถระ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม ๒ ประการนี้ โดยทรงทำให้เป็นปฏิปทาเครื่องขัดเกลากิเลส ดังที่ตรัสไว้ว่า “คนอื่นจักเป็นผู้ไม่มีหิริ แต่เราในที่นี้จักเป็นผู้มีหิริ พึงทำการขัดเกลาอย่างนี้ คนอื่นจักเป็นผู้ไม่มีโอตตัปปะ แต่เราในที่นี้จักเป็นผู้มีโอตตัปปะ พึงทำการขัดเกลาอย่างนี้” (ม.น. ๑.๘๓) ธรรม ๒ ประการนี้แหละ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแก่พระมหากัสสปเถระ โดยทรงทำให้เป็นโอวาทและอุปสัมปทา ความข้อนี้พระองค์ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า หิริและโอตตัปปะอย่างแรงกล้าของเรา จักปรากฏตั้งมั่นในภิกษุทั้งผู้เป็นเถระ ผู้เป็นนวกะ และผู้เป็นมัชฌิมะ ดูก่อนกัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แหละ” (สํ.นิ. ๒.๑๕๔) แต่ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงธรรม ๒ ประการนี้ว่า ชื่อว่า สมณธรรม

ယသ္မာ ပန ဧတ္တာဝတာ သာမညတ္ထော မတ္ထကံ ပတ္တော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ အပရေပိ သမဏကရဏဓမ္မေ ဒဿေတုံ သိယာ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေ, တုမှာကန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သာမညတ္ထောတိ သံယုတ္တကေ တာဝ, ‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, သာမညံ? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သေယျထိဒံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သာမညံ. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သာမညတ္ထော? ယော, ဘိက္ခဝေ, ရာဂက္ခယော ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယော, အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သာမညတ္ထော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆) မဂ္ဂေါ ‘‘သာမည’’န္တိ, ဖလနိဗ္ဗာနာနိ ‘‘သာမညတ္ထော’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ မဂ္ဂမ္ပိ ဖလမ္ပိ ဧကတော ကတွာ သာမညတ္ထော ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာရောစယာမီတိ ကထေမိ. ပဋိဝေဒယာမီတိ ဇာနာပေမိ.

แต่เพราะเหตุที่ประโยชน์แห่งสมณภาวะยังไม่ถึงที่สุดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงสมณกรณธรรมอื่นๆ อีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สิยา โข ปน ภิกฺขเว ตุมฺหากํ” ในบทเหล่านั้น บทว่า “สามญฺญตฺโถ” นั้น ในสังยุตตนิกาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็สมณภาวะเป็นไฉน? อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สมณภาวะ ก็ประโยชน์แห่งสมณภาวะเป็นไฉน? ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่า ประโยชน์แห่งสมณภาวะ” (สํ.นิ. ๕.๓๖) ดังนี้ โดยตรัสมรรคว่า “สามัญญะ” ตรัสผลและนิพพานว่า “สามัญญัตถะ” แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า พระองค์ตรัสประโยชน์แห่งสมณภาวะ โดยทรงรวบรวมทั้งมรรคและผลเข้าไว้ด้วยกัน บทว่า “อาโรจยามิ” คือ เราบอก บทว่า “ปฏิเวทยามิ” คือ เราให้รู้

၄၁၇. ပရိသုဒ္ဓေါ နော ကာယသမာစာရောတိ ဧတ္ထ ကာယသမာစာရော ပရိသုဒ္ဓေါ အပရိသုဒ္ဓေါတိ ဒုဝိဓော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ပါဏံ ဟနတိ အဒိန္နံ အာဒိယတိ, ကာမေသု မိစ္ဆာ စရတိ, တဿ ကာယသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ, အယံ ပန ကမ္မပထဝသေနေဝ ဝါရိတော. ယော ပန ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ [Pg.215] ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ ပရံ ပေါထေတိ ဝိဟေဌေတိ, တဿ ကာယသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ, အယမ္ပိ သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ပါနီယဃဋေ ဝါ ပါနီယံ ပိဝန္တာနံ, ပတ္တေ ဝါ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇန္တာနံ ကာကာနံ နိဝါရဏဝသေန ဟတ္ထံ ဝါ ဒဏ္ဍံ ဝါ လေဍ္ဍုံ ဝါ ဥဂ္ဂိရတိ, တဿ ကာယသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. ဥတ္တာနောတိ ဥဂ္ဂတော ပါကဋော. ဝိဝဋောတိ အနာဝဋော အသဉ္ဆန္နော. ဥဘယေနာပိ ပရိသုဒ္ဓတံယေဝ ဒီပေတိ. န စ ဆိဒ္ဒဝါတိ သဒါ ဧကသဒိသော အန္တရန္တရေ ဆိဒ္ဒရဟိတော. သံဝုတောတိ ကိလေသာနံ ဒွါရ ပိဒဟနေန ပိဒဟိတော, န ဝဇ္ဇပဋိစ္ဆာဒနတ္ထာယ.

๔๑๗. ในบทว่า "กายสมาจารของเราบริสุทธิ์" นี้ กายสมาจารมี ๒ อย่าง คือ บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์. จริงอยู่ ภิกษุใดฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม กายสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ แต่กายสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยอำนาจแห่งกรรมบถเท่านั้น. ส่วนภิกษุใดทุบตีเบียดเบียนผู้อื่นด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง กายสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ แม้กายสมาจารนี้พระองค์ก็ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงกายสมาจารทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. จริงอยู่ ภิกษุใดเงื้อมือบ้าง ท่อนไม้บ้าง หรือก้อนดินบ้าง เพื่อจะห้ามกาที่กำลังดื่มน้ำในหม้อน้ำ หรือที่กำลังกินภัตตาหารในบาตร กายสมาจารของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์. กายสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์. บทว่า "อุตฺตาโน" หมายถึง ปรากฏชัดแจ้ง. บทว่า "วิวโฏ" หมายถึง ไม่ปิดบัง ไม่ซ่อนเร้น. ทั้งสองบทแสดงถึงความเป็นของบริสุทธิ์นั่นเอง. บทว่า "น จ ฉิทฺทวา" หมายถึง เป็นแบบเดียวกันเสมอ ไม่มีช่องว่างในระหว่าง. บทว่า "สํวุโต" หมายถึง ปิดแล้วด้วยการปิดประตูแห่งกิเลส ไม่ใช่เพื่อปกปิดโทษ.

၄၁၈. ဝစီသမာစာရေပိ ယော ဘိက္ခု မုသာ ဝဒတိ, ပိသုဏံ ကထေတိ, ဖရုသံ ဘာသတိ, သမ္ဖံ ပလပတိ, တဿ ဝစီသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန ကမ္မပထဝသေန ဝါရိတော. ယော ပန ဂဟပတိကာတိ ဝါ ဒါသာတိ ဝါ ပေဿာတိ ဝါ အာဒီဟိ ခုံသေန္တော ဝဒတိ, တဿ ဝစီသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ဒဟရေန ဝါ သာမဏေရေန ဝါ, ‘‘ကစ္စိ, ဘန္တေ, အမှာကံ ဥပဇ္ဈာယံ ပဿထာ’’တိ ဝုတ္တေ, သမ္ဗဟုလာ, အာဝုသော, ဘိက္ခုဘိက္ခုနိယော ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ဝိစဒိံသု, ဥပဇ္ဈာယော တေ ဝိက္ကာယိကသာကဘဏ္ဍိကံ ဥက္ခိပိတွာ ဂတော ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဟသာဓိပ္ပာယောပိ ဧဝရူပံ ကထံ ကထေတိ, တဿ ဝစီသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ.

๔๑๘. แม้ในวจีสมาจาร ภิกษุใดพูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ วจีสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่วจีสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยอำนาจแห่งกรรมบถ. ส่วนภิกษุใดพูดเสียดสีด้วยคำว่า คฤหบดีบ้าง ทาสบ้าง คนใช้บ้าง เป็นต้น วจีสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่วจีสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงวจีสมาจารทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. จริงอยู่ ภิกษุใด เมื่อภิกษุหนุ่มหรือสามเณรถามว่า "ท่านขอรับ ท่านเห็นอุปัชฌาย์ของพวกกระผมหรือไม่" กลับพูดถ้อยคำเช่นนี้ แม้ด้วยประสงค์จะพูดเล่น ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส ภิกษุและภิกษุณีจำนวนมากทะเลาะกันในที่แห่งหนึ่ง อุปัชฌาย์ของเธอคงจะแบกห่อผักที่เขาขายไปแล้ว" วจีสมาจารของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์. วจีสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์.

၄၁၉. မနောသမာစာရေ ယော ဘိက္ခု အဘိဇ္ဈာလု ဗျာပန္နစိတ္တော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဟောတိ, တဿ မနောသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန ကမ္မပထဝသေနေဝ ဝါရိတော. ယော ပန ဥပနိက္ခိတ္တံ ဇာတရူပရဇတံ သာဒိယတိ, တဿ မနောသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယမ္ပိ သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ပန ဘိက္ခု ကာမဝိတက္ကံ ဝါ ဗျာပါဒဝိတက္ကံ [Pg.216] ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ ဝါ ဝိတက္ကေတိ, တဿ မနောသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ.

๔๑๙. ในมโนสมาจาร ภิกษุใดเป็นผู้เพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท เป็นมิจฉาทิฏฐิ มโนสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่มโนสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยอำนาจแห่งกรรมบถเท่านั้น. ส่วนภิกษุใดยินดีทองและเงินที่เขานำมาวางไว้ใกล้ๆ มโนสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แม้มโนสมาจารนี้พระองค์ก็ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงมโนสมาจารทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. ส่วนภิกษุใดตรึกกามวิตกบ้าง พยาบาทวิตกบ้าง วิหิงสาวิตกบ้าง มโนสมาจารของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์. มโนสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์.

၄၂၀. အာဇီဝသ္မိံ ယော ဘိက္ခု အာဇီဝဟေတု ဝေဇ္ဇကမ္မံ ပဟိဏဂမနံ ဂဏ္ဍဖာလနံ ကရောတိ, အရုမက္ခနံ ဒေတိ, တေလံ ပစတီတိ ဧကဝီသတိအနေသနာဝသေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ. ယော ဝါ ပန ဝိညာပေတွာ ဘုဉ္ဇတိ, တဿ အာဇီဝေါ အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ဟိ ဘိက္ခု သပ္ပိနဝနီတတေလမဓုဖာဏိတာဒီနိ လဘိတွာ, ‘‘သွေ ဝါ ပုနဒိဝသေ ဝါ ဘဝိဿတီ’’တိ သန္နိဓိကာရကံ ပရိဘုဉ္ဇတိ, ယော ဝါ ပန နိမ္ဗင်္ကုရာဒီနိ ဒိသွာ သာမဏေရေ ဝဒတိ – ‘‘အံင်္ကုရေ ခါဒထာ’’တိ, သာမဏေရာ ထေရော ခါဒိတုကာမောတိ ကပ္ပိယံ ကတွာ ဒေန္တိ, ဒဟရေ ပန သာမဏေရေ ဝါ ပါနီယံ ပိဝထ, အာဝုသောတိ ဝဒတိ, တေ ထေရော ပါနီယံ ပိဝိတုကာမောတိ ပါနီယသင်္ခံ ဓောဝိတွာ ဒေန္တိ, တမ္ပိ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အာဇီဝေါ အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ ဟောတိ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ.

๔๒๐. ในข้ออาชีวะ ภิกษุใดประกอบอาชีพด้วยอนาสนะ ๒๑ อย่าง คือ ทำเวชกรรม รับเป็นทูต ผ่าฝี ทายาที่แผล หุงน้ำมัน เพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ. หรือภิกษุใดออกปากขอแล้วฉัน อาชีวะของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่อาชีวะนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงอาชีวะทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. จริงอยู่ ภิกษุใดได้เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้นแล้ว บริโภคโดยทำการสะสมไว้ว่า "จักมีในวันพรุ่งนี้หรือวันมะรืนนี้" หรือภิกษุใดเห็นหน่อสะเดาเป็นต้นแล้ว พูดกับสามเณรว่า "พวกเธอจงเคี้ยวกินหน่อไม้เถิด" สามเณรทั้งหลายคิดว่า "พระเถระต้องการจะฉัน" จึงทำกัปปิยะแล้วถวาย หรือพูดกับสามเณรหนุ่มว่า "อาวุโส พวกเธอจงดื่มน้ำ" สามเณรเหล่านั้นคิดว่า "พระเถระต้องการจะดื่มน้ำ" จึงล้างสังข์สำหรับตักน้ำแล้วถวาย อาชีวะของภิกษุผู้บริโภคแม้น้ำนั้นก็ชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. อาชีวะที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์.

၄၂၂. မတ္တညူတိ ပရိယေသနပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂေသု မတ္တညူ, ယုတ္တညူ, ပမာဏညူ.

๔๒๒. บทว่า "มตฺตญฺญู" หมายถึง เป็นผู้รู้ประมาณ คือ รู้จักประมาณ รู้จักความพอเหมาะ รู้จักขนาด ในการแสวงหา การรับ และการบริโภค.

၄၂၃. ဇာဂရိယမနုယုတ္တာတိ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ဧကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ နိဒ္ဒါယ ဩကာသံ ဒတွာ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ဇာဂရိယမှိ ယုတ္တာ ပယုတ္တာ. သီဟသေယျန္တိ ဧတ္ထ ကာမဘောဂိသေယျာ, ပေတသေယျာ, သီဟသေယျာ, တထာဂတသေယျာတိ စတဿော သေယျာ. တတ္ထ ‘‘ယေဘုယျေန, ဘိက္ခဝေ, ကာမဘောဂီ သတ္တာ ဝါမေန ပဿေန သေန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၆) အယံ ကာမဘောဂိသေယျာ, တေသု ဟိ ယေဘုယျေန ဒက္ခိဏပဿေန သယာနော နာမ နတ္ထိ.

๔๒๓. บทว่า "ชาคริยมนุยุตฺโต" หมายถึง แบ่งกลางวันและกลางคืนออกเป็น ๖ ส่วน ให้โอกาสแก่การนอนในส่วนหนึ่ง ประกอบความเพียรในการตื่นอยู่ตลอด ๕ ส่วน. ในบทว่า "สีหเสยฺยํ" นี้ การนอนมี ๔ อย่าง คือ กามโภคิไสยา (การนอนของผู้บริโภคกาม) เปตไสยา (การนอนของเปรต) สีหไสยา (การนอนของราชสีห์) และตถาคตไสยา (การนอนของพระตถาคต). ในบรรดาการนอนเหล่านั้น การนอนที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก สัตว์ผู้บริโภคกาม ย่อมนอนตะแคงซ้าย" นี้คือกามโภคิไสยา เพราะโดยส่วนมาก ในหมู่ชนเหล่านั้น ไม่มีการนอนตะแคงขวา.

‘‘ယေဘုယျေန, ဘိက္ခဝေ, ပေတာ ဥတ္တာနာ သေန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၆) အယံ ပေတသေယျာ, ပေတာ ဟိ အပ္ပမံသလောဟိတတ္တာ အဋ္ဌိသံဃာတဇဋိတာ ဧကေန ပဿေန သယိတုံ န သက္ကောန္တိ, ဥတ္တာနာဝ သေန္တိ.

การนอนที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก เปรตย่อมนอนหงาย" นี้คือเปตไสยา เพราะเปรตทั้งหลายมีเนื้อและเลือดน้อย ร่างกายมีแต่ร่างกระดูก จึงไม่สามารถนอนตะแคงข้างใดข้างหนึ่งได้ ย่อมนอนหงายเท่านั้น.

‘‘ယေဘုယျေန[Pg.217], ဘိက္ခဝေ, သီဟော မိဂရာဇာ နင်္ဂုဋ္ဌံ အန္တရသတ္ထိမှိ အနုပက္ခိပိတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သေတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၆) အယံ သီဟသေယျာ. တေဇုဿဒတ္တာ ဟိ သီဟော မိဂရာဇာ ဒွေ ပုရိမပါဒေ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ပစ္ဆိမပါဒေ ဧကသ္မိံ ဌပေတွာ နင်္ဂုဋ္ဌံ အန္တရသတ္ထိမှိ ပက္ခိပိတွာ ပုရိမပါဒပစ္ဆိမပါဒနင်္ဂုဋ္ဌာနံ ဌိတောကာသံ သလ္လက္ခေတွာ ဒွိန္နံ ပုရိမပါဒါနံ မတ္ထကေ သီသံ ဌပေတွာ သယတိ. ဒိဝသမ္ပိ သယိတွာ ပဗုဇ္ဈမာနော န ဥတြာသန္တော ပဗုဇ္ဈတိ. သီသံ ပန ဥက္ခိပိတွာ ပုရိမပါဒါနံ ဌိတောကာသံ သလ္လက္ခေတိ. သစေ ကိဉ္စိ ဌာနံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတံ ဟောတိ, ‘‘နယိဒံ တုယှံ ဇာတိယာ, န သူရဘာဝဿ စ အနုရူပ’’န္တိ အနတ္တမနော ဟုတွာ တတ္ထေဝ သယတိ, န ဂေါစရာယ ပက္ကမတိ. အဝိဇဟိတွာ ဌိတေ ပန ‘‘တုယှံ ဇာတိယာ သူရဘာဝဿ စ အနုရူပမိဒ’’န္တိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဥဋ္ဌာယ သီဟဝိဇမ္ဘိတံ ဝိဇမ္ဘိတွာ ကေသရဘာရံ ဝိဓုနိတွာ တိက္ခတ္တုံ သီဟနာဒံ နဒိတွာ ဂေါစရာယ ပက္ကမတိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနသေယျာ ပန တထာဂတသေယျာတိ ဝုစ္စတိ. တာသု ဣဓ သီဟသေယျာ အာဂတာ. အယဉှိ တေဇုဿဒဣရိယာပထတ္တာ ဥတ္တမသေယျာ နာမ. ပါဒေ ပါဒန္တိ ဒက္ခိဏပါဒေ ဝါမပါဒံ. အစ္စာဓာယာတိ အတိအာဓာယ ဤသကံ အတိက္ကမ္မ ဌပေတွာ, ဂေါပ္ဖကေန ဟိ ဂေါပ္ဖကေ, ဇာဏုနာ ဝါ ဇာဏုမှိ သံဃဋ္ဋိယမာနေ အဘိဏှံ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ န ဟောတိ, သေယျာ အဖာသုကာ ဟောတိ. ယထာ ပန န သံဃဋ္ဋေတိ, ဧဝံ အတိက္ကမ္မ ဌပိတေ ဝေဒနာ နုပ္ပဇ္ဇတိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, သေယျာ ဖာသုကာ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ.

คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก ราชสีห์เจ้าแห่งสัตว์ป่า ไม่สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อน นอนโดยข้างเบื้องขวา” (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๒๔๖) นี้คือสีหไสยา. จริงอยู่ เพราะความเป็นผู้มีเดชมาก ราชสีห์เจ้าแห่งสัตว์ป่า วางเท้าหน้าทั้งสองไว้ในที่แห่งหนึ่ง วางเท้าหลังไว้ในที่แห่งหนึ่ง สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อน แล้วกำหนดที่ที่เท้าหน้า เท้าหลัง และหางตั้งอยู่ วางศีรษะไว้บนเท้าหน้าทั้งสองแล้วนอน. แม้จะนอนตลอดวัน เมื่อตื่นขึ้น ก็ตื่นขึ้นโดยไม่สะดุ้งหวาดเสียว. ส่วนว่า เมื่อยกศีรษะขึ้น ก็จะกำหนดที่ที่เท้าหน้าตั้งอยู่. ถ้าอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งตั้งอยู่โดยเคลื่อนจากที่ ก็จะไม่พอใจว่า “การเคลื่อนที่นี้ไม่สมควรแก่ชาติและภาวะที่องอาจของเจ้าเลย” แล้วนอนอยู่ ณ ที่นั้นนั่นแหละ ไม่หลีกไปเพื่อหาอาหาร. แต่เมื่ออวัยวะตั้งอยู่โดยไม่เคลื่อนที่ ก็จะร่าเริงยินดีว่า “การไม่เคลื่อนที่นี้สมควรแก่ชาติและภาวะที่องอาจของเจ้า” แล้วลุกขึ้น บิดกายอย่างราชสีห์ สลัดขนแผงคอ บันลือสีหนาท ๓ ครั้ง แล้วหลีกไปเพื่อหาอาหาร. ส่วนการนอนในจตุตถฌาน เรียกว่า ตถาคตไสยา. ในบรรดาการนอนเหล่านั้น ในที่นี้กล่าวถึงสีหไสยา. จริงอยู่ การนอนนี้ชื่อว่าอุตตมไสยา (การนอนอันสูงสุด) เพราะเป็นอิริยาบถของผู้มีเดชมาก. บทว่า ปาเท ปาทํ คือ (วาง) เท้าซ้ายบนเท้าขวา. บทว่า อจฺจาธาย คือ วางทับไว้ ก้าวล่วงไปเล็กน้อยแล้ววางไว้, จริงอยู่ เมื่อข้อเท้ากระทบกับข้อเท้า หรือเข่ากระทบกับเข่า เวทนาย่อมเกิดขึ้นเนืองๆ จิตย่อมไม่เป็นเอกัคคตา การนอนย่อมไม่ผาสุก. แต่เมื่อวางให้เหลื่อมกันไว้โดยอาการที่ไม่กระทบกัน เวทนาย่อมไม่เกิดขึ้น จิตย่อมเป็นเอกัคคตา การนอนย่อมผาสุก, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้อย่างนี้.

၄၂၅. အဘိဇ္ဈံ လောကေတိအာဒိ စူဠဟတ္ထိပဒေ ဝိတ္ထာရိတံ.

๔๒๕. คำเป็นต้นว่า อภิชฺฌํ โลเก พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้โดยพิสดารแล้วในจูฬหัตถิปโทปมสูตร.

၄၂၆. ယာ ပနာယံ သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေတိ ဥပမာ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ဣဏံ အာဒါယာတိ ဝဍ္ဎိယာ ဓနံ ဂဟေတွာ. ဗျန္တီ ကရေယျာတိ ဝိဂတန္တာနိ ကရေယျ. ယထာ တေသံ ကာကဏိကမတ္တောပိ ပရိယန္တော နာမ နာဝသိဿတိ, ဧဝံ ကရေယျ, သဗ္ဗသော ပဋိနိယျာတေယျာတိ အတ္ထော. တတောနိဒါနန္တိ အာဏဏျနိဒါနံ. သော ဟိ အဏဏောမှီတိ အာဝဇ္ဇန္တော ဗလဝပါမောဇ္ဇံ လဘတိ, ဗလဝသောမနဿမဓိဂစ္ဆတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘လဘေထ ပါမောဇ္ဇံ, အဓိဂစ္ဆေယျ သောမနဿ’’န္တိ.

๔๒๖. ส่วนอุปมาที่ตรัสไว้ว่า “เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว” (ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า) นั้น. ในอุปมานั้น บทว่า อิณํ อาทาย คือ กู้ทรัพย์มาโดยมีดอกเบี้ย. บทว่า พฺยนฺตึ กเรยฺย คือ พึงทำให้สิ้นสุด. อธิบายว่า พึงทำโดยประการที่ส่วนเหลือชื่อแม้ประมาณกากณึกหนึ่งของเจ้าหนี้เหล่านั้นจะไม่เหลืออยู่เลย คือ พึงใช้คืนให้หมดสิ้นโดยประการทั้งปวง. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีความไม่มีหนี้เป็นเหตุ. จริงอยู่ บุรุษนั้นเมื่อคำนึงอยู่ว่า “เราเป็นผู้ไม่มีหนี้” ย่อมได้ปราโมทย์อย่างแรงกล้า ย่อมถึงโสมนัสอย่างแรงกล้า. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พึงได้ปราโมทย์ พึงถึงโสมนัส”.

ဝိသဘာဂဝေဒနုပ္ပတ္တိယာ ကကစေနေဝ စတုဣရိယာပထံ ဆိန္ဒန္တော အာဗာဓတီတိ အာဗာဓော, သွာဿ အတ္ထီတိ အာဗာဓိကော. တံသမုဋ္ဌာနေန ဒုက္ခေန [Pg.218] ဒုက္ခိတော. အဓိမတ္တဂိလာနောတိ ဗာဠှဂိလာနော. နစ္ဆာဒေယျာတိ အဓိမတ္တဗျာဓိပရေတတာယ န ရုစ္စေယျ. ဗလမတ္တာတိ ဗလမေဝ, ဗလဉ္စဿ ကာယေ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. တတောနိဒါနန္တိ အာရောဂျနိဒါနံ, တဿ ဟိ အရောဂေါမှီတိ အာဝဇ္ဇယတော တဒုဘယံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘လဘေထ ပါမောဇ္ဇံ, အဓိဂစ္ဆေယျ သောမနဿ’’န္တိ. န စဿ ကိဉ္စိ ဘောဂါနံ ဝယောတိ ကာကဏိကမတ္တမ္ပိ ဘောဂါနံ ဝယော န ဘဝေယျ. တတောနိဒါနန္တိ ဗန္ဓနာမောက္ခနိဒါနံ, သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ သဗ္ဗပဒေသု ယောဇေတဗ္ဗံ. အနတ္တာဓီနောတိ န အတ္တနိ အဓီနော, အတ္တနော ရုစိယာ ကိဉ္စိ ကာတုံ န လဘတိ. ပရာဓီနောတိ ပရေသု အဓီနော, ပရဿေဝ ရုစိယာ ပဝတ္တတိ. န ယေန ကာမံ ဂမောတိ ယေန ဒိသာဘာဂေနဿ ကာမော ဟောတိ. ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဂမနာယ, တေန ဂန္တုံ န လဘတိ. ဒါသဗျာတိ ဒါသဘာဝါ. ဘုဇိဿောတိ အတ္တနော သန္တကော. တတောနိဒါနန္တိ ဘုဇိဿနိဒါနံ. ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂန္တိ ကန္တာရံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ, နိရုဒကံ ဒီဃမဂ္ဂန္တိ အတ္ထော. တတောနိဒါနန္တိ ခေမန္တဘူမိနိဒါနံ.

เพราะความเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่สม่ำเสมอ เบียดเบียนคือตัดอิริยาบถทั้งสี่อยู่เหมือนเลื่อย ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาพาธ, อาพาธนั้นมีอยู่แก่เขา ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาพาธิกะ. เป็นผู้ได้รับทุกข์เพราะทุกข์ที่มีอาพาธนั้นเป็นสมุฏฐาน. บทว่า อธิมตฺตคิลาโน คือ ป่วยหนัก. บทว่า นจฺฉาเทยฺย คือ ไม่พึงชอบใจ เพราะถูกพยาธิอย่างยิ่งครอบงำ. บทว่า พลมตฺตา คือ กำลังนั่นเอง อธิบายว่า และกำลังไม่พึงมีในกายของเขา. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีความไม่มีโรคเป็นเหตุ, จริงอยู่ เมื่อเขาคำนึงว่า “เราเป็นผู้ไม่มีโรค” ทั้งสองอย่างนั้น (ปราโมทย์และโสมนัส) ย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พึงได้ปราโมทย์ พึงถึงโสมนัส”. บทว่า น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโย คือ ความเสื่อมแห่งโภคะทั้งหลายแม้ประมาณกากณึกหนึ่งไม่พึงมีแก่เขา. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีการพ้นจากเครื่องจองจำเป็นเหตุ, ส่วนที่เหลือพึงประกอบในบททั้งปวงตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า อนตฺตาธีโน คือ ไม่เป็นใหญ่ในตน ไม่ได้เพื่อจะทำอะไรตามความพอใจของตน. บทว่า ปราธีโน คือ เป็นใหญ่ในผู้อื่น ย่อมเป็นไปตามความพอใจของผู้อื่นเท่านั้น. บทว่า น เยน กามํ คโม คือ ความปรารถนาที่จะไปในทิศทางใดของเขาย่อมมี ความปรารถนาเพื่อจะไปย่อมเกิดขึ้น แต่เขาไม่ได้เพื่อจะไปในทิศทางนั้น. บทว่า ทาสพฺยา คือ จากความเป็นทาส. บทว่า ภุชิสฺโส คือ เป็นของของตน. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีความเป็นไทเป็นเหตุ. บทว่า กนฺตารทฺธานมคฺคํ คือ ทางไกลกันดาร อธิบายว่า ทางไกลที่ไม่มีน้ำ. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีการถึงภูมิอันเกษมเป็นเหตุ.

ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏေ အပ္ပဟီနေတိ ဧတ္ထ ဘဂဝါ အပ္ပဟီနံ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ဣဏသဒိသံ, သေသာနိ ရောဂါဒိသဒိသာနိ ကတွာ ဒဿေတိ. တတြာယံ သဒိသတာ – ယော ဟိ ပရေသံ ဣဏံ ဂဟေတွာ ဝိနာသေတိ. သော တေဟိ ဣဏံ ဒေဟီတိ ဝုစ္စမာနောပိ ဖရုသံ ဝုစ္စမာနောပိ ဗဇ္ဈမာနောပိ ပဟရိယမာနောပိ ကိဉ္စိ ပဋိဗာဟိတုံ န သက္ကောတိ, သဗ္ဗံ တိတိက္ခတိ, တိတိက္ခကာရဏဉှိဿ တံ ဣဏံ ဟောတိ. ဧဝမေဝံ ယော ယမှိ ကာမစ္ဆန္ဒေန ရဇ္ဇတိ, တဏှာဂဏေန တံ ဝတ္ထုံ ဂဏှာတိ, သော တေန ဖရုသံ ဝုစ္စမာနောပိ ဗဇ္ဈမာနောပိ ပဟရိယမာနောပိ သဗ္ဗံ တိတိက္ခတိ. တိတိက္ခကာရဏဉှိဿ သော ကာမစ္ဆန္ဒော ဟောတိ ဃရသာမိကေဟိ ဝဓီယမာနာနံ ဣတ္ထီနံ ဝိယာတိ. ဧဝံ ဣဏံ ဝိယ ကာမစ္ဆန္ဒော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ในบทว่า อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเน นี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกามฉันทนิวรณ์ที่ยังละไม่ได้ให้เป็นเช่นกับหนี้ และทรงกระทำนิวรณ์ที่เหลือให้เป็นเช่นกับโรคเป็นต้น แล้วทรงแสดง. ในอุปมานั้น ความเป็นเช่นกันนี้มีอยู่ คือ จริงอยู่ บุรุษใดกู้หนี้ของผู้อื่นมาแล้วทำให้วินาศไป. บุรุษนั้นแม้ถูกเจ้าหนี้เหล่านั้นทวงว่า “จงใช้หนี้” ก็ดี ถูกว่ากล่าวด้วยคำหยาบก็ดี ถูกผูกมัดก็ดี ถูกทุบตีก็ดี ก็ไม่สามารถจะโต้ตอบอะไรได้, ย่อมอดทนต่อทุกสิ่ง, หนี้สินนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งความอดทนของเขา. ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้ใดกำหนัดในอารมณ์ใดด้วยกามฉันทะ ย่อมยึดถืออารมณ์นั้นด้วยการยึดถือคือตัณหา, ผู้นั้นแม้ถูกบุคคลนั้นว่ากล่าวด้วยคำหยาบก็ดี ถูกผูกมัดก็ดี ถูกทุบตีก็ดี ก็ย่อมอดทนต่อทุกสิ่ง. กามฉันทะนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งความอดทนของเขา เหมือนสตรีทั้งหลายที่ถูกสามีทุบตี ฉันนั้น. พึงเห็นกามฉันทะเหมือนหนี้ ด้วยประการฉะนี้.

ယထာ ပန ပိတ္တရောဂါတုရော မဓုသက္ကရာဒီသုပိ ဒိန္နေသု ပိတ္တရောဂါတုရတာယ တေသံ ရသံ န ဝိန္ဒတိ, တိတ္တကံ တိတ္တကန္တိ ဥဂ္ဂိရတိယေဝ. ဧဝမေဝံ ဗျာပန္နစိတ္တော ဟိတကာမေဟိ အာစရိယုပဇ္ဈာယေဟိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဩဝဒီယမာနော ဩဝါဒံ န ဂဏှာတိ, ‘‘အတိ ဝိယ မေ တုမှေ ဥပဒ္ဒဝေထာ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ ဝိဗ္ဘမတိ. ပိတ္တရောဂါတုရတာယ သော ပုရိသော မဓုသက္ကရာဒိရသံ ဝိယ, ကောဓာတုရတာယ [Pg.219] ဈာနသုခါဒိဘေဒံ သာသနရသံ န ဝိန္ဒတီတိ. ဧဝံ ရောဂေါ ဝိယ ဗျာပါဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ก็เปรียบเหมือนคนเจ็บด้วยโรคดี แม้เมื่อของหวานมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้นอันเขามอบให้ ก็ไม่รู้รสของสิ่งเหล่านั้น เพราะความเป็นผู้เจ็บด้วยโรคดี, ย่อมสำรอกออกมาว่า “ขม ขม” เท่านั้น ฉันใด. ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้มีจิตพยาบาท แม้ถูกอาจารย์และอุปัชฌาย์ผู้หวังดีว่ากล่าวตักเตือนแม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่รับเอาโอวาท, กล่าวคำเป็นต้นว่า “ท่านทั้งหลายเบียดเบียนเราเหลือเกิน” แล้วก็สึกไป. บุรุษนั้นไม่รู้รสของสิ่งมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้น เพราะความเป็นผู้เจ็บด้วยโรคดี ฉันใด, (ผู้มีจิตพยาบาท) ก็ไม่รู้รสแห่งพระศาสนา มีฌานสุขเป็นต้นเป็นประเภท เพราะความเป็นผู้เจ็บด้วยความโกรธ ฉันนั้น. พึงเห็นพยาบาทเหมือนโรค ด้วยประการฉะนี้.

ယထာ ပန နက္ခတ္တဒိဝသေ ဗန္ဓနာဂါရေ ဗဒ္ဓေါ ပုရိသော နက္ခတ္တဿ နေဝ အာဒိံ, န မဇ္ဈံ, န ပရိယောသာနံ ပဿတိ. သော ဒုတိယဒိဝသေ မုတ္တော, ‘‘အဟော ဟိယျော နက္ခတ္တံ မနာပံ, အဟော နစ္စံ, အဟော ဂီတ’’န္တိအာဒီနိ သုတွာပိ ပဋိဝစနံ န ဒေတိ. ကိံ ကာရဏာ? နက္ခတ္တဿ အနနုဘူတတ္တာ. ဧဝမေဝံ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတော ဘိက္ခု ဝိစိတ္တနယေပိ ဓမ္မဿဝနေ ပဝတ္တမာနေ နေဝ တဿ အာဒိံ, န မဇ္ဈံ, န ပရိယောသာနံ ဇာနာတိ. သော ဥဋ္ဌိတေ ဓမ္မဿဝနေ, ‘‘အဟော ဓမ္မဿဝနံ, အဟော ကာရဏံ, အဟော ဥပမာ’’တိ ဓမ္မဿဝနဿ ဝဏ္ဏံ ဘဏမာနာနံ သုတွာပိ ပဋိဝစနံ န ဒေတိ. ကိံ ကာရဏာ? ထိနမိဒ္ဓဝသေန ဓမ္မကထာယ အနနုဘူတတ္တာတိ. ဧဝံ ဗန္ဓနာဂါရံ ဝိယ ထိနမိဒ္ဓံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกจองจำในเรือนจำในวันนักขัตฤกษ์ ย่อมไม่เห็นเบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดแห่งนักขัตฤกษ์นั้นเลย บุรุษนั้นพ้นจากเครื่องจองจำในวันที่สอง แม้ได้ฟังคำเป็นต้นว่า "โอ้โห เมื่อวานงานนักขัตฤกษ์น่ารื่นรมย์จริง โอ้โห การฟ้อนรำ โอ้โห การขับร้อง" ก็ไม่ให้คำตอบ เพราะเหตุไร เพราะตนไม่ได้เสวยนักขัตฤกษ์นั้น ฉันใด ภิกษุผู้ถูกถีนมิทธะครอบงำ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้เมื่อการฟังธรรมมีนัยอันวิจิตรเป็นไปอยู่ ก็ย่อมไม่รู้เบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดแห่งการฟังธรรมนั้น ภิกษุนั้น เมื่อการฟังธรรมเลิกแล้ว แม้ได้ฟังคำของผู้ที่กล่าวชมเชยการฟังธรรมว่า "โอ้โห การฟังธรรม โอ้โห เหตุผล โอ้โห อุปมา" ก็ไม่ให้คำตอบ เพราะเหตุไร เพราะตนไม่ได้เสวยธรรมกถาด้วยอำนาจแห่งถีนมิทธะ พึงเห็นถีนมิทธะเหมือนเรือนจำ ฉันนั้น

ယထာ ပန နက္ခတ္တံ ကီဠန္တောပိ ဒါသော, ‘‘ဣဒံ နာမ အစ္စာယိကံ ကရဏီယံ အတ္ထိ, သီဃံ, တတ္ထ ဂစ္ဆ, နော စေ ဂစ္ဆသိ, ဟတ္ထပါဒံ ဝါ တေ ဆိန္ဒာမိ ကဏ္ဏနာသံ ဝါ’’တိ ဝုတ္တော သီဃံ ဂစ္ဆတိယေဝ, နက္ခတ္တဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အနုဘဝိတုံ န လဘတိ. ကသ္မာ? ပရာဓီနတာယ. ဧဝမေဝံ ဝိနယေ အပ္ပကတညုနာ ဝိဝေကတ္ထာယ အရညံ ပဝိဋ္ဌေနာပိ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ အန္တမသော ကပ္ပိယမံသေပိ အကပ္ပိယမံသသညာယ ဥပ္ပန္နာယ ဝိဝေကံ ပဟာယ သီလဝိသောဓနတ္ထံ ဝိနယဓရဿ သန္တိကေ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ဝိဝေကသုခံ အနုဘဝိတုံ န လဘတိ. ကသ္မာ? ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စာဘိဘူတတာယာတိ, ဧဝံ ဒါသဗျံ ဝိယ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ဒဋ္ဋဗ္ဗံ.

อนึ่ง เปรียบเหมือนทาสแม้กำลังเล่นนักขัตฤกษ์อยู่ เมื่อถูกบอกว่า "มีกิจจำเป็นชื่อนี้อยู่ เจ้าจงไปที่นั่นโดยเร็ว ถ้าเจ้าไม่ไป เราจะตัดมือและเท้าหรือหูและจมูกของเจ้าเสีย" ก็ย่อมไปโดยเร็วทีเดียว ย่อมไม่ได้เสวยเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งนักขัตฤกษ์ เพราะเหตุไร เพราะความเป็นผู้ขึ้นอยู่กับผู้อื่น ฉันใด ภิกษุผู้ไม่ฉลาดในพระวินัย แม้เข้าไปสู่ป่าเพื่อวิเวกแล้ว เมื่อความสำคัญว่าเป็นเนื้อที่ไม่สมควรเกิดขึ้นในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อย่างน้อยที่สุดแม้ในเนื้อที่สมควร ก็ย่อมต้องละวิเวกแล้วไปสู่สำนักของพระวินัยธรเพื่อชำระศีลให้หมดจด ย่อมไม่ได้เสวยสุขอันเกิดแต่วิเวก เพราะเหตุไร เพราะถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ พึงเห็นอุทธัจจกุกกุจจะเหมือนความเป็นทาส ฉันนั้น

ယထာ ပန ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော ပုရိသော စောရေဟိ မနုဿာနံ ဝိလုတ္တောကာသံ ပဟတောကာသဉ္စ ဒိသွာ ဒဏ္ဍကသဒ္ဒေနပိ သကုဏသဒ္ဒေနပိ စောရာ အာဂတာတိ ဥဿင်္ကိတပရိသင်္ကိတော ဟောတိ, ဂစ္ဆတိပိ, တိဋ္ဌတိပိ, နိဝတ္တတိပိ, ဂတဋ္ဌာနတော အာဂတဋ္ဌာနမေဝ ဗဟုတရံ ဟောတိ. သော ကိစ္ဆေန ကသိရေန ခေမန္တဘူမိံ ပါပုဏာတိ ဝါ, န ဝါ ပါပုဏာတိ. ဧဝမေဝံ ယဿ အဋ္ဌသု ဌာနေသု ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ. သော ‘‘ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ, န နု ခေါ ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိစိကိစ္ဆန္တော အဓိမုစ္စိတွာ သဒ္ဓါယ ဂဏှိတုံ န သက္ကောတိ. အသက္ကောန္တော မဂ္ဂံ ဝါ ဖလံ ဝါ န ပါပုဏာတီတိ ယထာ [Pg.220] ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂေ ‘‘စောရာ အတ္ထိ နတ္ထီ’’တိ ပုနပ္ပုနံ အာသပ္ပနပရိသပ္ပနံ အပရိယောဂါဟနံ ဆမ္ဘိတတ္တ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒေန္တော ခေမန္တပတ္တိယာ အန္တရာယံ ကရောတိ, ဧဝံ ဝိစိကိစ္ဆာပိ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ န ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ပုနပ္ပုနံ အာသပ္ပနပရိသပ္ပနံ အပရိယောဂါဟနံ ဆမ္ဘိတတ္တံ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒယမာနာ အရိယဘူမိပ္ပတ္တိယာ အန္တရာယံ ကရောတီတိ ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂေါ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้เดินทางไกลในกันดาร เห็นสถานที่ที่พวกโจรปล้นและทุบตีมนุษย์ทั้งหลายแล้ว แม้เพียงได้ยินเสียงไม้หรือเสียงนก ก็ย่อมหวาดระแวงว่า "พวกโจรมาแล้ว" เดินไปบ้าง หยุดบ้าง ถอยกลับบ้าง สถานที่ที่ถอยกลับมามีมากกว่าสถานที่ที่เดินไปแล้ว บุรุษนั้นย่อมถึงแดนเกษมโดยยากลำบาก หรือไม่ถึงเลย ฉันใด ภิกษุใดเกิดความลังเลสงสัยในฐานะ ๘ ประการขึ้นแล้ว ภิกษุนั้นเมื่อลังเลสงสัยด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้ามีจริงหนอ หรือไม่มีจริงหนอ" ย่อมไม่สามารถน้อมใจเชื่อและยึดถือด้วยศรัทธาได้ เมื่อไม่สามารถ ก็ย่อมไม่บรรลุมรรคหรือผล ฉันนั้น เปรียบเหมือนในหนทางกันดาร (บุรุษ) เมื่อทำให้เกิดความลังเลไปมาเนืองๆ ว่า "พวกโจรมีหรือไม่มี" ทำให้เกิดความไม่หยั่งลงรู้และความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ย่อมทำอันตรายต่อการถึงแดนเกษม ฉันใด วิจิกิจฉาก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อทำให้เกิดความลังเลไปมาเนืองๆ ความไม่หยั่งลงรู้ และความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้ามีจริงหนอ หรือไม่มีจริงหนอ" ย่อมทำอันตรายต่อการบรรลุถึงอริยภูมิ พึงเห็นวิจิกิจฉาเหมือนหนทางไกลในกันดาร ฉันนั้น

ဣဒါနိ သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, အာဏဏျန္တိ ဧတ္ထ ဘဂဝါ ပဟီနကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ အာဏဏျသဒိသံ, သေသာနိ အာရောဂျာဒိသဒိသာနိ ကတွာ ဒဿေတိ. တတြာယံ သဒိသတာ – ယထာ ဟိ ပုရိသော ဣဏံ အာဒါယ ကမ္မန္တေ ပယောဇေတွာ သမိဒ္ဓကမ္မန္တော, ‘‘ဣဒံ ဣဏံ နာမ ပလိဗောဓမူလ’’န္တိ စိန္တေတွာ သဝဍ္ဎိကံ ဣဏံ နိယျာတေတွာ ပဏ္ဏံ ဖာလာပေယျ. အထဿ တတော ပဋ္ဌာယ နေဝ ကောစိ ဒူတံ ပေသေတိ, န ပဏ္ဏံ, သော ဣဏသာမိကေ ဒိသွာပိ သစေ ဣစ္ဆတိ, အာသနာ ဥဋ္ဌဟတိ, နော စေ, န ဥဋ္ဌဟတိ. ကသ္မာ? တေဟိ သဒ္ဓိံ နိလ္လေပတာယ အလဂ္ဂတာယ. ဧဝမေဝ ဘိက္ခု, ‘‘အယံ ကာမစ္ဆန္ဒော နာမ ပလိဗောဓမူလ’’န္တိ သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဇဟတိ. တဿေဝံ ပဟီနကာမစ္ဆန္ဒဿ ယထာ ဣဏမုတ္တဿ ပုရိသဿ ဣဏသာမိကေ ဒိသွာ နေဝ ဘယံ န ဆမ္ဘိတတ္တံ ဟောတိ. ဧဝမေဝ ပရဝတ္ထုမှိ နေဝ သင်္ဂေါ န ဗန္ဓော ဟောတိ. ဒိဗ္ဗာနိပိ ရူပါနိ ပဿတော ကိလေသော န သမုဒါစရတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ အာဏဏျမိဝ ကာမစ္ဆန္ဒပ္ပဟာနမာဟ.

บัดนี้ ในคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนความเป็นผู้ไม่มีหนี้" นี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกามฉันทนิวรณ์ที่ทรงละได้แล้วให้เป็นเช่นกับความเป็นผู้ไม่มีหนี้ และทรงกระทำนิวรณ์ที่เหลือให้เป็นเช่นกับความเป็นผู้ไม่มีโรคเป็นต้น แล้วทรงแสดง ในข้อนั้น มีความเปรียบกันดังนี้ เปรียบเหมือนบุรุษกู้หนี้มาแล้วประกอบการงานจนการงานสำเร็จ คิดว่า "หนี้นี้เป็นรากเหง้าแห่งความกังวล" แล้วใช้หนี้พร้อมทั้งดอกเบี้ยและฉีกสัญญาเสีย ครั้งนั้น จำเดิมแต่นั้นมา ย่อมไม่มีใครส่งทูตหรือส่งหมายเรียกมาหาบุรุษนั้นเลย บุรุษนั้นแม้เห็นเจ้าหนี้ ถ้าปรารถนาก็ลุกจากอาสนะ ถ้าไม่ปรารถนาก็ไม่ลุก เพราะเหตุไร เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องพัวพันกับเจ้าหนี้เหล่านั้น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน (คิดว่า) "กามฉันทะนี้เป็นรากเหง้าแห่งความกังวล" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการตามนัยที่ตรัสไว้ในสติปัฏฐานนั่นเทียว ย่อมละกามฉันทนิวรณ์ได้ ภิกษุนั้นผู้มีกามฉันทะอันละได้แล้วอย่างนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้พ้นจากหนี้แล้วเห็นเจ้าหนี้ ย่อมไม่มีทั้งความกลัวและความหวาดสะดุ้ง ฉันใด ในวัตถุของผู้อื่น ก็ไม่มีทั้งความข้องและความผูกพัน ฉันนั้น แม้เมื่อเห็นรูปอันเป็นทิพย์ กิเลสก็ไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละกามฉันทะว่าเหมือนความเป็นผู้ไม่มีหนี้

ယထာ ပန သော ပိတ္တရောဂါတုရော ပုရိသော ဘေသဇ္ဇကိရိယာယ တံ ရောဂံ ဝူပသမေတွာ တတော ပဋ္ဌာယ မဓုသက္ကရာဒီနံ ရသံ ဝိန္ဒတိ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု, ‘‘အယံ ဗျာပါဒေါ နာမ အနတ္ထကာရကော’’တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ဗျာပါဒနီဝရဏံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနဗျာပါဒေါ ယထာ ပိတ္တရောဂဝိမုတ္တော ပုရိသော မဓုသက္ကရာဒီနိ မဓုရာနိ သမ္ပိယာယမာနော ပဋိသေဝတိ. ဧဝမေဝံ အာစာရပဏ္ဏတ္တိအာဒီနိ သိက္ခာပိယမာနော သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ သမ္ပိယာယမာနော သိက္ခတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ အာရောဂျမိဝ ဗျာပါဒပ္ပဟာနမာဟ.

อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ป่วยด้วยโรคดี ระงับโรคนั้นได้ด้วยการรักษาพยาบาลแล้ว จำเดิมแต่นั้นมา ย่อมรู้รสของสิ่งมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน (คิดว่า) "พยาบาทนี้เป็นตัวกระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละพยาบาทนิวรณ์ได้ ภิกษุนั้นผู้มีพยาบาทอันละได้แล้วอย่างนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้พ้นจากโรคดีแล้ว ย่อมบริโภคของหวานมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้นด้วยความยินดียิ่ง ฉันใด เมื่อมีผู้ให้ศึกษาสิกขาบทมีอาจารบัญญัติเป็นต้น ก็รับไว้ด้วยเศียรเกล้า ย่อมศึกษาด้วยความยินดียิ่ง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละพยาบาทว่าเหมือนความเป็นผู้ไม่มีโรค

ယထာ [Pg.221] သော နက္ခတ္တဒိဝသေ ဗန္ဓနာဂါရံ ပဝေသိတော ပုရိသော အပရသ္မိံ နက္ခတ္တဒိဝသေ, ‘‘ပုဗ္ဗေပိ အဟံ ပမာဒဒေါသေန ဗဒ္ဓေါ တံ နက္ခတ္တံ နာနုဘဝါမိ, ဣဒါနိ အပ္ပမတ္တော ဘဝိဿာမီ’’တိ ယထာဿ ပစ္စတ္ထိကာ ဩကာသံ န လဘန္တိ. ဧဝံ အပ္ပမတ္တော ဟုတွာ နက္ခတ္တံ အနုဘဝိတွာ – ‘‘အဟော နက္ခတ္တံ အဟော နက္ခတ္တ’’န္တိ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ. ဧဝမေဝ ဘိက္ခု, ‘‘ဣဒံ ထိနမိဒ္ဓံ နာမ မဟာအနတ္ထကရ’’န္တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနထိနမိဒ္ဓေါ ယထာ ဗန္ဓနာ မုတ္တော ပုရိသော သတ္တာဟမ္ပိ နက္ခတ္တဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အနုဘဝတိ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု ဓမ္မနက္ခတ္တဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အနုဘဝန္တော သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဗန္ဓနာ မောက္ခမိဝ ထိနမိဒ္ဓပ္ပဟာနမာဟ.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกจองจำในเรือนจำในวันนักขัตฤกษ์ พอถึงวันนักขัตฤกษ์อีกคราวหนึ่ง ย่อมคิดว่า "แม้ในกาลก่อน เราถูกจองจำเพราะโทษแห่งความประมาท จึงไม่ได้เสวยสุขในนักขัตฤกษ์นั้น บัดนี้เราจักเป็นผู้ไม่ประมาท" เพื่อที่เหล่าปัจจามิตรจักไม่ได้โอกาส ฉันใด, ครั้นเป็นผู้ไม่ประมาทแล้ว เสวยสุขในนักขัตฤกษ์ จึงเปล่งอุทานว่า "โอ้ หนอ นักขัตฤกษ์, โอ้ หนอ นักขัตฤกษ์" ฉันนั้น. ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุพิจารณาว่า "ถีนมิทธะนี้ ชื่อว่าเป็นตัวการทำความพินาศใหญ่" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละถีนมิทธนิวรณ์ได้. ภิกษุนั้นผู้มีถีนมิทธะละได้แล้วอย่างนี้ ย่อมเสวยสุขในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งนักขัตฤกษ์ได้ตลอด ๗ วัน ดุจบุรุษผู้พ้นแล้วจากเครื่องจองจำ ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุเมื่อเสวยสุขในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งธรรมนักขัตฤกษ์ ย่อมบรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละถีนมิทธะว่าเหมือนการพ้นจากเครื่องจองจำ.

ယထာ ပန ဒါသော ကဉ္စိဒေဝ မိတ္တံ ဥပနိဿာယ သာမိကာနံ ဓနံ ဒတွာ အတ္တာနံ ဘုဇိဿံ ကတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ ကရေယျ. ဧဝမေဝ ဘိက္ခု, ‘‘ဣဒံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ နာမ မဟာအနတ္ထကရ’’န္တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနုဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စော ယထာ ဘုဇိဿော ပုရိသော ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ ကရောတိ. န တံ ကောစိ ဗလက္ကာရေန တတော နိဝတ္တေတိ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု ယထာသုခံ နေက္ခမ္မပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇတိ, န နံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ဗလက္ကာရေန တတော နိဝတ္တေတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဘုဇိဿံ ဝိယ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပ္ပဟာနမာဟ.

อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนทาส อาศัยมิตรคนใดคนหนึ่งแล้ว ให้ทรัพย์แก่เหล่านาย แล้วกระทำตนให้เป็นไท จำเดิมแต่นั้นไป ปรารถนาจะทำสิ่งใด ก็พึงทำสิ่งนั้นได้ ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุพิจารณาว่า "อุทธัจจกุกกุจจะนี้ ชื่อว่าเป็นตัวการทำความพินาศใหญ่" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละอุทธัจจกุกกุจจะเสียได้. ภิกษุนั้นผู้มีอุทธัจจกุกกุจจะละได้แล้วอย่างนี้ ย่อมทำสิ่งที่ตนปรารถนาได้ ดุจบุรุษผู้เป็นไท ปรารถนาจะทำสิ่งใด ก็ทำสิ่งนั้นได้ ไม่มีใครจะใช้กำลังห้ามเขาจากกิจนั้นได้ ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุย่อมปฏิบัติเนกขัมมปฏิปทาได้ตามความผาสุก อุทธัจจกุกกุจจะไม่อาจใช้กำลังห้ามเธอจากปฏิปทานั้นได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละอุทธัจจกุกกุจจะว่าเหมือนความเป็นไท.

ယထာ ဗလဝါ ပုရိသော ဟတ္ထသာရံ ဂဟေတွာ သဇ္ဇာဝုဓော သပရိဝါရော ကန္တာရံ ပဋိပဇ္ဇေယျ. တံ စောရာ ဒူရတောဝ ဒိသွာ ပလာယေယျုံ. သော သောတ္ထိနာ တံ ကန္တာရံ နိတ္ထရိတွာ ခေမန္တံ ပတ္တော ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော အဿ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု, ‘‘အယံ ဝိစိကိစ္ဆာ နာမ အနတ္ထကာရိကာ’’တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ဝိစိကိစ္ဆံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနဝိစိကိစ္ဆော ယထာ ဗလဝါ သဇ္ဇာဝုဓော သပရိဝါရော ပုရိသော နိဗ္ဘယော စောရေ တိဏံ ဝိယ အဂဏေတွာ သောတ္ထိနာ နိက္ခမိတွာ ခေမန္တဘူမိံ ပါပုဏာတိ. ဧဝမေဝံ ဒုစ္စရိတကန္တာရံ နိတ္ထရိတွာ ပရမခေမန္တဘူမိံ အမတံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ခေမန္တဘူမိံ ဝိယ ဝိစိကိစ္ဆာပဟာနမာဟ.

เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลัง ถือเอาทรัพย์สินอันมีค่า มีอาวุธครบครัน มีบริวาร พึงเดินทางไกลกันดาร. พวกโจรเห็นเขาแต่ไกลก็พึงหนีไป. บุรุษนั้นข้ามทางกันดารนั้นไปได้โดยสวัสดี ถึงแดนเกษมแล้ว พึงเป็นผู้มีใจยินดีร่าเริง ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุพิจารณาว่า "วิจิกิจฉานี้ ชื่อว่าเป็นตัวการทำความฉิบหาย" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละวิจิกิจฉาเสียได้. ภิกษุนั้นผู้มีวิจิกิจฉาละได้แล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นผู้ไม่หวาดหวั่น ไม่นับพวกโจรดุจดังหญ้า ออกไปได้โดยสวัสดี ถึงแดนเกษม ดุจบุรุษผู้มีกำลัง มีอาวุธครบครัน มีบริวาร ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน เธอย่อมข้ามพ้นทุจริตกันดาร บรรลุถึงแดนเกษมอย่างยิ่ง คืออมตมหานิพพาน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละวิจิกิจฉาว่าเหมือนแดนเกษม.

၄၂၇. ဣမမေဝ ကာယန္တိ ဣမံ ကရဇကာယံ. အဘိသန္ဒေတီတိ တေမေတိ သ္နေဟေတိ, သဗ္ဗတ္ထ ပဝတ္တပီတိသုခံ ကရောတိ. ပရိသန္ဒေတီတိ သမန္တတော သန္ဒေတိ. ပရိပူရေတီတိ ဝါယုနာ ဘသ္တံ ဝိယ ပူရေတိ. ပရိပ္ဖရတီတိ သမန္တတော ဖုသတိ[Pg.222]. သဗ္ဗာဝတော ကာယဿာတိ အဿ ဘိက္ခုနော သဗ္ဗကောဋ္ဌာသဝတော ကာယဿ. ကိဉ္စိ ဥပါဒိန္နကသန္တတိပဝတ္တိဋ္ဌာနေ ဆဝိမံသလောဟိတာနုဂတံ အဏုမတ္တမ္ပိ ဌာနံ ပဌမဇ္ဈာနသုခေန အဖုဋ္ဌံ နာမ န ဟောတိ. ဒက္ခောတိ ဆေကော ပဋိဗလော နှာနီယစုဏ္ဏာနိ ကာတုဉ္စေဝ ယောဇေတုဉ္စ သန္နေတုဉ္စ. ကံသထာလေတိ ယေန ကေနစိ လောဟေန ကတဘာဇနေ. မတ္တိကဘာဇနံ ပန ထိရံ န ဟောတိ, သန္နေန္တဿ ဘိဇ္ဇတိ, တသ္မာ တံ န ဒဿေတိ. ပရိပ္ဖောသကံ ပရိပ္ဖောသကန္တိ သိဉ္စိတွာ သိဉ္စိတွာ. သန္နေယျာတိ ဝါမဟတ္ထေန ကံသထာလံ ဂဟေတွာ ဒက္ခိဏေန ဟတ္ထေန ပမာဏယုတ္တံ ဥဒကံ သိဉ္စိတွာ သိဉ္စိတွာ ပရိမဒ္ဒန္တော ပိဏ္ဍံ ကရေယျ. သ္နေဟာနုဂတာတိ ဥဒကသိနေဟေန အနုဂတာ. သ္နေဟပရေတာတိ ဥဒကသိနေဟေန ပရိဂတာ. သန္တရဗာဟိရာတိ သဒ္ဓိံ အန္တောပဒေသေန စေဝ ဗဟိပဒေသေန စ, သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဥဒကသိနေဟေန ဖုဋာတိ အတ္ထော. န စ ပဂ္ဃရိဏီတိ န ဗိန္ဒု ဗိန္ဒု ဥဒကံ ပဂ္ဃရတိ, သက္ကာ ဟောတိ ဟတ္ထေနပိ ဒွီဟိပိ တီဟိပိ အင်္ဂုလီဟိ ဂဟေတုံ ဩဝဋ္ဋိကမ္ပိ ကာတုန္တိ အတ္ထော.

๔๒๗. คำว่า อิมเมว กายํ (กายนี้เทียว) ได้แก่ กายอันเกิดแต่กรรมนี้. คำว่า อภิสนฺเทติ (ย่อมอาบ) ได้แก่ ย่อมทำให้ชุ่ม ย่อมทำให้ซึมซาบ คือย่อมทำปีติและสุขอันเป็นไปแล้วในทั่วสรรพางค์ให้เกิดขึ้น. คำว่า ปริสนฺเทติ (ย่อมอาบทั่ว) ได้แก่ ย่อมทำให้ชุ่มโดยรอบ. คำว่า ปริปูเรติ (ย่อมให้เต็ม) ได้แก่ ย่อมทำให้เต็ม ดุจถุงลมที่เต็มด้วยลม. คำว่า ปริปฺผรติ (ย่อมแผ่ไป) ได้แก่ ย่อมถูกต้องโดยรอบ. คำว่า สพฺพาวโต กายสฺส (แห่งกายทั้งสิ้น) ได้แก่ แห่งกายอันมีส่วนประกอบทั้งปวงของภิกษุนั้น. ในสถานที่เป็นที่สืบต่อแห่งอุปาทินนกสันดาน ที่ซึ่งเนื่องด้วยหนัง เนื้อ และเลือด แม้ประมาณเท่าอณู ชื่อว่ามิได้ถูกถูกต้องด้วยสุขเกิดแต่ปฐมฌาน ย่อมไม่มี. คำว่า ทกฺโข (ผู้ฉลาด) ได้แก่ ผู้ฉลาด สามารถ ทั้งในการทำ การผสม และการนวดจุณสำหรับอาบน้ำ. คำว่า กํสถาเล (ในภาชนะสำริด) ได้แก่ ในภาชนะที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง. ส่วนภาชนะดินย่อมไม่มั่นคง เมื่อนวดอยู่ย่อมแตกได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่แสดงภาชนะดินนั้น. คำว่า ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกํ (พรมๆ) ได้แก่ ประพรมแล้วๆ. คำว่า สนฺเนยฺย (พึงนวด) ได้แก่ พึงใช้มือซ้ายถือภาชนะสำริดไว้ ใช้มือขวาประพรมน้ำตามประมาณแล้วๆ นวดคลึงทำเป็นก้อน. คำว่า เสฺนหานุคตา (อันความชุ่มซาบซึมไป) ได้แก่ อันความชุ่มแห่งน้ำซึมไปแล้ว. คำว่า เสฺนหปเรตา (อันความชุ่มซาบซึมซาบทั่ว) ได้แก่ อันความชุ่มแห่งน้ำซึมซาบไปทั่วแล้ว. คำว่า สนฺตรพาหิรํ (ทั้งภายในและภายนอก) อธิบายว่า ถูกต้องด้วยความชุ่มแห่งน้ำทั่วทุกส่วน พร้อมทั้งประเทศภายในและประเทศภายนอก. คำว่า น จ ปคฺฆริณี (และไม่ไหลเยิ้ม) อธิบายว่า น้ำไม่ไหลหยดเป็นหยาดๆ สามารถจะถือขึ้นได้ด้วยมือ หรือด้วยนิ้วสองสามนิ้ว สามารถทำเป็นก้อนกลมได้.

၄၂၈. ဒုတိယဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ ဥဗ္ဘိတောဒကောတိ ဥဗ္ဘိန္နဥဒကော, န ဟေဋ္ဌာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကော, အန္တောယေဝ ပန ဥဗ္ဘိဇ္ဇနဥဒကောတိ အတ္ထော. အာယမုခန္တိ အာဂမနမဂ္ဂေါ. ဒေဝေါတိ မေဃော. ကာလေနကာလန္တိ ကာလေ ကာလေ, အနွဒ္ဓမာသံ ဝါ အနုဒသာဟံ ဝါတိ အတ္ထော. ဓာရန္တိ ဝုဋ္ဌိံ. နာနုပ္ပဝေစ္ဆေယျာတိ န ပဝေသေယျ, န ဝဿေယျာတိ အတ္ထော. သီတာ ဝါရိဓာရာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာတိ သီတံ ဝါရိ တံ ဥဒကရဟဒံ ပူရယမာနံ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ. ဟေဋ္ဌာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကဉှိ ဥဂ္ဂန္တွာ ဥဂ္ဂန္တွာ ဘိဇ္ဇန္တံ ဥဒကံ ခေါဘေတိ. စတူဟိ ဒိသာဟိ ပဝိသနဥဒကံ ပုရာဏပဏ္ဏတိဏကဋ္ဌဒဏ္ဍကာဒီဟိ ဥဒကံ ခေါဘေတိ. ဝုဋ္ဌိဥဒကံ ဓာရာနိပါတပုပ္ဖုဠကေဟိ ဥဒကံ ခေါဘေတိ. သန္နိသိန္နမေဝ ပန ဟုတွာ ဣဒ္ဓိနိမ္မိတမိဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥဒကံ ဣမံ ပဒေသံ ဖရတိ, ဣမံ ပဒေသံ န ဖရတီတိ နတ္ထိ. တေန အဖုဋောကာသော နာမ န ဟောတီတိ. တတ္ထ ရဟဒေါ ဝိယ ကရဇကာယော, ဥဒကံ ဝိယ ဒုတိယဇ္ဈာနသုခံ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๔๒๘. ในอุปมาด้วยสุขอันเกิดแต่ทุติยฌาน คำว่า อุพฺภิโตทโก (มีน้ำอันปั่นป่วน) ได้แก่ มีน้ำผุดขึ้น อธิบายว่า มิใช่น้ำที่ผุดขึ้นจากเบื้องล่างแล้วพุ่งขึ้นไป แต่เป็นน้ำที่ผุดขึ้นภายในเท่านั้น. คำว่า อายมุขํ (ทางน้ำเข้า) ได้แก่ ทางมาแห่งน้ำ. คำว่า เทโว (เทวดา) ได้แก่ เมฆ. คำว่า กาเลน กาลํ (เป็นครั้งคราว) อธิบายว่า ในกาลทุกเมื่อ หรือทุกกึ่งเดือน หรือทุกสิบวัน. คำว่า ธารํ (สาย) ได้แก่ สายฝน. คำว่า นานุปฺปเวจฺเฉยฺย (ไม่พึงไหลเข้า) อธิบายว่า ไม่พึงเข้าไป ไม่พึงตก. คำว่า สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวา (สายธาราอันเย็นไหลซึมซาบ) ได้แก่ ธารน้ำอันเย็นผุดขึ้นเต็มห้วงน้ำนั้น. จริงอยู่ น้ำที่พุ่งขึ้นจากเบื้องล่าง ย่อมพุ่งขึ้นๆ แตกกระจาย ทำน้ำให้ขุ่น. น้ำที่ไหลเข้าจากสี่ทิศ ย่อมทำน้ำให้ขุ่นด้วยใบไม้เก่า หญ้า ท่อนไม้ และไม้ท่อน เป็นต้น. น้ำฝนย่อมทำน้ำให้ขุ่นด้วยฟองน้ำที่เกิดจากการตกกระทบของสายฝน. ส่วนน้ำที่เกิดขึ้นสงบนิ่งสนิท เป็นดุจเนรมิตด้วยฤทธิ์ ย่อมแผ่ไปในประเทศนี้ ไม่แผ่ไปในประเทศนี้ ดังนี้ย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น ที่ว่างอันมิได้ถูกถูกต้องด้วยน้ำนั้น ชื่อว่าย่อมไม่มี. ในอุปมานั้น พึงทราบว่า กายอันเกิดแต่กรรมเปรียบเหมือนห้วงน้ำ, สุขอันเกิดแต่ทุติยฌานเปรียบเหมือนน้ำ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว.

၄၂၉. တတိယဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ [Pg.223] ဥပ္ပလာနိ ဧတ္ထ သန္တီတိ ဥပ္ပလိနီ. သေသပဒဒွယေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သေတရတ္တနီလေသု ယံကိဉ္စိ ဥပ္ပလံ ဥပ္ပလမေဝ, ဦနကသတပတ္တံ ပုဏ္ဍရီကံ, သတပတ္တံ ပဒုမံ. ပတ္တနိယမံ ဝါ ဝိနာပိ သေတံ ပဒုမံ, ရတ္တံ ပုဏ္ဍရီကန္တိ အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော. ဥဒကာနုဂ္ဂတာနီတိ ဥဒကတော န ဥဂ္ဂတာနိ. အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနီတိ ဥဒကတလဿ အန္တော နိမုဂ္ဂါနိယေဝ ဟုတွာ ပေါသီနိ, ဝဍ္ဎီနီတိ အတ္ထော. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๔๒๙. ในอุปมาด้วยสุขในตติยฌาน ชื่อว่าอุบลินี เพราะมีดอกอุบลในสระนั้น แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในคำนั้น บรรดาดอกบัวขาว แดง และเขียว ดอกบัวชนิดใดชนิดหนึ่ง ก็คืออุบลนั่นเอง ดอกบัวที่มีกลีบน้อยกว่าร้อยกลีบ ชื่อว่าปุณฑรีก ดอกบัวที่มีร้อยกลีบ ชื่อว่าปทุม หรืออีกอย่างหนึ่ง แม้เว้นข้อกำหนดเรื่องกลีบ ดอกบัวขาวชื่อว่าปทุม ดอกบัวแดงชื่อว่าปุณฑรีก นี้เป็นข้อวินิจฉัยในคำนี้ บทว่า อุทกานุคฺคตานิ คือ ยังไม่โผล่ขึ้นจากน้ำ บทว่า อนฺโตนิมุคฺคโปสินี ความว่า จมอยู่ในภายในพื้นน้ำนั่นเทียวแล้วงอกงาม คือเจริญขึ้น ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยก่อน

၄၃၀. စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာ ပရိယောဒါတေနာတိ ဧတ္ထ နိရုပက္ကိလေသဋ္ဌေန ပရိသုဒ္ဓံ. ပဘဿရဋ္ဌေန ပရိယောဒါတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဩဒါတေန ဝတ္ထေနာတိ ဣဒံ ဥတုဖရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကိလိဋ္ဌဝတ္ထေန ဟိ ဥတုဖရဏံ န ဟောတိ, တင်္ခဏဓောတပရိသုဒ္ဓေန ဥတုဖရဏံ ဗလဝံ ဟောတိ. ဣမိဿာ ဟိ ဥပမာယ ဝတ္ထံ ဝိယ ကရဇကာယော. ဥတုဖရဏံ ဝိယ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခံ. တသ္မာ ယထာ သုနှာတဿ ပုရိသဿ ပရိသုဒ္ဓံ ဝတ္ထံ သသီသံ ပါရုပိတွာ နိသိန္နဿ သရီရတော ဥတု သဗ္ဗမေဝ ဝတ္ထံ ဖရတိ, န ကောစိ ဝတ္ထဿ အဖုဋောကာသော ဟောတိ. ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခေန ဘိက္ခုနော ကရဇကာယဿ န ကောစိ ဩကာသော အဖုဋော ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တမေဝ ဝါ ဝတ္ထံ ဝိယ, တံသမုဋ္ဌာနရူပံ ဥတုဖရဏံ ဝိယ. ယထာ ဟိ ကတ္ထစိ ဩဒါတဝတ္ထေ ကာယံ အပ္ဖုသန္တေပိ တံသမုဋ္ဌာနေန ဥတုနာ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ကာယော ဖုဋ္ဌော ဟောတိ. ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမုဋ္ဌိတေန သုခုမရူပေန သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဘိက္ခုနော ကရဇကာယော ဖုဋော ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๔๓๐. ในอุปมาด้วยสุขในจตุตถฌาน บทว่า ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน ในบทนั้น คำว่า บริสุทธิ์ เพราะอรรถว่าปราศจากอุปกิเลส พึงทราบว่า ผ่องแผ้ว เพราะอรรถว่ามีแสงสว่าง คำว่า โอทาเตน วตฺเถน นี้ ตรัสไว้เพื่ออรรถแห่งการแผ่ไปแห่งอุตุ จริงอยู่ การแผ่ไปแห่งอุตุย่อมไม่มีด้วยผ้าที่เปื้อน แต่การแผ่ไปแห่งอุตุย่อมมีกำลังด้วยผ้าที่ซักสะอาดในขณะนั้น ก็ในอุปมานี้ กรัชกายเปรียบเหมือนผ้า สุขในจตุตถฌานเปรียบเหมือนการแผ่ไปแห่งอุตุ เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้อาบน้ำดีแล้ว นั่งคลุมผ้าสะอาดตลอดทั้งศีรษะ อุตุจากร่างกายย่อมแผ่ไปทั่วทั้งผืนผ้า ไม่มีส่วนใดของผ้าที่อุตุไม่ถูกต้อง ฉันใด สุขในจตุตถฌานย่อมแผ่ไปทั่วกรัชกายของภิกษุ ไม่มีส่วนใดที่ไม่ถูกสุขนั้นถูกต้อง ฉันนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า จิตในจตุตถฌานนั่นเองเปรียบเหมือนผ้า รูปอันเกิดแต่จิตนั้นเปรียบเหมือนการแผ่ไปแห่งอุตุ จริงอยู่ เปรียบเหมือนในบางแห่ง แม้ผ้าขาวจะไม่สัมผัสกาย แต่กายก็ถูกอุตุที่เกิดจากกายนั้นสัมผัสทั่วทั้งหมด ฉันใด กรัชกายของภิกษุก็ถูกสุขุมรูปอันเกิดจากจตุตถฌานสัมผัสทั่วทั้งหมด ฉันนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้

၄၃၁. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏဥပမာယံ တံဒိဝသံ ကတကိရိယာ ပါကဋာ ဟောတီတိ တံဒိဝသံ ဂတဂါမတ္တယမေဝ ဂဟိတံ. တတ္ထ ဂါမတ္တယံ ဂတပုရိသော ဝိယ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏလာဘီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တယော ဂါမာ ဝိယ တယော ဘဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တဿ ပုရိသဿ တီသု ဂါမေသု တံဒိဝသံ ကတကိရိယာယ အာဝိဘာဝေါ ဝိယ ပုဗ္ဗေနိဝါသာယ စိတ္တံ အဘိနီဟရိတွာ နိသိန္နဿ ဘိက္ခုနော တီသု ဘဝေသု ကတကိရိယာယ အာဝိဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๔๓๑. ในอุปมาด้วยปุพเพนิวาสญาณ เพราะกิจที่ทำในวันนั้นย่อมปรากฏชัด จึงถือเอาเฉพาะหมู่บ้านสามแห่งที่ไปในวันนั้น ในอุปมานั้น พึงเห็นผู้ได้ปุพเพนิวาสญาณเปรียบเหมือนบุรุษผู้ไปสู่หมู่บ้านสามแห่ง พึงเห็นภพสามเปรียบเหมือนบ้านสามหลัง พึงเห็นความปรากฏแห่งกิจที่ทำในภพสามของภิกษุผู้นั่งน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสญาณ เปรียบเหมือนความปรากฏแห่งกิจที่บุรุษนั้นทำในวันนั้นในบ้านสามหลัง

၄၃၂. ဒိဗ္ဗစက္ခုဥပမာယံ [Pg.224] ဒွေ အဂါရာတိ ဒွေ ဃရာ. သဒွါရာတိ သမ္မုခဒွါရာ. အနုစင်္ကမန္တေတိ အပရာပရံ သဉ္စရန္တေ. အနုဝိစရန္တေတိ ဣတော စိတော စ ဝိစရန္တေ, ဣတော ပန ဂေဟာ နိက္ခမိတွာ ဧတံ ဂေဟံ, ဧတသ္မာ ဝါ နိက္ခမိတွာ ဣမံ ဂေဟံ ပဝိသနဝသေနပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တတ္ထ ဒွေ အဂါရာ သဒွါရာ ဝိယ စုတိပဋိသန္ဓိယော, စက္ခုမာ ပုရိသော ဝိယ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏလာဘီ, စက္ခုမတော ပုရိသဿ ဒွိန္နံ ဂေဟာနံ အန္တရေ ဌတွာ ပဿတော ဒွေ အဂါရေ ပဝိသနကနိက္ခမနကပုရိသာနံ ပါကဋကာလော ဝိယ ဒိဗ္ဗစက္ခုလာဘိနော အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဩလောကေန္တဿ စဝနကဥပပဇ္ဇနကသတ္တာနံ ပါကဋကာလော. ကိံ ပန တေ ဉာဏဿ ပါကဋာ, ပုဂ္ဂလဿာတိ? ဉာဏဿ. တဿ ပါကဋတ္တာ ပန ပုဂ္ဂလဿ ပါကဋာယေဝါတိ.

๔๓๒. ในอุปมาด้วยทิพพจักขุ บทว่า ทฺเว อคารา คือ สองเรือน บทว่า สทฺวารา คือ มีประตูตรงกัน บทว่า อนุจงฺกมนฺเต คือ เดินไปมา บทว่า อนุวิจรนฺเต คือ เที่ยวไปทางโน้นทางนี้ หรือพึงเห็นโดยนัยว่า ออกจากเรือนนี้ไปสู่เรือนนั้น หรือออกจากเรือนนั้นมาสู่เรือนนี้ ในอุปมานั้น พึงเห็นจุติและปฏิสนธิเปรียบเหมือนเรือนสองหลังมีประตูตรงกัน, ผู้ได้ทิพพจักขุญาณเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ, กาลที่สัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติและอุบัติจะปรากฏแก่ผู้ได้ทิพพจักขุผู้ทำแสงสว่างให้เจริญแล้วแลดูอยู่ เปรียบเหมือนกาลที่บุรุษทั้งหลายผู้เข้าออกเรือนสองหลังจะปรากฏแก่บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่ระหว่างเรือนสองหลังแลดูอยู่ ก็สัตว์เหล่านั้นปรากฏแก่ญาณ หรือปรากฏแก่บุคคล? (ตอบว่า) ปรากฏแก่ญาณ แต่เพราะปรากฏแก่ญาณนั้น จึงชื่อว่าปรากฏแก่บุคคลนั่นเอง

၄၃၃. အာသဝက္ခယဉာဏဥပမာယံ ပဗ္ဗတသင်္ခေပေတိ ပဗ္ဗတမတ္ထကေ. အနာဝိလောတိ နိက္ကဒ္ဒမော. သိပ္ပိယော စ သမ္ဗုကာ စ သိပ္ပိသမ္ဗုကံ. သက္ခရာ စ ကထလာ စ သက္ခရကထလံ. မစ္ဆာနံ ဂုမ္ဗာ ဃဋာတိ မစ္ဆဂုမ္ဗံ. တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တမ္ပီတိ ဧတ္ထ သက္ခရကထလံ တိဋ္ဌတိယေဝ, ဣတရာနိ စရန္တိပိ တိဋ္ဌန္တိပိ. ယထာ ပန အန္တရန္တရာ ဌိတာသုပိ နိသိန္နာသုပိ ဝိဇ္ဇမာနာသုပိ, ‘‘ဧတာ ဂါဝေါ စရန္တီ’’တိ စရန္တိယော ဥပါဒါယ ဣတရာပိ စရန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ တိဋ္ဌန္တမေဝ သက္ခရကထလံ ဥပါဒါယ ဣတရမ္ပိ ဒွယံ တိဋ္ဌန္တန္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရဉ္စ ဒွယံ စရန္တံ ဥပါဒါယ သက္ခရကထလမ္ပိ စရန္တန္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စက္ခုမတော ပုရိသဿ တီရေ ဌတွာ ပဿတော သိပ္ပိသမ္ဗုကာဒီနံ ဝိဘူတကာလော ဝိယ အာသဝါနံ ခယာယ စိတ္တံ နီဟရိတွာ နိသိန္နဿ ဘိက္ခုနော စတုန္နံ သစ္စာနံ ဝိဘူတကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๔๓๓. ในอุปมาด้วยอาสวักขยญาณ บทว่า ปพฺพตสงฺเขเป คือ บนยอดเขา บทว่า อนาวิโล คือ ไม่มีเปือกตม บทว่า สิปฺปิสมฺพุกํ คือ หอยกาบและหอยโข่ง บทว่า สกฺขรกถลํ คือ กรวดและกระเบื้อง บทว่า มจฺฉคุมฺพํ คือ ฝูงปลาหรือหมู่ปลา ในบทว่า ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปิ นี้ กรวดและกระเบื้องย่อมหยุดนิ่งอย่างเดียว ส่วนสัตว์ที่เหลือนอกนั้น เที่ยวไปบ้าง หยุดนิ่งบ้าง แต่เปรียบเหมือนเมื่อมีโคทั้งที่ยืนอยู่และนอนอยู่ในระหว่างๆ ก็กล่าวหมายเอายกโคที่กำลังเดินว่า "โคเหล่านี้กำลังเดิน" แล้วเรียกโคที่เหลือว่า "กำลังเดิน" ด้วย ฉันใด ก็ฉันนั้น ท่านกล่าวหมายเอากรวดและกระเบื้องซึ่งหยุดนิ่งอย่างเดียวว่า สัตว์สองจำพวกที่เหลือนอกนั้น "หยุดนิ่ง" ด้วย และกล่าวหมายเอาสัตว์สองจำพวกที่เหลือนอกนั้นซึ่งกำลังเที่ยวไปว่า กรวดและกระเบื้อง "เที่ยวไป" ด้วย ในอุปมานั้น พึงเห็นกาลที่สัจจะ ๔ จะปรากฏแก่ภิกษุผู้นั่งน้อมจิตไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เปรียบเหมือนกาลที่หอยกาบหอยโข่งเป็นต้นจะปรากฏแก่บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนฝั่งแลดูอยู่

၄၃၄. ဣဒါနိ သတ္တဟာကာရေဟိ သလိင်္ဂတော သဂုဏတော ခီဏာသဝဿ နာမံ ဂဏှန္တော, အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သမဏော ဣတိပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သမဏော ဟောတီတိအာဒီသု, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဘိက္ခု သမိတပါပတ္တာ သမဏော ဟောတိ. ဗာဟိတပါပတ္တာ ဗြာဟ္မဏော ဟောတိ. နှာတကိလေသတ္တာ နှာတကော ဟောတိ, ဓောတကိလေသတ္တာတိ အတ္ထော. စတုမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတေဟိ ဝေဒေဟိ အကုသလဓမ္မာနံ ဂတတ္တာ ဝေဒဂူ ဟောတိ, ဝိဒိတတ္တာတိ အတ္ထော. တေနေဝ ဝိဒိတာဿ ဟောန္တီတိအာဒိမာဟ. ကိလေသာနံ သုတတ္တာ သောတ္တိယော ဟောတိ, နိဿုတတ္တာ [Pg.225] အပဟတတ္တာတိ အတ္ထော. ကိလေသာနံ အာရကတ္တာ အရိယော ဟောတိ, ဟတတ္တာတိ အတ္ထော. တေဟိ အာရကတ္တာ အရဟံ ဟောတိ, ဒူရီဘူတတ္တာတိ အတ္ထော. သေသံ သဗတ္ထ ပါကဋမေဝါတိ.

๔๓๔. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงถือเอาพระนามของพระขีณาสพโดยลักษณะของตนและโดยคุณของตนด้วยอาการ ๗ อย่าง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่าสมณะ เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นสมณะอย่างนี้แล ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นสมณะ เพราะสงบจากบาปแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เพราะลอยบาปแล้ว ชื่อว่าเป็นนหาตกะ เพราะล้างกิเลสแล้ว ความว่า ชำระกิเลสแล้ว ชื่อว่าเป็นเวทคู เพราะอกุศลธรรมอันพระองค์กำจัดแล้วด้วยเวทคือญาณในมรรค ๔ ความว่า เพราะรู้แจ้งแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า ธรรมทั้งหลายอันภิกษุนั้นรู้แจ้งแล้ว ชื่อว่าเป็นโสตถิยะ เพราะชำระกิเลสแล้ว ความว่า เพราะสลัดออกแล้ว กำจัดแล้ว ชื่อว่าเป็นอริยะ เพราะห่างไกลจากกิเลส ความว่า เพราะกำจัดแล้ว ชื่อว่าเป็นอรหันต์ เพราะห่างไกลจากกิเลสเหล่านั้น ความว่า เพราะเป็นผู้ไกลแล้ว ส่วนที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

မဟာအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามหาอัสสปุรสูตร จบ

၁၀. စူဠအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาจูฬอัสสปุรสูตร

၄၃၅. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠအဿပုရသုတ္တံ. တဿ ဒေသနာကာရဏံ ပုရိမသဒိသမေဝ. သမဏသာမီစိပ္ပဋိပဒါတိ သမဏာနံ အနုစ္ဆဝိကာ သမဏာနံ အနုလောမပ္ပဋိပဒါ.

๔๓๕. สูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ จูฬอัสสปุรสูตร เหตุแห่งการแสดงพระสูตรนั้นเหมือนกับพระสูตรก่อนนั่นเอง บทว่า สมณสามีจิปฺปฏิปทา คือ ปฏิปทาที่สมควรแก่สมณะทั้งหลาย เป็นปฏิปทาที่คล้อยตามสมณะทั้งหลาย

၄၃၆. သမဏမလာနန္တိအာဒီသု ဧတေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သမဏေ မလိနေ ကရောန္တိ မလဂ္ဂဟိတေ, တသ္မာ ‘‘သမဏမလာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဧတေဟိ သမဏာ ဒုဿန္တိ, ပဒုဿန္တိ, တသ္မာ သမဏဒေါသာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဧတေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သမဏေ ကသဋေ နိရောဇေ ကရောန္တိ မိလာပေန္တိ, တသ္မာ သမဏကသဋာတိ ဝုစ္စန္တိ. အာပါယိကာနံ ဌာနာနန္တိ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တာပကာနံ ကာရဏာနံ. ဒုဂ္ဂတိဝေဒနိယာနန္တိ ဒုဂ္ဂတိယံ ဝိပါကဝေဒနာယ ပစ္စယာနံ. မတဇံ နာမာတိ မနုဿာ တိခိဏံ အယံ အယေန သုဃံသိတွာ တံ အယစုဏ္ဏံ မံသေန သဒ္ဓိံ မဒ္ဒိတွာ ကောဉ္စသကုဏေ ခါဒါပေန္တိ. တေ ဥစ္စာရံ ကာတုံ အသက္ကောန္တာ မရန္တိ. နော စေ မရန္တိ, ပဟရိတွာ မာရေန္တိ. အထ တေသံ ကုစ္ဆိံ ဖာလေတွာ နံ ဥဒကေန ဓောဝိတွာ စုဏ္ဏံ ဂဟေတွာ မံသေန သဒ္ဓိံ မဒ္ဒိတွာ ပုန ခါဒါပေန္တီတိ ဧဝံ သတ္တ ဝါရေ ခါဒါပေတွာ ဂဟိတေန အယစုဏ္ဏေန အာဝုဓံ ကရောန္တိ. သုသိက္ခိတာ စ နံ အယကာရာ ဗဟုဟတ္ထကမ္မမူလံ လဘိတွာ ကရောန္တိ. တံ မတသကုဏတော ဇာတတ္တာ ‘‘မတဇ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, အတိတိခိဏံ ဟောတိ. ပီတနိသိတန္တိ ဥဒကပီတဉ္စေဝ သိလာယ စ သုနိဃံသိတံ. သံဃာဋိယာတိ ကောသိယာ. သမ္ပာရုတန္တိ ပရိယောနဒ္ဓံ. သမ္ပလိဝေဌိတန္တိ သမန္တတော ဝေဌိတံ.

๔๓๖. ในบทมีอาทิว่า สมณมลานํ ธรรมเหล่านี้เมื่อเกิดขึ้น ย่อมกระทำสมณะทั้งหลายให้เป็นผู้มีมลทิน ให้เป็นผู้ถูกมลทินจับต้องแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "สมณมล" (มลทินของสมณะ) สมณะทั้งหลายย่อมถูกธรรมเหล่านี้ประทุษร้าย ย่อมถูกประทุษร้ายอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "สมณโทสะ" (โทษของสมณะ) ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นแล้ว ย่อมกระทำสมณะทั้งหลายให้เป็นดุจหยากเยื่อ ให้ปราศจากโอชะ ทำให้เหี่ยวแห้ง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "สมณกสฏ" (กากเดนของสมณะ) บทว่า อาปายิกานํ ฐานานํ ได้แก่ แห่งเหตุทั้งหลายอันยังสัตว์ให้เกิดในอบาย บทว่า ทุคฺคติเวทนียานํ ได้แก่ แห่งปัจจัยทั้งหลายของวิบากเวทนาในทุคติ บทว่า มตชํ นาม ได้แก่ มนุษย์ทั้งหลายขัดถูเหล็กกล้าด้วยเหล็กแล้ว นวดผงเหล็กนั้นกับเนื้อแล้ว ให้ฝูงนกกระเรียนกิน นกเหล่านั้นไม่อาจถ่ายอุจจาระได้ ย่อมตาย หากไม่ตาย ก็ทุบตีให้ตาย ครั้งนั้น ผ่าท้องของนกเหล่านั้นแล้ว ล้างมันด้วยน้ำ เอาผงเหล็กนวดกับเนื้อแล้วให้กินอีก ด้วยประการฉะนี้ ให้กินถึง 7 ครั้งแล้ว ย่อมทำอาวุธด้วยผงเหล็กที่ได้มา และพวกช่างเหล็กผู้ชำนาญดี ได้ค่าจ้างแรงงานมากแล้วจึงทำอาวุธนั้น อาวุธนั้น เพราะเกิดจากนกที่ตายแล้ว จึงถูกเรียกว่า "มตชะ" ย่อมคมกล้ายิ่งนัก บทว่า ปีตนิสิตํ ได้แก่ ทั้งชุบน้ำและลับดีแล้วบนหินลับมีด บทว่า สงฺฆาฏิยา ได้แก่ ด้วยผ้าโกไสย บทว่า สมฺปารุตํ ได้แก่ ห่มคลุมแล้ว บทว่า สมฺปลิเวฐิตํ ได้แก่ พันไว้โดยรอบ

၄၃၇. ရဇောဇလ္လိကဿာတိ [Pg.226] ရဇောဇလ္လဓာရိနော. ဥဒကောရောဟကဿာတိ ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ ဥဒကံ ဩရောဟန္တဿ. ရုက္ခမူလိကဿာတိ ရုက္ခမူလဝါသိနော. အဗ္ဘောကာသိကဿာတိ အဗ္ဘောကာသဝါသိနော. ဥဗ္ဘဋ္ဌကဿာတိ ဥဒ္ဓံ ဌိတကဿ. ပရိယာယဘတ္တိကဿာတိ မာသဝါရေန ဝါ အဍ္ဎမာသဝါရေန ဝါ ဘုဉ္ဇန္တဿ. သဗ္ဗမေတံ ဗာဟိရသမယေနေဝ ကထိတံ. ဣမသ္မိဉှိ သာသနေ စီဝရဓရော ဘိက္ခု သံဃာဋိကောတိ န ဝုစ္စတိ. ရဇောဇလ္လဓာရဏာဒိဝတာနိ ဣမသ္မိံ သာသနေ နတ္ထိယေဝ. ဗုဒ္ဓဝစနဿ ဗုဒ္ဓဝစနမေဝ နာမံ, န မန္တာတိ. ရုက္ခမူလိကော, အဗ္ဘောကာသိကောတိ ဧတ္တကံယေဝ ပန လဗ္ဘတိ. တမ္ပိ ဗာဟိရသမယေနေဝ ကထိတံ. ဇာတမေဝ နန္တိ တံဒိဝသေ ဇာတမတ္တံယေဝ နံ. သံဃာဋိကံ ကရေယျုန္တိ သံဃာဋိကံ ဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ စ ပါရုပိတွာ စ သံဃာဋိကံ ကရေယျုံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ.

๔๓๗. บทว่า รโชชลฺลิกสฺส ได้แก่ ผู้ทรงไว้ซึ่งธุลีและของสกปรก บทว่า อุทโกโรหกสฺส ได้แก่ ผู้ลงสู่น้ำวันละ 3 ครั้ง บทว่า รุกฺขมูลิกสฺส ได้แก่ ผู้มีปกติอยู่โคนไม้ บทว่า อพฺโภกาสิกสฺส ได้แก่ ผู้มีปกติอยู่ในที่แจ้ง บทว่า อุพฺภฏฺฐกสฺส ได้แก่ ผู้ยืนอยู่ บทว่า ปริยายภตฺติกสฺส ได้แก่ ผู้ฉันโดยวาระคือเดือนหนึ่ง หรือกึ่งเดือน ทั้งหมดนี้ กล่าวโดยลัทธินอกพระศาสนาเท่านั้น จริงอยู่ ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ทรงจีวร ไม่ถูกเรียกว่า "สังฆาฏิกะ" วัตรมีการทรงธุลีและของสกปรกเป็นต้น ไม่มีในศาสนานี้เลย พุทธวจนะมีชื่อว่าพุทธวจนะเท่านั้น ไม่ใช่มนต์ แต่คำว่า รุกขมูลิกะ, อัพโภกาสิกะ เพียงเท่านี้ ย่อมได้ แม้คำนั้น ก็กล่าวโดยลัทธินอกพระศาสนาเท่านั้น บทว่า ชาตเมว นํ ได้แก่ เขาผู้เพิ่งเกิดในวันนั้นนั่นเทียว บทว่า สงฺฆาฏิกํ กเรยฺยุํ ได้แก่ พึงนุ่งและห่มผ้าสังฆาฏิแล้ว กระทำการเป็นสังฆาฏิกะ นัยนี้ในทุกบท

၄၃၈. ဝိသုဒ္ဓမတ္တာနံ သမနုပဿတီတိ အတ္တာနံ ဝိသုဇ္ဈန္တံ ပဿတိ. ဝိသုဒ္ဓေါတိ ပန န တာဝ ဝတ္တဗ္ဗော. ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတီတိ တုဋ္ဌာကာရော ဇာယတိ. ပမုဒိတဿ ပီတီတိ တုဋ္ဌဿ သကလသရီရံ ခေါဘယမာနာ ပီတိ ဇာယတိ. ပီတိမနဿ ကာယောတိ ပီတိသမ္ပယုတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ နာမကာယော. ပဿမ္ဘတီတိ ဝိဂတဒရထော ဟောတိ. သုခံ ဝေဒေတီတိ ကာယိကမ္ပိ စေတသိကမ္ပိ သုခံ ဝေဒိယတိ. စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ ဣမိနာ နေက္ခမ္မသုခေန သုခိတဿ စိတ္တံ သမာဓိယတိ, အပ္ပနာပတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. သော မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာတိ ဟေဋ္ဌာ ကိလေသဝသေန အာရဒ္ဓါ ဒေသနာ ပဗ္ဗတေ ဝုဋ္ဌဝုဋ္ဌိ ဝိယ နဒိံ ယထာနုသန္ဓိနာ ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနံ ဩတိဏ္ဏာ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တမေဝ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပေါက္ခရဏီတိ မဟာသီဟနာဒသုတ္တေ မဂ္ဂေါ ပေါက္ခရဏိယာ ဥပမိတော, ဣဓ သာသနံ ဥပမိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတီတိ သဗ္ဗကိလေသာနံ သမိတတ္တာ ပရမတ္ထသမဏော ဟောတီတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

๔๓๘. บทว่า วิสุทฺธมตฺตานํ สมนุปสฺสติ ได้แก่ ย่อมเห็นตนว่ากำลังบริสุทธิ์ แต่ยังไม่ควรกล่าวว่า บริสุทธิ์แล้ว บทว่า ปาโมชฺชํ ชายติ ได้แก่ อาการแห่งความยินดี ย่อมเกิด บทว่า ปมุทิตสฺส ปีติ ได้แก่ ปีติทำให้สรีระทั้งสิ้นสั่นสะเทือน ย่อมเกิดแก่ผู้ยินดีแล้ว บทว่า ปีติมนสฺส กาโย ได้แก่ นามกายของบุคคลผู้ประกอบด้วยปีติ บทว่า ปสฺสมฺภติ ได้แก่ ย่อมเป็นผู้มีความกระวนกระวายไปปราศแล้ว บทว่า สุขํ เวเทติ ได้แก่ ย่อมเสวยสุขทั้งทางกายและทางใจ บทว่า จิตฺตํ สมาธิยติ ได้แก่ จิตของผู้มีสุขด้วยเนกขัมมสุขนี้ ย่อมตั้งมั่น เป็นประดุจถึงอัปปนาสมาธิ บทว่า โส เมตฺตาสหคเตน เจตสา ได้แก่ เทศนาที่ทรงปรารภแล้วในเบื้องต่ำโดยอำนาจกิเลส หยั่งลงสู่พรหมวิหารภาวนาตามลำดับ เหมือนฝนที่ตกบนยอดเขาไหลลงสู่แม่น้ำ ในพรหมวิหารภาวนานั้น คำใดพึงกล่าว คำนั้นทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคทั้งสิ้น บทว่า เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว โปกฺขรณี ดังนี้ ในมหาสีหนาทสูตร มรรคถูกเปรียบด้วยสระโบกขรณี ในสูตรนี้ พระศาสนาถูกเปรียบ พึงทราบดังนี้ บทว่า อาสวานํ ขยา สมโณ โหติ ได้แก่ เพราะกิเลสทั้งปวงสงบระงับแล้ว จึงเป็นปรมัตถสมณะ บทที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

စူဠအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจูฬอัสสปุรสูตร จบ

စတုတ္ထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๔ จบ

၅. စူဠယမကဝဂ္ဂေါ

๕. จูฬยมกวรรค

၁. သာလေယျကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาสาเลยยกสูตร

၄၃၉. ဧဝံ [Pg.227] မေ သုတန္တိ သာလေယျကသုတ္တံ. တတ္ထ ကောသလေသူတိ ကောသလာ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ. တေသံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှီသဒ္ဒေန ကောသလာတိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ ကောသလေသု ဇနပဒေ. ပေါရာဏာ ပနာဟု – ယသ္မာ ပုဗ္ဗေ မဟာပနာဒံ ရာဇကုမာရံ နာနာနာဋကာနိ ဒိသွာ သိတမတ္တမ္ပိ အကရောန္တံ သုတွာ ရာဇာ အာဟ – ‘‘ယော မမ ပုတ္တံ ဟသာပေတိ, သဗ္ဗာလင်္ကာရေန နံ အလင်္ကရောမီ’’တိ. တတော နင်္ဂလာနိပိ ဆဍ္ဍေတွာ မဟာဇနကာယေ သန္နိပတိတေ မနုဿာ သာတိရေကာနိ သတ္တဝဿာနိ နာနာကီဠိကာယော ဒဿေတွာ နံ ဟသာပေတုံ နာသက္ခိံသု. တတော သက္ကော ဒေဝနဋံ ပေသေသိ. သော ဒိဗ္ဗနာဋကံ ဒဿေတွာ ဟသာပေသိ. အထ တေ မနုဿာ အတ္တနော အတ္တနော ဝသနောကာသာဘိမုခါ ပက္ကမိံသု. တေ ပဋိပထေ မိတ္တသုဟဇ္ဇာဒယော ဒိသွာ ပဋိသန္ထာရံ ကရောန္တာ, ‘‘ကစ္စိ, ဘော, ကုသလံ, ကစ္စိ, ဘော, ကုသလ’’န္တိ အာဟံသု. တသ္မာ တံ ‘‘ကုသလံ ကုသလ’’န္တိ ဝစနံ ဥပါဒါယ သော ပဒေသော ကောသလာတိ ဝုစ္စတီတိ.

๔๓๙. บทว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น คือ สาเลยยกสูตร ในสาเลยยกสูตรนั้น บทว่า โกสเลสุ ได้แก่ ราชกุมารชาวชนบทชื่อว่าโกศล แม้ชนบทหนึ่งอันเป็นที่อยู่ของราชกุมารเหล่านั้น ก็ถูกเรียกว่า "โกศล" ด้วยรุฬหิศัพท์ ในแคว้นโกศลนั้น แต่อาจารย์โบราณทั้งหลายกล่าวไว้ว่า เพราะเหตุที่ในกาลก่อน พระราชาทรงสดับว่า มหาปนาทราชกุมารทอดพระเนตรการฟ้อนรำต่างๆ แล้วมิได้ทรงกระทำแม้เพียงการแย้มพระโอษฐ์ จึงตรัสว่า "ผู้ใดทำให้บุตรของเราหัวเราะได้ เราจะประดับผู้นั้นด้วยเครื่องประดับทั้งปวง" ลำดับนั้น มหาชนละทิ้งแม้กระทั่งไถเป็นต้น มาประชุมกันแล้ว มนุษย์ทั้งหลายแสดงการละเล่นต่างๆ ตลอด 7 ปีกว่า ก็ไม่สามารถทำให้ราชกุมารนั้นหัวเราะได้ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจึงส่งเทวนาฏ (นักฟ้อนรำชาวสวรรค์) มา เทวนาฏนั้นแสดงการฟ้อนรำทิพย์แล้ว ทำให้ทรงพระสรวลได้ ครั้งนั้น มนุษย์เหล่านั้นต่างก็หลีกไปมุ่งหน้าสู่ที่อยู่ของตนๆ พวกเขาพบเห็นมิตรสหายเป็นต้นในระหว่างทาง เมื่อกระทำการปฏิสันถาร ได้กล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ สบายดีหรือ ท่านผู้เจริญ สบายดีหรือ" เพราะเหตุนั้น อาศัยคำว่า "กุสลํ กุสลํ" นั้น ประเทศนั้นจึงถูกเรียกว่า "โกศล"

စာရိကံ စရမာနောတိ အတုရိတစာရိကံ စရမာနော. မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိန္တိ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ သတသဟဿံ ဝါတိ ဧဝံ အပရိစ္ဆိန္နေန မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ. ဗြာဟ္မဏဂါမောတိ ဗြာဟ္မဏာနံ သမောသရဏဂါမောပိ ဗြာဟ္မဏဂါမောတိ ဝုစ္စတိ ဗြာဟ္မဏာနံ ဘောဂဂါမောပိ. ဣဓ သမောသရဏဂါမော အဓိပ္ပေတော. တဒဝသရီတိ တံ အဝသရိ, သမ္ပတ္တောတိ အတ္ထော. ဝိဟာရော ပနေတ္ထ အနိယာမိတော; တသ္မာ တဿ အဝိဒူရေ ဗုဒ္ဓါနံ အနုစ္ဆဝိကော ဧကော ဝနသဏ္ဍော ဘဝိဿတိ, သတ္ထာ တံ ဝနသဏ္ဍံ ဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဿောသုန္တိ သုဏိံသု ဥပလဘိံသု. သောတဒွါရသမ္ပတ္တဝစနနိဂ္ဃောသာနုသာရေန ဇာနိံသု. ခေါတိ အဝဓာရဏတ္ထေ ပဒပူရဏမတ္တေ ဝါ နိပါတော. တတ္ထ အဝဓာရဏတ္ထေန အဿောသုံယေဝ[Pg.228], န နေသံ ကောစိ သဝနန္တရာယော အဟောသီတိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဒပူရဏေန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာမတ္တမေဝ.

บทว่า จาริกํ จรมาโน คือ เสด็จจาริกไปโดยไม่รีบร้อน. บทว่า มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ คือ พร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ที่กำหนดนับไม่ได้ คือ ร้อยรูปบ้าง พันรูปบ้าง หรือแสนรูปบ้าง. บทว่า พฺราหฺมณคาโม คือ แม้หมู่บ้านอันเป็นที่ประชุมของพราหมณ์ทั้งหลาย ก็เรียกว่าพราหมณคาม แม้หมู่บ้านส่วยของพราหมณ์ทั้งหลาย (ก็เรียกว่าพราหมณคาม). ในที่นี้ ประสงค์เอาหมู่บ้านเป็นที่อยู่อาศัย. บทว่า ตทวสริ คือ ได้เสด็จเข้าไป ณ ที่นั้น อธิบายว่า ถึงแล้ว. ในที่นี้ วิหารไม่ได้ถูกระบุไว้โดยเฉพาะ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้านนั้น มีป่าชัฏแห่งหนึ่งซึ่งสมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระศาสดาได้เสด็จไปยังป่าชัฏนั้น. บทว่า อสฺโสสุ ํ คือ ได้ฟังแล้ว ได้รับทราบแล้ว คือ ได้รู้แล้วตามลำดับเสียงของคำพูดที่มาถึงโสตทวาร. บทว่า โข เป็นนิบาตใช้ในอรรถว่ายืนยัน หรือเพียงเพื่อเต็มบท. ในสองอย่างนั้น ในอรรถว่ายืนยัน พึงทราบความหมายว่า ได้ฟังแล้วนั่นเทียว อันตรายแห่งการฟังอย่างใดอย่างหนึ่งมิได้มีแก่ท่านเหล่านั้น. ในอรรถเพียงเพื่อเต็มบท ก็มีความสละสลวยแห่งพยัญชนะเท่านั้น.

ဣဒါနိ ယမတ္ထံ အဿောသုံ, တံ ပကာသေတုံ သမဏော ခလု, ဘော, ဂေါတမောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သမိတပါပတ္တာ သမဏောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ခလူတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော. ဘောတိ တေသံ အညမညံ အာလပနမတ္တံ. ဂေါတမောတိ ဘဂဝတော ဂေါတ္တဝသေန ပရိဒီပနံ. တသ္မာ သမဏော ခလု, ဘော, ဂေါတမောတိ ဧတ္ထ သမဏော ကိရ, ဘော, ဂေါတမဂေါတ္တောတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သကျပုတ္တောတိ ဣဒံ ပန ဘဂဝတော ဥစ္စာကုလပရိဒီပနံ. သကျကုလာ ပဗ္ဗဇိတောတိ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝဒီပနံ. ကေနစိ ပါရိဇုညေန အနဘိဘူတော အပရိက္ခီဏံယေဝ တံ ကုလံ ပဟာယ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတော ပရံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. တံ ခေါ ပနာတိ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ, တဿ ခေါ ပန ဘောတော ဂေါတမဿာတိ အတ္ထော. ကလျာဏောတိ ကလျာဏဂုဏသမန္နာဂတော, သေဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ ကိတ္တိယေဝ, ထုတိဃောသော ဝါ. အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ သဒေဝကံ လောကံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဥဂ္ဂတော. ကိန္တိ? ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ…ပေ… ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိ.

บัดนี้ เพื่อจะประกาศเนื้อความที่เขาเหล่านั้นได้ฟังแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า สมโณ ขลุ โภ โคตโม. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าสมณะ เพราะเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า ขลุ เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. บทว่า โภ เป็นเพียงคำเรียกกันและกันของพราหมณ์เหล่านั้น. บทว่า โคตโม เป็นการระบุถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร. เพราะฉะนั้น ในบทว่า สมโณ ขลุ โภ โคตโม นี้ พึงถือเอาความหมายอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า พระสมณะผู้มีโคตรว่าโคตมะได้มาถึงแล้ว". ส่วนคำว่า สกฺยปุตฺโต นี้ เป็นการระบุถึงสกุลอันสูงของพระผู้มีพระภาคเจ้า. คำว่า สกฺยกุลา ปพฺพชิโต เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้มีศรัทธาออกบวช. ความว่า ไม่ได้ถูกความบีบคั้นใดๆ ครอบงำ ละทิ้งสกุลนั้นที่ยังไม่เสื่อมเลย ออกบวชด้วยศรัทธา. บทถัดจากนั้นไป มีความหมายดังที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า ตํ โข ปน เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถว่าอิตถัมภูตาขยาน (การบอกคุณลักษณะ) ความหมายคือ "แห่งท่านพระโคดมผู้เจริญนั้น". บทว่า กลฺยาโณ คือ ผู้ประกอบด้วยคุณอันงาม ความว่า ผู้ประเสริฐ. บทว่า กิตฺติสทฺโท คือ กิตติศัพท์นั่นเอง หรือเสียงสรรเสริญ. บทว่า อพฺภุคฺคโต คือ ฟุ้งขจรไป ครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลก. ฟุ้งขจรไปอย่างไร? คือ (ฟุ้งขจรไป) ว่า อิติปิ โส ภควา... (ฯลฯ)... พุทฺโธ ภควา.

တတြာယံ ပဒသမ္ဗန္ဓော – သော ဘဂဝါ ဣတိပိ အရဟံ, ဣတိပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ…ပေ… ဣတိပိ ဘဂဝါတိ. ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ ကာရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ အာရကတ္တာ, အရီနံ အရာနဉ္စ ဟတတ္တာ, ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာ, ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝါတိ ဣမေဟိ တာဝ ကာရဏေဟိ သော ဘဂဝါ အရဟန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိအာဒိနာ နယေန မာတိကံ နိက္ခိပိတွာ သဗ္ဗာနေဝ ဧတာနိ ပဒါနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတာနီတိ တတော တေသံ ဝိတ္ထာရော ဂဟေတဗ္ဗော.

ในบทเหล่านั้น มีการเชื่อมบทดังนี้: พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า อรหํ, แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ... (ฯลฯ)... แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า ภควา. ความว่า เพราะเหตุนี้ๆ. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงพระนามว่า อรหํ ก่อน ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ เพราะทรงไกล (จากกิเลส), เพราะทรงกำจัดข้าศึก (คือกิเลส) และกำแห่งสังสารจักร, เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, เพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป. โดยนัยเป็นต้นอย่างนี้ ท่านได้วางมาติกาไว้แล้ว และบททั้งหมดเหล่านี้ ท่านได้ขยายความไว้โดยพิสดารในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาความพิสดารของบทเหล่านั้นจากคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น.

သာဓု ခေါ ပနာတိ သုန္ဒရံ ခေါ ပန; အတ္ထာဝဟံ သုခါဝဟန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာရူပါနံ အရဟတန္တိ ယထာရူပေါ သော ဘဝံ ဂေါတမော, ဧဝရူပါနံ အနေကေဟိပိ ကပ္ပကောဋိသတသဟဿေဟိ ဒုလ္လဘဒဿနာနံ ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခိတ္တေဟိ အသီတိအနုဗျဉ္ဇနရတနပဋိမဏ္ဍိတေဟိ ဒွတ္တိံသ္မဟာပုရိသလက္ခဏဝရေဟိ သမာကိဏ္ဏမနောရမသရီရာနံ အတပ္ပကဒဿနာနံ အတိမဓုရဓမ္မနိဂ္ဃောသာနံ, ယထာဘူတဂုဏာဓိဂမေန လောကေ အရဟန္တောတိ လဒ္ဓသဒ္ဒါနံ အရဟတံ. ဒဿနံ ဟောတီတိ ပသာဒသောမ္မာနိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဒဿနမတ္တမ္ပိ သာဓု ဟောတိ. သစေ ပန အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတေန ဗြဟ္မဿရေန ဓမ္မံ [Pg.229] ဒေသေန္တဿ ဧကံ ပဒမ္ပိ သောတုံ လဘိဿာမ, သာဓုတရံယေဝ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ အဇ္ဈာသယံ ကတွာ.

บทว่า สาธุ โข ปน คือ เป็นการดีแล ความว่า นำมาซึ่งประโยชน์ นำมาซึ่งความสุข. บทว่า ตถารูปานํ อรหตํ คือ การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายผู้เป็นเช่นนั้น คือเช่นเดียวกับท่านพระโคดมนั้น ผู้ซึ่งหาผู้เห็นได้ยากตลอดหลายแสนโกฏิกัป ผู้มีพระสรีระอันน่ารื่นรมย์ เพียบพร้อมด้วยพระรัศมีมีประมาณ ๑ วาโดยรอบ ประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการอันเป็นดุจรัตนะ และมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ผู้มีทรรศนะอันน่าชมไม่รู้จักเบื่อ ผู้มีเสียงประกาศธรรมอันไพเราะยิ่ง ผู้ได้กิตติศัพท์ในโลกว่าเป็นพระอรหันต์ เพราะได้บรรลุคุณตามความเป็นจริง. บทว่า ทสฺสนํ โหติ คือ เพียงแค่การลืมตาอันเยือกเย็นด้วยความเลื่อมใสขึ้นดู ก็เป็นการดีแล้ว. ก็ถ้าหากว่าเราทั้งหลายจะได้ฟังธรรมแม้เพียงบทหนึ่ง จากพระองค์ผู้ทรงแสดงธรรมด้วยพรหมสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ ก็จะเป็นการดียิ่งขึ้นไปอีก. (พวกเขา) ทำอัธยาศัยอย่างนี้แล้ว.

ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ ပဟာယ တုဋ္ဌမာနသာ အာဂမံသု. ဧတဒဝေါစုန္တိ ဒုဝိဓာ ဟိ ပုစ္ဆာ အဂါရိကပုစ္ဆာ အနဂါရိကပုစ္ဆာ စ. တတ္ထ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကုသလံ, ကိံ အကုသလ’’န္တိ ဣမိနာ နယေန အဂါရိကပုစ္ဆာ အာဂတာ. ‘‘ဣမေ ခေါ, ဘန္တေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ’’တိ ဣမိနာ နယေန အနဂါရိကပုစ္ဆာ. ဣမေ ပန အတ္တနော အနုရူပံ အဂါရိကပုစ္ဆံ ပုစ္ဆန္တာ ဧတံ, ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု ကော ပစ္စယော’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစုံ. တေသံ ဘဂဝါ ယထာ န သက္ကောန္တိ သလ္လက္ခေတုံ, ဧဝံ သံခိတ္တေနေဝ တာဝ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော, အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာဟေတု ခေါ ဂဟပတယောတိအာဒိမာဟ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ယထာ န သလ္လက္ခေန္တိ, ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ? ပဏ္ဍိတမာနိကာ ဟိ တေ; အာဒိတောဝ မာတိကံ အဋ္ဌပေတွာ ယထာ သလ္လက္ခေန္တိ, ဧဝံ အတ္ထေ ဝိတ္ထာရိတေ, ဒေသနံ ဥတ္တာနိကာတိ မညန္တာ အဝဇာနန္တိ, မယမ္ပိ ကထေန္တာ ဧဝမေဝ ကထေယျာမာတိ ဝတ္တာရော ဘဝန္တိ. တေန နေသံ ဘဂဝါ ယထာ န သက္ကောန္တိ သလ္လက္ခေတုံ, ဧဝံ သံခိတ္တေနေဝ တာဝ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. တတော သလ္လက္ခေတုံ အသက္ကောန္တေဟိ ဝိတ္ထာရဒေသနံ ယာစိတော ဝိတ္ထာရေန ဒေသေတုံ, တေန ဟိ ဂဟပတယောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တေန ဟီတိ ကာရဏတ္ထေ နိပါတော. ယသ္မာ မံ တုမှေ ယာစထ, တသ္မာတိ အတ္ထော.

บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ คือ ละกิจทั้งปวง มีใจยินดี เข้าไปเฝ้าแล้ว. บทว่า เอตทโวจุ ํ คือ ปุจฉามี ๒ อย่าง ได้แก่ อคาริกปุจฉา (คำถามของผู้ครองเรือน) และอนคาริกปุจฉา (คำถามของผู้ไม่ครองเรือน). ในสองอย่างนั้น อคาริกปุจฉามาโดยนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล". อนคาริกปุจฉามาโดยนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหล่านี้คืออุปาทานขันธ์ ๕". ส่วนพราหมณ์และคหบดีเหล่านี้ เมื่อจะทูลถามอคาริกปุจฉาที่สมควรแก่ตน จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัย". พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแก้ปัญหาแก่พวกเขาโดยย่อก่อน โดยวิธีที่พวกเขาไม่สามารถจะกำหนดรู้ได้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งอธัมมจริยาและวิสมจริยา". ก็เหตุไฉน พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแก้ปัญหาโดยวิธีที่พวกเขาไม่สามารถกำหนดรู้ได้? เพราะว่าพวกเขาเป็นผู้ถือตัวว่าเป็นบัณฑิต หากทรงตั้งมาติกาไว้แต่ต้นแล้วขยายความโดยวิธีที่พวกเขาสามารถกำหนดรู้ได้ พวกเขาก็จะดูหมิ่น โดยสำคัญว่าพระธรรมเทศนานี้ตื้นเขิน และจะกลายเป็นผู้กล่าวว่า "แม้พวกเราเมื่อกล่าว ก็พึงกล่าวอย่างนี้เหมือนกัน". ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแก้ปัญหาแก่พวกเขาโดยย่อก่อน โดยวิธีที่พวกเขาไม่สามารถจะกำหนดรู้ได้. ต่อจากนั้น เมื่อถูกพวกเขาผู้ไม่สามารถกำหนดรู้ได้ทูลขอให้แสดงโดยพิสดาร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น" เพื่อจะทรงแสดงโดยพิสดาร. ในบทนั้น บทว่า เตน หิ เป็นนิบาตในอรรถว่าเป็นเหตุ ความหมายคือ "เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายขอเรา เพราะฉะนั้น (เราจะแสดง)".

၄၄၀. တိဝိဓန္တိ တီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ. ကာယေနာတိ ကာယဒွါရေန. အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာတိ အဓမ္မစရိယသင်္ခါတာ ဝိသမစရိယာ. အယံ ပနေတ္ထ ပဒတ္ထော, အဓမ္မဿ စရိယာ အဓမ္မစရိယာ, အဓမ္မကရဏန္တိ အတ္ထော. ဝိသမာ စရိယာ, ဝိသမဿ ဝါ ကမ္မဿ စရိယာတိ ဝိသမစရိယာ. အဓမ္မစရိယာ စ သာ ဝိသမစရိယာ စာတိ အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာ. ဧတေနုပါယေန သဗ္ဗေသု ကဏှသုက္ကပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. လုဒ္ဒေါတိ ကက္ခဠော. ဒါရုဏောတိ သာဟသိကော. လောဟိတပါဏီတိ ပရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တဿ ပါဏီ လောဟိတေန လိပ္ပန္တိ. သစေပိ န လိပ္ပန္တိ, တထာဝိဓော လောဟိတပါဏီတွေဝ ဝုစ္စတိ. ဟတပ္ပဟတေ နိဝိဋ္ဌောတိ ဟတေ စ ပရဿ ပဟာရဒါနေ[Pg.230], ပဟတေ စ ပရမာရဏေ နိဝိဋ္ဌော. အဒယာပန္နောတိ နိက္ကရုဏတံ အာပန္နော.

๔๔๐. บทว่า ติวิธํ ได้แก่ โดย ๓ ส่วน. บทว่า กาเยน ได้แก่ โดยทางกาย. บทว่า อธมฺมจริยาวิสมจริยา ได้แก่ ความประพฤติไม่สม่ำเสมอ อันนับว่าอธรรมจริยา. อธิบายบทในคำนั้นดังนี้ ความประพฤติอธรรม ชื่อว่า อธรรมจริยา หมายความว่า การกระทำอธรรม. ความประพฤติไม่สม่ำเสมอ หรือความประพฤติกรรมอันไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า วิสมจริยา. ความประพฤตินั้นเป็นอธรรมจริยาด้วย เป็นวิสมจริยาด้วย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อธรรมจริยาวิสมจริยา. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบเนื้อความในบทที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาวทั้งหมด. บทว่า ลุทฺโท ได้แก่ ผู้หยาบช้า. บทว่า ทารุโณ ได้แก่ ผู้เหี้ยมโหด. บทว่า โลหิตปาณี คือ มือของผู้ให้ผู้อื่นสิ้นชีวิต ย่อมเปื้อนด้วยโลหิต. แม้หากว่ามือไม่เปื้อน ผู้มีปกติเช่นนั้นก็ถูกเรียกว่า ผู้มีมือเปื้อนเลือด นั่นเทียว. บทว่า หตปฺปหเต นิวิฏฺโฐ คือ หมกมุ่นในการฆ่าและการประหารผู้อื่น และในการประหารและการฆ่าผู้อื่น. บทว่า อทยาปนฺโน คือ ถึงความเป็นผู้ปราศจากกรุณา.

ယံ တံ ပရဿာတိ ယံ တံ ပရဿ သန္တကံ. ပရဝိတ္တူပကရဏန္တိ တဿေဝ ပရဿ ဝိတ္တူပကရဏံ တုဋ္ဌိဇနနံ ပရိက္ခာရဘဏ္ဍကံ. ဂါမဂတံ ဝါတိ အန္တောဂါမေ ဝါ ဌပိတံ. အရညဂတံ ဝါတိ အရညေ ရုက္ခဂ္ဂပဗ္ဗတမတ္ထကာဒီသု ဝါ ဌပိတံ. အဒိန္နန္တိ တေဟိ ပရေဟိ ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ အဒိန္နံ. ထေယျသင်္ခါတန္တိ ဧတ္ထ ထေနောတိ စောရော. ထေနဿ ဘာဝေါ ထေယျံ, အဝဟရဏစိတ္တဿေတံ အဓိဝစနံ. သင်္ခါ သင်္ခါတန္တိ အတ္ထတော ဧကံ, ကောဋ္ဌာသဿေတံ အဓိဝစနံ, ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ထေယျဉ္စ တံ သင်္ခါတဉ္စာတိ ထေယျသင်္ခါတံ, ထေယျစိတ္တသင်္ခါတော ဧကော စိတ္တကောဋ္ဌာသောတိ အတ္ထော. ကရဏတ္ထေ စေတံ ပစ္စတ္တဝစနံ, တသ္မာ ထေယျသင်္ခါတေနာတိ အတ္ထတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

บทว่า ยํ ตํ ปรสฺส ได้แก่ ทรัพย์สินใดที่เป็นของผู้อื่น. บทว่า ปรวิตฺตูปกรณํ ได้แก่ เครื่องอุปกรณ์แห่งทรัพย์ของผู้อื่นนั้นนั่นเทียว เป็นเครื่องทำให้เกิดความยินดี เป็นสิ่งของเครื่องใช้สอย. บทว่า คามคตํ วา ได้แก่ ที่เก็บไว้ในบ้าน. บทว่า อรญฺญคตํ วา ได้แก่ ที่เก็บไว้ในป่า หรือบนยอดไม้ ยอดเขา เป็นต้น. บทว่า อทินฺนํ ได้แก่ ที่ผู้อื่นเหล่านั้นมิได้ให้ด้วยกายหรือด้วยวาจา. ในบทว่า เถยฺยสงฺขาตํ นี้ บทว่า เถโน คือ โจร. ความเป็นโจร ชื่อว่า เถยฺย. คำว่า เถยฺย นี้เป็นชื่อของจิตที่คิดจะลัก. บทว่า สงฺขา และ สงฺขาตํ มีความหมายเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เป็นชื่อเรียกส่วน (ธรรม) เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า "สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา". ความเป็นโจรด้วย และส่วน (ธรรม) นั้นด้วย ชื่อว่า เถยฺยสงฺขาตํ. อธิบายว่า ส่วนแห่งจิตหนึ่งที่เรียกว่าเถยยจิต (จิตคิดลัก). และคำนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถของกรณะ (ตติยาวิภัตติ) เพราะฉะนั้น พึงเห็นเนื้อความว่า เถยฺยสงฺขาเตน (ด้วยเจตนาเป็นเครื่องลัก).

မာတုရက္ခိတာတိအာဒီသု ယံ ပိတရိ နဋ္ဌေ ဝါ မတေ ဝါ ဃာသစ္ဆာဒနာဒီဟိ ပဋိဇဂ္ဂမာနာ, ဝယပတ္တံ ကုလဃရေ ဒဿာမီတိ မာတာ ရက္ခတိ, အယံ မာတုရက္ခိတာ နာမ. ဧတေနုပါယေန ပိတုရက္ခိတာဒယောပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဘာဂကုလာနိ ပန ကုစ္ဆိဂတေသုပိ ဂဗ္ဘေသု ကတိကံ ကရောန္တိ – ‘‘သစေ မယှံ ပုတ္တော ဟောတိ, တုယှံ ဓီတာ, အညတ္ထ ဂန္တုံ န လဘိဿတိ, မယှံ ပုတ္တဿေဝ ဟောတူ’’တိ. ဧဝံ ဂဗ္ဘေပိ ပရိဂ္ဂဟိတာ သဿာမိကာ နာမ. ‘‘ယော ဣတ္ထန္နာမံ ဣတ္ထိံ ဂစ္ဆတိ, တဿ ဧတ္တကော ဒဏ္ဍော’’တိ ဧဝံ ဂါမံ ဝါ ဂေဟံ ဝါ ဝီထိံ ဝါ ဥဒ္ဒိဿ ဌပိတဒဏ္ဍာ, ပန သပရိဒဏ္ဍာ နာမ. အန္တမသော မာလာဂုဏပရိက္ခိတ္တာပီတိ ယာ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန, ‘‘ဧသာ မေ ဘရိယာ ဘဝိဿတီ’’တိ သညာယ တဿာ ဥပရိ ကေနစိ မာလာဂုဏံ ခိပန္တေန မာလာဂုဏမတ္တေနာပိ ပရိက္ခိတ္တာ ဟောတိ. တထာရူပါသု စာရိတ္တံ အာပဇ္ဇိတာ ဟောတီတိ ဧဝရူပါသု ဣတ္ထီသု သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ္တေ ဝုတ္တမိစ္ဆာစာရလက္ခဏဝသေန ဝီတိက္ကမံ ကတ္တာ ဟောတိ.

ในบทว่า มาตุรกฺขิตา เป็นต้น หญิงใดที่เมื่อบิดาหายไปหรือตายไปแล้ว มารดาเลี้ยงดูด้วยอาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้น คุ้มครองอยู่ด้วยคิดว่า "เมื่อถึงวัยแล้ว จักยกให้ในตระกูล (ที่สมควร)" หญิงนี้ชื่อว่า มาตุรักขิตา (หญิงที่มารดารักษา). ด้วยอุบายนี้ พึงทราบหญิงที่บิดารักษาเป็นต้นด้วย. ส่วนตระกูลที่มีเสมอกัน ย่อมทำกติกากันแม้เมื่อทารกยังอยู่ในครรภ์ว่า "ถ้าเราได้บุตรชาย ท่านได้บุตรสาว ธิดาของท่านจะไปที่อื่นไม่ได้ จะต้องเป็นของบุตรชายเราเท่านั้น". หญิงที่เขาหมั้นหมายไว้แม้ตั้งแต่อยู่ในครรภ์อย่างนี้ ชื่อว่า สสามิกา (หญิงมีสามี). หญิงที่เขาประกาศเจาะจงหมู่บ้าน เรือน หรือถนนไว้ว่า "ผู้ใดล่วงเกินหญิงชื่อนี้ ผู้นั้นมีโทษเท่านี้" ชื่อว่า สปริทัณฑา (หญิงมีสินไหม). บทว่า อนฺตมโส มาลาคุณปริกฺขิตฺตาปิ คือ หญิงที่ชายใดชายหนึ่งสวมพวงมาลัยให้ด้วยกำหนดอย่างต่ำที่สุด ด้วยความหมายรู้ว่า "หญิงนี้จักเป็นภรรยาของเรา" แม้เพียงด้วยพวงมาลัย ก็ชื่อว่าเป็นหญิงที่เขาจองไว้แล้ว. บทว่า ตถารูปาสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิตา โหติ คือ เป็นผู้ทำการล่วงละเมิดในหญิงประเภทนี้ ตามลักษณะของมิจฉาจารที่กล่าวไว้ในสัมมาทิฏฐิสูตร.

သဘာဂတောတိ သဘာယံ ဌိတော. ပရိသာဂတောတိ ပရိသာယံ ဌိတော. ဉာတိမဇ္ဈဂတောတိ ဒါယာဒါနံ မဇ္ဈေ ဌိတော. ပူဂမဇ္ဈဂတောတိ သေနီနံ မဇ္ဈေ ဌိတော. ရာဇကုလမဇ္ဈဂတောတိ ရာဇကုလဿ မဇ္ဈေ မဟာဝိနိစ္ဆယေ ဌိတော[Pg.231]. အဘိနီတောတိ ပုစ္ဆနတ္ထာယ နီတော. သက္ခိပုဋ္ဌောတိ သက္ခိံ ကတွာ ပုစ္ဆိတော. ဧဟမ္ဘော ပုရိသာတိ အာလပနမေတံ. အတ္တဟေတု ဝါ ပရဟေတု ဝါတိ အတ္တနော ဝါ ပရဿ ဝါ ဟတ္ထပါဒါဒိဟေတု ဝါ ဓနဟေတု ဝါ. အာမိသကိဉ္စိက္ခဟေတု ဝါတိ ဧတ္ထ အာမိသန္တိ လာဘော အဓိပ္ပေတော. ကိဉ္စိက္ခန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ အပ္ပမတ္တကံ. အန္တမသော တိတ္တိရဝဋ္ဋကသပ္ပိပိဏ္ဍနဝနီတပိဏ္ဍာဒိမတ္တကဿပိ လဉ္ဇဿ ဟေတူတိ အတ္ထော. သမ္ပဇာနမုသာ ဘာသိတာ ဟောတီတိ ဇာနန္တောယေဝ မုသာဝါဒံ ကတ္တာ ဟောတိ.

บทว่า สภาคโต คือ ไปสู่สภา. บทว่า ปริสาคโต คือ ไปสู่บริษัท. บทว่า ญาติมชฺฌคโต คือ ไปสู่ท่ามกลางหมู่ญาติ. บทว่า ปูคมชฺฌคโต คือ ไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะ. บทว่า ราชกุลมชฺฌคโต คือ ไปสู่ท่ามกลางราชสกุลในที่วินิจฉัยคดีใหญ่. บทว่า อภินีโต คือ ถูกนำตัวไปเพื่อซักถาม. บทว่า สกฺขิปุฏฺโฐ คือ ถูกซักถามในฐานะพยาน. บทว่า เอหํโภ ปุริส เป็นเพียงคำร้องเรียก. บทว่า อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา คือ เพราะเหตุแห่งตน หรือเพราะเหตุแห่งผู้อื่น หรือเพราะเหตุแห่งมือและเท้าเป็นต้น หรือเพราะเหตุแห่งทรัพย์. ในบทว่า อามิสสิญฺจิกฺขเหตุ วา นี้ คำว่า อามิสํ ประสงค์ถึงลาภ. คำว่า กิญฺจิกฺขํ ได้แก่ ของเล็กๆ น้อยๆ อะไรก็ได้. อธิบายว่า เพราะเหตุแห่งสินบนแม้เพียงนกกระทา นกคุ่ม ก้อนเนยใส หรือก้อนเนยข้นเป็นต้น. บทว่า สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ คือ เป็นผู้กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่.

ဣမေသံ ဘေဒါယာတိ ယေသံ ဣတောတိ ဝုတ္တာနံ သန္တိကေ သုတံ ဟောတိ, တေသံ ဘေဒါယ. အမူသံ ဘေဒါယာတိ ယေသံ အမုတြာတိ ဝုတ္တာနံ သန္တိကေ သုတံ ဟောတိ, တေသံ ဘေဒါယ. ဣတိ သမဂ္ဂါနံ ဝါ ဘေဒကာတိ ဧဝံ သမဂ္ဂါနံ ဝါ ဒွိန္နံ သဟာယကာနံ ဘေဒံ ကတ္တာ. ဘိန္နာနံ ဝါ အနုပ္ပဒါတာတိ သုဋ္ဌု ကတံ တယာ, တံ ပဇဟန္တေန ကတိပါဟေနေဝ တေ မဟန္တံ အနတ္ထံ ကရေယျာတိ ဧဝံ ဘိန္နာနံ ပုန အသံသန္ဒနာယ အနုပ္ပဒါတာ ဥပတ္ထမ္ဘေတာ ကာရဏံ ဒဿေတာတိ အတ္ထော. ဝဂ္ဂေါ အာရာမော အဘိရတိဋ္ဌာနမဿာတိ ဝဂ္ဂါရာမော. ဝဂ္ဂရတောတိ ဝဂ္ဂေသု ရတော. ဝဂ္ဂေ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ နန္ဒတီတိ ဝဂ္ဂနန္ဒီ. ဝဂ္ဂကရဏိံ ဝါစန္တိ ယာ ဝါစာ သမဂ္ဂေပိ သတ္တေ ဝဂ္ဂေ ကရောတိ ဘိန္ဒတိ, တံ ကလဟကာရဏံ ဝါစံ ဘာသိတာ ဟောတိ.

บทว่า อเมสํ เภทาย คือ ฟังความจากฝ่ายนี้แล้ว ไปบอก (อีกฝ่ายหนึ่ง) เพื่อทำลายคนเหล่านี้. บทว่า อมูสํ เภทาย คือ ฟังความจากฝ่ายโน้นแล้ว ไปบอก (อีกฝ่ายหนึ่ง) เพื่อทำลายคนเหล่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ เป็นผู้ทำลายคนที่สามัคคีกัน หรือเป็นผู้ทำให้สหายสองคนแตกกัน. หรือว่า เป็นผู้ส่งเสริมคนทั้งหลายที่แตกกันแล้ว คือกล่าวว่า "ดีแล้วที่ท่านเลิกคบกับเขา ถ้าไม่เช่นนั้น เพียงไม่กี่วัน เขาก็จะทำความพินาศใหญ่หลวงแก่ท่าน" ด้วยประการฉะนี้ เป็นผู้ส่งเสริมคนทั้งหลายที่แตกกันแล้วเพื่อไม่ให้กลับคืนดีกันอีก เป็นผู้สนับสนุน แสดงเหตุผล. นี้คือความหมาย. ความแตกแยกเป็นอาราม เป็นที่มายินดี เป็นที่ตั้งอยู่ของบุคคลนั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วัคคาราโม (ผู้มีหมู่คณะเป็นที่มายินดี). บทว่า วคฺครโต คือ ยินดีแล้วในความแตกแยก. บทว่า วคฺคนนฺที คือ เห็นหรือได้ฟังเรื่องความแตกแยกแล้วย่อมเพลิดเพลิน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วรรคานันทิ (ผู้เพลิดเพลินในความแตกแยก). บทว่า วคฺคกรณีํ วาจํ คือ เป็นผู้กล่าววาจาอันเป็นเหตุแห่งการทะเลาะวิวาท ซึ่งเป็นวาจาที่ทำให้แม้สัตว์ทั้งหลายผู้สามัคคีกันเกิดความแตกแยกกัน.

အဏ္ဍကာတိ ယထာ သဒေါသေ ရုက္ခေ အဏ္ဍကာနိ ဥဋ္ဌဟန္တိ, ဧဝံ သဒေါသတာယ ခုံသနာဝမ္ဘနာဒိဝစနေဟိ အဏ္ဍကာ ဇာတာ. ကက္ကသာတိ ပူတိကာ. ယထာ နာမ ပူတိကရုက္ခော ကက္ကသော ဟောတိ ပဂ္ဃရိတစုဏ္ဏော, ဧဝံ ကက္ကသာ ဟောတိ, သောတံ ဃံသမာနာ ဝိယ ပဝိသတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကက္ကသာ’’တိ. ပရကဋုကာတိ ပရေသံ ကဋုကာ အမနာပါ ဒေါသဇနနီ. ပရာဘိသဇ္ဇနီတိ ကုဋိလကဏ္ဋကသာခါ ဝိယ မမ္မေသု ဝိဇ္ဈိတွာ ပရေသံ အဘိသဇ္ဇနီ ဂန္တုကာမာနမ္ပိ ဂန္တုံ အဒတွာ လဂ္ဂနကာရီ. ကောဓသာမန္တာတိ ကောဓဿ အာသန္နာ. အသမာဓိသံဝတ္တနိကာတိ အပ္ပနာသမာဓိဿ ဝါ ဥပစာရသမာဓိဿ ဝါ အသံဝတ္တနိကာ. ဣတိ သဗ္ဗာနေဝ တာနိ သဒေါသဝါစာယ ဝေဝစနာနိ.

บทว่า อณฺฑกา เหมือนปุ่มที่เกิดขึ้นบนต้นไม้ที่มีโรค ฉันใด วาจาที่เป็นดั่งปุ่มก็เกิดขึ้นจากคำพูดส่อเสียดดูหมิ่นเป็นต้น เพราะความเป็นวาจามีโทษ ฉันนั้น. บทว่า กกฺกสา คือ วาจาที่ผุ. เหมือนต้นไม้ที่ผุ ย่อมมีความหยาบกระด้าง มีผงร่วงหล่น ฉันใด วาจาก็หยาบกระด้าง ฉันนั้น คือ เข้าไป (ในหู) ราวกับขูดช่องหู. เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "กักกสา" (หยาบคาย). บทว่า ปรกฏุกา คือ เป็นวาจาเผ็ดร้อน ไม่เป็นที่พอใจ ก่อให้เกิดโทสะแก่ผู้อื่น. บทว่า ปราบิสชฺชนี คือ เหมือนกิ่งไม้มีหนามที่คด ย่อมทิ่มแทงอวัยวะสำคัญแล้วเสียดสีผู้อื่น คือ ไม่ยอมให้แม้ผู้ที่ต้องการจะไปได้ไป เป็นวาจาที่ทำให้ติดข้อง. บทว่า โกธสามนฺตา คือ เป็นวาจาที่ใกล้ต่อความโกรธ. บทว่า อสมาธิสํวตฺตนิกา คือ เป็นวาจาที่ไม่เป็นไปเพื่ออัปปนาสมาธิหรืออุปจารสมาธิ. ด้วยประการฉะนี้ คำเหล่านั้นทั้งหมดเป็นไวพจน์ของวาจาที่มีโทษ.

အကာလဝါဒီတိ အကာလေန ဝတ္တာ. အဘူတဝါဒီတိ ယံ နတ္ထိ, တဿ ဝတ္တာ. အနတ္ထဝါဒီတိ အကာရဏနိဿိတံ ဝတ္တာ. အဓမ္မဝါဒီတိ အသဘာဝံ ဝတ္တာ[Pg.232]. အဝိနယဝါဒီတိ အသံဝရဝိနယပဋိသံယုတ္တဿ ဝတ္တာ. အနိဓာနဝတိ ဝါစန္တိ ဟဒယမဉ္ဇူသာယံ နိဓေတုံ အယုတ္တံ ဝါစံ ဘာသိတာ ဟောတိ. အကာလေနာတိ ဝတ္တဗ္ဗကာလဿ ပုဗ္ဗေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ အယုတ္တကာလေ ဝတ္တာ ဟောတိ. အနပဒေသန္တိ သုတ္တာပဒေသဝိရဟိတံ. အပရိယန္တဝတိန္တိ အပရိစ္ဆေဒံ, သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခိပိတွာ တဿ ဥပလဗ္ဘံ ဝါ ဥပမံ ဝါ ဝတ္ထုံ ဝါ အာဟရိတွာ ဗာဟိရကထံယေဝ ကထေတိ. နိက္ခိတ္တံ နိက္ခိတ္တမေဝ ဟောတိ. ‘‘သုတ္တံ နု ခေါ ကထေတိ ဇာတကံ နု ခေါ, နဿ အန္တံ ဝါ ကောဋိံ ဝါ ပဿာမာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ယထာ ဝဋရုက္ခသာခါနံ ဂတဂတဋ္ဌာနေ ပါရောဟာ ဩတရန္တိ, ဩတိဏ္ဏောတိဏ္ဏဋ္ဌာနေ သမ္ပဇ္ဇိတွာ ပုန ဝဍ္ဎန္တိယေဝ. ဧဝံ အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ ယောဇနမ္ပိ ဂစ္ဆန္တိယေဝ, ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ပန မူလရုက္ခော ဝိနဿတိ, ပဝေဏိဇာတကာဝ တိဋ္ဌန္တိ. ဧဝမယမ္ပိ နိဂြောဓဓမ္မကထိကော နာမ ဟောတိ; နိက္ခိတ္တံ နိက္ခိတ္တမတ္တမေဝ ကတွာ ပဿေနေဝ ပရိဟရန္တော ဂစ္ဆတိ. ယော ပန ဗဟုမ္ပိ ဘဏန္တော ဧတဒတ္ထမိဒံ ဝုတ္တန္တိ အာဟရိတွာ ဇာနာပေတုံ သက္ကောတိ, တဿ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ န အတ္ထနိဿိတံ.

คำว่า อกาลวาที คือ ผู้กล่าวในกาลอันไม่สมควร. คำว่า อภูตวาที คือ ผู้กล่าวถึงสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง. คำว่า อนัตถวาที คือ ผู้กล่าววาจาที่ไม่ประกอบด้วยเหตุ. คำว่า อธัมมวาที คือ ผู้กล่าววาจาที่ไม่เป็นไปตามสภาวะ. คำว่า อวินยวาที คือ ผู้กล่าววาจาที่ไม่ประกอบด้วยวินัยคือความสำรวม. คำว่า วาจาที่เก็บไว้ไม่ได้ คือ เป็นผู้กล่าววาจาที่ไม่ควรเก็บไว้ในหีบคือหทัย. คำว่า ในกาลอันไม่สมควร คือ เป็นผู้กล่าวในกาลที่ไม่ควรกล่าว คือก่อนหรือหลังกาลที่ควรกล่าว. คำว่า ไม่มีที่อ้างอิง คือ ปราศจากการอ้างอิงพระสูตร. คำว่า ไม่มีที่สุด คือ ไม่มีขอบเขต คือ ยกพระสูตรหรือชาดกขึ้นตั้งไว้แล้ว นำเอาข้อความที่พึงได้ อุปมา หรือเรื่องราวของพระสูตรนั้นมากล่าว แล้วกล่าวแต่เรื่องภายนอกเท่านั้น. เรื่องที่ยกขึ้นตั้งไว้ ก็เป็นเพียงแต่ตั้งไว้เท่านั้น. ย่อมถึงความถูกกล่าวว่า ‘ท่านผู้นี้กล่าวพระสูตรหรือหนอ หรือกล่าวชาดกหนอ เราทั้งหลายไม่เห็นที่สุดหรือเบื้องต้นของเรื่องนั้นเลย’. เปรียบเหมือนรากอากาศของกิ่งต้นไทรย่อมหยั่งลงในที่ที่กิ่งทอดไปถึง ในที่ที่หยั่งลงแล้วๆ ก็เจริญงอกงามขึ้นอีก. ฉันใด (กิ่งไทร) ย่อมแผ่ไปได้ครึ่งโยชน์บ้าง โยชน์หนึ่งบ้าง เมื่อแผ่ไปๆ ต้นเดิมก็เสื่อมสลายไป คงเหลืออยู่แต่ต้นที่เกิดสืบต่อกันมา. ฉันนั้นเหมือนกัน ธรรมกถึกนี้ก็ชื่อว่าเป็นธรรมกถึกต้นไทร คือ ทำเรื่องที่ยกขึ้นตั้งไว้ให้เป็นเพียงแต่ตั้งไว้เท่านั้น แล้วก็นำเรื่องออกไปข้างนอก. ส่วนภิกษุใด แม้กล่าวมาก ก็สามารถนำมาแสดงให้รู้ได้ว่า ‘คำนี้ท่านกล่าวไว้เพื่ออรรถนี้’ ภิกษุนั้นย่อมควรเพื่อจะกล่าวได้. คำว่า ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ คือ ไม่อาศัยประโยชน์.

အဘိဇ္ဈာတာ ဟောတီတိ အဘိဇ္ဈာယ ဩလောကေတာ ဟောတိ. အဟော ဝတာတိ ပတ္ထနတ္ထေ နိပါတော. အဘိဇ္ဈာယ ဩလောကိတမတ္တကေန စေတ္ထ ကမ္မပထဘေဒေါ န ဟောတိ. ယဒါ ပန, ‘‘အဟော ဝတိဒံ မမ သန္တကံ အဿ, အဟမေတ္ထ ဝသံ ဝတ္တေယျ’’န္တိ အတ္တနော ပရိဏာမေတိ, တဒါ ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတိ, အယမိဓ အဓိပ္ပေတော.

ชื่อว่าเป็นผู้มีอภิชฌา คือ เป็นผู้เล็งด้วยอภิชฌา. คำว่า อโห วต เป็นนิบาตในอรรถว่าปรารถนา. ในข้อนี้ การล่วงกรรมบถยังไม่มีด้วยเพียงการเล็งด้วยอภิชฌา. แต่เมื่อใด น้อมเข้ามาเพื่อตนว่า ‘โอหนอ สิ่งนี้พึงเป็นของเรา เราพึงใช้อำนาจในสิ่งนี้’ เมื่อนั้น การล่วงกรรมบถจึงมีขึ้น อรรถนี้แหละที่ประสงค์ในที่นี้.

ဗျာပန္နစိတ္တောတိ ဝိပန္နစိတ္တော ပူတိဘူတစိတ္တော. ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပောတိ ဒေါသေန ဒုဋ္ဌစိတ္တသင်္ကပ္ပော. ဟညန္တူတိ ဃာတိယန္တူ. ဝဇ္ဈန္တူတိ ဝဓံ ပါပုဏန္တု. မာ ဝါ အဟေသုန္တိ ကိဉ္စိပိ မာ အဟေသုံ. ဣဓာပိ ကောပမတ္တကေန ကမ္မပထဘေဒေါ န ဟောတိ. ဟညန္တူတိအာဒိစိန္တနေနေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

คำว่า มีจิตพยาบาท คือ มีจิตอันโทษประทุษร้ายแล้ว มีจิตเน่าแล้ว. คำว่า มีความดำริในใจอันโทษประทุษร้ายแล้ว คือ มีความดำริในจิตอันโทษประทุษร้ายแล้วด้วยโทสะ. คำว่า จงถูกเบียดเบียน คือ จงถูกฆ่า. คำว่า จงถูกฆ่า คือ จงถึงความตาย. คำว่า หรืออย่าได้มีอยู่เลย คือ อย่าได้มีอะไรเลย. ในข้อนี้ก็เช่นกัน การล่วงกรรมบถยังไม่มีด้วยเพียงความโกรธ. แต่ย่อมมีด้วยการคิดเป็นต้นว่า ‘จงถูกเบียดเบียน’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนี้.

မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောတိ အကုသလဒဿနော. ဝိပရီတဒဿနောတိ ဝိပလ္လတ္ထဒဿနော. နတ္ထိ ဒိန္နန္တိ ဒိန္နဿ ဖလာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ယိဋ္ဌံ ဝုစ္စတိ မဟာယာဂေါ. ဟုတန္တိ ပဟေဏကသက္ကာရော အဓိပ္ပေတော, တမ္ပိ ဥဘယံ ဖလာဘာဝမေဝ [Pg.233] သန္ဓာယ ပဋိက္ခိပတိ. သုကတဒုက္ကဋာနန္တိ သုကတဒုက္ကဋာနံ, ကုသလာကုသလာနန္တိ အတ္ထော. ဖလံ ဝိပါကောတိ ယံ ဖလန္တိ ဝါ ဝိပါကောတိ ဝါ ဝုစ္စတိ, တံ နတ္ထီတိ ဝဒတိ. နတ္ထိ အယံ လောကောတိ ပရလောကေ ဌိတဿ အယံ လောကော နတ္ထိ. နတ္ထိ ပရော လောကောတိ ဣဓ လောကေ ဌိတဿပိ ပရလောကော နတ္ထိ, သဗ္ဗေ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေတိ. နတ္ထိ မာတာ နတ္ထိ ပိတာတိ တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိမိစ္ဆာပဋိပတ္တီနံ ဖလာဘာဝဝသေန ဝဒတိ. နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာတိ စဝိတွာ ဥပပဇ္ဇနကသတ္တာ နာမ နတ္ထီတိ ဝဒတိ. သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေန္တီတိ ယေ ဣမဉ္စ လောကံ ပရဉ္စ လောကံ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ သယံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ပဝေဒေန္တိ, တေ နတ္ထီတိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ အဘာဝံ ဒီပေတိ, ဧတ္တာဝတာ ဒသဝတ္ထုကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကထိတာ ဟောတိ.

คำว่า เป็นมิจฉาทิฏฐิ คือ มีความเห็นอันเป็นอกุศล. คำว่า มีความเห็นวิปริต คือ มีความเห็นคลาดเคลื่อน. คำว่า ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีผลของทานที่ให้แล้ว. มหายัญ เรียกว่า ยิฏฐะ. คำว่า การบูชา ท่านประสงค์เอาสักการะที่ทำแก่แขก ท่านปฏิเสธทั้งสองอย่างนั้นโดยหมายถึงความไม่มีผลนั่นเอง. คำว่า ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี คือ ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่ว คือของกุศลและอกุศล อธิบายว่าอย่างนี้. คำว่า ผลวิบาก คือ สิ่งใดที่เรียกว่าผลหรือวิบาก สิ่งนั้นไม่มี ดังนี้. คำว่า โลกนี้ไม่มี คือ สำหรับผู้ที่อยู่ในปรโลก โลกนี้ไม่มี. คำว่า ปรโลกไม่มี คือ แม้สำหรับผู้ที่อยู่ในโลกนี้ ปรโลกก็ไม่มี ท่านแสดงว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นเอง. คำว่า มารดาไม่มี บิดาไม่มี ท่านกล่าวโดยนัยแห่งความไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติชั่วในท่านเหล่านั้น. คำว่า สัตว์โอปปาติกะไม่มี ท่านกล่าวว่า สัตว์ที่ชื่อว่าจุติแล้วเกิด ไม่มี. คำว่า ท่านผู้รู้แจ้งประจักษ์ด้วยตนเองแล้วประกาศ คือ บุคคลเหล่าใดทำโลกนี้และปรโลกให้ประจักษ์ด้วยตนเองด้วยปัญญาอันยิ่งแล้วประกาศ บุคคลเหล่านั้นไม่มี ดังนี้ เป็นการแสดงถึงความไม่มีอยู่ของพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ประการ ท่านกล่าวไว้แล้ว.

၄၄၁. ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာတိအာဒယော သတ္တ ကမ္မပထာ စူဠဟတ္ထိပဒေ ဝိတ္ထာရိတာ. အနဘိဇ္ဈာဒယော ဥတ္တာနတ္ထာယေဝ.

๔๔๑. กรรมบถ ๗ ประการ มีคำเป็นต้นว่า ละปาณาติบาต ท่านขยายความไว้แล้วในจูฬหัตถิปโทปมสูตร. ส่วนอนภิชฌาเป็นต้น มีอรรถตื้นอยู่แล้ว.

၄၄၂. သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျန္တိ သဟဘာဝံ ဥပဂစ္ဆေယျံ. ဗြဟ္မကာယိကာနံ ဒေဝါနန္တိ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိဒေဝါနံ. အာဘာနံ ဒေဝါနန္တိ အာဘာ နာမ ဝိသုံ နတ္ထိ, ပရိတ္တာဘအပ္ပမာဏာဘအာဘဿရာနမေတံ အဓိဝစနံ. ပရိတ္တာဘာနန္တိအာဒိ ပန ဧကတော အဂ္ဂဟေတွာ တေသံယေဝ ဘေဒတော ဂဟဏံ. ပရိတ္တသုဘာနန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဘဂဝါ အာသဝက္ခယံ ဒဿေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ.

๔๔๒. คำว่า พึงเข้าถึงความเป็นสหาย คือ พึงเข้าถึงความเป็นผู้เกิดร่วมกัน. คำว่า แห่งพรหมกายิกาพรหม คือ แห่งพรหมผู้เกิดในปฐมฌานภูมิ. คำว่า แห่งอาภาพรหม คือ พรหมชื่ออาภาโดยเฉพาะไม่มี คำนี้เป็นชื่อเรียกของพรหมผู้เกิดในปริตตาภาพรหม อัปปมาณาภาพรหม และอาภัสสราพรหม. ส่วนคำเป็นต้นว่า แห่งปริตตาภาพรหมนั้น ท่านไม่ถือเอารวมกัน แต่ถือเอาโดยแยกประเภทของพรหมเหล่านั้นนั่นเอง. แม้ในคำเป็นต้นว่า แห่งปริตตสุภาพรหม ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอาสวักขยญาณแล้ว ทรงจบพระธรรมเทศนาลงด้วยอรหัตผลเป็นยอด.

ဣဓ ဌတွာ ပန ဒေဝလောကာ သမာနေတဗ္ဗာ. တိဿန္နံ တာဝ ဈာနဘူမီနံ ဝသေန နဝ ဗြဟ္မလောကာ, ပဉ္စ သုဒ္ဓါဝါသာ စတူဟိ အာရူပေဟိ သဒ္ဓိံ နဝါတိ အဋ္ဌာရသ, ဝေဟပ္ဖလေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကူနဝီသတိ, တေ အသညံ ပက္ခိပိတွာ ဝီသတိ ဗြဟ္မလောကာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဆဟိ ကာမာဝစရေဟိ သဒ္ဓိံ ဆဗ္ဗီသတိ ဒေဝလောကာ နာမ. တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဘဂဝတာ ဒသကုသလကမ္မပထေဟိ နိဗ္ဗတ္တိ ဒဿိတာ.

อนึ่ง พึงรวบรวมเทวโลกทั้งหลายโดยตั้งอยู่ในธรรมจรรยาและสมจรรยานี้. ก่อนอื่น พรหมโลก ๙ ชั้น โดยอำนาจแห่งฌานภูมิ ๓, สุทธาวาส ๕ ชั้น รวมกับอรูปพรหม ๔ ชั้น เป็น ๙ รวมเป็น ๑๘ ชั้น, รวมกับเวหัปผลพรหมเป็น ๑๙ ชั้น, เมื่อรวมอสัญญีสัตตพรหมเข้าไปด้วย ก็เป็นพรหมโลก ๒๐ ชั้น. เมื่อรวมกับกามาวจรเทวโลก ๖ ชั้น จึงชื่อว่าเทวโลก ๒๖ ชั้น. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการบังเกิดของเทวดาและพรหมทั้งหมดเหล่านั้นด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ.

တတ္ထ ဆသု တာဝ ကာမာဝစရေသု တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ ဝိပါကေနေဝ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. ဥပရိဒေဝလောကာနံ ပန ဣမေ ကမ္မပထာ ဥပနိဿယဝသေန ကထိတာ[Pg.234]. ဒသ ကုသလကမ္မပထာ ဟိ သီလံ, သီလဝတော စ ကသိဏပရိကမ္မံ ဣဇ္ဈတီတိ. သီလေ ပတိဋ္ဌာယ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ နိဗ္ဗတ္တတိ; ဒုတိယာဒီနိ ဘာဝေတွာ ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိအာဒီသု နိဗ္ဗတ္တတိ; ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသု နိဗ္ဗတ္တတိ; ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ အရူပါဝစရသမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ စတူသု အရူပေသု နိဗ္ဗတ္တတိ; ရူပါရူပဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အသညဘဝေါ ပန ဗာဟိရကာနံ တာပသပရိဗ္ဗာဇကာနံ အာစိဏ္ဏောတိ ဣဓ န နိဒ္ဒိဋ္ဌော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

บรรดาเทวโลกเหล่านั้น ก่อนอื่น ในกามาวจรเทวโลก ๖ ชั้น การบังเกิดย่อมมีได้ด้วยวิบากของสุจริต ๓ เท่านั้น ส่วนในเทวโลกเบื้องบน กัมมบถเหล่านี้ท่านกล่าวไว้โดยเป็นอุปนิสัย จริงอยู่ กุศลกัมมบถ ๑๐ เป็นศีล และกสิณบริกรรมของผู้มีศีลย่อมสำเร็จ ด้วยเหตุนั้น บุคคลตั้งอยู่ในศีลแล้ว ทำกสิณบริกรรม ให้ปฐมฌานบังเกิดแล้ว ย่อมบังเกิดในปฐมฌานภูมิ เจริญทุติยฌานเป็นต้นแล้ว ย่อมบังเกิดในทุติยฌานภูมิเป็นต้น บุคคลทำรูปาวจรฌานให้เป็นบาท เจริญวิปัสสนาแล้ว เป็นผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ย่อมบังเกิดในสุทธาวาส ๕ บุคคลทำรูปาวจรฌานให้เป็นบาท ให้อรูปาวจรสมาบัติบังเกิดแล้ว ย่อมบังเกิดในอรูปภพ ๔ บุคคลทำรูปฌานและอรูปฌานให้เป็นบาท เจริญวิปัสสนาแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต ส่วนอสัญญาภพ เป็นภพที่ดาบสและปริพาชกภายนอกศาสนาเคยชิน เพราะเหตุนั้น จึงมิได้แสดงไว้ในที่นี้ ที่เหลือในที่ทั้งปวงมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

သာလေယျကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสาเลยยกสูตร จบแล้ว

၂. ဝေရဉ္ဇကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาเวรัญชกสูตร

၄၄၄. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဝေရဉ္ဇကသုတ္တံ. တတ္ထ ဝေရဉ္ဇကာတိ ဝေရဉ္ဇဝါသိနော. ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေနာတိ ကေနစိဒေဝ အနိယမိတကိစ္စေန. သေသံ သဗ္ဗံ ပုရိမသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကေဝလဉှိ ဣဓ အဓမ္မစာရီ ဝိသမစာရီတိ ဧဝံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာ ကတာ. ပုရိမသုတ္တေ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနာတိ အယံ ဝိသေသော. သေသံ တာဒိသမေဝါတိ.

๔๔๔. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่าเวรัญชกสูตร ในเวรัญชกสูตรนั้น บทว่า เวรัญชกา ได้แก่ พราหมณ์และคฤหบดีผู้ชาวเมืองเวรัญชา บทว่า เกนจิเทว กรณิเยน ได้แก่ ด้วยกิจอย่างใดอย่างหนึ่งที่มิได้กำหนดไว้ ที่เหลือทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อนนั่นเทียว ก็แต่ว่าในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐานอย่างนี้ว่า อธัมมจารี วิสมจารี ในสูตรก่อนเป็นธรรมาธิษฐาน นี้เป็นข้อแตกต่าง ที่เหลือก็เหมือนกันนั่นเทียว

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

ဝေရဉ္ဇကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเวรัญชกสูตร จบแล้ว

၃. မဟာဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถามหาเวทัลลสูตร

၄၄၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဝေဒလ္လသုတ္တံ. တတ္ထ အာယသ္မာတိ သဂါရဝသပ္ပတိဿဝစနမေတံ. မဟာကောဋ္ဌိကောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတော. ဒုပ္ပညော ဒုပ္ပညောတိ ဧတ္ထ ပညာယ ဒုဋ္ဌံ နာမ နတ္ထိ, အပ္ပညော နိပ္ပညောတိ အတ္ထော. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါတိ ကာရဏပရိစ္ဆေဒပုစ္ဆာ, ကိတ္တကေန နု ခေါ ဧဝံ ဝုစ္စတီတိ [Pg.235] အတ္ထော. ပုစ္ဆာ စ နာမေသာ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ, ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ, ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ, အနုမတိပုစ္ဆာ, ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ ပဉ္စဝိဓာ ဟောတိ. တာသမိဒံ နာနာကရဏံ –

๔๔๙. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่ามหาเวทัลลสูตร ในมหาเวทัลลสูตรนั้น บทว่า อายสฺมา นี้เป็นคำพูดที่แสดงความเคารพและความนอบน้อม บทว่า มหาโกฏฺฐิโก เป็นชื่อของพระเถระรูปนั้น บทว่า ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ได้แก่ ออกจากผลสมาบัติ ในบทว่า ทุปฺปญฺโญ ทุปฺปญฺโญ นี้ ชื่อว่าความเสียแห่งปัญญาย่อมไม่มี อธิบายว่า ผู้ไม่มีปัญญา ผู้ปราศจากปัญญา บทว่า กิตฺตาวตา นุ โข เป็นคำถามที่กำหนดเหตุ อธิบายว่า บุคคลย่อมถูกเรียกว่าอย่างนี้ ด้วยเหตุประมาณเท่าไรหนอ ก็ปุจฉานี้มี ๕ อย่าง คือ อทิฏฐโชตนาปุจฉา ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา วิมติจเฉทนาปุจฉา อนุมติปุจฉา กเถตุกัมยตาปุจฉา นี้เป็นการจำแนกปุจฉาเหล่านั้น –

ကတမာ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ လက္ခဏံ အညာတံ ဟောတိ အဒိဋ္ဌံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ, တဿ ဉာဏာယ ဒဿနာယ တုလနာယ တီရဏာယ ဝိဘူတာယ ဝိဘာဝနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ.

อทิฏฐโชตนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ ลักษณะ (ของธรรม) ยังไม่รู้ ยังไม่เห็น ยังไม่ชั่ง ยังไม่ไตร่ตรอง ยังไม่ปรากฏ ยังไม่ทำให้ปรากฏ บุคคลย่อมถามปัญหาเพื่อจะรู้ เพื่อจะเห็น เพื่อจะชั่ง เพื่อจะไตร่ตรอง เพื่อให้ปรากฏ เพื่อจะทำให้ปรากฏซึ่งลักษณะนั้น นี้ชื่อว่าอทิฏฐโชตนาปุจฉา

ကတမာ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ လက္ခဏံ ဉာတံ ဟောတိ ဒိဋ္ဌံ တုလိတံ တီရိတံ ဝိဘူတံ ဝိဘာဝိတံ, အညေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ.

ทิฏฐสังสันทนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ ลักษณะ (ของธรรม) รู้แล้ว เห็นแล้ว ชั่งแล้ว ไตร่ตรองแล้ว ปรากฏแล้ว ทำให้ปรากฏแล้ว บุคคลย่อมถามปัญหาเพื่อจะสอบสวนกับบัณฑิตอื่น นี้ชื่อว่าทิฏฐสังสันทนาปุจฉา

ကတမာ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ သံသယပက္ခန္ဒော ဟောတိ ဝိမတိပက္ခန္ဒော, ဒွေဠှကဇာတော, ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, န နု ခေါ, ကိံ နု ခေါ, ကထံ နု ခေါ’’တိ, သော ဝိမတိစ္ဆေဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ (မဟာနိ. ၁၅၀; စူဠနိ. ပုဏ္ဏကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၂).

วิมติจเฉทนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ เป็นผู้แล่นไปสู่ความสงสัย แล่นไปสู่ความเคลือบแคลง เกิดความลังเลสองแง่ว่า "อย่างนี้หนอ หรือมิใช่หนอ อะไรหนอ อย่างไรหนอ" ผู้นั้นย่อมถามปัญหาเพื่อตัดความเคลือบแคลง นี้ชื่อว่าวิมติจเฉทนาปุจฉา (มหานิ. ๑๕๐; จูฬนิ. ปุณณกมาณวปุจฉานิทเทส ๑๒)

‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါတိ? အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’တိ (မဟာဝ. ၂၁) ဧဝရူပါ အနုမတိံ ဂဟေတွာ ဓမ္မဒေသနာကာလေ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ နာမ.

คำถามในเวลาแสดงธรรมโดยถือเอาความยินยอม มีรูปอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า" (มหาว. ๒๑) ชื่อว่าอนุมติปุจฉา

‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, သတိပဋ္ဌာနာ, ကတမေ စတ္တာရော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၉၀) ဧဝရူပါ ဘိက္ခုသံဃံ သယမေဝ ပုစ္ဆိတွာ သယမေဝ ဝိဿဇ္ဇေတုကာမဿ ပုစ္ဆာ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ နာမ. တာသု ဣဓ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ အဓိပ္ပေတာ.

คำถามของผู้ที่ทรงประสงค์จะวิสัชนาเอง โดยทรงถามภิกษุสงฆ์เอง มีรูปอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้ สติปัฏฐาน ๔ เป็นไฉน" (สํ. นิ. ๕.๓๙๐) ชื่อว่ากเถตุกัมยตาปุจฉา บรรดาปุจฉาเหล่านั้น ในที่นี้ประสงค์เอาทิฏฐสังสันทนาปุจฉา

ထေရော ဟိ အတ္တနော ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ သယမေဝ ပဉှံ သမုဋ္ဌပေတွာ သယံ ဝိနိစ္ဆိနန္တော ဣဒံ သုတ္တံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ မတ္ထကံ ပါပေသိ. ဧကစ္စော ဟိ ပဉှံ သမုဋ္ဌာပေတုံယေဝ သက္ကောတိ န နိစ္ဆေတုံ; ဧကစ္စော နိစ္ဆေတုံ သက္ကောတိ န သမုဋ္ဌာပေတုံ; ဧကစ္စော ဥဘယမ္ပိ န သက္ကောတိ; ဧကစ္စော ဥဘယမ္ပိ သက္ကောတိ. တေသု ထေရော ဥဘယမ္ပိ သက္ကောတိယေဝ. ကသ္မာ? မဟာပညတာယ. မဟာပညံ နိဿာယ ဟိ ဣမသ္မိံ သာသနေ သာရိပုတ္တတ္ထေရော, မဟာကစ္စာနတ္ထေရော, ပုဏ္ဏတ္ထေရော, ကုမာရကဿပတ္ထေရော, အာနန္ဒတ္ထေရော, အယမေဝ အာယသ္မာတိ သမ္ဗဟုလာ ထေရာ ဝိသေသဋ္ဌာနံ အဓိဂတာ. န ဟိ သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ [Pg.236] သာဝကပါရမီဉာဏဿ မတ္ထကံ ပါပုဏိတုံ, မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ သာရိပုတ္တတ္ထေရော တံ ဌာနံ အဓိဂတော. ပညာယ ဟိ ထေရေန သဒိသော နတ္ထိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ မဟာပညာနံ ယဒိဒံ သာရိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၉).

จริงอยู่ พระเถระนั่งอยู่ในที่พักกลางวันของตน ตั้งปัญหาขึ้นเอง วินิจฉัยเอง ได้ทำให้พระสูตรนี้ถึงที่สุดตั้งแต่ต้น จริงอยู่ บุคคลบางคนสามารถตั้งปัญหาได้เท่านั้น แต่วินิจฉัยไม่ได้ บางคนสามารถวินิจฉัยได้ แต่ตั้งปัญหาไม่ได้ บางคนไม่สามารถทำได้ทั้งสองอย่าง บางคนสามารถทำได้ทั้งสองอย่าง ในบุคคลเหล่านั้น พระเถระสามารถทำได้ทั้งสองอย่างนั่นเทียว เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก จริงอยู่ เพราะอาศัยความเป็นผู้มีปัญญามาก พระเถระจำนวนมากในศาสนานี้ คือ พระสารีบุตรเถระ พระมหากัจจานเถระ พระปุณณเถระ พระกุมารกัสสปเถระ พระอานนทเถระ และท่านผู้มีอายุรูปนี้เอง ได้บรรลุตำแหน่งพิเศษ จริงอยู่ ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถจะบรรลุถึงที่สุดแห่งสาวกบารมีญาณได้ แต่ผู้มีปัญญามากย่อมสามารถ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก พระสารีบุตรเถระจึงได้บรรลุตำแหน่งนั้น จริงอยู่ ผู้ที่เสมอเหมือนด้วยพระเถระโดยปัญญาย่อมไม่มี ด้วยเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคจึงทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้มีปัญญามาก สารีบุตรเป็นเลิศ" (อํ. นิ. ๑.๑๘๙)

တထာ န သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ သဗ္ဗညုတညာဏေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိတွာ သမာနေတွာ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ ဝိဘဇေတုံ, မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ မဟာကစ္စာနတ္ထေရော တတ္ထ ပဋိဗလော ဇာတော, တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ ဝိဘဇန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာကစ္စာနော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၇).

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถที่จะเทียบเคียง สอบทานเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อกับพระสัพพัญญุตญาณ แล้วจำแนกโดยพิสดารได้ แต่ภิกษุผู้มีปัญญามากสามารถทำได้ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามากนั้น พระมหากัจจายนเถระจึงเป็นผู้สามารถในข้อนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้สามารถจำแนกเนื้อความแห่งภาษิตที่เรากล่าวไว้โดยย่อให้พิสดารได้ มหากัจจายนะเป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๑๙๗)

တထာ န သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ ဓမ္မကထံ ကထေန္တေန ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ အာဟရိတွာ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝိဘဇန္တေန ဓမ္မကထံ ကထေတုံ, မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ ပုဏ္ဏတ္ထေရော စတုပရိသမဇ္ဈေ အလင်္ကတဓမ္မာသနေ စိတ္တဗီဇနိံ ဂဟေတွာ နိသိန္နော လီဠာယန္တော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ ဓမ္မံ ကထေသိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မကထိကာနံ ယဒိဒံ ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၆).

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อจะกล่าวธรรมกถา ไม่สามารถจะยกกถาวัตถุ ๑๐ ขึ้นแสดง จำแนกวิสุทธิ ๗ แล้วกล่าวธรรมกถาได้ แต่ภิกษุผู้มีปัญญามากสามารถทำได้ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามากนั้น พระปุณณเถระจึงนั่งบนธรรมาสน์ที่ประดับแล้วในท่ามกลางบริษัท ๔ ถือพัดอันวิจิตร แสดงธรรมอย่างมีลีลาสง่างามดุจพระจันทร์วันเพ็ญ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้เป็นธรรมกถึก ปุณณะ มันตานีบุตร เป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๑๙๖)

တထာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဓမ္မံ ကထေန္တော ဣတော ဝါ ဧတ္တော ဝါ အနုက္ကမိတွာ ယဋ္ဌိကောဋိံ ဂဟေတွာ အန္ဓော ဝိယ, ဧကပဒိကံ ဒဏ္ဍကသေတုံ အာရုဠှော ဝိယ စ ဂစ္ဆတိ. မဟာပညော ပန စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ နိက္ခိပိတွာ ဥပမာ စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဂဟေတွာ ဟေဋ္ဌုပရိယံ ကရောန္တော ကထေသိ. မဟာပညတာယ ပန ကုမာရကဿပတ္ထေရော စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ နိက္ခိပိတွာ ဥပမာ စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ တေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇေန္တော ဇာတဿရေ ပဉ္စဝဏ္ဏာနိ ကုသုမာနိ ဖုလ္လာပေန္တော ဝိယ သိနေရုမတ္ထကေ ဝဋ္ဋိသဟဿံ တေလပဒီပံ ဇာလေန္တော ဝိယ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဟေဋ္ဌုပရိယံ ကရောန္တော [Pg.237] ကထေသိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ စိတ္တကထိကာနံ ယဒိဒံ ကုမာရကဿပေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၇).

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อกล่าวธรรม ย่อมดำเนินไปโดยไม่ก้าวล่วงจากลำดับนี้หรือลำดับโน้น เหมือนคนตาบอดถือปลายไม้เท้า และเหมือนคนขึ้นสะพานไม้ท่อนเดียว ส่วนผู้มีปัญญามาก ย่อมตั้งคาถา ๔ บาทไว้ ยกอุปมาและเหตุผลมา นำพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกมาสาธกกลับไปกลับมาแล้วจึงแสดง ก็เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก พระกุมารกัสสปเถระจึงตั้งคาถา ๔ บาทไว้ ยกอุปมาและเหตุผลมาประกอบเข้ากับคาถานั้น แสดงพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกโดยสาธกกลับไปกลับมา เหมือนทำให้ดอกบัว ๕ สีบานในสระโบกขรณี เหมือนจุดประทีปน้ำมันพันดวงบนยอดเขาสิเนรุ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้กล่าวถ้อยคำอันวิจิตร กุมารกัสสปะเป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๒๑๗)

တထာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု စတူဟိ မာသေဟိ စတုပ္ပဒိကမ္ပိ ဂါထံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. မဟာပညော ပန ဧကပဒေ ဌတွာ ပဒသတမ္ပိ ပဒသဟဿမ္ပိ ဂဏှာတိ. အာနန္ဒတ္ထေရော ပန မဟာပညတာယ ဧကပဒုဒ္ဓါရေ ဌတွာ သကိံယေဝ သုတွာ ပုန အပုစ္ဆန္တော သဋ္ဌိ ပဒသဟဿာနိ ပန္နရသ ဂါထာသဟဿာနိ ဝလ္လိယာ ပုပ္ဖာနိ အာကဍ္ဎိတွာ ဂဏှန္တော ဝိယ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဂဏှာတိ. ဂဟိတဂဟိတံ ပါသာဏေ ခတလေခါ ဝိယ, သုဝဏ္ဏဃဋေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ စ ဂဟိတာကာရေနေဝ တိဋ္ဌတိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဂတိမန္တာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော, သတိမန္တာနံ, ဓိတိမန္တာနံ, ဗဟုဿုတာနံ, ဥပဋ္ဌာကာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉-၂၂၃).

ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถเรียนคาถาแม้ ๔ บาทได้ด้วยเวลา ๔ เดือน ส่วนผู้มีปัญญามาก ยืนอยู่ครู่หนึ่งก็เรียนได้ร้อยบท พันบท ส่วนพระอานนทเถระ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก ยืนอยู่ชั่วขณะก้าวย่างหนึ่ง ฟังเพียงครั้งเดียว ไม่ต้องถามซ้ำ ก็สามารถเรียนได้หกหมื่นบท หนึ่งหมื่นห้าพันคาถาในคราวเดียวเท่านั้น เหมือนดึงดอกไม้จากเถาวัลย์แล้วรับเอาไว้ พระพุทธวจนะที่ท่านเรียนแล้วๆ ย่อมตั้งอยู่ตามอาการที่เรียนไว้นั่นเทียว เหมือนรอยอักษรที่จารึกไว้บนศิลา และเหมือนน้ำมันสิงห์ที่ใส่ไว้ในหม้อทอง เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้มีคติ (ปัญญา) อานนท์เป็นเลิศ, ผู้มีสติ, ผู้มีความเพียร, ผู้เป็นพหูสูต, ผู้อุปัฏฐาก อานนท์เป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๒๑๙-๒๒๓)

န ဟိ သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ စတုပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒဿ မတ္ထကံ ပါပုဏိတုံ. မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ မဟာကောဋ္ဌိတတ္ထေရော အဓိဂမပရိပုစ္ဆာသဝနပုဗ္ဗယောဂါနံ ဝသေန အနန္တနယုဿဒံ ပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒံ ပတ္တော. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ ယဒိဒံ မဟာကောဋ္ဌိတော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၈).

จริงอยู่ ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถจะบรรลุถึงที่สุดแห่งปฏิสัมภิทาญาณ ๔ ประเภทได้ แต่ภิกษุผู้มีปัญญามากสามารถทำได้ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก พระมหาโกฏฐิตเถระจึงได้บรรลุถึงปฏิสัมภิทาญาณอันมีนัยหาที่สุดมิได้และกว้างขวาง ด้วยอำนาจแห่งการบรรลุ การสอบถาม การฟัง และบุพพโยคะ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้บรรลุปฏิสัมภิทา มหาโกฏฐิตะเป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๒๑๘)

ဣတိ ထေရော မဟာပညတာယ ပဉှံ သမုဋ္ဌာပေတုမ္ပိ နိစ္ဆေတုမ္ပီတိ ဥဘယမ္ပိ သက္ကောတိ. သော ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ သယမေဝ သဗ္ဗပဉှေ သမုဋ္ဌပေတွာ သယံ ဝိနိစ္ဆိနန္တော ဣဒံ သုတ္တံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ မတ္ထကံ ပါပေတွာ, ‘‘သောဘနာ ဝတ အယံ ဓမ္မဒေသနာ, ဇေဋ္ဌဘာတိကေန နံ ဓမ္မသေနာပတိနာ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိဿာမိ, တတော အယံ ဒွိန္နမ္ပိ အမှာကံ ဧကမတိယာ ဧကဇ္ဈာသယေန စ ဌပိတာ အတိဂရုကာ ဘဝိဿတိ ပါသာဏစ္ဆတ္တသဒိသာ, စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထိကာနံ တိတ္ထေ ဌပိတနာဝါ ဝိယ, မဂ္ဂဂမနတ္ထိကာနံ သဟဿယုတ္တအာဇညရထော ဝိယ ဗဟုပကာရာ ဘဝိဿတီ’’တိ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနတ္ထံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တာသု ဣဓ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ အဓိပ္ပေတာ’’တိ.

ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก จึงสามารถทั้งตั้งปัญหาและตัดสินปัญหาได้ ท่านนั่งอยู่ในที่พักกลางวัน ตั้งปัญหาทั้งปวงขึ้นเองแล้ววินิจฉัยเอง ทำให้พระสูตรนี้ถึงที่สุดตั้งแต่ต้น (แล้วดำริว่า) “ธรรมเทศนานี้งามหนอ เราจักเทียบเคียงธรรมเทศนานี้กับพระธรรมเสนาบดีผู้เป็นพี่ชายใหญ่ แต่นั้น ธรรมเทศนานี้อันเราทั้งสองตั้งไว้ด้วยมติเดียวกันและอัธยาศัยเดียวกัน จักเป็นธรรมเทศนาที่หนักแน่นยิ่งนัก ดุจฉัตรศิลา จักมีอุปการะมาก เหมือนเรือที่จอดไว้ที่ท่าสำหรับผู้ต้องการข้ามโอฆะ ๔ เหมือนราชรถอาชาไนยเทียมด้วยม้าพันตัวสำหรับผู้ต้องการเดินทาง” ดังนี้แล้ว จึงได้ทูลถามปัญหาเพื่อเทียบเคียงความเห็น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในบรรดาปุจฉาเหล่านั้น ในที่นี้ ประสงค์เอาทิฏฐิสังสันทนาปุจฉา”

နပ္ပဇာနာတီတိ [Pg.238] ဧတ္ထ ယသ္မာ နပ္ပဇာနာတိ, တသ္မာ ဒုပ္ပညောတိ ဝုစ္စတီတိ အယမတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ နပ္ပဇာနာတီတိ ဣဒံ ဒုက္ခံ, ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ, ဣတော ဥဒ္ဓံ နတ္ထီတိ ဒုက္ခသစ္စံ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတိ. အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ဣတော ဒုက္ခံ သမုဒေတီတိ ပဝတ္တိဒုက္ခပဘာဝိကာ တဏှာ သမုဒယသစ္စန္တိ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတိ. အယံ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ဣဒံ ဒုက္ခံ အယံ ဒုက္ခသမုဒယော စ ဣဒံ နာမ ဌာနံ ပတွာ နိရုဇ္ဈတီတိ ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိဗ္ဗာနံ နိရောဓသစ္စန္တိ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတိ. အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ အယံ ပဋိပဒါ ဒုက္ခနိရောဓံ ဂစ္ဆတီတိ မဂ္ဂသစ္စံ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတီတိ. အနန္တရဝါရေပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကော ပုဂ္ဂလော ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในบทว่า นปฺปชานาติ นี้ มีอรรถาธิบายว่า เพราะเหตุที่ย่อมไม่รู้ชัด ฉะนั้น จึงเรียกว่า เป็นผู้มีปัญญาทราม นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกแห่ง. บทว่า ไม่รู้ชัดว่า นี้ทุกข์ ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งทุกขสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า นี้คือทุกข์, ทุกข์มีประมาณเท่านี้, นอกจากนี้ไปไม่มี. บทว่า นี้ทุกขสมุทัย ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งสมุทัยสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า ตัณหาอันยังทุกข์ในวัฏฏะให้เกิด เป็นเหตุให้ทุกข์เกิดขึ้นจากสิ่งนี้. บทว่า นี้ทุกขนิโรธ ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งนิโรธสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า ทุกข์นี้และทุกขสมุทัยนี้ ถึงสถานะที่ชื่อว่านี้แล้วย่อมดับไป นิพพานอันเป็นความไม่เป็นไปแห่งธรรมทั้งสองนั้น เป็นนิโรธสัจจะ. บทว่า นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งมรรคสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า ปฏิปทานี้ ย่อมถึงความดับทุกข์. แม้ในวาระถัดไป ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้แหละ. พึงทราบว่า โดยย่อ ในวาระนี้ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีสัจจะ ๔ เป็นกรรมฐาน.

အယဉှိ အာစရိယသန္တိကေ စတ္တာရိ သစ္စာနိ သဝနတော ဥဂ္ဂဏှာတိ. ဌပေတွာ တဏှံ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ဒုက္ခသစ္စံ, တဏှာ သမုဒယသစ္စံ, ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိဗ္ဗာနံ နိရောဓသစ္စံ, ဒုက္ခသစ္စံ ပရိဇာနန္တော သမုဒယသစ္စံ ပဇဟန္တော နိရောဓပါပနော မဂ္ဂေါ မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဧဝံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အဘိနိဝိသတိ. တတ္ထ ပုရိမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ, ပစ္ဆိမာနိ ဝိဝဋ္ဋံ, ဝဋ္ဋေ အဘိနိဝေသော ဟောတိ, နော ဝိဝဋ္ဋေ, တသ္မာ အယံ အဘိနိဝိသမာနော ဒုက္ခသစ္စေ အဘိနိဝိသတိ.

จริงอยู่ บุคคลนี้ย่อมเรียนเอาสัจจะ ๔ ในสำนักของอาจารย์ด้วยการฟัง. ครั้นเรียนเอาอย่างนี้ว่า เว้นตัณหาเสีย ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ เป็นทุกขสัจจะ, ตัณหาเป็นสมุทัยสัจจะ, นิพพานอันเป็นความไม่เป็นไปแห่งธรรมทั้งสองนั้น เป็นนิโรธสัจจะ, มรรคที่กำหนดรู้ทุกขสัจจะ ละสมุทัยสัจจะ และให้ถึงนิโรธ เป็นมรรคสัจจะ ดังนี้แล้ว ย่อมน้อมใจเชื่อ. ในสัจจะเหล่านั้น สัจจะ ๒ ข้อแรกเป็นวัฏฏะ, สัจจะ ๒ ข้อหลังเป็นวิวัฏฏะ, การน้อมใจเชื่อย่อมมีในวัฏฏะ, ไม่มีในวิวัฏฏะ, เพราะฉะนั้น บุคคลนี้เมื่อน้อมใจเชื่อ ย่อมน้อมใจเชื่อในทุกขสัจจะ.

ဒုက္ခသစ္စံ နာမ ရူပါဒယော ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ဝဝတ္ထပေတွာ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ဩတရိတွာ, ‘‘စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပံ ရူပ’’န္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တဒါရမ္မဏာ ဝေဒနာ သညာ သင်္ခါရာ ဝိညာဏံ နာမန္တိ ဧဝံ ယမကတာလက္ခန္ဓံ ဘိန္ဒန္တော ဝိယ ‘‘ဒွေဝ ဣမေ ဓမ္မာ နာမရူပ’’န္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တံ ပနေတံ န အဟေတုကံ သဟေတုကံ သပ္ပစ္စယံ, ကော စဿ ပစ္စယော အဝိဇ္ဇာဒယော ဓမ္မာတိ ဧဝံ ပစ္စယေ စေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေ စ ဝဝတ္ထပေတွာ ‘‘သဗ္ဗေပိ ဓမ္မာ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ’’တိ အနိစ္စလက္ခဏံ အာရောပေတိ, တတော ဥဒယဝယပ္ပဋိပီဠနာကာရေန ဒုက္ခာ, အဝသဝတ္တနာကာရေန အနတ္တာတိ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ သမ္မသန္တော လောကုတ္တရမဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ.

กำหนดว่า ที่ชื่อว่าทุกขสัจจะ ได้แก่ ขันธ์ ๕ มีรูปเป็นต้น แล้วหยั่งลงโดยนัยแห่งธาตุกัมมัฏฐาน กำหนดว่า "มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ เป็นรูป". กำหนดว่า "เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่มีรูปนั้นเป็นอารมณ์ เป็นนาม" ดังนี้. เป็นประหนึ่งว่ากำลังผ่าต้นตาลทั้งต้น กำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้มีเพียง ๒ คือ นามและรูป" ดังนี้. ก็แต่นามรูปนั้น ไม่มีเหตุหามิได้ แต่มีเหตุ มีปัจจัย, อะไรเป็นปัจจัยของนามรูปนั้นเล่า? ธรรมทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น (เป็นปัจจัย) ดังนี้. ครั้นกำหนดปัจจัยและธรรมที่เกิดจากปัจจัยอย่างนี้แล้ว จึงยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งความไม่เที่ยงว่า "ธรรมทั้งปวงเกิดขึ้นแล้วย่อมไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่าไม่มี". แต่นั้น จึงยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งทุกข์ว่า เป็นทุกข์โดยอาการที่ถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป, ยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งอนัตตาว่า เป็นอนัตตาโดยอาการที่ไม่เป็นไปในอำนาจ. ครั้นยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์แล้ว พิจารณาอยู่โดยลำดับแห่งวิปัสสนา ย่อมบรรลุโลกุตรมรรค.

မဂ္ဂက္ခဏေ [Pg.239] စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဧကပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ. သမုဒယံ ပဟာနပဋိဝေဓေန, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓေန, မဂ္ဂံ ဘာဝနာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန အဘိသမေတိ, သမုဒယံ ပဟာနာဘိသမယေန, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယေန, မဂ္ဂံ ဘာဝနာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. သော တီဏိ သစ္စာနိ ကိစ္စတော ပဋိဝိဇ္ဈတိ, နိရောဓံ အာရမ္မဏတော. တသ္မိဉ္စဿ ခဏေ အဟံ ဒုက္ခံ ပရိဇာနာမိ, သမုဒယံ ပဇဟာမိ, နိရောဓံ သစ္ဆိကရောမိ, မဂ္ဂံ ဘာဝေမီတိ အာဘောဂသမန္နာဟာရမနသိကာရပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထိ. ဧတဿ ပန ပရိဂ္ဂဏှန္တဿေဝ မဂ္ဂေါ တီသု သစ္စေသု ပရိညာဒိကိစ္စံ သာဓေန္တောဝ နိရောဓံ အာရမ္မဏတော ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ.

ในขณะแห่งมรรค ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยการแทงตลอดครั้งเดียว, ย่อมรู้พร้อมด้วยการรู้พร้อมครั้งเดียว. ย่อมแทงตลอดทุกข์ด้วยปริญญาปฏิเวธ. ย่อมแทงตลอดสมุทัยด้วยปหานปฏิเวธ, แทงตลอดนิโรธด้วยสัจฉิกิริยาปฏิเวธ, แทงตลอดมรรคด้วยภาวนาปฏิเวธ. ย่อมรู้พร้อมทุกข์ด้วยปริญญาภิสมัย, รู้พร้อมสมุทัยด้วยปหานาภิสมัย, รู้พร้อมนิโรธด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย, รู้พร้อมมรรคด้วยภาวนาภิสมัย. โยคีบุคคลนั้นย่อมแทงตลอดสัจจะ ๓ โดยกิจ, แทงตลอดนิโรธโดยอารมณ์. และในขณะนั้น การน้อมใจไป การนำใจเข้าไป การทำไว้ในใจ การพิจารณาว่า "เราย่อมกำหนดรู้ทุกข์, ย่อมละสมุทัย, ย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ, ย่อมเจริญมรรค" ย่อมไม่มีแก่โยคีบุคคลนั้น. แต่ว่า มรรคของโยคีบุคคลผู้กำลังกำหนดรู้อยู่นั่นแหละ ย่อมยังกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้นในสัจจะ ๓ ให้สำเร็จพลาง แทงตลอดนิโรธโดยความเป็นอารมณ์.

တသ္မာ ပညဝါတိ ဝုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ သောတာပန္နော, ဥပရိမကောဋိယာ ခီဏာသဝေါ ပညဝါတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ယော ပန တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပါဠိတော စ အတ္ထတော စ အနုသန္ဓိတော စ ပုဗ္ဗာပရတော စ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဟေဋ္ဌုပရိယံ ကရောန္တော ဝိစရတိ, အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တဝသေန ပရိဂ္ဂဟမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, အယံ ပညဝါ နာမ, ဒုပ္ပညော နာမာတိ? ဝိညာဏစရိတော နာမေသ, ပညဝါတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. အထ ယော တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ သမ္မသန္တော အဇ္ဇ အဇ္ဇေဝ အရဟတ္တန္တိ စရတိ, အယံ ပညဝါ နာမ, ဒုပ္ပညော နာမာတိ? ဘဇာပိယမာနော ပညဝါပက္ခံ ဘဇတိ. သုတ္တေ ပန ပဋိဝေဓောဝ ကထိတော.

ในบทว่า ฉะนั้น จึงเรียกว่าเป็นผู้มีปัญญา นี้ ท่านแสดงว่า พระโสดาบันโดยส่วนเบื้องต่ำ, พระขีณาสพโดยส่วนเบื้องสูง ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา. ก็แต่ว่า ผู้ใดเรียนพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก ทั้งโดยบาลี โดยอรรถ โดยอนุสนธิ และโดยเบื้องหน้าเบื้องหลัง แล้วท่องบ่นอยู่, แม้เพียงการกำหนดโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาก็ไม่มี, ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา หรือชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาทราม? ผู้นี้ชื่อว่าเป็นวิญญาณจริต, ไม่ควรเรียกว่าเป็นผู้มีปัญญา. อนึ่ง ผู้ใดยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์แล้วพิจารณาอยู่โดยลำดับแห่งวิปัสสนา ประพฤติปฏิบัติด้วยคิดว่า "วันนี้แหละ เราจักบรรลุพระอรหัต" ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา หรือชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาทราม? เมื่อจำแนกแล้ว ย่อมเข้าฝ่ายผู้มีปัญญา. แต่ในพระสูตร ท่านกล่าวถึงปฏิเวธ (ปัญญาเครื่องแทงตลอด) เท่านั้น.

ဝိညာဏံ ဝိညာဏန္တိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ယေန ဝိညာဏေန သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ ဧသ ပညဝါ နာမ ဇာတော, တဿ အာဂမနဝိပဿနာ ဝိညာဏံ ကမ္မကာရကစိတ္တံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. သုခန္တိပိ ဝိဇာနာတီတိ သုခဝေဒနမ္ပိ ဝိဇာနာတိ. ဥပရိပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣမိနာ ထေရော ‘‘သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီတိ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၁၃; ဒီ. နိ. ၂.၃၈၀) နယေန အာဂတဝေဒနာဝသေန အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေသိ. တဿတ္ထော သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ในบทว่า วิญฺญาณํ วิญฺญาณํ นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามว่า บุคคลนี้พิจารณาสังขารด้วยวิญญาณใดแล้วได้ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา, ข้าพเจ้าขอถามถึงอาคมนวิปัสสนาวิญญาณ คือจิตที่เป็นตัวกระทำกรรมของบุคคลนั้น. บทว่า ย่อมรู้ชัดแม้ซึ่งสุข ดังนี้ ความว่า ย่อมรู้ชัดแม้ซึ่งสุขเวทนา. แม้ในสองบทเบื้องบนก็นัยนี้แหละ. ด้วยบทนี้ พระเถระได้กล่าวอรูปกรรมฐานโดยนัยแห่งเวทนาที่มาในนัยเป็นต้นว่า "เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า เราเสวยสุขเวทนา". เนื้อความของกรรมฐานนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว.

သံသဋ္ဌာတိ [Pg.240] ဧကုပ္ပာဒါဒိလက္ခဏေန သံယောဂဋ္ဌေန သံသဋ္ဌာ, ဥဒါဟု ဝိသံသဋ္ဌာတိ ပုစ္ဆတိ. ဧတ္ထ စ ထေရော မဂ္ဂပညဉ္စ ဝိပဿနာဝိညာဏဉ္စာတိ ဣမေ ဒွေ လောကိယလောကုတ္တရဓမ္မေ မိဿေတွာ ဘူမန္တရံ ဘိန္ဒိတွာ သမယံ အဇာနန္တော ဝိယ ပုစ္ဆတီတိ န ဝေဒိတဗ္ဗော. မဂ္ဂပညာယ ပန မဂ္ဂဝိညာဏေန, ဝိပဿနာပညာယ စ ဝိပဿနာဝိညာဏေနေဝ သဒ္ဓိံ သံသဋ္ဌဘာဝံ ပုစ္ဆတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ထေရောပိဿ တမေဝတ္ထံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဣမေ ဓမ္မာ သံသဋ္ဌာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ န စ လဗ္ဘာ ဣမေသံ ဓမ္မာနန္တိ ဣမေသံ လောကိယမဂ္ဂက္ခဏေပိ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေပိ ဧကတော ဥပ္ပန္နာနံ ဒွိန္နံ ဓမ္မာနံ. ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ကတွာ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာ, အာရမ္မဏတော ဝါ ဝတ္ထုတော ဝါ ဥပ္ပာဒတော ဝါ နိရောဓတော ဝါ နာနာကရဏံ ဒဿေတုံ န သက္ကာတိ အတ္ထော. တေသံ တေသံ ပန ဓမ္မာနံ ဝိသယော နာမ အတ္ထိ. လောကိယဓမ္မံ ပတွာ ဟိ စိတ္တံ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, လောကုတ္တရံ ပတွာ ပညာ.

คำว่า 'เจือกัน' (Saṃsaṭṭhā) หมายความว่า เจือกันโดยความหมายว่าประกอบกัน ด้วยลักษณะมีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น หรือว่าไม่เจือกัน ดังนี้ ท่านจึงถาม. และในคำถามนี้ ไม่พึงเข้าใจว่า พระเถระถามประหนึ่งผู้ไม่รู้ลัทธิ โดยผสมธรรมะ ๒ อย่าง คือ มรรคปัญญาและวิปัสสนาวิญญาณ ซึ่งเป็นโลกิยธรรมและโลกุตตรธรรมเหล่านี้เข้าด้วยกัน แล้วทำลายความแตกต่างแห่งภูมิ. แต่พึงเข้าใจว่า ท่านถามถึงความเป็นธรรมที่เจือกันของมรรคปัญญากับมรรควิญญาณ และของวิปัสสนาปัญญากับวิปัสสนาวิญญาณนั่นเทียว. แม้พระเถระ (สารีบุตร) เมื่อจะทรงวิสัชนาเนื้อความนั้นนั่นแหละ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า 'ธรรมเหล่านี้เจือกัน'. ในคำนั้น บทว่า 'น จ ลพฺภา อิเมสํ ธมฺมานํ' หมายถึง ธรรม ๒ อย่างเหล่านี้ที่เกิดขึ้นพร้อมกันทั้งในขณะแห่งโลกียมรรคและในขณะแห่งโลกุตตรมรรค. บทว่า 'วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา' มีความว่า ไม่สามารถที่จะกระทำให้ต่างกัน คือแยกกันแล้วจำแนกออกไป เพื่อแสดงความแตกต่างกันโดยอารมณ์ก็ดี โดยวัตถุก็ดี โดยการเกิดขึ้นก็ดี หรือโดยการดับไปก็ดี. แต่ว่า ธรรมเหล่านั้นๆ ก็มีขอบเขตของตนอยู่ จริงอยู่ เมื่อว่าด้วยโลกิยธรรม จิตย่อมเป็นใหญ่ เป็นตัวนำ, เมื่อว่าด้วยโลกุตตรธรรม ปัญญาย่อมเป็นใหญ่.

သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါပိ ဟိ လောကိယဓမ္မံ ပုစ္ဆန္တော, ‘‘ဘိက္ခု, တွံ ကတမံ ပညံ အဓိဂတော, ကိံ ပဌမမဂ္ဂပညံ, ဥဒါဟု ဒုတိယ တတိယ စတုတ္ထ မဂ္ဂပည’’န္တိ န ဧဝံ ပုစ္ဆတိ. ကိံ ဖဿော တွံ, ဘိက္ခု, ကိံ ဝေဒနော, ကိံ သညော, ကိံ စေတနောတိ န စ ပုစ္ဆတိ, စိတ္တဝသေန ပန, ‘‘ကိဉ္စိတ္တော တွံ, ဘိက္ခူ’’တိ (ပါရာ. ၁၃၅) ပုစ္ဆတိ. ကုသလာကုသလံ ပညပေန္တောပိ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ, မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ’’တိ (ဓ. ပ. ၁, ၂) စ, ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁) စ ဧဝံ စိတ္တဝသေနေဝ ပညာပေတိ. လောကုတ္တရံ ပုစ္ဆန္တော ပန ကိံ ဖဿော တွံ ဘိက္ခု, ကိံ ဝေဒနော, ကိံ သညော, ကိံ စေတနောတိ န ပုစ္ဆတိ. ကတမာ တေ, ဘိက္ခု, ပညာ အဓိဂတာ, ကိံ ပဌမမဂ္ဂပညာ, ဥဒါဟု ဒုတိယတတိယစတုတ္ထမဂ္ဂပညာတိ ဧဝံ ပညာဝသေနေဝ ပုစ္ဆတိ.

จริงอยู่ แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อจะตรัสถามถึงโลกิยธรรม ก็มิได้ตรัสถามอย่างนี้ว่า 'ภิกษุ เธอได้บรรลุปัญญาอะไร บรรลุปฐมมรรคปัญญาแล้วหรือ หรือว่า ทุติยมรรค ตติยมรรค จตุตถมรรคปัญญา'. และมิได้ตรัสถามว่า 'ภิกษุ เธอมีผัสสะอย่างไร มีเวทนาอย่างไร มีสัญญาอย่างไร มีเจตนาอย่างไร' แต่จะตรัสถามโดยอำนาจแห่งจิตว่า 'ภิกษุ เธอมีจิตอย่างไร'. แม้เมื่อทรงบัญญัติกุศลและอกุศล ก็ทรงบัญญัติโดยอำนาจแห่งจิตนั่นแหละ อย่างนี้ว่า 'ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จแล้วด้วยใจ' และ 'ธรรมเหล่าไหนเป็นกุศล? ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิตเกิดขึ้น'. แต่เมื่อจะตรัสถามถึงโลกุตตรธรรม ก็มิได้ตรัสถามว่า 'ภิกษุ เธอมีผัสสะอย่างไร มีเวทนาอย่างไร มีสัญญาอย่างไร มีเจตนาอย่างไร'. แต่จะตรัสถามโดยอำนาจแห่งปัญญานั่นแหละ อย่างนี้ว่า 'ภิกษุ เธอได้บรรลุปัญญาอะไร บรรลุปฐมมรรคปัญญาแล้วหรือ หรือว่า ทุติยมรรค ตติยมรรค จตุตถมรรคปัญญา'.

ဣန္ဒြိယသံယုတ္တေပိ ‘‘ပဉ္စိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနိ. ကတမာနိ ပဉ္စ? သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဝီရိယိန္ဒြိယံ သတိန္ဒြိယံ သမာဓိန္ဒြိယံ ပညိန္ဒြိယံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု ဧတ္ထ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သမ္မပ္ပဓာနေသု ဧတ္ထ ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သတိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု ဧတ္ထ သတိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သမာဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု ဈာနေသု ဧတ္ထ သမာဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, ပညိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု အရိယသစ္စေသု ဧတ္ထ ပညိန္ဒြိယံ [Pg.241] ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၄၇၈). ဧဝံ သဝိသယသ္မိံယေဝ လောကိယလောကုတ္တရာ ဓမ္မာ ကထိတာ.

แม้ในอินทริยสังยุต ก็มีพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ ประการนี้มีอยู่ ๕ ประการคืออะไรบ้าง? คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์. ภิกษุทั้งหลาย ก็สัทธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? สัทธินทรีย์พึงเห็นในโสตาปัตติยังคะ ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็วิริยินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? วิริยินทรีย์พึงเห็นในสัมมัปปธาน ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็สตินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? สตินทรีย์พึงเห็นในสติปัฏฐาน ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็สมาธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? สมาธินทรีย์พึงเห็นในฌาน ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็ปัญญินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? ปัญญินทรีย์พึงเห็นในอริยสัจ ๔ ในที่นี้'. โลกิยธรรมและโลกุตตรธรรมทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในขอบเขตของตนๆ นั่นแหละ อย่างนี้.

ယထာ ဟိ စတ္တာရော သေဋ္ဌိပုတ္တာ ရာဇာတိ ရာဇပဉ္စမေသု သဟာယေသု နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာတိ ဝီထိံ ဩတိဏ္ဏေသု ဧကဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ, ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. ဒုတိယဿ တတိယဿ စတုတ္ထဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ, ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. အထ သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ကိဉ္စာပိ ရာဇာ သဗ္ဗတ္ထ ဣဿရောဝ, ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အတ္တနော ဂေဟေယေဝ, ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဝိစာရေတိ. ဧဝမေဝံ ခေါ သဒ္ဓါပဉ္စမကေသု ဣန္ဒြိယေသု တေသု သဟာယေသု ဧကတော ဝီထိံ ဩတရန္တေသု ဝိယ ဧကာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသုပိ ယထာ ပဌမဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ပတွာ အဓိမောက္ခလက္ခဏံ သဒ္ဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ ဒုတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သမ္မပ္ပဓာနာနိ ပတွာ ပဂ္ဂဟဏလက္ခဏံ ဝီရိယိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ တတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သတိပဋ္ဌာနာနိ ပတွာ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏံ သတိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ စတုတ္ထဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ ဈာနဝိမောက္ခေ ပတွာ အဝိက္ခေပလက္ခဏံ သမာဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ပန ယထာ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ရာဇာဝ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ, ဧဝမေဝ အရိယသစ္စာနိ ပတွာ ပဇာနနလက္ခဏံ ပညိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ.

เปรียบเหมือนสหายทั้งหลายมีพระราชาเป็นที่ ๕ คือ บุตรเศรษฐี ๔ คนและพระราชา เมื่อลงไปสู่ถนนด้วยคิดว่า “เราจักเล่นมหรสพนักขัตฤกษ์” ในกาลที่ไปสู่เรือนของบุตรเศรษฐีคนหนึ่ง สหายที่เหลือ ๔ คนก็นั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจงในเรือนว่า “จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้ระเบียบดอกไม้ของหอมและเครื่องประดับเป็นต้น” แม้ในกาลที่ไปสู่เรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สอง ที่สาม และที่สี่ สหายที่เหลือ ๔ คนก็นั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจงในเรือนว่า “จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้ระเบียบดอกไม้ของหอมและเครื่องประดับเป็นต้น” ครั้นในภายหลังสุด เมื่อไปสู่พระราชวังของพระราชา แม้ว่าพระราชาจะทรงเป็นใหญ่ในทุกแห่ง แต่ในกาลนี้ พระองค์ก็ทรงจัดแจงในพระราชวังของพระองค์เองเท่านั้นว่า “จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้ระเบียบดอกไม้ของหอมและเครื่องประดับเป็นต้น” ฉันใดก็ฉันนั้น ในอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นที่ ๕ แม้เมื่อเกิดขึ้นในอารมณ์เดียวกัน เปรียบเหมือนสหายเหล่านั้นลงไปสู่ถนนพร้อมกัน ก็ฉันนั้นเหมือนกัน คือ เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนแรก สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงองค์แห่งโสดาปัตติผล สัทธินทรีย์อันมีลักษณะน้อมใจเชื่อเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามสัทธินทรีย์นั้น เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สอง สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงสัมมัปปธาน วิริยินทรีย์อันมีลักษณะประคองไว้เท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามวิริยินทรีย์นั้น เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สาม สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงสติปัฏฐาน สตินทรีย์อันมีลักษณะปรากฏเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามสตินทรีย์นั้น เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สี่ สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงฌานและวิโมกข์ สมาธินทรีย์อันมีลักษณะไม่ฟุ้งซ่านเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามสมาธินทรีย์นั้น ส่วนในภายหลังสุด ในกาลที่ไปสู่พระราชวังของพระราชา เปรียบเหมือนสหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่พระราชาเท่านั้นที่ทรงจัดแจงในพระราชวัง ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อถึงอริยสัจ ปัญญินทรีย์อันมีลักษณะรู้ทั่วเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามปัญญินทรีย์นั้น

ဣတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ အဂ္ဂေ ဌပိတော မဟာကောဋ္ဌိတတ္ထေရော လောကိယဓမ္မံ ပုစ္ဆန္တော စိတ္တံ ဇေဋ္ဌကံ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ပုစ္ဆိ; လောကုတ္တရဓမ္မံ ပုစ္ဆန္တော [Pg.242] ပညံ ဇေဋ္ဌကံ ပညံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ပုစ္ဆိ. ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တထေဝ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ.

ด้วยประการฉะนี้ พระมหาโกฏฐิตเถระผู้ได้รับการสถาปนาไว้ในตำแหน่งเลิศกว่าภิกษุผู้บรรลุปฏิสัมภิทาทั้งหลาย เมื่อถามถึงโลกิยธรรม ได้กระทำจิตให้เป็นใหญ่ กระทำจิตให้เป็นตัวนำแล้วถาม เมื่อถามถึงโลกุตรธรรม ได้กระทำปัญญาให้เป็นใหญ่ กระทำปัญญาให้เป็นตัวนำแล้วถาม แม้พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรมก็ได้วิสัชนาอย่างนั้นเหมือนกัน

ယံ ဟာဝုသော, ပဇာနာတီတိ ယံ စတုသစ္စဓမ္မမိဒံ ဒုက္ခန္တိအာဒိနာ နယေန မဂ္ဂပညာ ပဇာနာတိ. တံ ဝိဇာနာတီတိ မဂ္ဂဝိညာဏမ္ပိ တထေဝ တံ ဝိဇာနာတိ. ယံ ဝိဇာနာတီတိ ယံ သင်္ခါရဂတံ အနိစ္စန္တိအာဒိနာ နယေန ဝိပဿနာဝိညာဏံ ဝိဇာနာတိ. တံ ပဇာနာတီတိ ဝိပဿနာပညာပိ တထေဝ တံ ပဇာနာတိ. တသ္မာ ဣမေ ဓမ္မာတိ တေန ကာရဏေန ဣမေ ဓမ္မာ. သံသဋ္ဌာတိ ဧကုပ္ပာဒဧကနိရောဓဧကဝတ္ထုကဧကာရမ္မဏတာယ သံသဋ္ဌာ.

คำว่า “ดูก่อนอาวุโส (ปัญญา) ย่อมรู้ชัดซึ่งสิ่งใด” นั้น หมายถึง มรรคปัญญาย่อมรู้ชัดซึ่งจตุสัจจธรรมใด โดยนัยเป็นต้นว่า “นี้ทุกข์” คำว่า “(วิญญาณ) ย่อมรู้แจ้งซึ่งสิ่งนั้น” หมายถึง แม้มรรควิญญาณก็ย่อมรู้แจ้งซึ่งธรรมนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน คำว่า “(วิญญาณ) ย่อมรู้แจ้งซึ่งสิ่งใด” นั้น หมายถึง วิปัสสนาวิญญาณย่อมรู้แจ้งซึ่งสังขารธรรมใด โดยนัยเป็นต้นว่า “ไม่เที่ยง” คำว่า “(ปัญญา) ย่อมรู้ชัดซึ่งสิ่งนั้น” หมายถึง แม้วิปัสสนาปัญญาก็ย่อมรู้ชัดซึ่งธรรมนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน คำว่า “เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้” หมายถึง เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้ (คือปัญญาและวิญญาณ) คำว่า “ระคนกัน” หมายถึง ระคนกันโดยมีความเกิดร่วมกัน มีความดับร่วมกัน มีวัตถุเดียวกัน มีอารมณ์เดียวกัน

ပညာ ဘာဝေတဗ္ဗာတိ ဣဒံ မဂ္ဂပညံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တံသမ္ပယုတ္တံ ပန ဝိညာဏံ တာယ သဒ္ဓိံ ဘာဝေတဗ္ဗမေဝ ဟောတိ. ဝိညာဏံ ပရိညေယျန္တိ ဣဒံ ဝိပဿနာဝိညာဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တံသမ္ပယုတ္တာ ပန ပညာ တေန သဒ္ဓိံ ပရိဇာနိတဗ္ဗာဝ ဟောတိ.

คำว่า “ปัญญาเป็นสิ่งที่พึงอบรม” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมรรคปัญญา ส่วนวิญญาณที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ย่อมเป็นสิ่งที่พึงอบรมพร้อมกับปัญญานั้นนั่นเทียว คำว่า “วิญญาณเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงวิปัสสนาวิญญาณ ส่วนปัญญาที่สัมปยุตด้วยวิญญาณนั้น ย่อมเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้พร้อมกับวิญญาณนั้นนั่นเทียว

၄၅၀. ဝေဒနာ ဝေဒနာတိ ဣဒံ ကသ္မာ ပုစ္ဆတိ? ဝေဒနာလက္ခဏံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ဧဝံ သန္တေပိ တေဘူမိကသမ္မသနစာရဝေဒနာဝ အဓိပ္ပေတာတိ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာ. သုခမ္ပိ ဝေဒေတီတိ သုခံ အာရမ္မဏံ ဝေဒေတိ အနုဘဝတိ. ပရတော ပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ရူပဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခံ အဘဝိဿ, ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ သုခေန, နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ ဒုက္ခေန, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇန္တိ, သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တိ, သံယောဂါ သံကိလိဿန္တိ. ဝေဒနာ စ ဟိဒံ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခံ အဘဝိဿ…ပေ… သံကိလိဿန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၀) ဣမိနာ ဟိ မဟာလိသုတ္တပရိယာယေန ဣဓ အာရမ္မဏံ သုခံ ဒုက္ခံ အဒုက္ခမသုခန္တိ ကထိတံ. အပိစ ပုရိမံ သုခံ ဝေဒနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အပရာ သုခါ ဝေဒနာ ဝေဒေတိ; ပုရိမံ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အပရာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဝေဒေတိ; ပုရိမံ အဒုက္ခမသုခံ ဝေဒနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အပရာ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဝေဒေတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝေဒနာယေဝ ဟိ ဝေဒေတိ, န အညော ကောစိ ဝေဒိတာ နာမ အတ္ထီတိ ဝုတ္တမေတံ.

๔๕๐. ทำไมจึงถามคำถามนี้ว่า “เวทนา เวทนา” ท่านถามด้วยคิดว่า “เราจักถามถึงลักษณะของเวทนา” แม้จะเป็นเช่นนั้น พึงสังเกตว่า ท่านประสงค์เอาเฉพาะเวทนาที่เป็นอารมณ์ของญาณที่พิจารณาธรรมในไตรภูมิ คำว่า “ย่อมเสวยแม้ซึ่งสุข” หมายความว่า ย่อมเสวย คือ ย่อมประสบสุขอารมณ์ แม้ในสองบทถัดไปก็นัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ โดยปริยายแห่งมหาลิสูตรนี้ว่า “ดูก่อนมหาลิ ก็ถ้ารูปนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ครอบงำ ย่ำยีด้วยทุกข์ ไม่ถูกสุขย่ำยีแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในรูป แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นสุข ถูกสุขครอบงำ ย่ำยีด้วยสุข ไม่ถูกทุกข์ย่ำยี ดูก่อนมหาลิ เพราะเหตุนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป เมื่อกำหนัดก็ย่อมติดข้อง เมื่อติดข้องก็ย่อมเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ ก็ถ้าเวทนานี้... สัญญานี้... สังขารเหล่านี้... วิญญาณนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว... ฯลฯ ...ก็ย่อมเศร้าหมอง” ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงอารมณ์ว่าเป็นสุข เป็นทุกข์ เป็นอทุกขมสุข อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า เวทนาที่เป็นสุขอย่างหลัง ย่อมเสวยโดยกระทำสุขเวทนาที่มีมาก่อนให้เป็นอารมณ์ เวทนาที่เป็นทุกข์อย่างหลัง ย่อมเสวยโดยกระทำทุกขเวทนาที่มีมาก่อนให้เป็นอารมณ์ เวทนาที่เป็นอทุกขมสุขอย่างหลัง ย่อมเสวยโดยกระทำอทุกขมสุขเวทนาที่มีมาก่อนให้เป็นอารมณ์ ความจริง เวทนานั่นแหละย่อมเสวย ไม่มีผู้เสวยอื่นใดชื่อว่าเวทิตาเลย ดังนี้ ท่านกล่าวไว้แล้ว

သညာ [Pg.243] သညာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? သဗ္ဗသညာယ လက္ခဏံ. ကိံ သဗ္ဗတ္ထကသညာယာတိ? သဗ္ဗသညာယ လက္ခဏန္တိပိ သဗ္ဗတ္ထကသညာယ လက္ခဏန္တိပိ ဧကမေဝေတံ, ဧဝံ သန္တေပိ တေဘူမိကသမ္မသနစာရသညာဝ အဓိပ္ပေတာတိ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာ. နီလကမ္ပိ သဉ္ဇာနာတီတိ နီလပုပ္ဖေ ဝါ ဝတ္ထေ ဝါ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဥပစာရံ ဝါ အပ္ပနံ ဝါ ပါပေန္တော သဉ္ဇာနာတိ. ဣမသ္မိဉှိ အတ္ထေ ပရိကမ္မသညာပိ ဥပစာရသညာပိ အပ္ပနာသညာပိ ဝဋ္ဋတိ. နီလေ နီလန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ပီတကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ในบทว่า "สัญญา สัญญา" นี้ ท่านถามอะไร? (ตอบว่า) ถามลักษณะของสัญญาที่เป็นสัพพะ (ทั้งหมด) ถามว่า "สัญญาที่เป็นสัพพัตถกะหรือ?" (ตอบว่า) แม้จะกล่าวว่าลักษณะของสัญญา หรือลักษณะของสัพพัตถกสัญญา ทั้งสองอย่างนี้ก็เป็นอันเดียวกัน ถึงอย่างนั้น ก็พึงกำหนดหมายว่า ท่านประสงค์เอาเฉพาะสัญญาที่มีการพิจารณาธรรมในไตรภูมิเป็นอารมณ์. ในบทว่า "ย่อมจำได้แม้ซึ่งสีเขียว" หมายความว่า บุคคลทำบริกรรมในดอกไม้สีเขียวหรือในผ้าสีเขียวแล้ว ให้ถึงซึ่งอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ ย่อมจำได้. จริงอยู่ ในอรรถนี้ แม้บริกรรมสัญญา อุปจารสัญญา และอัปปนาสัญญา ก็ใช้ได้. แม้สัญญาที่เกิดขึ้นว่า "เขียว เขียว" ในวัตถุสีเขียว ก็ใช้ได้เหมือนกัน. ในสีเหลืองเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน.

ယာ စာဝုသော, ဝေဒနာတိ ဧတ္ထ ဝေဒနာ, သညာ, ဝိညာဏန္တိ ဣမာနိ တီဏိ ဂဟေတွာ ပညာ ကသ္မာ န ဂဟိတာတိ? အသဗ္ဗသင်္ဂါဟိကတ္တာ. ပညာယ ဟိ ဂဟိတာယ ပညာယ သမ္ပယုတ္တာဝ ဝေဒနာဒယော လဗ္ဘန္တိ, နော ဝိပ္ပယုတ္တာ. တံ ပန အဂ္ဂဟေတွာ ဣမေသု ဂဟိတေသု ပညာယ သမ္ပယုတ္တာ စ ဝိပ္ပယုတ္တာ စ အန္တမသော ဒွေ ပဉ္စဝိညာဏဓမ္မာပိ လဗ္ဘန္တိ. ယထာ ဟိ တယော ပုရိသာ သုတ္တံ သုတ္တန္တိ ဝဒေယျုံ, စတုတ္ထော ရတနာဝုတသုတ္တန္တိ. တေသု ပုရိမာ တယော တက္ကဂတမ္ပိ ပဋ္ဋိဝဋ္ဋကာဒိဂတမ္ပိ ယံကိဉ္စိ ဗဟုံ သုတ္တံ လဘန္တိ အန္တမသော မက္ကဋကသုတ္တမ္ပိ. ရတနာဝုတသုတ္တံ ပရိယေသန္တော မန္ဒံ လဘတိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟေဋ္ဌတော ဝါ ပညာ ဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ သမ္ပယောဂံ လဘာပိတာ ဝိဿဋ္ဌတ္တာဝ ဣဓ န ဂဟိတာတိ ဝဒန္တိ. ယံ ဟာဝုသော, ဝေဒေတီတိ ယံ အာရမ္မဏံ ဝေဒနာ ဝေဒေတိ, သညာပိ တဒေဝ သဉ္ဇာနာတိ. ယံ သဉ္ဇာနာတီတိ ယံ အာရမ္မဏံ သညာ သဉ္ဇာနာတိ, ဝိညာဏမ္ပိ တဒေဝ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော.

ในบทว่า "ดูก่อนอาวุโส เวทนาใด" นี้ (มีคำถามว่า) เมื่อถือเอาธรรม ๓ ประการนี้ คือ เวทนา สัญญา และวิญญาณ เหตุไรจึงไม่ถือเอาปัญญา? (ตอบว่า) เพราะไม่สงเคราะห์ธรรมทั้งหมด. จริงอยู่ เมื่อถือเอาปัญญา ก็จะได้เฉพาะเวทนาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยปัญญาเท่านั้น ไม่ได้ธรรมที่วิปปยุต. แต่เมื่อไม่ถือเอาปัญญานั้น แล้วถือเอาธรรมเหล่านี้ (คือ เวทนา สัญญา วิญญาณ) ก็จะได้ทั้งธรรมที่สัมปยุตด้วยปัญญาและวิปปยุตด้วยปัญญา อย่างน้อยที่สุด แม้ธรรมคือทวิปัญจวิญญาณก็ย่อมได้. เปรียบเหมือนบุรุษ ๓ คน พึงกล่าวว่า "ด้าย ด้าย" ส่วนคนที่ ๔ พึงกล่าวว่า "ด้ายที่ร้อยรัตนะ". ในบุรุษเหล่านั้น ๓ คนแรก ย่อมได้ด้ายจำนวนมากอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ด้ายในหลอดด้าย แม้ด้ายในม้วนผ้าเป็นต้น อย่างน้อยที่สุด แม้ใยแมงมุมก็ได้. ส่วนผู้ที่แสวงหาด้ายที่ร้อยรัตนะ ย่อมได้น้อย พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้อย่างนี้. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า ปัญญาแม้จะถูกทำให้ได้สัมปโยคะกับวิญญาณในเบื้องต่ำ แต่เพราะถูกสละแล้ว จึงไม่ถูกถือเอาในที่นี้. ความหมายในบทว่า "ดูก่อนอาวุโส (เวทนา) ย่อมเสวยอารมณ์ใด" คือ เวทนาเสวยอารมณ์ใด แม้สัญญาก็ย่อมจำได้ซึ่งอารมณ์นั้นนั่นแหละ. ความหมายในบทว่า "(สัญญา) ย่อมจำได้ซึ่งอารมณ์ใด" คือ สัญญาย่อมจำได้ซึ่งอารมณ์ใด แม้วิญญาณก็ย่อมรู้แจ้งซึ่งอารมณ์นั้นนั่นแหละ.

ဣဒါနိ သဉ္ဇာနာတိ ဝိဇာနာတိ ပဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဥပသဂ္ဂမတ္တမေဝ ဝိသေသော. ဇာနာတီတိ ပဒံ ပန အဝိသေသော. တဿာပိ ဇာနနတ္ထေ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. သညာ ဟိ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏံ သဉ္ဇာနနမတ္တမေဝ, အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ လက္ခဏပဋိဝေဓံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. ဝိညာဏံ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏဉ္စေဝ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိလက္ခဏပဋိဝေဓဉ္စ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ ပန မဂ္ဂပါတုဘာဝံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. ပညာ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန [Pg.244] လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ မဂ္ဂပါတုဘာဝံ ပါပေတုမ္ပိ သက္ကောတိ.

บัดนี้ พึงทราบความแตกต่างในบทว่า "สัญชานาติ" (ย่อมจำได้) "วิชานาติ" (ย่อมรู้แจ้ง) และ "ปชานาติ" (ย่อมรู้ทั่ว). ในบทเหล่านั้น มีเพียงอุปสรรคเท่านั้นที่แตกต่าง ส่วนบทว่า "ชานาติ" (ย่อมรู้) ไม่แตกต่าง. ถึงอย่างนั้น ก็พึงทราบความแตกต่างในอรรถว่า "รู้" ของบทนั้นด้วย. จริงอยู่ สัญญาย่อมจำได้เพียงอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้นเท่านั้น ไม่สามารถให้ถึงการแทงตลอดลักษณะว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้. วิญญาณย่อมรู้แจ้งทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น และให้ถึงการแทงตลอดลักษณะว่าไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย แต่เมื่อพยายามแล้ว ก็ไม่สามารถให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้. ปัญญาย่อมรู้ทั่วถึงทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น ให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยนัยแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย และเมื่อพยายามแล้ว ก็สามารถให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้ด้วย.

ယထာ ဟိ ဟေရညိကဖလကေ ကဟာပဏရာသိမှိ ကတေ အဇာတဗုဒ္ဓိ ဒါရကော ဂါမိကပုရိသော မဟာဟေရညိကောတိ တီသု ဇနေသု ဩလောကေတွာ ဌိတေသု အဇာတဗုဒ္ဓိ ဒါရကော ကဟာပဏာနံ စိတ္တဝိစိတ္တစတုရဿမဏ္ဍလဘာဝမေဝ ဇာနာတိ, ဣဒံ မနုဿာနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂံ ရတနသမ္မတန္တိ န ဇာနာတိ. ဂါမိကပုရိသော စိတ္တာဒိဘာဝဉ္စေဝ ဇာနာတိ, မနုဿာနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂရတနသမ္မတဘာဝဉ္စ. ‘‘အယံ ကူဋော အယံ ဆေကော အယံ ကရတော အယံ သဏှော’’တိ ပန န ဇာနာတိ. မဟာဟေရညိကော စိတ္တာဒိဘာဝမ္ပိ ရတနသမ္မတဘာဝမ္ပိ ကူဋာဒိဘာဝမ္ပိ ဇာနာတိ, ဇာနန္တော စ ပန နံ ရူပံ ဒိသွာပိ ဇာနာတိ, အာကောဋိတဿ သဒ္ဒံ သုတွာပိ, ဂန္ဓံ ဃာယိတွာပိ, ရသံ သာယိတွာပိ, ဟတ္ထေန ဂရုကလဟုကဘာဝံ ဥပဓာရေတွာပိ အသုကဂါမေ ကတောတိပိ ဇာနာတိ, အသုကနိဂမေ အသုကနဂရေ အသုကပဗ္ဗတစ္ဆာယာယ အသုကနဒီတီရေ ကတောတိပိ, အသုကာစရိယေန ကတောတိပိ ဇာနာတိ. ဧဝမေဝံ သညာ အဇာတဗုဒ္ဓိဒါရကဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမတ္တမေဝ သဉ္ဇာနာတိ. ဝိညာဏံ ဂါမိကပုရိသဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ. ပညာ မဟာဟေရညိကဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ မဂ္ဂပါတုဘာဝမ္ပိ ပါပေတိ. သော ပန နေသံ ဝိသေသော ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈော.

เปรียบเหมือนเมื่อมีกองกษาปณ์วางอยู่บนแผ่นกระดานของช่างทอง และมีคน ๓ คน คือ เด็กที่ยังไม่มีปัญญา ชายชาวบ้าน และนายช่างทองใหญ่ ยืนมองดูอยู่. ในคนทั้งสามนั้น เด็กที่ยังไม่มีปัญญา ย่อมรู้เพียงความเป็นของวิจิตรพิสดาร เป็นสี่เหลี่ยม เป็นวงกลมของกษาปณ์เหล่านั้น แต่ไม่รู้ว่า "สิ่งนี้เป็นของอุปโภคบริโภคของมนุษย์ เป็นสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ". ชายชาวบ้าน ย่อมรู้ทั้งความเป็นของวิจิตรเป็นต้น และรู้ความเป็นของอุปโภคบริโภคของมนุษย์ เป็นสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะด้วย แต่ไม่รู้ว่า "อันนี้เป็นของปลอม อันนี้เป็นของแท้ อันนี้หยาบ อันนี้ละเอียด". ส่วนนายช่างทองใหญ่ ย่อมรู้ทั้งความเป็นของวิจิตรเป็นต้น ทั้งความเป็นสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ และทั้งความเป็นของปลอมเป็นต้นด้วย และเมื่อรู้ ก็ย่อมรู้ได้แม้เพียงเห็นรูป แม้ได้ฟังเสียงเมื่อเคาะ แม้ได้ดมกลิ่น แม้ได้ลิ้มรส แม้ได้พิจารณาความเป็นของหนักเบาด้วยมือ ทั้งยังรู้ได้ว่า "ทำในบ้านโน้น" "ทำในนิคมโน้น ในเมืองโน้น ที่ชายเขาโน้น ที่ฝั่งแม่น้ำโน้น" และ "อาจารย์โน้นทำ". ฉันใดก็ฉันนั้น สัญญาย่อมจำได้เพียงอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น เหมือนการเห็นกษาปณ์ของเด็กที่ยังไม่มีปัญญา. วิญญาณย่อมรู้แจ้งทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น และให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยนัยแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย เหมือนการเห็นกษาปณ์ของชายชาวบ้าน. ปัญญาย่อมรู้ทั่วถึงทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น ให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยนัยแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย และเมื่อพยายามแล้ว ก็ให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้ด้วย เหมือนการเห็นกษาปณ์ของนายช่างทองใหญ่. แต่ความแตกต่างของธรรมเหล่านั้น ยากที่จะแทงตลอดได้.

တေနာဟ အာယသ္မာ နာဂသေနော – ‘‘ဒုက္ကရံ, မဟာရာဇ, ဘဂဝတာ ကတန္တိ. ကိံ, ဘန္တေ, နာဂသေန ဘဂဝတာ ဒုက္ကရံ ကတန္တိ? ဒုက္ကရံ, မဟာရာဇ, ဘဂဝတာ ကတံ, ဣမေသံ အရူပီနံ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ ဧကာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနာနံ ဝဝတ္ထာနံ အက္ခာတံ, အယံ ဖဿော, အယံ ဝေဒနာ, အယံ သညာ, အယံ စေတနာ, ဣဒံ စိတ္တ’’န္တိ (မိ. ပ. ၂.၇.၁၆). ယထာ ဟိ တိလတေလံ, သာသပတေလံ, မဓုကတေလံ, ဧရဏ္ဍကတေလံ, ဝသာတေလန္တိ ဣမာနိ ပဉ္စ တေလာနိ ဧကစာဋိယံ ပက္ခိပိတွာ ဒိဝသံ ယမကမန္ထေဟိ မန္ထေတွာ တတော ဣဒံ တိလတေလံ, ဣဒံ သာသပတေလန္တိ ဧကေကဿ ပါဋိယေက္ကံ ဥဒ္ဓရဏံ နာမ ဒုက္ကရံ, ဣဒံ တတော [Pg.245] ဒုက္ကရတရံ. ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဓမ္မိဿရော ဓမ္မရာဇာ ဣမေသံ အရူပီနံ ဓမ္မာနံ ဧကာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနာနံ ဝဝတ္ထာနံ အက္ခာသိ. ပဉ္စန္နံ မဟာနဒီနံ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနေ, ‘‘ဣဒံ ဂင်္ဂါယ ဥဒကံ, ဣဒံ ယမုနာယာ’’တိ ဧဝံ ပါဋိယေက္ကံ ဥဒကဥဒ္ဓရဏေနာပိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

เพราะเหตุนั้น พระนาคเสนผู้มีอายุจึงกล่าวว่า "มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงทำกิจที่ทำได้ยาก". (พระเจ้ามิลินท์ตรัสถามว่า) "ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงทำกิจที่ทำได้ยากอะไร?". (พระนาคเสนทูลตอบว่า) "มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงทำกิจที่ทำได้ยาก คือ ทรงจำแนกธรรมที่เป็นอรูปธรรม คือจิตและเจตสิกเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกันว่า 'นี้คือผัสสะ นี้คือเวทนา นี้คือสัญญา นี้คือเจตนา นี้คือจิต'". เปรียบเหมือนการนำน้ำมัน ๕ ชนิด คือ น้ำมันงา น้ำมันเมล็ดผักกาด น้ำมันมะซาง น้ำมันละหุ่ง และน้ำมันเปลว ใส่ลงในหม้อใบเดียวกัน แล้วคนด้วยไม้คนตลอดทั้งวัน การจะตักแยกน้ำมันแต่ละชนิดออกจากน้ำมันที่ผสมกันนั้นว่า "นี่น้ำมันงา นี่น้ำมันเมล็ดผักกาด" เป็นสิ่งที่ทำได้ยากฉันใด การจำแนกธรรมนี้ ยากยิ่งกว่านั้นฉันนั้น. แต่พระผู้มีพระภาค ผู้เป็นเจ้าแห่งธรรม เป็นธรรมราชา เพราะทรงแทงตลอดด้วยพระสัพพัญญุตญาณเป็นอย่างดี จึงได้ทรงจำแนกธรรมที่เป็นอรูปธรรมเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกัน. พึงทราบอรรถนี้แม้ด้วยอุปมาแห่งการตักน้ำแยกกัน ณ ที่ที่แม่น้ำใหญ่ ๕ สายไหลลงสู่สมุทรว่า "นี่น้ำคงคา นี่น้ำยมุนา".

၄၅၁. နိဿဋ္ဌေနာတိ နိဿဋေန ပရိစ္စတ္တေန ဝါ. တတ္ထ နိဿဋေနာတိ အတ္ထေ သတိ ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟီတိ နိဿက္ကဝစနံ. ပရိစ္စတ္တေနာတိ အတ္ထေ သတိ ကရဏဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ နိဿရိတွာ မနောဒွါရေ ပဝတ္တေန ပဉ္စဟိ ဝါ ဣန္ဒြိယေဟိ တဿ ဝတ္ထုဘာဝံ အနုပဂမနတာယ ပရိစ္စတ္တေနာတိ. ပရိသုဒ္ဓေနာတိ နိရုပက္ကိလေသေန. မနောဝိညာဏေနာတိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တေန. ကိံ နေယျန္တိ ကိံ ဇာနိတဗ္ဗံ. ‘‘ယံကိဉ္စိ နေယျံ နာမ အတ္ထိ ဓမ္မ’’န္တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၆၉) ဟိ ဇာနိတဗ္ဗံ နေယျန္တိ ဝုတ္တံ. အာကာသာနဉ္စာယတနံ နေယျန္တိ ကထံ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တေန အရူပါဝစရသမာပတ္တိ နေယျာတိ? ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနေ ဌိတေန အရူပါဝစရသမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သက္ကာ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဌိတဿ ဟိ သာ ဣဇ္ဈတိ. တသ္မာ ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနံ နေယျ’’န္တိအာဒိမာဟ. အထ နေဝသညာနာသညာယတနံ ကသ္မာ န ဝုတ္တန္တိ? ပါဋိယေက္ကံ အဘိနိဝေသာဘာဝတော. တတ္ထ ဟိ ကလာပတော နယတော သမ္မသနံ လဗ္ဘတိ, ဓမ္မသေနာပတိသဒိသဿာပိ ဟိ ဘိက္ခုနော ပါဋိယေက္ကံ အဘိနိဝေသော န ဇာယတိ. တသ္မာ ထေရောပိ, ‘‘ဧဝံ ကိရမေ ဓမ္မာ အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ, ဟုတွာ ပဋိဝေန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၉၄) ကလာပတော နယတော သမ္မသိတွာ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ. ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿ ဟတ္ထဂတတ္တာ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယမ္ပိ ပရောပညာသ ဓမ္မေ ပါဋိယေက္ကံ အံဂုဒ္ဓါရေနေဝ ဥဒ္ဓရိတွာ, ‘‘ယာဝတာ သညာသမာပတ္တိယော, တာဝတာ အညာပဋိဝေဓော’’တိ အာဟ.

๔๕๑. บทว่า Nissaṭṭhena ได้แก่ ที่สลัดออกแล้ว หรือ ที่สละแล้ว. ในสองบทนั้น เมื่อมีความหมายว่า ที่สลัดออกแล้ว บทว่า pañcahi indriyehi เป็นนิสสักกวจนะ (ปัญจมีวิภัตติ). เมื่อมีความหมายว่า ที่สละแล้ว พึงทราบว่าเป็นกรณวจนะ (ตติยาวิภัตติ). ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ว่า (คือ) ที่เกิดขึ้นที่มโนทวารโดยออกจากอินทรีย์ ๕ หรือ ที่สละแล้วเพราะไม่ได้เป็นวัตถุแห่งอินทรีย์ ๕ เหล่านั้น. บทว่า Parisuddhena ได้แก่ ที่ปราศจากอุปกิเลส. บทว่า Manoviññāṇena ได้แก่ ด้วยจิตคือรูปาวจรจตุตถฌาน. บทว่า Kiṃ neyyaṃ ได้แก่ อะไรคือสิ่งที่พึงรู้. จริงอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า “Yaṃkiñci neyyaṃ nāma atthi dhamma” ท่านกล่าวว่า สิ่งที่พึงรู้ ชื่อว่า เนยยะ. บทว่า Ākāsānañcāyatanaṃ neyyaṃ (อากาสานัญจายตนะเป็นสิ่งที่พึงรู้) ถามว่า อรูปาวจรสมาบัติจะเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยจิตคือรูปาวจรจตุตถฌานอย่างไร? (ตอบว่า) บุคคลผู้ตั้งอยู่ในรูปาวจรจตุตถฌานย่อมสามารถทำให้เกิดอรูปาวจรสมาบัติได้. จริงอยู่ สมาบัตินั้นย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในฌานนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ākāsānañcāyatanaṃ neyyaṃ”. ถามว่า ก็เหตุไรท่านจึงไม่กล่าวถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ? (ตอบว่า) เพราะไม่มีการมนสิการโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ ในฌานนั้น ย่อมได้การพิจารณาโดยความเป็นกลุ่ม โดยนัย. จริงอยู่ แม้ภิกษุผู้เป็นเช่นกับพระธรรมเสนาบดี การมนสิการโดยส่วนเดียวก็ไม่เกิด. เพราะเหตุนั้น แม้พระเถระจึงพิจารณาโดยความเป็นกลุ่ม โดยนัย แล้วทูลแก้ว่า “ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วย่อมเกิดขึ้น มีแล้วย่อมดับไป”. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทรงมีสัพพัญญุตญาณอยู่ในพระหัตถ์ แม้ในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ก็ทรงยกธรรมะกว่า ๕๐ อย่างขึ้นพิจารณาโดยส่วนเดียวด้วยการยกองค์ธรรมขึ้นเท่านั้น แล้วตรัสว่า “สัญญาสมาบัติมีประมาณเท่าใด การแทงตลอดด้วยปัญญาก็มีประมาณเท่านั้น”.

ပညာစက္ခုနာ ပဇာနာတီတိ ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေန စက္ခုဘူတာယ ပညာယ ပဇာနာတိ. တတ္ထ ဒွေ ပညာ သမာဓိပညာ ဝိပဿနာပညာ စ. သမာဓိပညာယ ကိစ္စတော အသမ္မောဟတော စ ပဇာနာတိ. ဝိပဿနာပညာယ လက္ခဏပဋိဝေဓေန အာရမ္မဏတော ဇာနနံ ကထိတံ. ကိမတ္ထိယာတိ ကော ဧတိဿာ အတ္ထော. အဘိညတ္ထာတိအာဒီသု အဘိညေယျေ ဓမ္မေ အဘိဇာနာတီတိ [Pg.246] အဘိညတ္ထာ. ပရိညေယျေ ဓမ္မေ ပရိဇာနာတီတိ ပရိညတ္ထာ. ပဟာတဗ္ဗေ ဓမ္မေ ပဇဟတီတိ ပဟာနတ္ထာ. သာ ပနေသာ လောကိယာပိ အဘိညတ္ထာ စ ပရိညတ္ထာ စ ဝိက္ခမ္ဘနတော ပဟာနတ္ထာ. လောကုတ္တရာပိ အဘိညတ္ထာ စ ပရိညတ္ထာ စ သမုစ္ဆေဒတော ပဟာနတ္ထာ. တတ္ထ လောကိယာ ကိစ္စတော အသမ္မောဟတော စ ပဇာနာတိ, လောကုတ္တရာ အသမ္မောဟတော.

บทว่า Paññācakkhunā pajānāti ความว่า ย่อมรู้แจ้งด้วยปัญญาที่เปรียบเหมือนดวงตา เพราะเป็นธรรมนำในการเห็น. ในปัญญานั้น มีปัญญา ๒ อย่าง คือ สมาธิปัญญา และวิปัสสนาปัญญา. บุคคลย่อมรู้แจ้งด้วยสมาธิปัญญาโดยกิจและโดยความไม่หลง. ท่านกล่าวการรู้ด้วยวิปัสสนาปัญญาว่า เป็นการรู้โดยการแทงตลอดลักษณะและโดยอารมณ์. บทว่า Kimatthiyā ความว่า ปัญญานั้นมีประโยชน์อะไร. ในบาลีเป็นต้นว่า Abhiññatthā ชื่อว่า อภิญญัตถา เพราะย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง. ชื่อว่า ปริญญัตถา เพราะย่อมกำหนดรู้ซึ่งธรรมที่ควรกำหนดรู้. ชื่อว่า ปหานัตถา เพราะย่อมละซึ่งธรรมที่ควรละ. ก็ปัญญานั้น แม้ที่เป็นโลกิยะ ก็ชื่อว่า อภิญญัตถา และปริญญัตถา และชื่อว่า ปหานัตถา เพราะเป็นการละโดยวิธีข่มไว้. แม้ที่เป็นโลกุตตระ ก็ชื่อว่า อภิญญัตถา และปริญญัตถา และชื่อว่า ปหานัตถา เพราะเป็นการละโดยวิธีตัดขาด. ในปัญญาสองอย่างนั้น โลกิยปัญญาย่อมรู้แจ้งโดยกิจและโดยความไม่หลง, โลกุตตรปัญญาย่อมรู้แจ้งโดยความไม่หลง.

၄၅၂. သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပာဒါယာတိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ. ပရတော စ ဃောသောတိ သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ. ယောနိသော စ မနသိကာရောတိ အတ္တနော ဥပါယမနသိကာရော. တတ္ထ သာဝကေသု အပိ ဓမ္မသေနာပတိနော ဒွေ ပစ္စယာ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋန္တိယေဝ. ထေရော ဟိ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ ဧကံ အသင်္ချေယျံ ပါရမိယော ပူရေတွာပိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အဏုမတ္တမ္ပိ ကိလေသံ ပဇဟိတုံ နာသက္ခိ. ‘‘ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ’’တိ (မဟာဝ. ၆၀) အဿဇိတ္ထေရတော ဣမံ ဂါထံ သုတွာဝဿ ပဋိဝေဓော ဇာတော. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ပန သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနဉ္စ ပရတောဃောသကမ္မံ နတ္ထိ, ယောနိသောမနသိကာရသ္မိံယေဝ ဌတွာ ပစ္စေကဗောဓိဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ.

๔๕๒. บทว่า Sammādiṭṭhiyā uppādāya ได้แก่ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิและมรรคสัมมาทิฏฐิ. บทว่า Parato ca ghoso ได้แก่ การฟังธรรมที่เกื้อกูล. บทว่า Yoniso ca manasikāro ได้แก่ การทำไว้ในใจโดยอุบายของตน. ในปัจจัยเหล่านั้น แม้ในหมู่สาวก พระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) ก็สมควรที่จะได้รับปัจจัยสองอย่างทีเดียว. จริงอยู่ พระเถระแม้บำเพ็ญบารมีมาหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป ก็ไม่สามารถละกิเลสแม้ประมาณน้อยนิดได้ด้วยธรรมดาของตน. การแทงตลอดธรรมเกิดขึ้นแก่ท่าน ก็เพราะได้ฟังคาถานี้ว่า “Ye dhammā hetuppabhavā” จากพระอัสสชิเถระ. ส่วนพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่มีกรรมคือปรโตโฆสะ, ท่านเหล่านั้นดำรงอยู่เฉพาะในโยนิโสมนสิการเท่านั้น แล้วยังปัจเจกโพธิญาณและสัพพัญญุตญาณให้เกิดขึ้น.

အနုဂ္ဂဟိတာတိ လဒ္ဓူပကာရာ. သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဖလက္ခဏေ နိဗ္ဗတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ ဖလံ အဿာတိ စေတောဝိမုတ္တိဖလာ. တဒေဝ စေတောဝိမုတ္တိသင်္ခါတံ ဖလံ အာနိသံသော အဿာတိ စေတောဝိမုတ္တိဖလာနိသံသာ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ စတုတ္ထဖလပညာ ပညာဝိမုတ္တိ နာမ, အဝသေသာ ဓမ္မာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သီလာနုဂ္ဂဟိတာတိအာဒီသု သီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သုတန္တိ သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ. သာကစ္ဆာတိ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနကထာ. သမထောတိ ဝိပဿနာပါဒိကာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော. ဝိပဿနာတိ သတ္တဝိဓာ အနုပဿနာ. စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဉှိ ပူရေန္တဿ, သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ သုဏန္တဿ, ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနံ ဆိန္ဒန္တဿ, ဝိပဿနာပါဒိကာသု အဋ္ဌသမာပတ္တီသု ကမ္မံ ကရောန္တဿ, သတ္တဝိဓံ အနုပဿနံ ဘာဝေန္တဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဖလံ ဒေတိ.

บทว่า Anuggahitā ได้แก่ ที่ได้รับการอุปการะแล้ว. บทว่า Sammādiṭṭhi ได้แก่ อรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ. ชื่อว่า Cetovimuttiphalā เพราะมีเจโตวิมุตติที่เกิดขึ้นในขณะแห่งผลเป็นผล. ชื่อว่า Cetovimuttiphalānisaṃsā เพราะมีผลที่เรียกว่าเจโตวิมุตตินั่นเองเป็นอานิสงส์. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เช่นกัน. และในที่นี้ ปัญญาในผลที่สี่ ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ, ธรรมที่เหลือพึงทราบว่า เจโตวิมุตติ. ในบาลีเป็นต้นว่า Sīlānuggahitā: บทว่า Sīlaṃ ได้แก่ จตุปาริสุทธิศีล. บทว่า Sutaṃ ได้แก่ การฟังธรรมที่เกื้อกูล. บทว่า Sākacchā ได้แก่ การสนทนาที่ตัดความพลาดพลั้งและความพลาดพลั้งซ้ำๆ ในกรรมฐาน. บทว่า Samatho ได้แก่ สมาบัติ ๘ ที่เป็นบาทของวิปัสสนา. บทว่า Vipassanā ได้แก่ อนุ-ปัสสนา ๗ อย่าง. จริงอยู่ อรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้นให้ผลแก่บุคคลผู้บำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์, ผู้ฟังธรรมที่เกื้อกูล, ผู้ตัดความพลาดพลั้งในกรรมฐาน, ผู้กระทำความเพียรในสมาบัติ ๘ ที่เป็นบาทของวิปัสสนา, และผู้เจริญอนุ-ปัสสนา ๗ อย่าง.

ယထာ ဟိ မဓုရံ အမ္ဗပက္ကံ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော အမ္ဗပေါတကဿ သမန္တာ ဥဒကကောဋ္ဌကံ ထိရံ ကတွာ ဗန္ဓတိ. ဃဋံ ဂဟေတွာ ကာလေန ကာလံ ဥဒကံ အာသိဉ္စတိ. ဥဒကဿ အနိက္ခမနတ္ထံ မရိယာဒံ ထိရံ ကရောတိ. ယာ ဟောတိ [Pg.247] သမီပေ ဝလ္လိ ဝါ သုက္ခဒဏ္ဍကော ဝါ ကိပိလ္လိကပုဋော ဝါ မက္ကဋကဇာလံ ဝါ, တံ အပနေတိ. ခဏိတ္တိံ ဂဟေတွာ ကာလေန ကာလံ မူလာနိ ပရိခဏတိ. ဧဝမဿ အပ္ပမတ္တဿ ဣမာနိ ပဉ္စ ကာရဏာနိ ကရောတော သော အမ္ဗော ဝဍ္ဎိတွာ ဖလံ ဒေတိ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရုက္ခဿ သမန္တတော ကောဋ္ဌကဗန္ဓနံ ဝိယ ဟိ သီလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ကာလေန ကာလံ ဥဒကသိဉ္စနံ ဝိယ ဓမ္မဿဝနံ, မရိယာဒါယ ထိရဘာဝကရဏံ ဝိယ သမထော, သမီပေ ဝလ္လိအာဒီနံ ဟရဏံ ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနံ, ကာလေန ကာလံ ခဏိတ္တိံ ဂဟေတွာ မူလခဏနံ ဝိယ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဘာဝနာ. တေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ အနုဂ္ဂဟိတဿ အမ္ဗရုက္ခဿ မဓုရဖလဒါနကာလော ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မေဟိ အနုဂ္ဂဟိတာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အရဟတ္တဖလဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

จริงอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะบริโภคมะม่วงสุกรสหวาน ทำอ่างน้ำรอบต้นมะม่วงอ่อนให้มั่นคงแล้วล้อมไว้ เขาถือหม้อรดน้ำเป็นครั้งคราว ทำขอบคันให้มั่นคงเพื่อไม่ให้น้ำไหลออก เถาวัลย์ก็ดี กิ่งไม้แห้งก็ดี จอมปลวกก็ดี หรือใยแมงมุมก็ดี อันใดมีอยู่ใกล้ๆ เขาก็นำสิ่งนั้นออก ถือเสียมพรวนดินที่โคนเป็นครั้งคราว เมื่อเขาผู้ไม่ประมาททำเหตุ ๕ ประการเหล่านี้อย่างนี้ มะม่วงต้นนั้นก็เจริญขึ้นแล้วให้ผล ฉันใด พึงทราบความถึงพร้อมแห่งอุปมานี้ฉันนั้น พึงเห็นศีลเหมือนการล้อมอ่างน้ำรอบต้นไม้ พึงเห็นการฟังธรรมเหมือนการรดน้ำเป็นครั้งคราว พึงเห็นสมถะเหมือนการทำขอบคันให้มั่นคง พึงเห็นการตัดความพลาดพลั้งในกรรมฐานเหมือนการกำจัดเถาวัลย์เป็นต้นที่อยู่ใกล้ พึงเห็นการเจริญอนุปัสสนา ๗ ประการเหมือนการถือเสียมพรวนดินที่โคนเป็นครั้งคราว พึงทราบการให้พระอรหัตผลของสัมมาทิฏฐิอันได้รับการอนุเคราะห์ด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้ของภิกษุนี้ เหมือนกาลที่ต้นมะม่วงซึ่งได้รับการอนุเคราะห์ด้วยเหตุ ๕ ประการเหล่านั้นให้ผลรสหวาน ฉันนั้น

၄၅၃. ကတိ ပနာဝုသော, ဘဝါတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? မူလမေဝ ဂတော အနုသန္ဓိ, ဒုပ္ပညော ယေဟိ ဘဝေဟိ န ဥဋ္ဌာတိ, တေ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. တတ္ထ ကာမဘဝေါတိ ကာမဘဝူပဂံ ကမ္မံ ကမ္မာဘိနိဗ္ဗတ္တာ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓာပီတိ ဥဘယမေကတော ကတွာ ကာမဘဝေါတိ အာဟ. ရူပါရူပဘဝေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာယတိန္တိ အနာဂတေ. ပုနဗ္ဘဝဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တီတိ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ. ဣဓ ဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. တတြာတတြာဘိနန္ဒနာတိ ရူပါဘိနန္ဒနာ သဒ္ဒါဘိနန္ဒနာတိ ဧဝံ တဟိံ တဟိံ အဘိနန္ဒနာ, ကရဏဝစနေ စေတံ ပစ္စတ္တံ. တတြတတြာဘိနန္ဒနာယ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ ဟိ ဂမနံ ဟောတိ, အာဂမနံ ဟောတိ, ဂမနာဂမနံ ဟောတိ, ဝဋ္ဋံ ဝတ္တတီတိ ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေသိ. ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကထံ ပနာဝုသော’’တိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါတိ အဝိဇ္ဇာယ ခယနိရောဓေန. ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒါတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာယ ဥပ္ပာဒေန. ကိံ အဝိဇ္ဇာ ပုဗ္ဗေ နိရုဒ္ဓါ, အထ ဝိဇ္ဇာ ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နာတိ? ဥဘယမေတံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ပဒီပုဇ္ဇလနေန အန္ဓကာရဝိဂမော ဝိယ ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒေန အဝိဇ္ဇာ နိရုဒ္ဓါဝ ဟောတိ. တဏှာနိရောဓာတိ တဏှာယ ခယနိရောဓေန. ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ န ဟောတီတိ ဧဝံ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ န ဟောတိ, ဂမနံ အာဂမနံ ဂမနာဂမနံ ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ, ဝဋ္ဋံ န ဝတ္တတီတိ ဝိဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေသိ.

๔๕๓. ในบทว่า 'กติ ปนาวุโส ภวา' นี้ ท่านถามอะไร? ผู้มีปัญญาทรามไปถึงแค่ต้นเรื่อง ไม่เข้าใจความสืบต่อ ย่อมถามว่า 'เราจักถามภพทั้งหลายที่สัตว์ไม่อาจลุกขึ้นได้' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'กามภโว' พระผู้มีพระภาคทรงรวมกรรมที่เป็นเหตุให้เข้าถึงกามภพและอุปาทินนขันธ์ที่เกิดจากกรรมทั้งสองอย่างเข้าด้วยกันแล้วตรัสว่า 'กามภพ' แม้ในรูปภพและอรูปภพ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า 'อายตึ' คือ ในอนาคต การบังเกิดแห่งภพใหม่ ชื่อว่า 'ปุนัพภวาภินิพพัตติ' ในที่นี้ ท่านถามว่า 'เราจักถามวัฏฏะ' บทว่า 'ตตฺรตตฺราภินนฺทนา' คือ ความเพลิดเพลินในรูป ความเพลิดเพลินในเสียง คือความเพลินในอารมณ์นั้นๆ อย่างนี้ และศัพท์นี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถกรณวจนะ อธิบายว่า การบังเกิดแห่งภพใหม่ย่อมมีได้เพราะความเพลิดเพลินในอารมณ์นั้นๆ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การไปย่อมมี การมาย่อมมี การไปและการมาย่อมมี ทรงแสดงวัฏฏะให้ถึงที่สุดว่า 'วัฏฏะย่อมเป็นไป' บัดนี้ เมื่อจะถามถึงวิวัฏฏะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'กถํ ปนาวุโส' ในการวิสัชนาปัญหานั้น บทว่า 'อวิชฺชาวิราคา' คือ เพราะความสิ้นไปและความดับไปแห่งอวิชชา บทว่า 'วิชฺชุปฺปาทา' คือ เพราะความเกิดขึ้นแห่งอรหัตตมรรควิชชา ถามว่า อวิชชาดับไปก่อน หรือว่าวิชชาเกิดขึ้นก่อน? ไม่ควรกล่าวทั้งสองอย่างนั้น อวิชชาย่อมดับไปนั่นแหละเพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา เหมือนความมืดหายไปเพราะการจุดประทีป ฉันนั้น บทว่า 'ตณฺหานิโรธา' คือ เพราะความสิ้นไปและความดับไปแห่งตัณหา การบังเกิดแห่งภพใหม่ย่อมไม่มี คือ การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมไม่มี การไป การมา การไปและการมาย่อมขาดสูญ ทรงแสดงวิวัฏฏะให้ถึงที่สุดว่า 'วัฏฏะย่อมไม่เป็นไป'

၄၅၄. ကတမံ ပနာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဘိက္ခု ကာလေန ကာလံ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇတိ. တဿ နိရောဓပါဒကံ ပဌမဇ္ဈာနံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ပဌမံ ဈာနန္တိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓံ သမာပဇ္ဇနကေန [Pg.248] ဘိက္ခုနာ အင်္ဂဝဝတ္ထာနံ ကောဋ္ဌာသပရိစ္ဆေဒေါ နာမ ဇာနိတဗ္ဗော, ဣဒံ ဈာနံ ပဉ္စင်္ဂိကံ စတုရင်္ဂိကံ တိဝင်္ဂိကံ ဒုဝင်္ဂိကန္တိ အင်္ဂဝဝတ္ထာနံ ကောဋ္ဌာသပရိစ္ဆေဒံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ဝိတက္ကောတိအာဒီသု ပန အဘိနိရောပနလက္ခဏော ဝိတက္ကော, အနုမဇ္ဇနလက္ခဏော ဝိစာရော, ဖရဏလက္ခဏာ ပီတိ, သာတလက္ခဏံ သုခံ, အဝိက္ခေပလက္ခဏာ စိတ္တေကဂ္ဂတာတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဝတ္တန္တိ. ကတင်္ဂဝိပ္ပဟီနန္တိ ဣဓ ပန ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓံ သမာပဇ္ဇနကေန ဘိက္ခုနာ ဥပကာရာနုပကာရာနိ အင်္ဂါနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ, တာနိ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ, ဝိဿဇ္ဇနံ ပနေတ္ထ ပါကဋမေဝ. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ နိရောဓပါဒကံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဂဟိတံ, ဥပရိ တဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆိဿတိ. အန္တရာ ပန ဆ သမာပတ္တိယော သံခိတ္တာ, နယံ ဝါ ဒဿေတွာ ဝိဿဋ္ဌာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๔๕๔. ในบทว่า 'กตมํ ปนาวุโส' นี้ ท่านถามอะไร? ภิกษุผู้เป็นอุภโตภาควิมุตติ ย่อมเข้าสมาบัติเป็นครั้งคราว ท่านถามว่า 'เราจักถามปฐมฌานอันเป็นบาทของนิโรธสมาบัตินั้น' ในบทว่า 'ปฐมํ ฌานํ' นี้ ท่านถามอะไร? ภิกษุผู้เข้าสมาบัติพึงทราบการกำหนดองค์ฌานที่ชื่อว่าการกำหนดส่วน ท่านถามว่า 'เราจักถามการกำหนดองค์ฌานคือการกำหนดส่วนว่า ฌานนี้มีองค์ ๕ ฌานนี้มีองค์ ๔ ฌานนี้มีองค์ ๓ ฌานนี้มีองค์ ๒' ส่วนในบทเป็นต้นว่า 'วิตกฺโก' วิตกมีลักษณะน้อมไปในอารมณ์ วิจารมีลักษณะเคล้าคลึงอารมณ์ ปีติมีลักษณะแผ่ซ่าน สุขมีลักษณะเป็นที่พอใจ จิตเตกัคคตามีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ย่อมเป็นไป ส่วนในบทว่า 'กตงฺควิปฺปหีนํ' นี้ ท่านถามอะไร? ภิกษุผู้เข้าสมาบัติพึงทราบองค์ฌานที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ ท่านถามว่า 'เราจักถามองค์ฌานเหล่านั้น' ส่วนคำวิสัชนาในข้อนี้ก็ชัดเจนอยู่แล้ว ด้วยเหตุนี้ ในเบื้องต้น ท่านจึงยกเอาปฐมฌานอันเป็นบาทของนิโรธสมาบัติขึ้นมา ในเบื้องปลาย ท่านจักถามถึงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติอันเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธสมาบัตินั้น ส่วนในระหว่าง สมาบัติ ๖ ประการท่านกล่าวไว้โดยย่อ พึงทราบว่า ท่านแสดงนัยแล้วปล่อยไว้

၄၅၅. ဣဒါနိ ဝိညာဏနိဿယေ ပဉ္စ ပသာဒေ ပုစ္ဆန္တော ပဉ္စိမာနိ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂေါစရဝိသယန္တိ ဂေါစရဘူတံ ဝိသယံ. အညမညဿာတိ စက္ခု သောတဿ သောတံ ဝါ စက္ခုဿာတိ ဧဝံ ဧကေကဿ ဂေါစရဝိသယံ န ပစ္စနုဘောတိ. သစေ ဟိ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါရမ္မဏံ သမောဓာနေတွာ သောတိန္ဒြိယဿ ဥပနေယျ, ‘‘ဣင်္ဃ တာဝ နံ ဝဝတ္ထပေဟိ ဝိဘာဝေဟိ, ကိံ နာမေတံ အာရမ္မဏ’’န္တိ. စက္ခုဝိညာဏဉှိ ဝိနာပိ မုခေန အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘အရေ အန္ဓဗာလ, ဝဿသတမ္ပိ ဝဿသဟဿမ္ပိ ပရိဓာဝမာနော အညတြ မယာ ကုဟိံ ဧတဿ ဇာနနကံ လဘိဿသိ, အာဟရ နံ စက္ခုပသာဒေ ဥပနေဟိ, အဟမေတံ အာရမ္မဏံ ဇာနိဿာမိ, ယဒိ ဝါ နီလံ ယဒိ ဝါ ပီတကံ, န ဟိ ဧသော အညဿ ဝိသယော, မယှေဝေသော ဝိသယော’’တိ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝမေတာနိ အညမညဿ ဂေါစရံ ဝိသယံ န ပစ္စနုဘောန္တိ နာမ. ကိံ ပဋိသရဏန္တိ ဧတေသံ ကိံ ပဋိသရဏံ, ကိံ ဧတာနိ ပဋိသရန္တီတိ ပုစ္ဆတိ. မနော ပဋိသရဏန္တိ ဇဝနမနော ပဋိသရဏံ. မနော စ နေသန္တိ မနောဒွါရိကဇဝနမနော ဝါ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနမနော ဝါ ဧတေသံ ဂေါစရဝိသယံ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အနုဘောတိ. စက္ခုဝိညာဏဉှိ ရူပဒဿနမတ္တမေဝ, ဧတ္ထ ရဇ္ဇနံ ဝါ ဒုဿနံ ဝါ မုယှနံ ဝါ နတ္ထိ. ဧတသ္မိံ ပန ဒွါရေ ဇဝနံ ရဇ္ဇတိ ဝါ ဒုဿတိ ဝါ မုယှတိ ဝါ. သောတဝိညာဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

๔๕๕. บัดนี้ พระสารีบุตรเถระ เมื่อจะทูลถามถึงปสาทรูป ๕ อันเป็นที่อาศัยแห่งวิญญาณ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปญฺจิมานิ อาวุโส" (ดูก่อนผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการเหล่านี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า "โคจรวจิสยํ" หมายถึง อารมณ์อันเป็นโคจร (แดนรับรู้) ส่วนบทว่า "อญฺญมญฺญสฺส" หมายความว่า จักขุ (ไม่เสวยอารมณ์) ของโสตะ หรือโสตะ (ไม่เสวยอารมณ์) ของจักขุ ด้วยประการฉะนี้ อินทรีย์แต่ละอย่างย่อมไม่เสวยโคจรอารมณ์ของกันและกัน จริงอยู่ หากจะมีผู้รวบรวมรูปารมณ์มีสีเขียวเป็นต้นแล้วนำไปสู่โสตินทรีย์ (แล้วกล่าวว่า) "เอาเถิด ท่านจงกำหนด จงทำให้ประจักษ์ซิว่า นี่เป็นอารมณ์ชื่ออะไร" จักขุวิญญาณ แม้ไม่มีปาก ก็พึงกล่าวตามสภาวะของตนอย่างนี้ว่า "แน่ะ คนโง่เขลาผู้มืดบอด แม้ท่านจะวิ่งวุ่นไปตลอดร้อยปีหรือพันปี เว้นจากเราเสียแล้ว ท่านจักได้ความรู้ในอารมณ์นี้จากที่ไหนกัน จงนำอารมณ์นั้นมา จงนำเข้ามาสู่จักขุปสาทเถิด เราจักรู้อารมณ์นี้ ไม่ว่าจะเป็นสีเขียวหรือสีเหลืองก็ตาม เพราะอารมณ์นี้ไม่ใช่วิสัยของอินทรีย์อื่น แต่เป็นวิสัยของเราผู้เดียวเท่านั้น" แม้ในทวารที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ อินทรีย์เหล่านี้จึงชื่อว่าย่อมไม่เสวยโคจรอารมณ์ของกันและกัน (พระมหาโกฏฐิตเถระ) ทูลถามว่า "อะไรเป็นที่พึ่งพิง" คือ อะไรเป็นที่พึ่งพิงของอินทรีย์เหล่านี้ อินทรีย์เหล่านี้อาศัยอะไร (พระสารีบุตรเถระตอบว่า) "มโนเป็นที่พึ่งพิง" คือ ชวนมโนเป็นที่พึ่งพิง และมโนของอินทรีย์เหล่านั้น คือ ชวนมโนที่เกิดทางมโนทวารหรือชวนมโนที่เกิดทางปัญจทวาร ย่อมเสวยโคจรอารมณ์ของอินทรีย์เหล่านั้นโดยอาการมีความกำหนัดยินดีเป็นต้น จริงอยู่ จักขุวิญญาณมีเพียงการเห็นรูปเท่านั้น ในจักขุวิญญาณนั้นไม่มีความกำหนัด ความประทุษร้าย หรือความหลง แต่ในทวารนั้น ชวนะย่อมกำหนัด ประทุษร้าย หรือหลง แม้ในโสตวิญญาณเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน

တတြာယံ ဥပမာ – ပဉ္စ ကိရ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ရာဇာနံ သေဝိတွာ ကိစ္ဆေန ကသိရေန ဧကသ္မိံ ပဉ္စကုလိကေ ဂါမေ ပရိတ္တကံ အာယံ လဘိံသု. တေသံ တတ္ထ [Pg.249] မစ္ဆဘာဂေါ မံသဘာဂေါ ယုတ္တိကဟာပဏော ဝါ, ဗန္ဓကဟာပဏော ဝါ, မာပဟာရကဟာပဏော ဝါ, အဋ္ဌကဟာပဏော ဝါ, သောဠသကဟာပဏော ဝါ, ဗာတ္တိံသကဟာပဏော ဝါ, စတုသဋ္ဌိကဟာပဏော ဝါ, ဒဏ္ဍောတိ ဧတ္တကမတ္တမေဝ ပါပုဏာတိ. သတဝတ္ထုကံ ပဉ္စသတဝတ္ထုကံ သဟဿဝတ္ထုကံ မဟာဗလိံ ရာဇာဝ ဂဏှာတိ. တတ္ထ ပဉ္စကုလိကဂါမော ဝိယ ပဉ္စ ပသာဒါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ; ပဉ္စ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ဝိယ ပဉ္စ ဝိညာဏာနိ; ရာဇာ ဝိယ ဇဝနံ; ဒုဗ္ဗလဘောဇကာနံ ပရိတ္တကံ အာယပါပုဏနံ ဝိယ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ရူပဒဿနာဒိမတ္တံ. ရဇ္ဇနာဒီနိ ပန ဧတေသု နတ္ထိ. ရညော မဟာဗလိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ တေသု ဒွါရေသု ဇဝနဿ ရဇ္ဇနာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ.

ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้ ได้ยินว่า นายบ้านผู้มีกำลังน้อย ๕ คน อาศัยรับใช้พระราชา แล้วได้รับส่วนอากรเพียงเล็กน้อยในหมู่บ้านแห่งหนึ่งซึ่งมีเพียง ๕ ตระกูล ด้วยความยากลำบาก ในหมู่บ้านนั้น พวกเขาจะได้รับเพียงส่วนแบ่งค่าปลา ค่าเนื้อ กหาปณะสำหรับผู้ปฏิบัติราชการ กหาปณะสำหรับผู้พ้นจากที่คุมขัง กหาปณะสำหรับค่าปรับไหมจากการทำร้ายร่างกาย หรือค่าปรับ ๘ กหาปณะ ๑๖ กหาปณะ ๓๒ กหาปณะ หรือ ๖๔ กหาปณะเท่านั้น ส่วนพระราชาเท่านั้นย่อมทรงรับอากรหลวงอันมีมูลค่าร้อยหนึ่ง ห้าร้อย หรือพันหนึ่ง ในอุปมานั้น พึงเห็นปสาทรูป ๕ เปรียบเหมือนหมู่บ้านที่มี ๕ ตระกูล, พึงเห็นวิญญาณ ๕ เปรียบเหมือนนายบ้านผู้มีกำลังน้อย ๕ คน, พึงเห็นชวนะเปรียบเหมือนพระราชา, พึงเห็นการที่จักขุวิญญาณเป็นต้นมีเพียงการเห็นรูปเป็นต้น เปรียบเหมือนการที่นายบ้านผู้มีกำลังน้อยได้รับส่วนอากรเพียงเล็กน้อย ส่วนความกำหนัดยินดีเป็นต้นย่อมไม่มีในวิญญาณเหล่านั้น พึงทราบว่า ความกำหนัดยินดีเป็นต้นของชวนะในทวารเหล่านั้น เปรียบเหมือนการที่พระราชาทรงรับอากรหลวงจำนวนมาก

၄၅၆. ပဉ္စိမာနိ, အာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? အန္တောနိရောဓသ္မိံ ပဉ္စ ပသာဒေ. ကိရိယမယပဝတ္တသ္မိဉှိ ဝတ္တမာနေ အရူပဓမ္မာ ပသာဒါနံ ဗလဝပစ္စယာ ဟောန္တိ. ယော ပန တံ ပဝတ္တံ နိရောဓေတွာ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပန္နော, တဿ အန္တောနိရောဓေ ပဉ္စ ပသာဒါ ကိံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌန္တီတိ ဣဒံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. အာယုံ ပဋိစ္စာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌန္တိ. ဥသ္မံ ပဋိစ္စာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ကမ္မဇတေဇံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတိ. ယသ္မာ ပန ကမ္မဇတေဇောပိ ဇီဝိတိန္ဒြိယေန ဝိနာ န တိဋ္ဌတိ, တသ္မာ ‘‘ဥသ္မာ အာယုံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတီ’’တိ အာဟ. ဈာယတောတိ ဇလတော. အစ္စိံ ပဋိစ္စာတိ ဇာလသိခံ ပဋိစ္စ. အာဘာ ပညာယတီတိ အာလောကော နာမ ပညာယတိ. အာဘံ ပဋိစ္စ အစ္စီတိ တံ အာလောကံ ပဋိစ္စ ဇာလသိခါ ပညာယတိ.

๔๕๖. ในบทว่า "ปญฺจิมานิ อาวุโส" นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามถึงปสาทรูป ๕ ในภายในนิโรธสมาบัติ จริงอยู่ เมื่อความสืบต่อแห่งรูปอันเกิดจากกรรมยังดำเนินไปอยู่ อรูปธรรมทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยที่มีกำลังแก่ปสาทรูป แต่ภิกษุใดดับความสืบต่อนั้นแล้วเข้าถึงนิโรธสมาบัติ ปสาทรูป ๕ ของภิกษุนั้นดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอะไรในภายในนิโรธสมาบัติ ท่านตั้งใจว่าจะถามเหตุนี้จึงได้ถามไป (พระสารีบุตรตอบว่า) "อาศัยอายุ" คือ ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยชีวิตินทรีย์ (พระมหาโกฏฐิตะถามว่า) "อาศัยไออุ่น" คือ ชีวิตินทรีย์อาศัยอะไรจึงดำรงอยู่ (พระสารีบุตรตอบว่า) อาศัยกัมมชเตโช (เตโชธาตุอันเกิดแต่กรรม) จึงดำรงอยู่ แต่เพราะแม้กัมมชเตโชก็ดำรงอยู่ไม่ได้หากปราศจากชีวิตินทรีย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่" บทว่า "ฌายโต" หมายถึง ของสิ่งที่ลุกโพลงอยู่ บทว่า "อจฺจึ ปฏิจฺจ" หมายถึง อาศัยเปลวไฟ บทว่า "อาภา ปญฺญายติ" หมายถึง แสงสว่างย่อมปรากฏ บทว่า "อาภํ ปฏิจฺจ อจฺจิ" หมายถึง อาศัยแสงสว่างนั้น เปลวไฟจึงปรากฏ

ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသော, အာယု ဥသ္မံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတီတိ ဧတ္ထ ဇာလသိခါ ဝိယ ကမ္မဇတေဇော. အာလောကော ဝိယ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ဇာလသိခါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အာလောကံ ဂဟေတွာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သာ တေန အတ္တနာ ဇနိတအာလောကေနေဝ သယမ္ပိ အဏု ထူလာ ဒီဃာ ရဿာတိ ပါကဋာ ဟောတိ. တတ္ထ ဇာလပဝတ္တိယာ ဇနိတအာလောကေန တဿာယေဝ ဇာလပဝတ္တိယာ ပါကဋဘာဝေါ ဝိယ ဥသ္မံ ပဋိစ္စ နိဗ္ဗတ္တေန ကမ္မဇမဟာဘူတသမ္ဘဝေန ဇီဝိတိန္ဒြိယေန ဥသ္မာယ အနုပါလနံ. ဇီဝိတိန္ဒြိယဉှိ ဒသပိ ဝဿာနိ…ပေ… ဝဿသတမ္ပိ ကမ္မဇတေဇပဝတ္တံ ပါလေတိ. ဣတိ မဟာဘူတာနိ ဥပါဒါရူပါနံ နိဿယပစ္စယာဒိဝသေန ပစ္စယာနိ ဟောန္တီတိ အာယု ဥသ္မံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတိ. ဇီဝိတိန္ဒြိယံ [Pg.250] မဟာဘူတာနိ ပါလေတီတိ ဥသ္မာ အာယုံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในบทว่า "ดูก่อนผู้มีอายุ ฉันใดก็ฉันนั้นแล อายุอาศัยไออุ่นดำรงอยู่" นี้ พึงเห็นกัมมชเตโชเปรียบเหมือนเปลวไฟ และพึงเห็นชีวิตินทรีย์เปรียบเหมือนแสงสว่าง จริงอยู่ เปลวไฟเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถือเอาแสงสว่างเกิดขึ้นด้วย เปลวไฟนั้นย่อมปรากฏได้ด้วยแสงสว่างที่ตนเองทำให้เกิดขึ้นนั่นแหละว่า เล็ก ใหญ่ ยาว หรือสั้น ในอุปมานั้น การที่ชีวิตินทรีย์ซึ่งเกิดขึ้นเพราะอาศัยกัมมชมหาภูตรูปที่เกิดจากไออุ่น (กัมมชเตโช) คอยอนุบาลไออุ่นนั้นไว้ เปรียบเหมือนความปรากฏของเปลวไฟนั้นเองด้วยแสงสว่างที่เกิดจากเปลวไฟนั้น จริงอยู่ ชีวิตินทรีย์ย่อมรักษากระแสแห่งเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมไว้ได้ตลอด ๑๐ ปี... ตลอด ๑๐๐ ปี ด้วยเหตุนี้ มหาภูตรูปทั้งหลายจึงเป็นปัจจัยแก่อุปาทายรูปโดยนัยเป็นต้นว่านิสสยปัจจัย ฉะนั้น อายุจึงอาศัยไออุ่นดำรงอยู่ และพึงทราบว่า ไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่ เพราะชีวิตินทรีย์ย่อมรักษามหาภูตรูปไว้

၄၅၇. အာယုသင်္ခါရာတိ အာယုမေဝ. ဝေဒနိယာ ဓမ္မာတိ ဝေဒနာ ဓမ္မာဝ. ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတီတိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတိ. ယော ဟိ ဘိက္ခု အရူပပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ သညဉ္စ ဝေဒနဉ္စ နိရောဓေတွာ နိရောဓံ သမာပန္နော, တဿ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယပစ္စယာ အရူပဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပန ရူပါရူပပဝတ္တံ ပဝတ္တတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ဧကော ပုရိသော ဇာလာပဝတ္တေ ဥက္ခဏ္ဌိတော ဥဒကေန ပဟရိတွာ ဇာလံ အပ္ပဝတ္တံ ကတွာ ဆာရိကာယ အင်္ဂါရေ ပိဓာယ တုဏှီ နိသီဒတိ. ယဒါ ပနဿ ပုန ဇာလာယ အတ္ထော ဟောတိ, ဆာရိကံ အပနေတွာ အင်္ဂါရေ ပရိဝတ္တေတွာ ဥပါဒါနံ ဒတွာ မုခဝါတံ ဝါ တာလဝဏ္ဋဝါတံ ဝါ ဒဒါတိ. အထ ဇာလာပဝတ္တံ ပုန ပဝတ္တတိ. ဧဝမေဝ ဇာလာပဝတ္တံ ဝိယ အရူပဓမ္မာ. ပုရိသဿ ဇာလာပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ ဥဒကပ္ပဟာရေန ဇာလံ အပ္ပဝတ္တံ ကတွာ ဆာရိကာယ အင်္ဂါရေ ပိဓာယ တုဏှီဘူတဿ နိသဇ္ဇာ ဝိယ ဘိက္ခုနော အရူပပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ သညဉ္စ ဝေဒနဉ္စ နိရောဓေတွာ နိရောဓသမာပဇ္ဇနံ. ဆာရိကာယ ပိဟိတအင်္ဂါရာ ဝိယ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ပုရိသဿ ပုန ဇာလာယ အတ္ထေ သတိ ဆာရိကာပနယနာဒီနိ ဝိယ ဘိက္ခုနော ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလာပဂမနံ. အဂ္ဂိဇာလာယ ပဝတ္တိ ဝိယ ပုန အရူပဓမ္မေသု ဥပ္ပန္နေသု ရူပါရူပပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๔๕๗. คำว่า อายุสังขาร ได้แก่ อายุ (ชีวิตินทรีย์) นั่นเอง. คำว่า เวทนียธรรม ได้แก่ เวทนาธรรมนั่นเอง. คำว่า การออกย่อมปรากฏ ความว่า การออกจากสมาบัติย่อมปรากฏ. จริงอยู่ ภิกษุใดเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งอรูปธรรม ดับสัญญาและเวทนาแล้ว เข้าถึงนิโรธสมาบัติ, แก่ภิกษุนั้น อรูปธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นเพราะรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัย ตามกาลที่กำหนดไว้. ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นไปแห่งรูปและอรูปย่อมเป็นไป. เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่งเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งเปลวไฟ เอาน้ำประพรมแล้ว ทำให้เปลวไฟไม่เป็นไป เอาเถ้ากลบถ่านไฟไว้นั่งนิ่งอยู่. แต่เมื่อใด เขาต้องการเปลวไฟอีก ก็เขี่ยเถ้าออก พลิกถ่านไฟ ให้เชื้อไฟ แล้วเป่าด้วยลมปากหรือพัดด้วยพัดใบตาล. ครั้งนั้น ความเป็นไปแห่งเปลวไฟย่อมเป็นไปอีก. ฉันใดก็ฉันนั้น อรูปธรรมทั้งหลายเปรียบเหมือนความเป็นไปแห่งเปลวไฟ. การที่ภิกษุเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งอรูปธรรม ดับสัญญาและเวทนาแล้ว เข้าถึงนิโรธสมาบัติ เปรียบเหมือนการที่บุรุษเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งเปลวไฟ เอาน้ำประพรม ทำให้เปลวไฟไม่เป็นไป เอาเถ้ากลบถ่านไฟไว้นั่งนิ่งอยู่. รูปชีวิตินทรีย์เปรียบเหมือนถ่านไฟที่ถูกเถ้ากลบไว้. การล่วงไปแห่งกาลที่กำหนดไว้ของภิกษุ เปรียบเหมือนการเขี่ยเถ้าออกเป็นต้นของบุรุษเมื่อต้องการเปลวไฟอีก. พึงทราบความเป็นไปแห่งรูปและอรูป เมื่ออรูปธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นอีก เปรียบเหมือนความเป็นไปแห่งเปลวไฟ.

အာယု ဥသ္မာ စ ဝိညာဏန္တိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ, ကမ္မဇတေဇောဓာတု, စိတ္တန္တိ ဣမေ တယော ဓမ္မာ ယဒါ ဣမံ ရူပကာယံ ဇဟန္တိ, အထာယံ အစေတနံ ကဋ္ဌံ ဝိယ ပထဝိယံ ဆဍ္ဍိတော သေတီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉ္စေတံ –

คำว่า อายุ อุสมา และวิญญาณ ความว่า ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ รูปชีวิตินทรีย์ กัมมชเตโชธาตุ และจิต เมื่อใด ย่อมละรูปกายนี้, ครั้งนั้น กายนี้ถูกทอดทิ้งไว้บนแผ่นดิน นอนทับอยู่เหมือนท่อนไม้ที่ไม่มีเจตนา, นี้คือความหมาย. และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า

‘‘အာယု ဥသ္မာ စ ဝိညာဏံ, ယဒါ ကာယံ ဇဟန္တိမံ;

အပဝိဒ္ဓေါ တဒါ သေတိ, ပရဘတ္တံ အစေတန’’န္တိ. (သံ. နိ. ၃.၉၅);

“เมื่อใด อายุ อุสมา และวิญญาณ ละกายนี้ไป, เมื่อนั้น กายนี้ถูกทอดทิ้งนอนอยู่ เป็นภักษาของผู้อื่น ไม่มีเจตนา”

ကာယသင်္ခါရာတိ အဿာသပဿာသာ. ဝစီသင်္ခါရာတိ ဝိတက္ကဝိစာရာ. စိတ္တသင်္ခါရာတိ သညာဝေဒနာ. အာယူတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ပရိဘိန္နာနီတိ ဥပဟတာနိ, ဝိနဋ္ဌာနီတိ အတ္ထော. တတ္ထ ကေစိ ‘‘နိရောဓသမာပန္နဿ စိတ္တသင်္ခါရာဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော စိတ္တံ အနိရုဒ္ဓံ ဟောတိ, တသ္မာ သစိတ္တကာ အယံ သမာပတ္တီတိ ဝဒန္တိ. တေ ဝတ္တဗ္ဗာ – ‘‘ဝစီသင်္ခါရာပိဿ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော ဝါစာ အနိရုဒ္ဓါ ဟောတိ, တသ္မာ နိရောဓံ သမာပန္နေန ဓမ္မမ္ပိ ကထေန္တေန သဇ္ဈာယမ္ပိ [Pg.251] ကရောန္တေန နိသီဒိတဗ္ဗံ သိယာ. ‘‘ယော စာယံ မတော ကာလင်္ကတော, တဿာပိ စိတ္တသင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော စိတ္တံ အနိရုဒ္ဓံ ဘဝေယျ, တသ္မာ ကာလင်္ကတေ မာတာပိတရော ဝါ အရဟန္တေ ဝါ ဈာပယန္တေန အနန္တရိယကမ္မံ ကတံ ဘဝေယျ. ဣတိ ဗျဉ္ဇနေ အဘိနိဝေသံ အကတွာ အာစရိယာနံ နယေ ဌတွာ အတ္ထော ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. အတ္ထော ဟိ ပဋိသရဏံ, န ဗျဉ္ဇနံ.

คำว่า กายสังขาร ได้แก่ ลมอัสสาสะปัสสาสะ. คำว่า วจีสังขาร ได้แก่ วิตกและวิจาร. คำว่า จิตตสังขาร ได้แก่ สัญญาและเวทนา. คำว่า อายุ ได้แก่ รูปชีวิตินทรีย์. คำว่า แตกสลายแล้ว ความว่า ถูกทำลายแล้ว พินาศแล้ว. ในเรื่องนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “เพราะพระบาลีว่า ‘จิตตสังขารเท่านั้นดับไปสำหรับผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ’ จิตจึงไม่ดับ เพราะฉะนั้น สมาบัตินี้เป็นสจิตตกะ (มีจิต)”. พึงกล่าวตอบอาจารย์เหล่านั้นว่า “เพราะพระบาลีว่า ‘แม้แต่วจีสังขารของท่านก็ดับไป’ วาจาก็จะไม่ดับ เพราะฉะนั้น ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติพึงนั่งแสดงธรรมหรือทำการสาธยายอยู่ได้”. “เพราะพระบาลีว่า ‘ผู้ใดตาย ทำกาละไปแล้ว แม้จิตตสังขารของผู้นั้นก็ดับไป’ จิตก็จะไม่ดับ เพราะฉะนั้น ผู้ที่เผามารดาบิดาหรือพระอรหันต์ที่ทำกาละไปแล้ว ก็จะพึงทำอนันตริยกรรม”. เพราะเหตุนั้น ไม่พึงยึดมั่นในพยัญชนะ พึงตั้งอยู่ในนัยของอาจารย์แล้วพิจารณาเนื้อความ. เพราะเนื้อความเท่านั้นเป็นที่พึ่ง พยัญชนะหาใช่ที่พึ่งไม่.

ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနီတိ ကိရိယမယပဝတ္တသ္မိဉှိ ဝတ္တမာနေ ဗဟိဒ္ဓါ အာရမ္မဏေသု ပသာဒေ ဃဋ္ဋေန္တေသု ဣန္ဒြိယာနိ ကိလမန္တာနိ ဥပဟတာနိ မက္ခိတာနိ ဝိယ ဟောန္တိ, ဝါတာဒီဟိ ဥဋ္ဌိတေန ရဇေန စတုမဟာပထေ ဌပိတအာဒါသော ဝိယ. ယထာ ပန ထဝိကာယံ ပက္ခိပိတွာ မဉ္ဇူသာဒီသု ဌပိတော အာဒါသော အန္တောယေဝ ဝိရောစတိ, ဧဝံ နိရောဓံ သမာပန္နဿ ဘိက္ခုနော အန္တောနိရောဓေ ပဉ္စ ပသာဒါ အတိဝိရောစန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနီ’’တိ.

คำว่า อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใสแล้ว ความว่า จริงอยู่ เมื่อความเป็นไปแห่งกิริยามยชวนะเป็นไปอยู่ เมื่ออารมณ์ภายนอกกระทบประสาท อินทรีย์ทั้งหลายย่อมลำบาก เหมือนถูกทำลาย เหมือนถูกฉาบทา เหมือนกระจกเงาที่ตั้งไว้ที่ทางสี่แพร่ง ซึ่งเต็มไปด้วยฝุ่นที่ฟุ้งขึ้นเพราะลมเป็นต้น. แต่เปรียบเหมือนกระจกเงาที่ใส่ไว้ในถุงแล้วเก็บไว้ในหีบเป็นต้น ย่อมส่องสว่างอยู่ภายในเท่านั้น ฉันใด, ประสาททั้ง ๕ ของภิกษุผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ ย่อมผ่องใสอย่างยิ่งในภายในนิโรธ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใสแล้ว”.

၄၅၈. ကတိ ပနာဝုသော, ပစ္စယာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ဝိဿဇ္ဇနေ ပနဿ သုခဿ စ ပဟာနာတိ စတ္တာရော အပဂမနပစ္စယာ ကထိတာ. အနိမိတ္တာယာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. အဝသေသသမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနဉှိ ဘဝင်္ဂေန ဟောတိ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာနံ ပန ဝိပဿနာနိဿန္ဒာယ ဖလသမာပတ္တိယာတိ တမေဝ ပုစ္ဆတိ. သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ ရူပါဒီနံ သဗ္ဗာရမ္မဏာနံ. အနိမိတ္တာယ စ ဓာတုယာ မနသိကာရောတိ သဗ္ဗနိမိတ္တာပဂတာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ မနသိကာရော. ဖလသမာပတ္တိသဟဇာတံ မနသိကာရံ သန္ဓာယာဟ. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ နိရောဓပါဒကံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဂဟိတံ, နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဂဟိတံ, ဣဓ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိ ဂဟိတာတိ.

๔๕๘. ในคำว่า ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยมีเท่าไร นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามว่า “เราจะถามถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะซึ่งเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธ”. แต่ในการตอบปัญหานั้น ท่านได้กล่าวถึงอปคมนปัจจัย ๔ ประการ มีคำว่า “เพราะละสุข” เป็นต้น. ในคำว่า เพื่ออนิมิตตสมาธิ นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามว่า “เราจะถามถึงผลสมาบัติที่เป็นการออกจากนิโรธ”. จริงอยู่ การออกจากสมาบัติที่เหลือย่อมมีได้ด้วยภวังค์ แต่การออกจากนิโรธย่อมมีได้ด้วยผลสมาบัติอันเป็นผลสืบเนื่องมาจากวิปัสสนา เพราะฉะนั้น ท่านจึงถามถึงผลสมาบัตินั้น. คำว่า แห่งนิมิตทั้งปวง ได้แก่ แห่งอารมณ์ทั้งปวงมีรูปเป็นต้น. คำว่า การมนสิการในอนิมิตตธาตุ ได้แก่ การมนสิการในนิพพานธาตุอันปราศจากนิมิตทั้งปวง. ท่านกล่าวหมายถึงมนสิการที่เกิดพร้อมกับผลสมาบัติ. ด้วยเหตุนี้ ในเบื้องต้น ท่านถือเอาปฐมฌานอันเป็นบาทของนิโรธ, ท่านถือเอาเนวสัญญานาสัญญายตนะอันเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธ, ในที่นี้ ท่านถือเอาผลสมาบัติที่เป็นการออกจากนิโรธ.

ဣမသ္မိံ ဌာနေ နိရောဓကထာ ကထေတဗ္ဗာ ဟောတိ. သာ, ‘‘ဒွီဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ တယော စ သင်္ခါရာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟိ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ ဝသီဘာဝတာပညာ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဉာဏ’’န္တိ ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၈၃) အာဂတာ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပနဿာ သဗ္ဗာကာရေန ဝိနိစ္ဆယကထာ ကထိတာ.

ในที่นี้ พึงกล่าวถึงนิโรธกถา. กถานั้นมาแล้วในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้ว่า “ญาณในนิโรธสมาบัติ (คือ) ปัญญาเพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยกำลัง ๒ อย่าง, เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓, เพราะความเป็นผู้มีวสีด้วยญาณจริยา ๑๖ และสมาธิจริยา ๙”. ส่วนในคัมภีร์วิสุทธิมรรค วินิจฉยกถาเกี่ยวกับนิโรธสมาบัตินั้น ท่านกล่าวไว้โดยอาการทั้งปวงแล้ว.

ဣဒါနိ [Pg.252] ဝလဉ္ဇနသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆန္တော ကတိ ပနာဝုသော, ပစ္စယာတိအာဒိမာဟ. နိရောဓတော ဟိ ဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိယာ ဌိတိ နာမ န ဟောတိ, ဧကံ ဒွေ စိတ္တဝါရမေဝ ပဝတ္တိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ. အယဉှိ ဘိက္ခု သတ္တ ဒိဝသေ အရူပပဝတ္တံ နိရောဓေတွာ နိသိန္နော နိရောဓဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိယံ န စိရံ တိဋ္ဌတိ. ဝလဉ္ဇနသမာပတ္တိယံ ပန အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒေါဝ ပမာဏံ. တသ္မာ သာ ဌိတိ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘အနိမိတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ဌိတိယာ’’တိ. တဿာ စိရဋ္ဌိတတ္ထံ ကတိ ပစ္စယာတိ အတ္ထော. ဝိဿဇ္ဇနေ ပနဿာ ပုဗ္ဗေ စ အဘိသင်္ခါရောတိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော. ဝုဋ္ဌာနာယာတိ ဣဓ ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆတိ. ဝိဿဇ္ဇနေပိဿာ သဗ္ဗနိမိတ္တာနဉ္စ မနသိကာရောတိ ရူပါဒိနိမိတ္တဝသေန ဘဝင်္ဂသဟဇာတမနသိကာရော ဝုတ္တော.

บัดนี้ เมื่อจะถามถึงวฬัญชนสมาบัติ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "กติ ปนาวุโส ปจฺจยา" (ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยมีเท่าไร) จริงอยู่ การตั้งอยู่แห่งผลสมาบัติของบุคคลผู้ออกจากนิโรธสมาบัติย่อมไม่มี (จิต) เป็นไปเพียงวาระจิตเดียวหรือสองวาระเท่านั้นแล้วก็หยั่งลงสู่ภวังค์ เพราะว่าภิกษุนี้ให้ความเป็นไปแห่งอรูปธรรมดับไปตลอด ๗ วันแล้วนั่งอยู่ ย่อมไม่ตั้งอยู่นานในผลสมาบัติที่เกิดจากการออกจากนิโรธ ส่วนในวฬัญชนสมาบัติ การกำหนดกาลเวลานั่นแหละเป็นประมาณ เพราะเหตุนั้น สมาบัตินั้นจึงชื่อว่าการตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อนิมิตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ฐิติยา" (เพื่อการตั้งอยู่แห่งอนิมิตตเจโตวิมุตติ) เนื้อความคือ "ปัจจัยเท่าไรมีอยู่เพื่อการตั้งอยู่ได้นานแห่งสมาบัตินั้น" ส่วนในคำวิสัชนาปัญหานั้น คำว่า "ปุพฺเพ จ อภิสงฺขาโร" ท่านกล่าวหมายถึงการกำหนดกาลเวลา ในคำว่า "วุฏฺฐานาย" นี้ ท่านถามถึงการออกจากภวังค์ แม้ในคำวิสัชนาปัญหานั้น คำว่า "สพฺพานิมิตฺตานญฺจ อมนสิกาโร" ท่านกล่าวหมายถึงมนสิการที่เกิดพร้อมกับภวังค์โดยนัยแห่งนิมิตมีรูปเป็นต้น

၄၅၉. ယာ စာယံ, အာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ဣဓ အညံ အဘိနဝံ နာမ နတ္ထိ. ဟေဋ္ဌာ ကထိတဓမ္မေယေဝ ဧကတော သမောဓာနေတွာ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ကတ္ထ ပန တေ ကထိတာ? ‘‘နီလမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ ပီတကမ္ပိ, လောဟိတကမ္ပိ, ဩဒါတကမ္ပိ သဉ္ဇာနာတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၀) ဧတသ္မိဉှိ ဌာနေ အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိ ကထိတာ. ‘‘နတ္ထိ ကိဉ္စီတိ အာကိဉ္စညာယတနန္တိ နေယျ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၁) ဧတ္ထ အာကိဉ္စညံ. ‘‘ပညာစက္ခုနာ ပဇာနာတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၁) ဧတ္ထ သုညတာ. ‘‘ကတိ ပနာဝုသော, ပစ္စယာ အနိမိတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ဌိတိယာ ဝုဋ္ဌာနာယာ’’တိ ဧတ္ထ အနိမိတ္တာ. ဧဝံ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာဝ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဧကတော သမောဓာနေတွာ ပုစ္ဆတိ. တံ ပန ပဋိက္ခိပိတွာ ဧတာ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌာဝါတိ ဝတွာ အညေ စတ္တာရော ဓမ္မာ ဧကနာမကာ အတ္ထိ. ဧကော ဓမ္မော စတုနာမကော အတ္ထိ, ဧတံ ပါကဋံ ကတွာ ကထာပေတုံ ဣဓ ပုစ္ဆတီတိ အဋ္ဌကထာယံ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတံ. တဿာ ဝိဿဇ္ဇနေ အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အယံ ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ အပ္ပမာဏာ နာမ. အယဉှိ အပ္ပမာဏေ ဝါ သတ္တေ ဖရတိ, ဧကသ္မိမ္ပိ ဝါ သတ္တေ အသေသေတွာ ဖရတိ.

๔๕๙. ในบทว่า "ยา จายํ อาวุโส" นี้ ท่านถามอะไร? ในที่นี้ ไม่มีเรื่องใหม่เรื่องอื่น ท่านถามด้วยคิดว่า "เราจะรวบรวมธรรมที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำแล้วถาม" ก็ธรรมเหล่านั้นท่านกล่าวไว้ที่ไหน? ในที่นี้ คือในบทว่า "นีลมฺปิ สญฺชานาติ ปีตกมฺปิ โลหิตกมฺปิ โอทาตกมฺปิ สญฺชานาติ" (ม.นิ. ๑.๔๕๐) ท่านกล่าวถึงอัปปมาณาเจโตวิมุตติ ในบทว่า "นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ" (ม.นิ. ๑.๔๕๑) ท่านกล่าวถึงอากิญจัญญายตนะ ในบทว่า "ปญฺญาจกฺขุนา ปชานาติ" (ม.นิ. ๑.๔๕๑) ท่านกล่าวถึงสุญญตา ในบทว่า "กติ ปนาวุโส ปจฺจยา อนิมิตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ฐิติยา วุฏฺฐานาย" ท่านกล่าวถึงอนิมิตตเจโตวิมุตติ ท่านรวบรวมธรรมที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำอย่างนี้แล้วถามในที่นี้ แต่อรรถกถาจารย์ปฏิเสธความเห็นนั้นแล้วกล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นท่านแสดงไว้แล้วในที่นั้นๆ" แล้ววินิจฉัยไว้ในอรรถกถาว่า "ธรรม ๔ อย่างอื่นที่มีชื่ออย่างเดียวกันมีอยู่ ธรรมอย่างหนึ่งมี ๔ ชื่อมีอยู่ ท่านถามในที่นี้เพื่อกระทำให้ธรรมนั้นปรากฏแล้วให้กล่าว" ในคำวิสัชนาปัญหานั้น บทว่า "อยํ วุจฺจตาวุโส อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ" ความว่า เจโตวิมุตตินี้ชื่อว่าอัปปมาณา เพราะไม่มีประมาณโดยการแผ่ไป จริงอยู่ เจโตวิมุตตินี้แผ่ไปในสัตว์ไม่มีประมาณ หรือแผ่ไปในสัตว์แม้ตนเดียวโดยไม่มีส่วนเหลือ

အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အာကိဉ္စညာတိ အာရမ္မဏကိဉ္စနဿ အဘာဝတော အာကိဉ္စညာ. အတ္တေန ဝါတိ အတ္တ ဘာဝပေါသပုဂ္ဂလာဒိသင်္ခါတေန အတ္တေန သုညံ. အတ္တနိယေန ဝါတိ စီဝရာဒိပရိက္ခာရသင်္ခါတေန အတ္တနိယေန သုညံ. အနိမိတ္တာတိ [Pg.253] ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝေနေဝ အနိမိတ္တာ, အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. နာနတ္ထာ စေဝ နာနာဗျဉ္ဇနာ စာတိ ဗျဉ္ဇနမ္ပိ နေသံ နာနာ အတ္ထောပိ. တတ္ထ ဗျဉ္ဇနဿ နာနတာ ပါကဋာဝ. အတ္ထော ပန, အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိ ဘူမန္တရတော မဟဂ္ဂတာ ဧဝ ဟောတိ ရူပါဝစရာ; အာရမ္မဏတော သတ္တ ပညတ္တိအာရမ္မဏာ. အာကိဉ္စညာ ဘုမ္မန္တရတော မဟဂ္ဂတာ အရူပါဝစရာ; အာရမ္မဏတော န ဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ. သုညတာ ဘုမ္မန္တရတော ကာမာဝစရာ; အာရမ္မဏတော သင်္ခါရာရမ္မဏာ. ဝိပဿနာ ဟိ ဧတ္ထ သုညတာတိ အဓိပ္ပေတာ. အနိမိတ္တာ ဘုမ္မန္တရတော လောကုတ္တရာ; အာရမ္မဏတော နိဗ္ဗနာရမ္မဏာ.

บทว่า "อยํ วุจฺจตาวุโส อากิญฺจญฺญา" ความว่า ชื่อว่าอากิญจัญญะ เพราะไม่มีกิญจนะคืออารมณ์ บทว่า "อตฺเตน วา" คือ ว่างจากอัตตาที่นับว่า อัตภาพ กาย บุรุษ บุคคล เป็นต้น บทว่า "อตฺตนิเยน วา" คือ ว่างจากอัตตนียะ (ของเนื่องด้วยตน) ที่นับว่า บริขารมีจีวรเป็นต้น บทว่า "อนิมิตฺตา" คือ ชื่อว่าอนิมิตตา เพราะไม่มีนิมิตมีราคะนิมิตเป็นต้นนั่นเอง ท่านกล่าวหมายถึงอรหัตตผลสมาบัติ บทว่า "นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ" ความว่า แม้พยัญชนะของธรรมเหล่านั้นก็ต่างกัน แม้อรรถก็ต่างกัน ในธรรมเหล่านั้น ความต่างกันแห่งพยัญชนะปรากฏชัดอยู่แล้ว ส่วนอรรถนั้น อัปปมาณาเจโตวิมุตติ โดยภูมิแล้วเป็นมหัคคตะ เป็นรูปาวจร โดยอารมณ์แล้ว มีสัตวบัญญัติเป็นอารมณ์ อากิญจัญญายตนะ โดยภูมิแล้วเป็นมหัคคตะ เป็นอรูปาวจร โดยอารมณ์แล้ว มีอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ (นวัตตัพพารมณ์) สุญญตสมาบัติ โดยภูมิแล้วเป็นกามาวจร โดยอารมณ์แล้ว มีสังขารเป็นอารมณ์ จริงอยู่ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาวิปัสสนาว่าสุญญตา อนิมิตตเจโตวิมุตติ โดยภูมิแล้วเป็นโลกุตตระ โดยอารมณ์แล้ว มีนิพพานเป็นอารมณ์

ရာဂေါ ခေါ, အာဝုသော, ပမာဏကရဏောတိအာဒီသု ယထာ ပဗ္ဗတပါဒေ ပူတိပဏ္ဏရသဥဒကံ နာမ ဟောတိ ကာဠဝဏ္ဏံ; ဩလောကေန္တာနံ ဗျာမသတဂမ္ဘီရံ ဝိယ ခါယတိ. ယဋ္ဌိံ ဝါ ရဇ္ဇုံ ဝါ ဂဟေတွာ မိနန္တဿ ပိဋ္ဌိပါဒေါတ္ထရဏမတ္တမ္ပိ န ဟောတိ. ဧဝမေဝံ ယာဝ ရာဂါဒယော နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာဝ ပုဂ္ဂလံ သဉ္ဇာနိတုံ န သက္ကာ ဟောန္တိ, သောတာပန္နော ဝိယ, သကဒါဂါမီ ဝိယ, အနာဂါမီ ဝိယ စ ခါယတိ. ယဒါ ပနဿ ရာဂါဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဒါ ရတ္တော ဒုဋ္ဌော မူဠှောတိ ပညာယတိ. ဣတိ ဧတေ ‘‘ဧတ္တကော အယ’’န္တိ ပုဂ္ဂလဿ ပမာဏံ ဒဿေန္တော ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပမာဏကရဏာ နာမ ဝုတ္တာ. ယာဝတာ ခေါ, အာဝုသော, အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိယောတိ ယတ္တကာ အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိယော. ကိတ္တကာ ပန တာ? စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရာ, စတ္တာရော မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ စ ဖလာနီတိ ဒွါဒသ. တတ္ထ ဗြဟ္မဝိဟာရာ ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ အပ္ပမာဏာ. သေသာ ပမာဏကရဏာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝေန အပ္ပမာဏာ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အပ္ပမာဏမေဝ, စေတောဝိမုတ္တိ ပန န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ. အကုပ္ပာတိ အရဟတ္တဖလစေတောဝိမုတ္တိ; သာ ဟိ တာသံ သဗ္ဗဇေဋ္ဌိကာ, တသ္မာ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ ဝုတ္တာ. ရာဂေါ ခေါ, အာဝုသော, ကိဉ္စနောတိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပုဂ္ဂလံ ကိဉ္စတိ မဒ္ဒတိ ပလိဗုန္ဓတိ. တသ္မာ ကိဉ္စနောတိ ဝုတ္တော. မနုဿာ ကိရ ဂေါဏေဟိ ခလံ မဒ္ဒါပေန္တော ကိဉ္စေဟိ ကပိလ, ကိဉ္စေဟိ ကာဠကာတိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ မဒ္ဒနတ္ထော ကိဉ္စနတ္ထောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒေါသမောဟေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာကိဉ္စညာ စေတောဝိမုတ္တိယော နာမ နဝ ဓမ္မာ အာကိဉ္စညာယတနဉ္စ မဂ္ဂဖလာနိ စ. တတ္ထ အာကိဉ္စညာယတနံ [Pg.254] ကိဉ္စနံ အာရမ္မဏံ အဿ နတ္ထီတိ အာကိဉ္စညံ. မဂ္ဂဖလာနိ ကိဉ္စနာနံ မဒ္ဒနာနံ ပလိဗုန္ဓနကိလေသာနံ နတ္ထိတာယ အာကိဉ္စညာနိ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အာကိဉ္စညံ, စေတောဝိမုတ္တိ ပန န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ.

ในบทเป็นต้นว่า "ราโค โข อาวุโส ปมาณกรโณ" เปรียบเหมือนน้ำใบไม้เน่าที่เชิงเขา มีสีดำ ผู้มองดูย่อมปรากฏประหนึ่งว่าลึกร้อยวา เมื่อคนถือไม้หรือเชือกไปวัดดู แม้เพียงท่วมหลังเท้าก็ไม่มี ฉันใดก็ฉันนั้น ตราบใดที่ราคะเป็นต้นยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นก็ยังไม่สามารถจะรู้จักบุคคลนั้นได้ ย่อมปรากฏประหนึ่งว่าเป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามี หรือพระอนาคามี แต่เมื่อใดราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น เมื่อนั้นก็ปรากฏว่าเป็นผู้กำหนัด ผู้ประทุษร้าย ผู้หลง เพราะเหตุนี้ ราคะเป็นต้นเหล่านี้เกิดขึ้นประหนึ่งแสดงประมาณของบุคคลว่า "ผู้นี้มีประมาณเท่านี้" ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ประมาณกรณะ" (ธรรมเครื่องกระทำประมาณ) บทว่า "ยาวตา โข อาวุโส อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโย" คือ อัปปมาณาเจโตวิมุตติมีประมาณเท่าใด ก็เจโตวิมุตติเหล่านั้นมีเท่าไร? คือ พรหมวิหาร ๔ มรรค ๔ และผล ๔ รวมเป็น ๑๒ ใน ๑๒ อย่างนั้น พรหมวิหารชื่อว่าอัปปมาณา เพราะไม่มีประมาณโดยการแผ่ไป ธรรมที่เหลือชื่อว่าอัปปมาณา เพราะไม่มีกิเลสเครื่องกระทำประมาณ แม้นิพพานก็เป็นอัปปมาณะเหมือนกัน แต่ไม่เป็นเจโตวิมุตติ เพราะฉะนั้นจึงไม่นับเอา บทว่า "อกุปฺปา" คือ อรหัตตผลเจโตวิมุตติ จริงอยู่ อรหัตตผลเจโตวิมุตตินั้นเป็นใหญ่ที่สุดกว่าธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "อัคคะ" (เลิศ) บทว่า "ราโค โข อาวุโส กิญฺจโน" ความว่า ราคะเกิดขึ้นแล้วย่อมเบียดเบียน ย่ำยี รึงรัดบุคคล เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "กิญจนะ" ได้ยินว่า มนุษย์ทั้งหลายเมื่อให้โคย่ำข้าวที่ลานนวดข้าว ย่อมพูดว่า "กิญฺเจหิ กปิล, กิญฺเจหิ กาฬก" (เจ้ากระ ย่ำซี, เจ้าดำ ย่ำซี) พึงทราบว่า ศัพท์ว่า "กิญจนะ" มีอรรถว่า ย่ำยี อย่างนี้ แม้ในโทสะและโมหะ ก็นัยนี้เช่นกัน อากิญจัญญเจโตวิมุตติ ได้แก่ ธรรม ๙ ประการ คือ อากิญจัญญายตนะ และมรรคผล ในธรรมเหล่านั้น อากิญจัญญายตนะ ชื่อว่าอากิญจัญญะ เพราะไม่มีอารมณ์อันเป็นกิญจนะ (เครื่องกังวล) มรรคและผล ชื่อว่าอากิญจัญญะ เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นกิญจนะ คือเป็นเครื่องย่ำยีและรึงรัด แม้นิพพานก็เป็นอากิญจัญญะ แต่ไม่เป็นเจโตวิมุตติ เพราะฉะนั้นจึงไม่นับเอา

ရာဂေါ ခေါ, အာဝုသော, နိမိတ္တကရဏောတိအာဒီသု ယထာ နာမ ဒွိန္နံ ကုလာနံ သဒိသာ ဒွေ ဝစ္ဆကာ ဟောန္တိ. ယာဝ တေသံ လက္ခဏံ န ကတံ ဟောတိ, တာဝ ‘‘အယံ အသုကကုလဿ ဝစ္ဆကော, အယံ အသုကကုလဿာ’’တိ န သက္ကာ ဟောန္တိ ဇာနိတုံ. ယဒါ ပန တေသံ သတ္တိသူလာဒီသု အညတရံ လက္ခဏံ ကတံ ဟောတိ, တဒါ သက္ကာ ဟောန္တိ ဇာနိတုံ. ဧဝမေဝ ယာဝ ပုဂ္ဂလဿ ရာဂေါ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ န သက္ကာ ဟောတိ ဇာနိတုံ အရိယော ဝါ ပုထုဇ္ဇနော ဝါတိ. ရာဂေါ ပနဿ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သရာဂေါ နာမ အယံ ပုဂ္ဂလောတိ သဉ္ဇာနနနိမိတ္တံ ကရောန္တော ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘နိမိတ္တကရဏော’’တိ ဝုတ္တော. ဒေါသမောဟေသုပိ ဧသေဝ နယော.

ในบทว่า 'ราโค โข อาวุโส นิมิตฺตกโร' เป็นต้นไป (มีอธิบายว่า) เปรียบเหมือนลูกโค ๒ ตัวของสองตระกูลซึ่งมีลักษณะคล้ายกัน ตราบใดที่ยังมิได้ทำเครื่องหมายแก่ลูกโคเหล่านั้น ตราบนั้นก็ไม่อาจรู้ได้ว่า 'ตัวนี้เป็นลูกโคของตระกูลโน้น ตัวนี้เป็นลูกโคของตระกูลโน้น' แต่เมื่อใดเครื่องหมายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาหอกและหลาวเป็นต้น อันใครๆ ทำแล้วแก่ลูกโคเหล่านั้น เมื่อนั้นก็อาจรู้ได้ ฉันใดก็ฉันนั้น ตราบใดที่ราคะยังไม่เกิดขึ้นแก่บุคคล ตราบนั้นก็ไม่อาจรู้ได้ว่าเป็นพระอริยะหรือปุถุชน แต่ราคะเมื่อเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ย่อมเกิดขึ้นประหนึ่งว่าทำเครื่องหมายให้รู้ว่า 'บุคคลนี้เป็นผู้มีราคะ' เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'เป็นตัวทำนิมิต' แม้ในโทสะและโมหะ ก็นัยนี้เหมือนกัน

အနိမိတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ နာမ တေရသ ဓမ္မာ – ဝိပဿနာ, စတ္တာရော အာရုပ္ပာ, စတ္တာရော မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ စ ဖလာနီတိ. တတ္ထ ဝိပဿနာ နိစ္စနိမိတ္တံ သုခနိမိတ္တံ အတ္တနိမိတ္တံ ဥဂ္ဃာဋေတီတိ အနိမိတ္တာ နာမ. စတ္တာရော အာရုပ္ပာ ရူပနိမိတ္တဿ အဘာဝေန အနိမိတ္တာ နာမ. မဂ္ဂဖလာနိ နိမိတ္တကရဏာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝေန အနိမိတ္တာနိ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အနိမိတ္တမေဝ, တံ ပန စေတောဝိမုတ္တိ န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ. အထ ကသ္မာ သုညတာ စေတောဝိမုတ္တိ န ဂဟိတာတိ? သာ, ‘‘သုညာ ရာဂေနာ’’တိအာဒိဝစနတော သဗ္ဗတ္ထ အနုပဝိဋ္ဌာဝ, တသ္မာ ဝိသုံ န ဂဟိတာ. ဧကတ္ထာတိ အာရမ္မဏဝသေန ဧကတ္ထာ. အပ္ပမာဏံ အာကိဉ္စညံ သုညတံ အနိမိတ္တန္တိ ဟိ သဗ္ဗာနေတာနိ နိဗ္ဗာနဿေဝ နာမာနိ. ဣတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဧကတ္ထာ. အညသ္မိံ ပန ဌာနေ အပ္ပမာဏာ ဟောန္တိ, အညသ္မိံ အာကိဉ္စညာ အညသ္မိံ သုညတာ အညသ္မိံ အနိမိတ္တာတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန နာနာဗျဉ္ဇနာ. ဣတိ ထေရော ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ.

ธรรม ๑๓ ประการ ชื่อว่าอนิมิตตาเจโตวิมุตติ ได้แก่ วิปัสสนา, อรูป ๔, มรรค ๔ และผล ๔ ในธรรมเหล่านั้น วิปัสสนาชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะถอนนิจจนิมิต สุขนิมิต และอัตตนิมิต อรูป ๔ ชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะไม่มีรูปนิมิต มรรคและผลเป็นอนิมิตตะ เพราะไม่มีกิเลสที่ทำนิมิต แม้พระนิพพานก็เป็นอนิมิตตะเหมือนกัน แต่พระนิพพานนั้นไม่เป็นเจโตวิมุตติ เพราะเหตุนั้นจึงไม่นับรวมไว้ ถามว่า ก็เหตุไรจึงไม่นับสุญญตาเจโตวิมุตติ ตอบว่า สุญญตาเจโตวิมุตตินั้น ท่านสงเคราะห์เข้าได้ในทุกแห่งตามพระดำรัสว่า 'ว่างจากราคะ' เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่ยกขึ้นแสดงต่างหาก คำว่า มีอรรถเป็นอันเดียวกัน (เอกตฺถา) คือ มีอรรถเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นอารมณ์ จริงอยู่ คำว่า อัปปมาณะ อากิญจัญญะ สุญญตะ และอนิมิตตะ ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของพระนิพพานทั้งนั้น โดยปริยายนี้ จึงมีอรรถเป็นอันเดียวกัน แต่ในที่อื่นเป็นอัปปมาณะ, ในที่อื่นเป็นอากิญจัญญะ, ในที่อื่นเป็นสุญญตะ, ในที่อื่นเป็นอนิมิตตะ, โดยปริยายนี้ จึงมีพยัญชนะต่างกัน ด้วยประการฉะนี้ พระเถระจึงทรงจบเทศนาตามลำดับความที่สืบต่อกันมา

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย

မဟာဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามหาเวทัลลสูตร จบ

၄. စူဠဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาจูฬเวทัลลสูตร

၄၆၀. ဧဝံ [Pg.255] မေ သုတန္တိ စူဠဝေဒလ္လသုတ္တံ. တတ္ထ ဝိသာခေါ ဥပါသကောတိ ဝိသာခေါတိ ဧဝံနာမကော ဥပါသကော. ယေန ဓမ္မဒိန္နာတိ ယေန ဓမ္မဒိန္နာ နာမ ဘိက္ခုနီ တေနုပသင်္ကမိ. ကော ပနာယံ ဝိသာခေါ? ကာ ဓမ္မဒိန္နာ? ကသ္မာ ဥပသင်္ကမီတိ? ဝိသာခေါ နာမ ဓမ္မဒိန္နာယ ဂိဟိကာလေ ဃရသာမိကော. သော ယဒါ ဘဂဝါ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ ပဝတ္တဝရဓမ္မစက္ကော ယသာဒယော ကုလပုတ္တေ ဝိနေတွာ ဥရုဝေလံ ပတွာ တတ္ထ ဇဋိလသဟဿံ ဝိနေတွာ ပုရာဏဇဋိလေဟိ ခီဏာသဝဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ ဗုဒ္ဓဒဿနတ္ထံ ဒွါဒသနဟုတာယ ပရိသာယ သဒ္ဓိံ အာဂတဿ ဗိမ္ဗိသာရမဟာရာဇဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တဒါ ရညာ သဒ္ဓိံ အာဂတေသု ဒွါဒသနဟုတေသု ဧကံ နဟုတံ ဥပါသကတ္တံ ပဋိဝေဒေသိ, ဧကာဒသ နဟုတာနိ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု သဒ္ဓိံ ရညာ ဗိမ္ဗိသာရေန. အယံ ဥပါသကော တေသံ အညတရော, တေဟိ သဒ္ဓိံ ပဌမဒဿနေဝ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ, ပုန ဧကဒိဝသံ ဓမ္မံ သုတွာ သကဒါဂါမိဖလံ ပတွာ, တတော အပရဘာဂေပိ ဧကဒိဝသံ ဓမ္မံ သုတွာ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော. သော အနာဂါမီ ဟုတွာ ဂေဟံ အာဂစ္ဆန္တော ယထာ အညေသု ဒိဝသေသု ဣတော စိတော စ ဩလောကေန္တော သိတံ ကုရုမာနော အာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ အနာဂန္တွာ သန္တိန္ဒြိယော သန္တမာနသော ဟုတွာ အဂမာသိ.

๔๖๐. จูฬเวทัลลสูตร เริ่มต้นว่า 'เอวํ เม สุตํ' ในสูตรนั้น บทว่า 'วิสาโข อุปาสโก' คือ อุบาสกผู้มีชื่อว่าวิสาขะ บทว่า 'เยน ธมฺมทินฺนา' คือ เข้าไปหาภิกษุณีชื่อธัมมทินนา ณ ที่ใด (ถามว่า) ก็วิสาขะนี้คือใคร? ธัมมทินนาคือใคร? เหตุไรจึงเข้าไปหา? (ตอบว่า) วิสาขะเป็นสามีของนางธัมมทินนาในสมัยที่นางยังเป็นคฤหัสถ์ เรื่องมีอยู่ว่า เมื่อใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณแล้ว ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐ ทรงแนะนำยสกุลบุตรเป็นต้นแล้ว เสด็จถึงอุรุเวลา ทรงแนะนำชฎิลหนึ่งพันในที่นั้นแล้ว เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์พร้อมด้วยภิกษุผู้เป็นขีณาสพซึ่งเคยเป็นชฎิลมาก่อน แล้วทรงแสดงธรรมแก่พระเจ้าพิมพิสารมหาราชผู้เสด็จมาพร้อมด้วยบริษัทหนึ่งแสนสองหมื่นเพื่อเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ในครั้งนั้น ในบรรดาชนหนึ่งแสนสองหมื่นที่มากับพระราชา หนึ่งหมื่นคนได้ปฏิญาณตนเป็นอุบาสก, หนึ่งแสนหนึ่งหมื่นคนพร้อมด้วยพระเจ้าพิมพิสารได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล อุบาสกผู้นี้เป็นคนหนึ่งในบรรดาชนเหล่านั้น, ท่านได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลในการเห็นครั้งแรกพร้อมกับชนเหล่านั้น, ต่อมาวันหนึ่งได้ฟังธรรมแล้วบรรลุสกทาคามิผล, และในกาลต่อมาอีกวันหนึ่งได้ฟังธรรมแล้วก็ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ท่านครั้นเป็นพระอนาคามีแล้ว เมื่อกลับมายังเรือน ก็มิได้มาเหมือนในวันอื่นๆ ที่มองไปทางโน้นทางนี้และยิ้มแย้ม แต่ท่านมาด้วยอินทรีย์อันสงบ ด้วยใจอันสงบ

ဓမ္မဒိန္နာ သီဟပဉ္ဇရံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ဝီထိံ ဩလောကယမာနာ တဿ အာဂမနာကာရံ ဒိသွာ, ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ စိန္တေတွာ တဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကုရုမာနာ သောပါနသီသေ ဌတွာ ဩလမ္ဗနတ္ထံ ဟတ္ထံ ပသာရေသိ. ဥပါသကော အတ္တနော ဟတ္ထံ သမိဉ္ဇေသိ. သာ ‘‘ပါတရာသဘောဇနကာလေ ဇာနိဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ. ဥပါသကော ပုဗ္ဗေ တာယ သဒ္ဓိံ ဧကတော ဘုဉ္ဇတိ. တံ ဒိဝသံ ပန တံ အနပလောကေတွာ ယောဂါဝစရဘိက္ခု ဝိယ ဧကကောဝ ဘုဉ္ဇိ. သာ, ‘‘သာယနှကာလေ ဇာနိဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ. ဥပါသကော တံဒိဝသံ သိရိဂဗ္ဘံ န ပါဝိသိ, အညံ ဂဗ္ဘံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတွာ ကပ္ပိယမဉ္စကံ ပညပါပေတွာ နိပဇ္ဇိ. ဥပါသိကာ, ‘‘ကိံ နု ခွဿ ဗဟိဒ္ဓါ ပတ္ထနာ အတ္ထိ, ဥဒါဟု ကေနစိဒေဝ ပရိဘေဒကေန ဘိန္နော, ဥဒါဟု မယှေဝ ကောစိ ဒေါသော အတ္ထီ’’တိ ဗလဝဒေါမနဿာ [Pg.256] ဟုတွာ, ‘‘ဧကံ ဒွေ ဒိဝသေ ဝသိတကာလေ သက္ကာ ဉာတု’’န္တိ တဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ.

นางธัมมทินนาเปิดหน้าต่างสีหบัญชร มองดูถนน เห็นกิริยาอาการมาของท่านแล้ว คิดว่า 'นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ' ขณะที่ออกไปต้อนรับท่าน ได้ยืนอยู่ที่หัวบันไดแล้วยื่นมือออกไปเพื่อจะพยุง อุบาสกได้งอมือของตนกลับ นางคิดว่า 'เราจักรู้ในเวลาบริโภคอาหารเช้า' ในกาลก่อน อุบาสกเคยบริโภคร่วมกับนาง แต่ในวันนั้น ท่านไม่มองดูนาง บริโภคอยู่ผู้เดียวเหมือนภิกษุผู้บำเพ็ญกรรมฐาน นางคิดว่า 'เราจักรู้ในเวลาเย็น' ในวันนั้น อุบาสกไม่เข้าห้องบรรทม ได้ให้คนจัดแจงห้องอื่น ปูเตียงที่สมควรแล้วนอน อุบาสิกาเกิดโทมนัสอย่างแรง คิดว่า 'ท่านมีความปรารถนาในหญิงอื่นภายนอกหรือหนอ หรือว่าถูกใครบางคนยุยงให้แตกแยก หรือว่าเรามีความผิดอะไร' แล้วคิดว่า 'เมื่ออยู่ไปสักวันสองวันก็คงจะรู้ได้' จึงเข้าไปหาท่าน ไหว้แล้วได้ยืนอยู่

ဥပါသကော, ‘‘ကိံ ဓမ္မဒိန္နေ အကာလေ အာဂတာသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. အာမ အယျပုတ္တ, အာဂတာမှိ, န တွံ ယထာ ပုရာဏော, ကိံ နု တေ ဗဟိဒ္ဓါ ပတ္ထနာ အတ္ထီတိ? နတ္ထိ ဓမ္မဒိန္နေတိ. အညော ကောစိ ပရိဘေဒကော အတ္ထီတိ? အယမ္ပိ နတ္ထီတိ. ဧဝံ သန္တေ မယှေဝ ကောစိ ဒေါသော ဘဝိဿတီတိ. တုယှမ္ပိ ဒေါသော နတ္ထီတိ. အထ ကသ္မာ မယာ သဒ္ဓိံ ယထာ ပကတိယာ အာလာပသလ္လာပမတ္တမ္ပိ န ကရောထာတိ? သော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ လောကုတ္တရဓမ္မော နာမ ဂရု ဘာရိယော န ပကာသေတတဗ္ဗော, သစေ ခေါ ပနာဟံ န ကထေဿာမိ, အယံ ဟဒယံ ဖာလေတွာ ဧတ္ထေဝ ကာလံ ကရေယျာ’’တိ တဿာနုဂ္ဂဟတ္ထာယ ကထေသိ – ‘‘ဓမ္မဒိန္နေ အဟံ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နာမ အဓိဂတော, တံ အဓိဂတဿ ဧဝရူပါ လောကိယကိရိယာ န ဝဋ္ဋတိ. ယဒိ တွံ ဣစ္ဆသိ, တဝ စတ္တာလီသ ကောဋိယော မမ စတ္တာလီသ ကောဋိယောတိ အသီတိကောဋိဓနံ အတ္ထိ, ဧတ္ထ ဣဿရာ ဟုတွာ မမ မာတိဋ္ဌာနေ ဝါ ဘဂိနိဋ္ဌာနေ ဝါ ဌတွာ ဝသ. တယာ ဒိန္နေန ဘတ္တပိဏ္ဍမတ္တကေန အဟံ ယာပေဿာမိ. အထေဝံ န ကရောသိ, ဣမေ ဘောဂေ ဂဟေတွာ ကုလဂေဟံ ဂစ္ဆ, အထာပိ တေ ဗဟိဒ္ဓါ ပတ္ထနာ နတ္ထိ, အဟံ တံ ဘဂိနိဋ္ဌာနေ ဝါ ဓိတုဋ္ဌာနေ ဝါ ဌပေတွာ ပေါသေဿာမီ’’တိ.

อุบาสกถามว่า “ธัมมทินนา ทำไมเธอจึงมาในเวลาที่ไม่ใช่กาลเล่า” (นางตอบว่า) “ใช่แล้ว นายท่าน ดิฉันมาแล้ว ท่านไม่เหมือนแต่ก่อนเลย อะไรกัน ท่านมีความปรารถนา (หญิงอื่น) ภายนอกหรือ” (วิสาขะตอบว่า) “ไม่มีหรอก ธัมมทินนา” (นางถามว่า) “มีใครอื่นที่ทำให้แตกแยกหรือ” (วิสาขะตอบว่า) “แม้คนนี้ก็ไม่มี” (นางถามว่า) “เมื่อเป็นเช่นนั้น ความผิดอะไรสักอย่างคงจะมีแก่ดิฉันเองกระมัง” (วิสาขะตอบว่า) “ความผิดของเธอก็ไม่มี” (นางถามว่า) “ถ้าเช่นนั้น ทำไมท่านจึงไม่ทำแม้เพียงการพูดจาปราศรัยตามปกติกับดิฉันเล่า” เขาคิดว่า “ธรรมะชื่อว่าโลกุตตรธรรมนี้ เป็นของหนัก เป็นของใหญ่ ไม่ควรประกาศ แต่ถ้าเราจะไม่บอก นางนี้คงจะหัวใจแตกตายในที่นี้เอง” เพื่ออนุเคราะห์นาง เขาจึงกล่าวว่า “ธัมมทินนา ฉันได้ฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว ได้บรรลุธรรมที่ชื่อว่าโลกุตตรธรรม กิริยาอย่างโลกๆ เช่นนี้ ย่อมไม่สมควรแก่ผู้ที่บรรลุธรรมนั้น ถ้าเธอปรารถนา ทรัพย์ ๔๐ โกฏิของเธอ และทรัพย์ ๔๐ โกฏิของฉัน รวมเป็นทรัพย์ ๘๐ โกฏิมีอยู่ เธอจงเป็นใหญ่ในทรัพย์นี้แล้ว อยู่ในฐานะมารดาหรือฐานะพี่สาวน้องสาวของฉันเถิด ฉันจะยังชีพด้วยก้อนข้าวเพียงที่เธอให้ ถ้าเธอไม่ทำอย่างนั้น ก็จงถือเอาโภคะเหล่านี้ไปสู่ตระกูลเดิมเถิด อีกอย่างหนึ่ง ถ้าเธอไม่มีความปรารถนาภายนอก ฉันจะตั้งเธอไว้ในฐานะพี่สาวน้องสาวหรือในฐานะธิดาแล้วเลี้ยงดู”

သာ စိန္တေသိ – ‘‘ပကတိပုရိသော ဧဝံ ဝတ္တာ နာမ နတ္ထိ. အဒ္ဓါ ဧတေန လောကုတ္တရဝရဓမ္မော ပဋိဝိဒ္ဓေါ. သော ပန ဓမ္မော ကိံ ပုရိသေဟေဝ ပဋိဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော, ဥဒါဟု မာတုဂါမောပိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သက္ကောတီ’’တိ ဝိသာခံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧသော ဓမ္မော ပုရိသေဟေဝ လဘိတဗ္ဗော, မာတုဂါမေနပိ သက္ကာ လဒ္ဓု’’န္တိ? ကိံ ဝဒေသိ ဓမ္မဒိန္နေ, ယေ ပဋိပန္နကာ, တေ ဧတဿ ဒါယာဒါ, ယဿ ယဿ ဥပနိဿယော အတ္ထိ, သော သော ဧတံ ပဋိလဘတီတိ. ဧဝံ သန္တေ မယှံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုဇာနာထာတိ. သာဓု ဘဒ္ဒေ, အဟမ္ပိ တံ ဧတသ္မိံယေဝ မဂ္ဂေ ယောဇေတုကာမော, မနံ ပန တေ အဇာနမာနော န ကထေမီတိ တာဝဒေဝ ဗိမ္ဗိသာရဿ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ.

นางคิดว่า “บุรุษปกติที่ชื่อว่าจะพูดอย่างนี้ไม่มีแน่แท้ โลกุตตรธรรมอันประเสริฐ ท่านผู้นี้ได้แทงตลอดแล้ว ก็ธรรมนั้น บุรุษเท่านั้นหรือพึงตรัสรู้ได้ หรือว่าแม้มาตุคามก็อาจแทงตลอดได้” นางจึงได้กล่าวคำนี้กับวิสาขะว่า “ธรรมนี้บุรุษเท่านั้นหรือพึงได้ หรือว่าแม้มาตุคามก็อาจได้” (วิสาขะตอบว่า) “ธัมมทินนา เธอพูดอะไร ผู้ใดปฏิบัติ ผู้นั้นเป็นทายาทแห่งธรรมนี้ อุปนิสัยมีแก่ผู้ใดๆ ผู้นั้นๆ ย่อมได้ธรรมนี้” (นางกล่าวว่า) “เมื่อเป็นเช่นนั้น ขอท่านจงอนุญาตการบวชแก่ดิฉันเถิด” (วิสาขะกล่าวว่า) “ดีแล้ว น้องหญิง แม้ฉันก็ปรารถนาจะประกอบเธอไว้ในหนทางนี้เหมือนกัน แต่เพราะไม่รู้ใจของเธอ จึงไม่ได้พูด” ในขณะนั้นเอง เขาได้ไปสู่สำนักของพระเจ้าพิมพิสาร ถวายบังคมแล้วได้ยืนอยู่

ရာဇာ[Pg.257], ‘‘ကိံ, ဂဟပတိ, အကာလေ အာဂတောသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဓမ္မဒိန္နာ, ‘‘မဟာရာဇ, ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ ဝဒတီတိ. ကိံ ပနဿ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ? အညံ ကိဉ္စိ နတ္ထိ, သောဝဏ္ဏသိဝိကံ ဒေဝ, လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ နဂရဉ္စ ပဋိဇဂ္ဂါပေတုန္တိ. ရာဇာ သောဝဏ္ဏသိဝိကံ ဒတွာ နဂရံ ပဋိဇဂ္ဂါပေသိ. ဝိသာခေါ ဓမ္မဒိန္နံ ဂန္ဓောဒကေန နဟာပေတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကာရာပေတွာ သောဝဏ္ဏသိဝိကာယ နိသီဒါပေတွာ ဉာတိဂဏေန ပရိဝါရာပေတွာ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ ပူဇယမာနော နဂရဝါသနံ ကရောန္တော ဝိယ ဘိက္ခုနိဥပဿယံ ဂန္တွာ, ‘‘ဓမ္မဒိန္နံ ပဗ္ဗာဇေထာယျေ’’တိ အာဟ. ဘိက္ခုနိယော ‘‘ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ ဒေါသေ သဟိတုံ ဝဋ္ဋတိ ဂဟပတီ’’တိ အာဟံသု. နတ္ထယျေ ကောစိ ဒေါသော, သဒ္ဓါယ ပဗ္ဗဇတီတိ. အထေကာ ဗျတ္တာ ထေရီ တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခိတွာ ကေသေ ဩဟာရေတွာ ပဗ္ဗာဇေသိ. ဝိသာခေါ, ‘‘အဘိရမယျေ, သွာက္ခာတော ဓမ္မော’’တိ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ.

พระราชาตรัสถามว่า “คฤหบดี ทำไมท่านจึงมาในเวลาที่ไม่ใช่กาล” (วิสาขะทูลว่า) “มหาราช ธัมมทินนากล่าวว่า ‘จักบวช’” (พระราชาตรัสถามว่า) “ก็อะไรเล่าที่นางควรจะได้” (วิสาขะทูลว่า) “อย่างอื่นไม่มีเลย พระเจ้าข้า วอทองควรที่นางจะได้ และควรที่จะให้ตกแต่งพระนคร” พระราชาพระราชทานวอทองแล้ว รับสั่งให้ตกแต่งพระนคร วิสาขะให้อาบน้ำนางธัมมทินนาด้วยน้ำหอม ให้ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ให้นั่งในวอทอง ให้หมู่ญาติแวดล้อม บูชาอยู่ด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น ราวกับทำการเฉลิมฉลองแก่ชาวเมือง ไปยังสำนักภิกษุณีแล้วกล่าวว่า “ขอแม่เจ้าทั้งหลายโปรดให้นางธัมมทินนาบวชเถิด” ภิกษุณีทั้งหลายกล่าวว่า “คฤหบดี ควรจะอดทนต่อโทษสักหนึ่งหรือสองอย่าง” (วิสาขะกล่าวว่า) “แม่เจ้า โทษอะไรๆ ไม่มีเลย นางบวชด้วยศรัทธา” ครั้งนั้น พระเถรีผู้ฉลาดรูปหนึ่ง บอกตจปัญจกกัมมัฏฐานแล้ว ให้ปลงผมแล้วให้บวช วิสาขะกล่าวว่า “ขอแม่เจ้าจงยินดีเถิด พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว” แล้วไหว้หลีกไป

တဿာ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ လာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ. တေနေဝ ပလိဗုဒ္ဓါ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ ဩကာသံ န လဘတိ. အထာစရိယ-ဥပဇ္ဈာယထေရိယော ဂဟေတွာ ဇနပဒံ ဂန္တွာ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိတံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ အာရဒ္ဓါ, အဘိနီဟာရသမ္ပန္နတ္တာ ပန နာတိစိရံ ကိလမိတ္ထ.

จำเดิมแต่วันที่นางบวช ลาภสักการะได้เกิดขึ้น เพราะลาภสักการะนั้นนั่นเองเป็นเครื่องผูกพัน นางจึงไม่ได้โอกาสเพื่อจะทำสมณธรรม ครั้งนั้น นางได้พาพระเถรีผู้เป็นอาจารย์และอุปัชฌาย์ไปยังชนบท ให้ท่านบอกกรรมฐานที่ถูกจริตในอารมณ์ ๓๘ ประการ แล้วปรารภเพื่อจะทำสมณธรรม แต่เพราะความที่นางเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร จึงไม่ได้ลำบากนานนัก

ဣတော ပဋ္ဌာယ ဟိ သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ ပဒုမုတ္တရော နာမ သတ္ထာ လောကေ ဥဒပါဒိ. တဒါ ဧသာ ဧကသ္မိံ ကုလေ ဒါသီ ဟုတွာ အတ္တနော ကေသေ ဝိက္ကိဏိတွာ သုဇာတတ္ထေရဿ နာမ အဂ္ဂသာဝကဿ ဒါနံ ဒတွာ ပတ္ထနမကာသိ. သာ တာယ ပတ္ထနာဘိနီဟာရသမ္ပတ္တိယာ နာတိစိရံ ကိလမိတ္ထ, ကတိပါဟေနေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ ယေနတ္ထေန သာသနေ ပဗ္ဗဇိတာ, သော မတ္ထကံ ပတ္တော, ကိံ မေ ဇနပဒဝါသေန, မယှံ ဉာတကာပိ ပုညာနိ ကရိဿန္တိ, ဘိက္ခုနိသံဃောပိ ပစ္စယေဟိ န ကိလမိဿတိ, ရာဇဂဟံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဘိက္ခုနိသံဃံ ဂဟေတွာ ရာဇဂဟမေဝ အဂမာသိ. ဝိသာခေါ, ‘‘ဓမ္မဒိန္နာ ကိရ အာဂတာ’’တိ သုတွာ, ‘‘ပဗ္ဗဇိတွာ နစိရဿေဝ ဇနပဒံ ဂတာ, ဂန္တွာပိ နစိရဿေဝ ပစ္စာဂတာ, ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတိ, ဂန္တွာ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဒုတိယဂမနေန ဘိက္ခုနိဥပဿယံ အဂမာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ ဝိသာခေါ ဥပါသကော ယေန ဓမ္မဒိန္နာ ဘိက္ခုနီ တေနုပသင်္ကမီ’’တိ.

จริงอยู่ จำเดิมแต่กัปนี้ ในที่สุดแห่งแสนกัป พระศาสดาทรงพระนามว่าปทุมุตตระ ได้อุบัติขึ้นในโลก ในกาลนั้น นางผู้นี้ได้เป็นทาสีในตระกูลหนึ่ง ขายผมของตนแล้ว ถวายทานแก่พระอัครสาวกนามว่าสุชาตเถระ ได้กระทำการปรารถนาไว้ นางด้วยความสมบูรณ์แห่งความปรารถนาและอภินิหารนั้น จึงไม่ลำบากนานนัก โดยกาลเพียงไม่กี่วันเท่านั้น ก็บรรลุพระอรหัตแล้ว คิดว่า “เราบวชในพระศาสนาเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นก็ถึงที่สุดแล้ว จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการอยู่ในชนบท พวกญาติของเราก็จักทำบุญ แม้ภิกษุณีสงฆ์ก็จักไม่ลำบากด้วยปัจจัย เราจะไปกรุงราชคฤห์” นางพาภิกษุณีสงฆ์ไปยังกรุงราชคฤห์นั่นเทียว วิสาขะได้ฟังว่า “ได้ยินว่านางธัมมทินนามาแล้ว” (จึงคิดว่า) “บวชแล้วไม่นานก็ไปชนบท ไปแล้วก็ไม่นานก็กลับมา อะไรหนอจักมี ไปแล้วจักรู้” ดังนี้แล้ว จึงไปยังสำนักภิกษุณีด้วยการไปครั้งที่สอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล วิสาขอุบาสกได้เข้าไปหาท่านพระธัมมทินนาภิกษุณีถึงที่อยู่”

ဧတဒဝေါစာတိ [Pg.258] ဧတံ သက္ကာယောတိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. ကသ္မာ အဝေါစာတိ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဘိရမသိ နာဘိရမသိ, အယျေ’’တိ ဧဝံ ပုစ္ဆနံ နာမ န ပဏ္ဍိတကိစ္စံ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဥပနေတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမိ, ပဉှဗျာကရဏေန တဿာ အဘိရတိံ ဝါ အနဘိရတိံ ဝါ ဇာနိဿာမီတိ, တသ္မာ အဝေါစ. တံ သုတွာဝ ဓမ္မဒိန္နာ အဟံ, အာဝုသော ဝိသာခ, အစိရပဗ္ဗဇိတာ သကာယံ ဝါ ပရကာယံ ဝါ ကုတော ဇာနိဿာမီတိ ဝါ, အညတ္ထေရိယော ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆာတိ ဝါ အဝတွာ ဥပနိက္ခိတ္တံ သမ္ပဋိစ္ဆမာနာ ဝိယ, ဧကပါသကဂဏ္ဌိံ မောစေန္တီ ဝိယ ဂဟနဋ္ဌာနေ ဟတ္ထိမဂ္ဂံ နီဟရမာနာ ဝိယ ခဂ္ဂမုခေန သမုဂ္ဂံ ဝိဝရမာနာ ဝိယ စ ပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယေ ဌတွာ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇမာနာ, ပဉ္စ ခေါ ဣမေ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဉ္စာတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတိ ဥပါဒါနာနံ ပစ္စယဘူတာ ခန္ဓာတိ ဧဝမာဒိနာ နယေနေတ္ထ ဥပါဒါနက္ခန္ဓကထာ ဝိတ္ထာရေတွာ ကထေတဗ္ဗာ. သာ ပနေသာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာ ဧဝါတိ တတ္ထ ဝိတ္တာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သက္ကာယသမုဒယာဒီသုပိ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တမေဝ.

บทว่า Etadavoca ความว่า ได้กล่าวคำนี้คือคำมีอาทิว่า sakkāyo (สักกายะ) นี้. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงกล่าว? ตอบว่า ได้ยินว่า ความดำริของวิสาขะอุบาสกนั้นได้มีแล้วอย่างนี้ว่า "การถามอย่างนี้ว่า 'ท่านแม่เจ้า ท่านยินดีหรือไม่ยินดี' ดังนี้ ไม่ใช่กิจของบัณฑิต เราจักน้อมนำอุปาทานขันธ์ ๕ เข้ามาแล้วถามปัญหา เราจักรู้ความยินดีหรือไม่ยินดีของนางด้วยการตอบปัญหา" เพราะเหตุนั้น จึงได้กล่าว (อย่างนั้น). พระธรรมทินนาเถรีครั้นได้ฟังคำนั้นแล้ว ก็มิได้กล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ดิฉันบวชได้ไม่นาน จักรู้จักกายของตนหรือกายของผู้อื่นแต่ที่ไหน" หรือว่า "ท่านจงเข้าไปหาพระเถรีรูปอื่นแล้วถามเถิด" แต่เมื่อจะแก้ปัญหา ก็ได้ยืนอยู่ในวิสัยแห่งปฏิสัมภิทา ราวกับรับเอาของที่เขานำมาวางไว้ใกล้ๆ ราวกับแก้ปมบ่วงอันหนึ่ง ราวกับทำทางเดินของช้างให้ปรากฏในที่รกชัฏ และราวกับเปิดผอบด้วยคมดาบ แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อุปาทานขันธ์เหล่านี้มี ๕ อย่างแล". ในบทเหล่านั้น บทว่า pañca (ห้า) เป็นบทกำหนดจำนวน. ในบทว่า upādānakkhandhā (อุปาทานขันธ์) นี้ พึงขยายความเรื่องอุปาทานขันธ์กถาโดยนัยเป็นต้นว่า "ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน". ก็อุปาทานขันธ์กถานั้น ท่านขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่ท่านขยายไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นแหละ. แม้ในบทมีสักกายสมุทัยเป็นต้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ ในที่นั้นๆ นั่นเทียว.

ဣဒံ ပန စတုသစ္စဗျာကရဏံ သုတွာ ဝိသာခေါ ထေရိယာ အဘိရတဘာဝံ အညာသိ. ယော ဟိ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဥက္ကဏ္ဌိတော ဟောတိ အနဘိရတော, သော ဧဝံ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတပဉှံ သဏ္ဍာသေန ဧကေကံ ပလိတံ ဂဏှန္တော ဝိယ, သိနေရုပါဒတော ဝါလုကံ ဥဒ္ဓရန္တော ဝိယ ဝိဿဇ္ဇေတုံ န သက္ကောတိ. ယသ္မာ ပန ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ လောကေ စန္ဒိမသူရိယာ ဝိယ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပါကဋာနိ, ပရိသမဇ္ဈေ ဂတော ဟိ ဘဂဝါပိ မဟာထေရာပိ သစ္စာနေဝ ပကာသေန္တိ; ဘိက္ခုသံဃောပိ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ကုလပုတ္တေ စတ္တာရိ နာမ ကိံ, စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနီတိ ပဉှံ ဥဂ္ဂဏှာပေတိ. အယဉ္စ ဓမ္မဒိန္နာ ဥပါယကောသလ္လေ ဌိတာ ပဏ္ဍိတာ ဗျတ္တာ နယံ ဂဟေတွာ သုတေနပိ ကထေတုံ သမတ္ထာ, တသ္မာ ‘‘န သက္ကာ ဧတိဿာ ဧတ္တာဝတာ သစ္စာနံ ပဋိဝိဒ္ဓဘာဝေါ ဉာတုံ, သစ္စဝိနိဗ္ဘောဂပဉှဗျာကရဏေန သက္ကာ ဉာတု’’န္တိ စိန္တေတွာ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ပဋိနိဝတ္တေတွာ ဂုဠှံ ကတွာ ဂဏ္ဌိပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆန္တော တညေဝ နု ခေါ, အယျေတိအာဒိမာဟ.

ส่วนวิสาขะอุบาสก ครั้นได้ฟังการตอบปัญหาเรื่องสัจจะ ๔ นี้แล้ว ก็ได้ทราบถึงความเป็นผู้ยินดี (ในพระศาสนา) ของพระเถรี. จริงอยู่ ผู้ใดกระสัน ไม่ยินดีในพระพุทธศาสนา ผู้นั้นย่อมไม่สามารถแก้ปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ อย่างนี้ได้ ราวกับใช้แหนบถอนผมหงอกทีละเส้น หรือราวกับขนทรายจากเชิงเขาสิเนรุ. แต่เพราะว่าสัจจะ ๔ เหล่านี้ ปรากฏในพระพุทธศาสนา เหมือนพระจันทร์และพระอาทิตย์ในโลก, จริงอยู่ แม้พระผู้มีพระภาค แม้พระมหาเถระทั้งหลาย เมื่อเสด็จไปท่ามกลางบริษัท ย่อมทรงประกาศสัจจะทั้งหลายนั่นเทียว; แม้ภิกษุสงฆ์ก็ให้กุลบุตรทั้งหลายเรียนปัญหาว่า "อะไรชื่อว่า ๔ คือ อริยสัจ ๔" ตั้งแต่วันที่บวช. และพระธรรมทินนานี้ เป็นบัณฑิต เป็นผู้ฉลาด ตั้งอยู่ในอุบายโกศล เรียนนัยแล้ว สามารถจะกล่าวได้แม้ด้วยสุตะ (การฟัง) เพราะเหตุนั้น (วิสาขะ) จึงคิดว่า "ยังไม่อาจรู้ความเป็นผู้แทงตลอดสัจจะของนางได้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แต่จะอาจรู้ได้ด้วยการตอบปัญหาที่จำแนกสัจจะ" ดังนี้แล้ว จึงย้อนกลับสัจจะ ๒ ข้อที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ทำให้ลี้ลับแล้ว เมื่อจะถามปัญหาที่เป็นปมเงื่อน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า taññeva nu kho, ayye (ท่านแม่เจ้า ก็อุปาทานนั้นแล...).

တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ န ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, တညေဝ ဥပါဒါနန္တိ ဥပါဒါနဿ သင်္ခါရက္ခန္ဓေကဒေသဘာဝတော န တံယေဝ ဥပါဒါနံ တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ, နာပိ အညတြ ပဉ္စဟိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေဟိ ဥပါဒါနံ. ယဒိ ဟိ တညေဝ [Pg.259] သိယာ, ရူပါဒိသဘာဝမ္ပိ ဥပါဒါနံ သိယာ. ယဒိ အညတြ သိယာ, ပရသမယေ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော အနုသယော ဝိယ ပဏ္ဏတ္တိ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ ဝိယ စ ခန္ဓဝိနိမုတ္တံ ဝါ သိယာ, ဆဋ္ဌော ဝါ ခန္ဓော ပညပေတဗ္ဗော ဘဝေယျ, တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ. တဿာ ဗျာကရဏံ သုတွာ ‘‘အဓိဂတပတိဋ္ဌာ အယ’’န္တိ ဝိသာခေါ နိဋ္ဌမဂမာသိ. န ဟိ သက္ကာ အခီဏာသဝေန အသမ္ဗဒ္ဓေန အဝိတ္ထာယန္တေန ပဒီပသဟဿံ ဇာလေန္တေန ဝိယ ဧဝရူပေါ ဂုဠှော ပဋိစ္ဆန္နော တိလက္ခဏာဟတော ဂမ္ဘီရော ပဉှော ဝိဿဇ္ဇေတုံ. နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပန, ‘‘အယံ ဓမ္မဒိန္နာ သာသနေ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ အဓိဂတပဋိသမ္ဘိဒါ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တာ ဘဝမတ္ထကေ ဌိတာ မဟာခီဏာသဝါ, သမတ္ထာ မယှံ ပုစ္ဆိတပဉှံ ကထေတုံ, ဣဒါနိ ပန နံ ဩဝတ္တိကသာရံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ တံ ပုစ္ဆန္တော, ကထံ ပနာယျေတိအာဒိမာဟ.

ในการแก้ปัญหานั้น (พระเถรีตอบว่า) "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อุปาทานนั้นเทียว (หาใช่อุปาทานขันธ์ ๕ ไม่)" ดังนี้ เพราะอุปาทานเป็นส่วนหนึ่งของสังขารขันธ์ ฉะนั้น อุปาทานนั้นเทียวจึงหาใช่อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้นไม่ และอุปาทานก็ไม่มีนอกไปจากอุปาทานขันธ์ ๕. จริงอยู่ หากว่า (อุปาทานขันธ์ ๕) เป็นอันเดียวกับอุปาทาน แม้สภาวะมีรูปเป็นต้นก็พึงเป็นอุปาทาน. หากว่ามีนอกไปจาก (อุปาทานขันธ์ ๕) ก็พึงเป็นสิ่งที่พ้นจากขันธ์ เหมือนอนุสัยที่เป็นจิตตวิปปยุตในลัทธิอื่น หรือเหมือนบัญญัติ หรือเหมือนพระนิพพาน หรือพึงต้องบัญญัติขันธ์ที่ ๖ ขึ้น เพราะเหตุนั้น (พระเถรี) จึงตอบอย่างนี้. วิสาขะอุบาสกครั้นฟังคำตอบของนางแล้ว จึงถึงความตกลงใจว่า "พระเถรีนี้ได้ที่พึ่งแล้ว". จริงอยู่ ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ ไม่สามารถจะแก้ปัญหาที่ลี้ลับ ถูกปิดบัง ถูกกระทบด้วยไตรลักษณ์ ลึกซึ้งเช่นนี้ ได้อย่างไม่ติดขัด ไม่ลังเล เหมือนจุดประทีปพันดวง. ครั้นถึงความตกลงใจแล้ว (จึงคิดว่า) "พระธรรมทินนานี้ ได้ที่พึ่งในพระศาสนาแล้ว บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าแล้ว ตั้งอยู่บนยอดแห่งภพ เป็นพระมหาขีณาสพ สามารถกล่าวแก้ปัญหาที่เราถามแล้วๆ ได้ แต่บัดนี้ เราจักถามปัญหาสาระสำคัญอันเป็นไปในวงจร (แห่งสังสารวัฏ) แก่นาง" คิดดังนี้แล้ว เมื่อจะถามปัญหานั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า kathaṃ panāyye (ท่านแม่เจ้า ก็...อย่างไร).

၄၆၁. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ အဿုတဝါတိအာဒိ မူလပရိယာယေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ, ‘‘ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ. ယံ ရူပံ သော အဟံ, ယော အဟံ တံ ရူပန္တိ ရူပဉ္စ အတ္တဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ. သေယျထာပိ နာမ တေလပ္ပဒီပဿ ဈာယတော ယာ အစ္စိ သော ဝဏ္ဏော, ယော ဝဏ္ဏော သာ အစ္စီတိ အစ္စိဉ္စ ဝဏ္ဏဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ. ဧဝမေဝ ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… အဒွယံ သမနုပဿတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၁) ဧဝံ ရူပံ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိပဿနာယ ပဿတိ. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပံ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ဆာယာဝန္တံ ရုက္ခံ ဝိယ တံ အတ္တာနံ ရူပဝန္တံ သမနုပဿတိ. အတ္တနိ ဝါ ရူပန္တိ အရူပမေဝ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ပုပ္ဖသ္မိံ ဂန္ဓံ ဝိယ အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ. ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပမေဝ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ကရဏ္ဍာယ မဏိံ ဝိယ အတ္တာနံ ရူပသ္မိံ သမနုပဿတိ. ဝေဒနံ အတ္တတောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

๔๖๑. ในการแก้ปัญหานั้น (ความมีอาทิว่า assutavā) ท่านขยายไว้แล้วในมูลปริยายสูตรนั่นเทียว. บทว่า Rūpaṃ attato samanupassati (ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา) ความว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา (คือ) รูปใด เรานั้น, เราใด รูปนั้น ดังนี้ ย่อมตามเห็นรูปและอัตตาว่าไม่เป็นสอง (คือเป็นอันเดียวกัน). เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันที่ลุกโพลงอยู่ เปลวใด สีนั้น, สีใด เปลวนั้น ดังนี้ ย่อมตามเห็นเปลวและสีว่าไม่เป็นสอง ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... (ละ)... ย่อมตามเห็นว่าไม่เป็นสอง" (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๓๑) อย่างนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นรูปว่าเป็นอัตตา ด้วยการเห็นอันเป็นทิฏฐิ. บทว่า Rūpavantaṃ vā attānaṃ (หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป) ความว่า ยึดถืออรูป (นาม) ว่าเป็นอัตตาแล้ว ย่อมตามเห็นอัตตานั้นว่ามีรูป เหมือนต้นไม้มีเงา. บทว่า Attani vā rūpaṃ (หรือตามเห็นรูปในอัตตา) ความว่า ยึดถืออรูป (นาม) นั่นเทียวว่าเป็นอัตตาแล้ว ย่อมตามเห็นรูปในอัตตานั้น เหมือนกลิ่นในดอกไม้. บทว่า Rūpasmiṃ vā attānaṃ (หรือตามเห็นอัตตาในรูป) ความว่า ยึดถืออรูป (นาม) นั่นเทียวว่าเป็นอัตตาแล้ว ย่อมตามเห็นอัตตานั้นในรูป เหมือนแก้วมณีในผอบ. แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า Vedanaṃ attato (ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา) ก็นัยนี้แหละ.

တတ္ထ, ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ သုဒ္ဓရူပမေဝ အတ္တာတိ ကထိတံ. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ အတ္တတော… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဣမေသု သတ္တသု ဌာနေသု [Pg.260] အရူပံ အတ္တာတိ ကထိတံ. ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနန္တိ ဧဝံ စတူသု ခန္ဓေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဝသေန ဒွါဒသသု ဌာနေသု ရူပါရူပမိဿကော အတ္တာ ကထိတော. တတ္ထ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ… ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဣမေသု ပဉ္စသု ဌာနေသု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ကထိတာ, အဝသေသေသု သဿတဒိဋ္ဌီတိ. ဧဝမေတ္ထ ပန္နရသ ဘဝဒိဋ္ဌိယော, ပဉ္စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ. န ရူပံ အတ္တတောတိ ဧတ္ထ ရူပံ အတ္တာတိ န သမနုပဿတိ. အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ပန သမနုပဿတိ. န ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ…ပေ… န ဝိညာဏသ္မိံ အတ္တာနန္တိ ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ကေနစိ ပရိယာယေန အတ္တတော န သမနုပဿတိ, သဗ္ဗာကာရေန ပန အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာတိ သမနုပဿတိ.

บรรดาบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" ท่านกล่าวถึงรูปล้วนๆ ว่าเป็นอัตตา (ด้วยบทว่า) "หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป" (และ) ในฐานะ ๗ เหล่านี้ คือ "ย่อมตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ โดยความเป็นอัตตา" ท่านกล่าวถึงอรูปว่าเป็นอัตตา (ด้วยบทว่า) "หรือเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา" ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ ๓ ประการ ๓ ประการ ในขันธ์ ๔ อย่างนี้ ในฐานะ ๑๒ ประการ ท่านกล่าวถึงอัตตาที่เจือด้วยรูปและอรูป บรรดาทิฏฐิเหล่านั้น ในฐานะ ๕ เหล่านี้ คือ "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ โดยความเป็นอัตตา" ท่านกล่าวว่าเป็นอุจเฉททิฏฐิ ในฐานะที่เหลือ (๑๕) ท่านกล่าวว่าเป็นสัสสตทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ในขันธ์ ๕ นี้ ภวทิฏฐิ ๑๕ วิภวทิฏฐิ ๕ ย่อมมี ในบทว่า "ไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" นี้ (หมายความว่า) ไม่ตามเห็นรูปว่าเป็นอัตตา แต่ย่อมตามเห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา (ในบทว่า) "ไม่เห็นอัตตาว่ามีรูป...ฯลฯ...ไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ" (หมายความว่า) ไม่ตามเห็นเบญจขันธ์เหล่านี้โดยความเป็นอัตตา โดยปริยายอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่ย่อมตามเห็นโดยอาการทั้งปวงว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา

ဧတ္တာဝတာ ထေရိယာ, ‘‘ဧဝံ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ပုရိမပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိယာ ဧတ္တကေန ဂမနံ ဟောတိ, အာဂမနံ ဟောတိ, ဂမနာဂမနံ ဟောတိ, ဝဋ္ဋံ ဝတ္တတီတိ ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿိတံ. ဧဝံ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဟောတီတိ ပစ္ဆိမံ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိယာ ဧတ္တကေန ဂမနံ န ဟောတိ, အာဂမနံ န ဟောတိ, ဂမနာဂမနံ န ဟောတိ, ဝဋ္ဋံ နာမ န ဝတ္တတီတိ ဝိဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿိတံ.

ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ เมื่อพระเถรีแก้ปัญหาข้อต้นอย่างนี้ว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ สักกายทิฏฐิย่อมมีด้วยประการอย่างนี้แล" ด้วยคำเพียงเท่านี้ (ชื่อว่า) ได้แสดงวัฏฏะให้ถึงที่สุดแล้วว่า การไปย่อมมี การมาย่อมมี การไปและการมาย่อมมี วัฏฏะย่อมเป็นไป เมื่อพระเถรีแก้ปัญหาข้อหลังว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีด้วยประการอย่างนี้แล" ด้วยคำเพียงเท่านี้ (ชื่อว่า) ได้แสดงวิวัฏฏะให้ถึงที่สุดแล้วว่า การไปย่อมไม่มี การมาย่อมไม่มี การไปและการมาย่อมไม่มี ชื่อว่าวัฏฏะย่อมไม่เป็นไป

၄၆၂. ကတမော ပနာယျေ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ အယံ ပဉှော ထေရိယာ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗော ဘဝေယျ – ‘‘ဥပါသက, တယာ ဟေဋ္ဌာ မဂ္ဂေါ ပုစ္ဆိတော, ဣဓ ကသ္မာ မဂ္ဂမေဝ ပုစ္ဆသီ’’တိ. သာ ပန အတ္တနော ဗျတ္တတာယ ပဏ္ဍိစ္စေန တဿ အဓိပ္ပာယံ သလ္လက္ခေသိ – ‘‘ဣမိနာ ဥပါသကေန ဟေဋ္ဌာ ပဋိပတ္တိဝသေန မဂ္ဂေါ ပုစ္ဆိတော ဘဝိဿတိ, ဣဓ ပန တံ သင်္ခတာသင်္ခတလောကိယလောကုတ္တရသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတဝသေန ပုစ္ဆိတုကာမော ဘဝိဿတီ’’တိ. တသ္မာ အပ္ပဋိပုစ္ဆိတွာဝ ယံ ယံ ပုစ္ဆိ, တံ တံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. တတ္ထ သင်္ခတောတိ စေတိတော ကပ္ပိတော ပကပ္ပိတော အာယူဟိတော ကတော နိဗ္ဗတ္တိတော သမာပဇ္ဇန္တေန သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗော. တီဟိ စ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ခန္ဓေဟိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟိတောတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ မဂ္ဂေါ သပ္ပဒေသော, တယော ခန္ဓာ နိပ္ပဒေသာ, တသ္မာ အယံ သပ္ပဒေသတ္တာ နဂရံ ဝိယ ရဇ္ဇေန နိပ္ပဒေသေဟိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတော. တတ္ထ သမ္မာဝါစာဒယော တယော သီလမေဝ, တသ္မာ တေ သဇာတိတော သီလက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတာတိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ပါဠိယံ သီလက္ခန္ဓေတိ ဘုမ္မေန ဝိယ နိဒ္ဒေသော ကတော, အတ္ထော ပန ကရဏဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္မာဝါယာမာဒီသု ပန [Pg.261] တီသု သမာဓိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အာရမ္မဏေ ဧကဂ္ဂဘာဝေန အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ. ဝီရိယေ ပန ပဂ္ဂဟကိစ္စံ သာဓေန္တေ သတိယာ စ အပိလာပနကိစ္စံ သာဓေန္တိယာ လဒ္ဓူပကာရော ဟုတွာ သက္ကောတိ.

๔๖๒. ปัญหาข้อนี้ว่า "ข้าแต่แม่เจ้า ก็อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นไฉน" อันพระเถรีพึงย้อนถามแล้วจึงแก้ว่า "อุบาสก ท่านถามมรรคแล้วในเบื้องต้น เหตุไรในที่นี้จึงถามแต่มรรคเล่า" แต่พระเถรีนั้นอาศัยความเป็นผู้ฉลาดปราดเปรื่องของตน จึงกำหนดรู้ความประสงค์ของอุบาสกนั้นได้ว่า "อุบาสกนี้คงจะถามมรรคในเบื้องต้นโดยนัยแห่งปฏิปทา แต่ในที่นี้คงจะประสงค์ถามมรรคนั้นโดยนัยแห่งสังขตะ อสังขตะ โลกิยะ โลกุตตระ สังคหิตะ อสังคหิตะ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ย้อนถามเลย อุบาสกถามปัญหาใดๆ ท่านก็แก้ปัญหานั้นๆ บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สังขตะ ได้แก่ อันปัจจัยจงใจ ปรุงแต่ง ตระเตรียม พากเพียร ทำ ให้สำเร็จ อันผู้เข้าสมาบัติต้องเข้า ในบทว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ก็อริยมรรคมีองค์ ๘ สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓" นี้ เพราะเหตุว่า มรรคเป็นสัปปเทสธรรม (ธรรมมีส่วนเหลือ) ขันธ์ ๓ เป็นนิปปเทสธรรม (ธรรมไม่มีส่วนเหลือ) เพราะเหตุนั้น มรรคนี้เพราะเป็นสัปปเทสธรรม จึงถูกสงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓ ซึ่งเป็นนิปปเทสธรรม เหมือนเมืองถูกสงเคราะห์เข้าด้วยแว่นแคว้นฉะนั้น ในองค์มรรคเหล่านั้น สัมมาวาจาเป็นต้น ๓ องค์ เป็นศีลนั่นเอง เพราะเหตุนั้น องค์มรรค ๓ เหล่านั้นจึงสงเคราะห์เข้าด้วยสีลขันธ์โดยชาติของตน จริงอยู่ แม้ในพระบาลี ท่านจะทำนิเทศเหมือนด้วยภูมิวิภัตติว่า "สีลักขันเธ" ก็ตาม แต่พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งกรณวิภัตติ ส่วนในองค์ ๓ มีสัมมาวายามะเป็นต้น สมาธิโดยสภาวะของตน ย่อมไม่อาจแน่วแน่ในอารมณ์ด้วยความเป็นเอกัคคตาได้ แต่เมื่อวิริยะทำกิจคือการประคอง และสติทำกิจคือการไม่ปล่อยให้เลือนลอย สมาธิได้รับอุปการะแล้วจึงสามารถ (แน่วแน่ได้)

တတြာယံ ဥပမာ – ယထာ ဟိ ‘‘နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာ’’တိ ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌေသု တီသု သဟာယေသု ဧကော သုပုပ္ဖိတံ စမ္ပကရုက္ခံ ဒိသွာ ဟတ္ထံ ဥက္ခိပိတွာပိ ဂဟေတုံ န သက္ကုဏေယျ. အထဿ ဒုတိယော ဩနမိတွာ ပိဋ္ဌိံ ဒဒေယျ, သော တဿ ပိဋ္ဌိယံ ဌတွာပိ ကမ္ပမာနော ဂဟေတုံ န သက္ကုဏေယျ. အထဿ ဣတရော အံသကူဋံ ဥပနာမေယျ, သော ဧကဿ ပိဋ္ဌိယံ ဌတွာ ဧကဿ အံသကူဋံ ဩလုဗ္ဘ ယထာရုစိ ပုပ္ဖာနိ ဩစိနိတွာ ပိဠန္ဓိတွာ နက္ခတ္တံ ကီဠေယျ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကတော ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌာ တယော သဟာယကာ ဝိယ ဟိ ဧကတော ဇာတာ သမ္မာဝါယာမာဒယော တယော ဓမ္မာ. သုပုပ္ဖိတစမ္ပကော ဝိယ အာရမ္မဏံ. ဟတ္ထံ ဥက္ခိပိတွာပိ ဂဟေတုံ အသက္ကောန္တော ဝိယ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အာရမ္မဏေ ဧကဂ္ဂဘာဝေန အပ္ပေတုံ အသက္ကောန္တော သမာဓိ. ပိဋ္ဌိံ ဒတွာ ဩနတသဟာယော ဝိယ ဝါယာမော. အံသကူဋံ ဒတွာ ဌိတသဟာယော ဝိယ သတိ. ယထာ တေသု ဧကဿ ပိဋ္ဌိယံ ဌတွာ ဧကဿ အံသကူဋံ ဩလုဗ္ဘ ဣတရော ယထာရုစိ ပုပ္ဖံ ဂဟေတုံ သက္ကောတိ, ဧဝမေဝံ ဝီရိယေ ပဂ္ဂဟကိစ္စံ သာဓေန္တေ, သတိယာ စ အပိလာပနကိစ္စံ သာဓေန္တိယာ လဒ္ဓုပကာရော သမာဓိ သက္ကောတိ အာရမ္မဏေ ဧကဂ္ဂဘာဝေန အပ္ပေတုံ. တသ္မာ သမာဓိယေဝေတ္ထ သဇာတိတော သမာဓိက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတော. ဝါယာမသတိယော ပန ကိရိယတော သင်္ဂဟိတာ ဟောန္တိ.

ในข้อนั้น มีอุปมานี้ อุปมาดังว่า สหาย ๓ คนเข้าไปสู่สวนด้วยคิดว่า "เราจักเล่นนักษัตร" บรรดาสหายเหล่านั้น คนหนึ่งเห็นต้นจำปาที่ดอกบานสะพรั่ง แม้ยกมือขึ้นก็ไม่อาจจะเก็บได้ ครั้งนั้น สหายคนที่สองพึงน้อมตัวลงให้หลัง ผู้นั้นแม้จะยืนบนหลังของสหายนั้น ก็ยังตัวสั่น ไม่อาจจะเก็บได้ ครั้งนั้น สหายอีกคนหนึ่งพึงยื่นบ่าให้ ผู้นั้นยืนบนหลังของคนหนึ่ง เหนี่ยวบ่าของอีกคนหนึ่งแล้ว สอยดอกไม้ตามชอบใจ ประดับแล้ว พึงเล่นนักษัตรได้ พึงเห็นความถึงพร้อมด้วยอุปมานี้ จริงอยู่ ธรรม ๓ ประการ มีสัมมาวายามะเป็นต้น ที่เกิดร่วมกัน พึงเห็นเหมือนสหาย ๓ คนที่เข้าไปสู่สวนด้วยกัน พึงเห็นอารมณ์เหมือนต้นจำปาที่ดอกบานสะพรั่ง พึงเห็นสมาธิซึ่งไม่อาจแน่วแน่ในอารมณ์ด้วยความเป็นเอกัคคตาโดยสภาวะของตน เหมือนบุรุษที่แม้ยกมือขึ้นก็ไม่อาจเก็บ (ดอกไม้) ได้ พึงเห็นวายามะเหมือนสหายที่น้อมตัวให้หลัง พึงเห็นสติเหมือนสหายที่ยืนให้บ่า บรรดาสหายเหล่านั้น คนหนึ่งยืนบนหลังของคนหนึ่ง เหนี่ยวบ่าของอีกคนหนึ่งแล้ว สามารถเก็บดอกไม้ได้ตามชอบใจ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อวิริยะทำกิจคือการประคอง และสติทำกิจคือการไม่ปล่อยให้เลือนลอย สมาธิที่ได้รับอุปการะแล้ว ย่อมสามารถแน่วแน่ในอารมณ์ด้วยความเป็นเอกัคคตาได้ เพราะเหตุนั้น ในธรรม ๓ ประการนี้ สมาธิเท่านั้นที่สงเคราะห์เข้าด้วยสมาธิขันธ์โดยชาติของตน ส่วนวายามะและสติ สงเคราะห์เข้าด้วยกันโดยกิจ

သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္မာသင်္ကပ္ပေသုပိ ပညာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ အာရမ္မဏံ နိစ္ဆေတုံ န သက္ကောတိ, ဝိတက္ကေ ပန အာကောဋေတွာ အာကောဋေတွာ ဒေန္တေ သက္ကောတိ. ကထံ? ယထာ ဟိ ဟေရညိကော ကဟာပဏံ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ သဗ္ဗဘာဂေသု ဩလောကေတုကာမော သမာနောပိ န စက္ခုဒလေနေဝ ပရိဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ, အင်္ဂုလိပဗ္ဗေဟိ ပန ပရိဝတ္တေတွာ ဣတော စိတော စ ဩလောကေတုံ သက္ကောတိ. ဧဝမေဝ န ပညာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အနိစ္စာဒိဝသေန အာရမ္မဏံ နိစ္ဆေတုံ သက္ကောတိ, အဘိနိရောပနလက္ခဏေန ပန အာဟနနပရိယာဟနနရသေန ဝိတက္ကေန အာကောဋေန္တေန ဝိယ ပရိဝတ္တေန္တေန ဝိယ စ အာဒါယာ ဒိန္နမေဝ ဝိနိစ္ဆေတုံ သက္ကောတိ. တသ္မာ [Pg.262] ဣဓာပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယေဝ သဇာတိတော ပညာက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတာ. သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပန ကိရိယတော သင်္ဂဟိတော ဟောတိ. ဣတိ ဣမေဟိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တီဟိ စ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ခန္ဓေဟိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟိတော’’တိ.

แม้ในสัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ ปัญญาก็ไม่สามารถตัดสินอารมณ์ว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ได้โดยสภาวะของตนเอง แต่เมื่อวิตกคอยตอกย้ำให้จึงจะสามารถทำได้ อย่างไร? เปรียบเหมือนช่างทองวางเหรียญกษาปณ์ไว้ในมือ แม้ปรารถนาจะดูให้ทั่วทุกส่วน ก็ไม่สามารถพลิกดูได้ด้วยตาเพียงอย่างเดียว แต่สามารถใช้ข้อนิ้วพลิกไปมาแล้วดูได้ทั้งด้านนี้และด้านนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ปัญญาไม่สามารถตัดสินอารมณ์โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นได้โดยสภาวะของตนเอง แต่สามารถวินิจฉัยได้เฉพาะอารมณ์ที่วิตก ซึ่งมีลักษณะคือการยกสัมปยุตธรรมขึ้นสู่อารมณ์ มีกิจคือการตอกย้ำซ้ำๆ ประดุจผู้กำลังเคาะหรือประดุจผู้กำลังพลิกกลับไปมา ยกขึ้นให้แล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้ในที่นี้ สัมมาทิฏฐิเท่านั้นที่ถูกสงเคราะห์เข้าในปัญญขันธ์โดยชาติของตน ส่วนสัมมาสังกัปปะถูกสงเคราะห์เข้าโดยกิริยา ด้วยเหตุนี้ มรรคจึงถึงการสงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓ ประการเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรจึงกล่าวไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อริยมรรคมีองค์ ๘ สงเคราะห์เข้าได้ด้วยขันธ์ ๓ ประการแล”

ဣဒါနိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကံ မဂ္ဂသမာဓိံ သနိမိတ္တံ သပရိက္ခာရံ ပုစ္ဆန္တော, ကတမော ပနာယျေတိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ မဂ္ဂက္ခဏေ စတုကိစ္စသာဓနဝသေန ဥပ္ပန္နာ သတိ, သာ သမာဓိဿ ပစ္စယတ္ထေန နိမိတ္တံ. စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ စတုကိစ္စသာဓနဝသေနေဝ ဥပ္ပန္နံ ဝီရိယံ, တံ ပရိဝါရဋ္ဌေန ပရိက္ခာရော ဟောတိ. တေသံယေဝ ဓမ္မာနန္တိ တေသံ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ. အာသေဝနာတိအာဒီသု ဧကစိတ္တက္ခဏိကာယေဝ အာသေဝနာဒယော ဝုတ္တာတိ.

บัดนี้ เมื่อจะถามถึงมรรคสมาธิอันมีจิตตขณะเดียว พร้อมทั้งนิมิตและบริขาร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “กตโม ปนายฺเย” (ข้าแต่แม่เจ้า ก็...เป็นไฉน) ในการวิสัชนาปัญหานั้น สติปัฏฐาน ๔ ได้แก่ สติที่เกิดขึ้นในขณะแห่งมรรคโดยสามารถสำเร็จกิจ ๔ อย่าง สตินั้นชื่อว่านิมิต โดยความหมายว่าเป็นปัจจัยของสมาธิ สัมมัปปธาน ๔ ได้แก่ วิริยะที่เกิดขึ้นโดยสามารถสำเร็จกิจ ๔ อย่างนั่นเอง วิริยะนั้นชื่อว่าบริขาร โดยความหมายว่าเป็นบริวาร บทว่า “เตสํเยว ธมฺมานํ” หมายถึง แห่งธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ในบทเป็นต้นว่า “อาเสวนา” พึงทราบว่า อาเสวนาเป็นต้น อันมีจิตตขณะเดียวเท่านั้นที่ถูกกล่าวไว้

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပန, ‘‘ဧကစိတ္တက္ခဏိကော နာမ မဂ္ဂေါ နတ္ထိ, ‘ဧဝံ ဘာဝေယျ သတ္တ ဝဿာနီ’တိ ဟိ ဝစနတော သတ္တပိ ဝဿာနိ မဂ္ဂဘာဝနာ ဟောတိ, ကိလေသာ ပန လဟု ဆိဇ္ဇန္တာ သတ္တဟိ ဉာဏေဟိ ဆိဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝဒတိ. သော ‘‘သုတ္တံ အာဟရာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. အဒ္ဓါ အညံ အပဿန္တော, ‘‘ယာ တေသံယေဝ ဓမ္မာနံ အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မ’’န္တိ ဣဒမေဝ သုတ္တံ အာဟရိတွာ, ‘‘အညေန စိတ္တေန အာသေဝတိ, အညေန ဘာဝေတိ, အညေန ဗဟုလီကရောတီ’’တိ ဝက္ခတိ. တတော ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘ကိံ ပနိဒံ, သုတ္တံ နေယျတ္ထံ နီတတ္ထ’’န္တိ. တတော ဝက္ခတိ – ‘‘နီတတ္ထံ ယထာ သုတ္တံ တထေဝ အတ္ထော’’တိ. တဿ ဣဒံ ဥတ္တရံ – ဧဝံ သန္တေ ဧကံ စိတ္တံ အာသေဝမာနံ ဥပ္ပန္နံ, အပရမ္ပိ အာသေဝမာနံ, အပရမ္ပိ အာသေဝမာနန္တိ ဧဝံ ဒိဝသမ္ပိ အာသေဝနာဝ ဘဝိဿတိ, ကုတော ဘာဝနာ, ကုတော ဗဟုလီကမ္မံ? ဧကံ ဝါ ဘာဝယမာနံ ဥပ္ပန္နံ အပရမ္ပိ ဘာဝယမာနံ အပရမ္ပိ ဘာဝယမာနန္တိ ဧဝံ ဒိဝသမ္ပိ ဘာဝနာဝ ဘဝိဿတိ, ကုတော အာသေဝနာ ကုတော ဗဟုလီကမ္မံ? ဧကံ ဝါ ဗဟုလီကရောန္တံ ဥပ္ပန္နံ, အပရမ္ပိ ဗဟုလီကရောန္တံ, အပရမ္ပိ ဗဟုလီကရောန္တန္တိ ဧဝံ ဒိဝသမ္ပိ ဗဟုလီကမ္မမေဝ ဘဝိဿတိ ကုတော အာသေဝနာ, ကုတော ဘာဝနာတိ.

ส่วนวิตัณฑวาทีกล่าวว่า “มรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะเดียวไม่มีอยู่จริง เพราะมีพระบาลีว่า ‘พึงเจริญอย่างนั้นตลอด ๗ ปี’ การเจริญมรรคจึงมีได้แม้ตลอด ๗ ปี ส่วนกิเลสเมื่อจะขาดอย่างรวดเร็ว ย่อมขาดได้ด้วยญาณ ๗” วิตัณฑวาทีนั้น อันบัณฑิตพึงกล่าวว่า “ท่านจงนำพระสูตรมา” เขาเมื่อไม่เห็นพระสูตรอื่นโดยแน่แท้ ก็จะนำพระสูตรนี้เองมาอ้างว่า “ยา เตสํเยว ธมฺมานํ อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺมํ” (การเสพ การเจริญ การกระทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้นนั่นแล) แล้วจักกล่าวว่า “บุคคลย่อมเสพด้วยจิตดวงหนึ่ง ย่อมเจริญด้วยจิตอีกดวงหนึ่ง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตอีกดวงหนึ่ง” ลำดับนั้น อันบัณฑิตพึงกล่าวว่า “ก็พระสูตรนี้เป็นนัยยัตถะ (มีอรรถที่ต้องนำไป) หรือเป็นนีตัตถะ (มีอรรถที่นำไปแล้ว)” ลำดับนั้น เขาจักกล่าวว่า “เป็นนีตัตถะ มีอรรถตามพระสูตรนั่นเอง” นี้คือคำตอบแก่เขาว่า “เมื่อเป็นเช่นนั้น จิตดวงหนึ่งเกิดขึ้นเสพอยู่ จิตดวงอื่นก็เสพอยู่ จิตดวงอื่นก็เสพอยู่ ดังนี้ แม้ตลอดทั้งวันก็จักมีแต่การเสพเท่านั้น การเจริญจักมีมาจากไหน การกระทำให้มากจักมีมาจากไหน? หรือจิตดวงหนึ่งเกิดขึ้นเจริญอยู่ จิตดวงอื่นก็เจริญอยู่ จิตดวงอื่นก็เจริญอยู่ ดังนี้ แม้ตลอดทั้งวันก็จักมีแต่การเจริญเท่านั้น การเสพจักมีมาจากไหน การกระทำให้มากจักมีมาจากไหน? หรือจิตดวงหนึ่งเกิดขึ้นกระทำให้มากอยู่ จิตดวงอื่นก็กระทำให้มากอยู่ จิตดวงอื่นก็กระทำให้มากอยู่ ดังนี้ แม้ตลอดทั้งวันก็จักมีแต่การกระทำให้มากเท่านั้น การเสพจักมีมาจากไหน การเจริญจักมีมาจากไหน?”

အထ ဝါ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘ဧကေန စိတ္တေန အာသေဝတိ, ဒွီဟိ ဘာဝေတိ, တီဟိ ဗဟုလီကရောတိ. ဒွီဟိ ဝါ အာသေဝတိ, တီဟိ ဘာဝေတိ, ဧကေန ဗဟုလီကရောတိ[Pg.263]. တီဟိ ဝါ အာသေဝတိ, ဧကေန ဘာဝေတိ, ဒွီဟိ ဗဟုလီကရောတီ’’တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘မာ သုတ္တံ မေ လဒ္ဓန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ အဝစ. ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တေန နာမ အာစရိယဿ သန္တိကေ ဝသိတွာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထရသံ ဝိဒိတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကာဝ အယံ အာသေဝနာ, ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ ဘာဝနာ, ဧကစိတ္တက္ခဏိကံ ဗဟုလီကမ္မံ. ခယဂါမိလောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဗဟုလစိတ္တက္ခဏိကော နာမ နတ္ထိ, ‘ဧကစိတ္တက္ခဏိကောယေဝါ’တိ သညာပေတဗ္ဗော. သစေ သဉ္ဇာနာတိ, သဉ္ဇာနာတု, နော စေ သဉ္ဇာနာတိ, ဂစ္ဆ ပါတောဝ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ယာဂုံ ပိဝါဟီ’’တိ ဥယျောဇေတဗ္ဗော.

อีกอย่างหนึ่ง เขาพึงกล่าวอย่างนี้ว่า “บุคคลย่อมเสพด้วยจิตดวงหนึ่ง ย่อมเจริญด้วยจิตสองดวง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตสามดวง หรือย่อมเสพด้วยจิตสองดวง ย่อมเจริญด้วยจิตสามดวง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตดวงหนึ่ง หรือย่อมเสพด้วยจิตสามดวง ย่อมเจริญด้วยจิตดวงหนึ่ง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตสองดวง” เขาอันบัณฑิตพึงกล่าวว่า “ท่านอย่าได้กล่าวคำใดคำหนึ่งเพียงเพราะคิดว่า ‘เราได้พระสูตรมาแล้ว’ เลย อันผู้ที่ชื่อว่าจะวิสัชนาปัญหา พึงอยู่ในสำนักของอาจารย์ เรียนเอาพุทธวจนะ รู้แจ้งอรรถรสแล้วจึงกล่าว การเสพนี้มีจิตตขณะเดียวเท่านั้น การเจริญก็มีจิตตขณะเดียว การกระทำให้มากก็มีจิตตขณะเดียว โลกุตรมรรคอันเป็นไปเพื่อความสิ้นไป ที่ชื่อว่ามีจิตหลายขณะนั้นไม่มีอยู่ พึงทำให้เขารู้ว่า ‘มีจิตตขณะเดียวเท่านั้น’ ถ้าเขารู้ ก็จงรู้เถิด แต่ถ้าเขาไม่รู้ ก็พึงส่งเขาไปว่า ‘ท่านจงไปเสียเถิด แต่เช้าตรู่จงเข้าไปในวิหารแล้วดื่มข้าวยาคูเถิด’”

၄၆၃. ကတိ ပနာယျေ သင်္ခါရာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ယေ သင်္ခါရေ နိရောဓေတွာ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇတိ, တေ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. တေနေဝဿ အဓိပ္ပာယံ ဉတွာ ထေရီ, ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီသု အနေကေသု သင်္ခါရေသု ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ, ကာယသင်္ခါရာဒယောဝ အာစိက္ခန္တီ, တယောမေ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာယပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ကာယေန သင်္ခရီယတိ ကရီယတိ နိဗ္ဗတ္တီယတီတိ ကာယသင်္ခါရော. ဝါစံ သင်္ခရောတိ ကရောတိ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဝစီသင်္ခါရော. စိတ္တပဋိဗဒ္ဓတ္တာ စိတ္တေန သင်္ခရီယတိ ကရီယတိ နိဗ္ဗတ္တီယတီတိ စိတ္တသင်္ခါရော. ကတမော ပနာယျေတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ဣမေ သင်္ခါရာ အညမညမိဿာ အာလုဠိတာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ. တထာ ဟိ, ကာယဒွါရေ အာဒါနဂဟဏမုဉ္စနစောပနာနိ ပါပေတွာ ဥပ္ပန္နာ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလစေတနာ ဒွါဒသ အကုသလစေတနာတိ ဧဝံ ကုသလာကုသလာ ဝီသတိ စေတနာပိ အဿာသပဿာသာပိ ကာယသင်္ခါရာတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဝစီဒွါရေ ဟနုသံစောပနံ ဝစီဘေဒံ ပါပေတွာ ဥပ္ပန္နာ ဝုတ္တပ္ပကာရာဝ ဝီသတိ စေတနာပိ ဝိတက္ကဝိစာရာပိ ဝစီသင်္ခါရောတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ အပတ္တာ ရဟော နိသိန္နဿ စိန္တယတော ဥပ္ပန္နာ ကုသလာကုသလာ ဧကူနတိံသ စေတနာပိ သညာ စ ဝေဒနာ စာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာပိ စိတ္တသင်္ခါရောတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ ဣမေ သင်္ခါရာ အညမညမိဿာ အာလုဠိတာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ. တေ ပါကဋေ ဝိဘူတေ ကတွာ ကထာပေဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ.

๔๖๓. ในคำว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สังขารทั้งหลายมีเท่าไร' นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามด้วยตั้งใจว่า 'เราจักถามถึงสังขารเหล่าใด ที่บุคคลยังให้ดับแล้ว ย่อมเข้าถึงนิโรธสมาบัติ' เพราะเหตุนั้น พระเถรีทราบความประสงค์ของท่านวิสาขะแล้ว แม้เมื่อสังขารมากมายมีปุญญาภิสังขารเป็นต้นมีอยู่ ก็กล่าวถึงเพียงกายสังขารเป็นต้นเท่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สังขารเหล่านี้มี ๓ อย่าง' ในคำเหล่านั้น สิ่งที่เนื่องด้วยกาย อันกายปรุงแต่ง กระทำ ทำให้เกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กายสังขาร สิ่งที่ปรุงแต่ง กระทำ ทำให้เกิดวาจา เหตุนั้นจึงชื่อว่า วจีสังขาร สิ่งที่เนื่องด้วยจิต อันจิตปรุงแต่ง กระทำ ทำให้เกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า จิตตสังขาร ในคำว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็สังขารคืออะไร' นี้ ท่านถามอะไร? (ท่านถามด้วยตั้งใจว่า) สังขารเหล่านี้ระคนปนเปกัน สับสน ไม่ปรากฏชัด แสดงได้ยาก จริงอย่างนั้น เจตนา ๒๐ คือ กามาวจรกุศลเจตนา ๘ อกุศลเจตนา ๑๒ ที่เกิดขึ้นโดยถึงการรับ การถือ การปล่อย การไหว ในกายทวารก็ดี ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกก็ดี ท่านเรียกว่า กายสังขาร ทั้งนั้น เจตนา ๒๐ ประเภทที่กล่าวแล้ว ที่เกิดขึ้นโดยถึงการขยับขากรรไกร การเปล่งวาจา ในวจีทวารก็ดี วิตกและวิจารก็ดี ท่านเรียกว่า วจีสังขาร ทั้งนั้น เจตนา ๒๙ คือ กุศลและอกุศล ที่เกิดขึ้นแก่ผู้นั่งในที่สงัดคิดอยู่ โดยไม่ถึงการไหวในกายทวารและวจีทวารก็ดี ธรรม ๒ อย่างนี้ คือ สัญญาและเวทนาก็ดี ท่านเรียกว่า จิตตสังขาร ทั้งนั้น ด้วยประการฉะนี้ สังขารเหล่านี้ระคนปนเปกัน สับสน ไม่ปรากฏชัด แสดงได้ยาก ท่านถามด้วยตั้งใจว่า 'เราจักกระทำสังขารเหล่านั้นให้ปรากฏ ให้แจ่มแจ้ง แล้วจักให้ท่านกล่าว'

ကသ္မာ ပနာယျေတိ ဣဓ ကာယသင်္ခါရာဒိနာမဿ ပဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ ကာယနိဿိတာ, ကာယေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ [Pg.264] န ဟောန္တိ. စိတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ စိတ္တနိဿိတာ, စိတ္တေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ န ဟောန္တိ.

ในคำว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็เพราะเหตุไร' นี้ ท่านถามถึงอรรถแห่งบทของชื่อว่ากายสังขารเป็นต้น ในการวิสัชนาปัญหานั้น คำว่า 'เนื่องด้วยกาย' หมายความว่า อาศัยกาย เมื่อกายมี สังขารเหล่านั้นจึงมี เมื่อกายไม่มี ก็ไม่มี คำว่า 'เนื่องด้วยจิต' หมายความว่า อาศัยจิต เมื่อจิตมี สังขารเหล่านั้นจึงมี เมื่อจิตไม่มี ก็ไม่มี

၄၆၄. ဣဒါနိ ကိံ နု ခေါ ဧသာ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ ဝလဉ္ဇေတိ, န ဝလဉ္ဇေတိ. စိဏ္ဏဝသီ ဝါ တတ္ထ နော စိဏ္ဏဝသီတိ ဇာနနတ္ထံ ပုစ္ဆန္တော, ကထံ ပနာယျေ, သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ္တိ ဟောတီတိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ သမာပဇ္ဇိဿန္တိ ဝါ သမာပဇ္ဇာမီတိ ဝါ ပဒဒွယေန နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိကာလော ကထိတော. သမာပန္နောတိ ပဒေန အန္တောနိရောဓော. တထာ ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ သစိတ္တကကာလော ကထိတော, ပစ္ဆိမေန အစိတ္တကကာလော. ပုဗ္ဗေဝ တထာ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတီတိ နိရောဓသမာပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒကာလေယေဝ, ဧတ္တကံ ကာလံ အစိတ္တကော ဘဝိဿာမီတိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒစိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတိ. ယံ တံ တထတ္တာယ ဥပနေတီတိ ယံ ဧဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ, တံ ပုဂ္ဂလံ တထတ္တာယ အစိတ္တကဘာဝါယ ဥပနေတိ.

๔๖๔. บัดนี้ ท่านถามเพื่อจะทราบว่า 'พระเถรีนี้เสพสัญญาเวทยิตนิโรธหรือไม่หนอ ท่านมีวสีในนิโรธสมาบัตินั้นหรือไม่หนอ' จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติมีได้อย่างไร' ในการวิสัชนาปัญหานั้น ด้วยบท ๒ บทว่า 'จักเข้า' หรือ 'ย่อมเข้า' ท่านกล่าวถึงกาลแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ด้วยบทว่า 'เข้าแล้ว' ท่านกล่าวถึงภายในแห่งนิโรธสมาบัติ ฉันใด ด้วยบท ๒ บทแรก ท่านกล่าวถึงกาลที่มีจิต ด้วยบทหลัง ท่านกล่าวถึงกาลที่ไม่มีจิต ฉันนั้น คำว่า 'จิตอันผู้นั้นอบรมแล้วอย่างนั้นไว้ก่อนเทียว' หมายความว่า ในกาลก่อนแต่นิโรธสมาบัติ คือในขณะที่กำหนดระยะเวลานั่นเอง จิตที่กำหนดระยะเวลาว่า 'เราจักเป็นผู้ไม่มีจิตตลอดกาลเพียงเท่านี้' ย่อมเป็นจิตที่อบรมแล้ว คำว่า 'จิตนั้นย่อมน้อมผู้นั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น' หมายความว่า จิตใดที่อบรมแล้วอย่างนี้ จิตนั้นย่อมน้อมบุคคลนั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น คือเพื่อความเป็นผู้ไม่มีจิต

ပဌမံ နိရုဇ္ဈတိ ဝစီသင်္ခါရောတိ သေသသင်္ခါရေဟိ ပဌမံ ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝ နိရုဇ္ဈတိ. တတော ကာယသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ကာယသင်္ခါရော စတုတ္ထဇ္ဈာနေ နိရုဇ္ဈတိ. တတော စိတ္တသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ စိတ္တသင်္ခါရော အန္တောနိရောဓေ နိရုဇ္ဈတိ. ဝုဋ္ဌဟိဿန္တိ ဝါ ဝုဋ္ဌဟာမီတိ ဝါ ပဒဒွယေန အန္တောနိရောဓကာလော ကထိတော. ဝုဋ္ဌိတောတိ ပဒေန ဖလသမာပတ္တိကာလော. တထာ ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ အစိတ္တကကာလော ကထိတော, ပစ္ဆိမေန သစိတ္တကကာလော. ပုဗ္ဗေဝ တထာ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတီတိ နိရောဓသမာပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒကာလေယေဝ ဧတ္တကံ ကာလံ အစိတ္တကော ဟုတွာ တတော ပရံ သစိတ္တကော ဘဝိဿာမီတိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒစိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတိ. ယံ တံ တထတ္တာယ ဥပနေတီတိ ယံ ဧဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ, တံ ပုဂ္ဂလံ တထတ္တာယ သစိတ္တကဘာဝါယ ဥပနေတိ. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ နိရောဓသမာပဇ္ဇနကာလော ဂဟိတော, ဣဓ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနကာလော.

คำว่า 'วจีสังขารย่อมดับก่อน' หมายความว่า วจีสังขารย่อมดับก่อนสังขารที่เหลือในทุติยฌานนั่นเอง คำว่า 'ลำดับนั้น กายสังขาร' หมายความว่า ต่อจากนั้น กายสังขารย่อมดับในจตุตถฌาน คำว่า 'ลำดับนั้น จิตตสังขาร' หมายความว่า ต่อจากนั้น จิตตสังขารย่อมดับในภายในนิโรธสมาบัติ ด้วยบท ๒ บทว่า 'จักออก' หรือ 'ย่อมออก' ท่านกล่าวถึงกาลภายในนิโรธสมาบัติ ด้วยบทว่า 'ออกแล้ว' ท่านกล่าวถึงกาลแห่งผลสมาบัติ ฉันใด ด้วยบท ๒ บทแรก ท่านกล่าวถึงกาลที่ไม่มีจิต ด้วยบทหลัง ท่านกล่าวถึงกาลที่มีจิต ฉันนั้น คำว่า 'จิตอันผู้นั้นอบรมแล้วอย่างนั้นไว้ก่อนเทียว' หมายความว่า ในกาลก่อนแต่นิโรธสมาบัติ คือในขณะที่กำหนดระยะเวลานั่นเอง จิตที่กำหนดระยะเวลาว่า 'เราเป็นผู้ไม่มีจิตตลอดกาลเพียงเท่านี้แล้ว ต่อจากนั้นจักเป็นผู้มีจิต' ย่อมเป็นจิตที่อบรมแล้ว คำว่า 'จิตนั้นย่อมน้อมผู้นั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น' หมายความว่า จิตใดที่อบรมแล้วอย่างนี้ จิตนั้นย่อมน้อมบุคคลนั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น คือเพื่อความเป็นผู้มีจิต ด้วยเหตุนี้ ในวาระก่อน ท่านถือเอากาลแห่งการเข้านิโรธสมาบัติ ในวาระนี้ ท่านถือเอากาลแห่งการออกจากนิโรธสมาบัติ

ဣဒါနိ နိရောဓကထံ ကထေတုံ ဝါရောတိ နိရောဓကထာ ကထေတဗ္ဗာ သိယာ, သာ ပနေသာ, ‘‘ဒွီဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ တယော စ သင်္ခါရာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟိ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ ဝသီဘာဝတာပညာ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဉာဏ’’န္တိ မာတိကံ ဌပေတွာ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာ. တသ္မာ တတ္ထ ကထိတနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗာ[Pg.265]. ကော ပနာယံ နိရောဓော နာမ? စတုန္နံ ခန္ဓာနံ ပဋိသင်္ခါ အပ္ပဝတ္တိ. အထ ကိမတ္ထမေတံ သမာပဇ္ဇန္တီတိ. သင်္ခါရာနံ ပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတာ သတ္တာဟံ အစိတ္တကာ ဟုတွာ သုခံ ဝိဟရိဿာမ, ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ နာမေတံ, ယဒိဒံ နိရောဓောတိ ဧတဒတ္ထံ သမာပဇ္ဇန္တိ.

บัดนี้ ถึงวาระที่จะกล่าวเรื่องนิโรธแล้ว เพราะฉะนั้น พึงกล่าวเรื่องนิโรธ ก็เรื่องนิโรธนั้น ท่านได้กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยทุกประการ โดยตั้งมาติกาไว้ว่า 'ปัญญาในนิโรธสมาบัติ ชื่อว่าญาณ เพราะประกอบด้วยกำลัง ๒ อย่าง เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓ อย่าง ด้วยญาณจริยา ๑๖ อย่าง ด้วยสมาธิจริยา ๙ อย่าง และเพราะความเป็นผู้มีวสี' เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ก็สภาวะที่ชื่อว่านิโรธนี้คืออะไร? คือความไม่เป็นไปแห่งขันธ์ ๔ ที่พิจารณาแล้ว ก็ท่านผู้ปฏิบัติเข้าสมาบัตินี้เพื่อประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) ท่านผู้เบื่อหน่ายในความเป็นไปของสังขารทั้งหลาย ย่อมเข้าสมาบัตินี้เพื่อประโยชน์ว่า 'เราทั้งหลายจักเป็นผู้ไม่มีจิตอยู่เป็นสุขตลอด ๗ วัน สภาวะนี้ใด คือนิโรธ สภาวะนี้ชื่อว่าทิฏฐธรรมนิพพาน'

ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စိတ္တသင်္ခါရောတိ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ဟိ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံသမ္ပယုတ္တံ သညဉ္စ ဝေဒနဉ္စ သန္ဓာယ, ‘‘ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စိတ္တသင်္ခါရော’’တိ အာဟ. တတော ကာယသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ဘဝင်္ဂသမယေ ကာယသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကိံ ပန ဖလသမာပတ္တိ အဿာသပဿာသေ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ? သမုဋ္ဌာပေတိ. ဣမဿ ပန စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဖလသမာပတ္တိ, သာ န သမုဋ္ဌာပေတိ. ကိံ ဝါ ဧတေန ဖလသမာပတ္တိ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဝါ ဟောတု, ဒုတိယတတိယစတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဝါ, သန္တာယ သမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌိတဿ ဘိက္ခုနော အဿာသပဿာသာ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဟောန္တိ. တေသံ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝေါ သဉ္ဇီဝတ္ထေရဝတ္ထုနာ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဉ္ဇီဝတ္ထေရဿ ဟိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ကိံသုကပုပ္ဖသဒိသေ ဝီတစ္စိတင်္ဂါရေ မဒ္ဒမာနဿ ဂစ္ဆတော စီဝရေ အံသုမတ္တမ္ပိ န ဈာယိ, ဥသုမာကာရမတ္တမ္ပိ နာဟောသိ, သမာပတ္တိဖလံ နာမေတန္တိ ဝဒန္တိ. ဧဝမေဝံ သန္တာယ သမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌိတဿ ဘိက္ခုနော အဿာသပဿာသာ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဟောန္တီတိ ဘဝင်္ဂသမယေနေဝေတံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

บทว่า "จิตตสังขารย่อมเกิดขึ้นก่อน" ความว่า เพราะว่าสำหรับผู้ที่ออกจากนิโรธสมาบัติ ผลสมาบัติจิตย่อมเกิดขึ้นก่อน ทรงหมายเอาสัญญาและเวทนาที่สัมปยุตด้วยผลสมาบัติจิตนั้น จึงตรัสว่า "จิตตสังขารย่อมเกิดขึ้นก่อน" บทว่า "ต่อจากนั้น กายสังขาร" ความว่า ต่อจากนั้น ในสมัยที่เป็นภวังค์ กายสังขารย่อมเกิดขึ้น ถามว่า ก็ผลสมาบัติไม่ยังอัสสาสะปัสสาสะให้เกิดขึ้นหรือ ตอบว่า ย่อมยังให้เกิดขึ้น แต่ผลสมาบัติของภิกษุนี้เป็นจตุตถฌานิกผลสมาบัติ ผลสมาบัตินั้นย่อมไม่ยังให้เกิดขึ้น หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยคำกล่าวนี้ ผลสมาบัติจะเป็นปฐมฌานิกะก็ดี หรือจะเป็นทุติยฌานิกะ ตติยฌานิกะ จตุตถฌานิกะก็ดี อัสสาสะปัสสาสะของภิกษุผู้ออกจากสมาบัติอันสงบระงับ ย่อมเป็นอัพโพหาริก (ไม่ปรากฏชัด) ความที่อัสสาสะปัสสาสะเหล่านั้นเป็นอัพโพหาริก พึงทราบได้ด้วยเรื่องของพระสัญชีวเถระ จริงอยู่ สำหรับพระสัญชีวเถระผู้ออกจากสมาบัติแล้ว กำลังเดินเหยียบย่ำถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวไฟ ดุจดอกทองกวาว แม้ประมาณเส้นด้ายในจีวรก็ไม่ไหม้ แม้เพียงอาการคือไออุ่นก็มิได้มี บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า นี้ชื่อว่าเป็นผลแห่งสมาบัติ ฉันใดก็ฉันนั้น อัสสาสะปัสสาสะของภิกษุผู้ออกจากสมาบัติอันสงบระงับ ย่อมเป็นอัพโพหาริก เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องนั้นโดยหมายถึงสมัยที่เป็นภวังค์เท่านั้น

တတော ဝစီသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ကိရိယမယပဝတ္တဝဠဉ္ဇနကာလေ ဝစီသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကိံ ဘဝင်္ဂံ ဝိတက္ကဝိစာရေ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ? သမုဋ္ဌာပေတိ. တံသမုဋ္ဌာနာ ပန ဝိတက္ကဝိစာရာ ဝါစံ အဘိသင်္ခါတုံ န သက္ကောန္တီတိ ကိရိယမယပဝတ္တဝဠဉ္ဇနကာလေနေဝတံ ကထိတံ. သုညတော ဖဿောတိအာဒယော သဂုဏေနာပိ အာရမ္မဏေနာပိ ကထေတဗ္ဗာ. သဂုဏေန တာဝ သုညတာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ, တာယ သဟဇာတံ ဖဿံ သန္ဓာယ သုညတော ဖဿောတိ ဝုတ္တံ. အနိမိတ္တာပဏိဟိတေသုပိဧသေဝ နယော. အာရမ္မဏေန ပန နိဗ္ဗာနံ ရာဂါဒီဟိ သုညတ္တာ သုညံ နာမ, ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝါ အနိမိတ္တံ, ရာဂဒေါသမောဟပ္ပဏိဓီနံ အဘာဝါ အပ္ပဏိဟိတံ. သုညတံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နဖလသမာပတ္တိယံ ဖဿော သုညတော နာမ. အနိမိတ္တာပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော.

บทว่า "ต่อจากนั้น วจีสังขาร" ความว่า ต่อจากนั้น ในกาลที่กายวิญญัติและวจีวิญญัติอันสำเร็จด้วยกิริยาจิตเป็นไปอยู่ วจีสังขารย่อมเกิดขึ้น ถามว่า ภวังคจิตไม่ยังวิตกวิจารให้เกิดขึ้นหรือ ตอบว่า ย่อมยังให้เกิดขึ้น แต่ว่าวิตกวิจารที่เกิดจากภวังคจิตนั้น ไม่สามารถจะปรุงแต่งวาจาได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องนั้นโดยหมายถึงกาลที่กายวิญญัติและวจีวิญญัติอันสำเร็จด้วยกิริยาจิตเป็นไปอยู่เท่านั้น บทว่า "สุญญตผัสสะ" เป็นต้น พึงกล่าวได้ทั้งโดยคุณของตนและโดยอารมณ์ ก่อนอื่น โดยคุณของตน ผลสมาบัติชื่อว่าสุญญตา ทรงหมายเอาผัสสะที่เกิดร่วมกับผลสมาบัตินั้น จึงตรัสว่า สุญญตผัสสะ แม้ในอนิมิตตผัสสะและอัปปณิหิตผัสสะ ก็นัยนี้เช่นกัน ส่วนโดยอารมณ์ พระนิพพานชื่อว่าสุญญะ เพราะว่างจากราคะเป็นต้น ชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะไม่มีราคนิมิตเป็นต้น ชื่อว่าอัปปณิหิตะ เพราะไม่มีความปรารถนาคือราคะ โทสะ โมหะ ผัสสะในผลสมาบัติที่เกิดขึ้นโดยมีการทำพระนิพพานอันเป็นสุญญตะให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่าสุญญตผัสสะ แม้ในอนิมิตตผัสสะและอัปปณิหิตผัสสะ ก็นัยนี้เช่นกัน

အပရာ [Pg.266] အာဂမနိယကထာ နာမ ဟောတိ, သုညတာ, အနိမိတ္တာ, အပ္ပဏိဟိတာတိ ဟိ ဝိပဿနာပိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု သင်္ခါရေ အနိစ္စတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ အနိစ္စတော ဒိသွာ အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ အနိမိတ္တာ နာမ ဟောတိ. ယော ဒုက္ခတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဒုက္ခတော ဒိသွာ ဒုက္ခတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ အပ္ပဏိဟိတာ နာမ. ယော အနတ္တတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ အနတ္တတော ဒိသွာ အနတ္တတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ သုညတာ နာမ. တတ္ထ အနိမိတ္တဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော နာမ, အနိမိတ္တမဂ္ဂဿ ဖလံ အနိမိတ္တံ နာမ. အနိမိတ္တဖလသမာပတ္တိသဟဇာတေ ဖဿေ ဖုသန္တေ အနိမိတ္တော ဖဿော ဖုသတီတိ ဝုစ္စတိ. အပ္ပဏိဟိတသုညတေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာဂမနိယေန ကထိတေ ပန သုညတော ဝါ ဖဿော အနိမိတ္တော ဝါ ဖဿော အပ္ပဏိဟိတော ဝါ ဖဿောတိ ဝိကပ္ပော အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ သဂုဏေန စေဝ အာရမ္မဏေန စ ကထေတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ တယော ဖဿာ ဖုသန္တီတိ သမေတိ.

มีอีกกถาหนึ่งชื่อว่า อาคมนียกถา จริงอยู่ แม้วิปัสสนาก็เรียกว่า สุญญตา อนิมิตตา อัปปณิหิตา ในบรรดาวิปัสสนาเหล่านั้น ภิกษุใดกำหนดสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยง เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง แล้วออกจากความเป็นของไม่เที่ยง วุฏฐานคามินีวิปัสสนาของภิกษุนั้น ชื่อว่าอนิมิตตา ภิกษุใดกำหนดโดยความเป็นทุกข์ เห็นโดยความเป็นทุกข์ แล้วออกจากความเป็นทุกข์ วิปัสสนาของภิกษุนั้น ชื่อว่าอัปปณิหิตา ภิกษุใดกำหนดโดยความเป็นอนัตตา เห็นโดยความเป็นอนัตตา แล้วออกจากความเป็นอนัตตา วิปัสสนาของภิกษุนั้น ชื่อว่าสุญญตา ในข้อนั้น มรรคที่มาด้วยอนิมิตตวิปัสสนา ชื่อว่าอนิมิตตะ ผลของอนิมิตตมรรค ชื่อว่าอนิมิตตะ เมื่อบุคคลถูกต้องผัสสะที่เกิดร่วมกับอนิมิตตผลสมาบัติ ย่อมเรียกว่า ย่อมถูกต้องอนิมิตตผัสสะ แม้ในอัปปณิหิตผัสสะและสุญญตผัสสะ ก็นัยนี้เช่นกัน แต่เมื่อกล่าวโดยนัยแห่งอาคมนียกถา ก็จะพึงถึงความเป็นวิกัปว่า สุญญตผัสสะบ้าง อนิมิตตผัสสะบ้าง อัปปณิหิตผัสสะบ้าง เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวโดยคุณของตนด้วย และโดยอารมณ์ด้วย เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ จึงจะเข้ากันได้กับพระดำรัสว่า "ย่อมถูกต้องผัสสะ ๓ อย่าง"

ဝိဝေကနိန္နန္တိအာဒီသု နိဗ္ဗာနံ ဝိဝေကော နာမ, တသ္မိံ ဝိဝေကေ နိန္နံ ဩနတန္တိ ဝိဝေကနိန္နံ. အညတော အာဂန္တွာ ယေန ဝိဝေကော, တေန ဝင်္ကံ ဝိယ ဟုတွာ ဌိတန္တိ ဝိဝေကပေါဏံ. ယေန ဝိဝေကော, တေန ပတမာနံ ဝိယ ဌိတန္တိ ဝိဝေကပဗ္ဘာရံ.

ในบทว่า "วิเวกนินฺนํ" เป็นต้น พระนิพพานชื่อว่าวิเวก จิตน้อมไป โน้มไปในวิเวกนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิเวกนินนะ (มีปกติโน้มไปในวิเวก) จิตมาจากที่อื่นแล้ว ตั้งอยู่โดยเป็นประดุจของโค้งไปทางที่มีวิเวก เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิเวกโปณะ (มีปกติโอนไปในวิเวก) จิตตั้งอยู่ประดุจตกลงไปทางที่มีวิเวก เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิเวกปัพภาระ (มีปกติลาดไปในวิเวก)

၄၆၅. ဣဒါနိ ယာ ဝေဒနာ နိရောဓေတွာ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, တာ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆန္တော ကတိ ပနာယျေ, ဝေဒနာတိ အာဟ. ကာယိကံ ဝါတိအာဒီသု ပဉ္စဒွါရိကံ သုခံ ကာယိကံ နာမ, မနောဒွါရိကံ စေတသိကံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ သုခန္တိ သဘာဝနိဒ္ဒေသော. သာတန္တိ တဿေဝ မဓုရဘာဝဒီပကံ ဝေဝစနံ. ဝေဒယိတန္တိ ဝေဒယိတဘာဝဒီပကံ, သဗ္ဗဝေဒနာနံ သာဓာရဏဝစနံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာတိအာဒီသု သုခါယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ သုခံ, နတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ. ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ, နတ္ထိဘာဝေါ သုခံ. အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ ဇာနနဘာဝေါ သုခံ, အဇာနနဘာဝေါ ဒုက္ခန္တိ အတ္ထော.

๔๖๕. บัดนี้ บุคคลย่อมเข้าถึงนิโรธสมาบัติโดยดับเวทนาเหล่าใด เมื่อจะถามเวทนาเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เวทนามีเท่าไร" ในบทว่า "กายิกํ วา" เป็นต้น สุขที่เกิดในปัญจทวาร ชื่อว่ากายิกสุข สุขที่เกิดในมโนทวาร ชื่อว่าเจตสิกสุข พึงทราบดังนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า "สุขํ" เป็นสภาวนิทเทส (การแสดงสภาวะ) บทว่า "สาตํ" เป็นไวพจน์แสดงความเป็นที่น่าพอใจของสุขเวทนานั้นนั่นเอง บทว่า "เวทยิตํ" เป็นคำแสดงภาวะที่ถูกเสวย เป็นคำทั่วไปสำหรับเวทนาทั้งปวง แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ในบทว่า "ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขา" เป็นต้น ความมีอยู่ของสุขเวทนา เป็นสุข ความไม่มีอยู่ เป็นทุกข์ ความมีอยู่ของทุกขเวทนา เป็นทุกข์ ความไม่มีอยู่ เป็นสุข ความรู้ (การเกิดขึ้น) ของอทุกขมสุขเวทนา เป็นสุข ความไม่รู้ (การไม่เกิดขึ้น) เป็นทุกข์ นี้คือความหมาย

ကိံ အနုသယော အနုသေတီတိ ကတမော အနုသယော အနုသေတိ. အပ္ပဟီနဋ္ဌေန သယိတော ဝိယ ဟောတီတိ အနုသယပုစ္ဆံ ပုစ္ဆတိ. န ခေါ, အာဝုသော [Pg.267] ဝိသာခ, သဗ္ဗာယ သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီတိ န သဗ္ဗာယ သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတိ. န သဗ္ဗာယ သုခါယ ဝေဒနာယ သော အပ္ပဟီနော, န သဗ္ဗံ သုခံ ဝေဒနံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ကိံ ပဟာတဗ္ဗန္တိ အယံ ပဟာနပုစ္ဆာ နာမ.

บทว่า "อนุสัยอะไรย่อมนอนเนื่อง" ความว่า อนุสัยชนิดไหนย่อมนอนเนื่อง คือ เป็นประดุจนอนอยู่โดยอรรถว่ายังมิได้ถูกละ ท่านจึงถามปัญหาเกี่ยวกับอนุสัย บทว่า "ดูก่อนวิสาขะผู้มีอายุ ราคานุสัยมิได้นอนเนื่องในสุขเวทนาทั้งปวงก็หาไม่" ความว่า ราคานุสัยมิได้นอนเนื่องในสุขเวทนาทั้งปวง ราคานุสัยนั้นยังมิได้ถูกละในสุขเวทนาทั้งปวงก็หาไม่ ราคานุสัยมิได้เกิดขึ้นเพราะปรารภสุขเวทนาทั้งปวง นี้คือความหมาย นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง บทว่า "อะไรควรละ" นี้ชื่อว่า ปหานปุจฉา (คำถามเรื่องการละ)

ရာဂံ တေန ပဇဟတီတိ ဧတ္ထ ဧကေနေဝ ဗျာကရဏေန ဒွေ ပုစ္ဆာ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ဣဓ ဘိက္ခု ရာဂါနုသယံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ, ဈာနဝိက္ခမ္ဘိတံ ရာဂါနုသယံ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတမေဝ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတေတိ. သော အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟီနောပိ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာဝ ပဌမဇ္ဈာနေ နာနုသေတိ နာမ. တေနာဟ – ‘‘န တတ္ထ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ. တဒါယတနန္တိ တံ အာယတနံ, ပရမဿာသဘာဝေန ပတိဋ္ဌာနဘူတံ အရဟတ္တန္တိ အတ္ထော. ဣတိ အနုတ္တရေသူတိ ဧဝံ အနုတ္တရာ ဝိမောက္ခာတိ လဒ္ဓနာမေ အရဟတ္တေ. ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတောတိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေန္တဿ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပိဟာပစ္စယာ ဒေါမနဿန္တိ ပတ္ထနာယ ပဋ္ဌပနမူလကံ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံ ပနေတံ န ပတ္ထနာယ ပဋ္ဌပနမူလကံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပတ္ထေတွာ အလဘန္တဿ ပန အလာဘမူလကံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပိဟာပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဒေါမနဿံ နာမ ဧကန္တေန အကုသလံ, ဣဒံ ပန သေဝိတဗ္ဗံ ဒေါမနဿံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ယောဂိနော ဟိ တေမာသိကံ ဆမာသိကံ ဝါ နဝမာသိကံ ဝါ ပဋိပဒံ ဂဏှန္တိ. တေသု ယော တံ တံ ပဋိပဒံ ဂဟေတွာ အန္တောကာလပရိစ္ဆေဒေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿာမီတိ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော န သက္ကောတိ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလေန ပါပုဏိတုံ, တဿ ဗလဝဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အာဠိန္ဒိကဝါသိမဟာဖုဿဒေဝတ္ထေရဿ ဝိယ အဿုဓာရာ ပဝတ္တန္တိ. ထေရော ကိရ ဧကူနဝီသတိဝဿာနိ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေသိ. တဿ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဝါရေ အရဟတ္တံ ဂဏှိဿာမိ, ဣမသ္မိံ ဝါရေ ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏံ ပဝါရေဿာမီ’’တိ မာနသံ ဗန္ဓိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တဿေဝ ဧကူနဝီသတိဝဿာနိ အတိက္ကန္တာနိ. ပဝါရဏာဒိဝသေ အာဂတေ ထေရဿ အဿုပါတေန မုတ္တဒိဝသော နာမ နာဟောသိ. ဝီသတိမေ ပန ဝဿေ အရဟတ္တံ ပါဏုဏိ.

ในบทว่า `ราคํ เตน ปชหติ` นี้ ท่านวิสัชนาปัญหา ๒ ข้อด้วยการพยากรณ์เพียงอย่างเดียว ในศาสนานี้ ภิกษุข่มราคานุสัยไว้แล้ว ย่อมเข้าปฐมฌาน, กระทำราคานุสัยที่ข่มไว้ด้วยฌานอย่างนั้นนั่นเทียวแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมถอนขึ้นด้วยดีด้วยอนาคามิมรรค ภิกษุนั้น แม้จะละ (ราคานุสัย) ได้ด้วยอนาคามิมรรคแล้ว แต่เพราะความเป็นสภาวะที่ถูกข่มไว้อย่างนั้น จึงชื่อว่าไม่นอนเนื่องอยู่ในปฐมฌาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในฌานนั้น" บทว่า `ตทายตนํ` ความว่า ที่ตั้งนั้น คืออรหัตตผลอันเป็นที่ตั้งโดยความเป็นที่ผ่อนคลายอย่างยิ่ง บทว่า `อิติ อนุตฺตเรสุ` คือ ในอรหัตตผลซึ่งได้ชื่ออย่างนี้ว่า "อนุตตรวิโมกข์" บทว่า `ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต` คือ แก่ผู้ที่ตั้งความปรารถนาขึ้น บทว่า `อุปฺปชฺชติ ปิหาปจฺจยา โทมนสฺสํ` ความว่า โทมนัสมีความปรารถนาเป็นรากเหง้าย่อมเกิดขึ้นเพราะความปรารถนา แต่โทมนัสนั้นไม่ได้เกิดขึ้นโดยมีความปรารถนาเป็นรากเหง้า แต่เมื่อเกิดขึ้นแก่ผู้ปรารถนาแล้วไม่ได้ โดยมีความไม่ได้เป็นรากเหง้า ท่านกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้นเพราะความปรารถนาเป็นปัจจัย" ในเรื่องนั้น แม้ว่าชื่อว่าโทมนัสจะเป็นอกุศลโดยส่วนเดียว แต่ท่านทั้งหลายกล่าวว่า โทมนัสนี้เป็นสิ่งที่ควรเสพ ย่อมควร จริงอยู่ บรรดาโยคีบุคคลย่อมถือเอาปฏิปทาตลอด ๓ เดือนบ้าง ๖ เดือนบ้าง หรือ ๙ เดือนบ้าง ในบรรดาโยคีเหล่านั้น โยคีรูปใดถือเอาปฏิปทานั้นๆ แล้วขวนขวายพยายามอยู่ว่า "เราจักบรรลุอรหัตตผลภายในกำหนดกาลนี้ให้ได้" แต่ไม่สามารถบรรลุได้ตามกาลที่กำหนดไว้, โทมนัสอย่างรุนแรงย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีรูปนั้น, กระแสแห่งน้ำตาย่อมเป็นไปประดุจพระมหาปุสสเทวเถระผู้อยู่ในอาฬินทกวิหาร ได้ยินว่า พระเถระได้บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรตลอด ๑๙ ปี เมื่อพระเถระนั้นผูกจิตไว้ว่า "ในวาระนี้ เราจักบรรลุอรหัตตผล, ในวาระนี้ เราจักปวารณาด้วยวิสุทธิปวารณา" แล้วบำเพ็ญสมณธรรมอยู่, ๑๙ ปีก็ได้ล่วงไป เมื่อวันปวารณามาถึง, สำหรับพระเถระแล้ว ไม่มีวันใดเลยที่เว้นจากการหลั่งน้ำตา แต่ในพรรษาที่ ๒๐ ท่านก็ได้บรรลุอรหัตตผล

ပဋိဃံ [Pg.268] တေန ပဇဟတီတိ ဧတ္ထ ဒေါမနဿေနေဝ ပဋိဃံ ပဇဟတိ. န ဟိ ပဋိဃေနေဝ ပဋိဃပ္ပဟာနံ, ဒေါမနဿေန ဝါ ဒေါမနဿပ္ပဟာနံ နာမ အတ္ထိ. အယံ ပန ဘိက္ခု တေမာသိကာဒီသု အညတရံ ပဋိပဒံ ဂဟေတွာ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘ပဿ ဘိက္ခု, ကိံ တုယှံ သီလေန ဟီနဋ္ဌာနံ အတ္ထိ, ဥဒါဟု ဝီရိယေန, ဥဒါဟု ပညာယ, နနု တေ သီလံ သုပရိသုဒ္ဓံ ဝီရိယံ သုပဂ္ဂဟိတံ ပညာ သူရာ ဟုတွာ ဝဟတီ’’တိ. သော ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခိတွာ, ‘‘န ဒါနိ ပုန ဣမဿ ဒေါမနဿဿ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ဒဿာမီ’’တိ ဝီရိယံ ဒဠှံ ကတွာ အန္တောတေမာသေ ဝါ အန္တောဆမာသေ ဝါ အန္တောနဝမာသေ ဝါ အနာဂါမိမဂ္ဂေန တံ သမုဂ္ဃာတေတိ. ဣမိနာ ပရိယာယေန ပဋိဃေနေဝ ပဋိဃံ, ဒေါမနဿေနေဝ ဒေါမနဿံ ပဇဟတိ နာမ.

ในบทว่า `ปฏฆํ เตน ปชหติ` นี้ (ภิกษุ) ย่อมละปฏิฆะด้วยโทมนัสนั่นเทียว จริงอยู่ การละปฏิฆะด้วยปฏิฆะนั่นเทียว หรือชื่อว่าการละโทมนัสด้วยโทมนัสนั้น ย่อมไม่มี แต่ภิกษุนี้ ถือเอาปฏิปทาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปฏิปทา ๓ เดือนเป็นต้นแล้ว ย่อมพิจารณาดังนี้ว่า "ดูกรภิกษุ ท่านจงดูเถิด ท่านมีความบกพร่องด้วยศีลหรือ หรือว่าด้วยความเพียร หรือว่าด้วยปัญญา ศีลของท่านบริสุทธิ์ดีแล้วมิใช่หรือ ความเพียรก็ประคองไว้ดีแล้วมิใช่หรือ ปัญญาก็เป็นไปอย่างกล้าแกร่งมิใช่หรือ" ภิกษุนั้นครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว จึงทำความเพียรให้มั่นคงว่า "บัดนี้ เราจักไม่ให้โอกาสแก่โทมนัสนี้เกิดขึ้นอีก" แล้วย่อมถอนโทมนัสนั้นขึ้นด้วยอนาคามิมรรคภายใน ๓ เดือนบ้าง ภายใน ๖ เดือนบ้าง หรือภายใน ๙ เดือนบ้าง โดยปริยายนี้ จึงชื่อว่าย่อมละปฏิฆะด้วยปฏิฆะนั่นเทียว ย่อมละโทมนัสด้วยโทมนัสนั่นเทียว

န တတ္ထ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီတိ တတ္ထ ဧဝရူပေ ဒေါမနဿေ ပဋိဃာနုသယော နာနုသေတိ. န တံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပဟီနောဝ တတ္ထ ပဋိဃာနုသယောတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇံ တေန ပဇဟတီတိ ဣဓ ဘိက္ခု အဝိဇ္ဇာနုသယံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ, ဈာနဝိက္ခမ္ဘိတံ အဝိဇ္ဇာနုသယံ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတမေဝ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတေတိ. သော အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဟီနောပိ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ နာနုသေတိ နာမ. တေနာဟ – ‘‘န တတ္ထ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတီ’’တိ.

ในบทว่า `น ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสติ` ความว่า ในโทมนัสเช่นนี้ ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่อง (ปฏิฆานุสัย) ไม่เกิดขึ้นเพราะปรารภโทมนัสนั้น ความว่า ปฏิฆานุสัยในโทมนัสนั้นเป็นอันละได้แล้วนั่นเทียว ในบทว่า `อวิชฺชํ เตน ปชหติ` นี้ ภิกษุข่มอวิชชานุสัยไว้แล้ว ย่อมเข้าจตุตถฌาน, กระทำอวิชชานุสัยที่ข่มไว้ด้วยฌานอย่างนั้นนั่นเทียวแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมถอนขึ้นด้วยดีด้วยอรหัตตมรรค ภิกษุนั้น แม้จะละ (อวิชชานุสัย) ได้ด้วยอรหัตตมรรคแล้ว แต่เพราะความเป็นสภาวะที่ถูกข่มไว้อย่างนั้น จึงชื่อว่าไม่นอนเนื่องอยู่ในจตุตถฌาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อวิชชานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในฌานนั้น"

၄၆၆. ဣဒါနိ ပဋိဘာဂပုစ္ဆံ ပုစ္ဆန္တော သုခါယ ပနာယျေတိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ယသ္မာ သုခဿ ဒုက္ခံ, ဒုက္ခဿ စ သုခံ ပစ္စနီကံ, တသ္မာ ဒွီသု ဝေဒနာသု ဝိသဘာဂပဋိဘာဂေါ ကထိတော. ဥပေက္ခာ ပန အန္ဓကာရာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ, အဝိဇ္ဇာပိ တာဒိသာဝါတိ တေနေတ္ထ သဘာဂပဋိဘာဂေါ ကထိတော. ယတ္တကေသု ပန ဌာနေသု အဝိဇ္ဇာ တမံ ကရောတိ, တတ္တကေသု ဝိဇ္ဇာ တမံ ဝိနောဒေတီတိ ဝိသဘာဂပဋိဘာဂေါ ကထိတော. အဝိဇ္ဇာယ ခေါ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဥဘောပေတေ ဓမ္မာ အနာသဝါ လောကုတ္တရာတိ သဘာဂပဋိဘာဂေါဝ ကထိတော. ဝိမုတ္တိယာ ခေါ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ အနာသဝဋ္ဌေန လောကုတ္တရဋ္ဌေန အဗျာကတဋ္ဌေန စ သဘာဂပဋိဘာဂေါဝ ကထိတော. အစ္စယာသီတိ ဧတ္ထ ပဉှံ အတိက္ကမိတွာ ဂတောသီတိ အတ္ထော. နာသက္ခိ ပဉှာနံ ပရိယန္တံ ဂဟေတုန္တိ ပဉှာနံ ပရိစ္ဆေဒပမာဏံ ဂဟေတုံ နာသက္ခိ, အပ္ပဋိဘာဂဓမ္မဿ ပဋိဘာဂံ ပုစ္ဆိ. နိဗ္ဗာနံ နာမေတံ အပ္ပဋိဘာဂံ[Pg.269], န သက္ကာ နီလံ ဝါ ပီတကံ ဝါတိ ကေနစိ ဓမ္မေန သဒ္ဓိံ ပဋိဘာဂံ ကတွာ ဒဿေတုံ. တဉ္စ တွံ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ပုစ္ဆသီတိ အတ္ထော.

๔๖๖. บัดนี้ เมื่อจะทูลถามปฏิภาคปัญหา จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า `สุขาย ปนายฺโย` ในการวิสัชนาปัญหานั้น เพราะเหตุว่าทุกข์เป็นปฏิปักษ์ต่อสุข และสุขก็เป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์ ฉะนั้น ในเวทนาทั้งสอง ท่านจึงกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะไม่เสมอกัน ส่วนอุเบกขานั้นเป็นดุจความมืด ไม่ปรากฏชัด แสดงได้ยาก, แม้อวิชชาก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ในธรรมทั้งสองนี้ ท่านจึงกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะเสมอกัน แต่ในฐานะทั้งหลายเพียงใดที่อวิชชากระทำความมืด, ในฐานะทั้งหลายเพียงนั้น วิชชาย่อมบรรเทาความมืดนั้นเสีย, ท่านจึงกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะไม่เสมอกัน ในบทว่า `อวิชฺชาย โข อาวุโส` นี้ ท่านกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะเสมอกันนั่นเทียว เพราะธรรมทั้งสองนั้นเป็นอนาสวะและเป็นโลกุตตระ ในบทว่า `วิมุตฺติยา โข อาวุโส` นี้ ท่านกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะเสมอกันนั่นเทียว โดยความเป็นอนาสวะ โดยความเป็นโลกุตตระ และโดยความเป็นอัพยากตะ ในบทว่า `อจฺจยาสิ` นี้ ความว่า ท่านเป็นผู้ก้าวล่วงปัญหาไปเสียแล้ว บทว่า `นาสกฺขิ ปญฺหานํ ปริยนฺตํ คเหตํ` ความว่า ท่านไม่สามารถจะกำหนดขอบเขตและประมาณของปัญหาได้, ท่านได้ถามถึงปฏิภาคของธรรมที่ไม่มีปฏิภาค ชื่อว่านิพพานนี้เป็นธรรมที่ไม่มีปฏิภาค, ไม่สามารถจะกระทำปฏิภาคกับธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วแสดงว่า เป็นสีเขียวบ้าง หรือเป็นสีเหลืองบ้างได้ ความว่า และท่านก็ถามถึงนิพพานนั้นด้วยอัธยาศัยนี้

ဧတ္တာဝတာ စာယံ ဥပါသကော ယထာ နာမ သတ္တမေ ဃရေ သလာကဘတ္တံ လဘိတွာ ဂတော ဘိက္ခု သတ္တ ဃရာနိ အတိက္ကမ္မ အဋ္ဌမဿ ဒွါရေ ဌိတော သဗ္ဗာနိပိ သတ္တ ဂေဟာနိ ဝိရဒ္ဓေါဝ န အညာသိ, ဧဝမေဝံ အပ္ပဋိဘာဂဓမ္မဿ ပဋိဘာဂံ ပုစ္ဆန္တော သဗ္ဗာသုပိ သတ္တသု သပ္ပဋိဘာဂပုစ္ဆာသု ဝိရဒ္ဓေါဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. နိဗ္ဗာနောဂဓန္တိ နိဗ္ဗာနဗ္ဘန္တရံ နိဗ္ဗာနံ အနုပဝိဋ္ဌံ. နိဗ္ဗာနပရာယနန္တိ နိဗ္ဗာနံ ပရံ အယနမဿ ပရာ ဂတိ, န တတော ပရံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနံ ပရိယောသာနံ အဝသာနံ အဿာတိ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနံ.

ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่า อุบาสกนี้เป็นผู้พลาดแล้วในปัญหาที่มีส่วนเปรียบได้ทั้ง 7 ข้อทั้งหมด เมื่อถามถึงส่วนเปรียบของธรรมที่ไม่มีส่วนเปรียบ ฉันใดก็ฉันนั้น เหมือนอย่างภิกษุรูปหนึ่งได้สลากภัตในเรือน 7 หลังแล้วเดินไป ผ่านเรือน 7 หลังไปแล้ว ไปยืนอยู่ที่ประตูเรือนหลังที่ 8 ไม่รู้เลยว่าตนพลาดเรือนทั้ง 7 หลังนั้นทั้งหมดแล้ว. บทว่า นิพฺพาโนคธํ ความว่า หยั่งลงสู่ภายในพระนิพพาน คือหยั่งลงสู่พระนิพพาน. บทว่า นิพฺพานปรายณํ ความว่า พระนิพพานเป็นที่ไปอันยิ่งใหญ่ของธรรมนั้น ชื่อว่ามีคติอันยิ่งใหญ่ อธิบายว่า ย่อมไม่ไปที่อื่นยิ่งกว่าพระนิพพานนั้น. ธรรมนั้นมีพระนิพพานเป็นที่สุด เป็นที่จบสิ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพฺพานปริโยสานํ.

၄၆၇. ပဏ္ဍိတာတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတာ, ဓာတုကုသလာ အာယတနကုသလာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလာ ဌာနာဋ္ဌာနကုသလာတိ အတ္ထော. မဟာပညာတိ မဟန္တေ အတ္ထေ မဟန္တေ ဓမ္မေ မဟန္တာ နိရုတ္တိယော မဟန္တာနိ ပဋိဘာနာနိ ပရိဂ္ဂဏှနသမတ္ထာယ ပညာယ သမန္နာဂတာ. ယထာ တံ ဓမ္မဒိန္နာယာတိ ယထာ ဓမ္မဒိန္နာယ ဘိက္ခုနိယာ ဗျာကတံ, အဟမ္ပိ တံ ဧဝမေဝံ ဗျာကရေယျန္တိ. ဧတ္တာဝတာ စ ပန အယံ သုတ္တန္တော ဇိနဘာသိတော နာမ ဇာတော, န သာဝကဘာသိတော. ယထာ ဟိ ရာဇယုတ္တေဟိ လိခိတံ ပဏ္ဏံ ယာဝ ရာဇမုဒ္ဒိကာယ န လဉ္ဆိတံ ဟောတိ, န တာဝ ရာဇပဏ္ဏန္တိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ; လဉ္ဆိတမတ္တံ ပန ရာဇပဏ္ဏံ နာမ ဟောတိ, တထာ, ‘‘အဟမ္ပိ တံ ဧဝမေဝ ဗျာကရေယျ’’န္တိ ဣမာယ ဇိနဝစနမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆိတတ္တာ အယံ သုတ္တန္တော အာဟစ္စဝစနေန ဇိနဘာသိတော နာမ ဇာတော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

๔๖๗. บทว่า ปณฺฑิตา ความว่า ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต อธิบายว่า ฉลาดในธาตุ ฉลาดในอายตนะ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท ฉลาดในฐานะและอฐานะ. บทว่า มหาปญฺญา ความว่า ประกอบด้วยปัญญาที่สามารถจะรับเอาอรรถอันใหญ่หลวง ธรรมอันใหญ่หลวง นิรุตติอันใหญ่หลวง และปฏิภาณอันใหญ่หลวงไว้ได้. บทว่า ยถา ตํ ธมฺมทินฺนาย ความว่า ธรรมทินนาภิกษุณีได้พยากรณ์แล้วฉันใด แม้เราก็จะพึงพยากรณ์อย่างนั้นเหมือนกัน. ก็ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระสูตรนี้จึงได้ชื่อว่าเป็นพระพุทธภาษิต ไม่ใช่สาวกภาษิต. เปรียบเหมือนสาส์นที่ราชบุรุษเขียนแล้ว ตราบใดยังมิได้ประทับด้วยพระราชลัญจกร ตราบนั้นก็ยังไม่นับว่าเป็นพระราชสาส์น แต่พอประทับตราแล้วเท่านั้น ก็ได้ชื่อว่าเป็นพระราชสาส์น ฉันใด, เพราะเหตุที่พระสูตรนี้ประทับแล้วด้วยพระพุทธวจนะเพียงดังตราประทับว่า "แม้เราก็จะพึงพยากรณ์อย่างนั้นเหมือนกัน" ฉันนั้น พระสูตรนี้จึงได้ชื่อว่าเป็นพระพุทธภาษิตโดยอ้างอิงพระดำรัส. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งตื้นทั้งนั้น.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

စူဠဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจูฬเวทัลลสูตร จบ.

၅. စူဠဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาจูฬธัมมสมาทานสูตร

၄၆၈. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠဓမ္မသမာဒါနသုတ္တံ. တတ္ထ ဓမ္မသမာဒါနာနီတိ ဓမ္မောတိ ဂဟိတဂဟဏာနိ. ပစ္စုပ္ပန္နသုခန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နေ သုခံ, အာယူဟနက္ခဏေ သုခံ [Pg.270] သုကရံ သုခေန သက္ကာ ပူရေတုံ. အာယတိံ ဒုက္ခဝိပါကန္တိ အနာဂတေ ဝိပါကကာလေ ဒုက္ခဝိပါကံ. ဣမိနာ ဥပါယေန သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๔๖๘. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า จูฬธัมมสมาทานสูตร. ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺมสมาทานานิ, บทว่า ธมฺโม ได้แก่ การถือเอาธรรมที่ถือเอาแล้ว. บทว่า ปจฺจุปฺปนฺนสุขํ ความว่า เป็นสุขในปัจจุบัน คือในขณะที่พากเพียร ก็เป็นสุข ทำได้ง่าย อาจให้เต็มเปี่ยมได้โดยง่าย. บทว่า อายตึ ทุกฺขวิปากํ ความว่า มีวิบากเป็นทุกข์ในกาลที่เป็นวิบากในอนาคต. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้.

၄၆၉. နတ္ထိ ကာမေသု ဒေါသောတိ ဝတ္ထုကာမေသုပိ ကိလေသကာမေသုပိ ဒေါသော နတ္ထိ. ပါတဗျတံ အာပဇ္ဇန္တီတိ တေ ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမေန ပါတဗျတံ ပိဝိတဗ္ဗတံ, ယထာရုစိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. မောဠိဗဒ္ဓါဟီတိ မောဠိံ ကတွာ ဗဒ္ဓကေသာဟိ. ပရိဗ္ဗာဇိကာဟီတိ တာပသပရိဗ္ဗာဇိကာဟိ. ဧဝမာဟံသူတိ ဧဝံ ဝဒန္တိ. ပရိညံ ပညပေန္တီတိ ပဟာနံ သမတိက္ကမံ ပညပေန္တိ. မာလုဝါသိပါဋိကာတိ ဒီဃသဏ္ဌာနံ မာလုဝါပက္ကံ. ဖလေယျာတိ အာတပေန သုဿိတွာ ဘိဇ္ဇေယျ. သာလမူလေတိ သာလရုက္ခဿ သမီပေ. သန္တာသံ အာပဇ္ဇေယျာတိ ကသ္မာ အာပဇ္ဇတိ? ဘဝနဝိနာသဘယာ. ရုက္ခမူလေ ပတိတမာလုဝါဗီဇတော ဟိ လတာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ရုက္ခံ အဘိရုဟတိ. သာ မဟာပတ္တာ စေဝ ဟောတိ ဗဟုပတ္တာ စ, ကောဝိဠာရပတ္တသဒိသေဟိ ပတ္တေဟိ သမန္နာဂတာ. အထ တံ ရုက္ခံ မူလတော ပဋ္ဌာယ ဝိနန္ဓမာနာ သဗ္ဗဝိဋပါနိ သဉ္ဆာဒေတွာ မဟန္တံ ဘာရံ ဇနေတွာ တိဋ္ဌတိ. သာ ဝါတေ ဝါ ဝါယန္တေ ဒေဝေ ဝါ ဝဿန္တေ ဩဃနံ ဇနေတွာ တဿ ရုက္ခဿ သဗ္ဗသာခါပသာခံ ဘဉ္ဇတိ, ဘူမိယံ နိပါတေတိ. တတော တသ္မိံ ရုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတဝိမာနံ ဘိဇ္ဇတိ နဿတိ. ဣတိ သာ ဘဝနဝိနာသဘယာ သန္တာသံ အာပဇ္ဇတိ.

๔๖๙. บทว่า นตฺถิ กาเมสุ โทโส ความว่า โทษในวัตถุกามและกิเลสกามไม่มี. บทว่า ปาตพฺยตํ อาปชฺชนฺติ ความว่า ชนเหล่านั้นย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงดื่ม คือความเป็นสิ่งที่พึงบริโภคตามความพอใจในวัตถุกามทั้งหลายด้วยกิเลสกาม. บทว่า โมฬิพทฺธาหิ ความว่า ผู้ทำมวยผมแล้วมุ่นเกล้า. บทว่า ปริพฺพาชิกาหิ ได้แก่ ดาบสินีปริพาชิกา. บทว่า เอวมาหํสุ ความว่า ย่อมกล่าวอย่างนี้. บทว่า ปริญฺญํ ปญฺญเปนฺติ ความว่า ย่อมบัญญัติการละ การก้าวล่วง. บทว่า มาลุวาสิปาฏิกา ได้แก่ ผลเถาวัลย์สุกมีสัณฐานยาว. บทว่า ผเลยฺย ความว่า พึงแห้งเพราะแดดแล้วแตกไป. บทว่า สาลมูเล ความว่า ใกล้ต้นสาละ. บทว่า สนฺตาสํ อาปชฺเชยฺย ความว่า ย่อมถึงความสะดุ้งกลัวเพราะเหตุไร? เพราะกลัววิมานจะพินาศ. จริงอยู่ เถาวัลย์เกิดขึ้นจากเมล็ดเถาวัลย์ที่ตกอยู่ที่โคนต้นไม้แล้วเลื้อยขึ้นต้นไม้ เถาวัลย์นั้นมีใบใหญ่และมีใบดก ประกอบด้วยใบที่เหมือนใบทองหลาง. ครั้งนั้น เถาวัลย์นั้นก็พันรัดต้นไม้นั้นตั้งแต่โคนต้น ปกคลุมกิ่งก้านทั้งหมด ทำให้เกิดภาระหนักแล้วตั้งอยู่. เถาวัลย์นั้น เมื่อลมพัดหรือฝนตก ก็ทำให้เกิดน้ำหนักมาก หักกิ่งใหญ่กิ่งน้อยทั้งหมดของต้นไม้นั้น ทำให้ตกลงบนพื้นดิน. เพราะเหตุนั้น วิมานที่ตั้งอยู่ในต้นไม้นั้นก็แตกทำลายไป. เพราะเหตุนั้น เทวดานั้นจึงถึงความสะดุ้งกลัวเพราะกลัววิมานจะพินาศ.

အာရာမဒေဝတာတိ တတ္ထ တတ္ထ ပုပ္ဖာရာမဖလာရာမေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ဝနဒေဝတာတိ အန္ဓဝနသုဘဂဝနာဒီသု ဝနေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ရုက္ခဒေဝတာတိ အဘိလက္ခိတေသု နဠေရုပုစိမန္ဒာဒီသု ရုက္ခေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတီသူတိ ဟရီတကီအာမလကီအာဒီသု ဩသဓီသု တာလနာဠိကေရာဒီသု တိဏေသု ဝနဇေဋ္ဌကေသု စ ဝနပ္ပတိရုက္ခေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ဝနကမ္မိကာတိ ဝနေ ကသနလာယနဒါရုအာဟရဏဂေါရက္ခာဒီသု ကေနစိဒေဝ ကမ္မေန ဝါ ဝိစရကမနုဿာ. ဥဒ္ဓရေယျုန္တိ ခါဒေယျုံ. ဝိလမ္ဗိနီတိ ဝါတေန ပဟတပဟတဋ္ဌာနေသု ကေဠိံ ကရောန္တီ ဝိယ ဝိလမ္ဗန္တီ. သုခေါ ဣမိဿာတိ ဧဝရူပါယ မာလုဝါလတာယ သမ္ဖဿောပိ သုခေါ, ဒဿနမ္ပိ သုခံ. အယံ မေ ဒါရကာနံ အာပါနမဏ္ဍလံ ဘဝိဿတိ, ကီဠာဘူမိ ဘဝိဿတိ, ဒုတိယံ [Pg.271] မေ ဝိမာနံ ပဋိလဒ္ဓန္တိ လတာယ ဒဿနေပိ သမ္ဖဿေပိ သောမနဿဇာတာ ဧဝမာဟ.

บทว่า อารามเทวตา ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในสวนดอกไม้และสวนผลไม้ในที่นั้นๆ. บทว่า วนเทวตา ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่าทั้งหลาย มีอันธวันและสุภควันเป็นต้น. บทว่า รุกฺขเทวตา ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้ที่หมายรู้กันดี มีต้นสะเดาที่นเฬรุยักษ์สิงอยู่เป็นต้น. บทว่า โอสธิติณวนปฺปตีสุ ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นยา มีสมอและมะขามป้อมเป็นต้น, ในต้นหญ้า มีตาลและมะพร้าวเป็นต้น, และในต้นไม้ที่เป็นเจ้าป่า คือต้นไม้ใหญ่ในป่า. บทว่า วนกมฺมิกา ได้แก่ มนุษย์ที่เที่ยวไปในป่าด้วยการงานอย่างใดอย่างหนึ่ง มีการไถ การเกี่ยว การหาฟืน และการเลี้ยงโคเป็นต้น. บทว่า อุทฺธเรยฺยุํ ความว่า พึงกิน. บทว่า วิลมฺพินี ความว่า ห้อยย้อยอยู่ เหมือนกำลังเล่นอยู่ในที่ต่างๆ ที่ถูกลมพัด. บทว่า สุโข อิมิสฺสา ความว่า แม้สัมผัสของเถาวัลย์ชนิดนี้ก็เป็นสุข แม้การเห็นก็เป็นสุข. (เทวดา) เกิดโสมนัสในการเห็นและการสัมผัสเถาวัลย์ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เถาวัลย์นี้จักเป็นลานดื่มน้ำของลูกๆ ของเรา จักเป็นลานสำหรับเล่น เราได้วิมานที่สองแล้ว".

ဝိဋဘိံ ကရေယျာတိ သာခါနံ ဥပရိ ဆတ္တာကာရေန တိဋ္ဌေယျ. ဩဃနံ ဇနေယျာတိ ဟေဋ္ဌာ ဃနံ ဇနေယျ. ဥပရိ အာရုယှ သကလံ ရုက္ခံ ပလိဝေဌေတွာ ပုန ဟေဋ္ဌာ ဘဿမာနာ ဘူမိံ ဂဏှေယျာတိ အတ္ထော. ပဒါလေယျာတိ ဧဝံ ဩဃနံ ကတွာ ပုန တတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မူလာ ဩတိဏ္ဏသာခါဟိ အဘိရုဟမာနာ သဗ္ဗသာခါ ပလိဝေဌေန္တီ မတ္ထကံ ပတွာ တေနေဝ နိယာမေန ပုန ဩရောဟိတွာ စ အဘိရုဟိတွာ စ သကလရုက္ခံ သံသိဗ္ဗိတွာ အဇ္ဈောတ္ထရန္တီ သဗ္ဗသာခါ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ သယံ ဥပရိ ဌတွာ ဝါတေ ဝါ ဝါယန္တေ ဒေဝေ ဝါ ဝဿန္တေ ပဒါလေယျ. ဘိန္ဒေယျာတိ အတ္ထော. ခါဏုမတ္တမေဝ တိဋ္ဌေယျ, တတ္ထ ယံ သာခဋ္ဌကဝိမာနံ ဟောတိ, တံ သာခါသု ဘိဇ္ဇမာနာသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇိတွာ သဗ္ဗသာခါသု ဘိန္နာသု သဗ္ဗံ ဘိဇ္ဇတိ. ရုက္ခဋ္ဌကဝိမာနံ ပန ယာဝ ရုက္ခဿ မူလမတ္တမ္ပိ တိဋ္ဌတိ, တာဝ န နဿတိ. ဣဒံ ပန ဝိမာနံ သာခဋ္ဌကံ, တသ္မာ သဗ္ဗသာခါသု သံဘိဇ္ဇမာနာသု ဘိဇ္ဇိတ္ထ. ဒေဝတာ ပုတ္တကေ ဂဟေတွာ ခါဏုကေ ဌိတာ ပရိဒေဝိတုံ အာရဒ္ဓါ.

คำว่า "พึงทำพุ่มไม้" คือ พึงตั้งอยู่เบื้องบนของกิ่งไม้ทั้งหลายโดยมีสัณฐานดุจฉัตร คำว่า "พึงให้เกิดความทึบ" คือ พึงทำให้เกิดความหนาทึบในเบื้องล่าง อธิบายว่า ขึ้นไปเบื้องบนแล้วพันต้นไม้ทั้งหมดไว้ แล้วเลื้อยลงมาเบื้องล่างอีก พึงยึดแผ่นดินไว้ คำว่า "พึงทำลาย" คือ ครั้นทำความหนาทึบอย่างนี้แล้ว ก็เริ่มจากที่นั้นอีก เลื้อยขึ้นไปด้วยกิ่งที่หยั่งลงมาจนถึงราก พันกิ่งไม้ทั้งหมดไว้ ครั้นถึงยอดแล้ว ก็เลื้อยลงและเลื้อยขึ้นอีกโดยนัยนั้นนั่นแหละ เย็บต้นไม้ทั้งหมดแล้วครอบงำไว้ ทำกิ่งไม้ทั้งหมดไว้เบื้องล่าง ตนเองตั้งอยู่เบื้องบน เมื่อลมพัดอยู่หรือเมื่อฝนตกอยู่ ก็พึงทำลาย อธิบายว่า พึงหัก พึงเหลืออยู่เพียงตอเท่านั้น ในต้นไม้นั้น วิมานใดที่อาศัยกิ่งไม้ตั้งอยู่ วิมานนั้นเมื่อกิ่งไม้ทั้งหลายกำลังหัก ก็แตกทำลายไปในที่นั้นๆ นั่นแหละ เมื่อกิ่งไม้ทั้งหมดหักแล้ว วิมานทั้งหมดก็แตกทำลาย ส่วนวิมานที่อาศัยโคนต้นไม้ตั้งอยู่ ตราบเท่าที่แม้เพียงโคนของต้นไม้ยังตั้งอยู่ ตราบนั้นก็ยังไม่พินาศ แต่วิมานนี้เป็นวิมานที่อาศัยกิ่งไม้ตั้งอยู่ เพราะฉะนั้น เมื่อกิ่งไม้ทั้งหมดกำลังถูกทำลาย วิมานจึงแตกทำลายไป เทวดาอุ้มบุตรน้อยทั้งหลายยืนอยู่ที่ตอไม้ เริ่มคร่ำครวญแล้ว

၄၇၁. တိဗ္ဗရာဂဇာတိကောတိ ဗဟလရာဂသဘာဝေါ. ရာဂဇံ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ တိဗ္ဗရာဂဇာတိကတ္တာ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ နိမိတ္တံ ဂဏှာတိ. အထဿ အာစရိယုပဇ္ဈာယာ ဒဏ္ဍကမ္မံ အာဏာပေန္တိ. သော အဘိက္ခဏံ ဒဏ္ဍကမ္မံ ကရောန္တော ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ, နတွေဝ ဝီတိက္ကမံ ကရောတိ. တိဗ္ဗဒေါသဇာတိကောတိ အပ္ပမတ္တိကေနေဝ ကုပ္ပတိ, ဒဟရသာမဏေရေဟိ သဒ္ဓိံ ဟတ္ထပရာမာသာဒီနိ ကရောန္တောဝ ကထေတိ. သောပိ ဒဏ္ဍကမ္မပစ္စယာ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ. မောဟဇာတိကော ပန ဣဓ ကတံ ဝါ ကတတော အကတံ ဝါ အကတတော န သလ္လက္ခေတိ, တာနိ တာနိ ကိစ္စာနိ ဝိရာဓေတိ. သောပိ ဒဏ္ဍကမ္မပစ္စယာ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ.

๔๗๑. คำว่า "เป็นผู้มีราคะกล้าโดยปกติ" คือ มีสภาวะที่ราคะหนาแน่น คำว่า "ย่อมเสวยทุกข์โทมนัสอันเกิดแต่ราคะ" คือ เพราะความเป็นผู้มีราคะกล้าโดยปกติ จึงย่อมถือนิมิตในอารมณ์ที่เห็นแล้วๆ ครั้งนั้น พระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ของเธอย่อมบัญชาทัณฑกรรม เธอเมื่อทำทัณฑกรรมอยู่เนืองๆ ก็ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัส แต่ก็ไม่ทำการล่วงละเมิดเลย คำว่า "เป็นผู้มีโทสะกล้าโดยปกติ" คือ ย่อมโกรธด้วยเหตุเพียงเล็กน้อย เมื่อพูดคุยกับสามเณรน้อยทั้งหลาย ก็มักจะทำการลูบคลำด้วยมือเป็นต้น แม้เธอนั้นก็ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุแห่งทัณฑกรรม ส่วนผู้มีโมหะโดยปกติ ในศาสนานี้ ย่อมไม่กำหนดรู้สิ่งที่ทำแล้วว่าทำแล้ว หรือสิ่งที่ยังไม่ได้ทำว่ายังไม่ได้ทำ ย่อมทำกิจนั้นๆ ให้ผิดพลาด แม้เธอนั้นก็ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุแห่งทัณฑกรรม

၄၇၂. န တိဗ္ဗရာဂဇာတိကောတိအာဒီနိ ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ကောစိ တိဗ္ဗရာဂါဒိဇာတိကော ဟောတိ, ကောစိ န တိဗ္ဗရာဂါဒိဇာတိကော? ကမ္မနိယာမေန. ယဿ ဟိ ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ လောဘော ဗလဝါ ဟောတိ, အလောဘော မန္ဒော, အဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တော, ဒေါသမောဟာ [Pg.272] မန္ဒာ, တဿ မန္ဒော အလောဘော လောဘံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ, အဒေါသာမောဟာ ပန ဗလဝန္တော ဒေါသမောဟေ ပရိယာဒါတုံ သက္ကောန္တိ. တသ္မာ သော တေန ကမ္မေန ဒိန္နပဋိသန္ဓိဝသေန နိဗ္ဗတ္တော လုဒ္ဓေါ ဟောတိ, သုခသီလော အက္ကောဓနော ပညဝါ ဝဇိရူပမဉာဏော.

๔๗๒. บททั้งหลายมีอาทิว่า "ไม่ใช่ผู้มีราคะกล้าโดยปกติ" พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ก็เพราะเหตุไร ในบุคคลเหล่านี้ บางคนจึงเป็นผู้มีราคะเป็นต้นกล้าโดยปกติ บางคนไม่ใช่ผู้มีราคะเป็นต้นกล้าโดยปกติ? (ตอบว่า) เป็นไปโดยกฎแห่งกรรม จริงอยู่ บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม โลภะมีกำลัง อโลภะอ่อนกำลัง อโทสะและอโมหะมีกำลัง โทสะและโมหะอ่อนกำลัง อโลภะที่อ่อนกำลังของบุคคลนั้น ย่อมไม่สามารถกำจัดโลภะให้สิ้นไปได้ ส่วนอโทสะและอโมหะที่มีกำลัง ย่อมสามารถกำจัดโทสะและโมหะให้สิ้นไปได้ เพราะฉะนั้น บุคคลนั้นผู้บังเกิดแล้วด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิที่กรรมนั้นให้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่โลภ เป็นผู้มีศีลสบาย ไม่โกรธ มีปัญญา มีญาณดุจวัชระ

ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ လောဘဒေါသာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, အလောဘာဒေါသာ မန္ဒာ, အမောဟော ဗလဝါ, မောဟော မန္ဒော, သော ပုရိမနယေနေဝ လုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ဒုဋ္ဌော စ, ပညဝါ ပန ဟောတိ ဝဇိရူပမဉာဏော ဒတ္တာဘယတ္ထေရော ဝိယ.

ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม โลภะและโทสะมีกำลัง อโลภะและอโทสะอ่อนกำลัง อโมหะมีกำลัง โมหะอ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้โลภและผู้ประทุษร้าย แต่ย่อมเป็นผู้มีปัญญา มีญาณดุจวัชระ เหมือนพระทัตตาภยเถระ

ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ လောဘာဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ လုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ဒန္ဓော စ, သုခသီလကော ပန ဟောတိ အက္ကောဓနော.

ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม โลภะและโมหะมีกำลัง (กุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้โลภและผู้เชื่องช้า แต่ย่อมเป็นผู้มีศีลสบาย ไม่โกรธ

တထာ ယဿ ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ တယောပိ လောဘဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, အလောဘာဒယော မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ လုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ဒုဋ္ဌော စ မူဠှော စ.

ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม แม้ทั้งสามคือโลภะ โทสะ และโมหะ มีกำลัง อโลภะเป็นต้นอ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้โลภ ผู้ประทุษร้าย และผู้หลง

ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ အလောဘဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ အပ္ပကိလေသော ဟောတိ, ဒိဗ္ဗာရမ္မဏမ္ပိ ဒိသွာ နိစ္စလော, ဒုဋ္ဌော ပန ဟောတိ ဒန္ဓပညော စ.

ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม อโลภะ อโทสะ และอโมหะ มีกำลัง (อกุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้มีกิเลสน้อย แม้เห็นทิพยารมณ์ก็ไม่หวั่นไหว แต่ย่อมเป็นผู้ประทุษร้ายและมีปัญญาทึบ

ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ အလောဘာဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ အလုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ သုခသီလကော စ, မူဠှော ပန ဟောတိ.

บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม อโลภะ อโทสะ และอโมหะ มีกำลัง (อกุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้ไม่โลภและมีศีลสบาย แต่ย่อมเป็นผู้หลง

တထာ ယဿ ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ အလောဘဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ အလုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ပညဝါ စ, ဒုဋ္ဌော ပန ဟောတိ ကောဓနော.

ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม อโลภะ อโทสะ และอโมหะ มีกำลัง (อกุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้ไม่โลภและมีปัญญา แต่ย่อมเป็นผู้ประทุษร้าย เป็นผู้มักโกรธ

ယဿ [Pg.273] ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ တယောပိ အလောဘာဒယော ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, လောဘာဒယော မန္ဒာ, သော မဟာသံဃရက္ခိတတ္ထေရော ဝိယ အလုဒ္ဓေါ အဒုဋ္ဌော ပညဝါ စ ဟောတိ.

ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม แม้ทั้งสามคืออโลภะเป็นต้น มีกำลัง โลภะเป็นต้นอ่อนกำลัง บุคคลนั้นย่อมเป็นผู้ไม่โลภ ไม่ประทุษร้าย และมีปัญญา เหมือนพระมหาสังฆรักขิตเถระ

သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

บทที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

စူဠဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาจูฬธัมมสมาทานสูตร จบแล้ว

၆. မဟာဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ

อรรถกถามหาธัมมสมาทานสูตร

၄၇၃. ဧဝံ မေ သုတ္တန္တိ မဟာဓမ္မသမာဒါနသုတ္တံ. တတ္ထ ဧဝံကာမာတိ ဧဝံဣစ္ဆာ. ဧဝံဆန္ဒာတိ ဧဝံအဇ္ဈာသယာ. ဧဝံအဓိပ္ပာယာတိ ဧဝံလဒ္ဓိကာ. တတြာတိ တသ္မိံ အနိဋ္ဌဝဍ္ဎနေ စေဝ ဣဋ္ဌပရိဟာနေ စ. ဘဂဝံမူလကာတိ ဘဂဝါ မူလံ ဧတေသန္တိ ဘဂဝံမူလကာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ, ဘန္တေ, အမှာကံ ဓမ္မာ ပုဗ္ဗေ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဥပ္ပာဒိတာ, တသ္မိံ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဣမေ ဓမ္မေ ဥပ္ပာဒေတုံ သမတ္ထော နာမ နာဟောသိ, ဘဂဝတာ ပန နော ဣမေ ဓမ္မာ ဥပ္ပာဒိတာ. ဘဂဝန္တဉှိ နိဿာယ မယံ ဣမေ ဓမ္မေ အာဇာနာမ ပဋိဝိဇ္ဈာမာတိ ဧဝံ ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာတိ. ဘဂဝံနေတ္တိကာတိ ဘဂဝါ ဟိ ဓမ္မာနံ နေတာ ဝိနေတာ အနုနေတာတိ. ယထာသဘာဝတော ပါဋိယေက္ကံ ပါဋိယေက္ကံ နာမံ ဂဟေတွာ ဒဿိတာ ဓမ္မာ ဘဂဝံနေတ္တိကာ နာမ ဟောန္တိ. ဘဂဝံပဋိသရဏာတိ စတုဘူမကာ ဓမ္မာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆမာနာ ဘဂဝတိ ပဋိသရန္တိ နာမာတိ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. ပဋိသရန္တီတိ ဩသရန္တိ သမောသရန္တိ. အပိစ မဟာဗောဓိမဏ္ဍေ နိသိန္နဿ ဘဂဝတော ပဋိဝေဓဝသေန ဖဿော အာဂစ္ဆတိ, အဟံ ဘဂဝါ ကိန္နာမောတိ? တွံ ဖုသနဋ္ဌေန ဖဿော နာမ. ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရာ, ဝိညာဏံ အာဂစ္ဆတိ. အဟံ ဘဂဝါ ကိန္နာမန္တိ? တွံ ဝိဇာနနဋ္ဌေန ဝိညာဏံ နာမာတိ ဧဝံ စတုဘူမကဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝတော ပါဋိယေက္ကံ ပါဋိယေက္ကံ နာမံ ဂဏှန္တော ဘဂဝါ ဓမ္မေ ပဋိသရတီတိပိ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. ဘဂဝန္တညေဝ ပဋိဘာတူတိ ဘဂဝတောယေဝ ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော ဥပဋ္ဌာတု, တုမှေယေဝ နော ကထေတွာ ဒေထာတိ အတ္ထော.

๔๗๓. บทว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาธรรมสมาทานสูตร ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํกามา ความว่า มีความปรารถนาอย่างนี้ บทว่า เอวํฉันทา ความว่า มีอัธยาศัยอย่างนี้ บทว่า เอวํอธิปฺปายา ความว่า มีความเห็นอย่างนี้ บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในความเจริญแห่งสิ่งไม่น่าปรารถนาและความเสื่อมแห่งสิ่งที่น่าปรารถนานั้น บทว่า ภควํมูลกา มีวิเคราะห์ว่า พระผู้มีพระภาคเป็นมูลรากของธรรมเหล่านั้น เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า ภควํมูลกา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูลราก) อธิบายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลาย พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทำให้เกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว ตลอดพุทธันดรหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะสามารถทำให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นได้ มิได้มีเลย แต่พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายแล้ว เพราะว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายอาศัยพระผู้มีพระภาคจึงรู้ทั่วถึงและแทงตลอดธรรมเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายจึงมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูลราก บทว่า ภควํเนตฺติกา ความว่า เพราะพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ เป็นผู้แนะนำ เป็นผู้พร่ำสอนธรรมทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่พระองค์ทรงแสดงโดยทรงยกชื่อขึ้นแสดงทีละอย่างๆ ตามสภาวะของมัน จึงชื่อว่า ภควํเนตฺติกา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ) บทว่า ภควํปฏิสรณา ความว่า ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ เมื่อมาสู่คลองแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่าย่อมมีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง) บทว่า ปฏิสรนฺติ ความว่า ย่อมไหลไปรวมกัน ย่อมประชุมกัน อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล โดยอำนาจแห่งการแทงตลอด ผัสสะก็มาทูลถามว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร" (ตรัสตอบว่า) "ท่านชื่อว่าผัสสะ เพราะมีอรรถว่าถูกต้อง" เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ก็มาทูลถามว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร" (ตรัสตอบว่า) "ท่านชื่อว่าวิญญาณ เพราะมีอรรถว่ารู้แจ้ง" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงกำหนดชื่อของธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ ทีละอย่างๆ ตามสภาวะของมัน ย่อมทรงเป็นที่พึ่งแก่ธรรมทั้งหลาย แม้เพราะเหตุนี้ ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา บทว่า ภควนฺตญฺเญว ปฏิภาตุ ความว่า ขอให้อรรถแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคแต่พระองค์เดียวเถิด ขอพระองค์เท่านั้นโปรดตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด

၄၇၄. သေဝိတဗ္ဗေတိ [Pg.274] နိဿယိတဗ္ဗေ. ဘဇိတဗ္ဗေတိ ဥပဂန္တဗ္ဗေ. ယထာ တံ အဝိဒ္ဒသုနောတိ ယထာ အဝိဒုနော ဗာလဿ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿ. ယထာ တံ ဝိဒ္ဒသုနောတိ ယထာ ဝိဒုနော မေဓာဝိနော ပဏ္ဍိတဿ.

๔๗๔. บทว่า เสวิตพฺเพ ได้แก่ ธรรมที่ควรอาศัย บทว่า ภชิตพฺเพ ได้แก่ ธรรมที่ควรเข้าไปหา บทว่า ยถา ตํ อวิทฺทสุโน ความว่า เหมือนคนผู้ไม่รู้ ผู้เป็นพาล ผู้เป็นอันธปุถุชน บทว่า ยถา ตํ วิทฺทสุโน ความว่า เหมือนคนผู้รู้ ผู้มีปัญญา ผู้เป็นบัณฑิต

၄၇၅. အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မသမာဒါနန္တိ ပုရိမသုတ္တေ ဥပ္ပဋိပါဋိအာကာရေန မာတိကာ ဌပိတာ, ဣဓ ပန ယထာဓမ္မရသေနေဝ သတ္ထာ မာတိကံ ဌပေသိ. တတ္ထ ဓမ္မသမာဒါနန္တိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ဓမ္မာနံ ဂဟဏံ.

๔๗๕. บทว่า อตฺถิ ภิกฺขเว ธมฺมสมาทานํ เป็นต้น ในสูตรก่อน (จูฬธรรมสมาทานสูตร) มาติกาถูกตั้งไว้โดยอาการที่ไม่เป็นไปตามลำดับ แต่ในสูตรนี้ พระศาสดาทรงตั้งมาติกาไว้ตามสภาวะแห่งธรรมโดยแท้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺมสมาทานํ คือ การสมาทานธรรมทั้งหลายมีปาณาติบาตเป็นต้น

၄၇၆. အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇာယ သမန္နာဂတော.

๔๗๖. บทว่า อวิชฺชาคโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอวิชชา

၄၇၇. ဝိဇ္ဇာဂတောတိ ဝိဇ္ဇာယ သမန္နာဂတော ပညဝါ.

๔๗๗. บทว่า วิชฺชาคโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยวิชชา คือผู้มีปัญญา

၄၇၈. သဟာပိ ဒုက္ခေနာတိ ဧတ္ထ မိစ္ဆာစာရော အဘိဇ္ဈာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ဣမေ တာဝ တယော ပုဗ္ဗစေတနာယ စ အပရစေတနာယ စာတိ ဒွိန္နံ စေတနာနံ ဝသေန ဒုက္ခဝေဒနာ ဟောန္တိ. သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန သုခသမ္ပယုတ္တာ ဝါ ဥပေက္ခာသမ္ပယုတ္တာ ဝါ ဟောတိ. သေသာ ပါဏာတိပါတာဒယော သတ္တ တိဿန္နမ္ပိ စေတနာနံ ဝသေန ဒုက္ခဝေဒနာ ဟောန္တိ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သဟာပိ ဒုက္ခေန သဟာပိ ဒေါမနဿေနာ’’တိ. ဒေါမနဿမေဝ စေတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပရိယေဋ္ဌိံ ဝါ အာပဇ္ဇန္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂေသု ကာယိကံ ဒုက္ခမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ.

๔๗๘. ในบทว่า สหาปิ ทุกฺเขน นี้ ธรรม ๓ ประการนี้ คือ มิจฉาจาร อภิชฌา และมิจฉาทิฏฐิ ก่อน ย่อมเป็นไปกับทุกขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนา ๒ อย่าง คือ ปุพพเจตนาและอปรเจตนา ส่วนสันนิฏฐาปกเจตนา (เจตนาที่ตัดสินใจ) ย่อมประกอบด้วยสุขเวทนาหรืออุเบกขาเวทนา ส่วนทุจริตที่เหลือ ๗ ประการ มีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมเป็นไปกับทุกขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนาทั้ง ๓ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเหตุนี้จึงตรัสว่า "สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน" (เป็นไปพร้อมกับทุกข์ พร้อมกับโทมนัส) และในทุจริต ๗ ประการนี้ พึงทราบว่า โทมนัสนั่นแหละคือทุกข์ อีกอย่างหนึ่ง แม้ทุกข์ทางกายที่เกิดขึ้นในเบื้องต้นและเบื้องปลายแก่บุคคลผู้กำลังแสวงหาก็ย่อมควรได้

၄၇၉. သဟာပိ သုခေနာတိ ဧတ္ထ ပါဏာတိပါတော ဖရုသဝါစာ ဗျာပါဒေါတိ ဣမေ တာဝ တယော ပုဗ္ဗစေတနာယ စ အပရစေတနာယ စာတိ ဒွိန္နံ စေတနာနံ ဝသေန သုခဝေဒနာ ဟောန္တိ. သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တာဝ ဟောတိ. သေသာ သတ္တ တိဿန္နမ္ပိ စေတနာနံ ဝသေန သုခဝေဒနာ ဟောန္တိယေဝ. သဟာပိ သောမနဿေနာတိ သောမနဿမေဝ စေတ္ထ သုခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဋ္ဌဖောဋ္ဌဗ္ဗသမင်္ဂိနော ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂေသု ကာယိကံ သုခမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ.

๔๗๙. ในบทว่า สหาปิ สุเขน นี้ ธรรม ๓ ประการนี้ คือ ปาณาติบาต ผรุสวาจา และพยาบาท ก่อน ย่อมเป็นไปกับสุขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนา ๒ อย่าง คือ ปุพพเจตนาและอปรเจตนา ส่วนสันนิฏฐาปกเจตนาย่อมประกอบด้วยทุกขเวทนาเท่านั้น ส่วนทุจริตที่เหลือ ๗ ประการ ย่อมเป็นไปกับสุขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนาทั้ง ๓ นั่นเทียว ในบทว่า สหาปิ โสมนสฺเสน พึงทราบว่า โสมนัสนั่นแหละคือสุขในทุจริต ๗ ประการนี้ อีกอย่างหนึ่ง แม้สุขทางกายที่เกิดขึ้นในเบื้องต้นและเบื้องปลายแก่ผู้เพียบพร้อมด้วยโผฏฐัพพารมณ์ที่น่าปรารถนาก็ย่อมควรได้

၄၈၀. တတိယဓမ္မသမာဒါနေ ဣဓေကစ္စော မစ္ဆဗန္ဓော ဝါ ဟောတိ, မာဂဝိကော ဝါ, ပါဏုပဃာတံယေဝ နိဿာယ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ. တဿ ဂရုဋ္ဌာနိယော ဘိက္ခု အကာမကဿေဝ ပါဏာတိပါတေ အာဒီနဝံ, ပါဏာတိပါတဝိရတိယာ စ အာနိသံသံ ကထေတွာ သိက္ခာပဒံ ဒေတိ. သော ဂဏှန္တောပိ ဒုက္ခိတော ဒေါမနဿိတောဝ ဟုတွာ ဂဏှာတိ. အပရဘာဂေ ကတိပါဟံ ဝီတိနာမေတွာ [Pg.275] ရက္ခိတုံ အသက္ကောန္တောပိ ဒုက္ခိတောဝ ဟောတိ, တဿ ပုဗ္ဗာပရစေတနာ ဒုက္ခသဟဂတာဝ ဟောန္တိ. သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန သုခသဟဂတာ ဝါ ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဝါတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂစေတနာဝ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ – ‘‘သဟာပိ ဒုက္ခေန သဟာပိ ဒေါမနဿေနာ’’တိ. ဒေါမနဿမေဝ စေတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๔๘๐. ในธรรมสมาทานที่ ๓ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนจับปลาบ้าง เป็นพรานเนื้อบ้าง อาศัยการฆ่าสัตว์เลี้ยงชีพ ภิกษุผู้เป็นที่เคารพของเขา บอกโทษในปาณาติบาตและอานิสงส์ในปาณาติปาตวิรัติแก่เขาผู้ไม่ต้องการ แล้วให้สิกขาบท แม้เมื่อเขาสมาทาน ก็เป็นผู้มีความทุกข์ มีความโทมนัสสมาทาน ในภายหลัง เมื่อผ่านไป ๒-๓ วัน แม้ไม่สามารถจะรักษาไว้ได้ ก็เป็นผู้มีความทุกข์ ปุพพเจตนาและอปรเจตนาของเขาย่อมเป็นไปกับทุกข์เท่านั้น ส่วนสันนิฏฐาปกเจตนาเป็นไปกับสุขหรืออุเบกขา พึงทราบเนื้อความในทุจริตทั้งปวงอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงปุพพเจตนาและอปรเจตนาเท่านั้น จึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า "สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน" และในทุจริตนี้ พึงทราบว่า โทมนัสนั่นแหละคือทุกข์

၄၈၁. စတုတ္ထဓမ္မသမာဒါနေ ဒသသုပိ ပဒေသု တိဿောပိ ပုဗ္ဗဘာဂါပရဘာဂသန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ သုခသမ္ပယုတ္တာ ဟောန္တိယေဝ, တံ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ – ‘‘သဟာပိ သုခေန သဟာပိ သောမနဿေနာ’’တိ. သောမနဿမေဝ စေတ္ထ သုခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๔๘๑. ในธรรมสมาทานที่ ๔ แม้ในสุจริตบททั้ง ๑๐ เจตนาทั้ง ๓ คือ ปุพพเจตนา อปรเจตนา และสันนิฏฐาปกเจตนา ย่อมประกอบด้วยสุขเวทนาทั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเจตนานั้นจึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า "สหาปิ สุเขน สหาปิ โสมนสฺเสน" และในสุจริต ๑๐ ประการนี้ พึงทราบว่า โสมนัสนั่นแหละคือสุข

၄၈၂. တိတ္တကာလာဗူတိ တိတ္တကရသအလာဗု. ဝိသေန သံသဋ္ဌောတိ ဟလာဟလဝိသေန သမ္ပယုတ္တော မိဿိတော လုဠိတော. နစ္ဆာဒေဿတီတိ န ရုစ္စိဿတိ န တုဋ္ဌိံ ကရိဿတိ. နိဂစ္ဆသီတိ ဂမိဿသိ. အပ္ပဋိသင်္ခါယ ပိဝေယျာတိ တံ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပိဝေယျ.

๔๘๒. บทว่า ติตฺตกาลาพุ ได้แก่ น้ำเต้าที่มีรสขม บทว่า วิเสน สํสฏฺโฐ ความว่า เจือปน คลุกเคล้า กวนกับยาพิษร้ายแรง บทว่า นจฺฉาเทสฺสติ ความว่า จะไม่ชอบใจ จะไม่ทำให้ยินดี บทว่า นิคจฺฉสิ ความว่า ท่านจะถึง บทว่า อปฺปฏิสงฺขาย ปิเวยฺย ความว่า พึงดื่มโดยไม่พิจารณา

၄၈၃. အာပါနီယကံသောတိ အာပါနီယဿ မဓုရပါနကဿ ဘရိတကံသော. ဝဏ္ဏသမ္ပန္နောတိ ပါနကဝဏ္ဏာဒီဟိ သမ္ပန္နဝဏ္ဏော, ကံသေ ပက္ခိတ္တပါနကဝသေန ပါနကကံသောပိ ဧဝံ ဝုတ္တော. ဆာဒေဿတီတိ တဉှိ ဟလာဟလဝိသံ ယတ္ထ ယတ္ထ ပက္ခိတ္တံ ဟောတိ, တဿ တဿေဝ ရသံ ဒေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆာဒေဿတီ’’တိ.

๔๘๓. บทว่า อาปานียกํโส ความว่า ถ้วยสำริดที่เต็มด้วยน้ำปานะอันมีรสหวาน บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า มีวรรณะถึงพร้อมด้วยสีแห่งน้ำปานะเป็นต้น, แม้ถ้วยน้ำปานะ ท่านก็เรียอย่างนี้ โดยนัยที่น้ำปานะถูกใส่ลงในถ้วยสำริด บทว่า ฉาเทสฺสติ ความว่า จริงอยู่ ยาพิษร้ายแรงนั้นใส่ลงในภาชนะใดๆ ก็ย่อมให้รสชาติ (ของตน) แก่ภาชนะนั้นๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ฉาเทสฺสติ”

၄၈၄. ပူတိမုတ္တန္တိ မုတ္တမေဝ. ယထာ ဟိ မနုဿဘာဝေါ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ပူတိကာယောတွေဝ, တဒဟုဇာတာပိ ဂလောစိလတာ ပူတိလတာတွေဝ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ တင်္ခဏံ ဂဟိတံ တရုဏမ္ပိ မုတ္တံ ပူတိမုတ္တမေဝ. နာနာဘေသဇ္ဇေဟီတိ ဟရီတကာမလကာဒီဟိ နာနောသဓေဟိ. သုခီ အဿာတိ အရောဂေါ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော သုခီ ဘဝေယျ.

๔๘๔. บทว่า ปูติมุตฺตํ ได้แก่ น้ำมูตรนั่นเอง เปรียบเหมือนอัตภาพของมนุษย์ แม้มีวรรณะดุจทองคำ ก็เรียกว่า ปูติกาย (กายเน่า) และเถาบอระเพ็ด แม้เกิดในวันนั้น ก็เรียกว่า ปูติลดา (เถาไม้เน่า) ฉันใด แม้ฉันนั้น น้ำมูตรที่ยังอุ่นๆ ซึ่งถ่ายออกมาในขณะนั้น ก็เรียกว่า ปูติมูตร (น้ำมูตรเน่า) นั่นเอง บทว่า นานาเภสชฺเชหิ ความว่า ด้วยโอสถต่างๆ มีสมอและมะขามป้อมเป็นต้น บทว่า สุขี อสฺสา ความว่า พึงเป็นผู้ไม่มีโรค มีวรรณะดุจทองคำ เป็นผู้มีความสุข

၄၈၅. ဒဓိ စ မဓု စာတိ သုပရိသုဒ္ဓံ ဒဓိ စ သုမဓုရံ မဓု စ. ဧကဇ္ဈံ သံသဋ္ဌန္တိ ဧကတော ကတွာ မိဿိတံ အာလုဠိတံ. တဿ တန္တိ တဿ တံ စတုမဓုရဘေသဇ္ဇံ ပိဝတော ရုစ္စေယျ. ဣဒဉ္စ ယံ ဘဂန္ဒရသံသဋ္ဌံ လောဟိတံ ပက္ခန္ဒတိ, န တဿ ဘေသဇ္ဇံ, အာဟာရံ ထမ္ဘေတွာ မဂ္ဂံ အဝလဉ္ဇံ ကရောတိ. ယံ [Pg.276] ပန ပိတ္တသံသဋ္ဌံ လောဟိတံ, တဿေတံ ဘေသဇ္ဇံ သီတလကိရိယာယ ပရိယတ္တဘူတံ.

๔๘๕. บทว่า ทธิ จ มธุ จ ความว่า ทั้งนมส้มที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง และทั้งน้ำผึ้งที่หวานสนิท บทว่า เอกชฺฌํ สํสฏฺฐํ ความว่า ทำให้เป็นอันเดียวกันแล้ว ผสมกัน คนให้เข้ากัน บทว่า ตสฺส ตํ ความว่า เภสัชคือจตุมธุระนั้น พึงเป็นที่ชอบใจของบุรุษนั้นผู้ดื่มอยู่ และยานี้ ไม่ใช่ยาสำหรับบุรุษนั้น ผู้มีโลหิตระคนด้วยน้ำเหลืองแห่งฝีริดสีดวงทวารไหลออกอยู่ (เพราะ) ยานี้ย่อมยับยั้งอาหารไว้ แล้วทำให้มรรค (คือทวารหนัก) ไม่ทำงาน ส่วนโลหิตใดที่ระคนด้วยดี, ยานี้เป็นยาสำหรับบุรุษนั้น (เพราะ) เป็นยาที่สำเร็จผลด้วยสรรพคุณเย็น

၄၈၆. ဝိဒ္ဓေတိ ဥဗ္ဗိဒ္ဓေ. မေဃဝိဂမေန ဒူရီဘူတေတိ အတ္ထော. ဝိဂတဝလာဟကေတိ အပဂတမေဃေ, ဒေဝေတိ အာကာသေ. အာကာသဂတံ တမဂတန္တိ အာကာသဂတံ တမံ. ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏပရပ္ပဝါဒေတိ ပုထူနံ သမဏဗြာဟ္မဏသင်္ခါတာနံ ပရေသံ ဝါဒေ. အဘိဝိဟစ္စာတိ အဘိဟန္တွာ. ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတေ စာတိ သရဒကာလေ မဇ္ဈနှိကသမယေ အာဒိစ္စောဝ ဩဘာသံ မုဉ္စတိ တပတိ ဝိဇ္ဇောတတီတိ.

๔๘๖. บทว่า วิทฺเธ ความว่า ในเวลาที่เมฆลอยขึ้นสูง อธิบายว่า ในเวลาที่เมฆหายไปไกล บทว่า วิคตวลาหเก ความว่า ในเวลาที่เมฆปราศไปแล้ว บทว่า เทเว ความว่า ในอากาศ บทว่า อากาสคตํ ตมคตํ ความว่า ความมืดที่ไปในอากาศ บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณปรปฺปวาเท ความว่า ซึ่งวาทะของชนเหล่าอื่น ผู้ชื่อว่าเป็นสมณพราหมณ์จำนวนมาก บทว่า อภิวิหจฺจ ความว่า ครอบงำแล้ว บทว่า ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจเต จ ความว่า ย่อมส่องสว่าง ย่อมร้อนแรง และย่อมรุ่งโรจน์ คือ ย่อมเปล่งแสงสว่าง, ย่อมร้อนแรง, ย่อมส่องแสงจ้า ดุจพระอาทิตย์ในเวลาเที่ยงวันในสารทกาล

ဣဒံ ပန သုတ္တံ ဒေဝတာနံ အတိဝိယ ပိယံ မနာပံ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဒက္ခိဏဒိသာယံ ကိရ ဟတ္ထိဘောဂဇနပဒေ သင်္ဂရဝိဟာရော နာမ အတ္ထိ. တဿ ဘောဇနသာလဒွါရေ သင်္ဂရရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ ရတ္တိဘာဂေ ဧကဿ ဒဟရဿ သရဘညဝသေန ဣဒံ သုတ္တံ ဩသာရေန္တဿ သုတွာ သာဓုကာရံ အဒါသိ. ဒဟရော ကိံ ဧသောတိ အာဟ. အဟံ, ဘန္တေ, ဣမသ္မိံ ရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာတိ. ကသ္မိံ ဒေဝတေ ပသန္နာသိ, ကိံ သဒ္ဒေ, ဥဒါဟု သုတ္တေတိ? သဒ္ဒေါ နာမ, ဘန္တေ, ယဿ ကဿစိ ဟောတိယေဝ, သုတ္တေ ပသန္နာမှိ. သတ္ထာရာ ဇေတဝနေ နိသီဒိတွာ ကထိတဒိဝသေ စ အဇ္ဇ စ ဧကဗျဉ္ဇနေပိ နာနံ နတ္ထီတိ. အဿောသိ တွံ ဒေဝတေ သတ္ထာရာ ကထိတဒိဝသေတိ? အာမ, ဘန္တေ. ကတ္ထ ဌိတာ အဿောသီတိ? ဇေတဝနံ, ဘန္တေ, ဂတာမှိ, မဟေသက္ခာသု ပန ဒေဝတာသု အာဂစ္ဆန္တီသု တတ္ထ ဩကာသံ အလဘိတွာ ဣဓေဝ ဌတွာ အဿောသိန္တိ. ဧတ္ထ ဌိတာယ သက္ကာ သုတ္ထု သဒ္ဒေါ သောတုန္တိ? တွံ ပန, ဘန္တေ, မယှံ သဒ္ဒံ သုဏသီတိ? အာမ ဒေဝတေတိ. ဒက္ခိဏကဏ္ဏပဿေ နိသီဒိတွာ ကထနကာလော ဝိယ, ဘန္တေ, ဟောတီတိ. ကိံ ပန ဒေဝတေ သတ္ထု ရူပံ ပဿသီတိ? သတ္ထာ မမေဝ ဩလောကေတီတိ မညမာနာ သဏ္ဌာတုံ န သက္ကောမိ, ဘန္တေတိ. ဝိသေသံ ပန နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ခိတ္ထ ဒေဝတေတိ. ဒေဝတာ တတ္ထေဝ အန္တရဓာယိ. တံ ဒိဝသံ ကိရေသ ဒေဝပုတ္တော သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော. ဧဝမိဒံ သုတ္တံ ဒေဝတာနံ ပိယံ မနာပံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

ก็พระสูตรนี้เป็นที่รักที่พอใจอย่างยิ่งของเหล่าเทวดา ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ – ได้ยินว่า ในทิศใต้ ในชนบทชื่อหัตถิโภคะ มีวิหารชื่อสังครวิหาร เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นสังครพฤกษ์ ตรงประตูศาลาฉัน ในเวลากลางคืน ได้ฟังพระสูตรนี้ที่ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งกำลังสาธยายด้วยสรภัญญะจนจบแล้ว จึงได้ให้สาธุการ ภิกษุหนุ่มถามว่า “นี่ใครกัน?” เทวดากล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้นี้” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ท่านเลื่อมใสในอะไร, ในเสียง หรือว่าในพระสูตร?” (เทวดาตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อันว่าเสียงนั้น ย่อมมีแก่ใครๆ ก็ได้, แต่ข้าพเจ้าเลื่อมใสในพระสูตร ในวันที่พระศาสดาทรงประทับนั่งแสดงธรรมที่พระเชตวันก็ดี ในวันนี้ก็ดี แม้เพียงพยัญชนะเดียวก็ไม่มีความแตกต่างกันเลย” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ท่านได้ฟังในวันที่พระศาสดาทรงแสดงธรรมหรือ?” (เทวดาตอบว่า) “ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ท่านยืนอยู่ที่ไหนฟัง?” (เทวดาตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ไปที่พระเชตวัน แต่เมื่อเหล่าเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่กำลังมา ไม่ได้โอกาสในที่นั้น จึงได้ยืนฟังอยู่ที่นี่เอง” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “เมื่อยืนอยู่ที่นี่ สามารถได้ยินเสียงชัดเจนดีหรือ?” (เทวดาถามว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ท่านได้ยินเสียงของข้าพเจ้าหรือไม่?” (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) “ได้ยินสิ เทวดา” (เทวดากล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (เสียงนั้น) เป็นประดุจกาลที่ทรงแสดงธรรมโดยประทับนั่งอยู่ข้างหูเบื้องขวา” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ก็ท่านเห็นพระรูปของพระศาสดาหรือไม่?” (เทวดากล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าสำคัญว่า ‘พระศาสดาทรงทอดพระเนตรแต่เราผู้เดียว’ จึงไม่สามารถยืนอยู่ได้” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ก็ท่านไม่สามารถทำให้คุณวิเศษบังเกิดได้หรือ?” เทวดาได้อันตรธานหายไปในที่นั้นเอง ได้ยินว่า ในวันนั้น เทพบุตรองค์นั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ด้วยประการฉะนี้ พระสูตรนี้จึงเป็นที่รักที่พอใจของเหล่าเทวดา ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่งแล

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี

မဟာဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามหาธัมมสมาทานสูตร จบ

၇. ဝီမံသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาวีมังสกสูตร

၄၈၇. ဧဝံ [Pg.277] မေ သုတန္တိ ဝီမံသကသုတ္တံ. တတ္ထ ဝီမံသကေနာတိ တယော ဝီမံသကာ – အတ္ထဝီမံသကော သင်္ခါရဝီမံသကော သတ္ထုဝီမံသကောတိ. တေသု, ‘‘ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၂) ဧတ္ထ အတ္ထဝီမံသကော အာဂတော. ‘‘ယတော ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဓာတုကုသလော စ ဟောတိ, အာယတနကုသလော စ ဟောတိ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလော စ ဟောတိ, ဌာနာဋ္ဌာနကုသလော စ ဟောတိ, ဧတ္တာဝတာ ခေါ, အာနန္ဒ, ပဏ္ဍိတော ဘိက္ခု ဝီမံသကောတိ အလံ ဝစနာယာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၄) ဧတ္ထ သင်္ခါရဝီမံသကော အာဂတော. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ သတ္ထုဝီမံသကော အဓိပ္ပေတော. စေတောပရိယာယန္တိ စိတ္တဝါရံ စိတ္တပရိစ္ဆေဒံ. သမန္နေသနာတိ ဧသနာ ပရိယေသနာ ဥပပရိက္ခာ. ဣတိ ဝိညာဏာယာတိ ဧဝံ ဝိဇာနနတ္ထာယ.

๔๘๗. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ วีมังสกสูตร ในวีมังสกสูตรนั้น บทว่า วีมํสเกน ความว่า ผู้ตรวจสอบมี ๓ ประเภท คือ อัตถวีมังสก (ผู้ตรวจสอบประโยชน์) สังขารวีมังสก (ผู้ตรวจสอบสังขาร) และสัตถุวีมังสก (ผู้ตรวจสอบพระศาสดา) ในบรรดาผู้ตรวจสอบ ๓ ประเภทนั้น อัตถวีมังสก มาในพระบาลี (สํ.นิ. ๓.๒) ว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มนุษย์ผู้เป็นบัณฑิต เป็นนักตรวจสอบ” สังขารวีมังสก มาในพระบาลี (ม.นิ. ๓.๑๒๔) ว่า “ดูก่อนอานนท์ ในกาลใดแล ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในธาตุ เป็นผู้ฉลาดในอายตนะ เป็นผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท และเป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ, ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ก็พอจะกล่าวได้ว่า ภิกษุเป็นบัณฑิต เป็นนักตรวจสอบ” แต่ในพระสูตรนี้ ทรงประสงค์ถึงสัตถุวีมังสก บทว่า เจโตปริยายํ ได้แก่ วาระแห่งจิต การกำหนดรู้จิต บทว่า สมนฺเนสนา ได้แก่ การแสวงหา การค้นคว้า การตรวจสอบ บทว่า อิติ วิญฺญาณาย ความว่า เพื่อจะรู้อย่างนี้

၄၈၈. ဒွီသု ဓမ္မေသု တထာဂတော သမန္နေသိတဗ္ဗောတိ ဣဓ ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယံ ဒဿေတိ. မဟာ ဟိ ဧသ ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယော နာမ. တဿ မဟန္တဘာဝေါ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ဧကသ္မိံ ဟိ သမယေ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဥပဍ္ဎံ အတ္တနော အာနုဘာဝေန ဟောတိ, ဥပဍ္ဎံ ကလျာဏမိတ္တာနုဘာဝေနာတိ စိန္တေတွာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ, – ‘‘ဥပဍ္ဎမိဒံ, ဘန္တေ, ဗြဟ္မစရိယဿ, ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ ကလျာဏသဟာယတာ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကတာ’’တိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘မာ ဟေဝံ, အာနန္ဒ, မာ ဟေဝံ, အာနန္ဒ, သကလမေဝိဒံ, အာနန္ဒ, ဗြဟ္မစရိယံ ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ ကလျာဏသဟာယတာ, ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကတာ. ကလျာဏမိတ္တဿေတံ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခုနော ပါဋိကင်္ခံ ကလျာဏသဟာယဿ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ, အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေဿတိ, အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဗဟုလီကရိဿတိ. ကထဉ္စာနန္ဒ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော…ပေ… အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ, အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဗဟုလီကရောတိ. ဣဓာနန္ဒ, ဘိက္ခု သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတံ ဧဝံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော…ပေ… ဗဟုလီကရောတိ, တဒမိနာပေတံ, အာနန္ဒ, ပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ သကလမေဝိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ ကလျာဏသဟာယတာ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကတာ. မမဉှိ, အာနန္ဒ, ကလျာဏမိတ္တံ အာဂမ္မ ဇာတိဓမ္မာ သတ္တာ ဇာတိယာ ပရိမုစ္စန္တိ. ဇရာဓမ္မာ…ပေ… သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသဓမ္မာ [Pg.278] သတ္တာ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသေဟိ ပရိမုစ္စန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂).

๔๘๘. ในบทว่า 'พึงค้นหาพระตถาคตในธรรม ๒ ประการ' นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร. จริงอยู่ อุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนี้ยิ่งใหญ่นัก. ความยิ่งใหญ่แห่งอุปนิสัยนั้นพึงทราบอย่างนี้ คือ ในสมัยหนึ่ง พระอานนท์ผู้มีอายุคิดว่า 'พรหมจรรย์นี้สำเร็จกึ่งหนึ่งด้วยอานุภาพของตน กึ่งหนึ่งด้วยอานุภาพของกัลยาณมิตร' เมื่อไม่สามารถจะวินิจฉัยได้โดยธรรมดาของตน จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมจรรย์นี้สำเร็จกึ่งหนึ่ง คือ ความมีกัลยาณมิตร ความมีกัลยาณสหาย ความมีกัลยาณสัมปวังคะ'. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์ อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์ พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดทีเดียว คือ ความมีกัลยาณมิตร ความมีกัลยาณสหาย ความมีกัลยาณสัมปวังคะ. อานนท์ อันภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังคะ พึงหวังข้อนี้ได้ คือ จักเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ จักกระทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘. อานนท์ ก็ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร...ฯลฯ...ย่อมเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมกระทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ อย่างไรเล่า. อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...ย่อมเจริญสัมมาสมาธิ อันอาศัยวิเวก. อานนท์ ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร...ฯลฯ...ย่อมกระทำให้มากอย่างนี้แล. อานนท์ ข้อนั้นพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดทีเดียว คือ ความมีกัลยาณมิตร ความมีกัลยาณสหาย ความมีกัลยาณสัมปวังคะ. อานนท์ เพราะอาศัยเราผู้เป็นกัลยาณมิตร สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชาติได้. สัตว์ทั้งหลายผู้มีความแก่เป็นธรรมดา...ฯลฯ...สัตว์ทั้งหลายผู้มีความโศก ความร่ำไร ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากความโศก ความร่ำไร ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจได้'.

ဘိက္ခူနံ ဗာဟိရင်္ဂသမ္ပတ္တိံ ကထေန္တောပိ အာဟ – ‘‘ဗာဟိရံ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂန္တိ ကရိတွာ နာညံ ဧကင်္ဂမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ မဟတော အတ္ထာယ သံဝတ္တတိ, ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ကလျာဏမိတ္တတာ. ကလျာဏမိတ္တတာ, ဘိက္ခဝေ, မဟတော အတ္ထာယ သံဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၁၃). မဟာစုန္ဒဿ ကိလေသသလ္လေခပဋိပဒံ ကထေန္တောပိ, ‘‘ပရေ ပါပမိတ္တာ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ကလျာဏမိတ္တာ ဘဝိဿာမာတိ သလ္လေခေါ ကရဏီယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၈၃) အာဟ. မေဃိယတ္ထေရဿ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယဓမ္မေ ကထေန္တောပိ, ‘‘အပရိပက္ကာယ, မေဃိယ, စေတောဝိမုတ္တိယာ ပဉ္စ ဓမ္မာ ပရိပါကာယ သံဝတ္တန္တိ. ကတမေ ပဉ္စ? ဣဓ, မေဃိယ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော ဟောတိ’’တိ (ဥဒါ. ၃၁) ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယမေဝ ဝိသေသေသိ. ပိယပုတ္တဿ ရာဟုလတ္ထေရဿ အဘိဏှောဝါဒံ ဒေန္တောပိ –

แม้เมื่อทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งองค์ภายนอกแก่ภิกษุทั้งหลาย ก็ตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นองค์ภายนอกแม้อย่างหนึ่งอื่น ที่กระทำแล้วจะเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่อย่างนี้ เหมือนอย่างความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่'. แม้เมื่อทรงแสดงปฏิปทาเครื่องขัดเกลากิเลสแก่พระมหาจุนทะ ก็ตรัสว่า 'พึงทำการขัดเกลาว่า ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีบาปมิตร แต่เราในที่นี้จักเป็นผู้มีกัลยาณมิตร'. แม้เมื่อทรงแสดงธรรมที่ทำให้วิมุตติแก่รอบแก่พระเมฆิยเถระ ก็ทรงยกย่องอุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรโดยพิเศษว่า 'เมฆิยะ ธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อความแก่รอบแห่งเจโตวิมุตติที่ยังไม่แก่รอบ ๕ ประการเป็นไฉน? เมฆิยะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีกัลยาณมิตร'. แม้เมื่อประทานโอวาทเนืองๆ แก่พระราหุลเถระผู้เป็นพระโอรสที่รัก (ก็ตรัสว่า) –

‘‘မိတ္တေ ဘဇဿု ကလျာဏေ, ပန္တဉ္စ သယနာသနံ;

ဝိဝိတ္တံ အပ္ပနိဂ္ဃောသံ, မတ္တညူ ဟောဟိ ဘောဇနေ.

'เธอจงคบกัลยาณมิตร และเสนาสนะอันสงัด คือสงัดปราศจากเสียงอึกทึก จงเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ

စီဝရေ ပိဏ္ဍပါတေ စ, ပစ္စယေ သယနာသနေ;

ဧတေသု တဏှံ မာကာသိ, မာ လောကံ ပုနရာဂမီ’’တိ. (သု. နိ. ၃၄၀, ၃၄၁) –

ในจีวร บิณฑบาต ปัจจัย และเสนาสนะ เธออย่าทำตัณหาในสิ่งเหล่านี้ อย่าได้กลับมาสู่โลกนี้อีกเลย' –

ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယမေဝ သဗ္ဗပဌမံ ကထေသိ. ဧဝံ မဟာ ဧသ ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယော နာမ. ဣဓာပိ တံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ဒွီသု ဓမ္မေသု တထာဂတော သမန္နေသိတဗ္ဗောတိ ဒေသနံ အာရဘိ. ပဏ္ဍိတော ဘိက္ခု ဒွီသု ဓမ္မေသု တထာဂတံ ဧသတု ဂဝေသတူတိ အတ္ထော. ဧတေန ဘဂဝါ အယံ မဟာဇစ္စောတိ ဝါ, လက္ခဏသမ္ပန္နောတိ ဝါ, အဘိရူပေါ ဒဿနီယောတိ ဝါ, အဘိညာတော အဘိလက္ခိတောတိ ဝါ, ဣမံ နိဿာယာဟံ စီဝရာဒယော ပစ္စယေ လဘိဿာမီတိ ဝါ, ဧဝံ စိန္တေတွာ မံ နိဿာယ ဝသနကိစ္စံ နတ္ထိ. ယော ပန ဧဝံ သလ္လက္ခေတိ, ‘‘ပဟောတိ မေ ဧသ သတ္ထာ ဟုတွာ သတ္ထုကိစ္စံ သာဓေတု’’န္တိ, သော မံ ဘဇတူတိ သီဟနာဒံ နဒတိ. ဗုဒ္ဓသီဟနာဒေါ ကိရ နာမေသ သုတ္တန္တောတိ.

(พระองค์) ทรงแสดงอุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรเป็นอันดับแรกทีเดียว. อุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนี้ยิ่งใหญ่อย่างนี้. แม้ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงอุปนิสัยนั้น จึงทรงเริ่มเทศนาว่า 'พึงค้นหาพระตถาคตในธรรม ๒ ประการ'. ความว่า ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต พึงแสวงหา พึงค้นหาพระตถาคตในธรรม ๒ ประการ. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงบันลือสีหนาทว่า การอยู่โดยอาศัยเราด้วยคิดว่า 'ท่านผู้นี้เป็นผู้มีชาติสูง' หรือ 'เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลักษณะ' หรือ 'เป็นผู้มีรูปงามน่าดู' หรือ 'เป็นผู้มีชื่อเสียงปรากฏเด่นชัด' หรือ 'อาศัยท่านผู้นี้ เราจักได้ปัจจัยมีจีวรเป็นต้น' ดังนี้ ไม่มี. ส่วนผู้ใดพิจารณาเห็นอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้นี้เป็นศาสดาของเรา สามารถจะทำกิจของศาสดาให้สำเร็จได้' ผู้นั้นจงคบหาเราเถิด. ได้ยินว่า พระสูตรนี้ชื่อว่า พุทธสีหนาท.

ဣဒါနိ [Pg.279] တေ ဒွေ ဓမ္မေ ဒဿေန္တော စက္ခုသောတဝိညေယျေသူတိ အာဟ. တတ္ထ သတ္ထု ကာယိကော သမာစာရော ဝီမံသကဿ စက္ခုဝိညေယျော ဓမ္မော နာမ. ဝါစသိကော သမာစာရော သောတဝိညေယျော ဓမ္မော နာမ. ဣဒါနိ တေသု သမန္နေသိတဗ္ဗာကာရံ ဒဿေန္တော ယေ သံကိလိဋ္ဌာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သံကိလိဋ္ဌာတိ ကိလေသသမ္ပယုတ္တာ. တေ စ န စက္ခုသောတဝိညေယျာ. ယထာ ပန ဥဒကေ စလန္တေ ဝါ ပုပ္ဖုဠကေ ဝါ မုဉ္စန္တေ အန္တော မစ္ဆော အတ္ထီတိ ဝိညာယတိ, ဧဝံ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ဝါ ကရောန္တဿ, မုသာဝါဒါဒီနိ ဝါ ဘဏန္တဿ ကာယဝစီသမာစာရေ ဒိသွာ စ သုတွာ စ တံသမုဋ္ဌာပကစိတ္တံ သံကိလိဋ္ဌန္တိ ဝိညာယတိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. သံကိလိဋ္ဌစိတ္တဿ ဟိ ကာယဝစီသမာစာရာပိ သံကိလိဋ္ဌာယေဝ နာမ. န တေ တထာဂတဿ သံဝိဇ္ဇန္တီတိ န တေ တထာဂတဿ အတ္ထိ. န ဥပလဗ္ဘန္တီတိ ဧဝံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. နတ္ထိတာယေဝ ဟိ တေ န ဥပလဗ္ဘန္တိ န ပဋိစ္ဆန္နတာယ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ ဧကဒိဝသံ ဣမေသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခုသံဃံ ပဝါရေန္တော အာဟ – ‘‘ဟန္ဒ ဒါနိ, ဘိက္ခဝေ, ပဝါရေမိ ဝေါ, န စ မေ ကိဉ္စိ ဂရဟထ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘န ခေါ မယံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော ကိဉ္စိ ဂရဟာမ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ. ဘဂဝါ ဟိ, ဘန္တေ, အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒေတာ, အသဉ္ဇာတဿ မဂ္ဂဿ သဉ္ဇာနေတာ, အနက္ခာတဿ မဂ္ဂဿ အက္ခာတာ, မဂ္ဂညူ မဂ္ဂဝိဒူ မဂ္ဂကောဝိဒေါ. မဂ္ဂါနုဂါ စ, ဘန္တေ, ဧတရဟိ သာဝကာ ဝိဟရန္တိ ပစ္ဆာသမန္နာဂတာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၁၅). ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓါ တထာဂတဿ ကာယဝစီသမာစာရာ. ဥတ္တရောပိ သုဒံ မာဏဝေါ တထာဂတဿ ကာယဝစီဒွါရေ အနာရာဓနီယံ ကိဉ္စိ ပဿိဿာမီတိ သတ္တ မာသေ အနုဗန္ဓိတွာ လိက္ခာမတ္တမ္ပိ န အဒ္ဒသ. မနုဿဘူတော ဝါ ဧသ ဗုဒ္ဓဘူတဿ ကာယဝစီဒွါရေ ကိံ အနာရာဓနီယံ ပဿိဿတိ? မာရောပိ ဒေဝပုတ္တော ဗောဓိသတ္တဿ သတော မဟာဘိနိက္ခမနတော ပဋ္ဌာယ ဆဗ္ဗဿာနိ ဂဝေသမာနော ကိဉ္စိ အနာရာဓနီယံ နာဒ္ဒသ, အန္တမသော စေတောပရိဝိတက္ကမတ္တမ္ပိ. မာရော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘သစဿ ဝိတက္ကိတမတ္တမ္ပိ အကုသလံ ပဿိဿာမိ, တတ္ထေဝ နံ မုဒ္ဓနိ ပဟရိတွာ ပက္ကမိဿာမီ’’တိ. သော ဆဗ္ဗဿာနိ အဒိသွာ ဗုဒ္ဓဘူတမ္ပိ ဧကံ ဝဿံ အနုဗန္ဓိတွာ ကိဉ္စိ ဝဇ္ဇံ အပဿန္တော ဂမနသမယေ ဝန္ဒိတွာ –

บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรม ๒ อย่างนั้น จึงตรัสว่า "ในธรรมทั้งหลายที่พึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณและโสตวิญญาณ" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น สมาจารทางพระวรกายของพระศาสดา ชื่อว่าธรรมอันภิกษุผู้พิจารณาพึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ สมาจารทางพระวาจา ชื่อว่าธรรมอันพึงรู้ได้ด้วยโสตวิญญาณ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอาการที่พึงสอบสวนในธรรมเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เย สํกิลิฏฺฐา" ในบทเหล่านั้น บทว่า "สํกิลิฏฺฐา" หมายถึง ประกอบด้วยกิเลส และธรรมเหล่านั้นจะพึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณและโสตวิญญาณก็หาไม่ เปรียบเหมือนเมื่อน้ำกำลังไหวอยู่หรือปล่อยฟองอากาศออกมา ก็เป็นอันรู้ได้ว่า "มีปลาอยู่ข้างใน" ฉันใด เมื่อเห็นและได้ฟังสมาจารทางกายและวาจาของบุคคลผู้กำลังทำปาณาติบาตเป็นต้น หรือกำลังกล่าวคำมุสาเป็นต้น ก็เป็นอันรู้ได้ว่า "จิตอันเป็นสมุฏฐานแห่งกายสมาจารและวจีสมาจารนั้นเศร้าหมอง" ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้ จริงอยู่ แม้กายสมาจารและวจีสมาจารของบุคคลผู้มีจิตเศร้าหมอง ก็ย่อมชื่อว่าเศร้าหมองด้วย ธรรมเหล่านั้นไม่มีแก่พระตถาคต ความว่า ธรรมเหล่านั้นไม่มีแก่พระตถาคต หาไม่ได้ ฉะนี้ ท่านย่อมรู้อย่างนี้ จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นหาไม่ได้เพราะไม่มีอยู่เลย หาใช่หาไม่ได้เพราะถูกปิดบังไว้ไม่ จริงดังนั้น เพราะเหตุนั้นแล วันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงปวารณาต่อภิกษุสงฆ์ในธรรมเหล่านี้ ได้ตรัสว่า "เอาล่ะ ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอปวารณาเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะติเตียนกรรมอะไรๆ ของเราทางกายหรือทางวาจาไม่ได้เลยหรือ" เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรลุกจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มิได้ติเตียนกรรมอะไรๆ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าทางพระวรกายหรือทางพระวาจาเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ให้มรรคที่ยังไม่ปรากฏให้ปรากฏ ทรงบอกมรรคที่ยังมิได้ทรงบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบชัดมรรค ทรงฉลาดในมรรค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เหล่าสาวกเป็นผู้ดำเนินตามมรรคอยู่ และถึงพร้อมแล้วในภายหลัง" กายสมาจารและวจีสมาจารของพระตถาคตบริสุทธิ์แล้วอย่างนี้ แม้อุตตรมาณพได้ติดตามพระตถาคตอยู่เจ็ดเดือนด้วยคิดว่า "เราจักเห็นโทษอะไรๆ ที่ไม่น่าพอใจในทวารคือพระวรกายและพระวาจาของพระตถาคต" ก็มิได้เห็นโทษแม้ประมาณเท่าไข่เหาเลย ก็บุรุษนี้เป็นเพียงมนุษย์ จักเห็นโทษอะไรที่ไม่น่าพอใจในทวารคือพระวรกายและพระวาจาของพระองค์ผู้เป็นพุทธะได้เล่า แม้มารเทพบุตรเมื่อเที่ยวค้นหาอยู่ตลอดหกปีนับตั้งแต่ที่พระโพธิสัตว์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ก็มิได้เห็นโทษอะไรๆ ที่ไม่น่าพอใจเลย แม้ที่สุดเพียงความดำริในพระทัยที่เศร้าหมองก็มิได้เห็น ได้ยินว่ามารได้คิดว่า "ถ้าเราจักเห็นอกุศลแม้เพียงแค่ความดำริของท่านไซร้ เราจักตีที่ศีรษะของท่านในที่นั้นแล้วหลีกไป" มารนั้นเมื่อไม่เห็นโทษตลอดหกปีแล้ว แม้เมื่อพระองค์เป็นพุทธะแล้ว ก็ยังติดตามอยู่อีกหนึ่งปี เมื่อไม่เห็นโทษอะไรๆ เลย ในเวลาที่จะจากไป จึงได้ถวายบังคมแล้วกล่าวว่า

‘‘မဟာဝီရ [Pg.280] မဟာပုညံ, ဣဒ္ဓိယာ ယသသာ ဇလံ;

သဗ္ဗဝေရဘယာတီတံ, ပါဒေ ဝန္ဒာမိ ဂေါတမ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၅၉) –

"ข้าแต่พระมหาวีระ ผู้มีบุญญาธิการใหญ่หลวง รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ ผู้ล่วงพ้นเวรและภัยทั้งปวง ข้าพระองค์ขอถวายบังคมพระบาทของพระองค์ ผู้โคตมโคตร"

ဂါထံ ဝတွာ ဂတော.

ครั้นกล่าวคาถาแล้วก็จากไป

ဝီတိမိဿာတိ ကာလေ ကဏှာ, ကာလေ သုက္ကာတိ ဧဝံ ဝေါမိဿကာ. ဝေါဒါတာတိ ပရိသုဒ္ဓါ နိက္ကိလေသာ. သံဝိဇ္ဇန္တီတိ ဝေါဒါတာ ဓမ္မာ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘန္တိ. တထာဂတဿ ဟိ ပရိသုဒ္ဓါ ကာယသမာစာရာဒယော. တေနာဟ – ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿ အရက္ခေယျာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော, နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတံ, ယံ တထာဂတော ရက္ခေယျ, ‘မာ မေ ဣဒံ ပရော အညာသီ’တိ. ပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရော… ပရိသုဒ္ဓမနောသမာစာရော… ပရိသုဒ္ဓါဇီဝေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော, နတ္ထိ တထာဂတဿ မိစ္ဆာဇီဝေါ, ယံ တထာဂတော ရက္ခေယျ, မာ မေ ဣဒံ ပရော အညာသီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၅၈).

บทว่า "วีติมิสฺสา" หมายถึง ในบางคราวก็ดำ ในบางคราวก็ขาว อย่างนี้คือเจือปนกัน บทว่า "โวทาตา" หมายถึง บริสุทธิ์ ปราศจากกิเลส บทว่า "สํวิชฺชนฺติ" หมายถึง ธรรมที่ผ่องแผ้วมีอยู่ หาได้ จริงอยู่ กายสมาจารเป็นต้นของพระตถาคตบริสุทธิ์แล้ว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้เป็นสิ่งที่พระตถาคตไม่ต้องระวังรักษา ๔ ประการเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตมีกายสมาจารบริสุทธิ์ กายทุจริตที่พระตถาคตจะต้องระวังรักษาว่า 'อย่าให้ผู้อื่นรู้เรื่องนี้ของเรา' นั้นไม่มีแก่พระตถาคต พระองค์มีวจีสมาจารบริสุทธิ์... มีมโนสมาจารบริสุทธิ์... ภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตมีอาชีวะบริสุทธิ์ มิจฉาอาชีวะที่พระตถาคตจะต้องระวังรักษาว่า 'อย่าให้ผู้อื่นรู้เรื่องนี้ของเรา' นั้นไม่มีแก่พระตถาคต"

ဣမံ ကုသလံ ဓမ္မန္တိ ဣမံ အနဝဇ္ဇံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ. ‘‘အယမာယသ္မာ သတ္ထာ ကိံ နု ခေါ ဒီဃရတ္တံ သမာပန္နော အတိစိရကာလတော ပဋ္ဌာယ ဣမိနာ သမန္နာဂတော, ဥဒါဟု ဣတ္တရသမာပန္နော ဟိယျော ဝါ ပရေ ဝါ ပရသုဝေ ဝါ ဒိဝသေ သမာပန္နော’’တိ ဧဝံ ဂဝေသတူတိ အတ္ထော. ဧကစ္စေန ဟိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဝသန္တေန ဗဟု မိစ္ဆာဇီဝကမ္မံ ကတံ, တံ တတ္ထ ကာလာတိက္ကမေ ပညာယတိ, ပါကဋံ ဟောတိ. သော အညတရံ ပစ္စန္တဂါမံ ဝါ သမုဒ္ဒတီရံ ဝါ ဂန္တွာ ပဏ္ဏသာလံ ကာရေတွာ အာရညကော ဝိယ ဟုတွာ ဝိဟရတိ. မနုဿာ သမ္ဘာဝနံ ဥပ္ပာဒေတွာ တဿ ပဏီတေ ပစ္စယေ ဒေန္တိ. ဇနပဒဝါသိနော ဘိက္ခူ တဿ ပရိဟာရံ ဒိသွာ, ‘‘အတိဒပ္ပိတော ဝတာယံ အာယသ္မာ, ကော နု ခေါ ဧသော’’တိ ပရိဂ္ဂဏှန္တာ, ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ အသုကံ နာမ မိစ္ဆာဇီဝံ ကတွာ ပက္ကန္တဘိက္ခူ’’တိ ဉတွာ န သက္ကာ ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ဥပေါသထော ဝါ ပဝါရဏာ ဝါ ကာတုန္တိ သန္နိပတိတွာ ဓမ္မေန သမေန ဥက္ခေပနီယာဒီသု အညတရံ ကမ္မံ ကရောန္တိ. ဧဝရူပါယ ပဋိစ္ဆန္နပဋိပတ္တိယာ အတ္ထိဘာဝံ ဝါ နတ္ထိဘာဝံ ဝါ ဝီမံသာပေတုံ ဧဝမာဟ.

บทว่า "อิมํ กุสลํ ธมฺมํ" หมายถึง ศีลมีอาชีวะเป็นที่แปดอันไม่มีโทษนี้ ความว่า ขอจงสอบสวนอย่างนี้ว่า "พระเถระผู้เป็นศาสดานี้เป็นผู้ถึงพร้อมแล้วตลอดกาลนาน คือเป็นผู้ประกอบด้วยศีลนี้มาตั้งแต่กาลนานแล้ว หรือว่าเป็นผู้เพิ่งถึงพร้อมชั่วคราว คือเพิ่งถึงพร้อมเมื่อวานนี้ หรือวันก่อน หรือวันซืนนี้หนอ" จริงอยู่ บางรูปเมื่ออยู่ในที่แห่งหนึ่ง ได้ทำมิจฉาอาชีวกรรมไว้มาก กรรมนั้นย่อมปรากฏในที่นั้นเมื่อกาลเวลาล่วงไป ย่อมเป็นที่เปิดเผย ภิกษุนั้นจึงไปยังปัจจันตคามหรือฝั่งสมุทรแห่งใดแห่งหนึ่ง ให้สร้างบรรณศาลาแล้วอยู่ประหนึ่งว่าเป็นพระอรัญญิก มนุษย์ทั้งหลายเกิดความเลื่อมใสแล้วถวายปัจจัยอันประณีตแก่ท่าน ภิกษุชาวชนบทเห็นลาภสักการะของท่านแล้วพิจารณาว่า "ท่านผู้นี้ช่างหยิ่งยโสเสียจริง ท่านผู้นี้เป็นใครกันหนอ" ก็รู้ว่า "เป็นภิกษุที่ทำมิจฉาอาชีวะชื่อโน้นในสถานที่โน้นแล้วหนีมา" จึงรู้ว่า "ไม่สามารถทำอุโบสถหรือปวารณากับภิกษุรูปนี้ได้" แล้วประชุมกันทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอุกเขปนียกรรมเป็นต้นโดยธรรมโดยวินัย พระองค์ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงให้สอบสวนถึงการมีอยู่หรือไม่มีอยู่แห่งปฏิปทาที่ปกปิดไว้เช่นนี้

ဧဝံ ဇာနာတီတိ ဒီဃရတ္တံ သမာပန္နော, န ဣတ္တရသမာပန္နောတိ ဇာနာတိ. အနစ္ဆရိယံ စေတံ. ယံ တထာဂတဿ ဧတရဟိ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ [Pg.281] ပရိသုဒ္ဓံ ဘဝေယျ. ယဿ ဗောဓိသတ္တကာလေပိ ဧဝံ အဟောသိ.

บทว่า "เอวํ ชานาติ" หมายถึง ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ท่านผู้นี้เป็นผู้สมาทานมาช้านาน ไม่ใช่เพิ่งสมาทานชั่วคราว และข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์เลย การที่ศีลมีอาชีวะเป็นที่แปดของพระตถาคตผู้บรรลุสัพพัญญุตญาณแล้วในบัดนี้ จะบริสุทธิ์ตลอดกาลนานนั้น (ย่อมไม่น่าอัศจรรย์) สำหรับพระองค์ผู้ซึ่งความบริสุทธิ์ได้เป็นเช่นนั้นแล้วแม้ในกาลที่ทรงเป็นพระโพธิสัตว์

အတီတေ ကိရ ဂန္ဓာရရာဇာ စ ဝေဒေဟရာဇာ စ ဒွေပိ သဟာယကာ ဟုတွာ ကာမေသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ ရဇ္ဇာနိ ပုတ္တာနံ နိယျာတေတွာ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဧကသ္မိံ အရညဂါမကေ ပိဏ္ဍာယ စရန္တိ. ပစ္စန္တော နာမ ဒုလ္လဘလောဏော ဟောတိ. တတော အလောဏံ ယာဂုံ လဘိတွာ ဧကိဿာယ သာလာယ နိသီဒိတွာ ပိဝန္တိ. အန္တရန္တရေ မနုဿာ လောဏစုဏ္ဏံ အာဟရိတွာ ဒေန္တိ. ဧကဒိဝသံ ဧကော ဝေဒေဟိသိဿ ပဏ္ဏေ ပက္ခိပိတွာ လောဏစုဏ္ဏံ အဒါသိ. ဝေဒေဟိသိ ဂဟေတွာ ဥပဍ္ဎံ ဂန္ဓာရိသိဿ-သန္တိကေ ဌပေတွာ ဥပဍ္ဎံ အတ္တနော သန္တိကေ ဌပေသိ. တတော ထောကံ ပရိဘုတ္တာဝသေသံ ဒိသွာ, ‘‘မာ ဣဒံ နဿီ’’တိ ပဏ္ဏေန ဝေဌေတွာ တိဏဂဟနေ ဌပေသိ. ပုန ဧကသ္မိံ ဒိဝသေ ယာဂုပါနကာလေ သတိံ ကတွာ ဩလောကေန္တော တံ ဒိသွာ ဂန္ဓာရိသိံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဣတော ထောကံ ဂဏှထ အာစရိယာ’’တိ အာဟ. ကုတော တေ လဒ္ဓံ ဝေဒေဟိသီတိ? တသ္မိံ ဒိဝသေ ပရိဘုတ္တာဝသေသံ ‘‘မာ နဿီ’’တိ မယာ ဌပိတန္တိ. ဂန္ဓာရိသိ ဂဟေတုံ န ဣစ္ဆတိ, အလောဏကံယေဝ ယာဂုံ ပိဝိတွာ ဝေဒေဟံ ဣသိံ အဝေါစ –

ได้ยินมาว่า ในอดีตกาล พระเจ้าคันธาระและพระเจ้าวิเทหะ ทั้งสองพระองค์เป็นสหายกัน ทรงเห็นโทษในกามทั้งหลาย จึงทรงมอบราชสมบัติแก่พระโอรสทั้งหลายแล้วทรงผนวชเป็นฤๅษี เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในหมู่บ้านชายป่าแห่งหนึ่ง ชื่อว่าปัจจันตชนบทเป็นที่หาเกลือได้ยาก เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งสองจึงได้ข้าวต้มที่ไม่ใส่เกลือ แล้วนั่งฉันอยู่ในศาลาแห่งหนึ่ง ในระหว่างนั้น พวกมนุษย์ก็นำเกลือป่นมาถวาย วันหนึ่ง บุรุษคนหนึ่งใส่เกลือป่นในใบไม้ถวายแด่พระวิเทหดาบส พระวิเทหดาบสรับแล้ว วางไว้กึ่งหนึ่งในสำนักของพระคันธารดาบส วางไว้กึ่งหนึ่งในสำนักของตน แต่นั้น เห็นเกลือที่เหลือจากการบริโภคเล็กน้อย จึงคิดว่า "เกลือนี้อย่าได้ฉิบหายเลย" แล้วเอาใบไม้ห่อเก็บไว้ในพงหญ้า ต่อมาอีกวันหนึ่ง ในเวลาฉันข้าวต้ม ท่านระลึกขึ้นได้แล้วแลดู เห็นเกลือนั้น จึงเข้าไปหาพระคันธารดาบสแล้วกล่าวว่า "ท่านอาจารย์ โปรดรับเกลือจากที่นี้ไปหน่อยเถิด" (พระคันธารดาบสถามว่า) "ท่านวิเทหะ ท่านได้เกลือมาจากไหน" (พระวิเทหดาบสตอบว่า) "เกลือที่เหลือจากการบริโภคในวันนั้น ข้าพเจ้าเก็บไว้ด้วยคิดว่า 'อย่าได้ฉิบหายเลย'" พระคันธารดาบสไม่ปรารถนาจะรับ ฉันแต่ข้าวต้มที่ไม่ใส่เกลือ แล้วได้กล่าวกับพระวิเทหดาบสว่า –

‘‘ဟိတွာ ဂါမသဟဿာနိ, ပရိပုဏ္ဏာနိ သောဠသ;

ကောဋ္ဌာဂါရာနိ ဖီတာနိ, သန္နိဓိံ ဒါနိ ကုဗ္ဗသီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၆);

ท่านละหมู่บ้านหนึ่งพันอันบริบูรณ์ และฉางสิบหกแห่งอันมั่งคั่งมาแล้ว บัดนี้ ท่านยังมาทำการสะสมอยู่อีกหรือ

ဝေဒေဟိသိ အဝေါစ – ‘‘တုမှေ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာ, ဣဒါနိ ကသ္မာ လောဏစုဏ္ဏမတ္တသန္နိဓိကာရဏာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အနုစ္ဆဝိကံ န ကရောထာ’’တိ? ကိံ မယာ ကတံ ဝေဒေဟိသီတိ? အထ နံ အာဟ –

พระวิเทหดาบสกล่าวว่า "ท่านละราชสมบัติบวชแล้ว บัดนี้ เพราะเหตุไร ท่านจึงกระทำสิ่งที่ไม่สมควรแก่บรรพชา เพราะเหตุแห่งการสะสมเพียงเกลือป่นเล่า" (พระคันธารดาบสถามว่า) "ท่านวิเทหะ ข้าพเจ้าทำอะไรหรือ" ครั้งนั้น พระวิเทหดาบสได้กล่าวกับท่านว่า –

‘‘ဟိတွာ ဂန္ဓာရဝိသယံ, ပဟူတဓနဓာရိယံ;

ပသာသနတော နိက္ခန္တော, ဣဓ ဒါနိ ပသာသသီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၇);

ท่านละแคว้นคันธาระ อันเป็นที่ตั้งแห่งทรัพย์และธัญญาหารมากมาย ออกจากการปกครองมาแล้ว บัดนี้ ท่านยังมาสั่งสอนข้าพเจ้าในที่นี้อีกหรือ

ဂန္ဓာရော အာဟ –

พระคันธารดาบสกล่าวว่า –

‘‘ဓမ္မံ ဘဏာမိ ဝေဒေဟ, အဓမ္မော မေ န ရုစ္စတိ;

ဓမ္မံ မေ ဘဏမာနဿ, န ပါပမုပလိမ္ပတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၈);

ดูก่อนวิเทหะ เรากล่าวธรรม อธรรมไม่เป็นที่ชอบใจของเรา เมื่อเรากล่าวธรรมอยู่ บาปย่อมไม่แปดเปื้อน

ဝေဒေဟော [Pg.282] အာဟ –

พระวิเทหดาบสกล่าวว่า –

‘‘ယေန ကေနစိ ဝဏ္ဏေန, ပရော လဘတိ ရုပ္ပနံ;

မဟတ္ထိယမ္ပိ စေ ဝါစံ, န တံ ဘာသေယျ ပဏ္ဍိတော’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၉);

คนอื่นย่อมได้ความขุ่นเคืองด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้เป็นวาจาที่มีประโยชน์มาก บัณฑิตก็ไม่พึงกล่าววาจานั้น

ဂန္ဓာရော အာဟ –

พระคันธารดาบสกล่าวว่า –

‘‘ကာမံ ရုပ္ပတု ဝါ မာ ဝါ, ဘုသံဝ ဝိကိရီယတု;

ဓမ္မံ မေ ဘဏမာနဿ, န ပါပမုပလိမ္ပတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၈၀);

จะขุ่นเคืองก็ตาม หรือไม่ขุ่นเคืองก็ตาม จะแตกกระจัดกระจายไปอย่างยิ่งก็ตาม เมื่อเรากล่าวธรรมอยู่ บาปย่อมไม่แปดเปื้อน

တတော ဝေဒေဟိသိ ယဿ သကာပိ ဗုဒ္ဓိ နတ္ထိ, အာစရိယသန္တိကေ ဝိနယံ န သိက္ခတိ, သော အန္ဓမဟိံသော ဝိယ ဝနေ စရတီတိ စိန္တေတွာ အာဟ –

แต่นั้น พระวิเทหดาบสคิดว่า "ผู้ใดไม่มีปัญญาเป็นของตน ไม่ศึกษาวินัยในสำนักของอาจารย์ ผู้นั้นย่อมเที่ยวไปในป่าเหมือนกระบือบอด" ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า –

‘‘နော စေ အဿ သကာ ဗုဒ္ဓိ, ဝိနယော ဝါ သုသိက္ခိတော;

ဝနေ အန္ဓမဟိံသောဝ, စရေယျ ဗဟုကော ဇနော.

ถ้าปัญญาของตนไม่มี หรือวินัยที่ศึกษามาดีไม่มี ชนเป็นอันมากก็พึงเที่ยวไปในป่าเหมือนกระบือบอด

ယသ္မာ စ ပနိဓေကစ္စေ, အာစေရမှိ သုသိက္ခိတာ;

တသ္မာ ဝိနီတဝိနယာ, စရန္တိ သုသမာဟိတာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၈၁-၈၂);

ก็เพราะเหตุที่ในโลกนี้ ชนบางพวกเป็นผู้ศึกษาดีแล้วในสำนักอาจารย์ เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงมีวินัยอันแนะนำดีแล้ว มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว ประพฤติตนอยู่

ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ဝေဒေဟိသိ အဇာနိတွာ မယာ ကတန္တိ ဂန္ဓာရိသိံ ခမာပေသိ. တေ ဥဘောပိ တပံ စရိတွာ ဗြဟ္မလောကံ အဂမံသု. ဧဝံ တထာဂတဿ ဗောဓိသတ္တကာလေပိ ဒီဃရတ္တံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ ပရိသုဒ္ဓံ အဟောသိ.

ก็แล ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พระวิเทหดาบสได้ขอให้พระคันธารดาบสอดโทษให้ว่า "ข้าพเจ้าได้กระทำไปเพราะไม่รู้" ท่านทั้งสองนั้นบำเพ็ญตบะแล้ว ได้ไปสู่พรหมโลก ด้วยประการฉะนี้ แม้ในกาลที่พระตถาคตเป็นพระโพธิสัตว์ อาชีวัฏฐมกศีลก็ได้บริสุทธิ์แล้วตลอดกาลนาน

ဥတ္တဇ္ဈာပန္နော အယမာယသ္မာ ဘိက္ခု ယသပတ္တောတိ အယမာယသ္မာ အမှာကံ သတ္ထာ ဘိက္ခု ဉတ္တံ ပညာတဘာဝံ ပါကဋဘာဝံ အဇ္ဈာပန္နော နု ခေါ, သယဉ္စ ပရိဝါရသမ္ပတ္တိံ ပတ္တော နု ခေါ နောတိ. တေန စဿ ပညာတဇ္ဈာပန္နဘာဝေန ယသသန္နိဿိတဘာဝေန စ ကိံ ဧကစ္စေ အာဒီနဝါ သန္ဒိဿန္တိ ဥဒါဟု နောတိ ဧဝံ သမန္နေသန္တူတိ ဒဿေတိ. န တာဝ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ယာဝ ဘိက္ခု န ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု အဘိညာတဘာဝံ ဝါ ပရိဝါရသမ္ပတ္တိံ ဝါ အာပန္နော ဟောတိ, တာဝ ဧကစ္စေ မာနာတိမာနာဒယော အာဒီနဝါ န သံဝိဇ္ဇန္တိ ဥပသန္တူပသန္တော ဝိယ သောတာပန္နော ဝိယ သကဒါဂါမီ ဝိယ စ ဝိဟရတိ. အရိယော နု ခေါ ပုထုဇ္ဇနော နု ခေါတိပိ ဉာတုံ န သက္ကာ ဟောတိ.

ในบทว่า "อุตฺตชฺฌาปนฺโน อยมายสฺมา ภิกฺขุ ยสปตฺโตติ" (พระผู้มีอายุนี้เป็นผู้มีชื่อเสียง ถึงแล้วซึ่งยศ) มีความว่า พระผู้มีอายุผู้เป็นศาสดาของเรานี้ ถึงความเป็นผู้มีชื่อเสียง ความเป็นผู้ปรากฏแล้วหนอแล และถึงพร้อมด้วยบริวารแล้วหนอแล หรือยังหนอ ก็เพราะความเป็นผู้มีชื่อเสียงและเพราะความเป็นผู้มีบริวารนั้นของท่าน โทษบางอย่างจะปรากฏขึ้นหรือไม่หนอ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า "พวกเธอจงแสวงหาอย่างนี้" ในบทว่า "น ตาว ภิกฺขเว" เป็นต้น มีความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่ภิกษุยังไม่ถึงความเป็นผู้มีชื่อเสียงในหมู่พระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้น หรือยังไม่ถึงพร้อมด้วยบริวาร ตราบนั้น โทษบางอย่างมีมานะและอติมานะเป็นต้น ย่อมไม่มี เธอย่อมอยู่เหมือนผู้สงบระงับยิ่ง เหมือนพระโสดาบัน เหมือนพระสกทาคามี ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า "เป็นพระอริยะหนอ หรือเป็นปุถุชนหนอ"

ယတော [Pg.283] စ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ယဒါ ပန ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု ဉာတော ဟောတိ ပရိဝါရသမ္ပန္နော ဝါ, တဒါ တိဏှေန သိင်္ဂေန ဂေါဂဏံ ဝိဇ္ဈန္တော ဒုဋ္ဌဂေါဏော ဝိယ, မိဂသံဃံ အဘိမဒ္ဒမာနော ဒီပိ ဝိယ စ အညေ ဘိက္ခူ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဇ္ဈန္တော အဂါရဝေါ အသဘာဂဝုတ္တိ အဂ္ဂပါဒေန ဘူမိံ ဖုသန္တော ဝိယ စရတိ. ဧကစ္စော ပန ကုလပုတ္တော ယထာ ယထာ ဉာတော ဟောတိ ယသဿီ, တထာ တထာ ဖလဘာရဘရိတော ဝိယ သာလိ သုဋ္ဌုတရံ ဩနမတိ, ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု ဥပသင်္ကမန္တေသု အကိဉ္စနဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ သမဏသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဆိန္နဝိသာဏဥသဘော ဝိယ, စဏ္ဍာလဒါရကော ဝိယ စ သောရတော နိဝါတော နီစစိတ္တော ဟုတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ စေဝ သဒေဝကဿ စ လောကဿ, ဟိတာယ သုခါယ ပဋိပဇ္ဇတိ. ဧဝရူပံ ပဋိပတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘နာဿ ဣဓေကစ္စေ အာဒီနဝါ’’တိ အာဟ.

ในบทว่า "ยโต จ โข ภิกฺขเว" เป็นต้น มีความว่า ก็เมื่อใด ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ เป็นผู้มีชื่อเสียง หรือถึงพร้อมด้วยบริวาร เมื่อนั้น เธอย่อมข่มขี่ภิกษุอื่นในที่นั้นๆ เหมือนโคดุร้ายที่ขวิดฝูงโคด้วยเขาอันแหลมคม และเหมือนเสือดาวที่ขย้ำฝูงเนื้อ เป็นผู้ไม่มีความเคารพ ไม่มีความประพฤติเสมอกัน เที่ยวไปประหนึ่งว่าจรดแผ่นดินด้วยปลายเท้า ส่วนกุลบุตรบางคน เป็นผู้มีชื่อเสียงและมียศโดยประการใดๆ ก็ย่อมน้อมลงอย่างยิ่งโดยประการนั้นๆ เหมือนต้นข้าวสาลีที่น้อมลงเพราะภาระคือรวงข้าว เมื่อพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้นเข้ามาหา ก็พิจารณาถึงความเป็นผู้ไม่มีกังวล ตั้งสมณสัญญาขึ้น เป็นผู้สงบเสงี่ยม อ่อนน้อม มีจิตใจต่ำต้อย เหมือนโคอุสภะที่เขาหัก และเหมือนลูกจัณฑาล แล้วย่อมปฏิบัติเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ภิกษุสงฆ์และแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงปฏิปทาเช่นนี้ จึงตรัสว่า "นาสฺส อิเธกจฺเจ อาทีนวา" (โทษบางอย่างในภิกษุนี้ย่อมไม่มี)

တထာဂတော ပန အဋ္ဌသု လောကဓမ္မေသု တာဒီ, သော ဟိ လာဘေပိ တာဒီ, အလာဘေပိ တာဒီ, ယသေပိ တာဒီ, အယသေပိ တာဒီ, ပသံသာယပိ တာဒီ, နိန္ဒာယပိ တာဒီ, သုခေပိ တာဒီ, ဒုက္ခေပိ တာဒီ, တသ္မာ သဗ္ဗာကာရေန နာဿ ဣဓေကစ္စေ အာဒီနဝါ သံဝိဇ္ဇန္တိ. အဘယူပရတောတိ အဘယော ဟုတွာ ဥပရတော, အစ္စန္တူပရတော သတတူပရတောတိ အတ္ထော. န ဝါ ဘယေန ဥပရတောတိပိ အဘယူပရတော. စတ္တာရိ ဟိ ဘယာနိ ကိလေသဘယံ ဝဋ္ဋဘယံ ဒုဂ္ဂတိဘယံ ဥပဝါဒဘယန္တိ. ပုထုဇ္ဇနော စတူဟိပိ ဘယေဟိ ဘာယတိ. သေက္ခာ တီဟိ, တေသဉှိ ဒုဂ္ဂတိဘယံ ပဟီနံ, ဣတိ သတ္တ သေက္ခာ ဘယူပရတာ, ခီဏာသဝေါ အဘယူပရတော နာမ, တဿ ဟိ ဧကမ္ပိ ဘယံ နတ္ထိ. ကိံ ပရဝါဒဘယံ နတ္ထီတိ? နတ္ထိ. ပရာနုဒ္ဒယံ ပန ပဋိစ္စ, ‘‘မာဒိသံ ခီဏာသဝံ ပဋိစ္စ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ ဥပဝါဒံ ရက္ခတိ. မူလုပ္ပလဝါပိဝိဟာရဝါသီ ယသတ္ထေရော ဝိယ.

ส่วนพระตถาคตเป็นผู้คงที่ในโลกธรรม ๘ ประการ จริงอยู่ พระองค์นั้นเป็นผู้คงที่แม้ในลาภ เป็นผู้คงที่แม้ในความเสื่อมลาภ เป็นผู้คงที่แม้ในยศ เป็นผู้คงที่แม้ในความเสื่อมยศ เป็นผู้คงที่แม้ในสรรเสริญ เป็นผู้คงที่แม้ในนินทา เป็นผู้คงที่แม้ในสุข เป็นผู้คงที่แม้ในทุกข์ เพราะเหตุนั้น โทษบางอย่างในศาสนานี้จึงไม่มีแก่พระองค์โดยประการทั้งปวง บทว่า อภยูปรโต คือ เป็นผู้ไม่มีภัยแล้วจึงงดเว้น อธิบายว่า งดเว้นเด็ดขาด งดเว้นเป็นนิตย์ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อภยูปรโต เพราะไม่งดเว้นด้วยความกลัวภัย จริงอยู่ ภัยมี ๔ อย่าง คือ กิเลสภัย วัฏฏภัย ทุคคติภัย อุปวาทภัย ปุถุชนย่อมกลัวภัยทั้ง ๔ อย่าง พระเสขะย่อมกลัว ๓ อย่าง จริงอยู่ ทุคคติภัยอันพระเสขะเหล่านั้นละได้แล้ว ด้วยเหตุนั้น พระเสขะ ๗ จำพวกจึงชื่อว่าผู้เว้นจากภัย พระขีณาสพชื่อว่า อภยูปรโต (ผู้ไม่งดเว้นเพราะภัย) จริงอยู่ ภัยแม้สักอย่างหนึ่งย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพนั้น ถามว่า ภัยคือการว่าร้ายของผู้อื่น ไม่มีหรือ ตอบว่า ไม่มี แต่ว่า อาศัยความเอ็นดูในผู้อื่น จึงระวังการว่าร้าย ด้วยคิดว่า 'สัตว์ทั้งหลายอาศัยพระขีณาสพเช่นเราแล้ว อย่าได้ฉิบหายเลย' เหมือนพระยสเถระผู้อยู่ในมูลุปปลวาปิวิหาร

ထေရော ကိရ မူလုပ္ပလဝါပိဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. အထဿ ဥပဋ္ဌာကကုလဒွါရံ ပတ္တဿ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ထဏ္ဍိလပီဌကံ နိဿာယ အာသနံ ပညပေသုံ. အမစ္စဓီတာပိ တံယေဝ ပီဌကံ နိဿာယ ပရတောဘာဂေ နီစတရံ အာသနံ ပညာပေတွာ နိသီဒိ. ဧကော နေဝါသိကော ဘိက္ခု ပစ္ဆာ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌော ဒွါရေ ဌတွာဝ ဩလောကေန္တော ထေရော အမစ္စဓီတရာ သဒ္ဓိံ ဧကမဉ္စေ နိသိန္နောတိ သလ္လက္ခေတွာ, ‘‘အယံ ပံသုကူလိကော ဝိဟာရေဝ ဥပသန္တူပသန္တော [Pg.284] ဝိယ ဝိဟရတိ, အန္တောဂါမေ ပန ဥပဋ္ဌာယိကာဟိ သဒ္ဓိံ ဧကမဉ္စေ နိသီဒတီ’’တိ စိန္တေတွာ, ‘‘ကိံ နု ခေါ မယာ ဒုဒ္ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ပုနပ္ပုနံ ဩလောကေတွာ တထာသညီဝ ဟုတွာ ပက္ကာမိ. ထေရောပိ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသီဒိ. နေဝါသိကောပိ ကတဘတ္တကိစ္စော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ, ‘‘တံ ပံသုကူလိကံ နိဂ္ဂဏှိတွာ ဝိဟာရာ နိက္ကဍ္ဎိဿာမီ’’တိ အသညတနီဟာရေန ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပရိဘောဂဃဋတော ဥလုင်္ကေန ဥဒကံ ဂဟေတွာ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တော ပါဒေ ဓောဝိ. ထေရော, ‘‘ကော နု ခေါ အယံ အသညတစာရိကော’’တိ အာဝဇ္ဇန္တော သဗ္ဗံ ဉတွာ, ‘‘အယံ မယိ မနံ ပဒေါသေတွာ အပါယူပဂေါ မာ အဟောသီ’’တိ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ကဏ္ဏိကာမဏ္ဍလသမီပေ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ. နေဝါသိကော ဒုဋ္ဌာကာရေန ဃဋိကံ ဥက္ခိပိတွာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ အန္တော ပဝိဋ္ဌော ထေရံ အပဿန္တော, ‘‘ဟေဋ္ဌာမဉ္စံ ပဝိဋ္ဌော ဘဝိဿတီ’’တိ ဩလောကေတွာ တတ္ထာပိ အပဿန္တော နိက္ခမိတုံ အာရဘိ. ထေရော ဥက္ကာသိ. ဣတရော ဥဒ္ဓံ ဩလောကေန္တော ဒိသွာ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ဧဝမာဟ – ‘‘ပတိရူပံ တေ, အာဝုသော, ပံသုကူလိက ဧဝံ အာနုဘာဝသမ္ပန္နဿ ဥပဋ္ဌာယိကာယ သဒ္ဓိံ ဧကမဉ္စေ နိသီဒိတု’’န္တိ. ပဗ္ဗဇိတာ နာမ, ဘန္တေ, မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ န ဧကမဉ္စေ နိသီဒန္တိ, တုမှေဟိ ပန ဒုဒ္ဒိဋ္ဌမေတန္တိ. ဧဝံ ခီဏာသဝါ ပရာနုဒ္ဒယာယ ဥပဝါဒံ ရက္ခန္တိ.

ได้ยินว่า พระเถระได้เข้าไปสู่บ้านมูลุปปลวาปิเพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้น เมื่อท่านถึงประตูเรือนของสกุลอุปัฏฐาก ชนทั้งหลายรับบาตรแล้วปูอาสนะถวายโดยอาศัยแผ่นกระดานที่ไม่มีขา แม้ธิดาของอำมาตย์ก็อาศัยแผ่นกระดานนั้นนั่นแหละ ปูอาสนะที่ต่ำกว่าในส่วนข้างหนึ่งแล้วนั่งลง ภิกษุอาวาสิกรูปหนึ่งเข้าไปเพื่อบิณฑบาตในภายหลัง ยืนอยู่ที่ประตูแลดูอยู่ ก็กำหนดได้ว่า 'พระเถระนั่งบนเตียงเดียวกันกับธิดาของอำมาตย์' จึงคิดว่า 'พระบังสุกูลิกรูปนี้ อยู่ในวิหารเหมือนเป็นผู้สงบเสงี่ยมยิ่งนัก แต่ในบ้านกลับนั่งบนเตียงเดียวกันกับอุปัฏฐายิกา' แล้วคิดว่า 'อะไรหนอ เราเห็นสิ่งที่ไม่ดีงามเสียแล้ว' จึงแลดูแล้วแลดูอีก ก็ยังมีความสำคัญอย่างนั้นอยู่ จึงหลีกไป แม้พระเถระทำภัตกิจเสร็จแล้ว ไปสู่วิหาร เข้าไปยังที่พัก ปิดประตูแล้วนั่งอยู่ แม้ภิกษุอาวาสิกทำภัตกิจเสร็จแล้ว ไปสู่วิหาร (คิดว่า) 'เราจะข่มขู่พระบังสุกูลิกนั้นแล้วขับออกจากวิหาร' จึงไปยังที่พักของพระเถระด้วยอาการอันไม่สำรวม ตักน้ำจากหม้อน้ำฉันด้วยขัน ทำเสียงดังล้างเท้า พระเถระใคร่ครวญว่า 'นี่ใครหนอ มีความประพฤติไม่สำรวม' ก็ทราบเรื่องทั้งหมด (จึงคิดว่า) 'ภิกษุรูปนี้ประทุษร้ายจิตในเราแล้ว อย่าได้เป็นผู้เข้าถึงอบายเลย' จึงเหาะขึ้นไปในอากาศ นั่งขัดสมาธิใกล้ขื่อกลม ภิกษุอาวาสิกยกสลักขึ้นด้วยอาการโกรธ เปิดประตูเข้าไปข้างใน ไม่เห็นพระเถระ จึงแลดูด้วยคิดว่า 'คงจะเข้าไปอยู่ใต้เตียง' แม้ในที่นั้นก็ไม่เห็น จึงเริ่มจะออกไป พระเถระกระแอม ภิกษุอีกรูปหนึ่งแลดูขึ้นไปเบื้องบน เห็นแล้ว ไม่อาจอดกลั้นได้ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุ ผู้เป็นบังสุกูลิก การที่ท่านผู้สมบูรณ์ด้วยอานุภาพเช่นนี้ จะนั่งบนเตียงเดียวกันกับอุปัฏฐายิกา สมควรแล้วหรือ' (พระเถระตอบว่า) 'ท่านผู้เจริญ บรรพชิตชื่อว่าย่อมไม่นั่งบนเตียงเดียวกันกับมาตุคาม แต่ว่าท่านเห็นผิดไปเอง' พระขีณาสพทั้งหลายย่อมระวังการว่าร้ายเพื่อเอ็นดูผู้อื่นอย่างนี้แล

ခယာ ရာဂဿာတိ ရာဂဿ ခယေနေဝ. ဝီတရာဂတ္တာ ကာမေ န ပဋိသေဝတိ, န ပဋိသင်္ခါယ ဝါရေတွာတိ. တဉ္စေတိ ဧဝံ တထာဂတဿ ကိလေသပ္ပဟာနံ ဉတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဌိတနိသိန္နကာလာဒီသုပိ စတုပရိသမဇ္ဈေ အလင်္ကတဓမ္မာသနေ နိသီဒိတွာပိ ဣတိပိ သတ္ထာ ဝီတရာဂေါ ဝီတဒေါသော ဝီတမောဟော ဝန္တကိလေသော ပဟီနမလော အဗ္ဘာ မုတ္တပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ သုပရိသုဒ္ဓေါတိ ဧဝံ တထာဂတဿ ကိလေသပ္ပဟာနေ ဝဏ္ဏံ ကထယမာနံ တံ ဝီမံသကံ ဘိက္ခုံ ပရေ ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ စေတိ အတ္ထော.

บทว่า ขยา ราคสฺส คือ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะนั่นเทียว (อธิบายว่า) เพราะเป็นผู้มีราคะไปปราศแล้ว จึงไม่เสพกาม ไม่ใช่ห้ามด้วยการพิจารณา บทว่า ตญฺเจ มีความว่า ชนเหล่าอื่นพึงถามภิกษุผู้พิจารณานั้น ผู้เมื่อรู้อย่างนี้ซึ่งการละกิเลสของพระตถาคตแล้ว แม้ในกาลเป็นต้น คือ เวลายืน เวลานั่ง ในที่นั้นๆ และแม้เมื่อประทับนั่งบนธรรมาสน์ที่ประดับแล้วในท่ามกลางบริษัท ๔ กำลังกล่าวคุณในการละกิเลสของพระตถาคตอย่างนี้ว่า 'ด้วยเหตุนี้ พระศาสดาเป็นผู้มีราคะไปปราศแล้ว มีโทสะไปปราศแล้ว มีโมหะไปปราศแล้ว มีกิเลสที่คายแล้ว มีมลทินที่ละแล้ว บริสุทธิ์ยิ่งนัก ดุจพระจันทร์เต็มดวงพ้นจากเมฆหมอก' อย่างนี้

အာကာရာတိ ကာရဏာနိ. အနွယာတိ အနုဗုဒ္ဓိယော. သံဃေ ဝါ ဝိဟရန္တောတိ အပ္ပေကဒါ အပရိစ္ဆိန္နဂဏနဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဇ္ဈေ ဝိဟရန္တော. ဧကော ဝါ ဝိဟရန္တောတိ ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ, တေမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ ဧဝံ ပဋိသလ္လာနေ စေဝ ပါလိလေယျကဝနသဏ္ဍေ စ ဧကကော ဝိဟရန္တော. သုဂတာတိ သုဋ္ဌုဂတာ သုပ္ပဋိပန္နာ ကာရကာ ယုတ္တပယုတ္တာ. ဧဝရူပါပိ ဟိ ဧကစ္စေ ဘိက္ခူ အတ္ထိ. ဒုဂ္ဂတာတိ [Pg.285] ဒုဋ္ဌုဂတာ ဒုပ္ပဋိပန္နာ ကာယဒဠှိဗဟုလာ ဝိဿဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနာ. ဧဝရူပါပိ ဧကစ္စေ အတ္ထိ. ဂဏမနုသာသန္တီတိ ဂဏဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓါ ဂဏာရာမာ ဂဏဗဟုလိကာ ဟုတွာ ဂဏံ ပရိဟရန္တိ. ဧဝရူပါပိ ဧကစ္စေ အတ္ထိ. တေသံ ပဋိပက္ခဘူတာ ဂဏတော နိဿဋာ ဝိသံသဋ္ဌာ ဝိပ္ပမုတ္တဝိဟာရိနောပိ အတ္ထိ.

บทว่า อาการา คือ เหตุทั้งหลาย บทว่า อนฺวยา คือ ความรู้ตาม บทว่า สงฺเฆ วา วิหรนฺโต คือ บางครั้งประทับอยู่ท่ามกลางหมู่ภิกษุซึ่งมีจำนวนนับไม่ถ้วน บทว่า เอโก วา วิหรนฺโต คือ เมื่อทรงหลีกเร้นอยู่โดยตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราต้องการหลีกเร้นอยู่กึ่งเดือน' หรือ 'เราต้องการหลีกเร้นอยู่สามเดือน' และเมื่อประทับอยู่พระองค์เดียวในป่าปาลิเลยยกะ บทว่า สุคตา คือ ผู้ไปดีแล้ว ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้กระทำ เป็นผู้ประกอบความเพียร จริงอยู่ ภิกษุบางพวกแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ บทว่า ทุคฺคตา คือ ผู้ไปไม่ดีแล้ว ปฏิบัติไม่ดีแล้ว มากด้วยการบำรุงร่างกาย มีกรรมฐานที่ปล่อยแล้ว ภิกษุบางพวกแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ บทว่า คณมนุสาสนฺติ คือ ผูกพันด้วยการผูกมัดคณะ ยินดีในคณะ มากด้วยการทำคณะแล้ว บริหารคณะอยู่ ภิกษุบางพวกแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ ภิกษุผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อภิกษุเหล่านั้น คือ ผู้สลัดออกจากคณะ ไม่คลุกคลี มีความเป็นอยู่หลุดพ้น (จากคณะ) ก็มีอยู่

အာမိသေသု သန္ဒိဿန္တီတိ အာမိသဂိဒ္ဓါ အာမိသစက္ခုကာ စတုပစ္စယအာမိသတ္ထမေဝ အာဟိဏ္ဍမာနာ အာမိသေသု သန္ဒိဿမာနကဘိက္ခူပိ အတ္ထိ. အာမိသေန အနုပလိတ္တာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဝိနိဝတ္တမာနသာ အဗ္ဘာ မုတ္တစန္ဒသဒိသာ ဟုတွာ ဝိဟရမာနာပိ အတ္ထိ. နာယမာယသ္မာ တံ တေန အဝဇာနာတီတိ အယံ အာယသ္မာ သတ္ထာ တာယ တာယ ပဋိပတ္တိယာ တံ တံ ပုဂ္ဂလံ နာဝဇာနာတိ, အယံ ပဋိပန္နော ကာရကော, အယံ ဂဏတော နိဿဋော ဝိသံသဋ္ဌော. အယံ အာမိသေန အနုပလိတ္တော ပစ္စယေဟိ ဝိနိဝတ္တမာနသော အဗ္ဘာ မုတ္တော စန္ဒိမာ ဝိယာတိ ဧဝမဿ ဂေဟသိတဝသေန ဥဿာဒနာပိ နတ္ထိ. အယံ ဒုပ္ပဋိပန္နော အကာရကော ကာယဒဠှိဗဟုလော ဝိဿဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနော, အယံ ဂဏဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, အယံ အာမိသဂိဒ္ဓေါ လောလော အာမိသစက္ခုကောတိ ဧဝမဿ ဂေဟသိတဝသေန အပသာဒနာပိ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ ဟောတိ? တထာဂတဿ သတ္တေသု တာဒိဘာဝေါ ကထိတော ဟောတိ. အယဉှိ –

บทว่า āmisesu sandissanti (ย่อมปรากฏในอามิสทั้งหลาย) ความว่า แม้ภิกษุผู้กำหนัดในอามิส มีตาแลดูอามิส เที่ยวไปเพื่อประโยชน์คืออามิส ได้แก่ ปัจจัย ๔ เท่านั้น ปรากฏในอามิสทั้งหลาย ก็มีอยู่ แม้ภิกษุผู้ไม่ฉาบทาด้วยอามิส มีใจคลายออกจากปัจจัย ๔ เป็นดุจพระจันทร์พ้นจากเมฆหมอกอยู่ ก็มีอยู่ บทว่า nāyamāyasmā taṃ tena avajānāti (พระผู้มีอายุนี้ ย่อมไม่ดูหมิ่นบุคคลนั้นด้วยเหตุนั้น) ความว่า พระศาสดาผู้มีอายุนี้ ย่อมไม่ดูหมิ่นบุคคลนั้นๆ ด้วยปฏิปทานั้นๆ การยกย่องภิกษุนั้นโดยความเป็นผู้เกาะเกี่ยวเรือนว่า "ภิกษุนี้เป็นผู้ปฏิบัติดี เป็นผู้ทำกิจ ภิกษุนี้เป็นผู้ออกจากหมู่ ไม่คลุกคลี ภิกษุนี้ไม่ฉาบทาด้วยอามิส มีใจคลายออกจากปัจจัย เปรียบเหมือนพระจันทร์พ้นจากเมฆหมอก" ดังนี้ ย่อมไม่มี การข่มภิกษุนั้นโดยความเป็นผู้เกาะเกี่ยวเรือนว่า "ภิกษุนี้เป็นผู้ปฏิบัติชั่ว ไม่ทำกิจ หมั่นทำให้กายแข็งแรง ทอดทิ้งกรรมฐาน ภิกษุนี้ถูกผูกด้วยเครื่องผูกคือหมู่คณะ ภิกษุนี้เป็นผู้กำหนัดในอามิส เป็นคนโลเล มีตาแลดูอามิส" ดังนี้ ย่อมไม่มี ดังนี้คือเนื้อความ ด้วยบทนี้ อะไรชื่อว่าอันพระองค์ตรัสไว้? ความเป็นผู้มีภาวะคงที่ในสัตว์ทั้งหลายของพระตถาคต ชื่อว่าอันพระองค์ตรัสไว้ จริงอยู่ พระองค์...

‘‘ဝဓကဿ ဒေဝဒတ္တဿ, စောရဿင်္ဂုလိမာလိနော;

ဓနပါလေ ရာဟုလေ စ, သဗ္ဗေသံ သမကော မုနီ’’တိ. (မိ. ပ. ၆.၆.၅);

พระมุนีทรงมีพระทัยเสมอกันในสัตว์ทั้งปวง คือ ในพระเทวทัตผู้ประทุษร้าย ในโจรชื่อองคุลิมาล ในช้างธนบาล และในพระราหุล

၄၈၉. တတြ, ဘိက္ခဝေတိ တေသု ဒွီသု ဝီမံသကေသု. ယော, ‘‘ကေ ပနာယသ္မတော အာကာရာ’’တိ ပုစ္ဆာယံ အာဂတော ဂဏ္ဌိဝီမံသကော စ, ယော ‘‘အဘယူပရတော အယမာယသ္မာ’’တိ အာဂတော မူလဝီမံသကော စ. တေသု မူလဝီမံသကေန တထာဂတောဝ ဥတ္တရိ ပဋိပုစ္ဆိတဗ္ဗော. သော ဟိ ပုဗ္ဗေ ပရဿေဝ ကထာယ နိဋ္ဌင်္ဂတော. ပရော စ နာမ ဇာနိတွာပိ ကထေယျ အဇာနိတွာပိ. ဧဝမဿ ကထာ ဘူတာပိ ဟောတိ အဘူတာပိ, တသ္မာ ပရဿေဝ ကထာယ နိဋ္ဌံ အဂန္တွာ တတော ဥတ္တရိ တထာဂတောဝ ပဋိပုစ္ဆိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော.

๔๘๙. บทว่า tatra, bhikkhave (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมเหล่านั้น) ความว่า ในบรรดาผู้ตรวจสอบ ๒ คนนั้น คือ ผู้ตรวจสอบข้อธรรมที่ซับซ้อนซึ่งมาในคำถามว่า "ก็อาการของท่านผู้มีอายุเป็นอย่างไร" และผู้ตรวจสอบมูลรากซึ่งมาในคำถามว่า "ท่านผู้มีอายุนี้เข้าถึงความไม่มีภัยแล้ว" ในบรรดาผู้ตรวจสอบทั้งสองนั้น ผู้ตรวจสอบมูลรากพึงสอบถามพระตถาคตให้ยิ่งขึ้นไป เพราะว่าผู้นั้นแต่ก่อนได้ถึงความตกลงใจด้วยคำของผู้อื่นเท่านั้น ก็บุคคลอื่นนั้น รู้แล้วพึงกล่าว หรือไม่รู้แล้วพึงกล่าวก็ได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ คำของผู้นั้นอาจเป็นจริงก็ได้ อาจไม่เป็นจริงก็ได้ เพราะฉะนั้น ไม่พึงถึงความตกลงใจด้วยคำของผู้อื่นเท่านั้น แต่พึงสอบถามพระตถาคตให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้น ดังนี้คือเนื้อความ

ဗျာကရမာနောတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ တထာဂတဿ မိစ္ဆာဗျာကရဏံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ သမ္မာ မိစ္ဆာတိ အဝတွာ ဗျာကရမာနောတွေဝ ဝုတ္တံ. ဧတံ ပထောဟမသ္မိ [Pg.286] ဧတံ ဂေါစရောတိ ဧသ မယှံ ပထော ဧသ ဂေါစရောတိ အတ္ထော. ‘‘ဧတာပါထော’’တိပိ ပါဌော, တဿတ္ထော မယှံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ ပရိသုဒ္ဓံ, သွာဟံ တဿ ပရိသုဒ္ဓဘာဝေန ဝီမံသကဿ ဘိက္ခုနော ဉာဏမုခေ ဧတာပါထော, ဧဝံ အာပါထံ ဂစ္ဆာမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နော စ တေန တမ္မယောတိ တေနပိ စာဟံ ပရိသုဒ္ဓေန သီလေန န တမ္မယော, န သတဏှော, ပရိသုဒ္ဓသီလတ္တာဝ နိတ္တဏှောဟမသ္မီတိ ဒီပေတိ.

ในบทว่า byākaramāno (เมื่อพยากรณ์) นี้ เพราะว่า การพยากรณ์ผิดของพระตถาคตย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสว่า "โดยชอบ" หรือ "โดยผิด" แต่ตรัสเพียงว่า byākaramāno เท่านั้น บทว่า etaṃ pathohamasmi etaṃ gocaro (นี้เป็นทางของเรา นี้เป็นโคจรของเรา) ความว่า นี้เป็นทางของเรา นี้เป็นโคจรของเรา ดังนี้คือเนื้อความ แม้บทว่า etāpātho ก็เป็นปาฐะ เนื้อความของปาฐะนั้นว่า อาชีวัฏฐมกศีลของเราบริสุทธิ์ เรานั้นเพราะความที่ศีลนั้นบริสุทธิ์ จึงปรากฏในทางแห่งญาณของภิกษุผู้ตรวจสอบนั้น ชื่อว่าตรัสว่า เราย่อมถึงความปรากฏอย่างนี้ บทว่า no ca tena tammayo (และเราก็ไม่สำเร็จด้วยศีลนั้น) ความว่า เรานั้นแม้ด้วยศีลที่บริสุทธิ์นั้น ก็ไม่สำเร็จด้วยศีลนั้น ไม่เป็นผู้มีตัณหา ทรงแสดงว่า เราเป็นผู้ไม่มีตัณหาเพราะความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์นั่นเอง

ဥတ္တရုတ္တရိံ ပဏီတပဏီတန္တိ ဥတ္တရုတ္တရိံ စေဝ ပဏီတတရဉ္စ ကတွာ ဒေသေတိ. ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂန္တိ ကဏှံ စေဝ သုက္ကဉ္စ, တဉ္စ ခေါ သပ္ပဋိဘာဂံ သဝိပက္ခံ ကတွာ, ကဏှံ ပဋိဗာဟိတွာ သုက္ကန္တိ သုက္ကံ ပဋိဗာဟိတွာ ကဏှန္တိ ဧဝံ သပ္ပဋိဘာဂံ ကတွာ ကဏှသုက္ကံ ဒေသေတိ. ကဏှံ ဒေသေန္တောပိ သဥဿာဟံ သဝိပါကံ ဒေသေတိ, သုက္ကံ ဒေသေန္တောပိ သဥဿာဟံ သဝိပါကံ ဒေသေတိ. အဘိညာယ ဣဓေကစ္စံ ဓမ္မံ ဓမ္မေသု နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ တသ္မိံ ဒေသိတေ ဓမ္မေ ဧကစ္စံ ပဋိဝေဓဓမ္မံ အဘိညာယ တေန ပဋိဝေဓဓမ္မေန ဒေသနာဓမ္မေ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ. သတ္ထရိ ပသီဒတီတိ ဧဝံ ဓမ္မေ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ဘိယျောသောမတ္တာယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သော ဘဂဝါတိ သတ္ထရိ ပသီဒတိ. တေန ပန ဘဂဝတာ ယော ဓမ္မော အက္ခာတော, သောပိ သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော နိယျာနိကတ္တာ. ယွာဿ တံ ဓမ္မံ ပဋိပန္နော သံဃော, သောပိ သုပ္ပဋိပန္နော ဝင်္ကာဒိဒေါသရဟိတံ ပဋိပဒံ ပဋိပန္နတ္တာတိ ဧဝံ ဓမ္မေ သံဃေပိ ပသီဒတိ. တဉ္စေတိ တံ ဧဝံ ပသန္နံ တတ္ထ တတ္ထ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တံ ဘိက္ခုံ.

บทว่า uttaruttariṃ paṇītapaṇītaṃ (ธรรมอันยิ่งๆ ขึ้นไป อันประณีตๆ) ความว่า ทรงกระทำธรรมให้ยิ่งๆ ขึ้นไปและประณีตยิ่งขึ้นแล้วทรงแสดง บทว่า kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ (ธรรมมีส่วนเปรียบเทียบทั้งฝ่ายดำและฝ่ายขาว) ความว่า ทรงกระทำทั้งฝ่ายดำและฝ่ายขาวให้มีส่วนเปรียบเทียบ มีฝ่ายตรงข้าม คือทรงห้ามฝ่ายดำแล้วแสดงฝ่ายขาว หรือทรงห้ามฝ่ายขาวแล้วแสดงฝ่ายดำ ทรงกระทำให้มีส่วนเปรียบเทียบอย่างนี้แล้ว ทรงแสดงธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว แม้เมื่อทรงแสดงธรรมฝ่ายดำ ก็ทรงแสดงให้มีความเพียร มีวิบาก แม้เมื่อทรงแสดงธรรมฝ่ายขาว ก็ทรงแสดงให้มีความเพียร มีวิบาก บทว่า abhiññāya idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhaṃ gacchati (รู้ยิ่งซึ่งธรรมอย่างหนึ่งในโลกนี้แล้ว ย่อมถึงความตกลงใจในธรรมทั้งหลาย) ความว่า เมื่อธรรมนั้นอันพระองค์ทรงแสดงแล้ว บุคคลรู้ยิ่งซึ่งปฏิเวธธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมถึงความตกลงใจในเทศนาธรรมด้วยปฏิเวธธรรมนั้น บทว่า satthari pasīdati (ย่อมเลื่อมใสในพระศาสดา) ความว่า ครั้นถึงความตกลงใจในธรรมอย่างนี้แล้ว ย่อมเลื่อมใสในพระศาสดาโดยประมาณยิ่งขึ้นไปว่า "พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" ก็ธรรมใดอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสไว้แล้ว แม้ธรรมนั้นก็เป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว เพราะเป็นธรรมนำออกจากทุกข์ พระสงฆ์หมู่ใดของพระองค์ปฏิบัติธรรมนั้น แม้พระสงฆ์หมู่นั้นก็เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เพราะปฏิบัติปฏิปทาที่ปราศจากโทษมีกายวังกะเป็นต้น ย่อมเลื่อมใสแม้ในพระธรรมและพระสงฆ์อย่างนี้ บทว่า tañce (ถ้าภิกษุนั้น) ความว่า ภิกษุนั้นผู้เลื่อมใสอย่างนี้แล้ว กล่าวคุณของพระรัตนตรัยในที่นั้นๆ

၄၉၀. ဣမေဟိ အာကာရေဟီတိ ဣမေဟိ သတ္ထုဝီမံသနကာရဏေဟိ. ဣမေဟိ ပဒေဟီတိ ဣမေဟိ အက္ခရသမ္ပိဏ္ဍနပဒေဟိ. ဣမေဟိ ဗျဉ္ဇနေဟီတိ ဣမေဟိ ဣဓ ဝုတ္တေဟိ အက္ခရေဟိ. သဒ္ဓါ နိဝိဋ္ဌာတိ ဩကပ္ပနာ ပတိဋ္ဌိတာ. မူလဇာတာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဝသေန သဉ္ဇာတမူလာ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဟိ သဒ္ဓါယ မူလံ နာမ. အာကာရဝတီတိ ကာရဏံ ပရိယေသိတွာ ဂဟိတတ္တာ သကာရဏာ. ဒဿနမူလိကာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂမူလိကာ. သော ဟိ ဒဿနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဒဠှာတိ ထိရာ. အသံဟာရိယာတိ ဟရိတုံ န သက္ကာ. သမဏေန ဝါတိ သမိတပါပသမဏေန ဝါ. ဗြာဟ္မဏေန ဝါတိ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏေန ဝါ. ဒေဝေန ဝါတိ ဥပပတ္တိဒေဝေန ဝါ. မာရေန ဝါတိ ဝသဝတ္တိမာရေန [Pg.287] ဝါ, သောတာပန္နဿ ဟိ ဝသဝတ္တိမာရေနာပိ သဒ္ဓါ အသံဟာရိယာ ဟောတိ သူရမ္ဗဋ္ဌဿ ဝိယ.

๔๙๐. บทว่า imehi ākārehi (ด้วยอาการเหล่านี้) ความว่า ด้วยเหตุแห่งการตรวจสอบพระศาสดาเหล่านี้ บทว่า imehi padehi (ด้วยบทเหล่านี้) ความว่า ด้วยบทอันเป็นที่รวมแห่งอักษรเหล่านี้ บทว่า imehi byañjanehi (ด้วยพยัญชนะเหล่านี้) ความว่า ด้วยอักษรที่กล่าวไว้ในที่นี้เหล่านี้ บทว่า saddhā niviṭṭhā (ศรัทธาหยั่งลงแล้ว) ความว่า ศรัทธาคือความเชื่อที่หยั่งลงตั้งมั่นแล้ว บทว่า mūlajātā (มีรากเกิดขึ้นแล้ว) ความว่า มีรากเกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งโสดาปัตติมรรค จริงอยู่ โสดาปัตติมรรคชื่อว่าเป็นรากของศรัทธา บทว่า ākāravatī (มีอาการ) ความว่า เป็นศรัทธามีเหตุผล เพราะแสวงหาเหตุแล้วจึงยึดถือ บทว่า dassanamūlikā (มีทัสสนะเป็นราก) ความว่า มีโสดาปัตติมรรคเป็นราก จริงอยู่ โสดาปัตติมรรคนั้นเรียกว่า ทัสสนะ บทว่า daḷhā (มั่นคง) ความว่า มั่นคง บทว่า asaṃhāriyā (ใครๆ นำไปไม่ได้) ความว่า ใครๆ ไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้ บทว่า samaṇena vā (หรือโดยสมณะ) ความว่า หรือโดยสมณะผู้มีบาปสงบแล้ว บทว่า brāhmaṇena vā (หรือโดยพราหมณ์) ความว่า หรือโดยพราหมณ์ผู้มีบาปลอยแล้ว บทว่า devena vā (หรือโดยเทวดา) ความว่า หรือโดยอุปปัตติเทพ บทว่า mārena vā (หรือโดยมาร) ความว่า หรือโดยวสวัตตีมาร จริงอยู่ ศรัทธาของพระโสดาบัน แม้วสวัตตีมารก็ทำให้หวั่นไหวไม่ได้ เหมือนศรัทธาของสูรัมพัฏฐะ

သော ကိရ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သောတာပန္နော ဟုတွာ ဂေဟံ အာဂတော. အထ မာရော ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ ဗုဒ္ဓရူပံ မာပေတွာ တဿ ဃရဒွါရေ ဌတွာ – ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ သာသနံ ပဟိဏိ. သူရော စိန္တေသိ, ‘‘အဟံ ဣဒါနေဝ သတ္ထု သန္တိကာ ဓမ္မံ သုတွာ အာဂတော, ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဥပသင်္ကမိတွာ သတ္ထုသညာယ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. မာရော အာဟ – ‘‘ယံ တေ မယာ, သူရမ္ဗဋ္ဌ, ရူပံ အနိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိ ကထိတံ, တံ အနုပဓာရေတွာဝ သဟသာ မယာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ တွံ ရူပံ နိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ နိစ္စန္တိ ဂဏှာဟီ’’တိ. သူရော စိန္တေသိ – ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ယံ ဗုဒ္ဓါ အနုပဓာရေတွာ အပစ္စက္ခံ ကတွာ ကိဉ္စိ ကထေယျုံ, အဒ္ဓါ အယံ မယှံ ဝိဗာဓနတ္ထံ မာရော အာဂတော’’တိ. တတော နံ တွံ မာရောတိ အာဟ. သော မုသာဝါဒံ ကာတုံ နာသက္ခိ, အာမ မာရောသ္မီတိ ပဋိဇာနိ. ကသ္မာ အာဂတောသီတိ ဝုတ္တေ တဝ သဒ္ဓါစာလနတ္ထန္တိ အာဟ. ကဏှ ပါပိမ, တွံ တာဝ ဧကကော တိဋ္ဌ, တာဒိသာနံ မာရာနံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ မမ သဒ္ဓံ စာလေတုံ အသမတ္ထံ, မဂ္ဂေန အာဂတာ သဒ္ဓါ နာမ သိလာပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတသိနေရု ဝိယ အစလာ ဟောတိ, ကိံ တွံ ဧတ္ထာတိ အစ္ဆရံ ပဟရိ. သော ဌာတုံ အသက္ကောန္တော တတ္ထေဝန္တရဓာယိ. ဗြဟ္မုနာ ဝါတိ ဗြဟ္မကာယိကာဒီသု အညတရဗြဟ္မုနာ ဝါ. ကေနစိ ဝါ လောကသ္မိန္တိ ဧတေ သမဏာဒယော ဌပေတွာ အညေနပိ ကေနစိ ဝါ လောကသ္မိံ ဟရိတုံ န သက္ကာ. ဓမ္မသမန္နေသနာတိ သဘာဝသမန္နေသနာ. ဓမ္မတာသုသမန္နိဋ္ဌောတိ ဓမ္မတာယ သုသမန္နိဋ္ဌော, သဘာဝေနေဝ သုဋ္ဌု သမန္နေသိတော ဟောတီတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

ได้ยินว่า บุรุษนั้นฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว เป็นพระโสดาบัน กลับมาสู่เรือนแล้ว ครั้งนั้น มารเนรมิตพุทธรูปอันประดับด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเขาแล้ว ส่งข่าวไปว่า “พระศาสดาเสด็จมาแล้ว” สุรัมพัฏฐะคิดว่า “เราเพิ่งฟังธรรมจากสำนักของพระศาสดามาเดี๋ยวนี้เอง นี่มันอะไรกันหนอ” ดังนี้แล้ว เข้าไปหา ด้วยสำคัญว่าเป็นพระศาสดา จึงถวายบังคมแล้ว ได้ยืนอยู่ มารกล่าวว่า “ดูก่อนสุรัมพัฏฐะ คำใดที่เรากล่าวแก่ท่านว่า รูปไม่เที่ยง...ฯลฯ...วิญญาณไม่เที่ยง คำนั้นเรามิได้พิจารณาให้ดี กล่าวไปโดยพลัน เพราะฉะนั้น ท่านจงถือเอารูปว่าเที่ยง...ฯลฯ...วิญญาณว่าเที่ยงเถิด” สุรัมพัฏฐะคิดว่า “ข้อที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงพิจารณา ไม่ทรงทำให้ประจักษ์แล้ว จะตรัสคำอะไรๆ นั้น ไม่ใช่ฐานะเลย แน่แท้ มารนี้มาเพื่อทำลาย (ศรัทธา) ของเรา” ลำดับนั้น เขาจึงกล่าวกะมารนั้นว่า “ท่านเป็นมารหรือ” มารนั้นไม่สามารถจะกล่าวคำเท็จได้ จึงรับว่า “ใช่ เราเป็นมาร” เมื่อถูกถามว่า “ท่านมาทำไม” จึงตอบว่า “มาเพื่อทำให้ศรัทธาของท่านหวั่นไหว” (สุรัมพัฏฐะกล่าวว่า) “ดูก่อนมารใจดำผู้มีบาป ท่านจงอยู่แต่ผู้เดียวเถิด แม้มารเช่นท่านตั้งร้อยตั้งพันก็ไม่สามารถทำให้ศรัทธาของเราหวั่นไหวได้ ศรัทธาที่มาด้วยมรรค ชื่อว่าไม่หวั่นไหว ดุจภูเขาสิเนรุที่ตั้งมั่นอยู่บนแผ่นดินศิลา ท่านจะทำอะไรที่นี่ได้” ดังนี้แล้ว ก็ดีดนิ้ว มารนั้นไม่อาจดำรงอยู่ได้ ก็อันตรธานไปในที่นั้นเอง บทว่า พฺรหฺมุนา วา ความว่า หรือโดยพรหมองค์ใดองค์หนึ่งในพรหมกายิกาเป็นต้น บทว่า เกนจิ วา โลกสฺมึ ความว่า เว้นสมณะเป็นต้นเหล่านี้แล้ว ใครๆ อื่นในโลกก็ไม่สามารถจะนำไปได้ บทว่า ธมฺมสมนฺเนสนาติ ได้แก่ การแสวงหาสภาวะ บทว่า ธมฺมตาสุสมนฺนิฏฺโฐติ อธิบายว่า อันบุคคลแสวงหาดีแล้วโดยสภาวะ คือ อันบุคคลแสวงหาดีแล้วโดยความเป็นจริงนั่นเอง เนื้อความที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย

ဝီမံသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวีมังสกสูตร จบแล้ว

၈. ကောသမ္ဗိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาโกสัมพิยสูตร

၄၉၁. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ကောသမ္ဗိယသုတ္တံ. တတ္ထ ကောသမ္ဗိယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. တဿ ကိရ နဂရဿ အာရာမပေါက္ခရဏီအာဒီသု တေသု တေသု ဌာနေသု ကောသမ္ဗရုက္ခာဝ ဥဿန္နာ အဟေသုံ, တသ္မာ ကောသမ္ဗီတိ သင်္ခံ အဂမာသိ. ကုသမ္ဗဿ နာမ ဣသိနော အဿမတော အဝိဒူရေ မာပိတတ္တာတိပိ [Pg.288] ဧကေ. ဃောသိတာရာမေတိ ဃောသိတသေဋ္ဌိနာ ကာရိတေ အာရာမေ.

๔๙๑. พระสูตรเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า โกสัมพิยสูตร ในโกสัมพิยสูตรนั้น บทว่า โกสมฺพิยํ ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนี้ (คือ โกสัมพี) ได้ยินว่า ในที่นั้นๆ มีอารามและสระโบกขรณีเป็นต้นของเมืองนั้น มีแต่ต้นประดู่ลาย (โกสัมพพฤกษ์) หนาแน่น เพราะเหตุนั้น จึงถึงการนับว่า โกสัมพี อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (ชื่อว่าโกสัมพี) แม้เพราะเป็นเมืองที่สร้างขึ้นไม่ไกลจากอาศรมของฤาษีชื่อว่า กุสัมพะ บทว่า โฆสิตาราเม ได้แก่ ในอารามที่โฆสกเศรษฐีสร้าง

ပုဗ္ဗေ ကိရ အဒ္ဒိလရဋ္ဌံ နာမ အဟောသိ. တတော ကောတူဟလကော နာမ ဒလိဒ္ဒေါ ဆာတကဘယေန သပုတ္တဒါရော ကေဒါရပရိစ္ဆိန္နံ သုဘိက္ခံ ရဋ္ဌံ ဂစ္ဆန္တော ပုတ္တံ ဝဟိတုံ အသက္ကောန္တော ဆဍ္ဍေတွာ အဂမာသိ. မာတာ နိဝတ္တိတွာ တံ ဂဟေတွာ ဂတာ. တေ ဧကံ ဂေါပါလကဂါမကံ ပဝိသိံသု, ဂေါပါလကာနဉ္စ တဒါ ပဟတပါယသော ပဋိယတ္တော ဟောတိ, တတော ပါယသံ လဘိတွာ ဘုဉ္ဇိံသု. အထ သော ပုရိသော ပဟူတပါယသံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဇိရာပေတုံ အသက္ကောန္တော ရတ္တိဘာဂေ ကာလံ ကတွာ တတ္ထေဝ သုနခိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ ကုက္ကုရော ဇာတော. သော ဂေါပါလကဿ ပိယော အဟောသိ မနာပေါ, ဂေါပါလကော စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဥပဋ္ဌာသိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါပိ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ကုက္ကုရဿ ဧကံ ပိဏ္ဍံ ဒေတိ. သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ သိနေဟံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဂေါပါလကေန သဒ္ဓိံ ပဏ္ဏသာလမ္ပိ ဂစ္ဆတိ.

ได้ยินว่า ในกาลก่อน ได้มีแคว้นชื่ออัททิลรัฐ จากแคว้นนั้น คนจนชื่อโกตূহลกะ พร้อมด้วยบุตรและภรรยา กลัวภัยคือความหิวโหย เมื่อจะไปยังแคว้นเกทารปริจฉันนะอันสมบูรณ์ด้วยภิกษา ไม่สามารถจะอุ้มบุตรไปได้ จึงทิ้งเสียแล้วไป มารดาหวนกลับมารับบุตรนั้นไป คนเหล่านั้นได้เข้าไปยังหมู่บ้านนายโคบาลแห่งหนึ่ง และในเวลานั้น พวกนายโคบาลได้เตรียมข้าวมธุปายาสไว้มาก พวกเขาได้ข้าวมธุปายาสจากนายโคบาลนั้นแล้วจึงบริโภค ครั้งนั้น บุรุษนั้นบริโภคข้าวมธุปายาสมากแล้ว ไม่สามารถจะย่อยได้ จึงทำกาละในเวลากลางคืน ถือปฏิสนธิในท้องของนางสุนัขในที่นั้นเอง เกิดเป็นสุนัข สุนัขนั้นเป็นที่รักเป็นที่พอใจของนายโคบาล และนายโคบาลก็ได้อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้า แม้พระปัจเจกพุทธเจ้า ในเวลาเสร็จภัตกิจ ก็ประทานข้าวหนึ่งก้อนแก่สุนัข สุนัขนั้นยังความรักใคร่ให้เกิดในพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ก็ไปสู่บรรณศาลาพร้อมกับนายโคบาลด้วย

သော ဂေါပါလကေ အသန္နိဟိတေ ဘတ္တဝေလာယ သယမေဝ ဂန္တွာ ကာလာရောစနတ္ထံ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ ဘုဿတိ, အန္တရာမဂ္ဂေပိ စဏ္ဍမိဂေ ဒိသွာ ဘုဿိတွာ ပလာပေတိ. သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ မုဒုကေန စိတ္တေန ကာလံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. တတြဿ ဃောသကဒေဝပုတ္တောတွေဝ နာမံ အဟောသိ. သော ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ကောသမ္ဗိယံ ဧကသ္မိံ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိ. တံ အပုတ္တကော သေဋ္ဌိ တဿ မာတာပိတူနံ ဓနံ ဒတွာ ပုတ္တံ ကတွာ အဂ္ဂဟေသိ. အထ သော အတ္တနော ပုတ္တေ ဇာတေ သတ္တက္ခတ္တုံ မာရာပေတုံ ဥပက္ကမိ. သော ပုညဝန္တတာယ သတ္တသုပိ ဌာနေသု မရဏံ အပ္ပတွာ အဝသာနေ ဧကာယ သေဋ္ဌိဓီတာယ ဝေယျတ္တိယေန လဒ္ဓဇီဝိကော အပရဘာဂေ ပိတုအစ္စယေန သေဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ပတွာ ဃောသိတသေဋ္ဌိ နာမ ဇာတော. အညေပိ ကောသမ္ဗိယံ ကုက္ကုဋသေဋ္ဌိ ပါဝါရိကသေဋ္ဌီတိ ဒွေ သေဋ္ဌိနော သန္တိ. ဣမေဟိ သဒ္ဓိံ တယော အဟေသုံ.

เมื่อนายโคบาลไม่อยู่ สุนัขนั้นในเวลาภัต ก็ไปเองแล้วเห่าที่ประตูบรรณศาลาเพื่อบอกเวลา แม้ในระหว่างทาง เห็นสัตว์ร้าย ก็เห่าแล้วทำให้หนีไป สุนัขนั้นมีจิตอ่อนโยนในพระปัจเจกพุทธเจ้า ทำกาละแล้ว บังเกิดในเทวโลก ในเทวโลกนั้น เขามีชื่อว่าโฆสกเทวบุตรนั่นเทียว โฆสกเทวบุตรนั้นจุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดในตระกูลหนึ่งในกรุงโกสัมพี เศรษฐีผู้ไม่มีบุตร ให้ทรัพย์แก่บิดามารดาของเขาแล้ว รับมาทำเป็นบุตร ครั้งนั้น เมื่อบุตรของตนเกิด เศรษฐีนั้นพยายามจะให้เขาตายถึงเจ็ดครั้ง เขาเพราะความเป็นผู้มีบุญ จึงไม่ถึงความตายในที่ทั้งเจ็ดแห่ง ในที่สุด ได้ชีวิตเพราะความฉลาดของธิดาเศรษฐีคนหนึ่ง ในภายหลัง เมื่อบิดา (บุญธรรม) ล่วงลับไป ก็ได้ตำแหน่งเศรษฐี มีชื่อว่าโฆสกเศรษฐี ในกรุงโกสัมพี ยังมีเศรษฐีอีกสองคน คือ กุกกุฏเศรษฐี และปาวาริกเศรษฐี รวมกับท่านผู้นี้ (โฆสกเศรษฐี) ก็เป็นสามคน

တေန စ သမယေန တေသံ သဟာယကာနံ သေဋ္ဌီနံ ကုလူပကာ ပဉ္စသတာ ဣသယော ပဗ္ဗတပါဒေ ဝသိံသု. တေ ကာလေန ကာလံ လောဏမ္ဗိလသေဝနတ္ထာယ မနုဿပထံ အာဂစ္ဆန္တိ. အထေကသ္မိံ ဝါရေ ဂိမှသမယေ မနုဿပထံ [Pg.289] အာဂစ္ဆန္တာ နိရုဒကမဟာကန္တာရံ အတိက္ကမိတွာ ကန္တာရပရိယောသာနေ မဟန္တံ နိဂြောဓရုက္ခံ ဒိသွာ စိန္တေသုံ – ‘‘ယာဒိသော အယံ ရုက္ခော, အဒ္ဓါ ဧတ္ထ မဟေသက္ခာယ ဒေဝတာယ ဘဝိတဗ္ဗံ, သာဓု ဝတဿ, သစေ နော ပါနီယံ ဝါ ဘောဇနီယံ ဝါ ဒဒေယျာ’’တိ. ဒေဝတာ ဣသီနံ အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ဣမေသံ သင်္ဂဟံ ကရိဿာမီတိ အတ္တနော အာနုဘာဝေန ဝိဋပန္တရတော နင်္ဂလသီသမတ္တံ ဥဒကဓာရံ ပဝတ္တေသိ. ဣသိဂဏော ရဇတက္ခန္ဓသဒိသံ ဥဒကဝဋ္ဋိံ ဒိသွာ အတ္တနော ဘာဇနေဟိ ဥဒကံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂံ ကတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဒေဝတာယ အမှာကံ ပရိဘောဂဥဒကံ ဒိန္နံ, ဣဒံ ပန အဂါမကံ မဟာအရညံ, သာဓု ဝတဿ, သစေ နော အာဟာရမ္ပိ ဒဒေယျာ’’တိ. ဒေဝတာ ဣသီနံ ဥပသံကပ္ပနဝသေန ဒိဗ္ဗာနိ ယာဂုခဇ္ဇကာဒီနိ ဒတွာ သန္တပ္ပေသိ. ဣသယော စိန္တယိံသု – ‘‘ဒေဝတာယ အမှာကံ ပရိဘောဂဥဒကမ္ပိ ဘောဇနမ္ပိ သဗ္ဗံ ဒိန္နံ, သာဓု ဝတဿ, သစေ နော အတ္တာနံ ဒဿေယျာ’’တိ.

ก็โดยสมัยนั้นแล ฤๅษี ๕๐๐ รูป ผู้เป็นอาจารย์ของเศรษฐีสหายเหล่านั้น อาศัยอยู่ที่เชิงเขา ท่านเหล่านั้นย่อมมาสู่ถิ่นมนุษย์เป็นครั้งคราว เพื่อเสพรสเค็มและรสเปรี้ยว ครั้งนั้น ในคราวหนึ่ง เมื่อฤดูร้อน พวกท่านกำลังมาสู่ถิ่นมนุษย์ ได้ล่วงพ้นทางกันดารใหญ่ที่ปราศจากน้ำแล้ว เห็นต้นไทรใหญ่ต้นหนึ่งที่ชายป่ากันดาร จึงคิดกันว่า “ต้นไม้นี้มีลักษณะเช่นใดหนอ เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่พึงสถิตอยู่ที่นี่เป็นแน่แท้ ถ้าหากเทวดานั้นจะพึงให้น้ำดื่มหรือน้ำใช้แก่เราทั้งหลาย ก็จะเป็นการดีหนอ” เทวดาทราบอัธยาศัยของเหล่าฤๅษีแล้ว คิดว่า “เราจักทำการสงเคราะห์แก่ท่านเหล่านี้” จึงได้บันดาลให้สายน้ำประมาณเท่าหัวไถไหลออกจากระหว่างคาคบไม้ด้วยอานุภาพของตน หมู่ฤๅษีเห็นเกลียวน้ำที่เปรียบดังแท่งเงิน จึงตักน้ำด้วยภาชนะของตนๆ บริโภคแล้ว คิดว่า “เทวดาได้ให้น้ำใช้สอยแก่เราแล้ว แต่ที่นี่เป็นป่าใหญ่ ไม่มีหมู่บ้าน ถ้าหากเทวดาจะพึงให้อาหารแก่เราทั้งหลายด้วย ก็จะเป็นการดีหนอ” เทวดาได้ถวายข้าวต้มและของขบเคี้ยวอันเป็นทิพย์เป็นต้น ตามความดำริของเหล่าฤๅษี แล้วทำให้ท่านอิ่มหนำสำราญ เหล่าฤๅษีคิดกันว่า “เทวดาได้ให้ทั้งน้ำใช้สอยและโภชนะทุกอย่างแก่เราแล้ว ถ้าหากเทวดาจะพึงแสดงตนแก่เราทั้งหลาย ก็จะเป็นการดีหนอ”

ဒေဝတာ တေသံ အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ဥပဍ္ဎကာယံ ဒဿေသိ. တေ အာဟံသု – ‘‘ဒေဝတေ, မဟတီ တေ သမ္ပတ္တိ, ကိံ ကမ္မံ ကတွာ ဣမံ သမ္ပတ္တိံ အဓိဂတာသီ’’တိ? ဘန္တေ, နာတိမဟန္တံ ပရိတ္တကံ ကမ္မံ ကတွာတိ. ဥပဍ္ဎဥပေါသထကမ္မံ နိဿာယ ဟိ ဒေဝတာယ သာ သမ္ပတ္တိ လဒ္ဓါ.

เทวดาทราบอัธยาศัยของท่านเหล่านั้นแล้ว จึงแสดงกายเพียงครึ่งท่อน ท่านเหล่านั้นจึงถามว่า “ดูกรเทวดา สมบัติของท่านยิ่งใหญ่นัก ท่านทำกรรมอะไรไว้ จึงได้บรรลุสมบัตินี้?” (เทวดาทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทำกรรมเพียงเล็กน้อย ไม่ใหญ่โตอะไรเลย” ความจริง เทวดาได้สมบัตินั้นมาเพราะอาศัยกรรมคือการรักษาอุโบสถเพียงกึ่งหนึ่ง

အနာထပိဏ္ဍိကဿ ကိရ ဂေဟေ အယံ ဒေဝပုတ္တော ကမ္မကာရော အဟောသိ. သေဋ္ဌိဿ ဟိ ဂေဟေ ဥပေါသထဒိဝသေသု အန္တမသော ဒါသကမ္မကာရေ ဥပါဒါယ သဗ္ဗော ဇနော ဥပေါသထိကော ဟောတိ. ဧကဒိဝသံ အယံ ကမ္မကာရော ဧကကောဝ ပါတော ဥဋ္ဌာယ ကမ္မန္တံ ဂတော. မဟာသေဋ္ဌိ နိဝါပံ လဘနမနုဿေ သလ္လက္ခေန္တော ဧတဿေဝေကဿ အရညံ ဂတဘာဝံ ဉတွာ အဿ သာယမာသတ္ထာယ နိဝါပံ အဒါသိ. ဘတ္တကာရိကာ ဒါသီ ဧကဿေဝ ဘတ္တံ ပစိတွာ အရညတော အာဂတဿ ဘတ္တံ ဝဍ္ဎေတွာ အဒါသိ, ကမ္မကာရော အာဟ – ‘‘အညေသု ဒိဝသေသု ဣမသ္မိံ ကာလေ ဂေဟံ ဧကသဒ္ဒံ အဟောသိ, အဇ္ဇ အတိဝိယ သန္နိသိန္နံ, ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ? တဿ သာ အာစိက္ခိ – ‘‘အဇ္ဇ ဣမသ္မိံ ဂေဟေ သဗ္ဗေ မနုဿာ ဥပေါသထိကာ, မဟာသေဋ္ဌိ တုယှေဝေကဿ နိဝါပံ အဒါသီ’’တိ. ဧဝံ အမ္မာတိ? အာမ သာမီတိ. ဣမသ္မိံ ကာလေ ဥပေါသထံ သမာဒိန္နဿ ဥပေါသထကမ္မံ ဟောတိ န ဟောတီတိ မဟာသေဋ္ဌိံ ပုစ္ဆ အမ္မာတိ? တာယ ဂန္တွာ ပုစ္ဆိတော မဟာသေဋ္ဌိ အာဟ – ‘‘သကလဥပေါသထကမ္မံ န ဟောတိ, ဥပဍ္ဎကမ္မံ ပန ဟောတိ, ဥပေါသထိကော ဟောတူ’’တိ[Pg.290]. ကမ္မကာရော ဘတ္တံ အဘုဉ္ဇိတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ ဥပေါသထိကော ဟုတွာ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ နိပဇ္ဇိ. တဿ အာဟာရပရိက္ခီဏကာယဿ ရတ္တိံ ဝါတော ကုပ္ပိ. သော ပစ္စူသသမယေ ကာလံ ကတွာ ဥပဍ္ဎဥပေါသထကမ္မနိဿန္ဒေန မဟာဝဋ္ဋနိအဋဝိယံ နိဂြောဓရုက္ခေ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. သော တံ ပဝတ္တိံ ဣသီနံ အာရောစေသိ.

ได้ยินว่า เทพบุตรองค์นี้เคยเป็นคนทำงานในเรือนของอนาถบิณฑิกเศรษฐี จริงอยู่ ในเรือนของเศรษฐี ในวันอุโบสถ คนทั้งหมดนับตั้งแต่ทาสและคนทำงานเป็นที่สุด ย่อมเป็นผู้รักษาอุโบสถ วันหนึ่ง คนทำงานผู้นี้ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ไปที่ทำงานแต่ผู้เดียว มหาเศรษฐีเมื่อตรวจดูคนที่ได้รับส่วนอาหาร ทราบว่าชายผู้นี้คนเดียวเท่านั้นไปป่า จึงได้ให้ส่วนอาหารสำหรับอาหารเย็นแก่เขา ทาสีผู้หุงข้าวได้หุงข้าวสำหรับคนคนเดียว แล้วตักข้าวให้แก่คนทำงานผู้กลับมาจากป่า คนทำงานจึงกล่าวว่า “ในวันอื่นๆ เวลานี้ ที่เรือนจะมีเสียงอื้ออึง แต่วันนี้เงียบสงัดยิ่งนัก นี่เป็นเพราะเหตุใดหนอ?” นางได้บอกแก่เขาว่า “วันนี้ คนทั้งหมดในเรือนนี้รักษาอุโบสถ มหาเศรษฐีได้ให้ส่วนอาหารแก่ท่านผู้เดียวเท่านั้น” (เขาถามว่า) “เป็นเช่นนั้นหรือ แม่?” (นางตอบว่า) “ใช่แล้ว นาย” (เขาจึงกล่าวว่า) “แม่จ๋า ช่วยไปถามมหาเศรษฐีให้ทีว่า ผู้สมาทานอุโบสถในเวลานี้ อุโบสถกรรมจะสำเร็จหรือไม่สำเร็จ?” เมื่อนางไปถามแล้ว มหาเศรษฐีตอบว่า “อุโบสถกรรมโดยสมบูรณ์ย่อมไม่สำเร็จ แต่กรรมกึ่งหนึ่งย่อมสำเร็จได้ ขอให้เขารักษาอุโบสถเถิด” คนทำงานไม่บริโภคข้าว บ้วนปากแล้ว เป็นผู้รักษาอุโบสถ ไปยังที่พักของตนแล้วนอนลง เพราะร่างกายของเขาขาดอาหาร ลมในท้องจึงกำเริบในเวลากลางคืน เขาทำกาลกิริยาในเวลาใกล้รุ่ง แล้วได้บังเกิดเป็นเทพบุตรสถิตอยู่ที่ต้นไทรในป่าใหญ่ซึ่งมีต้นไทรมาก ด้วยผลแห่งกรรมคือการรักษาอุโบสถกึ่งหนึ่ง เทพบุตรนั้นได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแก่เหล่าฤๅษี

ဣသယော တုမှေဟိ မယံ ဗုဒ္ဓေါ, ဓမ္မော, သံဃောတိ အသုတပုဗ္ဗံ သာဝိတာ, ဥပ္ပန္နော နု ခေါ လောကေ ဗုဒ္ဓေါတိ? အာမ, ဘန္တေ, ဥပ္ပန္နောတိ. ဣဒါနိ ကုဟိံ ဝသတီတိ? သာဝတ္ထိံ နိဿာယ ဇေတဝနေ, ဘန္တေတိ. ဣသယော တိဋ္ဌထ တာဝ တုမှေ မယံ သတ္ထာရံ ပဿိဿာမာတိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ နိက္ခမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကောသမ္ဗိနဂရံ သမ္ပာပုဏိံသု. မဟာသေဋ္ဌိနော, ‘‘ဣသယော အာဂတာ’’တိ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ, ‘‘သွေ အမှာကံ ဘိက္ခံ ဂဏှထ, ဘန္တေ’’တိ နိမန္တေတွာ ပုနဒိဝသေ ဣသိဂဏဿ မဟာဒါနံ အဒံသု. ဣသယော ဘုဉ္ဇိတွာဝ ဂစ္ဆာမာတိ အာပုစ္ဆိံသု. တုမှေ, ဘန္တေ, အညသ္မိံ ကာလေ ဧကမ္ပိ မာသံ ဒွေပိ တယောပိ စတ္တာရောပိ မာသေ ဝသိတွာ ဂစ္ဆထ. ဣမသ္မိံ ပန ဝါရေ ဟိယျော အာဂန္တွာ အဇ္ဇေဝ ဂစ္ဆာမာတိ ဝဒထ, ကိမိဒန္တိ? အာမ ဂဟပတယော ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပန္နော, န ခေါ ပန သက္ကာ ဇီဝိတန္တရာယော ဝိဒိတုံ, တေန မယံ တုရိတာ ဂစ္ဆာမာတိ. တေန ဟိ, ဘန္တေ, မယမ္ပိ ဂစ္ဆာမ, အမှေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ ဂစ္ဆထာတိ. တုမှေ အဂါရိယာ နာမ မဟာဇဋာ, တိဋ္ဌထ တုမှေ, မယံ ပုရေတရံ ဂမိဿာမာတိ နိက္ခမိတွာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဒွေပိ ဒိဝသာနိ အဝသိတွာ တုရိတဂမနေနေဝ သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနဝိဟာရေ သတ္ထု သန္တိကမေဝ အဂမံသု. သတ္ထု မဓုရဓမ္မကထံ သုတွာ သဗ္ဗေဝ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု.

เหล่าฤๅษีถามว่า “พวกเราได้ฟังคำที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนจากท่านว่า พุทโธ ธัมโม สังโฆ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้วหรือหนอ?” (เทวดาทูลว่า) “ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ พระองค์อุบัติขึ้นแล้ว” (ฤๅษีถามว่า) “บัดนี้ พระองค์ประทับอยู่ที่ไหน?” (เทวดาทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระองค์ประทับอยู่ที่พระเชตวัน อาศัยกรุงสาวัตถี” เหล่าฤๅษีมีใจเบิกบานยินดี กล่าวว่า “ท่านจงอยู่ที่นี่เถิด พวกเราจักไปเฝ้าพระศาสดา” แล้วออกเดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงโกสัมพี เหล่ามหาเศรษฐีทราบว่า “พวกฤๅษีมาถึงแล้ว” จึงทำการต้อนรับ แล้วนิมนต์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พรุ่งนี้ขอท่านโปรดรับภิกษาของพวกข้าพเจ้าด้วยเถิด” แล้วในวันรุ่งขึ้น ได้ถวายมหาทานแก่หมู่ฤๅษี เหล่าฤๅษีฉันเสร็จแล้วจึงกล่าวอำลาว่า “พวกเราจะไปแล้ว” (เศรษฐีทั้งหลายทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในคราวก่อนๆ ท่านทั้งหลายพักอยู่เดือนหนึ่งบ้าง สองเดือนบ้าง สามเดือนบ้าง สี่เดือนบ้าง แล้วจึงไป แต่ในคราวนี้ ท่านมาถึงเมื่อวาน แล้ววันนี้ก็กล่าวว่าจะไปเสียแล้ว นี่เป็นเพราะเหตุใด?” (ฤๅษีตอบว่า) “ใช่แล้ว คฤหบดีทั้งหลาย พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว และอันตรายแห่งชีวิตก็ไม่อาจรู้ได้ ด้วยเหตุนั้น พวกเราจึงรีบไป” (เศรษฐีทูลว่า) “ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าก็จะไปด้วย ขอท่านทั้งหลายจงไปพร้อมกับพวกข้าพเจ้านี่แหละ” (ฤๅษีกล่าวว่า) “พวกท่านชื่อว่าเป็นคฤหัสถ์ มีเครื่องเกี่ยวกังวลมาก ท่านทั้งหลายจงอยู่ก่อนเถิด พวกเราจะไปก่อน” แล้วก็ออกเดินทางไป ไม่พักอยู่แม้สองวันในที่แห่งหนึ่ง เดินทางไปอย่างรีบเร่งเท่านั้น จนถึงกรุงสาวัตถีแล้ว เข้าไปเฝ้าพระศาสดาถึงที่ประทับในพระเชตวันวิหาร ท่านเหล่านั้นได้ฟังธรรมกถาอันไพเราะของพระศาสดาแล้ว ทั้งหมดก็ได้บรรพชาและบรรลุพระอรหัตผล

တေပိ တယော သေဋ္ဌိနော ပဉ္စဟိ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ သပ္ပိမဓုဖာဏိတာဒီနိ စေဝ ပဋ္ဋုန္နဒုကူလာဒီနိ စ အာဒါယ ကောသမ္ဗိတော နိက္ခမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနသာမန္တေ ခန္ဓာဝါရံ ဗန္ဓိတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. သတ္ထာ တိဏ္ဏမ္ပိ သဟာယကာနံ မဓုရဓမ္မကထံ ကထေသိ. တေ ဗလဝသောမနဿဇာတာ သတ္ထာရံ နိမန္တေတွာ ပုနဒိဝသေ မဟာဒါနံ အဒံသု. ပုန နိမန္တေတွာ ပုနဒိဝသေတိ ဧဝံ အဍ္ဎမာသံ ဒါနံ ဒတွာ, ‘‘အမှာကံ ဇနပဒံ အာဂမနာယ ပဋိညံ ဒေထာ’’တိ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိံသု. ဘဂဝါ, ‘‘သုညာဂါရေ ခေါ ဂဟပတယော တထာဂတာ အဘိရမန္တီ’’တိ အာဟ. ဧတ္တာဝတာ ပဋိညာ ဒိန္နာ နာမ ဟောတီတိ ဂဟပတယော [Pg.291] သလ္လက္ခေတွာ ဒိန္နာ နော ဘဂဝတာ ပဋိညာတိ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ နိက္ခမိတွာ အန္တရာမဂ္ဂေ ယောဇနေ ယောဇနေ ဌာနေ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကောသမ္ဗိံ ပတွာ, ‘‘လောကေ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော’’တိ ကထယိံသု. တယောပိ ဇနာ အတ္တနော အတ္တနော အာရာမေ မဟန္တံ ဓနပရိစ္စာဂံ ကတွာ ဘဂဝတော ဝသနတ္ထာယ ဝိဟာရေ ကာရာပယိံသု. တတ္ထ ကုက္ကုဋသေဋ္ဌိနာ ကာရိတော ကုက္ကုဋာရာမော နာမ အဟောသိ. ပါဝါရိကသေဋ္ဌိနာ အမ္ဗဝနေ ကာရိတော ပါဝါရိကမ္ဗဝနော နာမ အဟောသိ. ဃောသိတေန ကာရိတော ဃောသိတာရာမော နာမ အဟောသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဃောသိတသေဋ္ဌိနာ ကာရိတေ အာရာမေ’’တိ.

แม้เศรษฐีทั้งสามนั้น บรรทุกสิ่งของมีเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น และผ้าปัฏฏุณณะ ผ้าทุกลาเป็นต้น ด้วยเกวียนคนละห้าร้อยเล่ม ออกจากกรุงโกสัมพีแล้ว เดินทางโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถี ตั้งกองเกวียนไว้ใกล้พระเชตวัน แล้วเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว ทำปฏิสันถารแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาได้ตรัสธรรมกถาอันไพเราะแก่สหายทั้งสามคน พวกเขาเกิดโสมนัสอย่างยิ่ง จึงทูลนิมนต์พระศาสดาแล้วถวายมหาทานในวันรุ่งขึ้น ได้นิมนต์อีกในวันรุ่งขึ้นอย่างนี้ ถวายทานตลอดกึ่งเดือนแล้วกราบทูลว่า "ขอพระองค์โปรดประทานปฏิญญาเพื่อเสด็จไปยังชนบทของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด" แล้วหมอบลงแทบพระบาท พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ตถาคตย่อมยินดีในเรือนว่าง" ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ชื่อว่าปฏิญญาอันพระองค์ประทานแล้ว พวกคฤหบดีกำหนดหมายได้ว่า "พระผู้มีพระภาคประทานปฏิญญาแก่เราแล้ว" จึงถวายบังคมพระทศพลแล้วหลีกไป ให้สร้างวิหารในที่ระยะโยชน์ต่อโยชน์ในระหว่างทาง เดินทางโดยลำดับจนถึงกรุงโกสัมพีแล้ว ได้ประกาศว่า "พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว" ชนทั้งสามคนนั้นได้สละทรัพย์เป็นอันมากในอารามของตนๆ ให้สร้างวิหารเพื่อเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ในบรรดาวิหารเหล่านั้น วิหารที่กุกกุฏเศรษฐีให้สร้างชื่อว่า กุกกุฏาราม วิหารที่ปาวาริกเศรษฐีให้สร้างในสวนมะม่วงชื่อว่า ปาวาริกัมพวัน วิหารที่โฆสิตเศรษฐีให้สร้างชื่อว่า โฆสิตาราม ท่านหมายถึงวิหารนั้นจึงกล่าวว่า "ในอารามที่โฆสิตเศรษฐีให้สร้าง"

ဘဏ္ဍနဇာတာတိအာဒီသု ကလဟဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ ဘဏ္ဍနံ နာမ, တံ ဇာတံ ဧတေသန္တိ ဘဏ္ဍနဇာတာ. ဟတ္ထပရာမာသာဒိဝသေန မတ္ထကံ ပတ္တော ကလဟော ဇာတော ဧတေသန္တိ ကလဟဇာတာ. ဝိရုဒ္ဓဘူတံ ဝါဒန္တိ ဝိဝါဒံ, တံ အာပန္နာတိ ဝိဝါဒါပန္နာ. မုခသတ္တီဟီတိ ဝါစာသတ္တီဟိ. ဝိတုဒန္တာတိ ဝိဇ္ဈန္တာ. တေ န စေဝ အညမညံ သညာပေန္တိ န စ သညတ္တိံ ဥပေန္တီတိ တေ အတ္ထဉ္စ ကာရဏဉ္စ ဒဿေတွာ နေဝ အညမညံ ဇာနာပေန္တိ. သစေပိ သညာပေတုံ အာရဘန္တိ, တထာပိ သညတ္တိံ န ဥပေန္တိ, ဇာနိတုံ န ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. နိဇ္ဈတ္တိယာပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ နိဇ္ဈတ္တီတိ သညတ္တိဝေဝစနမေဝေတံ. ကသ္မာ ပနေတေ ဘဏ္ဍနဇာတာ အဟေသုန္တိ? အပ္ပမတ္တကေန ကာရဏေန.

ในบทว่า ภณฺฑนชาตา เป็นต้น ส่วนเบื้องต้นแห่งการทะเลาะวิวาท ชื่อว่า ภัณฑนะ, ภัณฑนะนั้นเกิดแก่ภิกษุเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภัณฑนชาตา (ผู้เกิดการบาดหมาง) การทะเลาะที่ถึงที่สุดด้วยการประทุษร้ายด้วยมือเป็นต้น เกิดแก่ภิกษุเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กลหชาตา (ผู้เกิดการทะเลาะ) การกล่าวคำที่เป็นข้าศึกกัน ชื่อว่า วิวาท, ถึงแล้วซึ่งวิวาทนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิวาทาปันนา (ผู้ถึงแล้วซึ่งการโต้เถียง) บทว่า มุขสตฺตีหิ คือ ด้วยหอกคือปาก บทว่า วิตุรนฺตา คือ ทิ่มแทงอยู่ ในบทว่า เต น เจว อญฺญมญฺญํ สญฺญาเปนฺติ น จ สญฺญตฺตึ อุเปนฺติ (ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่ให้กันและกันเข้าใจ และย่อมไม่ถึงความเข้าใจ) ความว่า ภิกษุเหล่านั้นแสดงทั้งอรรถและเหตุแล้ว ก็ไม่ทำให้กันและกันรู้ได้เลย แม้หากเริ่มจะทำให้เข้าใจ ถึงกระนั้นก็ไม่ถึงความเข้าใจ คือ ไม่ปรารถนาจะรู้ แม้ในบทว่า นิชฺฌตฺติยา ก็มีนัยนี้เช่นกัน และในที่นี้ คำว่า นิชฺฌตฺติ เป็นไวพจน์ของคำว่า สญฺญตฺติ นั่นเอง ถามว่า ก็เหตุไฉน ภิกษุเหล่านี้จึงเกิดการบาดหมางกัน? ตอบว่า เพราะเหตุเพียงเล็กน้อย

ဒွေ ကိရ ဘိက္ခူ ဧကသ္မိံ အာဝါသေ ဝသန္တိ ဝိနယဓရော စ သုတ္တန္တိကော စ. တေသု သုတ္တန္တိကော ဘိက္ခု ဧကဒိဝသံ ဝစ္စကုဋိံ ပဝိဋ္ဌော အာစမနဥဒကာဝသေသံ ဘာဇနေ ဌပေတွာဝ နိက္ခမိ. ဝိနယဓရော ပစ္ဆာ ပဝိဋ္ဌော တံ ဥဒကံ ဒိသွာ နိက္ခမိတွာ တံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆိ, အာဝုသော, တယာ ဣဒံ ဥဒကံ ဌပိတန္တိ? အာမ, အာဝုသောတိ. တွမေတ္ထ အာပတ္တိဘာဝံ န ဇာနာသီတိ? အာမ န ဇာနာမီတိ. ဟောတိ, အာဝုသော, ဧတ္ထ အာပတ္တီတိ. သစေ ဟောတိ ဒေသေဿာမီတိ. သစေ ပန တေ, အာဝုသော, အသဉ္စိစ္စ အသတိယာ ကတံ, နတ္ထိ တေ အာပတ္တီတိ. သော တဿာ အာပတ္တိယာ အနာပတ္တိဒိဋ္ဌိ အဟောသိ.

ได้ยินว่า ภิกษุสองรูป คือ พระวินัยธรและพระสุตตันติกะ อยู่ในอาวาสแห่งหนึ่ง ในบรรดาภิกษุสองรูปนั้น วันหนึ่ง พระสุตตันติกะเข้าไปยังวัจจกุฎี เหลือน้ำชำระไว้ในภาชนะแล้วจึงออกมา พระวินัยธรเข้าไปทีหลัง เห็นน้ำนั้นแล้วออกมา ถามภิกษุรูปนั้นว่า "อาวุโส ท่านเหลือน้ำนี้ไว้หรือ?" (ตอบว่า) "ใช่ อาวุโส" (ถามว่า) "ท่านไม่รู้ความเป็นอาบัติในเรื่องนี้หรือ?" (ตอบว่า) "ใช่ ผมไม่รู้" (กล่าวว่า) "อาวุโส ในเรื่องนี้มีอาบัติ" (ตอบว่า) "ถ้ามีอาบัติ ผมจะแสดง" (กล่าวว่า) "แต่ถ้าท่านทำโดยไม่มีเจตนา ทำโดยไม่มีสติ ท่านก็ไม่มีอาบัติ อาวุโส" พระวินัยธรนั้นมีความเห็นว่าไม่เป็นอาบัติในอาบัตินั้น

ဝိနယဓရော အတ္တနော နိဿိတကာနံ, ‘‘အယံ သုတ္တန္တိကော အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇမာနောပိ န ဇာနာတီ’’တိ အာရောစေသိ. တေ တဿ နိဿိတကေ ဒိသွာ – ‘‘တုမှာကံ ဥပဇ္ဈာယော အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိတွာပိ အာပတ္တိဘာဝံ န ဇာနာတီ’’တိ အာဟံသု. တေ ဂန္တွာ အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿ အာရောစေသုံ. သော [Pg.292] ဧဝမာဟ – ‘‘အယံ ဝိနယဓရော ပုဗ္ဗေ ‘အနာပတ္တီ’တိ ဝတွာ ဣဒါနိ ‘အာပတ္တီ’တိ ဝဒတိ, မုသာဝါဒီ ဧသော’’တိ. တေ ဂန္တွာ, ‘‘တုမှာကံ ဥပဇ္ဈာယော မုသာဝါဒီ’’တိ ဧဝံ အညမညံ ကလဟံ ဝဍ္ဎယိံသု, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

พระวินัยธรบอกแก่ศิษย์ของตนว่า "พระสุตตันติกะรูปนี้ แม้ต้องอาบัติอยู่ก็ไม่รู้" ศิษย์เหล่านั้นเห็นศิษย์ของพระสุตตันติกะแล้วกล่าวว่า "อุปัชฌาย์ของพวกท่าน แม้ต้องอาบัติแล้วก็ไม่รู้ความเป็นอาบัติ" ศิษย์เหล่านั้นไปบอกแก่อุปัชฌาย์ของตน พระสุตตันติกะนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า "พระวินัยธรนี้ เมื่อก่อนกล่าวว่า 'ไม่เป็นอาบัติ' แต่บัดนี้กลับกล่าวว่า 'เป็นอาบัติ' ผู้นี้เป็นคนพูดมุสา" ศิษย์เหล่านั้นไปบอก (แก่ศิษย์ของพระวินัยธร) ว่า "อุปัชฌาย์ของพวกท่านเป็นคนพูดมุสา" พวกเขาได้ทำให้การทะเลาะกันและกันเจริญขึ้นอย่างนี้ ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำนี้ไว้

ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ, ‘‘ဣဓ, ဘန္တေ, ကောသမ္ဗိယံ ဘိက္ခူ ဘဏ္ဍနဇာတာ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တဉ္စ ခေါ နေဝ ပိယကမျတာယ န ဘေဒါဓိပ္ပာယေန, အထ ခေါ အတ္ထကာမတာယ ဟိတကာမတာယ. သာမဂ္ဂိကာရကော ကိရေသ ဘိက္ခု, တသ္မာဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ယထာ ဣမေ ဘိက္ခူ ဝိဝါဒံ အာရဒ္ဓါ, န သက္ကာ မယာ, နာပိ အညေန ဘိက္ခုနာ သမဂ္ဂါ ကာတုံ, အပ္ပေဝ နာမ သဒေဝကေ လောကေ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော ဘဂဝါ သယံ ဝါ ဂန္တွာ, အတ္တနော ဝါ သန္တိကံ ပက္ကောသာပေတွာ ဧတေသံ ဘိက္ခူနံ ခန္တိမေတ္တာပဋိသံယုတ္တံ သာရဏီယဓမ္မဒေသနံ ကထေတွာ သာမဂ္ဂိံ ကရေယျာ’’တိ အတ္ထကာမတာယ ဟိတကာမတာယ ဂန္တွာ အဝေါစ.

บทว่า ภควนฺตํ เอตทโวจ (ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค) คือ ได้กราบทูลคำนี้อันมีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่กรุงโกสัมพีนี้ ภิกษุทั้งหลายเกิดการบาดหมางกัน" และการกราบทูลนั้น มิใช่เพราะความต้องการจะเป็นที่รัก มิใช่ด้วยความประสงค์จะให้แตกแยก แต่ทว่า (กราบทูล) เพราะความต้องการประโยชน์ เพราะความต้องการเกื้อกูล ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นผู้กระทำความสามัคคี เพราะเหตุนั้น เธอจึงมีความคิดนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ได้เริ่มการวิวาทกันแล้ว อันเราหรือภิกษุอื่นไม่สามารถจะทำให้สามัคคีกันได้ เผื่อว่าพระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีบุคคลเปรียบในโลกรวมทั้งเทวโลก จะเสด็จไปเอง หรือรับสั่งให้เรียกมายังสำนักของพระองค์ แล้วทรงแสดงสาราณียธรรมเทศนาอันประกอบด้วยขันติและเมตตาแก่ภิกษุเหล่านี้แล้ว พึงทรงกระทำความสามัคคีได้" (เธอ) ไปกราบทูลเพราะความต้องการประโยชน์ เพราะความต้องการเกื้อกูล ด้วยประการฉะนี้

၄၉၂. ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သာရဏီယာတိ ဟေဋ္ဌာ ကလဟဘဏ္ဍနဝသေန ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဆ သာရဏီယာ ဓမ္မာ အာဂတာတိ ဧဝမိဒံ ကောသမ္ဗိယသုတ္တံ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဂတံ ဟောတိ. တတ္ထ သာရဏီယာတိ သရိတဗ္ဗယုတ္တာ အဒ္ဓါနေ အတိက္ကန္တေပိ န ပမုဿိတဗ္ဗာ. ယော တေ ဓမ္မေ ပူရေတိ, တံ သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယံ ကရောန္တီတိ ပိယကရဏာ. ဂရုံ ကရောန္တီတိ ဂရုကရဏာ. သင်္ဂဟာယာတိ သင်္ဂဟဏတ္ထာယ. အဝိဝါဒါယာတိ အဝိဝါဒနတ္ထာယ. သာမဂ္ဂိယာတိ သမဂ္ဂဘာဝတ္ထာယ. ဧကီဘာဝါယာတိ ဧကီဘာဝတ္ထာယ နိန္နာနာကရဏာယ. သံဝတ္တန္တီတိ ဘဝန္တိ. မေတ္တံ ကာယကမ္မန္တိ မေတ္တစိတ္တေန ကတ္တဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ. ဝစီကမ္မမနောကမ္မေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမာနိ ဘိက္ခူနံ ဝသေန အာဂတာနိ, ဂိဟီသုပိ လဗ္ဘန္တိယေဝ. ဘိက္ခူနဉှိ မေတ္တစိတ္တေန အာဘိသမာစာရိကဓမ္မပူရဏံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဗောဓိဝန္ဒနတ္ထာယ သံဃနိမန္တနတ္ထာယ ဂမနံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ပတ္တပဋိဂ္ဂဟဏံ အာသနပညာပနံ အနုဂမနန္တိ ဧဝမာဒိကံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ.

๔๙๒. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้เป็นสาราณียธรรม ดังนี้ เป็นเทศนาที่ทรงปรารภขึ้นในเบื้องต้นด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะวิวาทกัน ในที่นี้ สาราณียธรรม ๖ ประการมาแล้ว ด้วยประการฉะนี้ โกสัมพิยสูตรนี้จึงเป็นไปตามลำดับอนุสนธิทีเดียว ในบทเหล่านั้น บทว่า สาราณียา คือ ธรรมที่ควรระลึกถึง แม้กาลนานล่วงไปก็ไม่ควรลืม ภิกษุใดบำเพ็ญธรรมเหล่านั้นให้บริบูรณ์ ธรรมเหล่านั้นย่อมทำภิกษุนั้นให้เป็นที่รักของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปิยกรณา (ธรรมทำความเป็นที่รัก) ย่อมทำความเคารพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ครุกรณา (ธรรมทำความเคารพ) บทว่า สังคหาย คือ เพื่อการสงเคราะห์ บทว่า อวิวาทาย คือ เพื่อความไม่วิวาท บทว่า สามัคคิยา คือ เพื่อความเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน บทว่า เอกีภาวาย คือ เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เพื่อความไม่เป็นต่างๆ กัน บทว่า สังวัตตันติ คือ ย่อมเป็นไป บทว่า เมตตัง กายกัมมัง คือ กายกรรมที่พึงทำด้วยเมตตาจิต แม้ในวจีกรรมและมโนกรรม ก็นัยนี้เหมือนกัน ธรรม ๓ ประการเหล่านี้มาโดยอำนาจแห่งภิกษุทั้งหลาย แม้ในคฤหัสถ์ทั้งหลายก็ย่อมได้เหมือนกัน จริงอยู่ การบำเพ็ญอภิสมาจาริกธรรมให้บริบูรณ์ด้วยเมตตาจิตของภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตากายกรรม ส่วนของคฤหัสถ์ทั้งหลาย การไปเพื่อไหว้พระเจดีย์ เพื่อไหว้พระโพธิ์ เพื่อนิิมนต์สงฆ์ ครั้นเห็นภิกษุทั้งหลายเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตแล้ว การลุกขึ้นต้อนรับ การรับบาตร การปูอาสนะ การเดินตามส่ง เป็นต้นอย่างนี้ ชื่อว่า เมตตากายกรรม

ဘိက္ခူနံ မေတ္တစိတ္တေန အာစာရပညတ္တိသိက္ခာပဒံ, ကမ္မဋ္ဌာနကထနံ ဓမ္မဒေသနာ တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနဉ္စ, ‘‘စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဂစ္ဆာမ, ဗောဓိဝန္ဒနတ္ထာယ ဂစ္ဆာမ, ဓမ္မဿဝနံ ကရိဿာမ, ပဒီပမာလာပုပ္ဖပူဇံ ကရိဿာမ, တီဏိ သုစရိတာနိ သမာဒါယ ဝတ္တိဿာမ, သလာကဘတ္တာဒီနိ ဒဿာမ, ဝဿာဝါသိကံ ဒဿာမ, အဇ္ဇ သံဃဿ [Pg.293] စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒဿာမ, သံဃံ နိမန္တေတွာ ခါဒနီယာဒီနိ သံဝိဒဟထ, အာသနာနိ ပညာပေထ, ပါနီယံ ဥပဋ္ဌပေထ, သံဃံ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ အာနေထ, ပညတ္တာသနေ နိသီဒါပေတွာ ဆန္ဒဇာတာ ဥဿာဟဇာတာ ဝေယျာဝစ္စံ ကရောထာ’’တိအာဒိကထနကာလေ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ.

การบอกอาณัติสิกขาบทและอาจารสิกขาบท การบอกกรรมฐาน การแสดงธรรม คือพระพุทธวจนะแม้ทั้งพระไตรปิฎก ด้วยเมตตาจิตของภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม และในเวลาที่คฤหัสถ์ทั้งหลายกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เราไปไหว้พระเจดีย์กันเถิด เราไปไหว้พระโพธิ์กันเถิด เรามาฟังธรรมกันเถิด เรามาบูชาด้วยประทีป ระเบียบดอกไม้ และดอกไม้กันเถิด เราสมาทานสุจริต ๓ ประการแล้วประพฤติกันเถิด เรามาถวายสลากภัตเป็นต้นกันเถิด เรามาถวายผ้าจำนำพรรษากันเถิด วันนี้เราจะถวายปัจจัย ๔ แก่สงฆ์กันเถิด ท่านทั้งหลายจงนิมนต์สงฆ์แล้วจัดแจงของเคี้ยวของฉันเป็นต้นเถิด จงปูอาสนะเถิด จงตั้งน้ำฉันไว้เถิด ท่านทั้งหลายจงไปต้อนรับแล้วนำสงฆ์มาเถิด จงให้ท่านนั่งบนอาสนะที่ปูไว้แล้ว เป็นผู้มีความพอใจ เกิดความอุตสาหะ ทำไวยาวัจจะเถิด' ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม

ဘိက္ခူနံ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီနိ စ ကတွာ ဝိဝိတ္တာသနေ နိသီဒိတွာ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဘိက္ခူ သုခီ ဟောန္တု, အဝေရာ အဗျာပဇ္ဈာ’’တိ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ ‘‘အယျာ သုခီ ဟောန္တု, အဝေရာ အဗျာပဇ္ဈာ’’တိ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ.

การที่ภิกษุทั้งหลายลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ทำการบริหารร่างกายและทำวัตรที่ลานพระเจดีย์เป็นต้นแล้ว นั่งในอาสนะอันสงัด คิดว่า 'ขอภิกษุทั้งหลายในวิหารนี้จงมีความสุข ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนเถิด' ชื่อว่า เมตตามโนกรรม การที่คฤหัสถ์ทั้งหลายคิดว่า 'ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมีความสุข ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนเถิด' ชื่อว่า เมตตามโนกรรม

အာဝိ စေဝ ရဟော စာတိ သမ္မုခါ စ ပရမ္မုခါ စ. တတ္ထ နဝကာနံ စီဝရကမ္မာဒီသု သဟာယဘာဝူပဂမနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ထေရာနံ ပန ပါဒဓောဝနဝန္ဒနဗီဇနဒါနာဒိဘေဒမ္ပိ သဗ္ဗံ သာမီစိကမ္မံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဥဘယေဟိပိ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဒါရုဘဏ္ဍာဒီနံ တေသု အဝမညံ အကတွာ အတ္တနာ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဝိယ ပဋိသာမနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဒေဝတ္ထေရော တိဿတ္ထေရောတိ ဧဝံ ပဂ္ဂယှ ဝစနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဝိဟာရေ အသန္တံ ပန ပရိပုစ္ဆန္တဿ, ကုဟိံ အမှာကံ ဒေဝတ္ထေရော, အမှာကံ တိဿတ္ထေရော ကဒါ နု ခေါ အာဂမိဿတီတိ ဧဝံ မမာယနဝစနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓါနိ ပန နယနာနိ ဥမ္မီလေတွာ သုပ္ပသန္နေန မုခေန ဩလောကနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. ဒေဝတ္ထေရော, တိဿတ္ထေရော အရောဂေါ ဟောတု အပ္ပာဗာဓောတိ သမန္နာဟရဏံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ.

บทว่า อาวี เจว รโห จ คือ ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ในสองอย่างนั้น การเข้าไปเป็นเพื่อนในกิจมีการทำจีวรเป็นต้นของภิกษุใหม่ทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า ส่วนสามีจิกรรมทั้งหมด มีการล้างเท้า การไหว้ การถวายพัดเป็นต้น แก่พระเถระทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า การที่ทั้งสองฝ่ายไม่ดูหมิ่นในภิกษุเหล่านั้นผู้เก็บเครื่องไม้เครื่องเรือนเป็นต้นที่วางไว้ไม่ดี แล้วเก็บงำเสียเหมือนเป็นของที่ตนเองวางไว้ไม่ดี ชื่อว่า เมตตากายกรรมลับหลัง การกล่าววาจายกย่องอย่างนี้ว่า 'พระเทวเถระ พระติสสเถระ' ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมต่อหน้า ส่วนการกล่าวแสดงความรักใคร่แก่ผู้ที่ถามถึงพระเถระที่ไม่อยู่ในวิหารอย่างนี้ว่า 'พระเทวเถระของเราไปไหนหนอ พระติสสเถระของเราจะมาเมื่อไรหนอ' ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมลับหลัง ส่วนการลืมตาซึ่งอ่อนโยนด้วยเมตตาและความรัก แลดูด้วยใบหน้าที่ผ่องใสยิ่งนัก ชื่อว่า เมตตามโนกรรมต่อหน้า การมนสิการว่า 'ขอพระเทวเถระ พระติสสเถระ จงไม่มีโรค มีอาพาธน้อยเถิด' ชื่อว่า เมตตามโนกรรมลับหลัง

လာဘာတိ စီဝရာဒယော လဒ္ဓပစ္စယာ. ဓမ္မိကာတိ ကုဟနာဒိဘေဒံ မိစ္ဆာဇီဝံ ဝဇ္ဇေတွာ ဓမ္မေန သမေန ဘိက္ခာစရိယဝတ္တေန ဥပ္ပန္နာ. အန္တမသော ပတ္တပရိယာပန္နမတ္တမ္ပီတိ ပစ္ဆိမကောဋိယာ ပတ္တေ ပရိယာပန္နံ ပတ္တဿ အန္တောဂတံ ဒွတ္တိကဋစ္ဆုဘိက္ခာမတ္တမ္ပိ. အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီတိ ဧတ္ထ ဒွေ ပဋိဝိဘတ္တာနိ နာမ အာမိသပဋိဝိဘတ္တံ ပုဂ္ဂလပဋိဝိဘတ္တဉ္စ. တတ္ထ, ‘‘ဧတ္တကံ ဒဿာမိ, ဧတ္တကံ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန ဝိဘဇနံ အာမိသပဋိဝိဘတ္တံ နာမ. ‘‘အသုကဿ ဒဿာမိ, အသုကဿ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန ဝိဘဇနံ ပန ပုဂ္ဂလပဋိဝိဘတ္တံ နာမ. တဒုဘယမ္ပိ အကတွာ ယော အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ ဘုဉ္ဇတိ, အယံ အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ နာမ.

บทว่า ลาภา คือ ปัจจัยที่ได้แล้วมีจีวรเป็นต้น บทว่า ธัมมิกา คือ (ปัจจัย) ที่เกิดขึ้นโดยธรรม โดยสม่ำเสมอ ด้วยภิกขาจริยวัตร เว้นมิจฉาชีพมีประเภทคือการหลอกลวงเป็นต้น บทว่า อันตมโส ปัตตปริยาปันนมัตตัมปิ คือ โดยที่สุด แม้เพียงภิกษา ๒-๓ ทัพพีที่ตกไปในบาตรแล้ว ซึ่งนับเนื่องในบาตร ในบทว่า อัปปฏิวิภัตตโภคี นี้ การแบ่งมี ๒ อย่าง คือ อามิสปฏิวิภัตตะ และ ปุคคลปฏิวิภัตตะ ในสองอย่างนั้น การแบ่งด้วยจิตอย่างนี้ว่า 'เราจะให้เท่านี้ เราจะไม่ให้เท่านี้' ชื่อว่า อามิสปฏิวิภัตตะ ส่วนการแบ่งด้วยจิตอย่างนี้ว่า 'เราจะให้แก่รูปโน้น เราจะไม่ให้แก่รูปโน้น' ชื่อว่า ปุคคลปฏิวิภัตตะ ผู้ใดไม่ทำการแบ่งทั้งสองอย่างนั้นแล้วบริโภคของที่ไม่แบ่ง ผู้นี้ชื่อว่า อัปปฏิวิภัตตโภคี

သီလဝန္တေဟိ [Pg.294] သဗြဟ္မစာရီဟိ သာဓာရဏဘောဂီတိ ဧတ္ထ သာဓာရဏဘောဂိနော ဣဒံ လက္ခဏံ, ယံ ယံ ပဏီတံ လဗ္ဘတိ, တံ တံ နေဝ လာဘေန လာဘံ ဇိဂီသနာမုခေန ဂိဟီနံ ဒေတိ, န အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ; ပဋိဂ္ဂဏှန္တောဝ သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူတိ ဂဟေတွာ ဂဏ္ဍိံ ပဟရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ သံဃသန္တကံ ဝိယ ပဿတိ. ဣဒံ ပန သာရဏီယဓမ္မံ ကော ပူရေတိ, ကော န ပူရေတီတိ? ဒုဿီလော တာဝ န ပူရေတိ. န ဟိ တဿ သန္တကံ သီလဝန္တာ ဂဏှန္တိ. ပရိသုဒ္ဓသီလော ပန ဝတ္တံ အခဏ္ဍေန္တော ပူရေတိ.

ในบทว่า สีลวันเตหิ สพรหมจารีหิ สาธารณโภคี นี้ นี้เป็นลักษณะของผู้มีโภคะทั่วไป (คือ) ได้ลาภใดๆ ที่ประณีตแล้ว ไม่ให้ลาภนั้นๆ แก่คฤหัสถ์ทั้งหลายโดยมุ่งหวังจะเอาลาภต่อลาภ และตนเองก็ไม่บริโภค แต่เมื่อรับมาก็รับมาด้วยคิดว่า 'ขอจงเป็นของสาธารณะแก่สงฆ์เถิด' แล้วตีระฆัง เห็นประดุจเป็นของสงฆ์ที่พึงบริโภค ก็สาราณียธรรมนี้ ใครบำเพ็ญให้บริบูรณ์ ใครไม่บำเพ็ญให้บริบูรณ์? ก่อนอื่น ภิกษุผู้ทุศีลย่อมไม่บำเพ็ญให้บริบูรณ์ เพราะว่า ภิกษุผู้มีศีลทั้งหลายย่อมไม่รับของที่เป็นของภิกษุนั้น ส่วนภิกษุผู้มีศีลบริสุทธิ์ ไม่ทำลายวัตร ย่อมบำเพ็ญให้บริบูรณ์

တတြိဒံ ဝတ္တံ – ယော ဟိ ဩဒိဿကံ ကတွာ မာတု ဝါ ပိတု ဝါ အာစရိယုပဇ္ဈာယာဒီနံ ဝါ ဒေတိ, သော ဒါတဗ္ဗံ ဒေတိ, သာရဏီယဓမ္မော ပနဿ န ဟောတိ, ပလိဗောဓဇဂ္ဂနံ နာမ ဟောတိ. သာရဏီယဓမ္မော ဟိ မုတ္တပလိဗောဓဿေဝ ဝဋ္ဋတိ, တေန ပန ဩဒိဿကံ ဒေန္တေန ဂိလာနဂိလာနုပဋ္ဌာကအာဂန္တုကဂမိကာနဉ္စေဝ နဝပဗ္ဗဇိတဿ စ သံဃာဋိပတ္တဂ္ဂဟဏံ အဇာနန္တဿ ဒါတဗ္ဗံ. ဧတေသံ ဒတွာ အဝသေသံ ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ထောကံ ထောကံ အဒတွာ ယော ယတ္တကံ ဂဏှာတိ, တဿ တတ္တကံ ဒါတဗ္ဗံ. အဝသိဋ္ဌေ အသတိ ပုန ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ယံ ယံ ပဏီတံ, တံ တံ ဒတွာ သေသံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ, ‘‘သီလဝန္တေဟီ’’တိ ဝစနတော ဒုဿီလဿ အဒါတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ.

ในข้อนั้น มีวัตรปฏิบัติดังนี้ คือ ภิกษุใดเจาะจงถวายแก่มารดา หรือบิดา หรือแก่อาจารย์อุปัชฌาย์เป็นต้น ภิกษุนั้นชื่อว่าให้สิ่งที่ควรให้ แต่สาราณียธรรมย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น ชื่อว่าเป็นการสางปลิโพธ (ความกังวล) จริงอยู่ สาราณียธรรมย่อมควรแก่ผู้พ้นแล้วจากปลิโพธเท่านั้น ก็เมื่อภิกษุนั้นให้โดยไม่เจาะจง พึงให้แก่ภิกษุไข้ ภิกษุผู้พยาบาลภิกษุไข้ ภิกษุอาคันตุกะ ภิกษุผู้จะเดินทางไป และภิกษุผู้บวชใหม่ซึ่งยังไม่รู้จักวิธีถือสังฆาฏิและบาตร ครั้นให้แก่ภิกษุเหล่านี้แล้ว ของที่เหลือไม่พึงให้ทีละน้อยๆ โดยเริ่มจากอาสนะของพระเถระ ภิกษุรูปใดรับเท่าใด ก็พึงให้แก่ภิกษุรูปนั้นเท่านั้น เมื่อของที่เหลือไม่มี ก็พึงเที่ยวบิณฑบาตอีก แล้วเริ่มจากอาสนะของพระเถระ ของใดประณีต ก็พึงให้ของนั้นๆ ไป แล้วจึงบริโภคส่วนที่เหลือ และเพราะมีพระดำรัสว่า "แก่ผู้มีศีล" แม้การไม่ให้แก่ภิกษุผู้ทุศีลก็ควร

အယံ ပန သာရဏီယဓမ္မော သုသိက္ခိတာယ ပရိသာယ သုပူရော ဟောတိ, နော အသိက္ခိတာယ ပရိသာယ. သုသိက္ခိတာယ ဟိ ပရိသာယ ယော အညတော လဘတိ, သော န ဂဏှာတိ, အညတော အလဘန္တောပိ ပမာဏယုတ္တမေဝ ဂဏှာတိ, န အတိရေကံ. အယဉ္စ ပန သာရဏီယဓမ္မော ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ လဒ္ဓံ လဒ္ဓံ ဒေန္တဿာပိ ဒွါဒသဟိ ဝဿေဟိ ပူရတိ, န တတော ဩရံ. သစေ ဟိ ဒွါဒသမေပိ ဝဿေ သာရဏီယဓမ္မပူရကော ပိဏ္ဍပါတပူရံ ပတ္တံ အာသနသာလာယံ ဌပေတွာ နဟာယိတုံ ဂစ္ဆတိ, သံဃတ္ထေရော စ ကဿေသော ပတ္တောတိ? သာရဏီယဓမ္မပူရကဿာတိ ဝုတ္တေ – ‘‘အာဟရထ န’’န္တိ သဗ္ဗံ ပိဏ္ဍပါတံ ဝိစာရေတွာ ဘုဉ္ဇိတွာ စ ရိတ္တပတ္တံ ဌပေတိ. အထ သော ဘိက္ခု ရိတ္တပတ္တံ ဒိသွာ, ‘‘မယှံ အသေသေတွာဝ ပရိဘုဉ္ဇိံသူ’’တိ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပာဒေတိ, သာရဏီယဓမ္မော ဘိဇ္ဇတိ, ပုန ဒွါဒသ ဝဿာနိ ပူရေတဗ္ဗော [Pg.295] ဟောတိ, တိတ္ထိယပရိဝါသသဒိသော ဟေသ. သကိံ ခဏ္ဍေ ဇာတေ ပုန ပူရေတဗ္ဗောဝ. ယော ပန, ‘‘လာဘာ ဝတ မေ, သုလဒ္ဓံ ဝတ မေ, ယဿ မေ ပတ္တဂတံ အနာပုစ္ဆာဝ သဗြဟ္မစာရီ ပရိဘုဉ္ဇန္တီ’’တိ သောမနဿံ ဇနေတိ, တဿ ပုဏ္ဏော နာမ ဟောတိ.

ก็สาราณียธรรมนี้ย่อมบริบูรณ์ดีในบริษัทที่ได้รับการฝึกฝนมาดีแล้ว แต่ไม่บริบูรณ์ในบริษัทที่ยังไม่ได้รับการฝึกฝน เพราะในบริษัทที่ได้รับการฝึกฝนมาดีแล้ว ภิกษุรูปใดได้จากที่อื่น ภิกษุรูปนั้นย่อมไม่รับ แม้ไม่ได้จากที่อื่น ก็รับแต่พอประมาณ ไม่รับส่วนที่เกิน และสาราณียธรรมนี้ แม้สำหรับภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตบ่อยๆ ได้มาเท่าไรก็ให้ไปเท่านั้น ก็ยังต้องใช้เวลาถึง 12 ปีจึงจะบริบูรณ์ ไม่ต่ำกว่านั้น จริงอยู่ หากแม้ในปีที่ 12 ภิกษุผู้บำเพ็ญสาราณียธรรมวางบาตรที่เต็มด้วยบิณฑบาตไว้ในโรงฉันแล้วไปอาบน้ำ และพระสังฆเถระถามว่า "บาตรนี้ของใคร" เมื่อมีผู้ตอบว่า "ของภิกษุผู้บำเพ็ญสาราณียธรรม" ท่านจึงสั่งว่า "จงนำบาตรนั้นมา" แล้วจัดแจงบิณฑบาตทั้งหมดฉันเสีย และวางบาตรเปล่าไว้ ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นเห็นบาตรเปล่าแล้วเกิดโทมนัสว่า "ท่านทั้งหลายฉันของของเราไปโดยไม่เหลือไว้เลย" สาราณียธรรมของเธอย่อมขาดลง ต้องบำเพ็ญใหม่อีก 12 ปี เพราะข้อนี้เปรียบเหมือนปริวาสของพวกเดียรถีย์ เมื่อขาดไปครั้งหนึ่ง ก็ต้องบำเพ็ญใหม่นั่นเทียว ส่วนภิกษุใดเกิดโสมนัสว่า "เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายฉันของในบาตรของเราโดยไม่ต้องบอกกล่าว" สาราณียธรรมของภิกษุนั้นชื่อว่าบริบูรณ์

ဧဝံ ပူရိတသာရဏီယဓမ္မဿ ပန နေဝ ဣဿာ, န မစ္ဆရိယံ ဟောတိ, သော မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ, သုလဘပစ္စယော; ပတ္တဂတမဿ ဒီယမာနမ္ပိ န ခီယတိ, ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ လဘတိ, ဘယေ ဝါ ဆာတကေ ဝါ သမ္ပတ္တေ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇန္တိ.

ก็สำหรับภิกษุผู้มีสาราณียธรรมอันบำเพ็ญบริบูรณ์แล้วอย่างนี้ ย่อมไม่มีทั้งความริษยาและความตระหนี่ เธอย่อมเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้มีปัจจัยหาได้ง่าย ของในบาตรของเธอแม้จะให้ไปก็ไม่หมดสิ้น ย่อมได้ของชั้นเลิศในที่แจกภัณฑะ เมื่อภัยหรือความอดอยากเกิดขึ้น เทวดาทั้งหลายย่อมขวนขวายช่วยเหลือ

တတြိမာနိ ဝတ္ထူနိ – လေဏဂိရိဝါသီ တိဿတ္ထေရော ကိရ မဟာဂိရိဂါမံ ဥပနိဿာယ ဝသတိ. ပညာသ မဟာထေရာ နာဂဒီပံ စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တာ ဂိရိဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ နိက္ခမိံသု. ထေရော ပဝိသန္တော တေ ဒိသွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘လဒ္ဓံ, ဘန္တေ’’တိ? ဝိစရိမှာ, အာဝုသောတိ. သော အလဒ္ဓဘာဝံ ဉတွာ အာဟ – ‘‘ယာဝါဟံ, ဘန္တေ, အာဂစ္ဆာမိ, တာဝ ဣဓေဝ ဟောထာ’’တိ. မယံ, အာဝုသော, ပညာသ ဇနာ ပတ္တတေမနမတ္တမ္ပိ န လဘိမှာတိ. နေဝါသိကာ နာမ, ဘန္တေ, ပဋိဗလာ ဟောန္တိ, အလဘန္တာပိ ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂသဘာဝံ ဇာနန္တီတိ. ထေရာ အာဂမိံသု. ထေရော ဂါမံ ပါဝိသိ. ဓုရဂေဟေယေဝ မဟာဥပါသိကာ ခီရဘတ္တံ သဇ္ဇေတွာ ထေရံ ဩလောကယမာနာ ဌိတာ ထေရဿ ဒွါရံ သမ္ပတ္တဿေဝ ပတ္တံ ပူရေတွာ အဒါသိ. သော တံ အာဒါယ ထေရာနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဂဏှထ, ဘန္တေ’’တိ သံဃတ္ထေရမာဟ. ထေရော, ‘‘အမှေဟိ ဧတ္တကေဟိ ကိဉ္စိ န လဒ္ဓံ, အယံ သီဃမေဝ ဂဟေတွာ အာဂတော, ကိံ နု ခေါ’’တိ သေသာနံ မုခံ ဩလောကေသိ. ထေရော ဩလောကနာကာရေနေဝ ဉတွာ – ‘‘ဓမ္မေန သမေန လဒ္ဓပိဏ္ဍပါတော, နိက္ကုက္ကုစ္စာ ဂဏှထ ဘန္တေ’’တိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗေသံ ယာဝဒတ္ထံ ဒတွာ အတ္တနာပိ ယာဝဒတ္ထံ ဘုဉ္ဇိ.

ในข้อนั้น มีเรื่องราวดังต่อไปนี้ ได้ยินว่า พระติสสเถระผู้พำนักอยู่ที่เลณคิรี อาศัยอยู่ที่หมู่บ้านมหาคิรี พระมหาเถระ 50 รูปเดินทางไปนาคทีปเพื่อไหว้พระเจดีย์ ได้เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านคิรีแล้ว ไม่ได้อะไรเลย จึงพากันออกมา พระติสสเถระกำลังจะเข้าไปในหมู่บ้าน เห็นท่านเหล่านั้นจึงถามว่า "ได้อะไรบ้างไหม ขอรับ ท่านผู้เจริญ" ท่านเหล่านั้นตอบว่า "เราเที่ยวไปแล้ว ท่านผู้มีอายุ" ท่านทราบว่าพระเถระเหล่านั้นไม่ได้อะไร จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ตราบเท่าที่กระผมจะกลับมา ขอท่านทั้งหลายจงอยู่ที่นี่เถิด" พระเถระเหล่านั้นกล่าวว่า "ท่านผู้มีอายุ พวกเรา 50 รูป แม้เพียงพอจะเลียก้นบาตรก็ยังไม่ได้" พระติสสเถระจึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ชื่อว่าภิกษุเจ้าถิ่นย่อมสามารถ แม้ไม่ได้อะไรก็ย่อมรู้จักสภาพของเส้นทางบิณฑบาต" พระเถระทั้งหลายจึงกลับมารอ พระติสสเถระเข้าไปในหมู่บ้าน ที่บ้านหลังแรกนั่นเอง มหาอุบาสิกาคนหนึ่งเตรียมข้าวปายาสไว้แล้ว ยืนมองดูพระเถระอยู่ พอพระเถระถึงประตูบ้าน นางก็ใส่บาตรจนเต็ม ท่านรับบิณฑบาตนั้นแล้ว ไปยังสำนักของพระเถระทั้งหลาย แล้วกล่าวกับพระสังฆเถระว่า "นิมนต์รับเถิด ขอรับ" พระสังฆเถระมองดูหน้าพระเถระที่เหลือ (พลางคิดว่า) "พวกเรามากมายขนาดนี้ยังไม่ได้อะไรเลย แต่ภิกษุรูปนี้กลับรับมาได้อย่างรวดเร็ว มันเรื่องอะไรกันหนอ" พระติสสเถระทราบได้ด้วยอาการที่ท่านมองนั่นเอง จึงกล่าวว่า "เป็นบิณฑบาตที่ได้มาโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ ขอท่านทั้งหลายจงรับไปโดยไม่ต้องรังเกียจเถิด ขอรับ" แล้วท่านก็แจกให้แก่พระเถระทั้งหมดตามความต้องการ ตั้งแต่รูปแรกเป็นต้นไป และตนเองก็ฉันตามความต้องการเช่นกัน

အထ နံ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ထေရာ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကဒါ, အာဝုသော, လောကုတ္တရဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈီ’’တိ? နတ္ထိ မေ, ဘန္တေ, လောကုတ္တရဓမ္မောတိ. ဈာနလာဘီသိ, အာဝုသောတိ? ဧတမ္ပိ မေ, ဘန္တေ, နတ္ထီတိ. နနု, အာဝုသော, ပါဋိဟာရိယန္တိ? သာရဏီယဓမ္မော မေ, ဘန္တေ, ပူရိတော, တဿ မေ ဓမ္မဿ ပူရိတကာလတော [Pg.296] ပဋ္ဌာယ သစေပိ ဘိက္ခုသတသဟဿံ ဟောတိ, ပတ္တဂတံ န ခီယတီတိ. သာဓု သာဓု, သပ္ပုရိသ, အနုစ္ဆဝိကမိဒံ တုယှန္တိ. ဣဒံ တာဝ ပတ္တဂတံ န ခီယတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု.

ครั้งนั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระเถระทั้งหลายได้ถามท่านว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านได้บรรลุโลกุตรธรรมเมื่อใด" ท่านตอบว่า "ท่านผู้เจริญ โลกุตรธรรมของกระผมไม่มี" พระเถระทั้งหลายถามอีกว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านเป็นผู้ได้ฌานหรือ" ท่านตอบว่า "ท่านผู้เจริญ แม้ข้อนี้ก็ไม่มีแก่กระผม" พระเถระทั้งหลายจึงกล่าวว่า "ท่านผู้มีอายุ นี่เป็นปาฏิหาริย์มิใช่หรือ" ท่านตอบว่า "ท่านผู้เจริญ สาราณียธรรมของกระผมบริบูรณ์แล้ว ตั้งแต่เวลาที่ธรรมนั้นของกระผมบริบูรณ์เป็นต้นมา แม้หากมีภิกษุแสนรูป ของในบาตรก็ไม่หมดสิ้น" พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า "ดีแล้ว ดีแล้ว สัตบุรุษ ข้อนี้สมควรแก่ท่านแล้ว" นี้เป็นเรื่องราวในข้อที่ว่า "ของในบาตรไม่หมดสิ้น"

အယမေဝ ပန ထေရော စေတိယပဗ္ဗတေ ဂိရိဘဏ္ဍမဟာပူဇာယ ဒါနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကိံ ဝရဘဏ္ဍ’’န္တိ ပုစ္ဆတိ. ဒွေ သာဋကာ, ဘန္တေတိ. ဧတေ မယှံ ပါပုဏိဿန္တီတိ. တံ သုတွာ အမစ္စော ရညော အာရောစေသိ – ‘‘ဧကော ဒဟရော ဧဝံ ဝဒတီ’’တိ. ‘‘ဒဟရဿေဝံ စိတ္တံ, မဟာထေရာနံ ပန သုခုမသာဋကာ ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ ဝတွာ, ‘‘မဟာထေရာနံ ဒဿာမီ’’တိ ဌပေသိ. တဿ ဘိက္ခုသံဃေ ပဋိပါဋိယာ ဌိတေ ဒေန္တဿ မတ္ထကေ ဌပိတာပိ တေ သာဋကာ ဟတ္ထံ နာရောဟန္တိ, အညေဝ အာရောဟန္တိ. ဒဟရဿ ဒါနကာလေ ပန ဟတ္ထံ အာရုဠှာ. သော တဿ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ အမစ္စဿ မုခံ ဩလောကေတွာ ဒဟရံ နိသီဒါပေတွာ ဒါနံ ဒတွာ သံဃံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဒဟရဿ သန္တိကေ နိသီဒိတွာ, ‘‘ကဒါ, ဘန္တေ, ဣမံ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိတ္ထာ’’တိ အာဟ. သော ပရိယာယေနပိ အသန္တံ အဝဒန္တော, ‘‘နတ္ထိ မယှံ, မဟာရာဇ, လောကုတ္တရဓမ္မော’’တိ အာဟ. နနု, ဘန္တေ, ပုဗ္ဗေဝ အဝစုတ္ထာတိ? အာမ, မဟာရာဇ, သာရဏီယဓမ္မပူရကော အဟံ, တဿ မေ ဓမ္မဿ ပူရိတကာလတော ပဋ္ဌာယ ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ ပါပုဏာတီတိ. သာဓု သာဓု, ဘန္တေ, အနုစ္ဆဝိကမိဒံ တုမှာကန္တိ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ. ဣဒံ ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ ပါပုဏာတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု.

ก็พระเถระรูปนี้แล ไปยังสถานที่ถวายทานในพิธีบูชาใหญ่ด้วยผ้าที่กองไว้ดุจภูเขา ณ เจติยบรรพต แล้วถามว่า “ในที่นี้ อะไรคือภัณฑะอันประเสริฐ?” (มีผู้ตอบว่า) “ผ้าสาฎก ๒ ผืน ขอรับท่านผู้เจริญ” (พระเถระจึงกล่าวว่า) “ผ้าเหล่านี้จักถึงแก่เรา” อำมาตย์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกราบทูลพระราชาว่า “ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งกล่าวอย่างนี้” (พระราชาตรัสว่า) “ภิกษุหนุ่มมีจิตอย่างนี้ แต่ผ้าเนื้อละเอียดสมควรแก่พระมหาเถระทั้งหลาย” แล้วทรงเก็บผ้าคู่นั้นไว้โดยดำริว่า “เราจักถวายแก่พระมหาเถระทั้งหลาย” เมื่อภิกษุสงฆ์ยืนอยู่ตามลำดับ แม้ผ้าสาฎกเหล่านั้นที่พระราชาผู้ถวายทรงวางไว้บนสุด ก็ไม่มาสู่พระหัตถ์ มีแต่ผ้าผืนอื่นมาสู่พระหัตถ์ แต่ในเวลาถวายแก่ภิกษุหนุ่ม ผ้าคู่นั้นกลับมาสู่พระหัตถ์ พระองค์จึงทรงวางผ้าคู่นั้นไว้ในมือของภิกษุหนุ่มนั้นแล้ว ทอดพระเนตรดูหน้าของอำมาตย์ รับสั่งให้ภิกษุหนุ่มนั่งลง ถวายทานแล้ว ส่งหมู่ภิกษุกลับไป แล้วประทับนั่งในสำนักของภิกษุหนุ่ม ตรัสถามว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านแทงตลอดธรรมนี้เมื่อไร?” ภิกษุหนุ่มนั้น แม้โดยปริยายก็ไม่กล่าวถึงคุณที่ไม่มีอยู่ จึงกล่าวว่า “มหาบพิตร โลกุตรธรรมของอาตมาไม่มี” (พระราชาตรัสถามว่า) “ท่านผู้เจริญ ก็ท่านมิได้กล่าวก่อนแล้วหรือ?” (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) “ใช่แล้ว มหาบพิตร อาตมาเป็นผู้บำเพ็ญสาราณิยธรรมให้บริบูรณ์ จำเดิมแต่กาลที่ธรรมนั้นของอาตมาบริบูรณ์แล้ว ภัณฑะอันเลิศย่อมถึงแก่อาตมาในสถานที่แจกภัณฑะ” (พระราชาตรัสว่า) “ดีแล้ว ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลาย” แล้วถวายบังคมหลีกไป นี้เป็นเรื่องประกอบในข้อว่า “ภัณฑะอันเลิศย่อมถึงในสถานที่แจกภัณฑะ”

ဗြာဟ္မဏတိဿဘယေ ပန ဘာတရဂါမဝါသိနော နာဂတ္ထေရိယာ အနာရောစေတွာဝ ပလာယိံသု. ထေရီ ပစ္စူသကာလေ, ‘‘အတိဝိယ အပ္ပနိဂ္ဃောသော ဂါမော, ဥပဓာရေထ တာဝါ’’တိ ဒဟရဘိက္ခုနိယော အာဟ. တာ ဂန္တွာ သဗ္ဗေသံ ဂတဘာဝံ ဉတွာ အာဂမ္မ ထေရိယာ အာရောစေသုံ. သာ သုတွာ, ‘‘မာ တုမှေ တေသံ ဂတဘာဝံ စိန္တယိတ္ထ, အတ္တနော ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာယောနိသောမနသိကာရေသုယေဝ ယောဂံ ကရောထာ’’တိ ဝတွာ ဘိက္ခာစာရဝေလာယ ပါရုပိတွာ အတ္တဒွါဒသမာ ဂါမဒွါရေ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ အဋ္ဌာသိ. ရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ ဒွါဒသန္နမ္ပိ ဘိက္ခုနီနံ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ, ‘‘အယျေ, အညတ္ထ မာ ဂစ္ဆထ, နိစ္စံ ဣဓေဝ ဧထာ’’တိ အာဟ. ထေရိယာ ပန ကနိဋ္ဌဘာတာ [Pg.297] နာဂတ္ထေရော နာမ အတ္ထိ. သော, ‘‘မဟန္တံ ဘယံ, န သက္ကာ ဣဓ ယာပေတုံ, ပရတီရံ ဂမိဿာမာတိ အတ္တဒွါဒသမောဝ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနာ နိက္ခန္တော ထေရိံ ဒိသွာ ဂမိဿာမီ’’တိ ဘာတရဂါမံ အာဂတော. ထေရီ, ‘‘ထေရာ အာဂတာ’’တိ သုတွာ တေသံ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ကိံ အယျာတိ ပုစ္ဆိ. သော တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိ. သာ, ‘‘အဇ္ဇ ဧကဒိဝသံ ဝိဟာရေယေဝ ဝသိတွာ သွေဝ ဂမိဿထာ’’တိ အာဟ. ထေရာ ဝိဟာရံ အဂမံသု.

ส่วนในคราวเกิดภัยจากโจรชื่อพราหมณ์ติสสะ ชาวบ้านภาตรคามพากันหลบหนีไปโดยมิได้บอกแก่พระนาคเถรีเลย พระเถรีในเวลาใกล้รุ่ง ได้กล่าวกับภิกษุณีสาวทั้งหลายว่า “หมู่บ้านเงียบเสียงผิดปกติ พวกเธอจงไปสืบดูก่อน” ภิกษุณีเหล่านั้นไปแล้ว ทราบความที่คนทั้งหมดหนีไปแล้ว จึงกลับมาบอกแก่พระเถรี ท่านได้ฟังแล้วจึงกล่าวว่า “พวกเธออย่าได้คิดถึงการไปของพวกเขาเลย จงประกอบความเพียรในการเรียนบาลี การสอบถามอรรถกถา และการทำไว้ในใจโดยแยบคายของตนเถิด” ครั้นในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ท่านได้ครองผ้า มีตนเป็นที่ ๑๒ ได้ยืนอยู่ที่โคนต้นไทรที่ประตูหมู่บ้าน เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ได้ถวายบิณฑบาตแก่ภิกษุณีทั้ง ๑๒ รูป แล้วกล่าวว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย โปรดอย่าไปที่อื่นเลย โปรดมาที่นี่เป็นนิตย์เถิด” ส่วนพระเถรีมีน้องชายชื่อว่าพระนาคเถระ ท่านคิดว่า “ภัยใหญ่หลวง ไม่สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปในที่นี้ได้ เราจักไปสู่ฝั่งทะเลอีกข้างหนึ่ง” จึงมีตนเป็นที่ ๑๒ ออกจากที่อยู่ของตน (คิดว่า) “จักไปพบพระเถรีแล้วจึงไป” จึงมายังภาตรคาม พระเถรีได้ฟังว่า “พระเถระทั้งหลายมาแล้ว” จึงไปยังสำนักของท่านเหล่านั้นแล้วถามว่า “ท่านผู้เจริญ มาด้วยเหตุใด?” พระเถระนั้นได้บอกเรื่องราวนั้น พระเถรีนั้นกล่าวว่า “วันนี้ขอท่านจงพักอยู่ที่วิหารสักวันหนึ่ง แล้วพรุ่งนี้ค่อยไปเถิด” พระเถระทั้งหลายได้ไปยังวิหาร

ထေရီ ပုနဒိဝသေ ရုက္ခမူလေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဣမံ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ အာဟ. ထေရော, ‘‘ဝဋ္ဋိဿတိ ထေရီ’’တိ ဝတွာ တုဏှီ အဋ္ဌာသိ. ဓမ္မိကော တာတာ ပိဏ္ဍပါတော ကုက္ကုစ္စံ အကတွာ ပရိဘုဉ္ဇထာတိ. ဝဋ္ဋိဿတိ ထေရီတိ. သာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ အာကာသေ ခိပိ, ပတ္တော အာကာသေ အဋ္ဌာသိ. ထေရော, ‘‘သတ္တတာလမတ္တေ ဌိတမ္ပိ ဘိက္ခုနီဘတ္တမေဝ, ထေရီတိ ဝတွာ ဘယံ နာမ သဗ္ဗကာလံ န ဟောတိ, ဘယေ ဝူပသန္တေ အရိယဝံသံ ကထယမာနော, ‘ဘော ပိဏ္ဍပါတိက ဘိက္ခုနီဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝီတိနာမယိတ္ထာ’တိ စိတ္တေန အနုဝဒိယမာနော သန္ထမ္ဘေတုံ န သက္ခိဿာမိ, အပ္ပမတ္တာ ဟောထ ထေရိယော’’တိ မဂ္ဂံ အာရုဟိ.

ในวันรุ่งขึ้น พระเถรีเที่ยวบิณฑบาตที่โคนต้นไม้แล้ว เข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า “ขอท่านจงฉันบิณฑบาตนี้เถิด” พระเถระกล่าวว่า “น้องหญิง จะสมควรหรือ?” แล้วได้นิ่งยืนอยู่ (พระเถรีกล่าวว่า) “พี่ชาย บิณฑบาตนี้เป็นของที่ได้มาโดยธรรม ขอท่านอย่าได้รังเกียจเลย จงฉันเถิด” (พระเถระกล่าวอีกว่า) “น้องหญิง จะสมควรหรือ?” พระเถรีนั้นจึงรับบาตรแล้วโยนขึ้นไปในอากาศ บาตรได้ลอยนิ่งอยู่ในอากาศ พระเถระ (คิดว่า) “แม้จะลอยอยู่สูงประมาณ ๗ ชั่วลำตาล ก็ยังเป็นภัตตาหารของภิกษุณีอยู่นั่นเอง” แล้วกล่าวว่า “น้องหญิง ภัยย่อมไม่มีตลอดกาล เมื่อภัยสงบแล้ว (เรา) จักแสดงอริยวังสปฏิปทา (แต่) เมื่อถูกจิตคอยติดตามกล่าวว่า ‘ดูก่อน ท่านผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรรูปนั้น ท่านฉันภัตตาหารของภิกษุณีแล้วยังชีพอยู่’ เราจักไม่สามารถดำรงมั่นอยู่ได้ น้องหญิงทั้งหลาย จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด” แล้วก็ขึ้นสู่หนทาง (เดินทางต่อไป)

ရုက္ခဒေဝတာပိ, ‘‘သစေ ထေရော ထေရိယာ ဟတ္ထတော ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိဿတိ, န နံ နိဝတ္တေဿာမိ, သစေ ပန န ပရိဘုဉ္ဇိဿတိ, နိဝတ္တေဿာမီ’’တိ စိန္တယမာနာ ဌတွာ ထေရဿ ဂမနံ ဒိသွာ ရုက္ခာ ဩရုယှ ပတ္တံ, ဘန္တေ, ဒေထာတိ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ထေရံ ရုက္ခမူလံယေဝ အာနေတွာ အာသနံ ပညာပေတွာ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ ကတဘတ္တကိစ္စံ ပဋိညံ ကာရေတွာ ဒွါဒသ ဘိက္ခုနိယော, ဒွါဒသ စ ဘိက္ခူ သတ္တ ဝဿာနိ ဥပဋ္ဌဟိ. ဣဒံ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု, တတြ ဟိ ထေရီ သာရဏီယဓမ္မပူရိကာ အဟောသိ.

แม้รุกขเทวดาก็คิดยืนอยู่ว่า “ถ้าพระเถระจักฉันบิณฑบาตจากมือของพระเถรี เราจักไม่ให้ท่านกลับ แต่ถ้าท่านจักไม่ฉัน เราจักให้ท่านกลับ” ครั้นเห็นการไปของพระเถระ จึงลงจากต้นไม้ กล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ โปรดให้บาตรเถิด” แล้วรับบาตร นำพระเถระมายังโคนต้นไม้นั่นเอง ปูลาดอาสนะแล้วถวายบิณฑบาต เมื่อท่านทำภัตกิจเสร็จแล้ว ได้ให้ท่านรับปฏิญญา แล้วได้อุปัฏฐากภิกษุณี ๑๒ รูป และภิกษุ ๑๒ รูป ตลอด ๗ ปี นี้เป็นเรื่องประกอบในข้อว่า “เทวดาย่อมทำความขวนขวาย” เพราะว่า ในบรรดาภิกษุและภิกษุณีเหล่านั้น พระเถรีเป็นผู้บำเพ็ญสาราณิยธรรมให้บริบูรณ์

အခဏ္ဍာနီတိအာဒီသု ယဿ သတ္တသု အာပတ္တိက္ခန္ဓေသု အာဒိမှိ ဝါ အန္တေ ဝါ သိက္ခာပဒံ ဘိန္နံ ဟောတိ, တဿ သီလံ ပရိယန္တေ ဆိန္နသာဋကော ဝိယ ခဏ္ဍံ နာမ. ယဿ ပန ဝေမဇ္ဈေ ဘိန္နံ, တဿ မဇ္ဈေ ဆိဒ္ဒသာဋကော ဝိယ ဆိဒ္ဒံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပန ပဋိပါဋိယာ ဒွေ တီဏိ ဘိန္နာနိ, တဿ ပိဋ္ဌိယံ ဝါ ကုစ္ဆိယံ ဝါ ဥဋ္ဌိတေန ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေန ကာဠရတ္တာဒီနံ အညတရဝဏ္ဏာ ဂါဝီ ဝိယ သဗလံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပန အန္တရန္တရာ ဘိန္နာနိ, တဿ [Pg.298] အန္တရန္တရာ ဝိသဘာဂဗိန္ဒုစိတြာ ဂါဝီ ဝိယ ကမ္မာသံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပန သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘိန္နာနိ, တဿ တာနိ သီလာနိ အခဏ္ဍာနိ အစ္ဆိဒ္ဒါနိ အသဗလာနိ အကမ္မာသာနိ နာမ ဟောန္တိ. တာနိ ပနေတာနိ တဏှာဒါသဗျတော မောစေတွာ ဘုဇိဿဘာဝကရဏတော ဘုဇိဿာနိ. ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝိညူဟိ ပသတ္ထတ္တာ ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ. တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အပရာမဋ္ဌတ္တာ, ‘‘ဣဒံ နာမ တွံ အာပန္နပုဗ္ဗော’’တိ ကေနစိ ပရာမဋ္ဌုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ စ အပရာမဋ္ဌာနိ. ဥပစာရသမာဓိံ ဝါ အပ္ပနာသမာဓိံ ဝါ သံဝတ္တယန္တီတိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီတိ တေသု တေသု ဒိသာဘာဂေသု ဝိဟရန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သမာနဘာဝူပဂတသီလော ဝိဟရတိ. သောတာပန္နာဒီနဉှိ သီလံ သမုဒ္ဒန္တရေပိ ဒေဝလောကေပိ ဝသန္တာနံ အညေသံ သောတာပန္နာဒီနံ သီလေန သမာနမေဝ ဟောတိ, နတ္ထိ မဂ္ဂသီလေ နာနတ္တံ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ.

ในบาลีเป็นต้นว่า อขณฺฑานิ (มีคำอธิบายดังนี้) ศีลของภิกษุใดมีสิกขาบทในอาปัตติขันธ์ ๗ ขาดไปในเบื้องต้นหรือในเบื้องปลาย ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลด่าง เหมือนผ้าขาดที่ชายผ้า แต่ศีลของภิกษุใดขาดในท่ามกลาง ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลทะลุ เหมือนผ้าเป็นช่องในท่ามกลาง แต่ศีลของภิกษุใดมีสิกขาบทขาดไป ๒-๓ สิกขาบทตามลำดับ ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลพร้อย เหมือนแม่โคมีสีแปลกไปจากสีเดิมเกิดขึ้นที่หลังหรือที่ท้อง มีสีดำสีแดงเป็นต้น สีใดสีหนึ่ง แต่ศีลของภิกษุใดมีสิกขาบทขาดไปในระหว่างๆ ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลลาย เหมือนแม่โคที่วิจิตรด้วยจุดมีสีแปลกไปในระหว่างๆ แต่ศีลของภิกษุใดไม่มีสิกขาบทขาดไปเลยโดยประการทั้งปวง ศีลเหล่านั้นของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลไม่ด่าง ศีลไม่ทะลุ ศีลไม่พร้อย ศีลไม่ลาย ก็ศีลเหล่านั้นช่วยให้พ้นจากความเป็นทาสของตัณหา และกระทำความเป็นอิสระ จึงชื่อว่า ภุชิสสะ (เป็นไท) ชื่อว่า วิญญูัปปสัตถะ (ท่านผู้รู้สรรเสริญ) เพราะอันท่านผู้รู้ทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญแล้ว ชื่อว่า อปรามัฏฐะ (ไม่ถูกกระทบ) เพราะไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิกระทบ และเพราะใครๆ ไม่สามารถจะว่ากล่าวได้ว่า "ท่านเคยต้องอาบัติชื่อนี้" ศีลเหล่านั้นย่อมให้เกิดอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ จึงเรียกว่า สมาธิสังวัตนิกะ (เป็นไปเพื่อสมาธิ) คำว่า มีศีลเสมอกันอยู่ (สีลสามัญญคโต วิหรติ) คือ มีศีลถึงความเป็นผู้เสมอกันกับภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในทิศนั้นๆ อยู่ จริงอยู่ ศีลของพระโสดาบันเป็นต้น แม้อยู่ในต่างสมุทรหรือในเทวโลก ก็ย่อมเสมอกับศีลของพระโสดาบันเป็นต้นเหล่าอื่นผู้อยู่ (ในที่นั้นๆ) เหมือนกัน ความแตกต่างในมรรคศีลไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงมรรคศีลนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้

ယာယံ ဒိဋ္ဌီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. အရိယာတိ နိဒ္ဒေါသာ. နိယျာတီတိ နိယျာနိကာ. တက္ကရဿာတိ ယော တထာကာရီ ဟောတိ. ဒုက္ခက္ခယာယာတိ သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယတ္ထံ. ဒိဋ္ဌိသာမညဂတောတိ သမာနဒိဋ္ဌိဘာဝံ ဥပဂတော ဟုတွာ ဝိဟရတိ. အဂ္ဂန္တိ ဇေဋ္ဌကံ. သဗ္ဗဂေါပါနသိယော သင်္ဂဏှာတီတိ သင်္ဂါဟိကံ. သဗ္ဗဂေါပါနသီနံ သံဃာဋံ ကရောတီတိ သံဃာဋနိကံ. သံဃာဋနိယန္တိ အတ္ထော. ယဒိဒံ ကူဋန္တိ ယမေတံ ကူဋာဂါရကဏ္ဏိကာသင်္ခါတံ ကူဋံ နာမ. ပဉ္စဘူမိကာဒိပါသာဒါ ဟိ ကူဋဗဒ္ဓါဝ တိဋ္ဌန္တိ. ယသ္မိံ ပတိတေ မတ္တိကံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗေ ပတန္တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ ကူဋံ ကူဋာဂါရဿ, ဧဝံ ဣမေသမ္ပိ သာရဏီယဓမ္မာနံ ယာ အယံ အရိယာ ဒိဋ္ဌိ, သာ အဂ္ဂါ စ သင်္ဂါဟိကာ စ သံဃာဋနိယာ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

บทว่า ยายํ ทิฏฺฐิ คือ สัมมาทิฏฐิที่ประกอบด้วยมรรค บทว่า อริยา คือ ไม่มีโทษ บทว่า นิยฺยาติ (ย่อมนำออก) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า นิยฺยานิกา (นำออกจากทุกข์) บทว่า ตกฺกรสฺส คือ ผู้ใดกระทำเช่นนั้น (ตามที่พระผู้มีพระภาคทรงสอน) บทว่า ทุกฺขกฺขยาย คือ เพื่อความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวง บทว่า ทิฏฺฐิสามัญญคโต คือ ถึงความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันแล้วอยู่ บทว่า อคฺคํ คือ เป็นใหญ่ที่สุด บทว่า สพฺพโคปานสิโย สงฺคณฺหาติ (ย่อมรวบรวมกลอนทั้งหมด) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สังคาหิกา (เป็นเครื่องรวบรวม) บทว่า สพฺพโคปานสีนํ สงฺฆาฏํ กโรติ (กระทำซึ่งการประชุมแห่งกลอนทั้งหมด) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สังฆาฏนิกา (เป็นที่ประชุม) อธิบายว่า เป็นที่รวบรวม บทว่า ยทิทํ กูฏํ คือ สิ่งที่เรียกว่ายอดเรือน ซึ่งรู้จักกันว่าคืออกไก่ของเรือนยอด ปราสาท ๕ ชั้นเป็นต้นย่อมตั้งอยู่ได้เพราะยึดกับอกไก่ เมื่ออกไก่นั้นพังลง ทุกสิ่งตั้งแต่ดินที่ฉาบทาไว้ก็พังลงมาด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้ บทว่า เอวเมว โข (ฉันนั้นเหมือนกัน) พึงเห็นว่า ยอดเรือนเป็นที่รวบรวมแห่งเรือนยอดฉันใด สัมมาทิฏฐิอันประเสริฐนี้ ก็เป็นธรรมอันเลิศ เป็นเครื่องรวบรวม และเป็นที่ประชุมแห่งสาราณิยธรรมเหล่านี้ฉันนั้น

၄၉၃. ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ယာယံ ဒိဋ္ဌီတိ ဧတ္ထ, ဘိက္ခဝေ, ယာယံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဒိဋ္ဌိ အရိယာ နိယျာနိကာ နိယျာတိ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယာတိ ဝုတ္တာ, သာ ကထံ ကေန ကာရဏေန နိယျာတီတိ အတ္ထော. ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောဝ ဟောတီတိ ဧတ္တာဝတာပိ ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောယေဝ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. သုပ္ပဏိဟိတံ မေ မာနသန္တိ မယှံ စိတ္တံ သုဋ္ဌု ဌပိတံ. သစ္စာနံ ဗောဓာယာတိ စတုန္နံ သစ္စာနံ ဗောဓတ္ထာယ. အရိယန္တိအာဒီသု တံ ဉာဏံ ယသ္မာ အရိယာနံ ဟောတိ, န ပုထုဇ္ဇနာနံ, တသ္မာ အရိယန္တိ ဝုတ္တံ. ယေသံ ပန လောကုတ္တရဓမ္မောပိ အတ္ထိ, တေသံယေဝ ဟောတိ, န [Pg.299] အညေသံ, တသ္မာ လောကုတ္တရန္တိ ဝုတ္တံ. ပုထုဇ္ဇနာနံ ပန အဘာဝတော အသာဓာရဏံ ပုထုဇ္ဇနေဟီတိ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော သဗ္ဗဝါရေသု.

๔๙๓. ในบทว่า กถญฺจ ภิกฺขเว ยายํ ทิฏฺฐิ นี้ มีความหมายว่า ภิกษุทั้งหลาย โสดาปัตติมรรคทิฏฐิใด ที่เรากล่าวว่า เป็นทิฏฐิอันประเสริฐ นำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามทิฏฐินั้นออกจากทุกข์ได้โดยชอบ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยสิ้นเชิง ทิฏฐินั้นย่อมนำออกได้อย่างไร ด้วยเหตุอะไร บทว่า ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตว โหติ มีความหมายว่า แม้ด้วยปริยุฏฐานธรรม (กิเลสที่กลุ้มรุมจิต) เพียงเท่านี้ ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีจิตถูกกิเลสครอบงำแล้วทีเดียว นัยนี้ใช้ได้ในทุกที่ บทว่า สุปฺปณิหิตํ เม มานสํ คือ จิตของเราตั้งไว้ดีแล้ว บทว่า สจฺจานํ โพธาย คือ เพื่อการตรัสรู้สัจจะ ๔ ในบาลีเป็นต้นว่า อริยํ ญาณนั้น เพราะเกิดขึ้นแก่พระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่เกิดแก่ปุถุชนทั้งหลาย ฉะนั้นจึงเรียกว่า อริยะ แต่โลกุตรธรรมมีอยู่แก่พระอริยบุคคลเหล่าใด ก็ย่อมมีแก่พระอริยบุคคลเหล่านั้นเท่านั้น ไม่มีแก่ชนเหล่าอื่น ฉะนั้นจึงเรียกว่า โลกุตตระ แต่เพราะไม่มีแก่ปุถุชนทั้งหลาย จึงเรียกว่า อสาธารณํ ปุถุชฺชเนหิ (ไม่ทั่วไปแก่ปุถุชน) นัยนี้ใช้ได้ในวาระทั้งหมด

၄၉၄. လဘာမိ ပစ္စတ္တံ သမထန္တိ အတ္တနော စိတ္တေ သမထံ လဘာမီတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗုတိယမ္ပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သမထောတိ ဧကဂ္ဂတာ. နိဗ္ဗုတီတိ ကိလေသဝူပသမော.

๔๙๔. บทว่า ลภามิ ปจฺจตฺตํ สมถํ มีความหมายว่า เราย่อมได้สมถะในจิตของตน ในบทว่า นิพพุติ ก็มีนัยเดียวกันนี้ และในสองบทนี้ บทว่า สมถะ คือ เอกัคคตา บทว่า นิพพุติ คือ ความสงบระงับแห่งกิเลส

၄၉၅. တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာတိ ဧဝရူပါယ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ.

๔๙๕. บทว่า ตถารูปาย ทิฏฺฐิยา คือ ด้วยโสดาปัตติมรรคทิฏฐิเห็นปานนี้

၄၉၆. ဓမ္မတာယာတိ သဘာဝေန. ဓမ္မတာ ဧသာတိ သဘာဝေါ ဧသ. ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတီတိ သံဃကမ္မဝသေန ဝါ ဒေသနာယ ဝါ ဝုဋ္ဌာနံ ဒိဿတိ. အရိယသာဝကော ဟိ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇန္တော ဂရုကာပတ္တီသု ကုဋိကာရသဒိသံ, လဟုကာပတ္တီသု သဟသေယျာဒိသဒိသံ အစိတ္တကာပတ္တိံယေဝ အာပဇ္ဇတိ, တမ္ပိ အသဉ္စိစ္စ, နော သဉ္စိစ္စ, အာပန္နံ န ပဋိစ္ဆာဒေတိ. တသ္မာ အထ ခေါ နံ ခိပ္ပမေဝါတိအာဒိမာဟ. ဒဟရောတိ တရုဏော. ကုမာရောတိ န မဟလ္လကော. မန္ဒောတိ စက္ခုသောတာဒီနံ မန္ဒတာယ မန္ဒော. ဥတ္တာနသေယျကောတိ အတိဒဟရတာယ ဥတ္တာနသေယျကော, ဒက္ခိဏေန ဝါ ဝါမေန ဝါ ပဿေန သယိတုံ န သက္ကောတီတိ အတ္ထော. အင်္ဂါရံ အက္ကမိတွာတိ ဣတော စိတော စ ပသာရိတေန ဟတ္ထေန ဝါ ပါဒေန ဝါ ဖုသိတွာ. ဧဝံ ဖုသန္တာနံ ပန မနုဿာနံ န သီဃံ ဟတ္ထော ဈာယတိ, တထာ ဟိ ဧကစ္စေ ဟတ္ထေန အင်္ဂါရံ ဂဟေတွာ ပရိဝတ္တမာနာ ဒူရမ္ပိ ဂစ္ဆန္တိ. ဒဟရဿ ပန ဟတ္ထပါဒါ သုခုမာလာ ဟောန္တိ, သော ဖုဋ္ဌမတ္တေနေဝ ဒယှမာနော စိရီတိ သဒ္ဒံ ကရောန္တော ခိပ္ပံ ပဋိသံဟရတိ, တသ္မာ ဣဓ ဒဟရောဝ ဒဿိတော. မဟလ္လကော စ ဒယှန္တောပိ အဓိဝါသေတိ, အယံ ပန အဓိဝါသေတုံ န သက္ကောတိ. တသ္မာပိ ဒဟရောဝ ဒဿိတော. ဒေသေတီတိ အာပတ္တိပဋိဂ္ဂါဟကေ သဘာဂပုဂ္ဂလေ သတိ ဧကံ ဒိဝသံ ဝါ ရတ္တိံ ဝါ အနဓိဝါသေတွာ ရတ္တိံ စတုရင်္ဂေပိ တမေ သဘာဂဘိက္ခုနော ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဒေသေတိယေဝ.

๔๙๖. บทว่า ธมฺมตาย คือ โดยสภาวะ บทว่า ธมฺมตา เอสา คือ นี่เป็นสภาวะ บทว่า วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ คือ การออกจากอาบัติย่อมปรากฏด้วยอำนาจแห่งสังฆกรรมหรือด้วยการแสดงอาบัติ จริงอยู่ พระอริยสาวกเมื่อต้องอาบัติ ย่อมต้องเพียงอจิตตกอาบัติ (อาบัติที่ไม่มีเจตนา) ในบรรดาครุกาบัติ ก็เช่นอาบัติกุฏิกา-รสทิสสังฆาทิเสส ในบรรดาลหุกาบัติ ก็เช่นอาบัติสหเสยยสทิสปาจิตตีย์เป็นต้น ท่านต้องอาบัตินั้นโดยไม่มีเจตนา ไม่ใช่โดยมีเจตนา และเมื่อต้องแล้วก็ไม่ปกปิดไว้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข นํ ขิปฺปเมว บทว่า ทหโร คือ เด็กอ่อน บทว่า กุมาโร คือ ไม่ใช่ผู้ใหญ่ บทว่า มนฺโท คือ มีอินทรีย์ทึบ เพราะความที่อินทรีย์มีจักษุและโสตะเป็นต้นทึบ บทว่า อุตฺตานเสยฺยโก คือ นอนหงาย เพราะยังอ่อนมาก อธิบายว่า ไม่สามารถนอนตะแคงขวาหรือตะแคงซ้ายได้ บทว่า องฺคารํ อกฺกมิตฺวา คือ เหยียบถ่านเพลิง คือสัมผัสด้วยมือหรือเท้าที่เหยียดไปทางโน้นทางนี้ แต่สำหรับผู้ใหญ่ที่สัมผัสอย่างนั้น มือจะไม่ไหม้โดยเร็ว จริงอยู่ บางคนใช้มือจับถ่านเพลิงแล้วพลิกไปมาเดินไปได้ไกล แต่สำหรับเด็กอ่อน มือและเท้าจะบอบบาง เขาถูกไฟลวกเพียงแค่สัมผัส ก็จะร้องเสียง "จิรีติ" แล้วรีบชักกลับทันที เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงทรงแสดงแต่เด็กอ่อน ส่วนผู้ใหญ่แม้ถูกไฟลวกก็ยังทนได้ แต่เด็กนี้ทนไม่ได้ เพราะเหตุนั้นจึงทรงแสดงแต่เด็กอ่อน บทว่า เทเสติ คือ เมื่อมีบุคคลผู้เป็นสภาคกันผู้รับแสดงอาบัติอยู่ ท่านจะไม่ทนเก็บอาบัติไว้วันหนึ่งหรือคืนหนึ่ง แม้ในเวลากลางคืนก็จะคลานไปทั้งสี่ (คือมือและเข่า) ไปยังที่อยู่ของภิกษุผู้เป็นสภาคกันนั้นแล้วแสดงอาบัติให้ได้ทีเดียว

၄၉၇. ဥစ္စာဝစာနီတိ ဥစ္စနီစာနိ. ကိံ ကရဏီယာနီတိ ကိံ ကရောမီတိ ဧဝံ ဝတွာ ကတ္တဗ္ဗကမ္မာနိ. တတ္ထ ဥစ္စကမ္မံ နာမ စီဝရဿ ကရဏံ ရဇနံ စေတိယေ သုဓာကမ္မံ ဥပေါသထာဂါရစေတိယဃရဗောဓိဃရေသု ကတ္တဗ္ဗကမ္မန္တိ ဧဝမာဒိ. အဝစကမ္မံ နာမ ပါဒဓောဝနမက္ခနာဒိခုဒ္ဒကကမ္မံ, အထ ဝါ စေတိယေ [Pg.300] သုဓာကမ္မာဒိ ဥစ္စကမ္မံ နာမ. တတ္ထေဝ ကသာဝပစနဥဒကာနယနကုစ္ဆကရဏ နိယျာသဗန္ဓနာဒိ အဝစကမ္မံ နာမ. ဥဿုက္ကံ အာပန္နော ဟောတီတိ ဥဿုက္ကဘာဝံ ကတ္တဗ္ဗတံ ပဋိပန္နော ဟောတိ. တိဗ္ဗာပေက္ခော ဟောတီတိ ဗဟလပတ္ထနော ဟောတိ. ထမ္ဗဉ္စ အာလုမ္ပတီတိ တိဏဉ္စ အာလုမ္ပမာနာ ခါဒတိ. ဝစ္ဆကဉ္စ အပစိနာတီတိ ဝစ္ဆကဉ္စ အပလောကေတိ. တရုဏဝစ္ဆာ ဟိ ဂါဝီ အရညေ ဧကတော အာဂတံ ဝစ္ဆကံ ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိပန္နံ ပဟာယ ဒူရံ န ဂစ္ဆတိ, ဝစ္ဆကဿ အာသန္နဋ္ဌာနေ စရမာနာ တိဏံ အာလုမ္ပိတွာ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ ဧကန္တံ ဝစ္ဆကမေဝ စ ဝိလောကေတိ, ဧဝမေဝ သောတာပန္နော ဥစ္စာဝစာနိ ကိံ ကရဏီယာနိ ကရောန္တော တန္နိန္နော ဟောတိ, အသိထိလပူရကော တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒော ဗဟလပတ္ထနော ဟုတွာဝ ကရောတိ.

๔๙๗. บทว่า Uccāvacāni (กิจน้อยใหญ่) คือ กิจสูงและกิจต่ำ. บทว่า Kiṃ karaṇīyāni (กิจที่พึงทำคืออะไร) คือ กรรมที่พึงทำโดยกล่าวว่า "เราจะทำอะไร". ในกรรมเหล่านั้น ที่ชื่อว่า อุกกัฏฐกรรม (กรรมสูง) ได้แก่ การทำจีวร การย้อมจีวร การโบกปูนที่พระเจดีย์ กรรมที่พึงทำในโรงอุโบสถ เรือนเจดีย์ เรือนโพธิ์ เป็นต้น. ที่ชื่อว่า โอมกกรรม (กรรมต่ำ) ได้แก่ กรรมเล็กน้อยมีการล้างเท้า การทาน้ำมัน เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง กรรมมีการโบกปูนที่พระเจดีย์เป็นต้น ชื่อว่า อุกกัฏฐกรรม. ในพระเจดีย์นั้นนั่นแหละ กรรมมีการต้มน้ำย้อมฝาด การนำน้ำมา การทำพู่กัน การผูกรากไม้ เป็นต้น ชื่อว่า โอมกกรรม. บทว่า Ussukkaṃ āpanno hoti (เป็นผู้ถึงความขวนขวาย) คือ เป็นผู้ปฏิบัติถึงความเป็นผู้ขวนขวายและความเป็นกิจที่พึงทำ. บทว่า Tibbāpekkho hoti (เป็นผู้มีความอาลัยกล้า) คือ เป็นผู้มีความปรารถนาอย่างแรงกล้า. บทว่า Thambañca ālumpati (และเคี้ยวกินพุ่มหญ้า) คือ เคี้ยวกินหญ้าไปพลาง. บทว่า Vacchakañca apacināti (และเหลียวดูลูกโค) คือ เหลียวดูลูกโค. จริงอยู่ แม่โคมีลูกอ่อน ละลูกโคที่มาด้วยกันในป่า นอนอยู่ในที่แห่งหนึ่งแล้ว ย่อมไม่ไปไกล เที่ยวหาหญ้ากินในที่ใกล้ลูกโค เคี้ยวหญ้าแล้วชูคอขึ้นเหลียวดูลูกโคโดยส่วนเดียวฉันใด พระโสดาบันก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อทำกิจที่ควรทำน้อยใหญ่ ก็เป็นผู้น้อมไปในกิจนั้น เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์โดยไม่ย่อหย่อน มีฉันทะอย่างแรงกล้า มีความปรารถนาอย่างแรงกล้าแล้วจึงทำ.

တတြိဒံ ဝတ္ထု – မဟာစေတိယေ ကိရ သုဓာကမ္မေ ကရိယမာနေ ဧကော အရိယသာဝကော ဧကေန ဟတ္ထေန သုဓာဘာဇနံ, ဧကေန ကုစ္ဆံ ဂဟေတွာ သုဓာကမ္မံ ကရိဿာမီတိ စေတိယင်္ဂဏံ အာရုဠှော. ဧကော ကာယဒဠှိဗဟုလော ဘိက္ခု ဂန္တွာ ထေရဿ သန္တိကေ အဋ္ဌာသိ. ထေရော အညသ္မိံ သတိ ပပဉ္စော ဟောတီတိ တသ္မာ ဌာနာ အညံ ဌာနံ ဂတော. သောပိ ဘိက္ခု တတ္ထေဝ အဂမာသိ. ထေရော ပုန အညံ ဌာနန္တိ ဧဝံ ကတိပယဋ္ဌာနေ အာဂတံ, – ‘‘သပ္ပုရိသ မဟန္တံ စေတိယင်္ဂဏံ ကိံ အညသ္မိံ ဌာနေ ဩကာသံ န လဘထာ’’တိ အာဟ. န ဣတရော ပက္ကာမီတိ.

ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าว่า - ได้ยินว่า เมื่อการโบกปูนที่พระมหาเจดีย์กำลังดำเนินอยู่ พระอริยสาวกรูปหนึ่ง มือข้างหนึ่งถือภาชนะปูน อีกข้างหนึ่งถือพู่กัน ขึ้นสู่ลานพระเจดีย์ด้วยตั้งใจว่า "เราจะทำการโบกปูน". มีภิกษุผู้มีกายกำยำรูปหนึ่งไปยืนอยู่ใกล้พระเถระ. พระเถระคิดว่า "เมื่อมีคนอื่นอยู่ ก็จะเป็นปปัญจะ (ความเนิ่นช้า)" จึงได้ย้ายจากที่นั้นไปสู่ที่อื่น. แม้ภิกษุรูปนั้นก็ได้ตามไปที่นั่นเหมือนกัน. พระเถระจึงย้ายไปที่อื่นอีก. เมื่อภิกษุนั้นตามมาในที่หลายแห่งอย่างนี้ พระเถระจึงกล่าวว่า "สัตบุรุษ ลานพระเจดีย์กว้างใหญ่ ท่านหาโอกาสในที่อื่นไม่ได้หรือ". ภิกษุอีกรูปหนึ่งนั้นจึงหลีกไป.

၄၉၈. ဗလတာယ သမန္နာဂတောတိ ဗလေန သမန္နာဂတော. အဋ္ဌိံ ကတွာတိ အတ္ထိကဘာဝံ ကတွာ, အတ္ထိကော ဟုတွာတိ အတ္ထော. မနသိကတွာတိ မနသ္မိံ ကရိတွာ. သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဟရိတွာတိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဝိက္ခေပံ အကရောန္တော သကလစိတ္တေန သမန္နာဟရိတွာ. ဩဟိတသောတောတိ ဌပိတသောတော. အရိယသာဝကာ ဟိ ပိယဓမ္မဿဝနာ ဟောန္တိ, ဓမ္မဿဝနဂ္ဂံ ဂန္တွာ နိဒ္ဒါယမာနာ ဝါ ယေန ကေနစိ သဒ္ဓိံ သလ္လပမာနာ ဝါ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာ ဝါ န နိသီဒန္တိ, အထ ခေါ အမတံ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ ဝိယ အတိတ္တာဝ ဟောန္တိ ဓမ္မဿဝနေ, အထ အရုဏံ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ.

๔๙๘. บทว่า Balatāya samannāgato (ประกอบด้วยกำลัง) คือ ประกอบด้วยกำลัง. บทว่า Aṭṭhiṃ katvā (กระทำความใส่ใจ) คือ กระทำความเป็นผู้ต้องการ อธิบายว่า เป็นผู้ต้องการ. บทว่า Manasikatvā (มนสิการ) คือ กระทำไว้ในใจ. บทว่า Sabbacetasā samannāharitvā (น้อมนำมาด้วยจิตทั้งหมด) คือ ไม่กระทำความฟุ้งซ่านแม้เล็กน้อย น้อมนำมาด้วยจิตทั้งหมด. บทว่า Ohitasoto (มีโสตอันตั้งไว้แล้ว) คือ เป็นผู้มีโสตอันตั้งไว้แล้ว. จริงอยู่ พระอริยสาวกทั้งหลายเป็นผู้รักการฟังธรรม, ไปสู่สถานที่เป็นเลิศเพื่อฟังธรรมแล้ว ย่อมไม่นั่งหลับอยู่ หรือสนทนากับใครๆ หรือมีจิตฟุ้งซ่าน, แต่โดยที่แท้ เป็นเหมือนบริโภคอมฤต เป็นผู้ไม่รู้จักอิ่มในการฟังธรรมเลย, แล้วอรุณก็ขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้.

၅၀၀. ဓမ္မတာ [Pg.301] သုသမန္နိဋ္ဌာ ဟောတီတိ သဘာဝေါ သုဋ္ဌု သမန္နေသိတော ဟောတိ. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယာတိ ကရဏဝစနံ, သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကတဉာဏေနာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သတ္တင်္ဂသမန္နာဂတောတိ ဧဝံ ဣမေဟိ သတ္တဟိ မဟာပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေဟိ သမန္နာဂတော. အယံ တာဝ အာစရိယာနံ သမာနကထာ. လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဟိ ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော နာမ နတ္ထိ.

๕๐๐. บทว่า Dhammatā susamanniṭṭhā hoti (มีธรรมดาอันค้นคว้าดีแล้ว) คือ มีสภาวะอันบุคคลค้นคว้าดีแล้ว. บทว่า Sotāpattiphalasacchikiriyāya (เพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล) เป็นกรณวิภัตติ อธิบายว่า ด้วยญาณที่กระทำโสดาปัตติผลให้แจ้ง. บทว่า Evaṃ sattaṅgasamannāgato (ประกอบด้วยองค์ ๗ อย่างนี้) คือ ประกอบแล้วด้วยมหาปัจจเวกขณญาณ ๗ ประการเหล่านี้ อย่างนี้. นี้เป็นคำที่เหมือนกันของอาจารย์ทั้งหลายก่อน. จริงอยู่ โลกุตตรมรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะมาก ย่อมไม่มี.

ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပန ဧကစိတ္တက္ခဏိကော နာမ မဂ္ဂေါ နတ္ထိ, ‘‘ဧဝံ ဘာဝေယျ သတ္တ ဝဿာနီ’’တိ ဟိ ဝစနတော သတ္တပိ ဝဿာနိ မဂ္ဂဘာဝနာ ဟောန္တိ. ကိလေသာ ပန လဟု ဆိဇ္ဇန္တာ သတ္တဟိ ဉာဏေဟိ ဆိဇ္ဇန္တီတိ ဝဒတိ. သော သုတ္တံ အာဟရာတိ ဝတ္တဗ္ဗော, အဒ္ဓါ အညံ သုတ္တံ အပဿန္တော, ‘‘ဣဒမဿ ပဌမံ ဉာဏံ အဓိဂတံ ဟောတိ, ဣဒမဿ ဒုတိယံ ဉာဏံ…ပေ… ဣဒမဿ သတ္တမံ ဉာဏံ အဓိဂတံ ဟောတီ’’တိ ဣမမေဝ အာဟရိတွာ ဒဿေဿတိ. တတော ဝတ္တဗ္ဗော ကိံ ပနိဒံ သုတ္တံ နေယျတ္ထံ နီတတ္ထန္တိ. တတော ဝက္ခတိ – ‘‘နီတတ္ထတ္ထံ, ယထာသုတ္တံ တထေဝ အတ္ထော’’တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘ဓမ္မတာ သုသမန္နိဋ္ဌာ ဟောတိ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယာတိ ဧတ္ထ ကော အတ္ထော’’တိ? အဒ္ဓါ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယတ္ထောတိ ဝက္ခတိ. တတော ပုစ္ဆိတဗ္ဗော, ‘‘မဂ္ဂသမင်္ဂီ ဖလံ သစ္ဆိကရောတိ, ဖလသမင်္ဂီ’’တိ. ဇာနန္တော, ‘‘ဖလသမင်္ဂီ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ ဝက္ခတိ. တတော ဝတ္တဗ္ဗော, – ‘‘ဧဝံ သတ္တင်္ဂသမန္နာဂတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပတ္တိဖလသမန္နာဂတော ဟောတီတိ ဣဓ မဂ္ဂံ အဘာဝေတွာ မဏ္ဍူကော ဝိယ ဥပ္ပတိတွာ အရိယသာဝကော ဖလမေဝ ဂဏှိဿတိ. မာ သုတ္တံ မေ လဒ္ဓန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ အဝစ. ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တေန နာမ အာစရိယသန္တိကေ ဝသိတွာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထရသံ ဝိဒိတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတီ’’တိ. ‘‘ဣမာနိ သတ္တ ဉာဏာနိ အရိယသာဝကဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနေဝ, လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော နာမ နတ္ထိ, ဧကစိတ္တက္ခဏိကောယေဝါ’’တိ သညာပေတဗ္ဗော. သစေ သဉ္ဇာနာတိ သဉ္ဇာနာတု. နော စေ သဉ္ဇာနာတိ, ‘‘ဂစ္ဆ ပါတောဝ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ယာဂုံ ပိဝါဟီ’’တိ ဥယျောဇေတဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

ส่วนวิตัณฑวาทีกล่าวว่า มรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะเดียว ย่อมไม่มี, เพราะพระดำรัสว่า "พึงเจริญอย่างนี้ตลอด ๗ ปี" การเจริญมรรคย่อมมีได้แม้ตลอด ๗ ปี. ส่วนกิเลสเมื่อจะขาดอย่างรวดเร็ว ย่อมขาดด้วยญาณ ๗ ประการ. พึงกล่าวกับวิตัณฑวาทีนั้นว่า "ท่านจงนำพระสูตรมา". แน่นอนว่า เมื่อไม่เห็นพระสูตรอื่น ก็จะนำพระสูตรนี้แหละมาแสดงว่า "ญาณที่หนึ่งนี้ อันอริยสาวกนั้นบรรลุแล้ว, ญาณที่สองนี้...ฯลฯ...ญาณที่เจ็ดนี้ อันอริยสาวกนั้นบรรลุแล้ว". แต่นั้น พึงกล่าวว่า "ก็พระสูตรนี้เป็นเนยยัตถะ หรือเป็นนีตัตถะ". แต่นั้น เขาจะกล่าวว่า "เป็นนีตัตถะ, มีความหมายตามพระสูตรนั้นแหละ". พึงกล่าวกับเขาว่า "ในบทว่า 'dhammatā susamanniṭṭhā hoti sotāpattiphalasacchikiriyāya' นี้ มีความหมายว่าอย่างไร". แน่นอนว่า เขาจะกล่าวว่า "มีความหมายเพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล". แต่นั้น พึงถามว่า "บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ย่อมกระทำผลให้แจ้ง หรือบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล (กระทำให้แจ้ง)". ผู้รู้ย่อมกล่าวว่า "บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล ย่อมกระทำให้แจ้ง". แต่นั้น พึงกล่าวว่า "ในพระบาลีว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ อย่างนี้แล ชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติผล' นี้ อริยสาวกไม่ต้องเจริญมรรค กระโดดไปเหมือนกบแล้วย่อมถือเอาแต่ผลเท่านั้นหรือ. ท่านอย่าได้กล่าวคำเหลวไหลเพราะคิดว่า 'เราได้พระสูตรแล้ว'. อันผู้ที่จะวิสัชนาปัญหา พึงอยู่ในสำนักอาจารย์ เรียนพุทธวจนะ รู้รสแห่งอรรถแล้วจึงกล่าว". พึงให้เขารู้ว่า "ญาณ ๗ ประการเหล่านี้เป็นเพียงปัจจเวกขณญาณของพระอริยสาวก, โลกุตตรมรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะมาก ย่อมไม่มี, มีเพียงจิตตขณะเดียวเท่านั้น". ถ้าเขารู้ได้ ก็จงรู้ไป. ถ้าเขารู้ไม่ได้ พึงส่งเขาไปว่า "ท่านจงไปเถิด เข้าไปสู่วิหารแต่เช้าตรู่แล้วจงดื่มข้าวยาคูเถิด". เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี

ကောသမ္ဗိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาโกสัมพิยสูตร จบ.

၉. ဗြဟ္မနိမန္တနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาพรหมนิมันตนิกสูตร

၅၀၁. ဧဝံ [Pg.302] မေ သုတန္တိ ဗြဟ္မနိမန္တနိကသုတ္တံ. တတ္ထ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ လာမကာ သဿတဒိဋ္ဌိ. ဣဒံ နိစ္စန္တိ ဣဒံ သဟ ကာယေန ဗြဟ္မဋ္ဌာနံ အနိစ္စံ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ ဝဒတိ. ဓုဝါဒီနိ တဿေဝ ဝေဝစနာနိ. တတ္ထ ဓုဝန္တိ ထိရံ. သဿတန္တိ သဒါ ဝိဇ္ဇမာနံ. ကေဝလန္တိ အခဏ္ဍံ သကလံ. အစဝနဓမ္မန္တိ အစဝနသဘာဝံ. ဣဒဉှိ န ဇာယတီတိအာဒီသု ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကောစိ ဇာယနကော ဝါ ဇီယနကော ဝါ မီယနကော ဝါ စဝနကော ဝါ ဥပပဇ္ဇနကော ဝါ နတ္ထီတိ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဣတော စ ပနညန္တိ ဣတော သဟ ကာယကာ ဗြဟ္မဋ္ဌာနာ ဥတ္တရိ အညံ နိဿရဏံ နာမ နတ္ထီတိ ဧဝမဿ ထာမဂတာ သဿတဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ. ဧဝံဝါဒီ ပန သော ဥပရိ တိဿော ဈာနဘူမိယော စတ္တာရော မဂ္ဂါ စတ္တာရိ ဖလာနိ နိဗ္ဗာနန္တိ သဗ္ဗံ ပဋိဗာဟတိ. အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇာယ ဂတော သမန္နာဂတော အညာဏီ အန္ဓီဘူတော. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော နာမ.

๕๐๑. ในพรหมนิมันตนิกสูตรนั้น บทว่า ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ ได้แก่ สัสสตทิฏฐิอันเลวทราม บทว่า อิทํ นิจฺจํ ได้แก่ พรหมกล่าวพรหมสถานพร้อมทั้งกายนี้ซึ่งไม่เที่ยง ว่า "เที่ยง" บทมีคำว่า ธุว เป็นต้น เป็นไวพจน์ของบทว่า นิจฺจํ นั้นนั่นเอง ในบทเหล่านั้น บทว่า ธุวํ ได้แก่ มั่นคง บทว่า สสฺสตํ ได้แก่ มีอยู่เสมอ บทว่า เกวลํ ได้แก่ ไม่ขาดสาย ทั้งหมด บทว่า อจวนธมฺมํ ได้แก่ มีสภาวะไม่เคลื่อน ท่านกล่าวหมายถึงเนื้อความในบาลีเป็นต้นว่า อิทํ หิ น ชายติ (เพราะที่นี่ไม่มีการเกิด) ว่า ในพรหมสถานนี้ ไม่มีใครที่เกิด ที่แก่ ที่ตาย ที่เคลื่อน หรือที่อุบัติ บทว่า อิโต จ ปนญฺญํ ได้แก่ ธรรมเป็นเครื่องสลัดออกอื่นยิ่งกว่าพรหมสถานพร้อมทั้งกายนี้ ย่อมไม่มี ด้วยเหตุนี้ สัสสตทิฏฐิที่หยั่งลงมั่นของพรหมนั้นจึงเกิดขึ้น ส่วนพรหมนั้นผู้มีวาทะอย่างนี้ ย่อมคัดค้านธรรมทั้งหมด คือ ฌานภูมิ ๓ มรรค ๔ ผล ๔ และนิพพาน ที่อยู่สูงขึ้นไป บทว่า อวิชฺชาคโต ได้แก่ ผู้ถึงแล้วด้วยอวิชชา ประกอบด้วยอวิชชา เป็นผู้ไม่รู้ เป็นผู้มืดบอด บทว่า ยตฺร หิ นาม ได้แก่ ผู้ใด

၅၀၂. အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာတိ မာရော ကထံ ဘဂဝန္တံ အဒ္ဒသ? သော ကိရ အတ္တနော ဘဝနေ နိသီဒိတွာ ကာလေန ကာလံ သတ္ထာရံ အာဝဇ္ဇေတိ – ‘‘အဇ္ဇ သမဏော ဂေါတမော ကတရသ္မိံ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဝသတီ’’တိ. ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အာဝဇ္ဇန္တော, ‘‘ဥက္ကဋ္ဌံ နိဿာယ သုဘဂဝနေ ဝိဟရတီ’’တိ ဉတွာ, ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ ဂတော’’တိ ဩလောကေန္တော ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ, ‘‘သမဏော ဂေါတမော ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆတိ, ယာဝ တတ္ထ ဓမ္မကထံ ကထေတွာ ဗြဟ္မဂဏံ မမ ဝိသယာ နာတိက္ကမေတိ, တာဝ ဂန္တွာ ဓမ္မဒေသနာယံ ဝိဆန္ဒံ ကရိဿာမီ’’တိ သတ္ထု ပဒါနုပဒိကော ဂန္တွာ ဗြဟ္မဂဏဿ အန္တရေ အဒိဿမာနေန ကာယေန အဋ္ဌာသိ. သော, ‘‘သတ္ထာရာ ဗကဗြဟ္မာ အပသာဒိတော’’တိ ဉတွာ ဗြဟ္မုနော ဥပတ္ထမ္ဘော ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာ’’တိ.

๕๐๒. บทว่า อถ โข ภิกฺขเว มาโร ปาปิมา ความว่า มารเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าได้อย่างไร? ได้ยินว่า มารนั้นนั่งอยู่ในวิมานของตนแล้ว พิจารณาถึงพระศาสดาอยู่เป็นครั้งคราวว่า "วันนี้ พระสมณโคดมประทับอยู่ที่บ้านหรือนิคมไหนหนอ" แต่ในกาลนี้ เมื่อพิจารณาอยู่ ก็ทราบว่า "พระองค์ประทับอยู่ที่สุภควัน ใกล้อุกกัฏฐนคร" เมื่อตรวจดูว่า "พระองค์เสด็จไปที่ไหนหนอ" ก็เห็นพระองค์กำลังเสด็จไปพรหมโลก (จึงคิดว่า) "พระสมณโคดมกำลังไปพรหมโลก ตราบใดที่พระองค์ยังไม่แสดงธรรมกถาในพรหมโลกนั้นแล้วทำให้หมู่พรหมล่วงพ้นวิสัยของเราไป ตราบนั้นเราจะไปทำความติดขัดในการแสดงธรรม" (คิดดังนี้แล้ว) จึงติดตามพระศาสดาไปติดๆ แล้วได้ยืนอยู่ในท่ามกลางหมู่พรหมด้วยกายที่ใครมองไม่เห็น มารนั้นทราบว่า "พระศาสดาทรงข่มพกพรหมแล้ว" จึงได้ยืนอยู่เป็นผู้สนับสนุนพกพรหม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อถ โข ภิกฺขเว มาโร ปาปิมา"

ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇံ အနွာဝိသိတွာတိ ဧကဿ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဿ သရီရံ ပဝိသိတွာ. မဟာဗြဟ္မာနံ ပန ဗြဟ္မပုရောဟိတာနံ ဝါ အနွာဝိသိတုံ န သက္ကောတိ. မေတမာသဒေါတိ မာ ဧတံ အပသာဒယိတ္ထ. အဘိဘူတိ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော ဇေဋ္ဌကော. အနဘိဘူတောတိ အညေဟိ အနဘိဘူတော. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသဝစနေ [Pg.303] နိပါတော. ဒဿနဝသေန ဒသော, သဗ္ဗံ ပဿတီတိ ဒီပေတိ. ဝသဝတ္တီတိ သဗ္ဗဇနံ ဝသေ ဝတ္တေတိ. ဣဿရောတိ လောကေ ဣဿရော. ကတ္တာ နိမ္မာတာတိ လောကဿ ကတ္တာ စ နိမ္မာတာ စ, ပထဝီဟိမဝန္တသိနေရုစက္ကဝါဠမဟာသမုဒ္ဒစန္ဒိမသူရိယာ စ ဣမိနာ နိမ္မိတာတိ ဒီပေတိ.

บทว่า พฺรหฺมปาริสชฺชํ อนฺวาวิสิตฺวา ได้แก่ เข้าไปสิงสถิตในสรีระของพรหมปาริสัชชาตนหนึ่ง ส่วนในสรีระของมหาพรหมหรือพรหมปุโรหิต มารย่อมไม่สามารถเข้าสิงสถิตได้ บทว่า เมตมาสโท ได้แก่ ท่านอย่าได้ข่มพรหมนี้เลย บทว่า อภิภู ได้แก่ ผู้ครอบงำ (พรหมอื่น) ตั้งอยู่ เป็นผู้ประเสริฐสุด บทว่า อนภิภูโต ได้แก่ ผู้ที่ผู้อื่นครอบงำไม่ได้ บทว่า อญฺญทตฺถุ เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว ชื่อว่า ทโส เพราะเห็น ท่านแสดงความว่า ย่อมเห็นทุกสิ่ง บทว่า วสวตฺตี ได้แก่ ย่อมยังชนทั้งปวงให้เป็นไปในอำนาจ บทว่า อิสฺสโร ได้แก่ เป็นใหญ่ในโลก บทว่า กตฺตา นิมฺมาตา ได้แก่ เป็นผู้สร้างและผู้เนรมิตโลก ท่านแสดงความว่า แผ่นดิน เขาหิมพานต์ เขาพระสุเมรุ จักรวาล มหาสมุทร พระจันทร์ และพระอาทิตย์ พรหมนี้ได้เนรมิตไว้

သေဋ္ဌော သဇိတာတိ အယံ လောကဿ ဥတ္တမော စ သဇိတာ စ. ‘‘တွံ ခတ္တိယော နာမ ဟောဟိ, တွံ ဗြာဟ္မဏော နာမ, ဝေဿော နာမ, သုဒ္ဒေါ နာမ, ဂဟဋ္ဌော နာမ, ပဗ္ဗဇိတော နာမ, အန္တမသော ဩဋ္ဌော ဟောဟိ, ဂေါဏော ဟောဟီ’’တိ ဧဝံ သတ္တာနံ ဝိသဇ္ဇေတာ အယန္တိ ဒဿေတိ. ဝသီ ပိတာ ဘူတဘဗျာနန္တိ အယံ စိဏ္ဏဝသိတာယ ဝသီ, အယံ ပိတာ ဘူတာနဉ္စ ဘဗျာနဉ္စာတိ ဝဒတိ. တတ္ထ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇာ သတ္တာ အန္တောအဏ္ဍကောသေ စေဝ အန္တောဝတ္ထိမှိ စ ဘဗျာ နာမ, ဗဟိ နိက္ခန္တကာလတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာ. သံသေဒဇာ ပဌမစိတ္တက္ခဏေ ဘဗျာ, ဒုတိယတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာ. ဩပပါတိကာ ပဌမဣရိယာပထေ ဘဗျာ, ဒုတိယတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ သဗ္ဗေပိ ဧတဿ ပုတ္တာတိ သညာယ, ‘‘ပိတာ ဘူတဘဗျာန’’န္တိ အာဟ.

บทว่า เสฏฺโฐ สชิตา ได้แก่ พรหมนี้เป็นผู้สูงสุดและเป็นผู้จัดแจงแห่งโลก ท่านแสดงความว่า พรหมนี้เป็นผู้จัดแจงสัตว์ทั้งหลายว่า "ท่านจงเป็นกษัตริย์ ท่านจงเป็นพราหมณ์ เป็นแพศย์ เป็นศูทร เป็นคฤหัสถ์ เป็นบรรพชิต หรือที่สุดแม้จงเป็นอูฐ จงเป็นโค" บทว่า วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ ได้แก่ พรหมนี้ชื่อว่า วสี เพราะมีความชำนาญที่สั่งสมไว้ ท่านกล่าวว่า พรหมนี้เป็นบิดาของสัตว์ที่เกิดแล้วและที่กำลังจะเกิด ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์จำพวกอัณฑชะและชลาพุชะ ชื่อว่า ภัพยะ (กำลังจะเกิด) เมื่อยังอยู่ในฟองไข่และในมดลูก แต่จำเดิมแต่เวลาที่ออกมาข้างนอก ชื่อว่า ภูตะ (เกิดแล้ว) สัตว์จำพวกสังเสทชะ ชื่อว่า ภัพยะ ในจิตตขณะแรก จำเดิมแต่ขณะที่สองไป ชื่อว่า ภูตะ สัตว์จำพวกโอปปาติกะ พึงทราบว่า ชื่อว่า ภัพยะ ในอิริยาบถแรก จำเดิมแต่อิริยาบถที่สองไป ชื่อว่า ภูตะ ท่านกล่าวว่า "ปิตา ภูตภพฺยานํ" ด้วยสำคัญว่า สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดเป็นบุตรของพรหมนั้น

ပထဝီဂရဟကာတိ ယထာ တွံ ဧတရဟိ, ‘‘အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာ’’တိ ပထဝိံ ဂရဟသိ ဇိဂုစ္ဆသိ, ဧဝံ တေပိ ပထဝီဂရဟကာ အဟေသုံ, န ကေဝလံ တွံယေဝါတိ ဒီပေတိ. အာပဂရဟကာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဟီနေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ စတူသု အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တာ. ပထဝီပသံသကာတိ ယထာ တွံ ဂရဟသိ, ဧဝံ အဂရဟိတွာ, ‘‘နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အစ္ဆေဇ္ဇာ အဘေဇ္ဇာ အက္ခယာ’’တိ ဧဝံ ပထဝီပသံသကာ ပထဝိယာ ဝဏ္ဏဝါဒိနော အဟေသုန္တိ ဝဒတိ. ပထဝါဘိနန္ဒိနောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ပထဝိယာ အဘိနန္ဒိနော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပဏီတေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တာ. တံ တာဟန္တိ တေန ကာရဏေန တံ အဟံ. ဣင်္ဃာတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော. ဥပါတိဝတ္တိတ္ထောတိ အတိက္ကမိတ္ထ. ‘‘ဥပါတိဝတ္တိတော’’တိပိ ပါဌော, အယမေဝတ္ထော. ဒဏ္ဍေန ပဋိပ္ပဏာမေယျာတိ စတုဟတ္ထေန မုဂ္ဂရဒဏ္ဍေန ပေါထေတွာ ပလာပေယျ. နရကပပါတေတိ သတပေါရိသေ မဟာသောဗ္ဘေ. ဝိရာဓေယျာတိ ဟတ္ထေန ဂဟဏယုတ္တေ ဝါ ပါဒေန ပတိဋ္ဌာနယုတ္တေ ဝါ ဌာနေ ဂဟဏပတိဋ္ဌာနာနိ ကာတုံ န သက္ကုဏေယျ. နနု တွံ ဘိက္ခု ပဿသီတိ ဘိက္ခု နနု တွံ ဣမံ ဗြဟ္မပရိသံ သန္နိပတိတံ ဩဘာသမာနံ ဝိရောစမာနံ ဇောတယမာနံ ပဿသီတိ ဗြဟ္မုနော ဩဝါဒေ ဌိတာနံ [Pg.304] ဣဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒဿေတိ. ဣတိ ခေါ မံ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာ ဗြဟ္မပရိသံ ဥပနေသီတိ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာ နနု တွံ ဘိက္ခု ပဿသိ ဗြဟ္မပရိသံ ယသေန စ သိရိယာ စ ဩဘာသမာနံ ဝိရောစမာနံ ဇောတယမာနံ, ယဒိ တွမ္ပိ မဟာဗြဟ္မုနော ဝစနံ အနတိက္ကမိတွာ ယဒေဝ တေ ဗြဟ္မာ ဝဒတိ, တံ ကရေယျာသိ, တွမ္ပိ ဧဝမေဝံ ယသေန စ သိရိယာ စ ဝိရောစေယျာသီတိ ဧဝံ ဝဒန္တော မံ ဗြဟ္မပရိသံ ဥပနေသိ ဥပသံဟရိ. မာ တွံ မညိတ္ထောတိ မာ တွံ မညိ. မာရော တွမသိ ပါပိမာတိ ပါပိမ တွံ မဟာဇနဿ မာရဏတော မာရော နာမ, ပါပကံ လာမကံ မဟာဇနဿ အယသံ ကရဏတော ပါပိမာ နာမာတိ ဇာနာမိ.

บทว่า ปถวีครหกา อธิบายว่า เหมือนอย่างที่ท่านในบัดนี้ติเตียน รังเกียจปฐวีว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ฉันใด แม้สมณพราหมณ์เหล่านั้นก็เป็นผู้ติเตียนปฐวี ฉันนั้น ท่านแสดงว่า มิใช่แต่ท่านผู้เดียวเท่านั้น แม้ในบทว่า อาโปครหกา เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า หีเน กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า บังเกิดในอบาย ๔ บทว่า ปถวีปสํสกา ความว่า ไม่ติเตียนเหมือนอย่างที่ท่านติเตียน แต่กล่าวว่า (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) เป็นผู้สรรเสริญปฐวี เป็นผู้กล่าวคุณของปฐวีว่า “เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ใครตัดไม่ได้ ใครทำลายไม่ได้ ไม่สิ้นสูญ” บทว่า ปถวาภินนฺทิโน ความว่า เป็นผู้เพลิดเพลินในปฐวีด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า ปณีเต กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า บังเกิดในพรหมโลก บทว่า ตํ ตาหํ ความว่า เพราะเหตุนั้น เรา...ท่าน บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน บทว่า อุปาติวตฺติตฺถ ความว่า ท่านล่วงเลยไปแล้ว แม้บทว่า อุปาติวตฺติโต ก็มีเป็นปาฐะ ความหมายก็อย่างนี้เหมือนกัน บทว่า ทณฺเฑน ปฏิปฺปณาเมยฺย ความว่า พึงทุบตีด้วยท่อนไม้ค้อนขนาด ๔ ศอก แล้วขับไล่ไป บทว่า นรกปปาเต ความว่า ในเหวใหญ่ลึกร้อยชั่วบุรุษ บทว่า วิราเธยฺย ความว่า ไม่สามารถจะจับหรือจะยืนในที่ที่ควรจับด้วยมือหรือควรยืนด้วยเท้าได้ บทว่า นนุ ตฺวํ ภิกฺขุ ปสฺสสิ ความว่า ดูก่อนภิกษุ ท่านไม่เห็นพรหมบริษัทนี้ที่ประชุมกัน รุ่งเรือง งดงาม สว่างไสวอยู่หรือ ดังนี้ เป็นการแสดงอิทธานุภาพของเหล่าผู้ตั้งอยู่ในโอวาทของพรหม บทว่า อิติ โข มํ ภิกฺขเว มาโร ปาปิมา พฺรหฺมปริสํ อุเปนสีติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มารผู้มีบาปได้น้อมนำเราเข้าไปหาพรหมบริษัท ด้วยประการฉะนี้ คือ ดูก่อนภิกษุ มารผู้มีบาปกล่าวอย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ ท่านไม่เห็นพรหมบริษัทผู้รุ่งเรือง งดงาม สว่างไสวด้วยยศและสิริหรือ ถ้าแม้ท่านไม่ล่วงละเมิดคำของท้าวมหาพรหม พึงทำตามที่พรหมนั้นบอกแก่ท่าน แม้ท่านก็จะรุ่งเรืองด้วยยศและสิริอย่างนี้เหมือนกัน” ดังนี้แล้ว ได้น้อมนำเราเข้าไปหาพรหมบริษัท ได้นำเข้าไปแล้ว บทว่า มา ตฺวํ มญฺญิตฺโถติ ความว่า ท่านอย่าสำคัญ บทว่า มาโร ตฺวมสิ ปาปิมาติ ความว่า เรารู้ว่า “ดูก่อนผู้มีบาป ท่านชื่อว่าเป็นมาร เพราะยังมหาชนให้ตาย (จากคุณธรรม) ชื่อว่าเป็นผู้มีบาป เพราะทำสิ่งชั่วช้าเลวทราม คือความไม่มีชื่อเสียงให้แก่มหาชน”

၅၀၃. ကသိဏံ အာယုန္တိ သကလံ အာယုံ. တေ ခေါ ဧဝံ ဇာနေယျုန္တိ တေ ဧဝံ မဟန္တေန တပေါကမ္မေန သမန္နာဂတာ, တွံ ပန ပုရိမဒိဝသေ ဇာတော, ကိံ ဇာနိဿသိ, ယဿ တေ အဇ္ဇာပိ မုခေ ခီရဂန္ဓော ဝါယတီတိ ဃဋ္ဋေန္တော ဝဒတိ. ပထဝိံ အဇ္ဈောသိဿသီတိ ပထဝိံ အဇ္ဈောသာယ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ ဂဏှိဿသိ. ဩပသာယိကော မေ ဘဝိဿသီတိ မယှံ သမီပသယော ဘဝိဿသိ, မံ ဂစ္ဆန္တံ အနုဂစ္ဆိဿသိ, ဌိတံ ဥပတိဋ္ဌိဿသိ, နိသိန္နံ ဥပနိသီဒိဿသိ, နိပန္နံ ဥပနိပဇ္ဇိဿသီတိ အတ္ထော. ဝတ္ထုသာယိကောတိ မမ ဝတ္ထုသ္မိံ သယနကော. ယထာကာမကရဏီယော ဗာဟိတေယျောတိ မယာ အတ္တနော ရုစိယာ ယံ ဣစ္ဆာမိ, တံ ကတ္တဗ္ဗော, ဗာဟိတွာ စ ပန ဇဇ္ဈရိကာဂုမ္ဗတောပိ နီစတရော လကုဏ္ဍဋကတရော ကာတဗ္ဗော ဘဝိဿသီတိ အတ္ထော.

๕๐๓. บทว่า กสิณํ อายุํ ความว่า ตลอดอายุทั้งหมด บทว่า เต โข เอวํ ชาเนยฺยุํ ความว่า (พรหมเหล่านั้น) กล่าวข่มว่า “พวกเราประกอบด้วยตบะกรรมอันยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้ ส่วนท่านเพิ่งเกิดเมื่อวานนี้ จะรู้อะไรได้ ในเมื่อกลิ่นน้ำนมยังไม่จางไปจากปากของท่านเลย” บทว่า ปถวึ อชฺโฌสิสฺสสิ ความว่า ท่านจักยึดถือปฐวีด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ โดยครอบงำ กลืนกิน และทำให้สำเร็จ บทว่า โอปสายิโก เม ภวิสฺสสิ ความว่า ท่านจักเป็นผู้อาศัยอยู่ใกล้เรา คือ เมื่อเราไป ท่านจักตามไป เมื่อเรายืน ท่านจักยืนใกล้ เมื่อเรานั่ง ท่านจักนั่งใกล้ เมื่อเรานอน ท่านจักนอนใกล้ บทว่า วตฺถุสายิโก ความว่า เป็นผู้นอนในที่อยู่ของเรา บทว่า ยถากามกรณีโย พาหิเตยฺโย ความว่า เราปรารถนาจะทำสิ่งใดตามความพอใจของเรา ท่านก็ต้องทำสิ่งนั้น และเมื่อถูกขับไล่ ก็จะต้องถูกทำให้ต่ำต้อยและค่อมลงยิ่งกว่าพุ่มต้นกะเม็งเสียอีก

ဣမိနာ ဧသ ဘဂဝန္တံ ဥပလာပေတိ ဝါ အပသာဒေတိ ဝါ. ဥပလာပေတိ နာမ သစေ ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, တဏှာဒီဟိ ပထဝိံ အဇ္ဈောသိဿသိ, ဩပသာယိကော မေ ဘဝိဿသိ, မယိ ဂစ္ဆန္တေ ဂမိဿသိ, တိဋ္ဌန္တေ ဌဿသိ, နိသိန္နေ နိသီဒိဿသိ, နိပန္နေ နိပဇ္ဇိဿသိ, အဟံ တံ သေသဇနံ ပဋိဗာဟိတွာ ဝိဿာသိကံ အဗ္ဘန္တရိကံ ကရိဿာမီတိ ဧဝံ တာဝ ဥပလာပေတိ နာမ. သေသပဒေဟိ ပန အပသာဒေတိ နာမ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – သစေ တွံ ပထဝိံ အဇ္ဈောသိဿသိ, ဝတ္ထုသာယိကော မေ ဘဝိဿသိ, မမ ဂမနာဒီနိ အာဂမေတွာ ဂမိဿသိ ဝါ ဌဿသိ ဝါ နိသီဒိဿသိ ဝါ နိပဇ္ဇိဿသိ ဝါ, မမ ဝတ္ထုသ္မိံ မယှံ အာရက္ခံ ဂဏှိဿသိ, အဟံ ပန တံ ယထာကာမံ ကရိဿာမိ ဗာဟိတွာ [Pg.305] စ ဇဇ္ဈရိကာဂုမ္ဗတောပိ လကုဏ္ဍကတရန္တိ ဧဝံ အပသာဒေတိ နာမ. အယံ ပန ဗြဟ္မာ မာနနိဿိတော, တသ္မာ ဣဓ အပသာဒနာဝ အဓိပ္ပေတာ. အာပါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

ด้วยคำนี้ พรหมนั้นย่อมประเล้าประโลมพระผู้มีพระภาค หรือข่มขู่พระผู้มีพระภาค ที่ชื่อว่า ประเล้าประโลม คือ “ดูก่อนภิกษุ ถ้าท่านจักยึดถือปฐวีด้วยตัณหาเป็นต้นแล้วไซร้ ท่านจักเป็นผู้อาศัยอยู่ใกล้เรา เมื่อเราไป ท่านจักไป เมื่อเรายืน ท่านจักยืน เมื่อเรานั่ง ท่านจักนั่ง เมื่อเรานอน ท่านจักนอน เราจะห้ามคนอื่นแล้วทำให้ท่านเป็นคนสนิท เป็นคนวงใน” อย่างนี้ก่อน ชื่อว่าประเล้าประโลม ส่วนด้วยบทที่เหลือ ชื่อว่า ข่มขู่ อธิบายในที่นี้ว่า “ถ้าท่านจักยึดถือปฐวีแล้วไซร้ ท่านจักเป็นผู้นอนในที่อยู่ของเรา ท่านจะต้องรอคอยการไปเป็นต้นของเราแล้วจึงจะไป หรือยืน หรือนั่ง หรือนอน ท่านจะต้องคอยอารักขาเราในที่อยู่ของเรา ส่วนเราจะทำท่านได้ตามความปรารถนา และเมื่อขับไล่ ก็จะทำให้ต่ำต้อยและค่อมลงยิ่งกว่าพุ่มต้นกะเม็งเสียอีก” อย่างนี้ ชื่อว่าข่มขู่ ก็พรหมนี้อาศัยมานะ เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงประสงค์เอาการข่มขู่เท่านั้น แม้ในบทว่า อาโป เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน

အပိစ တေ အဟံ ဗြဟ္မေတိ ဣဒါနိ ဘဂဝါ, ‘‘အယံ ဗြဟ္မာ မာနနိဿိတော ‘အဟံ ဇာနာမီ’တိ မညတိ, အတ္တနော ယသေန သမ္မတ္တော သရီရံ ဖုသိတုမ္ပိ သမတ္ထံ ကိဉ္စိ န ပဿတိ, ထောကံ နိဂ္ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေတွာ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဂတိဉ္စ ပဇာနာမီတိ နိပ္ဖတ္တိဉ္စ ပဇာနာမိ. ဇုတိဉ္စာတိ အာနုဘာဝဉ္စ ပဇာနာမိ. ဧဝံ မဟေသက္ခောတိ ဧဝံ မဟာယသော မဟာပရိဝါရော.

บทว่า อปิจ เต อหํ พฺรหฺเม ความว่า บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “พรหมนี้อาศัยมานะ สำคัญว่า ‘เรารู้’ มัวเมาในยศของตน ไม่เห็นใครที่สามารถจะถูกต้องแม้กระทั่งร่างกายได้ ควรจะข่มสักหน่อย” แล้วจึงทรงเริ่มเทศนานี้ ในบทนั้น บทว่า คตึ จ ปชานามิ ความว่า เรารู้ทั้งความบังเกิด (ผล) บทว่า ชุตึ จ ความว่า เรารู้ทั้งอานุภาพ บทว่า เอวํ มเหสกฺโข ความว่า มียศใหญ่ มีบริวารมากอย่างนี้

ယာဝတာ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဟရန္တီတိ ယတ္တကေ ဌာနေ စန္ဒိမသူရိယာ ဝိစရန္တိ. ဒိသာ ဘန္တိ ဝိရောစနာတိ ဒိသာသု ဝိရောစမာနာ ဩဘာသန္တိ, ဒိသာ ဝါ တေဟိ ဝိရောစမာနာ ဩဘာသန္တိ. တာဝ သဟဿဓာ လောကောတိ တတ္တကေန ပမာဏေန သဟဿဓာ လောကော, ဣမိနာ စက္ကဝါဠေန သဒ္ဓိံ စက္ကဝါဠသဟဿန္တိ အတ္ထော. ဧတ္ထ တေ ဝတ္တတေ ဝသောတိ ဧတ္ထ စက္ကဝါဠသဟဿေ တုယှံ ဝသော ဝတ္တတိ. ပရောပရဉ္စ ဇာနာသီတိ ဧတ္ထ စက္ကဝါဠသဟဿေ ပရောပရေ ဥစ္စနီစေ ဟီနပ္ပဏီတေ သတ္တေ ဇာနာသိ. အထော ရာဂဝိရာဂိနန္တိ န ကေဝလံ, ‘‘အယံ ဣဒ္ဓေါ အယံ ပကတိမနုဿော’’တိ ပရောပရံ, ‘‘အယံ ပန သရာဂေါ အယံ ဝီတရာဂေါ’’တိ ဧဝံ ရာဂဝိရာဂိနမ္ပိ ဇနံ ဇာနာသိ. ဣတ္ထံဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဣတ္ထံဘာဝေါတိ ဣဒံ စက္ကဝါဠံ. အညထာဘာဝေါတိ ဣတော သေသံ ဧကူနသဟဿံ. သတ္တာနံ အာဂတိံ ဂတိန္တိ ဧတ္ထ စက္ကဝါဠသဟဿေ ပဋိသန္ဓိဝသေန သတ္တာနံ အာဂတိံ, စုတိဝသေန ဂတိံ စ ဇာနာသိ. တုယှံ ပန အတိမဟန္တောဟမသ္မီတိ သညာ ဟောတိ, သဟဿိဗြဟ္မာ နာမ တွံ, အညေသံ ပန တယာ ဥတ္တရိ ဒွိသဟဿာနံ တိသဟဿာနံ စတုသဟဿာနံ ပဉ္စသဟဿာနံ ဒသသဟဿာနံ သတသဟဿာနဉ္စ ဗြဟ္မာနံ ပမာဏံ နတ္ထိ, စတုဟတ္ထာယ ပိလောတိကာယ ပဋပ္ပမာဏံ ကာတုံ ဝါယမန္တော ဝိယ မဟန္တောသ္မီတိ သညံ ကရောသီတိ နိဂ္ဂဏှာတိ.

บทว่า ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ ความว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไปในสถานที่มีประมาณเท่าใด บทว่า ทิสา ภนฺติ วิโรจนา ความว่า รุ่งเรืองอยู่ในทิศทั้งหลาย ย่อมส่องสว่าง หรืออีกอย่างหนึ่ง ทิศทั้งหลายอันพระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นทำให้รุ่งเรือง ย่อมส่องสว่าง บทว่า ตาว สหสฺสธา โลโก ความว่า โลกโดยส่วนพันมีประมาณเท่านั้น อธิบายว่า พันจักรวาลพร้อมกับจักรวาลนี้ บทว่า เอตฺถ เต วตฺตเต วโส ความว่า อำนาจของท่านย่อมเป็นไปในพันจักรวาลนี้ บทว่า ปโรปรญฺจ ชานาสิ ความว่า ท่านย่อมรู้สัตว์ทั้งหลายผู้สูงและต่ำ เลวและประณีต ที่ยิ่งขึ้นไปในพันจักรวาล บทว่า อโถ ราควิราคินํ ความว่า ท่านย่อมรู้บุคคลที่ยิ่งขึ้นไป ไม่ใช่เพียงว่า "ผู้นี้เป็นพระอินทร์ ผู้นี้เป็นมนุษย์ธรรมดา" แต่ท่านย่อมรู้แม้ซึ่งชนผู้มีราคะและผู้ปราศจากราคะอย่างนี้ว่า "ผู้นี้มีราคะ ผู้นี้ปราศจากราคะ" บทว่า อิตฺถํภาวญฺญถาภาวํ ความว่า บทว่า อิตฺถํภาโว คือ จักรวาลนี้ บทว่า อญฺญถาภาโว คือ จักรวาลที่เหลือจากนี้อีก 999 จักรวาล บทว่า สตฺตานํ อาคตึ คตึ ความว่า ท่านย่อมรู้การมาของสัตว์ทั้งหลายโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ และการไปโดยอำนาจแห่งจุติในพันจักรวาล แต่ท่านมีความสำคัญว่า "เราเป็นผู้ยิ่งใหญ่" ท่านชื่อว่าสหัสสีพรหม แต่ประมาณของพรหมอื่นอีกสองพัน สามพัน สี่พัน ห้าพัน หนึ่งหมื่น และหนึ่งแสน ที่ยิ่งกว่าท่าน ย่อมไม่มี ท่านย่อมกระทำความสำคัญว่า "เราเป็นผู้ยิ่งใหญ่" เหมือนผู้พยายามจะทำผ้าเต็นท์ด้วยผ้าเก่าขนาดสี่ศอก ดังนี้แล้วทรงข่มไว้

၅၀၄. ဣဓူပပန္နောတိ ဣဓ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ဥပပန္နော. တေန တံ တွံ န ဇာနာသီတိ တေန ကာရဏေန တံ ကာယံ တွံ န ဇာနာသိ. နေဝ တေ သမသမောတိ [Pg.306] ဇာနိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ပတွာပိ တယာ သမသမော န ဟောမိ. အဘိညာယာတိ အညာယ. ကုတော နီစေယျန္တိ တယာ နီစတရဘာဝေါ ပန မယှံ ကုတော.

๕๐๔. บทว่า อิธูปปนฺโน ความว่า เกิดแล้วในปฐมฌานภูมินี้ บทว่า เตน ตํ ตฺวํ น ชานาสิ ความว่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่รู้หมู่พรหมนั้น บทว่า เนว เต สมสโม ความว่า แม้ถึงฐานะที่ควรรู้ เราก็ไม่เสมอกับท่าน บทว่า อภิญฺญาย ความว่า รู้ยิ่งแล้ว บทว่า กุโต นีเจยฺยํ ความว่า ความเป็นผู้ต่ำกว่าท่านจะมีแก่เราแต่ที่ไหนเล่า

ဟေဋ္ဌူပပတ္တိကော ကိရေသ ဗြဟ္မာ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ အပရိဟီနဇ္ဈာနော ကာလံ ကတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနဘူမိယံ ဝေဟပ္ဖလဗြဟ္မလောကေ ပဉ္စကပ္ပသတိကံ အာယုံ ဂဟေတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ဟေဋ္ဋူပပတ္တိကံ ကတွာ တတိယဇ္ဈာနံ ပဏီတံ ဘာဝေတွာ သုဘကိဏှဗြဟ္မလောကေ စတုသဋ္ဌိကပ္ပံ အာယုံ ဂဟေတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တတ္ထ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဘာဝေတွာ အာဘဿရေသု အဋ္ဌကပ္ပံ အာယုံ ဂဟေတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနံ ဘာဝေတွာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ကပ္ပာယုကော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, သော ပဌမကာလေ အတ္တနာ ကတကမ္မဉ္စ နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနဉ္စ အညာသိ, ကာလေ ပန ဂစ္ဆန္တေ ဥဘယံ ပမုဿိတွာ သဿတဒိဋ္ဌိံ ဥပ္ပာဒေသိ. တေန နံ ဘဂဝါ, ‘‘တေန တံ တွံ န ဇာနာသိ…ပေ… ကုတော နီစေယျ’’န္တိ အာဟ.

ได้ยินว่า พรหมนี้เป็นผู้เกิดในภพต่ำ ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ ได้บวชเป็นฤาษี ทำกสิณบริกรรม ให้สมาบัติเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้ไม่เสื่อมจากฌาน ทำกาละแล้ว บังเกิดในจตุตถฌานภูมิ คือ เวหัปผลพรหมโลก ถือเอาอายุ 500 กัป ดำรงอยู่ตลอดอายุในพรหมโลกนั้นแล้ว ทำความปรารถนาที่จะเกิดในภพต่ำ เจริญตติยฌานอันประณีตแล้ว บังเกิดในสุภกิณหพรหมโลก ถือเอาอายุ 64 กัป ในพรหมโลกนั้น เจริญทุติยฌานแล้ว บังเกิดในอาภัสสรพรหม ถือเอาอายุ 8 กัป ในพรหมโลกนั้น เจริญปฐมฌานแล้ว บังเกิดในปฐมฌานภูมิ เป็นผู้มีอายุหนึ่งกัป พรหมนั้นในกาลแรก ได้รู้กรรมที่ตนทำแล้วและสถานที่ที่ตนเกิด แต่เมื่อกาลล่วงไป ได้หลงลืมทั้งสองอย่างแล้ว จึงยังสัสสตทิฏฐิให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสกะพรหมนั้นว่า "เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่รู้...ฯลฯ...ความเป็นผู้ต่ำกว่าจะมีแต่ที่ไหนเล่า"

အထ ဗြဟ္မာ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော မယှံ အာယုဉ္စ နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနဉ္စ ပုဗ္ဗေကတကမ္မဉ္စ ဇာနာတိ, ဟန္ဒ နံ ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မံ ပုစ္ဆာမီ’’တိ သတ္ထာရံ အတ္တနော ပုဗ္ဗေကတကမ္မံ ပုစ္ဆိ. သတ္ထာ ကထေသိ.

ครั้งนั้น พรหมดำริว่า "พระสมณโคดมย่อมรู้อายุ สถานที่เกิด และกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนของเรา เอาล่ะ เราจะทูลถามถึงกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนกะท่าน" ดังนี้แล้ว จึงได้ทูลถามพระศาสดาถึงกรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อน พระศาสดาได้ตรัสบอกแล้ว

ပုဗ္ဗေ ကိရေသ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ကာမေသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ, ‘‘ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏဿ အန္တံ ကရိဿာမီ’’တိ နိက္ခမ္မ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနလာဘီ ဟုတွာ ဂင်္ဂါတီရေ ပဏ္ဏသာလံ ကာရေတွာ ဈာနရတိယာ ဝီတိနာမေတိ. တဒါ စ ကာလေန ကာလံ သတ္ထဝါဟာ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ မရုကန္တာရံ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. မရုကန္တာရေ ပန ဒိဝါ န သက္ကာ ဂန္တုံ, ရတ္တိံ ဂမနံ ဟောတိ. အထ ပုရိမသကဋဿ အဂ္ဂယုဂေ ယုတ္တဗလိဗဒ္ဒါ ဂစ္ဆန္တာ နိဝတ္တိတွာ အာဂတမဂ္ဂါဘိမုခါဝ အဟေသုံ. ဣတရသကဋာနိ တထေဝ နိဝတ္တိတွာ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ နိဝတ္တိတဘာဝံ ဇာနိံသု. တေသဉ္စ တဒါ ကန္တာရံ အတိက္ကမနဒိဝသော အဟောသိ. သဗ္ဗံ ဒါရုဒကံ ပရိက္ခီဏံ, တသ္မာ, ‘‘နတ္ထိ ဒါနိ အမှာကံ ဇီဝိတ’’န္တိ စိန္တေတွာ ဂေါဏေ စက္ကေသု ဗန္ဓိတွာ မနုဿာ သကဋပစ္ဆာယာယံ ပဝိသိတွာ နိပဇ္ဇိံသု[Pg.307]. တာပသောပိ ကာလဿေဝ ပဏ္ဏသာလတော နိက္ခမိတွာ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ နိသိန္နော ဂင်္ဂံ ဩလောကယမာနော အဒ္ဒသ ဂင်္ဂံ မဟတာ ဥဒကောဃေန ဝုယှမာနံ ပဝတ္တိတမဏိက္ခန္ဓံ ဝိယ အာဂစ္ဆန္တိံ. ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဣမသ္မိံ လောကေ ဧဝရူပဿ မဓုရောဒကဿ အလာဘေန ကိလိဿမာနာ သတ္တာ’’တိ. သော ဧဝံ အာဝဇ္ဇန္တော မရုကန္တာရေ တံ သတ္ထံ ဒိသွာ, ‘‘ဣမေ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ, ‘‘ဣတော မဟာ ဥဒကက္ခန္ဓော ဆိဇ္ဇိတွာ မရုကန္တာရေ သတ္ထာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတူ’’တိ အဘိညာစိတ္တေန အဓိဋ္ဌာသိ. သဟစိတ္တုပ္ပာဒေန မာတိကာရုဠှံ ဝိယ ဥဒကံ တတ္ထ အဂမာသိ. မနုဿာ ဥဒကသဒ္ဒေန ဝုဋ္ဌာယ ဥဒကံ ဒိသွာ ဟတ္ထတုဋ္ဌာ နှာယိတွာ ပိဝိတွာ ဂေါဏေပိ ပါယေတွာ သောတ္ထိနာ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ အဂမံသု. သတ္ထာ တံ ဗြဟ္မုနော ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော –

ได้ยินว่า ในกาลก่อน พรหมนี้เกิดในตระกูล เห็นโทษในกามทั้งหลายแล้วดำริว่า "เราจักทำที่สุดแห่งชาติ ชรา พยาธิ มรณะ" ดังนี้แล้ว จึงออกบวชเป็นฤาษี ให้สมาบัติเกิดขึ้น เป็นผู้ได้ฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาแล้ว ให้สร้างบรรณศาลาที่ฝั่งแม่น้ำคงคา ยังกาลให้ล่วงไปด้วยฌานสมาบัติ ในกาลนั้น บางครั้งพวกพ่อค้าเกวียนเดินทางสู่ทางกันดารด้วยเกวียน 500 เล่ม แต่ในทางกันดารนั้น ไม่สามารถเดินทางในเวลากลางวันได้ การเดินทางย่อมมีในเวลากลางคืน ครั้งนั้น โคที่เทียมแอกหน้าของเกวียนเล่มแรก เดินไปแล้วกลับหันหน้าสู่ทางที่มาแล้วนั่นเทียว เกวียนเล่มอื่นๆ ก็กลับเช่นนั้นเหมือนกัน เมื่ออรุณขึ้นจึงได้รู้ว่ากลับมา และในวันนั้นเป็นวันที่พวกเขาจะข้ามพ้นทางกันดาร ฟืนและน้ำทั้งหมดสิ้นไปแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงคิดว่า "บัดนี้ ชีวิตของพวกเราไม่มีแล้ว" แล้วผูกโคไว้ที่ล้อเกวียน พวกมนุษย์เข้าไปนอนในเงาหลังเกวียน แม้ดาบสก็ออกจากบรรณศาลาแต่เช้าตรู่ นั่งอยู่ที่ประตูบรรณศาลา แลดูแม่น้ำคงคาอยู่ ได้เห็นแม่น้ำคงคาไหลมาด้วยกระแสน้ำอันใหญ่หลวง ดุจกลุ่มแก้วมณีที่ถูกพัดพาไป เห็นแล้วจึงดำริว่า "ในโลกนี้ มีสัตว์ทั้งหลายที่ลำบากเพราะไม่ได้น้ำรสจืดเช่นนี้อยู่บ้างหรือไม่หนอ" ท่านคำนึงอยู่อย่างนี้ ได้เห็นกองเกวียนนั้นในทางกันดาร จึงดำริว่า "ขอสัตว์เหล่านี้อย่าได้พินาศเลย" แล้วอธิษฐานด้วยอภิญญาจิตว่า "ขอกลุ่มน้ำใหญ่นี้จงขาดจากที่นี้แล้วไหลไปสู่ที่เฉพาะหน้าของกองเกวียนในทางกันดารเถิด" พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งจิต น้ำได้ไหลไปที่นั่น ดุจน้ำที่ไหลไปตามร่องน้ำ พวกมนุษย์ได้ยินเสียงน้ำจึงลุกขึ้น เห็นน้ำแล้ว มีใจร่าเริงยินดี อาบแล้ว ดื่มแล้ว ให้โคดื่มด้วย ได้ไปยังที่ที่ปรารถนาโดยสวัสดิภาพ พระศาสดาเมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมนั้นของพรหม

‘‘ယံ တွံ အပါယေသိ ဗဟူ မနုဿေ,ပိပါသိတေ ဃမ္မနိ သမ္ပရေတေ;

တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ,သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၁) –

"ดูก่อนพรหม ท่านได้ให้มนุษย์จำนวนมากผู้กระหายน้ำ ถูกความร้อนแผดเผา ได้ดื่มแล้ว เราย่อมระลึกถึงวัตรและศีลวัตรอันเป็นกรรมเก่าของท่านนั้นได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น"

ဣမံ ဂါထမာဟ.

ได้ตรัสพระคาถานี้

အပရသ္မိံ သမယေ တာပသော ဂင်္ဂါတီရေ ပဏ္ဏသာလံ မာပေတွာ အာရညကံ ဂါမံ နိဿာယ ဝသတိ. တေန စ သမယေန စောရာ တံ ဂါမံ ပဟရိတွာ ဟတ္ထသာရံ ဂဟေတွာ ဂါဝိယော စ ကရမရေ စ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဂါဝေါပိ သုနခါပိ မနုဿာပိ မဟာဝိရဝံ ဝိရဝန္တိ. တာပသော တံ သဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ အာဝဇ္ဇန္တော, ‘‘မနုဿာနံ ဘယံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဉတွာ, ‘‘မယိ ပဿန္တေ ဣမေ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အဘိညာစိတ္တေန စောရာနံ ပဋိပထေ စတုရင်္ဂိနိသေနံ မာပေသိ ကမ္မသဇ္ဇံ အာဂစ္ဆန္တိံ. စောရာ ဒိသွာ, ‘‘ရာဇာ’’တိ တေ မညမာနာ ဝိလောပံ ဆဍ္ဍေတွာ ပက္ကမိံသု. တာပသော ‘‘ယံ ယဿ သန္တကံ, တံ တဿေဝ ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ, တံ တထေဝ အဟောသိ. မဟာဇနော သောတ္ထိဘာဝံ ပါပုဏိ. သတ္ထာ ဣဒမ္ပိ တဿ ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော –

ในสมัยอื่น ดาบสตนหนึ่งเนรมิตบรรณศาลาที่ฝั่งแม่น้ำคงคาแล้ว อาศัยหมู่บ้านชายป่าอยู่ ก็โดยสมัยนั้น พวกโจรปล้นหมู่บ้านนั้นแล้ว ถือเอาทรัพย์สินมีค่า จับทั้งแม่โคและชาวบ้านไป แม้โค แม้สุนัข แม้มนุษย์ทั้งหลาย ก็ส่งเสียงร้องคร่ำครวญอย่างหนัก ดาบสได้ฟังเสียงนั้นแล้ว ใคร่ครวญอยู่ว่า “นี่เสียงอะไรหนอ” ทราบว่า “ภัยเกิดขึ้นแก่มนุษย์ทั้งหลายแล้ว” (จึงคิดว่า) “เมื่อเรายังเห็นอยู่ ขอสัตว์เหล่านี้อย่าได้พินาศเลย” ดังนี้แล้ว จึงเข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกจากฌานแล้ว ด้วยจิตแห่งอภิญญา ได้เนรมิตกองทัพมีองค์ ๔ ซึ่งเตรียมพร้อมเพื่อจะรบ กำลังมาอยู่ ในหนทางเฉพาะหน้าของพวกโจร พวกโจรเห็นแล้ว สำคัญว่า “พระราชา” จึงทิ้งของที่ปล้นมาแล้วหนีไป ดาบสได้อธิษฐานว่า “ทรัพย์ใดเป็นของของผู้ใด ขอทรัพย์นั้นจงเป็นของผู้นั้นเถิด” สิ่งนั้นก็ได้เป็นเช่นนั้นแล้ว มหาชนได้ถึงความสวัสดี พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น (จึงตรัสว่า)

‘‘ယံ [Pg.308] ဧဏိကူလသ္မိံ ဇနံ ဂဟီတံ,အမောစယီ ဂယှက နီယမာနံ;

တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ,သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၂) –

“ดูก่อนพรหม ท่านได้ช่วยหมู่ชนที่ถูกจับ ซึ่งถูกนำไปโดยการจับกุม ในถิ่นที่ชื่อว่าเอณิกูละให้พ้นแล้ว เราย่อมระลึกถึงกรรมเก่า คือวัตรและศีลนั้นของท่านได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น”

ဣမံ ဂါထမာဟ. ဧတ္ထ ဧဏိကူလသ္မိန္တိ ဂင်္ဂါတီရေ.

(พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถานี้. ในพระคาถานั้น บทว่า เอณิกูละสฺมึ ได้แก่ ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา.

ပုန ဧကသ္မိံ သမယေ ဥပရိဂင်္ဂါဝါသိကံ ကုလံ ဟေဋ္ဌာဂင်္ဂါဝါသိကေန ကုလေန သဒ္ဓိံ မိတ္တသန္ထဝံ ကတွာ နာဝါသံဃာဋံ ဗန္ဓိတွာ ဗဟုံ ခါဒနီယဘောဇနီယဉ္စေဝ ဂန္ဓမာလာဒီနိ စ အာရောပေတွာ ဂင်္ဂါသောတေန အာဂစ္ဆတိ. မနုဿာ ခါဒမာနာ ဘုဉ္ဇမာနာ နစ္စန္တာ ဂါယန္တာ ဒေဝဝိမာနေန ဂစ္ဆန္တာ ဝိယ ဗလဝသောမနဿာ အဟေသုံ. ဂင်္ဂေယျကော နာဂေါ ဒိသွာ ကုပိတော, ‘‘ဣမေ မယိ သညမ္ပိ န ကရောန္တိ, ဣဒါနိ နေ သမုဒ္ဒမေဝ ပါပေဿာမီ’’တိ မဟန္တံ အတ္တဘာဝံ မာပေတွာ ဥဒကံ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဥဋ္ဌာယ ဖဏံ ကတွာ သုဿူကာရံ ကရောန္တော အဋ္ဌာသိ. မဟာဇနော ဒိသွာ ဘီတော ဝိဿရမကာသိ. တာပသော ပဏ္ဏသာလာယ နိသိန္နော သုတွာ, ‘‘ဣမေ ဂါယန္တာ နစ္စန္တာ သောမနဿဇာတာ အာဂစ္ဆန္တိ, ဣဒါနိ ပန ဘယရဝံ ရဝိံသု, ကိံ နု ခေါ’’တိ အာဝဇ္ဇန္တော နာဂရာဇံ ဒိသွာ, ‘‘မယိ ပဿန္တေ ဣမေ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ အတ္တဘာဝံ ဝိဇဟိတွာ သုပဏ္ဏဝဏ္ဏံ မာပေတွာ နာဂရာဇဿ ဒဿေသိ. နာဂရာဇာ ဘီတော ဖဏံ သံဟရိတွာ ဥဒကံ ပဝိဋ္ဌော. မဟာဇနော သောတ္ထိဘာဝံ ပါပုဏိ. သတ္ထာ ဣဒမ္ပိ တဿ ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော –

อีกครั้งหนึ่ง ในสมัยหนึ่ง ตระกูลที่อยู่ต้นแม่น้ำคงคาได้ทำความเป็นมิตรสหายกับตระกูลที่อยู่ปลายแม่น้ำคงคาแล้ว ผูกแพเรือ บรรทุกของเคี้ยวของฉันและของหอมระเบียบดอกไม้เป็นต้นจำนวนมากแล้ว มาตามกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคา มนุษย์ทั้งหลายเคี้ยวกิน ดื่มกิน ฟ้อนรำ ขับร้อง ได้มีความโสมนัสอย่างยิ่ง ราวกับไปในทิพยวิมาน พญานาคชื่อคงเคยยกะเห็นแล้วโกรธ (คิดว่า) “คนพวกนี้ไม่ทำแม้ซึ่งความสำคัญในเรา บัดนี้เราจักให้พวกเขาถึงมหาสมุทรทีเดียว” ดังนี้แล้ว จึงเนรมิตอัตภาพใหญ่ แหวกน้ำเป็นสองส่วนแล้วผุดขึ้น ทำพังพาน ทำเสียงขู่ฟ่อๆ ยืนอยู่ มหาชนเห็นแล้วตกใจกลัว ได้ทำเสียงร้องผิดปกติ ดาบสนั่งอยู่ในบรรณศาลา ได้ฟังแล้ว ใคร่ครวญว่า “คนพวกนี้ขับร้องฟ้อนรำ มีความโสมนัสเกิดขึ้นมาอยู่ แต่บัดนี้กลับร้องเสียงน่ากลัว อะไรหนอ” ดังนี้แล้ว เห็นพญานาคแล้ว (จึงคิดว่า) “เมื่อเรายังเห็นอยู่ ขอสัตว์เหล่านี้อย่าได้พินาศเลย” ดังนี้แล้ว จึงเข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ละอัตภาพของตน เนรมิตเป็นรูปพญาครุฑ แสดงแก่พญานาค พญานาคกลัวแล้ว หดพังพาน ดำลงไปในน้ำ มหาชนได้ถึงความสวัสดี พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น (จึงตรัสว่า)

‘‘ဂင်္ဂါယ သောတသ္မိံ ဂဟီတနာဝံ,လုဒ္ဒေန နာဂေန မနုဿကပ္ပာ;

အမောစယိတ္ထ ဗလသာ ပသယှ,တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ;

သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၃) –

“ท่านได้ช่วยเรือที่ถูกนาคผู้ดุร้ายยึดไว้ในกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคา ให้พ้นจากภัยคือนาคผู้ประสงค์จะทำลายหมู่มนุษย์ โดยใช้กำลังข่มขี่ไว้ เราย่อมระลึกถึงกรรมเก่า คือวัตรและศีลนั้นของท่านได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น”

ဣမံ ဂါထမာဟ.

(พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถานี้.

အပရသ္မိံ သမယေ ဧသ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ကေသဝေါ နာမ တာပသော အဟောသိ. တေန သမယေန အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော ကပ္ပော နာမ မာဏဝေါ [Pg.309] ကေသဝဿ ဗဒ္ဓစရော အန္တေဝါသိကော ဟုတွာ အာစရိယဿ ကိံကာရပဋိဿာဝီ မနာပစာရီ ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နော အတ္ထစရော အဟောသိ. ကေသဝေါ တံ ဝိနာ ဝတ္တိတုံ နာသက္ခိ, တံ နိဿာယေဝ ဇီဝိကံ ကပ္ပေသိ. သတ္ထာ ဣဒမ္ပိ တဿ ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော –

ในสมัยอื่น พรหมนี้ได้บวชเป็นฤๅษี เป็นดาบสชื่อว่าเกสวะ. ในสมัยนั้น พระโพธิสัตว์ของเราเป็นมาณพชื่อว่ากัปปะ ได้เป็นอันเตวาสิกผู้มีวัตรปฏิบัติเนื่องกันของเกสวดาบส เป็นผู้รับใช้ต่ออาจารย์ว่า “จะให้ทำอะไร” ประพฤติเป็นที่พอใจ ถึงพร้อมด้วยปัญญา และเป็นผู้ประพฤติประโยชน์. เกสวดาบสเว้นจากมาณพนั้นแล้วไม่สามารถเป็นอยู่ได้ อาศัยมาณพนั้นนั่นเทียวดำรงชีพอยู่. พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น (จึงตรัสว่า)

‘‘ကပ္ပော စ တေ ဗဒ္ဓစရော အဟောသိ,သမ္ဗုဒ္ဓိမန္တံ ဝတိနံ အမညိ;

တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ,သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၄) –

“ดูก่อนพรหม เราได้เป็นกัปปมาณพผู้มีวัตรปฏิบัติเนื่องกันของท่าน ได้นับถือท่านว่าเป็นผู้มีวัตร ถึงพร้อมด้วยปัญญา เราย่อมระลึกถึงกรรมเก่า คือวัตรและศีลนั้นของท่านได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น”

ဣမံ ဂါထမာဟ.

(พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถานี้.

ဧဝံ ဗြဟ္မုနော နာနတ္တဘာဝေသု ကတကမ္မံ သတ္ထာ ပကာသေသိ. သတ္ထရိ ကထေန္တေယေဝ ဗြဟ္မာ သလ္လက္ခေသိ, ဒီပသဟဿေ ဥဇ္ဇလိတေ ရူပါနိ ဝိယ သဗ္ဗကမ္မာနိဿ ပါကဋာနိ အဟေသုံ. သော ပသန္နစိတ္တော ဣမံ ဂါထမာဟ –

ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงประกาศกรรมที่พกพรหมทำไว้ในอัตภาพต่างๆ. ขณะที่พระศาสดาตรัสอยู่นั่นเทียว พกพรหมก็กำหนดหมายได้ กรรมทั้งปวงของพรหมนั้นก็ได้ปรากฏชัด ราวกับรูปทั้งหลายเมื่อประทีปพันดวงถูกจุดขึ้น. พรหมนั้นมีจิตเลื่อมใสแล้ว ได้กล่าวคาถานี้ว่า

‘‘အဒ္ဓါ ပဇာနာသိ မမေတမာယုံ,အညမ္ပိ ဇာနာသိ တထာ ဟိ ဗုဒ္ဓေါ;

တထာ ဟိ တာယံ ဇလိတာနုဘာဝေါ,ဩဘာသယံ တိဋ္ဌတိ ဗြဟ္မလောက’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၅);

“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระองค์ทรงทราบอายุนี้ของข้าพระองค์โดยแจ่มแจ้งโดยแท้ ทรงทราบแม้ธรรมอื่นด้วย เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นพระพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงมีอานุภาพรุ่งเรือง ประทับส่องพรหมโลกให้สว่างไสวอยู่”

အထဿ ဘဂဝါ ဥတ္တရိ အသမသမတံ ပကာသေန္တော ပထဝိံ ခေါ အဟံ ဗြဟ္မေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပထဝိယာ ပထဝတ္တေန အနနုဘူတန္တိ ပထဝိယာ ပထဝိသဘာဝေန အနနုဘူတံ အပ္ပတ္တံ. ကိံ ပန တန္တိ? နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ သဗ္ဗသ္မာ သင်္ခတာ နိဿဋတ္တာ ပထဝိသဘာဝေန အပ္ပတ္တံ နာမ. တဒဘိညာယာတိ တံ နိဗ္ဗာနံ ဇာနိတွာ သစ္ဆိကတွာ. ပထဝိံ နာပဟောသိန္တိ ပထဝိံ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနဂါဟေဟိ န ဂဏှိံ. အာပါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိတ္ထာရော ပန မူလပရိယာယေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงประกาศความเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนยิ่งขึ้นไปแก่พรหมนั้น ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า ปถวึ โข อหํ พฺรหฺเม. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปถวิยา ปถวิตฺเตน อนนุภูตํ ได้แก่ สิ่งที่ปฐวีธาตุเข้าไม่ถึงโดยสภาวะแห่งปฐวี. ก็สิ่งนั้นคืออะไร? คือพระนิพพาน. จริงอยู่ พระนิพพานนั้น เพราะออกจากสังขตธรรมทั้งปวง จึงชื่อว่าสิ่งที่ปฐวีธาตุเข้าไม่ถึงโดยสภาวะแห่งปฐวี. บทว่า ตทภิญฺญาย ได้แก่ รู้แจ้ง กระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานนั้นแล้ว. บทว่า ปถวึ นาปโหสึ ได้แก่ เราไม่ได้ยึดถือปฐวีธาตุด้วยการยึดถือคือตัณหา ทิฏฐิ และมานะ. แม้ในอาโปธาตุเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนความพิสดาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในมูลปริยายสูตรนั่นเทียว.

သစေ ခေါ တေ, မာရိသ, သဗ္ဗဿ သဗ္ဗတ္တေနာတိ ဣဒမေဝ ဗြဟ္မာ အတ္တနော ဝါဒိတာယ သဗ္ဗန္တိ အက္ခရံ နိဒ္ဒိသိတွာ အက္ခရေ ဒေါသံ ဂဏှန္တော အာဟ. သတ္ထာ ပန သက္ကာယံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒတိ, ဗြဟ္မာ သဗ္ဗသဗ္ဗံ သန္ဓာယ. တွံ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒသိ, ‘‘သဗ္ဗဿ သဗ္ဗတ္တေန အနနုဘူတ’’န္တိ ဝဒသိ, ယဒိ သဗ္ဗံ အနနုဘူတံ နတ္ထိ, အထဿ အနနုဘူတံ အတ္ထိ. မာ ဟေဝ တေ ရိတ္တကမေဝ အဟောသိ [Pg.310] တုစ္ဆကမေဝ အဟောသီတိ တုယှံ ဝစနံ ရိတ္တကံ မာ ဟောတု, တုစ္ဆကံ မာ ဟောတူတိ သတ္ထာရံ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဏှာတိ.

พรหมนี้เอง เพื่อความเป็นวาทะของตน ได้ชี้ถึงอักษรว่า “สพฺพํ” แล้วประสงค์จะจับผิดในอักษร จึงกล่าวคำนี้ว่า “สเจ โข เต มาริส สพฺพสฺส สพฺพตฺเตน” เป็นต้น. แต่พระศาสดาทรงหมายถึงสักกายะ จึงตรัสว่า “สพฺพํ” ส่วนพรหมหมายถึง “สพฺพํ” ที่แปลว่าทั้งหมดโดยสิ้นเชิง (จึงกล่าวว่า) “ท่านกล่าวว่า ‘สพฺพํ’ และกล่าวว่า ‘สิ่งที่สภาวะแห่งสิ่งทั้งปวงเข้าไม่ถึง’ ถ้าหากว่าสิ่งที่เข้าไม่ถึงโดยสิ่งทั้งปวงไม่มีอยู่จริง เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งที่เข้าไม่ถึงของสิ่งทั้งปวงนั้นก็พึงมีอยู่. ขอคำของท่านอย่าได้เป็นคำว่างเปล่า อย่าได้เป็นคำไร้สาระเลย” ดังนี้ (พรหม) ข่มพระศาสดาด้วยมุสาวาท.

သတ္ထာ ပန ဧတသ္မာ ဗြဟ္မုနာ သတဂုဏေန သဟဿဂုဏေန သတသဟဿဂုဏေန ဝါဒီတရော, တသ္မာ အဟံ သဗ္ဗဉ္စ ဝက္ခာမိ, အနနုဘူတဉ္စ ဝက္ခာမိ, သုဏာဟိ မေတိ တဿ ဝါဒမဒ္ဒနတ္ထံ ကာရဏံ အာဟရန္တော ဝိညာဏန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိညာဏန္တိ ဝိဇာနိတဗ္ဗံ. အနိဒဿနန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ အာပါထံ အနုပဂမနတော အနိဒဿနံ နာမ, ပဒဒွယေနပိ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝုတ္တံ. အနန္တန္တိ တယိဒံ ဥပ္ပာဒဝယအန္တရဟိတတ္တာ အနန္တံ နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ –

ส่วนพระศาสดาทรงเป็นผู้ยิ่งกว่าพรหมนี้โดยวาทะร้อยเท่า พันเท่า แสนเท่า เพราะเหตุนั้น (จึงทรงดำริว่า) เราจักบอกทั้งหมดด้วย จักบอกสิ่งที่ไม่เคยรู้ด้วย เธอจงฟังคำของเรา ดังนี้ เมื่อจะทรงนำเหตุมาเพื่อข่มวาทะของพรหมนั้น จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า วิญฺญาณํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิญฺญาณํ คือ สภาพที่พึงรู้แจ้ง. บทว่า อนิทสฺสนํ ชื่อว่า อนิทัสสนะ เพราะไม่มาสู่คลองแห่งจักษุวิญญาณ, แม้ด้วยบททั้งสอง ก็ตรัสหมายถึงพระนิพพานนั่นเอง. บทว่า อนนฺตํ ชื่อว่า อนันตะ เพราะพระนิพพานนั้นปราศจากที่สุดคือความเกิดและความดับ. ก็คำนี้ พระองค์ได้ตรัสไว้แล้วว่า –

‘‘အန္တဝန္တာနိ ဘူတာနိ, အသမ္ဘူတံ အနန္တကံ;

ဘူတေ အန္တာနိ ဒိဿန္တိ, ဘူတေ အန္တာ ပကာသိတာ’’တိ.

“ภูตธรรมทั้งหลาย (ธรรมที่เกิดจากปัจจัย) เป็นสิ่งมีที่สุด, ส่วนอสัมภูตธรรม (พระนิพพาน) ไม่มีที่สุด; ที่สุดทั้งหลายย่อมปรากฏในภูตธรรม, ที่สุดทั้งหลายในภูตธรรมได้ถูกประกาศไว้แล้ว” ดังนี้.

သဗ္ဗတောပဘန္တိ သဗ္ဗသော ပဘာသမ္ပန္နံ. နိဗ္ဗာနတော ဟိ အညော ဓမ္မော သပဘတရော ဝါ ဇောတိဝန္တတရော ဝါ ပရိသုဒ္ဓတရော ဝါ ပဏ္ဍရတရော ဝါ နတ္ထိ. သဗ္ဗတော ဝါ တထာ ပဘူတမေဝ, န ကတ္ထစိ နတ္ထီတိ သဗ္ဗတောပဘံ. ပုရတ္ထိမဒိသာဒီသု ဟိ အသုကဒိသာယ နာမ နိဗ္ဗာနံ နတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပဘန္တိ တိတ္ထဿ နာမံ, သဗ္ဗတော ပဘမဿာတိ သဗ္ဗတောပဘံ. နိဗ္ဗာနဿ ကိရ ယထာ မဟာသမုဒ္ဒဿ ယတော ယတော ဩတရိတုကာမာ ဟောန္တိ, တံ တဒေဝ တိတ္ထံ, အတိတ္ထံ နာမ နတ္ထိ. ဧဝမေဝံ အဋ္ဌတိံသာယ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ယေန ယေန မုခေန နိဗ္ဗာနံ ဩတရိတုကာမာ ဟောန္တိ, တံ တဒေဝ တိတ္ထံ. နိဗ္ဗာနဿ အတိတ္ထံ နာမ ကမ္မဋ္ဌာနံ နတ္ထိ. တေန ဝုတ္တံ သဗ္ဗတောပဘန္တိ. တံ ပထဝိယာ ပထဝတ္တေနာတိ တံ နိဗ္ဗာနံ ပထဝိယာ ပထဝီသဘာဝေန တတော ပရေသံ အာပါဒီနံ အာပါဒိသဘာဝေန စ အနနုဘူတံ. ဣတိ ယံ တုမှာဒိသာနံ ဝိသယဘူတံ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မဇာတံ တဿ သဗ္ဗတ္တေန တံ ဝိညာဏံ အနိဒဿနံ အနန္တံ သဗ္ဗတောပတံ အနနုဘူတန္တိ ဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေသိ.

บทว่า สพฺพโตปภํ คือ ถึงพร้อมด้วยแสงสว่างโดยประการทั้งปวง. จริงอยู่ ธรรมอื่นจากพระนิพพานที่มีแสงสว่างกว่า หรือรุ่งเรืองกว่า หรือบริสุทธิ์กว่า หรือผ่องใสกว่า ย่อมไม่มี. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สัพพโตปภะ เพราะเป็นสิ่งที่ปรากฏโดยความเป็นใหญ่โดยประการทั้งปวง ไม่ใช่ไม่มีในที่ไหนๆ. จริงอยู่ ไม่ควรกล่าวว่า พระนิพพานชื่อว่าไม่มีในทิศโน้นๆ มีทิศตะวันออกเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปภํ นี้เป็นชื่อของท่า ชื่อว่า สัพพโตปภะ เพราะพระนิพพานนั้นมีท่าโดยรอบ. ได้ยินว่า สำหรับพระนิพพาน เปรียบเหมือนมหาสมุทร ชนทั้งหลายปรารถนาจะลงแต่ที่ใดๆ ที่นั้นๆ นั่นแหละเป็นท่า ที่ที่มิใช่ท่า ย่อมไม่มี ฉันใดก็ฉันนั้น ในกรรมฐาน ๓๘ อย่าง ชนทั้งหลายปรารถนาจะลงสู่พระนิพพานโดยทางใดๆ ทางนั้นๆ นั่นแหละเป็นท่า กรรมฐานชื่อว่ามิใช่ท่าสำหรับพระนิพพาน ย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า สพฺพโตปภํ. บทว่า ตํ ปถวิยา ปถวิตฺเตน ความว่า พระนิพพานนั้นไม่เคยประสบโดยความเป็นปฐวีในปฐวี และต่อจากนั้น ก็ไม่เคยประสบโดยความเป็นอาโปเป็นต้นของธรรมมีอาโปเป็นต้นเหล่าอื่น. ดังนี้แล้ว จึงทรงตั้งวาทะว่า “ธรรมชาติทั้งหมดที่เป็นไปในภูมิสามซึ่งเป็นวิสัยของท่านผู้เช่นกับท่านทั้งหลายนั้น วิญญาณ (คือนิพพาน) นั้น อันใครๆ ไม่พึงเห็น ไม่มีที่สุด มีแสงสว่างโดยรอบ ไม่เคยประสบโดยความเป็นธรรมชาตินั้นๆ ทั้งหมด”.

တတော ဗြဟ္မာ ဂဟိတဂဟိတံ သတ္ထာရာ ဝိဿဇ္ဇာပိတော ကိဉ္စိ ဂဟေတဗ္ဗံ အဒိသွာ လဠိတကံ ကာတုကာမော ဟန္ဒ စရဟိ တေ, မာရိသ, အန္တရဓာယာမီတိ အာဟ. တတ္ထ အန္တရဓာယာမီတိ အဒိဿမာနကပါဋိဟာရိယံ ကရောမီတိ အာဟ. သစေ ဝိသဟသီတိ ယဒိ သက္ကောသိ မယှံ အန္တရဓာယိတုံ, အန္တရဓာယသိ[Pg.311], ပါဋိဟာရိယံ ကရောဟီတိ. နေဝဿု မေ သက္ကောတိ အန္တရဓာယိတုန္တိ မယှံ အန္တရဓာယိတုံ နေဝ သက္ကောတိ. ကိံ ပနေသ ကာတုကာမော အဟောသီတိ? မူလပဋိသန္ဓိံ ဂန္တုကာမော အဟောသိ. ဗြဟ္မာနဉှိ မူလပဋိသန္ဓိကအတ္တဘာဝေါ သုခုမော, အညေသံ အနာပါထော, အဘိသင်္ခတကာယေနေဝ တိဋ္ဌန္တိ. သတ္ထာ တဿ မူလပဋိသန္ဓိံ ဂန္တုံ န အဒါသိ. မူလပဋိသန္ဓိံ ဝါ အဂန္တွာပိ ယေန တမေန အတ္တာနံ အန္တရဓာပေတွာ အဒိဿမာနကော ဘဝေယျ, သတ္ထာ တံ တမံ ဝိနောဒေသိ, တသ္မာ အန္တရဓာယိတုံ နာသက္ခိ. သော အသက္ကောန္တော ဝိမာနေ နိလီယတိ, ကပ္ပရုက္ခေ နိလီယတိ, ဥက္ကုဋိကော နိသီဒတိ. ဗြဟ္မဂဏော ကေဠိမကာသိ – ‘‘ဧသ ခေါ ဗကော ဗြဟ္မာ ဝိမာနေ နိလီယတိ, ကပ္ပရုက္ခေ နိလီယတိ, ဥက္ကုဋိကော နိသီဒတိ, ဗြဟ္မေ တွံ အန္တရဟိတောမှီ’’တိ သညံ ဥပ္ပာဒေသိ နာမာတိ. သော ဗြဟ္မဂဏေန ဥပ္ပဏ္ဍိတော မင်္ကု အဟောသိ.

ลำดับนั้น พรหมผู้ถูกพระศาสดาให้สละทิฏฐิที่ตนยึดถือแล้วๆ ไม่เห็นสิ่งใดๆ ที่จะพึงยึดถือได้ ประสงค์จะทำการหลบซ่อน จึงได้กล่าวว่า “เอาล่ะ ท่านผู้นิรทุกข์ บัดนี้ เราจะหายตัวไปจากท่าน”. ในคำนั้น บทว่า อนฺตรธายามิ คือ เราจะทำปาฏิหาริย์คือการทำให้ไม่ปรากฏตัว. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “สเจ วิสหสิ” คือ ถ้าท่านสามารถจะหายตัวไปจากเราได้ ก็จงหายตัวไปเถิด จงทำปาฏิหาริย์เถิด. (พรหมกล่าวว่า) “เนวสฺสุ เม สกฺโกสิ อนฺตรธายิตุํ” คือ ท่านไม่สามารถจะหายตัวไปจากเราได้เลย. (อาจารย์ผู้รจนาอรรถกถาถามว่า) ก็พรหมนี้ประสงค์จะทำอะไรเล่า? (ตอบว่า) ประสงค์จะไปสู่มูลปฏิสนธิ. เพราะว่า อัตภาพอันเป็นมูลปฏิสนธิของพรหมทั้งหลายละเอียดอ่อน ไม่ปรากฏแก่พรหมเหล่าอื่น พวกเขาย่อมดำรงอยู่ด้วยกายที่เนรมิตขึ้นเท่านั้น. พระศาสดาไม่ทรงอนุญาตให้พรหมนั้นไปสู่มูลปฏิสนธิ. หรือแม้เมื่อไม่ได้ไปสู่มูลปฏิสนธิ พรหมนั้นพึงทำให้ตนหายไปด้วยความมืดใดแล้วเป็นผู้ไม่ปรากฏตัว พระศาสดาก็ทรงกำจัดความมืดนั้นเสีย เพราะเหตุนั้น จึงไม่สามารถหายตัวไปได้. พรหมนั้นเมื่อไม่สามารถ ก็ซ่อนอยู่ในวิมาน ซ่อนอยู่ที่ต้นกัลปพฤกษ์ นั่งยองๆ. หมู่พรหมได้ทำการเยาะเย้ยว่า “นี่แน่ะ พกพรหม ซ่อนอยู่ในวิมาน ซ่อนอยู่ที่ต้นกัลปพฤกษ์ นั่งยองๆ ท่านพรหม ท่านได้ทำความสำคัญว่า ‘เราหายตัวไปแล้ว’ กระมัง”. พรหมนั้นถูกหมู่พรหมเยาะเย้ยแล้ว ก็เกิดความเก้อเขิน.

ဧဝံ ဝုတ္တေ အဟံ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ဧတေန ဗြဟ္မုနာ, ‘‘ဟန္ဒ စရဟိ တေ, မာရိသ, အန္တရဓာယာမီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ တံ အန္တရဓာယိတုံ အသက္ကောန္တံ ဒိသွာ အဟံ ဧတဒဝေါစံ. ဣမံ ဂါထမဘာသိန္တိ ကသ္မာ ဘဂဝါ ဂါထမဘာသီတိ? သမဏဿ ဂေါတမဿ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အတ္ထိဘာဝေါ ဝါ နတ္ထိဘာဝေါ ဝါ ကထံ သက္ကာ ဇာနိတုန္တိ ဧဝံ ဗြဟ္မဂဏဿ ဝစနောကာသော မာ ဟောတူတိ အန္တရဟိတောဝ ဂါထမဘာသိ.

(พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” (ความว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพรหมนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า “เอาล่ะ ท่านผู้นิรทุกข์ บัดนี้ เราจะหายตัวไปจากท่าน” เราเห็นพรหมนั้นผู้ไม่สามารถจะหายตัวไปได้ จึงได้กล่าวคำนี้. บทว่า อิมํ คาถํ อภาสึ (ความว่า) เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระคาถา? (ตอบว่า) เพื่อมิให้มีช่องทางแก่คำพูดของหมู่พรหมว่า “ความเป็นอยู่ หรือความไม่มีอยู่ ของพระสมณโคดมในที่นี้ จะพึงรู้ได้อย่างไร” ดังนี้ จึงได้ตรัสพระคาถาขณะที่ทรงหายพระองค์อยู่นั่นเอง.

တတ္ထ ဘဝေဝါဟံ ဘယံ ဒိသွာတိ အဟံ ဘဝေ ဘယံ ဒိသွာယေဝ. ဘဝဉ္စ ဝိဘဝေသိနန္တိ ဣမဉ္စ ကာမဘဝါဒိတိဝိဓမ္ပိ သတ္တဘဝံ ဝိဘဝေသိနံ ဝိဘဝံ ဂဝေသမာနံ ပရိယေသမာနမ္ပိ ပုနပ္ပုနံ ဘဝေယေဝ ဒိသွာ. ဘဝံ နာဘိဝဒိန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ကိဉ္စိ ဘဝံ န အဘိဝဒိံ, န ဂဝေသိန္တိ အတ္ထော. နန္ဒိဉ္စ န ဥပါဒိယိန္တိ ဘဝတဏှံ န ဥပဂဉ္ဆိံ, န အဂ္ဂဟေသိန္တိ အတ္ထော. ဣတိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပကာသေန္တော သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ဒေသနာနုသာရေန ဝိပဿနာဂဗ္ဘံ ဂါဟာပေတွာ ဒသမတ္တာနိ ဗြဟ္မသဟဿာနိ မဂ္ဂဖလာမတပါနံ ပိဝိံသု.

ในพระคาถานั้น บทว่า ภเววาหํ ภยํ ทิสฺวา คือ เราเห็นภัยในภพแล้วนั่นเทียว. บทว่า ภวญฺจ วิภเวสินํ คือ และเห็นภพแม้ทั้งสามอย่างมีกามภพเป็นต้นนี้ และสัตว์ผู้แสวงหาวิภพ คือแสวงหาความไม่มีภพอยู่ ก็ยังเห็นอยู่ในภพบ่อยๆ. บทว่า ภวํ นาภิวทึ ความว่า เราไม่กล่าวถึงภพไรๆ โดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ไม่แสวงหา. บทว่า นนฺทิญฺจ น อุปาทิยึ ความว่า เราไม่เข้าถึง ไม่ยึดมั่นภวตัณหา. ดังนี้ พระศาสดาเมื่อทรงประกาศสัจจะ ๔ ก็ทรงแสดงธรรม. ในกาลจบเทศนา ทรงให้พรหมหนึ่งหมื่นถือเอาวิปัสสนาอันเป็นประดุจครรภ์ตามลำดับเทศนาแล้ว พรหมเหล่านั้นได้ดื่มอมตรสคือมรรคและผล.

အစ္ဆရိယဗ္ဘုတစိတ္တဇာတာတိ အစ္ဆရိယဇာတာ အဗ္ဘုတဇာတာ တုဋ္ဌိဇာတာ စ အဟေသုံ. သမူလံ ဘဝံ ဥဒဗ္ဗဟီတိ ဗောဓိမဏ္ဍေ အတ္တနော တာယ တာယ ဒေသနာယ အညေသမ္ပိ ဗဟူနံ ဒေဝမနုဿာနံ သမူလကံ ဘဝံ ဥဒဗ္ဗဟိ, ဥဒ္ဓရိ ဥပ္ပာဋေသီတိ အတ္ထော.

บทว่า อจฺฉริยพฺภูตจิตฺตชาตา คือ มีจิตเกิดความอัศจรรย์ เกิดความไม่เคยมี และเกิดความยินดีแล้ว. บทว่า สมูลํ ภวํ อุทพฺพหิ ความว่า พระองค์ทรงถอนภพพร้อมทั้งรากของเทวดาและมนุษย์แม้เหล่าอื่นอีกเป็นอันมาก ด้วยเทศนานั้นๆ ของพระองค์ ณ โพธิมณฑล คือ ทรงถอนขึ้น ทรงรื้อถอน.

၅၀၅. တသ္မိံ [Pg.312] ပန သမယေ မာရော ပါပိမာ ကောဓာဘိဘူတော ဟုတွာ, ‘‘မယိ ဝိစရန္တေယေဝ သမဏေန ဂေါတမေန ဓမ္မကထံ ကထေတွာ ဒသမတ္တာနိ ဗြဟ္မသဟဿာနိ မမ ဝသံ အတိဝတ္တိတာနီ’’တိ ကောဓာဘိဘူတတာယ အညတရဿ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဿ သရီရေ အဓိမုစ္စိ, တံ ဒဿေတုံ အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သစေ တွံ ဧဝံ အနုဗုဒ္ဓေါတိ သစေ တွံ ဧဝံ အတ္တနာဝ စတ္တာရိ သစ္စာနိ အနုဗုဒ္ဓေါ. မာ သာဝကေ ဥပနေသီတိ ဂိဟိသာဝကေ ဝါ ပဗ္ဗဇိတသာဝကေ ဝါ တံ ဓမ္မံ မာ ဥပနယသိ. ဟီနေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ စတူသု အပါယေသု ပတိဋ္ဌိတာ. ပဏီတေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဗြဟ္မလောကေ ပတိဋ္ဌိတာ. ဣဒံ ကေ သန္ဓာယ ဝဒတိ? ဗာဟိရပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတေ တာပသပရိဗ္ဗာဇကေ. အနုပ္ပန္နေ ဟိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ကုလပုတ္တာ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ကဿစိ ကိဉ္စိ အဝိစာရေတွာ ဧကစရာ ဟုတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဗြဟ္မလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု, တေ သန္ဓာယ ဧဝမာဟ. အနက္ခာတံ ကုသလဉှိ မာရိသာတိ ပရေသံ အနက္ခာတံ အနောဝဒနံ ဓမ္မကထာယ အကထနံ ကုသလံ ဧတံ သေယျော. မာ ပရံ ဩဝဒါဟီတိ ကာလေန မနုဿလောကံ, ကာလေန ဒေဝလောကံ, ကာလေန ဗြဟ္မလောကံ, ကာလေန နာဂလောကံ အာဟိဏ္ဍန္တော မာ ဝိစရိ, ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိသိန္နော ဈာနမဂ္ဂဖလသုခေန ဝီတိနာမေဟီတိ. အနာလပနတာယာတိ အနုလ္လပနတာယ. ဗြဟ္မုနော စ အဘိနိမန္တနတာယာတိ ဗကဗြဟ္မုနော စ ဣဒဉှိ, မာရိသ, နိစ္စန္တိအာဒိနာ နယေန သဟ ကာယကေန ဗြဟ္မဋ္ဌာနေန နိမန္တနဝစနေန. တသ္မာတိ တေန ကာရဏေန. ဣမဿ ဝေယျာကရဏဿ ဗြဟ္မနိမန္တနိကံတွေဝ အဓိဝစနံ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဇာတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ.

๕๐๕. ก็ในสมัยนั้น มารผู้มีบาปถูกความโกรธครอบงำแล้ว (คิดว่า) "เมื่อเราเที่ยวไปอยู่นั่นเทียว พระสมณโคดมได้แสดงธรรมกถา ทำให้พรหมหนึ่งหมื่นก้าวล่วงอำนาจของเราไป" เพราะความเป็นผู้ถูกความโกรธครอบงำ จึงเข้าสิงในสรีระของพรหมปาริสัชชาตนใดตนหนึ่ง เพื่อจะทรงแสดงเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล) ในบทเหล่านั้น บทว่า สเจ ตฺวํ เอวํ อนุพุทฺโธ ความว่า ถ้าท่านตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยตนเองอย่างนี้แล้วไซร้. บทว่า มา สาวเก อุเปนสิ ความว่า ท่านอย่าได้นำธรรมนั้นเข้าไปให้แก่สาวกผู้เป็นคฤหัสถ์หรือบรรพชิตเลย. บทว่า หีเน กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า ตั้งอยู่ในอบาย ๔. บทว่า ปณีเต กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า ตั้งอยู่ในพรหมโลก. (ถามว่า) พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงใคร? (ตอบว่า) หมายถึงดาบสและปริพาชกผู้บวชเป็นนักบวชนอกศาสนา. จริงอยู่ เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ กุลบุตรทั้งหลายออกบวชเป็นดาบส ไม่วินิจฉัยเรื่องอะไรๆ ของใครๆ เที่ยวไปผู้เดียว ทำสมาบัติให้บังเกิดแล้ว ก็ไปเกิดในพรหมโลก, ทรงหมายถึงท่านเหล่านั้นจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า อนกฺขาตํ กุสลญฺหิ มาริส ความว่า การไม่บอก การไม่พร่ำสอน การไม่กล่าวธรรมกถาแก่ชนเหล่าอื่น เป็นการดี เป็นการประเสริฐ. (อธิบายว่า) ท่านอย่าพร่ำสอนผู้อื่นเลย คือ ท่านอย่าเที่ยวจาริกไปในมนุษยโลกบ้าง ในเทวโลกบ้าง ในพรหมโลกบ้าง ในนาคโลกบ้าง เป็นครั้งคราว แต่จงนั่งอยู่ในที่แห่งหนึ่ง ยังกาลเวลาให้ล่วงไปด้วยฌานสุข มรรคสุข ผลสุขเถิด. บทว่า อนาลปนตาย ความว่า เพื่อความไม่กล่าวธรรม. บทว่า พฺรหฺมุโน จ อภินิมนฺตนตาย ความว่า และเพราะคำนิมนต์ของพกพรหมพร้อมทั้งที่ตั้งแห่งพรหมอันเป็นที่อยู่ ด้วยนัยเป็นต้นว่า อิทญฺหิ มาริส นิจฺจํ (ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ ที่นี่แหละเที่ยง). บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุนั้น. ชื่อสามัญอันนับว่าอธิวจนะว่า พรหมนิมันตนิกะ เท่านั้น ได้มีแล้วแก่ไวยากรณ์นี้. เนื้อความในบทที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

ဗြဟ္မနိမန္တနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาพรหมนิมันตนิกสูตร จบ.

၁၀. မာရတဇ္ဇနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถามารตัชชนียสูตร

၅၀၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မာရတဇ္ဇနီယသုတ္တံ. တတ္ထ ကောဋ္ဌမနုပဝိဋ္ဌောတိ ကုစ္ဆိံ ပဝိသိတွာ အန္တာနံ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌော, ပက္ကာသယဋ္ဌာနေ နိသိန္နော. ဂရုဂရော ဝိယာတိ ဂရုကဂရုကော ဝိယ ထဒ္ဓေါ ပါသာဏပုဉ္ဇသဒိသော. မာသာစိတံ [Pg.313] မညေတိ မာသဘတ္တံ ဘုတ္တဿ ကုစ္ဆိ ဝိယ မာသပူရိတပသိဗ္ဗကော ဝိယ တိန္တမာသော ဝိယ စာတိ အတ္ထော. ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာတိ သစေ အာဟာရဒေါသေန ဧသ ဂရုဘာဝေါ, အဗ္ဘောကာသေ စင်္ကမိတုံ န သပ္ပာယန္တိ စင်္ကမာ ဩရောဟိတွာ ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသိတွာ ပကတိပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒိ. ပစ္စတ္တံ ယောနိသော မနသာကာသီတိ, ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ အာဝဇ္ဇမာနော အတ္တနောယေဝ ဥပါယေန မနသိ အကာသိ. သစေ ပန ထေရော အတ္တနော သီလံ အာဝဇ္ဇေတွာ, ‘‘ယံ ဟိယျော ဝါ ပရေ ဝါ ပရသုဝေ ဝါ ပရိဘုတ္တံ အဝိပက္ကမတ္ထိ, အညော ဝါ ကောစိ ဝိသဘာဂဒေါသော, သဗ္ဗံ ဇီရတု ဖာသုကံ ဟောတူ’’တိ ဟတ္ထေန ကုစ္ဆိံ ပရာမသိဿ, မာရော ပါပိမာ ဝိလီယိတွာ အဂမိဿ. ထေရော ပန တထာ အကတွာ ယောနိသော မနသိ အကာသိ. မာ တထာဂတံ ဝိဟေသေသီတိ ယထာ ဟိ ပုတ္တေသု ဝိဟေသိတေသု မာတာပိတရော ဝိဟေသိတာဝ ဟောန္တိ, သဒ္ဓိဝိဟာရိကအန္တေဝါသိကေသု ဝိဟေသိတေသု အာစရိယုပဇ္ဈာယာ ဝိဟေသိတာဝ, ဇနပဒေ ဝိဟေသိတေ ရာဇာ ဝိဟေသိတောဝ ဟောတိ, ဧဝံ တထာဂတသာဝကေ ဝိဟေသိတေ တထာဂတော ဝိဟေသိတောဝ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘မာ တထာဂတံ ဝိဟေသေသီ’’တိ.

๕๐๖. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า มารตัชชนียสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า โกฏฺฐมนุปวิฏฺโฐ ความว่า เข้าไปในท้องแล้ว เข้าไปภายในลำไส้ นั่งอยู่ในที่อันเป็นที่ตั้งของกระเพาะอาหารที่ย่อยแล้ว. บทว่า ครุคโร วิย ความว่า ราวกับหนักมาก กระด้าง เหมือนกองหิน. บทว่า มาสาจิตํ มญฺเญ ความว่า เหมือนท้องของผู้ที่บริโภคข้าวสุกเจือด้วยถั่วบ้าง เหมือนถุงที่เต็มด้วยถั่วบ้าง เหมือนถั่วที่แช่น้ำแล้วบ้าง นี้เป็นเนื้อความ. บทว่า วิหารํ ปวิสิตฺวา ความว่า (พระเถระคิดว่า) ถ้าความหนักนี้มีขึ้นเพราะโทษแห่งอาหาร การเดินจงกรมในที่แจ้งก็ไม่สมควร จึงลงจากที่จงกรม เข้าไปสู่บรรณศาลา นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ตามปกติ. บทว่า ปจฺจตฺตํ โยนิโส มนสากาสิ ความว่า ท่านรำพึงว่า "นี้คืออะไรหนอ" แล้วได้ทำไว้ในใจโดยอุบายของตนเองเท่านั้น. ก็ถ้าพระเถระพิจารณาศีลของตนแล้วลูบคลำท้องด้วยมือ (โดยตั้งใจว่า) "อาหารใดที่บริโภคเมื่อวาน หรือวันก่อน หรือวันก่อนโน้น ยังไม่ย่อย หรือมีโทษอื่นใดที่ไม่สบาย ขอให้ทั้งหมดจงย่อยไป ขอจงมีความผาสุกเถิด" มารผู้มีบาปก็จะสลายไป. แต่พระเถระไม่ได้ทำอย่างนั้น ได้ทำไว้ในใจโดยแยบคาย. บทว่า มา ตถาคตํ วิเหเสสิ ความว่า เปรียบเหมือนว่า เมื่อบุตรทั้งหลายถูกเบียดเบียน มารดาบิดาก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน, เมื่อสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกถูกเบียดเบียน อาจารย์และอุปัชฌาย์ก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน, เมื่อชนบทถูกเบียดเบียน พระราชาก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน ฉันใด เมื่อสาวกของพระตถาคตถูกเบียดเบียน พระตถาคตก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อย่าเบียดเบียนพระตถาคตเลย".

ပစ္စဂ္ဂဠေ အဋ္ဌာသီတိ ပတိအဂ္ဂဠေဝ အဋ္ဌာသိ. အဂ္ဂဠံ ဝုစ္စတိ ကဝါဋံ, မုခေန ဥဂ္ဂန္တွာ ပဏ္ဏသာလတော နိက္ခမိတွာ ဗဟိပဏ္ဏသာလာယ ကဝါဋံ နိဿာယ အဋ္ဌာသီတိ အတ္ထော.

บทว่า ปจฺจคฺคเฬ อฏฺฐาสิ ความว่า ยืนอยู่ที่ข้างนอกลิ่มสลักนั่นเทียว. บานประตู เรียกว่า อัคคฬะ. เนื้อความว่า (มาร) ออกไปทางปาก ออกจากบรรณศาลาแล้ว ยืนพิงบานประตูที่ด้านนอกของบรรณศาลา.

၅၀၇. ဘူတပုဗ္ဗာဟံ ပါပိမာတိ ကသ္မာ ဣဒံ ဒေသနံ အာရဘိ? ထေရော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အာကာသဋ္ဌကဒေဝတာနံ တာဝ မနုဿဂန္ဓော ယောဇနသတေ ဌိတာနံ အာဗာဓံ ကရောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘ယောဇနသတံ ခေါ ရာဇည မနုဿဂန္ဓော ဒေဝေ ဥဗ္ဗာဓတီ’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၁၅). အယံ ပန မာရော နာဂရိကော ပရိစောက္ခော မဟေသက္ခော အာနုဘာဝသမ္ပန္နော ဒေဝရာဇာ သမာနော မမ ကုစ္ဆိယံ ပဝိသိတွာ အန္တာနံ အန္တော ပက္ကာသယောကာသေ နိသိန္နော အတိဝိယ ပဒုဋ္ဌော ဘဝိဿတိ. ဧဝရူပံ နာမ ဇေဂုစ္ဆံ ပဋိကူလံ ဩကာသံ ပဝိသိတွာ နိသီဒိတုံ သက္ကောန္တဿ ကိမညံ အကရဏီယံ ဘဝိဿတိ, ကိံ အညံ လဇ္ဇိဿတိ, တွံ မမ ဉာတိကောတိ ပန ဝုတ္တေ မုဒုဘာဝံ အနာပဇ္ဇမာနော နာမ နတ္ထိ, ဟန္ဒဿ [Pg.314] ဉာတိကောဋိံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ မုဒုကေနေဝ နံ ဥပါယေန ဝိဿဇ္ဇေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဣမံ ဒေသနမာရဘိ.

๕๐๗. (ถามว่า) เพราะเหตุไร (พระเถระ) จึงเริ่มเทศนานี้ว่า ภูตปุพฺพาหํ ปาปิม? (ตอบว่า) ได้ยินว่า พระเถระคิดว่า "ก่อนอื่น กลิ่นมนุษย์ย่อมทำความลำบากแก่อากาสัฏฐกเทวดาผู้อยู่ไกล ๑๐๐ โยชน์. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนมหาบพิตร กลิ่นมนุษย์ย่อมเบียดเบียนเทวดาทั้งหลายในระยะ ๑๐๐ โยชน์'. ส่วนมารนี้เป็นเทพบุตรชาวกรุง ผู้บริสุทธิ์ มีศักดิ์ใหญ่ สมบูรณ์ด้วยอานุภาพ เป็นเทวราช เมื่อเป็นเช่นนั้น ยังเข้ามาในท้องของเรา นั่งอยู่ภายในลำไส้ ในที่อันเป็นที่ตั้งของกระเพาะอาหารที่ย่อยแล้ว คงจะโกรธเคืองอย่างยิ่ง. เมื่อมารสามารถเข้ามานั่งในสถานที่อันน่ารังเกียจ น่าเกลียดเช่นนี้ได้ จะมีกิจอื่นอะไรที่ทำไม่ได้เล่า? จะละอายต่อผู้อื่นอะไรอีกเล่า? แต่เมื่อกล่าวว่า 'ท่านเป็นญาติของเรา' ผู้ที่จะไม่ถึงความอ่อนโยนย่อมไม่มี. เอาล่ะ เราจะทำให้เขารู้ถึงเชื้อสายแห่งญาติ แล้วจะปล่อยเขาไปด้วยอุบายอันนุ่มนวล" คิดดังนี้แล้ว จึงเริ่มเทศนานี้.

သော မေ တွံ ဘာဂိနေယျော ဟောသီတိ သော တွံ တသ္မိံ ကာလေ မယှံ ဘာဂိနေယျော ဟောသိ. ဣဒံ ပဝေဏိဝသေန ဝုတ္တံ. ဒေဝလောကသ္မိံ ပန မာရဿ ပိတု ဝံသော ပိတာမဟဿ ဝံသော ရဇ္ဇံ ကရောန္တော နာမ နတ္ထိ, ပုညဝသေန ဒေဝလောကေ ဒေဝရာဇာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော, ယာဝတာယုကံ ဌတွာ စဝတိ. အညော ဧကော အတ္တနာ ကတေန ကမ္မေန တသ္မိံ ဌာနေ အဓိပတိ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တတိ. ဣတိ အယံ မာရောပိ တဒါ တတော စဝိတွာ ပုန ကုသလံ ကတွာ ဣမသ္မိံ ကာလေ တသ္မိံ အဓိပတိဋ္ဌာနေ နိဗ္ဗတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า โส เม ตฺวํ ภาติเนยฺโย โหสิ ความว่า ท่านนั้น ในกาลนั้น ได้เป็นหลาน (ลูกของน้องสาว) ของเรา. คำนี้ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งประเพณี (วงศ์ตระกูล). ก็ในเทวโลก วงศ์ของบิดา วงศ์ของปู่ของมาร ที่จะครองราชสมบัติสืบต่อกันไปนั้นไม่มี, (บุคคล) บังเกิดเป็นเทวราชในเทวโลกด้วยอำนาจแห่งบุญ ดำรงอยู่ตลอดอายุขัยแล้วก็จุติไป. บุคคลอื่นคนหนึ่งบังเกิดเป็นใหญ่ในที่นั้นด้วยกรรมที่ตนทำไว้. พึงทราบว่า แม้มารนี้ก็จุติจากที่นั้นในกาลนั้นแล้ว ทำกุศลอีก ในกาลนี้จึงบังเกิดในตำแหน่งที่เป็นใหญ่นั้น.

ဝိဓုရောတိ ဝိဂတဓုရော, အညေဟိ သဒ္ဓိံ အသဒိသောတိ အတ္ထော. အပ္ပကသိရေနာတိ အပ္ပဒုက္ခေန. ပသုပါလကာတိ အဇေဠကပါလကာ. ပထာဝိနောတိ မဂ္ဂပဋိပန္နာ. ကာယေ ဥပစိနိတွာတိ သမန္တတော စိတကံ ဗန္ဓိတွာ. အဂ္ဂိံ ဒတွာ ပက္ကမိံသူတိ ဧတ္တကေန သရီရံ ပရိယာဒါနံ ဂမိဿတီတိ စိတကဿ ပမာဏံ သလ္လက္ခေတွာ စတူသု ဒိသာသု အဂ္ဂိံ ဒတွာ ပက္ကမိံသု. စိတကော ပဒီပသိခါ ဝိယ ပဇ္ဇလိ, ထေရဿ ဥဒကလေဏံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နကာလော ဝိယ အဟောသိ. စီဝရာနိ ပပ္ဖောဋေတွာတိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိဂတဓူမေ ကိံသုကဝဏ္ဏေ အင်္ဂါရေ မဒ္ဒမာနော စီဝရာနိ ဝိဓုနိတွာ. သရီရေ ပနဿ ဥသုမမတ္တမ္ပိ နာဟောသိ, စီဝရေသု အံသုမတ္တမ္ပိ နဇ္ဈာယိ, သမာပတ္တိဖလံ နာမေတံ.

บทว่า วิธุโร ความว่า ผู้ปราศจากคู่แข่ง คือไม่เหมือนกับผู้อื่น. บทว่า อัปปกสิเรน ความว่า โดยไม่ลำบาก. บทว่า ปสุปาลกา ได้แก่ คนเลี้ยงแพะเลี้ยงแกะ. บทว่า ปถาวิโน ได้แก่ คนเดินทาง. บทว่า กาเย อุปจินิตฺวา ความว่า ก่อกองฟืนโดยรอบ. บทว่า อคฺคึ ทตฺวา ปกฺกมึสุ ความว่า (พวกโจร) กำหนดประมาณของกองฟืนว่า "ด้วยฟืนเพียงเท่านี้ สรีระจักถึงความสิ้นไป" ดังนี้แล้ว จึงจุดไฟในทิศทั้งสี่แล้วหลีกไป. กองฟืนลุกโชติช่วงดุจเปลวประทีป สำหรับพระเถระเป็นประดุจกาลที่เข้าไปนั่งในถ้ำคือสายน้ำ. บทว่า จีวรานิ ปัปฺโผเฏตฺวา ความว่า (พระเถระ) ออกจากสมาบัติแล้ว เหยียบย่ำถ่านเพลิงที่ปราศจากควัน มีสีเหมือนดอกทองกวาว แล้วสะบัดจีวร. ก็ในสรีระของท่าน แม้เพียงไออุ่นก็มิได้มี ในจีวรทั้งหลาย แม้เพียงเส้นด้ายก็มิได้ไหม้ นี้ชื่อว่าผลแห่งสมาบัติ.

၅၀၈. အက္ကောသထာတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသထ. ပရိဘာသထာတိ ဝါစာယ ပရိဘာသထ. ရောသေထာတိ ဃဋ္ဋေထ. ဝိဟေသေထာတိ ဒုက္ခာပေထ. သဗ္ဗမေတံ ဝါစာယ ဃဋ္ဋနဿေဝ အဓိဝစနံ. ယထာ တံ ဒူသီ မာရောတိ ယထာ ဧတေသံ ဒူသီ မာရော. လဘေထ ဩတာရန္တိ လဘေထ ဆိဒ္ဒံ, ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ အာရမ္မဏံ ပစ္စယံ လဘေယျာတိ အတ္ထော. မုဏ္ဍကာတိအာဒီသု မုဏ္ဍေ မုဏ္ဍာတိ သမဏေ စ သမဏာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋေယျ, ဣမေ ပန ဟီဠေန္တာ မုဏ္ဍကာ သမဏကာတိ အာဟံသု. ဣဗ္ဘာတိ ဂဟပတိကာ. ကိဏှာတိ ကဏှာ, ကာဠကာတိ အတ္ထော. ဗန္ဓုပါဒါပစ္စာတိ ဧတ္ထ ဗန္ဓူတိ ဗြဟ္မာ အဓိပ္ပေတော. တဉှိ ဗြာဟ္မဏာ ပိတာမဟောတိ ဝေါဟရန္တိ. ပါဒါနံ [Pg.315] အပစ္စာ ပါဒါပစ္စာ, ဗြဟ္မုနော ပိဋ္ဌိပါဒတော ဇာတာတိ အဓိပ္ပာယော. တေသံ ကိရ အယံ လဒ္ဓိ – ‘‘ဗြာဟ္မဏာ ဗြဟ္မုနော မုခတော နိက္ခန္တာ, ခတ္တိယာ ဥရတော, ဝေဿာ နာဘိတော, သုဒ္ဒါ ဇာဏုတော, သမဏာ ပိဋ္ဌိပါဒတော’’တိ.

๕๐๘. บทว่า อกฺโกสถ ความว่า จงด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ. บทว่า ปริภาสถ ความว่า จงบริภาษด้วยวาจา. บทว่า โรเสถ ความว่า จงกระทบกระทั่ง. บทว่า วิเหเสถ ความว่า จงทำให้ลำบาก. ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของการกระทบกระทั่งด้วยวาจานั่นเอง. บทว่า ยถา ตํ ทูสี มาโร ความว่า มารผู้ประทุษร้ายต่อภิกษุเหล่านี้ฉันใด. บทว่า ลเภถ โอตารํ ความว่า พึงได้ช่อง คือพึงได้อารมณ์เป็นปัจจัยแห่งการเกิดกิเลส. ในบทมี มุณฺฑกา เป็นต้น ควรจะกล่าวคนโล้นว่า "มุณฺฑา" และสมณะว่า "สมณา" แต่คนเหล่านี้ เมื่อจะดูหมิ่น จึงกล่าวว่า "มุณฺฑกา สมณกา" (พวกหัวโล้น พวกสมณะ). บทว่า อิพฺภา ได้แก่ คฤหบดี. บทว่า กิณฺหา ความว่า ดำ, คล้ำ. ในบทว่า พนฺธุปาทาปจฺจา นี้ คำว่า พนฺธุ ทรงประสงค์เอาพรหม. จริงอยู่ พราหมณ์ทั้งหลายเรียกพรหมนั้นว่า "ปิตามหะ" (ปู่). ผู้เกิดจากเท้า ชื่อว่า ปาทาปจฺจา ความประสงค์ว่า เกิดจากหลังเท้าของพรหม. ได้ยินว่า ลัทธิของคนเหล่านั้นเป็นดังนี้: "พราหมณ์เกิดจากปากของพรหม, กษัตริย์เกิดจากอก, แพศย์เกิดจากนาภี, ศูทรเกิดจากเข่า, สมณะเกิดจากหลังเท้า".

ဈာယိနောသ္မာ ဈာယိနောသ္မာတိ ဈာယိနော မယံ ဈာယိနော မယန္တိ. မဓုရကဇာတာတိ အာလသိယဇာတာ. ဈာယန္တီတိ စိန္တယန္တိ. ပဇ္ဈာယန္တီတိအာဒီနိ ဥပသဂ္ဂဝသေန ဝဍ္ဎိတာနိ. မူသိကံ မဂ္ဂယမာနောတိ သာယံ ဂေါစရတ္ထာယ သုသိရရုက္ခတော နိက္ခန္တံ ရုက္ခသာခါယ မူသိကံ ပရိယေသန္တော. သော ကိရ ဥပသန္တူပသန္တော ဝိယ နိစ္စလောဝ တိဋ္ဌတိ, သမ္ပတ္တကာလေ မူသိကံ သဟသာ ဂဏှာတိ. ကောတ္ထူတိ သိင်္ဂါလော, သောဏောတိပိ ဝဒန္တိ. သန္ဓိသမလသင်္ကဋိရေတိ သန္ဓိမှိ စ သမလေ စ သင်္ကဋိရေ စ. တတ္ထ သန္ဓိ နာမ ဃရသန္ဓိ. သမလော နာမ ဂူထနိဒ္ဓမနပနာဠိ. သင်္ကဋိရံ နာမ သင်္ကာရဋ္ဌာနံ. ဝဟစ္ဆိန္နောတိ ကန္တာရတော နိက္ခန္တော ဆိန္နဝဟော. သန္ဓိသမလသင်္ကဋိရေတိ သန္ဓိမှိ ဝါ သမလေ ဝါ သင်္ကဋိရေ ဝါ. သောပိ ဟိ ဗဒ္ဓဂတ္တော ဝိယ နိစ္စလော ဈာယတိ.

บทว่า ฌายิโนสฺมา ฌายิโนสฺมา ความว่า เราเป็นผู้เพ่งฌาน เราเป็นผู้เพ่งฌาน. บทว่า มธุรกชาตา ความว่า เกิดความเกียจคร้าน. บทว่า ฌายนฺติ ความว่า ย่อมครุ่นคิด. บทมี ปชฺฌายนฺติ เป็นต้น เป็นบทที่เพิ่มขึ้นด้วยอำนาจอุปสรรค. บทว่า มูสิกํ มคฺคยมาโน ความว่า (นกเค้าแมว) แสวงหาหนูที่ออกจากโพรงไม้ในเวลาเย็นเพื่อหาอาหารบนกิ่งไม้. ได้ยินว่า นกนั้นย่อมยืนนิ่งประดุจสงบระงับยิ่งนัก ในกาลที่หนูมาถึง ก็โฉบจับโดยพลัน. บทว่า โกตฺถุ ได้แก่ สุนัขจิ้งจอก, บางทีก็เรียกว่า สุนัข. บทว่า สนฺธิสมลสงฺกฏิเร ความว่า ที่ซอกเรือนด้วย ที่รางระบายอุจจาระด้วย และที่กองขยะด้วย. ในที่นั้น สนฺธิ ชื่อว่า ซอกเรือน. สมล ชื่อว่า รางระบายอุจจาระ. สงฺกฏิรํ ชื่อว่า ที่กองขยะ. บทว่า วหจฺฉินฺโน ความว่า ลาที่พ้นจากทางกันดารแล้ว มีภาระอันขาดแล้ว. บทว่า สนฺธิสมลสงฺกฏิเร ความว่า ที่ซอกเรือน หรือที่รางระบายอุจจาระ หรือที่กองขยะ. จริงอยู่ แม้ลานั้นก็ย่อมซบเซาไม่เคลื่อนไหวประดุจมีร่างกายแข็งทื่อ.

နိရယံ ဥပပဇ္ဇန္တီတိ သစေ မာရော မနုဿာနံ သရီရေ အဓိမုစ္စိတွာ ဧဝံ ကရေယျ, မနုဿာနံ အကုသလံ န ဘဝေယျ, မာရဿေဝ ဘဝေယျ. သရီရေ ပန အနဓိမုစ္စိတွာ ဝိသဘာဂဝတ္ထုံ ဝိပ္ပဋိသာရာရမ္မဏံ ဒဿေတိ, တဒါ ကိရ သော ဘိက္ခူ ခိပ္ပံ ဂဟေတွာ မစ္ဆေ အဇ္ဈောတ္ထရန္တေ ဝိယ, ဇာလံ ဂဟေတွာ မစ္ဆေ ဂဏှန္တေ ဝိယ, လေပယဋ္ဌိံ ဩဍ္ဍေတွာ သကုဏေ ဗန္ဓန္တေ ဝိယ, သုနခေဟိ သဒ္ဓိံ အရညေ မိဂဝံ စရန္တေ ဝိယ, မာတုဂါမေ ဂဟေတွာ အာပါနဘူမိယံ နိသိန္နေ ဝိယ, နစ္စန္တေ ဝိယ, ဂါယန္တေ ဝိယ, ဘိက္ခုနီနံ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု ဝိသဘာဂမနုဿေ နိသိန္နေ ဝိယ, ဌိတေ ဝိယ စ ကတွာ ဒဿေသိ. မနုဿာ အရညဂတာပိ ဝနဂတာပိ ဝိဟာရဂတာပိ ဝိပ္ပဋိသာရာရမ္မဏံ ပဿိတွာ အာဂန္တွာ အညေသံ ကထေန္တိ – ‘‘သမဏာ ဧဝရူပံ အဿမဏကံ အနနုစ္ဆဝိကံ ကရောန္တိ, ဧတေသံ ဒိန္နေ ကုတော ကုသလံ, မာ ဧတေသံ ကိဉ္စိ အဒတ္ထာ’’တိ. ဧဝံ တေ မနုဿာ ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌဋ္ဌာနေ သီလဝန္တေ အက္ကောသန္တာ အပုညံ ပသဝိတွာ အပါယပူရကာ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိရယံ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ.

บทว่า นิรยํ อุปปชฺชนฺติ ความว่า ถ้าหากมารสิงสู่ในสรีระของมนุษย์แล้วกระทำอย่างนี้ อกุศลก็ไม่พึงมีแก่มนุษย์ พึงมีแก่มารเท่านั้น. แต่ (มาร) ไม่ได้สิงสู่ในสรีระ ย่อมแสดงวิสภาควัตถุอันเป็นอารมณ์แห่งความเดือดร้อนใจ. ได้ยินว่า ในกาลนั้น มารนั้นได้เนรมิตแสดงภาพภิกษุทั้งหลาย ประดุจจับปลาอย่างรวดเร็วแล้วกลืนกิน, ประดุจถือแหจับปลา, ประดุจใช้ตังดักนก, ประดุจเที่ยวล่าฝูงเนื้อในป่ากับสุนัข, ประดุจจับมาตุคามนั่งในโรงดื่มสุรา, ประดุจฟ้อนรำ, ประดุจขับร้อง, และประดุจบุรุษที่ไม่ใช่พวกเดียวกันนั่งหรือยืนอยู่ในที่อยู่กลางคืนและกลางวันของภิกษุณีทั้งหลาย. มนุษย์ทั้งหลาย แม้ไปป่า แม้ไปป่าฟืน แม้ไปวิหาร เห็นอารมณ์ที่น่าเดือดร้อนใจแล้ว กลับมาบอกแก่คนอื่นว่า "สมณะทั้งหลายกระทำกรรมอันไม่สมควรแก่สมณะ ไม่เหมาะสมเช่นนี้, กุศลจักมีมาแต่ไหนในการถวายทานแก่สมณะเหล่านี้, ท่านทั้งหลายอย่าได้ถวายอะไรๆ แก่สมณะเหล่านี้เลย". มนุษย์เหล่านั้น เมื่อด่าภิกษุผู้มีศีลในที่ที่เห็นๆ อย่างนี้ ได้สั่งสมอกุศลแล้ว ได้เป็นผู้ทำอบายให้เต็ม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "นิรยํ อุปปชฺชนฺติ" (ย่อมเข้าถึงนรก).

၅၀၉. အနွာဝိဋ္ဌာတိ [Pg.316] အာဝဋ္ဋိတာ. ဖရိတွာ ဝိဟရိံသူတိ န ကေဝလံ ဖရိတွာ ဝိဟရိံသု. ကကုသန္ဓဿ ပန ဘဂဝတော ဩဝါဒေ ဌတွာ ဣမေ စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရေ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနပဒဋ္ဌာနံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု.

๕๐๙. บทว่า อนฺวาวิฏฺฐา ความว่า ถูกครอบงำแล้ว. บทว่า ผริตฺวา วิหรึสุ ความว่า มิใช่เพียงแผ่ไปอยู่เท่านั้น. แต่ (ภิกษุเหล่านั้น) ตั้งอยู่ในโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะ ยังพรหมวิหาร ๔ เหล่านี้ให้บังเกิดแล้ว เจริญวิปัสสนาอันมีฌานเป็นบาทแล้ว ได้ตั้งอยู่แล้วในพระอรหัต.

၅၁၀. အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂမနဋ္ဌာနံ ဝါ, စုတိဝသေန ဂမနဋ္ဌာနံ ဝါ န ဇာနာမိ. သိယာ စိတ္တဿ အညထတ္တန္တိ သောမနဿဝသေန အညထတ္တံ ဘဝေယျ. သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တီတိ ဣဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဝိပ္ပဋိသာရကရံ အာရမ္မဏံ ဒဿေတိ, ဧဝမိဓာပိ ပသာဒကရံ. သော ကိရ တဒါ မနုဿာနံ ဒဿနဋ္ဌာနေ ဘိက္ခူ အာကာသေ ဂစ္ဆန္တေ ဝိယ, ဌိတေ ဝိယ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နေ ဝိယ, အာကာသေ သူစိကမ္မံ ကရောန္တေ ဝိယ, ပေါတ္ထကံ ဝါစေန္တေ ဝိယ, အာကာသေ စီဝရံ ပသာရေတွာ ကာယံ ဥတုံ ဂဏှာပေန္တေ ဝိယ, နဝပဗ္ဗဇိတေ အာကာသေန စရန္တေ ဝိယ, တရုဏသာမဏေရေ အာကာသေ ဌတွာ ပုပ္ဖာနိ ဩစိနန္တေ ဝိယ ကတွာ ဒဿေသိ. မနုဿာ အရညဂတာပိ ဝနဂတာပိ ဝိဟာရဂတာပိ ပဗ္ဗဇိတာနံ တံ ပဋိပတ္တိံ ဒိသွာ အာဂန္တွာ အညေသံ ကထေန္တိ – ‘‘ဘိက္ခူသု အန္တမသော သာမဏေရာပိ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝါ, ဧတေသံ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ နာမ ဟောတိ, ဧတေသံ ဒေထ သက္ကရောထာ’’တိ. တတော မနုဿာ ဘိက္ခုသံဃံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သက္ကရောန္တာ ဗဟုံ ပုညံ ကတွာ သဂ္ဂပထပူရကာ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ.

๕๑๐. บทว่า อาคตึ วา คตึ วา ความว่า เราไม่รู้ที่มาด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ หรือที่ไปด้วยอำนาจแห่งจุติ. บทว่า สิยา จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ ความว่า ความแปรปรวนแห่งจิตด้วยอำนาจแห่งโสมนัสพึงมี. บทว่า สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ แม้ในบทนี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยก่อนนั่นเทียว. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า ในกาลก่อน มารแสดงอารมณ์อันกระทำความเดือดร้อนใจฉันใด แม้ในที่นี้ ก็แสดง (อารมณ์) อันกระทำความเลื่อมใสฉันนั้น. ได้ยินว่า ในกาลนั้น มารนั้นได้เนรมิตแสดงในที่ที่พวกมนุษย์มองเห็น ให้เห็นพวกภิกษุประหนึ่งว่ากำลังเดินอยู่ในอากาศบ้าง ประหนึ่งว่ากำลังยืนอยู่บ้าง ประหนึ่งว่ากำลังนั่งขัดสมาธิอยู่บ้าง ประหนึ่งว่ากำลังทำการเย็บผ้าอยู่ในอากาศบ้าง ประหนึ่งว่ากำลังอ่านหนังสืออยู่บ้าง ประหนึ่งว่ากำลังผึ่งจีวรในอากาศแล้วผิงแดดให้ร่างกายอบอุ่นอยู่บ้าง ประหนึ่งว่าพวกภิกษุผู้บวชใหม่กำลังเดินอยู่ในอากาศบ้าง ประหนึ่งว่าพวกสามเณรหนุ่มยืนเก็บดอกไม้อยู่ในอากาศบ้าง. พวกมนุษย์ แม้ไปป่า แม้ไปดง แม้ไปวิหาร ครั้นเห็นปฏิปทานั้นของบรรพชิตทั้งหลายแล้ว ก็มาบอกแก่คนอื่นๆ ว่า "ในหมู่ภิกษุ แม้อย่างต่ำที่สุดเพียงสามเณรก็ยังมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ ทานที่ถวายแก่ท่านเหล่านี้ชื่อว่ามีผลมาก พวกท่านจงถวาย จงสักการะท่านเหล่านี้เถิด". ลำดับนั้น พวกมนุษย์สักการะภิกษุสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ กระทำบุญเป็นอันมากแล้ว ได้เป็นผู้ทำหนทางสวรรค์ให้เต็ม. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมเข้าถึงสวรรคโลก".

၅၁၁. ဧထ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, အသုဘာနုပဿိနော ကာယေ ဝိဟရထာတိ ဘဂဝါ သကလဇမ္ဗုဒီပံ အာဟိဏ္ဍန္တော အန္တမသော ဒွိန္နမ္ပိ တိဏ္ဏမ္ပိ ဘိက္ခူနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ –

๕๑๑. บทว่า เอถ ตุมฺเห ภิกฺขเว อสุภานุปสฺสิโน กาเย วิหรถ ความว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปทั่วชมพูทวีป เสด็จไปยังที่อยู่ของภิกษุแม้เพียง ๒ รูป ๓ รูป แล้ว (ตรัสว่า) –

‘‘အသုဘသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော မေထုနဓမ္မသမာပတ္တိယာ စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတိ.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยอสุภสัญญาอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากเมถุนธรรมาสมาบัติ ไม่แผ่ไป (ในเมถุนธรรมนั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่.

အာဟာရေ ပဋိကူလသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော ရသတဏှာယ စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ [Pg.317] ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတိ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยอาหาเรปฏิกูลสัญญาอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากรสแห่งตัณหา ไม่แผ่ไป (ในรสตัณหานั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่.

သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော လောကစိတြေသု စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတိ.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยสัญญามิใช่ความยินดีในโลกทั้งปวงอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากความวิจิตรแห่งโลก ไม่แผ่ไป (ในความวิจิตรแห่งโลกนั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่.

အနိစ္စသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော လာဘသက္ကာရသိလောကေ စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၄၉) ဧဝံ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ –

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยอนิจจสัญญาอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากลาภ สักการะ และชื่อเสียง ไม่แผ่ไป (ในสิ่งเหล่านั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่” (อํ. สตฺตก. ๗.๔๙) (พระผู้มีพระภาค) ครั้นทรงแสดงอานิสงส์อย่างนี้แล้ว –

ဧထ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, အသုဘာနုပဿီ ကာယေ ဝိဟရထ, အာဟာရေ ပဋိကူလသညိနော သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညိနော သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အနိစ္စာနုပဿိနောတိ. ဣမာနိ စတ္တာရိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ကထေသိ. တေပိ ဘိက္ခူ ဣမေသု စတူသု ကမ္မဋ္ဌာနေသု ကမ္မံ ကရောန္တာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သဗ္ဗာသဝေ ခေပေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု, ဣမာနိပိ စတ္တာရိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ရာဂသန္တာနိ ဒေါသမောဟသန္တာနိ ရာဂပဋိဃာတာနိ ဒေါသမောဟပဋိဃာတာနိ စာတိ.

(จึงตรัสว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมาเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่งามในกาย มีความกำหนดหมายในความเป็นปฏิกูลในอาหาร มีความกำหนดหมายในความไม่น่าเพลิดเพลินในโลกทั้งปวง เป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวงอยู่เถิด". (พระผู้มีพระภาค) ได้ตรัสกรรมฐาน ๔ ประการเหล่านี้. แม้ภิกษุเหล่านั้น กระทำความเพียรในกรรมฐาน ๔ ประการเหล่านี้แล้ว เจริญวิปัสสนา ทำให้สิ้นอาสวะทั้งปวงแล้ว ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัต. และพึงทราบว่า กรรมฐาน ๔ ประการเหล่านี้ เป็นเครื่องสงบราคะ เป็นเครื่องสงบโทสะและโมหะ เป็นเครื่องกำจัดราคะ และเป็นเครื่องกำจัดโทสะและโมหะด้วย.

၅၁၂. သက္ခရံ ဂဟေတွာတိ အန္တောမုဋ္ဌိယံ တိဋ္ဌနပမာဏံ ပါသာဏံ ဂဟေတွာ. အယဉှိ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေဟိ ဘိက္ခူ အက္ကောသာပေတွာပိ, ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာနံ ဝသေန ဘိက္ခုသံဃဿ လာဘသက္ကာရံ ဥပ္ပာဒါပေတွာပိ, ဩတာရံ အလဘန္တော ဣဒါနိ သဟတ္ထာ ဥပက္ကမိတုကာမော အညတရဿ ကုမာရဿ သရီရေ အဓိမုစ္စိတွာ ဧဝရူပံ ပါသာဏံ အဂ္ဂဟေသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သက္ခရံ ဂဟေတွာ’’တိ.

๕๑๒. บทว่า สกฺขรํ คเหตฺวา ความว่า ถือเอาก้อนกรวดขนาดพอดีกำมือ. จริงอยู่ ทูสีมารนี้ แม้จะให้พวกพราหมณ์และคหบดีด่าภิกษุทั้งหลายแล้ว แม้จะให้ลาภสักการะเกิดขึ้นแก่ภิกษุสงฆ์ด้วยอำนาจของพวกพราหมณ์และคหบดีแล้ว ก็ยังไม่ได้ช่อง (ที่จะทำร้าย) บัดนี้ ประสงค์จะลงมือทำร้ายด้วยตนเอง จึงเข้าสิงในร่างของเด็กชายคนหนึ่ง แล้วหยิบก้อนหินเช่นนั้น. ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสว่า "สกฺขรํ คเหตฺวา".

သီသံ ဝေါ ဘိန္ဒီတိ သီသံ ဘိန္ဒိ, မဟာစမ္မံ ဆိဇ္ဇိတွာ မံသံ ဒွေဓာ အဟောသိ. သက္ခရာ ပနဿ သီသကဋာဟံ အဘိန္ဒိတွာ အဋ္ဌိံ အာဟစ္စေဝ နိဝတ္တာ. နာဂါပလောကိတံ အပလောကေသီတိ ပဟာရသဒ္ဒံ သုတွာ ယထာ နာမ ဟတ္ထိနာဂေါ [Pg.318] ဣတော ဝါ ဧတ္တော ဝါ အပလောကေတုကာမော ဂီဝံ အပရိဝတ္တေတွာ သကလသရီရေနေဝ နိဝတ္တိတွာ အပလောကေတိ. ဧဝံ သကလသရီရေနေဝ နိဝတ္တိတွာ အပလောကေသိ. ယထာ ဟိ မဟာဇနဿ အဋ္ဌီနိ ကောဋိယာ ကောဋိံ အာဟစ္စ ဌိတာနိ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ အင်္ကုသလဂ္ဂါနိ, န ဧဝံ ဗုဒ္ဓါနံ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန သင်္ခလိကာနိ ဝိယ ဧကာဗဒ္ဓါနိ ဟုတွာ ဌိတာနိ, တသ္မာ ပစ္ဆတော အပလောကနကာလေ န သက္ကာ ဟောတိ ဂီဝံ ပရိဝတ္တေတုံ. ယထာ ပန ဟတ္ထိနာဂေါ ပစ္ဆာဘာဂံ အပလောကေတုကာမော သကလသရီရေနေဝ ပရိဝတ္တတိ, ဧဝံ ပရိဝတ္တိတဗ္ဗံ ဟောတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ယန္တေန ပရိဝတ္တိတာ သုဝဏ္ဏပဋိမာ ဝိယ သကလသရီရေနေဝ နိဝတ္တိတွာ အပလောကေသိ, အပလောကေတွာ ဌိတော ပန, ‘‘န ဝါယံ ဒူသီ မာရော မတ္တမညာသီ’’တိ အာဟ. တဿတ္ထော, အယံ ဒူသီ မာရော ပါပံ ကရောန္တော နေဝ ပမာဏံ အညာသိ, ပမာဏာတိက္ကန္တမကာသီတိ.

บทว่า สีสํ โว ภินฺทีติ (ทูสีมารขว้างก้อนหินไป) ได้ทำให้พระเศียรแตก, หนังหนาขาดแล้ว เนื้อได้แยกออกเป็นสองส่วน. ส่วนก้อนกรวดนั้น ไม่ได้ทำลายกะโหลกพระเศียร เพียงแค่กระทบกระดูกแล้วก็กระเด็นกลับ. บทว่า นาคาปโลกิตํ อปโลเกสิ ความว่า ทรงได้ยินเสียงกระทบแล้ว เหมือนอย่างพญาช้างเมื่อปรารถนาจะแลดูทางนี้หรือทางโน้น ก็ไม่บิดคอ แต่จะหันกลับไปทั้งตัวแล้วจึงแลดูฉันใด (พระผู้มีพระภาค) ก็ทรงหันกลับไปทั้งพระวรกายแล้วทอดพระเนตรฉันนั้น. จริงอยู่ เหมือนอย่างกระดูกของมหาชนทั่วไปจะตั้งอยู่โดยจรดปลายต่อปลาย, กระดูกของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายจะเกี่ยวกันเหมือนขอ, แต่กระดูกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เป็นเช่นนั้น. ส่วนกระดูกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายจะเชื่อมติดเป็นอันเดียวกันเหมือนลูกโซ่. เพราะเหตุนั้น ในเวลาที่ทอดพระเนตรไปข้างหลัง จึงไม่สามารถที่จะบิดพระศอได้. แต่เหมือนอย่างพญาช้างเมื่อปรารถนาจะแลดูไปข้างหลัง ก็จะหันกลับไปทั้งตัวฉันใด (พระผู้มีพระภาค) ก็ต้องทรงหันกลับไปฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงหันกลับไปทั้งพระวรกายประดุจพระพุทธรูปทองคำที่ถูกหมุนด้วยยนต์แล้วทอดพระเนตร, ครั้นทอดพระเนตรแล้วประทับยืนอยู่ ตรัสว่า "น วายํ ทูสี มาโร มตฺตมญฺญาสิ". เนื้อความของพระดำรัสนั้นว่า ทูสีมารนี้เมื่อทำบาป ก็หารู้จักประมาณไม่ ได้กระทำสิ่งที่เกินประมาณ.

သဟာပလောကနာယာတိ ကကုသန္ဓဿ ဘဂဝတော အပလောကနေနေဝ သဟ တင်္ခဏညေဝ. တမှာ စ ဌာနာ စဝီတိ တမှာ စ ဒေဝဋ္ဌာနာ စုတော, မဟာနိရယံ ဥပပန္နောတိ အတ္ထော. စဝမာနော ဟိ န ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဌိတော စဝတိ, တသ္မာ ဝသဝတ္တိဒေဝလောကံ အာဂန္တွာ စုတော, ‘‘သဟာပလောကနာယာ’’တိ စ ဝစနတော န ဘဂဝတော အပလောကိတတ္တာ စုတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, စုတိကာလဒဿနမတ္တမေဝ ဟေတံ. ဥဠာရေ ပန မဟာသာဝကေ ဝိရဒ္ဓတ္တာ ကုဒါရိယာ ပဟဋံ ဝိယဿ အာယု တတ္ထေဝ ဆိဇ္ဇိတွာ ဂတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တယော နာမဓေယျာ ဟောန္တီတိ တီဏိ နာမာနိ ဟောန္တိ. ဆဖဿာယတနိကောတိ ဆသု ဖဿာယတနေသု ပါဋိယေက္ကာယ ဝေဒနာယ ပစ္စယော.

บทว่า สหาปโลกนายา ความว่า พร้อมกับการทอดพระเนตรของพระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะในขณะนั้นนั่นเอง. บทว่า ตมฺหา จ ฐานา จวิ ความว่า จุติแล้วจากเทวสถานนั้น บังเกิดในมหานรก. อธิบายว่า ก็สัตว์ผู้จะจุติ ย่อมไม่จุติในที่ไหนๆ เพราะฉะนั้น มายังวสวัตตีเทวโลกแล้วจึงจุติ. และเพราะตรัสว่า "สหาปโลกนายา" จึงไม่พึงทราบว่า จุติเพราะความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรแล้ว เพราะคำนี้เป็นเพียงการแสดงกาลแห่งจุติเท่านั้น. แต่พึงทราบว่า เพราะประทุษร้ายในพระมหาสาวกผู้ยิ่งใหญ่ อายุของทูสีมารนั้นจึงขาดสะบั้นไปในที่นั้นนั่นเอง เหมือนถูกฟันด้วยขวาน. บทว่า ตโย นามเธยฺยา โหนฺติ ความว่า ชื่อ ๓ อย่างย่อมมี. บทว่า ฉผสฺสายตนิโก ความว่า เป็นปัจจัยแห่งเวทนาที่เกิดจำเพาะในผัสสายตนะ ๖.

သင်္ကုသမာဟတောတိ အယသူလေဟိ သမာဟတော. ပစ္စတ္တဝေဒနိယောတိ သယမေဝ ဝေဒနာဇနကော. သင်္ကုနာ သင်္ကု ဟဒယေ သမာဂစ္ဆေယျာတိ အယသူလေန သဒ္ဓိံ အယသူလံ ဟဒယမဇ္ဈေ သမာဂစ္ဆေယျ. တသ္မိံ ကိရ နိရယေ ဥပပန္နာနံ တိဂါဝုတော အတ္တဘာဝေါ ဟောတိ, ထေရဿာပိ တာဒိသော အဟောသိ. အထဿ ဟိ နိရယပါလာ တာလက္ခန္ဓပမာဏာနိ အယသူလာနိ အာဒိတ္တာနိ သမ္ပဇ္ဇလိတာနိ သဇောတိဘူတာနိ သယမေဝ ဂဟေတွာ ပုနပ္ပုနံ နိဝတ္တမာနာ, – ‘‘ဣမိနာ တေ ဌာနေန စိန္တေတွာ ပါပံ ကတ’’န္တိ ပူဝဒေါဏိယံ [Pg.319] ပူဝံ ကောဋ္ဋေန္တော ဝိယ ဟဒယမဇ္ဈံ ကောဋ္ဋေတွာ, ပဏ္ဏာသ ဇနာ ပါဒါဘိမုခါ ပဏ္ဏာသ ဇနာ သီသာဘိမုခါ ကောဋ္ဋေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ဂစ္ဆန္တာ ပဉ္စဟိ ဝဿသတေဟိ ဥဘော အန္တေ ပတွာ ပုန နိဝတ္တမာနာ ပဉ္စဟိ ဝဿသတေဟိ ဟဒယမဇ္ဈံ အာဂစ္ဆန္တိ. တံ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

บทว่า สงฺกุสมาหโต ความว่า ถูกหลาวเหล็กแทง. บทว่า ปจฺจตฺตเวทนิโย ความว่า เป็นผู้ก่อเวทนาด้วยตนเอง. บทว่า สงฺกุนา สงฺกุ หทเย สมาคจฺเฉยฺย ความว่า หลาวเหล็กกับหลาวเหล็กพึงมาบรรจบกันที่กลางหทัย. ได้ยินว่า อัตภาพของผู้ที่บังเกิดในนรกนั้นมีประมาณ ๓ คาวุต แม้ของพระเถระก็เป็นเช่นนั้น. ก็ครั้งนั้น นายนิรยบาลทั้งหลายถือเอาหลาวเหล็กประมาณเท่าลำตาล อันลุกโพลง มีเปลวไฟ มีแสงสว่าง ด้วยตนเอง กลับไปกลับมาพลางกล่าวว่า "เจ้าคิดด้วยฐานะนี้แล้วทำบาป" ดังนี้แล้ว ทิ่มแทงกลางหทัยเหมือนคนตำขนมในรางตำขนม นายนิรยบาล ๕๐ คนมุ่งหน้าไปทางเท้า ๕๐ คนมุ่งหน้าไปทางศีรษะ ทิ่มแทงไป เมื่อไปอย่างนั้น สิ้น ๕๐๐ ปีจึงถึงที่สุดทั้งสอง กลับมาอีก สิ้น ๕๐๐ ปีจึงมาถึงกลางหทัย. ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสอย่างนี้.

ဝုဋ္ဌာနိမန္တိ ဝိပါကဝုဋ္ဌာနဝေဒနံ. သာ ကိရ မဟာနိရယေ ဝေဒနာတော ဒုက္ခတရာ ဟောတိ, ယထာ ဟိ သိနေဟပါနသတ္တာဟတော ပရိဟာရသတ္တာဟံ ဒုက္ခတရံ, ဧဝံ မဟာနိရယဒုက္ခတော ဥဿဒေ ဝိပါကဝုဋ္ဌာနဝေဒနာ ဒုက္ခတရာတိ ဝဒန္တိ. သေယျထာပိ မစ္ဆဿာတိ ပုရိသသီသဉှိ ဝဋ္ဋံ ဟောတိ, သူလေန ပဟရန္တဿ ပဟာရော ဌာနံ န လဘတိ ပရိဂလတိ, မစ္ဆသီသံ အာယတံ ပုထုလံ, ပဟာရော ဌာနံ လဘတိ, အဝိရဇ္ဈိတွာ ကမ္မကာရဏာ သုကရာ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝရူပံ သီသံ ဟောတိ.

บทว่า วุฏฺฐานิมํ ความว่า วิปากวุฏฐานเวทนา. ได้ยินว่า เวทนานั้นเป็นทุกข์ยิ่งกว่าเวทนาในมหานรก เปรียบเหมือนสัปดาห์แห่งการบริหารเป็นทุกข์ยิ่งกว่าสัปดาห์แห่งการดื่มยาไขข้อ ฉันใด ท่านกล่าวว่า วิปากวุฏฐานเวทนาในอุสสทนรกเป็นทุกข์ยิ่งกว่าทุกข์ในมหานรก ฉันนั้น. บทว่า เสยฺยถาปิ มจฺฉสฺส ความว่า เพราะศีรษะของบุรุษกลม เมื่อแทงด้วยหลาว การแทงย่อมไม่เข้าที่ ย่อมไถลไป ส่วนศีรษะปลานั้นยาวและแบน การแทงย่อมเข้าที่ การกระทำกรรมกรณ์ย่อมทำได้ง่ายโดยไม่ผิดพลาด เพราะฉะนั้น ศีรษะจึงมีรูปร่างเช่นนั้น.

၅၁၃. ဝိဓုရံ သာဝကမာသဇ္ဇာတိ ဝိဓုရံ သာဝကံ ဃဋ္ဋယိတွာ. ပစ္စတ္တဝေဒနာတိ သယမေဝ ပါဋိယေက္ကဝေဒနာဇနကာ. ဤဒိသော နိရယော အာသီတိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ နိရယော ဒေဝဒူတသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗော. ကဏှ-ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆသီတိ ကာဠက-မာရ, ဒုက္ခံ ဝိန္ဒိဿသိ. မဇ္ဈေ သရဿာတိ မဟာသမုဒ္ဒဿ မဇ္ဈေ ဥဒကံ ဝတ္ထုံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တဝိမာနာနိ ကပ္ပဋ္ဌိတိကာနိ ဟောန္တိ, တေသံ ဝေဠုရိယဿ ဝိယ ဝဏ္ဏော ဟောတိ, ပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဇလိတနဠဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ စ နေသံ အစ္စိယော ဇောတန္တိ, ပဘဿရာ ပဘာသမ္ပန္နာ ဟောန္တိ, တေသု ဝိမာနေသု နီလဘေဒါဒိဝသေန နာနတ္တဝဏ္ဏာ အစ္ဆရာ နစ္စန္တိ. ယော ဧတမဘိဇာနာတီတိ ယော ဧတံ ဝိမာနဝတ္ထုံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. ဧဝမေတ္ထ ဝိမာနပေတဝတ္ထုကေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပါဒင်္ဂုဋ္ဌေန ကမ္ပယီတိ ဣဒံ ပါသာဒကမ္ပနသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗံ. ယော ဝေဇယန္တံ ပါသာဒန္တိ ဣဒံ စူဠတဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗံ. သက္ကံ သော ပရိပုစ္ဆတီတိ ဣဒမ္ပိ တေနေဝ ဒီပေတဗ္ဗံ. သုဓမ္မာယာဘိတော သဘန္တိ သုဓမ္မသဘာယ သမီပေ, အယံ ပန ဗြဟ္မလောကေ သုဓမ္မသဘာဝ, န တာဝတိံသဘဝနေ. သုဓမ္မသဘာဝိရဟိတော ဟိ ဒေဝလောကော နာမ နတ္ထိ.

๕๑๓. บทว่า วิธุรํ สาวกมาสชฺชา ความว่า กระทบกระทั่งพระสาวกชื่อวิธุระ. บทว่า ปจฺจตฺตเวทนา ความว่า เป็นผู้ก่อเวทนาจำเพาะด้วยตนเอง. บทว่า อีทิโส นิรโย อาสิ ความว่า ในที่นี้ พึงแสดงเรื่องนรกด้วยเทวทูตสูตร. บทว่า กณฺห-ทุกฺขํ นิคจฺฉสิ ความว่า ดูก่อนมารผู้ดำ ท่านจักได้เสวยทุกข์. บทว่า มชฺเฌ สรสฺส ความว่า วิมานที่บังเกิดขึ้นในท่ามกลางมหาสมุทรโดยอาศัยน้ำเป็นที่ตั้ง ย่อมตั้งอยู่ตลอดกัป, วรรณะของวิมานเหล่านั้นเหมือนแก้วไพฑูรย์, และเปลวไฟของวิมานเหล่านั้นย่อมรุ่งโรจน์เหมือนกองไฟหญ้าคาที่ลุกโพลงบนยอดเขา, ย่อมมีรัศมีรุ่งเรือง สมบูรณ์ด้วยแสงสว่าง, ในวิมานเหล่านั้น เหล่านางอัปสรมีวรรณะต่างๆ กันโดยนัยมีสีเขียวเป็นต้น ย่อมฟ้อนรำ. บทว่า โย เอตมภิชานาติ อธิบายว่า ผู้ใดรู้วัตถุแห่งวิมานนี้. ในที่นี้ พึงทราบเนื้อความด้วยเรื่องวิมานและเปรตวัตถุ. บทว่า ปาทงฺคุฏฺเฐน กมฺปยิ ข้อนี้พึงแสดงด้วยปาสาทกัมปนสูตร. บทว่า โย เวชยนฺตํ ปาสาทํ ข้อนี้พึงแสดงด้วยจูฬตัณหาสังขยวิมุตติสูตร. บทว่า สกฺกํ โส ปริปุจฺฉติ ข้อนี้ก็พึงแสดงด้วยสูตรนั้นเช่นกัน. บทว่า สุธมฺมายาภิโต สภํ ความว่า ใกล้สุธรรมาสภา, แต่สภานี้คือสุธรรมาสภาในพรหมโลก, ไม่ใช่ในภพดาวดึงส์. เพราะเทวโลกที่ปราศจากสุธรรมาสภานั้นไม่มี.

ဗြဟ္မလောကေ ပဘဿရန္တိ ဗြဟ္မလောကေ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနမဟာကဿပါဒီဟိ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိံ တဿ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသိန္နဿ [Pg.320] ဘဂဝတော ဩဘာသံ. ဧကသ္မိဉှိ သမယေ ဘဂဝါ ဗြဟ္မလောကေ သုဓမ္မာယ ဒေဝသဘာယ သန္နိပတိတွာ, – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော. ယော ဣဓ အာဂန္တုံ သက္ကုဏေယျာ’’တိ စိန္တေန္တဿေဝ ဗြဟ္မဂဏဿ စိတ္တမညာယ တတ္ထ ဂန္တွာ ဗြဟ္မဂဏဿ မတ္ထကေ နိသိန္နော တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနာဒီနံ အာဂမနံ စိန္တေသိ. တေပိ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပစ္စေကံ ဒိသာသု နိသီဒိံသု, သကလဗြဟ္မလောကော ဧကောဘာသော အဟောသိ. သတ္ထာ စတုသစ္စပ္ပကာသနံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ အနေကာနိ ဗြဟ္မသဟဿာနိ မဂ္ဂဖလေသု ပတိဋ္ဌဟိံသု. တံ သန္ဓာယိမာ ဂါထာ ဝုတ္တာ, သော ပနာယမတ္ထော အညတရဗြဟ္မသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗော.

บทว่า พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรํ ความว่า หมายถึงพระรัศมีของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้ประทับนั่งเข้าเตโชธาตุสมาบัติ พร้อมด้วยพระสาวกทั้งหลายมีพระมหาโมคคัลลานะและพระมหากัสสปะเป็นต้นในพรหมโลก. เพราะในสมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประชุมกันในสุธรรมาเทวสภาในพรหมโลก ทรงทราบจิตของหมู่พรหมที่กำลังคิดอยู่อย่างนี้ว่า "สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์มากเช่นนี้ ที่สามารถมาในที่นี้ได้ มีอยู่บ้างหรือไม่หนอ" จึงเสด็จไปที่นั้นแล้วประทับนั่งเหนือเศียรของหมู่พรหม ทรงเข้าเตโชธาตุสมาบัติแล้วทรงดำริถึงการมาของพระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น. แม้ท่านเหล่านั้นก็ไปถวายบังคมพระศาสดาแล้ว เข้าเตโชธาตุสมาบัติ นั่งในทิศต่างๆ โดยเฉพาะ พรหมโลกทั้งสิ้นได้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน. พระศาสดาทรงแสดงธรรมประกาศสัจจะ ๔ ในกาลจบเทศนา พรหมหลายพันได้ตั้งอยู่ในมรรคผล. ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสพระคาถาเหล่านี้, แต่เนื้อความนี้พึงแสดงด้วยพรหมสูตรสูตรใดสูตรหนึ่ง.

ဝိမောက္ခေန အဖဿယီတိ ဈာနဝိမောက္ခေန ဖုသိ. ဝနန္တိ ဇမ္ဗုဒီပံ. ပုဗ္ဗဝိဒေဟာနန္တိ ပုဗ္ဗဝိဒေဟာနဉ္စ ဒီပံ. ယေ စ ဘူမိသယာ နရာတိ ဘူမိသယာ နရာ နာမ အပရဂေါယာနကာ စ ဥတ္တရကုရုကာ စ. တေပိ သဗ္ဗေ ဖုသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယံ ပန အတ္ထော နန္ဒောပနန္ဒဒမနေန ဒီပေတဗ္ဗော. ဝတ္ထု ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဣဒ္ဓိကထာယ ဝိတ္ထာရိတံ. အပုညံ ပသဝီတိ အပုညံ ပဋိလဘိ. အာသံ မာ အကာသိ ဘိက္ခူသူတိ ဘိက္ခူ ဝိဟေသေမီတိ ဧတံ အာသံ မာ အကာသိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ.

บทว่า วิโมกฺเขน อผสฺสยิ ความว่า ได้ถูกต้องแล้วด้วยฌานวิโมกข์. บทว่า วนํ ความว่า ชมพูทวีป. บทว่า ปุพฺพวิเทหานํ ความว่า และทวีปของชาวปุพพวิเทหะ. บทว่า เย จ ภูมิสยา นรา ความว่า นรชนผู้นอนบนแผ่นดิน ชื่อว่า ชาวอปรโคยานะและชาวอุตตรกุรุ. ความว่า ได้ถูกต้องแม้ชนเหล่านั้นทั้งหมด. แต่เนื้อความนี้พึงแสดงด้วยเรื่องการทรมานนันโทปนันทนาคราช. เรื่องราวได้ขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในอิทธิกถา. บทว่า อปุญฺญํ ปสวิ ความว่า ได้แล้วซึ่งอบุญ. บทว่า อาสํ มา อกาสิ ภิกฺขูสุ ความว่า อย่าได้ทำความหวังนี้ว่า "เราจักเบียดเบียนภิกษุทั้งหลาย". ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น.

ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ

แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย

မာရတဇ္ဇနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามารตัชชนียสูตร จบ.

ပဉ္စမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๕ จบ.

မူလပဏ္ဏာသဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถามูลปัณณาสก์ จบแล้ว

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น မဇ္ဈိမနိကာယေ ในมัชฌิมนิกาย မူလပဏ္ဏာသ-အဋ္ဌကထာ อรรถกถามูลปัณณาสก์ (ဒုတိယော ဘာဂေါ) (ภาคที่ ๒) ၃. ဩပမ္မဝဂ္ဂေါ ๓. โอปัมมวรรค ၁. ကကစူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถากกจูปมสูตร ၂၂၂. ဧဝံ [Pg.1] မေ သုတန္တိ ကကစူပမသုတ္တံ. တတ္ထ မောဠိယဖဂ္ဂုနောတိ မောဠီတိ စူဠာ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ๒๒๒. กกจูปมสูตร มีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า โมฬิยผคฺคุโน ความว่า จุก เรียกว่า โมฬิ. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘ဆေတွာန မောဠိံ ဝရဂန္ဓဝါသိတံ,ဝေဟာယသံ ဥက္ခိပိ သကျပုင်္ဂဝေါ; ရတနစင်္ကောဋဝရေန ဝါသဝေါ,သဟဿနေတ္တော သိရသာ ပဋိဂ္ဂဟီ’’တိ. พระศากยบุรุษผู้ประเสริฐ ทรงตัดพระโมฬีซึ่งอบด้วยของหอมอย่างดีแล้ว ทรงโยนขึ้นไปในอากาศ ท้าววาสวะผู้มีพระเนตรพันดวง ทรงรับด้วยพระเศียรเกล้าด้วยผอบแก้วอันประเสริฐ သာ တဿ ဂိဟိကာလေ မဟတီ အဟောသိ, တေနဿ မောဠိယဖဂ္ဂုနောတိ သင်္ခါ ဥဒပါဒိ. ပဗ္ဗဇိတမ္ပိ နံ တေနေဝ နာမေန သဉ္ဇာနန္တိ. အတိဝေလန္တိ ဝေလံ အတိက္ကမိတွာ. တတ္ထ ကာလဝေလာ, သီမဝေလာ, သီလဝေလာတိ တိဝိဓာ ဝေလာ. ‘‘တာယံ ဝေလာယံ ဣမံ ဥဒါနံ ဥဒါနေသီ’’တိ (ဓမ္မပဒေ ဝဂ္ဂါနမုဒ္ဒါနံ, ဂါထာနမုဒ္ဒါနံ; မဟာဝ. ၁-၃) အယံ ကာလဝေလာ နာမ. ‘‘ဌိတဓမ္မော ဝေလံ နာတိဝတ္တတီ’’တိ (စူဠဝ. ၃၈၄; ဥဒါ. ၄၅; အ. နိ. ၈.၁၉) အယံ သီမဝေလာ နာမ. ‘‘ဝေလာအနတိက္ကမော သေတုဃာတော’’တိ (ဓ. သ. ၂၉၉-၃၀၁) စ, ‘‘ဝေလာ စေသာ အဝီတိက္ကမနဋ္ဌေနာ’’တိ စ, အယံ သီလဝေလာ နာမ. တံ တိဝိဓမ္ပိ သော အတိက္ကမိယေဝ. ဘိက္ခုနိယော ဟိ ဩဝဒိတုံ ကာလော နာမ အတ္ထိ, သော အတ္ထင်္ဂတေပိ သူရိယေ [Pg.2] ဩဝဒန္တော တံ ကာလဝေလမ္ပိ အတိက္ကမိ. ဘိက္ခုနီနံ ဩဝါဒေ ပမာဏံ နာမ အတ္ထိ သီမာ မရိယာဒါ. သော ဥတ္တရိဆပ္ပဉ္စဝါစာဟိ ဩဝဒန္တော တံ သီမဝေလမ္ပိ အတိက္ကမိ. ကထေန္တော ပန ဒဝသဟဂတံ ကတွာ ဒုဋ္ဌုလ္လာပတ္တိပဟောနကံ ကထေတိ, ဧဝံ သီလဝေလမ္ပိ အတိက္ကမိ. โมฬีนั้นของท่านในสมัยเป็นคฤหัสถ์มีขนาดใหญ่ ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงได้ชื่อว่าโมฬิยผัคคุนะ. แม้เมื่อท่านบวชแล้ว เขาก็ยังรู้จักกันด้วยชื่อนั้น. บทว่า อติเวลํ คือ ล่วงเลยเวลา. ในคำว่า เวลานั้น มี ๓ อย่าง คือ กาลเวลา สีมาเวลา และสีลเวลา. คำว่า "ในเวลานั้น ทรงเปล่งอุทานนี้" นี้ชื่อว่า กาลเวลา. คำว่า "ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ย่อมไม่ล่วงเลยเวลา" นี้ชื่อว่า สีมาเวลา. และคำว่า "การไม่ล่วงเลยเวลา คือการทำลายสะพาน" และคำว่า "นี้เป็นเวลาในความหมายว่าไม่ล่วงละเมิด" นี้ชื่อว่า สีลเวลา. ท่านล่วงเลยเวลาทั้ง ๓ อย่างนั้น. จริงอยู่ มีเวลาสำหรับให้โอวาทแก่ภิกษุณีอยู่ แต่ท่านให้โอวาทแม้เมื่อพระอาทิตย์ตกแล้ว จึงล่วงเลยกาลเวลานั้น. ในการให้โอวาทแก่ภิกษุณี มีประมาณ มีเขตแดน มีขอบเขตอยู่ ท่านให้โอวาทเกินกว่า ๕-๖ คำ จึงล่วงเลยสีมาเวลานั้น. อนึ่ง เมื่อกล่าว ท่านก็กล่าวเจือด้วยการเล่นหัว กล่าวคำพอที่จะเป็นอาบัติถุลลัจจัย อย่างนี้ชื่อว่าล่วงเลยสีลเวลา. သံသဋ္ဌောတိ မိဿီဘူတော သမာနသုခဒုက္ခော ဟုတွာ. သမ္မုခါတိ ပုရတော. အဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ တာ ပန ပစနကောဋ္ဋနာဒီနိ ကရောန္တိယော ဒိသွာ နတ္ထိ ဣမာသံ အနာပတ္တိ နာမ, ဣမာ ဘိက္ခုနိယော အနာစာရာ ဒုဗ္ဗစာ ပဂဗ္ဘာတိ အဂုဏံ ကထေတိ. အဓိကရဏမ္ပိ ကရောတီတိ ဣမေသံ ဘိက္ခူနံ ဣမာ ဘိက္ခုနိယော ဒိဋ္ဌကာလတော ပဋ္ဌာယ အက္ခီနိ ဒယှန္တိ, ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ပုပ္ဖပူဇာ ဝါ အာသနဓောဝနပရိဘဏ္ဍကရဏာဒီနိ ဝါ ဣမာသံ ဝသေန ဝတ္တန္တိ. ကုလဓီတရော ဧတာ လဇ္ဇိနိယော, တုမှေ ဣမာ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဝဒထ, အယံ နာမ တုမှာကံ အာပတ္တိ ဟောတိ, ဝိနယဓရာနံ သန္တိကံ အာဂန္တွာ ဝိနိစ္ဆယံ မေ ဒေထာတိ အဓိကရဏံ အာကဍ္ဎတိ. บทว่า สํสฏฺโฐ คือ เจือปนกัน มีสุขทุกข์เสมอกัน. บทว่า สมฺมุขา คือ ต่อหน้า. บทว่า อวณฺณํ ภาสติ คือ เห็นภิกษุณีเหล่านั้นทำการหุงต้มตำข้าวเป็นต้นแล้ว ก็กล่าวติเตียนว่า "ชื่อว่าความไม่มีอาบัติของภิกษุณีเหล่านี้ไม่มี ภิกษุณีเหล่านี้ประพฤติไม่ดี ว่ายาก ถือดี". บทว่า อธิกรณมฺปิ กโรติ คือ ภิกษุเหล่านี้พอเห็นภิกษุณีเหล่านี้เข้า ตาก็ร้อนผ่าว ในวิหารนี้ การบูชาดอกไม้ก็ดี การล้างอาสนะ การทำเครื่องใช้สอยเป็นต้นก็ดี ย่อมเป็นไปตามอำนาจของภิกษุณีเหล่านี้. กุลธิดาเหล่านี้เป็นผู้มีความละอาย พวกท่านว่าภิกษุณีเหล่านี้อย่างนั้นอย่างนี้ นี้เป็นอาบัติของพวกท่าน มาเถิด มาให้ข้าพเจ้าวินิจฉัยในสำนักของพระวินัยธรเถิด" ดังนี้แล้ว ก็ลากเข้ามาเป็นอธิกรณ์. မောဠိယဖဂ္ဂုနဿ အဝဏ္ဏံ ဘာသတီတိ နတ္ထိ ဣမဿ ဘိက္ခုနော အနာပတ္တိ နာမ. နိစ္စကာလံ ဣမဿ ပရိဝေဏဒွါရံ အသုညံ ဘိက္ခုနီဟီတိ အဂုဏံ ကထေတိ. အဓိကရဏမ္ပိ ကရောန္တီတိ ဣမေသံ ဘိက္ခူနံ မောဠိယဖဂ္ဂုနတ္ထေရဿ ဒိဋ္ဌကာလတော ပဋ္ဌာယ အက္ခီနိ ဒယှန္တိ. ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ အညေသံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဩလောကေတုမ္ပိ န သက္ကာ. ဝိဟာရံ အာဂတဘိက္ခုနိယော ဩဝါဒံ ဝါ ပဋိသန္ထာရံ ဝါ ဥဒ္ဒေသပဒံ ဝါ ထေရမေဝ နိဿာယ လဘန္တိ, ကုလပုတ္တကော လဇ္ဇီ ကုက္ကုစ္စကော, ဧဝရူပံ နာမ တုမှေ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ဝဒထ, ဧထ ဝိနယဓရာနံ သန္တိကေ ဝိနိစ္ဆယံ ဒေထာတိ အဓိကရဏံ အာကဍ္ဎန္တိ. บทว่า โมฬิยผคฺคุณสฺส อวณฺณํ ภาสติ คือ กล่าวติเตียนว่า "ชื่อว่าความไม่มีอาบัติของภิกษุรูปนี้ไม่มี ประตูบริเวณของท่านไม่เคยว่างเว้นจากภิกษุณีเลย". บทว่า อธิกรณมฺปิ กโรนฺติ คือ ภิกษุเหล่านี้พอเห็นพระโมฬิยผัคคุณเถระเข้า ตาก็ร้อนผ่าว. ในวิหารนี้ แม้แต่จะมองดูที่อยู่ของภิกษุรูปอื่นก็ไม่ได้. ภิกษุณีที่มาสู่วิหาร ย่อมได้โอวาทก็ดี ปฏิสันถารก็ดี หรือบทอุเทศก็ดี โดยอาศัยพระเถระเท่านั้น กุลบุตรผู้นี้เป็นผู้มีความละอาย มีความรังเกียจ พวกท่านว่าท่านผู้มีรูปร่างเช่นนี้อย่างนั้นอย่างนี้ มาเถิด มาให้วินิจฉัยในสำนักของพระวินัยธรเถิด" ดังนี้แล้ว ก็ลากเข้ามาเป็นอธิกรณ์. သော ဘိက္ခု ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ နေဝ ပိယကမျတာယ န ဘေဒါဓိပ္ပာယေန, အတ္ထကာမတာယ အဝေါစ. ဧကံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဣမဿ ဘိက္ခုဿ ဧဝံ သံသဋ္ဌဿ ဝိဟရတော အယသော ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ. သော သာသနဿာပိ အဝဏ္ဏောယေဝ. အညေန ပန ကထိတော အယံ န ဩရမိဿတိ, ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ဩဝဒိတော ဩရမိဿတီ’’တိ တဿ အတ္ထကာမတာယ ဘဂဝန္တံ ဧတံ, ‘‘အာယသ္မာ, ဘန္တေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. บทว่า โส ภิกฺขุ ภควนฺตํ เอตทโวจ ความว่า ภิกษุนั้นกราบทูล ไม่ใช่เพราะความประสงค์จะเป็นที่รัก ไม่ใช่ด้วยความประสงค์จะให้แตกแยก แต่กราบทูลด้วยความมุ่งหมายประโยชน์. ได้ยินว่า ภิกษุนั้นมีความคิดอย่างหนึ่งว่า "เมื่อภิกษุรูปนี้คลุกคลีอยู่อย่างนี้ ความเสื่อมเสียชื่อเสียงจักเกิดขึ้น. ความเสื่อมเสียนั้นจักเป็นความมัวหมองแก่พระศาสนาด้วย. อนึ่ง หากผู้อื่นกล่าวตักเตือน ภิกษุนี้จักไม่ยอมเลิก แต่หากพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแล้วทรงให้โอวาท ก็จักยอมเลิก" เพราะความมุ่งหมายประโยชน์แก่ท่าน เธอจึงได้กราบทูลคำนี้ คือคำว่า "อายสฺมา ภนฺเต" เป็นต้น แด่พระผู้มีพระภาค. ၂၂၃. အာမန္တေဟီတိ ဇာနာပေဟိ. အာမန္တေတီတိ ပက္ကောသတိ. ๒๒๓. บทว่า อามนฺเตหิ คือ จงให้รู้. บทว่า อามนฺเตติ คือ ย่อมเรียกมา. ၂၂၄. သဒ္ဓါတိ [Pg.3] သဒ္ဓါယ. တသ္မာတိ ယသ္မာ တွံ ကုလပုတ္တော စေဝ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတော စ, ယသ္မာ ဝါ တေ ဧတာဟိ သဒ္ဓိံ သံသဋ္ဌဿ ဝိဟရတော ယေ တာ အက္ကောသိဿန္တိ ဝါ, ပဟရိဿန္တိ ဝါ, တေသု ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, သံသဂ္ဂေ ပဟီနေ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တသ္မာ. တတြာတိ တသ္မိံ အဝဏ္ဏဘာသနေ. ဂေဟသိတာတိ ပဉ္စကာမဂုဏနိဿိတာ. ဆန္ဒာတိ တဏှာဆန္ဒာပိ ပဋိဃဆန္ဒာပိ. ဝိပရိဏတန္တိ ရတ္တမ္ပိ စိတ္တံ ဝိပရိဏတံ. ဒုဋ္ဌမ္ပိ, မူဠှမ္ပိ စိတ္တံ ဝိပရိဏတံ. ဣဓ ပန တဏှာဆန္ဒဝသေန ရတ္တမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ, ပဋိဃဆန္ဒဝသေန ဒုဋ္ဌမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ဟိတာနုကမ္ပီတိ ဟိတေန အနုကမ္ပမာနော ဟိတေန ဖရမာနော. န ဒေါသန္တရောတိ န ဒေါသစိတ္တော ဘဝိဿာမိ. ๒๒๔. บทว่า สทฺธา คือ โดยศรัทธา บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ท่านเป็นกุลบุตรและเป็นผู้บวชด้วยศรัทธา หรือเพราะเหตุที่เมื่อท่านคลุกคลีอยู่กับภิกษุณีเหล่านั้น ความโทมนัสจักเกิดขึ้นแก่ท่านในภิกษุณีเหล่าใดที่จักด่าหรือจักประหารท่าน แต่เมื่อความคลุกคลีหมดไป ความโทมนัสนั้นก็จักไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น บทว่า ตตฺร คือ ในการกล่าวคำไม่เป็นคุณนั้น บทว่า เคหสิตา คือ ผู้อาศัยกามคุณ ๕ บทว่า ฉนฺทา คือ ทั้งฉันทะคือตัณหา ทั้งฉันทะคือปฏิฆะ บทว่า วิปริณตํ คือ แม้จิตที่กำหนัดก็ชื่อว่าแปรปรวน แม้จิตที่ประทุษร้าย แม้จิตที่หลง ก็ชื่อว่าแปรปรวน แต่ในที่นี้ แม้จิตที่กำหนัดด้วยอำนาจตัณหาฉันทะก็ควร แม้จิตที่ประทุษร้ายด้วยอำนาจปฏิฆฉันทะก็ควร บทว่า หิตานุกมฺปี คือ อนุเคราะห์ด้วยประโยชน์ แผ่ไปซึ่งประโยชน์ บทว่า น โทสนฺตโร คือ เราจักไม่มีจิตประทุษร้าย ၂၂၅. အထ ခေါ ဘဂဝါတိ ကသ္မာ အာရဘိ? ဖဂ္ဂုနဿ ကိရ ဧတ္တကံ ဩဝါဒံ သုတွာပိ, ‘‘ဘိက္ခုနိသံသဂ္ဂတော ဩရမိဿာမိ ဝိရမိဿာမီ’’တိ စိတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပန္နံ, ဘဂဝတာ ပန သဒ္ဓိံ ပဋာဏီ ဝိယ ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ အဋ္ဌာသိ, အထဿ ဘဂဝတော ယထာ နာမ ဇိဃစ္ဆိတဿ ဘောဇနေ, ပိပါသိတဿ ပါနီယေ, သီတေန ဖုဋ္ဌဿ ဥဏှေ ဒုက္ခိတဿ သုခေ ပတ္ထနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝ ဣမံ ဒုဗ္ဗစံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ ပဌမဗောဓိယံ သုဗ္ဗစာ ဘိက္ခူ အာပါထံ အာဂမိံသု. အထ တေသံ ဝဏ္ဏံ ကထေတုကာမော ဟုတွာ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. ๒๒๕. คำว่า อถ โข ภควา เป็นต้น ทรงปรารภขึ้นเพราะเหตุไร? ได้ยินว่า แม้พระผัคคุณะได้ฟังโอวาทเพียงเท่านี้แล้ว จิตที่คิดว่า ‘เราจักงดเว้น จักเว้นขาดจากการคลุกคลีกับภิกษุณี’ ก็มิได้เกิดขึ้น แต่กลับยืนเป็นปฏิปักษ์ประหนึ่งเป็นข้าศึกกับพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นภิกษุผู้ว่ายากรูปนี้ ภิกษุผู้ว่าง่ายในปฐมโพธิกาลก็ปรากฏขึ้นในพระญาณ เปรียบเหมือนความปรารถนาในโภชนะของผู้หิว ในน้ำของผู้กระหาย ในความร้อนของผู้ถูกความหนาวกระทบ หรือในความสุขของผู้ได้รับทุกข์เกิดขึ้น ฉันใดก็ฉันนั้น ลำดับนั้น พระองค์ทรงประสงค์จะตรัสสรรเสริญคุณของภิกษุเหล่านั้น จึงทรงเริ่มพระเทศนานี้ တတ္ထ အာရာဓယိံသူတိ ဂဏှိံသု ပူရယိံသု. ဧကံ သမယန္တိ ဧကသ္မိံ သမယေ. ဧကာသနဘောဇနန္တိ ဧကံ ပုရေဘတ္တဘောဇနံ. သူရိယုဂ္ဂမနတော ဟိ ယာဝ မဇ္ဈနှိကာ သတ္တက္ခတ္တုံ ဘုတ္တဘောဇနမ္ပိ ဣဓ ဧကာသနဘောဇနန္တေဝ အဓိပ္ပေတံ. အပ္ပာဗာဓတန္တိ နိရာဗာဓတံ. အပ္ပာတင်္ကတန္တိ နိဒ္ဒုက္ခတံ. လဟုဋ္ဌာနန္တိ သရီရဿ သလ္လဟုကံ ဥဋ္ဌာနံ. ဗလန္တိ ကာယဗလံ. ဖာသုဝိဟာရန္တိ ကာယဿ သုခဝိဟာရံ. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ? ဒိဝါ ဝိကာလဘောဇနံ ပဇဟာပိတကာလော ကထိတော. ဘဒ္ဒါလိသုတ္တေ ပန ရတ္တိံ ဝိကာလဘောဇနံ ပဇဟာပိတကာလော ကထိတော. ဣမာနိ ဟိ ဒွေ ဘောဇနာနိ ဘဂဝါ န ဧကပ္ပဟာရေန ပဇဟာပေသိ. ကသ္မာ? ဣမာနေဝ ဟိ ဒွေ ဘောဇနာနိ ဝဋ္ဋေ သတ္တာနံ အာစိဏ္ဏာနိ. သန္တိ ကုလပုတ္တာ သုခုမာလာ, တေ ဧကတော ဒွေပိ ဘောဇနာနိ ပဇဟန္တာ ကိလမန္တိ. တသ္မာ ဧကတော အပဇဟာပေတွာ ဧကသ္မိံ ကာလေ ဒိဝါ ဝိကာလဘောဇနံ, ဧကသ္မိံ ရတ္တိံ ဝိကာလဘောဇနန္တိ ဝိသုံ ပဇဟာပေသိ. တေသု ဣဓ ဒိဝါ ဝိကာလဘောဇနံ ပဇဟာပိတကာလော ကထိတော. တတ္ထ [Pg.4] ယသ္မာ ဗုဒ္ဓါ န ဘယံ ဒဿေတွာ တဇ္ဇေတွာ ပဇဟာပေန္တိ, အာနိသံသံ ပန ဒဿေတွာ ပဇဟာပေန္တိ, ဧဝဉှိ သတ္တာ သုခေန ပဇဟန္တိ. တသ္မာ အာနိသံသံ ဒဿေန္တော ဣမေ ပဉ္စ ဂုဏေ ဒဿေသိ. အနုသာသနီ ကရဏီယာတိ ပုနပ္ပုနံ သာသနေ ကတ္တဗ္ဗံ နာဟောသိ. ‘‘ဣဒံ ကရောထ, ဣဒံ မာ ကရောထာ’’တိ သတုပ္ပာဒကရဏီယမတ္တမေဝ အဟောသိ. တာဝတ္တကေနေဝ တေ ကတ္တဗ္ဗံ အကံသု, ပဟာတဗ္ဗံ ပဇဟိံသု, ပဌမဗောဓိယံ, ဘိက္ခဝေ, သုဗ္ဗစာ ဘိက္ခူ အဟေသုံ အဿဝါ ဩဝါဒပဋိကရာတိ. ในบทเหล่านั้น บทว่า อาราธยึสุ คือ รับแล้ว ทำให้เต็มแล้ว บทว่า เอกํ สมยํ คือ ในสมัยหนึ่ง บทว่า เอกาสนโภชนํ คือ การฉันในเวลาเช้าหนเดียว อันที่จริง แม้การฉันอาหารที่ฉันแล้ว ๗ ครั้ง ตั้งแต่เวลาพระอาทิตย์ขึ้นจนถึงเวลาเที่ยง ในที่นี้ก็ประสงค์เอาว่าเอกาสนโภชนะนั่นเอง บทว่า อปฺปาพาธตํ คือ ความไม่มีโรค บทว่า อปฺปาตงฺกตํ คือ ความไม่มีทุกข์ บทว่า ลหุฏฺฐานํ คือ ความลุกขึ้นแห่งสรีระที่เบา บทว่า พลํ คือ กำลังกาย บทว่า ผาสุวิหารํ คือ การอยู่เป็นสุขแห่งกาย ด้วยคำนี้ ตรัสอะไรไว้? ตรัสถึงกาลที่ทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางวัน ส่วนในภัททาลิสูตร ตรัสถึงกาลที่ทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางคืน จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงให้ละโภชนะทั้งสองนี้โดยคราวเดียวกัน เพราะเหตุไร? เพราะโภชนะทั้งสองนี้เท่านั้นที่สัตว์ทั้งหลายในวัฏฏะเคยชินมา กุลบุตรทั้งหลายที่เป็นคนสุขุมาลชาติ เมื่อละโภชนะทั้งสองพร้อมกัน ย่อมลำบาก เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงไม่ทรงให้ละพร้อมกัน แต่ทรงให้ละแยกกัน คือ ในกาลหนึ่งทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางวัน ในอีกกาลหนึ่งทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางคืน ในบรรดาโภชนะทั้งสองนั้น ในที่นี้ตรัสถึงกาลที่ทรงให้ละโภชนะในเวลาวิกาลในกลางวัน ในเรื่องนั้น เพราะว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงแสดงภัยแล้วข่มขู่ให้ละ แต่ทรงแสดงอานิสงส์แล้วจึงให้ละ ด้วยว่าอย่างนี้ สัตว์ทั้งหลายย่อมละได้โดยง่าย เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงอานิสงส์ จึงทรงแสดงคุณ ๕ ประการนี้ บทว่า อนุสาสนี กรณียา คือ การพร่ำสอนที่ต้องทำบ่อยๆ มิได้มีแล้ว มีเพียงแต่การทำให้เกิดสติว่า ‘พวกเธอจงทำสิ่งนี้ อย่าทำสิ่งนี้’ เท่านั้น ด้วยเหตุเพียงเท่านั้น ภิกษุเหล่านั้นก็ได้ทำสิ่งที่ควรทำ ละสิ่งที่ควรละแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในปฐมโพธิกาล ภิกษุทั้งหลายเป็นผู้ว่าง่าย เป็นผู้เชื่อฟัง เป็นผู้ทำตามโอวาท ဣဒါနိ နေသံ သုဗ္ဗစဘာဝဒီပိကံ ဥပမံ အာဟရန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဘူမိယန္တိ သမဘူမိယံ. ‘‘သုဘူမျံ သုခေတ္တေ ဝိဟတခါဏုကေ ဗီဇာနိ ပတိဋ္ဌပေယျာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၃၈) ဧတ္ထ ပန မဏ္ဍဘူမိ သုဘူမီတိ အာဂတာ. စတုမဟာပထေတိ ဒွိန္နံ မဟာမဂ္ဂါနံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဂတဋ္ဌာနေ. အာဇညရထောတိ ဝိနီတအဿရထော. ဩဓသ္တပတောဒေါတိ ယထာ ရထံ အဘိရုဟိတွာ ဌိတေန သက္ကာ ဟောတိ ဂဏှိတုံ, ဧဝံ အာလမ္ဗနံ နိဿာယ တိရိယတော ဌပိတပတောဒေါ. ယောဂ္ဂါစရိယောတိ အဿာစရိယော. သွေဝ အဿဒမ္မေ သာရေတီတိ အဿဒမ္မသာရထိ. ယေနိစ္ဆကန္တိ ယေန ယေန မဂ္ဂေန ဣစ္ဆတိ. ယဒိစ္ဆကန္တိ ယံ ယံ ဂတိံ ဣစ္ဆတိ. သာရေယျာတိ ဥဇုကံ ပုရတော ပေသေယျ. ပစ္စာသာရေယျာတိ ပဋိနိဝတ္တေယျ. บัดนี้ เมื่อจะทรงนำอุปมาที่แสดงความเป็นผู้ว่าง่ายของภิกษุเหล่านั้นมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ ในบทเหล่านั้น บทว่า สุภูมิยํ คือ บนพื้นที่เรียบ ส่วนในข้อว่า ‘พึงปลูกพืชทั้งหลายในพื้นที่ดี ในนาดี ที่กำจัดตอและหนามแล้ว’ นี้ คำว่า สุภูมิ มาในความหมายว่า พื้นที่ราบเรียบ บทว่า จตุมหาปเถ คือ ณ ที่ที่ทางใหญ่สองสายตัดผ่านกันไป บทว่า อาชญฺญรถา คือ รถเทียมม้าที่ฝึกดีแล้ว บทว่า โอธสตปโตโท คือ ประตักที่วางไว้ตามขวางโดยอาศัยที่พิง อย่างที่ผู้ขึ้นไปยืนบนรถแล้วสามารถจะหยิบได้ บทว่า โยคฺคาจริโย คือ นายม้า ผู้นั้นเองฝึกม้าอาชาไนย จึงชื่อว่า อัสสทัมมสารถิ (สารถีผู้ฝึกม้า) บทว่า เยนิจฺฉกํ คือ ปรารถนาจะไปทางใดๆ บทว่า ยทิจฺฉกํ คือ ปรารถนาจะไปด้วยความเร็วใดๆ บทว่า สาเรยฺย คือ พึงส่งไปข้างหน้าตรงๆ บทว่า ปจฺจาสาเรยฺย คือ พึงให้กลับ ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ ဟိ သော ယောဂ္ဂါစရိယော ယေန ယေန မဂ္ဂေန ဂမနံ ဣစ္ဆတိ, တံ တံ အဿာ အာရုဠှာဝ ဟောန္တိ. ယာယ ယာယ စ ဂတိယာ ဣစ္ဆတိ, သာ သာ ဂတိ ဂဟိတာဝ ဟောတိ. ရထံ ပေသေတွာ အဿာ နေဝ ဝါရေတဗ္ဗာ န ဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာ ဟောန္တိ. ကေဝလံ တေသံ သမေ ဘူမိဘာဂေ ခုရေသု နိမိတ္တံ ဌပေတွာ ဂမနမေဝ ပဿိတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧဝံ မယှမ္ပိ တေသု ဘိက္ခူသု ပုနပ္ပုနံ ဝတ္တဗ္ဗံ နာဟောသိ. ဣဒံ ကရောထ ဣဒံ မာ ကရောထာတိ သတုပ္ပာဒနမတ္တမေဝ ကတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. တေဟိပိ တာဝဒေဝ ကတ္တဗ္ဗံ ကတမေဝ ဟောတိ, အကတ္တဗ္ဗံ ဇဟိတမေဝ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သုဗ္ဗစာ ယုတ္တယာနပဋိဘာဂါ ဟုတွာ သတုပ္ပာဒနမတ္တေနေဝ ပဇဟိံသု, တသ္မာ တုမှေပိ ပဇဟထာတိ အတ္ထော. ဧလဏ္ဍေဟီတိ ဧလဏ္ဍာ ကိရ သာလဒူသနာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဝိသောဓေယျာတိ ဧလဏ္ဍေ စေဝ အညာ စ ဝလ္လိယော ဆိန္ဒိတွာ ဗဟိ နီဟရဏေန သောဓေယျ. သုဇာတာတိ သုသဏ္ဌိတာ. သမ္မာ ပရိဟရေယျာတိ မရိယာဒံ ဗန္ဓိတွာ ဥဒကာသိဉ္စနေနပိ ကာလေနကာလံ မူလမူလေ [Pg.5] ခဏနေနပိ ဝလ္လိဂုမ္ဗာဒိစ္ဆေဒနေနပိ ကိပိလ္လပူဋကဟရဏေနပိ မက္ကဋကဇာလသုက္ခဒဏ္ဍကဟရဏေနပိ သမ္မာ ဝဍ္ဎေတွာ ပေါသေယျ. ဝုဒ္ဓိအာဒီနိ ဝုတ္တတ္ထာနေဝ. บทว่า เอวเมว โข ความว่า เปรียบเหมือนนายม้านั้นปรารถนาจะไปทางใดๆ ม้าทั้งหลายก็ขึ้นสู่ทางนั้นๆ แล้วนั่นเอง และปรารถนาจะไปด้วยความเร็วใดๆ ความเร็วนั้นๆ ก็เป็นอันม้าถือเอาแล้วนั่นเอง เมื่อส่งรถไปแล้ว ม้าทั้งหลายไม่ต้องห้าม ไม่ต้องแทงเลย เพียงแต่กำหนดนิมิตไว้ที่กีบบนพื้นดินที่เรียบแล้ว ก็พึงดูการไปของมันเท่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น แม้เราก็ไม่ต้องพูดบ่อยๆ ในภิกษุเหล่านั้น มีเพียงแต่การทำให้เกิดสติว่า ‘พวกเธอจงทำสิ่งนี้ อย่าทำสิ่งนี้’ เท่านั้นที่ต้องทำ แม้ภิกษุเหล่านั้นก็ทำสิ่งที่ควรทำ ละสิ่งที่ไม่ควรทำแล้วโดยพลันทีเดียว บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้ว่าง่าย เปรียบดังยานที่เทียมแล้ว ละได้ด้วยเพียงการทำให้เกิดสติ เพราะเหตุนั้น แม้พวกเธอก็จงละเถิด บทว่า เอลณฺเฑหิ คือ ได้ยินว่า เถาเอลัณฑะเป็นตัวทำลายต้นสาละ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้ บทว่า วิโสเธยฺย คือ พึงชำระโดยการตัดทั้งเถาเอลัณฑะและเถาวัลย์อื่นๆ แล้วนำออกไปข้างนอก บทว่า สุชาตา คือ มีสัณฐานดี บทว่า สมฺมา ปริหเรยฺย คือ พึงบำรุงเลี้ยงให้เจริญดี โดยการทำขอบเขตไว้ แล้วรดน้ำ พรวนดินที่โคนต้นเป็นครั้งคราว ตัดเถาวัลย์และกอไม้ กำจัดรังมด กำจัดใยแมงมุมและกิ่งไม้แห้ง บทว่า วุฑฺฒิ เป็นต้น มีความหมายตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง ၂၂၆. ဣဒါနိ အက္ခန္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေန္တော ဘူတပုဗ္ဗန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေဒေဟိကာတိ ဝိဒေဟရဋ္ဌဝါသိကဿ ဓီတာ. အထ ဝါ ဝေဒေါတိ ပညာ ဝုစ္စတိ, ဝေဒေန ဤဟတိ ဣရိယတီတိ ဝေဒေဟိကာ, ပဏ္ဍိတာတိ အတ္ထော. ဂဟပတာနီတိ ဃရသာမိနီ. ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ ကိတ္တိဃောသော. သောရတာတိ သောရစ္စေန သမန္နာဂတာ. နိဝါတာတိ နိဝါတဝုတ္တိ. ဥပသန္တာတိ နိဗ္ဗုတာ. ဒက္ခာတိ ဘတ္တပစနသယနတ္ထရဏဒီပုဇ္ဇလနာဒိကမ္မေသု ဆေကာ. အနလသာတိ ဥဋ္ဌာဟိကာ, သုသံဝိဟိတကမ္မန္တာတိ သုဋ္ဌု သံဝိဟိတကမ္မန္တာ. ဧကာ အနလသာ ဟောတိ, ယံ ယံ ပန ဘာဇနံ ဂဏှာတိ, တံ တံ ဘိန္ဒတိ ဝါ ဆိဒ္ဒံ ဝါ ကရောတိ, အယံ န တာဒိသာတိ ဒဿေတိ. ๒๒๖. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโทษของความไม่อดทน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภูตปุพฺพํ. ในคำเหล่านั้น บทว่า เวเทหิกา ความว่า ธิดาของชาววิเทหรัฐ. อีกอย่างหนึ่ง ปัญญาเรียกว่า เวทะ, ผู้พากเพียร คือดำเนินชีวิตด้วยปัญญา ชื่อว่า เวเทหิกา, อธิบายว่า เป็นบัณฑิต. บทว่า คหปตานี ความว่า ภรรยาเจ้าของเรือน. บทว่า กิตฺติสทฺโท ความว่า กิตติศัพท์. บทว่า โสรตา ความว่า ผู้ประกอบด้วยความสงบเสงี่ยม. บทว่า นิวาตา ความว่า มีความประพฤติอ่อนน้อม. บทว่า อุปสนฺตา ความว่า ผู้สงบระงับ. บทว่า ทกฺขา ความว่า ฉลาดในกิจการงานมีหุงข้าว ปูที่นอน และจุดประทีปเป็นต้น. บทว่า อนลสา ความว่า ขยัน, บทว่า สุสํวิหิตกมฺมนฺตา ความว่า มีการงานที่จัดทำไว้ดี. (บางคน) เป็นคนขยันก็จริง แต่หยิบภาชนะใดๆ ก็ทำภาชนะนั้นๆ แตกบ้าง ทำเป็นรูบ้าง (ส่วนนางเวเทหิกา) นี้ไม่เป็นเช่นนั้น ดังนี้. ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ ပါတောဝ ကတ္တဗ္ဗာနိ ဓေနုဒုဟနာဒိကမ္မာနိ အကတွာ ဥဿူရေ ဥဋ္ဌိတာ. ဟေ ဇေ ကာဠီတိ အရေ ကာဠိ. ကိံ ဇေ ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ ကိံ တေ ကိဉ္စိ အဖာသုကံ အတ္ထိ, ကိံ ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ? နော ဝတ ရေ ကိဉ္စီတိ အရေ ယဒိ တေ န ကိဉ္စိ အဖာသုကံ အတ္ထိ, နေဝ သီသံ ရုဇ္ဈတိ, န ပိဋ္ဌိ, အထ ကသ္မာ ပါပိ ဒါသိ ဒိဝါ ဥဋ္ဌာသီတိ ကုပိတာ အနတ္တမနာ ဘာကုဋိမကာသိ. ဒိဝါတရံ ဥဋ္ဌာသီတိ ပုနဒိဝသေ ဥဿူရတရံ ဥဋ္ဌာသိ. အနတ္တမနဝါစန္တိ အရေ ပါပိ ဒါသိ အတ္တနော ပမာဏံ န ဇာနာသိ; ကိံ အဂ္ဂိံ သီတောတိ မညသိ, ဣဒါနိ တံ သိက္ခာပေဿာမီတိအာဒီနိ ဝဒမာနာ ကုပိတဝစနံ နိစ္ဆာရေသိ. บทว่า ทิวา อุฏฺฐาสิ ความว่า ไม่ทำการงานมีรีดนมโคเป็นต้นที่พึงทำในเวลาเช้า แต่ลุกขึ้นสาย. บทว่า เห เช กาฬิ ความว่า นี่แน่ะ นางกาฬี. บทว่า กึ เช ทิวา อุฏฺฐาสิ ความว่า เธอไม่สบายอะไรหรือ จึงตื่นสาย? บทว่า โน วต เร กิญฺจิ ความว่า นี่แน่ะ ถ้าเธอไม่มีอะไรไม่สบาย ไม่ปวดศีรษะ ไม่ปวดหลัง แล้วทำไมอีทาสีชั่วจึงตื่นสาย ดังนี้ แล้วโกรธ ไม่พอใจ ทำหน้าบึ้ง. บทว่า ทิวาตรํ อุฏฺฐาสิ ความว่า ในวันรุ่งขึ้น ตื่นสายยิ่งกว่านั้น. บทว่า อนตฺตมนวาจํ ความว่า เปล่งวาจาที่ไม่พอใจ โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า นี่แน่ะ อีทาสีชั่ว ไม่รู้จักประมาณตน, เจ้าสำคัญว่าไฟเย็นหรือ, บัดนี้เราจะสอนเจ้า. ပဋိဝိသကာနန္တိ သာမန္တဂေဟဝါသီနံ. ဥဇ္ဈာပေသီတိ အဝဇာနာပေသိ. စဏ္ဍီတိ အသောရတာ ကိဗ္ဗိသာ. ဣတိ ယတ္တကာ ဂုဏာ, တတော ဒိဂုဏာ ဒေါသာ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု. ဂုဏာ နာမ သဏိကံ သဏိကံ အာဂစ္ဆန္တိ; ဒေါသာ ဧကဒိဝသေနေဝ ပတ္ထဋာ ဟောန္တိ. သောရတသောရတောတိ အတိဝိယ သောရတော, သောတာပန္နော နု ခေါ, သကဒါဂါမီ အနာဂါမီ အရဟာ နု ခေါတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ဖုသန္တီတိ ဖုသန္တာ ဃဋ္ဋေန္တာ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ. บทว่า ปฏิวิสสานํ ความว่า แก่ชาวบ้านใกล้เรือนเคียง. บทว่า อุชฺฌาเปสิ ความว่า ให้โพนทะนา. บทว่า จณฺฑี ความว่า ดุร้าย หยาบคาย. ด้วยประการฉะนี้ คุณมีประมาณเท่าใด โทษก็เกิดขึ้นสองเท่ากว่านั้น. ชื่อว่าคุณ ย่อมมาถึงช้าๆ, ส่วนโทษ ย่อมแผ่ไปในวันเดียวเท่านั้น. บทว่า โสรตโสรโต ความว่า เป็นผู้สงบเสงี่ยมอย่างยิ่ง, ถึงความที่ควรจะกล่าวได้ว่า เป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามี พระอนาคามี หรือพระอรหันต์หนอ. บทว่า ผุสนฺติ ความว่า กระทบ คือถูกต้อง มาสู่คลอง (แห่งผัสสะ). အထ [Pg.6] ဘိက္ခု သောရတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အထ အဓိဝါသနက္ခန္တိယံ ဌိတော ဘိက္ခု သောရတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယော စီဝရ…ပေ… ပရိက္ခာရဟေတူတိ ယော ဧတာနိ စီဝရာဒီနိ ပဏီတပဏီတာနိ လဘန္တော ပါဒပရိကမ္မပိဋ္ဌိပရိကမ္မာဒီနိ ဧကဝစနေနေဝ ကရောတိ. အလဘမာနောတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ လဘတိ, ဧဝံ အလဘန္တော. ဓမ္မညေဝ သက္ကရောန္တောတိ ဓမ္မံယေဝ သက္ကာရံ သုကတကာရံ ကရောန္တော. ဂရုံ ကရောန္တောတိ ဂရုဘာရိယံ ကရောန္တော. မာနေန္တောတိ မနေန ပိယံ ကရောန္တော. ပူဇေန္တောတိ ပစ္စယပူဇာယ ပူဇေန္တော. အပစာယမာနောတိ ဓမ္မံယေဝ အပစာယမာနော အပစိတိံ နီစဝုတ္တိံ ဒဿေန္တော. บทว่า อถ ภิกฺขุ โสรโตติ เวทิตพฺโพ ความว่า อนึ่ง ภิกษุผู้ตั้งอยู่ในอธิวาสนขันติ พึงทราบว่าเป็นผู้สงบเสงี่ยม. บทว่า โย จีวร...เป... ปริกฺขารเหตุ ความว่า ภิกษุใดได้จีวรเป็นต้นอันประณีตเหล่านี้แล้ว ย่อมทำการบริกรรมเท้าและบริกรรมหลังเป็นต้นด้วยคำพูดเพียงคำเดียว. บทว่า อลภมาโน ความว่า เมื่อไม่ได้เหมือนที่เคยได้ในกาลก่อน. บทว่า ธมฺมญฺเญว สกฺกโรนฺโต ความว่า กระทำสักการะคือการทำดีต่อธรรมะเท่านั้น. บทว่า ครุํ กโรนฺโต ความว่า กระทำให้เป็นของหนัก. บทว่า มาเนนฺโต ความว่า กระทำให้เป็นที่รักด้วยใจ. บทว่า ปูเชนฺโต ความว่า บูชาด้วยปัจจัยบูชา. บทว่า อปจายมาโน ความว่า แสดงความนอบน้อมคือความประพฤติถ่อมตนต่อธรรมะเท่านั้น. ၂၂၇. ဧဝံ အက္ခန္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယေ အဓိဝါသေန္တိ, တေ ဧဝံ အဓိဝါသေန္တီတိ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဒဿေန္တော ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာလေနာတိ ယုတ္တပတ္တကာလေန. ဘူတေနာတိ သတာ ဝိဇ္ဇမာနေန. သဏှေနာတိ သမ္မဋ္ဌေန. အတ္ထသဉှိတေနာတိ အတ္ထနိဿိတေန ကာရဏနိဿိတေန. အကာလေနာတိအာဒီနိ တေသံယေဝ ပဋိပက္ခဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. မေတ္တစိတ္တာတိ ဥပ္ပန္နမေတ္တစိတ္တာ ဟုတွာ. ဒေါသန္တရာတိ ဒုဋ္ဌစိတ္တာ, အဗ္ဘန္တရေ ဥပ္ပန္နဒေါသာ ဟုတွာ. တတြာတိ တေသု ဝစနပထေသု. ဖရိတွာတိ အဓိမုစ္စိတွာ. တဒါရမ္မဏဉ္စာတိ ကထံ တဒါရမ္မဏံ သဗ္ဗာဝန္တံ လောကံ ကရောတိ? ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတံ ပုဂ္ဂလံ မေတ္တစိတ္တဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ ပုန တဿေဝ မေတ္တစိတ္တဿ အဝသေသသတ္တေ အာရမ္မဏံ ကရောန္တော သဗ္ဗာဝန္တံ လောကံ တဒါရမ္မဏံ ကရောတိ နာမ. တတြာယံ ဝစနတ္ထော. တဒါရမ္မဏဉ္စာတိ တဿေဝ မေတ္တစိတ္တဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ. သဗ္ဗာဝန္တန္တိ သဗ္ဗသတ္တဝန္တံ. လောကန္တိ သတ္တလောကံ. ဝိပုလေနာတိ အနေကသတ္တာရမ္မဏေန. မဟဂ္ဂတေနာတိ မဟဂ္ဂတဘူမိကေန. အပ္ပမာဏေနာတိ သုဘာဝိတေန. အဝေရေနာတိ နိဒ္ဒေါသေန. အဗျာဗဇ္ဈေနာတိ နိဒ္ဒုက္ခေန. ဖရိတွာ ဝိဟရိဿာမာတိ ဧဝရူပေန မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ တဉ္စ ပုဂ္ဂလံ သဗ္ဗဉ္စ လောကံ တဿ စိတ္တဿ အာရမ္မဏံ ကတွာ အဓိမုစ္စိတွာ ဝိဟရိဿာမ. ๒๒๗. ครั้นทรงแสดงโทษของความไม่อดทนอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวจีปถะ ๕ ประการว่า ผู้ที่อดทน ย่อมอดทนได้อย่างนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺจิเม ภิกฺขเว. ในคำเหล่านั้น บทว่า กาเลน ความว่า ในกาลอันควร อันเหมาะสม. บทว่า ภูเตน ความว่า ด้วยเรื่องจริง ที่มีอยู่. บทว่า สณฺเหน ความว่า ด้วยคำไพเราะ. บทว่า อตฺถสญฺหิเตน ความว่า ด้วยคำอิงอาศัยประโยชน์ อิงอาศัยเหตุ. บทว่า อกาเลน เป็นต้น พึงทราบโดยเป็นฝ่ายตรงกันข้ามกับคำเหล่านั้น. บทว่า เมตฺตจิตฺตา ความว่า มีเมตตาจิตเกิดขึ้นแล้ว. บทว่า โทสนฺตรา ความว่า มีจิตประทุษร้าย มีโทษเกิดขึ้นภายใน. บทว่า ตตฺร ความว่า ในวจีปถะเหล่านั้น. บทว่า ผริตฺวา ความว่า น้อมใจเชื่อ. บทว่า ตทารมฺมณญฺจาติ ทำโลกทั้งสิ้นให้มีอารมณ์นั้นได้อย่างไร? คือ ทำบุคคลผู้มาพร้อมด้วยวจีปถะ ๕ ประการให้เป็นอารมณ์ของเมตตาจิต แล้วทำสัตว์ที่เหลือให้เป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้นอีก ชื่อว่าทำโลกทั้งสิ้นให้มีอารมณ์นั้น. อธิบายศัพท์ในคำนั้นมีดังนี้. บทว่า ตทารมฺมณญฺจาติ ความว่า ทำให้เป็นอารมณ์ของเมตตาจิตนั้น. บทว่า สพฺพาวนฺตํ ความว่า อันมีสัตว์ทั้งปวง. บทว่า โลกํ ความว่า สัตวโลก. บทว่า วิปุเลน ความว่า มีสัตว์มากมายเป็นอารมณ์. บทว่า มหคฺคเตน ความว่า เป็นไปในภูมิชั้นมหัคคตะ. บทว่า อปฺปมาเณน ความว่า อันอบรมดีแล้ว. บทว่า อเวเรน ความว่า ไม่มีโทษ. บทว่า อพฺยาปชฺเฌน ความว่า ไม่มีความทุกข์. บทว่า ผริตฺวา วิหริสฺสาม ความว่า เราจักอยู่โดยแผ่ไป คือน้อมใจเชื่อ โดยทำบุคคลนั้นและโลกทั้งปวงให้เป็นอารมณ์ของจิตนั้น ด้วยจิตที่สหรคตด้วยเมตตาเช่นนี้. ၂၂၈. ဣဒါနိ တဒတ္ထဒီပိကံ ဥပမံ အာဟရန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အပထဝိန္တိ နိပ္ပထဝိံ ကရိဿာမီတိ အတ္ထော. တတြ တတြာတိ [Pg.7] တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ. ဝိကိရေယျာတိ ပစ္ဆိယာ ပံသုံ ဥဒ္ဓရိတွာ ဗီဇာနိ ဝိယ ဝိကိရေယျ. ဩဋ္ဌုဘေယျာတိ ခေဠံ ပါတေယျ. အပထဝိံ ကရေယျာတိ ဧဝံ ကာယေန စ ဝါစာယ စ ပယောဂံ ကတွာပိ သက္ကုဏေယျ အပထဝိံ ကာတုန္တိ? ဂမ္ဘီရာတိ ဗဟလတ္တေန ဒွိယောဇနသတသဟဿာနိ စတ္တာရိ စ နဟုတာနိ ဂမ္ဘီရာ. အပ္ပမေယျာတိ တိရိယံ ပန အပရိစ္ဆိန္နာ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ပထဝီ ဝိယ ဟိ မေတ္တစိတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကုဒါလပိဋကံ ဂဟေတွာ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော ကုဒါလပိဋကေန မဟာပထဝိံ အပထဝိံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကာတုံ န သက္ခိဿတီတိ. ๒๒๘. บัดนี้ เมื่อจะทรงนำอุปมาที่แสดงเนื้อความนั้นมา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ. ในคำเหล่านั้น บทว่า อปถวึ ความว่า เราจักทำให้ไม่มีแผ่นดิน. บทว่า ตตฺร ตตฺราติ ในที่นั้นๆ. บทว่า วิกิเรยฺยาติ พึงโปรยไปเหมือนเมล็ดพืช โดยตักดินขึ้นด้วยตะกร้า. บทว่า โอฏฺฐุเภยฺยาติ พึงถ่มน้ำลาย. บทว่า อปถวึ กเรยฺยาติ ถึงแม้จะพยายามด้วยกายและวาจาอย่างนี้ ก็สามารถจะทำให้ไม่มีแผ่นดินได้หรือ? บทว่า คมฺภีรา ความว่า ลึกโดยความหนา สองแสนสี่หมื่นโยชน์. บทว่า อปฺปเมยฺยา ความว่า ส่วนโดยรอบนั้นกำหนดไม่ได้. บทว่า เอวเมว โข ในข้อนี้ มีการเชื่อมโยงอุปมาดังนี้ คือ พึงเห็นเมตตาจิตเหมือนแผ่นดิน. บุคคลผู้มาพร้อมด้วยวจีปถะ ๕ ประการ เหมือนบุรุษผู้ถือจอบและตะกร้ามา. บุรุษนั้นไม่อาจทำมหาปฐพีให้ไม่มีแผ่นดินได้ด้วยจอบและตะกร้าฉันใด, บุคคลผู้มาพร้อมด้วยวจีปถะ ๕ ประการ ก็ไม่อาจทำความเป็นอย่างอื่นให้เกิดแก่เมตตาจิตของเธอได้ฉันนั้น. ၂၂၉. ဒုတိယဥပမာယံ ဟလိဒ္ဒိန္တိ ယံကိဉ္စိ ပီတကဝဏ္ဏံ. နီလန္တိ ကံသနီလံ ဝါ ပလာသနီလံ ဝါ. အရူပီတိ အရူပေါ. နနု စ, ဒွိန္နံ ကဋ္ဌာနံ ဝါ ဒွိန္နံ ရုက္ခာနံ ဝါ ဒွိန္နံ သေယျာနံ ဝါ ဒွိန္နံ သေလာနံ ဝါ အန္တရံ ပရိစ္ဆိန္နာကာသရူပန္တိ အာဂတံ, ကသ္မာ ဣဓ အရူပီတိ ဝုတ္တောတိ? သနိဒဿနဘာဝပဋိက္ခေပတော. တေနေဝါဟ ‘‘အနိဒဿနော’’တိ. တသ္မိဉှိ ရူပံ လိခိတုံ, ရူပပါတုဘာဝံ ဒဿေတုံ န သက္ကာ, တသ္မာ ‘‘အရူပီ’’တိ ဝုတ္တော. အနိဒဿနောတိ ဒဿနဿ စက္ခုဝိညာဏဿ အနာပါထော. ဥပမာသံသန္ဒနေ ပနေတ္ထ အာကာသော ဝိယ မေတ္တစိတ္တံ. တုလိကပဉ္စမာ စတ္တာရော ရင်္ဂဇာတာ ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထာ, တုလိကပဉ္စမေ ရင်္ဂေ ဂဟေတွာ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော တုလိကပဉ္စမေဟိ ရင်္ဂေဟိ အာကာသေ ရူပပါတုဘာဝံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကတွာ ဒေါသုပ္ပတ္တိံ ဒဿေတုံ န သက္ခိဿတီတိ. ๒๒๙. ในอุปมาที่ ๒ คำว่า หลิทฺทิ ได้แก่ สีเหลืองอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า นีลํ ได้แก่ สีเขียวเหมือนสีสำริด หรือสีเขียวเหมือนสีใบทองกวาว. คำว่า อรูปี ได้แก่ ไม่มีรูป. ก็ในคัมภีร์มีมาว่า ช่องว่างระหว่างท่อนไม้ ๒ ท่อนก็ดี ระหว่างต้นไม้ ๒ ต้นก็ดี ระหว่างเตียง ๒ เตียงก็ดี ระหว่างภูเขา ๒ ลูกก็ดี เป็นอากาศรูปที่มีขอบเขตกำหนด, เหตุไรในที่นี้จึงกล่าวว่า อรูปี (ไม่มีรูป)? เพราะปฏิเสธภาวะที่เห็นได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อนิทสฺสโน (เห็นไม่ได้). จริงอยู่ ในอากาศนั้น ใครๆ ไม่อาจเขียนรูป หรือแสดงการปรากฏแห่งรูปได้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อรูปี. คำว่า อนิทสฺสโน ได้แก่ ไม่เป็นอารมณ์แห่งทัสสนะ คือ จักขุวิญญาณ. ในการเชื่อมโยงอุปมานี้ เมตตาจิตเปรียบเหมือนอากาศ. วจีเภท ๕ อย่าง เปรียบเหมือนสี ๔ ชนิดมีพู่กันเป็นที่ ๕. บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถือสีมีพู่กันเป็นที่ ๕ มา. บุรุษนั้นไม่อาจทำการปรากฏแห่งรูปในอากาศด้วยสีมีพู่กันเป็นที่ ๕ ได้ฉันใด, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา ก็จักไม่อาจกระทำความแปรปรวนแห่งเมตตาจิตแล้วแสดงความเกิดขึ้นแห่งโทสะได้ฉันนั้น. ၂၃၀. တတိယဥပမာယံ အာဒိတ္တန္တိ ပဇ္ဇလိတံ. ဂမ္ဘီရာ အပ္ပမေယျာတိ ဣမိဿာ ဂင်္ဂါယ ဂမ္ဘီရဋ္ဌာနံ ဂါဝုတမ္ပိ အတ္ထိ, အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ, ယောဇနမ္ပိ. ပုထုလံ ပနဿာ ဧဝရူပံယေဝ, ဒီဃတော ပန ပဉ္စယောဇနသတာနိ. သာ ကထံ ဂမ္ဘီရာ အပ္ပမေယျာတိ? ဧတေန ပယောဂေန ပရိဝတ္တေတွာ ဥဒ္ဓနေ ဥဒကံ ဝိယ တာပေတုံ အသက္ကုဏေယျတော. ဌိတောဒကံ ပန ကေနစိ ဥပါယေန အင်္ဂုလမတ္တံ ဝါ အဍ္ဎင်္ဂုလမတ္တံ ဝါ ဧဝံ တာပေတုံ သက္ကာ ဘဝေယျ, အယံ ပန န [Pg.8] သက္ကာ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဥပမာသံသန္ဒနေ ပနေတ္ထ ဂင်္ဂါ ဝိယ မေတ္တစိတ္တံ, တိဏုက္ကံ အာဒါယ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော အာဒိတ္တာယ တိဏုက္ကာယ ဂင်္ဂံ တာပေတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကာတုံ န သက္ခိဿတီတိ. ๒๓๐. ในอุปมาที่ ๓ คำว่า อาทิตฺตํ ได้แก่ ลุกโพลง. คำว่า คมฺภีรา อปฺปเมยฺยา ความว่า ที่ลึกของแม่น้ำคงคานี้ มีประมาณ ๑ คาวุตก็มี กึ่งโยชน์ก็มี ๑ โยชน์ก็มี. ส่วนความกว้างของแม่น้ำนั้นก็มีประมาณเท่านี้เหมือนกัน แต่โดยยาวมีประมาณ ๕๐๐ โยชน์. เหตุไรแม่น้ำนั้นจึงชื่อว่าลึกและประมาณไม่ได้? เพราะไม่อาจตักขึ้นมาต้มให้ร้อนเหมือนน้ำในหม้อบนเตาไฟด้วยประโยคนี้ได้. ส่วนน้ำที่นิ่งอยู่ ใครๆ อาจใช้อุบายอย่างใดอย่างหนึ่งต้มให้ร้อนประมาณ ๑ องคุลี หรือครึ่งองคุลีได้ แต่แม่น้ำนี้ไม่อาจทำได้ เพราะเหตุนั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้. ในการเชื่อมโยงอุปมานี้ เมตตาจิตเปรียบเหมือนแม่น้ำคงคา, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถือคบเพลิงมา. บุรุษนั้นไม่อาจทำให้แม่น้ำคงคาร้อนด้วยคบเพลิงที่ลุกโพลงได้ฉันใด, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา ก็จักไม่อาจกระทำความแปรปรวนแห่งเมตตาจิตได้ฉันนั้น. ၂၃၁. စတုတ္ထဥပမာယံ ဗိဠာရဘသ္တာတိ ဗိဠာရစမ္မပသိဗ္ဗကာ. သုမဒ္ဒိတာတိ သုဋ္ဌု မဒ္ဒိတာ. သုပရိမဒ္ဒိတာတိ အန္တော စ ဗဟိ စ သမန္တတော သုပရိမဒ္ဒိတာ. တူလိနီတိ သိမ္ဗလိတူလလတာတူလသမာနာ. ဆိန္နသဿရာတိ ဆိန္နသဿရသဒ္ဒါ. ဆိန္နဘဗ္ဘရာတိ ဆိန္နဘဗ္ဘရသဒ္ဒါ. ဥပမာသံသန္ဒနေ ပနေတ္ထ ဗိဠာရဘသ္တာ ဝိယ မေတ္တစိတ္တံ, ကဋ္ဌကဌလံ အာဒါယ အာဂတပုရိသော ဝိယ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော. ယထာ သော ကဋ္ဌေန ဝါ ကဌလေန ဝါ ဗိဠာရဘသ္တံ သရသရံ ဘရဘရံ သဒ္ဒံ ကာတုံ န သက္ကောတိ, ဧဝံ ဝေါ ပဉ္စ ဝစနပထေ ဂဟေတွာ အာဂတပုဂ္ဂလော မေတ္တစိတ္တဿ အညထတ္တံ ကတွာ ဒေါသာနုဂတဘာဝံ ကာတုံ န သက္ခိဿတီတိ. ๒๓๑. ในอุปมาที่ ๔ คำว่า พิฬารภสฺตา ได้แก่ ถุงหนังแมว. คำว่า สุมทฺทิตา ได้แก่ ฟอกดีแล้ว. คำว่า สุปริมทฺทิตา ได้แก่ ฟอกดีแล้วโดยรอบทั้งภายในและภายนอก. คำว่า ตูลินี ได้แก่ เหมือนปุยนุ่นหรืองิ้ว. คำว่า ฉินฺนสสฺสรา ได้แก่ ไม่มีเสียงสัสสระ. คำว่า ฉินฺนภพฺภรา ได้แก่ ไม่มีเสียงภัพภระ. ในการเชื่อมโยงอุปมานี้ เมตตาจิตเปรียบเหมือนถุงหนังแมว, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถือท่อนไม้หรือกระเบื้องมา. บุรุษนั้นไม่อาจทำให้ถุงหนังแมวเกิดเสียงสัสสระ ภัพภระ ด้วยท่อนไม้หรือกระเบื้องได้ฉันใด, บุคคลผู้ถือวจีเภท ๕ อย่างมา ก็จักไม่อาจกระทำความแปรปรวนแห่งเมตตาจิตแล้วทำให้เป็นไปตามอำนาจโทสะได้ฉันนั้น. ၂၃၂. ဩစရကာတိ အဝစရကာ ဟေဋ္ဌာစရကာ, နီစကမ္မကာရကာတိ အတ္ထော. ယော မနော ပဒူသေယျာတိ ယော ဘိက္ခု ဝါ ဘိက္ခုနီ ဝါ မနော ပဒူသေယျ, တံ ကကစေန ဩကန္တနံ နာဓိဝါသေယျ. န မေ သော တေန သာသနကရောတိ သော တေန အနဓိဝါသနေန မယှံ ဩဝါဒကရော န ဟောတိ. အာပတ္တိ ပနေတ္ထ နတ္ထိ. ๒๓๒. คำว่า โอจรคา ได้แก่ ผู้เที่ยวไปเบื้องต่ำ คือผู้เที่ยวไปข้างล่าง หมายความว่า ผู้ทำการงานที่ต่ำทราม. คำว่า โย มโน ปทูเสยฺย ความว่า ภิกษุหรือภิกษุณีรูปใดพึงประทุษร้ายจิต, รูปนั้นก็ไม่ชื่อว่าอดทนต่อการเลื่อยด้วยเลื่อย. คำว่า น เม โส เตน สาสนกโร ความว่า เพราะความไม่อดทนนั้น ภิกษุนั้นจึงไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสอนของเรา. ในข้อนี้ ไม่มีอาบัติ. ၂၃၃. အဏုံ ဝါ ထူလံ ဝါတိ အပ္ပသာဝဇ္ဇံ ဝါ မဟာသာဝဇ္ဇံ ဝါ. ယံ တုမှေ နာဓိဝါသေယျာထာတိ ယော တုမှေဟိ အဓိဝါသေတဗ္ဗော န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, အနဓိဝါသေတဗ္ဗံ နာမ ဝစနပထံ န ပဿာမာတိ အဓိပ္ပာယော. ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာတိ ဣတိ ဘဂဝါ အရဟတ္တေန ကူဋံ ဂဏှန္တော ယထာနုသန္ဓိနာ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ. ๒๓๓. คำว่า อณุํ วา ถูลํ วา ได้แก่ มีโทษน้อยหรือมีโทษมาก. คำว่า ยํ ตุมฺเห นาธิวาเสยฺยาถ ความว่า วจีเภทใดที่พวกเธอไม่พึงอดทน. คำว่า โน เหตํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายไม่เห็นวจีเภทที่ชื่อว่าไม่ควรอดทนเลย. คำว่า ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนำเทศนาถึงยอดด้วยพระอรหัตแล้ว ได้ทรงจบเทศนาตามลำดับความดังนี้. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย ကကစူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถากกจูปมสูตร จบ. ၂. အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาอลคัททูปมสูตร ၂၃၄. ဧဝံ [Pg.9] မေ သုတန္တိ အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တံ. တတ္ထ ဂဒ္ဓေ ဗာဓယိံသူတိ ဂဒ္ဓဗာဓိနော, ဂဒ္ဓဗာဓိနော ပုဗ္ဗပုရိသာ အဿာတိ ဂဒ္ဓဗာဓိပုဗ္ဗော, တဿ ဂဒ္ဓဗာဓိပုဗ္ဗဿ, ဂိဇ္ဈဃာတကကုလပ္ပသုတဿာတိ အတ္ထော. သဂ္ဂမောက္ခာနံ အန္တရာယံ ကရောန္တီတိ အန္တရာယိကာ. တေ ကမ္မကိလေသဝိပါကဥပဝါဒအာဏာဝီတိက္ကမဝသေန ပဉ္စဝိဓာ. တတ္ထ ပဉ္စာနန္တရိယဓမ္မာ ကမ္မန္တရာယိကာ နာမ. တထာ ဘိက္ခုနီဒူသကကမ္မံ, တံ ပန မောက္ခဿေဝ အန္တရာယံ ကရောတိ, န သဂ္ဂဿ. နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မာ ကိလေသန္တရာယိကာ နာမ. ပဏ္ဍကတိရစ္ဆာနဂတဥဘတောဗျဉ္ဇနကာနံ ပဋိသန္ဓိဓမ္မာ ဝိပါကန္တရာယိကာ နာမ. အရိယူပဝါဒဓမ္မာ ဥပဝါဒန္တရာယိကာ နာမ, တေ ပန ယာဝ အရိယေ န ခမာပေန္တိ, တာဝဒေဝ, န တတော ပရံ. သဉ္စိစ္စ ဝီတိက္ကန္တာ သတ္တ အာပတ္တိက္ခန္ဓာ အာဏာဝီတိက္ကမန္တရာယိကာ နာမ. တေပိ ယာဝ ဘိက္ခုဘာဝံ ဝါ ပဋိဇာနာတိ, န ဝုဋ္ဌာတိ ဝါ, န ဒေသေတိ ဝါ, တာဝဒေဝ, န တတော ပရံ. ๒๓๔. อลคัททูปมสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า คทฺเธ พาธยึสูติ ความว่า ผู้เบียดเบียนแร้ง ชื่อว่า คัทธพาธิโน. บรรพบุรุษของภิกษุนั้นเป็นผู้เบียดเบียนแร้ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า คัทธพาธิปุพฺพะ, แก่ภิกษุผู้มีบรรพบุรุษเป็นผู้เบียดเบียนแร้งนั้น, หมายความว่า ผู้เกิดในตระกูลคนฆ่าแร้ง. ธรรมที่กระทำอันตรายแก่สวรรค์และมรรคผลนิพพาน ชื่อว่า อันตรายิกธรรม. อันตรายิกธรรมเหล่านั้นมี ๕ อย่าง คือ กรรม กิเลส วิบาก อุปวาท และอาณาวีติกกมะ. ใน ๕ อย่างนั้น อนันตริยกรรม ๕ ชื่อว่า กัมมันตรายิกธรรม. เช่นเดียวกับกรรมคือการข่มขืนภิกษุณี, แต่กรรมนั้นทำอันตรายแก่มรรคผลนิพพานเท่านั้น ไม่ทำอันตรายแก่สวรรค์. นิยตมิจฉาทิฏฐิ ชื่อว่า กิเลสันตรายิกธรรม. ปฏิสนธิของบัณเฑาะก์ ดิรัจฉาน และอุภโตพยัญชนก ชื่อว่า วิปากันตรายิกธรรม. การว่าร้ายพระอริยเจ้า ชื่อว่า อุปวาทันตรายิกธรรม, แต่ธรรมเหล่านั้นเป็นอันตรายเพียงแค่ยังไม่ขอขมาพระอริยเจ้าเท่านั้น, ไม่เป็นอันตรายหลังจากนั้น. อาบัติ ๗ กองที่จงใจล่วงละเมิด ชื่อว่า อาณาวีติกกมันตรายิกธรรม. แม้ธรรมเหล่านั้นก็เป็นอันตรายเพียงแค่ยังปฏิญาณตนว่าเป็นภิกษุ แต่ไม่ออกจากอาบัติ หรือไม่แสดงอาบัติเท่านั้น, ไม่เป็นอันตรายหลังจากนั้น. တတြာယံ ဘိက္ခု ဗဟုဿုတော ဓမ္မကထိကော သေသန္တရာယိကေ ဇာနာတိ, ဝိနယေ ပန အကောဝိဒတ္တာ ပဏ္ဏတ္တိဝီတိက္ကမန္တရာယိကေ န ဇာနာတိ, တသ္မာ ရဟောဂတော ဧဝံ စိန္တေသိ – ဣမေ အာဂါရိကာ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ သောတာပန္နာပိ သကဒါဂါမိနောပိ အနာဂါမိနောပိ ဟောန္တိ. ဘိက္ခူပိ မနာပိကာနိ စက္ခုဝိညေယျာနိ ရူပါနိ ပဿန္တိ…ပေ… ကာယဝိညေယျေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ ဖုသန္တိ, မုဒုကာနိ အတ္ထရဏပါဝုရဏာဒီနိ ပရိဘုဉ္ဇန္တိ, ဧတံ သဗ္ဗံ ဝဋ္ဋတိ. ကသ္မာ ဣတ္ထီနံယေဝ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာ န ဝဋ္ဋန္တိ? ဧတေပိ ဝဋ္ဋန္တီတိ. ဧဝံ ရသေန ရသံ သံသန္ဒေတွာ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ နိစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ ဧကံ ကတွာ ထူလဝါကေဟိ သဒ္ဓိံ အတိသုခုမသုတ္တံ ဥပနေန္တော ဝိယ, သာသပေန သဒ္ဓိံ သိနေရုံ ဥပသံဟရန္တော ဝိယ, ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ ဥပ္ပာဒေတွာ, ‘‘ကိံ ဘဂဝတာ မဟာသမုဒ္ဒံ ဗန္ဓန္တေန ဝိယ မဟတာ ဥဿာဟေန ပဌမပါရာဇိကံ ပညတ္တံ, နတ္ထိ ဧတ္ထ ဒေါသော’’တိ သဗ္ဗညုတညာဏေန သဒ္ဓိံ ပဋိဝိရုဇ္ဈန္တော ဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ပဋိဗာဟန္တော အရိယမဂ္ဂေ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီနိ ပက္ခိပန္တော မေထုနဓမ္မေ ဒေါသော နတ္ထီတိ ဇိနဿ အာဏာစက္ကေ ပဟာရံ အဒါသိ. တေနာဟ – ‘‘တထာဟံ ဘဂဝတာ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာမီ’’တိအာဒိ. บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุรูปนี้เป็นพหูสูต เป็นธรรมกถึก ย่อมรู้อันตรายที่เหลือ แต่เพราะความไม่ฉลาดในพระวินัย จึงไม่รู้อันตรายคือการล่วงละเมิดบัญญัติ เพราะเหตุนั้น เมื่อไปในที่ลับจึงคิดอย่างนี้ว่า คฤหัสถ์เหล่านี้บริโภคกามคุณ ๕ ก็ยังเป็นพระโสดาบันบ้าง พระสกทาคามีบ้าง พระอนาคามีบ้าง แม้ภิกษุทั้งหลายก็เห็นรูปที่น่าพอใจอันจะพึงรู้แจ้งทางจักษุ...ฯลฯ...ถูกต้องโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งทางกาย บริโภคเครื่องลาดเครื่องห่มที่อ่อนนุ่มเป็นต้น ทั้งหมดนี้ย่อมควร เหตุไร รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะของสตรีทั้งหลายจึงไม่ควรเล่า? แม้สิ่งเหล่านี้ก็ควรเหมือนกัน. เธอเปรียบเทียบรสด้วยรสอย่างนี้แล้ว ทำให้การบริโภคด้วยความพอใจและความกำหนัด กับการบริโภคโดยไม่มีความพอใจและความกำหนัดเป็นอันเดียวกัน เหมือนนำพระสูตรที่สุขุมยิ่งมาเทียบกับถ้อยคำหยาบ เหมือนนำเมล็ดพันธุ์ผักกาดมาเทียบกับภูเขาสิเนรุ แล้วยังทิฏฐิอันลามกให้เกิดขึ้น ขัดแย้งต่อพระสัพพัญญุตญาณ ขัดขวางพระเวสารัชชญาณ วางตอและหนามเป็นต้นลงในอริยมรรค ประหารพระอาณาจักรของพระชินเจ้าด้วยการกล่าวว่า "โทษในเมถุนธรรมไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติปฐมปาราชิกด้วยความพยายามอย่างยิ่ง เหมือนทรงกั้นมหาสมุทรเพื่ออะไร ในเรื่องนี้ไม่มีโทษ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วอย่างนี้" ဧဝံ [Pg.10] ဗျာ ခေါတိ ဧဝံ ဝိယ ခေါ. သမနုယုဉ္ဇန္တီတိအာဒီသု ကိံ လဒ္ဓိကော တွံ, လဒ္ဓိံ ဝဒေဟီတိ ပုစ္ဆမာနာ သမနုယုဉ္ဇန္တိ နာမ. ဒိဋ္ဌိံ ပတိဋ္ဌာပေန္တာ သမနုဂ္ဂါဟန္တိ နာမ. ကေန ကာရဏေန ဧဝံ ဝဒသီတိ ကာရဏံ ပုစ္ဆန္တာ သမနုဘာသန္တိ နာမ. အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာတိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၄၂-၄၈) အဋ္ဌိကင်္ကလူပမာ အပ္ပဿာဒဋ္ဌေန. မံသပေသူပမာ ဗဟုသာဓာရဏဋ္ဌေန. တိဏုက္ကူပမာ အနုဒဟနဋ္ဌေန. အင်္ဂါရကာသူပမာ မဟာဘိတာပနဋ္ဌေန. သုပိနကူပမာ ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနဋ္ဌေန. ယာစိတကူပမာ တာဝကာလိကဋ္ဌေန. ရုက္ခဖလူပမာ သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂပလိဘဉ္ဇနဋ္ဌေန. အသိသူနူပမာ အဓိကုဋ္ဋနဋ္ဌေန. သတ္တိသူလူပမာ ဝိနိဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန. သပ္ပသိရူပမာ သာသင်္ကသပ္ပဋိဘယဋ္ဌေန. ထာမသာတိ ဒိဋ္ဌိထာမေန. ပရာမာသာတိ ဒိဋ္ဌိပရာမာသေန. အဘိနိဝိဿ ဝေါဟရတီတိ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ဝေါဟရတိ ဒီပေတိ ဝါ. คำว่า เอวํ พฺยา โข ความว่า เหมือนอย่างนี้แล. ในคำเป็นต้นว่า สมนุยญฺชนฺติ (ซักไซ้) ความว่า เมื่อถามว่า ท่านมีลัทธิอะไร จงกล่าวลัทธิของท่าน ดังนี้ ชื่อว่าซักไซ้. เมื่อให้ตั้งมั่นซึ่งทิฏฐิ ชื่อว่าสอบสวน. เมื่อถามถึงเหตุว่า ท่านกล่าวอย่างนี้ด้วยเหตุอะไร ชื่อว่าซักฟอก. ในคำเป็นต้นว่า อฏฺฐิกงฺกลูปมา (อุปมาด้วยร่างกระดูก) (ม.น. ๒.๔๒-๔๘) อุปมาด้วยร่างกระดูก มีอรรถว่ามีความยินดีน้อย. อุปมาด้วยชิ้นเนื้อ มีอรรถว่าเป็นของสาธารณะแก่คนมาก. อุปมาด้วยคบหญ้า มีอรรถว่าตามเผา. อุปมาด้วยหลุมถ่านเพลิง มีอรรถว่าทำให้ร้อนรนอย่างยิ่ง. อุปมาด้วยความฝัน มีอรรถว่าปรากฏชั่วครู่. อุปมาด้วยของที่ขอยืมมา มีอรรถว่าเป็นของชั่วคราว. อุปมาด้วยผลไม้ มีอรรถว่าทำให้สรีระและอวัยวะน้อยใหญ่แตกทำลาย. อุปมาด้วยเขียง มีอรรถว่าถูกสับยิ่ง. อุปมาด้วยหอกและหลาว มีอรรถว่าเสียดแทง. อุปมาด้วยหัวงู มีอรรถว่าน่าหวาดระแวงและน่าสะพรึงกลัว. คำว่า ถามสา ความว่า ด้วยกำลังแห่งทิฏฐิ. คำว่า ปรามาสา ความว่า ด้วยการยึดมั่นในทิฏฐิ. คำว่า อภินิวิสฺส โวหรติ ความว่า ยึดมั่นแล้วกล่าว หรือชี้แจง. ၂၃၅. ယတော ခေါ တေ ဘိက္ခူတိ ယဒါ တေ ဘိက္ခူ. ဧဝံ ဗျာ ခေါ အဟံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတာတိ ဣဒံ ဧသ အတ္တနော အဇ္ဈာသယေန နတ္ထီတိ ဝတ္တုကာမောပိ ဘဂဝတော အာနုဘာဝေန သမ္ပဋိစ္ဆတိ, ဗုဒ္ဓါနံ ကိရ သမ္မုခါ ဒွေ ကထာ ကထေတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ๒๓๕. คำว่า ยโต โข เต ภิกฺขู ความว่า เมื่อใด ภิกษุเหล่านั้น. คำว่า เอวํ พฺยา โข อหํ ภนฺเต ภควา นี้ ภิกษุนั้นแม้ประสงค์จะกล่าวว่า "ไม่มี" ตามอัธยาศัยของตน ก็ยอมรับด้วยอานุภาพของพระผู้มีพระภาค ได้ยินว่า ไม่มีใครสามารถจะกล่าววาจาสองอย่างเฉพาะพระพักตร์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายได้. ၂၃၆. ကဿ ခေါ နာမ တွံ မောဃပုရိသာတိ တွံ မောဃပုရိသ ကဿ ခတ္တိယဿ ဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဝါ ဝေဿဿ ဝါ သုဒ္ဒဿ ဝါ ဂဟဋ္ဌဿ ဝါ ပဗ္ဗဇိတဿ ဝါ ဒေဝဿ ဝါ မနုဿဿ ဝါ မယာ ဧဝံ ဓမ္မံ ဒေသိတံ အာဇာနာသိ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ အယံ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. အရိဋ္ဌော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘ဘဂဝါ မံ မောဃပုရိသောတိ ဝဒတိ, န ခေါ ပန မောဃပုရိသာတိ ဝုတ္တမတ္တကေန မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော န ဟောတိ. ဥပသေနမ္ပိ ဟိ ဝင်္ဂန္တပုတ္တံ, ‘အတိလဟုံ ခေါ တွံ, မောဃပုရိသ, ဗာဟုလ္လာယ အာဝတ္တော’တိ (မဟာဝ. ၇၅) ဘဂဝါ မောဃပုရိသဝါဒေန ဩဝဒိ. ထေရော အပရဘာဂေ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ဆ အဘိညာ သစ္ဆာကာသိ. အဟမ္ပိ တထာရူပံ ဝီရိယံ ပဂ္ဂဏှိတွာ မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ ဗန္ဓနာ ပဝုတ္တဿ ပဏ္ဍုပလာသဿ ဝိယ အဝိရုဠှိဘာဝံ ဒဿေန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. ๒๓๖. คำว่า กสฺส โข นาม ตฺวํ โมฆปุริส ความว่า ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอรู้ทั่วถึงธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนี้ จากใครเล่า คือจากกษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา หรือมนุษย์. คำว่า อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ นี้เป็นอนุสนธิอีกส่วนหนึ่ง. ได้ยินว่า พระอริฏฐะคิดว่า "พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกเราว่าโมฆบุรุษ แต่เพียงแค่ถูกเรียกว่าโมฆบุรุษ ก็ใช่ว่าจะไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคผลเสียหน่อย ก็พระผู้มีพระภาคได้ทรงตักเตือนแม้พระอุปเสนวังคันตบุตรด้วยวาทะว่าโมฆบุรุษว่า 'ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอกลับมาสู่ความเป็นผู้มักมาก ช่างเบานัก' (มหาวรรค ๗๕) ในภายหลัง พระเถระพากเพียรพยายามก็ได้กระทำให้แจ้งซึ่งอภิญญา ๖ แม้เราก็จะประคองความเพียรเช่นนั้นแล้วยังมรรคผลให้บังเกิด" ดังนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงความไม่มีภาวะที่จะงอกงามได้ของเธอ เหมือนใบไม้เหลืองที่หลุดจากขั้ว จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้. ဥသ္မီကတောပီတိ[Pg.11], ဘိက္ခဝေ, တုမှေ ကိန္တိ မညထ, အယံ အရိဋ္ဌော ဧဝံလဒ္ဓိကော သဗ္ဗညုတညာဏေန ပဋိဝိရုဇ္ဈိတွာ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ပဋိဗာဟိတွာ တထာဂတဿ အာဏာစက္ကေ ပဟာရံ ဒဒမာနော အပိ နု ဣမသ္မိံ ဓမ္မဝိနယေ ဥသ္မီကတောပိ? ယထာ နိဗ္ဗုတေပိ မဟန္တေ အဂ္ဂိက္ခန္ဓေ ခဇ္ဇုပနကမတ္တာပိ အဂ္ဂိပပဋိကာ ဟောတိယေဝ, ယံ နိဿာယ ပုန မဟာအဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဘဝေယျ. ကိံ နု ခေါ ဧဝံ ဣမဿ အပ္ပမတ္တိကာပိ ဉာဏုသ္မာ အတ္ထိ, ယံ နိဿာယ ဝါယမန္တော မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေယျာတိ? နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, ဧဝံလဒ္ဓိကဿ ကုတော ဧဝရူပါ ဉာဏုသ္မာတိ? မဂ္ဂဖလာနံ ပစ္စယသမတ္ထာယ ဉာဏုသ္မာယ ဥသ္မီကတဘာဝံ ပဋိက္ခိပန္တာ ဝဒန္တိ. မင်္ကုဘူတောတိ နိတ္တေဇဘူတော. ပတ္တက္ခန္ဓောတိ ပတိတက္ခန္ဓော. အပ္ပဋိဘာနောတိ ကိဉ္စိ ပဋိဘာနံ အပဿန္တော ဘိန္နပဋိဘာနော ဧဝရူပမ္ပိ နာမ နိယျာနိကသာသနံ လဘိတွာ အဝိရုဠှိဓမ္မော ကိရမှိ သမုဂ္ဃာတိတပစ္စယော ဇာတောတိ အတ္တနော အဘဗ္ဗတံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေန ဘူမိံ ခဏမာနော နိသီဒိ. คำว่า อุสฺมีกโตปิ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อริฏฐะนี้ผู้มีลัทธิอย่างนี้ ขัดแย้งต่อพระสัพพัญญุตญาณ ขัดขวางพระเวสารัชชญาณ ประหารพระอาณาจักรของตถาคต จะเป็นผู้ได้รับความอบอุ่นในธรรมวินัยนี้บ้างหรือไม่? เปรียบเหมือนกองไฟใหญ่แม้ดับแล้ว ก็ยังมีสะเก็ดไฟขนาดเท่าหิ่งห้อยอยู่บ้าง ซึ่งอาศัยสะเก็ดไฟนั้น กองไฟใหญ่ก็พึงเกิดขึ้นได้อีก. ฉันใดก็ฉันนั้น ไออุ่นแห่งญาณแม้เพียงเล็กน้อยของภิกษุนี้ ซึ่งอาศัยแล้วพากเพียรอยู่จะพึงยังมรรคผลให้บังเกิดได้ มีอยู่บ้างหรือไม่หนอ? คำว่า โน เหตํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่มีเลย ผู้มีลัทธิอย่างนี้ จะมีไออุ่นแห่งญาณเช่นนี้แต่ที่ไหน. ภิกษุทั้งหลายเมื่อปฏิเสธภาวะที่ได้รับความอบอุ่นด้วยไออุ่นแห่งญาณอันสามารถเป็นปัจจัยแก่มรรคและผล จึงกราบทูลอย่างนั้น. คำว่า มงฺกุภูโต คือ เป็นผู้หมดสง่า. คำว่า ปตฺตกฺขนฺโธ คือ เป็นผู้คอตก. คำว่า อปฺปฏิภาโน คือ ไม่เห็นปฏิภาณอะไรเลย มีปฏิภาณแตกแล้ว ได้ศาสนาอันนำออกจากทุกข์ถึงเพียงนี้แล้ว เรากลับเป็นผู้มีธรรมไม่งอกงาม มีปัจจัยถูกถอนขึ้นเสียแล้วหนอ ดังนี้ เมื่อพิจารณาถึงความที่ตนเป็นอภัพพบุคคล จึงนั่งเอาหัวแม่เท้าขีดแผ่นดินอยู่. ပညာယိဿသိ ခေါတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. အရိဋ္ဌော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘ဘဂဝါ မယှံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော ပစ္ဆိန္နောတိ ဝဒတိ, န ခေါ ပန ဗုဒ္ဓါ သဥပနိဿယာနံယေဝ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, အနုပနိဿယာနမ္ပိ ဒေသေန္တိ, အဟံ သတ္ထု သန္တိကာ သုဂတောဝါဒံ လဘိတွာ အတ္တနော သမ္ပတ္တူပဂံ ကုသလံ ကရိဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ ဩဝါဒံ ပဋိပဿမ္ဘေန္တော ‘‘ပညာယိဿသီ’’တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော, တွံယေဝ, မောဃပုရိသ, ဣမိနာ ပါပကေန ဒိဋ္ဌိဂတေန နိရယာဒီသု ပညာယိဿသိ, မမ သန္တိကာ တုယှံ သုဂတောဝါဒေါ နာမ နတ္ထိ, န မေ တယာ အတ္ထော, ဣဓာဟံ ဘိက္ခူ ပဋိပုစ္ဆိဿာမီတိ. บทว่า ปญฺญายิสฺสสิ โข นี้ ก็เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก ได้ยินว่า พระอริฏฐะคิดว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสว่า อุปนิสัยแห่งมรรคผลของเราสิ้นแล้ว แต่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ได้ทรงแสดงธรรมแก่ผู้มีอุปนิสัยเท่านั้น แม้ผู้ไม่มีอุปนิสัยก็ทรงแสดงธรรมด้วย เราได้สุคโตวาทจากสำนักของพระศาสดาแล้ว จักทำกุศลที่ถึงพร้อมด้วยสมบัติของตน’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงระงับโอวาทแก่เธอ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ปญฺญายิสฺสสิ อธิบายว่า ดูก่อนโมฆบุรุษ ท่านนั่นแหละ จักปรากฏในนรกเป็นต้น ด้วยทิฏฐิอันลามกนี้ สุคโตวาทสำหรับท่านจากสำนักของเราไม่มี เราไม่มีธุระด้วยท่าน ในที่นี้ เราจักสอบถามภิกษุทั้งหลาย ၂၃၇. အထ ခေါ ဘဂဝါတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. ဣမသ္မိဉှိ ဌာနေ ဘဂဝါ ပရိသံ သောဓေတိ, အရိဋ္ဌံ ဂဏတော နိဿာရေတိ. သစေ ဟိ ပရိသဂတာနံ ကဿစိ ဧဝံ ဘဝေယျ – ‘‘အယံ အရိဋ္ဌော ဘဂဝတာ အကထိတံ ကထေတုံ ကိံ သက္ခိဿတိ, ကစ္စိ နု ခေါ ပရိသမဇ္ဈေ ဘဂဝတာ ကထာယ သမာရဒ္ဓါယ သဟသာ ကထိတ’’န္တိ. ဧဝံ ကထိတံ ပန န အရိဋ္ဌောဝ သုဏာတိ, အညေနပိ သုတံ ဘဝိဿတိ. အထာပိဿ သိယာ ‘‘ယထာ သတ္ထာ အရိဋ္ဌံ နိဂ္ဂဏှာတိ, မမ္ပိ ဧဝံ နိဂ္ဂဏှေယျာတိ သုတွာပိ တုဏှီဘာဝံ အာပဇ္ဇေယျာ’’တိ. ‘‘တံ [Pg.12] သဗ္ဗံ န ကရိဿန္တီ’’တိ. မယာပိ န ကထိတံ, အညေန သုတမ္ပိ နတ္ထီတိ ‘‘တုမှေပိမေ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိနာ ပရိသာယ လဒ္ဓိံ သောဓေတိ. ပရိသာယ ပန လဒ္ဓိသောဓနေနေဝ အရိဋ္ဌော ဂဏတော နိဿာရိတော နာမ ဟောတိ. ๒๓๗. บทว่า อถ โข ภควา นี้ ก็เป็นอนุสนธิหนึ่งต่างหาก ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคทรงชำระบริษัท ทรงขับไล่อริฏฐะออกจากหมู่ จริงอยู่ หากภิกษุรูปใดรูปหนึ่งในบริษัทจะพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘พระอริฏฐะนี้จะสามารถกล่าวสิ่งที่พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสได้อย่างไรหนอ หรือว่าเธอได้กล่าวโดยพลการในท่ามกลางบริษัท ขณะที่พระผู้มีพระภาคทรงเริ่มพระดำรัส’ แต่คำที่กล่าวอย่างนี้ มิใช่พระอริฏฐะเท่านั้นที่ได้ฟัง แม้ภิกษุอื่นก็คงได้ฟังด้วย อนึ่ง ภิกษุนั้นอาจจะคิดว่า ‘พระศาสดาทรงข่มขู่อริฏฐะฉันใด ก็จะพึงข่มขู่เราฉันนั้น’ แม้ได้ฟังแล้วก็พึงนิ่งเสีย เพื่อมิให้ภิกษุเหล่านั้นกระทำอย่างนั้นทั้งหมด พระองค์จึงทรงชำระลัทธิของบริษัทด้วยพระดำรัสเป็นต้นว่า ตุมฺเหปิเม ภิกฺขเว เพื่อแสดงว่า แม้เราก็ไม่ได้กล่าว แม้ภิกษุอื่นก็ได้ฟังมาก็ไม่มี ก็โดยการชำระลัทธิของบริษัทนั่นเอง อริฏฐะจึงชื่อว่าถูกขับออกจากหมู่ ဣဒါနိ အရိဋ္ဌဿ လဒ္ဓိံ ပကာသေန္တော သော ဝတ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အညတြေဝ ကာမေဟီတိအာဒီသု ယော သော, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ‘‘တေ ပဋိသေဝတော နာလံ အန္တရာယာယာ’’တိ ဧဝံလဒ္ဓိကော, သော ဝတ ကိလေသကာမေဟိ စေဝ ကိလေသကာမသမ္ပယုတ္တေဟိ သညာဝိတက္ကေဟိ စ အညတြ, ဧတေ ဓမ္မေ ပဟာယ, ဝိနာ ဧတေဟိ ဓမ္မေဟိ, ဝတ္ထုကာမေ ပဋိသေဝိဿတိ, မေထုနသမာစာရံ သမာစရိဿတီတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ. ဣဒံ ကာရဏံ နာမ နတ္ထိ, အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသောတိ. บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศลัทธิของพระอริฏฐะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า โส วต ภิกฺขเว ในบทเหล่านั้น บทว่า อญฺญตฺเรว กาเมหิ เป็นต้น มีอธิบายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุใดผู้มีลัทธิอย่างนี้ว่า ‘การเสพกามเหล่านั้นไม่เป็นอันตราย’ ภิกษุนั้น เว้นจากกิเลสกามและสัญญาวิตกที่สัมปยุตด้วยกิเลสกาม ละธรรมเหล่านี้แล้ว ปราศจากธรรมเหล่านี้แล้ว จักเสพวัตถุกาม จักประพฤติเมถุนสมาจาร ข้อนั้นเป็นฐานะที่จะมีไม่ได้ เหตุนี้ไม่มีเลย นี้เป็นอฐานะ เป็นไปไม่ได้ ၂၃၈. ဧဝံ ဘဂဝါ အယံ အရိဋ္ဌော ယထာ နာမ ရဇကော သုဂန္ဓာနိပိ ဒုဂ္ဂန္ဓာနိပိ ဇိဏ္ဏာနိပိ နဝါနိပိ သုဒ္ဓါနိပိ အသုဒ္ဓါနိပိ ဝတ္ထာနိ ဧကတော ဘဏ္ဍိကံ ကရောတိ, ဧဝမေဝ ဘိက္ခူနံ နိစ္ဆန္ဒရာဂပဏီတစီဝရာဒိပရိဘောဂဉ္စ အနိဗဒ္ဓသီလာနံ ဂဟဋ္ဌာနံ အန္တရာယကရံ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ နိဗဒ္ဓသီလာနံ ဘိက္ခူနံ အာဝရဏကရံ သစ္ဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဉ္စ သဗ္ဗံ ဧကသဒိသံ ကရောတီတိ အရိဋ္ဌဿ လဒ္ဓိံ ပကာသေတွာ ဣဒါနိ ဒုဂ္ဂဟိတာယ ပရိယတ္တိယာ ဒေါသံ ဒဿေန္တော ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိယာပုဏန္တီတိ ဥဂ္ဂဏှန္တိ. သုတ္တန္တိအာဒီသု ဥဘတောဝိဘင်္ဂနိဒ္ဒေသခန္ဓကပရိဝါရာ, သုတ္တနိပါတေ မင်္ဂလသုတ္တရတနသုတ္တနာလကသုအာတုဝဋ္ဋကသုတ္တာနိ, အညမ္ပိ စ သုတ္တနာမကံ တထာဂတဝစနံ သုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဗ္ဗမ္ပိ သဂါထကံ သုတ္တံ ဂေယျန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ, ဝိသေသေန သံယုတ္တကေ သကလောပိ သဂါထာဝဂ္ဂေါ. သကလံ အဘိဓမ္မပိဋကံ, နိဂ္ဂါထကံ သုတ္တံ, ယဉ္စ အညမ္ပိ အဋ္ဌဟိ အင်္ဂေဟိ အသင်္ဂဟိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ, တံ ဝေယျာကရဏန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မပဒံ, ထေရဂါထာ, ထေရိဂါထာ, သုတ္တနိပါတေ နောသုတ္တနာမိကာ သုဒ္ဓိကဂါထာ စ ဂါထာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သောမနဿဉာဏမယိကဂါထာပဋိသံယုတ္တာ ဒွေအသီတိသုတ္တန္တာ ဥဒါနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ (ဣတိဝု. ၁,၂) ဒသုတ္တရသတသုတ္တန္တာ ဣတိဝုတ္တကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပဏ္ဏကဇာတကာဒီနိ ပဏ္ဏာသာဓိကာနိ ပဉ္စဇာတကသတာနိ ဇာတကန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အစ္ဆရိယာ အဗ္ဘုတာ ဓမ္မာ အာနန္ဒေ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တာ (အ. နိ. ၄.၁၂၉) သဗ္ဗေပိ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတဓမ္မပ္ပဋိသံယုတ္တာ [Pg.13] သုတ္တန္တာ အဗ္ဘုတဓမ္မန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. စူဠဝေဒလ္လမဟာဝေဒလ္လသမ္မာဒိဋ္ဌိသက္ကပဉှသင်္ခါရဘာဇနိယမဟာပုဏ္ဏမသုတ္တာဒယော သဗ္ဗေပိ ဝေဒဉ္စ တုဋ္ဌိဉ္စ လဒ္ဓါ လဒ္ဓါ ပုစ္ဆိတသုတ္တန္တာ ဝေဒလ္လန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๒๓๘. พระผู้มีพระภาคทรงประกาศลัทธิของพระอริฏฐะอย่างนี้ว่า อริฏฐะนี้เปรียบเหมือนช่างซักฟอกที่รวบรวมผ้าทั้งที่มีกลิ่นหอมและกลิ่นเหม็น ทั้งเก่าและใหม่ ทั้งสะอาดและไม่สะอาดไว้ในห่อเดียวกัน ฉันใด ก็ฉันนั้น เธอย่อมกระทำการบริโภคจีวรอันประณีตเป็นต้นของภิกษุทั้งหลายผู้ปราศจากฉันทราคะ การบริโภคด้วยฉันทราคะของคฤหัสถ์ผู้ไม่มีศีลอันมั่นคงซึ่งเป็นอันตราย และการบริโภคด้วยฉันทราคะของภิกษุผู้มีศีลอันมั่นคงซึ่งเป็นเครื่องกั้น ทั้งหมดนี้ให้เป็นอย่างเดียวกัน แล้วบัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงโทษของการเรียนปริยัติที่เรียนมาไม่ดี จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อิธ ภิกฺขเว เอกจฺเจ ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริยาปุณนฺติ คือเรียนเอา ในบทว่า สุตฺตํ เป็นต้น พึงทราบว่า อุภโตวิภังค์ นิทเทส ขันธกะ ปริวาร, ในสุตตนิบาตมี มงคลสูตร รตนสูตร นาลกสูตร ตุวัฏฏกสูตร, และพุทธวจนะอื่นใดที่มีชื่อว่าสูตร ชื่อว่า สุตตะ พึงทราบว่า สุตตะทั้งหมดที่มีคาถา ชื่อว่า เคยยะ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรคทั้งหมด พึงทราบว่า พระอภิธรรมปิฎกทั้งหมด, สุตตะที่ไม่มีคาถา, และพุทธวจนะอื่นใดที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าในองค์ ๘ ที่เหลือ ชื่อว่า เวยยากรณะ พึงทราบว่า ธรรมบท, เถรคาถา, เถรีคาถา, และสุทธิกคาถาในสุตตนิบาตที่ไม่มีชื่อว่าเป็นสูตร ชื่อว่า คาถา พึงทราบว่า สุตตันตะ ๘๒ สูตรที่ประกอบด้วยคาถาอันเกิดจากโสมนัสและญาณ ชื่อว่า อุทาน พึงทราบว่า สุตตันตะ ๑๑๐ สูตรที่ขึ้นต้นด้วยนัยเป็นอาทิว่า วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ชื่อว่า อิติวุตตกะ พึงทราบว่า ชาดก ๕๕๐ เรื่อง มีอปัณณกชาดกเป็นต้น ชื่อว่า ชาดก พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ประกอบด้วยอัจฉริยอัพภูตธรรม ซึ่งขึ้นต้นด้วยนัยเป็นอาทิว่า จตฺตาโรเม ภิกฺขเว อจฺฉริยา อพฺภูตา ธมฺมา อานนฺเท ชื่อว่า อัพภูตธรรม พึงทราบว่า สุตตันตะทั้งหมดที่ถูกถามครั้งแล้วครั้งเล่าหลังจากได้ความรู้และความพอใจ มีจูฬเวทัลลสูตร มหาเวทัลลสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร สักกปัญหสูตร สังขารภาชนียสูตร มหาปุณณมสูตร เป็นต้น ชื่อว่า เวทัลละ အတ္ထံ န ဥပပရိက္ခန္တီတိ အတ္ထတ္ထံ ကာရဏတ္ထံ န ပဿန္တိ န ပရိဂ္ဂဏှန္တိ. အနုပပရိက္ခတန္တိ အနုပပရိက္ခန္တာနံ. န နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ န ဥပဋ္ဌဟန္တိ န အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ သမာဓိ ဝိပဿနာ မဂ္ဂေါ ဖလံ ဝဋ္ဋံ ဝိဝဋ္ဋံ ကထိတန္တိ ဧဝံ ဇာနိတုံ န သက္ကာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော. တေ ဥပါရမ္ဘာနိသံသာ စေဝါတိ တေ ပရေသံ ဝါဒေ ဒေါသာရောပနာနိသံသာ ဟုတွာ ပရိယာပုဏန္တီတိ အတ္ထော. ဣတိဝါဒပ္ပမောက္ခာနိသံသာ စာတိ ဧဝံ ဝါဒပမောက္ခာနိသံသာ, ပရေဟိ သကဝါဒေ ဒေါသေ အာရောပိတေ တံ ဒေါသံ ဧဝံ မောစေဿာမာတိ ဣမိနာဝ ကာရဏေန ပရိယာပုဏန္တီတိ အတ္ထော. တဉ္စဿ အတ္ထံ နာနုဘောန္တီတိ ယဿ စ မဂ္ဂဿ ဝါ ဖလဿ ဝါ အတ္ထာယ ကုလပုတ္တာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တိ, တဉ္စဿ ဓမ္မဿ အတ္ထံ ဧတေ ဒုဂ္ဂဟိတဂ္ဂါဟိနော နာနုဘောန္တိ. အပိစ ပရဿ ဝါဒေ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေတုံ အတ္တနော ဝါဒံ မောစေတုံ အသက္ကောန္တာပိ တဉ္စ အတ္ထံ နာနုဘောန္တိယေဝ. บทว่า Atthaṃ na upaparikkhantīti (ย่อมไม่พิจารณาเนื้อความ) คือ ไม่เห็น ไม่กำหนดเนื้อความและเหตุผล บทว่า Anupaparikkhatanti (แก่ผู้ไม่พิจารณาอยู่) บทว่า Na nijjhānaṃ khamantīti (ย่อมไม่ทนต่อการเพ่งพินิจ) คือ ไม่ปรากฏ ไม่หยั่งลงสู่คลอง (แห่งปัญญา) อธิบายว่า ย่อมไม่สามารถจะรู้ได้ว่า ในที่นี้ ศีล สมาธิ วิปัสสนา มรรค ผล วัฏฏะ วิวัฏฏะ ได้ถูกกล่าวไว้ บทว่า Te upārambhānisaṃsā cevāti (พวกเขามีการข่มขี่เป็นอานิสงส์) อธิบายว่า พวกเขาย่อมเล่าเรียนโดยมีอานิสงส์คือการยกโทษในวาทะของผู้อื่น บทว่า Itivādappamokkhānisaṃsā cāti (และมีการเปลื้องวาทะของตนเป็นอานิสงส์) อธิบายว่า มีการเปลื้องวาทะอย่างนี้ คือ เมื่อผู้อื่นยกโทษในวาทะของตน ก็ย่อมเล่าเรียนด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า เราจักเปลื้องโทษนั้นอย่างนี้ บทว่า Tañcassa atthaṃ nānubhontīti (ย่อมไม่ได้รับประโยชน์นั้น) คือ กุลบุตรทั้งหลายย่อมเล่าเรียนธรรมเพื่อประโยชน์แก่มรรคหรือผลใด ผู้ที่ยึดถือผิดเหล่านี้ย่อมไม่ได้รับประโยชน์แห่งธรรมนั้น อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อไม่สามารถจะยกโทษในวาทะของผู้อื่น หรือเปลื้องวาทะของตนได้ ก็ย่อมไม่ได้รับประโยชน์นั้นเลย ၂၃၉. အလဂဒ္ဒတ္ထိကောတိ အာသိဝိသအတ္ထိကော. ဂဒေါတိ ဟိ ဝိသဿ နာမံ, တံ တဿ အလံ ပရိပုဏ္ဏံ အတ္ထီတိ အလဂဒ္ဒေါ. ဘောဂေတိ သရီရေ. ဣဓ ပန, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စေ ကုလပုတ္တာ ဓမ္မံ ပရိယာပုဏန္တီတိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိဝသေန ဥဂ္ဂဏှန္တိ. တိဿော ဟိ ပရိယတ္တိယော အလဂဒ္ဒပရိယတ္တိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တီတိ. ๒๓๙. บทว่า Alagaddatthiko (ผู้ต้องการอสรพิษ) คือ ผู้ต้องการอสรพิษ จริงอยู่ คำว่า Gado เป็นชื่อของพิษ พิษนั้นมีอยู่แก่สัตว์นั้นอย่างเพียงพอ บริบูรณ์ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อลคัททะ (อสรพิษ) บทว่า Bhoge (ที่ขนด) คือ ที่ลำตัว ส่วนในข้อนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กุลบุตรบางพวกในธรรมวินัยนี้ ย่อมเล่าเรียนธรรม คือ ย่อมเรียนเอาโดยนัยแห่งปริยัติเพื่อสลัดออก จริงอยู่ ปริยัติมี ๓ อย่าง คือ อลคัททปริยัติ (ปริยัติเปรียบด้วยอสรพิษ) นิตถรณปริยัติ (ปริยัติเพื่อสลัดออก) และภัณฑาคาริกปริยัติ (ปริยัติแบบขุนคลัง) တတ္ထ ယော ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဧဝံ စီဝရာဒီနိ ဝါ လဘိဿာမိ, စတုပရိသမဇ္ဈေ ဝါ မံ ဇာနိဿန္တီတိ လာဘသက္ကာရဟေတု ပရိယာပုဏာတိ, တဿ သာ ပရိယတ္တိ အလဂဒ္ဒပရိယတ္တိ နာမ. ဧဝံ ပရိယာပုဏတော ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနံ အပရိယာပုဏိတွာ နိဒ္ဒေါက္ကမနံ ဝရတရံ. ในปริยัติ ๓ อย่างนั้น ผู้ใดเรียนพุทธวจนะแล้วเล่าเรียนเพราะเหตุแห่งลาภสักการะว่า เราจักได้จีวรเป็นต้นอย่างนี้ หรือ ชนจักรู้จักเราในท่ามกลางบริษัท ๔ ปริยัติของผู้นั้นชื่อว่า อลคัททปริยัติ จริงอยู่ สำหรับผู้ที่เล่าเรียนอย่างนี้ การไม่เล่าเรียนพุทธวจนะแล้วนอนหลับเสียยังประเสริฐกว่า ယော ပန ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ သီလဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သီလံ ပူရေတွာ သမာဓိဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သမာဓိဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတွာ ဝိပဿနာယ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ မဂ္ဂဖလာနံ အာဂတဋ္ဌာနေ မဂ္ဂံ ဘာဝေဿာမိ ဖလံ [Pg.14] သစ္ဆိကရိဿာမီတိ ဥဂ္ဂဏှာတိ, တဿ သာ ပရိယတ္တိ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ နာမ ဟောတိ. ส่วนผู้ใดเรียนพุทธวจนะแล้ว ในที่ที่ศีลมาถึง ก็บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ ในที่ที่สมาธิมาถึง ก็ให้เกิดครรภ์คือสมาธิ ในที่ที่วิปัสสนามาถึง ก็ตั้งวิปัสสนา ในที่ที่มรรคและผลมาถึง ก็เรียนเอาด้วยคิดว่า เราจักเจริญมรรค จักกระทำให้แจ้งซึ่งผล ปริยัติของผู้นั้นชื่อว่า นิตถรณปริยัติ ခီဏာသဝဿ ပန ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ နာမ. တဿ ဟိ အပရိညာတံ အပ္ပဟီနံ အဘာဝိတံ အသစ္ဆိကတံ ဝါ နတ္ထိ. သော ဟိ ပရိညာတက္ခန္ဓော ပဟီနကိလေသော ဘာဝိတမဂ္ဂေါ သစ္ဆိကတဖလော, တသ္မာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပရိယာပုဏန္တော တန္တိဓာရကော ပဝေဏိပါလကော ဝံသာနုရက္ခကောဝ ဟုတွာ ဥဂ္ဂဏှာတိ. ဣတိဿ သာ ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ နာမ ဟောတိ. ส่วนปริยัติของพระขีณาสพ ชื่อว่า ภัณฑาคาริกปริยัติ จริงอยู่ สำหรับท่าน สิ่งที่ยังมิได้กำหนดรู้ ยังมิได้ละ ยังมิได้เจริญ หรือยังมิได้กระทำให้แจ้ง ย่อมไม่มี จริงอยู่ ท่านเป็นผู้มีขันธ์อันกำหนดรู้แล้ว มีกิเลสอันละแล้ว มีมรรคอันเจริญแล้ว มีผลอันกระทำให้แจ้งแล้ว ฉะนั้น เมื่อท่านเล่าเรียนพุทธวจนะ ย่อมเรียนในฐานะเป็นผู้ทรงไว้ซึ่งแบบแผน เป็นผู้รักษาประเพณี และเป็นผู้รักษาวงศ์เท่านั้น ด้วยเหตุนี้ ปริยัติของท่านจึงชื่อว่า ภัณฑาคาริกปริยัติ ယော ပန ပုထုဇ္ဇနော ဆာတဘယာဒီသု ဂန္ထဓရေသု ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဝသိတုံ အသက္ကောန္တေသု သယံ ဘိက္ခာစာရေန အကိလမမာနော အတိမဓုရံ ဗုဒ္ဓဝစနံ မာ နဿတု, တန္တိံ ဓာရေဿာမိ, ဝံသံ ဌပေဿာမိ, ပဝေဏိံ ပါလေဿာမီတိ ပရိယာပုဏာတိ, တဿ ပရိယတ္တိ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိ ဟောတိ, န ဟောတီတိ? န ဟောတိ. ကသ္မာ? န အတ္တနော ဌာနေ ဌတွာ ပရိယာပုတတ္တာ. ပုထုဇ္ဇနဿ ဟိ ပရိယတ္တိ နာမ အလဂဒ္ဒါ ဝါ ဟောတိ နိတ္ထရဏာ ဝါ, သတ္တန္နံ သေက္ခာနံ နိတ္ထရဏာဝ, ခီဏာသဝဿ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ္တိယေဝ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ နိတ္ထရဏပရိယတ္တိ အဓိပ္ပေတာ. ส่วนปุถุชนใด เมื่อผู้ทรงคันถะทั้งหลายมีภัยคือความอดอยากเป็นต้น ไม่สามารถอยู่ในที่แห่งหนึ่งได้ ตนเองไม่ลำบากด้วยภิกขาจาร เล่าเรียนด้วยคิดว่า พุทธวจนะอันไพเราะยิ่งนักอย่าได้เสื่อมสูญไป เราจักทรงไว้ซึ่งแบบแผน จักตั้งวงศ์ จักรักษาประเพณี ปริยัติของผู้นั้นเป็นภัณฑาคาริกปริยัติ หรือไม่เป็น? ไม่เป็น เพราะเหตุไร? เพราะไม่ได้ตั้งอยู่ในฐานะของตนแล้วเล่าเรียน จริงอยู่ ปริยัติของปุถุชนชื่อว่าเป็นอลคัททปริยัติ หรือเป็นนิตถรณปริยัติ ของพระเสขะ ๗ พวก เป็นนิตถรณปริยัติเท่านั้น ของพระขีณาสพ เป็นภัณฑาคาริกปริยัติเท่านั้น แต่ในที่นี้ ประสงค์เอานิตถรณปริยัติ နိဇ္ဈာနံ ခမန္တီတိ သီလာဒီနံ အာဂတဋ္ဌာနေသု ဣဓ သီလံ ကထိတံ, ဣဓ သမာဓိ, ဣဓ ဝိပဿနာ, ဣဓ မဂ္ဂေါ, ဣဓ ဖလံ, ဣဓ ဝဋ္ဋံ, ဣဓ ဝိဝဋ္ဋန္တိ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ. တဉ္စဿ အတ္ထံ အနုဘောန္တီတိ ယေသံ မဂ္ဂဖလာနံ အတ္ထာယ ပရိယာပုဏန္တိ. သုဂ္ဂဟိတပရိယတ္တိံ နိဿာယ မဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ ဖလံ သစ္ဆိကရောန္တာ တဉ္စဿ ဓမ္မဿ အတ္ထံ အနုဘဝန္တိ. ပရဝါဒေ ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေတုံ သက္ကောန္တာပိ သကဝါဒေ အာရောပိတံ ဒေါသံ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ မောစေတုံ သက္ကောန္တာပိ အနုဘောန္တိယေဝ. ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တီတိ သီလာဒီနံ အာဂတဋ္ဌာနေ သီလာဒီနိ ပူရေန္တာနမ္ပိ, ပရေသံ ဝါဒေ သဟဓမ္မေန ဥပါရမ္ဘံ အာရောပေန္တာနမ္ပိ, သကဝါဒတော ဒေါသံ ဟရန္တာနမ္ပိ, အရဟတ္တံ ပတွာ ပရိသမဇ္ဈေ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ ဓမ္မဒေသနာယ ပသန္နေဟိ ဥပနီတေ စတ္တာရော ပစ္စယေ ပရိဘုဉ္ဇန္တာနမ္ပိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တန္တိ. บทว่า Nijjhānaṃ khamanti (ย่อมทนต่อการเพ่งพินิจ) คือ ในที่ที่ศีลเป็นต้นมาถึง ย่อมหยั่งลงสู่คลอง (แห่งปัญญา) ว่า ในที่นี้ศีลถูกกล่าวไว้, ในที่นี้สมาธิ, ในที่นี้วิปัสสนา, ในที่นี้มรรค, ในที่นี้ผล, ในที่นี้วัฏฏะ, ในที่นี้วิวัฏฏะ บทว่า Tañcassa atthaṃ anubhonti (ย่อมได้รับประโยชน์นั้น) คือ ย่อมเล่าเรียนเพื่อประโยชน์แก่มรรคและผลเหล่าใด อาศัยปริยัติที่เรียนมาดีแล้ว เจริญมรรค กระทำให้แจ้งซึ่งผล ย่อมได้รับประโยชน์แห่งธรรมนั้น แม้สามารถจะยกโทษในวาทะของผู้อื่นได้ แม้สามารถจะถือเอาที่ที่ต้องการแล้วเปลื้องโทษที่ถูกยกขึ้นในวาทะของตนได้ ก็ย่อมได้รับประโยชน์อยู่นั่นเอง บทว่า Dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti (ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน) คือ แม้แก่ผู้บำเพ็ญศีลเป็นต้นในที่ที่ศีลเป็นต้นมาถึง, แม้แก่ผู้ยกโทษในวาทะของผู้อื่นโดยชอบธรรม, แม้แก่ผู้ขจัดโทษจากวาทะของตน, แม้แก่ผู้บรรลุพระอรหัตแล้วแสดงธรรมในท่ามกลางบริษัท บริโภคปัจจัย ๔ ที่ผู้เลื่อมใสในการแสดงธรรมนำมาถวาย ก็ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน ဧဝံ [Pg.15] သုဂ္ဂဟိတေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တတ္ထေဝ နိယောဇေန္တော တသ္မာ တိဟ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ ဒုဂ္ဂဟိတပရိယတ္တိ ဒုဂ္ဂဟိတအလဂဒ္ဒေါ ဝိယ ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတိ, သုဂ္ဂဟိတပရိယတ္တိ သုဂ္ဂဟိတအလဂဒ္ဒေါ ဝိယ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တတိ, တသ္မာတိ အတ္ထော. တထာ နံ ဓာရေယျာထာတိ တထေဝ နံ ဓာရေယျာထ, တေနေဝ အတ္ထေန ဂဏှေယျာထ. ယေ ဝါ ပနာဿု ဝိယတ္တာ ဘိက္ခူတိ ယေ ဝါ ပန အညေ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနမဟာကဿပမဟာကစ္စာနာဒိကာ ဗျတ္တာ ပဏ္ဍိတာ ဘိက္ခူ အဿု, တေ ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ. အရိဋ္ဌေန ဝိယ ပန မမ သာသနေ န ကလလံ ဝါ ကစဝရံ ဝါ ပက္ခိပိတဗ္ဗံ. ครั้นทรงแสดงอานิสงส์ในพุทธวจนะที่เรียนมาดีแล้วอย่างนี้ บัดนี้ เพื่อจะทรงชักชวนในเรื่องนั้นนั่นเอง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า Tasmā tiha, bhikkhave (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแล) ในบทเหล่านั้น บทว่า Tasmā (เพราะเหตุนั้น) ความว่า เพราะเหตุที่ปริยัติที่เรียนมาไม่ดี ย่อมเป็นไปเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์เกื้อกูล เพื่อทุกข์สิ้นกาลนาน เหมือนอสรพิษที่จับไม่ดี, ส่วนปริยัติที่เรียนมาดี ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขสิ้นกาลนาน เหมือนอสรพิษที่จับดีแล้ว, เพราะเหตุนั้น บทว่า Tathā naṃ dhāreyyātha (เธอทั้งหลายพึงทรงจำธรรมนั้นไว้อย่างนั้น) คือ เธอทั้งหลายพึงทรงจำธรรมนั้นไว้อย่างนั้นเทียว, พึงเรียนเอาด้วยเนื้อความนั้นนั่นแหละ บทว่า Ye vā panāssu viyattā bhikkhū (ก็หรือภิกษุผู้ฉลาดเหล่าใดพึงมี) คือ ก็หรือภิกษุผู้ฉลาด ผู้เป็นบัณฑิตเหล่าอื่นมีพระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ พระมหากัจจานะ เป็นต้น พึงมี, ภิกษุเหล่านั้นอันเธอพึงสอบถาม ก็แล ไม่พึงใส่เปือกตมหรือหยากเยื่อเข้ามาในศาสนาของเราเหมือนอย่างพระอริฏฐะ ၂၄၀. ကုလ္လူပမန္တိ ကုလ္လသဒိသံ. နိတ္ထရဏတ္ထာယာတိ စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထာယ. ဥဒကဏ္ဏဝန္တိ ယဉှိ ဥဒကံ ဂမ္ဘီရံ န ပုထုလံ. ပုထုလံ ဝါ ပန န ဂမ္ဘီရံ, န တံ အဏ္ဏဝေါတိ ဝုစ္စတိ. ယံ ပန ဂမ္ဘီရဉ္စေဝ ပုထုလဉ္စ, တံ အဏ္ဏဝေါတိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ မဟန္တံ ဥဒကဏ္ဏဝန္တိ မဟန္တံ ပုထုလံ ဂမ္ဘီရံ ဥဒကန္တိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. သာသင်္ကံ နာမ ယတ္ထ စောရာနံ နိဝုတ္ထောကာသော ဒိဿတိ. ဌိတောကာသော, နိသိန္နောကာသော, နိပန္နောကာသော ဒိဿတိ. သပ္ပဋိဘယံ နာမ ယတ္ထ စောရေဟိ မနုဿာ ဟတာ ဒိဿန္တိ, ဝိလုတ္တာ ဒိဿန္တိ, အာကောဋိတာ ဒိဿန္တိ. ဥတ္တရသေတူတိ ဥဒကဏ္ဏဝဿ ဥပရိ ဗဒ္ဓေါ သေတု. ကုလ္လံ ဗန္ဓိတွာတိ ကုလ္လော နာမ တရဏတ္ထာယ ကလာပံ ကတွာ ဗဒ္ဓေါ. ပတ္ထရိတွာ ဗဒ္ဓါ ပန ပဒရစာဋိအာဒယော ဥဠုမ္ပောတိ ဝုစ္စန္တိ. ဥစ္စာရေတွာတိ ဌပေတွာ. ကိစ္စကာရီတိ ပတ္တကာရီ ယုတ္တကာရီ, ပတိရူပကာရီတိ အတ္ထော. ဓမ္မာပိ ဝေါ ပဟာတဗ္ဗာတိ ဧတ္ထ ဓမ္မာတိ သမထဝိပဿနာ. ဘဂဝါ ဟိ သမထေပိ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟာပေသိ, ဝိပဿနာယပိ. သမထေ ဆန္ဒရာဂံ ကတ္ထ ပဇဟာပေသိ? ‘‘ဣတိ ခေါ, ဥဒါယိ, နေဝသညာနာသညာယတနဿပိ ပဟာနံ ဝဒါမိ, ပဿသိ နော တွံ, ဥဒါယိ, တံ သံယောဇနံ အဏုံ ဝါ ထူလံ ဝါ, ယဿာဟံ နော ပဟာနံ ဝဒါမီ’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၅၆) ဧတ္ထ သမထေ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟာပေသိ. ‘‘ဣမံ စေ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ဒိဋ္ဌိံ ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓံ ဧဝံ ပရိယောဒါတံ န အလ္လီယေထ န ကေလာယေထ န ဓနာယေထာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၀၁) ဧတ္ထ ဝိပဿနာယ ဆန္ဒရာဂံ ပဇဟာပေသိ[Pg.16]. ဣဓ ပန ဥဘယတ္ထ ပဇဟာပေန္တော ‘‘ဓမ္မာပိ ဝေါ ပဟာတဗ္ဗာ, ပဂေဝ အဓမ္မာ’’တိ အာဟ. ๒๔๐. บทว่า กุลฺลูปมํ ความว่า มีอุปมาด้วยแพ บทว่า นิตฺถรณตฺถาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การข้ามโอฆะ ๔ บทว่า อุทกณฺณวํ ความว่า ห้วงน้ำใดลึกแต่ไม่กว้าง หรือกว้างแต่ไม่ลึก ห้วงน้ำนั้นไม่เรียกว่าอรรณพ ส่วนห้วงน้ำใดทั้งลึกทั้งกว้าง ห้วงน้ำนั้นเรียกว่าอรรณพ เพราะฉะนั้น บทว่า มหนฺตํ อุทกณฺณวํ ความว่า ห้วงน้ำใหญ่ กว้าง และลึก นี้คือความหมายในที่นี้ ที่ชื่อว่า น่าหวาดระแวง คือ ที่ที่ปรากฏร่องรอยที่อยู่ของพวกโจร ปรากฏร่องรอยที่ยืน ที่นั่ง ที่นอน ที่ชื่อว่า มีภัยเฉพาะหน้า คือ ที่ที่ปรากฏมนุษย์ถูกพวกโจรฆ่า ถูกปล้น ถูกทุบตี บทว่า อุตฺตรเสตุ ความว่า สะพานที่สร้างขึ้นเหนือห้วงน้ำ บทว่า กุลฺลํ พนฺธิตฺวา ความว่า แพ ได้แก่สิ่งที่มัดรวมกันเป็นกลุ่มเพื่อประโยชน์แก่การข้าม ส่วนเรือโคลงเคลง เป็นต้น ที่ผูกโดยการปูลาด เรียกว่า อุลุมปะ บทว่า อุจฺจาเรตฺวา ความว่า วางไว้ บทว่า กิจฺจการี ความว่า ผู้ทำสิ่งที่ควรทำ ผู้ทำสิ่งที่สมควร ผู้ทำสิ่งที่เหมาะสม ในบทว่า ธมฺมาปิ โว ปหาตพฺพา นี้ ธรรม ได้แก่ สมถะและวิปัสสนา เพราะว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้ละฉันทราคะแม้ในสมถะ แม้ในวิปัสสนา พระองค์ทรงให้ละฉันทราคะในสมถะ ณ ที่ไหน? ณ ที่นี้ พระองค์ทรงให้ละฉันทราคะในสมถะ (ดังที่ตรัสว่า) "ดูก่อนอุทายิ ด้วยเหตุนี้แล เรากล่าวถึงการละแม้ซึ่งเนวสัญญานาสัญญายตนะ เธอเห็นสังโยชน์นั้นแม้น้อยหรือมาก ที่เราไม่กล่าวถึงการละบ้างหรือไม่" (ม.นิ. ๒.๑๕๖) ณ ที่นี้ พระองค์ทรงให้ละฉันทราคะในวิปัสสนา (ดังที่ตรัสว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หากเธอทั้งหลายไม่พึงยึดมั่น ไม่พึงหมกมุ่น ไม่พึงหวงแหนทิฏฐิอันบริสุทธิ์ผุดผ่องอย่างนี้" (ม.นิ. ๑.๔๐๑) แต่ในที่นี้ พระองค์เมื่อทรงให้ละในทั้งสองอย่าง จึงตรัสว่า "ธรรมทั้งหลายอันเธอพึงละ, ไม่ต้องกล่าวถึงอธรรมเลย" တတြာယံ အဓိပ္ပာယော – ဘိက္ခဝေ, အဟံ ဧဝရူပေသု သန္တပ္ပဏီတေသု ဓမ္မေသု ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ဝဒါမိ, ကိံ ပန ဣမသ္မိံ အသဒ္ဓမ္မေ ဂါမဓမ္မေ ဝသလဓမ္မေ ဒုဋ္ဌုလ္လေ ဩဒကန္တိကေ, ယတ္ထ အယံ အရိဋ္ဌော မောဃပုရိသော နိဒ္ဒေါသသညီ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂံ နာလံ အန္တရာယာယာတိ ဝဒတိ. အရိဋ္ဌေန ဝိယ န တုမှေဟိ မယှံ သာသနေ ကလလံ ဝါ ကစဝရံ ဝါ ပက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ ဧဝံ ဘဂဝါ ဣမိနာပိ ဩဝါဒေန အရိဋ္ဌံယေဝ နိဂ္ဂဏှာတိ. ในเรื่องนั้น มีอธิบายดังนี้ – ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวถึงการละฉันทราคะในธรรมทั้งหลายอันสงบประณีตเช่นนี้ ก็จะกล่าวไปไยในอสัทธรรมนี้ อันเป็นคามธรรม วสลธรรม ทุฏฐุลละ เป็นไปในทางน้ำ ซึ่งอริฏฐโมฆบุรุษผู้นี้มีความสำคัญว่าไม่มีโทษ กล่าวว่า ฉันทราคะในกามคุณ ๕ ไม่สามารถทำอันตรายได้ "เธอทั้งหลายไม่พึงใส่เปือกตมหรือหยากเยื่อในศาสนาของเราเหมือนอย่างอริฏฐะ" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงข่มอริฏฐะด้วยโอวาทแม้นี้ ၂၄၁. ဣဒါနိ ယော ပဉ္စသု ခန္ဓေသု တိဝိဓဂ္ဂါဟဝသေန အဟံ မမန္တိ ဂဏှာတိ, သော မယှံ သာသနေ အယံ အရိဋ္ဌော ဝိယ ကလလံ ကစဝရံ ပက္ခိပတီတိ ဒဿေန္တော ဆယိမာနိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနီတိ ဒိဋ္ဌိပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိယာ အာရမ္မဏမ္ပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိယာ ပစ္စယောပိ. ရူပံ ဧတံ မမာတိအာဒီသု ဧတံ မမာတိ တဏှာဂ္ဂါဟော. ဧသောဟမသ္မီတိ မာနဂ္ဂါဟော. ဧသော မေ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော. ဧဝံ ရူပါရမ္မဏာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ ဟောန္တိ. ရူပံ ပန အတ္တာတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဒိဋ္ဌံ ရူပါယတနံ, သုတံ သဒ္ဒါယတနံ, မုတံ ဂန္ဓာယတနံ ရသာယတနံ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ, တဉှိ ပတွာ ဂဟေတဗ္ဗတော မုတန္တိ ဝုတ္တံ. အဝသေသာနိ သတ္တာယတနာနိ ဝိညာတံ နာမ. ပတ္တန္တိ ပရိယေသိတွာ ဝါ အပရိယေသိတွာ ဝါ ပတ္တံ. ပရိယေသိတန္တိ ပတ္တံ ဝါ အပ္ပတ္တံ ဝါ ပရိယေသိတံ. အနုဝိစရိတံ မနသာတိ စိတ္တေန အနုသဉ္စရိတံ. လောကသ္မိဉှိ ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, ပရိယေသိတွာ နောပတ္တမ္ပိ. အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အတ္ထိ, အပရိယေသိတွာ နောပတ္တမ္ပိ. တတ္ထ ပရိယေသိတွာ ပတ္တံ ပတ္တံ နာမ. ပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ ပရိယေသိတံ နာမ. အပရိယေသိတွာ ပတ္တဉ္စ, အပရိယေသိတွာ နောပတ္တဉ္စ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ. ๒๔๑. บัดนี้ พระองค์เมื่อจะทรงแสดงว่า ผู้ใดยึดถือในขันธ์ ๕ ด้วยอำนาจแห่งการยึดถือ ๓ อย่างว่า เรา ของเรา ผู้นั้นย่อมใส่เปือกตมและหยากเยื่อในศาสนาของเราเหมือนอริฏฐะผู้นี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ทิฏฐิฏฐาน ๖ ประการเหล่านี้" ในคำเหล่านั้น คำว่า ทิฏฐิฏฐาน คือ แม้ทิฏฐิก็เป็นทิฏฐิฏฐาน แม้อารมณ์ของทิฏฐิก็เป็นทิฏฐิฏฐาน แม้ปัจจัยของทิฏฐิก็เป็นทิฏฐิฏฐาน ในคำเป็นต้นว่า "รูปนั่นของเรา" คำว่า "นั่นของเรา" เป็นการยึดถือด้วยตัณหา คำว่า "นั่นเป็นเรา" เป็นการยึดถือด้วยมานะ คำว่า "นั่นเป็นอัตตาของเรา" เป็นการยึดถือด้วยทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ตัณหา มานะ และทิฏฐิที่มีรูปเป็นอารมณ์จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว แต่ไม่พึงกล่าวว่า รูปเป็นอัตตา แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน สิ่งที่เห็น คือ รูปายตนะ สิ่งที่ได้ยิน คือ สัททายตนะ สิ่งที่ทราบ คือ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ เพราะสิ่งนั้นอันบุคคลพึงรับรู้โดยการเข้าถึง จึงเรียกว่า มุตะ (สิ่งที่ทราบ) อายตนะที่เหลือ ๗ อย่าง ชื่อว่า วิญญาตัง (สิ่งที่รู้แจ้ง) สิ่งที่บรรลุ คือ สิ่งที่บรรลุแล้ว ไม่ว่าจะแสวงหาหรือไม่แสวงหาก็ตาม สิ่งที่แสวงหา คือ สิ่งที่แสวงหาแล้ว ไม่ว่าจะบรรลุหรือไม่บรรลุก็ตาม สิ่งที่ใจเที่ยวตาม คือ สิ่งที่จิตเที่ยวไปตาม ในโลกนี้ สิ่งที่แสวงหาแล้วบรรลุก็มี สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่บรรลุก็มี สิ่งที่ไม่แสวงหาแต่บรรลุก็มี สิ่งที่ไม่แสวงหาและไม่บรรลุก็มี ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น สิ่งที่แสวงหาแล้วบรรลุ ชื่อว่า ปัตตัง (สิ่งที่บรรลุ) สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่บรรลุ ชื่อว่า ปริเยสิตัง (สิ่งที่แสวงหา) ทั้งสิ่งที่ไม่ได้แสวงหาแต่บรรลุ และสิ่งที่ไม่ได้แสวงหาและไม่บรรลุ ชื่อว่า มนสานุวิจริตัง (สิ่งที่ใจเที่ยวตาม) အထ ဝါ ပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ အပရိယေသိတွာ ပတ္တမ္ပိ ပတ္တဋ္ဌေန ပတ္တံ နာမ. ပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ ပရိယေသိတံ နာမ. အပရိယေသိတွာ နောပတ္တံ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ. သဗ္ဗံ ဝါ ဧတံ မနသာ အနုဝိစရိတတ္တာ မနသာနုဝိစရိတံ နာမ. ဣမိနာ ဝိညာဏာရမ္မဏာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ, ဒေသနာဝိလာသေန ဟေဋ္ဌာ ဒိဋ္ဌာဒိအာရမ္မဏဝသေန ဝိညာဏံ ဒဿိတံ[Pg.17]. ယမ္ပိ တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနန္တိ ယမ္ပိ ဧတံ သော လောကောတိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တံ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ. อีกอย่างหนึ่ง ทั้งสิ่งที่แสวงหาแล้วบรรลุ และสิ่งที่ไม่ได้แสวงหาแต่บรรลุ โดยความหมายว่าเป็นสิ่งที่บรรลุแล้ว ชื่อว่า ปัตตัง สิ่งที่แสวงหาแล้วไม่บรรลุ ชื่อว่า ปริเยสิตัง สิ่งที่ไม่ได้แสวงหาและไม่บรรลุ ชื่อว่า มนสานุวิจริตัง หรือว่า ทั้งหมดนั้น ชื่อว่า มนสานุวิจริตัง เพราะเป็นสิ่งที่ใจเที่ยวไปตาม ด้วยคำนี้ ตัณหา มานะ และทิฏฐิที่มีวิญญาณเป็นอารมณ์จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว โดยวิลาสแห่งเทศนา ได้ทรงแสดงวิญญาณไว้ในเบื้องต่ำโดยนัยแห่งอารมณ์มีสิ่งที่เห็นเป็นต้น แม้ทิฏฐิฏฐานใดนั้น คือ แม้ทิฏฐิฏฐานใดนี้ ที่เป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "นั่นโลก" သော လောကော သော အတ္တာတိ ယာ ဧသာ ‘‘ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ပဝတ္တာ ဒိဋ္ဌိ လောကော စ အတ္တာ စာတိ ဂဏှာတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သော ပေစ္စ ဘဝိဿာမီတိ သော အဟံ ပရလောကံ ဂန္တွာ နိစ္စော ဘဝိဿာမိ, ဓုဝေါ သဿတော အဝိပရိဏာမဓမ္မော ဘဝိဿာမိ, သိနေရုမဟာပထဝီမဟာသမုဒ္ဒါဒီဟိ သဿတီဟိ သမံ တထေဝ ဌဿာမိ. တမ္ပိ ဧတံ မမာတိ တမ္ပိ ဒဿနံ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ သမနုပဿတိ. ဣမိနာ ဒိဋ္ဌာရမ္မဏာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိယော ကထိတာ. ဝိပဿနာယ ပဋိဝိပဿနာကာလေ ဝိယ ပစ္ဆိမဒိဋ္ဌိယာ ပုရိမဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏကာလေ ဧဝံ ဟောတိ. ทิฏฐิใดที่ยึดถือว่า "นั่นโลก นั่นอัตตา" ซึ่งเป็นไปโดยนัยเป็นต้นว่า "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" พระองค์ทรงหมายถึงทิฏฐินั้นจึงตรัสไว้ "เรานั้นละไปแล้วจักเป็น" คือ เรานั้นไปสู่ปรโลกแล้ว จักเป็นผู้เที่ยง จักเป็นผู้ยั่งยืน เป็นผู้คงที่ มีความไม่แปรผันเป็นธรรมดา จักตั้งอยู่เช่นนั้นเทียว เสมอกับสิ่งที่ยั่งยืนทั้งหลายมีเขาสิเนรุ มหาปฐพี และมหาสมุทรเป็นต้น ย่อมตามเห็นแม้ทิฏฐินั้นว่า "นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นอัตตาของเรา" ด้วยคำนี้ ตัณหา มานะ และทิฏฐิที่มีทิฏฐิเป็นอารมณ์จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว ย่อมเป็นเช่นนี้ในกาลที่ทิฏฐิหลังยึดถือทิฏฐิแรก เหมือนในกาลที่ปฏิวิปัสสนาของวิปัสสนา သုက္ကပက္ခေ ရူပံ နေတံ မမာတိ ရူပေ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာ ပဋိက္ခိတ္တာ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. သမနုပဿတီတိ ဣမဿ ပန ပဒဿ တဏှာသမနုပဿနာ မာနသမနုပဿနာ ဒိဋ္ဌိသမနုပဿနာ ဉာဏသမနုပဿနာတိ စတဿော သမနုပဿနာတိ အတ္ထော. တာ ကဏှပက္ခေ တိဿန္နံ သမနုပဿနာနံ, သုက္ကပက္ခေ ဉာဏသမနုပဿနာယ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. အသတိ န ပရိတဿတီတိ အဝိဇ္ဇမာနေ ဘယပရိတဿနာယ တဏှာပရိတဿနာယ ဝါ န ပရိတဿတိ. ဣမိနာ ဘဂဝါ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓဝိနာသေ အပရိတဿမာနံ ခီဏာသဝံ ဒဿေန္တော ဒေသနံ မတ္ထကံ ပါပေသိ. ในสุกกปักษ์ การยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิในรูปว่าเป็นของเรา ย่อมเป็นอันถูกปฏิเสธ แม้ในเวทนาเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนบทว่า สมุนปสฺสตีติ นี้ มีความหมายว่า การพิจารณาเห็น ๔ อย่าง คือ การพิจารณาเห็นด้วยตัณหา การพิจารณาเห็นด้วยมานะ การพิจารณาเห็นด้วยทิฏฐิ และการพิจารณาเห็นด้วยญาณ. บรรดาการพิจารณาเห็นเหล่านั้น พึงทราบว่า ในกัณหปักษ์ เป็นการพิจารณาเห็น ๓ อย่าง ในสุกกปักษ์ เป็นการพิจารณาเห็นด้วยญาณ. บทว่า อสติ น ปริตสฺสตีติ ความว่า เมื่อไม่มีอยู่ ย่อมไม่เศร้าโศกด้วยความเศร้าโศกเพราะความกลัว หรือด้วยความเศร้าโศกเพราะตัณหา. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงพระขีณาสพผู้ไม่เศร้าโศกในความวินาศแห่งขันธ์ภายใน จึงทรงนำเทศนาถึงที่สุดยอด. ၂၄၂. ဧဝံ ဝုတ္တေ အညတရော ဘိက္ခူတိ ဧဝံ ဘဂဝတာ ဝုတ္တေ အညတရော အနုသန္ဓိကုသလော ဘိက္ခု – ‘‘ဘဂဝတာ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓဝိနာသေ အပရိတဿန္တံ ခီဏာသဝံ ဒဿေတွာ ဒေသနာ နိဋ္ဌာပိတာ, အဇ္ဈတ္တံ အပရိတဿန္တေ ခေါ ပန သတိ အဇ္ဈတ္တံ ပရိတဿကေန ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရဝိနာသေ ပရိတဿကေန အပရိတဿကေန စာပိ ဘဝိတဗ္ဗံ. ဣတိ ဣမေဟိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အယံ ပဉှော ပုစ္ဆိတဗ္ဗော’’တိ စိန္တေတွာ ဧကံသံ စီဝရံ ကတွာ အဉ္ဇလိံ ပဂ္ဂယှ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ. ဗဟိဒ္ဓါ အသတီတိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရဝိနာသေ. အဟု ဝတ မေတိ အဟောသိ ဝတ မေ ဘဒ္ဒကံ ယာနံ ဝါဟနံ ဟိရညံ သုဝဏ္ဏန္တိ အတ္ထော. တံ ဝတ မေ နတ္ထီတိ တံ ဝတ ဣဒါနိ မယှံ နတ္ထိ, ရာဇူဟိ ဝါ စောရေဟိ ဝါ ဟဋံ, အဂ္ဂိနာ ဝါ ဒဍ္ဎံ, ဥဒကေန ဝါ ဝုဠှံ, ပရိဘောဂေန [Pg.18] ဝါ ဇိဏ္ဏံ. သိယာ ဝတ မေတိ ဘဝေယျ ဝတ မယှံ ယာနံ ဝါဟနံ ဟိရညံ သုဝဏ္ဏံ သာလိ ဝီဟိ ယဝေါ ဂေါဓုမော. တံ ဝတာဟံ န လဘာမီတိ တမဟံ အလဘမာနော တဒနုစ္ဆဝိကံ ကမ္မံ အကတွာ နိသိန္နတ္တာ ဣဒါနိ န လဘာမီတိ သောစတိ, အယံ အဂါရိယသောစနာ, အနဂါရိယဿ ပတ္တစီဝရာဒီနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๒๔๒. บทว่า เอวํ วุตฺเต อญฺญตโร ภิกฺขูติ ความว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุรูปหนึ่งผู้ฉลาดในการเชื่อมความ ได้คิดว่า “พระผู้มีพระภาคทรงแสดงพระขีณาสพผู้ไม่เศร้าโศกในความวินาศแห่งขันธ์ภายในแล้วทรงจบเทศนา แต่เมื่อมีผู้ไม่เศร้าโศกในภายใน ก็พึงมีผู้เศร้าโศกในภายใน และพึงมีทั้งผู้เศร้าโศกและผู้ไม่เศร้าโศกในความวินาศแห่งบริขารภายนอกด้วย ด้วยเหตุ ๔ ประการนี้ ปัญหานี้ควรถาม” ดังนี้แล้ว ทำจีวรเฉวียงบ่า ประคองอัญชลี ได้ทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค. บทว่า พหิทฺธา อสตีติ คือ ในความวินาศแห่งบริขารภายนอก. บทว่า อหุ วต เมติ ความว่า หนอ เราได้เคยมี ยาน พาหนะ เงิน ทอง อันดี. บทว่า ตํ วต เม นตฺถีติ ความว่า หนอ บัดนี้สิ่งนั้นไม่มีแก่เรา ถูกพระราชาหรือโจรริบไป ถูกไฟไหม้ ถูกน้ำพัดไป หรือเก่าคร่ำคร่าเพราะการใช้สอย. บทว่า สิยา วต เมติ ความว่า พึงมีหนอแก่เรา ซึ่งยาน พาหนะ เงิน ทอง ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวบาร์เลย์ ข้าวสาลี. บทว่า ตํ วตาหํ น ลภามีติ ความว่า เมื่อเราไม่ได้สิ่งนั้น เพราะไม่ได้ทำการงานที่สมควรแก่สิ่งนั้น นั่งอยู่เฉยๆ บัดนี้จึงไม่ได้ ย่อมเศร้าโศก, นี้เป็นการเศร้าโศกของผู้ครองเรือน, ส่วนของอนาคาริก พึงทราบโดยนัยแห่งบาตรและจีวรเป็นต้น. အပရိတဿနာဝါရေ န ဧဝံ ဟောတီတိ ယေဟိ ကိလေသေဟိ ဧဝံ ဘဝေယျ, တေသံ ပဟီနတ္တာ န ဧဝံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာဓိဋ္ဌာနပရိယုဋ္ဌာနာဘိနိဝေသာနုသယာနန္တိ ဒိဋ္ဌီနဉ္စ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနာနဉ္စ ဒိဋ္ဌာဓိဋ္ဌာနာနဉ္စ ဒိဋ္ဌိပရိယုဋ္ဌာနာနဉ္စ အဘိနိဝေသာနုသယာနဉ္စ. သဗ္ဗသင်္ခါရသမထာယာတိ နိဗ္ဗာနတ္ထာယ. နိဗ္ဗာနဉှိ အာဂမ္မ သဗ္ဗသင်္ခါရာဣဉ္ဇိတာနိ, သဗ္ဗသင်္ခါရစလနာနိ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ သမ္မန္တိ ဝူပသမ္မန္တိ, တသ္မာ တံ, ‘‘သဗ္ဗသင်္ခါရသမထော’’တိ ဝုစ္စတိ. တဒေဝ စ အာဂမ္မ ခန္ဓူပဓိ ကိလေသူပဓိ အဘိသင်္ခါရူပဓိ, ပဉ္စကာမဂုဏူပဓီတိ ဣမေ ဥပဓယော ပဋိနိဿဇ္ဇိယန္တိ, တဏှာ ခီယတိ ဝိရဇ္ဇတိ နိရုဇ္ဈတိ, တသ္မာ တံ, ‘‘သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ တဏှာက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓော’’တိ ဝုစ္စတိ. နိဗ္ဗာနာယာတိ အယံ ပနဿ သရူပနိဒ္ဒေသော, ဣတိ သဗ္ဗေဟေဝ ဣမေဟိ ပဒေဟိ နိဗ္ဗာနဿ သစ္ဆိကိရိယတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေန္တဿာတိ အယမတ္ထော ဒီပိတော. တဿေဝံ ဟောတီတိ တဿ ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဥစ္ဆိဇ္ဇိဿာမိ နာမဿု, ဝိနဿိဿာမိ နာမဿု, နာဿု နာမ ဘဝိဿာမီတိ ဧဝံ ဟောတိ. ဒိဋ္ဌိဂတိကဿ ဟိ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ သုညတာပဋိသံယုတ္တံ ကတွာ ဒေသိယမာနံ ဓမ္မံ သုဏန္တဿ တာသော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘တာသော ဟေသော, ဘိက္ခဝေ, အသုတဝတော ပုထုဇ္ဇနဿ နော စဿံ, နော စ မေ သိယာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅၅). ในวาระแห่งการไม่เศร้าโศก บทว่า น เอวํ โหตีติ ความว่า ไม่เป็นอย่างนั้น เพราะกิเลสเหล่าใดที่พึงทำให้เป็นอย่างนั้น กิเลสเหล่านั้นถูกละแล้ว. บทว่า ทิฏฺฐิฏฺฐานาธิฏฺฐานปริยุฏฺฐานาภินิเวสานุสยานนฺติ ได้แก่ แห่งทิฏฐิทั้งหลาย ที่ตั้งแห่งทิฏฐิทั้งหลาย การยึดมั่นในทิฏฐิทั้งหลาย การกลุ้มรุมแห่งทิฏฐิทั้งหลาย และอนุสัยคือความยึดมั่น. บทว่า สพฺพสงฺขารสมถายาติ คือ เพื่อนิพพาน. จริงอยู่ เพราะอาศัยนิพพาน ความหวั่นไหวแห่งสังขารทั้งปวง ความเคลื่อนไหวแห่งสังขารทั้งปวง ความสั่นสะเทือนแห่งสังขารทั้งปวง ย่อมสงบ ย่อมระงับไป เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นจึงเรียกว่า “สัพพสังขารสมถะ”. และเพราะอาศัยนิพพานนั้นเอง อุปธิเหล่านี้ คือ ขันธูปธิ กิเลสูปธิ อภิสังขารูปธิ และปัญจกามคุณูปธิ ย่อมเป็นอันถูกสละคืน ตัณหาย่อมสิ้นไป คลายไป ดับไป เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นจึงเรียกว่า “สัพพูปธิปฏินิสสัคคะ ตัณหักขยะ วิราคะ นิโรธะ”. บทว่า นิพฺพานายาติ นี้เป็นการแสดงสภาวะของนิพพานนั้น, ดังนั้น ด้วยบททั้งหมดเหล่านี้ ความหมายนี้จึงเป็นอันแสดงแล้วว่า (แห่งธรรม) ที่ทรงแสดงเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน. บทว่า ตสฺเสวํ โหตีติ ความว่า ความคิดย่อมมีแก่ผู้มีทิฏฐิเป็นคติอย่างนี้ว่า เราจักขาดสูญหนอ เราจักพินาศหนอ เราจักไม่มีหนอ. จริงอยู่ เมื่อผู้มีทิฏฐิเป็นคติ ฟังธรรมที่ท่านแสดงประกอบด้วยสุญญตา โดยยกไตรลักษณ์ขึ้นแสดง ความหวาดกลัวย่อมเกิดขึ้น. ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย นั่นเป็นความหวาดกลัวของปุถุชนผู้ไม่ได้สดับว่า เราจักไม่มี สิ่งของของเราจักไม่มี” (สํ. นิ. ๓.๕๕). ၂၄၃. ဧတ္တာဝတာ ဗဟိဒ္ဓါပရိက္ခာရဝိနာသေ တဿနကဿ စ နောတဿနကဿ စ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓဝိနာသေ တဿနကဿ စ နောတဿနကဿ စာတိ ဣမေသံ ဝသေန စတုက္ကောဋိကာ သုညတာ ကထိတာ. ဣဒါနိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရံ ပရိဂ္ဂဟံ နာမ ကတွာ, ဝီသတိဝတ္ထုကံ သက္ကာယဒိဋ္ဌိံ အတ္တဝါဒုပါဒါနံ နာမ ကတွာ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိပမုခါ ဒွါသဋ္ဌိ ဒိဋ္ဌိယော ဒိဋ္ဌိနိဿယံ နာမ ကတွာ တိကောဋိကံ သုညတံ ဒဿေတုံ တံ, ဘိက္ခဝေ, ပရိဂ္ဂဟန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရိဂ္ဂဟန္တိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရံ. ပရိဂ္ဂဏှေယျာထာတိ ယထာ ဝိညူ မနုဿော ပရိဂ္ဂဏှေယျ[Pg.19]. အဟမ္ပိ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, တုမှေပိ န ပဿထ, အဟမ္ပိ န ပဿာမိ, ဣတိ ဧဝရူပေါ ပရိဂ္ဂဟော နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ๒๔๓. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ สุญญตาอันมีองค์ ๔ คือ โดยนัยแห่งผู้หวาดกลัวและไม่หวาดกลัวในความวินาศแห่งบริขารภายนอก และผู้หวาดกลัวและไม่หวาดกลัวในความวินาศแห่งขันธ์ภายใน จึงเป็นอันตรัสไว้แล้ว. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงสุญญตาอันมีองค์ ๓ โดยทรงทำบริขารภายนอกให้ชื่อว่าปริคคหะ, ทรงทำสักกายทิฏฐิมีวัตถุ ๒๐ ให้ชื่อว่าอัตตวาทุปาทาน, ทรงทำทิฏฐิ ๖๒ มีสักกายทิฏฐิเป็นประมุขให้ชื่อว่าทิฏฐินิสสัย จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ตํ ภิกฺขเว ปริคฺคหํ (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ปริคคหะนั้น). ในบทเหล่านั้น บทว่า ปริคฺคหํ ได้แก่ บริขารภายนอก. บทว่า ปริคฺคณฺเหยฺยาถาติ ความว่า พึงยึดถือเหมือนที่วิญญูชนพึงยึดถือ. บทว่า อหมฺปิ โข ตํ ภิกฺขเวติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พวกเธอก็ไม่เห็น แม้เราก็ไม่เห็น, ดังนี้ ทรงแสดงว่า ปริคคหะเช่นนั้นไม่มี. พึงทราบความหมายในทุกแห่งอย่างนี้. ၂၄၄. ဧဝံ တိကောဋိကံ သုညတံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အဇ္ဈတ္တက္ခန္ဓေ အတ္တာတိ ဗဟိဒ္ဓါ ပရိက္ခာရေ အတ္တနိယန္တိ ကတွာ ဒွိကောဋိကံ ဒဿေန္တော အတ္တနိ ဝါ, ဘိက္ခဝေ, သတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အယံ သင်္ခေပတ္ထော, ဘိက္ခဝေ, အတ္တနိ ဝါ သတိ ဣဒံ မေ ပရိက္ခာရဇာတံ အတ္တနိယန္တိ အဿ, အတ္တနိယေဝ ဝါ ပရိက္ခာရေ သတိ အယံ မေ အတ္တာ ဣမဿ ပရိက္ခာရဿ သာမီတိ, ဧဝံ အဟန္တိ. သတိ မမာတိ, မမာတိ သတိ အဟန္တိ ယုတ္တံ ဘဝေယျ. သစ္စတောတိ ဘူတတော, ထေတတောတိ တထတော ထိရတော ဝါ. ๒๔๔. ครั้นทรงแสดงสุญญตาอันมีองค์ ๓ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงสุญญตาอันมีองค์ ๒ โดยทรงทำขันธ์ภายในให้เป็นอัตตา และบริขารภายนอกให้เป็นอัตตนิยะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อตฺตนิ วา ภิกฺขเว สติ. ในบทเหล่านั้น มีความหมายโดยย่อดังนี้: ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่ออัตตามีอยู่ ก็พึงมีว่า กองบริขารนี้เป็นของเนื่องด้วยตนของเรา, หรือเมื่อบริขารอันเป็นของเนื่องด้วยตนมีอยู่ ก็พึงมีว่า นี่คืออัตตาของเราผู้เป็นเจ้าของบริขารนี้, อย่างนี้คือ “เรา”. บทว่า สติ มมาติ ความว่า เมื่อ “ของเรา” มีอยู่, หรือเมื่อ “ของเรา” มีอยู่ “เรา” ก็มีอยู่ จึงจะควร. บทว่า สจฺจโตติ คือ โดยความเป็นจริง. บทว่า เถตโตติ คือ โดยความเป็นเช่นนั้น หรือโดยความมั่นคง. ဣဒါနိ ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဧဝံ တိပရိဝဋ္ဋဝသေန အဂ္ဂဏှန္တော အယံ အရိဋ္ဌော ဝိယ မယှံ သာသနေ ကလလံ ကစဝရံ ပက္ခိပတီတိ ဒဿေန္တော တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနိစ္စံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, ယသ္မာ ဟုတွာ န ဟောတိ, တသ္မာ အနိစ္စံ. ဥပ္ပာဒဝယဝတ္တိတော ဝိပရိဏာမတာဝကာလိကနိစ္စပဋိက္ခေပဋ္ဌေန ဝါတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အနိစ္စံ. ဒုက္ခံ, ဘန္တေတိ, ဘန္တေ, ပဋိပီဠနာကာရေန ဒုက္ခံ, သန္တာပဒုက္ခမဒုက္ခဝတ္ထုကသုခပဋိက္ခေပဋ္ဌေန ဝါတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဒုက္ခံ. ဝိပရိဏာမဓမ္မန္တိ ဘဝသင်္ကန္တိဥပဂမနသဘာဝံ ပကတိဘာဝဝိဇဟနသဘာဝံ. ကလ္လံ နု တံ သမနုပဿိတုံ ဧတံ မမ, ဧသောဟမသ္မိ, ဧသော မေ အတ္တာတိ ယုတ္တံ နု ခေါ တံ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟာနံ ဝသေန အဟံ မမာတိ ဧဝံ ဂဟေတုံ. နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ ဣမိနာ တေ ဘိက္ခူ အဝသဝတ္တနာကာရေန ရူပံ, ဘန္တေ, အနတ္တာတိ ပဋိဇာနန္တိ. သုညအဿာမိကအနိဿရအတ္တပဋိက္ခေပဋ္ဌေန ဝါတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ အနတ္တာ. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า ภิกษุนี้ผู้ไม่ยึดถือเบญจขันธ์เหล่านี้ว่า เป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา โดยอาการมีปริวัฏฏ์ ๓ อย่างนี้ เป็นดุจพระอริฏฐะ ย่อมใส่เปือกตมและหยากเยื่อลงในศาสนาของเรา จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนิจฺจํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเคยมีแล้วกลับไม่มี ฉะนั้น จึงชื่อว่าไม่เที่ยง. หรือชื่อว่าไม่เที่ยงด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยมีความเกิดและความเสื่อมเป็นไป โดยมีความแปรปรวน โดยเป็นของชั่วคราว และโดยความหมายว่าปฏิเสธความเที่ยง. บทว่า ทุกฺขํ ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชื่อว่าเป็นทุกข์โดยอาการที่บีบคั้น. หรือชื่อว่าเป็นทุกข์ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยเป็นทุกข์คือความเดือดร้อน โดยเป็นวัตถุแห่งทุกข์ที่ไม่ใช่ทุกข์ และโดยความหมายว่าปฏิเสธสุข. บทว่า วิปริณามธมฺมํ ได้แก่ มีความก้าวไปสู่ภพอื่นเป็นสภาพ มีการละภาวะปกติเป็นสภาพ. บทว่า กลฺลํ นุ ตํ สมนุปสฺสิตุํ เอตํ มม เอโสหมสฺมิ เอโส เม อตฺตา ความว่า ควรหรือหนอที่จะยึดถือรูปนั้นว่า นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ ๓ อย่างนี้. ด้วยคำว่า โน เหตํ ภนฺเต ภิกษุเหล่านั้นย่อมปฏิญาณว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ รูปเป็นอนัตตา โดยอาการที่ไม่อยู่ในอำนาจ. หรือชื่อว่าเป็นอนัตตาด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ โดยเป็นของสูญ โดยไม่มีเจ้าของ โดยไม่มีผู้เป็นใหญ่ และโดยความหมายว่าปฏิเสธความเป็นอัตตา. ဘဂဝါ ဟိ ကတ္ထစိ အနိစ္စဝသေန အနတ္တတ္တံ ဒဿေတိ, ကတ္ထစိ ဒုက္ခဝသေန, ကတ္ထစိ ဥဘယဝသေန. ‘‘စက္ခု အတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ, တံ န ဥပပဇ္ဇတိ, စက္ခုဿ ဥပ္ပာဒေါပိ ဝယောပိ ပညာယတိ. ယဿ ခေါ ပန ဥပ္ပာဒေါပိ ဝယောပိ ပညာယတိ, အတ္တာ မေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စ ဝေတိ စာတိ ဣစ္စဿ ဧဝမာဂတံ ဟောတိ, တသ္မာ တံ န ဥပပဇ္ဇတိ စက္ခု အတ္တာတိ ယော ဝဒေယျ, ဣတိ စက္ခု အနတ္တာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၄၂၂) ဣမသ္မိဉှိ ဆဆက္ကသုတ္တေ အနိစ္စဝသေန အနတ္တတံ ဒဿေတိ. ‘‘ရူပဉ္စ ဟိဒံ, ဘိက္ခဝေ[Pg.20], အတ္တာ အဘဝိဿ, နယိဒံ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တေယျ, လဗ္ဘေထ စ ရူပေ ‘ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’တိ. ယသ္မာ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ အနတ္တာ, တသ္မာ ရူပံ အာဗာဓာယ သံဝတ္တတိ, န စ လဗ္ဘတိ ရူပေ ‘ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတု, ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီ’’’တိ (မဟာဝ. ၂၀; သံ. နိ. ၃.၅၉) ဣမသ္မိံ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တေ ဒုက္ခဝသေန အနတ္တတံ ဒဿေတိ. ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စံ, ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ, ယံ ဒုက္ခံ တဒနတ္တာ, ယဒနတ္တာ တံ ‘နေတံ မမ, နေသောဟမသ္မိ, န မေသော အတ္တာ’တိ ဧဝမေတံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၇၆) ဣမသ္မိံ အရဟတ္တသုတ္တေ ဥဘယဝသေန အနတ္တတံ ဒဿေတိ. ကသ္မာ? အနိစ္စံ ဒုက္ခဉ္စ ပါကဋံ. အနတ္တာတိ န ပါကဋံ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยความเป็นของไม่เที่ยงในบางแห่ง, ทรงแสดงโดยความเป็นทุกข์ในบางแห่ง, ทรงแสดงโดยทั้งสองอย่างในบางแห่ง. ในฉฉักกสูตรนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยความเป็นของไม่เที่ยงว่า "ผู้ใดพึงกล่าวว่า จักษุเป็นอัตตา คำของผู้นั้นย่อมไม่สมควร เพราะความเกิดและความเสื่อมแห่งจักษุย่อมปรากฏ ก็เมื่อสิ่งใดมีความเกิดและความเสื่อมปรากฏอยู่ ก็จะต้องสรุปได้ว่า อัตตาของเราย่อมเกิดขึ้นและเสื่อมไป ดังนี้ เพราะเหตุนั้น คำของผู้ที่พึงกล่าวว่า จักษุเป็นอัตตา จึงไม่สมควร ด้วยเหตุนี้ จักษุจึงเป็นอนัตตา". ในอนัตตลักขณสูตรนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยความเป็นทุกข์ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ถ้ารูปนี้จักได้เป็นอัตตาแล้ว รูปนี้ก็ไม่พึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลพึงได้ในรูปว่า รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพราะรูปเป็นอนัตตา ฉะนั้น รูปจึงเป็นไปเพื่ออาพาธ และบุคคลย่อมไม่ได้ในรูปว่า รูปของเราจงเป็นอย่างนี้เถิด รูปของเราอย่าได้เป็นอย่างนั้นเลย". ในอรหัตตสูตรนี้ พระองค์ทรงแสดงความเป็นอนัตตาโดยทั้งสองอย่างว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา สิ่งใดเป็นอนัตตา สิ่งนั้นบุคคลพึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา". เพราะเหตุไร? เพราะความไม่เที่ยงและความเป็นทุกข์ปรากฏชัด แต่ความเป็นอนัตตาไม่ปรากฏชัด. ပရိဘောဂဘာဇနာဒီသု ဟိ ဘိန္နေသု အဟော အနိစ္စန္တိ ဝဒန္တိ, အဟော အနတ္တာတိ ဝတ္တာ နာမ နတ္ထိ. သရီရေ ဂဏ္ဍပိဠကာဒီသု ဝါ ဥဋ္ဌိတာသု ကဏ္ဋကေန ဝါ ဝိဒ္ဓါ အဟော ဒုက္ခန္တိ ဝဒန္တိ, အဟော အနတ္တာတိ ပန ဝတ္တာ နာမ နတ္ထိ. ကသ္မာ? ဣဒဉှိ အနတ္တလက္ခဏံ နာမ အဝိဘူတံ ဒုဒ္ဒသံ ဒုပ္ပညာပနံ. တေန တံ ဘဂဝါ အနိစ္စဝသေန ဝါ ဒုက္ခဝသေန ဝါ ဥဘယဝသေန ဝါ ဒဿေတိ. တယိဒံ ဣမသ္မိမ္ပိ တေပရိဝဋ္ဋေ အနိစ္စဒုက္ခဝသေနေဝ ဒဿိတံ. ဝေဒနာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. จริงอยู่ เมื่อภาชนะเครื่องใช้สอยเป็นต้นแตกไป คนทั้งหลายย่อมกล่าวว่า อนิจจาเอ๋ย แต่ไม่มีใครกล่าวว่า อนัตตาเอ๋ย. หรือเมื่อฝีและต่อมเป็นต้นเกิดขึ้นในร่างกาย หรือถูกหนามตำ คนทั้งหลายย่อมกล่าวว่า ทุกข์เอ๋ย แต่ไม่มีใครกล่าวว่า อนัตตาเอ๋ย. เพราะเหตุไร? เพราะลักษณะแห่งอนัตตานี้ไม่ปรากฏชัด เห็นได้ยาก ทำให้รู้ได้ยาก. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงลักษณะนั้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงบ้าง โดยความเป็นทุกข์บ้าง หรือโดยทั้งสองอย่างบ้าง. ลักษณะนั้น ในปริวัฏฏ์ ๓ นี้ พระองค์ก็ทรงแสดงโดยความเป็นของไม่เที่ยงและเป็นทุกข์นั่นเอง. แม้ในเวทนาเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. တသ္မာ တိဟ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ယသ္မာ ဧတရဟိ အညဒါပိ ရူပံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ, တသ္မာတိ အတ္ထော. ယံကိဉ္စိ ရူပန္တိအာဒီနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ခန္ဓနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတာနေဝ. บทว่า ตสฺมา ติห ภิกฺขเว ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่รูปเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ทั้งในบัดนี้และในกาลอื่น ฉะนั้น. คำเป็นต้นว่า ยงฺกิญฺจิ รูปํ ข้าพเจ้าได้ขยายความไว้แล้วในขันธนิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. ၂၄၅. နိဗ္ဗိန္ဒတီတိ ဥက္ကဏ္ဌတိ. ဧတ္ထ စ နိဗ္ဗိဒါတိ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ အဓိပ္ပေတာ. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာယ ဟိ ဗဟူနိ နာမာနိ. ဧသာ ဟိ ကတ္ထစိ သညဂ္ဂန္တိ ဝုတ္တာ. ကတ္ထစိ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ. ကတ္ထစိ ပါရိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂန္တိ. ကတ္ထစိ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ. ကတ္ထစိ တမ္မယတာပရိယာဒါနန္တိ. ကတ္ထစိ တီဟိ နာမေဟိ. ကတ္ထစိ ဒွီဟီတိ. ๒๔๕. บทว่า นิพฺพินฺทติ แปลว่า ย่อมเบื่อหน่าย. ในที่นี้ คำว่า นิพพิทา ท่านประสงค์เอาวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. จริงอยู่ วุฏฐานคามินีวิปัสสนานั้นมีชื่อเรียกหลายอย่าง. เพราะในบางแห่ง ท่านเรียกว่า สัญญัคคะ. ในบางแห่งเรียกว่า ธัมมัฏฐิติญาณ. ในบางแห่งเรียกว่า ปาริสุทธิปธานิยังคะ. ในบางแห่งเรียกว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ. ในบางแห่งเรียกว่า ตัมมยตาปริยาทาน. ในบางแห่งเรียกด้วยชื่อ ๓ อย่าง. ในบางแห่งเรียกด้วยชื่อ ๒ อย่าง. တတ္ထ ပေါဋ္ဌပါဒသုတ္တေ တာဝ ‘‘သညာ ခေါ, ပေါဋ္ဌပါဒ, ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပစ္ဆာ ဉာဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၁.၄၁၆) ဧဝံ သညဂ္ဂန္တိ ဝုတ္တာ. သုသိမသုတ္တေ ‘‘ပုဗ္ဗေ ခေါ, သုသိမ, ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏံ[Pg.21], ပစ္ဆာ နိဗ္ဗာနေ ဉာဏ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၇၀) ဧဝံ ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏန္တိ ဝုတ္တာ. ဒသုတ္တရသုတ္တေ ‘‘ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိပဓာနိယင်္ဂ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၉) ဧဝံ ပါရိသုဒ္ဓိပဒါနိယင်္ဂန္တိ ဝုတ္တာ. ရထဝိနီတေ ‘‘ကိံ နု ခေါ, အာဝုသော, ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၂၅၇) ဧဝံ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ ဝုတ္တာ. သဠာယတနဝိဘင်္ဂေ ‘‘အတမ္မယတံ, ဘိက္ခဝေ, နိဿာယ အတမ္မယတံ အာဂမ္မ ယာယံ ဥပေက္ခာ နာနတ္တာ နာနတ္တသိတာ, တံ အဘိနိဝဇ္ဇေတွာ ယာယံ ဥပေက္ခာ ဧကတ္တာ ဧကတ္တသိတာ, တံ နိဿာယ တံ အာဂမ္မ ဧဝမေတိဿာ ပဟာနံ ဟောတိ, ဧဝမေတိဿာ သမတိက္ကမော ဟောတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၁၀) ဧဝံ တမ္မယတာပရိယာဒါနန္တိ ဝုတ္တာ. ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ ‘‘ယာ စ မုဉ္စိတုကမျတာ, ယာ စ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာ, ယာ စ သင်္ခါရုပေက္ခာ, ဣမေ ဓမ္မာ ဧကတ္ထာ ဗျဉ္ဇနမေဝ နာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၅၄) ဧဝံ တီဟိ နာမေဟိ ဝုတ္တာ. ပဋ္ဌာနေ ‘‘အနုလောမံ ဂေါတြဘုဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော, အနုလောမံ ဝေါဒါနဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဧဝံ ဒွီဟိ နာမေဟိ ဝုတ္တာ. ဣမသ္မိံ ပန အလဂဒ္ဒသုတ္တေ နိဗ္ဗိန္ဒတီတိ နိဗ္ဗိဒါနာမေန အာဂတာ. ในบรรดาญาณเหล่านั้น ในโปฏฐปาทสูตรก่อน ตรัสเรียกว่า สัญญัคคะ (ยอดแห่งสัญญา) ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนโปฏฐปาท สัญญาย่อมเกิดขึ้นก่อน ญาณเกิดขึ้นภายหลัง’ (ที. นิกาย. ๑/๔๑๖) ในสุสิมสูตร ตรัสเรียกว่า ธรรมฐิติญาณ ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนสุสิมะ ธรรมฐิติญาณ (ญาณในการดำรงอยู่แห่งธรรม) เกิดขึ้นก่อน ญาณในนิพพานเกิดขึ้นภายหลัง’ (สัง. นิกาย. ๒/๗๐) ในทสุตตรสูตร ตรัสเรียกว่า ปาริสุทธิปธานิยังคะ (องค์แห่งความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์) ดังที่ตรัสว่า ‘ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิปธานิยังคะ’ (ที. นิกาย. ๓/๓๕๙) ในรถวินีตสูตร ตรัสเรียกว่า ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็การประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิหรือหนอ’ (ม. นิกาย. ๑/๒๕๗) ในสฬายตนวิภังค์ ตรัสเรียกว่า ตัมมยตาปริยาทาน (ความสิ้นไปแห่งความยึดมั่น) ดังที่ตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บุคคลอาศัยและอิงอาศัยอตัมมยตา (ความไม่ยึดมั่น) แล้ว พึงละเว้นอุเบกขาที่อาศัยความต่างกัน มีความต่างกันเป็นอารมณ์นั้นเสีย แล้วอาศัยและอิงอาศัยอุเบกขาที่อาศัยความเป็นอันเดียวกัน มีความเป็นอันเดียวกันเป็นอารมณ์นั้น การละอุเบกขานั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้ การก้าวล่วงอุเบกขานั้นย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้’ (ที. นิกาย. ๓/๓๑๐) ในปฏิสัมภิทามรรค ตรัสไว้โดย ๓ ชื่อว่า ‘มุญจิตุกัมยตา (ความปรารถนาจะพ้น) ก็ดี ปฏิสังขานุปัสสนา (การพิจารณาเห็น) ก็ดี สังขารุเปกขา (ความวางเฉยในสังขาร) ก็ดี ธรรมเหล่านี้มีความหมายเป็นอันเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น’ (ปฏิ. ม. ๑/๕๔) ในปัฏฐาน ตรัสไว้โดย ๒ ชื่อว่า ‘อนุโลมญาณ เป็นปัจจัยแก่โคตรภูญาณ โดยอนันตรปัจจัย, อนุโลมญาณ เป็นปัจจัยแก่โวทานญาณ โดยอนันตรปัจจัย’ (ปัฏฐ. ๑.๑/๔๑๗) ส่วนในอลคัททูปมสูตรนี้ มาในชื่อว่า นิพพิทา เพราะตรัสว่า ย่อมเบื่อหน่าย (นิพพินทติ) နိဗ္ဗိဒါ ဝိရဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ဝိရာဂေါတိ မဂ္ဂေါ ဝိရာဂါ ဝိမုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ဝိရာဂေန မဂ္ဂေန ဝိမုစ္စတီတိ ဖလံ ကထိတံ. ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီတိ ဣဓ ပစ္စဝေက္ခဏာ ကထိတာ. ในคำว่า ‘เพราะเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด’ นั้น คำว่า วิราคะ ได้แก่ มรรค ในคำว่า ‘เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น’ นั้น ตรัสว่า ย่อมหลุดพ้นด้วยมรรคคือวิราคะ ซึ่งหมายถึงผล ในคำว่า ‘เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่า หลุดพ้นแล้ว’ นี้ ตรัสถึงปัจจเวกขณญาณ ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တံ မဟာခီဏာသဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တဿ ယထာဘူတေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ နာမံ ဂဏှန္တော အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. အဝိဇ္ဇာတိ ဝဋ္ဋမူလိကာ အဝိဇ္ဇာ. အယဉှိ ဒုရုက္ခိပနဋ္ဌေန ပလိဃောတိ ဝုစ္စတိ. တေနေသ တဿ ဥက္ခိတ္တတ္တာ ဥက္ခိတ္တပလိဃောတိ ဝုတ္တော. တာလာဝတ္ထုကတာတိ သီသစ္ဆိန္နတာလော ဝိယ ကတာ, သမူလံ ဝါ တာလံ ဥဒ္ဓရိတွာ တာလဿ ဝတ္ထု ဝိယ ကတာ, ယထာ တသ္မိံ ဝတ္ထုသ္မိံ ပုန သော တာလော န ပညာယတိ, ဧဝံ ပုန အပညတ္တိဘာဝံ နီတာတိ အတ္ထော. ပေါနောဗ္ဘဝိကောတိ ပုနဗ္ဘဝဒါယကော. ဇာတိသံသာရောတိအာဒီသု ဇာယနဝသေန စေဝ သံသရဏဝသေန စ ဧဝံ လဒ္ဓနာမာနံ ပုနဗ္ဘဝခန္ဓာနံ ပစ္စယော ကမ္မာဘိသင်္ခါရော. သော ဟိ ပုနပ္ပုနံ ဥပ္ပတ္တိကရဏဝသေန ပရိက္ခိပိတွာ ဌိတတ္တာ ပရိက္ခာတိ ဝုစ္စတိ, တေနေသ တဿာ သံကိဏ္ဏတ္တာ ဝိကိဏ္ဏတ္တာ သံကိဏ္ဏပရိက္ခောတိ [Pg.22] ဝုတ္တော. တဏှာတိ ဝဋ္ဋမူလိကာ တဏှာ. အယဉှိ ဂမ္ဘီရာနုဂတဋ္ဌေန ဧသိကာတိ ဝုစ္စတိ. တေနေသ တဿာ အဗ္ဗူဠှတ္တာ လုဉ္စိတွာ ဆဍ္ဍိတတ္တာ အဗ္ဗူဠှေသိကောတိ ဝုတ္တော. ဩရမ္ဘာဂိယာနီတိ ဩရံ ဘဇနကာနိ ကာမဘဝေ ဥပပတ္တိပစ္စယာနိ. ဧတာနိ ဟိ ကဝါဋံ ဝိယ နဂရဒွါရံ စိတ္တံ ပိဒဟိတွာ ဌိတတ္တာ အဂ္ဂဠာတိ ဝုစ္စန္တိ. တေနေသ တေသံ နိရာကတတ္တာ ဘိန္နတ္တာ နိရဂ္ဂဠောတိ ဝုတ္တော. အရိယောတိ နိက္ကိလေသော ပရိသုဒ္ဓေါ. ပန္နဒ္ဓဇောတိ ပတိတမာနဒ္ဓဇော. ပန္နဘာရောတိ ခန္ဓဘာရကိလေသဘာရအဘိသင်္ခါရဘာရပဉ္စကာမဂုဏဘာရာ ပန္နာ ဩရောဟိတာ အဿာတိ ပန္နဘာရော. အပိစ ဣဓ မာနဘာရဿေဝ ဩရောပိတတ္တာ ပန္နဘာရောတိ အဓိပ္ပေတော. ဝိသံယုတ္တောတိ စတူဟိ ယောဂေဟိ သဗ္ဗကိလေသေဟိ စ ဝိသံယုတ္တော. ဣဓ ပန မာနသံယောဂေနေဝ ဝိသံယုတ္တတ္တာ ဝိသံယုတ္တောတိ အဓိပ္ပေတော. အသ္မိမာနောတိ ရူပေ အသ္မီတိ မာနော, ဝေဒနာယ… သညာယ… သင်္ခါရေသု… ဝိညာဏေ အသ္မီတိ မာနော. ครั้นทรงแสดงพระมหาขีณาสพผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ บัดนี้ เมื่อจะทรงขนานนามท่านด้วยเหตุ ๕ ประการตามความเป็นจริง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้นี้เรียกว่า...’ คำว่า อวิชชา ได้แก่ อวิชชาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ อวิชชานี้แล ชื่อว่า ปลิฆะ (ลิ่มสลัก) เพราะมีความหมายว่า เป็นสิ่งที่ยกขึ้นได้ยาก เพราะเหตุที่ท่านยกปลิฆะนั้นขึ้นได้แล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้มีปลิฆะอันยกขึ้นแล้ว (อุกขิตตปลิโฆ) คำว่า ทำให้เป็นดุจวัตถุแห่งต้นตาล (ตาลาวัตถุกตา) คือ ทำให้เป็นดุจต้นตาลที่ถูกตัดยอด หรือทำให้เป็นดุจวัตถุแห่งต้นตาลโดยการถอนต้นตาลขึ้นทั้งราก ต้นตาลนั้นย่อมไม่ปรากฏในวัตถุนั้นอีกฉันใด อธิบายว่า ทำให้ถึงภาวะที่ไม่ปรากฏอีกฉันนั้น คำว่า โปนพภวิโก คือ ผู้ให้ภพใหม่ ในคำเป็นต้นว่า ชาติสงสาร กรรมอภิสังขารเป็นปัจจัยแห่งขันธ์ในภพใหม่ ซึ่งได้ชื่ออย่างนั้นเพราะการเกิดและเพราะการท่องเที่ยวไป กรรมอภิสังขารนั้นแล ชื่อว่า ปริขะ (คู) เพราะตั้งอยู่โดยล้อมไว้ด้วยการกระทำให้เกิดขึ้นบ่อยๆ เพราะเหตุที่ท่านเกลี่ยและทำลายปริขะนั้นแล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้มีปริขะอันเกลี่ยแล้ว (สังกิณณปริโข) คำว่า ตัณหา ได้แก่ ตัณหาอันเป็นรากเหง้าของวัฏฏะ ตัณหานี้แล ชื่อว่า เอสิกา (เสาเขื่อน) เพราะมีความหมายว่า หยั่งลงไปลึก เพราะเหตุที่ท่านถอนและทิ้งเอสิกานั้นขึ้นเสียแล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้มีเอสิกาอันถอนขึ้นแล้ว (อัพพุฬเหสิโก) คำว่า โอรัมภาคิยสังโยชน์ คือ สังโยชน์ที่เป็นไปในส่วนเบื้องต่ำ เป็นปัจจัยแห่งการอุบัติในกามภพ สังโยชน์เหล่านั้นแล ชื่อว่า อัคคฬะ (ลิ่มสลัก) เพราะตั้งอยู่โดยปิดกั้นจิต ดุจลิ่มสลักที่ประตูนคร เพราะเหตุที่ท่านขจัดและทำลายอัคคฬะเหล่านั้นแล้ว ท่านจึงถูกเรียกว่า ผู้ไม่มีอัคคฬะ (นิรัคคโฬ) คำว่า อริยะ คือ ผู้ไม่มีกิเลส บริสุทธิ์ คำว่า ปันนัทธโช คือ ผู้มีธงคือมานะตกไปแล้ว คำว่า ปันนภારો คือ ผู้มีภาระคือขันธภาระ กิเลสภาระ อภิสังขารภาระ และกามคุณภาระ ๕ ตกไปแล้ว ปลงลงแล้ว อนึ่ง ในที่นี้ ประสงค์เอาว่า ปันนภારો เพราะปลงภาระคือมานะลงแล้ว คำว่า วิสังยุตโต คือ ผู้พรากจากโยคะ ๔ และจากกิเลสทั้งปวง แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาว่า วิสังยุตโต เพราะพรากจากมานสังโยชน์แล้ว คำว่า อัสมิมานะ คือ มานะว่า เรามีอยู่ในรูป, เรามีอยู่ในเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ ဧတ္တာဝတာ ဘဂဝတာ မဂ္ဂေန ကိလေသေ ခေပေတွာ နိရောဓသယနဝရဂတဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ ဝိဟရတော ခီဏာသဝဿ ကာလော ဒဿိတော. ယထာ ဟိ ဒွေ နဂရာနိ ဧကံ စောရနဂရံ, ဧကံ ခေမနဂရံ. အထ ဧကဿ မဟာယောဓဿ ဧဝံ ဘဝေယျ – ‘‘ယာဝိမံ စောရနဂရံ တိဋ္ဌတိ, တာဝ ခေမနဂရံ ဘယတော န မုစ္စတိ, စောရနဂရံ အနဂရံ ကရိဿာမီ’’တိ သန္နာဟံ ကတွာ ခဂ္ဂံ ဂဟေတွာ စောရနဂရံ ဥပသင်္ကမိတွာ နဂရဒွါရေ ဥဿာပိတေ ဧသိကတ္ထမ္ဘေ ခဂ္ဂေန ဆိန္ဒိတွာ သဒွါရဗာဟကံ ကဝါဋံ ဆိန္ဒိတွာ ပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ ပါကာရံ ဘိန္ဒန္တော ပရိက္ခံ သံကိရိတွာ နဂရသောဘနတ္ထာယ ဥဿိတေ ဓဇေ ပါတေတွာ နဂရံ အဂ္ဂိနာ ဈာပေတွာ ခေမနဂရံ ပဝိသိတွာ ပါသာဒံ အဘိရုယှ ဉာတိဂဏပရိဝုတော သုရသဘောဇနံ ဘုဉ္ဇေယျ, ဧဝံ စောရနဂရံ ဝိယ သက္ကာယော, ခေမနဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ, မဟာယောဓော ဝိယ ယောဂါဝစရော. တဿေဝံ ဟောတိ, ‘‘ယာဝ သက္ကာယဝဋ္ဋံ ဝတ္တတိ, တာဝ ဒွတ္တိံသကမ္မကာရဏအဋ္ဌနဝုတိရောဂပဉ္စဝီသတိမဟာဘယေဟိ ပရိမုစ္စနံ နတ္ထီ’’တိ. သော မဟာယောဓော ဝိယ သန္နာဟံ သီလသန္နာဟံ ကတွာ, ပညာခဂ္ဂံ ဂဟေတွာ ခဂ္ဂေန ဧသိကတ္ထမ္ဘေ ဝိယ အရဟတ္တမဂ္ဂေန တဏှေသိကံ လုဉ္စိတွာ, သော ယောဓော သဒွါရဗာဟကံ နဂရကဝါဋံ ဝိယ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနဂ္ဂဠံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ, သော ယောဓော ပလိဃံ ဝိယ, အဝိဇ္ဇာပလိဃံ ဥက္ခိပိတွာ, သော ယောဓော ပါကာရံ ဘိန္ဒန္တော ပရိက္ခံ ဝိယ ကမ္မာဘိသင်္ခါရံ [Pg.23] ဘိန္ဒန္တော ဇာတိသံသာရပရိက္ခံ သံကိရိတွာ, သော ယောဓော နဂရသောဘနတ္ထာယ ဥဿာပိတေ ဓဇေ ဝိယ မာနဒ္ဓဇေ ပါတေတွာ သက္ကာယနဂရံ ဈာပေတွာ, သော ယောဓော ခေမနဂရေ ဥပရိပါသာဒေ သုရသဘောဇနံ ဝိယ ကိလေသနိဗ္ဗာနံ နဂရံ ပဝိသိတွာ အမတနိရောဓာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိသုခံ အနုဘဝမာနော ကာလံ ဝီတိနာမေတိ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงเวลาของพระขีณาสพผู้ทำลายกิเลสด้วยมรรค บรรลุถึงพระนิพพานอันเป็นที่ดับกิเลสอย่างยอดเยี่ยม แล้วเข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์อยู่. เปรียบเหมือนมีนคร ๒ แห่ง คือนครโจรแห่งหนึ่ง นครเกษมแห่งหนึ่ง. ครั้งนั้น มหาโยธาคนหนึ่งพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘ตราบใดที่นครโจรนี้ยังตั้งอยู่ ตราบนั้นนครเกษมก็ยังไม่พ้นจากภัย เราจักทำนครโจรให้ไม่เป็นนคร’ ดังนี้แล้ว จึงทำสัณณหะ (สวมเกราะ) ถือดาบ เข้าไปยังนครโจร ตัดเสาระเนียดที่ปักไว้ที่ประตูเมืองด้วยดาบ ตัดบานประตูพร้อมทั้งกรอบประตู ยกไม้ขวางประตูขึ้น ทำลายกำแพง กลบเกลื่อนคูเมือง ทำลายธงที่ยกไว้เพื่อความงามของนคร เผานครด้วยไฟ แล้วเข้าไปยังนครเกษม ขึ้นสู่ปราสาท แวดล้อมด้วยหมู่ญาติ บริโภคโภชนะอันมีรสเลิศ ฉันใด. สักกายะเปรียบเหมือนนครโจร, พระนิพพานเปรียบเหมือนนครเกษม, พระโยคาวจรเปรียบเหมือนมหาโยธา. พระโยคาวจรนั้นย่อมคิดอย่างนี้ว่า ‘ตราบใดที่สักกายวัฏฏ์ยังเป็นไปอยู่ ตราบนั้นก็ยังไม่มีการพ้นจากกรรมกรณ์ ๓๒, โรค ๙๘, และมหาภัย ๒๕’. ท่านเปรียบเหมือนมหาโยธา ทำสีลสัณณหะ (เกราะคือศีล) ถือปัญญาขัคค์ (ดาบคือปัญญา) ตัดตัณหาเสาหลักด้วยอรหัตตมรรค เหมือนมหาโยธาตัดเสาระเนียดด้วยดาบ, เปิดบานประตูคือโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เหมือนโยธานั้นเปิดบานประตูเมืองพร้อมทั้งกรอบประตู, ยกอวิชชาปลิฆะ (ลิ่มสลักคืออวิชชา) ขึ้น เหมือนโยธานั้นยกไม้ขวางประตู, ทำลายกรรมอภิสังขาร กลบเกลื่อนชาติสังสารปริขะ (คูคือชาติสงสาร) เหมือนโยธานั้นทำลายกำแพงกลบเกลื่อนคูเมือง, ทำลายมานัทธชะ (ธงคือมานะ) เหมือนโยธานั้นทำลายธงที่ยกไว้เพื่อความงามของนคร, เผาสักกายนคร, แล้วเข้าไปยังนครคือกิเลสนิพพาน เสวยสุขในผลสมาบัติมีอมตนิโรธเป็นอารมณ์ เหมือนโยธานั้นบริโภคโภชนะอันมีรสเลิศบนปราสาทในนครเกษม ย่อมยังกาลเวลาให้ล่วงไป ฉันนั้น. ၂၄၆. ဣဒါနိ ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တဿ ခီဏာသဝဿ ပရေဟိ အနဓိဂမနီယဝိညာဏတံ ဒဿေန္တော ဧဝံ ဝိမုတ္တစိတ္တံ ခေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အနွေသန္တိ အနွေသန္တာ ဂဝေသန္တာ. ဣဒံ နိဿိတန္တိ ဣဒံ နာမ နိဿိတံ. တထာဂတဿာတိ ဧတ္ထ သတ္တောပိ တထာဂတောတိ အဓိပ္ပေတော, ဥတ္တမပုဂ္ဂလော ခီဏာသဝေါပိ. အနနုဝိဇ္ဇောတိ အသံဝိဇ္ဇမာနော ဝါ အဝိန္ဒေယျော ဝါ. တထာဂတောတိ ဟိ သတ္တေ ဂဟိတေ အသံဝိဇ္ဇမာနောတိ အတ္ထော ဝဋ္ဋတိ, ခီဏာသဝေ ဂဟိတေ အဝိန္ဒေယျောတိ အတ္ထော ဝဋ္ဋတိ. ๒๔๖. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นผู้มีวิญญาณอันบุคคลอื่นตามหาไม่พบของพระขีณาสพผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอวํ วิมุตฺตจิตฺตํ โข. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนฺเวสนฺติ ความว่า ผู้แสวงหาอยู่ ค้นหาอยู่. บทว่า อิทํ นิสฺสิตนฺติ ความว่า อาศัยสิ่งนี้. ในบทว่า ตถาคตสฺส นี้ ทรงประสงค์เอาแม้สัตว์ว่าเป็นตถาคต และทรงประสงค์เอาแม้พระขีณาสพผู้เป็นอุดมบุคคล. บทว่า อนนุวิชฺโช ความว่า ไม่มีอยู่ หรือ อันใครๆ พึงหาไม่พบ. อธิบายว่า เมื่อถือเอาสัตว์ คำว่า ไม่มีอยู่ ย่อมสมควร, เมื่อถือเอาพระขีณาสพ คำว่า อันใครๆ พึงหาไม่พบ ย่อมสมควร. တတ္ထ ပုရိမနယေ အယမဓိပ္ပာယော – ဘိက္ခဝေ, အဟံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဓရမာနကံယေဝ ခီဏာသဝံ တထာဂတော သတ္တော ပုဂ္ဂလောတိ န ပညပေမိ. အပ္ပဋိသန္ဓိကံ ပန ပရိနိဗ္ဗုတံ ခီဏာသဝံ သတ္တောတိ ဝါ ပုဂ္ဂလောတိ ဝါ ကိံ ပညပေဿာမိ? အနနုဝိဇ္ဇော တထာဂတော. န ဟိ ပရမတ္ထတော သတ္တော နာမ ကောစိ အတ္ထိ, တဿ အဝိဇ္ဇမာနဿ ဣဒံ နိဿိတံ ဝိညာဏန္တိ အနွေသန္တာပိ ကိံ အဓိဂစ္ဆိဿန္တိ? ကထံ ပဋိလဘိဿန္တီတိ အတ္ထော. ဒုတိယနယေ အယမဓိပ္ပာယော – ဘိက္ခဝေ, အဟံ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ ဓရမာနကံယေဝ ခီဏာသဝံ ဝိညာဏဝသေန ဣန္ဒာဒီဟိ အဝိန္ဒိယံ ဝဒါမိ. န ဟိ သဣန္ဒာ ဒေဝါ သဗြဟ္မကာ သပဇာပတိကာ အနွေသန္တာပိ ခီဏာသဝဿ ဝိပဿနာစိတ္တံ ဝါ မဂ္ဂစိတ္တံ ဝါ ဖလစိတ္တံ ဝါ, ဣဒံ နာမ အာရမ္မဏံ နိဿာယ ဝတ္တတီတိ ဇာနိတုံ သက္ကောန္တိ. တေ အပ္ပဋိသန္ဓိကဿ ပရိနိဗ္ဗုတဿ ကိံ ဇာနိဿန္တီတိ? ในนัยทั้งสองนั้น ในนัยแรกมีความหมายดังนี้: ภิกษุทั้งหลาย เราไม่บัญญัติพระขีณาสพผู้ยังดำรงอยู่ในทิฏฐธรรม (ในปัจจุบัน) ว่าเป็นตถาคต เป็นสัตว์ หรือเป็นบุคคล. ก็เมื่อพระขีณาสพผู้ปรินิพพานแล้ว ไม่มีการปฏิสนธิอีก เราจะบัญญัติว่าเป็นสัตว์หรือเป็นบุคคลได้อย่างไร? พระตถาคตเป็นผู้ที่ใครๆ ตามหาไม่พบ. เพราะโดยปรมัตถ์แล้ว สัตว์ชื่อว่าอะไรๆ ย่อมไม่มี, เมื่อสัตว์นั้นไม่มีอยู่ ชนทั้งหลายผู้แสวงหาอยู่ว่า วิญญาณอาศัยสิ่งนี้ จักบรรลุถึงอะไรเล่า? ความว่า จักได้อย่างไร? ในนัยที่สองมีความหมายดังนี้: ภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวว่าพระขีณาสพผู้ยังดำรงอยู่ในทิฏฐธรรม (ในปัจจุบัน) เป็นผู้ที่แม้ท้าวอินทร์เป็นต้นก็หาไม่พบโดยวิญญาณ. เพราะทวยเทพทั้งหลายพร้อมทั้งท้าวอินทร์ ท้าวสหัมบดีพรหม และท้าวปชาบดีพรหม แม้แสวงหาอยู่ ก็ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า วิปัสสนาจิต มรรคจิต หรือผลจิตของพระขีณาสพ อาศัยอารมณ์ชื่อนี้เป็นไป. เมื่อท่านปรินิพพานแล้ว ไม่มีการปฏิสนธิอีก พวกเขาจะรู้อะไรได้เล่า? အသတာတိ အသန္တေန. တုစ္ဆာတိ တုစ္ဆကေန. မုသာတိ မုသာဝါဒေန. အဘူတေနာတိ ယံ နတ္ထိ, တေန. အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ အဘိအာစိက္ခန္တိ, အဘိဘဝိတွာ ဝဒန္တိ. ဝေနယိကောတိ ဝိနယတိ ဝိနာသေတီတိ ဝိနယော, သော ဧဝ ဝေနယိကော, သတ္တဝိနာသကောတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ စာဟံ န, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ယေန ဝါကာရေန အဟံ န သတ္တဝိနာသကော. ယထာ စာဟံ န ဝဒါမီတိ ယေန ဝါ ကာရဏေန အဟံ သတ္တဝိနာသံ န ပညပေမိ[Pg.24]. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာဟံ န သတ္တဝိနာသကော, ယထာ စ န သတ္တဝိနာသံ ပညပေမိ, တထာ မံ တေ ဘောန္တော သမဏဗြာဟ္မဏာ ‘‘ဝေနယိကော သမဏော ဂေါတမော’’တိ ဝဒန္တာ သတ္တဝိနာသကော သမဏော ဂေါတမောတိ စ, ‘‘သတော သတ္တဿ ဥစ္ဆေဒံ ဝိနာသံ ဝိဘဝံ ပညပေတီ’’တိ ဝဒန္တာ သတ္တဝိနာသံ ပညပေတီတိ စ အသတာ တုစ္ဆာ မုသာ အဘူတေန အဗ္ဘာစိက္ခန္တီတိ. บทว่า อสตา ความว่า ด้วยคำไม่จริง. บทว่า ตฺวจฺฉา ความว่า ด้วยคำเปล่า. บทว่า มุสา ความว่า ด้วยคำเท็จ. บทว่า อภูเตน ความว่า ด้วยสิ่งที่ไม่มี. บทว่า อพฺภาจิกฺขนฺติ ความว่า ย่อมกล่าวตู่ คือกล่าวครอบงำ. บทว่า เวนยิโก ความว่า วินโย (วินัย) คือย่อมแนะนำ ย่อมทำลาย, ผู้นั้นเองชื่อว่า เวนยิโก (เวนยิก), มีความหมายว่า ผู้ทำลายสัตว์. เหมือนดังที่ตรัสว่า ยถา จาหํ น ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราไม่ได้เป็นอย่างนั้น) คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยอาการอย่างใด เราไม่ใช่ผู้ทำลายสัตว์. และ ยถา จาหํ น วทามิ (และเราไม่ได้กล่าวอย่างนั้น) คือ หรือด้วยเหตุอย่างใด เราไม่บัญญัติการทำลายสัตว์. ความที่ตรัสไว้นี้มีความว่า: เราไม่ได้เป็นผู้ทำลายสัตว์อย่างใด และเราไม่ได้บัญญัติการทำลายสัตว์อย่างใด สมณพราหมณ์เหล่านั้นผู้กล่าวหาเราอย่างนั้นว่า ‘พระสมณโคดมเป็นเวนยิกวาท’ ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำไม่จริง คำเปล่า คำเท็จ คำที่ไม่มีอยู่ว่า พระสมณโคดมเป็นผู้ทำลายสัตว์ และผู้กล่าวว่า ‘(พระสมณโคดม) บัญญัติความขาดสูญ ความพินาศ ความไม่มีแห่งสัตว์ที่มีอยู่’ ชื่อว่ากล่าวตู่ว่าเราบัญญัติการทำลายสัตว์. ပုဗ္ဗေ စာတိ ပုဗ္ဗေ မဟာဗောဓိမဏ္ဍမှိယေဝ စ. ဧတရဟိ စာတိ ဧတရဟိ ဓမ္မဒေသနာယဉ္စ. ဒုက္ခဉ္စေဝ ပညပေမိ, ဒုက္ခဿ စ နိရောဓန္တိ ဓမ္မစက္ကံ အပ္ပဝတ္တေတွာ ဗောဓိမဏ္ဍေ ဝိဟရန္တောပိ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မံ ဒေသေန္တောပိ စတုသစ္စမေဝ ပညပေမီတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ ဟိ ဒုက္ခဂ္ဂဟဏေန တဿ မူလဘူတော သမုဒယော, နိရောဓဂ္ဂဟဏေန တံသမ္ပာပကော မဂ္ဂေါ ဂဟိတောဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတြ စေတိ တသ္မိံ စတုသစ္စပ္ပကာသနေ. ပရေတိ သစ္စာနိ အာဇာနိတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသမတ္ထပုဂ္ဂလာ. အက္ကောသန္တီတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသန္တိ. ပရိဘာသန္တီတိ ဝါစာယ ပရိဘာသန္တိ. ရောသေန္တိ ဝိဟေသေန္တီတိ ရောသေဿာမ ဝိဟေသေဿာမာတိ အဓိပ္ပာယေန ဃဋ္ဋေန္တိ ဒုက္ခာပေန္တိ. တတြာတိ တေသု အက္ကောသာဒီသု, တေသု ဝါ ပရပုဂ္ဂလေသု. အာဃာတောတိ ကောပေါ. အပ္ပစ္စယောတိ ဒေါမနဿံ. အနဘိရဒ္ဓီတိ အတုဋ္ဌိ. คำว่า ในกาลก่อน ด้วย คือ ในกาลก่อน ณ มหาโพธิมณฑลนั่นเทียว ด้วย. คำว่า ในบัดนี้ ด้วย คือ ในบัดนี้ ในการแสดงธรรมด้วย. เราย่อมบัญญัติทุกข์และความดับทุกข์เท่านั้น ดังนี้ ความว่า แม้เมื่อยังไม่ทรงประกาศธรรมจักร ประทับอยู่ที่โพธิมณฑลก็ดี ตั้งแต่ทรงประกาศธรรมจักรเป็นต้นไป เมื่อทรงแสดงธรรมก็ดี เราย่อมบัญญัติจตุสัจเท่านั้น. ในคำนั้น พึงทราบว่า เพราะถือเอาทุกข์ สมุทัยอันเป็นมูลของทุกข์นั้น ก็เป็นอันถือเอาแล้ว, เพราะถือเอาความดับทุกข์ มรรคอันเป็นเครื่องให้ถึงความดับทุกข์นั้น ก็เป็นอันถือเอาแล้ว. คำว่า ในการนั้นด้วย คือ ในการประกาศจตุสัจนั้น. คำว่า ชนเหล่าอื่น คือ บุคคลผู้ไม่สามารถจะรู้แจ้งแทงตลอดสัจจะทั้งหลายได้. คำว่า ย่อมด่า คือ ย่อมด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐. คำว่า ย่อมบริภาษ คือ ย่อมบริภาษด้วยวาจา. คำว่า ย่อมเบียดเบียน ย่อมทำให้ลำบาก คือ ย่อมกระทบกระทั่ง ย่อมทำให้เป็นทุกข์ ด้วยความตั้งใจว่า เราจักเบียดเบียน เราจักทำให้ลำบาก. คำว่า ในการนั้น คือ ในการด่าเป็นต้นเหล่านั้น หรือในบุคคลอื่นเหล่านั้น. คำว่า อาฆาต คือ ความโกรธ. คำว่า อัปปัจจัย คือ ความโทมนัส. คำว่า อนภิรมย์ คือ ความไม่ยินดี. တတြ စေတိ စတုသစ္စပ္ပကာသနေယေဝ. ပရေတိ စတုသစ္စပ္ပကာသနံ အာဇာနိတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သမတ္ထပုဂ္ဂလာ. အာနန္ဒောတိ အာနန္ဒပီတိ. ဥပ္ပိလာဝိတတ္တန္တိ ဥပ္ပိလာပနပီတိ. တတြ စေတိ စတုသစ္စပ္ပကာသနမှိယေဝ. တတြာတိ သက္ကာရာဒီသု. ယံ ခေါ ဣဒံ ပုဗ္ဗေ ပရိညာတန္တိ ဣဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ ပုဗ္ဗေ ဗောဓိမဏ္ဍေ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိညာတံ. တတ္ထမေတိ တသ္မိံ ခန္ဓပဉ္စကေ ဣမေ. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? တတြာပိ တထာဂတဿ ဣမေ သက္ကာရာ မယိ ကရီယန္တီတိ ဝါ အဟံ ဧတေ အနုဘဝါမီတိ ဝါ န ဟောတိ. ပုဗ္ဗေ ပရိညာတက္ခန္ဓပဉ္စကံယေဝ ဧတေ သက္ကာရေ အနုဘောတီတိ ဧတ္တကမေဝ ဟောတီတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသမတ္ထာ တထာဂတမ္ပိ အက္ကောသန္တိ, တသ္မာ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. คำว่า ในการนั้นด้วย คือ ในการประกาศจตุสัจนั่นเทียว. คำว่า ชนเหล่าอื่น คือ บุคคลผู้สามารถจะรู้แจ้งแทงตลอดการประกาศจตุสัจได้. คำว่า อานันทะ คือ อานันทปีติ. คำว่า ความปลื้มใจ คือ อุพพิลาปีติ. คำว่า ในการนั้นด้วย คือ ในการประกาศจตุสัจนั่นเทียว. คำว่า ในการนั้น คือ ในสักการะเป็นต้น. คำว่า สิ่งใดแล อันเรากำหนดรู้แล้วในกาลก่อน คือ ขันธ์ ๕ นี้ เรากำหนดรู้แล้วด้วยปริญญา ๓ ที่โพธิมณฑลในกาลก่อน. คำว่า ในขันธ์ ๕ นั้น เหล่านี้. ความว่าอย่างไร? คือ แม้ในเรื่องนั้น ตถาคตก็มิได้มีความคิดว่า สักการะเหล่านี้ เขาทำในเรา หรือ เราเสวยสักการะเหล่านี้. มีเพียงเท่านี้ว่า ขันธ์ ๕ ที่กำหนดรู้แล้วในกาลก่อนนั่นเทียว เสวยสักการะเหล่านี้. คำว่า เพราะเหตุนั้น คือ เพราะเหตุที่คนผู้ไม่สามารถจะแทงตลอดสัจจะทั้งหลายได้ ย่อมด่าแม้กระทั่งพระตถาคต เพราะเหตุนั้น. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. ၂၄၇. တသ္မာ တိဟ[Pg.25], ဘိက္ခဝေ, ယံ န တုမှာကန္တိ ယသ္မာ အတ္တနိယေပိ ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တတိ, တသ္မာ ယံ န တုမှာကံ, တံ ပဇဟထာတိ အတ္ထော. ယထာပစ္စယံ ဝါ ကရေယျာတိ ယထာ ယထာ ဣစ္ဆေယျ တထာ တထာ ကရေယျ. န ဟိ နော ဧတံ, ဘန္တေ, အတ္တာ ဝါတိ, ဘန္တေ, ဧတံ တိဏကဋ္ဌသာခါပလာသံ အမှာကံ နေဝ အတ္တာ န အမှာကံ ရူပံ န ဝိညာဏန္တိ ဝဒန္တိ. အတ္တနိယံ ဝါတိ အမှာကံ စီဝရာဒိပရိက္ခာရောပိ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧဝမေဝ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ယံ န တုမှာကံ တံ ပဇဟထာတိ ဘဂဝါ, ခန္ဓပဉ္စကံယေဝ န တုမှာကန္တိ ဒဿေတွာ ပဇဟာပေတိ, တဉ္စ ခေါ န ဥပ္ပာဋေတွာ, လုဉ္စိတွာ ဝါ. ဆန္ဒရာဂဝိနယေန ပနေတံ ပဇဟာပေတိ. ๒๔๗. คำว่า เพราะเหตุนั้นแหละ ภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย ดังนี้ ความว่า เพราะเหตุที่การละฉันทราคะแม้ในของที่เป็นของตน ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขตลอดกาลนาน เพราะเหตุนั้น สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย. คำว่า หรือพึงทำตามปัจจัย คือ ปรารถนาอย่างใดๆ ก็พึงทำอย่างนั้นๆ. คำว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นไม่ใช่ตนของข้าพระองค์ทั้งหลายเลย ดังนี้ คือ พวกเขากล่าวว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หญ้า ไม้ กิ่งไม้ และใบไม้นี้ ไม่ใช่ตนของข้าพระองค์ทั้งหลาย ไม่ใช่รูป ไม่ใช่วิญญาณของข้าพระองค์ทั้งหลาย. คำว่า หรือของเนื่องด้วยตน คือ แม้บริขารมีจีวรเป็นต้นของข้าพระองค์ทั้งหลายก็มิใช่ ความว่าอย่างนี้. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล สิ่งใดไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงละสิ่งนั้นเสีย ดังนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ขันธ์ ๕ นั่นแหละไม่ใช่ของเธอทั้งหลาย แล้วจึงทรงให้ละเสีย, และการละนั้น ก็มิใช่โดยการถอนขึ้น หรือโดยการตัดทิ้ง. แต่ทรงให้ละสิ่งนี้ด้วยการกำจัดฉันทราคะ. ၂၄၈. ဧဝံ သွာက္ခာတောတိ ဧတ္ထ တိပရိဝဋ္ဋတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဣမံ ဌာနံ အာဟရိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ, ပဋိလောမေန ပေမမတ္တကေန သဂ္ဂပရာယဏတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဣမံ ဌာနံ အာဟရိတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. သွာက္ခာတောတိ သုကထိတော. သုကထိတတ္တာ ဧဝ ဥတ္တာနော ဝိဝဋော ပကာသိတော. ဆိန္နပိလောတိကောတိ ပိလောတိကာ ဝုစ္စတိ ဆိန္နံ ဘိန္နံ တတ္ထ တတ္ထ သိဗ္ဗိတံ ဂဏ္ဌိကတံ ဇိဏ္ဏံ ဝတ္ထံ, တံ ယဿ နတ္ထိ, အဋ္ဌဟတ္ထံ ဝါ နဝဟတ္ထံ ဝါ အဟတသာဋကံ နိဝတ္ထော, သော ဆိန္နပိလောတိကော နာမ. အယမ္ပိ ဓမ္မော တာဒိသော, န ဟေတ္ထ ကောဟညာဒိဝသေန ဆိန္နဘိန္နသိဗ္ဗိတဂဏ္ဌိကတဘာဝေါ အတ္ထိ. အပိစ ကစဝရော ပိလောတိကောတိ ဝုစ္စတိ. ဣမသ္မိဉ္စ သာသနေ သမဏကစဝရံ နာမ ပတိဋ္ဌာတုံ န လဘတိ. တေနေဝါဟ – ๒๔๘. ในคำว่า ตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้ นี้ ย่อมควรที่จะนำความมาถึงที่นี้ ตั้งแต่ติปริวัฏฏ์ก็ได้ หรือควรที่จะนำความมาถึงที่นี้ ตั้งแต่สัคคปรายนธรรมด้วยความรักเพียงเล็กน้อยโดยปฏิโลมก็ได้. คำว่า สวากขาโต คือ ตรัสไว้ดีแล้ว. เพราะเป็นธรรมที่ตรัสไว้ดีแล้วนั่นเทียว จึงเป็นธรรมที่ตื้น เปิดเผย ประกาศไว้. คำว่า ไม่มีผ้าขี้ริ้ว คือ ผ้าที่ขาด ที่ทะลุ ที่เย็บ ที่ผูกปมไว้ในที่นั้นๆ อันเป็นผ้าเก่า เรียกว่า ปิโลติกา, ผู้ใดไม่มีผ้านั้น นุ่งห่มผ้าสาฎกใหม่ขนาด ๘ ศอก หรือ ๙ ศอก ผู้นั้นชื่อว่า ผู้ไม่มีผ้าขี้ริ้ว. ธรรมนี้ก็เช่นนั้น คือ ในธรรมนี้ไม่มีสภาพที่ขาด ที่ทะลุ ที่เย็บ ที่ผูกปมไว้ ด้วยอำนาจความหลอกลวงเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง ของเลวทรามเรียกว่า ปิโลติกา. และในศาสนานี้ สิ่งที่เรียกว่าสมณกจวระ (ขยะของสมณะ) ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้. เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า – ‘‘ကာရဏ္ဍဝံ နိဒ္ဓမထ, ကသမ္ဗုဉ္စာပကဿထ; တတော ပလာပေ ဝါဟေထ, အဿမဏေ သမဏမာနိနေ. เธอทั้งหลายจงกำจัดกากเดน จงนำของเลวทรามออกไปเสีย; แต่นั้นจงลอยทิ้งคนพูดพล่อย ผู้มิใช่สมณะแต่สำคัญตนว่าเป็นสมณะ. နိဒ္ဓမိတွာန ပါပိစ္ဆေ, ပါပအာစာရဂေါစရေ; သုဒ္ဓါ သုဒ္ဓေဟိ သံဝါသံ, ကပ္ပယဝှော ပတိဿတာ; တတော သမဂ္ဂါ နိပကာ, ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿထာ’’တိ. (သု. နိ. ၂၈၃-၂၈၅); ครั้นกำจัดคนผู้มีความปรารถนาลามก มีอาจาระและโคจรชั่วแล้ว; ท่านทั้งหลายผู้บริสุทธิ์ มีสติ จงอยู่ร่วมกับผู้บริสุทธิ์เถิด; แต่นั้น ท่านทั้งหลายผู้พร้อมเพรียงกัน มีปัญญา จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ดังนี้ (สุ. นิ. ๒๘๓-๒๘๕); ဣတိ သမဏကစဝရဿ ဆိန္နတ္တာပိ အယံ ဓမ္မော ဆိန္နပိလောတိကော နာမ ဟောတိ. ဝဋ္ဋံ တေသံ နတ္ထိ ပညာပနာယာတိ တေသံ ဝဋ္ဋံ အပညတ္တိဘာဝံ ဂတံ နိပ္ပညတ္တိကံ ဇာတံ. ဧဝရူပေါ မဟာခီဏာသဝေါ ဧဝံ သွာက္ခာတေ သာသနေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ယထာ စ ခီဏာသဝေါ, ဧဝံ အနာဂါမိအာဒယောပိ. เพราะเหตุที่ขยะของสมณะถูกตัดขาดแล้วดังนี้ ธรรมนี้จึงชื่อว่า ไม่มีผ้าขี้ริ้ว. คำว่า วัฏฏะเพื่อการบัญญัติของท่านเหล่านั้นไม่มี คือ วัฏฏะของท่านเหล่านั้นถึงความบัญญัติไม่ได้ กลายเป็นสิ่งที่บัญญัติไม่ได้แล้ว. พระมหาขีณาสพผู้มีรูปอย่างนี้ ย่อมเกิดขึ้นในศาสนาที่ตรัสไว้ดีแล้วอย่างนี้เท่านั้น. และเช่นเดียวกับพระขีณาสพ พระอนาคามีเป็นต้นก็เช่นกัน. တတ္ထ [Pg.26] ဓမ္မာနုသာရိနော သဒ္ဓါနုသာရိနောတိ ဣမေ ဒွေ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာ ဟောန္တိ. ယထာဟ – ‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ? ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ ပညိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, ပညာဝါဟိံ ပညာပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော ပုဂ္ဂလော ဓမ္မာနုသာရီ, ဖလေ ဌိတော ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော. ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ? ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နဿ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ အဓိမတ္တံ ဟောတိ, သဒ္ဓါဝါဟိံ သဒ္ဓါပုဗ္ဗင်္ဂမံ အရိယမဂ္ဂံ ဘာဝေတိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယ ပဋိပန္နော ပုဂ္ဂလော သဒ္ဓါနုသာရီ, ဖလေ ဌိတော သဒ္ဓါဝိမုတ္တော’’တိ (ပု. ပ. ၃၀). ယေသံ မယိ သဒ္ဓါမတ္တံ ပေမမတ္တန္တိ ဣမိနာ ယေသံ အညော အရိယဓမ္မော နတ္ထိ, တထာဂတေ ပန သဒ္ဓါမတ္တံ ပေမမတ္တမေဝ ဟောတိ. တေ ဝိပဿကပုဂ္ဂလာ အဓိပ္ပေတာ. ဝိပဿကဘိက္ခူနဉှိ ဧဝံ ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နိသိန္နာနံ ဒသဗလေ ဧကာ သဒ္ဓါ ဧကံ ပေမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တာယ သဒ္ဓါယ တေန ပေမေန ဟတ္ထေ ဂဟေတွာ သဂ္ဂေ ဌပိတာ ဝိယ ဟောန္တိ, နိယတဂတိကာ ကိရ ဧတေ. ပေါရာဏကတ္ထေရာ ပန ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ စူဠသောတာပန္နောတိ ဝဒန္တိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. บรรดาบุคคล ๒ จำพวกนั้น บุคคลที่ชื่อว่า ธัมมานุสารี และสัทธานุสารี ทั้ง ๒ นี้ เป็นผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค. ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "บุคคลผู้เป็นธัมมานุสารีเป็นไฉน? บุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีปัญญินทรีย์แก่กล้า เจริญอริยมรรคมีปัญญาเป็นตัวนำ มีปัญญาเป็นประธาน. บุคคลนี้เรียกว่า ธัมมานุสารี. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ชื่อว่าธัมมานุสารี เมื่อตั้งอยู่ในผล ชื่อว่าทิฏฐิปัตตะ. บุคคลผู้เป็นสัทธานุสารีเป็นไฉน? บุคคลใดผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล มีสัทธินทรีย์แก่กล้า เจริญอริยมรรคมีศรัทธาเป็นตัวนำ มีศรัทธาเป็นประธาน. บุคคลนี้เรียกว่า สัทธานุสารี. บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล ชื่อว่าสัทธานุสารี เมื่อตั้งอยู่ในผล ชื่อว่าสัทธาวิมุต" (ปุ. ป. ๓๐). ด้วยบทว่า "เยสํ มยิ สทฺธามตฺตํ เปมมตฺตํ" นี้ ทรงประสงค์ถึงบุคคลเหล่าใดที่ไม่มีอริยธรรมอื่น แต่มีเพียงศรัทธา มีเพียงความรักในพระตถาคตเท่านั้น. บุคคลเหล่านั้นทรงประสงค์เอาคือวิปัสสกบุคคล. จริงอยู่ ศรัทธาอย่างหนึ่ง ความรักอย่างหนึ่ง ย่อมเกิดขึ้นในพระทศพลแก่ภิกษุผู้เจริญวิปัสสนาทั้งหลาย ผู้นั่งตั้งวิปัสสนาไว้อย่างนี้. พวกเขาเป็นประดุจบุคคลที่ถูกจับมือด้วยศรัทธานั้น ด้วยความรักนั้น แล้วนำไปตั้งไว้ในสวรรค์. ได้ยินว่า บุคคลเหล่านี้มีคติที่แน่นอน. ส่วนพระเถระโบราณทั้งหลายเรียกภิกษุเช่นนี้ว่า จูฬโสดาบัน. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาอลคัททูปมสูตร จบ. ၃. ဝမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถาวัมมิกสูตร ၂၄၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဝမ္မိကသုတ္တံ. တတ္ထ အာယသ္မာတိ ပိယဝစနမေတံ. ကုမာရကဿပေါတိ တဿ နာမံ. ကုမာရကာလေ ပဗ္ဗဇိတတ္တာ ပန ဘဂဝတာ, ‘‘ကဿပံ ပက္ကောသထ, ဣဒံ ဖလံ ဝါ ခါဒနီယံ ဝါ ကဿပဿ ဒေထာ’’တိ ဝုတ္တေ, ကတရဿ ကဿပဿာတိ ကုမာရကဿပဿာတိ ဧဝံ ဂဟိတနာမတ္တာ တတော ပဋ္ဌာယ ဝုဍ္ဎကာလေပိ ‘‘ကုမာရကဿပေါ’’ တွေဝ ဝုစ္စတိ. အပိစ ရညာ ပေါသာဝနိကပုတ္တတ္တာပိ တံ ‘‘ကုမာရကဿပေါ’’တိ သဉ္ဇာနိံသု. အယံ ပနဿ ပုဗ္ဗယောဂတော ပဋ္ဌာယ အာဝိဘာဝကထာ – ๒๔๙. วัมมิกสูตร มีคำเริ่มต้นว่า "เอวํ เม สุตํ". ในบทเหล่านั้น บทว่า "อายสฺมา" นี้เป็นคำแสดงความรัก. บทว่า "กุมารกสฺสโป" เป็นชื่อของท่าน. แต่เพราะท่านบวชในวัยเด็ก เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสว่า "พวกเธอจงเรียกกัสสปะมา จงให้ผลไม้หรือของขบเคี้ยวนี้แก่กัสสปะ" เมื่อมีผู้ทูลถามว่า "แก่กัสสปะองค์ไหน" จึงมีผู้ตอบว่า "แก่กุมารกัสสปะ" เพราะเหตุที่ท่านมีชื่อที่ถูกเรียกอย่างนี้ ตั้งแต่นั้นมา แม้ในวัยผู้ใหญ่ ท่านก็ถูกเรียกว่า "กุมารกัสสปะ" นั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง เพราะเป็นบุตรบุญธรรมของพระราชา คนทั้งหลายจึงรู้จักท่านในชื่อว่า "กุมารกัสสปะ". อนึ่ง เรื่องราวการปรากฏของท่านนี้ เริ่มตั้งแต่บุพพกรรมของท่าน ดังนี้ – ထေရော [Pg.27] ကိရ ပဒုမုတ္တရဿ ဘဂဝတော ကာလေ သေဋ္ဌိပုတ္တော အဟောသိ. အထေကဒိဝသံ ဘဂဝန္တံ စိတြကထိံ ဧကံ အတ္တနော သာဝကံ ဌာနန္တရေ ဌပေန္တံ ဒိသွာ ဘဂဝတော သတ္တာဟံ ဒါနံ ဒတွာ, ‘‘အဟမ္ပိ ဘဂဝါ အနာဂတေ ဧကဿ ဗုဒ္ဓဿ အယံ ထေရော ဝိယ စိတြကထီ သာဝကော ဘဝေယျ’’န္တိ ပတ္ထနံ ကတွာ ပုညာနိ ကရောန္တော ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နာသက္ခိ. ได้ยินว่า ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าปทุมุตตระ พระเถระได้เป็นบุตรของเศรษฐี. ครั้งนั้น วันหนึ่ง ท่านเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสถาปนาพระสาวกรูปหนึ่งผู้เป็นเลิศด้านแสดงธรรมวิจิตรไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะ จึงถวายทานแด่พระผู้มีพระภาคเจ้าตลอด ๗ วัน แล้วตั้งความปรารถนาว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค แม้ข้าพระองค์ก็พึงเป็นสาวกผู้แสดงธรรมวิจิตรของพระพุทธเจ้าพระองค์หนึ่งในอนาคต เหมือนพระเถระรูปนี้" แล้วกระทำบุญกุศลเรื่อยมา เมื่อบวชในศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ก็ไม่สามารถบรรลุคุณวิเศษได้. တဒါ ကိရ ပရိနိဗ္ဗုတဿ ဘဂဝတော သာသနေ ဩသက္ကန္တေ ပဉ္စ ဘိက္ခူ နိဿေဏိံ ဗန္ဓိတွာ ပဗ္ဗတံ အဘိရုယှ သမဏဓမ္မံ အကံသု. သံဃတ္ထေရော တတိယဒိဝသေ အရဟတ္တံ ပတ္တော. အနုထေရော စတုတ္ထဒိဝသေ အနာဂါမီ အဟောသိ. ဣတရေ တယော ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ကောန္တာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိံသု. တေသံ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ ဒေဝေသု စ မနုဿေသု စ သမ္ပတ္တိံ အနုဘောန္တာနံ ဧကော တက္ကသိလာယံ ရာဇကုလေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပုက္ကုသာတိ နာမ ရာဇာ ဟုတွာ ဘဂဝန္တံ ဥဒ္ဒိဿ ပဗ္ဗဇိတွာ ရာဇဂဟံ ဂစ္ဆန္တော ကုမ္ဘကာရသာလာယံ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ အနာဂါမိဖလံ ပတ္တော. ဧကော ဧကသ္မိံ သမုဒ္ဒပဋ္ဋနေ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ နာဝံ အာရုယှ ဘိန္နနာဝေါ ဒါရုစီရာနိ နိဝါသေတွာ လာဘသမ္ပတ္တိံ ပတ္တော, ‘‘အဟံ အရဟာ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ, ‘‘န တွံ အရဟာ, ဂစ္ဆ သတ္ထာရံ ပဉှံ ပုစ္ဆာ’’တိ အတ္ထကာမာယ ဒေဝတာယ စောဒိတော တထာ ကတွာ အရဟတ္တဖလံ ပတ္တော. ได้ยินว่า ในกาลนั้น เมื่อศาสนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ปรินิพพานแล้วกำลังเสื่อมถอย ภิกษุ ๕ รูป ผูกบันไดแล้วขึ้นไปบนภูเขาบำเพ็ญสมณธรรม. พระสังฆเถระบรรลุพระอรหัตในวันที่ ๓. พระอนุเถระเป็นพระอนาคามีในวันที่ ๔. ส่วนอีก ๓ รูปที่เหลือไม่สามารถบรรลุคุณวิเศษได้ จึงไปเกิดในเทวโลก. ในระหว่างพุทธันดรหนึ่ง บุคคลเหล่านั้นเสวยสมบัติในหมู่เทวดาและมนุษย์. ในจำนวนนั้น รูปหนึ่งเกิดในราชตระกูลที่เมืองตักกสิลา ได้เป็นพระราชาพระนามว่าปุกกุสาติ อุทิศพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้วออกบวช ขณะเดินทางไปยังกรุงราชคฤห์ ได้ฟังธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่โรงปั้นหม้อ แล้วบรรลุอนาคามิผล. อีกรูปหนึ่งเกิดในตระกูลหนึ่งที่เมืองท่าริมสมุทร ขึ้นเรือไป เรือแตก นุ่งเปลือกไม้ ได้ลาภสมบัติ เกิดความคิดขึ้นว่า "เราเป็นพระอรหันต์" ถูกเทวดาผู้หวังดีตักเตือนว่า "ท่านไม่ใช่พระอรหันต์ จงไปทูลถามปัญหากะพระศาสดาเถิด" ได้กระทำตามนั้นแล้วบรรลุอรหัตผล. ဧကော ရာဇဂဟေ ဧကိဿာ ကုလဒါရိကာယ ကုစ္ဆိမှိ ဥပ္ပန္နော. သာ စ ပဌမံ မာတာပိတရော ယာစိတွာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အလဘမာနာ ကုလဃရံ ဂတာ ဂဗ္ဘသဏ္ဌိတမ္ပိ အဇာနန္တီ သာမိကံ အာရာဓေတွာ တေန အနုညာတာ ဘိက္ခုနီသု ပဗ္ဗဇိတာ. တဿာ ဂဗ္ဘိနိနိမိတ္တံ ဒိသွာ ဘိက္ခုနိယော ဒေဝဒတ္တံ ပုစ္ဆိံသု, သော ‘‘အဿမဏီ’’တိ အာဟ. ဒသဗလံ ပုစ္ဆိံသု, သတ္ထာ ဥပါလိတ္ထေရံ ပဋိစ္ဆာပေသိ. ထေရော သာဝတ္ထိနဂရဝါသီနိ ကုလာနိ ဝိသာခဉ္စ ဥပါသိကံ ပက္ကောသာပေတွာ သောဓေန္တော, – ‘‘ပုရေ လဒ္ဓေါ ဂဗ္ဘော, ပဗ္ဗဇ္ဇာ အရောဂါ’’တိ အာဟ. သတ္ထာ ‘‘သုဝိနိစ္ဆိတံ အဓိကရဏ’’န္တိ ထေရဿ သာဓုကာရံ အဒါသိ. သာ ဘိက္ခုနီ သုဝဏ္ဏဗိမ္ဗသဒိသံ ပုတ္တံ ဝိဇာယိ, တံ ဂဟေတွာ ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ပေါသာပေသိ. ‘‘ကဿပေါ’’တိ စဿ နာမံ ကတွာ အပရဘာဂေ အလင်္ကရိတွာ [Pg.28] သတ္ထု သန္တိကံ နေတွာ ပဗ္ဗာဇေသိ. ဣတိ ရညော ပေါသာဝနိကပုတ္တတ္တာပိ တံ ‘‘ကုမာရကဿပေါ’’တိ သဉ္ဇာနိံသူတိ. อีกรูปหนึ่งเกิดในครรภ์ของกุลธิดาคนหนึ่งในกรุงราชคฤห์. นางนั้นทีแรกขอบรรพชากะมารดาบิดาแต่ไม่ได้รับอนุญาต จึงไปสู่เรือนตระกูล แม้ไม่รู้ว่าครรภ์ตั้งขึ้นแล้ว ก็ได้อ้อนวอนสามี เมื่อได้รับอนุญาตจากสามีแล้ว จึงบวชในสำนักภิกษุณี. ภิกษุณีทั้งหลายเห็นนิมิตแห่งการตั้งครรภ์ของนาง จึงไปถามพระเทวทัต ท่านตอบว่า "นางไม่ใช่สมณะ". พวกนางจึงไปทูลถามพระทศพล พระศาสดาทรงมอบหมายให้พระอุบาลีเถระวินิจฉัย. พระเถระให้เรียกตระกูลชาวเมืองสาวัตถีและนางวิสาขาอุบาสิกามาสอบสวนแล้ว ได้วินิจฉัยว่า "ครรภ์เกิดก่อน การบวชไม่มีโทษ". พระศาสดาได้ประทานสาธุการแก่พระเถระว่า "อธิกรณ์วินิจฉัยดีแล้ว". ภิกษุณีนั้นคลอดบุตรผู้มีลักษณะดุจรูปทองคำ พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงรับไปเลี้ยงดู. ทรงตั้งชื่อให้ว่า "กัสสปะ" ในภายหลังได้ประดับประดาแล้วนำไปบวชในสำนักของพระศาสดา. เพราะเหตุที่เป็นบุตรบุญธรรมของพระราชานี้เอง คนทั้งหลายจึงรู้จักท่านในชื่อว่า "กุมารกัสสปะ". အန္ဓဝနေတိ ဧဝံနာမကေ ဝနေ. တံ ကိရ ဝနံ ဒွိန္နံ ဗုဒ္ဓါနံ ကာလေ အဝိဇဟိတနာမံ အန္ဓဝနံတွေဝ ပညာယတိ. တတြာယံ ပညတ္တိဝိဘာဝနာ – အပ္ပာယုကဗုဒ္ဓါနဉှိ သရီရဓာတု န ဧကဂ္ဃနာ ဟောတိ. အဓိဋ္ဌာနာနုဘာဝေန ဝိပ္ပကိရိယတိ. တေနေဝ အမှာကမ္ပိ ဘဂဝါ, – ‘‘အဟံ န စိရဋ္ဌိတိကော, အပ္ပကေဟိ သတ္တေဟိ အဟံ ဒိဋ္ဌော, ယေဟိ န ဒိဋ္ဌော, တေဝ ဗဟုတရာ, တေ မေ ဓာတုယော အာဒါယ တတ္ထ တတ္ထ ပူဇေန္တာ သဂ္ဂပရာယဏာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ ပရိနိဗ္ဗာနကာလေ, ‘‘အတ္တနော သရီရံ ဝိပ္ပကိရိယတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ. ဒီဃာယုကဗုဒ္ဓါနံ ပန သုဝဏ္ဏက္ခန္ဓော ဝိယ ဧကဂ္ဃနံ ဓာတုသရီရံ တိဋ္ဌတိ. ในป่าชื่อว่าอันธวัน. ได้ยินว่า ป่านั้น ในกาลแห่งพระพุทธเจ้า ๒ พระองค์ ปรากฏชื่อว่าอันธวัน ไม่ละชื่อเดิม. ในเรื่องนั้น มีการจำแนกบัญญัติดังนี้ จริงอยู่ พระสรีรธาตุของพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุน้อย ย่อมไม่เป็นก้อนเดียวกัน ย่อมกระจัดกระจายไปด้วยอานุภาพแห่งพระอธิษฐาน. เพราะเหตุนั้น แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา ในกาลปรินิพพาน ทรงดำริว่า ‘เราเป็นผู้ดำรงอยู่ไม่นาน สัตว์ทั้งหลายจำนวนน้อยได้เห็นเรา ส่วนผู้ที่ยังไม่เห็นเรามีจำนวนมากกว่า สัตว์เหล่านั้นจักนำพระธาตุของเราไปบูชาในที่นั้นๆ แล้วจักมีสวรรค์เป็นที่ไปในเบื้องหน้า’ จึงได้ทรงอธิษฐานว่า ‘ขอสรีระของเราจงกระจัดกระจายไป’. ส่วนพระธาตุสรีระของพระพุทธเจ้าผู้มีพระชนมายุยืนนาน ย่อมตั้งอยู่เป็นก้อนเดียวกัน ดุจแท่งทองคำ. ကဿပဿာပိ ဘဂဝတော တထေဝ အဋ္ဌာသိ. တတော မဟာဇနာ သန္နိပတိတွာ, ‘‘ဓာတုယော ဧကဂ္ဃနာ န သက္ကာ ဝိယောဇေတုံ, ကိံ ကရိဿာမာ’’တိ သမ္မန္တယိတွာ ဧကဂ္ဃနမေဝ စေတိယံ ကရိဿာမ, ကိတ္တကံ ပန ဟောတု တန္တိ အာဟံသု. ဧကေ သတ္တယောဇနိယန္တိ အာဟံသု. ဧတံ အတိမဟန္တံ, အနာဂတေ ဇဂ္ဂိတုံ န သက္ကာ, ဆယောဇနံ ဟောတု, ပဉ္စယောဇနံ… စတုယောဇနံ… တိယောဇနံ… ဒွိယောဇနံ… ဧကယောဇနံ ဟောတူတိ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဣဋ္ဌကာ ကီဒိသာ ဟောန္တူတိ ဗာဟိရန္တေ ဣဋ္ဌကာ ရတ္တသုဝဏ္ဏမယာ ဧကဂ္ဃနာ သတသဟဿဂ္ဃနိကာ ဟောန္တု, အဗ္ဘန္တရိမန္တေ ပညာသသဟဿဂ္ဃနိကာ. ဟရိတာလမနောသိလာဟိ မတ္တိကာကိစ္စံ ကယိရတု, တေလေန ဥဒကကိစ္စန္တိ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ စတ္တာရိ မုခါနိ စတုဓာ ဝိဘဇိံသု. ရာဇာ ဧကံ မုခံ ဂဏှိ, ရာဇပုတ္တော ပထဝိန္ဒရကုမာရော ဧကံ, အမစ္စာနံ ဇေဋ္ဌကော ဟုတွာ သေနာပတိ ဧကံ, ဇနပဒါနံ ဇေဋ္ဌကော ဟုတွာ သေဋ္ဌိ ဧကံ. แม้ของพระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะ ก็ได้ตั้งอยู่อย่างนั้นเหมือนกัน. ลำดับนั้น มหาชนประชุมกันแล้ว ปรึกษากันว่า ‘พระธาตุเป็นก้อนเดียวกัน ไม่สามารถจะแยกได้ เราจะทำอย่างไรกัน’ แล้วตกลงกันว่า ‘เราจะสร้างเจดีย์ครอบเป็นองค์เดียว แต่จะให้มีขนาดเท่าไรดี’. บางพวกกล่าวว่า ‘ขนาดเจ็ดโยชน์’. (บางพวกค้านว่า) ‘นั่นใหญ่เกินไป ในอนาคตไม่สามารถจะดูแลรักษาได้ ขอให้มีขนาดหกโยชน์ ห้าโยชน์... สี่โยชน์... สามโยชน์... สองโยชน์... ขอให้มีขนาดหนึ่งโยชน์เถิด’ ดังนี้แล้ว ได้ทำการตกลงกัน. (แล้วปรึกษากันว่า) ‘อิฐควรเป็นเช่นไร’ (ตกลงกันว่า) ‘อิฐด้านนอก ขอให้เป็นอิฐทองคำแดงแท้ มีราคาแผ่นละหนึ่งแสน ด้านในมีราคาแผ่นละห้าหมื่น. กิจแห่งดินพอก ขอจงทำด้วยหรดาลและมโนศิลา กิจแห่งน้ำ ขอจงทำด้วยน้ำมัน’ ดังนี้แล้ว ได้ตกลงกัน แล้วได้แบ่งงานออกเป็นสี่ด้าน สี่ส่วน. พระราชาทรงรับหนึ่งด้าน, ราชบุตรคือปฐวินทรกุมารรับหนึ่งด้าน, เสนาบดีผู้เป็นหัวหน้าของอำมาตย์รับหนึ่งด้าน, และเศรษฐีผู้เป็นหัวหน้าของชาวชนบทรับหนึ่งด้าน. တတ္ထ ဓနသမ္ပန္နတာယ ရာဇာပိ သုဝဏ္ဏံ နီဟရာပေတွာ အတ္တနာ ဂဟိတမုခေ ကမ္မံ အာရဘိ, ဥပရာဇာပိ, သေနာပတိပိ. သေဋ္ဌိနာ ဂဟိတမုခေ ပန ကမ္မံ ဩလီယတိ. တတော ယသောရတော နာမ ဧကော ဥပါသကော တေပိဋကော ဘာဏကော အနာဂါမီ အရိယသာဝကော, သော ကမ္မံ ဩလီယတီတိ ဉတွာ ပဉ္စ သကဋသတာနိ ယောဇာပေတွာ ဇနပဒံ ဂန္တွာ ‘‘ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ [Pg.29] ဝီသတိဝဿသဟဿာနိ ဌတွာ ပရိနိဗ္ဗုတော. တဿ ယောဇနိကံ ရတနစေတိယံ ကယိရတိ, ယော ယံ ဒါတုံ ဥဿဟတိ သုဝဏ္ဏံ ဝါ ဟိရညံ ဝါ သတ္တရတနံ ဝါ ဟရိတာလံ ဝါ မနောသိလံ ဝါ, သော တံ ဒေတူ’’တိ သမာဒပေသိ. မနုဿာ အတ္တနော အတ္တနော ထာမေန ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒီနိ အဒံသု. အသက္ကောန္တာ တေလတဏ္ဍုလာဒီနိ ဒေန္တိယေဝ. ဥပါသကော တေလတဏ္ဍုလာဒီနိ ကမ္မကာရာနံ ဘတ္တဝေတနတ္ထံ ပဟိဏာတိ, အဝသေသေဟိ သုဝဏ္ဏံ စေတာပေတွာ ပဟိဏာတိ, ဧဝံ သကလဇမ္ဗုဒီပံ အစရိ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น เพราะความถึงพร้อมด้วยทรัพย์ แม้พระราชาก็ทรงให้ขนทองคำมาแล้ว เริ่มการงานในด้านที่พระองค์ทรงรับไว้ แม้อุปราชก็ดี แม้เสนาบดีก็ดี (ก็เริ่มการงานเช่นกัน). ส่วนในด้านที่เศรษฐีรับไว้ การงานกลับล่าช้า. ลำดับนั้น อุบาสกผู้หนึ่งชื่อยโสรัต เป็นผู้ทรงจำพระไตรปิฎก เป็นพระอนาคามีอริยสาวก ท่านทราบว่าการงานล่าช้า จึงให้เทียมเกวียนห้าร้อยเล่มแล้วไปยังชนบท ชักชวนประชาชนว่า ‘พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงดำรงอยู่สองหมื่นปีแล้วปรินิพพานไป. รัตนเจดีย์ขนาดหนึ่งโยชน์กำลังถูกสร้างขึ้นเพื่อพระองค์ ผู้ใดสามารถจะให้สิ่งใดได้ ไม่ว่าจะเป็นทองคำ เงิน สัตตรัตนะ หรดาล หรือมโนศิลา ขอผู้นั้นจงให้สิ่งนั้นเถิด’. มนุษย์ทั้งหลายได้ให้ทองคำและเงินเป็นต้นตามกำลังของตนๆ. ผู้ที่ไม่สามารถ ก็ให้สิ่งของมีน้ำมันและข้าวสารเป็นต้น. อุบาสกส่งสิ่งของมีน้ำมันและข้าวสารเป็นต้นไปเพื่อเป็นค่าอาหารและค่าจ้างแก่คนงาน, ส่วนด้วยทรัพย์ที่เหลือ ก็ให้ซื้อทองคำส่งไป, ท่านได้เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปด้วยประการฉะนี้. စေတိယေ ကမ္မံ နိဋ္ဌိတန္တိ စေတိယဋ္ဌာနတော ပဏ္ဏံ ပဟိဏိံသု – ‘‘နိဋ္ဌိတံ ကမ္မံ အာစရိယော အာဂန္တွာ စေတိယံ ဝန္ဒတူ’’တိ. သောပိ ပဏ္ဏံ ပဟိဏိ – ‘‘မယာ သကလဇမ္ဗုဒီပေါ သမာဒပိတော, ယံ အတ္ထိ, တံ ဂဟေတွာ ကမ္မံ နိဋ္ဌာပေန္တူ’’တိ. ဒွေပိ ပဏ္ဏာနိ အန္တရာမဂ္ဂေ သမာဂမိံသု. အာစရိယဿ ပဏ္ဏတော ပန စေတိယဋ္ဌာနတော ပဏ္ဏံ ပဌမတရံ အာစရိယဿ ဟတ္ထံ အဂမာသိ. သော ပဏ္ဏံ ဝါစေတွာ စေတိယံ ဝန္ဒိဿာမီတိ ဧကကောဝ နိက္ခမိ. အန္တရာမဂ္ဂေ အဋဝိယံ ပဉ္စ စောရသတာနိ ဥဋ္ဌဟိံသု. တတြေကစ္စေ တံ ဒိသွာ ဣမိနာ သကလဇမ္ဗုဒီပတော ဟိရညသုဝဏ္ဏံ သမ္ပိဏ္ဍိတံ, နိဓိကုမ္ဘီ နော ပဝဋ္ဋမာနာ အာဂတာတိ အဝသေသာနံ အာရောစေတွာ တံ အဂ္ဂဟေသုံ. ကသ္မာ တာတာ, မံ ဂဏှထာတိ? တယာ သကလဇမ္ဗုဒီပတော သဗ္ဗံ ဟိရညသုဝဏ္ဏံ သမ္ပိဏ္ဍိတံ, အမှာကမ္ပိ ထောကံ ထောကံ ဒေဟီတိ. ကိံ တုမှေ န ဇာနာထ, ကဿပေါ ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗုတော, တဿ ယောဇနိကံ ရတနစေတိယံ ကယိရတိ, တဒတ္ထာယ မယာ သမာဒပိတံ, နော အတ္တနော အတ္ထာယ. တံ တံ လဒ္ဓလဒ္ဓဋ္ဌာနတော တတ္ထေဝ ပေသိတံ, မယှံ ပန နိဝတ္ထသာဋကမတ္တံ ဌပေတွာ အညံ ဝိတ္တံ ကာကဏိကမ္ပိ နတ္ထီတိ. จากสถานที่สร้างเจดีย์ พวกเขาได้ส่งสาส์นไปว่า ‘การงานที่เจดีย์สำเร็จแล้ว ขออาจารย์จงมานมัสการพระเจดีย์เถิด’. แม้ท่านก็ส่งสาส์นไปว่า ‘เราได้ชักชวนทั่วชมพูทวีปแล้ว มีสิ่งใดอยู่ ขอจงนำสิ่งนั้นไปทำการงานให้สำเร็จเถิด’. สาส์นทั้งสองฉบับได้พบกันในระหว่างทาง. แต่สาส์นจากสถานที่สร้างเจดีย์ได้ถึงมือของอาจารย์ก่อนสาส์นของท่าน. ท่านอ่านสาส์นแล้ว คิดว่า ‘เราจะไปนมัสการพระเจดีย์’ จึงออกเดินทางไปแต่ผู้เดียว. ในระหว่างทาง ในป่า โจรห้าร้อยคนได้ปรากฏขึ้น. ในบรรดาโจรเหล่านั้น บางพวกเห็นท่านแล้วจึงบอกแก่พวกที่เหลือว่า ‘คนผู้นี้ได้รวบรวมเงินทองมาจากทั่วชมพูทวีป หม้อขุมทรัพย์เคลื่อนที่มาหาพวกเราแล้ว’ แล้วได้จับท่านไว้. (ท่านถามว่า) ‘พ่อทั้งหลาย ท่านจับเราทำไม’. (พวกโจรตอบว่า) ‘ท่านได้รวบรวมเงินทองทั้งหมดมาจากชมพูทวีป จงให้แก่พวกเราบ้างเล็กน้อยเถิด’. (ท่านกล่าวว่า) ‘พวกท่านไม่รู้หรือว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ากัสสปะปรินิพพานแล้ว รัตนเจดีย์ขนาดหนึ่งโยชน์กำลังถูกสร้างขึ้นเพื่อพระองค์ เราได้ชักชวนประชาชนเพื่อการนั้น ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ของตนเอง ทรัพย์ที่ได้มาในที่นั้นๆ ก็ถูกส่งไปที่นั่นแล้ว ส่วนเรานั้น นอกจากผ้าสาฎกที่นุ่งอยู่ ทรัพย์สินอื่นแม้เพียงกากณึกหนึ่งก็ไม่มี’. ဧကေ, ‘‘ဧဝမေတံ ဝိဿဇေထ အာစရိယ’’န္တိ အာဟံသု. ဧကေ, ‘‘အယံ ရာဇပူဇိတော အမစ္စပူဇိတော, အမှေသု ကဉ္စိဒေဝ နဂရဝီထိယံ ဒိသွာ ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီနံ အာရောစေတွာ အနယဝျသနံ ပါပုဏာပေယျာ’’တိ အာဟံသု. ဥပါသကော, ‘‘တာတာ, နာဟံ ဧဝံ ကရိဿာမီ’’တိ အာဟ. တဉ္စ ခေါ တေသု ကာရုညေန, န အတ္တနော ဇီဝိတနိကန္တိယာ. အထ တေသု ဂဟေတဗ္ဗော ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗောတိ ဝိဝဒန္တေသု ဂဟေတဗ္ဗောတိ လဒ္ဓိကာ ဧဝ ဗဟုတရာ ဟုတွာ ဇီဝိတာ ဝေါရောပယိံသု. โจรบางพวกกล่าวว่า ‘เรื่องมันเป็นอย่างนี้ ปล่อยอาจารย์ไปเถิด’. บางพวกกล่าวว่า ‘ท่านผู้นี้เป็นที่เคารพบูชาของพระราชาและอำมาตย์ หากท่านเห็นใครในพวกเราที่ถนนในเมือง ก็อาจจะกราบทูลพระราชาและราชมหาอำมาตย์เป็นต้น แล้วยังความพินาศฉิบหายมาให้แก่พวกเราได้’. อุบาสกกล่าวว่า ‘พ่อทั้งหลาย เราจะไม่ทำอย่างนั้น’. และท่านกล่าวคำนั้นด้วยความกรุณาในโจรเหล่านั้น ไม่ใช่เพราะความเยื่อใยในชีวิตของตน. ครั้นเมื่อโจรเหล่านั้นกำลังโต้เถียงกันว่า ‘ควรปล่อยไป’ ฝ่ายที่มีความเห็นว่า ‘ควรจับไว้’ มีจำนวนมากกว่า จึงได้ปลงท่านเสียจากชีวิต. တေသံ [Pg.30] ဗလဝဂုဏေ အရိယသာဝကေ အပရာဓေန နိဗ္ဗုတဒီပသိခါ ဝိယ အက္ခီနိ အန္တရဓာယိံသု. တေ, ‘‘ကဟံ ဘော စက္ခု, ကဟံ ဘော စက္ခူ’’တိ ဝိပ္ပလပန္တာ ဧကစ္စေ ဉာတကေဟိ ဂေဟံ နီတာ. ဧကစ္စေ နောဉာတကာ အနာထာတိ တတ္ထေဝ အဋဝိယံ ရုက္ခမူလေ ပဏ္ဏသာလာယံ ဝသိံသု. အဋဝိံ အာဂတမနုဿာ ကာရုညေန တေသံ တဏ္ဍုလံ ဝါ ပုဋဘတ္တံ ဝါ ပရိဗ္ဗယံ ဝါ ဒေန္တိ. ဒါရုပဏ္ဏာဒီနံ အတ္ထာယ ဂန္တွာ အာဂတာ မနုဿာ ကုဟိံ ဂတတ္ထာတိ ဝုတ္တေ အန္ဓဝနံ ဂတမှာတိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ ဒွိန္နမ္ပိ ဗုဒ္ဓါနံ ကာလေ တံ ဝနံ အန္ဓဝနံတွေဝ ပညာယတိ. ကဿပဗုဒ္ဓကာလေ ပနေတံ ဆဍ္ဍိတဇနပဒေ အဋဝိ အဟောသိ. အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ သာဝတ္ထိယာ အဝိဒူရေ ဇေတဝနဿ ပိဋ္ဌိဘာဂေ ပဝိဝေကကာမာနံ ကုလပုတ္တာနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဓာနဃရံ အဟောသိ, တတ္ထ အာယသ္မာ ကုမာရကဿပေါ တေန သမယေန သေခပဋိပဒံ ပူရယမာနော ဝိဟရတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အန္ဓဝနေ ဝိဟရတီ’’တိ. ดวงตาทั้งหลายของชนเหล่านั้น หายไปเหมือนเปลวประทีปที่ดับไป เพราะความประทุษร้ายในพระอริยสาวกผู้มีคุณอันมีกำลัง. ชนเหล่านั้นร่ำไรรำพันว่า "ท่านผู้เจริญ ดวงตาอยู่ที่ไหน ท่านผู้เจริญ ดวงตาอยู่ที่ไหน" บางพวกถูกญาติทั้งหลายนำไปสู่เรือน. บางพวกไม่มีญาติ เป็นคนอนาถา จึงอาศัยอยู่ในป่า ณ ที่นั้นเอง ที่โคนต้นไม้ ในบรรณศาลา. มนุษย์ทั้งหลายผู้มาสู่ป่า ย่อมให้ข้าวสารบ้าง ข้าวห่อใบไม้บ้าง หรือเครื่องใช้สอยบ้าง แก่ชนเหล่านั้นด้วยความกรุณา. มนุษย์ทั้งหลายผู้ไปแล้วกลับมาเพื่อประโยชน์แก่ฟืนและใบไม้เป็นต้น เมื่อถูกถามว่า "ท่านไปที่ไหนมา" ก็ตอบว่า "พวกเราไปป่าคนตาบอดมา". ด้วยประการฉะนี้ ในกาลแห่งพระพุทธเจ้าแม้ทั้งสองพระองค์ ป่านั้นจึงปรากฏชื่อว่า "อันธวัน" นั่นเทียว. ก็ในกาลแห่งพระพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ป่านี้ได้เป็นป่าอยู่ในชนบทที่ถูกทอดทิ้ง. ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคของเรา ป่านี้ได้เป็นที่อยู่ เป็นเรือนสำหรับบำเพ็ญเพียรของกุลบุตรทั้งหลายผู้ใคร่ความสงัด อยู่ไม่ไกลจากกรุงสาวัตถี ด้านหลังพระเชตวัน, ในที่นั้น ท่านพระกุมารกัสสปะในสมัยนั้น กำลังบำเพ็ญเสขปฏิปทาให้บริบูรณ์อยู่. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ท่านอยู่ที่ป่าอันธวัน". အညတရာ ဒေဝတာတိ နာမဂေါတ္တဝသေန အပါကဋာ ဧကာ ဒေဝတာတိ အတ္ထော. ‘‘အဘိဇာနာတိ နော, ဘန္တေ, ဘဂဝါ အဟုဉာတညတရဿ မဟေသက္ခဿ သံခိတ္တေန တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိံ ဘာသိတာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၆၅) ဧတ္ထ ပန အဘိညာတော သက္ကောပိ ဒေဝရာဇာ အညတရောတိ ဝုတ္တော. ဒေဝတာတိ စ ဣဒံ ဒေဝါနမ္ပိ ဒေဝဓီတာနမ္ပိ သာဓာရဏဝစနံ. ဣမသ္မိံ ပနတ္ထေ ဒေဝေါ အဓိပ္ပေတော. အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ဧတ္ထ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ ခယသုန္ဒရာဘိရူပအဗ္ဘနုမောဒနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ – ‘‘အဘိက္ကန္တာ, ဘန္တေ, ရတ္တိ, နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော, စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော, ဥဒ္ဒိသတု, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဘိက္ခူနံ ပါတိမောက္ခ’’န္တိ ဧဝမာဒီသု (အ. နိ. ၈.၂၀) ခယေ ဒိဿတိ. ‘‘အယံ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အဘိက္ကန္တတရော စ ပဏီတတရော စာ’’တိ (အ. နိ. ၄.၁၀၀) ဧဝမာဒီသု သုန္ဒရေ. บทว่า อญฺญตรา เทวตา ความว่า เทวดาองค์หนึ่งซึ่งไม่ปรากฏโดยชื่อและโคตร. แต่ในข้อนี้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงจำได้หรือไม่ว่า ได้เคยตรัสตัณหาสังขยวิมุตติโดยย่อแก่เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่ซึ่งไม่เคยได้ฟังมาก่อนองค์หนึ่ง" แม้ท้าวสักกะจอมเทพผู้เป็นที่รู้จักกันดี ก็ถูกเรียกว่า "อัญญตระ". และคำว่า เทวตา นี้ เป็นคำที่ใช้ทั่วไปทั้งแก่เทวดาและเทพธิดา. แต่ในอรรถนี้ ประสงค์เอาเทวดา (เพศชาย). ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา นี้ อภิกกันตศัพท์ ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป, งาม, รูปงาม, และการอนุโมทนา เป็นต้น. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ราตรีล่วงไปแล้ว ปฐมยามผ่านไปแล้ว ภิกษุสงฆ์นั่งอยู่นานแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงปาฏิโมกข์แก่ภิกษุทั้งหลายเถิด" ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "บุคคลนี้เป็นผู้เลิศกว่าและประณีตกว่าบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้" ปรากฏในความหมายว่า งาม. ‘‘ကော မေ ဝန္ဒတိ ပါဒါနိ, ဣဒ္ဓိယာ ယသသာ ဇလံ; အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေန, သဗ္ဗာ ဩဘာသယံ ဒိသာ’’တိ. (ဝိ. ဝ. ၈၅၇) – ใครหนอไหว้เท้าทั้งสองของเรา ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ มีวรรณะงามยิ่งนัก ส่องสว่างไปทั่วทุกทิศ ဧဝမာဒီသု အဘိရူပေ. ‘‘အဘိက္ကန္တံ, ဘော ဂေါတမာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပါရာ. ၁၅) အဗ္ဘနုမောဒနေ. ဣဓ ပန ခယေ. တေန အဘိက္ကန္တာယ ရတ္တိယာတိ ပရိက္ခီဏာယ ရတ္တိယာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထာယံ ဒေဝပုတ္တော မဇ္ဈိမယာမသမနန္တရေ အာဂတောတိ [Pg.31] ဝေဒိတဗ္ဗော. အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ ဣဓ အဘိက္ကန္တသဒ္ဒေါ အဘိရူပေ. ဝဏ္ဏသဒ္ဒေါ ပန ဆဝိ-ထုတိ-ကုလဝဂ္ဂကာရဏ-သဏ္ဌာနပမာဏရူပါယတနာဒီသု ဒိဿတိ. တတ္ထ, ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏောသိ ဘဂဝါ’’တိ ဧဝမာဒီသု ဆဝိယာ. ‘‘ကဒါ သညူဠှာ ပန တေ ဂဟပတိ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၇၇) ဧဝမာဒီသု ထုတိယံ. ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘော ဂေါတမ, ဝဏ္ဏာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ဒီ. နိ. ၃.၁၁၅) ကုလဝဂ္ဂေ. ‘‘အထ ကေန နု ဝဏ္ဏေန, ဂန္ဓထေနောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၃၄) ကာရဏေ. ‘‘မဟန္တံ ဟတ္ထိရာဇဝဏ္ဏံ အဘိနိမ္မိနိတွာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၃၈) သဏ္ဌာနေ. ‘‘တယော ပတ္တဿ ဝဏ္ဏာ’’တိ ဧဝမာဒီသု (ပါရာ. ၆၀၂) ပမာဏေ. ‘‘ဝဏ္ဏော ဂန္ဓော ရသော ဩဇာ’’တိ ဧဝမာဒီသု ရူပါယတနေ. သော ဣဓ ဆဝိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေန အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာတိ အဘိရူပဆဝိဣဋ္ဌဝဏ္ဏာ, မနာပဝဏ္ဏာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒေဝတာ ဟိ မနုဿလောကံ အာဂစ္ဆမာနာ ပကတိဝဏ္ဏံ ပကတိဣဒ္ဓိံ ပဇဟိတွာ ဩဠာရိကံ အတ္တဘာဝံ ကတွာ အတိရေကဝဏ္ဏံ အတိရေကဣဒ္ဓိံ မာပေတွာ နဋသမဇ္ဇာဒီနိ ဂစ္ဆန္တာ မနုဿာ ဝိယ အဘိသင်္ခတေန ကာယေန အာဂစ္ဆန္တိ. အယမ္ပိ ဒေဝပုတ္တော တထေဝ အာဂတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဘိက္ကန္တဝဏ္ဏာ’’တိ. ในตัวอย่างเป็นต้น (ดังคาถาที่ยกมา) ปรากฏในความหมายว่า รูปงาม. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก" ปรากฏในความหมายว่า การอนุโมทนา. แต่ในที่นี้ (ในบทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา) ปรากฏในความหมายว่า สิ้นไป. เพราะเหตุนั้น บทว่า อภิกฺกนฺตาย รตฺติยา จึงมีความหมายว่า เมื่อราตรีสิ้นไปแล้ว. ในเรื่องนั้น พึงทราบว่า เทพบุตรนี้มาในเวลาหลังจากมัชฌิมยาม. ในบทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา นี้ อภิกกันตศัพท์ มีความหมายว่า รูปงาม. ส่วน วรรณศัพท์ ปรากฏในความหมายว่า ผิวพรรณ, การสรรเสริญ, ชั้นวรรณะ, เหตุ, สัณฐาน, ประมาณ, และรูปารมณ์ เป็นต้น. ในบรรดาความหมายเหล่านั้น ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคทรงมีพระฉวีวรรณดุจทองคำ" ปรากฏในความหมายว่า ผิวพรรณ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ดูก่อนคฤหบดี ก็ท่านได้สดับคำสรรเสริญพระสมณโคดมเมื่อไร" ปรากฏในความหมายว่า การสรรเสริญ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วรรณะเหล่านี้มี ๔" ปรากฏในความหมายว่า ชั้นวรรณะ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ก็เพราะเหตุอะไรหนอ จึงเรียกว่า คันธัพพะ" ปรากฏในความหมายว่า เหตุ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "เนรมิตอัตภาพเป็นพญาช้างใหญ่" ปรากฏในความหมายว่า สัณฐาน. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ขนาดของบาตรมี ๓" ปรากฏในความหมายว่า ประมาณ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "รูป กลิ่น รส โอชา" ปรากฏในความหมายว่า รูปารมณ์. ในที่นี้ พึงเห็นวรรณศัพท์นั้นในความหมายว่า ผิวพรรณ. เพราะเหตุนั้น บทว่า อภิกฺกนฺตวณฺณา จึงมีความหมายว่า มีผิวพรรณงามน่าปรารถนา, มีวรรณะน่าพอใจ. จริงอยู่ เทวดาเมื่อมาสู่มนุษยโลก ย่อมละวรรณะตามปกติและฤทธิ์ตามปกติ สร้างอัตภาพอันหยาบ เนรมิตวรรณะที่เลิศและฤทธิ์ที่เลิศ มาด้วยกายที่ตกแต่งแล้ว เหมือนมนุษย์ทั้งหลายผู้ไปสู่สถานมหรสพของนักฟ้อนเป็นต้น. แม้เทพบุตรองค์นี้ก็มาแล้วอย่างนั้นเหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "อภิกฺกนฺตวณฺณา". ကေဝလကပ္ပန္တိ ဧတ္ထ ကေဝလသဒ္ဒေါ အနဝသေသ-ယေဘူယျ-အဗျာမိဿာနတိရေကဒဠှတ္ထ-ဝိသံယောဂါဒိအနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ, ‘‘ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ ပရိသုဒ္ဓံ ဗြဟ္မစရိယ’’န္တိ (ပါရာ. ၁) ဧဝမာဒီသု အနဝသေသတ္တမတ္ထော. ‘‘ကေဝလကပ္ပာ စ အင်္ဂမဂဓာ ပဟူတံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ အာဒါယ ဥပသင်္ကမိဿန္တီ’’တိ ဧဝမာဒီသု ယေဘုယျတာ. ‘‘ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတီ’’တိ (ဝိဘ. ၂၂၅) ဧဝမာဒီသု အဗျာမိဿတာ. ‘‘ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကံ နူန အယမာယသ္မာ’’တိ (မဟာဝ. ၂၄၄) ဧဝမာဒီသု အနတိရေကတာ. ‘‘အာယသ္မတော အနုရုဒ္ဓဿ ဗာဟိယော နာမ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော ကေဝလကပ္ပံ သံဃဘေဒါယ ဌိတော’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၃) ဧဝမာဒီသု ဒဠှတ္ထတာ. ‘‘ကေဝလီ ဝုသိတဝါ ဥတ္တမပုရိသောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၅၇) ဧဝမာဒီသု ဝိသံယောဂေါ. ဣဓ ပနဿ အနဝသေသတ္တမတ္ထောတိ အဓိပ္ပေတော. ในบทว่า เกวลกปฺปํ นี้ เกวลศัพท์ มีอรรถหลายอย่าง คือ ไม่มีส่วนเหลือ, โดยมาก, ไม่เจือปน, ไม่ยิ่งไปกว่า, มั่นคง, และความไม่ประกอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "พรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง" มีอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ชาวอังคะและมคธโดยมาก จักพากันนำของเคี้ยวของฉันเป็นอันมากเข้ามาเฝ้า" มีอรรถว่า โดยมาก. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ล้วนๆ ย่อมมี" มีอรรถว่า ไม่เจือปน. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ท่านผู้นี้มีเพียงสักว่าศรัทธาเท่านั้นหนอ" มีอรรถว่า ไม่ยิ่งไปกว่า. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "สัทธิวิหาริกของท่านพระอนุรุทธะชื่อว่าพาหิยะ ได้ยืนหยัดเพื่อทำลายสงฆ์อย่างเด็ดเดี่ยว" มีอรรถว่า มั่นคง. ในตัวอย่างเป็นต้นว่า "ผู้หมดจด อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว เรียกว่า อุดมบุรุษ" มีอรรถว่า ความไม่ประกอบ (ด้วยกิเลส). แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่า ไม่มีส่วนเหลือ. ကပ္ပသဒ္ဒေါ ပနာယံ အဘိသဒ္ဒဟန-ဝေါဟာရ-ကာလ-ပညတ္တိ- ဆေဒန-ဝိကပ္ပ-လေသ-သမန္တဘာဝါဒိ-အနေကတ္ထော. တထာ ဟိဿ, ‘‘ဩကပ္ပနိယမေတံ ဘောတော [Pg.32] ဂေါတမဿ, ယထာ တံ အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿာ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ဧဝမာဒီသု အဘိသဒ္ဒဟနမတ္ထော. ‘‘အနုဇာနာမိ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဟိ သမဏကပ္ပေဟိ ဖလံ ပရိဘုဉ္ဇိတု’’န္တိ (စူဠဝ. ၂၅၀) ဧဝမာဒီသု ဝေါဟာရော. ‘‘ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပံ ဝိဟရာမီ’’တိ ဧဝမာဒီသု (မ. နိ. ၁.၃၈၇) ကာလော. ‘‘ဣစ္စာယသ္မာ ကပ္ပော’’တိ (သံ. နိ. ၃.၁၂၄) ဧဝမာဒီသု ပညတ္တိ. ‘‘အလင်္ကတာ ကပ္ပိတကေသမဿူ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၃၆၅) ဧဝမာဒီသု ဆေဒနံ. ‘‘ကပ္ပတိ ဒွင်္ဂုလကပ္ပော’’တိ (စူဠဝ. ၄၄၆) ဧဝမာဒီသု ဝိကပ္ပော. ‘‘အတ္ထိ ကပ္ပော နိပဇ္ဇိတု’’န္တိ (အ. နိ. ၈.၈၀) ဧဝမာဒီသု လေသော. ‘‘ကေဝလကပ္ပံ ဝေဠုဝနံ ဩဘာသေတွာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၉၄) ဧဝမာဒီသု သမန္တဘာဝေါ. ဣဓ ပနဿ သမန္တဘာဝေါ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော. တသ္မာ ကေဝလကပ္ပံ အန္ဓဝနန္တိ ဧတ္ထ အနဝသေသံ သမန္တတော အန္ဓဝနန္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ก็ กัปปศัพท์นี้ มีอรรถหลายอย่าง คือ ความเชื่อถือ โวหาร กาล บัญญัติ การตัด วิกัป เลศ และความเป็นไปโดยรอบ เป็นต้น. จริงอย่างนั้น ศัพท์นี้มีอรรถว่าความเชื่อถือ ในประโยคเป็นต้นว่า "ข้อนี้เป็นสิ่งที่ท่านพระโคดมพึงปลงใจเชื่อ เหมือนอย่างที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นพึงปลงใจเชื่อ". มีอรรถว่าโวหาร ในประโยคเป็นต้นว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตให้บริโภคผลไม้ด้วยสมณโวหาร ๕ อย่าง". มีอรรถว่ากาล ในประโยคเป็นต้นว่า "โดยอาการที่ข้าพเจ้าอยู่เป็นนิจกาล". มีอรรถว่าบัญญัติ ในประโยคเป็นต้นว่า "พระผู้มีอายุชื่อว่ากัปปะ". มีอรรถว่าการตัด ในประโยคเป็นต้นว่า "ประดับตกแต่ง ตัดผมและหนวด". มีอรรถว่าวิกัป ในประโยคเป็นต้นว่า "วิกัป ๒ นิ้ว ย่อมควร". มีอรรถว่าเลศ ในประโยคเป็นต้นว่า "มีเหตุที่จะนอน". มีอรรถว่าความเป็นไปโดยรอบ ในประโยคเป็นต้นว่า "ยังป่าเวฬุวันทั้งสิ้นให้สว่างไสว". แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาอรรถว่าความเป็นไปโดยรอบ. เพราะฉะนั้น ในบทว่า เกวลกัปปํ อันธวนํ นี้ พึงเห็นอรรถว่า ป่าอันธวันทั้งหมดโดยรอบ ไม่มีส่วนเหลือ. ဩဘာသေတွာတိ ဝတ္ထာလင်္ကာရသရီရသမုဋ္ဌိတာယ အာဘာယ ဖရိတွာ, စန္ဒိမာ ဝိယ စ သူရိယော ဝိယ စ ဧကောဘာသံ ဧကပဇ္ဇောတံ ကရိတွာတိ အတ္ထော. ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသီတိ ဧကသ္မိံ အန္တေ, ဧကသ္မိံ ဩကာသေ အဋ္ဌာသိ. ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ ‘‘ဘိက္ခု ဘိက္ခူ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ. ကသ္မာ ပနာယံ အဝန္ဒိတွာ သမဏဝေါဟာရေနေဝ ကထေတီတိ? သမဏသညာသမုဒါစာရေနေဝ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အယံ အန္တရာ ကာမာဝစရေ ဝသိ. အဟံ ပန အသ္မိ တတော ကာလတော ပဋ္ဌာယ ဗြဟ္မစာရီ’’တိ သမဏသညာဝဿ သမုဒါစရတိ, တသ္မာ အဝန္ဒိတွာ သမဏဝေါဟာရေနေဝ ကထေတိ. ပုဗ္ဗသဟာယော ကိရေသော ဒေဝပုတ္တော ထေရဿ. ကုတော ပဋ္ဌာယာတိ? ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ. ယော ဟိ ပုဗ္ဗယောဂေ အာဂတေသု ပဉ္စသု သဟာယေသု အနုထေရော စတုတ္ထဒိဝသေ အနာဂါမီ အဟောသီတိ ဝုတ္တော, အယံ သော. တဒါ ကိရ တေသု သံဃတ္ထေရဿ အရဟတ္တေနေဝ သဒ္ဓိံ အဘိညာ အာဂမိံသု. သော, ‘‘မယှံ ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပတ္တ’’န္တိ ဝေဟာသံ ဥပ္ပတိတွာ အနောတတ္တဒဟေ မုခံ ဓောဝိတွာ ဥတ္တရကုရုတော ပိဏ္ဍပါတံ အာဒါယ အာဂန္တွာ, ‘‘ဣမံ, အာဝုသော, ပိဏ္ဍပါတံ ဘုဉ္ဇိတွာ အပ္ပမတ္တာ သမဏဓမ္မံ ကရောထာ’’တိ အာဟ. ဣတရေ အာဟံသု – ‘‘န, အာဝုသော, အမှာကံ ဧဝံ ကတိကာ အတ္ထိ – ‘ယော ပဌမံ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပိဏ္ဍပါတံ အာဟရတိ, တေနာဘတံ ဘုဉ္ဇိတွာ သေသေဟိ သမဏဓမ္မော ကာတဗ္ဗော’တိ. တုမှေ အတ္တနော [Pg.33] ဥပနိဿယေန ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပယိတ္ထ. မယမ္ပိ သစေ နော ဥပနိဿယော ဘဝိဿတိ, ကိစ္စံ မတ္ထကံ ပါပေဿာမ. ပပဉ္စော ဧသ အမှာကံ, ဂစ္ဆထ တုမှေ’’တိ. သော ယထာဖာသုကံ ဂန္တွာ အာယုပရိယောသာနေ ပရိနိဗ္ဗာယိ. บทว่า โอบาเสตฺวา ความว่า แผ่ไปแล้วด้วยรัศมีอันเกิดจากวัตถุเครื่องประดับและสรีระ กระทำให้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน มีความรุ่งเรืองเป็นอันเดียวกัน ดุจพระจันทร์และดุจพระอาทิตย์. บทว่า เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ ความว่า ได้ยืนอยู่ ณ ที่สุดข้างหนึ่ง ณ โอกาสแห่งหนึ่ง. บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้กล่าวคำนี้ คือคำเป็นต้นว่า ภิกฺขุ ภิกฺขูติ. ถามว่า ก็เหตุไร เทพบุตรนี้จึงไม่ไหว้ แต่พูดด้วยสมณโวหารเท่านั้น? ตอบว่า เพราะประพฤติตามสมณสัญญา. ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "ท่านผู้นี้ได้อยู่ในกามวจรภพในระหว่างกาล ส่วนเราเป็นพรหมจารีมาตั้งแต่กาลนั้น" สมณสัญญาของเทพบุตรนั้นย่อมเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ไหว้ แต่พูดด้วยสมณโวหารเท่านั้น. ได้ยินว่า เทพบุตรนั้นเป็นสหายเก่าของพระเถระ. ถามว่า ตั้งแต่เมื่อไร? ตอบว่า ตั้งแต่สมัยพระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้า. จริงอยู่ ในบรรดาสหาย ๕ คนที่มาในปุพพโยคะ ภิกษุรูปใดที่กล่าวกันว่าเป็นพระอนุเถระ ได้เป็นพระอนาคามีในวันที่สี่ ภิกษุรูปนั้นคือเทพบุตรองค์นี้. ได้ยินว่า ในครั้งนั้น ในบรรดาสหายเหล่านั้น พระสังฆเถระได้บรรลุอภิญญาทั้งหลายพร้อมกับความเป็นพระอรหันต์. ท่านคิดว่า "กิจของเราถึงที่สุดแล้ว" จึงเหาะขึ้นไปในอากาศ ล้างหน้าที่สระอโนดาต นำบิณฑบาตมาจากอุตตรกุรุทวีปแล้วกล่าวว่า "อาวุโส ท่านทั้งหลายจงฉันบิณฑบาตนี้แล้ว ไม่ประมาท ทำสมณธรรมเถิด". ภิกษุที่เหลือกล่าวว่า "อาวุโส พวกเราไม่มีกติกาอย่างนี้ว่า 'ผู้ใดทำคุณวิเศษให้เกิดขึ้นก่อนแล้วนำบิณฑบาตมา ผู้นั้นพึงนำมาฉันแล้ว ที่เหลือจึงพึงทำสมณธรรม'. ท่านทั้งหลายได้ทำกิจให้ถึงที่สุดแล้วด้วยอุปนิสัยของตน. แม้พวกเรา ถ้าอุปนิสัยของพวกเราจะมี ก็จักทำกิจให้ถึงที่สุด. นี้เป็นปปัญจธรรมของพวกเรา ท่านจงไปเถิด". ท่านจึงไปตามความผาสุก แล้วปรินิพพานในที่สุดแห่งอายุ. ပုနဒိဝသေ အနုထေရော အနာဂါမိဖလံ သစ္ဆကာသိ, တဿ အဘိညာယော အာဂမိံသု. သောပိ တထေဝ ပိဏ္ဍပါတံ အာဟရိတွာ တေဟိ ပဋိက္ခိတ္တော ယထာဖာသုကံ ဂန္တွာ အာယုပရိယောသာနေ သုဒ္ဓါဝါသေ နိဗ္ဗတ္တိ. သော သုဒ္ဓါဝါသေ ဌတွာ တေ သဟာယေ ဩလောကေန္တော, ဧကော တဒါဝ ပရိနိဗ္ဗုတော, ဧကော အဓုနာ ဘဂဝတော သန္တိကေ အရိယဘူမိံ ပတ္တော, ဧကော လာဘသက္ကာရံ နိဿာယ, ‘‘အဟံ အရဟာ’’တိ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒေတွာ သုပ္ပာရကပဋ္ဋနေ ဝသတီတိ ဒိသွာ တံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘န တွံ အရဟာ, န အရဟတ္တမဂ္ဂံ ပဋိပန္နော, ဂစ္ဆ ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဓမ္မံ သုဏာဟီ’’တိ ဥယျောဇေသိ. သောပိ အန္တရဃရေ ဘဂဝန္တံ ဩဝါဒံ ယာစိတွာ, ‘‘တသ္မာ တိဟ တေ ဗာဟိယ ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌမတ္တံ ဟောတူ’’တိ (ဥဒါ. ၁၀) ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဩဝဒိတော အရိယဘူမိံ သမ္ပာပုဏိ. ในวันรุ่งขึ้น พระอนุเถระได้กระทำให้แจ้งซึ่งอนาคามิผล อภิญญาทั้งหลายได้เกิดขึ้นแก่ท่าน. แม้ท่านก็นำบิณฑบาตมาเหมือนอย่างนั้น ถูกสหายเหล่านั้นปฏิเสธแล้ว จึงไปตามความผาสุก ในที่สุดแห่งอายุ ได้บังเกิดในสุทธาวาสภพ. ท่านเมื่ออยู่ในสุทธาวาสภพ ตรวจดูสหายเหล่านั้น เห็นว่า รูปหนึ่งปรินิพพานแล้วในครั้งนั้น, รูปหนึ่งบัดนี้ได้บรรลุอริยภูมิในสำนักของพระผู้มีพระภาค, อีกรูปหนึ่งอาศัยลาภสักการะ ยังจิตให้เกิดขึ้นว่า "เราเป็นพระอรหันต์" อยู่ที่สุปปารกปัฏฏนะ. ครั้นเห็นดังนั้น จึงเข้าไปหาภิกษุนั้นแล้ว ชี้แนะว่า "ท่านไม่ใช่พระอรหันต์ ยังไม่ดำเนินไปในอรหัตตมรรค ท่านจงไปเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วฟังธรรมเถิด". แม้ภิกษุนั้นก็ได้ทูลขอโอวาทจากพระผู้มีพระภาคในระหว่างบ้าน พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอวาทโดยย่อว่า "พาหิยะ เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า เมื่อเห็น จักเป็นเพียงสักว่าเห็น" ดังนี้แล้ว ได้บรรลุอริยภูมิ. တတော အညော ဧကော အတ္ထိ, သော ကုဟိန္တိ ဩလောကေန္တော အန္ဓဝနေ သေက္ခပဋိပဒံ ပူရယမာနော ဝိဟရတီတိ ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘သဟာယကဿ သန္တိကေ ဂမိဿာမီတိ, ဂစ္ဆန္တေန ပန တုစ္ဆဟတ္ထေန အဂန္တွာ ကိဉ္စိ ပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဂန္တုံ ဝဋ္ဋတိ, သဟာယော ခေါ ပန မေ နိရာမိသော ပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဝသန္တော မယာ အာကာသေ ဌတွာ ဒိန္နံ ပိဏ္ဍပါတမ္ပိ အပရိဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ အကာသိ, ဣဒါနိ အာမိသပဏ္ဏာကာရံ ကိံ ဂဏှိဿတိ? ဓမ္မပဏ္ဏာကာရံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ ဗြဟ္မလောကေ ဌိတောဝ ရတနာဝဠိံ ဂန္ထေန္တော ဝိယ ပန္နရသ ပဉှေ ဝိဘဇိတွာ တံ ဓမ္မပဏ္ဏာကာရံ အာဒါယ အာဂန္တွာ သဟာယဿ အဝိဒူရေ ဌတွာ အတ္တနော သမဏသညာသမုဒါစာရဝသေန တံ အနဘိဝါဒေတွာဝ, ‘‘ဘိက္ခု ဘိက္ခူ’’တိ အာလပိတွာ အယံ ဝမ္မိကောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တုရိတာလပနဝသေန ဘိက္ခု ဘိက္ခူတိ အာမေဍိတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ ဝါ ဧကနေဝ တိလကေန နလာဋံ န သောဘတိ, တံ ပရိဝါရေတွာ အညေသုပိ ဒိန္နေသု ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတံ ဝိယ သောဘတိ, ဧဝံ ဧကေနေဝ ပဒေန ဝစနံ န သောဘတိ, ပရိဝါရိကပဒေန သဒ္ဓိံ [Pg.34] ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတံ ဝိယ သောဘတီတိ တံ ပရိဝါရိကပဒဝသေန ဝစနံ ဖုလ္လိတမဏ္ဍိတံ ဝိယ ကရောန္တောပိ ဧဝမာဟ. จากนั้น ยังมีอีกรูปหนึ่ง ท่านตรวจดูว่า "ภิกษุนั้นอยู่ที่ไหน" ก็เห็นว่ากำลังบำเพ็ญเสกขปฏิปทาอยู่ในป่าอันธวัน จึงคิดว่า "เราจักไปสู่สำนักของสหาย แต่เมื่อจะไป ไม่ควรไปมือเปล่า ควรจะถือเครื่องบรรณาการอะไรสักอย่างไป. ก็สหายของเราไม่มีอามิส อยู่บนยอดเขา แม้บิณฑบาตที่เรายืนในอากาศถวาย ก็ไม่ฉัน ได้ทำสมณธรรม บัดนี้จักรับอามิสบรรณาการอะไรเล่า? เราจักถือธรรมบรรณาการไป" ท่านเมื่ออยู่ในพรหมโลกนั่นเอง ได้จำแนกปัญหา ๑๕ ข้อ ประดุจร้อยพวงแก้วมณี ถือเอาธรรมบรรณาการนั้นมาแล้ว ยืนอยู่ไม่ไกลจากสหาย ด้วยอำนาจการประพฤติตามสมณสัญญาของตน จึงไม่ไหว้ท่านแล้วร้องเรียกขึ้นว่า "ภิกษุ ภิกษุ" แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า จอมปลวกนี้. ในบทนั้น พึงทราบว่า การกล่าวซ้ำว่า ภิกฺขุ ภิกฺขุ เป็นไปโดยอำนาจการร้องเรียกอย่างรีบด่วน. หรืออีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนหน้าผากย่อมไม่งามด้วยติลกเพียงอันเดียว แต่เมื่อแต้มติลกอื่น ๆ ล้อมรอบ ย่อมงดงามประดุจประดับด้วยดอกไม้บาน ฉันใด, คำพูดก็ย่อมไม่งามด้วยบทเพียงบทเดียว แต่เมื่อมีบทที่เป็นบริวารร่วมด้วย ย่อมงดงามประดุจประดับด้วยดอกไม้บาน ฉันนั้น. ท่านเมื่อกระทำคำพูดให้งดงามประดุจประดับด้วยดอกไม้บาน โดยอำนาจบทที่เป็นบริวารนั้น ก็ได้กล่าวอย่างนี้. အယံ ဝမ္မိကောတိ ပုရတော ဌိတော ဝမ္မိကော နာမ နတ္ထိ, ဒေသနာဝသေန ပန ပုရတော ဌိတံ ဒဿေန္တော ဝိယ အယန္တိ အာဟ. လင်္ဂိန္တိ သတ္ထံ အာဒါယ ခဏန္တော ပလိဃံ အဒ္ဒသ. ဥက္ခိပ လင်္ဂိံ အဘိက္ခဏ သုမေဓာတိ တာတ, ပဏ္ဍိတ, လင်္ဂီ နာမ ရတ္တိံ ဓူမာယတိ ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ. ဥက္ခိပေတ ပရံ ပရတော ခဏာတိ. ဧဝံ သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဥဒ္ဓုမာယိကန္တိ မဏ္ဍူကံ. စင်္ကဝါရန္တိ ခါရပရိဿာဝနံ. ကုမ္မန္တိ ကစ္ဆပံ. အသိသူနန္တိ မံသစ္ဆေဒကံ အသိဉ္စေဝ အဓိကုဋ္ဋနဉ္စ. မံသပေသိန္တိ နိသဒပေါတပ္ပမာဏံ အလ္လမံသပိဏ္ဍံ. နာဂန္တိ သုမနပုပ္ဖကလာပသဒိသံ မဟာဖဏံ တိဝိဓသောဝတ္ထိကပရိက္ခိတ္တံ အဟိနာဂံ အဒ္ဒသ. မာ နာဂံ ဃဋ္ဋေသီတိ ဒဏ္ဍကကောဋိယာ ဝါ ဝလ္လိကောဋိယာ ဝါ ပံသုစုဏ္ဏံ ဝါ ပန ခိပမာနော မာ နာဂံ ဃဋ္ဋယိ. နမော ကရောဟိ နာဂဿာတိ ဥပရိဝါတတော အပဂမ္မ သုဒ္ဓဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ နာဂဿ နမက္ကာရံ ကရောဟိ. နာဂေန အဓိသယိတံ ဓနံ နာမ ယာဝ သတ္တမာ ကုလပရိဝဋ္ဋာ ခါဒတော န ခီယတိ, နာဂေါ တေ အဓိသယိတံ ဓနံ ဒဿတိ, တသ္မာ နမော ကရောဟိ နာဂဿာတိ. ဣတော ဝါ ပန သုတွာတိ ယထာ ဒုက္ခက္ခန္ဓေ ဣတောတိ သာသနေ နိဿကံ, န တထာ ဣဓ. ဣဓ ပန ဒေဝပုတ္တေ နိဿက္ကံ, တသ္မာ ဣတော ဝါ ပနာတိ မမ ဝါ ပန သန္တိကာ သုတွာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. บทว่า อยํ วมฺมิโก ความว่า ชื่อว่าจอมปลวกที่ตั้งอยู่ข้างหน้าไม่มี แต่เมื่อทรงแสดงโดยนัยแห่งเทศนา จึงตรัสว่า อยํ (นี้) เหมือนทรงชี้สิ่งที่ตั้งอยู่ข้างหน้า บทว่า ลงฺคึ ความว่า ถือศาสตราขุดไป ได้เห็นลิ่มสลัก บทว่า อุกฺขิป ลงฺคึ อภิกฺขณ สุเมธา ความว่า ดูก่อนพ่อบัณฑิต ชื่อว่าลิ่มสลักนั้น กลางคืนเป็นควัน กลางวันเป็นเปลวไฟ ท่านจงยกขึ้นแล้วขุดต่อไป พึงเห็นเนื้อความในบททั้งปวงอย่างนี้ บทว่า อุทฺธุมายิกํ ได้แก่ กบ บทว่า จงฺกวารํ ได้แก่ เครื่องกรองน้ำด่าง บทว่า กุมฺมํ ได้แก่ เต่า บทว่า อสิสูนํ ได้แก่ มีดและเขียงสำหรับตัดเนื้อ บทว่า มํสเปสึ ได้แก่ ก้อนเนื้อสดประมาณเท่าลูกหินบดยา บทว่า นาคํ ความว่า ได้เห็นพญางูผู้มีพังพานใหญ่คล้ายช่อดอกมะลิ มีลายสวัสดิกะ ๓ ชั้น บทว่า มา นาคํ ฆฏฺเฏสิ ความว่า อย่าได้กระทบกระทั่งนาค ด้วยปลายไม้เท้าก็ดี ด้วยปลายเถาวัลย์ก็ดี หรือโดยการซัดฝุ่นผงไปก็ดี บทว่า นโม กโรหิ นาคสฺส ความว่า ท่านจงหลีกไปทางเหนือลม นุ่งห่มผ้าสะอาด แล้วจงทำความนอบน้อมแก่นาค ชื่อว่าทรัพย์ที่นาคครอบครองอยู่ บริโภคไปจนถึง ๗ ชั่วโคตรก็ไม่หมดสิ้น นาคจักแสดงทรัพย์ที่ตนครอบครองอยู่แก่ท่าน เพราะฉะนั้น ท่านจงทำความนอบน้อมแก่นาคเถิด บทว่า อิโต วา ปน สุตฺวา ความว่า คำว่า อิโต ในทุกขขันธ์สูตร เป็นนิสสัตตบท (ไม่มีสัตว์) ในพระศาสนา แต่ในที่นี้ไม่เป็นเช่นนั้น ในที่นี้เป็นนิสสัตตบทในเทวบุตร เพราะฉะนั้น บทว่า อิโต วา ปน ความว่า หรือได้ฟังจากสำนักของเรา ดังนี้ นี้คือเนื้อความในบทนี้ ၂၅၁. စာတုမ္မဟာဘူတိကဿာတိ စတုမဟာဘူတမယဿ. ကာယဿေတံ အဓိဝစနန္တိ သရီရဿ နာမံ. ယထေဝ ဟိ ဗာဟိရကော ဝမ္မိကော, ဝမတီတိ ဝန္တကောတိ ဝန္တုဿယောတိ ဝန္တသိနေဟသမ္ဗန္ဓောတိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဝမ္မိကောတိ ဝုစ္စတိ. သော ဟိ အဟိမင်္ဂုသဥန္ဒူရဃရဂေါဠိကာဒယော နာနပ္ပကာရေ ပါဏကေ ဝမတီတိ ဝမ္မိကော. ဥပစိကာဟိ ဝန္တကောတိ ဝမ္မိကော. ဥပစိကာဟိ ဝမိတွာ မုခတုဏ္ဍကေန ဥက္ခိတ္တပံသုစုဏ္ဏေန ကဋိပ္ပမာဏေနပိ ပေါရိသပ္ပမာဏေနပိ ဥဿိတောတိ ဝမ္မိကော. ဥပစိကာဟိ ဝန္တခေဠသိနေဟေန အာဗဒ္ဓတာယ သတ္တသတ္တာဟံ ဒေဝေ ဝဿန္တေပိ န ဝိပ္ပကိရိယတိ, နိဒါဃေပိ တတော ပံသုမုဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ တသ္မိံ မုဋ္ဌိနာ ပီဠိယမာနေ သိနေဟော နိက္ခမတိ, ဧဝံ ဝန္တသိနေဟေန သမ္ဗဒ္ဓေါတိ ဝမ္မိကော. ဧဝမယံ ကာယောပိ, ‘‘အက္ခိမှာ [Pg.35] အက္ခိဂူထကော’’တိအာဒိနာ နယေန နာနပ္ပကာရကံ အသုစိကလိမလံ ဝမတီတိ ဝမ္မိကော. ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓခီဏာသဝါ ဣမသ္မိံ အတ္တဘာဝေ နိကန္တိပရိယာဒါနေန အတ္တဘာဝံ ဆဍ္ဍေတွာ ဂတာတိ အရိယေဟိ ဝန္တကောတိပိ ဝမ္မိကော. ယေဟိ စာယံ တီဟိ အဋ္ဌိသတေဟိ ဥဿိတော နှာရုသမ္ဗဒ္ဓေါ မံသာဝလေပနော အလ္လစမ္မပရိယောနဒ္ဓေါ ဆဝိရဉ္ဇိတော သတ္တေ ဝဉ္စေတိ, တံ သဗ္ဗံ အရိယေဟိ ဝန္တမေဝါတိ ဝန္တုဿယောတိပိ ဝမ္မိကော. ‘‘တဏှာ ဇနေတိ ပုရိသံ, စိတ္တမဿ ဝိဓာဝတီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၅၅) ဧဝံ တဏှာယ ဇနိတတ္တာ အရိယေဟိ ဝန္တေနေဝ တဏှာသိနေဟေန သမ္ဗဒ္ဓေါ အယန္တိ ဝန္တသိနေဟေန သမ္ဗဒ္ဓေါတိပိ ဝမ္မိကော. ယထာ စ ဝမ္မိကဿ အန္တော နာနပ္ပကာရာ ပါဏကာ တတ္ထေဝ ဇာယန္တိ, ဥစ္စာရပဿာဝံ ကရောန္တိ, ဂိလာနာ သယန္တိ, မတာ ပတန္တိ. ဣတိ သော တေသံ သူတိဃရံ ဝစ္စကုဋိ ဂိလာနသာလာ သုသာနဉ္စ ဟောတိ. ဧဝံ ခတ္တိယမဟာသာလာဒီနမ္ပိ ကာယော အယံ ဂေါပိတရက္ခိတော မဏ္ဍိတပ္ပသာဓိတော မဟာနုဘာဝါနံ ကာယောတိ အစိန္တေတွာ ဆဝိနိဿိတာ ပါဏာ စမ္မနိဿိတာ ပါဏာ မံသနိဿိတာ ပါဏာ နှာရုနိဿိတာ ပါဏာ အဋ္ဌိနိဿိတာ ပါဏာ အဋ္ဌိမိဉ္ဇနိဿိတာ ပါဏာတိ ဧဝံ ကုလဂဏနာယ အသီတိမတ္တာနိ ကိမိကုလသဟဿာနိ အန္တောကာယသ္မိံယေဝ ဇာယန္တိ, ဥစ္စာရပဿာဝံ ကရောန္တိ, ဂေလညေန အာတုရိတာနိ သယန္တိ, မတာနိ ပတန္တိ, ဣတိ အယမ္ပိ တေသံ ပါဏာနံ သူတိဃရံ ဝစ္စကုဋိ ဂိလာနသာလာ သုသာနဉ္စ ဟောတီတိ ‘‘ဝမ္မိကော’’ တွေဝ သင်္ခံ ဂတော. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဝမ္မိကောတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဣမဿ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. ๒๕๑. บทว่า จาตุมฺมหาภูติกสฺส ได้แก่ กายอันสำเร็จมาจากมหาภูตรูป ๔ บทว่า กายสฺเสตํ อธิวจนํ เป็นชื่อของสรีระ เปรียบเหมือนจอมปลวกภายนอก ท่านเรียกว่า วัมมิกะ ด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพราะคายออก (วมติ) เพราะปลวกคายออก (วนฺตโก) เพราะสิ่งที่คายออกพอกพูนขึ้น (วนฺตุสฺสโย) และเพราะเชื่อมติดกันด้วยยางที่คายออก (วนฺตสิเนหสมฺพนฺโธ) จริงอยู่ จอมปลวกนั้นคายสัตว์ต่างๆ มีงู พังพอน ไส้เดือน จิ้งเหลนเป็นต้น ออกมา จึงชื่อว่า วัมมิกะ (ผู้คาย) เพราะปลวกคายออก จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันปลวกคาย) เพราะปลวกคายแล้วใช้ปากคาบเอาผงดินยกขึ้นมาก่อให้สูงประมาณเท่าสะเอวบ้าง ประมาณเท่าบุรุษบ้าง จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันสิ่งที่คายออกพอกพูนขึ้น) เพราะเชื่อมติดกันด้วยน้ำลายคือยางที่ปลวกคายออก แม้ฝนตกเจ็ดวันเจ็ดคืนก็ไม่พังทลาย แม้ในฤดูร้อน เมื่อกำเอาดินจากจอมปลวกนั้นมาบีบด้วยกำมือ ยางก็ยังไหลออกมา ด้วยประการฉะนี้ จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันเชื่อมติดกันด้วยยางที่คายออก) แม้กายนี้ก็ฉันนั้น ย่อมคายของไม่สะอาดมีมลทินต่างๆ ออกมา โดยนัยเป็นต้นว่า 'ขี้ตาออกจากตา' เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (ผู้คาย) พระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระขีณาสพทั้งหลาย ทรงละอัตภาพนี้ด้วยการกำจัดความพอใจในอัตภาพนี้ไปแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันพระอริยเจ้าคายแล้ว) กายนี้อันกระดูก ๓๐๐ ท่อนยกขึ้นแล้ว อันเอ็นรึงรัดแล้ว อันเนื้อฉาบทาแล้ว อันหนังสดหุ้มห่อแล้ว อันผิวทำให้วิจิตรแล้ว ย่อมลวงสัตว์ทั้งหลาย สิ่งทั้งหมดนั้นล้วนเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าคายแล้วทั้งสิ้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันสิ่งที่คายออกพอกพูนขึ้น) ดังที่ตรัสว่า 'ตัณหายังบุรุษให้เกิด จิตของบุรุษนั้นย่อมแล่นไป' (สํ. นิ. ๑.๕๕) ด้วยประการฉะนี้ เพราะกายนี้เกิดจากตัณหา จึงเชื่อมติดกันด้วยยางคือตัณหาอันเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าคายแล้ว เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่า วัมมิกะ (อันเชื่อมติดกันด้วยยางที่คายออก) อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนภายในจอมปลวก สัตว์ต่างๆ เกิดในที่นั้นเอง ถ่ายอุจจาระปัสสาวะในที่นั้น ป่วยก็นอนในที่นั้น ตายก็ล้มลงในที่นั้น ด้วยเหตุนี้ จอมปลวกนั้นจึงเป็นทั้งเรือนคลอด ส้วม โรงพยาบาล และป่าช้าของสัตว์เหล่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น กายของกษัตริย์มหาศาลเป็นต้นนี้ อันเขาคุ้มครองรักษา ประดับประดาตกแต่งแล้ว ไม่พึงคิดว่าเป็นกายของผู้มีอานุภาพมาก สัตว์ที่อาศัยผิว สัตว์ที่อาศัยหนัง สัตว์ที่อาศัยเนื้อ สัตว์ที่อาศัยเอ็น สัตว์ที่อาศัยกระดูก สัตว์ที่อาศัยเยื่อในกระดูก โดยนับเป็นตระกูลประมาณ ๘๐,๐๐๐ ตระกูลหนอน ย่อมเกิดภายในกายนี้นี่เอง ถ่ายอุจจาระปัสสาวะ ป่วยไข้นอนอยู่ ตายก็ล้มลง ด้วยเหตุนี้ แม้กายนี้ก็เป็นทั้งเรือนคลอด ส้วม โรงพยาบาล และป่าช้าของสัตว์เหล่านั้น จึงถึงการนับว่า 'จอมปลวก' โดยแท้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'ดูก่อนภิกษุ คำว่า จอมปลวก นี้ เป็นชื่อของกายอันเกิดแต่มหาภูตรูป ๔ นี้' မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝဿာတိ မာတိတော စ ပိတိတော စ နိဗ္ဗတ္တေန မာတာပေတ္တိကေန သုက္ကသောဏိတေန သမ္ဘူတဿ. ဩဒနကုမ္မာသူပစယဿာတိ ဩဒနေန စေဝ ကုမ္မာသေန စ ဥပစိတဿ ဝဍ္ဎိတဿ. အနိစ္စုစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မဿာတိ ဧတ္ထ အယံ ကာယော ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စဓမ္မော. ဒုဂ္ဂန္ဓဝိဃာတတ္ထာယ တနုဝိလေပနေန ဥစ္ဆာဒနဓမ္မော. အင်္ဂပစ္စင်္ဂါဗာဓဝိနောဒနတ္ထာယ ခုဒ္ဒကသမ္ဗာဟနေန ပရိမဒ္ဒနဓမ္မော. ဒဟရကာလေ ဝါ ဦရူသု သယာပေတွာ ဂဗ္ဘဝါသေန ဒုဿဏ္ဌိတာနံ တေသံ တေသံ အင်္ဂါနံ သဏ္ဌာနသမ္ပာဒနတ္ထံ အဉ္ဆနပီဠနာဒိဝသေန ပရိမဒ္ဒနဓမ္မော. ဧဝံ ပရိဟရတောပိ စ ဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မော ဘိဇ္ဇတိ စေဝ ဝိကိရတိ စ, ဧဝံ သဘာဝေါတိ အတ္ထော. တတ္ထ [Pg.36] မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝဩဒနကုမ္မာသူပစယဥစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနပဒေဟိ သမုဒယော ကထိတော, အနိစ္စဘေဒဝိဒ္ဓံသနပဒေဟိ အတ္ထင်္ဂမော. ဧဝံ သတ္တဟိပိ ပဒေဟိ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿ ဥစ္စာဝစဘာဝေါ ဝဍ္ဎိပရိဟာနိ သမုဒယတ္ထင်္ဂမော ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า มาตาเปตฺติกสมฺภวสฺส ความว่า เกิดขึ้นจากน้ำอสุจิและโลหิตของมารดาบิดา อันเกิดจากมารดาและบิดา บทว่า โอทนกุมฺมาสูปจยสฺส ความว่า อันข้าวสุกและขนมกุมมาสทำให้พอกพูนเจริญขึ้น บทว่า อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺมสฺส ความว่า ในบทนั้น กายนี้มีขึ้นแล้วก็ไม่มีอีก โดยความหมายว่าไม่มี จึงมีสภาพไม่เที่ยง มีสภาพต้องอบรมด้วยเครื่องลูบไล้ร่างกายเพื่อกำจัดกลิ่นเหม็น มีสภาพต้องนวดฟั้นด้วยการนวดเบาๆ เพื่อบรรเทาความเจ็บป่วยของอวัยวะน้อยใหญ่ หรือในวัยเด็ก มีสภาพต้องนวดฟั้นด้วยการดึงการบีบเป็นต้น เพื่อจัดสัณฐานของอวัยวะต่างๆ ที่ตั้งอยู่ไม่ดีเพราะการอยู่ในครรภ์ โดยให้นอนบนตัก แม้จะบริหารอยู่อย่างนี้ ก็มีสภาพแตกและกระจัดกระจาย คือ แตกสลายและกระจัดกระจายไป เป็นสภาวะอย่างนี้ นี้คือความหมาย ในบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า มาตาเปตฺติกสมฺภว โอทนกุมฺมาสูปจย อุจฺฉาทน และ ปริมทฺทน ท่านกล่าวถึงสมุทัย (ความเกิดขึ้น) ด้วยบทว่า อนิจฺจ เภทน และ วิทฺธํสน ท่านกล่าวถึงอัตถังคมะ (ความดับไป) พึงทราบว่า ด้วยบททั้ง ๗ บทนี้ ท่านกล่าวถึงความสูงต่ำ ความเจริญความเสื่อม ความเกิดขึ้นและความดับไป ของกายอันเกิดแต่มหาภูตรูป ๔ อย่างนี้ ဒိဝါ ကမ္မန္တေတိ ဒိဝါ ကတ္တဗ္ဗကမ္မန္တေ. ဓူမာယနာတိ ဧတ္ထ အယံ ဓူမသဒ္ဒေါ ကောဓေ တဏှာယ ဝိတက္ကေ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဓမ္မဒေသနာယ ပကတိဓူမေတိ ဣမေသု အတ္ထေသု ဝတ္တတိ. ‘‘ကောဓော ဓူမော ဘသ္မနိမောသဝဇ္ဇ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁၆၅) ဧတ္ထ ဟိ ကောဓေ ဝတ္တတိ. ‘‘ဣစ္ဆာဓူမာယိတာ သတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ တဏှာယ. ‘‘တေန ခေါ ပန သမယေန အညတရော ဘိက္ခု ဘဂဝတော အဝိဒူရေ ဓူမာယန္တော နိသိန္နော ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ ဝိတက္ကေ. บทว่า Divā kammante (ย่อมทำการงานในกลางวัน) ได้แก่ ย่อมทำการงานที่พึงทำในกลางวัน ในบทว่า Dhūmāyanā (ย่อมเป็นควัน) นี้ คำว่า ธูมะ (ควัน) นี้ ย่อมเป็นไปในอรรถะเหล่านี้ คือ ในความโกรธ ในตัณหา ในวิตก ในกามคุณ ๕ ในการแสดงธรรม ในควันตามปกติ จริงอยู่ ในคำว่า ‘Kodho dhūmo bhasmanimosavajja’ (ความโกรธเป็นควัน วาจาว่ามึงจงเป็นเถ้าธุลี) นี้ เป็นไปในความโกรธ ในคำว่า ‘Icchādhūmāyitā sattā’ (สัตว์ทั้งหลายมีควันคือความอยาก) นี้ เป็นไปในตัณหา ในคำว่า ‘Tena kho pana samayena aññataro bhikkhu bhagavato avidūre dhūmāyanto nisinno hotī’ (ก็โดยสมัยนั้นแล ภิกษุรูปหนึ่งนั่งเป็นควันอยู่ไม่ไกลพระผู้มีพระภาค) นี้ เป็นไปในวิตก ‘‘ပင်္ကော စ ကာမာ ပလိပေါ စ ကာမာ,ဘယဉ္စ မေတံ တိမူလံ ပဝုတ္တံ; ရဇော စ ဓူမော စ မယာ ပကာသိတာ; ဟိတွာ တုဝံ ပဗ္ဗဇ ဗြဟ္မဒတ္တာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၆.၁၄) – ในคำว่า ‘กามทั้งหลายเป็นเปือกตมด้วย กามทั้งหลายเป็นเครื่องฉาบทาด้วย ภัยนี้มีรากเหง้า ๓ อย่าง เรากล่าวแล้ว ธุลีและควัน เราประกาศแล้ว พรหมทัต ท่านจงละแล้วบวชเถิด’ ဧတ္ထ ပဉ္စကာမဂုဏေသု. ‘‘ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၄၉) ဧတ္ထ ဓမ္မဒေသနာယ. ‘‘ဓဇော ရထဿ ပညာဏံ, ဓူမော ပညာဏမဂ္ဂိနော’’တိ (သံ. နိ. ၁.၇၂) ဧတ္ထ ပကတိဓူမေ. ဣဓ ပနာယံ ဝိတက္ကေ အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘အယံ ရတ္တိံ ဓူမာယနာ’’တိ. ในคาถานี้ เป็นไปในกามคุณ ๕ ในคำว่า ‘Dhūmaṃ kattā hotī’ (ย่อมทำควัน) นี้ เป็นไปในการแสดงธรรม ในคำว่า ‘Dhajo rathassa paññāṇaṃ, dhūmo paññāṇamaggino’ (ธงเป็นเครื่องหมายของรถ ควันเป็นเครื่องหมายของไฟ) นี้ เป็นไปในควันตามปกติ ส่วนในที่นี้ ประสงค์เอาวิตก เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘นี้คือการเป็นควันในกลางคืน’ တထာဂတဿေတံ အဓိဝစနန္တိ တထာဂတော ဟိ သတ္တန္နံ ဓမ္မာနံ ဗာဟိတတ္တာ ဗြာဟ္မဏော နာမ. ယထာဟ – ‘‘သတ္တန္နံ ခေါ, ဘိက္ခု, ဓမ္မာနံ ဗာဟိတတ္တာ ဗြာဟ္မဏော. ကတမေသံ သတ္တန္နံ? ရာဂေါ ဗာဟိတော ဟောတိ, ဒေါသော… မောဟော… မာနော… သက္ကာယဒိဋ္ဌိ… ဝိစိကိစ္ဆာ… သီလဗ္ဗတပရာမာသော ဗာဟိတော ဟောတိ. ဣမေသံ ဘိက္ခု သတ္တန္နံ ဓမ္မာနံ ဗာဟိတတ္တာ ဗြာဟ္မဏော’’တိ (စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၈). သုမေဓောတိ သုန္ဒရပညော. သေက္ခဿာတိ ဧတ္ထ သိက္ခတီတိ သေက္ခော. ယထာဟ – ‘‘သိက္ခတီတိ ခေါ, ဘိက္ခု, တသ္မာ သေက္ခောတိ ဝုစ္စတိ. ကိဉ္စ သိက္ခတိ? အဓိသီလမ္ပိ သိက္ခတိ, အဓိစိတ္တမ္ပိ သိက္ခတိ, အဓိပညမ္ပိ သိက္ခတီ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၆). บทว่า Tathāgatassetaṃ adhivacanaṃ (นี้เป็นชื่อของตถาคต) ความว่า จริงอยู่ ตถาคตชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้ลอยธรรม ๗ ประการแล้ว ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ พราหมณ์ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้ลอยธรรม ๗ ประการแล้ว ธรรม ๗ ประการอะไรบ้าง คือ ราคะเป็นธรรมอันลอยแล้ว โทสะ... โมหะ... มานะ... สักกายทิฏฐิ... วิจิกิจฉา... สีลัพพตปรามาสเป็นธรรมอันลอยแล้ว ดูก่อนภิกษุ พราหมณ์ชื่อว่าพราหมณ์ เพราะเป็นผู้ลอยธรรม ๗ ประการเหล่านี้แล้ว’ บทว่า Sumedho (ผู้มีปัญญาดี) คือ ผู้มีปัญญางาม ในบทว่า Sekkhassa (ของพระเสขะ) นี้ ผู้ใดย่อมศึกษา เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่าเสขะ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เพราะย่อมศึกษา เหตุนั้น จึงเรียกว่าเสขะ ย่อมศึกษาอะไร ย่อมศึกษาอธิศีลบ้าง ย่อมศึกษาอธิจิตบ้าง ย่อมศึกษาอธิปัญญาบ้าง’ ပညာယ [Pg.37] အဓိဝစနန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာယ ပညာယ ဧတံ အဓိဝစနံ, န အာဝုဓသတ္ထဿ. ဝီရိယာရမ္ဘဿာတိ ကာယိကစေတသိကဝီရိယဿ. တံ ပညာဂတိကမေဝ ဟောတိ. လောကိယာယ ပညာယ လောကိယံ, လောကုတ္တရာယ ပညာယ လောကုတ္တရံ. ဧတ္ထ ပနာယံ အတ္ထဒီပနာ – บทว่า Paññāya adhivacanaṃ (เป็นชื่อของปัญญา) ความว่า นี้เป็นชื่อของปัญญาอันเป็นโลกิยะและโลกุตตระ ไม่ใช่ชื่อของศัสตราที่เป็นอาวุธ บทว่า Vīriyārambhassa (ของการปรารภความเพียร) ได้แก่ ความเพียรทางกายและทางใจ ความเพียรนั้นย่อมมีปัญญาเป็นคติเท่านั้น ความเพียรที่เป็นโลกิยะด้วยปัญญาที่เป็นโลกิยะ ความเพียรที่เป็นโลกุตตระด้วยปัญญาที่เป็นโลกุตตระ ส่วนในที่นี้ มีการอธิบายความดังนี้ ဧကော ကိရ ဇာနပဒေါ ဗြာဟ္မဏော ပါတောဝ မာဏဝကေဟိ သဒ္ဓိံ ဂါမတော နိက္ခမ္မ ဒိဝသံ အရညေ မန္တေ ဝါစေတွာ သာယံ ဂါမံ အာဂစ္ဆတိ. အန္တရာမဂ္ဂေ စ ဧကော ဝမ္မိကော အတ္ထိ. သော ရတ္တိံ ဓူမာယတိ, ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ. ဗြာဟ္မဏော အန္တေဝါသိံ သုမေဓံ မာဏဝံ အာဟ – ‘‘တာတ, အယံ ဝမ္မိကော ရတ္တိံ ဓူမာယတိ, ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ, ဝိကာရမဿ ပဿိဿာမ, ဘိန္ဒိတွာ နံ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ခိပါဟီ’’တိ. သော သာဓူတိ ကုဒါလံ ဂဟေတွာ သမေဟိ ပါဒေဟိ ပထဝိယံ ပတိဋ္ဌာယ တထာ အကာသိ. တတြ အာစရိယဗြာဟ္မဏော ဝိယ ဘဂဝါ. သုမေဓမာဏဝကော ဝိယ သေက္ခော ဘိက္ခု. ဝမ္မိကော ဝိယ ကာယော. ‘‘တာတ, အယံ ဝမ္မိကော ရတ္တိံ ဓူမာယတိ, ဒိဝါ ပဇ္ဇလတိ, ဝိကာရမဿ ပဿိဿာမ, ဘိန္ဒိတွာ နံ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ခိပါဟီ’’တိ ဗြာဟ္မဏေန ဝုတ္တကာလော ဝိယ, ‘‘ဘိက္ခု စာတုမဟာဘူတိကံ ကာယံ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ပရိဂ္ဂဏှာဟီ’’တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တကာလော. တဿ သာဓူတိ ကုဒါလံ ဂဟေတွာ တထာကရဏံ ဝိယ သေက္ခဿ ဘိက္ခုနော, ‘‘ယော ဝီသတိယာ ကောဋ္ဌာသေသု ထဒ္ဓဘာဝေါ, အယံ ပထဝီဓာတု. ယော ဒွါဒသသု ကောဋ္ဌာသေသု အာဗန္ဓနဘာဝေါ, အယံ အာပေါဓာတု. ယော စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ပရိပါစနဘာဝေါ, အယံ တေဇောဓာတု. ယော ဆသု ကောဋ္ဌာသေသု ဝိတ္ထမ္ဘနဘာဝေါ, အယံ ဝါယောဓာတူ’’တိ ဧဝံ စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေန ကာယပရိဂ္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ได้ยินว่า พราหมณ์ชาวชนบทคนหนึ่ง ออกจากบ้านพร้อมกับมาณพทั้งหลายแต่เช้าตรู่ สอนมนต์ในป่าตลอดวันแล้ว กลับเข้าบ้านในเวลาเย็น และในระหว่างทางมีจอมปลวกแห่งหนึ่ง จอมปลวกนั้นกลางคืนเป็นควัน กลางวันลุกเป็นไฟ พราหมณ์ได้กล่าวกับสุเมธมาณพผู้เป็นอันเตวาสิกว่า ‘พ่อคุณ จอมปลวกนี้กลางคืนเป็นควัน กลางวันลุกเป็นไฟ เราจักดูความผิดปกติของมัน เธอจงขุดมันทำเป็นสี่ส่วนแล้วทิ้งไปเสีย’ มาณพนั้นรับว่า ‘ดีละขอรับ’ แล้วถือจอบยืนบนแผ่นดินด้วยเท้าที่เสมอกัน ได้ทำเช่นนั้น ในอุปมานั้น พระผู้มีพระภาคเปรียบเหมือนอาจารย์พราหมณ์ พระเสขภิกษุเปรียบเหมือนสุเมธมาณพ กายเปรียบเหมือนจอมปลวก กาลที่พราหมณ์กล่าวว่า ‘พ่อคุณ จอมปลวกนี้กลางคืนเป็นควัน กลางวันลุกเป็นไฟ เราจักดูความผิดปกติของมัน เธอจงขุดมันทำเป็นสี่ส่วนแล้วทิ้งไปเสีย’ เปรียบเหมือนกาลที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ภิกษุ เธอจงกำหนดกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ โดยทำเป็นสี่ส่วน’ การที่มาณพนั้นรับว่า ‘ดีละขอรับ’ แล้วถือจอบทำเช่นนั้น เปรียบเหมือนการกำหนดกายของพระเสขภิกษุโดยนัยแห่งการกำหนดธาตุ ๔ ว่า ‘ภาวะที่แข็งในอาการ ๒๐ นี้คือปฐวีธาตุ ภาวะที่เอิบอาบในอาการ ๑๒ นี้คืออาโปธาตุ ภาวะที่ย่อยในอาการ ๔ นี้คือเตโชธาตุ ภาวะที่พยุงไว้ในอาการ ๖ นี้คือวาโยธาตุ’ พึงทราบฉะนี้ လင်္ဂီတိ ခေါ, ဘိက္ခူတိ ကသ္မာ ဘဂဝါ အဝိဇ္ဇံ လင်္ဂီတိ ကတွာ ဒဿေသီတိ? ယထာ ဟိ နဂရဿ ဒွါရံ ပိဓာယ ပလိဃေ ယောဇိတေ မဟာဇနဿ ဂမနံ ပစ္ဆိဇ္ဇတိ, ယေ နဂရဿ အန္တော, တေ အန္တောယေဝ ဟောန္တိ. ယေ ဗဟိ, တေ ဗဟိယေဝ. ဧဝမေဝ ယဿ ဉာဏမုခေ အဝိဇ္ဇာလင်္ဂီ ပတတိ, တဿ နိဗ္ဗာနသမ္ပာပကံ ဉာဏဂမနံ ပစ္ဆိဇ္ဇတိ, တသ္မာ အဝိဇ္ဇံ လင်္ဂီတိ ကတွာ ဒဿေသိ. ပဇဟ အဝိဇ္ဇန္တိ ဧတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန အဝိဇ္ဇာပဟာနံ ကထိတံ. ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงอวิชชาโดยความเป็นลิ่มสลัก ในบทว่า Laṅgīti kho, bhikkhu (ดูก่อนภิกษุ ลิ่มสลัก) ตอบว่า เปรียบเหมือนเมื่อประตูเมืองถูกปิดแล้วใส่ลิ่มสลักไว้ การไปมาของมหาชนย่อมขาดสิ้นไป ผู้ใดอยู่ในภายในเมือง ผู้นั้นก็ย่อมอยู่ภายในนั่นเอง ผู้ใดอยู่ภายนอก ผู้นั้นก็ย่อมอยู่ภายนอกนั่นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อลิ่มสลักคืออวิชชาตกลงที่ช่องทางแห่งญาณของผู้ใด การดำเนินไปแห่งญาณอันยังบุคคลให้ถึงพระนิพพานของผู้นั้นย่อมขาดสิ้นไป ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงแสดงอวิชชาโดยความเป็นลิ่มสลัก ในบทว่า Pajaha avijjaṃ (เธอจงละอวิชชา) นี้ พระองค์ตรัสการละอวิชชาโดยนัยแห่งการเรียนและการสอบถามกรรมฐาน ဥဒ္ဓုမာယိကာတိ [Pg.38] ခေါ, ဘိက္ခူတိ ဧတ္ထ ဥဒ္ဓုမာယိကမဏ္ဍူကော နာမ နော မဟန္တော, နခပိဋ္ဌိပ္ပမာဏော ဟောတိ, ပုရာဏပဏ္ဏန္တရေ ဝါ ဂစ္ဆန္တရေ ဝါ ဝလ္လိအန္တရေ ဝါ ဝသတိ. သော ဒဏ္ဍကောဋိယာ ဝါ ဝလ္လိကောဋိယာ ဝါ ပံသုစုဏ္ဏကေန ဝါ ဃဋ္ဋိတော အာယမိတွာ မဟန္တော ပရိမဏ္ဍလော ဗေလုဝပက္ကပ္ပမာဏော ဟုတွာ စတ္တာရော ပါဒေ အာကာသဂတေ ကတွာ ပစ္ဆိန္နဂမနော ဟုတွာ အမိတ္တဝသံ ယာတိ, ကာကကုလလာဒိဘတ္တမေဝ ဟောတိ. ဧဝမေဝ အယံ ကောဓော ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇန္တော စိတ္တာဝိလမတ္တကောဝ ဟောတိ. တသ္မိံ ခဏေ အနိဂ္ဂဟိတော ဝဍ္ဎိတွာ မုခဝိကုလနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဟနုသဉ္စောပနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဖရုသဝါစာနိစ္ဆာရဏံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဒိသာဝိလောကနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော အာကဍ္ဎနပရိကဍ္ဎနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ပါဏိနာ လေဍ္ဍုဒဏ္ဍသတ္ထပရာမသနံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ဒဏ္ဍသတ္ထာဘိနိပါတံ ပါပေတိ. တဒါ အနိဂ္ဂဟိတော ပရဃာတနမ္ပိ အတ္တဃာတနမ္ပိ ပါပေတိ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ – ‘‘ယတော အယံ ကောဓော ပရံ ဃာတေတွာ အတ္တာနံ ဃာတေတိ, ဧတ္တာဝတာယံ ကောဓော ပရမုဿဒဂတော ဟောတိ ပရမဝေပုလ္လပ္ပတ္တော’’တိ. တတ္ထ ယထာ ဥဒ္ဓုမာယိကာယ စတူသု ပါဒေသု အာကာသဂတေသု ဂမနံ ပစ္ဆိဇ္ဇတိ, ဥဒ္ဓုမာယိကာ အမိတ္တဝသံ ဂန္တွာ ကာကာဒိဘတ္တံ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ကောဓသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ, အမိတ္တဝသံ ယာတိ, သဗ္ဗေသံ မာရာနံ ယထာကာမကရဏီယော ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဥဒ္ဓုမာယိကာတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ကောဓူပါယာသဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. တတ္ထ ဗလဝပ္ပတ္တော ကောဓောဝ ကောဓူပါယာသော. ပဇဟ ကောဓူပါယာသန္တိ ဧတ္ထ ပဋိသင်္ခါနပ္ပဟာနံ ကထိတံ. คำว่า อุทธุมาลิกา ในคำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุทธุมาลิกา นี้ หมายถึง กบชนิดหนึ่งชื่ออุทธุมาลิกา ไม่ใหญ่โต มีขนาดเท่าหลังเล็บ อาศัยอยู่ในระหว่างใบไม้เก่า พุ่มไม้ หรือเถาวัลย์ กบนั้นเมื่อถูกปลายไม้ ปลายเถาวัลย์ หรือผงธุลีกระทบ ก็จะพองตัวขึ้นใหญ่กลม มีขนาดเท่าผลมะตูมสุก ทำเท้าทั้งสี่ให้ลอยอยู่ในอากาศ หยุดนิ่งไปต่อไม่ได้ ตกอยู่ในอำนาจของศัตรู เป็นอาหารของกาและเหยี่ยวเป็นต้น ฉันใด ความโกรธนี้ก็ฉันนั้น เมื่อเกิดขึ้นครั้งแรกเป็นเพียงความขุ่นมัวแห่งจิตเท่านั้น เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในขณะนั้น ก็จะเจริญขึ้นจนถึงความมีหน้าตาบูดเบี้ยว เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการขบกราม เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการเปล่งวาจาหยาบคาย เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการมองสอดส่ายไปในทิศต่างๆ เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการฉุดกระชากลากถู เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการจับต้องก้อนดิน ท่อนไม้ และศาสตราด้วยมือ เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการประหัตประหารด้วยท่อนไม้และศาสตรา เมื่อไม่ถูกข่มไว้ในตอนนั้น ก็จะถึงการฆ่าผู้อื่นและฆ่าตนเองด้วย แม้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า ‘เมื่อใดความโกรธนี้ฆ่าผู้อื่นแล้วย่อมฆ่าตนเอง เมื่อนั้นความโกรธนี้ชื่อว่าถึงความกำเริบอย่างยิ่ง ถึงความไพบูลย์อย่างยิ่ง’ ในอุปมานั้น เมื่อเท้าทั้งสี่ของกบอุทธุมาลิกาลอยอยู่ในอากาศ การเดินทางย่อมขาดตอน กบอุทธุมาลิกาตกอยู่ในอำนาจของศัตรู กลายเป็นอาหารของกาเป็นต้น ฉันใด บุคคลผู้ประกอบด้วยความโกรธก็ฉันนั้น ย่อมไม่สามารถเจริญกรรมฐานที่ถือเอามาแล้วได้ ย่อมตกอยู่ในอำนาจของศัตรู เป็นผู้ที่มารทั้งหมดจะทำได้ตามความปรารถนา เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ อุทธุมาลิกา นี้เป็นชื่อเรียกแทนความโกรธและความคับแค้นใจ’ ในคำนั้น ความโกรธที่ถึงความมีกำลังนั่นแหละคือความโกรธและความคับแค้นใจ ในคำว่า เธอจงละความโกรธและความคับแค้นใจเสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละด้วยปัญญาพิจารณา ဒွိဓာပထောတိ ဧတ္ထ, ယထာ ပုရိသော သဓနော သဘောဂေါ ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂပ္ပဋိပန္နော ဒွေဓာပထံ ပတွာ, ‘‘ဣမိနာ နု ခေါ ဂန္တဗ္ဗံ, ဣမိနာ ဂန္တဗ္ဗ’’န္တိ နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တော တတ္ထေဝ တိဋ္ဌတိ, အထ နံ စောရာ ဥဋ္ဌဟိတွာ အနယဗျသနံ ပါပေန္တိ, ဧဝမေဝ ခေါ မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ နိသိန္နော ဘိက္ခု ဗုဒ္ဓါဒီသု ကင်္ခါယ ဥပ္ပန္နာယ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ, အထ နံ ကိလေသမာရာဒယော သဗ္ဗေ မာရာ အနယဗျသနံ ပါပေန္တိ, ဣတိ ဝိစိကိစ္ဆာ ဒွေဓာပထသမာ ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ဒွိဓာပထောတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ဝိစိကိစ္ဆာယေတံ [Pg.39] အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ဝိစိကိစ္ဆန္တိ ဧတ္ထ ကမ္မဋ္ဌာနဥဂ္ဂဟပရိပုစ္ဆာဝသေန ဝိစိကိစ္ဆာပဟာနံ ကထိတံ. ในคำว่า ทางสองแพร่ง นี้ เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีทรัพย์ มีโภคะ เดินทางไปในหนทางกันดาร ถึงทางสองแพร่งแล้ว ไม่สามารถตัดสินใจได้ว่า ‘ควรจะไปทางนี้ หรือควรจะไปทางนี้’ จึงหยุดยืนอยู่ ณ ที่นั้นเอง ต่อมาพวกโจรก็ลุกขึ้นมาทำเขาให้ถึงความพินาศฉิบหาย ฉันใด ภิกษุผู้รับเอากรรมฐานเบื้องต้นมาแล้วนั่งบำเพ็ญอยู่ เมื่อความสงสัยในพระพุทธเจ้าเป็นต้นเกิดขึ้น ก็ไม่สามารถเจริญกรรมฐานได้ ต่อมามารทั้งหมดมีกิเลสมารเป็นต้นก็ทำเธอให้ถึงความพินาศฉิบหาย ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนี้ วิจิกิจฉาจึงเป็นเหมือนทางสองแพร่ง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ทางสองแพร่ง นี้เป็นชื่อเรียกแทนวิจิกิจฉา’ ในคำว่า เธอจงละวิจิกิจฉาเสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละวิจิกิจฉาด้วยอำนาจแห่งการเรียนและการสอบถามกรรมฐาน စင်္ဂဝါရန္တိ ဧတ္ထ, ယထာ ရဇကေဟိ ခါရပရိဿာဝနမှိ ဥဒကေ ပက္ခိတ္တေ ဧကော ဥဒကဃဋော ဒွေပိ ဒသပိ ဝီသတိပိ ဃဋသတမ္ပိ ပဂ္ဃရတိယေဝ, ပသဋမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ န တိဋ္ဌတိ, ဧဝမေဝ နီဝရဏသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ အဗ္ဘန္တရေ ကုသလဓမ္မော န တိဋ္ဌတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘စင်္ဂဝါရန္တိ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စန္နေတံ နီဝရဏာနံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ပဉ္စနီဝရဏေတိ ဧတ္ထ ဝိက္ခမ္ဘနတဒင်္ဂဝသေန နီဝရဏပ္ပဟာနံ ကထိတံ. ในคำว่า ชะลอมกรองน้ำด่าง นี้ เปรียบเหมือนในที่กรองน้ำด่างของคนย้อมผ้า เมื่อเทน้ำลงไป หม้อน้ำหนึ่งใบ สองใบ สิบใบ ยี่สิบใบ หรือร้อยใบ ก็ย่อมไหลออกไปเท่านั้น แม้น้ำประมาณหนึ่งฟายมือก็ไม่คงอยู่ ฉันใด กุศลธรรมก็ไม่คงอยู่ในภายในของบุคคลผู้ประกอบด้วยนิวรณ์ ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ชะลอมกรองน้ำด่าง นี้เป็นชื่อเรียกแทนนิวรณ์ ๕ ประการ’ ในคำว่า เธอจงละนิวรณ์ ๕ เสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละนิวรณ์ด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนประหาณและตทังคประหาณ ကုမ္မောတိ ဧတ္ထ, ယထာ ကစ္ဆပဿ စတ္တာရော ပါဒါ သီသန္တိ ပဉ္စေဝ အင်္ဂါနိ ဟောန္တိ, ဧဝမေဝ သဗ္ဗေပိ သင်္ခတာ ဓမ္မာ ဂယှမာနာ ပဉ္စေဝ ခန္ဓာ ဘဝန္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘ကုမ္မောတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စန္နေတံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေတိ ဧတ္ထ ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ကထိတံ. ในคำว่า เต่า นี้ เปรียบเหมือนเต่ามีองค์ประกอบ ๕ อย่าง คือ เท้า ๔ และหัว ฉันใด สังขตธรรมทั้งหลายทั้งปวง เมื่อถูกยึดถือ ก็ย่อมเป็นขันธ์ ๕ เท่านั้น ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เต่า นี้เป็นชื่อเรียกแทนอุปาทานขันธ์ ๕’ ในคำว่า เธอจงละอุปาทานขันธ์ ๕ เสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละฉันทราคะในขันธ์ ๕ အသိသူနာတိ ဧတ္ထ, ယထာ သူနာယ ဥပရိ မံသံ ဌပေတွာ အသိနာ ကောဋ္ဋေန္တိ, ဧဝမိမေ သတ္တာ ဝတ္ထုကာမတ္ထာယ ကိလေသကာမေဟိ ဃာတယမာနာ ဝတ္ထုကာမာနံ ဥပရိ ကတွာ ကိလေသကာမေဟိ ကန္တိတာ ကောဋ္ဋိတာ စ ဟောန္တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘အသိသူနာတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ပဉ္စန္နေတံ ကာမဂုဏာနံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ ပဉ္စ ကာမဂုဏေတိ ဧတ္ထ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနံ ကထိတံ. ในคำว่า เขียงและมีด นี้ เปรียบเหมือนในโรงฆ่าสัตว์ เขาเอาเนื้อวางไว้บนเขียงแล้วสับด้วยมีด ฉันใด สัตว์เหล่านี้ถูกฆ่าอยู่ด้วยกิเลสกามเพื่อวัตถุกาม ก็ถูกวางไว้บนวัตถุกามแล้วถูกตัดและถูกสับด้วยกิเลสกาม ฉันนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ เขียงและมีด นี้เป็นชื่อเรียกแทนกามคุณ ๕’ ในคำว่า เธอจงละกามคุณ ๕ เสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละฉันทราคะในกามคุณ ๕ မံသပေသီတိ ခေါ, ဘိက္ခူတိ ဧတ္ထ အယံ မံသပေသိ နာမ ဗဟုဇနပတ္ထိတာ ခတ္တိယာဒယော မနုဿာပိ နံ ပတ္ထေန္တိ ကာကာဒယော တိရစ္ဆာနာပိ. ဣမေ ဟိ သတ္တာ အဝိဇ္ဇာယ သမ္မတ္တာ နန္ဒိရာဂံ ဥပဂမ္မ ဝဋ္ဋံ ဝဍ္ဎေန္တိ. ယထာ ဝါ မံသပေသိ ဌပိတဌပိတဋ္ဌာနေ လဂ္ဂတိ, ဧဝမိမေ သတ္တာ နန္ဒိရာဂဗဒ္ဓါ ဝဋ္ဋေ လဂ္ဂန္တိ, ဒုက္ခံ ပတွာပိ န ဥက္ကဏ္ဌန္တိ, ဣတိ နန္ဒိရာဂေါ မံသပေသိသဒိသော ဟောတိ. တေနာဟ ဘဂဝါ – ‘‘မံသပေသီတိ ခေါ, ဘိက္ခု, နန္ဒိရာဂဿေတံ အဓိဝစန’’န္တိ. ပဇဟ နန္ဒီရာဂန္တိ ဧတ္ထ စတုတ္ထမဂ္ဂေန နန္ဒီရာဂပ္ပဟာနံ ကထိတံ. ในคำว่า ดูก่อนภิกษุ ชิ้นเนื้อ นี้ ชิ้นเนื้อนี้เป็นสิ่งที่คนจำนวนมากปรารถนา แม้มนุษย์มีกษัตริย์เป็นต้นก็ปรารถนา แม้สัตว์เดรัจฉานมีกาเป็นต้นก็ปรารถนา สัตว์เหล่านี้ผู้มัวเมาด้วยอวิชชา เข้าถึงนันทิราคะ ย่อมยังวัฏฏะให้เจริญ หรือเปรียบเหมือนชิ้นเนื้อย่อมติดในที่ที่วางไว้ ฉันใด สัตว์เหล่านี้ผู้ถูกผูกไว้ด้วยนันทิราคะ ย่อมติดอยู่ในวัฏฏะ แม้ประสบทุกข์ก็ไม่เบื่อหน่าย ฉันนั้นเหมือนกัน ด้วยเหตุนี้ นันทิราคะจึงเป็นเหมือนชิ้นเนื้อ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุ ชิ้นเนื้อ นี้เป็นชื่อเรียกแทนนันทิราคะ’ ในคำว่า เธอจงละนันทิราคะเสีย นี้ เป็นการกล่าวถึงการละนันทิราคะด้วยอรหัตตมรรค နာဂေါတိ ခေါ, ဘိက္ခု, ခီဏာသဝဿေတံ ဘိက္ခုနော အဓိဝစနန္တိ ဧတ္ထ ယေနတ္ထေန ခီဏာသဝေါ နာဂေါတိ ဝုစ္စတိ, သော အနင်္ဂဏသုတ္တေ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆၃) ပကာသိတော ဧဝ. နမော ကရောဟိ နာဂဿာတိ ခီဏာသဝဿ ဗုဒ္ဓနာဂဿ, ‘‘ဗုဒ္ဓေါ [Pg.40] သော ဘဂဝါ ဗောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဒန္တော သော ဘဂဝါ ဒမထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, သန္တော သော ဘဂဝါ သမထာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, တိဏ္ဏော သော ဘဂဝါ တရဏာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ပရိနိဗ္ဗုတော သော ဘဂဝါ ပရိနိဗ္ဗာနာယ ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၆၁) ဧဝံ နမက္ကာရံ ကရောဟီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဣတိ ဣဒံ သုတ္တံ ထေရဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဟောသိ. ထေရောပိ ဣဒမေဝ သုတ္တံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပတ္တော. အယမေတဿ အတ္ထောတိ အယံ ဧတဿ ပဉှဿ အတ္ထော. ဣတိ ဘဂဝါ ရတနရာသိမှိ မဏိကူဋံ ဂဏှန္တော ဝိယ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ. ดูก่อนภิกษุ คำว่า นาค นี้ เป็นชื่อของภิกษุผู้สิ้นอาสวะ ในข้อนั้น พระขีณาสพท่านเรียกว่านาคด้วยอรรถใด อรรถนั้น ท่านประกาศไว้แล้วในอนังคณสูตรนั่นเทียว ความว่า ท่านจงกระทำความนอบน้อมแด่พระพุทธนาคผู้เป็นพระขีณาสพ คือ จงกระทำการนมัสการอย่างนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นผู้ตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความตรัสรู้, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงฝึกแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการฝึก, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงสงบแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความสงบ, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงข้ามแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการข้าม, พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงปรินิพพานแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อปรินิพพาน" นี้เป็นความหมายในข้อนี้ ด้วยประการฉะนี้ พระสูตรนี้ได้เป็นกรรมฐานของพระเถระ แม้พระเถระก็ทำพระสูตรนี้แหละให้เป็นกรรมฐานแล้ว เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตแล้ว ความว่า นี้เป็นเนื้อความแห่งปัญหานี้ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงประมวลเทศนาให้จบลงตามลำดับอนุสนธิ ดุจทรงหยิบยอดมณีจากกองรัตนะฉะนั้น ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี ဝမ္မိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. วรรณนาวัมมิกสูตร จบแล้ว ၄. ရထဝိနီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. วรรณนารถวินีตสูตร ၂၅၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ရထဝိနီတသုတ္တံ. တတ္ထ ရာဇဂဟေတိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ, တဉှိ မန္ဓာတုမဟာဂေါဝိန္ဒာဒီဟိ ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ရာဇဂဟန္တိ ဝုစ္စတိ. အညေပေတ္ထ ပကာရေ ဝဏ္ဏယန္တိ. ကိံ တေဟိ? နာမမေတံ တဿ နဂရဿ. တံ ပနေတံ ဗုဒ္ဓကာလေ စ စက္ကဝတ္တိကာလေ စ နဂရံ ဟောတိ, သေသကာလေ သုညံ ဟောတိ ယက္ခပရိဂ္ဂဟိတံ, တေသံ ဝသန္တဝနံ ဟုတွာ တိဋ္ဌတိ. ဝေဠုဝနေ ကလန္ဒကနိဝါပေတိ ဝေဠုဝနန္တိ တဿ ဥယျာနဿ နာမံ, တံ ကိရ ဝေဠူဟိ ပရိက္ခိတ္တံ အဟောသိ အဋ္ဌာရသဟတ္ထေန စ ပါကာရေန, ဂေါပုရဋ္ဋာလကယုတ္တံ နီလောဘာသံ မနောရမံ, တေန ဝေဠုဝနန္တိ ဝုစ္စတိ. ကလန္ဒကာနဉ္စေတ္ထ နိဝါပံ အဒံသု, တေန ကလန္ဒကနိဝါပေါတိ ဝုစ္စတိ. ๒๕๒. พระสูตรชื่อ รถวินีตสูตร (เริ่มต้นว่า) ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ราชคเห คือ ในพระนครชื่ออย่างนี้ ได้ยินว่า พระนครนั้น อันพระเจ้ามันธาตุและมหาโควินท์เป็นต้นทรงครอบครองแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ราชคฤห์ แม้ท่านเหล่าอื่นก็พรรณนาเหตุอย่างอื่นในเรื่องนี้ จะมีประโยชน์อะไรด้วยเหตุเหล่านั้น? นี้เป็นชื่อของพระนครนั้น ก็พระนครนั้น ย่อมเป็นเมืองในพุทธกาลและในจักรพรรดิกาล ในกาลที่เหลือ ย่อมว่างเปล่า ถูกยักษ์สิงสู่ เป็นป่าที่อยู่ของพวกยักษ์ บทว่า เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป ความว่า เวฬุวัน เป็นชื่อของอุทยานนั้น ได้ยินว่า อุทยานนั้นมีต้นไผ่ล้อมรอบ และมีกำแพงสูง ๑๘ ศอก ประกอบด้วยซุ้มประตูและป้อมปราการ มีสีเขียวสดใสน่ารื่นรมย์ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า เวฬุวัน และในอุทยานนั้น เขาได้ให้เหยื่อแก่กระแตทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า กลันทกนิวาป ပုဗ္ဗေ ကိရ အညတရော ရာဇာ တတ္ထ ဥယျာနကီဠနတ္ထံ အာဂတော သုရာမဒေန မတ္တော ဒိဝါသေယျံ ဥပဂတော သုပိ. ပရိဇနောပိဿ, ‘‘သုတ္တော ရာဇာ’’တိ ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ ပလောဘိယမာနော ဣတော စိတော စ ပက္ကာမိ, အထ သုရာဂန္ဓေန အညတရသ္မာ သုသိရရုက္ခာ ကဏှသပ္ပော နိက္ခမိတွာ ရညာဘိမုခေါ အာဂစ္ဆတိ. တံ ဒိသွာ ရုက္ခဒေဝတာ, ‘‘ရညော ဇီဝိတံ ဒမ္မီ’’တိ ကာဠကဝေသေန အာဂန္တွာ ကဏ္ဏမူလေ သဒ္ဒမကာသိ. ရာဇာ ပဋိဗုဇ္ဈိ, ကဏှသပ္ပော [Pg.41] နိဝတ္တော. သော တံ ဒိသွာ, ‘‘ဣမာယ မမ ဇီဝိတံ ဒိန္န’’န္တိ ကာဠကာနံ တတ္ထ နိဝါပံ ပဋ္ဌပေသိ, အဘယဃောသနဉ္စ ဃောသာပေသိ. တသ္မာ တံ တတော ပဘုတိ ကလန္ဒကနိဝါပန္တိ သင်္ချံ ဂတံ. ကလန္ဒကာတိ ကာဠကာနံ နာမံ. ได้ยินว่า ในกาลก่อน พระราชาพระองค์หนึ่งเสด็จมาเพื่อทรงเล่นในอุทยานนั้น ทรงเมาด้วยความเมาสุรา บรรทมหลับไปในเวลากลางวัน แม้บริวารของพระองค์ก็คิดว่า "พระราชาบรรทมหลับแล้ว" จึงถูกดอกไม้และผลไม้เป็นต้นล่อใจ หลีกไปทางโน้นทางนี้ ครั้งนั้น งูเห่าตัวหนึ่งออกจากโพรงไม้แห่งหนึ่งเพราะได้กลิ่นสุรา เลื้อยตรงมาหาพระราชา รุกขเทวดาเห็นดังนั้น จึงคิดว่า "เราจะถวายชีวิตแด่พระราชา" แล้วแปลงเป็นกระแตมาทำเสียงที่ข้างพระกรรณ พระราชาทรงตื่นบรรทม งูเห่าก็เลื้อยกลับไป พระองค์ทอดพระเนตรเห็นดังนั้น จึงทรงดำริว่า "ชีวิตของเราอันกระแตนี้ให้แล้ว" จึงทรงตั้งสถานที่ให้เหยื่อแก่กระแตทั้งหลายในที่นั้น และโปรดให้ประกาศอภัยทาน เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงนับได้ว่า กลันทกนิวาป ตั้งแต่นั้นมา คำว่า กลันทกะ เป็นชื่อของกระแตทั้งหลาย ဇာတိဘူမိကာတိ ဇာတိဘူမိဝါသိနော. တတ္ထ ဇာတိဘူမီတိ ဇာတဋ္ဌာနံ. တံ ခေါ ပနေတံ နေဝ ကောသလမဟာရာဇာဒီနံ န စင်္ကီဗြာဟမဏာဒီနံ န သက္ကသုယာမသန္တုသိတာဒီနံ န အသီတိမဟာသာဝကာဒီနံ န အညေသံ သတ္တာနံ ဇာတဋ္ဌာနံ ‘‘ဇာတိဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယဿ ပန ဇာတဒိဝသေ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ဧကဒ္ဓဇမာလာဝိပ္ပကိဏ္ဏကုသုမဝါသစုဏ္ဏဂန္ဓသုဂန္ဓာ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လမိဝ နန္ဒနဝနံ ဝိရောစမာနာ ပဒုမိနိပဏ္ဏေ ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ အကမ္ပိတ္ထ, ဇစ္စန္ဓာဒီနဉ္စ ရူပဒဿနာဒီနိ အနေကာနိ ပါဋိဟာရိယာနိ ပဝတ္တိံသု, တဿ သဗ္ဗညုဗောဓိသတ္တဿ ဇာတဋ္ဌာနသာကိယဇနပဒေါ ကပိလဝတ္ထာဟာရော, သာ ‘‘ဇာတိဘူမီ’’တိ ဝုစ္စတိ. บทว่า ชาติภูมิิกา คือ ผู้มีชาติภูมิเป็นที่อยู่ ในบทเหล่านั้น บทว่า ชาติภูมิ คือ สถานที่เกิด ก็สถานที่เกิดนั้น ไม่ใช่สถานที่เกิดของพระเจ้าโกศลมหาราชเป็นต้น ไม่ใช่ของจังกีพราหมณ์เป็นต้น ไม่ใช่ของท้าวสักกะ ท้าวสุยามะ ท้าวสันดุสิตเป็นต้น ไม่ใช่ของพระมหาสาวก ๘๐ รูปเป็นต้น และไม่ใช่ของสัตว์เหล่าอื่น ที่จะเรียกว่า "ชาติภูมิ" แต่ในวันประสูติของพระโพธิสัตว์พระองค์ใด หมื่นโลกธาตุได้หวั่นไหวประดุจหยาดน้ำบนใบบัว รุ่งเรืองดุจสวนนันทวันซึ่งมีดอกไม้บานสะพรั่งทั้งหมด มีธงชัยและพวงมาลาเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน มีดอกไม้ ธูป และของหอมอบอวลไปด้วยกลิ่นหอม และปาฏิหาริย์เป็นอันมากมีการเห็นรูปของคนตาบอดแต่กำเนิดเป็นต้นได้เป็นไปแล้ว สักกชนบท อันเป็นอาหารชนบทแห่งกรุงกบิลพัสดุ์ ซึ่งเป็นสถานที่ประสูติของพระสัพพัญญูโพธิสัตว์พระองค์นั้น (สถานที่นั้น) เรียกว่า "ชาติภูมิ" ဓမ္မဂရုဘာဝဝဏ္ဏနာ วรรณนาความมีธรรมะเป็นที่เคารพ ဝဿံဝုဋ္ဌာတိ တေမာသံ ဝဿံဝုဋ္ဌာ ပဝါရိတပဝါရဏာ ဟုတွာ. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစာတိ ‘‘ကစ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ခမနီယ’’န္တိအာဒီဟိ ဝစနေဟိ အာဂန္တုကပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဧတံ, ‘‘ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ. တေ ကိရ ဘိက္ခု, – ‘‘ကစ္စိ, ဘိက္ခဝေ, ခမနီယံ ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိတ္ထ အပ္ပကိလမထေန အဒ္ဓါနံ အာဂတာ, န စ ပိဏ္ဍကေန ကိလမိတ္ထ, ကုတော စ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, အာဂစ္ဆထာ’’တိ ပဋိသန္ထာရဝသေန ပုစ္ဆိတာ – ‘‘ဘဂဝါ သာကိယဇနပဒေ ကပိလဝတ္ထာဟာရတော ဇာတိဘူမိတော အာဂစ္ဆာမာ’’တိ အာဟံသု. အထ ဘဂဝါ နေဝ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ, န သက္ကောဒနဿ, န သုက္ကောဒနဿ, န ဓောတောဒနဿ, န အမိတောဒနဿ, န အမိတ္တာယ ဒေဝိယာ, န မဟာပဇာပတိယာ, န သကလဿ သာကိယမဏ္ဍလဿ အာရောဂျံ ပုစ္ဆိ. အထ ခေါ အတ္တနာ စ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိံ ပရဉ္စ တတ္ထ သမာဒပေတာရံ ပဋိပတ္တိသမ္ပန္နံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆန္တော ဣဒံ – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. บทว่า วสฺสํวุฏฺฐา คือ อยู่จำพรรษาตลอด ๓ เดือนแล้ว ทำปวารณาแล้ว บทว่า ภควา เอตทโวจ ความว่า พระผู้มีพระภาค ครั้นทรงทำปฏิสันถารต่อพระอาคันตุกะด้วยพระดำรัสทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พอทนได้หรือ" แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ใครหนอแล" เป็นต้น ได้ยินว่า ภิกษุเหล่านั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามโดยนัยแห่งการปฏิสันถารว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ พวกเธอเดินทางมาโดยไม่ลำบากนักหรือ และไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตหรือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอมาจากไหน" ได้กราบทูลว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พวกข้าพระองค์มาจากชาติภูมิ คือ สักกชนบท ในอาหารชนบทแห่งกรุงกบิลพัสดุ์" ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสถามถึงพระพลานามัยของพระเจ้าสุทโธทนมหาราช, ของพระเจ้าสักโกทนะ, ของพระเจ้าสุกโกทนะ, ของพระเจ้าโธโตทนะ, ของพระเจ้าอมิโตทนะ, ของพระนางอมิตาเทวี, ของพระนางมหาปชาบดี หรือของชาวศากยะทั้งหมดเลย แต่พระองค์ได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ใครหนอแล" เป็นต้น โดยทรงสอบถามถึงภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยปฏิบัติ ซึ่งเป็นผู้ได้ถ้อยคำอันเป็นวัตถุแห่งกถา ๑๐ ประการด้วยพระองค์เอง และเป็นผู้ชักชวนผู้อื่นในถ้อยคำนั้นด้วย ကသ္မာ [Pg.42] ပန ဘဂဝါ သုဒ္ဓေါဒနာဒီနံ အာရောဂျံ အပုစ္ဆိတွာ ဧဝရူပံ ဘိက္ခုမေဝ ပုစ္ဆတိ? ပိယတာယ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ပဋိပန္နကာ ဘိက္ခူ ဘိက္ခုနိယော ဥပါသကာ ဥပါသိကာယော စ ပိယာ ဟောန္တိ မနာပါ. ကိံ ကာရဏာ? ဓမ္မဂရုတာယ. ဓမ္မဂရုနော ဟိ တထာဂတာ, သော စ နေသံ ဓမ္မဂရုဘာဝေါ, ‘‘ဒုက္ခံ ခေါ အဂါရဝေါ ဝိဟရတိ, အပ္ပတိဿော’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၁) ဣမိနာ အဇပါလနိဂြောဓမူလေ ဥပ္ပန္နဇ္ဈာသယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မဂရုတာယေဝ ဟိ ဘဂဝါ မဟာကဿပတ္ထေရဿ အဘိနိက္ခမနဒိဝသေ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရောန္တော တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ အဂမာသိ. အတိရေကတိယောဇနသတံ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ ဂင်္ဂါတီရေ ဓမ္မံ ဒေသေတွာ မဟာကပ္ပိနံ သပရိသံ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌပေသိ. ဧကသ္မိံ ပစ္ဆာဘတ္တေ ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနံ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ ကုမ္ဘကာရဿ နိဝေသနေ တိယာမရတ္တိံ ဓမ္မကထံ ကတွာ ပုက္ကုသာတိကုလပုတ္တံ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌပေသိ. ဝီသယောဇနသတံ ဂန္တွာ ဝနဝါသိသာမဏေရဿ အနုဂ္ဂဟံ အကာသိ. သဋ္ဌိယောဇနမဂ္ဂံ ဂန္တွာ ခဒိရဝနိယတ္ထေရဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရော ပါစီနဝံသဒါယေ နိသိန္နော မဟာပုရိသဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတီတိ ဉတွာ တတ္ထ အာကာသေန ဂန္တွာ ထေရဿ ပုရတော ဩရုယှ သာဓုကာရမဒါသိ. ကောဋိကဏ္ဏသောဏတ္ထေရဿ ဧကဂန္ဓကုဋိယံ သေနာသနံ ပညပါပေတွာ ပစ္စူသကာလေ ဓမ္မဒေသနံ အဇ္ဈေသိတွာ သရဘညပရိယောသာနေ သာဓုကာရမဒါသိ. တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ ဂန္တွာ တိဏ္ဏံ ကုလပုတ္တာနံ ဝသနဋ္ဌာနေ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနေ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသံ ကထေသိ. ကဿပေါပိ ဘဂဝါ – ‘‘အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော အရိယသာဝကော အယ’’န္တိ ဝိဿာသံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဃဋိကာရဿ ကုမ္ဘကာရဿ နိဝေသနံ ဂန္တွာ သဟတ္ထာ အာမိသံ ဂဟေတွာ ပရိဘုဉ္ဇိ. ก็เหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ตรัสถามถึงความสุขสบายของพระเจ้าสุทโธทนะเป็นต้น แต่กลับตรัสถามภิกษุผู้มีวัตรปฏิบัติเช่นนี้? เพราะความรัก. จริงอยู่ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกาผู้ปฏิบัติธรรม ย่อมเป็นที่รักที่พอพระทัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย. เพราะเหตุไร? เพราะทรงเคารพในธรรม. ด้วยว่าพระตถาคตทั้งหลายทรงเคารพในธรรม ส่วนความที่พระองค์ทรงเคารพในธรรมนั้น พึงทราบได้ด้วยอัธยาศัยที่เกิดขึ้น ณ โคนต้นอชปาลนิโครธนี้ว่า “การอยู่โดยไม่เคารพ ไม่ยำเกรง เป็นทุกข์หนอ” (อํ. จตุกฺก. ๒๑/๒๒). เพราะทรงเคารพในธรรมนั่นเอง พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเสด็จดำเนินไปต้อนรับพระมหากัสสปเถระในวันที่ท่านออกบวช เป็นระยะทาง ๓ คาวุต. เสด็จดำเนินไปเกินกว่าร้อยโยชน์ ทรงแสดงธรรมที่ฝั่งแม่น้ำคงคา แล้วทรงประดิษฐานพระมหากัปปินะพร้อมด้วยบริวารไว้ในพระอรหัต. ในคราวภัตกิจครั้งหนึ่ง เสด็จดำเนินไป ๔๕ โยชน์ ทรงแสดงธรรมกถาตลอด ๓ ยามในเรือนของช่างหม้อ แล้วทรงประดิษฐานปุกกุสาติกุลบุตรไว้ในอนาคามิผล. เสด็จดำเนินไป ๒๐ โยชน์ ทรงกระทำการอนุเคราะห์แก่สามเณรวนวาสี. เสด็จดำเนินไป ๖๐ โยชน์ ทรงแสดงธรรมแก่พระขทิรวนิยเถระ. ทรงทราบว่าพระอนุรุทธเถระนั่งตรึกมหาปุริสวิตกอยู่ที่ป่าปาจีนวังสมฤคทายวัน จึงเสด็จไปทางอากาศ ณ ที่นั้น เสด็จลงเบื้องหน้าพระเถระแล้วประทานสาธุการ. ทรงให้จัดเสนาสนะในพระคันธกุฎีเดียวกันแก่พระโสณโกฬิวิสเถระ ทรงอาราธนาให้แสดงธรรมในเวลาใกล้รุ่ง แล้วประทานสาธุการเมื่อจบการสวดสรภัญญะ. เสด็จดำเนินไป ๓ คาวุต ตรัสอานิสงส์แห่งความสามัคคีในป่าโคสิงคสาลวัน อันเป็นที่อยู่ของกุลบุตร ๓ ท่าน. แม้พระกัสสปพุทธเจ้า ก็ทรงยังความเชื่อมั่นให้เกิดขึ้นว่า “อริยสาวกผู้นี้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล” แล้วเสด็จไปยังเรือนของฆฏิการะผู้เป็นช่างหม้อ ทรงรับอามิสด้วยพระหัตถ์ของพระองค์เองแล้วเสวย. အမှာကံယေဝ ဘဂဝါ ဥပကဋ္ဌာယ ဝဿူပနာယိကာယ ဇေတဝနတော ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော စာရိကံ နိက္ခမိ. ကောသလမဟာရာဇအနာထပိဏ္ဍိကာဒယော နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိံသု. အနာထပိဏ္ဍိကော ဃရံ အာဂန္တွာ ဒေါမနဿပ္ပတ္တော နိသီဒိ. အထ နံ ပုဏ္ဏာ နာမ ဒါသီ ဒေါမနဿပ္ပတ္တောသိ သာမီတိ အာဟ. ‘‘အာမ ဇေ, သတ္ထာရံ နိဝတ္တေတုံ နာသက္ခိံ, အထ မေ ဣမံ တေမာသံ ဓမ္မံ ဝါ သောတုံ, ယထာဓိပ္ပာယံ ဝါ ဒါနံ ဒါတုံ န လဘိဿာမီ’’တိ စိန္တာ ဥပ္ပန္နာတိ. အဟမ္ပိ သာမိ သတ္ထာရံ နိဝတ္တေဿာမီတိ. သစေ နိဝတ္တေတုံ သက္ကောသိ, ဘုဇိဿာယေဝ တွန္တိ. သာ ဂန္တွာ ဒသဗလဿ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ ‘‘နိဝတ္တထ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. ပုဏ္ဏေ တွံ ပရပဋိဗဒ္ဓဇီဝိကာ ကိံ မေ ကရိဿသီတိ. ဘဂဝါ [Pg.43] မယှံ ဒေယျဓမ္မော နတ္ထီတိ တုမှေပိ ဇာနာထ, တုမှာကံ နိဝတ္တနပစ္စယာ ပနာဟံ တီသု သရဏေသု ပဉ္စသု သီလေသု ပတိဋ္ဌဟိဿာမီတိ. ဘဂဝါ သာဓု သာဓု ပုဏ္ဏေတိ သာဓုကာရံ ကတွာ နိဝတ္တေတွာ ဇေတဝနမေဝ ပဝိဋ္ဌော. အယံ ကထာ ပါကဋာ အဟောသိ. သေဋ္ဌိ သုတွာ ပုဏ္ဏာယ ကိရ ဘဂဝါ နိဝတ္တိတောတိ တံ ဘုဇိဿံ ကတွာ ဓီတုဋ္ဌာနေ ဌပေသိ. သာ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ယာစိတွာ ပဗ္ဗဇိ, ပဗ္ဗဇိတွာ ဝိပဿနံ အာရဘိ. အထဿာ သတ္ထာ အာရဒ္ဓဝိပဿကဘာဝံ ဉတွာ ဣမံ ဩဘာသဂါထံ ဝိဿဇ္ဇေသိ – แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าของเรา เมื่อวันเข้าพรรษาใกล้เข้ามา ก็ได้เสด็จออกจากพระเชตวันเพื่อจาริกไป พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เป็นบริวาร. พระเจ้าโกศลมหาราชและอนาถบิณฑิกเศรษฐีเป็นต้น ไม่สามารถทูลอาราธนาให้เสด็จกลับได้. อนาถบิณฑิกเศรษฐีกลับมาถึงเรือนแล้ว นั่งโทมนัสอยู่. ครั้งนั้น นางทาสีชื่อปุณณาได้ทูลถามว่า “ข้าแต่นาย ท่านโทมนัสหรือเจ้าคะ”. (เศรษฐีตอบว่า) “ใช่แล้ว แม่คุณ เราไม่สามารถทูลอาราธนาพระศาสดาให้เสด็จกลับได้ แล้วเราก็เกิดความคิดขึ้นว่า ตลอด ๓ เดือนนี้ เราจะไม่ได้ฟังธรรม หรือไม่ได้ถวายทานตามความประสงค์”. (นางปุณณาทูลว่า) “ข้าแต่นาย แม้หม่อมฉันก็จะทูลอาราธนาพระศาสดาให้เสด็จกลับเจ้าค่ะ”. (เศรษฐีกล่าวว่า) “ถ้าเธอสามารถทูลอาราธนาให้เสด็จกลับได้ เราจะให้เธอเป็นไท”. นางไปแล้วหมอบลงแทบพระบาทของพระทศพล ทูลว่า “ขอพระผู้มีพระภาคเจ้าโปรดเสด็จกลับเถิด พระเจ้าข้า”. (พระศาสดาตรัสว่า) “ดูก่อนปุณณา เธอมีชีวิตเนื่องด้วยผู้อื่น จะทำอะไรให้เราได้”. (นางปุณณาทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระองค์ก็ทรงทราบว่า เทยยธรรมของหม่อมฉันไม่มี แต่เพราะเหตุที่พระองค์เสด็จกลับ หม่อมฉันจักตั้งมั่นอยู่ในสรณะ ๓ และศีล ๕ พระเจ้าข้า”. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประทานสาธุการว่า “ดีละ ดีละ ปุณณา” แล้วเสด็จกลับเข้าสู่พระเชตวันนั่นเอง. เรื่องนี้ได้ปรากฏไปทั่ว. เศรษฐีได้ฟังว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จกลับเพราะนางปุณณา” จึงให้นางเป็นไทแล้วตั้งไว้ในตำแหน่งธิดา. นางทูลขอบรรพชาแล้วบวช ครั้นบวชแล้วได้เริ่มเจริญวิปัสสนา. ลำดับนั้น พระศาสดาทรงทราบภาวะที่นางเป็นผู้เริ่มเจริญวิปัสสนาแล้ว จึงทรงเปล่งโอภาสคาถานี้ว่า – ‘‘ပုဏ္ဏေ ပူရေသိ သဒ္ဓမ္မံ, စန္ဒော ပန္နရသော ယထာ; ပရိပုဏ္ဏာယ ပညာယ, ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿသီ’’တိ. (ထေရီဂါ. ၃); “ดูก่อนปุณณา เธอจงยังสัทธรรมให้บริบูรณ์ ดุจพระจันทร์ในวันเพ็ญเถิด เธอจักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ ด้วยปัญญาอันบริบูรณ์” (เถรีคาถา ๓). ဂါထာပရိယောသာနေ အရဟတ္တံ ပတွာ အဘိညာတာ သာဝိကာ အဟောသီတိ. ဧဝံ ဓမ္မဂရုနော တထာဂတာ. ในเวลาจบพระคาถา นางได้บรรลุพระอรหัตแล้ว ได้เป็นสาวิกาผู้มีชื่อเสียง. พระตถาคตทั้งหลายทรงเคารพในธรรมอย่างนี้. နန္ဒကတ္ထေရေ ဥပဋ္ဌာနသာလာယံ ဓမ္မံ ဒေသေန္တေပိ ဘဂဝါ အနဟာတောဝ ဂန္တွာ တိယာမရတ္တိံ ဌိတကောဝ ဓမ္မကထံ သုတွာ ဒေသနာပရိယောသာနေ သာဓုကာရမဒါသိ. ထေရော အာဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘ကာယ ဝေလာယ, ဘန္တေ, အာဂတတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆိ. တယာ သုတ္တန္တေ အာရဒ္ဓမတ္တေတိ. ဒုက္ကရံ ကရိတ္ထ, ဘန္တေ, ဗုဒ္ဓသုခုမာလာ တုမှေတိ. သစေ တွံ, နန္ဒ, ကပ္ပံ ဒေသေတုံ သက္ကုဏေယျာသိ, ကပ္ပမတ္တမ္ပာဟံ ဌိတကောဝ သုဏေယျန္တိ ဘဂဝါ အဝေါစ. ဧဝံ ဓမ္မဂရုနော တထာဂတာ. တေသံ ဓမ္မဂရုတာယ ပဋိပန္နကာ ပိယာ ဟောန္တိ, တသ္မာ ပဋိပန္နကေ ပုစ္ဆိ. ပဋိပန္နကော စ နာမ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော နော ပရဟိတာယ, ပရဟိတာယ ပဋိပန္နော နော အတ္တဟိတာယ, နော အတ္တဟိတာယ စ ပဋိပန္နော နော ပရဟိတာယ စ, အတ္တဟိတာယ စ ပဋိပန္နော ပရဟိတာယ စာတိ စတုဗ္ဗိဓော ဟောတိ. แม้เมื่อพระนันทกเถระแสดงธรรมอยู่ในอุปัฏฐานศาลา พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เสด็จไปโดยที่ยังมิได้สรงน้ำ ทรงประทับยืนฟังธรรมกถาตลอด ๓ ยาม แล้วประทานสาธุการในเวลาจบเทศนา. พระเถระเข้ามาถวายบังคมแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์เสด็จมาเวลาไหน พระเจ้าข้า”. (ตรัสตอบว่า) “เมื่อท่านเริ่มแสดงพระสูตรนั่นเอง”. (พระเถระทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ผู้ทรงเป็นพระพุทธเจ้าผู้ละเอียดอ่อน ทรงกระทำกิจที่ทำได้ยาก”. พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสว่า “ดูก่อนนันทะ ถ้าเธอสามารถแสดงธรรมได้ตลอดกัป เราก็จะยืนฟังอยู่ตลอดกัปเช่นกัน”. พระตถาคตทั้งหลายทรงเคารพในธรรมอย่างนี้. เพราะความที่พระองค์ทรงเคารพในธรรม ผู้ปฏิบัติธรรมจึงเป็นที่รัก ด้วยเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสถามถึงผู้ปฏิบัติธรรม. และผู้ปฏิบัติธรรมนั้นมี ๔ ประเภท คือ ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ผู้อื่น, ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ตน, ผู้ไม่ปฏิบัติทั้งเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น, และผู้ปฏิบัติทั้งเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. တတ္ထ ယော သယံ ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ လာဘီ ဟောတိ, ပရံ တတ္ထ န ဩဝဒတိ န အနုသာသတိ အာယသ္မာ ဗာကုလော ဝိယ. အယံ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော နာမ နော ပရဟိတာယ ပဋိပန္နော, ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ ဘဂဝါ န ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? န မယှံ သာသနဿ ဝဍ္ဎိပက္ခေ ဌိတောတိ. ในบรรดาภิกษุ ๔ ประเภทนั้น ภิกษุใดตนเองเป็นผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ แต่ไม่โอวาท ไม่พร่ำสอนผู้อื่นในกถาวัตถุนั้น เหมือนอย่างพระพากุลเถระ. ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ผู้อื่น, พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ตรัสถามถึงภิกษุเช่นนี้. เพราะเหตุไร? เพราะ (ทรงเห็นว่า) เธอมิได้ตั้งอยู่ในฝ่ายความเจริญแห่งศาสนาของเรา. ယော ပန ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ အလာဘီ, ပရံ တေဟိ ဩဝဒတိ တေန ကတဝတ္တသာဒိယနတ္ထံ ဥပနန္ဒော သကျပုတ္တော ဝိယ, အယံ ပရဟိတာယ ပဋိပန္နော [Pg.44] နာမ နော အတ္တဟိတာယ, ဧဝရူပမ္ပိ န ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? အဿ တဏှာ မဟာပစ္ဆိ ဝိယ အပ္ပဟီနာတိ. ส่วนภิกษุใดตนเองมิใช่ผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ แต่โอวาทผู้อื่นด้วยกถาวัตถุเหล่านั้น เพื่อประสงค์จะให้ผู้อื่นทำวัตรปฏิบัติให้ตน เหมือนอย่างอุปนันทศากยบุตร, ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ไม่ใช่เพื่อประโยชน์ตน, พระองค์ไม่ตรัสถามถึงภิกษุเช่นนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุไร? เพราะตัณหาของเธอยังละไม่ได้ เหมือนกระเช้าใบใหญ่. ယော အတ္တနာပိ ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ အလာဘီ, ပရမ္ပိ တေဟိ န ဩဝဒတိ, လာဠုဒါယီ ဝိယ, အယံ နေဝ အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော န ပရဟိတာယ, ဧဝရူပမ္ပိ န ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? အဿ အန္တော ကိလေသာ ဖရသုဆေဇ္ဇာ ဝိယ မဟန္တာတိ. ผู้ใด แม้ตนเองก็ไม่ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ ทั้งไม่โอวาทผู้อื่นด้วยกถาวัตถุเหล่านั้น เหมือนพระฬาฬุทายี ผู้นี้ชื่อว่าไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตน ไม่ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น (พระผู้มีพระภาค) ย่อมไม่ตรัสถามถึงภิกษุแม้เห็นปานนี้ เพราะเหตุไร? เพราะกิเลสภายในของภิกษุนั้นใหญ่โตเหมือนไม้ที่ต้องถากด้วยขวาน ယော ပန သယံ ဒသန္နံ ကထာဝတ္ထူနံ လာဘီ, ပရမ္ပိ တေဟိ ဩဝဒတိ, အယံ အတ္တဟိတာယ စေဝ ပရဟိတာယ စ ပဋိပန္နော နာမ သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနမဟာကဿပါဒယော အသီတိမဟာထေရာ ဝိယ, ဧဝရူပံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? မယှံ သာသနဿ ဝုဍ္ဎိပက္ခေ ဌိတောတိ. ဣဓာပိ ဧဝရူပမေဝ ပုစ္ဆန္တော – ‘‘ကော နု ခေါ, ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. ส่วนผู้ใด ตนเองเป็นผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ ทั้งโอวาทผู้อื่นด้วยกถาวัตถุเหล่านั้นด้วย ผู้นี้ชื่อว่าปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนและเพื่อประโยชน์ผู้อื่น เหมือนพระมหาสาวก ๘๐ รูป มีพระสารีบุตร พระโมคคัลลานะ และพระมหากัสสปะเป็นต้น (พระผู้มีพระภาค) ย่อมตรัสถามถึงภิกษุเห็นปานนี้ เพราะเหตุไร? เพราะตั้งอยู่ในฝ่ายความเจริญแห่งศาสนาของเรา ในที่นี้ก็เช่นกัน เมื่อจะตรัสถามถึงภิกษุเห็นปานนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ใครหนอแล” ဧဝံ ဘဂဝတာ ပုဋ္ဌာနံ ပန တေသံ ဘိက္ခူနံ ဘဂဝါ အတ္တနော ဇာတိဘူမိယံ ဥဘယဟိတာယ ပဋိပန္နံ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆတိ, ကော နု ခေါ တတ္ထ ဧဝရူပေါတိ န အညမညံ စိန္တနာ ဝါ သမန္တနာ ဝါ အဟောသိ. ကသ္မာ? အာယသ္မာ ဟိ မန္တာဏိပုတ္တော တသ္မိံ ဇနပဒေ အာကာသမဇ္ဈေ ဌိတော စန္ဒော ဝိယ သူရိယော ဝိယ စ ပါကဋော ပညာတော. တသ္မာ တေ ဘိက္ခူ မေဃသဒ္ဒံ သုတွာ ဧကဇ္ဈံ သန္နိပတိတမောရဃဋာ ဝိယ ဃနသဇ္ဈာယံ ကာတုံ, အာရဒ္ဓဘိက္ခူ ဝိယ စ အတ္တနော အာစရိယံ ပုဏ္ဏတ္ထေရံ ဘဂဝတော အာရောစေန္တာ ထေရဿ စ ဂုဏံ ဘာသိတုံ အပ္ပဟောန္တေဟိ မုခေဟိ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ပုဏ္ဏော နာမ, ဘန္တေ, အာယသ္မာတိအာဒိမာဟံသု. တတ္ထ ပုဏ္ဏောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. မန္တာဏိယာ ပန သော ပုတ္တော, တသ္မာ မန္တာဏိပုတ္တောတိ ဝုစ္စတိ. သမ္ဘာဝိတောတိ ဂုဏသမ္ဘာဝနာယ သမ္ဘာဝိတော. แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้น (คิดว่า) พระผู้มีพระภาคตรัสถามถึงภิกษุผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ประการ ผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ทั้งสองฝ่าย ในชาติภูมิของพระองค์ว่า ใครหนอแลเป็นเช่นนั้นในที่นั้น ก็มิได้มีความคิดหรือปรึกษากันและกัน เพราะเหตุไร? เพราะว่าพระมันตาณีบุตรผู้มีอายุ ปรากฏเลื่องลือในชนบทนั้น ดุจพระจันทร์หรือดุจพระอาทิตย์ที่ตั้งอยู่กลางท้องฟ้า เพราะเหตุนั้น ภิกษุเหล่านั้น เมื่อจะกราบทูลพระปุณณเถระผู้เป็นอาจารย์ของตนแด่พระผู้มีพระภาค เหมือนฝูงนกยูงที่ได้ยินเสียงเมฆแล้วประชุมกันในที่แห่งเดียวเพื่อจะทำเสียงร้องให้กึกก้อง และเหมือนภิกษุผู้ปรารภความเพียร และด้วยปากที่ไม่สามารถจะกล่าวคุณของพระเถระได้ (ทั้งหมด) จึงกราบทูลขึ้นพร้อมกันในคราวเดียวว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเถระผู้มีอายุชื่อว่าปุณณะ” เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า ปุณณะ เป็นชื่อของพระเถระนั้น แต่ท่านเป็นบุตรของนางมันตาณี เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า มันตาณีบุตร คำว่า สัมภาวิโต คือ ได้รับการยกย่องด้วยการยกย่องคุณ အပ္ပိစ္ဆတာဒိဝဏ္ဏနာ พรรณนาความมักน้อยเป็นต้น အပ္ပိစ္ဆောတိ ဣစ္ဆာဝိရဟိတော နိဣစ္ဆော နိတ္တဏှော. ဧတ္ထ ဟိ ဗျဉ္ဇနံ သာဝသေသံ ဝိယ, အတ္ထော ပန နိရဝသေသော. န ဟိ တဿ အန္တော အဏုမတ္တာပိ ပါပိကာ ဣစ္ဆာ နာမ အတ္ထိ. ခီဏာသဝေါ ဟေသ သဗ္ဗသော ပဟီနတဏှော. အပိစေတ္ထ အတြိစ္ဆတာ ပါပိစ္ဆတာ မဟိစ္ဆတာ အပ္ပိစ္ဆတာတိ အယံ ဘေဒေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. คำว่า ผู้มักน้อย คือ ผู้ปราศจากความอยาก ไม่มีฉันทะ ไม่มีตัณหา ในคำนี้ พยัญชนะเป็นเหมือนยังมีความหมายเหลืออยู่ แต่อรรถไม่มีเหลือเลย เพราะว่าความอยากอันลามกแม้ประมาณน้อยหนึ่งก็ไม่มีในภายในของท่าน ท่านผู้นี้เป็นพระขีณาสพ ละตัณหาได้โดยสิ้นเชิงแล้ว อนึ่ง ในเรื่องนี้ พึงทราบความแตกต่างนี้ คือ อติจฉตา (ความอยากเกิน) ปาปิจฉตา (ความอยากอันลามก) มหิจฉตา (ความมักใหญ่) และอัปปิจฉตา (ความมักน้อย) တတ္ထ [Pg.45] သကလာဘေ အတိတ္တဿ ပရလာဘေ ပတ္ထနာ အတြိစ္ဆတာ နာမ. တာယ သမန္နာဂတဿ ဧကဘာဇေန ပက္ကပူဝေါပိ အတ္တနော ပတ္တေ ပတိတော န သုပက္ကော ဝိယ ခုဒ္ဒကော ဝိယ စ ခါယတိ. သွေဝ ပရဿ ပတ္တေ ပက္ခိတ္တော သုပက္ကော ဝိယ မဟန္တော ဝိယ စ ခါယတိ. အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနတာ ပန ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ အမတ္တညုတာ ပါပိစ္ဆတာ နာမ, သာ, ‘‘ဣဓေကစ္စော အဿဒ္ဓေါ သမာနော သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိအာဒိနာ နယေန အဘိဓမ္မေ အာဂတာယေဝ, တာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ကောဟညေ ပတိဋ္ဌာတိ. သန္တဂုဏသမ္ဘာဝနာ ပန ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ အမတ္တညုတာ မဟိစ္ဆတာ နာမ. သာပိ, ‘‘ဣဓေကစ္စော သဒ္ဓေါ သမာနော သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ ဣစ္ဆတိ, သီလဝါ သမာနော သီလဝါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ (ဝိဘ. ၈၅၁) ဣမိနာ နယေန အာဂတာယေဝ, တာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ဒုဿန္တပ္ပယော ဟောတိ, ဝိဇာတမာတာပိဿ စိတ္တံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. တေနေတံ ဝုစ္စတိ – ในบรรดาความอยากเหล่านั้น ความปรารถนาในลาภของผู้อื่นของผู้ไม่รู้จักพอในลาภของตน ชื่อว่า อติจฉตา สำหรับผู้ประกอบด้วยอติจฉตานั้น แม้ขนมที่สุกแล้วส่วนหนึ่งตกลงในบาตรของตน ก็ปรากฏเหมือนยังไม่สุกดี เหมือนชิ้นเล็ก ขนมนั้นเองที่ใส่ลงในบาตรของผู้อื่น ก็ปรากฏเหมือนสุกดี เหมือนชิ้นใหญ่ ส่วนการอวดคุณที่ไม่มีอยู่ และความไม่รู้จักประมาณในการรับ ชื่อว่า ปาปิจฉตา ปาปิจฉตานั้น มาแล้วในอภิธรรมโดยนัยเป็นต้นว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้ไม่มีศรัทธา แต่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศรัทธา” บุคคลผู้ประกอบด้วยปาปิจฉตานั้น ย่อมตั้งอยู่ในความหลอกลวง ส่วนการอวดคุณที่มีอยู่ และความไม่รู้จักประมาณในการรับ ชื่อว่า มหิจฉตา แม้มหิจฉตานั้น ก็มาแล้วโดยนัยนี้ว่า “บุคคลบางคนในโลกนี้มีศรัทธา แต่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศรัทธา, เป็นผู้มีศีล แต่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศีล” (วิภังค์ ๘๕๑) บุคคลผู้ประกอบด้วยมหิจฉตานั้น ย่อมเป็นผู้เลี้ยงยาก แม้มารดาผู้ให้กำเนิดก็ไม่สามารถเอาใจเขาได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้ไว้ว่า – ‘‘အဂ္ဂိက္ခန္ဓော သမုဒ္ဒေါ စ, မဟိစ္ဆော စာပိ ပုဂ္ဂလော; သကဋေန ပစ္စယံ ဒေတု, တယောပေတေ အတပ္ပယာ’’တိ. กองไฟ มหาสมุทร และบุคคลผู้มักใหญ่ แม้จะให้ปัจจัยด้วยเกวียน ก็ไม่อาจทำให้ทั้งสามนั้นอิ่มได้ သန္တဂုဏနိဂူဟနတာ ပန ပဋိဂ္ဂဟဏေ စ မတ္တညုတာ အပ္ပိစ္ဆတာ နာမ, တာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော အတ္တနိ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဂုဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတုကာမတာယ, ‘‘သဒ္ဓေါ သမာနော သဒ္ဓေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူတိ န ဣစ္ဆတိ. သီလဝါ, ပဝိဝိတ္တော, ဗဟုဿုတော, အာရဒ္ဓဝီရိယော, သမာဓိသမ္ပန္နော, ပညဝါ, ခီဏာသဝေါ သမာနော ခီဏာသဝေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ န ဣစ္ဆတိ, သေယျထာပိ မဇ္ဈန္တိကတ္ထေရော. ส่วนการปกปิดคุณที่มีอยู่ และความรู้จักประมาณในการรับ ชื่อว่า อัปปิจฉตา บุคคลผู้ประกอบด้วยอัปปิจฉตานั้น มีความประสงค์จะปกปิดคุณแม้ที่มีอยู่ในตน เป็นผู้มีศรัทธา แต่ไม่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนมีศรัทธา เป็นผู้มีศีล สงัด เป็นพหูสูต ปรารภความเพียร สมบูรณ์ด้วยสมาธิ มีปัญญา เป็นพระขีณาสพ แต่ไม่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนเป็นพระขีณาสพ เหมือนอย่างพระมัชฌันติกเถระ ထေရော ကိရ မဟာခီဏာသဝေါ အဟောသိ, ပတ္တစီဝရံ ပနဿ ပါဒမတ္တမေဝ အဂ္ဃတိ, သော အသောကဿ ဓမ္မရညော ဝိဟာရမဟဒိဝသေ သံဃတ္ထေရော အဟောသိ. အထဿ အတိလူခဘာဝံ ဒိသွာ မနုဿာ, ‘‘ဘန္တေ, ထောကံ ဗဟိ ဟောထာ’’တိ အာဟံသု. ထေရော, ‘‘မာဒိသေ ခီဏာသဝေ ရညော သင်္ဂဟံ အကရောန္တေ အညော ကော ကရိဿတီ’’တိ ပထဝိယံ နိမုဇ္ဇိတွာ သံဃတ္ထေရဿ ဥက္ခိတ္တပိဏ္ဍံ ဂဏှန္တောယေဝ ဥမ္မုဇ္ဇိ. ဧဝံ ခီဏာသဝေါ သမာနော, ‘‘ခီဏာသဝေါတိ မံ ဇနော ဇာနာတူ’’တိ န ဣစ္ဆတိ. ဧဝံ အပ္ပိစ္ဆော ပန ဘိက္ခု အနုပ္ပန္နံ လာဘံ ဥပ္ပာဒေတိ, ဥပ္ပန္နံ လာဘံ ထာဝရံ ကရောတိ, ဒါယကာနံ [Pg.46] စိတ္တံ အာရာဓေတိ, ယထာ ယထာ ဟိ သော အတ္တနော အပ္ပိစ္ဆတာယ အပ္ပံ ဂဏှာတိ, တထာ တထာ တဿ ဝတ္တေ ပသန္နာ မနုဿာ ဗဟူ ဒေန္တိ. ได้ยินว่า พระเถระเป็นพระมหาขีณาสพ แต่บาตรและจีวรของท่านมีค่าเพียงบาทเดียว ท่านได้เป็นพระสังฆเถระในวันมหกรรมฉลองวิหารของพระเจ้าอโศกธรรมราช ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายเห็นความเศร้าหมองยิ่งของท่าน จึงกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงออกไปข้างนอกสักหน่อยเถิด” พระเถระ (คิดว่า) “เมื่อพระขีณาสพเช่นเราไม่ทำการสงเคราะห์พระราชาแล้ว ใครอื่นเล่าจักทำ” จึงดำลงในแผ่นดินแล้วผุดขึ้นรับบิณฑบาตที่ยกขึ้นถวายพระสังฆเถระพอดี ท่านเป็นพระขีณาสพอย่างนี้ แต่ไม่ปรารถนาให้คนอื่นรู้ว่าตนเป็นพระขีณาสพ ส่วนภิกษุผู้มักน้อยอย่างนี้ ย่อมทำให้ลาภที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ย่อมทำลาภที่เกิดขึ้นแล้วให้มั่นคง ย่อมยังจิตของทายกให้เลื่อมใส เพราะว่า ท่านรับแต่น้อยด้วยความมักน้อยของตนฉันใด มนุษย์ทั้งหลายผู้เลื่อมใสในวัตรของท่าน ก็ย่อมถวายมากฉันนั้น အပရောပိ စတုဗ္ဗိဓော အပ္ပိစ္ဆော – ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆော ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆောတိ. တတ္ထ စတူသု ပစ္စယေသု အပ္ပိစ္ဆော ပစ္စယအပ္ပိစ္ဆော နာမ, သော ဒါယကဿ ဝသံ ဇာနာတိ, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသံ ဇာနာတိ, အတ္တနော ထာမံ ဇာနာတိ. ယဒိ ဟိ ဒေယျဓမ္မော ဗဟု ဟောတိ, ဒါယကော အပ္ပံ ဒါတုကာမော, ဒါယကဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မော အပ္ပော, ဒါယကော ဗဟုံ ဒါတုကာမော, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသေန အပ္ပံ ဂဏှာတိ. ဒေယျဓမ္မောပိ ဗဟု, ဒါယကောပိ ဗဟုံ ဒါတုကာမော, အတ္တနော ထာမံ ဉတွာ ပမာဏေနေဝ ဂဏှာတိ. ผู้มักน้อยมี ๔ อย่างแม้อย่างอื่นอีก คือ ผู้มักน้อยในปัจจัย ผู้มักน้อยในธุดงค์ ผู้มักน้อยในปริยัติ และผู้มักน้อยในอธิคม ในบรรดาผู้มักน้อย ๔ อย่างนั้น ผู้มักน้อยในปัจจัย ๔ ชื่อว่า ปัจจยอัปปิจฉะ ท่านย่อมรู้อำนาจของทายก รู้อำนาจของเทยยธรรม รู้กำลังของตน เพราะถ้าเทยยธรรมมีมาก แต่ทายกประสงค์จะถวายน้อย ท่านย่อมรับแต่น้อยตามอำนาจของทายก ถ้าเทยยธรรมมีน้อย แต่ทายกประสงค์จะถวายมาก ท่านย่อมรับแต่น้อยตามอำนาจของเทยยธรรม ถ้าเทยยธรรมก็มีมาก ทายกก็ประสงค์จะถวายมาก ท่านย่อมรู้กำลังของตนแล้วรับแต่พอประมาณ ဓုတင်္ဂသမာဒါနဿ အတ္တနိ အတ္ထိဘာဝံ နဇာနာပေတုကာမော ဓုတင်္ဂအပ္ပိစ္ဆော နာမ. တဿ ဝိဘာဝနတ္ထံ ဣမာနိ ဝတ္ထူနိ – သောသာနိကမဟာသုမနတ္ထေရော ကိရ သဋ္ဌိ ဝဿာနိ သုသာနေ ဝသိ, အညော ဧကဘိက္ခုပိ န အညာသိ, တေနေဝါဟ – ผู้ไม่ประสงค์จะให้ผู้อื่นรู้ถึงความที่การสมาทานธุดงค์มีอยู่ในตน ชื่อว่าผู้มักน้อยในธุดงค์ เพื่อจะประกาศเนื้อความนั้น มีเรื่องเหล่านี้ (เป็นอุทาหรณ์) ได้ยินว่า พระโสสานิกมหาสุมนเถระอยู่ในป่าช้าตลอด ๖๐ ปี แม้ภิกษุอื่นรูปหนึ่งก็หารู้ไม่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘သုသာနေ သဋ္ဌိ ဝဿာနိ, အဗ္ဗောကိဏ္ဏံ ဝသာမဟံ; ဒုတိယော မံ န ဇာနေယျ, အဟော သောသာနိကုတ္တမော’’တိ. เราอยู่ในป่าช้าโดยไม่ระคน (กับใคร) ตลอด ๖๐ ปี คนที่สองไม่รู้จักเรา โอ หนอ ท่านผู้เป็นโสสานิกะผู้สูงสุด စေတိယပဗ္ဗတေ ဒွေဘာတိယတ္ထေရာ ဝသိံသု. တေသု ကနိဋ္ဌော ဥပဋ္ဌာကေန ပေသိတာ ဥစ္ဆုခဏ္ဍိကာ ဂဟေတွာ ဇေဋ္ဌဿ သန္တိကံ အဂမာသိ. ပရိဘောဂံ, ဘန္တေ, ကရောထာတိ. ထေရဿ စ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ မုခံ ဝိက္ခာလနကာလော အဟောသိ. သော အလံ, အာဝုသောတိ အာဟ. ကစ္စိ, ဘန္တေ, ဧကာသနိကတ္ထာတိ. အာဟရာဝုသော, ဥစ္ဆုခဏ္ဍိကာတိ ပညာသ ဝဿာနိ ဧကာသနိကော သမာနောပိ ဓုတင်္ဂံ နိဂူဟမာနော ပရိဘောဂံ ကတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ ပုန ဓုတင်္ဂံ အဓိဋ္ဌာယ ဂတော. พระเถระผู้เป็นพี่น้อง ๒ รูป อยู่ที่เจติยบรรพต ในสองรูปนั้น พระเถระผู้น้องรับท่อนอ้อยที่อุปัฏฐากส่งมาแล้ว ได้เข้าไปหาพระเถระผู้พี่ (กล่าวว่า) 'ท่านขอรับ โปรดบริโภคเถิด' ขณะนั้นเป็นเวลาที่พระเถระผู้พี่ทำภัตกิจเสร็จแล้วกำลังจะล้างปาก ท่านจึงกล่าวว่า 'พอแล้ว อาวุโส' (พระผู้น้องถามว่า) 'ท่านขอรับ ท่านเป็นผู้ถือเอกาสนิกะหรือ' (พระผู้พี่ตอบว่า) 'เอามาเถิด อาวุโส ท่อนอ้อย' (พระเถระผู้พี่) แม้จะเป็นผู้ถือเอกาสนิกะมาตลอด ๕๐ ปี ก็ยังปกปิดธุดงค์ของตน บริโภค (ท่อนอ้อยนั้น) แล้วล้างปาก อธิษฐานธุดงค์อีกครั้งแล้วจึงหลีกไป ယော ပန သာကေတကတိဿတ္ထေရော ဝိယ ဗဟုဿုတဘာဝံ ဇာနာပေတုံ န ဣစ္ဆတိ, အယံ ပရိယတ္တိအပ္ပိစ္ဆော နာမ. ထေရော ကိရ ခဏော နတ္ထီတိ ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာသု ဩကာသံ အကရောန္တော မရဏက္ခယံ, ဘန္တေ, လဘိဿထာတိ စောဒိတော ဂဏံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ကဏိကာရဝါလိကသမုဒ္ဒဝိဟာရံ ဂတော. တတ္ထ အန္တောဝဿံ ထေရနဝမဇ္ဈိမာနံ ဥပကာရော ဟုတွာ [Pg.47] မဟာပဝါရဏာယ ဥပေါသထဒိဝသေ ဓမ္မကထာယ ဇနတံ ခေါဘေတွာ ဂတော. ส่วนผู้ใดไม่ปรารถนาจะให้ผู้อื่นรู้ความเป็นพหูสูตของตน เหมือนอย่างพระสาเกตติสสเถระ ผู้นี้ชื่อว่าผู้มักน้อยในด้านปริยัติ ได้ยินว่า พระเถระไม่ให้โอกาสในการเรียนการสอบถาม โดยกล่าวว่า 'ไม่มีเวลา' เมื่อถูกตักเตือนว่า 'ท่านขอรับ ท่านจักบรรลุความสิ้นไปแห่งความตาย' ท่านจึงส่งคณะ (ศิษย์) กลับแล้วไปยังกณิการวาลุกสมุทรวิหาร ณ ที่นั้น ตลอดพรรษา ท่านได้เป็นผู้อุปการะแก่พระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะทั้งหลาย ในวันอุโบสถแห่งมหาปวารณา ท่านได้ยังมหาชนให้เลื่อมใสด้วยธรรมกถาแล้วจึงหลีกไป ယော ပန သောတာပန္နာဒီသု အညတရော ဟုတွာ သောတာပန္နာဒိဘာဝံ ဇာနာပေတုံ န ဣစ္ဆတိ, အယံ အဓိဂမအပ္ပိစ္ဆော နာမ, တယော ကုလပုတ္တာ ဝိယ ဃဋိကာရကုမ္ဘကာရော ဝိယ စ. ส่วนผู้ใดเป็นพระอริยบุคคลชั้นใดชั้นหนึ่ง มีพระโสดาบันเป็นต้นแล้ว ไม่ปรารถนาจะให้ผู้อื่นรู้ถึงความเป็นพระโสดาบันเป็นต้นของตน ผู้นี้ชื่อว่าผู้มักน้อยในด้านอธิคม เหมือนอย่างกุลบุตรสามคนและเหมือนอย่างฆฏิการะผู้เป็นช่างหม้อ အာယသ္မာ ပန ပုဏ္ဏော အတြိစ္ဆတံ ပါပိစ္ဆတံ မဟိစ္ဆတဉ္စ ပဟာယ သဗ္ဗသော ဣစ္ဆာပဋိပက္ခဘူတာယ အလောဘသင်္ခါတာယ ပရိသုဒ္ဓါယ အပ္ပိစ္ဆတာယ သမန္နာဂတတ္တာ အပ္ပိစ္ဆော နာမ အဟောသိ. ဘိက္ခူနမ္ပိ, ‘‘အာဝုသော, အတြိစ္ဆတာ ပါပိစ္ဆတာ မဟိစ္ဆတာတိ ဣမေ ဓမ္မာ ပဟာတဗ္ဗာ’’တိ တေသု အာဒီနဝံ ဒဿေတွာ ဧဝရူပံ အပ္ပိစ္ဆတံ သမာဒါယ ဝတ္တိတဗ္ဗန္တိ အပ္ပိစ္ဆကထံ ကထေသိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တနာ စ အပ္ပိစ္ဆော အပ္ပိစ္ဆကထဉ္စ ဘိက္ခူနံ ကတ္တာ’’တိ. ส่วนท่านพระปุณณะ ละความอยากเกินประมาณ ความอยากอันลามก และความอยากใหญ่แล้ว ชื่อว่าเป็นผู้มักน้อย เพราะประกอบด้วยความมักน้อยอันบริสุทธิ์ ซึ่งเรียกว่าอโลภะ อันเป็นปฏิปักษ์ต่อความอยากโดยสิ้นเชิง ท่านได้กล่าวอัปปิจฉกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย โดยแสดงโทษในธรรมเหล่านั้นว่า 'อาวุโสทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้คือ ความอยากเกินประมาณ ความอยากอันลามก และความอยากใหญ่ เป็นสิ่งที่พึงละ' และว่า 'พึงสมาทานความมักน้อยเช่นนี้แล้วประพฤติ' เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า 'ท่านเองก็เป็นผู้มักน้อย และเป็นผู้กล่าวอัปปิจฉกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย' ဒွါဒသဝိဓသန္တောသဝဏ္ဏနာ พรรณนาสันโดษ ๑๒ อย่าง ဣဒါနိ အတ္တနာ စ သန္တုဋ္ဌောတိအာဒီသု ဝိသေသတ္ထမေဝ ဒီပယိဿာမ. ယောဇနာ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သန္တုဋ္ဌောတိ ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသေန သမန္နာဂတော. သော ပနေသ သန္တောသော ဒွါဒသဝိဓော ဟောတိ. သေယျထိဒံ, စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော ယထာဗလသန္တောသော ယထသာရုပ္ပသန္တောသောတိ တိဝိဓော, ဧဝံ ပိဏ္ဍပါတာဒီသု. တဿာယံ ပဘေဒသံဝဏ္ဏနာ. บัดนี้ ในคำเป็นต้นว่า 'ท่านเองก็เป็นผู้สันโดษ' เราจักแสดงเฉพาะอรรถวิเศษ ส่วนการประกอบความพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว คำว่า 'สันโดษ' หมายถึง ผู้ประกอบด้วยสันโดษในปัจจัยตามมีตามได้ ก็สันโดษนั้นมี ๑๒ อย่าง ได้แก่ สันโดษในจีวร ๓ อย่าง คือ ยถาลาภสันโดษ ยถาพลสันโดษ ยถาสารุปปสันโดษ ในบิณฑบาตเป็นต้นก็เช่นเดียวกัน นี้คือการพรรณนาจำแนกประเภทของสันโดษนั้น ဣဓ ဘိက္ခု စီဝရံ လဘတိ သုန္ဒရံ ဝါ အသုန္ဒရံ ဝါ. သော တေနေဝ ယာပေတိ အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာလာဘသန္တောသော. အထ ယော ပကတိဒုဗ္ဗလော ဝါ ဟောတိ အာဗာဓဇရာဘိဘူတော ဝါ, ဂရုစီဝရံ ပါရုပန္တော ကိလမတိ, သော သဘာဂေန ဘိက္ခုနာ သဒ္ဓိံ တံ ပရိဝတ္တေတွာ လဟုကေန ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ပဏီတပစ္စယလာဘီ ဟောတိ, သော ပဋ္ဋစီဝရာဒီနံ အညတရံ မဟဂ္ဃစီဝရံ ဗဟူနိ ဝါ ပန စီဝရာနိ လဘိတွာ ဣဒံ ထေရာနံ စိရပဗ္ဗဇိတာနံ ဣဒံ ဗဟုဿုတာနံ အနုရူပံ, ဣဒံ ဂိလာနာနံ ဣဒံ အပ္ပလာဘာနံ ဟောတူတိ ဒတွာ တေသံ ပုရာဏစီဝရံ ဝါ [Pg.48] သင်္ကာရကူဋာဒိတော ဝါ နန္တကာနိ ဥစ္စိနိတွာ တေဟိ သံဃာဋိံ ကတွာ ဓာရေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ စီဝရေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. ในเรื่องนี้ ภิกษุได้จีวรมา จะดีหรือไม่ดีก็ตาม เธอก็ใช้สอยเพียงจีวรนั้น ไม่ปรารถนาจีวรอื่น แม้เมื่อได้มาก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในจีวรของเธอ อนึ่ง ภิกษุใดโดยปกติเป็นผู้ทุพพลภาพ หรือถูกพยาธิและความชราครอบงำ ห่มจีวรหนักแล้วลำบาก เธอนำจีวรนั้นไปแลกเปลี่ยนกับภิกษุผู้มีส่วนเสมอกันแล้วใช้สอยจีวรที่เบา ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาพลสันโดษในจีวรของเธอ อีกรูปหนึ่งเป็นผู้มีลาภในปัจจัยอันประณีต เธอได้จีวรมีราคามากอย่างใดอย่างหนึ่ง มีจีวรผ้าไหมเป็นต้น หรือได้จีวรมาเป็นจำนวนมาก แล้วคิดว่า 'ผืนนี้สมควรแก่พระเถระผู้บวชนาน ผืนนี้สมควรแก่ท่านผู้เป็นพหูสูต ผืนนี้จงเป็นของท่านผู้ป่วยไข้ ผืนนี้จงเป็นของท่านผู้มีลาภน้อย' ดังนี้แล้วถวายไป แล้วรับเอาจีวรเก่าของท่านเหล่านั้น หรือเก็บผ้าบังสุกุลจากกองขยะเป็นต้นมาทำเป็นผ้าสังฆาฏิแล้วทรงไว้ ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในจีวรของเธอ ဣဓ ပန ဘိက္ခု ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ, သော တေနေဝ ယာပေတိ, အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန အတ္တနော ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ, ယေနဿ ပရိဘုတ္တေန အဖာသု ဟောတိ, သော သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော တံ ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော သပ္ပာယဘောဇနံ ဘုဉ္ဇိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော ဗဟုံ ပဏီတံ ပိဏ္ဍပါတံ လဘတိ, သော တံ စီဝရံ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘိဂိလာနာနံ ဒတွာ တေသံ ဝါ သေသကံ ပိဏ္ဍာယ ဝါ စရိတွာ မိဿကာဟာရံ ဘုဉ္ဇန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ပိဏ္ဍပါတေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. ในเรื่องนี้ ภิกษุได้บิณฑบาตมา จะเศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม เธอก็ยังชีพด้วยบิณฑบาตนั้น ไม่ปรารถนาอาหารอื่น แม้เมื่อได้มาก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในบิณฑบาตของเธอ อนึ่ง ภิกษุใดได้บิณฑบาตที่ไม่ถูกกับธาตุโดยปกติของตน หรือไม่ถูกกับโรค ซึ่งเมื่อฉันแล้วเกิดความไม่สบาย เธอนำบิณฑบาตนั้นให้แก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วฉันโภชนะที่สบายจากมือของภิกษุนั้น ทำสมณธรรมอยู่ ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาพลสันโดษในบิณฑบาตของเธอ อีกรูปหนึ่งได้บิณฑบาตอันประณีตเป็นอันมาก เธอนำบิณฑบาตนั้นถวายแก่พระเถระผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนอย่างเรื่องจีวร แล้วฉันอาหารที่เหลือของท่านเหล่านั้น หรือเที่ยวบิณฑบาตแล้วฉันอาหารที่ปะปนกัน ก็ชื่อว่าเป็นผู้สันโดษเหมือนกัน นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในบิณฑบาตของเธอ ဣဓ ပန ဘိက္ခု သေနာသနံ လဘတိ မနာပံ ဝါ အမနာပံ ဝါ, သော တေန နေဝ သောမနဿံ န ပဋိဃံ ဥပ္ပာဒေတိ, အန္တမသော တိဏသန္ထာရကေနာပိ ယထာလဒ္ဓေနေဝ တုဿတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန အတ္တနော ပကတိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ ဗျာဓိဝိရုဒ္ဓံ ဝါ သေနာသနံ လဘတိ, ယတ္ထဿ ဝသတော အဖာသု ဟောတိ, သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ သန္တကေ သပ္ပာယသေနာသနေ ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော မဟာပုညော လေဏမဏ္ဍပကူဋာဂါရာဒီနိ ဗဟူနိ ပဏီတသေနာသနာနိ လဘတိ, သော တာနိ စီဝရာဒီနိ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘိဂိလာနာနံ ဒတွာ ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. ယောပိ, ‘‘ဥတ္တမသေနာသနံ နာမ ပမာဒဋ္ဌာနံ, တတ္ထ နိသိန္နဿ ထိနမိဒ္ဓံ ဩက္ကမတိ, နိဒ္ဒါဘိဘူတဿ ပုန ပဋိဗုဇ္ဈတော ပါပဝိတက္ကာ ပါတုဘဝန္တီ’’တိ ပဋိသဉ္စိက္ခိတွာ တာဒိသံ သေနာသနံ ပတ္တမ္ပိ န သမ္ပဋိစ္ဆတိ, သော တံ ပဋိက္ခိပိတွာ အဗ္ဘောကာသရုက္ခမူလာဒီသု ဝသန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမ္ပိဿ သေနာသနေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. ส่วนในข้อนี้ ภิกษุได้เสนาสนะที่น่าพอใจหรือไม่น่าพอใจก็ตาม เธอย่อมไม่ให้โสมนัสหรือปฏิฆะเกิดขึ้นเพราะเสนาสนะนั้น แม้ที่สุดด้วยเครื่องปูลาดที่ทำด้วยหญ้า ก็ย่อมยินดีตามที่ได้แล้วเท่านั้น นี้เป็นยถาลาภสันโดษในเสนาสนะของเธอ ส่วนภิกษุใดได้เสนาสนะที่ไม่ถูกกับปกติของตน หรือไม่ถูกกับโรค ที่ซึ่งเมื่อเธออยู่ย่อมไม่มีความผาสุก เธอให้เสนาสนะนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วอยู่ในเสนาสนะที่สบายอันเป็นของภิกษุนั้น ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาพลสันโดษในเสนาสนะของเธอ ภิกษุอีกรูปหนึ่งผู้มีบุญมาก ได้เสนาสนะอันประณีตมากมาย มีถ้ำ มณฑป และกุฏาคารเป็นต้น เธอให้เสนาสนะเหล่านั้นแก่ภิกษุผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนให้จีวรเป็นต้น แล้วอยู่ในที่ไหนๆ ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของเธอ แม้ภิกษุใดพิจารณาว่า ‘ชื่อว่าเสนาสนะอันเลิศเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท เมื่อนั่งอยู่ในที่นั้น ถีนมิทธะย่อมครอบงำ เมื่อตื่นขึ้นอีกครั้งหลังจากถูกความง่วงครอบงำ บาปวิตกทั้งหลายย่อมปรากฏขึ้น’ ดังนี้แล้ว แม้ได้เสนาสนะเช่นนั้นก็ไม่รับ เธองดเว้นเสนาสนะนั้นแล้ว อยู่ในที่แจ้งหรือโคนไม้เป็นต้น ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง แม้นี้ก็เป็นยถาสารุปปสันโดษในเสนาสนะของเธอ ဣဓ ပန ဘိက္ခု ဘေသဇ္ဇံ လဘတိ လူခံ ဝါ ပဏီတံ ဝါ, သော ယံ လဘတိ, တေနေဝ သန္တုဿတိ, အညံ န ပတ္ထေတိ, လဘန္တောပိ န ဂဏှာတိ, အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာလာဘသန္တောသော. ယော ပန တေလေန အတ္ထိကော ဖာဏိတံ [Pg.49] လဘတိ, သော တံ သဘာဂဿ ဘိက္ခုနော ဒတွာ တဿ ဟတ္ထတော တေလံ ဂဟေတွာ အညဒေဝ ဝါ ပရိယေသိတွာ တေဟိ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာဗလသန္တောသော. အပရော မဟာပုညော ဗဟုံ တေလမဓုဖာဏိတာဒိပဏီတဘေသဇ္ဇံ လဘတိ, သော တံ စီဝရံ ဝိယ စိရပဗ္ဗဇိတဗဟုဿုတအပ္ပလာဘိဂိလာနာနံ ဒတွာ တေသံ အာဘတကေန ယေန ကေနစိ ယာပေန္တောပိ သန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ. ယော ပန ဧကသ္မိံ ဘာဇနေ မုတ္တဟရီတကံ ဌပေတွာ ဧကသ္မိံ စတုမဓုရံ, ‘‘ဂဏှ, ဘန္တေ, ယဒိစ္ဆသီ’’တိ ဝုစ္စမာနော သစဿ တေသု အညတရေနပိ ရောဂေါ ဝူပသမ္မတိ, အထ မုတ္တဟရီတကံ နာမ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝဏ္ဏိတန္တိ စတုမဓုရံ ပဋိက္ခိပိတွာ မုတ္တဟရီတကေနေဝ ဘေသဇ္ဇံ ကရောန္တော ပရမသန္တုဋ္ဌောဝ ဟောတိ, အယမဿ ဂိလာနပစ္စယေ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသော. ส่วนในข้อนี้ ภิกษุได้เภสัชที่เศร้าหมองหรือประณีตก็ตาม เธอได้สิ่งใด ก็ย่อมสันโดษด้วยสิ่งนั้น ไม่ปรารถนาสิ่งอื่น แม้เมื่อได้ก็ไม่รับ นี้เป็นยถาลาภสันโดษในคิลานปัจจัยของเธอ ส่วนภิกษุใดต้องการน้ำมัน แต่ได้น้ำอ้อยงบ เธอให้สิ่งนั้นแก่ภิกษุผู้มีส่วนเสมอกัน แล้วรับน้ำมันจากมือของภิกษุนั้น หรือแสวงหาน้ำมันอื่นมา แล้วทำเภสัชด้วยสิ่งเหล่านั้น ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาพลสันโดษในคิลานปัจจัยของเธอ ภิกษุอีกรูปหนึ่งผู้มีบุญมาก ได้เภสัชอันประณีตมีน้ำมัน น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยงบเป็นต้นเป็นอันมาก เธอให้เภสัชนั้นแก่ภิกษุผู้บวชนาน ผู้เป็นพหูสูต ผู้มีลาภน้อย และผู้ป่วยไข้ เหมือนให้จีวร แล้วยังชีพอยู่ด้วยสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พวกเธอนำมาให้ ก็เป็นผู้สันโดษอยู่นั่นเอง ส่วนภิกษุใด เมื่อมีผู้ใส่สมอแช่น้ำมูตรไว้ในภาชนะหนึ่ง และจตุมธุระไว้ในภาชนะหนึ่ง แล้วกล่าวว่า ‘ท่านขอรับ โปรดรับตามที่ท่านปรารถนาเถิด’ หากโรคของเธอจะสงบลงได้ด้วยยาอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น เธอก็ปฏิเสธจตุมธุระ ด้วยคิดว่า ‘ชื่อว่าสมอแช่น้ำมูตรเป็นสิ่งที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงสรรเสริญ’ แล้วทำเภสัชด้วยสมอแช่น้ำมูตรเท่านั้น ก็เป็นผู้สันโดษอย่างยิ่งอยู่นั่นเอง นี้เป็นยถาสารุปปสันโดษในคิลานปัจจัยของเธอ ဣမေသံ ပန ပစ္စေကံ ပစ္စယေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ သန္တောသာနံ ယထာသာရုပ္ပသန္တောသောဝ အဂ္ဂေါ. အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော ဧကေကသ္မိံ ပစ္စယေ ဣမေဟိ တီဟိ သန္တောသေဟိ သန္တုဋ္ဌော အဟောသိ. သန္တုဋ္ဌိကထဉ္စာတိ ဘိက္ခူနမ္ပိ စ ဣမံ သန္တုဋ္ဌိကထံ ကတ္တာဝ အဟောသိ. ก็ในบรรดาสันโดษ ๓ ประการ ๓ ประการ ในปัจจัยแต่ละอย่างๆ เหล่านี้ ยถาสารุปปสันโดษเท่านั้นเป็นเลิศ ท่านพระปุณณะเป็นผู้สันโดษแล้วด้วยสันโดษ ๓ ประการเหล่านี้ในปัจจัยแต่ละอย่าง และท่านยังเป็นผู้กล่าวสันตุฏฐิกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย တိဝိဓပဝိဝေကဝဏ္ဏနာ พรรณนาถึงวิเวก ๓ อย่าง ပဝိဝိတ္တောတိ ကာယပဝိဝေကော စိတ္တပဝိဝေကော ဥပဓိပဝိဝေကောတိ ဣမေဟိ တီဟိ ပဝိဝေကေဟိ သမန္နာဂတော. တတ္ထ ဧကော ဂစ္ဆတိ, ဧကော တိဋ္ဌတိ, ဧကော နိသီဒတိ, ဧကော သေယျံ ကပ္ပေတိ, ဧကော ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသတိ, ဧကော ပဋိက္ကမတိ, ဧကော စင်္ကမမဓိဋ္ဌာတိ, ဧကော စရတိ, ဧကော ဝိဟရတီတိ အယံ ကာယပဝိဝေကော နာမ. အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပန စိတ္တပဝိဝေကော နာမ. နိဗ္ဗာနံ ဥပဓိပဝိဝေကော နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ – ‘‘ကာယပဝိဝေကော စ ဝိဝေကဋ္ဌကာယာနံ နေက္ခမ္မာဘိရတာနံ. စိတ္တပဝိဝေကော စ ပရိသုဒ္ဓစိတ္တာနံ ပရမဝေါဒါနပ္ပတ္တာနံ. ဥပဓိဝိဝေကော စ နိရုပဓီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိသင်္ခါရဂတာန’’န္တိ (မဟာနိ. ၅၇). ပဝိဝေကကထန္တိ ဘိက္ခူနမ္ပိ စ ဣမံ ပဝိဝေကကထံ ကတ္တာ. คำว่า ‘สงัดแล้ว’ คือ ประกอบด้วยวิเวก ๓ ประการเหล่านี้ คือ กายวิเวก จิตตวิเวก และอุปธิวิเวก ในวิเวกเหล่านั้น การไปผู้เดียว ยืนผู้เดียว นั่งผู้เดียว นอนผู้เดียว เข้าบ้านเพื่อบิณฑบาตผู้เดียว กลับผู้เดียว อธิษฐานจงกรมผู้เดียว เที่ยวไปผู้เดียว อยู่ผู้เดียว นี้ชื่อว่ากายวิเวก ส่วนสมาบัติ ๘ ชื่อว่าจิตตวิเวก พระนิพพานชื่อว่าอุปธิวิเวก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า – ‘กายวิเวกของผู้มีกายอันสงัดแล้ว ผู้ยินดีในเนกขัมมะ, จิตตวิเวกของผู้มีจิตบริสุทธิ์ ผู้บรรลุความผ่องใสอย่างยิ่ง, อุปธิวิเวกของบุคคลผู้ไม่มีอุปธิ ผู้ถึงแล้วซึ่งวิสังขาร’ (มหานิ. ๕๗) คำว่า ‘ปวิเวกกถา’ คือ ท่านเป็นผู้กล่าวปวิเวกกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายด้วย ပဉ္စဝိဓသံသဂ္ဂဝဏ္ဏနာ พรรณนาถึงสังสัคคะ ๕ อย่าง အသံသဋ္ဌောတိ [Pg.50] ပဉ္စဝိဓေန သံသဂ္ဂေန ဝိရဟိတော. သဝနသံသဂ္ဂေါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ သမုလ္လပနသံသဂ္ဂေါ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ ကာယသံသဂ္ဂေါတိ ပဉ္စဝိဓော သံသဂ္ဂေါ. တေသု ဣဓ ဘိက္ခု သုဏာတိ, ‘‘အသုကသ္မိံ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဣတ္ထီ ဝါ ကုမာရိကာ ဝါ အဘိရူပါ ဒဿနီယာ ပါသာဒိကာ ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ သမန္နာဂတာ’’တိ. သော တံ သုတွာ သံသီဒတိ ဝိသီဒတိ န သက္ကောတိ ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ, သိက္ခာဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ ဟီနာယာဝတ္တတီတိ ဧဝံ ပရေဟိ ဝါ ကထီယမာနံ ရူပါဒိသမ္ပတ္တိံ အတ္တနာ ဝါ ဟသိတလပိတဂီတသဒ္ဒံ သုဏန္တဿ သောတဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နော ရာဂေါ သဝနသံသဂ္ဂေါ နာမ. သော အနိတ္ထိဂန္ဓပစ္စေကဗောဓိသတ္တဿ စ ပဉ္စဂ္ဂဠလေဏဝါသီတိဿဒဟရဿ စ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော – คำว่า ‘ไม่คลุกคลี’ คือ ปราศจากสังสัคคะ ๕ อย่าง สังสัคคะมี ๕ อย่าง คือ สวนสังสัคคะ ทัสสนสังสัคคะ สัลลาปนสังสัคคะ สัมโภคสังสัคคะ และกายสังสัคคะ ในสังสัคคะเหล่านั้น ภิกษุในธรรมวินัยนี้ได้ฟังว่า ‘ในบ้านหรือนิคมชื่อโน้น มีสตรีหรือกุมารีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยความงามแห่งผิวพรรณอย่างยิ่ง’ เธอได้ฟังดังนั้นแล้ว ย่อมจมลง ย่อมซบเซา ไม่สามารถจะดำรงพรหมจรรย์ไว้ได้ ไม่เปิดเผยความทุรพลในสิกขา ย่อมเวียนมาเพื่อธรรมอันเลว ราคะที่เกิดขึ้นโดยวิถีแห่งโสตวิญญาณแก่ผู้ฟังความถึงพร้อมด้วยรูปเป็นต้นที่ผู้อื่นกล่าวอยู่อย่างนี้ หรือแก่ผู้ฟังเสียงหัวเราะ เสียงพูด เสียงขับร้องด้วยตนเอง ชื่อว่า สวนสังสัคคะ สวนสังสัคคะนั้น พึงทราบโดยนัยแห่งเรื่องพระอนิตถิคันธปัจเจกโพธิสัตว์ และเรื่องพระติสสทหระผู้ถ้ำปัญจัคคฬะ ဒဟရော ကိရ အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဂိရိဂါမဝါသိကမ္မာရဓီတာယ ပဉ္စဟိ ကုမာရီဟိ သဒ္ဓိံ ပဒုမသရံ ဂန္တွာ နှတွာ ပဒုမာနိ စ ပိလန္ဓိတွာ မဓုရဿရေန ဂါယန္တိယာ သဒ္ဒံ သုတွာ ကာမရာဂေန ဝိဒ္ဓေါ ဝိသေသာ ပရိဟာယိတွာ အနယဗျသနံ ပါပုဏိ. ဣဓ ဘိက္ခု န ဟေဝ ခေါ သုဏာတိ, အပိစ ခေါ သာမံ ပဿတိ ဣတ္ထိံ ဝါ ကုမာရိံ ဝါ အဘိရူပံ ဒဿနီယံ ပါသာဒိကံ ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ သမန္နာဂတံ. သော တံ ဒိသွာ သံသီဒတိ ဝိသီဒတိ န သက္ကောတိ ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ, သိက္ခာဒုဗ္ဗလျံ အနာဝိကတွာ ဟီနာယာဝတ္တတီတိ ဧဝံ ဝိသဘာဂရူပံ ဩလောကေန္တဿ ပန စက္ခုဝိညာဏဝီထိဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ဒဿနသံသဂ္ဂေါ နာမ. သော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ได้ยินว่า ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่ง เหาะไปในอากาศ ได้ฟังเสียงของธิดานายช่างทองชาวบ้านคีรีคาม ซึ่งไปสระบัวพร้อมกับหญิงสาว ๕ คน อาบน้ำ ประดับดอกบัวแล้วขับร้องด้วยเสียงอันไพเราะ ก็ถูกกามราคะครอบงำ เสื่อมจากคุณวิเศษ ถึงความพินาศฉิบหาย. ในศาสนานี้ ภิกษุไม่ได้ฟังเสียงเช่นนั้น แต่เห็นเองซึ่งสตรีหรือหญิงสาวผู้มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยความเป็นผู้มีผิวพรรณงามอย่างยิ่ง. ภิกษุนั้นเห็นนางแล้ว ย่อมจมลง ย่อมเศร้าหมอง ไม่สามารถจะทรงพรหมจรรย์ไว้ได้ ไม่ทำความทุรพลในสิกขาให้ปรากฏแล้ว ก็เวียนมาเพื่อเพศที่เลว. ราคะที่เกิดขึ้นทางจักขุวิญญาณวิถีของภิกษุผู้มองดูวิสภาครูปอย่างนี้ ชื่อว่า ทัสสนสังสัคคะ. พึงทราบความนั้นดังนี้ – ဧကော ကိရ ဒဟရော ကာလဒီဃဝါပိဒွါရဝိဟာရံ ဥဒ္ဒေသတ္ထာယ ဂတော. အာစရိယော တဿ အန္တရာယံ ဒိသွာ ဩကာသံ န ကရောတိ. သော ပုနပ္ပုန္နံ အနုဗန္ဓတိ. အာစရိယော သစေ အန္တောဂါမေ န စရိဿသိ. ဒဿာမိ တေ ဥဒ္ဒေသန္တိ အာဟ. သော သာဓူတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဥဒ္ဒေသေ နိဋ္ဌိတေ အာစရိယံ ဝန္ဒိတွာ ဂစ္ဆန္တော အာစရိယော မေ ဣမသ္မိံ ဂါမေ စရိတုံ န ဒေတိ, ကိံ နု ခေါ ကာရဏန္တိ စီဝရံ ပါရုပိတွာ ဂါမံ ပါဝိသိ, ဧကာ ကုလဓီတာ ပီတကဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ ဂေဟေ ဌိတာ ဒဟရံ ဒိသွာ သဉ္ဇာတရာဂါ ဥဠုင်္ကေန ယာဂုံ အာဟရိတွာ တဿ ပတ္တေ ပက္ခိပိတွာ နိဝတ္တိတွာ မဉ္စကေ နိပဇ္ဇိ. အထ နံ မာတာပိတရော [Pg.51] ကိံ အမ္မာတိ ပုစ္ဆိံသု, ဒွါရေန ဂတံ ဒဟရံ လဘမာနာ ဇီဝိဿာမိ, အလဘမာနာ မရိဿာမီတိ. မာတာပိတရော ဝေဂေန ဂန္တွာ ဂါမဒွါရေ ဒဟရံ ပတွာ ဝန္ဒိတွာ, ‘‘နိဝတ္တထ, ဘန္တေ, ဘိက္ခံ ဂဏှာဟီ’’တိ အာဟံသု. ဒဟရော အလံ ဂစ္ဆာမီတိ. တေ, ‘‘ဣဒံ နာမ, ဘန္တေ, ကာရဏ’’န္တိ ယာစိတွာ – ‘‘အမှာကံ, ဘန္တေ, ဂေဟေ ဧတ္တကံ နာမ ဓနံ အတ္ထိ, ဧကာယေဝ နော ဓီတာ, တွံ နော ဇေဋ္ဌပုတ္တဋ္ဌာနေ ဌဿသိ, သုခေန သက္ကာ ဇီဝိတု’’န္တိ အာဟံသု. ဒဟရော, ‘‘န မယှံ ဣမိနာ ပလိဗောဓေန အတ္ထော’’တိ အနာဒိယိတွာဝ ပက္ကန္တော. ได้ยินว่า ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งไปที่กาลทีฆวาปิทวารวิหารเพื่อเรียนอุเทศ. พระอาจารย์เห็นอันตรายของเธอจึงไม่ให้โอกาส. เธอติดตามอยู่บ่อยๆ. พระอาจารย์จึงกล่าวว่า 'ถ้าเธอจักไม่เที่ยวไปในบ้าน เราจักให้อุเทศแก่เธอ'. เธอรับว่า 'ดีละ' เมื่อเรียนอุเทศจบแล้ว ไหว้อาจารย์แล้วกำลังจะไป คิดว่า 'อาจารย์ไม่ยอมให้เราเที่ยวไปในบ้านนี้ มีเหตุอะไรหนอ' จึงครองจีวรเข้าบ้านไป. ธิดาของตระกูลคนหนึ่งนุ่งผ้าเหลืองยืนอยู่ที่เรือน เห็นภิกษุหนุ่มแล้วเกิดความกำหนัด จึงเอาทัพพีตักข้าวต้มมาใส่ในบาตรของเธอแล้ว กลับไปนอนบนเตียง. ลำดับนั้น มารดาบิดาถามนางว่า 'แม่ เป็นอะไรไป'. นางตอบว่า 'ถ้าได้ภิกษุหนุ่มที่เดินผ่านประตูไป ก็จะมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ ก็จะตาย'. มารดาบิดารีบไป พบภิกษุหนุ่มที่ประตูบ้าน ไหว้แล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ โปรดกลับมารับภิกษาเถิด'. ภิกษุหนุ่มกล่าวว่า 'พอแล้ว อาตมาจะไป'. พวกเขาวิงวอนว่า 'ท่านผู้เจริญ นี่คือเหตุผล' แล้วกล่าวว่า 'ท่านผู้เจริญ ในเรือนของพวกเรามีทรัพย์ประมาณเท่านี้ เรามีธิดาคนเดียว ท่านจักอยู่ในฐานะบุตรคนโตของเรา จะสามารถใช้ชีวิตอย่างมีความสุขได้'. ภิกษุหนุ่มไม่ใส่ใจ กล่าวว่า 'เราไม่มีประโยชน์ด้วยความกังวลนี้' แล้วก็หลีกไป. မာတာပိတရော ဂန္တွာ, ‘‘အမ္မ, နာသက္ခိမှာ ဒဟရံ နိဝတ္တေတုံ, ယံ အညံ သာမိကံ ဣစ္ဆသိ, တံ လဘိဿသိ, ဥဋ္ဌေဟိ ခါဒ စ ပိဝ စာ’’တိ အာဟံသု. သာ အနိစ္ဆန္တီ သတ္တာဟံ နိရာဟာရာ ဟုတွာ ကာလမကာသိ. မာတာပိတရော တဿာ သရီရကိစ္စံ ကတွာ တံ ပီတကဝတ္ထံ ဓုရဝိဟာရေ ဘိက္ခုသံဃဿ အဒံသု, ဘိက္ခူ ဝတ္ထံ ခဏ္ဍာခဏ္ဍံ ကတွာ ဘာဇယိံသု. ဧကော မဟလ္လကော အတ္တနော ကောဋ္ဌာသံ ဂဟေတွာ ကလျာဏီဝိဟာရံ အာဂတော. သောပိ ဒဟရော စေတိယံ ဝန္ဒိဿာမီတိ တတ္ထေဝ ဂန္တွာ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိ. မဟလ္လကော တံ ဝတ္ထခဏ္ဍံ ဂဟေတွာ, ‘‘ဣမိနာ မေ ပရိဿာဝနံ ဝိစာရေထာ’’တိ ဒဟရံ အဝေါစ. ဒဟရော မဟာထေရ ‘‘ကုဟိံ လဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. သော သဗ္ဗံ ပဝတ္တိံ ကထေသိ. သော တံ သုတွာဝ, ‘‘ဧဝရူပါယ နာမ သဒ္ဓိံ သံဝါသံ နာလတ္ထ’’န္တိ ရာဂဂ္ဂိနာ ဒဍ္ဎော တတ္ထေဝ ကာလမကာသိ. มารดาบิดาไปแล้วกล่าวว่า 'แม่ เราไม่สามารถทำให้ภิกษุหนุ่มกลับมาได้ เจ้าปรารถนาสามีคนอื่นคนใด ก็จักได้คนนั้น จงลุกขึ้นกินและดื่มเถิด'. นางไม่ปรารถนา อดอาหารอยู่ ๗ วัน แล้วทำกาลกิริยา. มารดาบิดาทำสรีรกิจของนางแล้ว ได้ถวายผ้าเหลืองผืนนั้นแก่ภิกษุสงฆ์ที่ธุรวิหาร. ภิกษุทั้งหลายตัดผ้าเป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้วแบ่งกัน. พระเถระรูปหนึ่งถือส่วนของตนมายังกัลยาณีวิหาร. แม้ภิกษุหนุ่มนั้นก็คิดว่า 'เราจักไหว้พระเจดีย์' จึงไปที่นั่นแล้วนั่ง ณ ที่พักกลางวัน. พระเถระถือชิ้นผ้านั้นแล้วกล่าวกับภิกษุหนุ่มว่า 'ท่านจงหาผ้ากรองน้ำให้เราด้วยผ้าชิ้นนี้เถิด'. ภิกษุหนุ่มถามว่า 'พระมหาเถระ ท่านได้มาจากที่ไหน'. พระเถระจึงเล่าเรื่องทั้งหมด. เธอพอได้ฟังเรื่องนั้น ก็ถูกไฟคือราคะแผดเผาพลางคิดว่า 'เราไม่ได้อยู่ร่วมกับหญิงเห็นปานนี้หนอ' แล้วทำกาลกิริยา ณ ที่นั้นเอง. အညမညံ အာလာပသလ္လာပဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ပန သမုလ္လပနသံသဂ္ဂေါ နာမ. ဘိက္ခုနော ဘိက္ခုနိယာ သန္တကံ, ဘိက္ခုနိယာ ဝါ ဘိက္ခုဿ သန္တကံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂကရဏဝသေန ဥပ္ပန္နရာဂေါ သမ္ဘောဂသံသဂ္ဂေါ နာမ. သော ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – မရိစဝဋ္ဋိဝိဟာရမဟေ ကိရ ဘိက္ခူနံ သတသဟဿံ ဘိက္ခုနီနံ နဝုတိသဟဿာနိ ဧဝ အဟေသုံ. ဧကော သာမဏေရော ဥဏှယာဂုံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တော သကိံ စီဝရကဏ္ဏေ ဌပေသိ, သကိံ ဘူမိယံ. ဧကာ သာမဏေရီ ဒိသွာ ဧတ္ထ ပတ္တံ ဌပေတွာ ယာဟီတိ ထာလကံ အဒါသိ. တေ အပရဘာဂေ ဧကသ္မိံ ဘယေ ဥပ္ပန္နေ ပရသမုဒ္ဒံ အဂမံသု. တေသု ဘိက္ခုနီ ပုရေတရံ အဂမာသိ. သာ, ‘‘ဧကော ကိရ သီဟဠဘိက္ခု အာဂတော’’တိ သုတွာ ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ နိသိန္နာ, – ‘‘ဘန္တေ, မရိစဝဋ္ဋိဝိဟာရမဟကာလေ တုမှေ ကတိဝဿာ’’တိ ပုစ္ဆိ. တဒါဟံ သတ္တဝဿိကသာမဏေရော. တွံ ပန ကတိဝဿာတိ? အဟံ သတ္တဝဿိကသာမဏေရီယေဝ ဧကဿ [Pg.52] သာမဏေရဿ ဥဏှယာဂုံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တဿ ပတ္တဌပနတ္ထံ ထာလကမဒါသိန္တိ. ထေရော, ‘‘အဟံ သော’’တိ ဝတွာ ထာလကံ နီဟရိတွာ ဒဿေသိ. တေ ဧတ္တကေနေဝ သံသဂ္ဂေန ဗြဟ္မစရိယံ သန္ဓာရေတုံ အသက္ကောန္တာ ဒွေပိ သဋ္ဌိဝဿကာလေ ဝိဗ္ဘမိံသု. ส่วนราคะที่เกิดขึ้นด้วยการพูดคุยปราศรัยกันและกัน ชื่อว่า สมุลลปนสังสัคคะ. ราคะที่เกิดขึ้นด้วยการที่ภิกษุถือเอาของที่เป็นของภิกษุณี หรือภิกษุณีถือเอาของที่เป็นของภิกษุมาใช้สอย ชื่อว่า สัมโภคสังสัคคะ. พึงทราบความนั้นดังนี้ – ได้ยินว่า ในงานมหกรรมที่มริจวัฏฏิวิหาร มีภิกษุหนึ่งแสนรูป ภิกษุณีเก้าหมื่นรูป. สามเณรรูปหนึ่งถือข้าวต้มร้อนไป วางไว้ที่ชายจีวรครั้งหนึ่ง ที่พื้นดินครั้งหนึ่ง. สามเณรีรูปหนึ่งเห็นแล้วจึงให้ถาดแก่เขา กล่าวว่า 'จงวางบาตรไว้ที่นี่แล้วไปเถิด'. ในภายหลัง เมื่อมีภัยอย่างหนึ่งเกิดขึ้น ทั้งสองได้ข้ามไปยังฝั่งทะเลอื่น. ในสองคนนั้น ภิกษุณีไปก่อน. นางได้ฟังว่า 'ได้ยินว่ามีภิกษุชาวสีหลรูปหนึ่งมา' จึงไปสู่สำนักของพระเถระ ทำปฏิสันถารแล้วนั่งอยู่ แล้วถามว่า 'ท่านผู้เจริญ ในคราวมหกรรมที่มริจวัฏฏิวิหาร ท่านอายุเท่าไร'. พระเถระตอบว่า 'ตอนนั้นอาตมาเป็นสามเณรอายุ ๗ ขวบ แล้วเธอล่ะอายุเท่าไร'. นางตอบว่า 'ดิฉันก็เป็นสามเณรีอายุ ๗ ขวบเหมือนกัน ได้ให้ถาดแก่สามเณรรูปหนึ่งผู้ถือข้าวต้มร้อนไปเพื่อวางบาตร'. พระเถระกล่าวว่า 'อาตมาคือสามเณรนั้น' แล้วนำถาดออกมาแสดง. ทั้งสองไม่สามารถทรงพรหมจรรย์ไว้ได้ด้วยการสังสรรค์เพียงเท่านั้น ต่างก็วิปริตไปในวัย ๖๐ ปี. ဟတ္ထဂါဟာဒိဝသေန ပန ဥပ္ပန္နရာဂေါ ကာယသံသဂ္ဂေါ နာမ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – မဟာစေတိယင်္ဂဏေ ကိရ ဒဟရဘိက္ခူ သဇ္ဈာယံ ဂဏှန္တိ. တေသံ ပိဋ္ဌိပဿေ ဒဟရဘိက္ခုနိယော ဓမ္မံ သုဏန္တိ. တတြေကော ဒဟရော ဟတ္ထံ ပသာရေန္တော ဧကိဿာ ဒဟရဘိက္ခုနိယာ ကာယံ ဆုပိ. သာ တံ ဟတ္ထံ ဂဟေတွာ အတ္တနော ဥရသ္မိံ ဌပေသိ, ဧတ္တကေန သံသဂ္ဂေန ဒွေပိ ဝိဗ္ဘမိတွာ ဂိဟိဘာဝံ ပတ္တာ. ส่วนราคะที่เกิดขึ้นด้วยการจับมือเป็นต้น ชื่อว่า กายสังสัคคะ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องดังนี้ – ที่ลานพระมหาเจดีย์ ได้ยินว่าภิกษุหนุ่มทั้งหลายกำลังสาธยายอยู่. ด้านหลังของภิกษุเหล่านั้น ภิกษุณีสาวทั้งหลายกำลังฟังธรรมอยู่. ในหมู่ภิกษุนั้น ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งเหยียดมือไป ถูกกายของภิกษุณีสาวรูปหนึ่ง. นางจับมือนั้นแล้ววางไว้บนอกของตน. ด้วยการสังสรรค์เพียงเท่านั้น ทั้งสองก็วิปริตไป ถึงความเป็นคฤหัสถ์. ဂါဟဂါဟကာဒိဝဏ္ဏနာ วรรณนาว่าด้วยคาหะและคาหกะเป็นต้น ဣမေသု ပန ပဉ္စသု သံသဂ္ဂေသု ဘိက္ခုနော ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သဝနဒဿနသမုလ္လပနသမ္ဘောဂကာယပရာမာသာ နိစ္စမ္ပိ ဟောန္တိယေဝ, ဘိက္ခုနီဟိ သဒ္ဓိံ ဌပေတွာ ကာယသံသဂ္ဂံ သေသာ ကာလေန ကာလံ ဟောန္တိ; တထာ ဥပါသကဥပါသိကာဟိ သဒ္ဓိံ သဗ္ဗေပိ ကာလေန ကာလံ ဟောန္တိ. တေသု ဟိ ကိလေသုပ္ပတ္တိတော စိတ္တံ ရက္ခိတဗ္ဗံ. ဧကော ဟိ ဘိက္ခု ဂါဟဂါဟကော ဟောတိ, ဧကော ဂါဟမုတ္တကော, ဧကော မုတ္တဂါဟကော, ဧကော မုတ္တမုတ္တကော. ก็ในบรรดาความคลุกคลี ๕ อย่างเหล่านี้ การฟัง การเห็น การสนทนา การบริโภคร่วมกัน และการถูกต้องกาย ของภิกษุกับภิกษุทั้งหลายย่อมมีอยู่เป็นนิตย์เทียว, ส่วนกับภิกษุณีทั้งหลาย นอกจากกายสังสัคคะ (การถูกต้องกาย) ที่เหลือย่อมมีเป็นครั้งคราว, ฉันใดก็ฉันนั้น กับอุบาสกอุบาสิกาทั้งหลาย แม้ทั้งหมดก็ย่อมมีเป็นครั้งคราว. ในความคลุกคลีเหล่านั้น พึงรักษาจิตจากการเกิดกิเลส. จริงอยู่ ภิกษุรูปหนึ่งเป็นผู้ยึดและถูกยึด, รูปหนึ่งถูกยึดแต่เป็นผู้พ้น, รูปหนึ่งเป็นผู้พ้นแต่ยึด, รูปหนึ่งเป็นผู้พ้นและถูกปล่อย (ให้เป็นอิสระ). တတ္ထ ယံ ဘိက္ခုံ မနုဿာပိ အာမိသေန ဥပလာပေတွာ ဂဟဏဝသေန ဥပသင်္ကမန္တိ, ဘိက္ခုပိ ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ ဥပလာပေတွာ ဂဟဏဝသေန ဥပသင်္ကမတိ, အယံ ဂါဟဂါဟကော နာမ. ယံ ပန မနုဿာ ဝုတ္တနယေန ဥပသင်္ကမန္တိ, ဘိက္ခု ဒက္ခိဏေယျဝသေန ဥပသင်္ကမတိ, အယံ ဂါဟမုတ္တကော နာမ. ယဿ မနုဿာ ဒက္ခိဏေယျဝသေန စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒေန္တိ, ဘိက္ခု ပုပ္ဖဖလာဒီဟိ ဥပလာပေတွာ ဂဟဏဝသေန ဥပသင်္ကမတိ, အယံ မုတ္တဂါဟကော နာမ. ယဿ မနုဿာပိ ဒက္ခိဏေယျဝသေန စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒေန္တိ, ဘိက္ခုပိ စူဠပိဏ္ဍပါတိယတိဿတ္ထေရော ဝိယ ဒက္ခိဏေယျဝသေန ပရိဘုဉ္ဇတိ, အယံ မုတ္တမုတ္တကော နာမ. ในภิกษุ ๔ จำพวกนั้น ภิกษุใดที่แม้พวกมนุษย์ก็ล่อลวงด้วยอามิสแล้วเข้าไปหาโดยอาการยึดถือ แม้ภิกษุก็ล่อลวงด้วยดอกไม้และผลไม้เป็นต้นแล้วเข้าไปหาโดยอาการยึดถือ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ยึดและถูกยึด. ส่วนภิกษุใดที่พวกมนุษย์เข้าไปหาโดยนัยที่กล่าวแล้ว แต่ภิกษุเข้าไปหาโดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคล ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ถูกยึดแต่เป็นผู้พ้น. ภิกษุใดที่พวกมนุษย์ถวายปัจจัย ๔ โดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคล แต่ภิกษุกลับล่อลวงด้วยดอกไม้และผลไม้เป็นต้นแล้วเข้าไปหาโดยอาการยึดถือ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้พ้นแต่ยึด. ภิกษุใดที่แม้พวกมนุษย์ก็ถวายปัจจัย ๔ โดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคล แม้ภิกษุก็ฉันโดยอาการของผู้เป็นทักขิไณยบุคคลเหมือนพระจูฬปิณฑปาติยติสสเถระ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้พ้นและถูกปล่อย. ထေရံ ကိရ ဧကာ ဥပါသိကာ ဒွါဒသ ဝဿာနိ ဥပဋ္ဌဟိ. ဧကဒိဝသံ တသ္မိံ ဂါမေ အဂ္ဂိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဂေဟာနိ ဈာပေသိ. အညေသံ ကုလူပကဘိက္ခူ အာဂန္တွာ [Pg.53] – ‘‘ကိံ ဥပါသိကေ, အပိ ကိဉ္စိ ဘဏ္ဍကံ အရောဂံ ကာတုံ အသက္ခိတ္ထာ’’တိ ပဋိသန္ထာရံ အကံသု. မနုဿာ, ‘‘အမှာကံ မာတု ကုလူပကတ္ထေရော ဘုဉ္ဇနဝေလာယမေဝ အာဂမိဿတီ’’တိ အာဟံသု. ထေရောပိ ပုနဒိဝသေ ဘိက္ခာစာရဝေလံ သလ္လက္ခေတွာဝ အာဂတော. ဥပါသိကာ ကောဋ္ဌစ္ဆာယာယ နိသီဒါပေတွာ ဘိက္ခံ သမ္ပာဒေတွာ အဒါသိ. ထေရေ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ပက္ကန္တေ မနုဿာ အာဟံသု – ‘‘အမှာကံ မာတု ကုလူပကတ္ထေရော ဘုဉ္ဇနဝေလာယမေဝ အာဂတော’’တိ. ဥပါသိကာ, ‘‘တုမှာကံ ကုလူပကာ တုမှာကံယေဝ အနုစ္ဆဝိကာ, မယှံ ထေရော မယှေဝ အနုစ္ဆဝိကော’’တိ အာဟ. အာယသ္မာ ပန မန္တာဏိပုတ္တော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ သံသဂ္ဂေဟိ စတူဟိပိ ပရိသာဟိ သဒ္ဓိံ အသံသဋ္ဌော ဂါဟမုတ္တကော စေဝ မုတ္တမုတ္တကော စ အဟောသိ. ယထာ စ သယံ အသံသဋ္ဌော, ဧဝံ ဘိက္ခူနမ္ပိ တံ အသံသဂ္ဂကထံ ကတ္တာ အဟောသိ. ได้ยินว่า อุบาสิกาคนหนึ่งได้อุปัฏฐากพระเถระรูปหนึ่งตลอด ๑๒ ปี. วันหนึ่ง ไฟได้เกิดขึ้นในหมู่บ้านนั้นแล้วไหม้เรือนทั้งหลาย. ภิกษุผู้คุ้นเคยกับสกุลอื่น ๆ มาแล้วได้ทำปฏิสันถารว่า 'อุบาสิกา ท่านไม่สามารถทำสิ่งของอะไรให้ปลอดภัยได้บ้างหรือ'. พวกชาวบ้านกล่าวว่า 'พระเถระผู้คุ้นเคยกับสกุลของแม่เรา จะมาในเวลาฉันเท่านั้น'. แม้พระเถระก็กำหนดเวลาเที่ยวบิณฑบาตแล้วจึงมาในวันรุ่งขึ้น. อุบาสิกาให้นั่งในเงาฉางแล้วจัดแจงภิกษาถวาย. เมื่อพระเถระทำภัตกิจเสร็จแล้วหลีกไป พวกชาวบ้านได้กล่าวว่า 'พระเถระผู้คุ้นเคยกับสกุลของแม่เรา มาในเวลาฉันเท่านั้น'. อุบาสิกากล่าวว่า 'ภิกษุผู้คุ้นเคยกับสกุลของพวกท่าน ก็สมควรแก่พวกท่านนั่นแหละ พระเถระของฉัน ก็สมควรแก่ฉัน'. ส่วนพระมันตาณิปุตตเถระผู้มีอายุ เป็นผู้ไม่คลุกคลีด้วยบริษัท ๔ ด้วยสังสัคคะ ๕ เหล่านี้ ได้เป็นทั้งผู้ถูกยึดแต่เป็นผู้พ้น และเป็นทั้งผู้พ้นและถูกปล่อย. และท่านไม่คลุกคลีด้วยตนเองฉันใด ท่านก็ได้เป็นผู้กล่าววาจาเรื่องความไม่คลุกคลีนั้นแก่ภิกษุทั้งหลายฉันนั้น. အာရဒ္ဓဝီရိယောတိ ပဂ္ဂဟိတဝီရိယော, ပရိပုဏ္ဏကာယိကစေတသိကဝီရိယောတိ အတ္ထော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ဂမနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ ဌာနံ ပါပုဏိတုံ န ဒေတိ, ဌာနေ ဥပ္ပန္နကိလေသံ နိသဇ္ဇံ, နိသဇ္ဇာယ ဥပ္ပန္နကိလေသံ သယနံ ပါပုဏိတုံ န ဒေတိ, မန္တေန ကဏှသပ္ပံ ဥပ္ပီဠေတွာ ဂဏှန္တော ဝိယ, အမိတ္တံ ဂီဝါယ အက္ကမန္တော ဝိယ စ ဝိစရတိ, အယံ အာရဒ္ဓဝီရိယော နာမ. ထေရော စ တာဒိသော အဟောသိ. ဘိက္ခူနမ္ပိ တထေဝ ဝီရိယာရမ္ဘကထံ ကတ္တာ အဟောသိ. บทว่า อารทฺธวีริโย คือ ผู้มีความเพียรปรารภแล้ว อธิบายว่า ผู้มีความเพียรทางกายและทางใจบริบูรณ์. จริงอยู่ ภิกษุใดไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในขณะเดินไปถึงอิริยาบถยืน ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในอิริยาบถยืนไปถึงอิริยาบถนั่ง ไม่ยอมให้กิเลสที่เกิดขึ้นในอิริยาบถนั่งไปถึงอิริยาบถนอน ประพฤติตนอยู่เหมือนผู้บีบคั้นงูเห่าด้วยมนต์แล้วจับเอา หรือเหมือนผู้เหยียบที่คอของศัตรู ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ปรารภความเพียร. และพระเถระก็ได้เป็นเช่นนั้น. ท่านได้เป็นผู้กล่าววาจาปรารภความเพียรแก่ภิกษุทั้งหลายอย่างนั้นเหมือนกัน. သီလသမ္ပန္နောတိအာဒီသု သီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သမာဓီတိ ဝိပဿနာပါဒကာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော. ပညာတိ လောကိယလောကုတ္တရဉာဏံ. ဝိမုတ္တီတိ အရိယဖလံ. ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနန္တိ ဧကူနဝီသတိဝိဓံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. ထေရော သယမ္ပိ သီလာဒီဟိ သမ္ပန္နော အဟောသိ ဘိက္ခူနမ္ပိ သီလာဒိကထံ ကတ္တာ. သွာယံ ဒသဟိ ကထာဝတ္ထူဟိ ဩဝဒတီတိ ဩဝါဒကော. ယထာ ပန ဧကော ဩဝဒတိယေဝ, သုခုမံ အတ္ထံ ပရိဝတ္တေတွာ ဇာနာပေတုံ န သက္ကောတိ. န ဧဝံ ထေရော. ထေရော ပန တာနိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဝိညာပေတီတိ ဝိညာပကော. ဧကော ဝိညာပေတုံ သက္ကောတိ, ကာရဏံ ဒဿေတုံ န သက္ကောတိ. ထေရော ကာရဏမ္ပိ သန္ဒဿေတီတိ သန္ဒဿကော. ဧကော ဝိဇ္ဇမာနံ ကာရဏံ ဒဿေတိ, ဂါဟေတုံ ပန န သက္ကောတိ. ထေရော ဂါဟေတုမ္ပိ သက္ကောတီတိ သမာဒပကော. ဧဝံ သမာဒပေတွာ [Pg.54] ပန တေသု ကထာဝတ္ထူသု ဥဿာဟဇနနဝသေန ဘိက္ခူ သမုတ္တေဇေတီတိ သမုတ္တေဇကော. ဥဿာဟဇာတေ ဝဏ္ဏံ ဝတွာ သမ္ပဟံသေတီတိ သမ္ပဟံသကော. ในบทว่า สีลสมฺปนฺโน เป็นต้น ศีล คือ จตุปาริสุทธิศีล. สมาธิ คือ สมาบัติ ๘ อันเป็นบาทแห่งวิปัสสนา. ปัญญา คือ โลกิยญาณและโลกุตรญาณ. วิมุตติ คือ อริยผล. วิมุตติญาณทัสสนะ คือ ปัจจเวกขณญาณ ๑๙ อย่าง. พระเถระเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยศีลเป็นต้นด้วยตนเอง และเป็นผู้กล่าววาจาเรื่องศีลเป็นต้นแก่ภิกษุทั้งหลาย. ท่านผู้นี้ย่อมโอวาทด้วยกถาวัตถุ ๑๐ ประการ ฉะนั้นจึงชื่อว่า โอวาทโก (ผู้ให้โอวาท). แต่บางรูปย่อมให้โอวาทอย่างเดียว ไม่สามารถพลิกแพลงอรรถที่สุขุมให้รู้แจ้งได้. พระเถระไม่เป็นเช่นนั้น. แต่พระเถระย่อมทำให้รู้แจ้งกถาวัตถุ ๑๐ ประการเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า วิญญาปโก (ผู้ทำให้รู้แจ้ง). บางรูปสามารถทำให้รู้แจ้งได้ แต่ไม่สามารถแสดงเหตุผลได้. พระเถระย่อมแสดงเหตุผลด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า สันทัสสโก (ผู้แสดงเหตุผล). บางรูปแสดงเหตุผลที่มีอยู่ได้ แต่ไม่สามารถทำให้ยึดถือได้. พระเถระสามารถทำให้ยึดถือได้ด้วย ฉะนั้นจึงชื่อว่า สมาทปโก (ผู้ทำให้สมาทาน). ครั้นทำให้สมาทานอย่างนี้แล้ว ย่อมปลุกเร้าภิกษุทั้งหลายโดยการปลุกความกระตือรือร้นในกถาวัตถุเหล่านั้น ฉะนั้นจึงชื่อว่า สมุตเตชโก (ผู้ปลุกเร้า). เมื่อความกระตือรือร้นเกิดขึ้นแล้ว ย่อมกล่าวคุณทำให้ร่าเริง ฉะนั้นจึงชื่อว่า สัมปหังสโก (ผู้ทำให้ร่าเริง). ပဉ္စလာဘဝဏ္ဏနာ พรรณนาลาภ ๕ ประการ ၂၅၃. သုလဒ္ဓလာဘာတိ အညေသမ္ပိ မနုဿတ္တဘာဝပဗ္ဗဇ္ဇာဒိဂုဏလာဘာ နာမ ဟောန္တိ. အာယသ္မတော ပန ပုဏ္ဏဿ သုလဒ္ဓလာဘာ ဧတေ, ယဿ သတ္ထု သမ္မုခါ ဧဝံ ဝဏ္ဏော အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ အတ္ထော. အပိစ အပဏ္ဍိတေဟိ ဝဏ္ဏကထနံ နာမ န တထာ လာဘော, ပဏ္ဍိတေဟိ ဝဏ္ဏကထနံ ပန လာဘော. ဂိဟီ ဟိ ဝါ ဝဏ္ဏကထနံ န တထာ လာဘော, ဂိဟီ ဟိ ‘‘ဝဏ္ဏံ ကထေဿာမီ’’တိ, ‘‘အမှာကံ အယျော သဏှော သခိလော သုခသမ္ဘာသော, ဝိဟာရံ အာဂတာနံ ယာဂုဘတ္တဖာဏိတာဒီဟိ သင်္ဂဟံ ကရောတီ’’တိ ကထေန္တော အဝဏ္ဏမေဝ ကထေတိ. ‘‘အဝဏ္ဏံ ကထေဿာမီ’’တိ ‘‘အယံ ထေရော မန္ဒမန္ဒော ဝိယ အဗလဗလော ဝိယ ဘာကုဋိကဘာကုဋိကော ဝိယ နတ္ထိ ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ဝိဿာသော’’တိ ကထေန္တော ဝဏ္ဏမေဝ ကထေတိ. သဗြဟ္မစာရီဟိပိ သတ္ထု ပရမ္မုခါ ဝဏ္ဏကထနံ န တထာ လာဘော, သတ္ထု သမ္မုခါ ပန အတိလာဘောတိ ဣမမ္ပိ အတ္ထဝသံ ပဋိစ္စ ‘‘သုလဒ္ဓလာဘာ’’တိ အာဟ. အနုမဿ အနုမဿာတိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ အနုပဝိသိတွာ အနုပဝိသိတွာ. တဉ္စ သတ္ထာ အဗ္ဘနုမောဒတီတိ တဉ္စဿ ဝဏ္ဏံ ဧဝမေတံ အပ္ပိစ္ဆော စ သော ဘိက္ခု သန္တုဋ္ဌော စ သော ဘိက္ခူတိ အနုမောဒတိ. ဣတိ ဝိညူဟိ ဝဏ္ဏဘာသနံ ဧကော လာဘော, သဗြဟ္မစာရီဟိ ဧကော, သတ္ထု သမ္မုခါ ဧကော, အနုမဿ အနုမဿ ဧကော, သတ္ထာရာ အဗ္ဘနုမောဒနံ ဧကောတိ ဣမေ ပဉ္စ လာဘေ သန္ဓာယ ‘‘သုလဒ္ဓလာဘာ’’တိ အာဟ. ကဒါစီတိ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ကာလေ. ကရဟစီတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အပ္ပေဝ နာမ သိယာ ကောစိဒေဝ ကထာသလ္လာပေါတိ အပိ နာမ ကောစိ ကထာသမုဒါစာရောပိ ဘဝေယျ. ထေရေန ကိရ အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော နေဝ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗော, နဿ ဓမ္မကထာ သုတပုဗ္ဗာ. ဣတိ သော တဿ ဒဿနမ္ပိ ဓမ္မကထမ္ပိ ပတ္ထယမာနော ဧဝမာဟ. ๒๕๓. บทว่า สุลทฺธลาภา ความว่า การได้คุณมีความเป็นมนุษย์และการบวชเป็นต้น แม้ของคนเหล่าอื่นก็ชื่อว่าเป็นลาภเหมือนกัน แต่ของท่านพระปุณณะ ลาภเหล่านี้เป็นลาภที่ท่านได้ดีแล้ว อธิบายว่า เพราะคุณของท่านพระปุณณะนั้น พระศาสดาทรงยกย่องชมเชยขึ้นเฉพาะพระพักตร์อย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง การกล่าวคุณโดยคนพาลไม่นับว่าเป็นลาภเท่าไร แต่การกล่าวคุณโดยบัณฑิตจึงจะเป็นลาภ แม้การกล่าวคุณโดยคฤหัสถ์ก็ไม่เป็นลาภเท่าไร เพราะคฤหัสถ์เมื่อตั้งใจว่า "เราจะกล่าวคุณ" แล้วกล่าวว่า "พระผู้เป็นเจ้าของเราเป็นผู้อ่อนโยน มีวาจาไพเราะ พูดจาง่าย ท่านทำการสงเคราะห์แก่พวกเราผู้มาสู่วิหารด้วยข้าวต้ม ข้าวสวยและน้ำอ้อยเป็นต้น" ก็เท่ากับกล่าวโทษนั่นเอง เมื่อตั้งใจว่า "เราจะกล่าวโทษ" แล้วกล่าวว่า "พระเถระรูปนี้เป็นเหมือนคนเซื่องซึม เหมือนคนไม่มีกำลัง เหมือนคนหน้าบึ้ง ไม่น่าไว้วางใจเลย" ก็เท่ากับกล่าวคุณนั่นเอง แม้การกล่าวคุณโดยเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายลับหลังพระศาสดาก็ไม่เป็นลาภเท่าไร แต่การกล่าวเฉพาะพระพักตร์พระศาสดาเป็นลาภอย่างยิ่ง พระผู้มีพระภาคอาศัยอำนาจประโยชน์แม้นี้จึงตรัสว่า "สุลทฺธลาภา" บทว่า อนุมาส อนุมาส ความว่า ใคร่ครวญไปตามกถาวัตถุ ๑๐ ประการ บทว่า ตญฺจ สตฺถา อพฺภนุโมทติ ความว่า พระศาสดาทรงอนุโมทนาคุณของท่านพระปุณณะนั้นว่า "ภิกษุนั้นเป็นผู้มักน้อยจริง ภิกษุนั้นเป็นผู้สันโดษจริง" ดังนี้ เพราะฉะนั้น การกล่าวคุณโดยวิญญูชนเป็นลาภอย่างหนึ่ง โดยเพื่อนพรหมจารีเป็นลาภอย่างหนึ่ง เฉพาะพระพักตร์พระศาสดาเป็นลาภอย่างหนึ่ง การกล่าวหลังจากใคร่ครวญแล้วเป็นลาภอย่างหนึ่ง การที่พระศาสดาทรงอนุโมทนาเป็นลาภอย่างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงลาภ ๕ ประการนี้จึงตรัสว่า "สุลทฺธลาภา" บทว่า กทาจิ แปลว่า ในกาลบางคราว บทว่า กรกหจิ เป็นไวพจน์ของบทนั้น บทว่า อปฺเปว นาม สิยา โกจิเทว กถาสลฺลาโป ความว่า พึงจะมีธรรมกถาปราศรัยกันบ้างสักครั้งหนึ่งก็ยังดี ได้ยินว่า ท่านพระเถระ (สารีบุตร) ไม่เคยเห็นท่านพระปุณณะมาก่อนเลย ทั้งไม่เคยได้ฟังธรรมกถาของท่านด้วย ดังนั้น ท่านจึงปรารถนาจะพบและฟังธรรมกถาของท่าน จึงได้กล่าวอย่างนี้ စာရိကာဒိဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยการจาริกเป็นต้น ၂၅၄. ယထာဘိရန္တန္တိ ယထာအဇ္ဈာသယံ ဝိဟရိတွာ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဝသန္တာနံ ဆာယူဒကာဒိဝိပတ္တိံ ဝါ အပ္ဖာသုကသေနာသနံ ဝါ, မနုဿာနံ အဿဒ္ဓါဒိဘာဝံ [Pg.55] ဝါ အာဂမ္မ အနဘိရတိ နာမ နတ္ထိ. တေသံ သမ္ပတ္တိယာ ‘‘ဣဓ ဖာသု ဝိဟရာမာ’’တိ အဘိရမိတွာ စိရဝိဟာရောပိ နတ္ထိ. ယတ္ထ ပန တထာဂတေ ဝိဟရန္တေ သတ္တာ သရဏေသု ဝါ ပတိဋ္ဌဟန္တိ, သီလာနိ ဝါ သမာဒိယန္တိ, ပဗ္ဗဇန္တိ ဝါ, တတော သောတာပတ္တိမဂ္ဂါဒီနံ ဝါ ပန တေသံ ဥပနိဿယော ဟောတိ. တတ္ထ ဗုဒ္ဓါ သတ္တေ တာသု သမ္ပတ္တီသု ပတိဋ္ဌာပနအဇ္ဈာသယေန ဝသန္တိ; တာသံ အဘာဝေ ပက္ကမန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ယထာအဇ္ဈာသယံ ဝိဟရိတွာ’’တိ. စာရိကံ စရမာနောတိ အဒ္ဓါနဂမနံ ဂစ္ဆန္တော. စာရိကာ စ နာမေသာ ဘဂဝတော ဒုဝိဓာ ဟောတိ တုရိတစာရိကာ စ, အတုရိတစာရိကာ စ. ๒๕๔. บทว่า ยถาภิรนฺตํ ความว่า ประทับอยู่ตามอัธยาศัย ก็จริงอยู่ ความไม่ยินดีของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้ประทับอยู่ในที่แห่งหนึ่ง ย่อมไม่มีเพราะอาศัยความบกพร่องมีร่มและน้ำเป็นต้น หรือเสนาสนะที่ไม่ผาสุก หรือความเป็นผู้ไม่มีศรัทธาเป็นต้นของมนุษย์ทั้งหลาย แม้การประทับอยู่นานโดยทรงยินดีว่า "เราจะอยู่ผาสุกในที่นี้" เพราะความสมบูรณ์ของสิ่งเหล่านั้น ก็ไม่มี แต่ในที่ใด เมื่อพระตถาคตประทับอยู่ สัตว์ทั้งหลายย่อมตั้งอยู่ในสรณะ สมาทานศีล หรือบวช หรือว่าในที่นั้นมีอุปนิสัยแห่งโสดาปัตติมรรคเป็นต้นของสัตว์เหล่านั้น ในที่นั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมประทับอยู่ด้วยอัธยาศัยที่จะทรงประดิษฐานสัตว์ทั้งหลายไว้ในสมบัติเหล่านั้น เมื่อไม่มีสมบัติเหล่านั้น ก็เสด็จหลีกไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ประทับอยู่ตามอัธยาศัย" บทว่า จาริกํ จรมาโน ความว่า เสด็จเดินทางไกล ก็การจาริกของพระผู้มีพระภาคเจ้านี้มี ๒ อย่าง คือ ตุริตจาริก (การจาริกด่วน) และ อตุริตจาริก (การจาริกไม่ด่วน) တတ္ထ ဒူရေပိ ဗောဓနေယျပုဂ္ဂလံ ဒိသွာ တဿ ဗောဓနတ္ထာယ သဟသာ ဂမနံ တုရိတစာရိကာ နာမ. သာ မဟာကဿပပစ္စုဂ္ဂမနာဒီသု ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဘဂဝါ ဟိ မဟာကဿပံ ပစ္စုဂ္ဂစ္ဆန္တော မုဟုတ္တေန တိဂါဝုတံ မဂ္ဂံ အဂမာသိ, အာဠဝကဿတ္ထာယ တိံသယောဇနံ, တထာ အင်္ဂုလိမာလဿ. ပုက္ကုသာတိဿ ပန ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနံ, မဟာကပ္ပိနဿ ဝီသယောဇနသတံ, ခဒိရဝနိယဿတ္ထာယ သတ္တ ယောဇနသတာနိ အဂမာသိ; ဓမ္မသေနာပတိနော သဒ္ဓိဝိဟာရိကဿ ဝနဝါသီတိဿသာမဏေရဿ တိဂါဝုတာဓိကံ ဝီသယောဇနသတံ. ในการจาริก ๒ อย่างนั้น การที่พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นบุคคลที่พึงตรัสรู้ได้แม้ในที่ไกล แล้วเสด็จไปโดยพลันเพื่อตรัสสอนบุคคลนั้น ชื่อว่า ตุริตจาริก ตุริตจาริกนั้นพึงเห็นในเรื่องการเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะเป็นต้น จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อเสด็จไปต้อนรับพระมหากัสสปะ ได้เสด็จไปสิ้นหนทาง ๓ คาวุตโดยชั่วครู่เดียว เพื่อประโยชน์แก่อาฬวกยักษ์ ๓๐ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่องคุลิมาลก็เช่นกัน แต่เพื่อประโยชน์แก่ปุกกุสาติ ๔๕ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่มหากัปปินะ ๑๒๐ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่พระขทิรวนิยะ ๗๐๐ โยชน์ เพื่อประโยชน์แก่วนวาสีติสสสามเณร สัทธิวิหาริกของพระธรรมเสนาบดี ๑๒๐ โยชน์กับอีก ๓ คาวุต ဧကဒိဝသံ ကိရ ထေရော, ‘‘တိဿသာမဏေရဿ သန္တိကံ, ဘန္တေ, ဂစ္ဆာမီ’’တိ အာဟ. ဘဂဝါ, ‘‘အဟမ္ပိ ဂမိဿာမီ’’တိ ဝတွာ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ အာမန္တေသိ – ‘‘အာနန္ဒ, ဝီသတိသဟဿာနံ ဆဠဘိညာနံ အာရောစေဟိ – ‘ဘဂဝါ ဝနဝါသီတိဿသာမဏေရဿ သန္တိကံ ဂမိဿတီ’’’တိ. တတော ဒုတိယဒိဝသေ ဝီသတိသဟဿခီဏာသဝပရိဝုတော အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ ဝီသယောဇနသတမတ္ထကေ တဿ ဂေါစရဂါမဒွါရေ ဩတရိတွာ စီဝရံ ပါရုပိ. ကမ္မန္တံ ဂစ္ဆမာနာ မနုဿာ ဒိသွာ, ‘‘သတ္ထာ, ဘော, အာဂတော, မာ ကမ္မန္တံ အဂမိတ္ထာ’’တိ ဝတွာ အာသနာနိ ပညပေတွာ ယာဂုံ ဒတွာ ပါနဝတ္တံ ကရောန္တာ, ‘‘ကုဟိံ, ဘန္တေ, ဘဂဝါ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဒဟရဘိက္ခူ ပုစ္ဆိံသု. ဥပါသကာ, န ဘဂဝါ အညတ္ထ ဂစ္ဆတိ, ဣဓေဝ တိဿသာမဏေရဿ ဒဿနတ္ထာယ အာဂတောတိ. တေ ‘‘အမှာကံ ကိရ ကုလူပကတ္ထေရဿ ဒဿနတ္ထာယ သတ္ထာ အာဂတော, နော ဝတ နော ထေရော ဩရမတ္တကော’’တိ သောမနဿဇာတာ အဟေသုံ. ได้ยินว่า วันหนึ่ง พระเถระกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะไปหาติสสสามเณร" พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "เราก็จะไปด้วย" แล้วรับสั่งกับท่านพระอานนท์ว่า "อานนท์ เธอจงบอกแก่ภิกษุผู้ได้อภิญญา ๖ จำนวนสองหมื่นรูปว่า 'พระผู้มีพระภาคจักเสด็จไปหาท่านวนวาสีติสสสามเณร'" ต่อมาในวันที่สอง พระองค์อันพระขีณาสพสองหมื่นรูปแวดล้อม เหาะขึ้นไปในอากาศแล้วเสด็จลงที่ประตูโคจรคามของสามเณรนั้น ซึ่งอยู่ห่างไป ๑๒๐ โยชน์ แล้วทรงครองจีวร พวกมนุษย์ที่กำลังจะไปทำงานเห็นเข้า จึงพูดกันว่า "ท่านทั้งหลาย พระศาสดาเสด็จมาแล้ว พวกเราอย่าเพิ่งไปทำงานเลย" แล้วปูลาดอาสนะ ถวายข้าวต้ม จัดแจงน้ำปานะ แล้วถามภิกษุหนุ่มทั้งหลายว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคจะเสด็จไปที่ไหน" (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) "อุบาสกทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคไม่ได้เสด็จไปที่อื่น พระองค์เสด็จมาที่นี่แหละเพื่อทอดพระเนตรติสสสามเณร" พวกเขาเกิดความโสมนัสว่า "ได้ยินว่า พระศาสดาเสด็จมาเพื่อทอดพระเนตรพระเถระอุปัฏฐากของตระกูลเรา โอ พระเถระของเราไม่ใช่บุคคลธรรมดาเลยหนอ" အထ [Pg.56] ဘဂဝတော ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ သာမဏေရော ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ‘‘ဥပါသကာ မဟာ ဘိက္ခုသံဃော’’တိ ပုစ္ဆိ. အထဿ တေ, ‘‘သတ္ထာ, ဘန္တေ, အာဂတော’’တိ အာရောစေသုံ, သော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပိဏ္ဍပါတေန အာပုစ္ဆိ. သတ္ထာ တဿ ပတ္တံ ဟတ္ထေန ဂဟေတွာ, ‘‘အလံ, တိဿ, နိဋ္ဌိတံ ဘတ္တကိစ္စ’’န္တိ အာဟ. တတော ဥပဇ္ဈာယံ အာပုစ္ဆိတွာ အတ္တနော ပတ္တာသနေ နိသီဒိတွာ ဘတ္တကိစ္စမကာသိ. အထဿ ဘတ္တကိစ္စပရိယောသာနေ သတ္ထာ မင်္ဂလံ ဝတွာ နိက္ခမိတွာ ဂါမဒွါရေ ဌတွာ, ‘‘ကတရော တေ, တိဿ, ဝသနဋ္ဌာနံ ဂမနမဂ္ဂေါ’’တိ အာဟ. ‘‘အယံ ဘဂဝါ’’တိ. မဂ္ဂံ ဒေသယမာနော ပုရတော ယာဟိ တိဿာတိ. ဘဂဝါ ကိရ သဒေဝကဿ လောကဿ မဂ္ဂဒေသကော သမာနောပိ ‘‘သကလတိဂါဝုတေ မဂ္ဂေ သာမဏေရံ ဒဋ္ဌုံ လစ္ဆာမီ’’တိ တံ မဂ္ဂဒေသကမကာသိ. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสร็จภัตกิจแล้ว สามเณรเที่ยวบิณฑบาตไปในบ้านแล้วถามว่า 'อุบาสกทั้งหลาย หมู่ภิกษุใหญ่ (มาหรือ)' ลำดับนั้น อุบาสกเหล่านั้นได้กราบทูลแก่สามเณรนั้นว่า 'ท่านขอรับ พระศาสดาเสด็จมาแล้ว' สามเณรนั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลลาด้วยบิณฑบาต พระศาสดาทรงรับบาตรของสามเณรนั้นด้วยพระหัตถ์แล้วตรัสว่า 'พอเถิด ติสสะ ภัตกิจเสร็จแล้ว' จากนั้น สามเณรทูลลาพระอุปัชฌาย์แล้ว นั่งบนอาสนะที่ปูไว้สำหรับตน กระทำภัตกิจ ครั้งนั้น เมื่อสามเณรนั้นเสร็จภัตกิจแล้ว พระศาสดาตรัสอนุโมทนาแล้วเสด็จออกไป ประทับยืนที่ประตูบ้านแล้วตรัสว่า 'ติสสะ ทางที่จะไปสู่ที่อยู่ของเธอทางไหน' (สามเณรทูลว่า) 'ทางนี้ พระเจ้าข้า' (พระศาสดาตรัสว่า) 'ติสสะ เธอจงไปข้างหน้าพลางชี้ทางไป' ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาค แม้จะทรงเป็นผู้ชี้ทางแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก ก็ได้ทรงทำให้สามเณรนั้นเป็นผู้ชี้ทาง ด้วยทรงพระดำริว่า 'เราจักได้เห็นสามเณรในหนทางตลอดสามคาวุตทั้งหมด' သော အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဘဂဝတော ဝတ္တမကာသိ. အထ နံ ဘဂဝါ, ‘‘ကတရော တေ, တိဿ, စင်္ကမော’’တိ ပုစ္ဆိတွာ တတ္ထ ဂန္တွာ သာမဏေရဿ နိသီဒနပါသာဏေ နိသီဒိတွာ, ‘‘တိဿ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ သုခံ ဝသသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. သော အာဟ – ‘‘အာမ, ဘန္တေ, ဣမသ္မိံ မေ ဌာနေ ဝသန္တဿ သီဟဗျဂ္ဃဟတ္ထိမိဂမောရာဒီနံ သဒ္ဒံ သုဏတော အရညသညာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တာယ သုခံ ဝသာမီ’’တိ. အထ နံ ဘဂဝါ, ‘‘တိဿ, ဘိက္ခုသံဃံ သန္နိပါတေဟိ, ဗုဒ္ဓဒါယဇ္ဇံ တေ ဒဿာမီ’’တိ ဝတွာ သန္နိပတိတေ ဘိက္ခုသံဃေ ဥပသမ္ပာဒေတွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနမေဝ အဂမာသီတိ. အယံ တုရိတစာရိကာ နာမ. สามเณรนั้นไปถึงที่อยู่ของตนแล้ว ได้ทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามสามเณรนั้นว่า 'ติสสะ ที่จงกรมของเธออยู่ที่ไหน' แล้วเสด็จไปที่นั่น ประทับนั่งบนแผ่นหินสำหรับนั่งของสามเณร แล้วตรัสถามว่า 'ติสสะ เธออยู่สบายในที่นี้หรือ' สามเณรนั้นกราบทูลว่า 'ใช่ พระเจ้าข้า เมื่อข้าพระองค์อยู่ในที่นี้ ได้ฟังเสียงของราชสีห์ เสือโคร่ง ช้าง กวาง นกยูง เป็นต้น อรัญญสัญญาย่อมเกิดขึ้น ด้วยสัญญานั้น ข้าพระองค์จึงอยู่เป็นสุข' ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกับสามเณรนั้นว่า 'ติสสะ เธอจงประชุมภิกษุสงฆ์ เราจักให้พุทธทายัชช์แก่เธอ' แล้วทรงให้อุปสมบทแก่สามเณรนั้นในหมู่ภิกษุที่ประชุมกันแล้ว จึงเสด็จไปยังที่ประทับของพระองค์ นี้ชื่อว่า ตุริตจาริก ယံ ပန ဂါမနိဂမပဋိပါဋိယာ ဒေဝသိကံ ယောဇနဍ္ဎယောဇနဝသေန ပိဏ္ဍပါတစရိယာဒီဟိ လောကံ အနုဂ္ဂဏှန္တဿ ဂမနံ, အယံ အတုရိတစာရိကာ နာမ. ဣမံ ပန စာရိကံ စရန္တော ဘဂဝါ မဟာမဏ္ဍလံ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ အန္တိမမဏ္ဍလန္တိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ မဏ္ဍလာနံ အညတရသ္မိံ စရတိ. တတ္ထ မဟာမဏ္ဍလံ နဝယောဇနသတိကံ, မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ ဆယောဇနသတိကံ, အန္တိမမဏ္ဍလံ တိယောဇနသတိကံ. ယဒါ မဟာမဏ္ဍလေ စာရိကံ စရိတုကာမော ဟောတိ, မဟာပဝါရဏာယ ပဝါရေတွာ ပါဋိပဒဒိဝသေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော နိက္ခမတိ. သမန္တာ ယောဇနသတံ ဧကကောလာဟလံ အဟောသိ, ပုရိမံ ပုရိမံ အာဂတာ နိမန္တေတုံ လဘန္တိ; ဣတရေသု ဒွီသု မဏ္ဍလေသု သက္ကာရော မဟာမဏ္ဍလေ ဩသရတိ. တတြ ဘဂဝါ တေသု တေသု ဂါမနိဂမေသု ဧကာဟံ ဒွီဟံ ဝသန္တော မဟာဇနံ အာမိသပဋိဂ္ဂဟေန အနုဂ္ဂဏှန္တော ဓမ္မဒါနေန စဿ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿိတံ [Pg.57] ကုသလံ ဝဍ္ဎေန္တော နဝဟိ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေတိ. ส่วนการเสด็จไปโดยลำดับบ้านและนิคม เพื่ออนุเคราะห์โลกด้วยการเที่ยวบิณฑบาตเป็นต้น วันละโยชน์ครึ่งหรือโยชน์หนึ่ง นี้ชื่อว่า อตุริตจาริก เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปอย่างนี้ ย่อมเสด็จจาริกไปในมณฑลใดมณฑลหนึ่งในบรรดามณฑลทั้งสามเหล่านี้ คือ มหามณฑล มัชฌิมมณฑล และอันติมมณฑล ในมณฑลเหล่านั้น มหามณฑลมีกำหนด ๙๐๐ โยชน์ มัชฌิมมณฑลมีกำหนด ๖๐๐ โยชน์ อันติมมณฑลมีกำหนด ๓๐๐ โยชน์ เมื่อพระองค์ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในมหามณฑล ทรงปวารณาในวันมหาปวารณาแล้ว ในวันปาฏิบท ก็เสด็จออกไปพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสียงอื้ออึงเป็นอันเดียวกันได้เกิดขึ้นในที่โดยรอบ ๑๐๐ โยชน์ ชนทั้งหลายที่มาก่อนๆ ย่อมได้โอกาสนิมนต์ สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมไหลมารวมกันในมหามณฑล ในมหามณฑลนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในบ้านและนิคมนั้นๆ วันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง ทรงอนุเคราะห์มหาชนด้วยการรับอามิส และทรงยังกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะของมหาชนนั้นให้เจริญด้วยธรรมทาน ทรงยังการจาริกให้สิ้นสุดลงในเวลา ๙ เดือน သစေ ပန အန္တောဝဿေ ဘိက္ခူနံ သမထဝိပဿနာ တရုဏာ ဟောတိ, မဟာပဝါရဏာယ အပဝါရေတွာ ပဝါရဏာသင်္ဂဟံ ဒတွာ ကတ္တိကပုဏ္ဏမာယ ပဝါရေတွာ မိဂသိရဿ ပဌမဒိဝသေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော နိက္ခမိတွာ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလံ ဩသရတိ. အညေနပိ ကာရဏေန မဇ္ဈိမမဏ္ဍလေ စာရိကံ စရိတုကာမော စတုမာသံ ဝသိတွာဝ နိက္ခမတိ. ဝုတ္တနယေနေဝ ဣတရေသု ဒွီသု မဏ္ဍလေသု သက္ကာရော မဇ္ဈိမမဏ္ဍလေ ဩသရတိ. ဘဂဝါ ပုရိမနယေနေဝ လောကံ အနုဂ္ဂဏှန္တော အဋ္ဌဟိ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေတိ. แต่ถ้าในระหว่างพรรษา สมถะและวิปัสสนาของภิกษุทั้งหลายยังอ่อนอยู่ พระองค์ยังไม่ทรงปวารณาในวันมหาปวารณา ทรงประทานปวารณาสังคหะแล้วทรงปวารณาในวันเพ็ญเดือนกัตติกะ ในวันปฐมดิถีแห่งเดือนมิคสิระ ก็เสด็จออกไปพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร เสด็จลงสู่มัชฌิมมณฑล หรือเมื่อทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในมัชฌิมมณฑลด้วยเหตุอื่น ก็ประทับอยู่ ๔ เดือนแล้วจึงเสด็จออกไป สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมไหลมารวมกันในมัชฌิมมณฑลตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์โลกตามนัยก่อนนั่นเอง ทรงยังการจาริกให้สิ้นสุดลงในเวลา ๘ เดือน သစေ ပန စတုမာသံ ဝုဋ္ဌဝဿဿာပိ ဘဂဝတော ဝေနေယျသတ္တာ အပရိပက္ကိန္ဒြိယာ ဟောန္တိ, တေသံ ဣန္ဒြိယပရိပါကံ အာဂမယမာနော အပရမ္ပိ ဧကံ မာသံ ဝါ ဒွိတိစတုမာသံ ဝါ တတ္ထေဝ ဝသိတွာ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော နိက္ခမတိ. ဝုတ္တနယေနေဝ ဣတရေသု ဒွီသု မဏ္ဍလေသု သက္ကာရော အန္တောမဏ္ဍလေ ဩသရတိ. ဘဂဝါ ပုရိမနယေနေဝ လောကံ အနုဂ္ဂဏှန္တော သတ္တဟိ ဝါ ဆဟိ ဝါ ပဉ္စဟိ ဝါ စတူဟိ ဝါ မာသေဟိ စာရိကံ ပရိယောသာပေတိ. ဣတိ ဣမေသု တီသု မဏ္ဍလေသု ယတ္ထ ကတ္ထစိ စာရိကံ စရန္တော န စီဝရာဒိဟေတု စရတိ. အထ ခေါ ယေ ဒုဂ္ဂတာ ဗာလာ ဇိဏ္ဏာ ဗျာဓိတာ, တေ ကဒါ တထာဂတံ အာဂန္တွာ ပဿိဿန္တိ? မယိ ပန စာရိကံ စရန္တေ မဟာဇနော တထာဂတဒဿနံ လဘိဿတိ, တတ္ထ ကေစိ စိတ္တာနိ ပသာဒေဿန္တိ, ကေစိ မာလာဒီဟိ ပူဇေဿန္တိ, ကေစိ ကဋစ္ဆုဘိက္ခံ ဒဿန္တိ, ကေစိ မိစ္ဆာဒဿနံ ပဟာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ ဘဝိဿန္တိ, တံ တေသံ ဘဝိဿတိ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယာတိ ဧဝံ လောကာနုကမ္ပာယ စာရိကံ စရတိ. แต่ถ้าแม้พระผู้มีพระภาคจะทรงจำพรรษาครบ ๔ เดือนแล้ว เวไนยสัตว์ทั้งหลายยังมีอินทรีย์ไม่แก่กล้า พระองค์ทรงรอความแก่กล้าแห่งอินทรีย์ของสัตว์เหล่านั้น ประทับอยู่ในที่นั้นต่อไปอีก ๑ เดือนบ้าง หรือ ๒-๔ เดือนบ้าง แล้วจึงเสด็จออกไปพร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เป็นบริวาร สักการะในมณฑลอีกสองแห่งที่เหลือย่อมไหลมารวมกันในอันติมมณฑลตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเอง พระผู้มีพระภาคทรงอนุเคราะห์โลกตามนัยก่อนนั่นเอง ทรงยังการจาริกให้สิ้นสุดลงในเวลา ๗ เดือนบ้าง ๖ เดือนบ้าง ๕ เดือนบ้าง หรือ ๔ เดือนบ้าง ด้วยประการฉะนี้ เมื่อเสด็จจาริกไปในที่ใดที่หนึ่งในมณฑลทั้งสามเหล่านี้ พระองค์มิได้เสด็จจาริกไปเพราะเหตุแห่งจีวรเป็นต้น แต่ทว่า ชนเหล่าใดเป็นผู้ยากจน เขลา แก่ชรา เจ็บป่วย ชนเหล่านั้นจักมาเฝ้าตถาคตได้เมื่อไร แต่เมื่อเราจาริกไป มหาชนจักได้เห็นตถาคต ในบรรดาชนเหล่านั้น บางพวกจักยังจิตให้เลื่อมใส บางพวกจักบูชาด้วยระเบียบดอกไม้เป็นต้น บางพวกจักถวายภิกษาแม้เพียงทัพพีหนึ่ง บางพวกจักละมิจฉาทิฏฐิแล้วเป็นสัมมาทิฏฐิ ข้อนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน ด้วยประการฉะนี้ พระองค์จึงเสด็จจาริกไปด้วยความอนุเคราะห์แก่โลก အပိစ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – ဇင်္ဃာဝိဟာရဝသေန သရီရဖာသုကတ္ထာယ, အတ္ထုပ္ပတ္တိကာလံ အဘိကင်္ခနတ္ထာယ, ဘိခူနံ သိက္ခာပဒံ ပညာပနတ္ထာယ, တတ္ထ တတ္ထ ပရိပါကဂတိန္ဒြိယေ ဗောဓနေယျသတ္တေ ဗောဓနတ္ထာယာတိ. အပရေဟိပိ စတူဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆိဿန္တီတိ ဝါ, ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆိဿန္တီတိ ဝါ, သံဃံ သရဏံ ဂစ္ဆိဿန္တီတိ ဝါ, မဟတာ ဓမ္မဝဿေန စတဿော ပရိသာ သန္တပ္ပေဿာမီတိ ဝါတိ. အပရေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ [Pg.58] – ပါဏာတိပါတာ ဝိရမိဿန္တီတိ ဝါ, အဒိန္နာဒါနာ… ကာမေသုမိစ္ဆာစာရာ… မုသာဝါဒါ… သုရာမေရယမဇ္ဇပမာဒဋ္ဌာနာ ဝိရမိဿန္တီတိ ဝါတိ. အပရေဟိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – ပဌမဇ္ဈာနံ ပဋိလဘိဿန္တီတိ ဝါ, ဒုတိယံ…ပေ… နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိံ ပဋိလဘိဿန္တီတိ ဝါတိ. အပရေဟိ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော စာရိကံ စရန္တိ – သောတာပတ္တိမဂ္ဂံ အဓိဂမိဿန္တီတိ ဝါ, သောတာပတ္တိဖလံ…ပေ… အရဟတ္တဖလံ သစ္ဆိကရိဿန္တီတိ ဝါတိ. အယံ အတုရိတစာရိကာ, သာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. သာ ပနေသာ ဒုဝိဓာ ဟောတိ နိဗဒ္ဓစာရိကာ, အနိဗဒ္ဓစာရိကာ စ. တတ္ထ ယံ ဧကဿေဝ ဗောဓနေယျသတ္တဿ အတ္ထာယ ဂစ္ဆတိ, အယံ နိဗဒ္ဓစာရိကာ နာမ. ယံ ပန ဂါမနိဂမနဂရပဋိပါဋိဝသေန စရတိ, အယံ အနိဗဒ္ဓစာရိကာ နာမ. ဧသာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ. อนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ เพื่อความผาสุกแห่งพระสรีระด้วยการเสด็จดำเนินไป เพื่อทรงรอเวลาที่เหตุจะเกิดขึ้น เพื่อทรงบัญญัติสิกขาบทแก่ภิกษุทั้งหลาย และเพื่อทรงสั่งสอนเวไนยสัตว์ผู้มีอินทรีย์แก่กล้าในที่นั้นๆ อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๔ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ หรือจักถึงพระธรรมเป็นสรณะ หรือจักถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ หรือเราจักยังบริษัท ๔ ให้เอิบอิ่มด้วยฝนคือพระธรรมอันยิ่งใหญ่ อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๕ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักงดเว้นจากปาณาติบาต หรือจักงดเว้นจากอทินนาทาน... กาเมสุมิจฉาจาร... มุสาวาท... การดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักได้ปฐมฌาน หรือจักได้ทุติยฌาน...ฯลฯ... จักได้เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ อีกอย่างหนึ่ง พระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคทั้งหลายเสด็จจาริกไปด้วยเหตุ ๘ ประการ คือ ด้วยทรงพระดำริว่า (ชนทั้งหลาย) จักบรรลุโสดาปัตติมรรค หรือจักทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล...ฯลฯ... จักทำให้แจ้งซึ่งอรหัตผล การจาริกนี้เป็นการจาริกที่ไม่รีบร้อน ซึ่งประสงค์ในที่นี้ แต่การจาริกนั้นมี ๒ อย่าง คือ นิพัทธจาริก (จาริกมีกำหนด) และอนิพัทธจาริก (จาริกไม่มีกำหนด) ในสองอย่างนั้น การที่เสด็จไปเพื่อประโยชน์แก่เวไนยสัตว์ผู้เดียวเท่านั้น นี้ชื่อว่านิพัทธจาริก ส่วนการที่เสด็จไปตามลำดับบ้าน นิคม และนคร นี้ชื่อว่าอนิพัทธจาริก ซึ่งประสงค์ในที่นี้ သေနာသနံ သံသာမေတွာတိ သေနာသနံ ပဋိသာမေတွာ. တံ ပန ပဋိသာမေန္တော ထေရော န စူဠပတ္တမဟာပတ္တ-စူဠထာလကမဟာထာလက-ပဋ္ဋုဏ္ဏစီဝရ-ဒုကူလစီဝရာဒီနံ ဘဏ္ဍိကံ ကတွာ သပ္ပိတေလာဒီနံ ဝါ ပန ဃဋေ ပူရာပေတွာ ဂဗ္ဘေ နိဒဟိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ ကုဉ္စိကမုဒ္ဒိကာဒီနိ ယောဇာပေသိ. ‘‘သစေ န ဟောတိ ဘိက္ခု ဝါ သာမဏေရော ဝါ အာရာမိကော ဝါ ဥပါသကော ဝါ, စတူသု ပါသာဏေသု မဉ္စေ မဉ္စံ အာရောပေတွာ ပီဌေ ပီဌံ အာရောပေတွာ စီဝရဝံသေ ဝါ စီဝရရဇ္ဇုယာ ဝါ ဥပရိ ပုဉ္ဇံ ကတွာ ဒွါရဝါတပါနံ ထကေတွာ ပက္ကမိတဗ္ဗ’’န္တိ (စူဠဝ. ၃၆၁) ဝစနတော ပန နေဝါသိကံ ဘိက္ခုံ အာပုစ္ဆနမတ္တကေနေဝ ပဋိသာမေသိ. บทว่า เสนาสนํ สํสาเมตฺวา ความว่า เก็บงำเสนาสนะ ก็เมื่อเก็บงำเสนาสนะนั้น พระเถระไม่ได้ทำห่อภัณฑะมีบาตรน้อยบาตรใหญ่ ถาดน้อยถาดใหญ่ ผ้าปัฏฐรณะจีวร และผ้าทุกุลจีวรเป็นต้น ไม่ได้ให้บรรจุเนยใสและน้ำมันเป็นต้นลงในหม้อแล้วเก็บไว้ในห้อง ปิดประตูแล้วให้ใส่กุญแจและประทับตราเป็นต้น แต่ท่านเก็บงำเสนาสนะเพียงแค่บอกลาภิกษุผู้เป็นเจ้าถิ่นตามพระดำรัสที่ว่า “ถ้าไม่มีภิกษุ สามเณร อารามิก หรืออุบาสก พึงซ้อนเตียงไว้บนเตียงบนก้อนหิน ๔ ก้อน ซ้อนตั่งไว้บนตั่ง กองรวมกันไว้บนราวจีวรหรือเชือกขึงสำหรับตากจีวร ปิดประตูหน้าต่างแล้วจึงหลีกไป” (จุลวรรค ๓๖๑) ယေန သာဝတ္ထိ တေန စာရိကံ ပက္ကာမီတိ သတ္ထု ဒဿနကာမော ဟုတွာ ယေန ဒိသာဘာဂေန သာဝတ္ထိ တေန ပက္ကာမိ. ပက္ကမန္တော စ န သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ အာရောစာပေတွာ သပ္ပိတေလမဓုဖာဏိတာဒီနိ ဂါဟာပေတွာ ပက္ကန္တော. ယူထံ ပဟာယ နိက္ခန္တော ပန မတ္တဟတ္ထီ ဝိယ, အသဟာယကိစ္စော သီဟော ဝိယ, ပတ္တစီဝရမတ္တံ အာဒါယ ဧကကောဝ ပက္ကာမိ. ကသ္မာ ပနေသ ပဉ္စသတေဟိ အတ္တနော အန္တေဝါသိကေဟိ သဒ္ဓိံ ရာဇဂဟံ အဂန္တွာ ဣဒါနိ နိက္ခန္တောတိ? ရာဇဂဟံ ကပိလဝတ္ထုတော ဒူရံ သဋ္ဌိယောဇနာနိ, သာဝတ္ထိ ပန ပဉ္စဒသ. သတ္ထာ ရာဇဂဟတော ပဉ္စစတ္တာလီသယောဇနံ အာဂန္တွာ သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ, ဣဒါနိ အာသန္နော ဇာတောတိ သုတွာ နိက္ခမီတိ အကာရဏမေတံ. ဗုဒ္ဓါနံ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တော ဟိ ဧသ ယောဇနသဟဿမ္ပိ ဂစ္ဆေယျ, တဒါ ပန [Pg.59] ကာယဝိဝေကော န သက္ကာ လဒ္ဓုန္တိ. ဗဟူဟိ သဒ္ဓိံ ဂမနကာလေ ဟိ ဧကသ္မိံ ဂစ္ဆာမာတိ ဝဒန္တေ ဧကော ဣဓေဝ ဝသာမာတိ ဝဒတိ. ဧကသ္မိံ ဝသာမာတိ ဝဒန္တေ ဧကော ဂစ္ဆာမာတိ ဝဒတိ. တသ္မာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေ သမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိတုံ ဝါ ဖာသုကသေနာသနေ ကာယဝိဝေကံ လဒ္ဓုံ ဝါ န သက္ကာ ဟောတိ, ဧကကဿ ပန တံ သဗ္ဗံ သုလဘံ ဟောတီတိ တဒါ အဂန္တွာ ဣဒါနိ ပက္ကာမိ. บทว่า เยน สาวตฺถิ เตน จาริกํ ปกฺกามิ ความว่า มีความประสงค์จะเฝ้าพระศาสดา จึงหลีกจาริกไปทางทิศที่ตั้งแห่งกรุงสาวัตถี และเมื่อหลีกไปนั้น ท่านมิได้ให้กราบทูลพระเจ้าสุทโธทนมหาราชแล้วให้จัดหาเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นไป แต่ท่านหลีกไปผู้เดียว ถือเอาเพียงบาตรและจีวร เหมือนช้างตกมันที่ละโขลงไป เหมือนราชสีห์ที่ไม่ต้องการเพื่อน เหตุไรเล่า ท่านจึงไม่ไปกรุงราชคฤห์พร้อมกับอันเตวาสิก ๕๐๐ รูปของตน แต่มาหลีกไปในบัดนี้? (ตอบว่า) กรุงราชคฤห์อยู่ไกลจากกรุงกบิลพัสดุ์ ๖๐ โยชน์ ส่วนกรุงสาวัตถีอยู่ไกลเพียง ๑๕ โยชน์ การที่ท่านได้ฟังว่า พระศาสดาเสด็จจากกรุงราชคฤห์มา ๔๕ โยชน์ ประทับอยู่ที่กรุงสาวัตถี บัดนี้ใกล้แล้วจึงหลีกไปนั้น นั่นไม่ใช่เหตุผล เพราะเมื่อจะไปสู่สำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย แม้หนทางพันโยชน์ท่านก็พึงไปได้ แต่เหตุผลคือ ในครั้งนั้นท่านไม่สามารถจะหาความสงัดกายได้ เพราะในเวลาที่ไปกับคนจำนวนมาก เมื่อคนหนึ่งพูดว่าเราจะไป อีกคนหนึ่งก็พูดว่าเราจะอยู่ที่นี่ เมื่อคนหนึ่งพูดว่าเราจะอยู่ อีกคนหนึ่งก็พูดว่าเราจะไป เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถจะเข้าสมาบัติตามเวลาที่ปรารถนา หรือได้ความสงัดกายในเสนาสนะที่สบายได้ แต่สำหรับผู้เดียว สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นสิ่งที่หาได้ง่าย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ไปในครั้งนั้น แต่หลีกไปในบัดนี้ စာရိကံ စရမာနောတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ အယံ စာရိကာ နာမ မဟာဇနသင်္ဂဟတ္ထံ ဗုဒ္ဓါနံယေဝ လဗ္ဘတိ, ဗုဒ္ဓေ ဥပါဒါယ ပန ရုဠှီသဒ္ဒေန သာဝကာနမ္ပိ ဝုစ္စတိ ကိလဉ္ဇာဒီဟိ ကတံ ဗီဇနမ္ပိ တာလဝဏ္ဋံ ဝိယ. ယေန ဘဂဝါတိ သာဝတ္ထိယာ အဝိဒူရေ ဧကသ္မိံ ဂါမကေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စော ဇေတဝနံ ပဝိသိတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဝါ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရဿ ဝါ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပါဒေ ဓောဝိတွာ မက္ခေတွာ ပါနီယံ ဝါ ပါနကံ ဝါ ပိဝိတွာ ထောကံ ဝိဿမိတွာ သတ္ထာရံ ပဿိဿာမီတိ စိတ္တမ္ပိ အနုပ္ပာဒေတွာ ဥဇုကံ ဂန္ဓကုဋိပရိဝေဏမေဝ အဂမာသိ. ထေရဿ ဟိ သတ္ထာရံ ဒဋ္ဌုကာမဿ အညေန ဘိက္ခုနာ ကိစ္စံ နတ္ထိ. တသ္မာ ရာဟုလံ ဝါ အာနန္ဒံ ဝါ ဂဟေတွာ ဩကာသံ ကာရေတွာ သတ္ထာရံ ပဿိဿာမီတိ ဧဝမ္ပိ စိတ္တံ န ဥပ္ပာဒေသိ. ในบทว่า จาริกํ จรมาโน นี้ แม้ว่าคำว่าจาริกนี้จะใช้ได้เฉพาะกับพระพุทธเจ้าทั้งหลายเพื่อทรงสงเคราะห์มหาชน แต่โดยอาศัยพระพุทธเจ้าทั้งหลาย คำนี้จึงถูกเรียกใช้กับพระสาวกทั้งหลายด้วยโวหารที่ใช้กันมา เหมือนพัดที่ทำด้วยเสื่อเป็นต้นก็เรียกว่าพัดใบตาล บทว่า เยน ภควา ความว่า ท่านเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านแห่งหนึ่งไม่ไกลจากกรุงสาวัตถี ทำภัตกิจเสร็จแล้ว เข้าไปสู่วัดพระเชตวัน มิได้ยังจิตให้เกิดขึ้นแม้เพียงว่า จะไปสู่ที่อยู่ของพระสารีบุตรเถระหรือพระมหาโมคคัลลานเถระ ล้างเท้า ทาเท้า ดื่มน้ำหรือน้ำปานะ พักผ่อนเล็กน้อยแล้วจึงจะเฝ้าพระศาสดา แต่ท่านได้ไปยังบริเวณพระคันธกุฎีโดยตรงทีเดียว เพราะสำหรับพระเถระผู้ประสงค์จะเฝ้าพระศาสดา ย่อมไม่มีกิจกับภิกษุรูปอื่น เพราะฉะนั้น ท่านจึงมิได้ยังจิตให้เกิดขึ้นแม้เพียงว่า จะพาพระราหุลหรือพระอานนท์ไปขอโอกาสเพื่อเข้าเฝ้าพระศาสดา ထေရော ဟိ သယမေဝ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဝလ္လဘော ရညော သင်္ဂါမဝိဇယမဟာယောဓော ဝိယ. ယထာ ဟိ တာဒိသဿ ယောဓဿ ရာဇာနံ ဒဋ္ဌုကာမဿ အညံ သေဝိတွာ ဒဿနကမ္မံ နာမ နတ္ထိ; ဝလ္လဘတာယ သယမေဝ ပဿတိ. ဧဝံ ထေရောပိ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဝလ္လဘော, တဿ အညံ သေဝိတွာ သတ္ထုဒဿနကိစ္စံ နတ္ထီတိ ပါဒေ ဓောဝိတွာ ပါဒပုဉ္ဆနမှိ ပုဉ္ဆိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. ဘဂဝါပိ ‘‘ပစ္စူသကာလေယေဝ မန္တာဏိပုတ္တော အာဂမိဿတီ’’တိ အဒ္ဒသ. တသ္မာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ သူစိဃဋိကံ အဒတွာဝ ဒရထံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ ဥဋ္ဌာယ နိသီဒိ. ထေရော ကဝါဋံ ပဏာမေတွာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိ. ဓမ္မိယာ ကထာယာတိ ဘဂဝါ ဓမ္မိံ ကထံ ကထေန္တော စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တေ (မ. နိ. ၁.၃၂၅ အာဒယော) တိဏ္ဏံ ကုလပုတ္တာနံ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသံ ကထေသိ; သေက္ခသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၂၂ အာဒယော) အာဝသထာနိသံသံ, ဃဋိကာရသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၂၈၂ အာဒယော) သတိပဋိလာဘိကံ ပုဗ္ဗေနိဝါသပ္ပဋိသံယုတ္တကထံ; ရဋ္ဌပါလသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၀၄) စတ္တာရော [Pg.60] ဓမ္မုဒ္ဒေသေ, သေလသုတ္တေ (မ. နိ. ၂.၃၉၆ အာဒယော) ပါနကာနိသံသကထံ, ဥပက္ကိလေသသုတ္တေ (မ. နိ. ၃.၂၃၆ အာဒယော) ဘဂုတ္ထေရဿ ဓမ္မကထံ ကထေန္တော ဧကီဘာဝေ အာနိသံသံ ကထေသိ. ဣမသ္မိံ ပန ရထဝိနီတေ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏဿ ကထေန္တော ဒသကထာဝတ္ထုနိဿယံ အနန္တနယံ နာမ ဒဿေသိ ပုဏ္ဏ, အယမ္ပိ အပ္ပိစ္ဆကထာယေဝ သန္တောသကထာယေဝါတိ. ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တဿ သာဝကဿ ဝေလန္တေ ဌတွာ မဟာသမုဒ္ဒေ ဟတ္ထပ္ပသာရဏံ ဝိယ အဟောသိ. ก็พระเถระเป็นผู้เป็นที่โปรดปรานในพระพุทธศาสนาด้วยตนเอง เหมือนมหาโยธาผู้มีชัยในสงครามของพระราชา จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า โยธาเช่นนั้น เมื่อปรารถนาจะเฝ้าพระราชา ก็ไม่จำเป็นต้องเข้าเฝ้าโดยผ่านทางบุคคลอื่น ย่อมเข้าเฝ้าได้ด้วยความเป็นที่โปรดปรานของตนเอง ฉันใด พระเถระก็เป็นผู้เป็นที่โปรดปรานในพระพุทธศาสนา ฉันนั้นเหมือนกัน ท่านจึงไม่มีกิจที่จะต้องเข้าเฝ้าพระศาสดาโดยผ่านทางบุคคลอื่น ดังนี้แล้ว จึงล้างเท้า เช็ดเท้าด้วยผ้าเช็ดเท้า แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า 'มาณตานีบุตรจักมาในเวลาใกล้รุ่ง' เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเสด็จเข้าไปในพระคันธกุฎี ไม่ได้ทรงลงสลักกลอน ทรงระงับความเมื่อยล้าแล้วเสด็จลุกขึ้นประทับนั่ง พระเถระผลักบานประตูเข้าไปในพระคันธกุฎี ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง บทว่า ธมฺมิยา กถาย ความว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสธรรมีกถา ได้ตรัสถึงอานิสงส์แห่งรสสามัคคีของกุลบุตร ๓ คน ในจูฬโคสิงคสูตร (ม.นิ. ๑/๓๒๕ เป็นต้น) ตรัสถึงอานิสงส์ของอาวาสในเสกขสูตร (ม.นิ. ๒/๒๒ เป็นต้น) ตรัสถึงกถาที่ประกอบด้วยการระลึกชาติอันเป็นเหตุให้ได้สติในฆฏิการสูตร (ม.นิ. ๒/๒๘๒ เป็นต้น) ตรัสถึงธรรมุทเทศ ๔ ประการในรัฐปาลสูตร (ม.นิ. ๒/๓๐๔) ตรัสถึงกถาว่าด้วยอานิสงส์ของน้ำปานะในเสลสูตร (ม.นิ. ๒/๓๙๖ เป็นต้น) และเมื่อตรัสธรรมกถาแก่พระภคุเถระในอุปักกิเลสสูตร (ม.นิ. ๓/๒๓๖ เป็นต้น) ก็ได้ตรัสถึงอานิสงส์ในความเป็นผู้เดียว ส่วนในรถวินีตสูตรนี้ เมื่อตรัสแก่ท่านพระปุณณะ ได้ทรงแสดงนัยอันไม่มีที่สิ้นสุดอันอาศัยกถาวัตถุ ๑๐ ประการว่า ดูก่อนปุณณะ แม้นี้ก็เป็นอัปปิจฉกถา เป็นสันโดษกถา การแสดงธรรมนี้เป็นเหมือนการที่พระสาวกผู้บรรลุถึงปฏิสัมภิทา ยืนอยู่ที่ฝั่งแล้วยื่นมือลงไปในมหาสมุทร ယေန အန္ဓဝနန္တိ တဒါ ကိရ ပစ္ဆာဘတ္တေ ဇေတဝနံ အာကိဏ္ဏံ ဟောတိ, ဗဟူ ခတ္တိယဗြာဟ္မဏာဒယော ဇေတဝနံ ဩသရန္တိ; ရညော စက္ကဝတ္တိဿ ခန္ဓာဝါရဋ္ဌာနံ ဝိယ ဟောတိ, န သက္ကာ ပဝိဝေကံ လဘိတုံ. အန္ဓဝနံ ပန ပဓာနဃရသဒိသံ ပဝိဝိတ္တံ, တသ္မာ ယေနန္ဓဝနံ တေနုပသင်္ကမိ. ကသ္မာ ပန မဟာထေရေ န အဒ္ဒသ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘သာယနှသမယေ အာဂန္တွာ မဟာထေရေ ဒိသွာ ပုန ဒသဗလံ ပဿိဿာမိ, ဧဝံ မဟာထေရာနံ ဧကံ ဥပဋ္ဌာနံ ဘဝိဿတိ, သတ္ထု ဒွေ ဘဝိဿန္တိ, တတော သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ မမ ဝသနဋ္ဌာနမေဝ ဂမိဿာမီ’’တိ. บทว่า เยน อนฺธวนํ ความว่า ได้ยินว่า ในเวลานั้น ในเวลาหลังภัตตกิจ พระเชตวันจะเนืองแน่นไปด้วยผู้คน กษัตริย์ พราหมณ์ เป็นต้น จำนวนมากจะหลั่งไหลมาสู่พระเชตวัน เหมือนเป็นที่ตั้งค่ายของพระเจ้าจักรพรรดิ ไม่สามารถจะหาความสงัดได้ ส่วนป่าอันธวันนั้นสงัดวิเวก เหมือนเรือนสำหรับทำความเพียร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงเข้าไปยังป่าอันธวัน ถามว่า แต่ทำไมท่านจึงไม่ไปพบพระมหาเถระก่อน ตอบว่า ได้ยินว่า ท่านได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'ในเวลาเย็น เราจักมาพบพระมหาเถระทั้งหลายแล้ว จึงจะไปเฝ้าพระทศพลอีกครั้งหนึ่ง อย่างนี้ การอุปัฏฐากพระมหาเถระทั้งหลายจักมีครั้งหนึ่ง การอุปัฏฐากพระศาสดาจักมีสองครั้ง จากนั้นไหว้พระศาสดาแล้ว ก็จักไปยังที่พักของตน' သတ္တဝိသုဒ္ဓိပဉှဝဏ္ဏနာ พรรณนาปัญหาเรื่องวิสุทธิ ๗ ประการ ၂၅၆. အဘိဏှံ ကိတ္တယမာနော အဟောသီတိ ပုနပ္ပုနံ ဝဏ္ဏံ ကိတ္တယမာနော ဝိဟာသိ. ထေရော ကိရ တတော ပဋ္ဌာယ ဒိဝသေ ဒိဝသေ သံဃမဇ္ဈေ ‘‘ပုဏ္ဏော ကိရ နာမ မန္တာဏိပုတ္တော စတူဟိ ပရိသာဟိ သဒ္ဓိံ အသံသဋ္ဌော, သော ဒသဗလဿ ဒဿနတ္ထာယ အာဂမိဿတိ; ကစ္စိ နု ခေါ မံ အဒိသွာဝ ဂမိဿတီ’’တိ ထေရနဝမဇ္ဈိမာနံ သတိကရဏတ္ထံ အာယသ္မတော ပုဏ္ဏဿ ဂုဏံ ဘာသတိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘မဟလ္လကဘိက္ခူ နာမ န သဗ္ဗကာလံ အန္တောဝိဟာရေ ဟောန္တိ; ဂုဏကထာယ ပနဿ ကထိတာယ ယော စ နံ ဘိက္ခုံ ပဿိဿတိ; သော အာဂန္တွာ အာရောစေဿတီ’’တိ. အထာယံ ထေရဿေဝ သဒ္ဓိဝိဟာရိကော တံ အာယသ္မန္တံ မန္တာဏိပုတ္တံ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသန္တံ အဒ္ဒသ. ကထံ ပန နံ ဧသ အညာသီတိ? ပုဏ္ဏ, ပုဏ္ဏာတိ ဝတွာ ကထေန္တဿ ဘဂဝတော ဓမ္မကထာယ အညာသိ – ‘‘အယံ သော ထေရော, ယဿ မေ ဥပဇ္ဈာယော အဘိဏှံ ကိတ္တယမာနော ဟောတီ’’တိ. ဣတိ သော အာဂန္တွာ ထေရဿ အာရောစေသိ. နိသီဒနံ အာဒါယာတိ နိသီဒနံ နာမ သဒသံ ဝုစ္စတိ အဝါယိမံ. ထေရော ပန စမ္မခဏ္ဍံ ဂဟေတွာ အဂမာသိ. ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတောတိ [Pg.61] ပစ္ဆတော ပစ္ဆတော. သီသာနုလောကီတိ ယော ဥန္နတဋ္ဌာနေ ပိဋ္ဌိံ ပဿန္တော နိန္နဋ္ဌာနေ သီသံ ပဿန္တော ဂစ္ဆတိ, အယမ္ပိ သီသာနုလောကီတိ ဝုစ္စတိ. တာဒိသော ဟုတွာ အနုဗန္ဓိ. ထေရော ဟိ ကိဉ္စာပိ သံယတပဒသဒ္ဒတာယ အစ္စာသန္နော ဟုတွာ ဂစ္ဆန္တောပိ ပဒသဒ္ဒေန န ဗာဓတိ, ‘‘နာယံ သမ္မောဒနကာလော’’တိ ဉတွာ ပန န အစ္စာသန္နော, အန္ဓဝနံ နာမ မဟန္တံ, ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိလီနံ အပဿန္တေန, အာဝုသော ပုဏ္ဏ, ပုဏ္ဏာတိ အဖာသုကသဒ္ဒေါ ကာတဗ္ဗော ဟောတီတိ နိသိန္နဋ္ဌာနဇာနနတ္ထံ နာတိဒူရေ ဟုတွာ သီသာနုလောကီ အဂမာသိ. ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒီတိ ဒိဝါဝိဟာရတ္ထာယ နိသီဒိ. ๒๕๖. บทว่า อภิณฺหํ กิตฺตยมาโน อโหสิ ความว่า ท่านกล่าวสรรเสริญคุณอยู่เนืองๆ ได้ยินว่า พระเถระ (สารีบุตร) ตั้งแต่นั้นมา ได้กล่าวคุณของท่านพระปุณณะทุกๆ วัน ท่ามกลางสงฆ์ เพื่อเตือนสติแก่พระเถระ พระนวกะ และพระมัชฌิมะว่า 'ได้ยินว่า พระปุณณะมาณตานีบุตร ผู้ไม่คลุกคลีด้วยบริษัท ๔ จักมาเพื่อเฝ้าพระทศพล ท่านจักไม่เห็นเราแล้วจากไปกระมังหนอ' ได้ยินว่า ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า 'ภิกษุผู้เป็นเถระไม่ได้อยู่ในวิหารตลอดเวลา แต่เมื่อเรากล่าวคุณกถาของท่านแล้ว ภิกษุรูปใดเห็นท่าน ก็จักมาบอกแก่เรา' ครั้งนั้น สัทธิวิหาริกของพระเถระนั่นเอง ได้เห็นท่านพระมาณตานีบุตรนั้น ถือบาตรและจีวรเข้าไปสู่พระคันธกุฎี ถามว่า แต่สัทธิวิหาริกนั้นรู้จักท่านได้อย่างไร ตอบว่า ท่านรู้จักได้เพราะธรรมกถาของพระผู้มีพระภาคเจ้า ผู้ตรัสเรียกท่านว่า 'ปุณณะ ปุณณะ' จึงคิดว่า 'นี่คือพระเถระรูปนั้น ที่พระอุปัชฌาย์ของเรากล่าวสรรเสริญอยู่เนืองๆ' ดังนั้น เขาจึงมาบอกแก่พระเถระ บทว่า นิสีทนํ อาทาย ความว่า ที่ชื่อว่า นิสีทนะ (เครื่องปูนั่ง) ได้แก่เครื่องปูนั่งที่ไม่ได้ทอ แต่พระเถระได้ถือเอาแผ่นหนังไป บทว่า ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต คือ ข้างหลังๆ บทว่า สีสานุโลกี คือ ผู้ที่เมื่ออยู่ในที่สูง มองเห็นแผ่นหลัง เมื่ออยู่ในที่ต่ำ มองเห็นศีรษะแล้วเดินไป ผู้นี้เรียกว่า สีสานุโลกี ท่านเป็นเช่นนั้นแล้วติดตามไป จริงอยู่ แม้พระเถระ (ปุณณะ) จะเป็นผู้มีฝีเท้าสำรวม ถึงเดินเข้าไปใกล้ๆ ก็ไม่รบกวนด้วยเสียงฝีเท้า แต่พระเถระ (สารีบุตร) ทราบว่า 'นี่ไม่ใช่เวลาสนทนา' จึงไม่เข้าไปใกล้เกินไป อีกทั้งป่าอันธวันก็ใหญ่ หากท่านหลบอยู่ในที่แห่งหนึ่งแล้วมองไม่เห็น ก็จะต้องทำเสียงอันไม่ผาสุกคือร้องเรียก 'อาวุโสปุณณะ ปุณณะ' ดังนั้น เพื่อจะทราบที่นั่งของท่าน จึงไปโดยไม่ห่างนัก คอยมองตามศีรษะไป บทว่า ทิวาวิหารํ นิสีทิ ความว่า นั่งเพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน တတ္ထ အာယသ္မာပိ ပုဏ္ဏော ဥဒိစ္စဗြာဟ္မဏဇစ္စော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိသမာပန္နော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ ကပ္ပသတသဟဿံ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ ဧကမသင်္ချေယျံ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တော မဟာခီဏာသဝေါ, သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ. ဣတိ ဧကံ ကနကဂုဟံ ပဝိဋ္ဌာ ဒွေ သီဟာ ဝိယ, ဧကံ ဝိဇမ္ဘနဘူမိံ ဩတိဏ္ဏာ ဒွေ ဗျဂ္ဃာ ဝိယ, ဧကံ သုပုပ္ဖိတသာလဝနံ ပဝိဋ္ဌာ ဒွေ ဆဒ္ဒန္တနာဂရာဇာနော ဝိယ, ဧကံ သိမ္ဗလိဝနံ ပဝိဋ္ဌာ ဒွေ သုပဏ္ဏရာဇာနော ဝိယ, ဧကံ နရဝါဟနယာနံ အဘိရုဠှာ ဒွေ ဝေဿဝဏာ ဝိယ, ဧကံ ပဏ္ဍုကမ္ဗလသိလံ အဘိနိသိန္နာ ဒွေ သက္ကာ ဝိယ, ဧကဝိမာနဗ္ဘန္တရဂတာ ဒွေ ဟာရိတမဟာဗြဟ္မာနော ဝိယ စ တေ ဒွေပိ ဗြာဟ္မဏဇစ္စာ ဒွေပိ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ဒွေပိ သမာပတ္တိလာဘိနော ဒွေပိ အဘိနီဟာရသမ္ပန္နာ ဒွေပိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာ မဟာခီဏာသဝါ ဧကံ ဝနသဏ္ဍံ အနုပဝိဋ္ဌာ တံ ဝနဋ္ဌာနံ သောဘယိံသု. บรรดาพระเถระทั้งสองนั้น แม้ท่านพระปุณณะก็มีชาติเป็นพราหมณ์ชาวอุดร แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน แม้พระปุณณเถระก็มีวรรณะดุจทองคำ แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน แม้พระปุณณเถระก็เป็นผู้เข้าถึงอรหัตตผลสมาบัติ แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน แม้พระปุณณเถระก็เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร (การตั้งความปรารถนา) ตลอดแสนกัป แม้พระสารีบุตรเถระก็ (สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร) ตลอดหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป แม้พระปุณณเถระก็เป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา แม้พระสารีบุตรเถระก็เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ เปรียบเหมือนราชสีห์ ๒ ตัวเข้าไปสู่ถ้ำทองถ้ำเดียวกัน, เปรียบเหมือนเสือโคร่ง ๒ ตัวลงสู่ภูมิเป็นที่ยืดกายแห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนพญาช้างฉัททันต์ ๒ เชือกเข้าไปสู่ป่าสาละที่ดอกบานสะพรั่งแห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนพญาครุฑ ๒ ตัวเข้าไปสู่ป่างิ้วแห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนท้าวเวสวัณ ๒ องค์ขึ้นสู่ยานอันมีนรเป็นพาหนะลำเดียวกัน, เปรียบเหมือนท้าวสักกะ ๒ องค์ประทับนั่งเหนือบัณฑุกัมพลศิลาอาสน์แห่งเดียวกัน, เปรียบเหมือนท้าวมหาพรหมชื่อหาริตะ ๒ องค์เข้าไปสู่ภายในวิมานเดียวกัน ฉันใด พระเถระทั้งสองนั้น ทั้งสองมีชาติเป็นพราหมณ์ ทั้งสองมีวรรณะดุจทองคำ ทั้งสองเป็นผู้ได้สมาบัติ ทั้งสองสมบูรณ์ด้วยอภินิหาร ทั้งสองเป็นพระมหาขีณาสพผู้บรรลุปฏิสัมภิทา ได้เข้าไปสู่แนวป่าแห่งหนึ่ง ย่อมยังสถานที่ในป่านั้นให้งดงาม ฉันนั้น ဘဂဝတိ နော, အာဝုသော, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ, အာဝုသော, ကိံ အမှာကံ ဘဂဝတော သန္တိကေ အာယသ္မတာ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီတိ? ဣဒံ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တဿ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ ဇာနန္တောပိ ကထာသမုဋ္ဌာပနတ္ထံ ပုစ္ဆိ. ပုရိမကထာယ ဟိ အပ္ပတိဋ္ဌိတာယ ပစ္ဆိမကထာ န ဇာယတိ, တသ္မာ ဧဝံ ပုစ္ဆိ. ထေရော အနုဇာနန္တော ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိ အာဟ. အထဿ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ သောတုကာမော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ‘‘ကိံ နု ခေါ အာဝုသော သီလဝိသုဒ္ဓတ္ထံ ဘဂဝတိ ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတီ’’တိ ပဋိပါဋိယာ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆိ. တာသံ ဝိတ္ထာရကထာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. အာယသ္မာ ပန ပုဏ္ဏော [Pg.62] ယသ္မာ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလာဒီသု ဌိတဿာပိ ဗြဟ္မစရိယဝါသော မတ္ထကံ န ပါပုဏာတိ, တသ္မာ, ‘‘နော ဟိဒံ, အာဝုသော’’တိ သဗ္ဗံ ပဋိက္ခိပိ. คำว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคหรือ" ความว่า ท่านผู้มีอายุ ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในสำนักของพระผู้มีพระภาคของพวกเราหรือ? ท่านพระสารีบุตร แม้จะทราบว่าท่าน (พระปุณณะ) อยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค ก็ได้ถามเพื่อจะตั้งเรื่องพูดคุยขึ้น เพราะว่า เมื่อเรื่องพูดคุยเบื้องต้นยังไม่ตั้งมั่น เรื่องพูดคุยเบื้องปลายย่อมเกิดขึ้นไม่ได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงถามอย่างนี้ พระเถระ (พระปุณณะ) รับทราบแล้ว จึงกล่าวว่า "อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ" ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรผู้ใคร่จะฟังการตอบปัญหาของท่าน จึงได้ถามถึงวิสุทธิ ๗ ประการตามลำดับว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค เพื่อความบริสุทธิ์แห่งศีล (สีลวิสุทธิ) หรือหนอ" เรื่องราวโดยพิสดารของวิสุทธิเหล่านั้น มีกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ส่วนท่านพระปุณณะ เพราะเหตุที่การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ยังไม่ถึงที่สุด แม้ของผู้ตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธิศีลเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงปฏิเสธทั้งหมดว่า "มิใช่อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ" ကိမတ္ထံ စရဟာဝုသောတိ ယဒိ သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒီနံ အတ္ထာယ ဗြဟ္မစရိယံ န ဝုဿတိ, အထ ကိမတ္ထံ ဝုဿတီတိ ပုစ္ဆိ. အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထံ ခေါ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ နာမ အပ္ပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ. ဒွေဓာ ဥပါဒါနာနိ ဂဟဏူပါဒါနဉ္စ ပစ္စယူပါဒါနဉ္စ. ဂဟဏူပါဒါနံ နာမ ကာမုပါဒါနာဒိကံ စတုဗ္ဗိဓံ, ပစ္စယူပါဒါနံ နာမ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာတိ ဧဝံ ဝုတ္တပစ္စယာ. တတ္ထ ဂဟဏူပါဒါနဝါဒိနော အာစရိယာ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ စတူသု ဥပါဒါနေသု အညတရေနာပိ ကဉ္စိ ဓမ္မံ အဂ္ဂဟေတွာ ပဝတ္တံ အရဟတ္တဖလံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ကထေန္တိ. တဉှိ န စ ဥပါဒါနသမ္ပယုတ္တံ ဟုတွာ ကဉ္စိ ဓမ္မံ ဥပါဒိယတိ, ကိလေသာနဉ္စ ပရိနိဗ္ဗုတန္တေ ဇာတတ္တာ ပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ပစ္စယူပါဒါနဝါဒိနော ပန အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ အပ္ပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ. ပစ္စယဝသေန အနုပ္ပန္နံ အသင်္ခတံ အမတဓာတုမေဝ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ကထေန္တိ. အယံ အန္တော, အယံ ကောဋိ, အယံ နိဋ္ဌာ. အပ္ပစ္စယပရိနိဗ္ဗာနံ ပတ္တဿ ဟိ ဗြဟ္မစရိယဝါသော မတ္ထကံ ပတ္တော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ ထေရော ‘‘အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထ’’န္တိ အာဟ. အထ နံ အနုယုဉ္ဇန္တော အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ‘‘ကိံ နု ခေါ, အာဝုသော, သီလဝိသုဒ္ဓိ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာန’’န္တိ ပုန ပုစ္ဆံ အာရဘိ. คำว่า "ถ้าเช่นนั้น เพื่ออะไรเล่า ท่านผู้มีอายุ" ความว่า ถ้าการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์มิใช่เพื่อประโยชน์แก่สีลวิสุทธิเป็นต้นแล้วไซร้ ถ้าเช่นนั้น อยู่เพื่อประโยชน์อะไร ดังนี้ ท่านถามแล้ว คำว่า "เพื่ออนุปาทาปรินิพพานแล ท่านผู้มีอายุ" ในคำนั้น อนุปาทาปรินิพพาน ชื่อว่า อัปปัจจยปรินิพพาน (ปรินิพพานที่ไม่มีปัจจัย) อุปาทานมี ๒ อย่าง คือ คหณูปาทาน (อุปาทานคือการยึดถือ) และปัจจยูปาทาน (อุปาทานคือปัจจัย) คหณูปาทาน ได้แก่ อุปาทาน ๔ อย่าง มีกามุปาทานเป็นต้น ปัจจยูปาทาน ได้แก่ ปัจจัยที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารจึงมี ในอุปาทาน ๒ อย่างนั้น อาจารย์ผู้มีวาทะว่าด้วยคหณูปาทาน กล่าวว่า อรหัตตผลที่เกิดขึ้นโดยไม่ยึดถือธรรมอะไรๆ แม้ด้วยอุปาทานอย่างใดอย่างหนึ่งในอุปาทาน ๔ ชื่อว่า อนุปาทาปรินิพพาน จริงอยู่ อรหัตตผลนั้นไม่ยึดถือธรรมอะไรๆ โดยเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยอุปาทาน และเพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการดับกิเลส จึงเรียกว่า ปรินิพพาน ส่วนอาจารย์ผู้มีวาทะว่าด้วยปัจจยูปาทาน กล่าวว่า อนุปาทาปรินิพพาน คือ อัปปัจจยปรินิพพาน ได้แก่อมตธาตุอันเป็นอสังขตะ ที่ไม่เกิดขึ้นโดยอาศัยปัจจัยนั่นเอง ว่าเป็นอนุปาทาปรินิพพาน นี้เป็นที่สุด นี้เป็นขอบเขต นี้เป็นจุดหมายปลายทาง เพราะว่า การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ของผู้บรรลุอัปปัจจยปรินิพพาน ชื่อว่าถึงที่สุดแล้ว เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงกล่าวว่า "เพื่ออนุปาทาปรินิพพาน" ลำดับนั้น ท่านพระสารีบุตรซักไซ้ท่าน (พระปุณณะ) ได้เริ่มถามอีกว่า "ท่านผู้มีอายุ สีลวิสุทธิเป็นอนุปาทาปรินิพพานหรือหนอ" ၂၅၈. ထေရောပိ သဗ္ဗပရိဝတ္တေသု တထေဝ ပဋိက္ခိပိတွာ ပရိယောသာနေ ဒေါသံ ဒဿေန္တော သီလဝိသုဒ္ဓိံ စေ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပညပေယျာတိ ယဒိ ပညပေယျ. သဥပါဒါနံယေဝ သမာနံ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနံ ပညပေယျာတိ သင်္ဂဟဏဓမ္မမေဝ နိဂ္ဂဟဏဓမ္မံ သပ္ပစ္စယဓမ္မမေဝ အပ္ပစ္စယဓမ္မံ သင်္ခတဓမ္မမေဝ အသင်္ခတဓမ္မန္တိ ပညပေယျာတိ အတ္ထော. ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယံ ပန သပ္ပစ္စယဓမ္မမေဝ အပ္ပစ္စယဓမ္မံ သင်္ခတဓမ္မမေဝ အသင်္ခတဓမ္မန္တိ ပညပေယျာတိ အယမေဝ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော. ပုထုဇ္ဇနော ဟိ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဝဋ္ဋာနုဂတော လောကိယဗာလပုထုဇ္ဇနော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သော ဟိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလမတ္တဿာပိ အဘာဝတော သဗ္ဗသော အညတြ ဣမေဟိ ဓမ္မေဟိ. တေန ဟီတိ ယေန ကာရဏေန ဧကစ္စေ ပဏ္ဍိတာ ဥပမာယ အတ္ထံ ဇာနန္တိ, တေန ကာရဏေန ဥပမံ တေ ကရိဿာမီတိ အတ္ထော. ๒๕๘. แม้พระเถระ (พระปุณณะ) ก็ปฏิเสธอย่างนั้นในทุกวาระ แล้วในตอนท้าย เมื่อจะแสดงโทษ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ท่านผู้มีอายุ ถ้าสีลวิสุทธิ..." ในคำนั้น (คำว่า) "พึงบัญญัติ" คือ หากพึงบัญญัติ (คำว่า) "พึงบัญญัติธรรมที่ยังมีอุปาทานนั่นเทียวว่าเป็นอนุปาทาปรินิพพาน" มีความหมายว่า พึงบัญญัติธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งการยึดถือว่าเป็นธรรมที่ควรละ, พึงบัญญัติธรรมที่มีปัจจัยว่าเป็นธรรมที่ไม่มีปัจจัย, พึงบัญญัติธรรมที่ถูกปรุงแต่งว่าเป็นธรรมที่ไม่ถูกปรุงแต่ง ส่วนในญาณทัสสนวิสุทธิ พึงถือเอาความหมายเพียงเท่านี้ว่า พึงบัญญัติธรรมที่มีปัจจัยว่าเป็นธรรมที่ไม่มีปัจจัย, พึงบัญญัติธรรมที่ถูกปรุงแต่งว่าเป็นธรรมที่ไม่ถูกปรุงแต่ง ในคำว่า "ท่านผู้มีอายุ เพราะปุถุชน" นี้ พึงเห็นว่าเป็นโลกิยปุถุชนผู้เป็นพาล ผู้เป็นไปตามวัฏฏะ เพราะว่า ปุถุชนนั้นเป็นอื่นโดยประการทั้งปวงจากธรรมเหล่านี้ เพราะไม่มีแม้เพียงจตุปาริสุทธิศีล (คำว่า) "ถ้าอย่างนั้น" มีความหมายว่า เพราะเหตุที่บัณฑิตบางพวกย่อมรู้เนื้อความได้ด้วยอุปมา เพราะเหตุนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง သတ္တရထဝိနီတဝဏ္ဏနာ อรรถกถาว่าด้วยรถ ๗ ผลัด ၂၅၉. သတ္တ [Pg.63] ရထဝိနီတာနီတိ ဝိနီတအဿာဇာနိယယုတ္တေ သတ္တ ရထေ. ယာဝဒေဝ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓတ္ထာတိ, အာဝုသော, အယံ သီလဝိသုဒ္ဓိ နာမ, ယာဝဒေဝ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓတ္ထာ. စိတ္တဝိသုဒ္ဓတ္ထာတိ နိဿက္ကဝစနမေတံ. အယံ ပနေတ္ထ အတ္ထော, ယာဝဒေဝ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓိသင်္ခါတာ အတ္ထာ, တာဝ အယံ သီလဝိသုဒ္ဓိ နာမ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. ယာ ပန အယံ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ, ဧသာ သီလဝိသုဒ္ဓိယာ အတ္ထော, အယံ ကောဋိ, ဣဒံ ပရိယောသာနံ, စိတ္တဝိသုဒ္ဓိယံ ဌိတဿ ဟိ သီလဝိသုဒ္ဓိကိစ္စံ ကတံ နာမ ဟောတီတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗပဒေသု. ๒๕๙. คำว่า "รถ ๗ ผลัด" ได้แก่ รถ ๗ คันที่เทียมด้วยม้าอาชาไนยที่ฝึกแล้ว (คำว่า) "ท่านผู้มีอายุ สีลวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งศีล) นี้ เพียงเพื่อประโยชน์แก่จิตตวิสุทธิ (ความบริสุทธิ์แห่งจิต) เท่านั้น" คำว่า "เพื่อประโยชน์แก่จิตตวิสุทธิ" นี้ เป็นคำกล่าวแสดงผล (นิสสักกวจนะ) ในข้อนี้มีความหมายดังนี้: สีลวิสุทธิอันนี้ พึงปรารถนาเพียงเพื่อประโยชน์ที่เรียกว่าจิตตวิสุทธิเท่านั้น ส่วนจิตตวิสุทธินี้ เป็นประโยชน์ของสีลวิสุทธิ, นี้เป็นที่สุด, นี้เป็นจุดหมายปลายทาง, เพราะว่า สำหรับผู้ที่ตั้งอยู่ในจิตตวิสุทธิแล้ว กิจแห่งสีลวิสุทธิชื่อว่าเป็นอันทำเสร็จแล้ว นัยนี้พึงใช้ในทุกบท ဣဒံ ပနေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ဝိယ ဟိ ဇရာမရဏဘီရုကော ယောဂါဝစရော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သာဝတ္ထိနဂရံ ဝိယ သက္ကာယနဂရံ, သာကေတနဂရံ ဝိယ နိဗ္ဗာနနဂရံ, ရညော သာကေတေ ဝဍ္ဎိအာဝဟဿ သီဃံ ဂန္တွာ ပါပုဏိတဗ္ဗဿ အစ္စာယိကဿ ကိစ္စဿ ဥပ္ပာဒကာလော ဝိယ ယောဂိနော အနဘိသမေတာနံ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ အဘိသမယကိစ္စဿ ဥပ္ပာဒကာလော. သတ္တ ရထဝိနီတာနိ ဝိယ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော, ပဌမံ ရထဝိနီတံ အာရုဠှကာလော ဝိယ သီလဝိသုဒ္ဓိယံ ဌိတကာလော, ပဌမရထဝိနီတာဒီဟိ ဒုတိယာဒီနိ အာရုဠှကာလော ဝိယ သီလဝိသုဒ္ဓိအာဒီဟိ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိအာဒီသု ဌိတကာလော. သတ္တမေန ရထဝိနီတေန သာကေတေ အန္တေပုရဒွါရေ ဩရုယှ ဥပရိပါသာဒေ ဉာတိမိတ္တဂဏပရိဝုတဿ သုရသဘောဇနပရိဘောဂကာလော ဝိယ ယောဂိနော ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိယာ သဗ္ဗကိလေသေ ခေပေတွာ ဓမ္မဝရပါသာဒံ အာရုယှ ပရောပဏ္ဏာသကုသလဓမ္မပရိဝါရဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိရောဓသယနေ နိသိန္နဿ လောကုတ္တရသုခါနုဘဝနကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ในข้อนี้ มีการเปรียบเทียบอุปมาดังนี้ พึงเห็นโยคาวจรผู้กลัวความแก่และความตาย เหมือนพระเจ้าปเสนทิโกศล พึงเห็นสักกายนคร เหมือนกรุงสาวัตถี พึงเห็นนิพพานนคร เหมือนกรุงสาเกต กาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งกิจคือการตรัสรู้อริยสัจ ๔ ที่ยังมิได้ตรัสรู้ของโยคีบุคคล เหมือนกาลแห่งการเกิดขึ้นแห่งพระราชกิจอันรีบด่วนของพระราชา ซึ่งจะนำความเจริญมาให้ในกรุงสาเกต อันพึงเสด็จไปให้ถึงโดยเร็ว พึงเห็นวิสุทธิ ๗ เหมือนรถผลัด ๗ ผลัด กาลที่ตั้งอยู่ในสีลวิสุทธิ เหมือนกาลที่ขึ้นสู่รถผลัดที่ ๑ กาลที่ตั้งอยู่ในจิตตวิสุทธิเป็นต้น ด้วยสีลวิสุทธิเป็นต้น เหมือนกาลที่ขึ้นสู่รถผลัดที่ ๒ เป็นต้น จากรถผลัดที่ ๑ เป็นต้น พึงเห็นกาลที่โยคีบุคคลผู้ทำกิเลสทั้งปวงให้สิ้นไปแล้วด้วยญาณทัสสนวิสุทธิ ขึ้นสู่ธรรมปราสาทอันประเสริฐ มีกุศลธรรมห้าสิบกว่าเป็นบริวาร เข้าผลสมาบัติมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ นั่งอยู่บนเตียงคือพระนิโรธ เสวยโลกุตรสุข เหมือนกาลที่พระราชาเสด็จลงที่ประตูพระราชวังชั้นในในกรุงสาเกตด้วยรถผลัดที่ ๗ แล้วเสวยโภชนะอันมีรสเลิศ แวดล้อมด้วยหมู่พระญาติและมิตร ณ เบื้องบนปราสาท ဣတိ အာယသ္မန္တံ ပုဏ္ဏံ ဒသကထာဝတ္ထုလာဘိံ ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရော သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆိ. အာယသ္မာ ပုဏ္ဏော ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ဧဝံ ပုစ္ဆန္တော ပန ဓမ္မသေနာပတိ ကိံ ဇာနိတွာ ပုစ္ဆိ, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ? တိတ္ထကုသလော ဝါ ပန ဟုတွာ ဝိသယသ္မိံ ပုစ္ဆိ, ဥဒါဟု အတိတ္ထကုသလော ဟုတွာ အဝိသယသ္မိံ? ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ စ ကိံ ဇာနိတွာ ဝိဿဇ္ဇေသိ, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ? တိတ္ထကုသလော ဝါ ပန ဟုတွာ ဝိသယသ္မိံ ဝိဿဇ္ဇေသိ, ဥဒါဟု အတိတ္ထကုသလော ဟုတွာ အဝိသယေတိ? ဇာနိတွာ တိတ္ထကုသလော ဟုတွာ ဝိသယေ ပုစ္ဆီတိ ဟိ ဝဒမာနော ဓမ္မသေနာပတိံယေဝ ဝဒေယျ. ဇာနိတွာ တိတ္ထကုသလော ဟုတွာ ဝိသယေ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ ဝဒမာနော ပုဏ္ဏတ္ထေရံယေဝ [Pg.64] ဝဒေယျ. ယဉှိ ဝိသုဒ္ဓီသု သံခိတ္တံ, တံ ကထာဝတ္ထူသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. ယံ ကထာဝတ္ထူသု သံခိတ္တံ, တံ ဝိသုဒ္ဓီသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. တဒမိနာ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ด้วยประการฉะนี้ พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรเถระได้ถามวิสุทธิ ๗ กะท่านพระปุณณะผู้ได้กถาวัตถุ ๑๐ ท่านพระปุณณะได้ตอบด้วยกถาวัตถุ ๑๐ ก็เมื่อพระธรรมเสนาบดีถามอย่างนี้ ท่านถามเพราะรู้ หรือเพราะไม่รู้? อีกอย่างหนึ่ง ท่านเป็นผู้ฉลาดในท่า (คือวิสัย) แล้วถามในวิสัย หรือว่าเป็นผู้ไม่ฉลาดในท่า แล้วถามในสิ่งที่ไม่ใช่วิสัย? แม้พระปุณณเถระเล่า ท่านตอบเพราะรู้ หรือเพราะไม่รู้? อีกอย่างหนึ่ง ท่านเป็นผู้ฉลาดในท่าแล้วตอบในวิสัย หรือว่าเป็นผู้ไม่ฉลาดในท่าแล้วตอบในสิ่งที่ไม่ใช่วิสัย? ผู้ที่กล่าวว่า "ท่านรู้ เป็นผู้ฉลาดในท่าแล้วถามในวิสัย" ก็พึงกล่าวถึงพระธรรมเสนาบดีนั่นเอง ผู้ที่กล่าวว่า "ท่านรู้ เป็นผู้ฉลาดในท่าแล้วตอบในวิสัย" ก็พึงกล่าวถึงพระปุณณเถระนั่นเอง จริงอยู่ สิ่งใดที่ย่อในวิสุทธิทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในกถาวัตถุทั้งหลาย สิ่งใดที่ย่อในกถาวัตถุทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในวิสุทธิทั้งหลาย ข้อนั้นพึงทราบโดยนัยนี้ ဝိသုဒ္ဓီသု ဟိ ဧကာ သီလဝိသုဒ္ဓိ စတ္တာရိ ကထာဝတ္ထူနိ ဟုတွာ အာဂတာ အပ္ပိစ္ဆကထာ သန္တုဋ္ဌိကထာ အသံသဂ္ဂကထာ, သီလကထာတိ. ဧကာ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ တီဏိ ကထာဝတ္ထူနိ ဟုတွာ အာဂတာ – ပဝိဝေကကထာ, ဝီရိယာရမ္ဘကထာ, သမာဓိကထာတိ, ဧဝံ တာဝ ယံ ဝိသုဒ္ဓီသု သံခိတ္တံ, တံ ကထာဝတ္ထူသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. ကထာဝတ္ထူသု ပန ဧကာ ပညာကထာ ပဉ္စ ဝိသုဒ္ဓိယော ဟုတွာ အာဂတာ – ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ, ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ, မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ, ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ, ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓီတိ, ဧဝံ ယံ ကထာဝတ္ထူသု သံခိတ္တံ, တံ ဝိသုဒ္ဓီသု ဝိတ္ထိဏ္ဏံ. တသ္မာ သာရိပုတ္တတ္ထေရော သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ပုစ္ဆန္တော န အညံ ပုစ္ဆိ, ဒသ ကထာဝတ္ထူနိယေဝ ပုစ္ဆိ. ပုဏ္ဏတ္ထေရောပိ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝိဿဇ္ဇေန္တော န အညံ ဝိဿဇ္ဇေသိ, ဒသ ကထာဝတ္ထူနိယေဝ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ. ဣတိ ဥဘောပေတေ ဇာနိတွာ တိတ္ထကုသလာ ဟုတွာ ဝိသယေဝ ပဉှံ ပုစ္ဆိံသု စေဝ ဝိဿဇ္ဇေသုံ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. จริงอยู่ ในบรรดาวิสุทธิทั้งหลาย สีลวิสุทธิอย่างหนึ่ง มาเป็นกถาวัตถุ ๔ อย่าง คือ อัปปิจฉกถา สันตุฏฐิกถา อสังสัคคกถา และสีลกถา จิตตวิสุทธิอย่างหนึ่ง มาเป็นกถาวัตถุ ๓ อย่าง คือ ปวิเวกกถา วิริยารัมภกถา และสมาธิกถา ด้วยประการฉะนี้ก่อน สิ่งใดที่ย่อในวิสุทธิทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในกถาวัตถุทั้งหลาย ส่วนในบรรดากถาวัตถุทั้งหลาย ปัญญากถาอย่างหนึ่ง มาเป็นวิสุทธิ ๕ อย่าง คือ ทิฏฐิวิสุทธิ กังขาวิตรณวิสุทธิ มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ ปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ และญาณทัสสนวิสุทธิ ด้วยประการฉะนี้ สิ่งใดที่ย่อในกถาวัตถุทั้งหลาย สิ่งนั้นก็พิสดารในวิสุทธิทั้งหลาย เพราะฉะนั้น พระสารีบุตรเถระเมื่อถามวิสุทธิ ๗ ก็มิได้ถามเรื่องอื่นเลย แต่ได้ถามถึงกถาวัตถุ ๑๐ นั่นเอง แม้พระปุณณเถระเมื่อตอบวิสุทธิ ๗ ก็มิได้ตอบเรื่องอื่นเลย แต่ได้ตอบด้วยกถาวัตถุ ๑๐ นั่นเอง ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่า ท่านทั้งสองนั้นรู้ เป็นผู้ฉลาดในท่าแล้ว ได้ถามและตอบปัญหาในวิสัยนั่นเอง ၂၆၀. ကော နာမော အာယသ္မာတိ န ထေရော တဿ နာမံ န ဇာနာတိ. ဇာနန္တောယေဝ ပန သမ္မောဒိတုံ လဘိဿာမီတိ ပုစ္ဆိ. ကထဉ္စ ပနာယသ္မန္တန္တိ ဣဒံ ပန ထေရော သမ္မောဒမာနော အာဟ. မန္တာဏိပုတ္တောတိ မန္တာဏိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ပုတ္တော. ယထာ တန္တိ ဧတ္ထ တန္တိ နိပါတမတ္တံ, ယထာ သုတဝတာ သာဝကေန ဗျာကာတဗ္ဗာ, ဧဝမေဝ ဗျာကတာတိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော. အနုမဿ အနုမဿာတိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဩဂါဟေတွာ အနုပဝိသိတွာ. စေလဏ္ဍုပကေနာတိ ဧတ္ထ စေလံ ဝုစ္စတိ ဝတ္ထံ, အဏ္ဍုပကံ စုမ္ဗဋကံ. ဝတ္ထစုမ္ဗဋကံ သီသေ ကတွာ အာယသ္မန္တံ တတ္ထ နိသီဒါပေတွာ ပရိဟရန္တာပိ သဗြဟ္မစာရီ ဒဿနာယ လဘေယျုံ, ဧဝံ လဒ္ဓဒဿနမ္ပိ တေသံ လာဘာယေဝါတိ အဋ္ဌာနပရိကပ္ပေန အဘိဏှဒဿနဿ ဥပါယံ ဒဿေသိ. ဧဝံ အပရိဟရန္တေန ဟိ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိတုကာမေန ဓမ္မံ ဝါ သောတုကာမေန ‘‘ထေရော ကတ္ထ ဌိတော ကတ္ထ နိသိန္နော’’တိ ပရိယေသန္တေန စရိတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧဝံ ပရိဟရန္တာ ပန ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတက္ခဏေယေဝ သီသတော ဩရောပေတွာ မဟာရဟေ အာသနေ နိသီဒါပေတွာ သက္ကာ ဟောန္တိ ပဉှံ ဝါ ပုစ္ဆိတုံ ဓမ္မံ ဝါ သောတုံ. ဣတိ အဋ္ဌာနပရိကပ္ပေန အဘိဏှဒဿနဿ ဥပါယံ ဒဿေသိ. ๒๖๐. บทว่า โก นาโม อายสฺมา (ท่านผู้มีอายุชื่ออะไร) พระเถระมิใช่ไม่ทราบชื่อของท่าน แต่ท่านทราบอยู่แล้วถาม ด้วยคิดว่า "เราจักได้ปราศรัย" ส่วนบทว่า กถญฺจ ปนายสฺมนฺติ (ก็เพื่อนพรหมจารีเรียกท่านว่าอย่างไร) นี้ พระเถระกล่าวปราศรัยอยู่ บทว่า มนฺตาณิปุตฺโต คือ บุตรของนางพราหมณีชื่อมันตาณี ในบทว่า ยถา ตํ นี้ ตํ ศัพท์เป็นเพียงนิบาต ความย่อในที่นี้คือ "สาวกผู้ได้สดับแล้วพึงตอบฉันใด ก็ได้ตอบแล้วฉันนั้น" บทว่า อนุมาส อนุมาส คือ หยั่งลงแล้ว เข้าไปแล้วซึ่งกถาวัตถุ ๑๐ ในบทว่า เจลณฺฑุปเกน นี้ เจลํ เรียกว่าผ้า อณฺฑุปกํ คือขดผ้า ท่านแสดงอุบายเพื่อการได้เห็นเนืองๆ ด้วยการสมมติในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะว่า "แม้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายทำขดผ้าไว้บนศีรษะแล้วเชิญท่านผู้อายุให้นั่งบนนั้นแล้วนำไป ก็พึงได้เห็นท่าน การได้เห็นอย่างนั้นก็เป็นลาภของพวกเขานั่นเอง" จริงอยู่ เมื่อไม่นำไปอย่างนั้น ผู้ที่ประสงค์จะถามปัญหาหรือฟังธรรม ก็จะต้องเที่ยวสืบเสาะว่า "พระเถระยืนอยู่ที่ไหน นั่งอยู่ที่ไหน" แต่เมื่อนำไปอย่างนี้ ในขณะที่ต้องการๆ นั่นเอง ก็สามารถเชิญท่านลงจากศีรษะ ให้นั่งบนอาสนะอันมีค่าสูง แล้วก็สามารถถามปัญหาหรือฟังธรรมได้ ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงแสดงอุบายเพื่อการได้เห็นเนืองๆ ด้วยการสมมติในสิ่งที่ไม่ใช่ฐานะ သာရိပုတ္တောတိ စ ပန မန္တိ သာရိယာ ဗြာဟ္မဏိယာ ပုတ္တောတိ စ ပန ဧဝံ မံ သဗြဟ္မစာရီ ဇာနန္တိ. သတ္ထုကပ္ပေနာတိ သတ္ထုသဒိသေန. ဣတိ ဧကပဒေနေဝ အာယသ္မာ [Pg.65] ပုဏ္ဏော သာရိပုတ္တတ္ထေရံ စန္ဒမဏ္ဍလံ အာဟစ္စ ဌပေန္တော ဝိယ ဥက္ခိပိ. ထေရဿ ဟိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဧကန္တဓမ္မကထိကဘာဝေါ ပါကဋော အဟောသိ. အမစ္စဉှိ ပုရောဟိတံ မဟန္တောတိ ဝဒမာနော ရာဇသဒိသောတိ ဝဒေယျ, ဂေါဏံ ဟတ္ထိပ္ပမာဏောတိ, ဝါပိံ သမုဒ္ဒပ္ပမာဏောတိ, အာလောကံ စန္ဒိမသူရိယာလောကပ္ပမာဏောတိ, ဣတော ပရံ ဧတေသံ မဟန္တဘာဝကထာ နာမ နတ္ထိ. သာဝကမ္ပိ မဟာတိ ဝဒန္တော သတ္ထုပဋိဘာဂေါတိ ဝဒေယျ, ဣတော ပရံ တဿ မဟန္တဘာဝကထာ နာမ နတ္ထိ. ဣစ္စာယသ္မာ ပုဏ္ဏော ဧကပဒေနေဝ ထေရံ စန္ဒမဏ္ဍလံ အာဟစ္စ ဌပေန္တော ဝိယ ဥက္ခိပိ. ก็แหละ เพื่อนพรหมจรรย์ทั้งหลายรู้จักเราอย่างนี้ว่า สารีบุตร คือบุตรของนางพราหมณีชื่อสารี. บทว่า สตฺถุกปฺเปน ความว่า ผู้เสมอด้วยพระศาสดา. ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระปุณณะยกย่องพระสารีบุตรเถระด้วยบทเดียวเท่านั้น ราวกับยกไปกระทบตั้งไว้ซึ่งมณฑลพระจันทร์. จริงอยู่ ในที่นี้ ความเป็นธรรมกถึกโดยส่วนเดียวของพระเถระได้ปรากฏแล้ว. จริงอยู่ เมื่อกล่าวว่าอำมาตย์หรือปุโรหิตเป็นผู้ใหญ่ ก็พึงกล่าวว่าเสมอด้วยพระราชา, เมื่อกล่าวว่าโค ก็พึงกล่าวว่ามีขนาดเท่าช้าง, เมื่อกล่าวว่าบึง ก็พึงกล่าวว่ามีขนาดเท่าสมุทร, เมื่อกล่าวว่าแสงสว่าง ก็พึงกล่าวว่ามีขนาดเท่าแสงจันทร์แสงอาทิตย์, นอกจากนี้ไป คำกล่าวถึงความเป็นผู้ใหญ่ของสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่มี. แม้เมื่อกล่าวว่าสาวกเป็นผู้ใหญ่ ก็พึงกล่าวว่าเป็นคู่เปรียบของพระศาสดา, นอกจากนี้ไป คำกล่าวถึงความเป็นผู้ใหญ่ของท่านย่อมไม่มี. ด้วยประการฉะนี้ ท่านพระปุณณะยกย่องพระเถระด้วยบทเดียวเท่านั้น ราวกับยกไปกระทบตั้งไว้ซึ่งมณฑลพระจันทร์. ဧတ္တကမ္ပိ နော နပ္ပဋိဘာသေယျာတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တဿ အပ္ပဋိဘာနံ နာမ နတ္ထိ. ယာ ပနာယံ ဥပမာ အာဟဋာ, တံ န အာဟရေယျာမ, အတ္ထမေဝ ကထေယျာမ. ဥပမာ ဟိ အဇာနန္တာနံ အာဟရီယတီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဣဒမ္ပိ ပဋိက္ခိပိတွာ ဥပမာ နာမ ဗုဒ္ဓါနမ္ပိ သန္တိကေ အာဟရီယတိ, ထေရံ ပနေသ အပစာယမာနော ဧဝမာဟာတိ. แม้เพียงเท่านี้ ก็จะไม่แจ่มแจ้งแก่เราหรือ. ความไม่แจ่มแจ้งย่อมไม่มีแก่ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา. ก็อุปมานี้ที่ท่านนำมา เราไม่พึงนำมา พึงกล่าวแต่เนื้อความเท่านั้น. ความว่า จริงอยู่ อุปมาเขานำมาสำหรับผู้ไม่รู้ นี้เป็นอธิบายในที่นี้. ส่วนในอรรถกถา ท่านปฏิเสธแม้ข้อนี้แล้วกล่าวว่า ชื่อว่าอุปมา แม้ในสำนักของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เขาก็นำมา แต่ท่านผู้นี้แสดงความนอบน้อมต่อพระเถระจึงกล่าวอย่างนี้. အနုမဿ အနုမဿ ပုစ္ဆိတာတိ ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ ဩဂါဟေတွာ ဩဂါဟေတွာ ပုစ္ဆိတာ. ကိံ ပန ပဉှဿ ပုစ္ဆနံ ဘာရိယံ, ဥဒါဟု ဝိဿဇ္ဇနန္တိ? ဥဂ္ဂဟေတွာ ပုစ္ဆနံ နော ဘာရိယံ, ဝိဿဇ္ဇနံ ပန ဘာရိယံ. သဟေတုကံ ဝါ သကာရဏံ ကတွာ ပုစ္ဆနမ္ပိ ဝိဿဇ္ဇနမ္ပိ ဘာရိယမေဝ. သမနုမောဒိံသူတိ သမစိတ္တာ ဟုတွာ အနုမောဒိံသု. ဣတိ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနာ နိဋ္ဌိတာတိ. บทว่า อนุมสฺส อนุมสฺส ปุจฺฉิตา ความว่า หยั่งลงๆ ในกถาวัตถุ ๑๐ แล้วถาม. ก็การถามปัญหานั้นหนัก หรือว่าการตอบหนัก. การเรียนมาแล้วถามไม่หนัก แต่การตอบสิหนัก. หรือว่า การทำให้มีเหตุมีผลแล้วถามก็ดี การตอบก็ดี หนักทั้งนั้น. บทว่า สมนุโมทึสุ ความว่า มีจิตเสมอกันแล้วอนุโมทนา. ด้วยประการฉะนี้ เทศนาจึงจบลงตามลำดับความสืบต่อกันนั่นเอง. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย ရထဝိနီတသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถารภวินีตสูตร จบ. ၅. နိဝါပသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถานิวาปสูตร ၂၆၁. ဧဝံ မေ သုတန္တိ နိဝါပသုတ္တံ. တတ္ထ နေဝါပိကောတိ ယော မိဂါနံ ဂဟဏတ္ထာယ အရညေ တိဏဗီဇာနိ ဝပတိ ‘‘ဣဒံ တိဏံ ခါဒိတုံ အာဂတေ မိဂေ သုခံ ဂဏှိဿာမီ’’တိ. နိဝါပန္တိ ဝပ္ပံ. နိဝုတ္တန္တိ ဝပိတံ. မိဂဇာတာတိ မိဂဃဋာ. အနုပခဇ္ဇာတိ အနုပဝိသိတွာ. မုစ္ဆိတာတိ တဏှာမုစ္ဆနာယ မုစ္ဆိတာ, တဏှာယ ဟဒယံ ပဝိသိတွာ မုစ္ဆနာကာရံ ပါပိတာတိ [Pg.66] အတ္ထော. မဒံ အာပဇ္ဇိဿန္တီတိ မာနမဒံ အာပဇ္ဇိဿန္တိ. ပမာဒန္တိ ဝိဿဋ္ဌသတိဘာဝံ. ယထာကာမကရဏီယာ ဘဝိဿန္တီတိ ယထာ ဣစ္ဆိဿာမ, တထာ ကာတဗ္ဗာ ဘဝိဿန္တိ. ဣမသ္မိံ နိဝါပေတိ ဣမသ္မိံ နိဝါပဋ္ဌာနေ. ဧကံ ကိရ နိဝါပတိဏံ နာမ အတ္ထိ နိဒါဃဘဒ္ဒကံ, တံ ယထာ ယထာ နိဒါဃော ဟောတိ, တထာ တထာ နီဝါရဝနံ ဝိယ မေဃမာလာ ဝိယ စ ဧကဂ္ဃနံ ဟောတိ, တံ လုဒ္ဒကာ ဧကသ္မိံ ဥဒကဖာသုကဋ္ဌာနေ ကသိတွာ ဝပိတွာ ဝတိံ ကတွာ ဒွါရံ ယောဇေတွာ ရက္ခန္တိ. အထ ယဒါ မဟာနိဒါဃေ သဗ္ဗတိဏာနိ သုက္ခာနိ ဟောန္တိ, ဇိဝှာတေမနမတ္တမ္ပိ ဥဒကံ ဒုလ္လဘံ ဟောတိ, တဒါ မိဂဇာတာ သုက္ခတိဏာနိ စေဝ ပုရာဏပဏ္ဏာနိ စ ခါဒန္တာ ကမ္ပမာနာ ဝိယ ဝိစရန္တာ နိဝါပတိဏဿ ဂန္ဓံ ဃာယိတွာ ဝဓဗန္ဓနာဒီနိ အဂဏယိတွာ ဝတိံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တာ ပဝိသန္တိ. တေသဉှိ နိဝါပတိဏံ အတိဝိယ ပိယံ ဟောတိ မနာပံ. နေဝါပိကော တေ ဒိသွာ ဒွေ တီဏိ ဒိဝသာနိ ပမတ္တော ဝိယ ဟောတိ, ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ တိဋ္ဌတိ. အန္တောနိဝါပဋ္ဌာနေ တဟိံ တဟိံ ဥဒကအာဝါဋကာပိ ဟောန္တိ, မိဂါ ဝိဝဋဒွါရေန ပဝိသိတွာ ခါဒိတမတ္တကံ ပိဝိတမတ္တကမေဝ ကတွာ ပက္ကမန္တိ, ပုနဒိဝသေ ကိဉ္စိ န ကရောန္တီတိ ကဏ္ဏေ စာလယမာနာ ခါဒိတွာ ပိဝိတွာ အတရမာနာ ဂစ္ဆန္တိ, ပုနဒိဝသေ ကောစိ ကိဉ္စိ ကတ္တာ နတ္ထီတိ ယာဝဒတ္ထံ ခါဒိတွာ ပိဝိတွာ မဏ္ဍလဂုမ္ဗံ ပဝိသိတွာ နိပဇ္ဇန္တိ. လုဒ္ဒကာ တေသံ ပမတ္တဘာဝံ ဇာနိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ သမ္ပရိဝါရေတွာ ကောဋိတော ပဋ္ဌာယ ကောဋ္ဋေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ တေ တသ္မိံ နိဝါပေ နေဝါပိကဿ ယထာကာမကရဏီယာ ဘဝန္တိ. ๒๖๑. นิวาปสูตร มีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า เนวาปิโก คือ ผู้ที่หว่านพืชหญ้าในป่าเพื่อจับเนื้อ ด้วยคิดว่า 'เราจักจับเนื้อที่มากินหญ้านี้ได้โดยง่าย'. บทว่า นิวาปํ คือ การหว่าน. บทว่า นิวุตฺตํ คือ ที่หว่านแล้ว. บทว่า มิคชาตา คือ ฝูงเนื้อ. บทว่า อนุปขชฺชาติ คือ เข้าไปแล้ว. บทว่า มุจฺฉิตา คือ มัวเมาด้วยความมัวเมาแห่งตัณหา อธิบายว่า ตัณหาเข้าไปสู่หทัยแล้วทำให้ถึงอาการมัวเมา. บทว่า มทํ อาปชฺชิสฺสนฺติ คือ จักถึงความเมาคือมานะ. บทว่า ปมาทํ คือ ความเป็นผู้มีสติอันปล่อยแล้ว. บทว่า ยถากามกรณียา ภวิสฺสนฺติ คือ จักเป็นผู้ที่เราพึงทำได้ตามความปรารถนา คือ เราจักปรารถนาอย่างใด ก็พึงทำได้อย่างนั้น. บทว่า อิมสฺมึ นิวาเป คือ ในที่หว่านเหยื่อนี้. ได้ยินว่า มีหญ้าเหยื่อชนิดหนึ่งชื่อว่า นิทาฆภัททกะ (งามในฤดูร้อน) หญ้านั้น เมื่อฤดูร้อนมีอยู่เพียงใดๆ ก็จะขึ้นเป็นกลุ่มก้อนหนาทึบเพียงนั้นๆ เหมือนป่าข้าวฟ่าง เหมือนกลุ่มเมฆ. นายพรานทั้งหลายไถแล้วหว่านหญ้านั้นไว้ในที่แห่งหนึ่งซึ่งมีน้ำสะดวกสบาย ทำรั้วล้อมไว้ ทำประตูไว้ แล้วคอยเฝ้ารักษา. ครั้งนั้น ในเวลาหน้าร้อนจัด เมื่อหญ้าทั้งปวงแห้งไป แม้แต่น้ำพอให้ลิ้นเปียกก็หาได้ยาก, เมื่อนั้น ฝูงเนื้อทั้งหลายเคี้ยวกินหญ้าแห้งและใบไม้เก่า เที่ยวไปประหนึ่งตัวสั่น ได้กลิ่นหญ้าเหยื่อแล้ว ไม่คำนึงถึงการถูกฆ่าถูกจองจำ เป็นต้น ก็กระโดดข้ามรั้วเข้าไป. จริงอยู่ หญ้าเหยื่อนั้นเป็นที่รักที่พอใจอย่างยิ่งของเนื้อเหล่านั้น. นายพรานเห็นเนื้อเหล่านั้นแล้ว ก็ทำทีเป็นประมาทอยู่ ๒-๓ วัน เปิดประตูยืนอยู่. ในภายในที่หว่านเหยื่อนั้น มีบ่อน้ำอยู่เป็นแห่งๆ, เนื้อทั้งหลายเข้าไปทางประตูที่เปิดไว้ กินพอประมาณ ดื่มพอประมาณแล้วก็หลีกไป, วันรุ่งขึ้น ก็กระดิกหูพลางคิดว่า 'ไม่มีใครทำอะไร' แล้วก็กินดื่มไปโดยไม่รีบร้อน, วันรุ่งขึ้นอีก ก็คิดว่า 'ไม่มีใครทำอะไร' แล้วก็กินดื่มตามความต้องการ เข้าไปนอนในพุ่มไม้เป็นวง. นายพรานทั้งหลายรู้ความประมาทของเนื้อเหล่านั้นแล้ว ก็ปิดประตู ล้อมไว้ทั่วแล้ว ก็ไล่ตีไปตั้งแต่ชายป่า, ด้วยประการฉะนี้ เนื้อเหล่านั้นจึงเป็นผู้ที่นายพรานพึงทำได้ตามความปรารถนาในที่หว่านเหยื่อนั้น. ၂၆၂. တတြ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, တေသု မိဂဇာတေသု. ပဌမာ မိဂဇာတာတိ, မိဂဇာတာ ပဌမဒုတိယာ နာမ နတ္ထိ. ဘဂဝါ ပန အာဂတပဋိပါဋိဝသေန ကပ္ပေတွာ ပဌမာ, ဒုတိယာ, တတိယာ, စတုတ္ထာတိ နာမံ အာရောပေတွာ ဒဿေသိ. ဣဒ္ဓါနုဘာဝါတိ ယထာကာမံ ကတ္တဗ္ဗဘာဝတော; ဝသီဘာဝေါယေဝ ဟိ ဧတ္ထ ဣဒ္ဓီတိ စ အာနုဘာဝေါတိ စ အဓိပ္ပေတော. ๒๖๒. บทว่า ตตฺร ภิกฺขเว ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในฝูงเนื้อเหล่านั้น. บทว่า ปฐมา มิคชาตา ความว่า ชื่อว่าฝูงเนื้อที่หนึ่ง ที่สอง ย่อมไม่มี. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงกำหนดโดยลำดับที่มาถึงแล้ว ทรงตั้งชื่อว่า ที่หนึ่ง ที่สอง ที่สาม ที่สี่ แล้วทรงแสดง. บทว่า อิทฺธานุภาวา ความว่า เพราะความเป็นผู้ที่พึงทำได้ตามความปรารถนา; จริงอยู่ ในที่นี้ ความเป็นผู้มีอำนาจเท่านั้น ประสงค์ว่าเป็นฤทธิ์และเป็นอานุภาพ. ၂၆၃. ဘယဘောဂါတိ ဘယေန ဘောဂတော. ဗလဝီရိယန္တိ အပရာပရံ သဉ္စရဏဝါယောဓာတု, သာ ပရိဟာယီတိ အတ္ထော. ๒๖๓. บทว่า ภยโภคา ความว่า เพราะความกลัวจึงบริโภค. บทว่า พลวีริยํ คือ วาโยธาตุที่ใช้สัญจรไปมา, อธิบายว่า วาโยธาตุนั้นเสื่อมไป. ၂၆၄. ဥပနိဿာယ အာသယံ ကပ္ပေယျာမာတိ အန္တော နိပဇ္ဇိတွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, ဗာဟိရတော အာဂန္တွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, မယံ ပန အမုံ နိဝါပဋ္ဌာနံ နိဿာယ ဧကမန္တေ အာသယံ ကပ္ပေယျာမာတိ စိန္တယိံသု. ဥပနိဿာယ [Pg.67] အာသယံ ကပ္ပယိံသူတိ လုဒ္ဒကာ နာမ န သဗ္ဗကာလံ အပ္ပမတ္တာ ဟောန္တိ. မယံ တတ္ထ တတ္ထ မဏ္ဍလဂုမ္ဗေသု စေဝ ဝတိပါဒေသု စ နိပဇ္ဇိတွာ ဧတေသု မုခဓောဝနတ္ထံ ဝါ အာဟာရကိစ္စကရဏတ္ထံ ဝါ ပက္ကန္တေသု နိဝါပဝတ္ထုံ ပဝိသိတွာ ခါဒိတမတ္တံ ကတွာ အမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသိဿာမာတိ နိဝါပဝတ္ထုံ ဥပနိဿာယ ဂဟနေသု ဂုမ္ဗဝတိပါဒါဒီသု အာသယံ ကပ္ပယိံသု. ဘုဉ္ဇိံသူတိ ဝုတ္တနယေန လုဒ္ဒကာနံ ပမာဒကာလံ ဉတွာ သီဃံ သီဃံ ပဝိသိတွာ ဘုဉ္ဇိံသု. ကေတဗိနောတိ သိက္ခိတကေရာဋိကာ. ဣဒ္ဓိမန္တာတိ ဣဒ္ဓိမန္တော ဝိယ. ပရဇနာတိ ယက္ခာ. ဣမေ န မိဂဇာတာတိ. အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါတိ ဣမိနာ နာမ ဌာနေန အာဂစ္ဆန္တိ, အမုတြ ဂစ္ဆန္တီတိ ဣဒံ နေသံ န ဇာနာမ. ဒဏ္ဍဝါကရာဟီတိ ဒဏ္ဍဝါကရဇာလေဟိ. သမန္တာ သပ္ပဒေသံ အနုပရိဝါရေသုန္တိ အတိမာယာဝိနော ဧတေ, န ဒူရံ ဂမိဿန္တိ, သန္တိကေယေဝ နိပန္နာ ဘဝိဿန္တီတိ နိဝါပက္ခေတ္တဿ သမန္တာ သပ္ပဒေသံ မဟန္တံ ဩကာသံ အနုပရိဝါရေသုံ. အဒ္ဒသံသူတိ ဧဝံ ပရိဝါရေတွာ ဝါကရဇာလံ သမန္တတော စာလေတွာ ဩလောကေန္တာ အဒ္ဒသံသု. ယတ္ထ တေတိ ယသ္မိံ ဌာနေ တေ ဂါဟံ အဂမံသု, တံ ဌာနံ အဒ္ဒသံသူတိ အတ္ထော. ๒๖๔. พวกเราควรอาศัยทำที่อยู่ดังนี้: แม้พวกที่นอนกินอยู่ข้างในก็มีภัย, แม้พวกที่มาจากภายนอกแล้วกินก็มีภัย, ส่วนพวกเราจะอาศัยที่ที่เขาหว่านเหยื่อนั้น ทำที่อยู่ในที่สงัดแห่งหนึ่ง ดังนี้ คิดกันแล้ว. คำว่า อาศัยทำที่อยู่ หมายความว่า พวกพรานเนื้อชื่อว่าย่อมไม่เป็นผู้ไม่ประมาทตลอดกาล. พวกเราจะนอนอยู่ในพุ่มไม้และชายป่าในที่นั้นๆ แล้วเมื่อพวกพรานเหล่านั้นหลีกไปเพื่อล้างหน้าหรือเพื่อทำกิจด้วยอาหาร ก็จะเข้าไปยังที่ที่เขาหว่านเหยื่อ ทำเพียงแค่กินแล้วก็จะเข้าไปยังที่อยู่ของพวกเรา ดังนี้ จึงอาศัยที่ที่เขาหว่านเหยื่อ ทำที่อยู่ในที่รกชัฏมีพุ่มไม้และชายป่าเป็นต้น. คำว่า กินแล้ว หมายความว่า รู้เวลาที่พวกพรานประมาทแล้ว ก็รีบเข้าไปกินโดยเร็วตามนัยที่กล่าวแล้ว. คำว่า เกตพี หมายถึง พวกเจ้าเล่ห์ที่ได้รับการฝึกฝนมาดี. คำว่า อิทฺธิมนฺตา หมายถึง ราวกับผู้มีฤทธิ์. คำว่า ปรชนา หมายถึง พวกยักษ์. คำว่า เหล่านี้ไม่ใช่จำพวกเนื้อ. คำว่า การมาหรือการไป หมายความว่า พวกมันมาโดยทางชื่อนี้ ไปยังที่โน้น ดังนี้ เราไม่รู้เรื่องนี้ของพวกมัน. คำว่า ทณฺฑวากราหิ หมายถึง ด้วยข่ายคือบ่วงหวาย. คำว่า ล้อมไว้โดยรอบพร้อมทั้งบริเวณ หมายความว่า พวกนี้มีมายายิ่งนัก คงจะไม่ไปไกล คงจะนอนอยู่ใกล้ๆ นี่เอง ดังนี้ จึงล้อมที่นาที่หว่านเหยื่อไว้โดยรอบพร้อมทั้งบริเวณอันกว้างใหญ่. คำว่า ได้เห็นแล้ว หมายความว่า ครั้นล้อมไว้อย่างนี้แล้ว แกว่งบ่วงหวายไปโดยรอบ เมื่อมองดูก็ได้เห็น. ความว่า พวกมันถูกจับในที่ใด ก็ได้เห็นที่นั้น. ၂၆၅. ယံနူန မယံ ယတ္ထ အဂတီတိ တေ ကိရ ဧဝံ စိန္တယိံသု – ‘‘အန္တော နိပဇ္ဇိတွာ အန္တော ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, ဗာဟိရတော အာဂန္တွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ သန္တိကေ ဝသိတွာ ခါဒန္တာနမ္ပိ ဘယမေဝ, တေပိ ဟိ ဝါကရဇာလေန ပရိက္ခိပိတွာ ဂဟိတာယေဝါ’’တိ, တေန တေသံ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ယံနူန မယံ ယတ္ထ နေဝါပိကဿ စ နေဝါပိကပရိသာယ စ အဂတိ အဝိသယော, တတ္ထ တတ္ထ သေယျံ ကပ္ပေယျာမာ’’တိ. အညေ ဃဋ္ဋေဿန္တီတိ တတော တတော ဒူရတရဝါသိနော အညေ ဃဋ္ဋေဿန္တိ. တေ ဃဋ္ဋိတာ အညေတိ တေပိ ဃဋ္ဋိတာ အညေ တတော ဒူရတရဝါသိနော ဃဋ္ဋေဿန္တိ. ဧဝံ ဣမံ နိဝါပံ နိဝုတ္တံ သဗ္ဗသော မိဂဇာတာ ပရိမုစ္စိဿန္တီတိ ဧဝံ ဣမံ အမှေဟိ နိဝုတ္တံ နိဝါပံ သဗ္ဗေ မိဂဃဋာ မိဂသံဃာ ဝိဿဇ္ဇေဿန္တိ ပရိစ္စဇိဿန္တိ. အဇ္ဈုပေက္ခေယျာမာတိ တေသံ ဂဟဏေ အဗျာဝဋာ ဘဝေယျာမာတိ; ယထာ တထာ အာဂစ္ဆန္တေသု ဟိ တရုဏပေါတကော ဝါ မဟလ္လကော ဝါ ဒုဗ္ဗလော ဝါ ယူထပရိဟီနော ဝါ သက္ကာ ဟောန္တိ လဒ္ဓုံ, အနာဂစ္ဆန္တေသု ကိဉ္စိ နတ္ထိ. အဇ္ဈုပေက္ခိံသု ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ဧဝံ စိန္တေတွာ အဗျာဝဋာဝ အဟေသုံ. ๒๖๕. คำว่า ไฉนหนอ พวกเราพึงอยู่ในที่ที่ไปไม่ได้ ได้ยินว่า พวกเนื้อเหล่านั้นคิดอย่างนี้ว่า 'แม้พวกที่นอนกินอยู่ข้างในก็มีภัย, แม้พวกที่มาจากภายนอกแล้วกิน, แม้พวกที่อยู่ใกล้ๆ แล้วกินก็มีภัย, เพราะแม้พวกนั้นก็ถูกล้อมจับด้วยบ่วงหวายเหมือนกัน' เพราะเหตุนั้น พวกมันจึงได้มีความคิดนี้ว่า 'ไฉนหนอ พวกเราพึงทำที่นอนในที่นั้นๆ ซึ่งเป็นที่ที่คนหว่านเหยื่อและบริวารของคนหว่านเหยื่อไปไม่ได้ ไม่ใช่วิสัย'. คำว่า พวกอื่นจักกระทบกระทั่ง หมายความว่า พวกอื่นที่อยู่ไกลออกไปกว่านั้นจักกระทบกระทั่ง. คำว่า พวกนั้นถูกกระทบกระทั่งแล้ว พวกอื่น หมายความว่า แม้พวกนั้นถูกกระทบกระทั่งแล้ว พวกอื่นที่อยู่ไกลออกไปกว่านั้นจักกระทบกระทั่ง. คำว่า ด้วยประการฉะนี้ จำพวกเนื้อทั้งปวงจักพ้นจากเหยื่อที่หว่านไว้นี้โดยสิ้นเชิง หมายความว่า ด้วยประการฉะนี้ ฝูงเนื้อ หมู่เนื้อทั้งหมด จักสละ จักละทิ้งเหยื่อที่เราหว่านไว้นี้. คำว่า พึงเพิกเฉยเสีย หมายความว่า พึงเป็นผู้ไม่ขวนขวายในการจับพวกมัน; เพราะเมื่อพวกมันมาอย่างนั้นๆ เนื้อตัวที่ยังหนุ่ม หรือตัวแก่ หรือตัวที่อ่อนแอ หรือตัวที่พลัดฝูง ก็อาจจะจับได้, เมื่อพวกมันไม่มา ก็ไม่มีอะไรเลย. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เพิกเฉยเสียแล้ว หมายความว่า คิดอย่างนี้แล้ว ก็ได้เป็นผู้ไม่ขวนขวายเลย. ၂၆၇. အမုံ [Pg.68] နိဝါပံ နိဝုတ္တံ မာရဿ အမူနိ စ လောကာမိသာနီတိ ဧတ္ထ နိဝါပေါတိ ဝါ လောကာမိသာနီတိ ဝါ ဝဋ္ဋာမိသဘူတာနံ ပဉ္စန္နံ ကာမဂုဏာနမေတံ အဓိဝစနံ. မာရော န စ ဗီဇာနိ ဝိယ ကာမဂုဏေ ဝပေန္တော အာဟိဏ္ဍတိ, ကာမဂုဏဂိဒ္ဓါနံ ပန ဥပရိ ဝသံ ဝတ္တေတိ, တသ္မာ ကာမဂုဏာ မာရဿ နိဝါပါ နာမ ဟောန္တိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အမုံ နိဝါပံ နိဝုတ္တံ မာရဿာ’’တိ. န ပရိမုစ္စိံသု မာရဿ ဣဒ္ဓါနုဘာဝါတိ မာရဿ ဝသံ ဂတာ အဟေသုံ, ယထာကာမကရဏီယာ. အယံ သပုတ္တဘရိယပဗ္ဗဇ္ဇာယ အာဂတဥပမာ. ๒๖๗. ในคำว่า เหยื่อที่มารหว่านไว้นั้น และโลกามิสเหล่านั้น คำว่า เหยื่อ หรือ โลกามิส นี้ เป็นชื่อของกามคุณ ๕ อันเป็นอามิสในวัฏฏะ. มารมิได้เที่ยวหว่านกามคุณเหมือนหว่านพืช แต่ย่อมยังอำนาจให้เป็นไปเหนือผู้ที่กำหนัดในกามคุณ, เพราะฉะนั้น กามคุณจึงชื่อว่าเป็นเหยื่อของมาร. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'เหยื่อที่มารหว่านไว้นั้น'. คำว่า ไม่พ้นจากอิทธานุภาพของมาร หมายความว่า ได้ตกอยู่ในอำนาจของมาร เป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนา. นี้เป็นอุปมาที่มาในการบวชพร้อมทั้งบุตรและภรรยา. ၂၆၈. စေတောဝိမုတ္တိ ပရိဟာယီတိ ဧတ္ထ စေတောဝိမုတ္တိ နာမ အရညေ ဝသိဿာမာတိ ဥပ္ပန္နအဇ္ဈာသယော; သော ပရိဟာယီတိ အတ္ထော. တထူပမေ အဟံ ဣမေ ဒုတိယေတိ အယံ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဥပမာ. ဗြာဟ္မဏာ ဟိ အဋ္ဌစတ္တာလီသဝဿာနိ ကောမာရဗြဟ္မစရိယံ စရိတွာ ဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒဘယေန ပဝေဏိံ ဃဋယိဿာမာတိ ဓနံ ပရိယေသိတွာ ဘရိယံ ဂဟေတွာ အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တာ ဧကသ္မိံ ပုတ္တေ ဇာတေ ‘‘အမှာကံ ပုတ္တော ဇာတော ဝဋ္ဋံ န ဥစ္ဆိန္နံ ပဝေဏိ ဃဋိတာ’’တိ ပုန နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇန္တိ ဝါ တမေဝ ဝါ သ’ကလတ္တဝါသံ ဝသန္တိ. ๒๖๘. ในคำว่า เจโตวิมุตติเสื่อมไป คำว่า เจโตวิมุตติ ในที่นี้หมายถึงอัธยาศัยที่เกิดขึ้นว่า เราจักอยู่ในป่า; ความว่า อัธยาศัยนั้นเสื่อมไป. คำว่า เรากล่าวสมณพราหมณ์พวกที่สองนี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น นี้เป็นอุปมาในการบวชตามธรรมเนียมของพราหมณ์. ด้วยว่า พราหมณ์ทั้งหลายประพฤติพรหมจรรย์ในวัยหนุ่ม ๔๘ ปีแล้ว ด้วยความกลัวว่าวงศ์สกุลจะขาดสูญ จึงคิดว่า เราจักสืบต่อประเพณี ดังนี้ แสวงหาทรัพย์สิน รับภรรยามา อยู่ครองเรือน เมื่อบุตรคนหนึ่งเกิดแล้ว ก็คิดว่า 'บุตรของเราเกิดแล้ว วงศ์สกุลไม่ขาดสูญ ประเพณีได้รับการสืบต่อแล้ว' ดังนี้ จึงออกบวชอีก หรือไม่ก็อยู่ครองเรือนกับภรรยานั้นต่อไป. ၂၆၉. ဧဝဉှိ တေ, ဘိက္ခဝေ, တတိယာပိ သမဏဗြာဟ္မဏာ န ပရိမုစ္စိံသူတိ ပုရိမာ ဝိယ တေပိ မာရဿ ဣဒ္ဓါနုဘာဝါ န မုစ္စိံသု; ယထာကာမကရဏီယာဝ အဟေသုံ. ကိံ ပန တေ အကံသူတိ? ဂါမနိဂမရာဇဓာနိယော ဩသရိတွာ တေသု တေသု အာရာမဥယျာနဋ္ဌာနေသု အဿမံ မာပေတွာ နိဝသန္တာ ကုလဒါရကေ ဟတ္ထိအဿရထသိပ္ပာဒီနိ နာနပ္ပကာရာနိ သိပ္ပာနိ သိက္ခာပေသုံ. ဣတိ တေ ဝါကရဇာလေန တတိယာ မိဂဇာတာ ဝိယ မာရဿ ပါပိမတော ဒိဋ္ဌိဇာလေန ပရိက္ခိပိတွာ ယထာကာမကရဏီယာ အဟေသုံ. ๒๖๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ แม้สมณพราหมณ์พวกที่สามเหล่านั้นก็ไม่พ้นไปได้ หมายความว่า แม้พวกเขาก็ไม่พ้นจากอิทธานุภาพของมารเหมือนพวกก่อนๆ; ได้เป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนานั่นเทียว. ถามว่า ก็พวกเขาได้ทำอะไร? ตอบว่า พวกเขาเข้าไปสู่บ้าน นิคม และราชธานี สร้างอาศรมอยู่ในอารามและอุทยานในที่นั้นๆ แล้วสอนศิลปะต่างๆ มีศิลปะการบังคับช้าง ม้า และรถ เป็นต้น แก่กุลบุตรทั้งหลาย. ด้วยประการฉะนี้ พวกเขาจึงถูกมารผู้มีบาปล้อมไว้ด้วยข่ายคือทิฏฐิ เหมือนเนื้อจำพวกที่สามถูกล้อมไว้ด้วยบ่วงหวาย ได้เป็นผู้ที่มารจะทำได้ตามความปรารถนา. ၂၇၀. တထူပမေ အဟံ ဣမေ စတုတ္ထေတိ အယံ ဣမဿ သာသနဿ ဥပမာ အာဟဋာ. ๒๗๐. คำว่า เรากล่าวสมณพราหมณ์พวกที่สี่นี้ว่ามีอุปมาเช่นนั้น นี้เป็นอุปมาที่ทรงนำมาเพื่อพระศาสนานี้. ၂၇၁. အန္ဓမကာသိ မာရန္တိ န မာရဿ အက္ခီနိ ဘိန္ဒိ. ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပန္နဿ ပန ဘိက္ခုနော ဣမံ နာမ အာရမ္မဏံ နိဿာယ စိတ္တံ ဝတ္တတီတိ မာရော ပဿိတုံ န သက္ကောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အန္ဓမကာသိ မာရ’’န္တိ. အပဒံ ဝဓိတွာ မာရစက္ခုန္တိ တေနေဝ ပရိယာယေန ယထာ မာရဿ စက္ခု အပဒံ [Pg.69] ဟောတိ နိပ္ပဒံ, အပ္ပတိဋ္ဌံ, နိရာရမ္မဏံ, ဧဝံ ဝဓိတွာတိ အတ္ထော. အဒဿနံ ဂတော ပါပိမတောတိ တေနေဝ ပရိယာယေန မာရဿ ပါပိမတော အဒဿနံ ဂတော. န ဟိ သော အတ္တနော မံသစက္ခုနာ တဿ ဝိပဿနာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပန္နဿ ဘိက္ခုနော ဉာဏသရီရံ ဒဋ္ဌုံ သက္ကောတိ. ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီတိ မဂ္ဂပညာယ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဒိသွာ စတ္တာရော အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. တိဏ္ဏော လောကေ ဝိသတ္တိကန္တိ လောကေ သတ္တဝိသတ္တဘာဝေန ဝိသတ္တိကာတိ ဧဝံ သင်္ခံ ဂတံ. အထ ဝါ ‘‘ဝိသတ္တိကာတိ ကေနဋ္ဌေန ဝိသတ္တိကာ? ဝိသတာတိ ဝိသတ္တိကာ ဝိသဋာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိပုလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသာလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသမာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသက္ကတီတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသံ ဟရတီတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသံဝါဒိကာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသမူလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသဖလာတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသပရိဘောဂါတိ ဝိသတ္တိကာ, ဝိသာလာ ဝါ ပန သာ တဏှာ ရူပေ သဒ္ဒေ ဂန္ဓေ ရသေ ဖောဋ္ဌဗ္ဗေ’’တိ (မဟာနိ. ၃; စူဠနိ. မေတ္တဂူမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၂၂, ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၄) ဝိသတ္တိကာ. ဧဝံ ဝိသတ္တိကာတိ သင်္ခံ ဂတံ တဏှံ တိဏ္ဏော နိတ္တိဏ္ဏော ဥတ္တိဏ္ဏော. တေန ဝုစ္စတိ – ‘‘တိဏ္ဏော လောကေ ဝိသတ္တိက’’န္တိ. ๒๗๑. คำว่า "ทำมารให้บอด" ไม่ได้หมายความว่า ทำลายดวงตาของมาร แต่ว่า มารไม่สามารถเห็นได้ว่า จิตของภิกษุผู้เข้าวิปัสสนาปาทกฌานดำเนินไปโดยอาศัยอารมณ์ชื่อนี้ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ทำมารให้บอด" คำว่า "ทำลายจักษุของมารไม่ให้มีร่องรอย" มีความหมายว่า ทำลายโดยปริยายนั้นนั่นแหละ คือทำจักษุของมารให้ไม่มีร่องรอย ไม่มีที่ตั้ง ไม่มีอารมณ์ คำว่า "ผู้มีบาปไปแล้วสู่ความไม่ปรากฏ" คือ ไปแล้วสู่ความไม่ปรากฏแก่มารผู้มีบาปโดยปริยายนั้นนั่นแหละ จริงอยู่ มารนั้นไม่สามารถเห็นญาณสรีระของภิกษุผู้เข้าวิปัสสนาปาทกฌานนั้นด้วยมังสจักษุของตนได้ คำว่า "อาสวะทั้งหลายของภิกษุนั้นสิ้นไปเพราะเห็นด้วยปัญญา" คือ อาสวะ ๔ สิ้นไปเพราะเห็นอริยสัจ ๔ ด้วยมรรคปัญญา คำว่า "ข้ามแล้วซึ่งตัณหาเครื่องข้องในโลก" คือ ตัณหาที่นับว่า "วิสตฺติกา" เพราะเป็นสภาวะที่ข้องและข้องยิ่งในโลก หรืออีกนัยหนึ่ง "ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะอรรถว่าอะไร? ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะซ่านไป ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะแผ่ไป ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะไพบูลย์ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะกว้างขวาง ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะข้องอยู่ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะนำพิษไป ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะเป็นปฏิปักษ์ ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะมีพิษเป็นราก ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะมีพิษเป็นผล ชื่อว่า วิสตฺติกา เพราะมีการบริโภคเป็นพิษ หรืออีกอย่างหนึ่ง ตัณหานั้นกว้างขวางในรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ" ชื่อว่า วิสตฺติกา ข้ามแล้ว ข้ามพ้นแล้ว ข้ามขึ้นแล้ว ซึ่งตัณหาที่นับว่า "วิสตฺติกา" อย่างนี้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ข้ามแล้วซึ่งตัณหาเครื่องข้องในโลก" ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย နိဝါပသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถานิวาปสูตร จบ ၆. ပါသရာသိသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถาปาสราสิสูตร ၂၇၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ပါသရာသိသုတ္တံ. တတ္ထ သာဓု မယံ, အာဝုသောတိ အာယာစန္တာ ဘဏန္တိ. ဧတေ ကိရ ပဉ္စသတာ ဘိက္ခူ ဇနပဒဝါသိနော ‘‘ဒသဗလံ ပဿိဿာမာ’’တိ သာဝတ္ထိံ အနုပ္ပတ္တာ. သတ္ထုဒဿနံ ပန ဧတေဟိ လဒ္ဓံ, ဓမ္မိံ ကထံ န တာဝ သုဏန္တိ. တေ သတ္ထုဂါရဝေန ‘‘အမှာကံ, ဘန္တေ, ဓမ္မကထံ ကထေထာ’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကောန္တိ. ဗုဒ္ဓါ ဟိ ဂရူ ဟောန္တိ, ဧကစာရိကော သီဟော မိဂရာဇာ ဝိယ, ပဘိန္နကုဉ္ဇရော ဝိယ, ဖဏကတအာသီဝိသော ဝိယ, မဟာအဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ စ ဒုရာသဒါ ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ๒๗๒. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า ปาสราสิสูตร ในปาสราสิสูตรนั้น ภิกษุทั้งหลายทูลขออยู่ จึงกล่าวคำว่า สาธุ มยํ อาวุโส เป็นต้น ได้ยินว่า ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้เป็นชาวชนบท ได้มาถึงกรุงสาวัตถีด้วยตั้งใจว่า "เราทั้งหลายจักเฝ้าพระทศพล" แต่ภิกษุเหล่านี้ได้เฝ้าพระศาสดาแล้ว แต่ยังไม่ได้ฟังธรรมกถา ภิกษุเหล่านั้น ด้วยความเคารพในพระศาสดา จึงไม่สามารถที่จะทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดแสดงธรรมกถาแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด" จริงอยู่ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นที่น่าเคารพยำเกรง เข้าเฝ้าได้ยาก เปรียบเหมือนราชสีห์ พญาแห่งสัตว์ร้ายที่เที่ยวไปตัวเดียว เหมือนช้างตกมัน เหมือนอสรพิษที่แผ่พังพาน และเหมือนกองไฟใหญ่ และคำนี้ก็มีกล่าวไว้ว่า – ‘‘အာသီဝိသော ယထာ ဃောရော, မိဂရာဇာဝ ကေသရီ; နာဂေါဝ ကုဉ္ဇရော ဒန္တီ, ဧဝံ ဗုဒ္ဓါ ဒုရာသဒါ’’တိ. "อสรพิษร้ายฉันใด ราชสีห์มีขนคอฉันใด ช้างพลายมีงาฉันใด พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็เข้าเฝ้าได้ยากฉันนั้น" ဧဝံ [Pg.70] ဒုရာသဒံ သတ္ထာရံ တေ ဘိက္ခူ သယံ ယာစိတုံ အသက္ကောန္တာ အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ယာစမာနာ ‘‘သာဓု မယံ, အာဝုသော’’တိ အာဟံသု. ภิกษุเหล่านั้น เมื่อไม่สามารถจะทูลขอพระศาสดาผู้เข้าเฝ้าได้ยากอย่างนี้ด้วยตนเองได้ จึงประสงค์จะขอท่านพระอานนท์ ได้กล่าวคำว่า "สาธุ มยํ อาวุโส" เป็นต้น အပ္ပေဝ နာမာတိ အပိ နာမ လဘေယျာထ. ကသ္မာ ပန ထေရော တေ ဘိက္ခူ ‘‘ရမ္မကဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဿမံ ဥပသင်္ကမေယျာထာ’’တိ အာဟ? ပါကဋကိရိယတာယ. ဒသဗလဿ ဟိ ကိရိယာ ထေရဿ ပါကဋာ ဟောတိ; ဇာနာတိ ထေရော, ‘‘အဇ္ဇ သတ္ထာ ဇေတဝနေ ဝသိတွာ ပုဗ္ဗာရာမေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရိဿတိ; အဇ္ဇ ပုဗ္ဗာရာမေ ဝသိတွာ ဇေတဝနေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရိဿတိ; အဇ္ဇ ဧကကောဝ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိဿတိ; အဇ္ဇ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဣမသ္မိံ ကာလေ ဇနပဒစာရိကံ နိက္ခမိဿတီ’’တိ. ကိံ ပနဿ ဧဝံ ဇာနနတ္ထံ စေတောပရိယဉာဏံ အတ္ထီတိ? နတ္ထိ. အနုမာနဗုဒ္ဓိယာ ပန ကတကိရိယာယ နယဂ္ဂါဟေန ဇာနာတိ. ယဉှိ ဒိဝသံ ဘဂဝါ ဇေတဝနေ ဝသိတွာ ပုဗ္ဗာရာမေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကာတုကာမော ဟောတိ, တဒါ သေနာသနပရိက္ခာရဘဏ္ဍာနံ ပဋိသာမနာကာရံ ဒဿေတိ, ထေရော သမ္မဇ္ဇနိသင်္ကာရဆဍ္ဍနကာဒီနိ ပဋိသာမေတိ. ပုဗ္ဗာရာမေ ဝသိတွာ ဇေတဝနံ ဒိဝါဝိဟာရာယ အာဂမနကာလေပိ ဧသေဝ နယော. คำว่า อปฺเปว นาม มีความว่า พึงได้บ้างหนอ ก็เหตุไฉน พระเถระจึงได้บอกภิกษุเหล่านั้นว่า "ท่านทั้งหลายพึงเข้าไปยังอาศรมของรัมมกพราหมณ์เถิด" (ตอบว่า) เพราะพระจริยาวัตรของพระผู้มีพระภาคปรากฏ (แก่ท่าน) จริงอยู่ พระจริยาวัตรของพระทศพลย่อมปรากฏแก่พระเถระ พระเถระย่อมทราบว่า "วันนี้ พระศาสดาประทับอยู่ที่พระเชตวันแล้ว จักทรงพักผ่อนกลางวันที่ปุพพาราม, วันนี้ ประทับอยู่ที่ปุพพารามแล้ว จักทรงพักผ่อนกลางวันที่พระเชตวัน, วันนี้ จักเสด็จเข้าไปบิณฑบาตเพียงพระองค์เดียว, วันนี้ มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม จักเสด็จจาริกไปในชนบทในกาลนี้" ถามว่า ก็ท่านมีเจโตปริยญาณเพื่อจะรู้อย่างนี้หรือ? ตอบว่า ไม่มี แต่ท่านทราบโดยการอนุมานด้วยปัญญา โดยการจับเค้าจากพระจริยาวัตรที่ทรงกระทำแล้ว จริงอยู่ ในวันใด พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระเชตวันแล้ว ทรงมีพระประสงค์จะพักผ่อนกลางวันที่ปุพพาราม ในวันนั้น พระองค์จะทรงแสดงอาการเก็บงำเสนาสนะและบริขารภัณฑ์ พระเถระก็จะเก็บไม้กวาดและกระบุงใส่ขยะเป็นต้น แม้ในเวลาที่ประทับอยู่ที่ปุพพารามแล้ว เสด็จมาเพื่อพักผ่อนกลางวันที่พระเชตวัน ก็นัยนี้เช่นกัน ယဒါ ပန ဧကကော ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတုကာမော ဟောတိ, တဒါ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဂန္ဓကုဋိံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒတိ. ထေရော ‘‘အဇ္ဇ ဘဂဝါ ဗောဓနေယျဗန္ဓဝံ ဒိသွာ နိသိန္နော’’တိ တာယ သညာယ ဉတွာ ‘‘အဇ္ဇ, အာဝုသော, ဘဂဝါ ဧကကော ပဝိသိတုကာမော, တုမှေ ဘိက္ခာစာရသဇ္ဇာ ဟောထာ’’တိ ဘိက္ခူနံ သညံ ဒေတိ. ယဒါ ပန ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ပဝိသိတုကာမော ဟောတိ, တဒါ ဂန္ဓကုဋိဒွါရံ ဥပဍ္ဎပိဒဟိတံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒတိ, ထေရော တာယ သညာယ ဉတွာ ပတ္တစီဝရဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ဘိက္ခူနံ သညံ ဒေတိ. ယဒါ ဇနပဒစာရိကံ နိက္ခမိတုကာမော ဟောတိ, တဒါ ဧကံ ဒွေ အာလောပေ အတိရေကံ ဘုဉ္ဇတိ, သဗ္ဗကာလံ စင်္ကမနဉ္စာရုယှ အပရာပရံ စင်္ကမတိ, ထေရော တာယ သညာယ ဉတွာ ‘‘ဘဂဝါ, အာဝုသော, ဇနပဒစာရိကံ စရိတုကာမော, တုမှာကံ ကတ္တဗ္ဗံ ကရောထာ’’တိ ဘိက္ခူနံ သညံ ဒေတိ. แต่ในเวลาใด ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปบิณฑบาตเพียงพระองค์เดียว ในเวลานั้น พอรุ่งเช้า ก็ทรงบริหารพระสรีระแล้ว เสด็จเข้าไปยังพระคันธกุฎี ทรงปิดประตู เข้าผลสมาบัติประทับนั่ง พระเถระทราบด้วยสัญญานั้นว่า "วันนี้ พระผู้มีพระภาคทรงทอดพระเนตรเห็นเวไนยสัตว์ผู้เป็นประดุจญาติแล้วจึงประทับนั่ง" แล้วจึงให้สัญญาณแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "อาวุโสทั้งหลาย วันนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไป (บิณฑบาต) เพียงพระองค์เดียว ท่านทั้งหลายจงเตรียมตัวเพื่อภิกขาจารเถิด" แต่ในเวลาใด ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จเข้าไปโดยมีภิกษุสงฆ์แวดล้อม ในเวลานั้น จะทรงทำประตูพระคันธกุฎีให้แง้มไว้ แล้วเข้าผลสมาบัติประทับนั่ง พระเถระทราบด้วยสัญญานั้นแล้ว จึงให้สัญญาณแก่ภิกษุทั้งหลายเพื่อถือบาตรและจีวร ในเวลาใด ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในชนบท ในเวลานั้น จะทรงเสวยเกินไปหนึ่งหรือสองคำ และตลอดเวลาจะเสด็จขึ้นสู่ที่จงกรมแล้วทรงดำเนินจงกรมกลับไปกลับมา พระเถระทราบด้วยสัญญานั้นแล้ว จึงให้สัญญาณแก่ภิกษุทั้งหลายว่า "อาวุโสทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคทรงมีพระประสงค์จะเสด็จจาริกไปในชนบท ท่านทั้งหลายจงทำกิจที่ควรทำของตนเถิด" ဘဂဝါ ပဌမဗောဓိယံ ဝီသတိ ဝဿာနိ အနိဗဒ္ဓဝါသော အဟောသိ, ပစ္ဆာ ပဉ္စဝီသတိ ဝဿာနိ အဗ္ဗောကိဏ္ဏံ သာဝတ္ထိံယေဝ ဥပနိဿာယ ဝသန္တော ဧကဒိဝသေ [Pg.71] ဒွေ ဌာနာနိ ပရိဘုဉ္ဇတိ. ဇေတဝနေ ရတ္တိံ ဝသိတွာ ပုနဒိဝသေ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဒက္ခိဏဒွါရေန သာဝတ္ထိံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ ပါစီနဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ပုဗ္ဗာရာမေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရောတိ. ပုဗ္ဗာရာမေ ရတ္တိံ ဝသိတွာ ပုနဒိဝသေ ပါစီနဒွါရေန သာဝတ္ထိံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိတွာ ဒက္ခိဏဒွါရေန နိက္ခမိတွာ ဇေတဝနေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကရောတိ. ကသ္မာ? ဒွိန္နံ ကုလာနံ အနုကမ္ပာယ. မနုဿတ္တဘာဝေ ဌိတေန ဟိ အနာထပိဏ္ဍိကေန ဝိယ အညေန ကေနစိ, မာတုဂါမတ္တဘာဝေ ဌိတာယ စ ဝိသာခါယ ဝိယ အညာယ ဣတ္ထိယာ တထာဂတံ ဥဒ္ဒိဿ ဓနပရိစ္စာဂေါ ကတော နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ ဘဂဝါ တေသံ အနုကမ္ပာယ ဧကဒိဝသေ ဣမာနိ ဒွေ ဌာနာနိ ပရိဘုဉ္ဇတိ. တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ဇေတဝနေ ဝသိ, တသ္မာ ထေရော – ‘‘အဇ္ဇ ဘဂဝါ သာဝတ္ထိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ သာယနှကာလေ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စနတ္ထာယ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကံ ဂမိဿတိ; အထာဟံ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတွာ ဌိတံ ဘဂဝန္တံ ယာစိတွာ ရမ္မကဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဿမံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမိ. ဧဝမိမေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သမ္မုခါ လဘိဿန္တိ ဓမ္မကထံ သဝနာယာ’’တိ စိန္တေတွာ တေ ဘိက္ခူ ဧဝမာဟ. พระผู้มีพระภาคเจ้า ในปฐมโพธิกาลตลอด ๒๐ พรรษา ทรงมีที่ประทับไม่ประจำที่ ภายหลังตลอด ๒๕ พรรษา ทรงอาศัยกรุงสาวัตถีเท่านั้นประทับอยู่โดยไม่ระคน (กับพระองค์อื่น) ในวันหนึ่งๆ ย่อมทรงใช้สอยสถานสองแห่ง คือ เมื่อประทับ ณ พระเชตวันในเวลากลางคืนแล้ว ในวันรุ่งขึ้น อันหมู่ภิกษุแวดล้อม เสด็จเข้ากรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาตทางประตูทิศใต้แล้ว เสด็จออกทางประตูทิศตะวันออก ทรงกระทำการพักกลางวัน ณ บุพพาราม เมื่อประทับ ณ บุพพารามในเวลากลางคืนแล้ว ในวันรุ่งขึ้น เสด็จเข้ากรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาตทางประตูทิศตะวันออกแล้ว เสด็จออกทางประตูทิศใต้ ทรงกระทำการพักกลางวัน ณ พระเชตวัน เพราะเหตุไร? เพื่ออนุเคราะห์แก่ตระกูลทั้งสอง จริงอยู่ การบริจาคทรัพย์ที่บุคคลอื่นใดผู้ดำรงอยู่ในความเป็นบุรุษเช่นกับอนาถบิณฑิกเศรษฐี และสตรีอื่นใดผู้ดำรงอยู่ในความเป็นมาตุคามเช่นกับนางวิสาขา กระทำแล้วอุทิศพระตถาคตนั้น ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่ออนุเคราะห์แก่ท่านทั้งสองนั้น จึงทรงใช้สอยสถานสองแห่งนี้ในวันหนึ่ง ก็ในวันนั้น พระองค์ประทับอยู่ ณ พระเชตวัน เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงคิดว่า "วันนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในกรุงสาวัตถีแล้ว ในเวลาเย็น จักเสด็จไปยังปุพพโกฏฐกะเพื่อสรงสนานพระวรกาย ครั้งนั้น เราทูลขอพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงสรงสนานพระวรกายแล้วประทับยืนอยู่ จักนิมนต์ไปยังอาศรมของรัมมกพราหมณ์ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุเหล่านี้จักได้ฟังธรรมกถาจากเบื้องพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า" ดังนี้แล้ว จึงได้กล่าวกะภิกษุเหล่านั้นอย่างนี้ မိဂါရမာတုပါသာဒေါတိ ဝိသာခါယ ပါသာဒေါ. သာ ဟိ မိဂါရေန သေဋ္ဌိနာ မာတုဋ္ဌာနေ ဌပိတတ္တာ မိဂါရမာတာတိ ဝုစ္စတိ. ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ တသ္မိံ ကိရ ပါသာဒေ ဒွိန္နံ မဟာသာဝကာနံ သိရိဂဗ္ဘာနံ မဇ္ဈေ ဘဂဝတော သိရိဂဗ္ဘော အဟောသိ. ထေရော ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ အန္တောဂဗ္ဘံ သမ္မဇ္ဇိတွာ မာလာကစဝရံ နီဟရိတွာ မဉ္စပီဌံ ပညပေတွာ သတ္ထု သညံ အဒါသိ. သတ္ထာ သိရိဂဗ္ဘံ ပဝိသိတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သတော သမ္ပဇာနော သီဟသေယျံ ဥပဂမ္မ ဒရထံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေတွာ ဥဋ္ဌာယ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒိတွာ သာယနှသမယေ တတော ဝုဋ္ဌာသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော’’တိ. คำว่า "มิคารมาตุปราสาท" คือ ปราสาทของนางวิสาขา จริงอยู่ นางวิสาขานั้น เพราะอันมิคารเศรษฐีตั้งไว้ในตำแหน่งแห่งมารดา จึงถูกเรียกว่า "มิคารมาตา" คำว่า "เสด็จออกจากที่หลีกเร้นแล้ว" คือ ได้ยินว่า ในปราสาทนั้น ในท่ามกลางห้องอันเป็นสิริของพระมหาสาวกทั้งสอง ได้มีห้องอันเป็นสิริของพระผู้มีพระภาคเจ้า พระเถระเปิดประตู กวาดภายในห้อง นำหยากเยื่อคือดอกไม้ออก ปูลาดเตียงและตั่งแล้ว ได้ถวายสัญญาณแด่พระศาสดา พระศาสดาเสด็จเข้าไปยังห้องอันเป็นสิริ ทรงเข้าถึงสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา มีสติสัมปชัญญะ ทรงระงับความเมื่อยล้าแล้ว ทรงลุกขึ้นเข้าผลสมาบัติแล้วประทับนั่ง ในเวลาเย็น ได้เสด็จออกจากผลสมาบัตินั้น ทรงหมายถึงความนั้น จึงตรัสว่า "เสด็จออกจากที่หลีกเร้นแล้ว" ပရိသိဉ္စိတုန္တိ ယော ဟိ စုဏ္ဏမတ္တိကာဒီဟိ ဂတ္တာနိ ဥဗ္ဗဋ္ဋေန္တော မလ္လကမုဋ္ဌာဒီဟိ ဝါ ဃံသန္တော နှာယတိ, သော နှာယတီတိ ဝုစ္စတိ. ယော တထာ အကတွာ ပကတိယာဝ နှာယတိ, သော ပရိသိဉ္စတီတိ ဝုစ္စတိ. ဘဂဝတောပိ သရီရေ တထာ ဟရိတဗ္ဗံ ရဇောဇလ္လံ နာမ န ဥပလိမ္ပတိ, ဥတုဂ္ဂဟဏတ္ထံ ပန ဘဂဝါ ကေဝလံ ဥဒကံ ဩတရတိ. တေနာဟ – ‘‘ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတု’’န္တိ. ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကောတိ ပါစီနကောဋ္ဌကော. คำว่า "เพื่อสรงสนาน" (ปริสิญฺจิตุํ) คือ จริงอยู่ ผู้ใดขัดสีร่างกายด้วยจุลและดินเหนียวเป็นต้น หรือขัดถูด้วยกำมือของนักมวยปล้ำเป็นต้นแล้วอาบน้ำ ผู้นั้นเรียกว่า "อาบน้ำ" (นฺหายติ) ผู้ใดไม่กระทำอย่างนั้น อาบน้ำโดยปกติเท่านั้น ผู้นั้นเรียกว่า "สรง" (ปริสิญฺจติ) แม้ในพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้า ธุลีและเหงื่อไคลอันพึงนำออกอย่างนั้น ชื่อว่า ย่อมไม่แปดเปื้อน ก็แต่ว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลงสู่น้ำเพียงเพื่อทรงรับรู้อุตุเท่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพื่อสรงสนานพระวรกาย" คำว่า "ปุพพโกฏฐกะ" คือ ป้อมประตูทิศตะวันออก သာဝတ္ထိယံ [Pg.72] ကိရ ဝိဟာရော ကဒါစိ မဟာ ဟောတိ ကဒါစိ ခုဒ္ဒကော. တထာ ဟိ သော ဝိပဿိဿ ဘဂဝတော ကာလေ ယောဇနိကော အဟောသိ, သိခိဿ တိဂါဝုတော, ဝေဿဘုဿ အဍ္ဎယောဇနိကော, ကကုသန္ဓဿ ဂါဝုတပ္ပမာဏော, ကောဏာဂမနဿ အဍ္ဎဂါဝုတပ္ပမာဏော, ကဿပဿ ဝီသတိဥသဘပ္ပမာဏော, အမှာကံ ဘဂဝတော ကာလေ အဋ္ဌကရီသပ္ပမာဏော ဇာတော. တမ္ပိ နဂရံ တဿ ဝိဟာရဿ ကဒါစိ ပါစီနတော ဟောတိ, ကဒါစိ ဒက္ခိဏတော, ကဒါစိ ပစ္ဆိမတော, ကဒါစိ ဥတ္တရတော. ဇေတဝနေ ဂန္ဓကုဋိယံ ပန စတုန္နံ မဉ္စပါဒါနံ ပတိဋ္ဌိတဋ္ဌာနံ အစလမေဝ. ได้ยินว่า พระวิหารในกรุงสาวัตถี บางคราวก็ใหญ่ บางคราวก็เล็ก จริงอย่างนั้น พระวิหารนั้น ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้มีขนาด ๑ โยชน์, ในกาลแห่งพระสิขีพุทธเจ้า มีขนาด ๓ คาวุต, ในกาลแห่งพระเวสสภูพุทธเจ้า มีขนาดกึ่งโยชน์, ในกาลแห่งพระกกุสันธพุทธเจ้า มีขนาดประมาณ ๑ คาวุต, ในกาลแห่งพระโกนาคมนพุทธเจ้า มีขนาดประมาณกึ่งคาวุต, ในกาลแห่งพระกัสสปพุทธเจ้า มีขนาดประมาณ ๒๐ อุสภ, ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าของพวกเรา ได้มีขนาดประมาณ ๘ กรีส แม้พระนครนั้น บางคราวก็อยู่ทางทิศตะวันออกของพระวิหารนั้น บางคราวก็อยู่ทางทิศใต้ บางคราวก็อยู่ทางทิศตะวันตก บางคราวก็อยู่ทางทิศเหนือ ก็แต่ว่า ในพระคันธกุฎี ณ พระเชตวัน สถานที่ประดิษฐานแห่งพระบาทเตียงทั้งสี่ย่อมไม่หวั่นไหวเลยทีเดียว စတ္တာရိ ဟိ အစလစေတိယဋ္ဌာနာနိ နာမ မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကဋ္ဌာနံ ဣသိပတနေ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနဋ္ဌာနံ သင်္ကဿနဂရဒွါရေ ဒေဝေါရောဟဏကာလေ သောပါနဿ ပတိဋ္ဌဋ္ဌာနံ မဉ္စပါဒဋ္ဌာနန္တိ. အယံ ပန ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော ကဿပဒသဗလဿ ဝီသတိဥသဘဝိဟာရကာလေ ပါစီနဒွါရေ ကောဋ္ဌကော အဟောသိ. သော ဣဒါနိပိ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကောတွေဝ ပညာယတိ. ကဿပဒသဗလဿ ကာလေ အစိရဝတီ နဂရံ ပရိက္ခိပိတွာ သန္ဒမာနာ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကံ ပတွာ ဥဒကေန ဘိန္ဒိတွာ မဟန္တံ ဥဒကရဟဒံ မာပေသိ သမတိတ္ထံ အနုပုဗ္ဗဂမ္ဘီရံ. တတ္ထ ဧကံ ရညော နှာနတိတ္ထံ, ဧကံ နာဂရာနံ, ဧကံ ဘိက္ခုသံဃဿ, ဧကံ ဗုဒ္ဓါနန္တိ ဧဝံ ပါဋိယေက္ကာနိ နှာနတိတ္ထာနိ ဟောန္တိ ရမဏီယာနိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏရဇတပဋ္ဋသဒိသဝါလိကာနိ. ဣတိ ဘဂဝါ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သဒ္ဓိံ ယေန အယံ ဧဝရူပေါ ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကော တေနုပသင်္ကမိ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတုံ. အထာယသ္မာ အာနန္ဒော ဥဒကသာဋိကံ ဥပနေသိ. ဘဂဝါ ရတ္တဒုပဋ္ဋံ အပနေတွာ ဥဒကသာဋိကံ နိဝါသေသိ. ထေရော ဒုပဋ္ဋေန သဒ္ဓိံ မဟာစီဝရံ အတ္တနော ဟတ္ထဂတမကာသိ. ဘဂဝါ ဥဒကံ ဩတရိ. သဟောတရဏေနေဝဿ ဥဒကေ မစ္ဆကစ္ဆပါ သဗ္ဗေ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ အဟေသုံ. ယန္တနာလိကာဟိ သုဝဏ္ဏရသဓာရာနိသိဉ္စမာနကာလော ဝိယ သုဝဏ္ဏပဋပသာရဏကာလော ဝိယ စ အဟောသိ. အထ ဘဂဝတော နှာနဝတ္တံ ဒဿေတွာ နှတွာ ပစ္စုတ္တိဏ္ဏဿ ထေရော ရတ္တဒုပဋ္ဋံ ဥပနေသိ. ဘဂဝါ တံ နိဝါသေတွာ ဝိဇ္ဇုလတာသဒိသံ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ မဟာစီဝရံ အန္တန္တေန သံဟရိတွာ ပဒုမဂဗ္ဘသဒိသံ ကတွာ ဥပနီတံ ဒွီသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ အဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပုဗ္ဗကောဋ္ဌကေ ဂတ္တာနိ ပရိသိဉ္စိတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ ဧကစီဝရော အဋ္ဌာသီ’’တိ. จริงอยู่ สถานที่อันเป็นเจดีย์ที่ไม่หวั่นไหว ๔ แห่ง คือ สถานที่แห่งมหาโพธิบัลลังก์, สถานที่ทรงยังธรรมจักรให้เป็นไปในป่าอิสิปตนมฤคทายวัน, สถานที่ประดิษฐานแห่งบันไดในกาลเสด็จลงจากเทวโลกที่ประตูสังกัสสนคร, และสถานที่แห่งพระบาทเตียง (ในพระคันธกุฎี) ก็ปุพพโกฏฐกะนี้ ในกาลที่พระวิหารมีขนาด ๒๐ อุสภของพระกัสสปทศพล ได้เป็นป้อมประตูที่ประตูทิศตะวันออก ป้อมประตูนั้น แม้บัดนี้ ก็ปรากฏว่าปุพพโกฏฐกะนั่นเทียว ในกาลของพระกัสสปทศพล แม่น้ำอจิรวดีไหลล้อมพระนครอยู่ ได้ไหลมาถึงปุพพโกฏฐกะแล้วทำลายด้วยกระแสน้ำ เนรมิตให้เป็นห้วงน้ำใหญ่ มีท่าราบเรียบ ลึกลงไปโดยลำดับ ในห้วงน้ำนั้น ท่าหนึ่งเป็นท่าสรงของพระราชา ท่าหนึ่งเป็นของชาวเมือง ท่าหนึ่งเป็นของหมู่ภิกษุ ท่าหนึ่งเป็นของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ ท่าอาบน้ำเหล่านี้จึงเป็นท่าเฉพาะ น่ารื่นรมย์ มีหาดทรายดุจแผ่นเงินที่โปรยปรายไว้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ จึงได้เสด็จเข้าไปยังปุพพโกฏฐกะอันมีลักษณะเช่นนี้ เพื่อสรงสนานพระวรกาย ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้น้อมถวายผ้าสรงน้ำ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเปลื้องผ้าสองชั้นสีแดงออกแล้ว ทรงนุ่งผ้าสรงน้ำ พระเถระได้รับมหาจีวรพร้อมด้วยผ้าสองชั้นมาไว้ในมือของตน พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จลงสู่น้ำ พร้อมกับการเสด็จลงของพระองค์นั่นเทียว ปลาและเต่าทั้งปวงในน้ำได้มีสีดุจทองคำ (กาลนั้น) ได้เป็นประดุจกาลที่หลั่งธารแห่งน้ำทองด้วยท่อยนต์ และประดุจกาลที่คลี่ผ้าทอง ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงวัตรในการสรงน้ำ สรงแล้วเสด็จขึ้น พระเถระได้น้อมถวายผ้าสองชั้นสีแดง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงนุ่งผ้านั้นแล้ว ทรงคาดประคดเอวอันมีสีดุจสายฟ้า ทรงพับมหาจีวรที่พระอานนท์น้อมถวายนั้นโดยชายทั้งสอง กระทำให้เป็นดุจห้องแห่งดอกบัวแล้ว ทรงจับที่มุมทั้งสองประทับยืนอยู่ เพราะเหตุนั้น จึงมีคำอันข้าพเจ้ากล่าวแล้วว่า "ทรงสรงสนานพระวรกายในปุพพโกฏฐกะแล้ว เสด็จขึ้น ทรงครองผ้าผืนเดียวประทับยืนอยู่" ဧဝံ [Pg.73] ဌိတဿ ပန ဘဂဝတော သရီရံ ဝိကသိတကမလုပ္ပလသရံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ပါရိစ္ဆတ္တကံ တာရာမရီစိဝိကသိတံ စ ဂဂနတလံ သိရိယာ အဝဟသမာနံ ဝိယ ဝိရောစိတ္ထ. ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခေပဝိလာသိနီ စဿ ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏမာလာ ဂန္ထေတွာ ဌပိတာ ဒွတ္တိံသစန္ဒမာလာ ဝိယ, ဒွတ္တိံသသူရိယမာလာ ဝိယ, ပဋိပါဋိယာ ဌပိတာ ဒွတ္တိံသစက္ကဝတ္တိ ဒွတ္တိံသဒေဝရာဇာ ဒွတ္တိံသမဟာဗြဟ္မာနော ဝိယ စ အတိဝိယ ဝိရောစိတ္ထ, ဝဏ္ဏဘူမိနာမေသာ. ဧဝရူပေသု ဌာနေသု ဗုဒ္ဓါနံ သရီရဝဏ္ဏံ ဝါ ဂုဏဝဏ္ဏံ ဝါ စုဏ္ဏိယပဒေဟိ ဝါ ဂါထာဟိ ဝါ အတ္ထဉ္စ ဥပမာယော စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ ပဋိဗလေန ဓမ္မကထိကေန ပူရေတွာ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဧဝရူပေသု ဌာနေသု ဓမ္မကထိကဿ ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော. ก็พระสรีระของพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ประทับยืนอยู่อย่างนั้น งดงามประหนึ่งเย้ยหยันสิริแห่งสระที่เต็มไปด้วยดอกบัวและอุบลที่บานสะพรั่ง แห่งต้นปาริฉัตรที่ผลิดอกบานสะพรั่งทั้งต้น และแห่งพื้นท้องฟ้าที่สว่างไสวด้วยรัศมีแห่งดวงดาวทั้งหลาย ทั้งพวงแห่งมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการของพระองค์ ซึ่งงดงามด้วยพระรัศมีวาหนึ่งแผ่ซ่านออกไปโดยรอบ ก็งดงามยิ่งนัก ประดุจพวงมาลัยคือดวงจันทร์ ๓๒ ดวงที่ร้อยไว้ ประดุจพวงมาลัยคือดวงอาทิตย์ ๓๒ ดวง ประดุจพระเจ้าจักรพรรดิ ๓๒ พระองค์ ท้าวเทวราช ๓๒ พระองค์ และท้าวมหาพรหม ๓๒ พระองค์ที่ตั้งไว้โดยลำดับ นี้ชื่อว่าวัณณภูมิ ในที่เช่นนี้ ธรรมกถึกผู้มีความสามารถควรนำเนื้อความ อุปมา และเหตุผลทั้งหลายมากล่าวพรรณนาพระสรีรคุณหรือพระพุทธคุณของพระพุทธเจ้าทั้งหลายให้เต็มเปี่ยมด้วยบทที่เป็นร้อยแก้วหรือด้วยคาถาทั้งหลาย ในที่เช่นนี้ พึงทราบกำลังของธรรมกถึก ၂၇၃. ဂတ္တာနိ ပုဗ္ဗာပယမာနောတိ ပကတိဘာဝံ ဂမယမာနော နိရုဒကာနိ ကုရုမာနော, သုက္ခာပယမာနောတိ အတ္ထော. သောဒကေန ဂတ္တေန စီဝရံ ပါရုပန္တဿ ဟိ စီဝရေ ကဏ္ဏိကာ ဥဋ္ဌဟန္တိ, ပရိက္ခာရဘဏ္ဍံ ဒုဿတိ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန သရီရေ ရဇောဇလ္လံ န ဥပလိမ္ပတိ; ပဒုမပတ္တေ ပက္ခိတ္တဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ ဥဒကံ ဝိနိဝတ္တေတွာ ဂစ္ဆတိ, ဧဝံ သန္တေပိ သိက္ခာဂါရဝတာယ ဘဂဝါ, ‘‘ပဗ္ဗဇိတဝတ္တံ နာမေတ’’န္တိ မဟာစီဝရံ ဥဘောသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ ပုရတော ကာယံ ပဋိစ္ဆာဒေတွာ အဋ္ဌာသိ. တသ္မိံ ခဏေ ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘ဘဂဝါ မဟာစီဝရံ ပါရုပိတွာ မိဂါရမာတုပါသာဒံ အာရဗ္ဘ ဂမနာဘိဟာရတော ပဋ္ဌာယ ဒုန္နိဝတ္တိယော ဘဝိဿတိ; ဗုဒ္ဓါနဉှိ အဓိပ္ပာယကောပနံ နာမ ဧကစာရိကသီဟဿ ဂဟဏတ္ထံ ဟတ္ထပ္ပသာရဏံ ဝိယ; ပဘိန္နဝရဝါရဏဿ သောဏ္ဍာယ ပရာမသနံ ဝိယ; ဥဂ္ဂတေဇဿ အာသီဝိသဿ ဂီဝါယ ဂဟဏံ ဝိယ စ ဘာရိယံ ဟောတိ. ဣဓေဝ ရမ္မကဿ ဗြာဟ္မဏဿ အဿမဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ တတ္ထ ဂမနတ္ထာယ ဘဂဝန္တံ ယာစိဿာမီ’’တိ. သော တထာ အကာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ အာနန္ဒော…ပေ… အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာ’’တိ. ๒๗๓. บทว่า คัตตานิ ปุพพาปยมาโน ความว่า ทรงทำให้ถึงภาวะปกติ ทรงทำให้ไม่มีน้ำ คือทรงทำให้แห้ง จริงอยู่ เมื่อบุคคลผู้มีกายเปียกน้ำห่มจีวร ราจะขึ้นที่จีวร บริขารย่อมเสียหาย แต่ธุลีและของสกปรกย่อมไม่ติดที่พระสรีระของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย น้ำย่อมกลิ้งกลับไปเหมือนหยดน้ำที่หยดลงบนใบบัว แม้เป็นเช่นนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงมีความเคารพในสิกขา ทรงดำริว่า "นี้ชื่อว่าบรรพชิตวัตร" จึงทรงจับจีวรผืนใหญ่ที่ชายทั้งสองข้าง ทรงปิดพระวรกายเบื้องหน้าแล้วประทับยืน ในขณะนั้น พระเถระคิดว่า "พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงห่มจีวรผืนใหญ่แล้ว ตั้งแต่ทรงปรารภจะเสด็จไปปราสาทของนางมิคารมาตา ก็จะทรงเป็นผู้ที่ใครๆ ไม่อาจทูลทัดทานได้ จริงอยู่ การทำลายพระอัธยาศัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้นเป็นเรื่องหนัก เหมือนการเหยียดมือเพื่อจะจับราชสีห์ที่เที่ยวไปตัวเดียว เหมือนการลูบคลำที่งวงของช้างพลายตกมัน และเหมือนการจับที่คอของอสรพิษมีพิษร้ายแรง เราจะกล่าวพรรณนาคุณอาศรมของธรรมิกพราหมณ์ในที่นี้แหละ แล้วทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคเจ้าเพื่อเสด็จไปที่นั่น" ท่านได้ทำเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์... (ละ)... อาศัยความอนุเคราะห์" တတ္ထ အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ ဘဂဝတော သမ္မုခါ ဓမ္မိံ ကထံ သောဿာမာတိ တံ အဿမံ ဂတာနံ ပဉ္စန္နံ ဘိက္ခုသတာနံ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ, တေသု ကာရုညံ ကတွာတိ အတ္ထော. ဓမ္မိယာ ကထာယာတိ ဒသသု ပါရမိတာသု အညတရာယ [Pg.74] ပါရမိယာ စေဝ မဟာဘိနိက္ခမနဿ စ ဝဏ္ဏံ ကထယမာနာ သန္နိသိန္နာ ဟောန္တိ. အာဂမယမာနောတိ ဩလောကယမာနော. အဟံ ဗုဒ္ဓေါတိ သဟသာ အပ္ပဝိသိတွာ ယာဝ သာ ကထာ နိဋ္ဌာတိ, တာဝ အဋ္ဌာသီတိ အတ္ထော. အဂ္ဂဠံ အာကောဋေသီတိ အဂ္ဂနခေန ကဝါဋေ သညံ အဒါသိ. ဝိဝရိံသူတိ သောတံ ဩဒဟိတွာဝ နိသိန္နတ္တာ တင်္ခဏံယေဝ အာဂန္တွာ ဝိဝရိံသု. ในบทเหล่านั้น บทว่า อนุกัมปัง อุปาทาย ความว่า อาศัยความอนุเคราะห์ คือทรงทำความกรุณาในภิกษุ ๕๐๐ รูปผู้ไปสู่อาศรมนั้น (ด้วยคิดว่า) "เราทั้งหลายจักฟังธรรมกถาในที่เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคเจ้า" บทว่า ธัมมิยา กถายะ คือ (ภิกษุเหล่านั้น) ประชุมกันกล่าวพรรณนาคุณของบารมีอย่างใดอย่างหนึ่งในบารมี ๑๐ ประการ และของคุณแห่งการเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ บทว่า อาคมยมาโน คือ ทรงรอคอย ความว่า ไม่ได้เสด็จเข้าไปโดยพลันว่า "เราเป็นพระพุทธเจ้า" แต่ประทับยืนอยู่ตราบเท่าที่กถานั้นยังไม่จบ บทว่า อัคคลัง อาโกเฏสิ คือ ทรงให้สัญญาณที่บานประตูด้วยปลายพระนขา บทว่า วิวริงสุ คือ เพราะภิกษุเหล่านั้นนั่งเงี่ยโสตสดับอยู่แล้ว จึงมาเปิดในขณะนั้นนั่นเอง ပညတ္တေ အာသနေတိ ဗုဒ္ဓကာလေ ကိရ ယတ္ထ ယတ္ထ ဧကောပိ ဘိက္ခု ဝိဟရတိ, သဗ္ဗတ္ထ ဗုဒ္ဓါသနံ ပညတ္တမေဝ ဟောတိ. ကသ္မာ? ဘဂဝါ ကိရ အတ္တနော သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဖာသုကဋ္ဌာနေ ဝိဟရန္တေ မနသိ ကရောတိ ‘‘အသုကော မယှံ သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂတော, သက္ခိဿတိ နု ခေါ ဝိသေသံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ နော ဝါ’’တိ. အထ နံ ပဿတိ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ အကုသလဝိတက္ကေ ဝိတက္ကယမာနံ, တတော ‘‘ကထဉှိ နာမ မာဒိသဿ သတ္ထု သန္တိကေ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝိဟရန္တံ ဣမံ ကုလပုတ္တံ အကုသလဝိတက္ကာ အဘိဘဝိတွာ အနမတဂ္ဂေ ဝဋ္ဋဒုက္ခေ သံသာရေဿန္တီ’’တိ တဿ အနုဂ္ဂဟတ္ထံ တတ္ထေဝ အတ္တာနံ ဒဿေတွာ တံ ကုလပုတ္တံ ဩဝဒိတွာ အာကာသံ ဥပ္ပတိတွာ ပုန အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနမေဝ ဂစ္ဆတိ. အထေဝံ ဩဝဒိယမာနာ တေ ဘိက္ခူ စိန္တယိံသု – ‘‘သတ္ထာ အမှာကံ မနံ ဇာနိတွာ အာဂန္တွာ အမှာကံ သမီပေ ဌိတံယေဝ အတ္တာနံ ဒဿေတိ; တသ္မိံ ခဏေ, ‘ဘန္တေ, ဣဓ နိသီဒထ, ဣဓ နိသီဒထာ’တိ အာသနပရိယေသနံ နာမ ဘာရော’’တိ. တေ အာသနံ ပညပေတွာဝ ဝိဟရန္တိ. ယဿ ပီဌံ အတ္ထိ, သော တံ ပညပေတိ. ယဿ နတ္ထိ, သော မဉ္စံ ဝါ ဖလကံ ဝါ ကဋ္ဌံ ဝါ ပါသာဏံ ဝါ ဝါလိကပုဉ္ဇံ ဝါ ပညပေတိ. တံ အလဘမာနာ ပုရာဏပဏ္ဏာနိပိ သင်္ကဍ္ဎိတွာ တတ္ထ ပံသုကူလံ ပတ္ထရိတွာ ဌပေန္တိ. ဣဓ ပန ပကတိပညတ္တမေဝ အာသနံ အဟောသိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒီ’’တိ. บทว่า ปัญญัตเต อาสเน ได้ยินว่า ในพุทธกาล ภิกษุแม้รูปเดียวอยู่ในที่ใดๆ ในที่นั้นๆ พุทธอาสน์ย่อมถูกปูลาดไว้แล้วทั้งนั้น เพราะเหตุไร? เพราะว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมนสิการถึงภิกษุทั้งหลายผู้รับกรรมฐานในสำนักของพระองค์ไปแล้ว อยู่ในที่อันผาสุกว่า "ภิกษุชื่อนี้รับกรรมฐานในสำนักของเราไปแล้ว จักสามารถทำให้คุณวิเศษเกิดขึ้นได้หรือไม่หนอ" ครั้งนั้น ทรงเห็นภิกษุนั้นปล่อยกรรมฐาน ตรึกอกุศลวิตกอยู่ แต่นั้น (ทรงดำริว่า) "ทำอย่างไรหนอ อกุศลวิตกทั้งหลายจึงจะครอบงำกุลบุตรนี้ผู้รับกรรมฐานในสำนักของศาสดาเช่นเราอยู่ แล้วทำให้จมลงในวัฏทุกข์อันมีเบื้องต้นและที่สุดอันใครๆ ตามไปไม่รู้แล้วได้" เพื่ออนุเคราะห์กุลบุตรนั้น จึงทรงแสดงพระองค์ในที่นั้นนั่นเอง ทรงประทานโอวาทแก่กุลบุตรนั้นแล้ว เหาะขึ้นสู่ท้องฟ้า เสด็จกลับไปยังที่ประทับของพระองค์อีก ครั้งนั้น ภิกษุเหล่านั้นผู้อันพระองค์ทรงโอวาทอยู่อย่างนี้ คิดว่า "พระศาสดาทรงทราบจิตของเราแล้วเสด็จมา ทรงแสดงพระองค์ประหนึ่งประทับยืนอยู่ใกล้ๆ เรา ในขณะนั้น การแสวงหาอาสนะว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอเชิญประทับนั่ง ณ ที่นี้' เป็นภาระ" ภิกษุเหล่านั้นจึงปูลาดอาสนะไว้แล้วจึงอยู่ รูปใดมีตั่ง รูปนั้นก็ปูลาดตั่งนั้น รูปใดไม่มี ก็ปูลาดเตียง แผ่นกระดาน ท่อนไม้ ก้อนหิน หรือกองทราย เมื่อไม่ได้สิ่งนั้น ก็รวบรวมแม้ใบไม้เก่าๆ มาปูผ้าบังสุกุลไว้บนนั้น แต่ในที่นี้ อาสนะที่ปูลาดไว้ตามปกติได้มีอยู่แล้ว ท่านหมายถึงอาสนะนั้นจึงกล่าวว่า "ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว" ကာယ နုတ္ထာတိ ကတမာယ နု ကထာယ သန္နိသိန္နာ ဘဝထာတိ အတ္ထော. ‘‘ကာယ နေတ္ထာ’’တိပိ ပါဠိ, တဿာ ကတမာယ နု ဧတ္ထာတိ အတ္ထော. ‘‘ကာယ နောတ္ထာ’’တိပိ ပါဠိ, တဿာပိ ပုရိမောယေဝ အတ္ထော. အန္တရာ ကထာတိ ကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာဒီနံ အန္တရာ အညာ ဧကာ ကထာ. ဝိပ္ပကတာတိ မမ အာဂမနပစ္စယာ အပရိနိဋ္ဌိတာ သိခံ အပ္ပတ္တာ. အထ ဘဂဝါ အနုပ္ပတ္တောတိ [Pg.75] အထ ဧတသ္မိံ ကာလေ ဘဂဝါ အာဂတော. ဓမ္မီ ဝါ ကထာတိ ဒသကထာဝတ္ထုနိဿိတာ ဝါ ဓမ္မီ ကထာ. အရိယော ဝါ တုဏှီဘာဝေါတိ ဧတ္ထ ပန ဒုတိယဇ္ဈာနမ္ပိ အရိယော တုဏှီဘာဝေါ မူလကမ္မဋ္ဌာနမ္ပိ. တသ္မာ တံ ဈာနံ အပ္ပေတွာ နိသိန္နောပိ, မူလကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ နိသိန္နောပိ ဘိက္ခု အရိယေန တုဏှီဘာဝေန နိသိန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า กาย นุตถะ ความว่า "พวกเธอประชุมกันด้วยเรื่องอะไรหนอ" มีบาลีว่า กาย เนตถะ ก็มี บาลีนั้นมีความว่า "ด้วยเรื่องอะไรหนอ ในที่นี้" มีบาลีว่า กาย โนตถะ ก็มี บาลีนั้นก็มีความหมายเหมือนก่อนนั่นเอง บทว่า อันตรา กถา คือ เรื่องอื่นในระหว่างแห่งการมนสิการกรรมฐาน การเรียนอุเทศ การสอบถาม เป็นต้น บทว่า วิปปกตา คือ ยังไม่จบ ยังไม่ถึงที่สุด เพราะการมาของเรา บทว่า อถ ภควา อนุปปัตโต ความว่า ครั้งนั้น ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จมาถึงแล้ว บทว่า ธัมมี วา กถา คือ ธรรมกถาที่อิงกถาวัตถุ ๑๐ ประการ ส่วนในบทว่า อริโย วา ตุณหีภาโว นี้ แม้ทุติยฌานก็ชื่อว่า อริยตุณหีภาพ (ความนิ่งอย่างประเสริฐ) แม้มูลกรรมฐานก็ชื่อว่า อริยตุณหีภาพ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า แม้ภิกษุผู้นั่งเข้าฌานนั้นอยู่ หรือภิกษุผู้รับเอามูลกรรมฐานแล้วนั่งอยู่ ก็นับว่านั่งอยู่ด้วยอริยตุณหีภาพ ၂၇၄. ဒွေမာ, ဘိက္ခဝေ, ပရိယေသနာတိ ကော အနုသန္ဓိ? တေ ဘိက္ခူ သမ္မုခါ ဓမ္မိံ ကထံ သောဿာမာတိ ထေရဿ ဘာရံ အကံသု, ထေရော တေသံ အဿမဂမနမကာသိ. တေ တတ္ထ နိသီဒိတွာ အတိရစ္ဆာနကထိကာ ဟုတွာ ဓမ္မိယာ ကထာယ နိသီဒိံသု. အထ ဘဂဝါ ‘‘အယံ တုမှာကံ ပရိယေသနာ အရိယပရိယေသနာ နာမာ’’တိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ကတမာ စ, ဘိက္ခဝေ, အနရိယပရိယေသနာတိ ဧတ္ထ ယထာ မဂ္ဂကုသလော ပုရိသော ပဌမံ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ အပါယမဂ္ဂံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝါမံ မုဉ္စိတွာ ဒက္ခိဏံ ဂဏှာ’’တိ ဝဒတိ. ဧဝံ ဘဂဝါ ဒေသနာကုသလတာယ ပဌမံ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ အနရိယပရိယေသနံ အာစိက္ခိတွာ ပစ္ဆာ ဣတရံ အာစိက္ခိဿာမီတိ ဥဒ္ဒေသာနုက္ကမံ ဘိန္ဒိတွာ ဧဝမာဟ. ဇာတိဓမ္မောတိ ဇာယနသဘာဝေါ. ဇရာဓမ္မောတိ ဇီရဏသဘာဝေါ. ဗျာဓိဓမ္မောတိ ဗျာဓိသဘာဝေါ. မရဏဓမ္မောတိ မရဏသဘာဝေါ. သောကဓမ္မောတိ သောစနကသဘာဝေါ. သံကိလေသဓမ္မောတိ သံကိလိဿနသဘာဝေါ. ๒๗๔. อนุสนธิในคำว่า "ทฺเวมา ภิกฺขเว ปริเยสนา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหามี ๒ อย่าง) คืออะไร? คือ ภิกษุเหล่านั้นได้มอบภาระแด่พระเถระ (พระอานนท์) ว่า "พวกเราจักฟังธรรมิกถาในที่เฉพาะพระพักตร์" พระเถระจึงได้เดินทางไปยังอาศรมของภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นนั่ง ณ ที่นั้นแล้ว ไม่เป็นผู้กล่าวติรัจฉานกถา แต่ได้นั่งสนทนาธรรมิกถากัน ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเทศนานี้เพื่อจะทรงแสดงว่า "การแสวงหาของพวกเธอนี้ชื่อว่า อริยปริเยสนา (การแสวงหาอันประเสริฐ)" ในบทเหล่านั้น บทว่า "กตมา จ ภิกฺขเว อนริยปริเยสนา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อนริยปริเยสนาเป็นไฉน) มีอุปมาว่า บุรุษผู้ฉลาดในหนทาง เมื่อจะชี้ทางแห่งความเสื่อมอันควรเว้นก่อน ย่อมกล่าวว่า "จงละทางซ้ายเสีย แล้วถือเอาทางขวา" ฉันใด พระผู้มีพระภาคก็ฉันนั้น ด้วยทรงเป็นผู้ฉลาดในเทศนา เมื่อจะทรงแสดงอนริยปริเยสนาอันควรเว้นก่อน แล้วจึงจักทรงแสดงปริเยสนาที่เหลือในภายหลัง จึงทรงทำลายลำดับแห่งอุเทศ ตรัสไว้ดังนี้. คำว่า "ชาติธมฺโม" (มีชาติเป็นธรรมดา) คือ มีความเกิดเป็นสภาวะ. คำว่า "ชราธมฺโม" (มีชราเป็นธรรมดา) คือ มีความแก่เป็นสภาวะ. คำว่า "พฺยาธิธมฺโม" (มีพยาธิเป็นธรรมดา) คือ มีความเจ็บป่วยเป็นสภาวะ. คำว่า "มรณธมฺโม" (มีมรณะเป็นธรรมดา) คือ มีความตายเป็นสภาวะ. คำว่า "โสกธมฺโม" (มีโศกเป็นธรรมดา) คือ มีความโศกเศร้าเป็นสภาวะ. คำว่า "สํกิเลสธมฺโม" (มีสังกิเลสเป็นธรรมดา) คือ มีความเศร้าหมองเป็นสภาวะ. ပုတ္တဘရိယန္တိ ပုတ္တာ စ ဘရိယာ စ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဇာတရူပရဇတန္တိ ဧတ္ထ ပန ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. ရဇတန္တိ ယံကိဉ္စိ ဝေါဟာရူပဂံ လောဟမာသကာဒိ. ဇာတိဓမ္မာ ဟေတေ, ဘိက္ခဝေ, ဥပဓယောတိ ဧတေ ပဉ္စကာမဂုဏူပဓယော နာမ ဟောန္တိ, တေ သဗ္ဗေပိ ဇာတိဓမ္မာတိ ဒဿေတိ. ဗျာဓိဓမ္မဝါရာဒီသု ဇာတရူပရဇတံ န ဂဟိတံ, န ဟေတဿ သီသရောဂါဒယော ဗျာဓယော နာမ ဟောန္တိ, န သတ္တာနံ ဝိယ စုတိသင်္ခါတံ မရဏံ, န သောကော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. အယာဒီဟိ ပန သံကိလေသေဟိ သံကိလိဿတီတိ သံကိလေသဓမ္မဝါရေ ဂဟိတံ. တထာ ဥတုသမုဋ္ဌာနတ္တာ ဇာတိဓမ္မဝါရေ. မလံ ဂဟေတွာ ဇီရဏတော ဇရာဓမ္မဝါရေ စ. คำว่า "ปุตฺตภริยํ" ได้แก่ บุตรและภรรยา. นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง. ส่วนในคำว่า "ชาตรูปรชตํ" นั้น คำว่า "ชาตรูป" คือ ทองคำ. คำว่า "รชต" คือ โลหะมีมาสกเป็นต้นชนิดใดชนิดหนึ่งที่ใช้เป็นเครื่องแลกเปลี่ยน. บทว่า "ชาติธมฺมา เหเต ภิกฺขเว อุปธโย" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อุปธิเหล่านี้มีชาติเป็นธรรมดา) ทรงแสดงว่า สิ่งเหล่านี้ชื่อว่าอุปธิคือเบญจกามคุณ และสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดล้วนมีชาติเป็นธรรมดา. ในวาระว่าด้วยพยาธิธรรมเป็นต้น ไม่ทรงถือเอารูปิยะและทองคำ เพราะรูปิยะและทองคำนั้นไม่มีพยาธิชื่อว่าโรคปวดศีรษะเป็นต้น ไม่มีการตายที่เรียกว่าจุติเหมือนอย่างสัตว์ทั้งหลาย และความโศกก็ไม่เกิดขึ้น. แต่เพราะย่อมเศร้าหมองด้วยสังกิเลสมีสนิมเป็นต้น จึงทรงถือเอาในวาระว่าด้วยสังกิเลสธรรม. เช่นเดียวกัน เพราะเกิดจากอุตุ จึงทรงถือเอาในวาระว่าด้วยชาติธรรม. และเพราะคร่ำคร่าด้วยการจับสนิม จึงทรงถือเอาในวาระว่าด้วยชราธรรมด้วย. ၂၇၅. အယံ [Pg.76], ဘိက္ခဝေ, အရိယာ ပရိယေသနာတိ, ဘိက္ခဝေ, အယံ နိဒ္ဒေါသတာယပိ အရိယေဟိ ပရိယေသိတဗ္ဗတာယပိ အရိယပရိယေသနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๒๗๕. คำว่า "อยํ ภิกฺขเว อริยา ปริเยสนา" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้คือการแสวงหาอันประเสริฐ) พึงทราบว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย การแสวงหานี้ชื่อว่า "อริยปริเยสนา" เพราะเป็นสิ่งไม่มีโทษด้วย และเพราะเป็นสิ่งที่พระอริยเจ้าทั้งหลายพึงแสวงหาด้วย. ၂၇၆. အဟမ္ပိ သုဒံ, ဘိက္ခဝေတိ ကသ္မာ အာရဘိ? မူလတော ပဋ္ဌာယ မဟာဘိနိက္ခမနံ ဒဿေတုံ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဘိက္ခဝေ, အဟမ္ပိ ပုဗ္ဗေ အနရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိံ. သွာဟံ တံ ပဟာယ အရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော. ပဉ္စဝဂ္ဂိယာပိ အနရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိံသု. တေ တံ ပဟာယ အရိယပရိယေသနံ ပရိယေသိတွာ ခီဏာသဝဘူမိံ ပတ္တာ. တုမှေပိ မမ စေဝ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနဉ္စ မဂ္ဂံ အာရုဠှာ. အရိယပရိယေသနာ တုမှာကံ ပရိယေသနာ’’တိ မူလတော ပဋ္ဌာယ အတ္တနော မဟာဘိနိက္ခမနံ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. ๒๗๖. ทรงปรารภเทศนาว่า "อหํปิ สุทํ ภิกฺขเว" (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เราเอง) เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงมหาภิเนษกรมณ์ตั้งแต่ต้น. ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีความคิดดังนี้ว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เราเองในกาลก่อนก็เคยแสวงหาอนริยปริเยสนา. เรานั้นละการแสวงหานั้นแล้ว แสวงหาอริยปริเยสนา จึงได้บรรลุสัพพัญญุตญาณ. แม้ภิกษุปัญจวัคคีย์ก็เคยแสวงหาอนริยปริเยสนา. พวกเธอละการแสวงหานั้นแล้ว แสวงหาอริยปริเยสนา จึงได้บรรลุภูมิแห่งพระขีณาสพ. แม้พวกเธอก็ได้ขึ้นสู่มรรคาของเราและของปัญจวัคคีย์แล้ว. การแสวงหาของพวกเธอเป็นการแสวงหาอันประเสริฐ" ด้วยเหตุนี้ จึงทรงปรารภเทศนานี้เพื่อทรงแสดงมหาภิเนษกรมณ์ของพระองค์ตั้งแต่ต้น. ၂၇၇. တတ္ထ ဒဟရောဝ သမာနောတိ တရုဏောဝ သမာနော. သုသုကာဠကေသောတိ သုဋ္ဌု ကာဠကေသော, အဉ္ဇနဝဏ္ဏကေသောဝ ဟုတွာတိ အတ္ထော. ဘဒြေနာတိ ဘဒ္ဒကေန. ပဌမေန ဝယသာတိ တိဏ္ဏံ ဝယာနံ ပဌမဝယေန. အကာမကာနန္တိ အနိစ္ဆမာနာနံ, အနာဒရတ္ထေ သာမိဝစနံ. အဿူနိ မုခေ ဧတေသန္တိ အဿုမုခါ; တေသံ အဿုမုခါနံ, အဿုကိလိန္နမုခါနန္တိ အတ္ထော. ရုဒန္တာနန္တိ ကန္ဒိတွာ ရောဒမာနာနံ. ကိံ ကုသလဂဝေသီတိ ကိံ ကုသလန္တိ ဂဝေသမာနော. အနုတ္တရံ သန္တိဝရပဒန္တိ ဥတ္တမံ သန္တိသင်္ခါတံ ဝရပဒံ, နိဗ္ဗာနံ ပရိယေသမာနောတိ အတ္ထော. ယေန အာဠာရော ကာလာမောတိ ဧတ္ထ အာဠာရောတိ တဿ နာမံ, ဒီဃပိင်္ဂလော ကိရေသော. တေနဿ အာဠာရောတိ နာမံ အဟောသိ. ကာလာမောတိ ဂေါတ္တံ. ဝိဟရတာယသ္မာတိ ဝိဟရတု အာယသ္မာ. ယတ္ထ ဝိညူ ပုရိသောတိ ယသ္မိံ ဓမ္မေ ပဏ္ဍိတော ပုရိသော. သကံ အာစရိယကန္တိ အတ္တနော အာစရိယသမယံ. ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရေယျာတိ ပဋိလဘိတွာ ဝိဟရေယျ. ဧတ္တာဝတာ တေန ဩကာသော ကတော ဟောတိ. တံ ဓမ္မန္တိ တံ တေသံ သမယံ တန္တိံ. ပရိယာပုဏိန္တိ သုတွာဝ ဥဂ္ဂဏှိံ. ๒๗๗. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ทหโรว สมาโน" คือ ยังเป็นหนุ่ม. บทว่า "สุสุกาฬเกโส" อธิบายว่า มีผมดำสนิท คือมีผมสีเหมือนอัญชัน. บทว่า "ภทฺเทน" คือ อันดีงาม. บทว่า "ปฐเมน วยสา" คือ ด้วยปฐมวัยแห่งวัยทั้งสาม. บทว่า "อกามกานํ" คือ เมื่อไม่ปรารถนา เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถว่าไม่เอื้อเฟื้อ. บทว่า "อสฺสุมุขา" มาจาก "อสฺสูนิ มุเข เอเตสนฺติ" (น้ำตามีอยู่ที่ใบหน้าของชนเหล่านี้) อธิบายว่า "เตสํ อสฺสุมุขานํ" (ของท่านเหล่านั้นผู้มีใบหน้าอาบน้ำตา) คือ "อสฺสุกิลินฺนมุขานํ" (ผู้มีใบหน้าเปียกชุ่มด้วยน้ำตา). บทว่า "รุรนฺตานํ" คือ เมื่อกำลังคร่ำครวญร้องไห้อยู่. บทว่า "กึ กุสลคเวสี" คือ แสวงหาอยู่ว่า "อะไรเป็นกุศล". บทว่า "อนุตฺตรํ สนฺติวรปทํ" อธิบายว่า แสวงหาพระนิพพานอันเป็นบทอันประเสริฐที่เรียกว่าสันติอันสูงสุด. ในบทว่า "เยน อาฬาโร กาลาโม" นั้น คำว่า "อาฬาร" เป็นชื่อของท่าน ได้ยินว่าท่านเป็นคนสูงและมีตาสีเหลือง ด้วยเหตุนั้นท่านจึงมีชื่อว่า "อาฬาร". คำว่า "กาลาม" เป็นโคตร. บทว่า "วิหรตายสฺมา" คือ ขอท่านผู้มีอายุจงอยู่เถิด. บทว่า "ยตฺถ วิญฺญู ปุริโส" คือ บัณฑิตบุรุษในธรรมใด. บทว่า "สกํ อาจริยกํ" คือ ลัทธิของอาจารย์ตน. บทว่า "อุปสมฺปชฺช วิหเรยฺย" คือ พึงบรรลุแล้วอยู่. เพียงเท่านี้ เป็นอันว่าท่านได้ทำโอกาสให้แล้ว. บทว่า "ตํ ธมฺมํ" คือ คัมภีร์อันเป็นลัทธิของท่านเหล่านั้น. บทว่า "ปริยาปุณึ" คือ ได้เล่าเรียนเพียงแค่ได้ฟัง. ဩဋ္ဌပဟတမတ္တေနာတိ တေန ဝုတ္တဿ ပဋိဂ္ဂဟဏတ္ထံ ဩဋ္ဌပဟရဏမတ္တေန; အပရာပရံ ကတွာ ဩဋ္ဌသဉ္စရဏမတ္တကေနာတိ အတ္ထော. လပိတလာပနမတ္တေနာတိ တေန လပိတဿ ပဋိလာပနမတ္တကေန. ဉာဏဝါဒန္တိ ဇာနာမီတိ ဝါဒံ[Pg.77]. ထေရဝါဒန္တိ ထိရဘာဝဝါဒံ, ထေရော အဟမေတ္ထာတိ ဧတံ ဝစနံ. အဟဉ္စေဝ အညေ စာတိ န ကေဝလံ အဟံ, အညေပိ ဗဟူ ဧဝံ ဝဒန္တိ. ကေဝလံ သဒ္ဓါမတ္တကေနာတိ ပညာယ အသစ္ဆိကတွာ သုဒ္ဓေန သဒ္ဓါမတ္တကေနေဝ. ဗောဓိသတ္တော ကိရ ဝါစာယ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှန္တောယေဝ, ‘‘န ကာလာမဿ ဝါစာယ ပရိယတ္တိမတ္တမေဝ အသ္မိံ ဓမ္မေ, အဒ္ဓါ ဧသ သတ္တန္နံ သမာပတ္တီနံ လာဘီ’’တိ အညာသိ, တေနဿ ဧတဒဟောသိ. บทว่า "โอฏฺฐปหตมตฺเตน" คือ เพียงแค่ขยับริมฝีปากเพื่อรับคำที่ท่านกล่าว อธิบายว่า เพียงแค่ขยับริมฝีปากไปมา. บทว่า "ลปิตลาปนมตฺเตน" คือ เพียงแค่กล่าวตามคำที่ท่านกล่าว. บทว่า "ญาณวาทํ" คือ วาทะว่า "เรารู้". บทว่า "เถรวาทํ" คือ วาทะที่แสดงความเป็นผู้มั่นคง คือคำพูดว่า "เราเป็นเถระในธรรมวินัยนี้". บทว่า "อหญฺเจว อญฺเญ จ" คือ มิใช่เพียงแต่เราเท่านั้น แม้คนอื่น ๆ จำนวนมากก็กล่าวอย่างนี้. บทว่า "เกวลํ สทฺธามตฺตเกน" คือ มิได้ทำให้แจ้งด้วยปัญญา เพียงด้วยศรัทธาล้วน ๆ เท่านั้น. ได้ยินว่า พระโพธิสัตว์ขณะทรงเล่าเรียนธรรมด้วยวาจาอยู่นั่นเอง ก็ทรงทราบว่า "ในธรรมนี้ มิใช่เป็นเพียงปริยัติด้วยวาจาของกาฬามดาบสเท่านั้น แต่ท่านผู้นี้เป็นผู้ได้สมาบัติ ๗ อย่างแน่นอน" เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงเกิดความคิดนี้ขึ้น. အာကိဉ္စညာယတနံ ပဝေဒေသီတိ အာကိဉ္စညာယတနပရိယောသာနာ သတ္တ သမာပတ္တိယော မံ ဇာနာပေသိ. သဒ္ဓါတိ ဣမာသံ သတ္တန္နံ သမာပတ္တီနံ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထာယ သဒ္ဓါ. ဝီရိယာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ပဒဟေယျန္တိ ပယောဂံ ကရေယျံ. နစိရဿေဝ တံ ဓမ္မံ သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိန္တိ ဗောဓိသတ္တော ကိရ ဝီရိယံ ပဂ္ဂဟေတွာ ကတိပါဟညေဝ သတ္တ သုဝဏ္ဏနိဿေဏိယော ပသာရေန္တော ဝိယ သတ္တ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေသိ; တသ္မာ ဧဝမာဟ. บทว่า "อากิญฺจญฺญายตนํ ปเวเทสิ" (ได้แสดงอากิญจัญญายตนสมาบัติ) คือ ได้ทำให้ข้าพเจ้ารู้สมาบัติ ๗ ประการมีอากิญจัญญายตนสมาบัติเป็นที่สุด. บทว่า "สทฺธา" คือ ศรัทธาเพื่อยังสมาบัติ ๗ ประการเหล่านี้ให้บังเกิด. แม้ในบทว่าวิริยะเป็นต้นก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า "ปทเหยฺยํ" คือ พึงประกอบความเพียร. บทว่า "นจิรสฺเสว ตํ ธมฺมํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสึ" (เราทำให้แจ้งซึ่งธรรมนั้นด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ ไม่นานเลย) ความว่า ได้ยินว่าพระโพธิสัตว์ทรงประคองความเพียรแล้ว ทรงยังสมาบัติ ๗ ประการให้บังเกิดได้ภายในไม่กี่วัน ดุจดังทรงทอดบันไดทอง ๗ อัน ฉะนั้นจึงตรัสดังนี้. လာဘာ နော, အာဝုသောတိ အနုသူယကော ကိရေသ ကာလာမော. တသ္မာ ‘‘အယံ အဓုနာဂတော, ကိန္တိ ကတွာ ဣမံ ဓမ္မံ နိဗ္ဗတ္တေသီ’’တိ ဥသူယံ အကတွာ ပသန္နော ပသာဒံ ပဝေဒေန္တော ဧဝမာဟ. ဥဘောဝ သန္တာ ဣမံ ဂဏံ ပရိဟရာမာတိ ‘‘မဟာ အယံ ဂဏော, ဒွေပိ ဇနာ ပရိဟရာမာ’’တိ ဝတွာ ဂဏဿ သညံ အဒါသိ, ‘‘အဟမ္ပိ သတ္တန္နံ သမာပတ္တီနံ လာဘီ, မဟာပုရိသောပိ သတ္တန္နမေဝ, ဧတ္တကာ ဇနာ မဟာပုရိသဿ သန္တိကေ ပရိကမ္မံ ဥဂ္ဂဏှထ, ဧတ္တကာ မယှ’’န္တိ မဇ္ဈေ ဘိန္ဒိတွာ အဒါသိ. ဥဠာရာယာတိ ဥတ္တမာယ. ပူဇာယာတိ ကာလာမဿ ကိရ ဥပဋ္ဌာကာ ဣတ္ထိယောပိ ပုရိသာပိ ဂန္ဓမာလာဒီနိ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆန္တိ. ကာလာမော – ‘‘ဂစ္ဆထ, မဟာပုရိသံ ပူဇေထာ’’တိ ဝဒတိ. တေ တံ ပူဇေတွာ ယံ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ, တေန ကာလာမံ ပူဇေန္တိ. မဟဂ္ဃာနိ မဉ္စပီဌာနိ အာဟရန္တိ; တာနိပိ မဟာပုရိသဿ ဒါပေတွာ ယဒိ အဝသိဋ္ဌံ ဟောတိ, အတ္တနာ ဂဏှာတိ. ဂတဂတဋ္ဌာနေ ဝရသေနာသနံ ဗောဓိသတ္တဿ ဇဂ္ဂါပေတွာ သေသကံ အတ္တနာ ဂဏှာတိ. ဧဝံ ဥဠာရာယ ပူဇာယ ပူဇေသိ. နာယံ ဓမ္မော နိဗ္ဗိဒါယာတိအာဒီသု အယံ သတ္တသမာပတ္တိဓမ္မော နေဝ ဝဋ္ဋေ နိဗ္ဗိန္ဒနတ္ထာယ, န ဝိရဇ္ဇနတ္ထာယ, န ရာဂါဒိနိရောဓတ္ထာယ, န [Pg.78] ဥပသမတ္ထာယ, န အဘိညေယျဓမ္မံ အဘိဇာနနတ္ထာယ, န စတုမဂ္ဂသမ္ဗောဓာယ, န နိဗ္ဗာနသစ္ဆိကိရိယာယ သံဝတ္တတီတိ အတ္ထော. บทว่า อาวุโส เป็นลาภของพวกเราหนอ ความว่า ได้ยินว่า กาฬามดาบสนั้นเป็นผู้ไม่มีความริษยา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ทำความริษยาว่า 'ท่านผู้นี้เพิ่งมา ทำอย่างไรหนอจึงบรรลุธรรมนี้ได้' แต่กลับเลื่อมใสแล้ว แสดงความเลื่อมใส จึงกล่าวอย่างนี้ว่า เราทั้งสองอยู่ด้วยกัน จงบริหารคณะนี้เถิด คือกล่าวว่า 'คณะนี้ใหญ่ เราทั้งสองคนจงช่วยกันบริหาร' แล้วได้ให้สัญญาณแก่คณะ โดยแบ่งคณะที่ตรงกลางมอบให้ว่า 'แม้เราก็ได้สมาบัติ ๗ ประการ แม้มหาบุรุษก็ได้สมาบัติ ๗ ประการเหมือนกัน ชนทั้งหลายเท่านี้จงเรียนกรรมฐานในสำนักของมหาบุรุษเถิด ชนทั้งหลายเท่านี้จงเรียนในสำนักของเรา' บทว่า อูฬาราย ความว่า อย่างยิ่ง บทว่า ปูชาย ความว่า ได้ยินว่า อุปัฏฐากของกาฬามดาบส ทั้งหญิงและชาย ถือของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้นมา กาฬามดาบสกล่าวว่า 'พวกท่านจงไปเถิด จงบูชามหาบุรุษ' พวกเขาบูชาท่านแล้ว สิ่งใดที่เหลืออยู่ จึงนำมาบูชากาฬามดาบสด้วยสิ่งนั้น พวกเขานำเตียงและตั่งมีค่ามากมา ก็ให้ถวายแด่มหาบุรุษก่อน หากมีเหลือจึงรับไว้เอง ในที่ที่ไปแล้วๆ ก็ให้จัดเสนาสนะอันประเสริฐถวายพระโพธิสัตว์ ส่วนที่เหลือจึงรับไว้เอง ด้วยประการฉะนี้ ท่านจึงได้บูชาด้วยบูชาอันยิ่งใหญ่ ในบทว่า นายํ ธมฺโม นิพฺพิทาย เป็นต้น มีความว่า ธรรมคือสมาบัติ ๗ ประการนี้ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายในวัฏฏะ ไม่เป็นไปเพื่อความคลายกำหนัด ไม่เป็นไปเพื่อความดับราคะเป็นต้น ไม่เป็นไปเพื่อความสงบระงับ ไม่เป็นไปเพื่อการรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง ไม่เป็นไปเพื่อการตรัสรู้มรรค ๔ และไม่เป็นไปเพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน ယာဝဒေဝ အာကိဉ္စညာယတနူပပတ္တိယာတိ ယာဝ သဋ္ဌိကပ္ပသဟဿာယုပရိမာဏေ အာကိဉ္စညာယတနဘဝေ ဥပပတ္တိ, တာဝဒေဝ သံဝတ္တတိ, န တတော ဥဒ္ဓံ. ဧဝမယံ ပုနရာဝတ္တနဓမ္မောယေဝ; ယဉ္စ ဌာနံ ပါပေတိ, တံ ဇာတိဇရာမရဏေဟိ အပရိမုတ္တမေဝ မစ္စုပါသပရိက္ခိတ္တမေဝါတိ. တတော ပဋ္ဌာယ စ ပန မဟာသတ္တော ယထာ နာမ ဆာတဇ္ဈတ္တပုရိသော မနုညဘောဇနံ လဘိတွာ သမ္ပိယာယမာနောပိ ဘုဉ္ဇိတွာ ပိတ္တဝသေန ဝါ သေမှဝသေန ဝါ မက္ခိကာဝသေန ဝါ ဆဍ္ဍေတွာ ပုန ဧကံ ပိဏ္ဍမ္ပိ ဘုဉ္ဇိဿာမီတိ မနံ န ဥပ္ပာဒေတိ; ဧဝမေဝ ဣမာ သတ္တ သမာပတ္တိယော မဟန္တေန ဥဿာဟေန နိဗ္ဗတ္တေတွာပိ, တာသု ဣမံ ပုနရာဝတ္တိကာဒိဘေဒံ အာဒီနဝံ ဒိသွာ, ပုန ဣမံ ဓမ္မံ အာဝဇ္ဇိဿာမိ ဝါ သမာပဇ္ဇိဿာမိ ဝါ အဓိဋ္ဌဟိဿာမိ ဝါ ဝုဋ္ဌဟိဿာမိ ဝါ ပစ္စဝေက္ခိဿာမိ ဝါတိ စိတ္တမေဝ န ဥပ္ပာဒေသိ. အနလင်္ကရိတွာတိ အလံ ဣမိနာ, အလံ ဣမိနာတိ ပုနပ္ပုနံ အလင်္ကရိတွာ. နိဗ္ဗိဇ္ဇာတိ နိဗ္ဗိန္ဒိတွာ. အပက္ကမိန္တိ အဂမာသိံ. บทว่า ยาวเทว อากิญฺจญฺญายตนูปปตฺติยา ความว่า ย่อมเป็นไปเพียงเพื่อการเข้าถึงอากิญจัญญายตนภพ ซึ่งมีอายุประมาณหกหมื่นกัปป์เท่านั้น ไม่เป็นไปให้สูงกว่านั้น ด้วยประการฉะนี้ ธรรมนี้จึงมีสภาวะที่ต้องกลับมาเกิดอีกโดยแท้ และสถานะที่ธรรมนี้นำไปถึง ก็ยังไม่พ้นไปจากชาติ ชรา และมรณะ ถูกบ่วงแห่งมัจจุราชรัดรึงไว้โดยแท้ จำเดิมแต่นั้นมา พระมหาสัตว์เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกความหิวบีบคั้น ได้โภชนะอันน่าพอใจ แม้จะชอบใจยิ่งนัก แต่เมื่อบริโภคแล้วอาเจียนออกเพราะดีกำเริบ เสมหะกำเริบ หรือเพราะแมลงวันตอม ย่อมไม่ยังความคิดให้เกิดขึ้นอีกว่า 'เราจักบริโภคแม้อีกคำหนึ่ง' ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้จะทรงยังสมาบัติ ๗ ประการนี้ให้บังเกิดด้วยความพยายามอย่างใหญ่หลวงแล้ว แต่เมื่อทรงเห็นโทษในสมาบัติเหล่านั้น ซึ่งมีประเภทคือการต้องกลับมาเกิดอีกเป็นต้น ก็มิได้ทรงยังพระทัยให้เกิดขึ้นเลยว่า 'เราจักพิจารณาธรรมนี้อีก หรือจักเข้าสมาบัตินี้ หรือจักอธิษฐาน หรือจักออกจากสมาบัติ หรือจักทบทวน' บทว่า อนลงฺกริตฺวา ความว่า ไม่ทรงชื่นชมยินดีซ้ำๆ ว่า 'พอแล้วด้วยธรรมนี้ พอแล้วด้วยธรรมนี้' บทว่า นิพฺพิชฺช ความว่า ทรงเบื่อหน่ายแล้ว บทว่า อปกฺกมึ ความว่า เราได้หลีกไปแล้ว ၂၇၈. န ခေါ ရာမော ဣမံ ဓမ္မန္တိ ဣဓာပိ ဗောဓိသတ္တော တံ ဓမ္မံ ဥဂ္ဂဏှန္တောယေဝ အညာသိ – ‘‘နာယံ အဋ္ဌသမာပတ္တိဓမ္မော ဥဒကဿ ဝါစာယ ဥဂ္ဂဟိတမတ္တောဝ, အဒ္ဓါ ပနေသ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘီ’’တိ. တေနဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘န ခေါ ရာမော…ပေ… ဇာနံ ပဿံ ဝိဟာသီ’’တိ. သေသမေတ္ထ ပုရိမဝါရေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๒๗๘. ในบทว่า น โข ราโม อิมํ ธมฺมํ นี้ก็เช่นกัน พระโพธิสัตว์เมื่อทรงเรียนธรรมนั้นอยู่ ก็ทรงทราบแล้วว่า 'ธรรมคือสมาบัติ ๘ ประการนี้ มิใช่เป็นเพียงสิ่งที่อุทกดาบสเรียนมาด้วยวาจาเท่านั้น แต่แน่นอนว่า ท่านผู้นี้เป็นผู้ได้สมาบัติ ๘ ประการ' เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเกิดความคิดนี้ขึ้นว่า 'รามดาบส...ไม่ได้อยู่ด้วยการรู้การเห็น (ธรรมนี้)' ส่วนที่เหลือในบทนี้ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในวาระก่อนนั่นเทียว ၂၇၉. ယေန ဥရုဝေလာ သေနာနိဂမောတိ ဧတ္ထ ဥရုဝေလာတိ မဟာဝေလာ, မဟာဝါလိကရာသီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ဥရူတိ ဝါလိကာ ဝုစ္စတိ; ဝေလာတိ မရိယာဒါ, ဝေလာတိက္ကမနဟေတု အာဟဋာ ဥရု ဥရုဝေလာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အတီတေ ကိရ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ဒသသဟဿာ ကုလပုတ္တာ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ တသ္မိံ ပဒေသေ ဝိဟရန္တာ ဧကဒိဝသံ သန္နိပတိတွာ ကတိကဝတ္တံ အကံသု – ‘‘ကာယကမ္မဝစီကမ္မာနိ နာမ ပရေသမ္ပိ ပါကဋာနိ ဟောန္တိ, မနောကမ္မံ ပန အပါကဋံ. တသ္မာ ယော ကာမဝိတက္ကံ ဝါ ဗျာပါဒဝိတက္ကံ ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ ဝါ ဝိတက္ကေတိ, တဿ အညော စောဒကော [Pg.79] နာမ နတ္ထိ; သော အတ္တနာဝ အတ္တာနံ စောဒေတွာ ပတ္တပုဋေန ဝါလိကံ အာဟရိတွာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အာကိရတု, ဣဒမဿ ဒဏ္ဍကမ္မ’’န္တိ. တတော ပဋ္ဌာယ ယော တာဒိသံ ဝိတက္ကံ ဝိတက္ကေတိ, သော တတ္ထ ပတ္တပုဋေန ဝါလိကံ အာကိရတိ, ဧဝံ တတ္ထ အနုက္ကမေန မဟာဝါလိကရာသိ ဇာတော. တတော တံ ပစ္ဆိမာ ဇနတာ ပရိက္ခိပိတွာ စေတိယဋ္ဌာနမကာသိ; တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥရုဝေလာတိ မဟာဝေလာ, မဟာဝါလိကရာသီတိ အတ္ထော’’တိ. တမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ဝါ ဥရူတိ ဝါလိကာ ဝုစ္စတိ, ဝေလာတိ မရိယာဒါ. ဝေလာတိက္ကမနဟေတု အာဟဋာ ဥရု ဥရုဝေလာတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. ๒๗๙. ในบทว่า เยน อุรุเวลา เสนานิคโม นี้ บทว่า อุรุเวลา มีความว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่ อีกนัยหนึ่ง บทว่า อุรู ท่านเรียกว่า ทราย, บทว่า เวลา คือ ขอบเขต, อุรุเวลา คือ ทรายมากที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ ได้ยินว่า ในอดีตกาล เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่ทรงอุบัติขึ้น กุลบุตรหนึ่งหมื่นคนออกบวชเป็นดาบส อาศัยอยู่ในประเทศนั้น วันหนึ่งได้ประชุมกันตั้งกติกวัตรไว้ว่า 'อันว่ากายกรรมและวจีกรรม ย่อมปรากฏแม้แก่คนอื่น แต่ว่ามโนกรรมไม่ปรากฏ เพราะเหตุนั้น ผู้ใดตรึกกามวิตก พยาบาทวิตก หรือวิหิงสาวิตก ผู้อื่นที่จะคอยโจทก์ผู้นั้นย่อมไม่มี ผู้นั้นพึงโจทก์ตนด้วยตนเอง แล้วนำทรายมาด้วยกระทงใบไม้ โปรยลงในที่นี้ นี้เป็นทัณฑกรรมของผู้นั้น' จำเดิมแต่นั้นมา ผู้ใดตรึกวิตกเช่นนั้น ผู้นั้นก็นำทรายมาด้วยกระทงใบไม้โปรยลงในที่นั้น ด้วยประการฉะนี้ กองทรายใหญ่จึงเกิดขึ้นในที่นั้นโดยลำดับ ต่อมา ชนรุ่นหลังได้ล้อมกองทรายนั้นไว้แล้วสร้างเป็นเจดียสถาน ท่านหมายถึงกองทรายนั้นจึงกล่าวว่า 'อุรุเวลา มีความว่า หาดทรายใหญ่, กองทรายใหญ่' และท่านก็หมายถึงกองทรายนั้นนั่นแหละจึงกล่าวว่า 'อีกนัยหนึ่ง บทว่า อุรู ท่านเรียกว่า ทราย, บทว่า เวลา คือ ขอบเขต, อุรุเวลา คือ ทรายมากที่ถูกนำมาเพราะเหตุแห่งการล่วงละเมิดขอบเขต พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้' သေနာနိဂမောတိ သေနာယ နိဂမော. ပဌမကပ္ပိကာနံ ကိရ တသ္မိံ ဌာနေ သေနာနိဝေသော အဟောသိ; တသ္မာ သော ပဒေသော သေနာနိဂမောတိ ဝုစ္စတိ. ‘‘သေနာနိ-ဂါမော’’တိပိ ပါဌော. သေနာနီ နာမ သုဇာတာယ ပိတာ, တဿ ဂါမောတိ အတ္ထော. တဒဝသရိန္တိ တတ္ထ ဩသရိံ. ရမဏီယံ ဘူမိဘာဂန္တိ သုပုပ္ဖိတနာနပ္ပကာရဇလဇထလဇပုပ္ဖဝိစိတ္တံ မနောရမ္မံ ဘူမိဘာဂံ. ပါသာဒိကဉ္စ ဝနသဏ္ဍန္တိ မောရပိဉ္ဆကလာပသဒိသံ ပသာဒဇနနဝနသဏ္ဍဉ္စ အဒ္ဒသံ. နဒိဉ္စ သန္ဒန္တိန္တိ သန္ဒမာနဉ္စ မဏိက္ခန္ဓသဒိသံ ဝိမလနီလသီတလသလိလံ နေရဉ္ဇရံ နဒိံ အဒ္ဒသံ. သေတကန္တိ ပရိသုဒ္ဓံ နိက္ကဒ္ဒမံ. သုပတိတ္ထန္တိ အနုပုဗ္ဗဂမ္ဘီရေဟိ သုန္ဒရေဟိ တိတ္ထေဟိ ဥပေတံ. ရမဏီယန္တိ ရဇတပဋ္ဋသဒိသံ ဝိပ္ပကိဏ္ဏဝါလိကံ ပဟူတမစ္ဆကစ္ဆပံ အဘိရာမဒဿနံ. သမန္တာ စ ဂေါစရဂါမန္တိ တဿ ပဒေသဿ သမန္တာ အဝိဒူရေ ဂမနာဂမနသမ္ပန္နံ သမ္ပတ္တပဗ္ဗဇိတာနံ သုလဘပိဏ္ဍံ ဂေါစရဂါမဉ္စ အဒ္ဒသံ. အလံ ဝတာတိ သမတ္ထံ ဝတ. တတ္ထေဝ နိသီဒိန္တိ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသဇ္ဇံ သန္ဓာယာဟ. ဥပရိသုတ္တသ္မိဉှိ တတ္ထေဝါတိ ဒုက္ကရကာရိကဋ္ဌာနံ အဓိပ္ပေတံ, ဣဓ ပန ဗောဓိပလ္လင်္ကော. တေနာဟ – ‘‘တတ္ထေဝ နိသီဒိ’’န္တိ. အလမိဒံ ပဓာနာယာတိ ဣဒံ ဌာနံ ပဓာနတ္ထာယ သမတ္ထန္တိ ဧဝံ စိန္တေတွာ နိသီဒိန္တိ အတ္ထော. บทว่า เสนานิคโม คือ ที่อยู่ของเหล่าเสนา. ได้ยินมาว่า ในปฐมกัป ในที่นั้นได้มีการตั้งค่ายทัพของมนุษย์ทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น สถานที่นั้นจึงถูกเรียกว่าเสนานิคม. อีกอย่างหนึ่งมีบทว่า เสนานิคาโม. เสนาบดีเป็นชื่อของบิดานางสุชาดา มีความหมายว่าเป็นหมู่บ้านของเสนาบดีนั้น. บทว่า ตทวสริง คือ เราได้เข้าไปในที่นั้น. บทว่า รมณียํ ภูมิภาคํ คือ ภาคพื้นอันน่ารื่นรมย์ใจ วิจิตรด้วยดอกไม้นานาชนิดทั้งที่เกิดในน้ำและบนบกที่บานสะพรั่ง. บทว่า ปาสาทิกญฺจ วนสณฺฑํ คือ เราได้เห็นแนวป่าอันก่อให้เกิดความเลื่อมใส ดุจกำหางนกยูง. บทว่า นทิญฺจ สนฺทนฺตึ คือ เราได้เห็นแม่น้ำเนรัญชราซึ่งกำลังไหล มีน้ำใสสะอาด สีเขียว เย็น ดุจกองแก้วมณี. บทว่า เสตกํ คือ บริสุทธิ์ ปราศจากเปือกตม. บทว่า สุปติตฺถํ คือ ประกอบด้วยท่าอันดีงามที่ลึกลงไปโดยลำดับ. บทว่า รมณียํ คือ มีหาดทรายเกลื่อนกลาดดุจแผ่นเงิน มีปลาและเต่าชุกชุม น่าดูน่าชมยิ่งนัก. บทว่า สมนฺตา จ โคจรคามํ คือ เราได้เห็นโคจรคามในที่ไม่ไกลโดยรอบแห่งประเทศนั้น ซึ่งสมบูรณ์ด้วยการไปมา เป็นที่ที่บรรพชิตผู้มาถึงแล้วหาบิณฑบาตได้ง่าย. บทว่า อลํ วต คือ สมควรหนอ. บทว่า ตตฺเถว นิสีทึ ตรัสหมายถึงการประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์. เพราะในสูตรเบื้องบน บทว่า ตตฺเถว หมายถึงสถานที่บำเพ็ญทุกรกิริยา แต่ในที่นี้หมายถึงโพธิบัลลังก์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า ตตฺเถว นิสีทึ. บทว่า อลํ อิทํ ปธานาย มีความหมายว่า ทรงดำริว่า "สถานที่นี้สมควรเพื่อความเพียร" ฉะนี้แล้วจึงประทับนั่ง. ၂၈၀. အဇ္ဈဂမန္တိ အဓိဂစ္ဆိံ ပဋိလဘိံ. ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနန္တိ သဗ္ဗဓမ္မဒဿနသမတ္ထဉ္စ မေ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥဒပါဒိ. အကုပ္ပာ မေ ဝိမုတ္တီတိ မယှံ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ အကုပ္ပတာယ စ အကုပ္ပာရမ္မဏတာယ စ အကုပ္ပာ, သာ ဟိ ရာဂါဒီဟိ န ကုပ္ပတီတိ အကုပ္ပတာယပိ အကုပ္ပာ, အကုပ္ပံ နိဗ္ဗာနမဿာရမ္မဏန္တိပိ အကုပ္ပာ. အယမန္တိမာ ဇာတီတိ အယံ သဗ္ဗပစ္ဆိမာ ဇာတိ. နတ္ထိ [Pg.80] ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါတိ ဣဒါနိ မေ ပုန ပဋိသန္ဓိ နာမ နတ္ထီတိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏမ္ပိ မေ ဥပ္ပန္နန္တိ ဒဿေတိ. ๒๘๐. บทว่า อชฺฌคมํ คือ เราได้บรรลุแล้ว ได้แล้ว. บทว่า ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ คือ สัพพัญญุตญาณอันสามารถเห็นธรรมทั้งปวงได้เกิดขึ้นแก่เรา. บทว่า อกุปฺปา เม วิมุตฺติ คือ อรหัตตผลวิมุตติของเราไม่กำเริบ เพราะความไม่กำเริบและเพราะมีอารมณ์ที่ไม่กำเริบ, จริงอยู่ วิมุตตินั้นไม่กำเริบเพราะราคะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าไม่กำเริบแม้เพราะความไม่กำเริบ, และพระนิพพานอันไม่กำเริบเป็นอารมณ์ของวิมุตตินั้น เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่าไม่กำเริบ. บทว่า อยํ อนฺติมา ชาติ คือ ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย. บทว่า นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว แสดงว่า ปัจจเวกขณญาณได้เกิดขึ้นแก่เราแล้วว่า "บัดนี้ ปฏิสนธิชื่อว่าภพใหม่ย่อมไม่มีแก่เรา" อย่างนี้. ၂၈၁. အဓိဂတောတိ ပဋိဝိဒ္ဓေါ. ဓမ္မောတိ စတုသစ္စဓမ္မော. ဂမ္ဘီရောတိ ဥတ္တာနဘာဝပဋိက္ခေပဝစနမေတံ. ဒုဒ္ဒသောတိ ဂမ္ဘီရတ္တာဝ ဒုဒ္ဒသော ဒုက္ခေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော, န သက္ကာ သုခေန ဒဋ္ဌုံ. ဒုဒ္ဒသတ္တာဝ ဒုရနုဗောဓော, ဒုက္ခေန အဝဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော, န သက္ကာ သုခေန အဝဗုဇ္ဈိတုံ. သန္တောတိ နိဗ္ဗုတော. ပဏီတောတိ အတပ္ပကော. ဣဒံ ဒွယံ လောကုတ္တရမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အတက္ကာဝစရောတိ တက္ကေန အဝစရိတဗ္ဗော ဩဂါဟိတဗ္ဗော န ဟောတိ, ဉာဏေနေဝ အဝစရိတဗ္ဗော. နိပုဏောတိ သဏှော. ပဏ္ဍိတဝေဒနီယောတိ သမ္မာပဋိပဒံ ပဋိပန္နေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာလယရာမာတိ သတ္တာ ပဉ္စသု ကာမဂုဏေသု အလ္လီယန္တိ. တသ္မာ တေ အာလယာတိ ဝုစ္စန္တိ. အဋ္ဌသတတဏှာဝိစရိတာနိ အာလယန္တိ, တသ္မာ အာလယာတိ ဝုစ္စန္တိ. တေဟိ အာလယေဟိ ရမန္တီတိ အာလယရာမာ. အာလယေသု ရတာတိ အာလယရတာ. အာလယေသု သုဋ္ဌု မုဒိတာတိ အာလယသမ္မုဒိတာ. ယထေဝ ဟိ သုသဇ္ဇိတံ ပုပ္ဖဖလဘရိတရုက္ခာဒိသမ္ပန္နံ ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌော ရာဇာ တာယ တာယ သမ္ပတ္တိယာ ရမတိ, သမ္မုဒိတော အာမောဒိတပမောဒိတော ဟောတိ, န ဥက္ကဏ္ဌတိ, သာယမ္ပိ နိက္ခမိတုံ န ဣစ္ဆတိ; ဧဝမိမေဟိပိ ကာမာလယတဏှာလယေဟိ သတ္တာ ရမန္တိ, သံသာရဝဋ္ဋေ သမ္မုဒိတာ အနုက္ကဏ္ဌိတာ ဝသန္တိ. တေန နေသံ ဘဂဝါ ဒုဝိဓမ္ပိ အာလယံ ဥယျာနဘူမိံ ဝိယ ဒဿေန္တော ‘‘အာလယရာမာ’’တိအာဒိမာဟ. ๒๘๑. บทว่า อธิคโต คือ แทงตลอดแล้ว. บทว่า ธมฺโม คือ จตุสัจจธรรม. บทว่า คมฺภีโร เป็นคำปฏิเสธความตื้น. บทว่า ทุทฺทโส คือ เห็นได้ยากเพราะความลึกซึ้งนั่นเอง พึงเห็นได้โดยยาก ไม่อาจเห็นได้โดยง่าย. เพราะความเห็นได้ยากนั่นเอง จึงชื่อว่า ทุรนุโพโธ คือ รู้ตามได้ยาก พึงรู้แจ้งได้โดยยาก ไม่อาจรู้แจ้งได้โดยง่าย. บทว่า สนฺโต คือ ดับแล้ว. บทว่า ปณีโต คือ ประณีต. สองบทนี้กล่าวหมายถึงโลกุตรธรรมเท่านั้น. บทว่า อตกฺกาวจโร คือ ไม่ใช่สภาวะที่พึงหยั่งลงด้วยการตรึก พึงหยั่งลงด้วยญาณเท่านั้น. บทว่า นิปุโณ คือ ละเอียด. บทว่า ปณฺฑิตเวทนีโย คือ อันบัณฑิตผู้ปฏิบัติสัมมาปฏิปทาพึงรู้. บทว่า อาลยรามา คือ สัตว์ทั้งหลายย่อมติดอยู่ในกามคุณ ๕ เพราะเหตุนั้น กามคุณเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่าอาลัย. ตัณหาวิจริต ๑๐๘ ย่อมเป็นที่อาลัย เพราะเหตุนั้นจึงถูกเรียกว่าอาลัย. สัตว์ทั้งหลายย่อมยินดีในอาลัยเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาลยรามา. ยินดีแล้วในอาลัยทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาลยรตา. บันเทิงดีแล้วในอาลัยทั้งหลาย เหตุนั้นจึงชื่อว่าอาลยสัมมุทิตา. เปรียบเหมือนพระราชาเสด็จเข้าไปในอุทยานที่ตกแต่งอย่างดี สมบูรณ์ด้วยต้นไม้ที่เต็มไปด้วยดอกและผลเป็นต้น ย่อมทรงเพลิดเพลินด้วยสมบัตินั้นๆ ทรงบันเทิงร่าเริงยินดี ไม่ทรงเบื่อหน่าย แม้ในเวลาเย็นก็ไม่ทรงปรารถนาจะเสด็จออก ฉันใด สัตว์ทั้งหลายเหล่านี้ก็ฉันนั้น ย่อมเพลิดเพลินด้วยกามาลัยและตัณหาลัยเหล่านี้ บันเทิงไม่เบื่อหน่ายอยู่ในสังสารวัฏ. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงอาลัยทั้งสองประเภทแก่สัตว์เหล่านั้นดุจภูมิอุทยาน จึงตรัสคำมีอาทิว่า อาลยรามา. ယဒိဒန္တိ နိပါတော, တဿ ဌာနံ သန္ဓာယ ‘‘ယံ ဣဒ’’န္တိ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ သန္ဓာယ ‘‘ယော အယ’’န္တိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါတိ ဣမေသံ ပစ္စယာ ဣဒပ္ပစ္စယာ; ဣဒပ္ပစ္စယာ ဧဝ ဣဒပ္ပစ္စယတာ; ဣဒပ္ပစ္စယတာ စ သာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ စာတိ ဣဒပ္ပစ္စယတာပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ. သင်္ခါရာဒိပစ္စယာနမေတံ အဓိဝစနံ. သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိအာဒိ သဗ္ဗံ နိဗ္ဗာနမေဝ. ယသ္မာ ဟိ တံ အာဂမ္မ သဗ္ဗသင်္ခါရဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ သမ္မန္တိ ဝူပသမ္မန္တိ, တသ္မာ သဗ္ဗသင်္ခါရသမထောတိ ဝုစ္စတိ. ယသ္မာ စ တံ အာဂမ္မ သဗ္ဗေ ဥပဓယော ပဋိနိဿဋ္ဌာ ဟောန္တိ, သဗ္ဗာ တဏှာ ခီယန္တိ, သဗ္ဗေ ကိလေသရာဂါ ဝိရဇ္ဇန္တိ, သဗ္ဗံ ဒုက္ခံ နိရုဇ္ဈတိ; တသ္မာ သဗ္ဗူပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ တဏှာက္ခယော ဝိရာဂေါ နိရောဓောတိ ဝုစ္စတိ. သာ ပနေသာ တဏှာ ဘဝေန ဘဝံ, ဖလေန ဝါ သဒ္ဓိံ ကမ္မံ ဝိနတိ သံသိဗ္ဗတီတိ [Pg.81] ကတွာ ဝါနန္တိ ဝုစ္စတိ, တတော နိက္ခန္တံ ဝါနတောတိ နိဗ္ဗာနံ. သော မမဿ ကိလမထောတိ ယာ အဇာနန္တာနံ ဒေသနာ နာမ, သော မမ ကိလမထော အဿ, သာ မမ ဝိဟေသာ အဿာတိ အတ္ထော. ကာယကိလမထော စေဝ ကာယဝိဟေသာ စ အဿာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိတ္တေ ပန ဥဘယမ္ပေတံ ဗုဒ္ဓါနံ နတ္ထိ. အပိဿူတိ အနုဗြူဟနတ္ထေ နိပါတော, သော ‘‘န ကေဝလံ ဧတဒဟောသိ, ဣမာပိ ဂါထာ ပဋိဘံသူ’’တိ ဒီပေတိ. မန္တိ မမ. အနစ္ဆရိယာတိ အနုအစ္ဆရိယာ. ပဋိဘံသူတိ ပဋိဘာနသင်္ခါတဿ ဉာဏဿ ဂေါစရာ အဟေသုံ; ပရိဝိတက္ကယိတဗ္ဗတံ ပါပုဏိံသု. บทว่า ยทิทํ เป็นนิบาต พึงเห็นความหมายอย่างนี้ว่า หมายถึงสถานที่ จึงเป็น "ยํ อิทํ" หมายถึงปฏิจจสมุปบาท จึงเป็น "โย อยํ". บทว่า อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปาโท คือ ปัจจัยของธรรมเหล่านี้ชื่อว่าอิทัปปัจจัย, อิทัปปัจจัยนั่นแหละชื่อว่าอิทัปปัจจยตา, อิทัปปัจจยตานั้นด้วย เป็นปฏิจจสมุปบาทด้วย เหตุนั้นจึงชื่อว่าอิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท. นี้เป็นชื่อของปัจจัยทั้งหลายมีสังขารเป็นต้น. บททั้งหมดมีอาทิว่า สพฺพสงฺขารสมโถ เป็นชื่อของพระนิพพานทั้งสิ้น. เพราะอาศัยพระนิพพานนั้น ความหวั่นไหวแห่งสังขารทั้งปวงย่อมสงบระงับ เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัพพสังขารสมถะ. และเพราะอาศัยพระนิพพานนั้น อุปธิทั้งปวงย่อมถูกสละคืน ตัณหาทั้งปวงย่อมสิ้นไป กิเลสราคะทั้งปวงย่อมคลายไป ทุกข์ทั้งปวงย่อมดับไป เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า สัพพูปธิปฏินิสสัคคะ ตัณหักขยะ วิราคะ นิโรธะ. ก็ตัณหานั้นย่อมร้อยรัด คือเย็บกรรมไว้กับภพด้วยภพ หรือกับผล เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า วานะ, ธรรมที่ออกจากวานะนั้นชื่อว่า นิพพาน. บทว่า โส มมสฺส กิลมโถ มีความหมายว่า การแสดงธรรมแก่ผู้ไม่รู้ทั้งหลายใด การแสดงธรรมนั้นพึงเป็นความลำบากแก่เรา การแสดงธรรมนั้นพึงเป็นความเบียดเบียนแก่เรา. เป็นอันกล่าวว่า ความลำบากทางพระวรกายและความเบียดเบียนทางพระวรกายพึงมี. แต่ในพระทัยของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ทั้งสองอย่างนี้ไม่มี. บทว่า อปิสฺสุ เป็นนิบาตในอรรถว่าเพิ่มเติม นิบาตนั้นแสดงว่า "มิใช่แต่ความคิดนั้นเท่านั้นที่ได้เกิดขึ้น แม้คาถาเหล่านี้ก็ได้ปรากฏขึ้น". บทว่า มํ คือ ของเรา. บทว่า อนจฺฉริยา คือ น่าอัศจรรย์ยิ่งนัก. บทว่า ปฏิภํสุ คือ ได้เป็นอารมณ์ของญาณที่เรียกว่าปฏิภาณ ถึงความเป็นสภาวะที่พึงตรึกตรอง. ကိစ္ဆေနာတိ ဒုက္ခေန, န ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ စတ္တာရောပိ မဂ္ဂါ သုခပ္ပဋိပဒါဝ ဟောန္တိ. ပါရမီပူရဏကာလေ ပန သရာဂသဒေါသသမောဟဿေဝ သတော အာဂတာဂတာနံ ယာစကာနံ, အလင်္ကတပ္ပဋိယတ္တံ သီသံ ကန္တိတွာ, ဂလလောဟိတံ နီဟရိတွာ, သုအဉ္ဇိတာနိ အက္ခီနိ ဥပ္ပာဋေတွာ, ကုလဝံသပ္ပဒီပံ ပုတ္တံ မနာပစာရိနိံ ဘရိယန္တိ ဧဝမာဒီနိ ဒေန္တဿ, အညာနိ စ ခန္တိဝါဒိသဒိသေသု အတ္တဘာဝေသု ဆေဇ္ဇဘေဇ္ဇာဒီနိ ပါပုဏန္တဿ အာဂမနိယပဋိပဒံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဟလန္တိ ဧတ္ထ ဟ-ကာရော နိပါတမတ္တော, အလန္တိ အတ္ထော. ပကာသိတုန္တိ ဒေသိတုံ, ဧဝံ ကိစ္ဆေန အဓိဂတဿ ဓမ္မဿ အလံ ဒေသိတုံ, ပရိယတ္တံ ဒေသိတုံ, ကော အတ္ထော ဒေသိတေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရာဂဒေါသပရေတေဟီတိ ရာဂဒေါသပရိဖုဋ္ဌေဟိ ရာဂဒေါသာနုဂတေဟိ ဝါ. บทว่า กิจฺเฉน หมายถึง โดยลำบาก, ไม่ใช่หมายถึงโดยทุกขปฏิปทา. จริงอยู่ มรรคทั้ง ๔ ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายล้วนเป็นสุขปฏิปทาทั้งนั้น. แต่ในกาลที่ทรงบำเพ็ญบารมี ทรงหมายถึงอาคมนียปฏิปทาของพระโพธิสัตว์ผู้ยังเป็นไปกับด้วยราคะ โทสะ และโมหะ ผู้ทรงตัดพระเศียรที่ประดับตกแต่งแล้ว, ทรงควักพระโลหิตที่ลำคอ, ทรงควักพระเนตรทั้งสองที่หยอดดีแล้ว, ทรงประทานพระโอรสผู้เป็นประทีปแห่งวงศ์ตระกูล และพระชายาผู้มีปกติประพฤติเป็นที่พอพระทัย เป็นต้น แก่ยาจกทั้งหลายผู้มาแล้วๆ และผู้ทรงถึงซึ่งการตัดการทำลายเป็นต้นในอัตภาพอื่นทั้งหลายเช่นเป็นขันติวาทีดาบสเป็นต้น จึงตรัสคำนี้ไว้. ในบทว่า ห อลํ นี้ ห-อักษร เป็นเพียงนิบาต มีความหมายว่า อลํ (พอแล้ว). บทว่า ปกาเสตุํ คือ เพื่อจะแสดง. ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า "ไม่ควรเพื่อจะแสดงธรรมที่บรรลุแล้วโดยยากอย่างนี้, ไม่ควรเพื่อจะแสดงธรรมที่ศึกษามาแล้ว, ประโยชน์อะไรด้วยการแสดง". บทว่า ราคโทสปเรเตหิ คือ อันราคะและโทสะถูกต้องแล้ว หรืออันราคะและโทสะติดตามไปแล้ว. ပဋိသောတဂါမိန္တိ နိစ္စာဒီနံ ပဋိသောတံ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ အသုဘန္တိ ဧဝံ ဂတံ စတုသစ္စဓမ္မံ. ရာဂရတ္တာတိ ကာမရာဂေန ဘဝရာဂေန ဒိဋ္ဌိရာဂေန စ ရတ္တာ. န ဒက္ခန္တီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာ အသုဘန္တိ ဣမိနာ သဘာဝေန န ပဿိဿန္တိ, တေ အပဿန္တေ ကော သက္ခိဿတိ ဧဝံ ဂါဟာပေတုံ. တမောခန္ဓေန အာဝုဋာတိ အဝိဇ္ဇာရာသိနာ အဇ္ဈောတ္ထတာ. บทว่า ปฏิโสตคามึ หมายถึง จตุสัจจธรรมอันเป็นไปทวนกระแสต่อสภาวะมีความเที่ยงเป็นต้น คือ (เป็นธรรมที่แสดงว่า) ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม. บทว่า ราครตฺตา คือ ผู้กำหนัดแล้วด้วยกามราคะ ภวราคะ และทิฏฐิราคะ. บทว่า น ทกฺขนฺติ คือ จักไม่เห็นโดยสภาวะนี้ว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ไม่งาม, เมื่อสัตว์เหล่านั้นไม่เห็นอยู่ ใครเล่าจักสามารถให้ถือเอาได้อย่างนี้. บทว่า ตโมกฺขนฺเธน อาวุฏา คือ ถูกกองอวิชชาครอบงำแล้ว. ၂၈၂. အပ္ပောဿုက္ကတာယာတိ နိရုဿုက္ကဘာဝေန, အဒေသေတုကာမတာယာတိ အတ္ထော. ကသ္မာ ပနဿ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ, နနု ဧသ မုတ္တော မောစေဿာမိ, တိဏ္ဏော တာရေဿာမိ. ๒๘๒. บทว่า อปฺโปสฺสุกฺกตาย หมายถึง โดยความเป็นผู้ไม่มีความขวนขวาย, อธิบายว่า โดยความเป็นผู้ไม่ปรารถนาจะแสดง. ก็เพราะเหตุไรเล่า จิตของพระองค์จึงน้อมไปอย่างนั้น, ก็พระองค์นี้ (ทรงตั้งปณิธานไว้มิใช่หรือว่า) เราพ้นแล้ว จักให้ผู้อื่นพ้น, เราข้ามแล้ว จักให้ผู้อื่นข้าม. ‘‘ကိံ မေ အညာတဝေသေန, ဓမ္မံ သစ္ဆိကတေနိဓ; သဗ္ဗညုတံ ပါပုဏိတွာ, တာရယိဿံ သဒေဝက’’န္တိ. (ဗု. ဝံ. ၂.၅၆) – "ประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการทำธรรมให้แจ้งในโลกนี้ในเพศที่ไม่ปรากฏ (คือสาวก), เราบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว จักให้โลกพร้อมทั้งเทวโลกข้ามพ้น" ดังนี้. ပတ္ထနံ [Pg.82] ကတွာ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တောတိ. သစ္စမေတံ, တဒေဝံ ပစ္စဝေက္ခဏာနုဘာဝေန ပနဿ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ. တဿ ဟိ သဗ္ဗညုတံ ပတွာ သတ္တာနံ ကိလေသဂဟနတံ, ဓမ္မဿ စ ဂမ္ဘီရတံ ပစ္စဝေက္ခန္တဿ သတ္တာနံ ကိလေသဂဟနတာ စ ဓမ္မဂမ္ဘီရတာ စ သဗ္ဗာကာရေန ပါကဋာ ဇာတာ. အထဿ ‘‘ဣမေ သတ္တာ ကဉ္ဇိကပုဏ္ဏာ လာဗု ဝိယ, တက္ကဘရိတာ စာဋိ ဝိယ, ဝသာတေလပီတပိလောတိကာ ဝိယ, အဉ္ဇနမက္ခိတဟတ္ထော ဝိယ စ ကိလေသဘရိတာ အတိသံကိလိဋ္ဌာ ရာဂရတ္တာ ဒေါသဒုဋ္ဌာ မောဟမူဠှာ, တေ ကိံ နာမ ပဋိဝိဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ စိန္တယတော ကိလေသဂဟနပစ္စဝေက္ခဏာနုဘာဝေနာပိ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ. (พระองค์) ทรงกระทำความปรารถนา บำเพ็ญบารมีทั้งหลายแล้ว บรรลุสัพพัญญุตญาณแล้วมิใช่หรือ. คำนั้นจริง, แต่ว่าจิตของพระองค์น้อมไปอย่างนั้นด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาเห็นอย่างนั้น. จริงอยู่ เมื่อพระองค์นั้นทรงบรรลุสัพพัญญุตญาณแล้ว ทรงพิจารณาถึงความที่สัตว์ทั้งหลายถูกกิเลสยึดถือไว้ และความที่ธรรมลึกซึ้ง, ความที่สัตว์ทั้งหลายถูกกิเลสยึดถือไว้และความที่ธรรมลึกซึ้งก็ได้ปรากฏชัดโดยอาการทั้งปวง. ครั้งนั้น เมื่อพระองค์ทรงดำริว่า "สัตว์เหล่านี้เต็มไปด้วยกิเลส เศร้าหมองยิ่งนัก เหมือนน้ำเต้าที่เต็มด้วยน้ำข้าว, เหมือนหม้อที่เต็มด้วยเปรียง, เหมือนผ้าขี้ริ้วที่ชุ่มด้วยน้ำมันไขข้อ, และเหมือนมือที่เปื้อนด้วยยาหยอดตา, เป็นผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกโทสะประทุษร้าย หลงด้วยโมหะ, สัตว์เหล่านั้นจักตรัสรู้ได้อย่างไรหนอ" จิตของพระองค์ก็น้อมไปอย่างนั้น แม้ด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาเห็นความที่สัตว์ทั้งหลายถูกกิเลสยึดถือไว้. ‘‘အယဉ္စ ဓမ္မော ပထဝီသန္ဓာရကဥဒကက္ခန္ဓော ဝိယ ဂမ္ဘီရော, ပဗ္ဗတေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဌပိတော သာသပေါ ဝိယ ဒုဒ္ဒသော, သတဓာ ဘိန္နဿ ဝါလဿ ကောဋိယာ ကောဋိပဋိပါဒနံ ဝိယ ဒုရနုဗောဓော. နနု မယာ ဟိ ဣမံ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ ဝါယမန္တေန အဒိန္နံ ဒါနံ နာမ နတ္ထိ, အရက္ခိတံ သီလံ နာမ နတ္ထိ, အပရိပူရိတာ ကာစိ ပါရမီ နာမ နတ္ထိ? တဿ မေ နိရုဿာဟံ ဝိယ မာရဗလံ ဝိဓမန္တဿာပိ ပထဝီ န ကမ္ပိတ္ထ, ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တဿာပိ န ကမ္ပိတ္ထ, မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ သောဓေန္တဿာပိ န ကမ္ပိတ္ထ, ပစ္ဆိမယာမေ ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿေဝ မေ ဒသသဟဿိလောကဓာတု ကမ္ပိတ္ထ. ဣတိ မာဒိသေနာပိ တိက္ခဉာဏေန ကိစ္ဆေနေဝါယံ ဓမ္မော ပဋိဝိဒ္ဓေါ, တံ လောကိယမဟာဇနာ ကထံ ပဋိဝိဇ္ဈိဿန္တီ’’တိ ဓမ္မဂမ္ဘီရတာပစ္စဝေက္ခဏာနုဘာဝေနာပိ ဧဝံ စိတ္တံ နမီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. "และธรรมนี้ลึกซึ้งเหมือนห้วงน้ำที่รองรับแผ่นดิน, เห็นได้ยากเหมือนเมล็ดพันธุ์ผักกาดที่ถูกภูเขาปิดบังไว้, รู้ตามได้ยากเหมือนการทำให้ปลายต่อปลายของเส้นผมที่ถูกผ่าออกเป็นร้อยเส้นจรดกัน. ก็เมื่อเราพากเพียรเพื่อจะตรัสรู้ธรรมนี้ ทานที่ชื่อว่าไม่ได้ให้แล้ว ย่อมไม่มี, ศีลที่ชื่อว่าไม่ได้รักษาแล้ว ย่อมไม่มี, บารมีอย่างใดอย่างหนึ่งที่ชื่อว่าไม่ได้บำเพ็ญให้เต็มแล้ว ย่อมไม่มีมิใช่หรือ? เมื่อเรานั้นกำจัดกำลังของมารประดุจผู้ไม่มีความเพียร แผ่นดินก็มิได้หวั่นไหว, แม้เมื่อระลึกถึงบุพเพนิวาสในปฐมยาม ก็มิได้หวั่นไหว, แม้เมื่อชำระทิพพจักขุในมัชฌิมยาม ก็มิได้หวั่นไหว, แต่ในปัจฉิมยาม เมื่อเราตรัสรู้ปฏิจจสมุปบาทเท่านั้น หมื่นโลกธาตุก็หวั่นไหว. ด้วยเหตุนี้ ธรรมนี้แม้เราผู้มีญาณแก่กล้าเช่นนี้ก็ยังตรัสรู้ได้โดยยาก, มหาชนชาวโลกจักตรัสรู้ธรรมนั้นได้อย่างไร" พึงทราบว่า จิตของพระองค์น้อมไปอย่างนั้น แม้ด้วยอานุภาพแห่งการพิจารณาเห็นความที่ธรรมลึกซึ้ง ดังนี้. အပိစ ဗြဟ္မုနာ ယာစိတေ ဒေသေတုကာမတာယပိဿ ဧဝံ စိတ္တံ နမိ. ဇာနာတိ ဟိ ဘဂဝါ – ‘‘မမ အပ္ပောဿုက္ကတာယ စိတ္တေ နမမာနေ မံ မဟာဗြဟ္မာ ဓမ္မဒေသနံ ယာစိဿတိ, ဣမေ စ သတ္တာ ဗြဟ္မဂရုကာ, တေ ‘သတ္ထာ ကိရ ဓမ္မံ န ဒေသေတုကာမော အဟောသိ, အထ နံ မဟာဗြဟ္မာ ယာစိတွာ ဒေသာပေသိ, သန္တော ဝတ, ဘော, ဓမ္မော ပဏီတော ဝတ, ဘော, ဓမ္မော’တိ မညမာနာ သုဿူသိဿန္တီ’’တိ. ဣဒမ္ပိဿ ကာရဏံ ပဋိစ္စ အပ္ပောဿုက္ကတာယ စိတ္တံ နမိ, နော ဓမ္မဒေသနာယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. อีกอย่างหนึ่ง แม้เพื่อจะทรงมีความปรารถนาที่จะแสดงเมื่อท้าวพรหมทูลอาราธนาแล้ว จิตของพระองค์ก็น้อมไปอย่างนั้น. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า "เมื่อจิตของเราน้อมไปเพื่อความไม่ขวนขวาย ท้าวมหาพรหมจักทูลอาราธนาเราให้แสดงธรรม, และสัตว์เหล่านี้ก็มีความเคารพในท้าวพรหม, สัตว์เหล่านั้นเมื่อสำคัญว่า 'ได้ยินว่า พระศาสดาทรงไม่ปรารถนาจะแสดงธรรม, ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาแล้วจึงทรงแสดง, ดูก่อนท่านผู้เจริญ ธรรมสงบหนอ, ดูก่อนท่านผู้เจริญ ธรรมประณีตหนอ' ดังนี้แล้ว จักตั้งใจฟัง". อาศัยเหตุแม้ข้อนี้ของพระองค์ จิตจึงน้อมไปเพื่อความไม่ขวนขวาย, ไม่ใช่ (น้อมไปเพื่อ) การไม่แสดงธรรม พึงทราบดังนี้. သဟမ္ပတိဿာတိ သော ကိရ ကဿပဿ ဘဂဝတော သာသနေ သဟကော နာမ ထေရော ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ကပ္ပာယုကဗြဟ္မာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော. တတြ နံ သဟမ္ပတိဗြဟ္မာတိ ပဋိသဉ္ဇာနန္တိ, တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဗြဟ္မုနော [Pg.83] သဟမ္ပတိဿာ’’တိ. နဿတိ ဝတ, ဘောတိ သော ကိရ ဣမံ သဒ္ဒံ တထာ နိစ္ဆာရေသိ, ယထာ ဒသသဟဿိလောကဓာတုဗြဟ္မာနော သုတွာ သဗ္ဗေ သန္နိပတိံသု. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယသ္မိံ နာမ လောကေ. ပုရတော ပါတုရဟောသီတိ တေဟိ ဒသဟိ ဗြဟ္မသဟဿေဟိ သဒ္ဓိံ ပါတုရဟောသိ. အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာတိ ပညာမယေ အက္ခိမှိ အပ္ပံ ပရိတ္တံ ရာဂဒေါသမောဟရဇံ ဧတေသံ, ဧဝံသဘာဝါတိ အပ္ပရဇက္ခဇာတိကာ. အဿဝနတာတိ အဿဝနတာယ. ဘဝိဿန္တီတိ ပုရိမဗုဒ္ဓေသု ဒသပုညကိရိယဝသေန ကတာဓိကာရာ ပရိပါကဂတပဒုမာနိ ဝိယ သူရိယရသ္မိသမ္ဖဿံ, ဓမ္မဒေသနံယေဝ အာကင်္ခမာနာ စတုပ္ပဒိကဂါထာဝသာနေ အရိယဘူမိံ ဩက္ကမနာရဟာ န ဧကော, န ဒွေ, အနေကသတသဟဿာ ဓမ္မဿ အညာတာရော ဘဝိဿန္တီတိ ဒဿေတိ. บทว่า สหปมฺปติสฺส คือ ได้ยินว่า พรหมนั้น ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะ เป็นพระเถระชื่อว่าสหกะ ยังปฐมฌานให้บังเกิดแล้ว บังเกิดเป็นพรหมมีอายุยืนตลอดกัปในปฐมฌานภูมิ. ในพรหมโลกนั้น เขารู้จักพรหมนั้นว่า สหัมบดีพรหม, ทรงหมายถึงพรหมนั้นจึงตรัสว่า พฺรหฺมุโน สหมฺปติสฺส. บทว่า นสฺสติ วต โภ คือ ได้ยินว่า พรหมนั้นเปล่งเสียงนี้ออกไปโดยประการที่พรหมทั้งหลายในหมื่นโลกธาตุได้ฟังแล้วประชุมกันทั้งหมด. บทว่า ยตฺร หิ นาม คือ ในโลกใด. บทว่า ปุรโต ปาตุรโหสิ คือ ปรากฏพร้อมกับพรหมหนึ่งหมื่นเหล่านั้น. บทว่า อปฺปรชกฺขชาติกา คือ ธุลีคือราคะ โทสะ โมหะ ในจักษุคือปัญญาของสัตว์เหล่านั้นมีน้อย, มีสภาวะอย่างนี้ ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัปปรชักขชาติกา. บทว่า อสฺสวนตา คือ เพราะไม่ได้ฟัง. บทว่า ภวิสฺสนฺติ ทรงแสดงว่า ผู้ได้กระทำอธิการไว้แล้วในพระพุทธเจ้าองค์ก่อนๆ ด้วยอำนาจแห่งปุญญกิริยา ๑๐, ผู้ปรารถนาอยู่แต่พระธรรมเทศนาเท่านั้น เหมือนดอกปทุมที่แก่กล้าแล้วรอคอยสัมผัสแห่งรัศมีพระอาทิตย์, ผู้สมควรจะหยั่งลงสู่อริยภูมิในที่สุดแห่งคาถา ๔ บาท, ผู้รู้แจ้งธรรมจักมีมิใช่คนเดียว, มิใช่สองคน, แต่จักมีหลายแสนคน. ပါတုရဟောသီတိ ပါတုဘဝိ. သမလေဟိ စိန္တိတောတိ သမလေဟိ ဆဟိ သတ္ထာရေဟိ စိန္တိတော. တေ ဟိ ပုရေတရံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သကလဇမ္ဗုဒီပေ ကဏ္ဋကေ ပတ္ထရမာနာ ဝိယ, ဝိသံ သိဉ္စမာနာ ဝိယ စ သမလံ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မံ ဒေသယိံသု. အပါပုရေတန္တိ ဝိဝရ ဧတံ. အမတဿ ဒွါရန္တိ အမတဿ နိဗ္ဗာနဿ ဒွါရဘူတံ အရိယမဂ္ဂံ. သုဏန္တု ဓမ္မံ ဝိမလေနာနုဗုဒ္ဓန္တိ ဣမေ သတ္တာ ရာဂါဒိမလာနံ အဘာဝတော ဝိမလေန သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန အနုဗုဒ္ဓံ စတုသစ္စဓမ္မံ သုဏန္တု တာဝ ဘဂဝါတိ ယာစတိ. บทว่า ปาตุรโหสิ คือ ปรากฏแล้ว. บทว่า สมเลหิ จินฺติโต คือ อันศาสดาทั้ง ๖ ผู้มีมลทินคิดแล้ว. จริงอยู่ ศาสดาเหล่านั้นบังเกิดขึ้นก่อนแล้ว ได้แสดงมิจฉาทิฏฐิธรรมอันมีมลทินในชมพูทวีปทั้งสิ้น ราวกะว่าโปรยหนาม และราวกะว่ารดพิษ. บทว่า อปาปุเรนฺติ คือ ขอพระองค์จงเปิดประตูนั้น. บทว่า อมตสฺส ทฺวารํ คือ อริยมรรคอันเป็นประดุจประตูแห่งอมตนิพพาน. บทว่า สุณนฺตุ ธมฺมํ วิมเลนานุพุทฺธํ คือ ทูลอาราธนาว่า ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอสัตว์เหล่านี้จงฟังจตุสัจจธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้หมดจดเพราะไม่มีมลทินคือราคะเป็นต้นได้ตรัสรู้แล้วโดยชอบเถิด. သေလေ ယထာ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိဋ္ဌိတောတိ သေလမယေ ဧကဂ္ဃနေ ပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ယထာ ဌိတောဝ. န ဟိ တဿ ဌိတဿ ဒဿနတ္ထံ ဂီဝုက္ခိပနပသာရဏာဒိကိစ္စံ အတ္ထိ. တထူပမန္တိ တပ္ပဋိဘာဂံ သေလပဗ္ဗတူပမံ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယထာ သေလပဗ္ဗတမုဒ္ဓနိ ဌိတောဝ စက္ခုမာ ပုရိသော သမန္တတော ဇနတံ ပဿေယျ, တထာ တွမ္ပိ, သုမေဓ, သုန္ဒရပည-သဗ္ဗညုတညာဏေန သမန္တစက္ခု ဘဂဝါ ဓမ္မမယံ ပါသာဒမာရုယှ သယံ အပေတသောကော သောကာဝတိဏ္ဏံ ဇာတိဇရာဘိဘူတံ ဇနတံ အဝေက္ခဿု ဥပဓာရယ ဥပပရိက္ခ. အယံ ပနေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ယထာ ဟိ ပဗ္ဗတပါဒေ သမန္တာ မဟန္တံ ခေတ္တံ ကတွာ တတ္ထ ကေဒါရပါဠီသု ကုဋိကာယော ကတွာ ရတ္တိံ အဂ္ဂိံ ဇာလေယျုံ. စတုရင်္ဂသမန္နာဂတဉ္စ အန္ဓကာရံ အဿ, အထ တဿ ပဗ္ဗတဿ မတ္ထကေ ဌတွာ စက္ခုမတော ပုရိသဿ ဘူမိံ ဩလောကယတော နေဝ ခေတ္တံ, န ကေဒါရပါဠိယော, န ကုဋိယော, န တတ္ထ သယိတမနုဿာ ပညာယေယျုံ. ကုဋိကာသု ပန [Pg.84] အဂ္ဂိဇာလာမတ္တကမေဝ ပညာယေယျ. ဧဝံ ဓမ္မပါသာဒံ အာရုယှ သတ္တနိကာယံ ဩလောကယတော တထာဂတဿ, ယေ တေ အကတကလျာဏာ သတ္တာ, တေ ဧကဝိဟာရေ ဒက္ခိဏဇာဏုပဿေ နိသိန္နာပိ ဗုဒ္ဓစက္ခုဿ အာပါထံ နာဂစ္ဆန္တိ, ရတ္တိံ ခိတ္တာ သရာ ဝိယ ဟောန္တိ. ယေ ပန ကတကလျာဏာ ဝေနေယျပုဂ္ဂလာ, တေ ဧဝဿ ဒူရေပိ ဌိတာ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တိ, သော အဂ္ဂိ ဝိယ ဟိမဝန္တပဗ္ဗတော ဝိယ စ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – บทว่า เสเล ยถา ปพฺพตมุทฺธนิฏฺฐิโต คือ เหมือนบุรุษผู้ยืนอยู่บนยอดเขาศิลาล้วนอันเป็นแท่งทึบ. จริงอยู่ กิจคือการชะเง้อคอหรือเหยียดคอเป็นต้นเพื่อจะดูของบุรุษผู้ยืนอยู่นั้นย่อมไม่มี. บทว่า ตถูปมํ คือ มีอุปมาเปรียบด้วยภูเขาศิลานั้น. นี้เป็นเนื้อความย่อในบทนั้น คือ บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขาศิลา พึงเห็นหมู่ชนโดยรอบฉันใด ข้าแต่พระสุเมธะ พระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีสมันตจักษุด้วยพระปัญญาอันงามคือพระสัพพัญญุตญาณ ขอพระองค์เสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือธรรม ทรงปราศจากความโศกด้วยพระองค์เองแล้ว ขอจงทรงพิจารณา ทรงกำหนด ทรงตรวจสอบหมู่สัตว์ผู้ยังจมอยู่ในความโศก ถูกชาติและชราครอบงำ. นี้เป็นอธิบายในบทนั้น คือ จริงอยู่ เปรียบเหมือนเขาทำนาแปลงใหญ่ที่เชิงเขารอบด้าน แล้วทำกระท่อมไว้ที่คันนาเหล่านั้น จุดไฟในเวลากลางคืน และพึงมีความมืดอันประกอบด้วยองค์ ๔ ครั้งนั้น เมื่อบุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนยอดเขานั้นมองดูพื้นดิน ก็จะไม่เห็นทั้งนา ทั้งคันนา ทั้งกระท่อม ทั้งคนที่นอนอยู่ในที่นั้น แต่ในกระท่อมเหล่านั้น จะเห็นเพียงเปลวไฟเท่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อพระตถาคตเสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือธรรม ทรงตรวจดูหมู่สัตว์ สัตว์เหล่าใดที่ไม่ได้ทำความดีไว้ สัตว์เหล่านั้นแม้นั่งอยู่ที่ข้างเข่าเบื้องขวาในวิหารเดียวกัน ก็ไม่ปรากฏในคลองแห่งพุทธจักษุ เป็นเหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน ส่วนเวไนยบุคคลเหล่าใดที่ได้ทำความดีไว้ บุคคลเหล่านั้นแม้อยู่ในที่ไกล ก็ย่อมปรากฏในคลองแห่งพุทธจักษุของพระองค์ บุคคลนั้นย่อมปรากฏดุจกองไฟและดุจภูเขาหิมพานต์. คำนี้พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสไว้แล้วว่า ‘‘ဒူရေ သန္တော ပကာသေန္တိ, ဟိမဝန္တောဝ ပဗ္ဗတော; အသန္တေတ္ထ န ဒိဿန္တိ, ရတ္တိံ ခိတ္တာ ယထာ သရာ’’တိ. (ဓ. ပ. ၃၀၄); “สัตบุรุษทั้งหลายแม้อยู่ในที่ไกล ย่อมปรากฏดุจภูเขาหิมพานต์ ส่วนอสัตบุรุษทั้งหลายในโลกนี้ย่อมไม่ปรากฏ เหมือนลูกศรที่ยิงไปในเวลากลางคืน” (ธ. ป. ๓๐๔) ဥဋ္ဌေဟီတိ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနတ္ထံ စာရိကစရဏံ ယာစန္တော ဘဏတိ. ဝီရာတိအာဒီသု ဘဂဝါ ဝီရိယဝန္တတာယ ဝီရော. ဒေဝပုတ္တမစ္စုကိလေသမာရာနံ ဝိဇိတတ္တာ ဝိဇိတသင်္ဂါမော. ဇာတိကန္တာရာဒိနိတ္ထရဏတ္ထာယ ဝေနေယျသတ္ထဝါဟနသမတ္ထတာယ သတ္ထဝါဟော. ကာမစ္ဆန္ဒဣဏဿ အဘာဝတော အဏဏောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า อุฏฺเฐหิ ท่านกล่าวทูลขอการเสด็จจาริกเพื่อแสดงธรรมแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า. ในบทว่า วีร เป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าชื่อว่า วีระ เพราะทรงมีความเพียร, ชื่อว่า วิชิตสังคาม เพราะทรงชนะเทวปุตตมาร มัจจุมาร และกิเลสมาร, ชื่อว่า สัตถวาหะ เพราะทรงสามารถในการนำหมู่เวไนยสัตว์เพื่อข้ามพ้นจากกันดารคือชาติเป็นต้น. พึงทราบว่า ชื่อว่า อณณะ เพราะไม่มีหนี้คือกามฉันทะ. ၂၈၃. အဇ္ဈေသနန္တိ ယာစနံ. ဗုဒ္ဓစက္ခုနာတိ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏေန စ အာသယာနုသယဉာဏေန စ. ဣမေသဉှိ ဒွိန္နံ ဉာဏာနံ ဗုဒ္ဓစက္ခူတိ နာမံ, သဗ္ဗညုတညာဏဿ သမန္တစက္ခူတိ, တိဏ္ဏံ မဂ္ဂဉာဏာနံ ဓမ္မစက္ခူတိ. အပ္ပရဇက္ခေတိအာဒီသု ယေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ပညာစက္ခုမှိ ရာဂါဒိရဇံ အပ္ပံ, တေ အပ္ပရဇက္ခာ. ယေသံ တံ မဟန္တံ, တေ မဟာရဇက္ခာ. ယေသံ သဒ္ဓါဒီနိ ဣန္ဒြိယာနိ တိက္ခာနိ, တေ တိက္ခိန္ဒြိယာ. ယေသံ တာနိ မုဒူနိ, တေ မုဒိန္ဒြိယာ. ယေသံ တေယေဝ သဒ္ဓါဒယော အာကာရာ သုန္ဒရာ, တေ သွာကာရာ. ယေ ကထိတကာရဏံ သလ္လက္ခေန္တိ, သုခေန သက္ကာ ဟောန္တိ ဝိညာပေတုံ, တေ သုဝိညာပယာ. ယေ ပရလောကဉ္စေဝ ဝဇ္ဇဉ္စ ဘယတော ပဿန္တိ, တေ ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝိနော နာမ. ๒๘๓. บทว่า อชฺเฌสนํ คือ การทูลอาราธนา. บทว่า พุทฺธจกฺขุนา คือ ด้วยอินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ. จริงอยู่ ญาณ ๒ อย่างนี้ชื่อว่า พุทธจักษุ, สัพพัญญุตญาณชื่อว่า สมันตจักษุ, มรรคญาณ ๓ ชื่อว่า ธรรมจักษุ. ในบทว่า อัปปรชักขะ เป็นต้น สัตว์เหล่าใดมีธุลีคือราคะเป็นต้นในปัญญาจักษุน้อยโดยนัยที่กล่าวแล้ว สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า อัปปรชักขะ. สัตว์เหล่าใดมีธุลีนั้นมาก สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า มหารชักขะ. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์คือศรัทธาเป็นต้นแก่กล้า สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า ติกขินทรีย์. สัตว์เหล่าใดมีอินทรีย์เหล่านั้นอ่อน สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า มุทินทรีย์. สัตว์เหล่าใดมีอาการคือศรัทธาเป็นต้นเหล่านั้นดี สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า สวาการะ. สัตว์เหล่าใดกำหนดรู้เหตุที่กล่าวแล้ว เป็นผู้ที่สามารถจะให้รู้ได้โดยง่าย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า สุวิญญาปยะ. สัตว์เหล่าใดเห็นปรโลกและโทษโดยความเป็นภัย สัตว์เหล่านั้นชื่อว่า ปรโลกวัชชภยทัสสาวี. အယံ ပနေတ္ထ ပါဠိ – ‘‘သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော အပ္ပရဇက္ခော, အဿဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော မဟာရဇက္ခော. အာရဒ္ဓဝီရိယော…, ကုသိတော…, ဥပဋ္ဌိတဿတိ…, မုဋ္ဌဿတိ…, သမာဟိတော…, အသမာဟိတော…, ပညဝါ…, ဒုပ္ပညော ပုဂ္ဂလော မဟာရဇက္ခော. တထာ သဒ္ဓေါ ပုဂ္ဂလော တိက္ခိန္ဒြိယော…ပေ… ပညဝါ ပုဂ္ဂလော ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ, ဒုပ္ပညော ပုဂ္ဂလော န ပရလောကဝဇ္ဇဘယဒဿာဝီ. လောကောတိ [Pg.85] ခန္ဓလောကော, အာယတနလောကော, ဓာတုလောကော, သမ္ပတ္တိဘဝလောကော, သမ္ပတ္တိသမ္ဘဝလောကော, ဝိပတ္တိဘဝလောကော, ဝိပတ္တိသမ္ဘဝလောကော, ဧကော လောကော သဗ္ဗေ သတ္တာ အာဟာရဋ္ဌိတိကာ. ဒွေ လောကာ – နာမဉ္စ ရူပဉ္စ. တယော လောကာ – တိဿော ဝေဒနာ. စတ္တာရော လောကာ – စတ္တာရော အာဟာရာ. ပဉ္စ လောကာ – ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. ဆ လောကာ – ဆ အဇ္ဈတ္တိကာနိ အာယတနာနိ. သတ္တ လောကာ – သတ္တ ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော. အဋ္ဌ လောကာ – အဋ္ဌ လောကဓမ္မာ. နဝ လောကာ – နဝ သတ္တာဝါသာ. ဒသ လောကာ – ဒသာယတနာနိ. ဒွါဒသ လောကာ – ဒွါဒသာယတနာနိ. အဋ္ဌာရသ လောကာ – အဋ္ဌာရဿ ဓာတုယော. ဝဇ္ဇန္တိ သဗ္ဗေ ကိလေသာ ဝဇ္ဇာ, သဗ္ဗေ ဒုစ္စရိတာ ဝဇ္ဇာ, သဗ္ဗေ အဘိသင်္ခါရာ ဝဇ္ဇာ, သဗ္ဗေ ဘဝဂါမိကမ္မာ ဝဇ္ဇာ. ဣတိ ဣမသ္မိဉ္စ လောကေ ဣမသ္မိဉ္စ ဝဇ္ဇေ တိဗ္ဗာ ဘယသညာ ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောတိ, သေယျထာပိ ဥက္ခိတ္တာသိကေ ဝဓကေ. ဣမေဟိ ပညာသာယ အာကာရေဟိ ဣမာနိ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ ဇာနာတိ ပဿတိ အညာသိ ပဋိဝိဇ္ဈိ. ဣဒံ တထာဂတဿ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တေ ဉာဏ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၂). นี้เป็นพระบาลีในเรื่องนั้น – “บุคคลผู้มีศรัทธา ชื่อว่า อัปปรชักขะ, บุคคลผู้ไม่มีศรัทธา ชื่อว่า มหารชักขะ. ผู้ปรารภความเพียร..., ผู้เกียจคร้าน..., ผู้มีสติตั้งมั่น..., ผู้มีสติหลงลืม..., ผู้มีจิตตั้งมั่น..., ผู้มีจิตไม่ตั้งมั่น..., ผู้มีปัญญา..., บุคคลผู้มีปัญญาทราม ชื่อว่า มหารชักขะ. ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลผู้มีศรัทธา ชื่อว่า ติกขินทรีย์...ฯลฯ... บุคคลผู้มีปัญญา ชื่อว่า ปรโลกวัชชภยทัสสาวี, บุคคลผู้มีปัญญาทราม ไม่ชื่อว่า ปรโลกวัชชภยทัสสาวี. คำว่า โลก ได้แก่ ขันธโลก อายตนโลก ธาตุโลก สัมปัตติภวโลก สัมปัตติสมภวโลก วิปัตติภวโลก วิปัตติสมภวโลก. โลก ๑ คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร. โลก ๒ คือ นามและรูป. โลก ๓ คือ เวทนา ๓. โลก ๔ คือ อาหาร ๔. โลก ๕ คือ อุปาทานขันธ์ ๕. โลก ๖ คือ อัชฌัตติกายตนะ ๖. โลก ๗ คือ วิญญาณฐิติ ๗. โลก ๘ คือ โลกธรรม ๘. โลก ๙ คือ สัตตาวาส ๙. โลก ๑๐ คือ อายตนะ ๑๐. โลก ๑๒ คือ อายตนะ ๑๒. โลก ๑๘ คือ ธาตุ ๑๘. คำว่า วัชชะ (โทษ) ได้แก่ กิเลสทั้งปวงเป็นโทษ, ทุจริตทั้งปวงเป็นโทษ, อภิสังขารทั้งปวงเป็นโทษ, กรรมที่นำไปสู่ภพทั้งปวงเป็นโทษ. ด้วยเหตุนี้ ความสำคัญว่าภัยอันแรงกล้าย่อมปรากฏขึ้นในโลกนี้และในโทษนี้ เปรียบเหมือน (ความสำคัญว่าภัย) ในเพชฌฆาตผู้เงื้อดาบขึ้น. พระตถาคตย่อมทรงทราบ ทรงเห็น ทรงรู้แจ้ง ทรงแทงตลอดซึ่งอินทรีย์ ๕ เหล่านี้ ด้วยอาการ ๕๐ เหล่านี้. นี้เป็น อินทริยปโรปริยัตตญาณ ของพระตถาคต” (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๒). ဥပ္ပလိနိယန္တိ ဥပ္ပလဝနေ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနီတိ ယာနိ အန္တော နိမုဂ္ဂါနေဝ ပေါသိယန္တိ. ဥဒကံ အစ္စုဂ္ဂမ္မ ဌိတာနီတိ ဥဒကံ အတိက္ကမိတွာ ဌိတာနိ. တတ္ထ ယာနိ အစ္စုဂ္ဂမ္မ ဌိတာနိ, တာနိ သူရိယရသ္မိသမ္ဖဿံ အာဂမယမာနာနိ ဌိတာနိ အဇ္ဇ ပုပ္ဖနကာနိ. ယာနိ သမောဒကံ ဌိတာနိ, တာနိ သွေ ပုပ္ဖနကာနိ. ယာနိ ဥဒကာနုဂ္ဂတာနိ အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနိ, တာနိ တတိယဒိဝသေ ပုပ္ဖနကာနိ. ဥဒကာ ပန အနုဂ္ဂတာနိ အညာနိပိ သရောဂဥပ္ပလာဒီနိ နာမ အတ္ထိ, ယာနိ နေဝ ပုပ္ဖိဿန္တိ, မစ္ဆကစ္ဆပဘက္ခာနေဝ ဘဝိဿန္တိ. တာနိ ပါဠိံ နာရုဠှာနိ. အာဟရိတွာ ပန ဒီပေတဗ္ဗာနီတိ ဒီပိတာနိ. บทว่า อุปฺปลินิยํ คือ ในป่าอุบล แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน บทว่า อนฺโตนิมุคฺคโปสินี ความว่า ดอกบัวเหล่าใดจมอยู่ภายในน้ำแล้วเติบโต บทว่า อุทกํ อจฺจุคฺคมฺม ฐิตานิ ความว่า ตั้งอยู่โดยล่วงพ้นน้ำไป ในบรรดาดอกบัวเหล่านั้น ดอกบัวเหล่าใดตั้งอยู่พ้นน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นตั้งอยู่รอสัมผัสแห่งรัศมีพระอาทิตย์ เป็นดอกบัวที่จะบานในวันนี้ ดอกบัวเหล่าใดตั้งอยู่เสมอน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นเป็นดอกบัวที่จะบานในวันพรุ่งนี้ ดอกบัวเหล่าใดที่ยังอยู่ในน้ำ เติบโตอยู่ใต้น้ำ ดอกบัวเหล่านั้นเป็นดอกบัวที่จะบานในวันที่สาม ก็แล ยังมีดอกอุบลเหล่าอื่นที่มีโรคเป็นต้น ซึ่งยังไม่ขึ้นจากน้ำ ดอกบัวเหล่านั้นจักไม่บานเลย จักเป็นภักษาของปลาและเต่าเท่านั้น ดอกบัวเหล่านั้นไม่ได้ยกขึ้นไว้ในบาลี แต่ก็นำมาแสดงไว้ ယထေဝ ဟိ တာနိ စတုဗ္ဗိဓာနိ ပုပ္ဖာနိ, ဧဝမေဝ ဥဂ္ဃဋိတညူ ဝိပဉ္စိတညူ နေယျော ပဒပရမောတိ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ. တတ္ထ ‘‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သဟ ဥဒါဟဋဝေလာယ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဥဂ္ဃဋိတညူ. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထေ ဝိဘဇိယမာနေ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ဝိပဉ္စိတညူ. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ ဥဒ္ဒေသတော ပရိပုစ္ဆတော ယောနိသော မနသိကရောတော ကလျာဏမိတ္တေ [Pg.86] သေဝတော ဘဇတော ပယိရုပါသတော အနုပုဗ္ဗေန ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော နေယျော. ယဿ ပုဂ္ဂလဿ ဗဟုမ္ပိ သုဏတော ဗဟုမ္ပိ ဘဏတော ဗဟုမ္ပိ ဓာရယတော ဗဟုမ္ပိ ဝါစယတော န တာယ ဇာတိယာ ဓမ္မာဘိသမယော ဟောတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော ပဒပရမော’’ (ပု. ပ. ၁၅၁). တတ္ထ ဘဂဝါ ဥပ္ပလဝနာဒိသဒိသံ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော ‘‘အဇ္ဇ ပုပ္ဖနကာနိ ဝိယ ဥဂ္ဃဋိတညူ, သွေ ပုပ္ဖနကာနိ ဝိယ ဝိပဉ္စိတညူ, တတိယဒိဝသေ ပုပ္ဖနကာနိ ဝိယ နေယျော, မစ္ဆကစ္ဆပဘက္ခာနိ ပုပ္ဖာနိ ဝိယ ပဒပရမော’’တိ အဒ္ဒသ. ပဿန္တော စ ‘‘ဧတ္တကာ အပ္ပရဇက္ခာ, ဧတ္တကာ မဟာရဇက္ခာ, တတြာပိ ဧတ္တကာ ဥဂ္ဃဋိတညူ’’တိ ဧဝံ သဗ္ဗာကာရတောဝ အဒ္ဒသ. ดอกบัวเหล่านั้นมี ๔ ประเภทฉันใด บุคคล ๔ จำพวก คือ อุคฆฏิตัญญู วิปัญจิตัญญู เนยยะ และปทปรมะ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น "บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัยพร้อมกับเวลาที่ยกหัวข้อขึ้นแสดง บุคคลนี้เรียกว่า อุคฆฏิตัญญู บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัยเมื่อจำแนกเนื้อความโดยพิสดารแห่งธรรมที่กล่าวไว้โดยย่อ บุคคลนี้เรียกว่า วิปัญจิตัญญู บุคคลใดเกิดธรรมาภิสมัยโดยลำดับ จากการเรียนหัวข้อ การสอบถาม การมนสิการโดยแยบคาย การเสพ การคบ การเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตร บุคคลนี้เรียกว่า เนยยะ บุคคลใด แม้ฟังมาก สวดมาก ทรงจำไว้มาก สอนมาก ก็ไม่เกิดธรรมาภิสมัยในชาตินั้น บุคคลนี้เรียกว่า ปทปรมะ" (ปุ.ป. ๑๕๑) ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตรวจดูโลกธาตุหมื่นจักรวาลซึ่งเปรียบด้วยป่าอุบลเป็นต้น ได้ทอดพระเนตรเห็นบุคคลเหล่านี้คือ อุคฆฏิตัญญูเปรียบเหมือนดอกบัวที่จะบานในวันนี้ วิปัญจิตัญญูเปรียบเหมือนดอกบัวที่จะบานในวันพรุ่งนี้ เนยยะเปรียบเหมือนดอกบัวที่จะบานในวันที่สาม และปทปรมะเปรียบเหมือนดอกบัวที่เป็นภักษาของปลาและเต่า และเมื่อทอดพระเนตร ก็ได้ทรงเห็นโดยอาการทั้งปวงอย่างนี้ว่า "ในบรรดาสัตว์เหล่านี้ สัตว์มีธุลีในดวงตาน้อยมีเท่านี้ สัตว์มีธุลีในดวงตามากมีเท่านี้ แม้ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น อุคฆฏิตัญญูบุคคลมีเท่านี้" တတ္ထ တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ ဣမသ္မိံယေဝ အတ္တဘာဝေ ဘဂဝတော ဓမ္မဒေသနာ အတ္ထံ သာဓေတိ. ပဒပရမာနံ အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ ဟောတိ. အထ ဘဂဝါ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အတ္ထာဝဟံ ဓမ္မဒေသနံ ဝိဒိတွာ ဒေသေတုကမျတံ ဥပ္ပာဒေတွာ ပုန သဗ္ဗေပိ တီသု ဘဝေသု သတ္တေ ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗဝသေန ဒွေ ကောဋ္ဌာသေ အကာသိ. ယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ကတမေ တေ သတ္တာ အဘဗ္ဗာ, ယေ တေ သတ္တာ ကမ္မာဝရဏေန သမန္နာဂတာ ကိလေသာဝရဏေန သမန္နာဂတာ ဝိပါကာဝရဏေန သမန္နာဂတာ အဿဒ္ဓါ အစ္ဆန္ဒိကာ ဒုပ္ပညာ အဘဗ္ဗာ နိယာမံ ဩက္ကမိတုံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သမ္မတ္တံ, ဣမေ တေ သတ္တာ အဘဗ္ဗာ. ကတမေ တေ သတ္တာ ဘဗ္ဗာ? ယေ တေ သတ္တာ န ကမ္မာဝရဏေန…ပေ… ဣမေ တေ သတ္တာ ဘဗ္ဗာ’’တိ (ဝိဘ. ၈၂၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၁၅). တတ္ထ သဗ္ဗေပိ အဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေ ပဟာယ ဘဗ္ဗပုဂ္ဂလေယေဝ ဉာဏေန ပရိဂ္ဂဟေတွာ ‘‘ဧတ္တကာ ရာဂစရိတာ, ဧတ္တကာ ဒေါသမောဟစရိတာ ဝိတက္ကသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိစရိတာ’’တိ ဆ ကောဋ္ဌာသေ အကာသိ; ဧဝံ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသိဿာမီတိ စိန္တေသိ. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคย่อมยังประโยชน์ให้สำเร็จแก่บุคคล ๓ จำพวกในอัตภาพนี้เอง ส่วนสำหรับปทปรมบุคคล (ธรรมเทศนา) ย่อมเป็นไปเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบธรรมเทศนาที่จะเป็นประโยชน์แก่บุคคล ๔ จำพวกนี้แล้ว ทรงยังความพอพระทัยที่จะแสดงธรรมให้เกิดขึ้นแล้ว ได้ทรงกระทำสัตว์ทั้งปวงในภพทั้งสามเป็น ๒ ส่วน คือ พวกภัพพะและอภัพพะ สมดังที่ตรัสไว้โดยทรงหมายถึงสัตว์เหล่านั้นว่า "สัตว์เหล่าไหนเป็นอภัพพะ? สัตว์เหล่าใดประกอบด้วยกรรมวรณ์ กิเลสาวรณ์ วิปากาวรณ์ เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ไม่มีความพอใจ มีปัญญาทราม ไม่ควรเพื่อจะหยั่งลงสู่สัมมัตตนิยามในกุศลธรรมทั้งหลาย สัตว์เหล่านี้เป็นอภัพพะ สัตว์เหล่าไหนเป็นภัพพะ? สัตว์เหล่าใดไม่ประกอบด้วยกรรมวรณ์...ฯลฯ... สัตว์เหล่านี้เป็นภัพพะ" (วิ. ๘๒๗; ปฏิ.ม. ๑.๑๑๕) ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น พระองค์ทรงละอภัพพบุคคลทั้งหมดแล้ว ทรงกำหนดถือเอาเฉพาะภัพพบุคคลด้วยพระญาณ แล้วได้ทรงกระทำเป็น ๖ ส่วนว่า "เท่านี้เป็นราคจริต เท่านี้เป็นโทสโมหจริต เป็นวิตกสัทธาพุทธิจริต" ทรงดำริว่า "ครั้นทำอย่างนี้แล้ว จักแสดงธรรม" ပစ္စဘာသိန္တိ ပတိအဘာသိံ. အပါရုတာတိ ဝိဝဋာ. အမတဿ ဒွါရာတိ အရိယမဂ္ဂေါ. သော ဟိ အမတသင်္ခါတဿ နိဗ္ဗာနဿ ဒွါရံ, သော မယာ ဝိဝရိတွာ ဌပိတောတိ ဒဿေတိ. ပမုဉ္စန္တု သဒ္ဓန္တိ သဗ္ဗေ အတ္တနော သဒ္ဓံ ပမုဉ္စန္တု, ဝိဿဇ္ဇေန္တု. ပစ္ဆိမပဒဒွယေ အယမတ္ထော, အဟဉှိ အတ္တနော ပဂုဏံ သုပ္ပဝတ္တိတမ္ပိ ဣမံ ပဏီတံ ဥတ္တမံ ဓမ္မံ ကာယဝါစာကိလမထသညီ ဟုတွာ န ဘာသိံ[Pg.87]. ဣဒါနိ ပန သဗ္ဗော ဇနော သဒ္ဓါဘာဇနံ ဥပနေတု, ပူရေဿာမိ နေသံ သင်္ကပ္ပန္တိ. บทว่า ปจฺจภาสึ คือ ปติอภาสึ (เราได้กล่าวตอบแล้ว) บทว่า อปารุตา คือ วิวฏา (เปิดแล้ว) บทว่า อมตสฺส ทฺวารา คือ อริยมรรค ท่านแสดงว่า "จริงอยู่ อริยมรรคนั้นเป็นประตูแห่งพระนิพพานอันชื่อว่าอมตะ ประตูนั้นเราเปิดไว้แล้ว" บทว่า ปมุญฺจนฺตุ สทฺธํ คือ ขอสัตว์ทั้งหลายจงปล่อย จงสละศรัทธาของตน ในสองบทสุดท้ายมีความหมายดังนี้: "อันที่จริง เรามีความสำคัญว่าจะเป็นความลำบากทางกายและวาจา จึงไม่ได้แสดงธรรมอันประณีตสูงสุดนี้ของเรา ซึ่งคล่องแคล่วและเป็นไปดีแล้ว แต่บัดนี้ ขอชนทั้งปวงจงน้อมนำภาชนะคือศรัทธาเข้ามาเถิด เราจักทำความดำริของพวกเขาให้เต็มเปี่ยม" ၂၈၄. တဿ မယှံ, ဘိက္ခဝေ, ဧတဒဟောသီတိ ဧတံ အဟောသိ – ကဿ နု ခေါ အဟံ ပဌမံ ဓမ္မံ ဒေသေယျန္တိ အယံ ဓမ္မဒေသနာပဋိသံယုတ္တော ဝိတက္ကော ဥဒပါဒီတိ အတ္ထော. ကဒါ ပနေသ ဥဒပါဒီတိ? ဗုဒ္ဓဘူတဿ အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ. ๒๘๔. บทว่า ตสฺส มยฺหํ ภิกฺขเว เอตทโหสิ คือ เอตํ อโหสิ (ได้มีความคิดนี้) ความว่า วิตกที่เกี่ยวข้องกับการแสดงธรรมนี้ได้เกิดขึ้นว่า "เราจะแสดงธรรมแก่ใครก่อนหนอ" ถามว่า วิตกนี้เกิดขึ้นเมื่อไร? ตอบว่า เกิดขึ้นในสัปดาห์ที่ ๘ แห่งการเป็นพระพุทธเจ้า တတြာယံ အနုပုဗ္ဗိကထာ – ဗောဓိသတ္တော ကိရ မဟာဘိနိက္ခမနဒိဝသေ ဝိဝဋံ ဣတ္ထာဂါရံ ဒိသွာ သံဝိဂ္ဂဟဒယော, ‘‘ကဏ္ဍကံ အာဟရာ’’တိ ဆန္နံ အာမန္တေတွာ ဆန္နသဟာယော အဿရာဇပိဋ္ဌိဂတော နဂရတော နိက္ခမိတွာ ကဏ္ဍကနိဝတ္တနစေတိယဋ္ဌာနံ နာမ ဒဿေတွာ တီဏိ ရဇ္ဇာနိ အတိက္ကမ္မ အနောမာနဒီတီရေ ပဗ္ဗဇိတွာ အနုပုဗ္ဗေန စာရိကံ စရမာနော ရာဇဂဟေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပဏ္ဍဝပဗ္ဗတေ နိသိန္နော မဂဓိဿရေန ရညာ နာမဂေါတ္တံ ပုစ္ဆိတွာ, ‘‘ဣမံ ရဇ္ဇံ သမ္ပဋိစ္ဆာဟီ’’တိ ဝုတ္တော, ‘‘အလံ မဟာရာဇ, န မယှံ ရဇ္ဇေန အတ္ထော, အဟံ ရဇ္ဇံ ပဟာယ လောကဟိတတ္ထာယ ပဓာနံ အနုယုဉ္ဇိတွာ လောကေ ဝိဝဋစ္ဆဒေါ ဘဝိဿာမီတိ နိက္ခန္တော’’တိ ဝတွာ, ‘‘တေန ဟိ ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဌမံ မယှံ ဝိဇိတံ ဩသရေယျာသီ’’တိ ပဋိညံ ဂဟိတော ကာလာမဉ္စ ဥဒကဉ္စ ဥပသင်္ကမိတွာ တေသံ ဓမ္မဒေသနာယ သာရံ အဝိန္ဒန္တော တတော ပက္ကမိတွာ ဥရုဝေဠာယ ဆဗ္ဗဿာနိ ဒုက္ကရကာရိကံ ကရောန္တောပိ အမတံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ အသက္ကောန္တော ဩဠာရိကာဟာရပဋိသေဝနေန ကာယံ သန္တပ္ပေသိ. ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้: ได้ยินว่า พระโพธิสัตว์ในวันเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ทอดพระเนตรเห็นโรงหญิงฟ้อนที่เปิดอยู่ มีพระทัยสลดสังเวช ตรัสเรียกนายฉันนะว่า "จงนำม้ากัณฐกะมา" แล้วมีนายฉันนะเป็นพระสหาย ประทับบนหลังพญาอัศวราช เสด็จออกจากพระนคร ทรงแสดงสถานที่ชื่อว่ากัณฐกนิวัตตนเจดีย์ ทรงล่วงเลยแคว้น ๓ แคว้น ทรงผนวชที่ฝั่งแม่น้ำอโนมา เสด็จจาริกไปโดยลำดับ เที่ยวบิณฑบาตในกรุงราชคฤห์ ประทับนั่งบนภูเขาบัณฑวะ พระเจ้าแผ่นดินผู้เป็นใหญ่แห่งมคธทูลถามพระนามและพระโคตร แล้วตรัสว่า "ขอพระองค์จงรับราชสมบัตินี้" พระโพธิสัตว์ตรัสตอบว่า "พอเถิดมหาบพิตร เราไม่มีความต้องการด้วยราชสมบัติ เราสละราชสมบัติแล้วออกบวชเพื่อบำเพ็ญเพียรเพื่อประโยชน์แก่โลก จักเป็นผู้มีเครื่องมุงบังอันเปิดแล้วในโลก" ครั้นพระราชาทรงรับปฏิญญาว่า "ถ้าเช่นนั้น เมื่อได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว ขอจงเสด็จมาสู่แว่นแคว้นของหม่อมฉันก่อน" พระโพธิสัตว์เสด็จเข้าไปหาอาฬารดาบสและอุทกดาบส ไม่ทรงพบสาระในธรรมเทศนาของท่านทั้งสอง จึงเสด็จหลีกไปจากที่นั้น ทรงบำเพ็ญทุกรกิริยาอยู่ที่อุรุเวลาสิ้น ๖ ปี ก็ยังไม่สามารถจะตรัสรู้อมตธรรมได้ จึงทรงบำรุงพระวรกายด้วยการเสวยอาหารหยาบ တဒါ စ ဥရုဝေလဂါမေ သုဇာတာ နာမ ကုဋုမ္ဗိယဓီတာ ဧကသ္မိံ နိဂြောဓရုက္ခေ ပတ္ထနမကာသိ – ‘‘သစာဟံ သမာနဇာတိကံ ကုလဃရံ ဂန္တွာ ပဌမဂဗ္ဘေ ပုတ္တံ လဘိဿာမိ, ဗလိကမ္မံ ကရိဿာမီ’’တိ. တဿာ သာ ပတ္ထနာ သမိဇ္ဈိ. သာ ဝိသာခပုဏ္ဏမဒိဝသေ ပါတောဝ ဗလိကမ္မံ ကရိဿာမီတိ ရတ္တိယာ ပစ္စူသသမယေ ဧဝ ပါယသံ ပဋိယာဒေသိ. တသ္မိံ ပါယသေ ပစ္စမာနေ မဟန္တမဟန္တာ ပုပ္ဖုဠာ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဒက္ခိဏာဝဋ္ဋာ ဟုတွာ သဉ္စရန္တိ. ဧကဖုသိတမ္ပိ ဗဟိ န ဂစ္ဆတိ. မဟာဗြဟ္မာ ဆတ္တံ ဓာရေသိ. စတ္တာရော လောကပါလာ ခဂ္ဂဟတ္ထာ အာရက္ခံ ဂဏှိံသု. သက္ကော အလာတာနိ သမာနေန္တော အဂ္ဂိံ ဇာလေသိ. ဒေဝတာ စတူသု ဒီပေသု ဩဇံ သံဟရိတွာ [Pg.88] တတ္ထ ပက္ခိပိံသု. ဗောဓိသတ္တော ဘိက္ခာစာရကာလံ အာဂမယမာနော ပါတောဝ ဂန္တွာ ရုက္ခမူလေ နိသီဒိ. ရုက္ခမူလေ သောဓနတ္ထာယ ဂတာ ဓာတီ အာဂန္တွာ သုဇာတာယ အာရောစေသိ – ‘‘ဒေဝတာ ရုက္ခမူလေ နိသိန္နာ’’တိ. သုဇာတာ, သဗ္ဗံ ပသာဓနံ ပသာဓေတွာ သတသဟဿဂ္ဃနိကေ သုဝဏ္ဏထာလေ ပါယသံ ဝဍ္ဎေတွာ အပရာယ သုဝဏ္ဏပါတိယာ ပိဒဟိတွာ ဥက္ခိပိတွာ ဂတာ မဟာပုရိသံ ဒိသွာ သဟေဝ ပါတိယာ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ ဝန္ဒိတွာ ‘‘ယထာ မယှံ မနောရထော နိပ္ဖန္နော, ဧဝံ တုမှာကမ္ပိ နိပ္ဖဇ္ဇတူ’’တိ ဝတွာ ပက္ကာမိ. ในกาลนั้น ธิดาของคหบดีชื่อสุชาดา ในหมู่บ้านอุรุเวลา ได้ตั้งความปรารถนาไว้ที่ต้นไทรต้นหนึ่งว่า 'ถ้าข้าพเจ้าไปสู่ตระกูลเรือนที่มีชาติเสมอกันแล้ว ได้บุตรในการตั้งครรภ์ครั้งแรกไซร้ ข้าพเจ้าจักทำพลีกรรม' ความปรารถนานั้นของนางสำเร็จแล้ว นางคิดว่า 'จักทำพลีกรรมในเวลาเช้า' ในวันวิสาขปุรณมี จึงได้ตระเตรียมข้าวมธุปายาสในเวลารุ่งอรุณแห่งราตรีนั่นเทียว เมื่อข้าวมธุปายาสนั้นกำลังหุงอยู่ ฟองใหญ่ๆ ผุดขึ้นแล้วเวียนเป็นทักษิณาวัตร แม้หยดหนึ่งก็มิได้กระเด็นไปภายนอก ท้าวมหาพรหมทรงกั้นฉัตร ท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่ถือพระขรรค์อารักขาอยู่ ท้าวสักกะทรงเทียบฟืนแล้วก่อไฟ เทวดาทั้งหลายรวบรวมโอชะในทวีปทั้งสี่มาใส่ลงในข้าวมธุปายาสนั้น พระโพธิสัตว์ทรงรอเวลาภิกขาจาร เสด็จไปประทับนั่งที่โคนต้นไม้แต่เช้าตรู่ นางทาสีผู้ไปเพื่อทำความสะอาดที่โคนต้นไม้ ได้กลับมาบอกแก่นางสุชาดาว่า 'เทวดานั่งอยู่ที่โคนต้นไม้' นางสุชาดาประดับประดาเครื่องตกแต่งทั้งปวงแล้ว ตักข้าวมธุปายาสใส่ในถาดทองคำราคาหนึ่งแสน ใช้ถาดทองคำอีกใบหนึ่งปิดไว้ ทูนขึ้นแล้วเดินไป ครั้นเห็นมหาบุรุษแล้ว จึงน้อมถวายทั้งถาดไว้ในพระหัตถ์ ไหว้แล้วกล่าวว่า 'ความปรารถนาของหม่อมฉันสำเร็จแล้วฉันใด ขอความปรารถนาของท่านจงสำเร็จฉันนั้นเถิด' ดังนี้แล้วก็หลีกไป ဗောဓိသတ္တော နေရဉ္ဇရာယ တီရံ ဂန္တွာ သုဝဏ္ဏထာလံ တီရေ ဌပေတွာ နှတွာ ပစ္စုတ္တရိတွာ ဧကူနပဏ္ဏာသပိဏ္ဍေ ကရောန္တော ပါယသံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ‘‘သစာဟံ အဇ္ဇ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝါမိ, ထာလံ ပဋိသောတံ ဂစ္ဆတူ’’တိ ခိပိ. ထာလံ ပဋိသောတံ ဂန္တွာ ထောကံ ဌတွာ ကာလနာဂရာဇဿ ဘဝနံ ပဝိသိတွာ တိဏ္ဏံ ဗုဒ္ဓါနံ ထာလာနိ ဥက္ခိပိတွာ အဋ္ဌာသိ. พระโพธิสัตว์เสด็จไปยังฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ทรงวางถาดทองคำไว้ที่ฝั่ง ทรงสรงสนานแล้วเสด็จขึ้นมา ทรงทำข้าวมธุปายาสเป็นปั้น ๔๙ ปั้นแล้วเสวย แล้วทรงอธิษฐานว่า 'ถ้าเราจักเป็นพระพุทธเจ้าในวันนี้ ขอถาดจงลอยทวนกระแสน้ำไปเถิด' ดังนี้แล้วทรงลอยถาดไป ถาดนั้นลอยทวนกระแสน้ำไปครู่หนึ่ง แล้วจมลงไปยังภพของกาฬนาคราช เข้าไปช้อนอยู่ใต้ถาดของพระพุทธเจ้าสามพระองค์ (ในอดีต) แล้วหยุดนิ่งอยู่ မဟာသတ္တော ဝနသဏ္ဍေ ဒိဝါဝိဟာရံ ကတွာ သာယနှသမယေ သောတ္တိယေန ဒိန္နာ အဋ္ဌ တိဏမုဋ္ဌိယော ဂဟေတွာ ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ ဒက္ခိဏဒိသာဘာဂေ အဋ္ဌာသိ. သော ပဒေသော ပဒုမိနိပတ္တေ ဥဒကဗိန္ဒု ဝိယ အကမ္ပိတ္ထ. မဟာသတ္တော, ‘‘အယံ မမ ဂုဏံ ဓာရေတုံ န သက္ကောတီ’’တိ ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂံ အဂမာသိ, သောပိ တထေဝ အကမ္ပိတ္ထ. ဥတ္တရဒိသာဘာဂံ အဂမာသိ, သောပိ တထေဝ အကမ္ပိတ္ထ. ပုရတ္ထိမဒိသာဘာဂံ အဂမာသိ, တတ္ထ ပလ္လင်္ကပ္ပမာဏံ ဌာနံ သုနိခါတဣန္ဒခိလော ဝိယ နိစ္စလမဟောသိ. မဟာသတ္တော ‘‘ဣဒံ ဌာနံ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ ကိလေသဘဉ္ဇနဝိဒ္ဓံသနဋ္ဌာန’’န္တိ တာနိ တိဏာနိ အဂ္ဂေ ဂဟေတွာ စာလေသိ. တာနိ စိတ္တကာရေန တူလိကဂ္ဂေန ပရိစ္ဆိန္နာနိ ဝိယ အဟေသုံ. ဗောဓိသတ္တော, ‘‘ဗောဓိံ အပ္ပတွာ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ န ဘိန္ဒိဿာမီ’’တိ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌဟိတွာ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ နိသီဒိ. พระมหาสัตว์ทรงพักผ่อนกลางวันในป่าชัฏแล้ว ในเวลาเย็น ทรงรับหญ้า ๘ กำที่โสตถิยพราหมณ์ถวายแล้ว เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑล ประทับยืนอยู่ทางทิศใต้ สถานที่นั้นหวั่นไหวประดุจหยาดน้ำบนใบบัว พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า 'ที่นี้ไม่อาจรองรับคุณของเราได้' จึงเสด็จไปยังทิศตะวันตก ที่นั้นก็หวั่นไหวเช่นเดียวกัน เสด็จไปยังทิศเหนือ ที่นั้นก็หวั่นไหวเช่นเดียวกัน เสด็จไปยังทิศตะวันออก ณ ที่นั้น สถานที่ประมาณเท่าบัลลังก์ได้ไม่หวั่นไหว ประดุจเสาอินทขีลที่ฝังไว้อย่างดี พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า 'ที่นี้เป็นสถานที่ทำลายล้างกิเลสของพระพุทธเจ้าทั้งปวง' ดังนี้แล้ว ทรงจับปลายหญ้าเหล่านั้นแล้วทรงสลัด หญ้าเหล่านั้น (เรียงตัว) ประดุจถูกนายช่างวาดกำหนดไว้ด้วยปลายพู่กัน พระโพธิสัตว์ทรงอธิษฐานจาตุรงควิริยะว่า 'ยังไม่บรรลุพระโพธิญาณ จักไม่ทำลายบัลลังก์นี้' ดังนี้แล้ว ทรงคู้บัลลังก์ประทับนั่ง တင်္ခဏညေဝ မာရော ဗာဟုသဟဿံ မာပေတွာ ဒိယဍ္ဎယောဇနသတိကံ ဂိရိမေခလံ နာမ ဟတ္ထိံ အာရုယှ နဝယောဇနံ မာရဗလံ ဂဟေတွာ အဒ္ဓက္ခိကေန ဩလောကယမာနော ပဗ္ဗတော ဝိယ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော ဥပသင်္ကမိ. မဟာသတ္တော, ‘‘မယှံ ဒသ ပါရမိယော ပူရေန္တဿ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော [Pg.89] ဝါ ဒေဝေါ ဝါ မာရော ဝါ ဗြဟ္မာ ဝါ သက္ခိ နတ္ထိ, ဝေဿန္တရတ္တဘာဝေ ပန မယှံ သတ္တသု ဝါရေသု မဟာပထဝီ သက္ခိ အဟောသိ; ဣဒါနိပိ မေ အယမေဝ အစေတနာ ကဋ္ဌကလိင်္ဂရူပမာ မဟာပထဝီ သက္ခီ’’တိ ဟတ္ထံ ပသာရေတိ. မဟာပထဝီ တာဝဒေဝ အယဒဏ္ဍေန ပဟတံ ကံသထာလံ ဝိယ ရဝသတံ ရဝသဟဿံ မုဉ္စမာနာ ဝိရဝိတွာ ပရိဝတ္တမာနာ မာရဗလံ စက္ကဝါဠမုခဝဋ္ဋိယံ မုဉ္စနမကာသိ. မဟာသတ္တော သူရိယေ ဓရမာနေယေဝ မာရဗလံ ဝိဓမိတွာ ပဌမယာမေ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏံ, မဇ္ဈိမယာမေ ဒိဗ္ဗစက္ခုံ ဝိသောဓေတွာ ပစ္ဆိမယာမေ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေ ဉာဏံ ဩတာရေတွာ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ သမ္မသိတွာ အရုဏောဒယေ ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ, ‘‘မယာ အနေကကပ္ပကောဋိသတသဟဿံ အဒ္ဓါနံ ဣမဿ ပလ္လင်္ကဿ အတ္ထာယ ဝါယာမော ကတော’’တိ သတ္တာဟံ ဧကပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ. အထေကစ္စာနံ ဒေဝတာနံ, ‘‘ကိံ နု ခေါ အညေပိ ဗုဒ္ဓတ္တကရာ ဓမ္မာ အတ္ထီ’’တိ ကင်္ခါ ဥဒပါဒိ. ในขณะนั้นเอง พญามารเนรมิตแขนพันแขน ทรงช้างชื่อคิรีเมขล์สูง ๑๕๐ โยชน์ นำพลมารประมาณ ๙ โยชน์ จ้องมองด้วยครึ่งตา ประดุจภูเขาที่กำลังท่วมทับเข้ามา ได้เข้ามาใกล้ พระมหาสัตว์ทรงดำริว่า 'เมื่อเราบำเพ็ญบารมี ๑๐ ทัศ ไม่มีสมณะ พราหมณ์ เทวดา มาร หรือพรหมอื่นใดเป็นพยาน แต่ในอัตภาพเป็นพระเวสสันดร มหาปฐพีได้เป็นพยานแก่เราถึง ๗ ครั้ง บัดนี้ก็เช่นกัน มหาปฐพีนี้ซึ่งไม่มีเจตนา ดุจท่อนไม้นี่แหละ จักเป็นพยานแก่เรา' ดังนี้แล้ว ทรงเหยียดพระหัตถ์ออก ในทันใดนั้น มหาปฐพีก็บันลือเสียงร้อยครั้งพันครั้ง ประดุจถาดสำริดที่ถูกตีด้วยท่อนเหล็ก ทั้งกัมปนาทและหมุนวน ได้ทำให้พลมารกระจัดกระจายไป ณ ขอบจักรวาล พระมหาสัตว์ทรงกำจัดพลมารในขณะที่พระอาทิตย์ยังทรงอยู่ (ยังไม่ตกดิน) แล้วทรงชำระบุพเพนิวาสานุสติญาณให้บริสุทธิ์ในปฐมยาม ทรงชำระทิพพจักขุญาณให้บริสุทธิ์ในมัชฌิมยาม ทรงหยั่งพระญาณลงในปฏิจจสมุปบาทในปัจฉิมยาม ทรงพิจารณาวัฏฏะและวิวัฏฏะแล้ว ได้เป็นพระพุทธเจ้าในเวลารุ่งอรุณ ทรงดำริว่า 'เราได้ทำความพยายามตลอดกาลนานนับด้วยแสนโกฏิกัปป์เพื่อประโยชน์แก่บัลลังก์นี้' ดังนี้แล้ว จึงประทับนั่งด้วยบัลลังก์เดียวตลอด ๗ วัน ครั้งนั้น ความสงสัยได้เกิดขึ้นแก่เทวดาบางพวกว่า 'ธรรมที่กระทำความเป็นพระพุทธเจ้าอย่างอื่นยังมีอยู่อีกหรือหนอ' အထ ဘဂဝါ အဋ္ဌမေ ဒိဝသေ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဒေဝတာနံ ကင်္ခံ ဉတွာ ကင်္ခါဝိဓမနတ္ထံ အာကာသေ ဥပ္ပတိတွာ ယမကပါဋိဟာရိယံ ဒဿေတွာ တာသံ ကင်္ခံ ဝိဓမိတွာ ပလ္လင်္ကတော ဤသကံ ပါစီနနိဿိတေ ဥတ္တရဒိသာဘာဂေ ဌတွာ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ကပ္ပသတသဟဿဉ္စ ပူရိတာနံ ပါရမီနံ ဖလာဓိဂမဋ္ဌာနံ ပလ္လင်္ကဉ္စေဝ ဗောဓိရုက္ခဉ္စ အနိမိသေဟိ အက္ခီဟိ ဩလောကယမာနော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ, တံ ဌာနံ အနိမိသစေတိယံ နာမ ဇာတံ. ครั้งนั้น ในวันที่ ๘ พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จออกจากสมาบัติ ทรงทราบความสงสัยของเทวดาทั้งหลายแล้ว เพื่อจะทรงกำจัดความสงสัยนั้น จึงเสด็จเหาะขึ้นไปในอากาศ ทรงแสดงยมกปาฏิหาริย์ กำจัดความสงสัยของเทวดาเหล่านั้นแล้ว เสด็จประทับยืนอยู่ทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือ ห่างจากบัลลังก์เล็กน้อย ทรงทอดพระเนตรบัลลังก์และต้นพระศรีมหาโพธิ์ อันเป็นสถานที่บรรลุผลแห่งบารมีทั้งหลายที่ทรงบำเพ็ญมาตลอด ๔ อสงไขยกับอีกแสนกัป ด้วยพระเนตรที่ไม่กระพริบตลอด ๗ วัน สถานที่นั้นได้ชื่อว่า อนิมิสเจดีย์ အထ ပလ္လင်္ကဿ စ ဌိတဋ္ဌာနဿ စ အန္တရာ ပုရတ္ထိမပစ္ဆိမတော အာယတေ ရတနစင်္ကမေ စင်္ကမန္တော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ, တံ ဌာနံ ရတနစင်္ကမစေတိယံ နာမ ဇာတံ. တတော ပစ္ဆိမဒိသာဘာဂေ ဒေဝတာ ရတနဃရံ မာပယိံသု, တတ္ထ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိတွာ အဘိဓမ္မပိဋကံ ဝိသေသတော စေတ္ထ အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနံ ဝိစိနန္တော သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသိ, တံ ဌာနံ ရတနဃရစေတိယံ နာမ ဇာတံ. ဧဝံ ဗောဓိသမီပေယေဝ စတ္တာရိ သတ္တာဟာနိ ဝီတိနာမေတွာ ပဉ္စမေ သတ္တာဟေ ဗောဓိရုက္ခမူလာ ယေန အဇပါလနိဂြောဓော တေနုပသင်္ကမိ, တတြာပိ ဓမ္မံ ဝိစိနန္တောယေဝ ဝိမုတ္တိသုခဉ္စ ပဋိသံဝေဒေန္တော နိသီဒိ, ဓမ္မံ ဝိစိနန္တော စေတ္ထ ဧဝံ အဘိဓမ္မေ နယမဂ္ဂံ သမ္မသိ – ပဌမံ ဓမ္မသင်္ဂဏီပကရဏံ နာမ, တတော ဝိဘင်္ဂပကရဏံ, ဓာတုကထာပကရဏံ, ပုဂ္ဂလပညတ္တိပကရဏံ, ကထာဝတ္ထု နာမ ပကရဏံ, ယမကံ နာမ ပကရဏံ, တတော မဟာပကရဏံ ပဋ္ဌာနံ နာမာတိ. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จจงกรมอยู่ที่รัตนจงกรม ซึ่งทอดยาวจากทิศตะวันออกไปทิศตะวันตก ในระหว่างบัลลังก์และที่ประทับยืน ทรงยังสัปดาห์หนึ่งให้ล่วงไป สถานที่นั้นได้ชื่อว่ารัตนจงกรมเจดีย์ จากนั้น ในทิศตะวันตก เหล่าเทวดาได้เนรมิตเรือนแก้วขึ้น ณ ที่นั้น พระองค์ประทับนั่งขัดสมาธิ ทรงพิจารณาพระอภิธรรมปิฎก โดยเฉพาะอย่างยิ่งคัมภีร์สมันตปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุด ทรงยังสัปดาห์หนึ่งให้ล่วงไป สถานที่นั้นได้ชื่อว่ารัตนฆรเจดีย์ ด้วยประการฉะนี้ พระองค์ทรงยังสี่สัปดาห์ให้ล่วงไปในที่ใกล้ต้นพระศรีมหาโพธิ์นั่นเทียว ในสัปดาห์ที่ห้า ได้เสด็จจากโคนต้นพระศรีมหาโพธิ์ไปยังต้นไทรอชปาลนิโครธ แม้ ณ ที่นั้น ก็ประทับนั่งพิจารณาธรรมและเสวยวิมุตติสุขอยู่ เมื่อทรงพิจารณาธรรมนั้น ได้ทรงใคร่ครวญลำดับแห่งนัยในพระอภิธรรมดังนี้ว่า – เบื้องต้นคือคัมภีร์ธัมมสังคณี ลำดับนั้นคือคัมภีร์วิภังค์ คัมภีร์ธาตุกถา คัมภีร์ปุคคลบัญญัติ คัมภีร์ชื่อว่ากถาวัตถุ คัมภีร์ชื่อว่ายมก ลำดับนั้นคือมหาปกรณ์ ชื่อว่าปัฏฐาน တတ္ထဿ [Pg.90] သဏှသုခုမပဋ္ဌာနမှိ စိတ္တေ ဩတိဏ္ဏေ ပီတိ ဥပ္ပဇ္ဇိ; ပီတိယာ ဥပ္ပန္နာယ လောဟိတံ ပသီဒိ, လောဟိတေ ပသန္နေ ဆဝိ ပသီဒိ. ဆဝိယာ ပသန္နာယ ပုရတ္ထိမကာယတော ကူဋာဂါရာဒိပ္ပမာဏာ ရသ္မိယော ဥဋ္ဌဟိတွာ အာကာသေ ပက္ခန္ဒဆဒ္ဒန္တနာဂကုလံ ဝိယ ပါစီနဒိသာယ အနန္တာနိ စက္ကဝါဠာနိ ပက္ခန္ဒာ, ပစ္ဆိမကာယတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ပစ္ဆိမဒိသာယ, ဒက္ခိဏံသကူဋတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဒက္ခိဏဒိသာယ, ဝါမံသကူဋတော ဥဋ္ဌဟိတွာ ဥတ္တရဒိသာယ အနန္တာနိ စက္ကဝါဠာနိ ပက္ခန္ဒာ, ပါဒတလေဟိ ပဝါဠင်္ကုရဝဏ္ဏာ ရသ္မိယော နိက္ခမိတွာ မဟာပထဝိံ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ ဥဒကံ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဝါတက္ခန္ဓံ ပဒါလေတွာ အဇဋာကာသံ ပက္ခန္ဒာ, သီသတော သမ္ပရိဝတ္တိယမာနံ မဏိဒါမံ ဝိယ နီလဝဏ္ဏာ ရသ္မိဝဋ္ဋိ ဥဋ္ဌဟိတွာ ဆ ဒေဝလောကေ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ နဝ ဗြဟ္မလောကေ ဝေဟပ္ဖလေ ပဉ္စ သုဒ္ဓါဝါသေ စ ဝိနိဝိဇ္ဈိတွာ စတ္တာရော အာရုပ္ပေ အတိက္ကမ္မ အဇဋာကာသံ ပက္ခန္ဒာ. တသ္မိံ ဒိဝသေ အပရိမာဏေသု စက္ကဝါဠေသု အပရိမာဏာ သတ္တာ သဗ္ဗေ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာဝ အဟေသုံ. တံ ဒိဝသဉ္စ ပန ဘဂဝတော သရီရာ နိက္ခန္တာ ယာဝဇ္ဇဒိဝသာပိ တာ ရသ္မိယော အနန္တာ လောကဓာတုယော ဂစ္ဆန္တိယေဝ. ในคัมภีร์ปัฏฐานนั้น เมื่อพระปัฏฐานอันละเอียดสุขุมหยั่งลงสู่พระหฤทัยของพระองค์ ปีติก็บังเกิดขึ้น เมื่อปีติบังเกิดขึ้นแล้ว พระโลหิตก็ผ่องใส เมื่อพระโลหิตผ่องใสแล้ว พระฉวีก็ผ่องใส เมื่อพระฉวีผ่องใสแล้ว พระรัศมีทั้งหลายมีประมาณเท่าเรือนยอดเป็นต้น พลุ่งขึ้นจากส่วนพระวรกายเบื้องหน้า พุ่งไปในอากาศ ประดุจหมู่ช้างฉัททันต์ พุ่งไปสู่จักรวาลอันหาที่สุดมิได้ในทิศตะวันออก, พระรัศมีพลุ่งขึ้นจากส่วนพระวรกายเบื้องหลัง พุ่งไปในทิศตะวันตก, พลุ่งขึ้นจากยอดพระอังสาเบื้องขวา พุ่งไปในทิศใต้, พลุ่งขึ้นจากยอดพระอังสาเบื้องซ้าย พุ่งไปในทิศเหนือ สู่จักรวาลอันหาที่สุดมิได้, พระรัศมีมีวรรณะดุจหน่อปะการังเปล่งออกจากฝ่าพระบาททั้งสอง ทะลุแผ่นดินใหญ่ แหวกน้ำออกเป็นสองส่วน ทำลายกลุ่มลม พุ่งไปสู่ช่องว่างอากาศเบื้องล่าง, วงแห่งพระรัศมีสีเขียวประดุจพวงแก้วมณีที่ขดไว้อย่างดี พลุ่งขึ้นจากพระเศียร ทะลุเทวโลก ๖ ชั้น ทะลุพรหมโลก ๙ ชั้น เวหัปผลาพรหม และสุทธาวาสพรหม ๕ ชั้น ล่วงอรูปพรหม ๔ ชั้น พุ่งไปสู่ช่องว่างอากาศ ในวันนั้น สัตว์ทั้งหลายอันประมาณมิได้ในจักรวาลอันประมาณมิได้ ทั้งหมดล้วนมีสีดุจสีทองคำ ก็แล พระรัศมีเหล่านั้นที่ออกจากพระวรกายของพระผู้มีพระภาคเจ้าในวันนั้น แม้จนกระทั่งทุกวันนี้ ก็ยังคงแผ่ไปสู่โลกธาตุอันหาที่สุดมิได้นั่นเทียว ဧဝံ ဘဂဝါ အဇပါလနိဂြောဓေ သတ္တာဟံ ဝီတိနာမေတွာ တတော အပရံ သတ္တာဟံ မုစလိန္ဒေ နိသီဒိ, နိသိန္နမတ္တဿေဝ စဿ သကလံ စက္ကဝါဠဂဗ္ဘံ ပူရေန္တော မဟာအကာလမေဃော ဥဒပါဒိ. ဧဝရူပေါ ကိရ မဟာမေဃော ဒွီသုယေဝ ကာလေသု ဝဿတိ စက္ကဝတ္တိမှိ ဝါ ဥပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ဝါ. ဣဓ ဗုဒ္ဓကာလေ ဥဒပါဒိ. တသ္မိံ ပန ဥပ္ပန္နေ မုစလိန္ဒော နာဂရာဇာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ မေဃော သတ္ထရိ မယှံ ဘဝနံ ပဝိဋ္ဌမတ္တေဝ ဥပ္ပန္နော, ဝါသာဂါရမဿ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. သော သတ္တရတနမယံ ပါသာဒံ နိမ္မိနိတုံ သက္ကောန္တောပိ ဧဝံ ကတေ မယှံ မဟပ္ဖလံ န ဘဝိဿတိ, ဒသဗလဿ ကာယဝေယျာဝစ္စံ ကရိဿာမီတိ မဟန္တံ အတ္တဘာဝံ ကတွာ သတ္ထာရံ သတ္တက္ခတ္တုံ ဘောဂေဟိ ပရိက္ခိပိတွာ ဥပရိ ဖဏံ ဓာရေသိ. ပရိက္ခေပဿ အန္တော ဩကာသော ဟေဋ္ဌာ လောဟပါသာဒပ္ပမာဏော အဟောသိ. ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတေန ဣရိယာပထေန သတ္ထာ ဝိဟရိဿတီတိ နာဂရာဇဿ အဇ္ဈာသယော အဟောသိ. တသ္မာ ဧဝံ မဟန္တံ ဩကာသံ ပရိက္ခိပိ. မဇ္ဈေ ရတနပလ္လင်္ကော ပညတ္တော ဟောတိ, ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကဝိစိတ္တံ သမောသရိတဂန္ဓဒါမကုသုမဒါမစေလဝိတာနံ အဟောသိ. စတူသု ကောဏေသု ဂန္ဓတေလေန ဒီပါ ဇလိတာ, စတူသု ဒိသာသု ဝိဝရိတွာ စန္ဒနကရဏ္ဍကာ [Pg.91] ဌပိတာ. ဧဝံ ဘဂဝါ တံ သတ္တာဟံ တတ္ထ ဝီတိနာမေတွာ တတော အပရံ သတ္တာဟံ ရာဇာယတနေ နိသီဒိ. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังสัปดาห์หนึ่งให้ล่วงไป ณ ต้นไทรอชปาลนิโครธแล้ว ลำดับนั้นจึงประทับนั่ง ณ ต้นมุจลินท์ตลอดอีกสัปดาห์หนึ่ง พอเมื่อพระองค์ประทับนั่งเท่านั้น มหาเมฆอันมิใช่กาลซึ่งแผ่เต็มไปทั่วห้องจักรวาลก็ได้ตั้งขึ้น ได้ยินว่า มหาเมฆเช่นนี้ย่อมตกในสองกาลเท่านั้น คือ เมื่อพระเจ้าจักรพรรดิอุบัติขึ้น หรือเมื่อพระพุทธเจ้าอุบัติขึ้น ในที่นี้ เมฆนั้นได้ตั้งขึ้นในพุทธกาล เมื่อเมฆนั้นตั้งขึ้น พญานาคนามว่ามุจลินท์ได้คิดว่า "เมฆนี้เกิดขึ้นพอดีกับที่พระศาสดาเสด็จเข้ามาสู่ภพของเรา สมควรที่พระองค์จะได้รับที่ประทับ" พญานาคราชนั้น แม้จะสามารถเนรมิตปราสาทอันแล้วด้วยรัตนะ ๗ ประการได้ แต่ก็คิดว่า "หากทำเช่นนั้น ผลอันยิ่งใหญ่จักไม่มีแก่เรา เราจักทำกายเวยยาวัจจ์แด่พระทศพล" ดังนี้แล้ว จึงได้ทำอัตภาพให้ใหญ่โต แล้ววงล้อมพระศาสดาด้วยขนด ๗ รอบ แผ่พังพานไว้เบื้องบน พื้นที่ภายในวงขนดนั้นมีขนาดเท่ากับโลหะปราสาทชั้นล่าง อัธยาศัยของพญานาคราชมีอยู่ว่า "พระศาสดาจักประทับอยู่ด้วยอิริยาบถที่ทรงปรารถนาได้ตามพระอัธยาศัย" เพราะเหตุนั้น จึงได้วงล้อมพื้นที่อันใหญ่โตเช่นนั้นไว้ ในท่ามกลางมีบัลลังก์แก้วปูลาดไว้ เบื้องบนมีเพดานผ้าวิจิตรด้วยดาวทอง พร้อมด้วยพวงของหอมและพวงดอกไม้ที่จัดไว้อย่างดี ในมุมทั้งสี่มีประทีปน้ำมันหอมจุดไว้ ในทิศทั้งสี่มีผอบไม้จันทน์เปิดฝาตั้งไว้ ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังสัปดาห์นั้นให้ล่วงไปในที่นั้นแล้ว ลำดับนั้นจึงประทับนั่ง ณ ต้นราชายตนะตลอดอีกสัปดาห์หนึ่ง အဋ္ဌမေ သတ္တာဟေ သက္ကေန ဒေဝါနမိန္ဒေန အာဘတံ ဒန္တကဋ္ဌဉ္စ ဩသဓဟရီတကဉ္စ ခါဒိတွာ မုခံ ဓောဝိတွာ စတူဟိ လောကပါလေဟိ ဥပနီတေ ပစ္စဂ္ဃေ သေလမယေ ပတ္တေ တပုဿဘလ္လိကာနံ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိတွာ ပုန ပစ္စာဂန္တွာ အဇပါလနိဂြောဓေ နိသိန္နဿ သဗ္ဗဗုဒ္ဓါနံ အာစိဏ္ဏော အယံ ဝိတက္ကော ဥဒပါဒိ. ในสัปดาห์ที่แปด พระองค์ทรงเคี้ยวไม้ชำระพระทนต์และผลสมออันเป็นโอสถที่ท้าวสักกะเทวราชทรงนำมาถวาย แล้วทรงบ้วนพระโอษฐ์ จากนั้นทรงเสวยบิณฑบาตของตปุสสะและภัลลิกะในบาตรศิลาใบใหม่ที่ท้าวจตุโลกบาลทั้งสี่นำมาถวาย ครั้นแล้วเสด็จกลับมาอีกครั้ง ประทับนั่ง ณ ต้นไทรอชปาลนิโครธ พระวิตกนี้อันเป็นธรรมเนียมของพระพุทธเจ้าทั้งปวงก็ได้บังเกิดขึ้นแก่พระองค์ တတ္ထ ပဏ္ဍိတောတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတော. ဝိယတ္တောတိ ဝေယျတ္တိယေန သမန္နာဂတော. မေဓာဝီတိ ဌာနုပ္ပတ္တိယာ ပညာယ သမန္နာဂတော. အပ္ပရဇက္ခဇာတိကောတိ သမာပတ္တိယာ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာ နိက္ကိလေသဇာတိကော ဝိသုဒ္ဓသတ္တော. အာဇာနိဿတီတိ သလ္လက္ခေဿတိ ပဋိဝိဇ္ဈိဿတိ. ဉာဏဉ္စ ပန မေတိ မယှမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇိ. ဘဂဝါ ကိရ ဒေဝတာယ ကထိတေနေဝ နိဋ္ဌံ အဂန္တွာ သယမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဩလောကေန္တော ဣတော သတ္တမဒိဝသမတ္ထကေ ကာလံ ကတွာ အာကိဉ္စညာယတနေ နိဗ္ဗတ္တောတိ အဒ္ဒသ. တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဉာဏဉ္စ ပန မေ ဒဿနံ ဥဒပါဒီ’’တိ. မဟာဇာနိယောတိ သတ္တဒိဝသဗ္ဘန္တရေ ပတ္တဗ္ဗမဂ္ဂဖလတော ပရိဟီနတ္တာ မဟတီ ဇာနိ အဿာတိ မဟာဇာနိယော. အက္ခဏေ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဂန္တွာ ဒေသိယမာနံ ဓမ္မမ္ပိဿ သောတုံ သောတပ္ပသာဒေါ နတ္ထိ, ဣဓ ဓမ္မဒေသနဋ္ဌာနံ အာဂမနပါဒါပိ နတ္ထိ, ဧဝံ မဟာဇာနိယော ဇာတောတိ ဒဿေတိ. အဘိဒေါသကာလင်္ကတောတိ အဍ္ဎရတ္တေ ကာလင်္ကတော. ဉာဏဉ္စ ပန မေတိ မယှမ္ပိ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဥဒပါဒိ. ဣဓာပိ ကိရ ဘဂဝါ ဒေဝတာယ ဝစနေန သန္နိဋ္ဌာနံ အကတွာ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဩလောကေန္တော ‘‘ဟိယျော အဍ္ဎရတ္တေ ကာလင်္ကတွာ ဥဒကော ရာမပုတ္တော နေဝသညာနာသညာယတနေ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ အဒ္ဒသ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. သေသံ ပုရိမနယသဒိသမေဝ. ဗဟုကာရာတိ ဗဟူပကာရာ. ပဓာနပဟိတတ္တံ ဥပဋ္ဌဟိံသူတိ ပဓာနတ္ထာယ ပေသိတတ္တဘာဝံ ဝသနဋ္ဌာနေ ပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနေန ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ အနုဗန္ဓနေန မုခေါဒကဒန္တကဋ္ဌဒါနာဒိနာ စ ဥပဋ္ဌဟိံသု. ကေ ပန တေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ နာမ? ယေတေ – ในบทนั้น คำว่า บัณฑิต (ปณฺฑิโต) คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต คำว่า ผู้ฉลาด (วิยตฺโต) คือ ผู้ประกอบด้วยความปราดเปรื่อง คำว่า ผู้มีปัญญา (เมธาวี) คือ ผู้ประกอบด้วยปัญญาที่รู้เท่าทันเหตุการณ์ คำว่า ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย (อปฺปรชกฺขชาติโก) คือ ผู้มีชาติปราศจากกิเลส เป็นผู้บริสุทธิ์ เพราะกิเลสถูกข่มไว้ด้วยสมาบัติ คำว่า จักรู้ได้ (อาชานิสฺสติ) คือ จักกำหนดได้ จักแทงตลอดได้ คำว่า ก็แล ญาณได้เกิดขึ้นแก่เรา (ญาณญฺจ ปน เม) คือ สัพพัญญุตญาณได้เกิดขึ้นแม้แก่เรา ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาค ไม่ได้ทรงถึงการตัดสินด้วยคำที่เทวดากล่าวเท่านั้น แต่ทรงตรวจดูด้วยสัพพัญญุตญาณของพระองค์เอง ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า (อาฬารดาบส) ทำกาละล่วงไปได้ ๗ วันนับแต่วันนี้ บังเกิดในอากิญจัญญายตนภพ ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสว่า "ก็แล ญาณทัสสนะได้เกิดขึ้นแก่เรา" คำว่า ผู้มีความเสื่อมมาก (มหาชานิโย) คือ ความเสื่อมใหญ่มีอยู่แก่ท่านผู้นั้น เพราะเสื่อมจากมรรคผลที่พึงบรรลุภายใน ๗ วัน เหตุนั้นจึงชื่อว่าผู้มีความเสื่อมมาก ทรงแสดงว่า เพราะบังเกิดในอกาลสถาน แม้ไปแสดงธรรมให้ฟัง โสตประสาทเพื่อจะฟังธรรมของท่านก็ไม่มี แม้เท้าที่จะมายังที่แสดงธรรมในโลกนี้ก็ไม่มี ท่านเกิดเป็นผู้มีความเสื่อมมากอย่างนี้ คำว่า ทำกาละเมื่อคืนวานนี้ (อภิโทสกาลงฺกโต) คือ ทำกาละในเวลาเที่ยงคืน คำว่า ก็แล ญาณได้เกิดขึ้นแก่เรา (ญาณญฺจ ปน เม) คือ สัพพัญญุตญาณได้เกิดขึ้นแม้แก่เรา ได้ยินว่า แม้ในเรื่องนี้ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงทำการตัดสินด้วยคำของเทวดา แต่ทรงตรวจดูด้วยสัพพัญญุตญาณ ได้ทอดพระเนตรเห็นว่า "อุทกดาบส รามบุตร ทำกาละเมื่อคืนวานนี้เวลาเที่ยงคืน บังเกิดในเนวสัญญานาสัญญายตนภพ" เพราะเหตุนั้นจึงตรัสอย่างนี้ ที่เหลือก็เหมือนกับนัยก่อนนั่นเทียว คำว่า มีอุปการะมาก (พหูการา) คือ มีอุปการะมาก คำว่า ได้อุปัฏฐากผู้มีตนส่งไปแล้วเพื่อความเพียร (ปธานปหิตตฺตํ อุปฏฺฐหึสุ) คือ ได้อุปัฏฐากพระโพธิสัตว์ผู้มีตนอันส่งไปแล้วเพื่อความเพียร ด้วยการกวาดบริเวณในที่อยู่ ด้วยการถือบาตรและจีวรติดตามไป และด้วยการถวายน้ำล้างหน้าไม้ชำระฟันเป็นต้น ก็ปัญจวัคคีย์เหล่านั้นคือใครกัน? คือท่านเหล่านี้ – ရာမော [Pg.92] ဓဇော လက္ခဏော ဇောတိမန္တိ,ယညော သုဘောဇော သုယာမော သုဒတ္တော; ဧတေ တဒါ အဋ္ဌ အဟေသုံ ဗြာဟ္မဏာ,ဆဠင်္ဂဝါ မန္တံ ဝိယာကရိံသူတိ. (พราหมณ์ ๘ คนคือ) รามะ ธชะ ลักขณะ มันตี ยัญญะ สุโภชะ สุยามะ และสุทัตตะ ในกาลนั้น พราหมณ์ ๘ คนเหล่านี้ ผู้รู้ในอังคะ ๖ ได้พยากรณ์มนต์ (คือลักษณะ) ดังนี้ ဗောဓိသတ္တဿ ဇာတကာလေ သုပိနပဋိဂ္ဂါဟကာ စေဝ လက္ခဏပဋိဂ္ဂါဟကာ စ အဋ္ဌ ဗြာဟ္မဏာ. တေသု တယော ဒွေဓာ ဗျာကရိံသု – ‘‘ဣမေဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတော အဂါရံ အဇ္ဈာဝသမာနော ရာဇာ ဟောတိ စက္ကဝတ္တီ, ပဗ္ဗဇမာနော ဗုဒ္ဓေါ’’တိ. ပဉ္စ ဗြာဟ္မဏာ ဧကံသဗျာကရဏာ အဟေသုံ – ‘‘ဣမေဟိ လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂတော အဂါရေ န တိဋ္ဌတိ, ဗုဒ္ဓေါဝ ဟောတီ’’တိ. တေသု ပုရိမာ တယော ယထာမန္တပဒံ ဂတာ, ဣမေ ပန ပဉ္စ မန္တပဒံ အတိက္ကန္တာ. တေ အတ္တနာ လဒ္ဓံ ပုဏ္ဏပတ္တံ ဉာတကာနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ‘‘အယံ မဟာပုရိသော အဂါရံ န အဇ္ဈာဝသိဿတိ, ဧကန္တေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ နိဗ္ဗိတက္ကာ ဗောဓိသတ္တံ ဥဒ္ဒိဿ သမဏပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတာ. တေသံ ပုတ္တာတိပိ ဝဒန္တိ. တံ အဋ္ဌကထာယ ပဋိက္ခိတ္တံ. ในกาลประสูติของพระโพธิสัตว์ มีพราหมณ์ ๘ คนเป็นผู้ทำนายสุบินและทำนายลักษณะ ในพราหมณ์เหล่านั้น ๓ คนได้พยากรณ์เป็น ๒ นัยว่า "ผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ หากอยู่ครองเรือน จักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ หากออกบวช จักเป็นพระพุทธเจ้า" ส่วนพราหมณ์ ๕ คนได้พยากรณ์เป็นนัยเดียวว่า "ผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ จักไม่อยู่ในเรือน จักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างเดียว" ในพราหมณ์เหล่านั้น ๓ คนแรกได้ดำเนินไปตามบทแห่งมนต์ ส่วน ๕ คนเหล่านี้ได้ก้าวล่วงบทแห่งมนต์ไป พราหมณ์ ๕ คนเหล่านั้นสละเครื่องสักการะที่ตนได้รับให้แก่พวกญาติแล้ว ไม่มีความลังเลว่า "มหาบุรุษนี้จักไม่อยู่ครองเรือน จักเป็นพระพุทธเจ้าโดยส่วนเดียวแน่นอน" จึงอุทิศต่อพระโพธิสัตว์ บวชเป็นสมณะ บางพวกก็กล่าวว่าเป็นบุตรของพราหมณ์เหล่านั้น แต่คำกล่าวนั้นถูกปฏิเสธไว้ในอรรถกถา ဧတေ ကိရ ဒဟရကာလေယေဝ ဗဟူ မန္တေ ဇာနိံသု, တသ္မာ တေ ဗြာဟ္မဏာ အာစရိယဋ္ဌာနေ ဌပယိံသု. တေ ပစ္ဆာ အမှေဟိ ပုတ္တဒါရဇဋံ ဆဍ္ဍေတွာ န သက္ကာ ဘဝိဿတိ ပဗ္ဗဇိတုန္တိ ဒဟရကာလေယေဝ ပဗ္ဗဇိတွာ ရမဏီယာနိ သေနာသနာနိ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ ဝိစရိံသု. ကာလေန ကာလံ ပန ‘‘ကိံ, ဘော, မဟာပုရိသော မဟာဘိနိက္ခမနံ နိက္ခန္တော’’တိ ပုစ္ဆန္တိ. မနုဿာ, ‘‘ကုဟိံ တုမှေ မဟာပုရိသံ ပဿိဿထ, တီသု ပါသာဒေသု တိဝိဓနာဋကမဇ္ဈေ ဒေဝေါ ဝိယ သမ္ပတ္တိံ အနုဘောတီ’’တိ ဝဒန္တိ. တေ သုတွာ, ‘‘န တာဝ မဟာပုရိသဿ ဉာဏံ ပရိပါကံ ဂစ္ဆတီ’’တိ အပ္ပောဿုက္ကာ ဝိဟရိံသုယေဝ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘဂဝါ, ‘‘ဗဟုကာရာ ခေါ ဣမေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ’’တိ အာဟ? ကိံ ဥပကာရကာနံယေဝ ဧသ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, အနုပကာရကာနံ န ဒေသေတီတိ? နော န ဒေသေတိ. ပရိစယဝသေန ဟေသ အာဠာရဉ္စေဝ ကာလာမံ ဥဒကဉ္စ ရာမပုတ္တံ ဩလောကေသိ. ဧတသ္မိံ ပန ဗုဒ္ဓက္ခေတ္တေ ဌပေတွာ အညာသိကောဏ္ဍညံ ပဌမံ ဓမ္မံ သစ္ဆိကာတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ကသ္မာ? တထာဝိဓဥပနိဿယတ္တာ. ได้ยินว่า ท่านเหล่านี้บวชตั้งแต่ยังเยาว์วัย ใช้สอยเสนาสนะอันน่ารื่นรมย์อยู่ แต่โดยกาลบางคราวก็ถามว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ มหาบุรุษเสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์แล้วหรือ?" มนุษย์ทั้งหลายกล่าวว่า "พวกท่านจักเห็นมหาบุรุษได้ที่ไหน พระองค์ทรงเสวยสมบัติประดุจเทพยดา ท่ามกลางนักฟ้อนรำสามประเภทในปราสาทสามหลัง" ท่านเหล่านั้นได้ฟังแล้วคิดว่า "ญาณของมหาบุรุษยังไม่แก่กล้า" จึงอยู่โดยไม่ขวนขวายนั่นเทียว เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสในที่นี้ว่า "ปัญจวัคคีย์เหล่านี้มีอุปการะมากแก่เราหนอ"? พระองค์ทรงแสดงธรรมแก่ผู้มีอุปการะเท่านั้น ไม่ทรงแสดงแก่ผู้ไม่มีอุปการะหรือ? ไม่ใช่ไม่ทรงแสดง (คือทรงแสดงนั่นเอง) ที่จริง พระองค์ทรงตรวจดูอาฬารดาบส กาลามโคตร และอุทกดาบส รามบุตร ก็ด้วยอำนาจแห่งความคุ้นเคย แต่ในพุทธเขตนี้ เว้นพระอัญญาโกณฑัญญะเสีย ผู้ที่สามารถจะกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมเป็นคนแรกนั้นไม่มี เพราะเหตุไร? เพราะมีอุปนิสัยเช่นนั้น ပုဗ္ဗေ [Pg.93] ကိရ ပုညကရဏကာလေ ဒွေ ဘာတရော အဟေသုံ. တေ ဧကတောဝ သဿံ အကံသု. တတ္ထ ဇေဋ္ဌကဿ ‘‘ဧကသ္မိံ သဿေ နဝဝါရေ အဂ္ဂသဿဒါနံ မယာ ဒါတဗ္ဗ’’န္တိ အဟောသိ. သော ဝပ္ပကာလေ ဗီဇဂ္ဂံ နာမ ဒတွာ ဂဗ္ဘကာလေ ကနိဋ္ဌေန သဒ္ဓိံ မန္တေသိ – ‘‘ဂဗ္ဘကာလေ ဂဗ္ဘံ ဖာလေတွာ ဒဿာမာ’’တိ. ကနိဋ္ဌော ‘‘တရုဏသဿံ နာသေတုကာမောသီ’’တိ အာဟ. ဇေဋ္ဌော ကနိဋ္ဌဿ အနနုဝတ္တနဘာဝံ ဉတွာ ခေတ္တံ ဝိဘဇိတွာ အတ္တနော ကောဋ္ဌာသတော ဂဗ္ဘံ ဖာလေတွာ ခီရံ နီဟရိတွာ သပ္ပိဖာဏိတေဟိ ယောဇေတွာ အဒါသိ, ပုထုကကာလေ ပုထုကံ ကာရေတွာ အဒါသိ, လာယနေ လာယနဂ္ဂံ ဝေဏိကရဏေ ဝေဏဂ္ဂံ ကလာပါဒီသု ကလာပဂ္ဂံ ခဠဂ္ဂံ ဘဏ္ဍဂ္ဂံ ကောဋ္ဌဂ္ဂန္တိ ဧဝံ ဧကသဿေ နဝဝါရေ အဂ္ဂဒါနံ အဒါသိ. ကနိဋ္ဌော ပနဿ ဥဒ္ဓရိတွာ အဒါသိ, တေသု ဇေဋ္ဌော အညာသိကောဏ္ဍညတ္ထေရော ဇာတော, ကနိဋ္ဌော သုဘဒ္ဒပရိဗ္ဗာဇကော. ဣတိ ဧကသ္မိံ သဿေ နဝန္နံ အဂ္ဂဒါနာနံ ဒိန္နတ္တာ ဌပေတွာ ထေရံ အညော ပဌမံ ဓမ္မံ သစ္ဆိကာတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ‘‘ဗဟုကာရာ ခေါ ဣမေ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ’’တိ ဣဒံ ပန ဥပကာရာနုဿရဏမတ္တကေနေဝ ဝုတ္တံ. ได้ยินว่า ในกาลก่อน ในเวลาทำบุญ มีพี่น้องสองคน เขาทั้งสองได้ทำนาด้วยกัน ในสองคนนั้น ผู้พี่ได้มีความคิดว่า "เราพึงถวายทานคือยอดข้าว ๙ ครั้งในข้าวครั้งหนึ่ง" ผู้นั้นถวายยอดเมล็ดพันธุ์ในเวลาหว่านแล้ว ในเวลาข้าวตั้งท้อง ได้ปรึกษากับน้องชายว่า "ในเวลาข้าวตั้งท้อง เราจักผ่ารวงข้าวถวาย" น้องชายกล่าวว่า "ท่านประสงค์จะทำลายข้าวอ่อนหรือ" ผู้พี่รู้ว่าน้องชายไม่ยอมทำตาม จึงแบ่งนา แล้วผ่ารวงข้าวจากส่วนของตน คั้นเอาน้ำนมข้าว ผสมกับเนยใสและน้ำอ้อยแล้วถวาย ในเวลาทำข้าวเม่า ก็ทำข้าวเม่าถวาย ในเวลาเกี่ยว ก็ถวายยอดข้าวที่เกี่ยว ในเวลาทำฟ่อน ก็ถวายยอดฟ่อนข้าว ในเวลามัดเป็นกำ ก็ถวายยอดกำข้าว ยอดข้าวที่ลานนวด ยอดข้าวที่กอง และยอดข้าวในฉาง ได้ถวายยอดทาน ๙ ครั้งในข้าวครั้งหนึ่งอย่างนี้ ส่วนน้องชายของเขาขนขึ้นจากลานแล้วจึงถวาย ในสองคนนั้น ผู้พี่ได้เกิดเป็นพระอัญญาโกณฑัญญเถระ น้องชายเกิดเป็นสุภัททปริพาชก เพราะเหตุที่ได้ถวายยอดทาน ๙ ครั้งในข้าวครั้งหนึ่งดังนี้ เว้นพระเถระเสีย ผู้อื่นที่สามารถจะกระทำให้แจ้งซึ่งธรรมเป็นคนแรกนั้นไม่มี ส่วนคำว่า "ปัญจวัคคีย์เหล่านี้มีอุปการะมากแก่เราหนอ" นี้ พระองค์ตรัสด้วยเพียงการระลึกถึงอุปการะเท่านั้น ဣသိပတနေ မိဂဒါယေတိ တသ္မိံ ကိရ ပဒေသေ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓေ ပစ္စေကသမ္ဗုဒ္ဓါ ဂန္ဓမာဒနပဗ္ဗတေ သတ္တာဟံ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေတွာ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာယ နာဂလတာဒန္တကဋ္ဌံ ခါဒိတွာ အနောတတ္တဒဟေ မုခံ ဓောဝိတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အာကာသေန အာဂန္တွာ နိပတန္တိ. တတ္ထ စီဝရံ ပါရုပိတွာ နဂရေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စာ ဂမနကာလေပိ တတောယေဝ ဥပ္ပတိတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဣတိ ဣသယော ဧတ္ထ နိပတန္တိ ဥပ္ပတန္တိ စာတိ တံ ဌာနံ ဣသိပတနန္တိ သင်္ခံ ဂတံ. မိဂါနံ ပန အဘယတ္ထာယ ဒိန္နတ္တာ မိဂဒါယောတိ ဝုစ္စတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣသိပတနေ မိဂဒါယေ’’တိ. บทว่า อิสิปตเน มิคทาเย ความว่า ได้ยินว่า ในประเทศนั้น เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติขึ้น พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย ทรงยังเวลาให้ล่วงไป ๗ วัน ด้วยนิโรธสมาบัติ ณ ภูเขาคันธมาทน์ เสด็จออกจากนิโรธสมาบัติแล้ว ทรงเคี้ยวไม้สีฟันชื่อนาคลดา ทรงล้างพระพักตร์ในสระอโนดาต ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จมาทางอากาศแล้วลง ณ ที่นั้น ณ ที่นั้น ทรงครองจีวรแล้ว เสด็จเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในเมือง ทรงทำภัตกิจเสร็จแล้ว แม้ในเวลาเสด็จไป ก็ทรงเหาะขึ้นจากที่นั้นนั่นแหละแล้วเสด็จไป เพราะเหตุที่ฤาษีทั้งหลายลงและขึ้นในที่นี้ ฉะนั้น สถานที่นั้นจึงถึงการนับว่า อิสิปตนะ (ที่ตกไปและที่เหาะขึ้นแห่งฤาษี) ส่วนที่ชื่อว่า มิคทายะ (ที่ให้ความปลอดภัยแก่เนื้อ) เพราะเป็นสถานที่ที่พระราชทานไว้เพื่อความไม่มีภัยแก่เนื้อทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน" ၂၈၅. အန္တရာ စ ဂယံ အန္တရာ စ ဗောဓိန္တိ ဂယာယ စ ဗောဓိဿ စ ဝိဝရေ တိဂါဝုတန္တရေ ဌာနေ. ဗောဓိမဏ္ဍတော ဟိ ဂယာ တီဏိ ဂါဝုတာနိ. ဗာရာဏသီ အဋ္ဌာရသ ယောဇနာနိ. ဥပကော ဗောဓိမဏ္ဍဿ စ ဂယာယ စ အန္တရေ ဘဂဝန္တံ အဒ္ဒသ. အန္တရာသဒ္ဒေန ပန ယုတ္တတ္တာ ဥပယောဂဝစနံ ကတံ. ဤဒိသေသု စ ဌာနေသု အက္ခရစိန္တကာ ‘‘အန္တရာ ဂါမဉ္စ နဒိဉ္စ ယာတီ’’တိ ဧဝံ ဧကမေဝ အန္တရာသဒ္ဒံ ပယုဇ္ဇန္တိ. သော ဒုတိယပဒေနပိ ယောဇေတဗ္ဗော ဟောတိ[Pg.94]. အယောဇိယမာနေ ဥပယောဂဝစနံ န ပါပုဏာတိ. ဣဓ ပန ယောဇေတွာ ဧဝ ဝုတ္တောတိ. အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နန္တိ အဒ္ဓါနသင်္ခါတံ မဂ္ဂံ ပဋိပန္နံ, ဒီဃမဂ္ဂပဋိပန္နန္တိ အတ္ထော. အဒ္ဓါနမဂ္ဂဂမနသမယဿ ဟိ ဝိဘင်္ဂေ ‘‘အဒ္ဓယောဇနံ ဂစ္ဆိဿာမီတိ ဘုဉ္ဇိတဗ္ဗ’’န္တိအာဒိဝစနတော (ပါစိ. ၂၁၈) အဒ္ဓယောဇနမ္ပိ အဒ္ဓါနမဂ္ဂေါ ဟောတိ. ဗောဓိမဏ္ဍတော ပန ဂယာ တိဂါဝုတံ. ๒๘๕. บทว่า อนฺตรา จ คยํ อนฺตรา จ โพธึ ความว่า ณ สถานที่ในระหว่างคยากับโพธิมณฑล ซึ่งมีระยะทาง ๓ คาวุต จริงอยู่ เมืองคยาห่างจากโพธิมณฑล ๓ คาวุต เมืองพาราณสีห่าง ๑๘ โยชน์ อุปกะได้พบพระผู้มีพระภาคในระหว่างโพธิมณฑลกับเมืองคยา แต่เพราะประกอบกับอันตราศัพท์ จึงลงอุปโยควิภัตติ (ทุติยาวิภัตติ) และในที่เช่นนี้ นักไวยากรณ์ย่อมใช้อันตราศัพท์เพียงศัพท์เดียว เช่นในประโยคว่า "อนฺตรา คามญฺจ นทิญฺจ ยาติ" (ย่อมไปในระหว่างบ้านและแม่น้ำ) อันตราศัพท์นั้นพึงประกอบกับบทที่สองด้วย เมื่อไม่ประกอบ อุปโยควิภัตติย่อมไม่สำเร็จ แต่ในที่นี้ ท่านกล่าวโดยประกอบแล้ว พึงทราบอย่างนี้ บทว่า อทฺธานมคฺคปฏิปนฺนํ ความว่า ผู้ดำเนินไปสู่หนทางไกลที่เรียกว่าอัทธานะ อธิบายว่า ผู้ดำเนินไปสู่หนทางไกล จริงอยู่ ในคัมภีร์วิภังค์ เพราะมีพระดำรัสเป็นต้นว่า "พึงฉันโดยคิดว่า จักเดินทางกึ่งโยชน์" แม้ระยะทางกึ่งโยชน์ก็เป็นหนทางไกล แต่จากโพธิมณฑล เมืองคยามีระยะทาง ๓ คาวุต သဗ္ဗာဘိဘူတိ သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မံ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော. သဗ္ဗဝိဒူတိ သဗ္ဗံ စတုဘူမကဓမ္မံ အဝေဒိံ အညာသိံ. သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု အနုပလိတ္တောတိ သဗ္ဗေသု တေဘူမကဓမ္မေသု ကိလေသလေပနေန အနုပလိတ္တော. သဗ္ဗံ ဇဟောတိ သဗ္ဗံ တေဘူမကဓမ္မံ ဇဟိတွာ ဌိတော. တဏှာက္ခယေ ဝိမုတ္တောတိ တဏှာက္ခယေ နိဗ္ဗာနေ အာရမ္မဏတော ဝိမုတ္တော. သယံ အဘိညာယာတိ သဗ္ဗံ စတုဘူမကဓမ္မံ အတ္တနာဝ ဇာနိတွာ. ကမုဒ္ဒိသေယျန္တိ ကံ အညံ ‘‘အယံ မေ အာစရိယော’’တိ ဥဒ္ဒိသေယျံ. บทว่า สพฺพาภิภู ความว่า เราครอบงำธรรมในภูมิ ๓ ทั้งปวงแล้วดำรงอยู่ บทว่า สพฺพวิทู ความว่า เรารู้แล้วซึ่งธรรมในภูมิ ๔ ทั้งปวง บทว่า สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนุปลิตฺโต ความว่า เราไม่แปดเปื้อนด้วยเครื่องฉาบทากือกิเลสในธรรมในภูมิ ๓ ทั้งปวง บทว่า สพฺพํ ชโห ความว่า เราละธรรมในภูมิ ๓ ทั้งปวงแล้วดำรงอยู่ บทว่า ตณฺหกฺขเย วิมุตฺโต ความว่า เราหลุดพ้นโดยการทำพระนิพพานอันเป็นที่สิ้นตัณหาให้เป็นอารมณ์ บทว่า สยํ อภิญฺญาย ความว่า เรารู้ธรรมในภูมิ ๔ ทั้งปวงด้วยตนเองแล้ว บทว่า กมุทฺทิเสยฺยํ ความว่า เราจะพึงอ้างใครอื่นว่า "ผู้นี้เป็นอาจารย์ของเรา" န မေ အာစရိယော အတ္ထီတိ လောကုတ္တရဓမ္မေ မယှံ အာစရိယော နာမ နတ္ထိ. နတ္ထိ မေ ပဋိပုဂ္ဂလောတိ မယှံ ပဋိဘာဂပုဂ္ဂလော နာမ နတ္ထိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ သဟေတုနာ နယေန စတ္တာရိ သစ္စာနိ သယံ ဗုဒ္ဓေါ. သီတိဘူတောတိ သဗ္ဗကိလေသဂ္ဂိနိဗ္ဗာပနေန သီတိဘူတော. ကိလေသာနံယေဝ နိဗ္ဗုတတ္တာ နိဗ္ဗုတော. ကာသိနံ ပုရန္တိ ကာသိရဋ္ဌေ နဂရံ. အာဟဉ္ဆံ အမတဒုန္ဒုဘိန္တိ ဓမ္မစက္ကပဋိလာဘာယ အမတဘေရိံ ပဟရိဿာမီတိ ဂစ္ဆာမိ. အရဟသိ အနန္တဇိနောတိ အနန္တဇိနောတိ ဘဝိတုံ ယုတ္တော. ဟုပေယျ ပါဝုသောတိ, အာဝုသော, ဧဝမ္ပိ နာမ ဘဝေယျ. ပက္ကာမီတိ ဝင်္ကဟာရဇနပဒံ နာမ အဂမာသိ. บทว่า น เม อาจริโย อตฺถิ ความว่า อาจารย์ของเราในโลกุตรธรรมไม่มี บทว่า นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล ความว่า บุคคลผู้เสมอเหมือนเราไม่มี บทว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ ความว่า เราเป็นผู้ตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยตนเองโดยนัยอันมีเหตุผล บทว่า สีติภูโต ความว่า เราเป็นผู้เยือกเย็นแล้วเพราะดับไฟกิเลสทั้งปวงได้ เป็นผู้ดับแล้วเพราะกิเลสทั้งหลายดับแล้วนั่นเอง บทว่า กาสินํ ปุรํ ความว่า เมืองในแคว้นกาสี บทว่า อาหญฺฉํ อมตทุนฺทุภึ ความว่า เราไปเพื่อจะตีกลองอมตะเพื่อให้ได้ธรรมจักษุ บทว่า อรหสิ อนนฺตชิโน ความว่า ท่านสมควรที่จะเป็นอนันตชิน (ผู้ชนะหาที่สุดมิได้) บทว่า หุเปยฺย ปาวุโส ความว่า ดูก่อนผู้มีอายุ แม้ชื่ออย่างนี้ก็พึงมีได้ บทว่า ปกฺกามิ ความว่า เขาได้หลีกไปยังชนบทชื่อว่าวังกาหาระ တတ္ထေကံ မိဂလုဒ္ဒကဂါမကံ နိဿာယ ဝါသံ ကပ္ပေသိ. ဇေဋ္ဌကလုဒ္ဒကော တံ ဥပဋ္ဌာသိ. တသ္မိဉ္စ ဇနပဒေ စဏ္ဍာ မက္ခိကာ ဟောန္တိ. အထ နံ ဧကာယ စာဋိယာ ဝသာပေသုံ, မိဂလုဒ္ဒကော ဒူရေ မိဂဝံ ဂစ္ဆန္တော ‘‘အမှာကံ အရဟန္တေ မာ ပမဇ္ဇီ’’တိ ဆာဝံ နာမ ဓီတရံ အာဏာပေတွာ အဂမာသိ သဒ္ဓိံ ပုတ္တဘာတုကေဟိ. သာ စဿ ဓီတာ ဒဿနီယာ ဟောတိ ကောဋ္ဌာသသမ္ပန္နာ. ဒုတိယဒိဝသေ ဥပကော ဃရံ အာဂတော တံ ဒါရိကံ သဗ္ဗံ ဥပစာရံ ကတွာ ပရိဝိသိတုံ [Pg.95] ဥပဂတံ ဒိသွာ ရာဂေန အဘိဘူတော ဘုဉ္ဇိတုမ္ပိ အသက္ကောန္တော ဘာဇနေန ဘတ္တံ အာဒါယ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဘတ္တံ ဧကမန္တေ နိက္ခိပိတွာ သစေ ဆာဝံ လဘာမိ, ဇီဝါမိ, နော စေ, မရာမီတိ နိရာဟာရော သယိ. သတ္တမေ ဒိဝသေ မာဂဝိကော အာဂန္တွာ ဓီတရံ ဥပကဿ ပဝတ္တိံ ပုစ္ဆိ. သာ ‘‘ဧကဒိဝသမေဝ အာဂန္တွာ ပုန နာဂတပုဗ္ဗော’’တိ အာဟ. မာဂဝိကော အာဂတဝေသေနေဝ နံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမီတိ တံခဏံယေဝ ဂန္တွာ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, အပ္ဖာသုက’’န္တိ ပါဒေ ပရာမသန္တော ပုစ္ဆိ. ဥပကော နိတ္ထုနန္တော ပရိဝတ္တတိယေဝ. သော ‘‘ဝဒထ ဘန္တေ, ယံ မယာ သက္ကာ ကာတုံ, တံ သဗ္ဗံ ကရိဿာမီ’’တိ အာဟ. ဥပကော, ‘‘သစေ ဆာဝံ လဘာမိ, ဇီဝါမိ, နော စေ, ဣဓေဝ မရဏံ သေယျော’’တိ အာဟ. ဇာနာသိ ပန, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ သိပ္ပန္တိ. န ဇာနာမီတိ. န, ဘန္တေ, ကိဉ္စိ သိပ္ပံ အဇာနန္တေန သက္ကာ ဃရာဝါသံ အဓိဋ္ဌာတုန္တိ. ณ ที่นั้น อุปกะอาศัยหมู่บ้านนายพรานเนื้อแห่งหนึ่งอยู่ นายพรานผู้เป็นหัวหน้าได้อุปัฏฐากเขา และในชนบทนั้นมีแมลงวันที่ดุร้าย ครั้งนั้น พวกเขาได้จัดให้อุปกะอยู่ในตุ่มใบหนึ่ง นายพรานเนื้อเมื่อจะไปป่าล่าเนื้อที่อยู่ไกล ได้สั่งฉาวาผู้เป็นธิดาว่า "อย่าประมาทในพระอรหันต์ของเรา" แล้วก็ไปพร้อมกับบุตรและน้องชายทั้งหลาย ธิดาของนายพรานนั้นเป็นคนน่าดูน่าชม สมบูรณ์ด้วยส่วนสัด ในวันที่สอง อุปกะมาที่เรือน เห็นเด็กหญิงนั้นทำการต้อนรับทุกอย่างแล้วเข้ามาเพื่อจะปฏิบัติ ก็ถูกราคะครอบงำ แม้จะบริโภคก็ไม่สามารถ จึงถือภัตตาหารด้วยภาชนะไปยังที่พัก วางภัตตาหารไว้ ณ ที่ส่วนข้างหนึ่งแล้วนอนอดอาหารอยู่ด้วยคิดว่า "ถ้าเราได้นางฉาวา เราจะมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ เราจะตาย" ในวันที่เจ็ด นายพรานกลับมาแล้วถามธิดาถึงความเป็นไปของอุปกะ นางตอบว่า "ท่านมาเพียงวันเดียวแล้วก็ไม่มาอีกเลย" นายพรานคิดว่า "เราจะเข้าไปหาและถามท่านในลักษณะที่เพิ่งกลับมานี่แหละ" จึงไปในขณะนั้นทันที พลางนวดเท้าถามว่า "ท่านขอรับ ท่านไม่สบายอะไร" อุปกะได้แต่ครวญครางพลิกตัวไปมา นายพรานจึงกล่าวว่า "โปรดบอกเถิด ท่านขอรับ สิ่งใดที่ข้าพเจ้าพอจะทำได้ ข้าพเจ้าจะทำทั้งหมด" อุปกะกล่าวว่า "ถ้าเราได้นางฉาวา เราจะมีชีวิตอยู่ ถ้าไม่ได้ ความตายในที่นี้แหละประเสริฐกว่า" (นายพรานถามว่า) "ท่านขอรับ ท่านรู้ศิลปะอะไรบ้างหรือไม่" (อุปกะตอบว่า) "ไม่รู้" (นายพรานกล่าวว่า) "ท่านขอรับ ผู้ไม่รู้ศิลปะอะไรเลย ไม่สามารถจะตั้งตัวอยู่ในฆราวาสวิสัยได้" သော အာဟ – ‘‘နာဟံ ကိဉ္စိ သိပ္ပံ ဇာနာမိ, အပိစ တုမှာကံ မံသဟာရကော ဘဝိဿာမိ, မံသဉ္စ ဝိက္ကီဏိဿာမီ’’တိ. မာဂဝိကော, ‘‘အမှာကမ္ပိ ဧတဒေဝ ရုစ္စတီ’’တိ ဥတ္တရသာဋကံ ဒတွာ ဃရံ အာနေတွာ ဓီတရံ အဒါသိ. တေသံ သံဝါသမနွာယ ပုတ္တော ဝိဇာယိ. သုဘဒ္ဒေါတိဿ နာမံ အကံသု. ဆာဝါ တဿ ရောဒနကာလေ ‘‘မံသဟာရကဿ ပုတ္တ, မိဂလုဒ္ဒကဿ ပုတ္တ မာ ရောဒီ’’တိအာဒီနိ ဝဒမာနာ ပုတ္တတောသနဂီတေန ဥပကံ ဥပ္ပဏ္ဍေသိ. ဘဒ္ဒေ တွံ မံ အနာထောတိ မညသိ. အတ္ထိ မေ အနန္တဇိနော နာမ သဟာယော. တဿာဟံ သန္တိကေ ဂမိဿာမီတိ အာဟ. ဆာဝါ ဧဝမယံ အဋ္ဋီယတီတိ ဉတွာ ပုနပ္ပုနံ ကထေတိ. သော ဧကဒိဝသံ အနာရောစေတွာဝ မဇ္ဈိမဒေသာဘိမုခေါ ပက္ကာမိ. เขาตอบว่า "ข้าพเจ้าไม่รู้ศิลปะอะไรเลย แต่ข้าพเจ้าจะเป็นคนหาบเนื้อของพวกท่าน และจะขายเนื้อด้วย" นายพรานกล่าวว่า "พวกเราก็พอใจอย่างนั้นเหมือนกัน" แล้วได้ให้ผ้าห่มพามาเรือนและยกธิดาให้ เพราะการอยู่ร่วมกันของคนทั้งสอง บุตรจึงเกิด พวกเขาได้ตั้งชื่อบุตรนั้นว่า สุภัททะ ในเวลาที่บุตรนั้นร้องไห้ นางฉาวาได้กล่าวเยาะเย้ยอุปกะด้วยเพลงกล่อมบุตรเป็นต้นว่า "ลูกคนหาบเนื้อ ลูกนายพรานเนื้อ อย่าร้องไห้เลย" (อุปกะกล่าวว่า) "น้องหญิง เธอเข้าใจว่าฉันเป็นคนไม่มีที่พึ่งหรือ ฉันมีสหายชื่ออนันตชิน ฉันจะไปหาท่านผู้นั้น" นางฉาวารู้ว่า "เขาอึดอัดใจอย่างนี้" ก็กล่าวซ้ำแล้วซ้ำอีก วันหนึ่ง เขาไม่ได้บอกกล่าวนางเลย ได้หลีกหน้ามุ่งสู่มัชฌิมประเทศไป ဘဂဝါ စ တေန သမယေန သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ မဟာဝိဟာရေ. အထ ခေါ ဘဂဝါ ပဋိကစ္စေဝ ဘိက္ခူ အာဏာပေသိ – ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ‘အနန္တဇိနော’တိ ပုစ္ဆမာနော အာဂစ္ဆတိ, တဿ မံ ဒဿေယျာထာ’’တိ. ဥပကောပိ ခေါ ‘‘ကုဟိံ အနန္တဇိနော ဝသတီ’’တိ ပုစ္ဆန္တော အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ အာဂန္တွာ ဝိဟာရမဇ္ဈေ ဌတွာ ကုဟိံ အနန္တဇိနောတိ ပုစ္ဆိ. တံ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သန္တိကံ နယိံသု. သော ဘဂဝန္တံ ဒိသွာ – ‘‘သဉ္ဇာနာထ မံ ဘဂဝါ’’တိ အာဟ. အာမ, ဥပက, သဉ္ဇာနာမိ, ကုဟိံ ပန တွံ ဝသိတ္ထာတိ. ဝင်္ကဟာရဇနပဒေ, ဘန္တေတိ. ဥပက, မဟလ္လကောသိ ဇာတော ပဗ္ဗဇိတုံ သက္ခိဿသီတိ. ပဗ္ဗဇိဿာမိ, ဘန္တေတိ. ဘဂဝါ ပဗ္ဗာဇေတွာ တဿ ကမ္မဋ္ဌာနံ အဒါသိ. သော ကမ္မဋ္ဌာနေ ကမ္မံ ကရောန္တော အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ ကာလံ ကတွာ အဝိဟေသု [Pg.96] နိဗ္ဗတ္တော. နိဗ္ဗတ္တက္ခဏေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏီတိ. အဝိဟေသု နိဗ္ဗတ္တမတ္တာ ဟိ သတ္တ ဇနာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု, တေသံ သော အညတရော. ก็สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวันมหาวิหาร ในกรุงสาวัตถี ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคได้ตรัสสั่งภิกษุทั้งหลายไว้ล่วงหน้าว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดมาถามหา ‘พระอนันตชินะ’ พวกเธอพึงชี้เราให้แก่ผู้นั้น” ฝ่ายอุปกะอาชีวกก็ถามว่า “พระอนันตชินะอยู่ที่ไหน” แล้วเดินทางมาโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถี เข้าไปยืนอยู่กลางวิหารแล้วถามว่า “พระอนันตชินะอยู่ที่ไหน” ภิกษุทั้งหลายได้พาเขาไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค เขาเห็นพระผู้มีพระภาคแล้วจึงทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค พระองค์ทรงจำข้าพระองค์ได้หรือไม่” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อุปกะ เรารู้จักท่าน ก็ท่านไปอยู่ที่ไหนมา” (อุปกะทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์อยู่ที่วังหารชนบท” (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “อุปกะ ท่านแก่แล้ว จะสามารถบวชได้หรือ” (อุปกะทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จะบวช” พระผู้มีพระภาคโปรดให้เขาบรรพชาแล้ว ได้ประทานกรรมฐานแก่เขา เขาบำเพ็ญเพียรในกรรมฐาน ตั้งอยู่ในอนาคามิผลแล้ว ทำกาละ (ตาย) ไปบังเกิดในอวิหาพรหมโลก ในขณะที่บังเกิดนั่นเอง ก็ได้บรรลุพระอรหัต จริงอยู่ มี ๗ ท่านที่พอไปบังเกิดในอวิหาพรหมโลกแล้วก็ได้บรรลุพระอรหัต ท่านอุปกะก็เป็นหนึ่งใน ๗ ท่านนั้น ဝုတ္တဉှေတံ – มีคำที่ท่านกล่าวไว้ดังนี้ว่า ‘‘အဝိဟံ ဥပပန္နာသေ, ဝိမုတ္တာ သတ္တ ဘိက္ခဝေါ; ရာဂဒေါသပရိက္ခီဏာ, တိဏ္ဏာ လောကေ ဝိသတ္တိကံ. “ภิกษุ ๗ รูป ผู้บังเกิดในอวิหาพรหมโลก ได้หลุดพ้นแล้ว เพราะสิ้นราคะและโทสะ ข้ามตัณหาเครื่องข้องในโลกได้แล้ว ဥပကော ပလဂဏ္ဍော စ, ပုက္ကုသာတိ စ တေ တယော; ဘဒ္ဒိယော ခဏ္ဍဒေဝေါ စ, ဗဟုရဂ္ဂိ စ သင်္ဂိယော; တေ ဟိတွာ မာနုသံ ဒေဟံ, ဒိဗ္ဗယောဂံ ဥပဇ္ဈဂု’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၀၅); คือ ท่านอุปกะ ท่านปลคัณฑะ และท่านปุกกุสาติ ๓ ท่านนี้ ท่านภัททิยะ ท่านขัณฑเทวะ ท่านพาหุรัคคี และท่านสังคิยะ ท่านเหล่านี้ละกายมนุษย์แล้ว ได้เข้าถึงทิพยโยคะ (พรหมโลก)” ၂၈၆. သဏ္ဌပေသုန္တိ ကတိကံ အကံသု. ဗာဟုလ္လိကောတိ စီဝရဗာဟုလ္လာဒီနံ အတ္ထာယ ပဋိပန္နော. ပဓာနဝိဗ္ဘန္တောတိ ပဓာနတော ဝိဗ္ဘန္တော ဘဋ္ဌော ပရိဟီနော. အာဝတ္တော ဗာဟုလ္လာယာတိ စီဝရာဒီနံ ဗဟုလဘာဝတ္ထာယ အာဝတ္တော. အပိစ ခေါ အာသနံ ဌပေတဗ္ဗန္တိ အပိစ ခေါ ပနဿ ဥစ္စကုလေ နိဗ္ဗတ္တဿ အာသနမတ္တံ ဌပေတဗ္ဗန္တိ ဝဒိံသု. နာသက္ခိံသူတိ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝေန ဗုဒ္ဓတေဇသာ အဘိဘူတာ အတ္တနော ကတိကာယ ဌာတုံ နာသက္ခိံသု. နာမေန စ အာဝုသောဝါဒေန စ သမုဒါစရန္တီတိ ဂေါတမာတိ, အာဝုသောတိ စ ဝဒန္တိ. အာဝုသော ဂေါတမ, မယံ ဥရုဝေလာယံ ပဓာနကာလေ တုယှံ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဝိစရိမှာ, မုခေါဒကံ ဒန္တကဋ္ဌံ အဒမှာ, ဝုတ္ထပရိဝေဏံ သမ္မဇ္ဇိမှာ, ပစ္ဆာ ကော တေ ဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိမကာသိ, ကစ္စိ အမှေသု ပက္ကန္တေသု န စိန္တယိတ္ထာတိ ဧဝရူပိံ ကထံ ကထေန္တီတိ အတ္ထော. ဣရိယာယာတိ ဒုက္ကရဣရိယာယ. ပဋိပဒါယာတိ ဒုက္ကရပဋိပတ္တိယာ. ဒုက္ကရကာရိကာယာတိ ပသတပသတ-မုဂ္ဂယူသာဒိအာဟရကရဏာဒိနာ ဒုက္ကရကရဏေန. အဘိဇာနာထ မေ နောတိ အဘိဇာနာထ နု မမ. ဧဝရူပံ ပဘာဝိတမေတန္တိ ဧတံ ဧဝရူပံ ဝါကျဘေဒန္တိ အတ္ထော. အပိ နု အဟံ ဥရုဝေလာယ ပဓာနေ တုမှာကံ သင်္ဂဏှနတ္ထံ အနုက္ကဏ္ဌနတ္ထံ ရတ္တိံ ဝါ ဒိဝါ ဝါ အာဂန္တွာ, – ‘‘အာဝုသော, မာ ဝိတက္ကယိတ္ထ, မယှံ ဩဘာသော ဝါ နိမိတ္တံ ဝါ ပညာယတီ’’တိ ဧဝရူပံ ကဉ္စိ ဝစနဘေဒံ အကာသိန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေ ဧကပဒေနေဝ သတိံ လဘိတွာ ဥပ္ပန္နဂါရဝါ, ‘‘ဟန္ဒ အဒ္ဓါ ဧသ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော’’တိ သဒ္ဒဟိတွာ နော ဟေတံ, ဘန္တေတိ အာဟံသု. အသက္ခိံ ခေါ အဟံ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ သညာပေတုန္တိ အဟံ[Pg.97], ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဝဂ္ဂိယေ ဘိက္ခူ ဗုဒ္ဓေါ အဟန္တိ ဇာနာပေတုံ အသက္ခိံ. တဒါ ပန ဘဂဝါ ဥပေါသထဒိဝသေယေဝ အာဂစ္ဆိ. အတ္တနော ဗုဒ္ဓဘာဝံ ဇာနာပေတွာ ကောဏ္ဍညတ္ထေရံ ကာယသက္ခိံ ကတွာ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနသုတ္တံ ကထေသိ. သုတ္တပရိယောသာနေ ထေရော အဋ္ဌာရသဟိ ဗြဟ္မကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာသိ. သူရိယေ ဓရမာနေယေဝ ဒေသနာ နိဋ္ဌာသိ. ဘဂဝါ တတ္ထေဝ ဝဿံ ဥပဂစ္ဆိ. ๒๘๖. บทว่า สณฺฐเปสุํ ความว่า ได้ทำกติกากัน บทว่า พาหุลฺลิโก ความว่า เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความมากแห่งจีวรเป็นต้น บทว่า ปธานวิพฺภนฺโต ความว่า เป็นผู้เคลื่อน คลาด และเสื่อมจากความเพียร บทว่า อาวตฺโต พาหุลฺลาย ความว่า กลับมาเพื่อความเป็นผู้มากด้วยจีวรเป็นต้น บทว่า อปิจ โข อาสนํ ฐเปตพฺพํ ความว่า พวกเขากล่าวกันว่า “ถึงอย่างไรก็ควรจัดเพียงอาสนะไว้สำหรับท่านผู้นี้ซึ่งเกิดในสกุลสูง” บทว่า นาสกฺขึสุ ความว่า พวกเขาถูกครอบงำด้วยพุทธานุภาพและพุทธเดช จึงไม่สามารถตั้งอยู่ในกติกาของตนได้ บทว่า นาเมน จ อาวุโสวาเทน จ สมุทาจรนฺติ ความว่า พวกเขากล่าวด้วยชื่อคือ “โคตมะ” และด้วยวาทะคือ “อาวุโส” ความว่า พวกเขากล่าวคำเห็นปานนี้ว่า “อาวุโสโคตมะ เมื่อครั้งบำเพ็ญเพียรที่อุรุเวลา พวกเราถือบาตรและจีวรของท่านเที่ยวไป ได้ถวายน้ำล้างหน้าและไม้ชำระฟัน ได้กวาดบริเวณที่พัก แล้วภายหลังใครเล่าได้ทำวัตรปฏิบัติแก่ท่าน เมื่อพวกเราหลีกไปแล้ว ท่านมิได้คิดถึงบ้างหรือ” บทว่า อิริยาย ความว่า ด้วยอิริยาบถที่ทำได้ยาก บทว่า ปฏิปทาย ความว่า ด้วยข้อปฏิบัติที่ทำได้ยาก บทว่า ทุกฺกรการิกาย ความว่า ด้วยการกระทำที่ทำได้ยาก คือการทำอาหารมีน้ำต้มถั่วเขียวเป็นต้นทีละฟายมือ บทว่า อภิชานาถ เม โน ความว่า พวกท่านย่อมรู้จำของเราได้บ้างหรือไม่ บทว่า เอวรูปํ ปภาวิตเมตํ ความว่า ข้อความพิเศษเห็นปานนี้ อธิบายว่า “ก็เมื่อครั้งบำเพ็ญเพียรที่อุรุเวลา เราเคยมาในเวลากลางคืนหรือกลางวันเพื่อสงเคราะห์ เพื่ออนุเคราะห์พวกท่าน แล้วกล่าวถ้อยคำพิเศษอย่างใดอย่างหนึ่งเห็นปานนี้ว่า ‘อาวุโสทั้งหลาย ท่านอย่าได้วิตกเลย โอภาสหรือนิมิตปรากฏแก่เรา’ บ้างหรือไม่” พวกเขาได้สติด้วยพระดำรัสเพียงบทเดียว เกิดความเคารพขึ้น เชื่อว่า “เอาเถิด ท่านผู้นี้เป็นพระพุทธเจ้าแล้วโดยแท้” จึงกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นหามิได้” บทว่า อสกฺขึ โข อหํ ภิกฺขเว ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู สญฺญาเปตุํ ความว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราสามารถทำให้ภิกษุปัญจวัคคีย์รู้ได้ว่า เราเป็นพระพุทธเจ้า” ก็ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึงในวันอุโบสถพอดี ทรงทำให้แจ้งซึ่งความเป็นพระพุทธเจ้าของพระองค์ ทรงกระทำพระโกณฑัญญเถระให้เป็นกายสักขี แล้วทรงแสดงธัมมจักกัปปวัตตนสูตร ในกาลจบพระสูตร พระเถระได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล พร้อมด้วยพรหม ๑๘ โกฏิ พระธรรมเทศนาจบลงเมื่อพระอาทิตย์ยังทรงอยู่ (ยังไม่ตกดิน) พระผู้มีพระภาคได้ทรงจำพรรษา ณ ที่นั้นเอง ဒွေပိ သုဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခူ ဩဝဒါမီတိအာဒိ ပါဋိပဒဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ပိဏ္ဍပါတတ္ထာယပိ ဂါမံ အပ္ပဝိသနဒီပနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေသဉှိ ဘိက္ခူနံ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ဥပ္ပန္နမလဝိသောဓနတ္ထံ ဘဂဝါ အန္တောဝိဟာရေယေဝ အဟောသိ. ဥပ္ပန္နေ ဥပ္ပန္နေ ကမ္မဋ္ဌာနမလေ တေပိ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆန္တိ. ဘဂဝါပိ တေသံ နိသိန္နဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ မလံ ဝိနောဒေတိ. အထ နေသံ ဘဂဝတာ ဧဝံ နီဟဋဘတ္တေန ဩဝဒိယမာနာနံ ဝပ္ပတ္ထေရော ပါဋိပဒဒိဝသေ သောတာပန္နော အဟောသိ. ဘဒ္ဒိယတ္ထေရော ဒုတိယာယံ, မဟာနာမတ္ထေရော တတိယာယံ, အဿဇိတ္ထေရော စတုတ္ထိယံ. ပက္ခဿ ပန ပဉ္စမိယံ သဗ္ဗေဝ တေ ဧကတော သန္နိပါတေတွာ အနတ္တလက္ခဏသုတ္တံ ကထေသိ, သုတ္တပရိယောသာနေ သဗ္ဗေပိ အရဟတ္တဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. တေနာဟ – ‘‘အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ပဉ္စဝဂ္ဂိယာ ဘိက္ခူ မယာ ဧဝံ ဩဝဒိယမာနာ…ပေ… အနုတ္တရံ ယောဂက္ခေမံ နိဗ္ဗာနံ အဇ္ဈဂမံသု…ပေ… နတ္ထိ ဒါနိ ပုနဗ္ဘဝေါ’’တိ. ဧတ္တကံ ကထာမဂ္ဂံ ဘဂဝါ ယံ ပုဗ္ဗေ အဝစ – ‘‘တုမှေပိ မမဉ္စေဝ ပဉ္စဝဂ္ဂိယာနဉ္စ မဂ္ဂံ အာရုဠှာ, အရိယပရိယေသနာ တုမှာကံ ပရိယေသနာ’’တိ ဣမံ ဧကမေဝ အနုသန္ဓိံ ဒဿေန္တော အာဟရိ. คำว่า ทฺเวปิ สุทํ ภิกฺขเว ภิกฺขู โอวทามิ เป็นต้น ท่านกล่าวเพื่อแสดงความที่พระองค์มิได้เสด็จเข้าไปสู่บ้านแม้เพื่อบิณฑบาตจำเดิมแต่วันปาฏิบท (แรม ๑ ค่ำ) จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่แต่ภายในวิหารเพื่อชำระมลทินที่เกิดขึ้นในกรรมฐานของภิกษุเหล่านั้น เมื่อมลทินแห่งกรรมฐานเกิดขึ้นครั้งใดๆ ภิกษุเหล่านั้นก็เข้าไปทูลถามพระผู้มีพระภาค แม้พระผู้มีพระภาคก็เสด็จไปยังที่นั่งของภิกษุเหล่านั้นแล้วทรงบรรเทามลทิน ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงสั่งสอนอยู่ด้วยภัตที่นำมาถวายอย่างนี้ พระวัปปเถระได้เป็นพระโสดาบันในวันปาฏิบท พระภัททิยเถระ (เป็นพระโสดาบัน) ในวันที่สอง, พระมหานามเถระในวันที่สาม, พระอัสสชิเถระในวันที่สี่ ส่วนในวันที่ห้าแห่งปักษ์ (แรม ๕ ค่ำ) ทรงให้ภิกษุเหล่านั้นทั้งหมดประชุมพร้อมกันแล้วทรงแสดงอนัตตลักขณสูตร ในกาลจบพระสูตร ภิกษุทั้งหมดก็ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัตผล เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ภิกษุปัญจวัคคีย์อันเราสั่งสอนอยู่อย่างนี้... (ละ)... ได้บรรลุแล้วซึ่งนิพพานอันเป็นแดนเกษมจากโยคะอย่างยอดเยี่ยม... (ละ)... บัดนี้ภพใหม่มิได้มี” พระผู้มีพระภาคทรงนำแนวแห่งพระดำรัสประมาณเท่านี้มา เพื่อทรงแสดงถึงความสืบเนื่องอันเดียวกันนี้เท่านั้น ที่ได้ตรัสไว้ในกาลก่อนว่า “แม้พวกเธอก็ได้ขึ้นสู่หนทางของเราและของปัญจวัคคีย์แล้ว การแสวงหาของพวกเธอเป็นการแสวงหาอันประเสริฐ” ၂၈၇. ဣဒါနိ ယသ္မာ န အဂါရိယာနံယေဝ ပဉ္စကာမဂုဏပရိယေသနာ ဟောတိ, အနဂါရိယာနမ္ပိ စတ္တာရော ပစ္စယေ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တာနံ ပဉ္စကာမဂုဏဝသေန အနရိယပရိယေသနာ ဟောတိ, တသ္မာ တံ ဒဿေတုံ ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ကာမဂုဏာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နဝရတ္တေသု ပတ္တစီဝရာဒီသု စက္ခုဝိညေယျာ ရူပါတိအာဒယော စတ္တာရော ကာမဂုဏာ လဗ္ဘန္တိ. ရသော ပနေတ္ထ ပရိဘောဂရသော ဟောတိ. မနုညေ ပိဏ္ဍပါတေ ဘေသဇ္ဇေ စ ပဉ္စပိ လဗ္ဘန္တိ. သေနာသနမှိ စီဝရေ ဝိယ စတ္တာရော. ရသော ပန ဧတ္ထာပိ ပရိဘောဂရသောဝ. ယေ ဟိ ကေစိ, ဘိက္ခဝေတိ ကသ္မာ အာရဘိ? ဧဝံ ပဉ္စ ကာမဂုဏေ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ယေ ဧဝံ ဝဒေယျုံ, ‘‘ပဗ္ဗဇိတကာလတော ပဋ္ဌာယ အနရိယပရိယေသနာ နာမ ကုတော, အရိယပရိယေသနာဝ ပဗ္ဗဇိတာန’’န္တိ, တေသံ ပဋိသေဓနတ္ထာယ ‘‘ပဗ္ဗဇိတာနမ္ပိ စတူသု ပစ္စယေသု အပ္ပစ္စဝေက္ခဏပရိဘောဂေါ အနရိယပရိယေသနာ [Pg.98] ဧဝါ’’တိ ဒဿေတုံ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဂဓိတာတိ တဏှာဂေဓေန ဂဓိတာ. မုစ္ဆိတာတိ တဏှာမုစ္ဆာယ မုစ္ဆိတာ. အဇ္ဈောပန္နာတိ တဏှာယ အဇ္ဈောဂါဠှာ. အနာဒီနဝဒဿာဝိနောတိ အာဒီနဝံ အပဿန္တာ. အနိဿရဏပညာတိ နိဿရဏံ ဝုစ္စတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏံ. တေ တေန ဝိရဟိတာ. ๒๘๗. บัดนี้ เพราะเหตุว่า การแสวงหากามคุณ ๕ ย่อมมีแก่คฤหัสถ์เท่านั้นหามิได้, แม้แก่บรรพชิตทั้งหลายผู้บริโภคปัจจัย ๔ โดยมิได้พิจารณา การแสวงหาอันไม่ประเสริฐด้วยอำนาจแห่งกามคุณ ๕ ก็ย่อมมี, เพราะเหตุนั้น เพื่อจะทรงแสดงการแสวงหาอันไม่ประเสริฐนั้น จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย กามคุณ ๕ ประการเหล่านี้" ในปัจจัยเหล่านั้น ในบาตรและจีวรเป็นต้นที่ย้อมใหม่ ย่อมมีกามคุณ ๔ ประการ มีรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเป็นต้น ส่วนรสในปัจจัยเหล่านี้ ได้แก่ ปริโภครส ในบิณฑบาตและเภสัชที่น่าพอใจ ย่อมมีได้แม้ทั้ง ๕ ประการ ในเสนาสนะก็มี ๔ ประการเหมือนในจีวร ส่วนรสแม้ในเสนาสนะนี้ ก็เป็นปริโภครสเหมือนกัน ก็พระองค์ทรงปรารภเทศนานี้ว่า "เย หิ เกจิ ภิกฺขเว" เพราะเหตุไร? คือ ทรงแสดงกามคุณ ๕ อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อทรงห้ามชนเหล่าใดที่พึงกล่าวอย่างนี้ว่า "จำเดิมแต่กาลที่บวชแล้ว การแสวงหาอันไม่ประเสริฐจักมีมาแต่ไหน มีแต่การแสวงหาอันประเสริฐเท่านั้นสำหรับบรรพชิตทั้งหลาย" จึงทรงปรารภเทศนานี้เพื่อจะทรงแสดงว่า "แม้สำหรับบรรพชิตทั้งหลาย การบริโภคปัจจัย ๔ โดยมิได้พิจารณา ก็คือการแสวงหาอันไม่ประเสริฐนั่นเอง" ในบทเหล่านั้น บทว่า "คธิตา" ได้แก่ ผู้ที่ความโลภคือตัณหายึดไว้แล้ว บทว่า "มุจฺฉิตา" ได้แก่ ผู้ที่ความมัวเมาคือตัณหาทำให้หลงแล้ว บทว่า "อชฺโฌปนฺนา" ได้แก่ ผู้ที่ตัณหาครอบงำแล้ว บทว่า "อนาทีนวทสฺสาวิโน" ได้แก่ ผู้ไม่เห็นโทษ บทว่า "อนิสฺสรณปญฺญา" ได้แก่ ปัจจเวกขณญาณ ท่านเรียกว่า นิสสรณะ (ทางออก) พวกเขาปราศจากปัจจเวกขณญาณนั้น ဣဒါနိ တဿတ္ထဿ သာဓကံ ဥပမံ ဒဿေန္တော သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတြေဝံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ – အာရညကမဂေါ ဝိယ ဟိ သမဏဗြာဟ္မဏာ, လုဒ္ဒကေန အရညေ ဌပိတပါသော ဝိယ စတ္တာရော ပစ္စယာ, တဿ လုဒ္ဒဿ ပါသရာသိံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ သယနကာလော ဝိယ တေသံ စတ္တာရော ပစ္စယေ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘောဂကာလော. လုဒ္ဒကေ အာဂစ္ဆန္တေ မဂဿ ယေန ကာမံ အဂမနကာလော ဝိယ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ မာရဿ ယထာကာမကရဏီယကာလော, မာရဝသံ ဥပဂတဘာဝေါတိ အတ္ထော. မဂဿ ပန အဗဒ္ဓဿ ပါသရာသိံ အဓိသယိတကာလော ဝိယ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ စတူသု ပစ္စယေသု ပစ္စဝေက္ခဏပရိဘောဂေါ, လုဒ္ဒကေ အာဂစ္ဆန္တေ မဂဿ ယေန ကာမံ ဂမနံ ဝိယ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ မာရဝသံ အနုပဂမနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိဿတ္ထောတိ နိဗ္ဘယော နိရာသင်္ကော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอุปมาเครื่องให้สำเร็จซึ่งเนื้อความนั้น จึงตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือน..." ในอุปมานั้น พึงทราบการเปรียบเทียบอุปมากับอุปไมยดังนี้ คือ สมณพราหมณ์ทั้งหลายเปรียบเหมือนเนื้อป่า, ปัจจัย ๔ เปรียบเหมือนบ่วงที่นายพรานวางไว้ในป่า, กาลที่เนื้อนั้นนอนทับกองบ่วงของนายพรานนั้น เปรียบเหมือนกาลที่สมณพราหมณ์เหล่านั้นบริโภคปัจจัย ๔ โดยมิได้พิจารณา. กาลที่เนื้อไม่อาจไปได้ตามปรารถนาเมื่อนายพรานมาถึง เปรียบเหมือนกาลที่มารจะกระทำได้ตามความปรารถนาแก่สมณพราหมณ์ทั้งหลาย อธิบายว่า คือภาวะที่ตกอยู่ในอำนาจของมาร. ส่วนกาลที่เนื้อซึ่งยังไม่ติดบ่วงนอนทับกองบ่วง เปรียบเหมือนการบริโภคโดยพิจารณาในปัจจัย ๔ ของสมณพราหมณ์ทั้งหลาย, กาลที่เนื้อไปได้ตามปรารถนาเมื่อนายพรานมาถึง พึงทราบว่าเปรียบเหมือนการที่สมณพราหมณ์ทั้งหลายไม่ตกไปในอำนาจของมาร. บทว่า "วิสฺสฏฺโฐ" ได้แก่ ไม่มีภัย ไม่มีความระแวง. บทที่เหลือในที่ทั้งปวง มีเนื้อความตื้นทั้งนั้น. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี ပါသရာသိသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาปาสราสิสูตร จบ. အရိယပရိယေသနာတိပိ ဧတဿေဝ နာမံ. แม้ชื่อว่า อริยปริเยสนสูตร ก็เป็นชื่อของพระสูตรนี้. ၇. စူဠဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาจูฬหัตถิปโทปมสูตร ၂၈၈. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တံ. တတ္ထ သဗ္ဗသေတေန ဝဠဝါဘိရထေနာတိ, ‘‘သေတာ သုဒံ အဿာ ယုတ္တာ ဟောန္တိ သေတာလင်္ကာရာ. သေတော ရထော သေတာလင်္ကာရော သေတပရိဝါရော, သေတာ ရသ္မိယော, သေတာ ပတောဒလဋ္ဌိ, သေတံ ဆတ္တံ, သေတံ ဥဏှီသံ, သေတာနိ ဝတ္ထာနိ, သေတာ ဥပါဟနာ, သေတာယ သုဒံ ဝါလဗီဇနိယာ ဗီဇိယတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၄) ဧဝံ ဝုတ္တေန သကလသေတေန စတူဟိ ဝဠဝါဟိ ယုတ္တရထေန. ๒๘๘. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" ชื่อว่า จูฬหัตถิปโทปมสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า "สพฺพเสเตน วฬวาภิรเถน" (ด้วยรถเทียมม้าอัสดรสีขาวล้วน) ได้แก่ ด้วยรถเทียมม้าอัสดร ๔ ตัว อันเป็นสีขาวล้วนทั้งหมด ตามที่ตรัสไว้ (ในสังยุตตนิกาย สคาถวรรค) ว่า "ม้าที่เทียมรถของพราหมณ์นั้นล้วนเป็นสีขาว ประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว. รถเป็นสีขาว ประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว มีบริวารสีขาว, เชือกบังเหียนเป็นสีขาว, ประตักเป็นสีขาว, ฉัตรเป็นสีขาว, ผ้าโพกศีรษะเป็นสีขาว, ผ้าทั้งหลายเป็นสีขาว, รองเท้าเป็นสีขาว, เขาพัดด้วยพัดวาลวิชนีสีขาว". ရထော [Pg.99] စ နာမေသော ဒုဝိဓော ဟောတိ – ယောဓရထော, အလင်္ကာရရထောတိ. တတ္ထ ယောဓရထော စတုရဿသဏ္ဌာနော ဟောတိ နာတိမဟာ, ဒွိန္နံ တိဏ္ဏံ ဝါ ဇနာနံ ဂဟဏသမတ္ထော. အလင်္ကာရရထော မဟာ ဟောတိ, ဒီဃတော ဒီဃော, ပုထုလတော ပုထုလော. တတ္ထ ဆတ္တဂ္ဂါဟကော ဝါလဗီဇနိဂ္ဂါဟကော တာလဝဏ္ဋဂ္ဂါဟကောတိ ဧဝံ အဋ္ဌ ဝါ ဒသ ဝါ သုခေန ဌာတုံ ဝါ နိသီဒိတုံ ဝါ နိပဇ္ဇိတုံ ဝါ သက္ကောန္တိ, အယမ္ပိ အလင်္ကာရရထောယေဝ. သော သဗ္ဗော သစက္ကပဉ္ဇရကုဗ္ဗရော ရဇတပရိက္ခိတ္တော အဟောသိ. ဝဠဝါ ပကတိယာ သေတဝဏ္ဏာဝ. ပသာဓနမ္ပိ တာဒိသံ ရဇတမယံ အဟောသိ. ရသ္မိယောပိ ရဇတပနာဠိ သုပရိက္ခိတ္တာ. ပတောဒလဋ္ဌိပိ ရဇတပရိက္ခိတ္တာ. ဗြာဟ္မဏောပိ သေတဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ သေတံယေဝ ဥတ္တရာသင်္ဂမကာသိ, သေတဝိလေပနံ ဝိလိမ္ပိ, သေတမာလံ ပိလန္ဓိ, ဒသသု အင်္ဂုလီသု အင်္ဂုလိမုဒ္ဒိကာ, ကဏ္ဏေသု ကုဏ္ဍလာနီတိ ဧဝမာဒိအလင်္ကာရောပိဿ ရဇတမယောဝ အဟောသိ. ပရိဝါရဗြာဟ္မဏာပိဿ ဒသသဟဿမတ္တာ တထေဝ သေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗသေတေန ဝဠဝါဘိရထေနာ’’တိ. ก็รถนี้มี ๒ ชนิด คือ รถรบ และรถประดับ. ใน ๒ ชนิดนั้น รถรบมีสัณฐานสี่เหลี่ยม ไม่ใหญ่โตนัก สามารถบรรทุกคนได้ ๒ หรือ ๓ คน. ส่วนรถประดับเป็นรถใหญ่ ยาวโดยส่วนยาว กว้างโดยส่วนกว้าง. ในรถประดับนั้น คน ๘ หรือ ๑๐ คน เช่น คนถือฉัตร คนถือพัดวาลวิชนี คนถือพัดใบตาล สามารถยืน หรือนั่ง หรือนอน ได้โดยสะดวก, รถนี้ก็เป็นรถประดับนั่นเอง. รถนั้นทั้งหมด พร้อมทั้งล้อ ตัวถัง และงอน ประดับด้วยเงิน. ม้าอัสดรโดยปกติก็เป็นสีขาวอยู่แล้ว. แม้เครื่องประดับก็เป็นเช่นนั้น คือทำด้วยเงิน. แม้เชือกบังเหียนก็ถักร้อยด้วยเส้นเงินอย่างดี. แม้ประตักก็ประดับด้วยเงิน. แม้พราหมณ์ก็นุ่งผ้าขาว ทำผ้าห่มเฉวียงบ่าก็เป็นผ้าขาว ลูบไล้ด้วยเครื่องลูบไล้สีขาว ทัดทรงดอกไม้สีขาว, เครื่องประดับของพราหมณ์นั้น มีอาทิ แหวนที่นิ้วทั้งสิบ ตุ้มหูที่หู ก็ทำด้วยเงินทั้งสิ้น. แม้พราหมณ์บริวารของเขาประมาณหนึ่งหมื่นคน ก็มีผ้า เครื่องลูบไล้ มาลัย และเครื่องประดับเป็นสีขาวเช่นเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สพฺพเสเตน วฬวาภิรเถน" (ด้วยรถเทียมม้าอัสดรสีขาวล้วน). သာဝတ္ထိယာ နိယျာတီတိ သော ကိရ ဆန္နံ ဆန္နံ မာသာနံ ဧကဝါရံ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရောတိ. ဣတော ဧတ္တကေဟိ ဒိဝသေဟိ နဂရံ ပဒက္ခိဏံ ကရိဿတီတိ ပုရေတရမေဝ ဃောသနာ ကရီယတိ; တံ သုတွာ ယေ နဂရတော န ပက္ကန္တာ, တေ န ပက္ကမန္တိ. ယေ ပက္ကန္တာ, တေပိ, ‘‘ပုညဝတော သိရိသမ္ပတ္တိံ ပဿိဿာမာ’’တိ အာဂစ္ဆန္တိ. ယံ ဒိဝသံ ဗြာဟ္မဏော နဂရံ အနုဝိစရတိ, တဒါ ပါတောဝ နဂရဝီထိယော သမ္မဇ္ဇိတွာ ဝါလိကံ ဩကိရိတွာ လာဇပဉ္စမေဟိ ပုပ္ဖေဟိ အဘိပ္ပကိရိတွာ ပုဏ္ဏဃဋေ ဌပေတွာ ကဒလိယော စ ဓဇေ စ ဥဿာပေတွာ သကလနဂရံ ဓူပိတဝါသိတံ ကရောန္တိ. ဗြာဟ္မဏော ပါတောဝ သီသံ နှာယိတွာ ပုရေဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝုတ္တနယေနေဝ သေတဝတ္ထာဒီဟိ အတ္တာနံ အလင်္ကရိတွာ ပါသာဒါ ဩရုယှ ရထံ အဘိရုဟတိ. အထ နံ တေ ဗြာဟ္မဏာ သဗ္ဗသေတဝတ္ထဝိလေပနမာလာလင်္ကာရာ သေတစ္ဆတ္တာနိ ဂဟေတွာ ပရိဝါရေန္တိ; တတော မဟာဇနဿ သန္နိပါတနတ္ထံ ပဌမံယေဝ တရုဏဒါရကာနံ ဖလာဖလာနိ ဝိကိရိတွာ တဒနန္တရံ မာသကရူပါနိ; တဒနန္တရံ ကဟာပဏေ ဝိကိရန္တိ; မဟာဇနာ သန္နိပတန္တိ. ဥက္ကုဋ္ဌိယော စေဝ စေလုက္ခေပါ စ ပဝတ္တန္တိ. အထ ဗြာဟ္မဏော မင်္ဂလိကသောဝတ္ထိကာဒီသု မင်္ဂလာနိ စေဝ သုဝတ္ထိယော [Pg.100] စ ကရောန္တေသု မဟာသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အနုဝိစရတိ. ပုညဝန္တာ မနုဿာ ဧကဘူမကာဒိပါသာဒေ အာရုယှ သုကပတ္တသဒိသာနိ ဝါတပါနကဝါဋာနိ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေန္တိ. ဗြာဟ္မဏောပိ အတ္တနော ယသသိရိသမ္ပတ္တိယာ နဂရံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော ဝိယ ဒက္ခိဏဒွါရာဘိမုခေါ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သာဝတ္ထိယာ နိယျာတီ’’တိ. คำว่า “ออกจากกรุงสาวัตถี” (ความว่า) ได้ยินว่า พราหมณ์นั้น ทุกๆ ๖ เดือน จะทำประทักษิณพระนครครั้งหนึ่ง มีการป่าวประกาศไว้ล่วงหน้าว่า “ในอีกเท่านั้นวันนับแต่นี้ไป (พราหมณ์) จักทำประทักษิณพระนคร” ครั้นได้ฟังดังนั้น ชนเหล่าใดที่ยังไม่ออกจากพระนคร ก็จะไม่ออกไป ส่วนชนเหล่าใดที่ออกไปแล้ว ก็กลับมาด้วยคิดว่า “เราจักได้เห็นสิริสมบัติของผู้มีบุญ” ในวันที่พราหมณ์เที่ยวตรวจตราไปในพระนคร ในกาลนั้น (ชาวเมือง) แต่เช้าตรู่ ก็ปัดกวาดถนนในพระนคร โปรยทราย โปรยดอกไม้มีข้าวตอกเป็นที่ ๕ ตั้งหม้อน้ำเต็ม ยกต้นกล้วยและธงขึ้น ทำให้ทั่วทั้งพระนครอบอวลไปด้วยของหอมและควันธูป พราหมณ์สรงน้ำสระเกล้าแต่เช้าตรู่ บริโภคอาหารเช้าแล้ว ประดับตนด้วยผ้าขาวเป็นต้นตามนัยที่กล่าวแล้ว ลงจากปราสาท ขึ้นสู่รถ ครั้งนั้น พราหมณ์เหล่านั้น ผู้ประดับด้วยผ้า เครื่องลูบไล้ มาลัย และเครื่องประดับล้วนสีขาว ถือฉัตรขาว แวดล้อมพราหมณ์นั้น จากนั้น เพื่อให้มหาชนประชุมกัน เบื้องต้นก็โปรยผลไม้น้อยใหญ่แก่เด็กๆ ลำดับนั้นก็โปรยเงินมาสก ลำดับนั้นก็โปรยกหาปณะ มหาชนก็ประชุมกัน เสียงโห่ร้องและการโยนผ้าก็เป็นไป ครั้งนั้น เมื่อพวกนักกล่าวคำมงคลและนักกล่าวคำสวัสดิมงคลเป็นต้น กล่าวคำมงคลและคำสวัสดิมงคลอยู่ พราหมณ์ก็เที่ยวตรวจตราไปในพระนครด้วยสมบัติอันยิ่งใหญ่ มนุษย์ผู้มีบุญทั้งหลาย ขึ้นสู่ปราสาทชั้นเดียวเป็นต้น เปิดบานหน้าต่างที่มีสีเหมือนสีปีกนกแก้ว แลดูอยู่ แม้พราหมณ์ก็เป็นผู้มีหน้ามุ่งตรงไปยังประตูทักษิณ ราวกับจะครอบงำพระนครด้วยยศสิริสมบัติของตน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ออกจากกรุงสาวัตถี” ဒိဝါ ဒိဝဿာတိ ဒိဝသဿ ဒိဝါ, မဇ္ဈနှကာလေတိ အတ္ထော. ပိလောတိကံ ပရိဗ္ဗာဇကန္တိ ပိလောတိကာတိ ဧဝံ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝေါဟာရဝသေန လဒ္ဓနာမံ ပရိဗ္ဗာဇကံ. သော ကိရ ပရိဗ္ဗာဇကော ဒဟရော ပဌမဝယေ ဌိတော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ဗုဒ္ဓုပဋ္ဌာကော, ပါတောဝ တထာဂတဿ စေဝ မဟာထေရာနဉ္စ ဥပဋ္ဌာနံ ကတွာ တိဒဏ္ဍကုဏ္ဍိကာဒိပရိက္ခာရံ အာဒါယ ဇေတဝနာ နိက္ခမိတွာ နဂရာဘိမုခေါ ပါယာသိ. တံ ဧသ ဒူရတောဝ အာဂစ္ဆန္တံ အဒ္ဒသ. ဧတဒဝေါစာတိ အနုက္ကမေန သန္တိကံ အာဂတံ သဉ္ဇာနိတွာ ဧတံ, ‘‘ဟန္ဒ ကုတော နု ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော အာဂစ္ဆတီ’’တိ ဂေါတ္တံ ကိတ္တေန္တော ဝစနံ အဝေါစ. ပဏ္ဍိတော မညေတိ ဘဝံ ဝစ္ဆာယနော သမဏံ ဂေါတမံ ပဏ္ဍိတောတိ မညတိ, ဥဒါဟု နောတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. บทว่า “ทิวา ทิวสฺส” ความว่า ในเวลากลางวันของวัน คือ ในเวลาเที่ยง บทว่า “ปิโลติกํ ปริพฺพาชกํ” (หมายถึง) ปริพาชกผู้ได้นามว่า “ปิโลติกา” ตามโวหารที่เป็นอิตถีลิงค์ ได้ยินว่า ปริพาชกนั้นยังหนุ่ม ตั้งอยู่ในปฐมวัย มีผิวพรรณดุจทองคำ เป็นพุทธอุปัฏฐาก แต่เช้าตรู่ ได้ทำการอุปัฏฐากพระตถาคตและพระมหาเถระทั้งหลายแล้ว ถือเอาบริขารมีไม้สามง่ามและคนโทเป็นต้น ออกจากพระเชตวัน มุ่งหน้าสู่พระนคร ได้หลีกไปแล้ว พราหมณ์ (ชานุสโสณี) นี้ ได้เห็นปริพาชกนั้นผู้กำลังเดินมาจากที่ไกลทีเดียว บทว่า “เอตทโวจ” (ความว่า) ครั้นจำปริพาชกนั้นผู้เดินเข้ามาใกล้โดยลำดับได้แล้ว จึงกล่าวคำนี้ โดยเอ่ยถึงโคตรว่า “แน่ะ ท่านวัจฉายนะผู้เจริญ ท่านมาจากไหนหนอ” บทว่า “ปณฺฑิโต มญฺเญ” ความในบทนี้ว่า ท่านวัจฉายนะผู้เจริญ ย่อมสำคัญพระสมณโคดมว่าเป็นบัณฑิต หรือว่าหาไม่ ကော စာဟံ, ဘောတိ, ဘော, သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနနေ အဟံ ကော နာမ? ကော စ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနိဿာမီတိ ကုတော စာဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနိဿာမိ, ကေန ကာရဏေန ဇာနိဿာမီတိ? ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ အတ္တနော အဇာနနဘာဝံ ဒီပေတိ. သောပိ နူနဿ တာဒိသောဝါတိ ယော သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညာဝေယျတ္တိယံ ဇာနေယျ, သောပိ နူန ဒသ ပါရမိယော ပူရေတွာ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တော တာဒိသော ဗုဒ္ဓေါယေဝ ဘဝေယျ. သိနေရုံ ဝါ ဟိမဝန္တံ ဝါ ပထဝိံ ဝါ အာကာသံ ဝါ ပမေတုကာမေန တပ္ပမာဏောဝ ဒဏ္ဍော ဝါ ရဇ္ဇု ဝါ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ. သမဏဿ ဂေါတမဿ ပညံ ဇာနန္တေနပိ တဿ ဉာဏသဒိသမေဝ သဗ္ဗညုတညာဏံ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဒီပေတိ. အာဒရဝသေန ပနေတ္ထ အာမေဍိတံ ကတံ. ဥဠာရာယာတိ ဥတ္တရာယ သေဋ္ဌာယ. ကော စာဟံ, ဘောတိ, ဘော, အဟံ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပသံသနေ ကော နာမ? ကော စ သမဏံ ဂေါတမံ ပသံသိဿာမီတိ ကေန ကာရဏေန ပသံသိဿာမိ? ပသတ္ထပသတ္ထောတိ သဗ္ဗဂုဏာနံ ဥတ္တရိတရေဟိ သဗ္ဗလောကပသတ္ထေဟိ အတ္တနော ဂုဏေဟေဝ ပသတ္ထော, န တဿ အညေဟိ ပသံသနကိစ္စံ အတ္ထိ. ယထာ ဟိ စမ္ပကပုပ္ဖံ ဝါ နီလုပ္ပလံ ဝါ ပဒုမံ ဝါ လောဟိတစန္ဒနံ ဝါ အတ္တနော ဝဏ္ဏဂန္ဓသိရိယာဝ [Pg.101] ပါသာဒိကဉ္စေဝ သုဂန္ဓဉ္စ, န တဿ အာဂန္တုကေဟိ ဝဏ္ဏဂန္ဓေဟိ ထောမနကိစ္စံ အတ္ထိ. ယထာ စ မဏိရတနံ ဝါ စန္ဒမဏ္ဍလံ ဝါ အတ္တနော အာလောကေနေဝ ဩဘာသတိ, န တဿ အညေန ဩဘာသနကိစ္စံ အတ္ထိ. ဧဝံ သမဏော ဂေါတမော သဗ္ဗလောကပသတ္ထေဟိ အတ္တနော ဂုဏေဟေဝ ပသတ္ထော ထောမိတော သဗ္ဗလောကဿ သေဋ္ဌတံ ပါပိတော, န တဿ အညေန ပသံသနကိစ္စံ အတ္ထိ. ပသတ္ထေဟိ ဝါ ပသတ္ထောတိပိ ပသတ္ထပသတ္ထော. “ข้าพเจ้าเป็นใครกัน ท่านผู้เจริญ” (ความว่า) ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใครกันหนอในการที่จะรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดม? “และข้าพเจ้าจะรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดมได้อย่างไร” (ความว่า) ข้าพเจ้าจะรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดมได้อย่างไร ด้วยเหตุอะไรจึงจะรู้ได้? (ปริพาชก) ย่อมแสดงภาวะที่ตนไม่รู้โดยประการทั้งปวงอย่างนี้ “แม้ผู้นั้นก็คงจะเป็นเช่นนั้นเหมือนกัน” (ความว่า) ผู้ใดพึงรู้ซึ้งถึงพระปัญญาของพระสมณโคดม แม้ผู้นั้นก็คงจะต้องเป็นพระพุทธเจ้าเช่นนั้นเหมือนกัน ผู้บำเพ็ญบารมี ๑๐ ประการจนเต็มแล้ว บรรลุพระสัพพัญญุตญาณแล้ว ผู้ที่ต้องการจะวัดภูเขาสิเนรุ หรือภูเขาหิมาลัย หรือแผ่นดิน หรืออากาศ ก็ควรจะได้ไม้หรือเชือกที่มีประมาณเท่านั้น (ปริพาชก) ย่อมแสดงว่า แม้ผู้ที่จะรู้พระปัญญาของพระสมณโคดม ก็ควรจะได้พระสัพพัญญุตญาณที่เสมอด้วยพระญาณของพระองค์ ในที่นี้ ท่านทำอาเมฬิต (การซ้ำคำ) ด้วยความเคารพ บทว่า “อุฬาราย” (หมายถึง) ด้วยคำสรรเสริญอันประเสริฐ อันสูงสุด “ข้าพเจ้าเป็นใครกัน ท่านผู้เจริญ” (ความว่า) ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นใครกันหนอในการที่จะสรรเสริญพระสมณโคดม? “และข้าพเจ้าจะสรรเสริญพระสมณโคดมได้อย่างไร” (ความว่า) ด้วยเหตุอะไรจึงจะสรรเสริญได้? บทว่า “ปสตฺถปสตฺโถ” (ความว่า) พระองค์เป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญแล้วด้วยพระคุณของพระองค์เอง ซึ่งประเสริฐกว่าคุณทั้งปวง และเป็นที่สรรเสริญของชาวโลกทั้งปวง, กิจคือการสรรเสริญโดยผู้อื่นย่อมไม่มีแก่พระองค์ เปรียบเหมือนดอกจำปา หรือดอกอุบลเขียว หรือดอกปทุม หรือไม้จันทน์แดง ย่อมงดงามและมีกลิ่นหอมด้วยสีและกลิ่นอันเป็นสิริของตนเอง, กิจคือการยกย่องด้วยสีและกลิ่นที่มาแต่ภายนอกย่อมไม่มีแก่ดอกไม้เหล่านั้น และเปรียบเหมือนแก้วมณี หรือดวงจันทร์ ย่อมส่องสว่างด้วยแสงสว่างของตนเอง, กิจคือการส่องสว่างด้วยแสงสว่างอื่นย่อมไม่มีแก่สิ่งเหล่านั้น ฉันใดก็ฉันนั้น พระสมณโคดมเป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญแล้ว ได้รับการยกย่องแล้ว และทรงบรรลุความเป็นผู้ประเสริฐที่สุดแห่งโลกทั้งปวงด้วยพระคุณของพระองค์เองอันเป็นที่สรรเสริญของชาวโลกทั้งปวง, กิจคือการสรรเสริญโดยผู้อื่นย่อมไม่มีแก่พระองค์ อีกอย่างหนึ่ง บทว่า “ปสตฺถปสตฺโถ” หมายความว่า ผู้ที่ได้รับการสรรเสริญจากท่านผู้ได้รับการสรรเสริญแล้ว ကေ ပသတ္ထာ နာမ? ရာဇာ ပသေနဒိ ကောသလော ကာသိကောသလဝါသိကေဟိ ပသတ္ထော, ဗိမ္ဗိသာရော အင်္ဂမဂဓဝါသီဟိ. ဝေသာလိကာ လိစ္ဆဝီ ဝဇ္ဇိရဋ္ဌဝါသီဟိ ပသတ္ထာ. ပါဝေယျကာ မလ္လာ, ကောသိနာရကာ မလ္လာ, အညေပိ တေ တေ ခတ္တိယာ တေဟိ တေဟိ ဇာနပဒေဟိ ပသတ္ထာ. စင်္ကီအာဒယော ဗြာဟ္မဏာ ဗြာဟ္မဏဂဏေဟိ, အနာထပိဏ္ဍိကာဒယော ဥပါသကာ အနေကသတေဟိ ဥပါသကဂဏေဟိ, ဝိသာခါဒယော ဥပါသိကာ အနေကသတာဟိ ဥပါသိကာဟိ, သကုလုဒါယိအာဒယော ပရိဗ္ဗာဇကာ အနေကေဟိ ပရိဗ္ဗာဇကသတေဟိ, ဥပ္ပလဝဏ္ဏာထေရိအာဒိကာ မဟာသာဝိကာ အနေကေဟိ ဘိက္ခုနိသတေဟိ, သာရိပုတ္တတ္ထေရာဒယော မဟာသာဝကာ အနေကသတေဟိ ဘိက္ခူဟိ, သက္ကာဒယော ဒေဝါ အနေကသဟဿေဟိ ဒေဝေဟိ, မဟာဗြဟ္မာဒယော ဗြဟ္မာနော အနေကသဟဿေဟိ ဗြဟ္မေဟိ ပသတ္ထာ. တေ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလံ ထောမေန္တိ ဝဏ္ဏေန္တိ, ပသံသန္တီတိ ဘဂဝါ ‘‘ပသတ္ထပသတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတိ. ใครชื่อว่าเป็นผู้ที่ได้รับการสรรเสริญ? พระเจ้าปเสนทิโกศลได้รับการสรรเสริญจากชาวแคว้นกาสีและโกศล พระเจ้าพิมพิสารได้รับการสรรเสริญจากชาวแคว้นอังคะและมคธ. เหล่าเจ้าลิจฉวีเมืองเวสาลีได้รับการสรรเสริญจากชาววัชชีรัฐ. เหล่าเจ้ามัลละเมืองปาวา เหล่าเจ้ามัลละเมืองกุสินารา และกษัตริย์อื่นๆ เหล่านั้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากชาวชนบทนั้นๆ. พราหมณ์ทั้งหลายมีจังกีพราหมณ์เป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากหมู่พราหมณ์, อุบาสกทั้งหลายมีอนาถบิณฑิกะเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากหมู่อุบาสกหลายร้อย, อุบาสิกาทั้งหลายมีนางวิสาขาเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากอุบาสิกาหลายร้อย, ปริพาชกทั้งหลายมีสกุลุทายิปริพาชกเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากปริพาชกหลายร้อย, พระมหาสาวิกาทั้งหลายมีพระอุบลวรรณาเถรีเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากภิกษุณีหลายร้อย, พระมหาสาวกทั้งหลายมีพระสารีบุตรเถระเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากภิกษุหลายร้อย, เทพทั้งหลายมีท้าวสักกะเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากเทพหลายพัน, พรหมทั้งหลายมีมหาพรหมเป็นต้น ก็ได้รับการสรรเสริญจากพรหมหลายพัน. ท่านเหล่านั้นทั้งหมดก็ย่อมถวายสดุดี ยกย่อง สรรเสริญพระทศพล เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงถูกเรียกว่า ‘ปสัตถปสัตถะ’ (ผู้ที่ผู้ได้รับการสรรเสริญสรรเสริญแล้ว). အတ္ထဝသန္တိ အတ္ထာနိသံသံ. အထဿ ပရိဗ္ဗာဇကော အတ္တနော ပသာဒကာရဏံ အာစိက္ခန္တော သေယျထာပိ, ဘော, ကုသလော နာဂဝနိကောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နာဂဝနိကောတိ နာဂဝနဝါသိကော အနုဂ္ဂဟိတသိပ္ပော ပုရိသော. ပရတော ပန ဥဂ္ဂဟိတသိပ္ပော ပုရိသော နာဂဝနိကောတိ အာဂတော. စတ္တာရိ ပဒါနီတိ စတ္တာရိ ဉာဏပဒါနိ ဉာဏဝလဉ္ဇာနိ, ဉာဏေန အက္ကန္တဋ္ဌာနာနီတိ အတ္ထော. บทว่า อตฺถวสํ คือ อานิสงส์แห่งประโยชน์. ครั้งนั้น ปริพาชกได้กล่าวคำเป็นต้นว่า เสยฺยถาปิ โภ กุสโล นาควนิโก (ดูก่อนท่านผู้เจริญ เปรียบเหมือนพรานช้างผู้ฉลาด) เพื่อบอกเหตุแห่งความเลื่อมใสของตนแก่พราหมณ์นั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า นาควนิโก คือ บุรุษผู้ไม่ชำนาญในศิลปะ ผู้อาศัยอยู่ในป่าช้าง. แต่ในตอนหลัง คำว่า นาควนิโก มาในความหมายว่า บุรุษผู้ชำนาญในศิลปะ. บทว่า จตฺตาริ ปทานิ ความว่า รอยเท้าคือญาณ ๔ อย่าง, รอยประทับคือญาณ, อธิบายว่า ที่อันญาณเหยียบย่ำแล้ว. ၂၈၉. ခတ္တိယပဏ္ဍိတေတိအာဒီသု ပဏ္ဍိတေတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတေ. နိပုဏေတိ သဏှေ သုခုမဗုဒ္ဓိနော, သုခုမအတ္ထန္တရပဋိဝိဇ္ဈနသမတ္ထေ. ကတပရပ္ပဝါဒေတိ ဝိညာတပရပ္ပဝါဒေ စေဝ ပရေဟိ သဒ္ဓိံ ကတဝါဒပရိစယေ စ. ဝါလဝေဓိရူပေတိ ဝါလဝေဓိဓနုဂ္ဂဟသဒိသေ. တေ ဘိန္ဒန္တာ မညေ စရန္တီတိ ဝါလဝေဓိ [Pg.102] ဝိယ ဝါလံ သုခုမာနိပိ ပရေသံ ဒိဋ္ဌိဂတာနိ အတ္တနော ပညာဂတေန ဘိန္ဒန္တာ ဝိယ စရန္တီတိ အတ္ထော. ပဉှံ အဘိသင်္ခရောန္တီတိ ဒုပဒမ္ပိ တိပဒမ္ပိ စတုပ္ပဒမ္ပိ ပဉှံ ကရောန္တိ. ဝါဒံ အာရောပေဿာမာတိ ဒေါသံ အာရောပေဿာမ. န စေဝ သမဏံ ဂေါတမံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တီတိ; ကသ္မာ န ပုစ္ဆန္တိ? ဘဂဝါ ကိရ ပရိသမဇ္ဈေ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော ပရိသာယ အဇ္ဈာသယံ ဩလောကေတိ, တတော ပဿတိ – ‘‘ဣမေ ခတ္တိယပဏ္ဍိတာ ဂုဠှံ ရဟဿံ ပဉှံ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာဂတာ’’တိ. သော တေဟိ အပုဋ္ဌောယေဝ ဧဝရူပေ ပဉှေ ပုစ္ဆာယ ဧတ္တကာ ဒေါသာ, ဝိဿဇ္ဇနေ ဧတ္တကာ, အတ္ထေ ပဒေ အက္ခရေ ဧတ္တကာတိ ဣမေ ပဉှေ ပုစ္ဆန္တော ဧဝံ ပုစ္ဆေယျ, ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇေယျာတိ, ဣတိ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာနီတေ ပဉှေ ဓမ္မကထာယ အန္တရေ ပက္ခိပိတွာ ဝိဒ္ဓံသေတိ. ခတ္တိယပဏ္ဍိတာ ‘‘သေယျော ဝတ နော, ယေ မယံ ဣမေ ပဉှေ န ပုစ္ဆိမှာ, သစေ ဟိ မယံ ပုစ္ဆေယျာမ, အပ္ပတိဋ္ဌေဝ နော ကတွာ သမဏော ဂေါတမော ခိပေယျာ’’တိ အတ္တမနာ ဘဝန္တိ. ๒๘๙. ในบทว่า ขตฺติยปณฺฑิเต เป็นต้น บทว่า ปณฺฑิเต คือ ผู้ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต. บทว่า นิปุเณ คือ ผู้มีปัญญาสุขุมละเอียด สามารถแทงตลอดอรรถอันสุขุมได้. บทว่า กตปรปฺปวาเท คือ ผู้เรียนรู้ลัทธิของผู้อื่นแล้ว และผู้มีประสบการณ์ในการโต้ตอบวาทะกับผู้อื่น. บทว่า วาลเวธิรูเป คือ ผู้เป็นดุจนายขมังธนูผู้ยิงขนทราย. อธิบายว่า ท่านเหล่านั้นเที่ยวไปประหนึ่งทำลายทิฏฐิของผู้อื่นแม้ที่สุขุมละเอียดด้วยปัญญาของตน ดุจนายขมังธนูผู้ยิงขนทรายยิงขนทรายฉะนั้น. บทว่า ปญฺหํ อภิสงฺขโรนฺติ คือ ย่อมตกแต่งปัญหาแม้ ๒ บท ๓ บท ๔ บท. บทว่า วาทํ อาโรเปสฺสาม คือ เราจักยกโทษขึ้น. บทว่า น เจว สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ (แต่ก็ไม่ทูลถามปัญหากะพระสมณโคดมเลย) เพราะเหตุไรจึงไม่ทูลถาม? ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรมในท่ามกลางบริษัท ย่อมทรงเล็งดูอัธยาศัยของบริษัท ครั้งนั้นทรงเห็นว่า “บัณฑิตกษัตริย์เหล่านี้ทำปัญหาที่ลึกซึ้งเร้นลับเหมือนทรัพย์สาระที่ซ่อนไว้ในพกมา”. พระองค์ยังไม่ทันถูกพวกเขาถาม ก็ทรงชี้แจงว่า ในปัญหาเช่นนี้ มีโทษในการถามเท่านี้ ในการตอบเท่านี้ ในอรรถ ในบท ในอักษรเท่านี้ ผู้ถามปัญหานี้พึงถามอย่างนี้ ผู้ตอบพึงตอบอย่างนี้ ดังนี้ แล้วทรงนำปัญหาที่พวกเขาทำเหมือนทรัพย์สาระที่ซ่อนไว้ในพกมานั้น สอดแทรกไว้ในระหว่างธรรมกถาแล้วทรงทำลายเสีย. บัณฑิตกษัตริย์เหล่านั้นก็มีใจยินดีว่า “ดีจริงหนอ ที่พวกเราไม่ได้ทูลถามปัญหาเหล่านี้ เพราะถ้าหากพวกเราทูลถาม พระสมณโคดมคงจะทำให้พวกเราไม่มีที่ตั้งแล้วติเตียนเป็นแน่”. အပိစ ဗုဒ္ဓါ နာမ ဓမ္မံ ဒေသေန္တာ ပရိသံ မေတ္တာယ ဖရန္တိ, မေတ္တာဖရဏေန ဒသဗလေ မဟာဇနဿ စိတ္တံ ပသီဒတိ, ဗုဒ္ဓါ စ နာမ ရူပဂ္ဂပ္ပတ္တာ ဟောန္တိ ဒဿနသမ္ပန္နာ မဓုရဿရာ မုဒုဇိဝှာ သုဖုသိတဒန္တာဝရဏာ အမတေန ဟဒယံ သိဉ္စန္တာ ဝိယ ဓမ္မံ ကထေန္တိ. တတြ နေသံ မေတ္တာဖရဏေန ပသန္နစိတ္တာနံ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘ဧဝရူပံ အဒွေဇ္ဈကထံ အမောဃကထံ နိယျာနိကကထံ ကထေန္တေန ဘဂဝတာ သဒ္ဓိံ န သက္ခိဿာမ ပစ္စနီကဂ္ဂါဟံ ဂဏှိတု’’န္တိ အတ္တနော ပသန္နဘာဝေနေဝ န ပုစ္ဆန္တိ. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย เมื่อทรงแสดงธรรม ย่อมแผ่เมตตาไปในบริษัท, เพราะการแผ่เมตตา จิตของมหาชนย่อมเลื่อมใสในพระทศพล, และชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมเป็นผู้ถึงที่สุดแห่งรูป มีทรรศนะสมบัติสมบูรณ์ มีพระสุรเสียงไพเราะ มีพระชิวหาอ่อนนุ่ม มีพระโอษฐ์อันงามสนิท ตรัสธรรมประหนึ่งรดหทัยด้วยอมฤต. ในกาลนั้น ความคิดของชนเหล่านั้นผู้มีจิตเลื่อมใสแล้วด้วยการแผ่เมตตา ย่อมเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า “เราทั้งหลายจักไม่สามารถถือเอาความเป็นปฏิปักษ์กับพระผู้มีพระภาค ผู้ตรัสถ้อยคำที่ไม่เป็นสอง ไม่เป็นโมฆะ เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์เช่นนี้ได้” ดังนี้ เพราะความที่ตนเลื่อมใสแล้วนั่นเอง จึงไม่ทูลถาม. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသေန. သာဝကာ သမ္ပဇ္ဇန္တီတိ သရဏဂမနဝသေန သာဝကာ ဟောန္တိ. တဒနုတ္တရန္တိ တံ အနုတ္တရံ. ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနန္တိ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဿ ပရိယောသာနဘူတံ အရဟတ္တဖလံ, တဒတ္ထာယ ဟိ တေ ပဗ္ဗဇန္တိ. မနံ ဝတ, ဘော, အနဿာမာတိ, ဘော, သစေ မယံ န ဥပသင်္ကမေယျာမ, ဣမိနာ ထောကေန အနုပသင်္ကမနမတ္တေန အပယိရုပါသနမတ္တေနေဝ နဋ္ဌာ ဘဝေယျာမ. ဥပသင်္ကမနမတ္တကေန ပနမှာ န နဋ္ဌာတိ အတ္ထော. ဒုတိယပဒံ ပုရိမဿေဝ ဝေဝစနံ. အဿမဏာဝ သမာနာတိအာဒီသု ပါပါနံ အသမိတတ္တာ အဿမဏာဝ. အဗာဟိတတ္တာ စ ပန အဗြာဟ္မဏာဝ. ကိလေသာရီနံ အဟတတ္တာ အနရဟန္တောယေဝ သမာနာတိ အတ္ထော. บทว่า อญฺญทตฺถุ คือ โดยส่วนเดียว. บทว่า สาวกา สมฺปชฺชนฺติ คือ ย่อมเป็นสาวกด้วยอำนาจแห่งการถึงสรณะ. บทว่า ตทนุตฺตรํ คือ อรหัตตผลอันยอดเยี่ยมนั้น. บทว่า พฺรหฺมจริยปริโยสานํ คือ อรหัตตผลอันเป็นที่สุดแห่งมรรคพรหมจรรย์, เพราะกุลบุตรเหล่านั้นย่อมบวชเพื่อประโยชน์แก่อรหัตตผลนั้น. บทว่า มนํ วต โภ อนสฺสามา ความว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าหากพวกเราไม่เข้าไปเฝ้าไซร้, พวกเราพึงฉิบหายแล้วด้วยการไม่เข้าไปเฝ้าเพียงเล็กน้อยนี้ ด้วยการไม่เข้าใกล้เพียงเท่านี้. แต่เพราะการเข้าไปเฝ้าเพียงเท่านั้น พวกเราจึงไม่ฉิบหาย. บทที่สองเป็นไวพจน์ของบทแรกนั่นเอง. ในบทว่า อสฺสมณาว สมานา เป็นต้น ความว่า เป็นผู้มิใช่สมณะ เพราะยังไม่สงบบาปธรรมทั้งหลาย. และเป็นผู้มิใช่พราหมณ์ เพราะยังไม่ลอยบาปธรรมทั้งหลาย. เป็นผู้มิใช่อรหันต์ เพราะยังไม่กำจัดข้าศึกคือกิเลสทั้งหลาย. ၂၉၀. ဥဒါနံ ဥဒါနေသီတိ ဥဒါဟာရံ ဥဒါဟရိ. ယထာ ဟိ ယံ တေလံ မာနံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, ဝိဿန္ဒိတွာ ဂစ္ဆတိ, တံ အဝသေကောတိ ဝုစ္စတိ, ယဉ္စ [Pg.103] ဇလံ တဠာကံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဂစ္ဆတိ, တံ ဩဃောတိ ဝုစ္စတိ. ဧဝမေဝ ယံ ပီတိမယံ ဝစနံ ဟဒယံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ, အဓိကံ ဟုတွာ အန္တော အသဏ္ဌဟိတွာ ဗဟိ နိက္ခမတိ, တံ ဥဒါနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဧဝရူပံ ပီတိမယံ ဝစနံ နိစ္ဆာရေသီတိ အတ္ထော. ဟတ္ထိပဒေါပမောတိ ဟတ္ထိပဒံ ဥပမာ အဿ ဓမ္မဿာတိ ဟတ္ထိပဒေါပမော. သော န ဧတ္တာဝတာ ဝိတ္ထာရေန ပရိပူရော ဟောတီတိ ဒဿေတိ. နာဂဝနိကောတိ ဥဂ္ဂဟိတဟတ္ထိသိပ္ပော ဟတ္ထိဝနစာရိကော. အထ ကသ္မာ ဣဓ ကုသလောတိ န ဝုတ္တောတိ? ပရတော ‘‘ယော ဟောတိ ကုသလော’’တိ ဝိဘာဂဒဿနတော. ယော ဟိ ကောစိ ပဝိသတိ, ယော ပန ကုသလော ဟောတိ, သော နေဝ တာဝ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ. တသ္မာ ဣဓ ကုသလောတိ အဝတွာ ပရတော ဝုတ္တော. ๒๙๐. บทว่า อุทานํ อุทาเนสิ คือ ได้เปล่งอุทาน. เปรียบเหมือนน้ำมันใดที่ทะนานจะรับไว้ไม่ได้ ย่อมไหลล้นออกไป น้ำมันนั้นเรียกว่า อวเสกะ (ส่วนที่ล้น), และน้ำใดที่สระจะรับไว้ไม่ได้ ย่อมท่วมท้นออกไป น้ำนั้นเรียกว่า โอฆะ (ห้วงน้ำ). ฉันใดก็ฉันนั้น วาจาอันประกอบด้วยปีติใดที่หทัยจะรับไว้ไม่ได้ มีปริมาณมากเกินไป ตั้งอยู่ภายในไม่ได้ ย่อมเปล่งออกมาภายนอก วาจานั้นเรียกว่า อุทาน. อธิบายว่า ได้เปล่งวาจาอันประกอบด้วยปีติเช่นนี้. บทว่า หตฺถิปโทปโม คือ ธรรมนี้มีรอยเท้าช้างเป็นอุปมา เหตุนั้นจึงชื่อว่า หัตถิปโทปมะ. พระองค์ทรงแสดงว่า ธรรมนั้นยังไม่บริบูรณ์โดยพิสดารด้วยเหตุเพียงเท่านี้. บทว่า นาควนิโก คือ ผู้ชำนาญในศิลปะเกี่ยวกับช้าง ผู้เที่ยวไปในป่าช้าง. ถามว่า ก็เหตุไรในที่นี้จึงไม่กล่าวว่า กุสโล? ตอบว่า เพราะในตอนหลังมีการแสดงจำแนกไว้ว่า “โย โหติ กุสโล” (ผู้ใดเป็นคนฉลาด). จริงอยู่ ใครๆ ก็ย่อมเข้าไปได้ แต่ผู้ที่เป็นคนฉลาดนั้นยังไม่ถึงความตกลงใจในทันที. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงไม่กล่าวว่า กุสโล แต่ไปกล่าวไว้ในตอนหลัง. ၂၉၁. ဝါမနိကာတိ ရဿာ အာယာမတောပိ န ဒီဃာ မဟာကုစ္ဆိဟတ္ထိနိယော. ဥစ္စာ စ နိသေဝိတန္တိ သတ္တဋ္ဌရတနုဗ္ဗေဓေ ဝဋရုက္ခာဒီနံ ခန္ဓပ္ပဒေသေ ဃံသိတဋ္ဌာနံ. ဥစ္စာ ကာဠာရိကာတိ ဥစ္စာ စ ယဋ္ဌိသဒိသပါဒါ ဟုတွာ, ကာဠာရိကာ စ ဒန္တာနံ ကဠာရတာယ. တာသံ ကိရ ဧကော ဒန္တော ဥန္နတော ဟောတိ, ဧကော ဩနတော. ဥဘောပိ စ ဝိရဠာ ဟောန္တိ, န အာသန္နာ. ဥစ္စာ စ ဒန္တေဟိ အာရဉ္ဇိတာနီတိ သတ္တဋ္ဌရတနုဗ္ဗေဓေ ဝဋရုက္ခာဒီနံ ခန္ဓပ္ပဒေသေ ဖရသုနာ ပဟတဋ္ဌာနံ ဝိယ ဒါဋ္ဌာဟိ ဆိန္နဋ္ဌာနံ. ဥစ္စာ ကဏေရုကာ နာမာတိ ဥစ္စာ စ ယဋ္ဌိသဒိသဒီဃပါဒါ ဟုတွာ, ကဏေရုကာ စ ဒန္တာနံ ကဏေရုတာယ, တာ ကိရ မကုဠဒါဌာ ဟောန္တိ. တသ္မာ ကဏေရုကာတိ ဝုစ္စန္တိ. သော နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ သော နာဂဝနိကော ယဿ ဝတာဟံ နာဂဿ အနုပဒံ အာဂတော, အယမေဝ သော, န အညော. ယဉှိ အဟံ ပဌမံ ပဒံ ဒိသွာ ဝါမနိကာနံ ပဒံ ဣဒံ ဘဝိဿတီတိ နိဋ္ဌံ န ဂတော, ယမ္ပိ တတော ဩရဘာဂေ ဒိသွာ ကာဠာရိကာနံ ဘဝိဿတိ, ကဏေရုကာနံ ဘဝိဿတီတိ နိဋ္ဌံ န ဂတော, သဗ္ဗံ တံ ဣမဿေဝ မဟာဟတ္ထိနော ပဒန္တိ မဟာဟတ္ထိံ ဒိသွာဝ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ. ๒๙๑. บทว่า วาฬมณิกา คือ ช้างพังตัวเตี้ย แม้โดยยาวก็ไม่ยาว เป็นช้างพังมีท้องใหญ่. บทว่า อุจฺจา จ นิเสวิตํ คือ สถานที่ที่ช้างพังเหล่านั้นสีตัว ที่ลำต้นของต้นไทรเป็นต้น ในที่สูงประมาณ ๗-๘ ศอก. บทว่า อุจฺจา กาฬาริกา คือ เป็นช้างพังมีเท้าสูงคล้ายไม้เท้าหรือไม้พลอง และชื่อว่า กาฬาริกา เพราะมีงาถ่าง. ได้ยินว่า งาข้างหนึ่งของช้างพังเหล่านั้นจะสูงขึ้น งาข้างหนึ่งจะต่ำลง และงาทั้งสองก็จะถ่าง ไม่ชิดกัน. บทว่า อุจฺจา จ ทนฺเตหิ อารญฺชิตานิ คือ สถานที่ที่ถูกตัดด้วยงา เหมือนสถานที่ที่ถูกฟันด้วยขวาน ที่ลำต้นของต้นไทรเป็นต้น ในที่สูงประมาณ ๗-๘ ศอก. บทว่า อุจฺจา กเณรุกา นาม คือ เป็นช้างพังมีเท้าสูงยาวคล้ายไม้เท้าหรือไม้พลอง และชื่อว่า กเณรุกา เพราะมีงาเหมือนดอกกรรณิการ์ ได้ยินว่า ช้างพังเหล่านั้นมีงาเหมือนดอกตูม เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า กเณรุกา. บทว่า โส นิฏฺฐํ คจฺฉติ (เขาจึงถึงซึ่งความตกลงใจ) คือ นายพรานป่าช้างนั้น [คิดว่า] เราติดตามรอยเท้าของช้างตัวใดมาหนอ ช้างตัวนั้นก็คือตัวนี้เอง ไม่ใช่ตัวอื่น. จริงอยู่ รอยเท้าใดที่เราเห็นครั้งแรกแล้วยังไม่ตกลงใจว่า 'รอยเท้านี้คงเป็นรอยเท้าของช้างพังวาฬมณิกา' แม้รอยเท้าใดที่เห็นในส่วนนี้จากรอยนั้นแล้วยังไม่ตกลงใจว่า 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังกาฬาริกา' 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังเณรุกา' รอยเท้าทั้งหมดนั้นเป็นรอยเท้าของช้างใหญ่ตัวนี้เท่านั้น ดังนี้ พอเห็นช้างใหญ่เท่านั้นจึงถึงซึ่งความตกลงใจ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧတ္ထ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – နာဂဝနံ ဝိယ ဟိ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ နီဝရဏပ္ပဟာနာ ဓမ္မဒေသနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကုသလော နာဂဝနိကော ဝိယ ယောဂါဝစရော; မဟာနာဂေါ ဝိယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ; မဟန္တံ ဟတ္ထိပဒံ ဝိယ ဈာနာဘိညာ. နာဂဝနိကဿ တတ္ထ တတ္ထ ဟတ္ထိပဒံ ဒိသွာပိ ဝါမနိကာနံ ပဒံ ဘဝိဿတိ, ကာဠာရိကာနံ ကဏေရုကာနံ ပဒံ ဘဝိဿတီတိ အနိဋ္ဌင်္ဂတဘာဝေါ ဝိယ ယောဂိနော, ဣမာ ဈာနာဘိညာ နာမ ဗာဟိရကပရိဗ္ဗာဇကာနမ္ပိ [Pg.104] သန္တီတိ အနိဋ္ဌင်္ဂတဘာဝေါ. နာဂဝနိကဿ, တတ္ထ တတ္ထ မယာ ဒိဋ္ဌံ ပဒံ ဣမဿေဝ မဟာဟတ္ထိနော, န အညဿာတိ မဟာဟတ္ထိံ ဒိသွာ နိဋ္ဌင်္ဂမနံ ဝိယ အရိယသာဝကဿ အရဟတ္တံ ပတွာဝ နိဋ္ဌင်္ဂမနံ. ဣဒဉ္စ ပန ဩပမ္မသံသန္ဒနံ မတ္ထကေ ဌတွာပိ ကာတုံ ဝဋ္ဋတိ. ဣမသ္မိမ္ပိ ဌာနေ ဝဋ္ဋတိယေဝ. အနုက္ကမာဂတံ ပန ပါဠိပဒံ ဂဟေတွာ ဣဓေဝ ကတံ. တတ္ထ ဣဓာတိ ဒေသာပဒေသေ နိပါတော. သွာယံ ကတ္ထစိ လောကံ ဥပါဒါယ ဝုစ္စတိ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓ တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၂၇၉). ကတ္ထစိ သာသနံ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓေဝ, ဘိက္ခဝေ, သမဏော, ဣဓ ဒုတိယော သမဏော’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၁). ကတ္ထစိ ဩကာသံ. ယထာဟ – ในบทว่า เอวเมว โข นี้ พึงทราบการเทียบเคียงอุปมานี้ คือ จริงอยู่ พึงทราบว่า ธรรมเทศนาตั้งแต่ต้นจนถึงการละนิวรณ์ เปรียบเหมือนป่าช้าง. พึงทราบว่า พระโยคาวจรเปรียบเหมือนนายพรานป่าช้างผู้ฉลาด, พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเปรียบเหมือนช้างใหญ่, ฌานและอภิญญาเปรียบเหมือนรอยเท้าช้างที่ใหญ่. ความที่ยังไม่ตกลงใจของนายพรานป่าช้าง แม้เห็นรอยเท้าช้างในที่นั้นๆ ว่า 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังวาฬมณิกา' 'คงเป็นรอยเท้าของช้างพังกาฬาริกาและช้างพังเณรุกา' ฉันใด พึงทราบความที่ยังไม่ตกลงใจของพระโยคีว่า 'ฌานและอภิญญาเหล่านี้ แม้ของปริพาชกภายนอกศาสนาก็มีอยู่' ฉันนั้น. การถึงซึ่งความตกลงใจของนายพรานป่าช้าง เมื่อเห็นช้างใหญ่แล้วว่า 'รอยเท้าที่เราเห็นในที่นั้นๆ เป็นของช้างใหญ่ตัวนี้เท่านั้น ไม่ใช่ของตัวอื่น' ฉันใด พึงทราบการถึงซึ่งความตกลงใจของพระอริยสาวก เมื่อบรรลุพระอรหัตแล้วเท่านั้น ฉันนั้น. ก็การเทียบเคียงอุปมานี้ แม้จะตั้งไว้ในตอนท้ายก็ควรทำได้ แม้ในที่นี้ก็ควรทำได้เหมือนกัน แต่ท่านถือเอาบทบาลีที่มาตามลำดับทำไว้ในที่นี้เอง. ในบทเหล่านั้น บทว่า อิธ เป็นนิบาตในอรรถว่าประเทศ. อิทศัพท์นั้น ในบางแห่งท่านกล่าวหมายถึงโลก ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ตถาคตย่อมอุบัติขึ้นในโลกนี้". ในบางแห่งหมายถึงพระศาสนา ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย สมณะมีในศาสนานี้เท่านั้น สมณะที่ ๒ ก็มีในศาสนานี้". ในบางแห่งหมายถึงโอกาส ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘‘ဣဓေဝ တိဋ္ဌမာနဿ, ဒေဝဘူတဿ မေ သတော; ပုနရာယု စ မေ လဒ္ဓေါ, ဧဝံ ဇာနာဟိ မာရိသာ’’တိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၆၉; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀); "ข้าแต่พระองค์ผู้ไม่มีทุกข์ ขอพระองค์จงทรงทราบอย่างนี้ว่า อายุของข้าพระองค์ผู้เป็นเทพ ผู้ยืนอยู่ในที่นี้เอง ได้กลับคืนมาอีก" ကတ္ထစိ ပဒပူရဏမတ္တမေဝ. ယထာဟ – ‘‘ဣဓာဟံ, ဘိက္ခဝေ, ဘုတ္တာဝီ အဿံ ပဝါရိတော’’တိ (မ. နိ. ၁.၃၀). ဣဓ ပန လောကံ ဥပါဒါယ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ ‘‘ဗြာဟ္မဏ ဣမသ္မိံ လောကေ တထာဂတော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အရဟံ…ပေ… ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိ. ในบางแห่งท่านกล่าวเพียงเพื่อทำให้บทเต็ม ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย เราฉันเสร็จ ห้ามภัตแล้วในที่นี้". แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงโลก. ความหมายที่ท่านกล่าวไว้คือ "พราหมณ์ ตถาคตผู้เป็นพระอรหันต์...ฯลฯ...ผู้เป็นพระพุทธเจ้า ผู้เป็นพระผู้มีพระภาค ย่อมอุบัติขึ้นในโลกนี้". တတ္ထ တထာဂတသဒ္ဒေါ မူလပရိယာယေ, အရဟန္တိအာဒယော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာ. လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧတ္ထ ပန လောကောတိ ဩကာသလောကော သတ္တလောကော သင်္ခါရလောကောတိ တိဝိဓော. ဣဓ ပန သတ္တလောကော အဓိပ္ပေတော. သတ္တလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ စ တထာဂတော န ဒေဝလောကေ, န ဗြဟ္မလောကေ, မနုဿလောကေယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မနုဿလောကေပိ န အညသ္မိံ စက္ကဝါဠေ, ဣမသ္မိံယေဝ စက္ကဝါဠေ. တတြာပိ န သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု, ‘‘ပုရတ္ထိမာယ ဒိသာယ ဂဇင်္ဂလံ နာမ နိဂမော. တဿာပရေန မဟာသာလော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ပုရတ္ထိမဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သလ္လဝတီ နာမ နဒီ, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ဒက္ခိဏာယ ဒိသာယ သေတကဏ္ဏိကံ နာမ နိဂမော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ပစ္ဆိမာယ ဒိသာယ ထူဏံ နာမ ဗြာဟ္မဏဂါမော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ. ဥတ္တရာယ [Pg.105] ဒိသာယ ဥသိရဒ္ဓဇော နာမ ပဗ္ဗတော, တတော ပရာ ပစ္စန္တိမာ ဇနပဒါ, ဩရတော မဇ္ဈေ’’တိ (မဟာဝ. ၂၅၉) ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္နေ အာယာမတော တိယောဇနသတေ ဝိတ္ထာရတော အဍ္ဎတေယျယောဇနသတေ ပရိက္ခေပတော နဝယောဇနသတေ မဇ္ဈိမပဒေသေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. န ကေဝလဉ္စ တထာဂတောဝ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ အဂ္ဂသာဝကာ အသီတိ မဟာထေရာ ဗုဒ္ဓမာတာ ဗုဒ္ဓပိတာ စက္ကဝတ္တီ ရာဇာ အညေ စ သာရပ္ပတ္တာ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာ ဧတ္ထေဝ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တတ္ထ တထာဂတော သုဇာတာယ ဒိန္နမဓုပါယသဘောဇနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ. အရဟတ္တဖလေ ဥပ္ပန္နော နာမ. မဟာဘိနိက္ခမနတော ဝါ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. တုသိတဘဝနတော ဝါ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ. ဒီပင်္ကရပါဒမူလတော ဝါ ယာဝ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ, တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမ. အရဟတ္တဖလေ ဥပ္ပန္နော နာမ. ဣဓ သဗ္ဗပဌမံ ဥပ္ပန္နဘာဝံ သန္ဓာယ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တံ, တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပန္နော ဟောတီတိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. ในบทเหล่านั้น ตถาคตศัพท์ ท่านขยายความไว้ในมูลปริยายสูตร, บทมีอรหันต์เป็นต้น ท่านขยายความไว้ในวิสุทธิมรรค. แต่ในบทว่า โลเก อุปฺปชฺชติ นี้ คำว่า โลก มี ๓ อย่าง คือ โอกาสโลก สัตวโลก สังขารโลก. แต่ในที่นี้ ประสงค์เอาสัตวโลก. และแม้เมื่ออุบัติขึ้นในสัตวโลก ตถาคตก็ไม่อุบัติในเทวโลก ไม่อุบัติในพรหมโลก ย่อมอุบัติในมนุสสโลกเท่านั้น. แม้ในมนุสสโลก ก็ไม่อุบัติในจักรวาลอื่น ย่อมอุบัติในจักรวาลนี้เท่านั้น. แม้ในจักรวาลนั้น ก็ไม่อุบัติในทุกสถานที่ [แต่ย่อมอุบัติในมัชฌิมประเทศ] ที่กำหนดไว้ดังนี้ว่า "ในทิศตะวันออก มีนิคมชื่อคชังคละ ถัดจากนิคมนั้นไปมีต้นสาละใหญ่ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศตะวันออกเฉียงใต้ มีแม่น้ำชื่อสัลลวดี ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศใต้ มีนิคมชื่อเสตกัณณิกะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศตะวันตก มีพราหมณคามชื่อถูณะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ. ในทิศเหนือ มีภูเขาชื่ออุสีรธชะ ถัดจากนั้นไปเป็นปัจจันตชนบท ด้านในเป็นมัชฌิมประเทศ" ย่อมอุบัติในมัชฌิมประเทศ ซึ่งยาว ๓๐๐ โยชน์ กว้าง ๒๕๐ โยชน์ โดยรอบ ๙๐๐ โยชน์. ไม่ใช่เพียงแต่พระตถาคตเท่านั้น แม้พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวก พระมหาสาวก ๘๐ รูป พระพุทธมารดา พระพุทธบิดา พระเจ้าจักรพรรดิ และพราหมณ์คหบดีผู้ถึงพร้อมด้วยสารสมบัติอื่นๆ ก็ย่อมอุบัติในที่นี้เท่านั้น. ในข้อนั้น พระตถาคต ชื่อว่ากำลังอุบัติ ตั้งแต่เสวยข้าวมธุปายาสที่นางสุชาดาถวาย จนถึงอรหัตตมรรค, ชื่อว่าอุบัติแล้ว ในอรหัตตผล. หรือว่า ชื่อว่ากำลังอุบัติ ตั้งแต่ทรงออกมหาภิเนษกรมณ์ จนถึงอรหัตตมรรค. หรือว่า ตั้งแต่ภพดุสิต จนถึงอรหัตตมรรค. หรือว่า ตั้งแต่เบื้องพระบาทของพระทีปังกรพุทธเจ้า จนถึงอรหัตตมรรค, ชื่อว่าอุบัติแล้ว ในอรหัตตผล. ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า อุปฺปชฺชติ (ย่อมอุบัติ) โดยหมายถึงความเป็นผู้อุบัติขึ้นก่อนกว่าใครทั้งหมด, อรรถในที่นี้คือ ตถาคตอุบัติขึ้นแล้วในโลก. သော ဣမံ လောကန္တိ သော ဘဂဝါ ဣမံ လောကံ, ဣဒါနိ ဝတ္တဗ္ဗံ နိဒဿေတိ. သဒေဝကန္တိ သဟ ဒေဝေဟိ သဒေဝကံ. ဧဝံ သဟ မာရေန သမာရကံ. သဟ ဗြဟ္မုနာ သဗြဟ္မကံ. သဟ သမဏဗြာဟ္မဏေဟိ သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ. ပဇာတတ္တာ ပဇာ, တံ ပဇံ. သဟ ဒေဝမနုဿေဟိ သဒေဝမနုဿံ. တတ္ထ သဒေဝကဝစနေန ပဉ္စကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သမာရကဝစနေန ဆဋ္ဌကာမာဝစရဒေဝဂ္ဂဟဏံ. သဗြဟ္မကဝစနေန ဗြဟ္မကာယိကာဒိဗြဟ္မဂ္ဂဟဏံ. သဿမဏဗြာဟ္မဏိဝစနေန သာသနဿ ပစ္စတ္ထိပစ္စာမိတ္တသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏံ သမိတပါပဗာဟိတပါပသမဏဗြာဟ္မဏဂ္ဂဟဏဉ္စ. ပဇာဝစနေန သတ္တလောကဂ္ဂဟဏံ. သဒေဝမနုဿဝစနေန သမ္မုတိဒေဝအဝသေသမနုဿဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတ္ထ တီဟိ ပဒေဟိ ဩကာသလောကေန သဒ္ဓိံ သတ္တလောကော, ဒွီဟိ ပဇာဝသေန သတ္တလောကောဝ ဂဟိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า โส อิมํ โลกํ ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงแสดงโลกนี้ที่จะตรัสต่อไป. บทว่า สเทวกํ คือ พร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย. อย่างนี้ บทว่า สมารกํ คือ พร้อมด้วยมาร. บทว่า สพรหมกํ คือ พร้อมด้วยพรหม. บทว่า สสฺสมณพฺราหฺมณึ คือ พร้อมด้วยสมณพราหมณ์ทั้งหลาย. ชื่อว่า ปชา เพราะเกิดโดยประการต่างๆ, ซึ่งปชานั้น. บทว่า สเทวมนุสฺสํ คือ พร้อมด้วยเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ด้วยบทว่า สเทวกํ ทรงถือเอาเทวดาในกามภพ ๕ ชั้น. ด้วยบทว่า สมารกํ ทรงถือเอาเทวดาในกามภพชั้นที่ ๖. ด้วยบทว่า สพรหมกํ ทรงถือเอาพรหมมีพรหมกายิกาพรหมเป็นต้น. ด้วยบทว่า สสฺสมณพฺราหฺมณิ ทรงถือเอาสมณพราหมณ์ผู้เป็นข้าศึกศัตรูของพระศาสนา และทรงถือเอาสมณพราหมณ์ผู้มีบาปอันสงบแล้ว ผู้มีบาปอันนำออกแล้ว. ด้วยบทว่า ปชา ทรงถือเอาสัตวโลก. ด้วยบทว่า สเทวมนุสฺสํ ทรงถือเอาสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ. พึงทราบว่า ในบททั้ง ๕ นี้ ด้วย ๓ บท ทรงถือเอาสัตวโลกพร้อมกับโอกาสโลก, ด้วย ๒ บท ทรงถือเอาเฉพาะสัตวโลกโดยความเป็นปชา. အပရော နယော – သဒေဝကဂ္ဂဟဏေန အရူပါဝစရဒေဝလောကော ဂဟိတော. သမာရကဂ္ဂဟဏေန ဆကာမာဝစရဒေဝလောကော. သဗြဟ္မကဂ္ဂဟဏေန ရူပီ ဗြဟ္မလောကော. သဿမဏဗြာဟ္မဏာဒိဂ္ဂဟဏေန စတုပရိသဝသေန သမ္မုတိဒေဝေဟိ ဝါ သဟ မနုဿလောကော အဝသေသသဗ္ဗသတ္တလောကော ဝါ. อีกนัยหนึ่ง ด้วยการถือเอาบทว่า สเทวกํ ทรงถือเอาอรูปาวจรเทวโลก. ด้วยการถือเอาบทว่า สมารกํ ทรงถือเอาฉกามาพจรเทวโลก. ด้วยการถือเอาบทว่า สพรหมกํ ทรงถือเอารูปพรหมโลก. ด้วยการถือเอาบทมี สสฺสมณพฺราหฺมณี เป็นต้น ทรงถือเอามนุสสโลกพร้อมด้วยสมมติเทพโดยความเป็นบริษัท ๔ หรือสัตวโลกที่เหลือทั้งหมด. အပိစေတ္ထ [Pg.106] သဒေဝကဝစနေန ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒတော သဗ္ဗဿ လောကဿ သစ္ဆိကတဘာဝမာဟ. တတော ယေသံ အဟောသိ – ‘‘မာရော မဟာနုဘာဝေါ ဆကာမာဝစရိဿရော ဝသဝတ္တီ. ကိံ သောပိ ဧတေန သစ္ဆိကတော’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သမာရကန္တိ အာဟ. ယေသံ ပန အဟောသိ – ‘‘ဗြဟ္မာ မဟာနုဘာဝေါ, ဧကင်္ဂုလိယာ ဧကသ္မိံ စက္ကဝါဠသဟဿေ အာလောကံ ဖရတိ, ဒွီဟိ…ပေ… ဒသဟိ အင်္ဂုလီဟိ ဒသသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု အာလောကံ ဖရတိ, အနုတ္တရဉ္စ ဈာနသမာပတ္တိသုခံ ပဋိသံဝေဒေတိ. ကိံ သောပိ သစ္ဆိကတော’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သဗြဟ္မကန္တိ အာဟ. တတော ယေ စိန္တေသုံ – ‘‘ပုထူ သမဏဗြာဟ္မဏာ သာသနဿ ပစ္စတ္ထိကာ, ကိံ တေပိ သစ္ဆိကတာ’’တိ? တေသံ ဝိမတိံ ဝိဓမန္တော သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ ပဇန္တိ အာဟ. ဧဝံ ဥက္ကဋ္ဌုက္ကဋ္ဌာနံ သစ္ဆိကတဘာဝံ ပကာသေတွာ အထ သမ္မုတိဒေဝေ အဝသေသမနုဿေ စ ဥပါဒါယ ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒဝသေန သေသသတ္တလောကဿ သစ္ဆိကတဘာဝံ ပကာသေန္တော သဒေဝမနုဿန္တိ အာဟ. အယမေတ္ထ ဘာဝါနုက္ကမော. ပေါရာဏာ ပနာဟု – သဒေဝကန္တိ ဒေဝတာဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ. သမာရကန္တိ မာရေန သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ. သဗြဟ္မကန္တိ ဗြဟ္မေဟိ သဒ္ဓိံ အဝသေသလောကံ. ဧဝံ သဗ္ဗေပိ တိဘဝူပဂေ သတ္တေ တီဟာကာရေဟိ တီသု ပဒေသု ပက္ခိပေတွာ ပုန ဒွီဟိ ပဒေဟိ ပရိယာဒိယန္တော ‘‘သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ ပဇံ သဒေဝမနုဿ’’န္တိ အာဟ. ဧဝံ ပဉ္စဟိ ပဒေဟိ တေန တေနာကာရေန တေဓာတုကမေဝ ပရိယာဒိန္နန္တိ. อีกอย่างหนึ่ง ในบทเหล่านี้ ด้วยบทว่า สเทวกํ ทรงตรัสถึงความเป็นผู้ทำให้แจ้งซึ่งโลกทั้งปวงโดยการกำหนดส่วนอย่างยิ่ง. ต่อจากนั้น ความคิดได้มีแก่ชนเหล่าใดว่า “มารมีอานุภาพมาก เป็นใหญ่ในกามาวจร ๖ ชั้น เป็นผู้ยังสัตว์ให้เป็นไปในอำนาจ แม้มารนั้น พระองค์ทรงทำให้แจ้งแล้วหรือ?” เมื่อทรงกำจัดความสงสัยของชนเหล่านั้น จึงตรัสว่า สมารกํ. ส่วนความคิดได้มีแก่ชนเหล่าใดว่า “พรหมมีอานุภาพมาก ใช้นิ้วเดียวแผ่รัศมีไปในหนึ่งพันจักรวาล, ใช้สองนิ้ว...ฯลฯ... ใช้นิ้วสิบนิ้วแผ่รัศมีไปในหมื่นจักรวาล และเสวยสุขในฌานสมาบัติอันยอดเยี่ยม แม้พรหมนั้น พระองค์ทรงทำให้แจ้งแล้วหรือ?” เมื่อทรงกำจัดความสงสัยของชนเหล่านั้น จึงตรัสว่า สพรหมกํ. ต่อจากนั้น ชนเหล่าใดคิดว่า “สมณพราหมณ์จำนวนมากเป็นข้าศึกของพระศาสนา แม้สมณพราหมณ์เหล่านั้น พระองค์ทรงทำให้แจ้งแล้วหรือ?” เมื่อทรงกำจัดความสงสัยของชนเหล่านั้น จึงตรัสว่า สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ. ครั้นทรงประกาศความเป็นผู้ทำให้แจ้งซึ่งบุคคลผู้สูงสุดๆ อย่างนี้แล้ว ลำดับนั้น เมื่อจะทรงประกาศความเป็นผู้ทำให้แจ้งซึ่งสัตวโลกที่เหลือ โดยการกำหนดส่วนอย่างยิ่ง โดยทรงหมายถึงสมมติเทพและมนุษย์ที่เหลือ จึงตรัสว่า สเทวมนุสฺสํ. นี้เป็นลำดับแห่งความหมายในที่นี้. ส่วนโบราณาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า บทว่า สเทวกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยเทวดาทั้งหลาย. บทว่า สมารกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยมาร. บทว่า สพรหมกํ คือ โลกที่เหลือพร้อมด้วยพรหมทั้งหลาย. อย่างนี้ ทรงรวมสัตว์ทั้งปวงผู้อยู่ในภพสามไว้ในสามบทด้วยอาการสามอย่างแล้ว เมื่อจะทรงรวบยอดอีกด้วยสองบท จึงตรัสว่า “สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ”. อย่างนี้ ด้วยห้าบท ทรงรวบยอดเอาไตรธาตุเท่านั้นด้วยอาการนั้นๆ. သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေတီတိ သယန္တိ သာမံ အပရနေယျော ဟုတွာ. အဘိညာတိ အဘိညာယ, အဓိကေန ဉာဏေန ဉတွာတိ အတ္ထော. သစ္ဆိကတွာတိ ပစ္စက္ခံ ကတွာ. ဧတေန အနုမာနာဒိပဋိက္ခေပေါ ကတော ဟောတိ. ပဝေဒေတီတိ ဗောဓေတိ ဝိညာပေတိ ပကာသေတိ. သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ…ပေ… ပရိယောသာနကလျာဏန္တိ သော ဘဂဝါ သတ္တေသု ကာရုညတံ ပဋိစ္စ ဟိတွာပိ အနုတ္တရံ ဝိဝေကသုခံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တဉ္စ ခေါ အပ္ပံ ဝါ ဗဟုံ ဝါ ဒေသေန္တော အာဒိကလျာဏာဒိပ္ပကာရမေဝ ဒေသေတိ. အာဒိမှိပိ ကလျာဏံ ဘဒ္ဒကံ အနဝဇ္ဇမေဝ ကတွာ ဒေသေတိ. မဇ္ဈေပိ… ပရိယောသာနေပိ ကလျာဏံ ဘဒ္ဒကံ အနဝဇ္ဇမေဝ ကတွာ ဒေသေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ในบทว่า สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ นั้น บทว่า สยํ คือ ด้วยพระองค์เอง เป็นผู้ที่ผู้อื่นไม่ต้องชักนำ. บทว่า อภิญฺญา คือ ด้วยปัญญาอันยิ่ง อธิบายว่า ทรงรู้ด้วยญาณอันยิ่ง. บทว่า สจฺฉิกตฺวา คือ ทรงทำให้ประจักษ์. ด้วยบทนี้ เป็นอันทรงปฏิเสธอนุมานเป็นต้น. บทว่า ปเวเทติ คือ ทรงทำให้รู้ ทรงทำให้แจ้ง ทรงประกาศ. บทว่า โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ...ฯลฯ...ปริโยสานกลฺยาณํ ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ทรงอาศัยความกรุณาในสัตว์ทั้งหลาย แม้ทรงสละวิเวกสุขอันยอดเยี่ยมแล้ว ก็ทรงแสดงธรรม. และเมื่อทรงแสดงธรรมนั้น จะน้อยหรือมากก็ตาม ก็ทรงแสดงให้มีประการอันงามในเบื้องต้นเป็นต้นนั่นเทียว. คือ ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษเท่านั้นแล้วแสดง แม้ในเบื้องต้น. แม้ในท่ามกลาง... แม้ในที่สุด ก็ทรงกระทำธรรมให้งาม ให้ดี ให้ไม่มีโทษเท่านั้นแล้วแสดง ดังนี้ ท่านกล่าวไว้. တတ္ထ [Pg.107] အတ္ထိ ဒေသနာယ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ, အတ္ထိ သာသနဿ. ဒေသနာယ တာဝ စတုပ္ပဒိကာယပိ ဂါထာယ ပဌမပါဒေါ အာဒိ နာမ, တတော ဒွေ မဇ္ဈံ နာမ, အန္တေ ဧကော ပရိယောသာနံ နာမ. ဧကာနုသန္ဓိကဿ သုတ္တဿ နိဒါနမာဒိ, ဣဒမဝေါစာတိ ပရိယောသာနံ, ဥဘိန္နံ အန္တရာ မဇ္ဈံ. အနေကာနုသန္ဓိကဿ သုတ္တဿ ပဌမာနုသန္ဓိ အာဒိ, အန္တေ အနုသန္ဓိ ပရိယောသာနံ, မဇ္ဈေ ဧကော ဝါ ဒွေ ဝါ ဗဟူ ဝါ မဇ္ဈမေဝ. သာသနဿ ပန သီလသမာဓိဝိပဿနာ အာဒိ နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ကော စာဒိ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ, သီလဉ္စ သုဝိသုဒ္ဓံ, ဒိဋ္ဌိ စ ဥဇုကာ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆၉). ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ တထာဂတေန အဘိသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တော ပန အရိယမဂ္ဂေါ မဇ္ဈံ နာမ, ဖလဉ္စေဝ နိဗ္ဗာနဉ္စ ပရိယောသာနံ နာမ. ‘‘ဧတဒတ္ထမိဒံ, ဗြာဟ္မဏ, ဗြဟ္မစရိယမေတံ သာရံ, ဧတံ ပရိယောသာန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၃၂၄) ဟိ ဧတ္ထ ဖလံ ပရိယောသာနန္တိ ဝုတ္တံ. ‘‘နိဗ္ဗာနောဂဓဉှိ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဗြဟ္မစရိယံ ဝုဿတိ နိဗ္ဗာနပရာယဏံ နိဗ္ဗာနပရိယောသာန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၆) ဧတ္ထ နိဗ္ဗာနံ ပရိယောသာနန္တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ဒေသနာယ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အဓိပ္ပေတံ. ဘဂဝါ ဟိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော အာဒိမှိ သီလံ ဒဿေတွာ မဇ္ဈေ မဂ္ဂံ ပရိယောသာနေ နိဗ္ဗာနံ ဒဿေတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ မဇ္ဈေကလျာဏံ ပရိယောသာနကလျာဏ’’န္တိ. တသ္မာ အညောပိ ဓမ္မကထိကော ဓမ္မံ ကထေန္တော – ในบทเหล่านั้น เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา ก็มี, ของพระศาสนา ก็มี. ก่อนอื่น ของเทศนา แม้ในคาถา ๔ บาท บาทแรกชื่อว่าเบื้องต้น, สองบาทถัดมาชื่อว่าท่ามกลาง, บาทหนึ่งในที่สุดชื่อว่าที่สุด. ของสูตรที่มีอนุสนธิเดียว นิทานชื่อว่าเบื้องต้น, บทว่า อิทมโวจ ชื่อว่าที่สุด, ในระหว่างทั้งสองชื่อว่าท่ามกลาง. ของสูตรที่มีหลายอนุสนธิ อนุสนธิแรกชื่อว่าเบื้องต้น, อนุสนธิในที่สุดชื่อว่าที่สุด, อนุสนธิหนึ่ง สอง หรือมากในท่ามกลาง ก็ชื่อว่าท่ามกลางนั่นเอง. ส่วนของพระศาสนา ศีล สมาธิ วิปัสสนา ชื่อว่าเบื้องต้น. แม้คำนี้ก็ตรัสไว้ว่า “อะไรเป็นเบื้องต้นของกุศลธรรมทั้งหลาย, คือ ศีลอันบริสุทธิ์ยิ่ง และทิฏฐิอันตรง”. ส่วนอริยมรรคที่ตรัสไว้อย่างนี้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย มัชฌิมาปฏิปทาอันตถาคตตรัสรู้แล้ว มีอยู่” ชื่อว่าท่ามกลาง, ผลและนิพพาน ชื่อว่าที่สุด. จริงอยู่ ในบทว่า “พราหมณ์ พรหมจรรย์นี้มีประโยชน์นี้เป็นสาระ นี้เป็นที่สุด” ท่านกล่าวผลว่าเป็นที่สุด. ในบทว่า “ผู้มีอายุวิสาขะ พรหมจรรย์นี้หยั่งลงสู่นิพพาน มีนิพพานเป็นเบื้องหน้า มีนิพพานเป็นที่สุด” ท่านกล่าวนิพพานว่าเป็นที่สุด. ในที่นี้ ทรงประสงค์เบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดของเทศนา. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงแสดงธรรม ทรงแสดงศีลในเบื้องต้น ทรงแสดงมรรคในท่ามกลาง ทรงแสดงนิพพานในที่สุด. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พระองค์ทรงแสดงธรรมงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด”. เพราะฉะนั้น แม้ธรรมกถึกอื่น เมื่อกล่าวธรรม... ‘‘အာဒိမှိ သီလံ ဒဿေယျ, မဇ္ဈေ မဂ္ဂံ ဝိဘာဝယေ; ပရိယောသာနမှိ နိဗ္ဗာနံ, ဧသာ ကထိကသဏ္ဌိတီ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀); “ในเบื้องต้น พึงแสดงศีล ในท่ามกลาง พึงประกาศมรรค ในที่สุด พึงประกาศนิพพาน นี้เป็นธรรมเนียมของนักเทศน์” သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနန္တိ ယဿ ဟိ ယာဂုဘတ္တဣတ္ထိပုရိသာဒိဝဏ္ဏနာ နိဿိတာ ဒေသနာ ဟောတိ, န သော သာတ္ထံ ဒေသေတိ. ဘဂဝါ ပန တထာရူပံ ဒေသနံ ပဟာယ စတုသတိပဋ္ဌာနာဒိနိဿိတံ ဒေသနံ ဒေသေတိ. တသ္မာ ‘‘သာတ္ထံ ဒေသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယဿ ပန ဒေသနာ ဧကဗျဉ္ဇနာဒိယုတ္တာ ဝါ သဗ္ဗနိရောဋ္ဌဗျဉ္ဇနာ ဝါ သဗ္ဗဝိဿဋ္ဌသဗ္ဗနိဂ္ဂဟီတဗျဉ္ဇနာ ဝါ, တဿ ဒမိဠကိရာသဝရာဒိမိလက္ခူနံ ဘာသာ ဝိယ ဗျဉ္ဇနပါရိပူရိယာ အဘာဝတော အဗျဉ္ဇနာ နာမ ဒေသနာ ဟောတိ. ဘဂဝါ ပန – บทว่า สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ ความว่า ก็การแสดงธรรมของภิกษุใด อาศัยการพรรณนาถึงข้าวต้ม ข้าวสวย สตรี บุรุษ เป็นต้น ภิกษุนั้นไม่ชื่อว่าแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ ส่วนพระผู้มีพระภาค ทรงละการแสดงธรรมเช่นนั้นแล้ว ทรงแสดงธรรมที่อาศัยสติปัฏฐาน ๔ เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งอรรถ” อนึ่ง การแสดงธรรมของภิกษุใด ประกอบด้วยพยัญชนะอย่างเดียวบ้าง หรือมีพยัญชนะที่ต้องเปล่งโดยไม่ห่อริมฝีปากทั้งหมดบ้าง หรือมีพยัญชนะที่ต้องเปล่งเสียงปล่อยและพยัญชนะที่ต้องเปล่งเสียงกักทั้งหมดบ้าง การแสดงธรรมของภิกษุนั้น ชื่อว่าไม่มีพยัญชนะ เพราะไม่มีความบริบูรณ์แห่งพยัญชนะ เหมือนภาษาของพวกมิลักขะ มีทมิฬ กิราตะ และสวระ เป็นต้น ส่วนพระผู้มีพระภาค... ‘‘သိထိလံ [Pg.108] ဓနိတဉ္စ ဒီဃရဿံ, ဂရုကံ လဟုကဉ္စ နိဂ္ဂဟီတံ; သမ္ဗန္ဓံ ဝဝတ္ထိတံ ဝိမုတ္တံ, ဒသဓာ ဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယာ ပဘေဒေါ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၉၀) – “สิถิละและธนิตะ ทีฆะและรัสสะ ครุและลหุ และนิคคหิต สัมพันธะ ววัตถิตะ และวิมุตตะ ดังนี้ เป็นประเภทแห่งความรู้ในพยัญชนะ ๑๐ ประการ” ဧဝံ ဝုတ္တံ ဒသဝိဓံ ဗျဉ္ဇနံ အမက္ခေတွာ ပရိပုဏ္ဏဗျဉ္ဇနမေဝ ကတွာ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. တသ္မာ ‘‘သဗျဉ္ဇနံ ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ไม่ทรงทำให้พยัญชนะ ๑๐ อย่างที่กล่าวแล้วอย่างนี้ให้เคลือบคลุม ทรงกระทำแต่พยัญชนะที่บริบูรณ์เท่านั้นแล้วแสดงธรรม เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงแสดงธรรมพร้อมทั้งพยัญชนะ” ကေဝလပရိပုဏ္ဏန္တိ ဧတ္ထ ကေဝလန္တိ သကလာဓိဝစနံ. ပရိပုဏ္ဏန္တိ အနူနာဓိကဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ‘‘သကလပရိပုဏ္ဏမေဝ ဒေသေတိ, ဧကဒေသနာပိ အပရိပုဏ္ဏာ နတ္ထီ’’တိ. ပရိသုဒ္ဓန္တိ နိရုပက္ကိလေသံ. ယော ဟိ ဣဒံ ဓမ္မဒေသနံ နိဿာယ လာဘံ ဝါ သက္ကာရံ ဝါ လဘိဿာမီတိ ဒေသေတိ, တဿ အပရိသုဒ္ဓါ ဒေသနာ ဟောတိ. ဘဂဝါ ပန လောကာမိသနိရပေက္ခော ဟိတဖရဏေန မေတ္တာဘာဝနာယ မုဒုဟဒယော ဥလ္လုမ္ပနသဘာဝသဏ္ဌိတေန စိတ္တေန ဒေသေတိ. တသ္မာ ‘‘ပရိသုဒ္ဓံ ဓမ္မံ ဒေသေတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီတိ ဧတ္ထ ဗြဟ္မစရိယန္တိ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟံ သကလသာသနံ. တသ္မာ ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီတိ သော ဓမ္မံ ဒေသေတိ အာဒိကလျာဏံ…ပေ… ပရိသုဒ္ဓံ, ဧဝံ ဒေသေန္တော စ သိက္ခတ္တယသင်္ဂဟိတံ သကလသာသနံ ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဗြဟ္မစရိယန္တိ သေဋ္ဌဋ္ဌေန ဗြဟ္မဘူတံ စရိယံ. ဗြဟ္မဘူတာနံ ဝါ ဗုဒ္ဓါဒီနံ စရိယန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ในบทว่า เกวลปริปุณฺณํ นี้ บทว่า เกวลํ เป็นชื่อเรียกของคำว่า ทั้งสิ้น บทว่า ปริปุณฺณํ เป็นชื่อเรียกของคำว่า ไม่หย่อนไม่ยิ่ง ความหมายที่ต้องการจะกล่าวคือ “พระองค์ทรงแสดงธรรมที่บริบูรณ์โดยสิ้นเชิงเท่านั้น แม้ธรรมเทศนาหนึ่งก็ไม่มีที่ไม่บริบูรณ์” บทว่า ปริสุทฺธํ หมายถึง ปราศจากอุปกิเลส ก็ภิกษุใดแสดงธรรมโดยอาศัยธรรมเทศนานี้ ด้วยคิดว่า “เราจักได้ลาภหรือสักการะ” การแสดงธรรมของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์ ส่วนพระผู้มีพระภาค ไม่ทรงห่วงใยในโลกามิส มีพระหฤทัยอ่อนโยนด้วยเมตตาภาวนาที่แผ่ไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล ทรงแสดงธรรมด้วยจิตที่ตั้งมั่นในสภาวะที่จะฉุดขึ้น (จากทุกข์) เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ทรงแสดงธรรมอันบริสุทธิ์” ในบทว่า พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ นี้ บทว่า พฺรหฺมจริยํ หมายถึง พระศาสนาทั้งสิ้น อันสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา เพราะเหตุนั้น คำว่า “ทรงประกาศพรหมจรรย์” คือ พระองค์ทรงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น...ฯลฯ...บริสุทธิ์ และเมื่อทรงแสดงอย่างนี้ ก็ชื่อว่าทรงประกาศพรหมจรรย์ คือพระศาสนาทั้งสิ้นอันสงเคราะห์ด้วยไตรสิกขา พึงเห็นความหมายในบทนี้อย่างนี้ บทว่า พฺรหฺมจริยํ คือ จริยาที่ประเสริฐแล้วโดยความหมายว่าเลิศ หรือกล่าวได้ว่าเป็นจริยาของท่านผู้ประเสริฐแล้วทั้งหลาย มีพระพุทธเจ้าเป็นต้น တံ ဓမ္မန္တိ တံ ဝုတ္တပ္ပကာရသမ္ပဒံ ဓမ္မံ. သုဏာတိ ဂဟပတိ ဝါတိ ကသ္မာ ပဌမံ ဂဟပတိံ နိဒ္ဒိသတီတိ? နိဟတမာနတ္တာ ဥဿန္နတ္တာ စ. ယေဘုယျေန ဟိ ခတ္တိယကုလတော ပဗ္ဗဇိတာ ဇာတိံ နိဿာယ မာနံ ကရောန္တိ. ဗြာဟ္မဏကုလာ ပဗ္ဗဇိတာ မန္တေ နိဿာယ မာနံ ကရောန္တိ. ဟီနဇစ္စကုလာ ပဗ္ဗဇိတာ အတ္တနော ဝိဇာတိတာယ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ. ဂဟပတိဒါရကာ ပန ကစ္ဆေဟိ သေဒံ မုဉ္စန္တေဟိ ပိဋ္ဌိယာ လောဏံ ပုပ္ဖမာနာယ ဘူမိံ ကသိတွာ နိဟတမာနဒပ္ပာ ဟောန္တိ. တေ ပဗ္ဗဇိတွာ မာနံ ဝါ ဒပ္ပံ ဝါ အကတွာ ယထာဗလံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကရောန္တာ သက္ကောန္တိ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌာတုံ. ဣတရေဟိ စ ကုလေဟိ နိက္ခမိတွာ ပဗ္ဗဇိတာ နာမ န ဗဟုကာ, ဂဟပတိကာဝ ဗဟုကာ, ဣတိ နိဟတမာနတ္တာ ဥဿန္နတ္တာ စ ပဌမံ ဂဟပတိံ နိဒ္ဒိသတီတိ. บทว่า ตํ ธมฺมํ หมายถึง ธรรมนั้นที่สมบูรณ์ด้วยประเภทดังที่กล่าวแล้ว ในบทว่า สุณาติ คหปติ วา เหตุไรจึงทรงระบุคหบดีก่อน? เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก โดยมากแล้ว ผู้ที่บวชจากตระกูลกษัตริย์ อาศัยชาติกำเนิด ย่อมทำมานะ ผู้ที่บวชจากตระกูลพราหมณ์ อาศัยมนตร์ ย่อมทำมานะ ผู้ที่บวชจากตระกูลต่ำ เพราะความเป็นผู้มีชาติกำเนิดต่างออกไปของตน จึงไม่สามารถตั้งมั่นอยู่ได้ ส่วนบุตรของคหบดีทั้งหลาย ไถนาจนเหงื่อไหลจากรักแร้ เกลือผุดขึ้นที่หลัง ย่อมเป็นผู้มีมานะและความหยิ่งทะนงอันถูกกำจัดแล้ว ท่านเหล่านั้นเมื่อบวชแล้ว ไม่ทำมานะหรือความหยิ่งทะนง เรียนเอาพุทธวจนะตามกำลัง ทำกรรมในวิปัสสนา ย่อมสามารถตั้งมั่นอยู่ในพระอรหัตได้ และผู้ที่ออกบวชจากตระกูลอื่น ๆ มีจำนวนไม่มาก มีแต่คหบดีเท่านั้นที่มีจำนวนมาก ด้วยเหตุนี้ เพราะเป็นผู้มีมานะอันกำจัดแล้ว และเพราะมีจำนวนมาก จึงทรงระบุคหบดีก่อน အညတရသ္မိံ ဝါတိ ဣတရေသံ ဝါ ကုလာနံ အညတရသ္မိံ. ပစ္စာဇာတောတိ ပတိဇာတော. တထာဂတေ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတီတိ ပရိသုဒ္ဓံ ဓမ္မံ သုတွာ [Pg.109] ဓမ္မဿာမိမှိ တထာဂတေ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဝတ ဘဂဝါ’’တိ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတိ. ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတီတိ ဧဝံ ပစ္စဝေက္ခတိ. သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသောတိ သစေပိ သဋ္ဌိဟတ္ထေ ဃရေ ယောဇနသတန္တရေပိ ဝါ ဒွေ ဇာယမ္ပတိကာ ဝသန္တိ, တထာပိ နေသံ သကိဉ္စနသပလိဗောဓဋ္ဌေန ဃရာဝါသော သမ္ဗာဓောယေဝ. ရဇောပထောတိ ရာဂရဇာဒီနံ ဥဋ္ဌာနဋ္ဌာနန္တိ မဟာအဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. အာဂမနပထောတိပိ ဝဋ္ဋတိ. အလဂ္ဂနဋ္ဌေန အဗ္ဘောကာသော ဝိယာတိ အဗ္ဘောကာသော. ပဗ္ဗဇိတော ဟိ ကူဋာဂါရရတနပါသာဒဒေဝဝိမာနာဒီသု ပိဟိတဒွါရဝါတပါနေသု ပဋိစ္ဆန္နေသု ဝသန္တောပိ နေဝ လဂ္ဂတိ န သဇ္ဇတိ န ဗဇ္ဈတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ’’တိ. အပိစ သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော ကုသလကိရိယာယ ဩကာသာဘာဝတော. ရဇောပထော အသံဝုတသင်္ကာရဋ္ဌာနံ ဝိယ ရဇာနံ ကိလေသရဇာနံ သန္နိပါတဋ္ဌာနတော. အဗ္ဘောကာသော ပဗ္ဗဇ္ဇာ ကုသလကိရိယာယ ယထာသုခံ ဩကာသသဗ္ဘာဝတော. บทว่า อญฺญตรสฺมึ วา หมายถึง ในตระกูลใดตระกูลหนึ่งแห่งตระกูลอื่น ๆ บทว่า ปจฺจาชาโต หมายถึง เกิดตามมาภายหลัง บทว่า ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ หมายถึง ได้ฟังธรรมอันบริสุทธิ์แล้ว ย่อมได้ศรัทธาในพระตถาคตผู้เป็นเจ้าของธรรมว่า “พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าหนอ” บทว่า อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ หมายถึง ย่อมพิจารณาอย่างนี้ บทว่า สมฺพาโธ ฆราวาโส หมายถึง แม้ว่าสามีภรรยาสองคนจะอยู่ในเรือนขนาดหกสิบศอก หรือแม้ในที่ห่างกันร้อยโยชน์ก็ตาม ถึงกระนั้น การครองเรือนของคนทั้งสองนั้นก็คับแคบโดยแท้ เพราะมีกิเลสเครื่องกังวลและมีความกังวล บทว่า รโชปโถ ในมหาอรรถกถากล่าวว่า เป็นที่ตั้งขึ้นแห่งธุลีมีราคะเป็นต้น จะกล่าวว่าเป็นทางมา (แห่งธุลี) ก็สมควร เพราะความหมายว่าไม่ติดข้อง จึงเป็นเหมือนที่โล่งแจ้ง ฉะนั้นจึงชื่อว่า อัพโภกาโส จริงอยู่ บรรพชิตแม้จะอยู่ในที่มุงบัง มีประตูหน้าต่างปิดแล้ว เช่น ในเรือนยอด ปราสาทแก้ว วิมานของเทวดา เป็นต้น ก็ไม่ติดข้อง ไม่กำหนัด ไม่ผูกพัน เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “บรรพชาเป็นที่โล่งแจ้ง” อีกอย่างหนึ่ง การครองเรือนเป็นสิ่งคับแคบ เพราะไม่มีโอกาสเพื่อการทำกุศล เป็นทางแห่งธุลี เพราะเป็นที่ประชุมแห่งธุลีคือกิเลส เหมือนที่ทิ้งขยะซึ่งไม่ได้ปิดบังเป็นที่ประชุมแห่งฝุ่นละออง บรรพชาเป็นที่โล่งแจ้ง เพราะมีโอกาสเพื่อการทำกุศลได้ตามความพอใจ နယိဒံ သုကရံ…ပေ… ပဗ္ဗဇေယျန္တိ ဧတ္ထ အယံ သင်္ခေပကထာ – ယဒေတံ သိက္ခတ္တယဗြဟ္မစရိယံ ဧကမ္ပိ ဒိဝသံ အခဏ္ဍံ ကတွာ စရိမကစိတ္တံ ပါပေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ. ဧကဒိဝသမ္ပိ စ ကိလေသမလေန အမလိနံ ကတွာ စရိမကစိတ္တံ ပါပေတဗ္ဗတာယ ဧကန္တပရိသုဒ္ဓံ, သင်္ခလိခိတံ လိခိတသင်္ခသဒိသံ ဓောတသင်္ခသပ္ပဋိဘာဂံ စရိတဗ္ဗံ, ဣဒံ န သုကရံ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတာ အဂါရမဇ္ဈေ ဝသန္တေန ဧကန္တပရိပုဏ္ဏံ…ပေ… စရိတုံ. ယံနူနာဟံ ကေသေ စ မဿုဉ္စ ဩဟာရေတွာ ကာသာယရသပီတတာယ ကာသာယာနိ ဗြဟ္မစရိယံ စရန္တာနံ အနုစ္ဆဝိကာနိ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆာဒေတွာ ပရိဒဟိတွာ အဂါရသ္မာ နိက္ခမိတွာ အနဂါရိယံ ပဗ္ဗဇေယျန္တိ. ဧတ္ထ စ ယသ္မာ အဂါရဿ ဟိတံ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကမ္မံ အဂါရိယန္တိ ဝုစ္စတိ, တဉ္စ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ နတ္ထိ. တသ္မာ ပဗ္ဗဇ္ဇာ အနဂါရိယာတိ ဉာတဗ္ဗာ, တံ အနဂါရိယံ. ပဗ္ဗဇေယျန္တိ ပဋိပဇ္ဇေယျံ. အပ္ပံ ဝါတိ သဟဿတော ဟေဋ္ဌာ ဘောဂက္ခန္ဓော အပ္ပော နာမ ဟောတိ, သဟဿတော ပဋ္ဌာယ မဟာ. အာဗန္ဓနဋ္ဌေန ဉာတိ ဧဝ ပရိဝဋ္ဋော ဉာတိပရိဝဋ္ဋော. သော ဝီသတိယာ ဟေဋ္ဌာ အပ္ပော ဟောတိ, ဝီသတိယာ ပဋ္ဌာယ မဟာ. ในบทว่า "นยิทํ สุกรํ...ฯเปฯ... ปพฺพเชยฺยํ" นี้ มีคำอธิบายโดยย่อดังนี้ – พรหมจรรย์อันประกอบด้วยสิกขา ๓ นี้ ชื่อว่าบริบูรณ์โดยส่วนเดียว เพราะเป็นสิ่งที่พึงประพฤติโดยทำให้ไม่ขาดตอนแม้แต่วันเดียวจนถึงจิตสุดท้าย และชื่อว่าบริสุทธิ์โดยส่วนเดียว เพราะเป็นสิ่งที่พึงประพฤติโดยทำให้ไม่มัวหมองด้วยมลทินคือกิเลสแม้แต่วันเดียวจนถึงจิตสุดท้าย เป็นพรหมจรรย์ที่บุคคลพึงประพฤติให้ขาวสะอาดดุจสังข์ที่ขัดแล้ว เปรียบด้วยสังข์ที่ล้างและขัดแล้ว พรหมจรรย์นี้ ผู้ครองเรือน ผู้อยู่ท่ามกลางเรือน ไม่สามารถประพฤติให้บริบูรณ์โดยส่วนเดียว...ฯเปฯ...ได้โดยง่าย ไฉนหนอ เราพึงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ซึ่งได้ชื่อเพราะดื่มรสแห่งน้ำฝาด อันเป็นผ้าที่สมควรแก่ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ ออกจากเรือนบวชเป็นผู้ไม่มีเรือนเถิด ในคำนั้น เพราะเหตุที่กรรมอันเป็นประโยชน์แก่เรือน มีการไถนาและการค้าขายเป็นต้น เรียกว่า อคาริยะ และกรรมนั้นไม่มีในบรรพชา ฉะนั้น บรรพชาจึงพึงทราบว่า อนาคาริยะ คำว่า พึงบวชสู่ความเป็นผู้ไม่มีเรือนนั้น คือ พึงปฏิบัติ คำว่า น้อยบ้าง คือ กองโภคทรัพย์ที่ต่ำกว่าพัน ชื่อว่าน้อย ตั้งแต่พันขึ้นไป ชื่อว่ามาก โดยความหมายว่าเป็นเครื่องผูกพัน ญาติเท่านั้นคือบริวาร ญาติบริวารนั้น ต่ำกว่ายี่สิบคน ชื่อว่าน้อย ตั้งแต่ยี่สิบคนขึ้นไป ชื่อว่ามาก ၂၉၂. ဘိက္ခူနံ သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နောတိ ယာ ဘိက္ခူနံ အဓိသီလသင်္ခါတာ သိက္ခာ, တဉ္စ, ယတ္ထ စေတေ သဟ ဇီဝန္တိ ဧကဇီဝိကာ သဘာဂဝုတ္တိနော [Pg.110] ဟောန္တိ, တံ ဘဂဝတာ ပညတ္တသိက္ခာပဒသင်္ခါတံ သာဇီဝဉ္စ တတ္ထ သိက္ခနဘာဝေန သမာပန္နောတိ ဘိက္ခူနံ သိက္ခာသာဇီဝသမာပန္နော. သမာပန္နောတိ သိက္ခံ ပရိပူရေန္တော, သာဇီဝဉ္စ အဝီတိက္ကမန္တော ဟုတွာ တဒုဘယံ ဥပဂတောတိ အတ္ထော. ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာတိအာဒီသု ပါဏာတိပါတာဒိကထာ ဟေဋ္ဌာ ဝိတ္ထာရိတာ ဧဝ. ပဟာယာတိ ဣမံ ပါဏာတိပါတစေတနာသင်္ခါတံ ဒုဿီလျံ ပဇဟိတွာ. ပဋိဝိရတော ဟောတီတိ ပဟီနကာလတော ပဋ္ဌာယ တတော ဒုဿီလျတော ဩရတော ဝိရတောဝ ဟောတိ. နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထောတိ ပရူပဃာတတ္ထာယ ဒဏ္ဍံ ဝါ သတ္ထံ ဝါ အာဒါယ အဝတ္တနတော နိက္ခိတ္တဒဏ္ဍော စေဝ နိက္ခိတ္တသတ္ထော စာတိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ဌပေတွာ ဒဏ္ဍံ သဗ္ဗမ္ပိ အဝသေသံ ဥပကရဏံ သတ္တာနံ ဝိဟိံသနဘာဝတော သတ္ထန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ ပန ဘိက္ခူ ကတ္တရဒဏ္ဍံ ဝါ ဒန္တကဋ္ဌဝါသိံ ဝါ ပိပ္ဖလကံ ဝါ ဂဟေတွာ ဝိစရန္တိ, န တံ ပရူပဃာတတ္ထာယ. တသ္မာ နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထောတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ. လဇ္ဇီတိ ပါပဇိဂုစ္ဆနလက္ခဏာယ လဇ္ဇာယ သမန္နာဂတော. ဒယာပန္နောတိ ဒယံ မေတ္တစိတ္တတံ အာပန္နော. သဗ္ဗပါဏဘူတဟိတာနုကမ္ပီတိ သဗ္ဗေ ပါဏဘူတေ ဟိတေန အနုကမ္ပကော. တာယ ဒယာပန္နတာယ သဗ္ဗေသံ ပါဏဘူတာနံ ဟိတစိတ္တကောတိ အတ္ထော. ဝိဟရတီတိ ဣရိယတိ ပါလေတိ. ๒๙๒. คำว่า "ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน" หมายถึง สิกขาใดของภิกษุทั้งหลายที่เรียกว่าอธิศีล และสาชีวะใดที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้เป็นสิกขาบท ซึ่งในสาชีวะนั้น ภิกษุเหล่านี้อยู่ร่วมกัน มีอาชีวะอย่างเดียวกัน มีความเป็นอยู่เสมอกัน ท่านเป็นผู้ถึงพร้อมแล้วโดยความเป็นผู้ศึกษาในสิกขาและสาชีวะนั้น จึงชื่อว่า "ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน" คำว่า "สมาปนฺโน" มีความหมายว่า เป็นผู้บำเพ็ญสิกขาให้บริบูรณ์ และไม่ล่วงละเมิดสาชีวะ ถึงพร้อมแล้วซึ่งธรรมทั้งสองประการนั้น ในบทเป็นต้นว่า "ปาณาติปาตํ ปหาย" เรื่องปาณาติบาตเป็นต้นได้ขยายความไว้แล้วในเบื้องต่ำ คำว่า "ปหาย" คือ ละทุศีลนี้อันได้แก่เจตนาทำลายสัตว์มีชีวิต คำว่า "ปฏิวิรโต โหติ" คือ จำเดิมแต่กาลที่ละได้แล้ว ย่อมเป็นผู้งดเว้นจากทุศีลนั้นโดยแท้ คำว่า "นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ" มีความหมายว่า เพราะไม่ถือท่อนไม้หรือศาสตราเพื่อเบียดเบียนผู้อื่น จึงเป็นผู้วางท่อนไม้แล้วและวางศาสตราแล้ว ในคำนี้ พึงทราบว่า เว้นท่อนไม้แล้ว อุปกรณ์ที่เหลือทั้งหมด ชื่อว่าศาสตรา เพราะเป็นเครื่องเบียดเบียนสัตว์ ส่วนไม้เท้าที่ทำจากไม้ไผ่ หรือมีดเล็กสำหรับตัดไม้สีฟัน หรือไม้จิ้มฟัน ที่ภิกษุถือเที่ยวไปนั้น ไม่ได้มีไว้เพื่อเบียดเบียนผู้อื่น ฉะนั้น จึงนับได้ว่าเป็นผู้วางท่อนไม้ วางศาสตราแล้วนั่นเทียว คำว่า "ลชฺชี" คือ ผู้ประกอบด้วยความละอายอันมีลักษณะคือความรังเกียจในบาป คำว่า "ทยาปนฺโน" คือ ถึงแล้วซึ่งความมีเมตตาจิต คำว่า "สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี" คือ ผู้เอ็นดูสัตว์ผู้มีลมปราณทั้งปวงด้วยประโยชน์เกื้อกูล ความหมายคือ เพราะความเป็นผู้ถึงพร้อมด้วยความเอ็นดูนั้น จึงเป็นผู้มีจิตเกื้อกูลต่อสัตว์ผู้มีลมปราณทั้งปวง คำว่า "วิหรติ" คือ ย่อมเป็นไป ย่อมรักษา ဒိန္နမေဝ အာဒိယတီတိ ဒိန္နာဒါယီ. စိတ္တေနပိ ဒိန္နမေဝ ပဋိကင်္ခတီတိ ဒိန္နပါဋိကင်္ခီ. ထေနေတီတိ ထေနော. န ထေနေန အထေနေန. အထေနတ္တာယေဝ သုစိဘူတေန. အတ္တနာတိ အတ္တဘာဝေန, အထေနံ သုစိဘူတံ အတ္တဘာဝံ ကတွာ ဝိဟရတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ชื่อว่า "ทินนาทายี" เพราะย่อมถือเอาแต่ของที่เขาให้เท่านั้น ชื่อว่า "ทินนปาฏิกังขี" เพราะแม้ด้วยจิตก็ย่อมหวังแต่ของที่เขาให้เท่านั้น คำว่า "เถเนน" คือ โดยความเป็นโจร "น เถเนน" คือ ไม่ใช่โดยความเป็นโจร ได้แก่ "อเถเนน" คือ โดยความไม่เป็นโจร "อเถนตฺตาเยว สุจิภูเตน" คือ โดยความเป็นผู้ไม่เป็นโจรนั่นเทียว คือโดยความเป็นผู้บริสุทธิ์ คำว่า "อตฺตนา" คือ ด้วยอัตภาพ หมายความว่า กระทำอัตภาพให้เป็นผู้ไม่ลักขโมย ให้เป็นผู้บริสุทธิ์แล้วอยู่ ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ အဗြဟ္မစရိယန္တိ အသေဋ္ဌစရိယံ. ဗြဟ္မံ သေဋ္ဌံ အာစာရံ စရတီတိ ဗြဟ္မစာရီ. အာရာစာရီတိ အဗြဟ္မစရိယတော ဒူရစာရီ. မေထုနာတိ ရာဂပရိယုဋ္ဌာနဝသေန သဒိသတ္တာ မေထုနကာတိ လဒ္ဓဝေါဟာရေဟိ ပဋိသေဝိတဗ္ဗတော မေထုနာတိ သင်္ခံ ဂတာ အသဒ္ဓမ္မာ. ဂါမဓမ္မာတိ ဂါမဝါသီနံ ဓမ္မာ. คำว่า "อพฺรหฺมจริยํ" คือ การประพฤติที่ไม่ประเสริฐ ผู้ประพฤติอาจาระอันประเสริฐ ชื่อว่า "พรหมจารี" คำว่า "อาราจารี" คือ ผู้มีการประพฤติห่างไกลจากอพรหมจรรย์ คำว่า "เมถุน" คือ อสัทธรรมทั้งหลายที่ถึงชื่อว่าเมถุน เพราะเป็นสิ่งที่ชายหญิงผู้ได้ชื่อว่าเมถุนกะ (ผู้ผูกพันกัน) อันเนื่องจากมีความเป็นเช่นเดียวกันโดยอำนาจแห่งราคะที่ครอบงำ พึงเสพ คำว่า "คามธมฺมา" คือ ธรรมของชาวบ้าน သစ္စံ ဝဒတီတိ သစ္စဝါဒီ. သစ္စေန သစ္စံ သန္ဒဟတိ ဃဋေတီတိ သစ္စသန္ဓော, န အန္တရန္တရာ မုသာ ဝဒတီတိ အတ္ထော. ယော ဟိ ပုရိသော ကဒါစိ မုသာ ဝဒတိ, ကဒါစိ သစ္စံ, တဿ မုသာဝါဒေန အန္တရိတတ္တာ သစ္စံ သစ္စေန န ဃဋီယတိ[Pg.111]. တသ္မာ န သော သစ္စသန္ဓော, အယံ ပန န တာဒိသော, ဇီဝိတဟေတုပိ မုသာဝါဒံ အဝတွာ သစ္စေန သစ္စံ သန္ဒဟတိယေဝါတိ သစ္စသန္ဓော. ထေတောတိ ထိရော, ထိရကထောတိ အတ္ထော. ဧကော ဟိ ပုဂ္ဂလော ဟလိဒ္ဒိရာဂေါ ဝိယ, ထုသရာသိမှိ နိခါတခါဏု ဝိယ, အဿပိဋ္ဌေ ဌပိတကုမ္ဘဏ္ဍမိဝ စ န ထိရကထော ဟောတိ. ဧကော ပါသာဏလေခါ ဝိယ ဣန္ဒခိလော ဝိယ စ ထိရကထော ဟောတိ; အသိနာ သီသေ ဆိဇ္ဇန္တေပိ ဒွေ ကထာ န ကထေတိ; အယံ ဝုစ္စတိ ထေတော. ပစ္စယိကောတိ ပတ္တိယာယိတဗ္ဗကော, သဒ္ဓါယိကောတိ အတ္ထော. ဧကစ္စော ဟိ ပုဂ္ဂလော န ပစ္စယိကော ဟောတိ, ‘‘ဣဒံ ကေန ဝုတ္တံ, အသုကေနာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘မာ တဿ ဝစနံ သဒ္ဒဟထာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ဧကော ပစ္စယိကော ဟောတိ, ‘‘ဣဒံ ကေန ဝုတ္တံ, အသုကေနာ’’တိ ဝုတ္တေ, ‘‘ယဒိ တေန ဝုတ္တံ, ဣဒမေဝ ပမာဏံ, ဣဒါနိ ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗံ နတ္ထိ, ဧဝမေဝ ဣဒ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ, အယံ ဝုစ္စတိ ပစ္စယိကော. အဝိသံဝါဒကော လောကဿာတိ တာယ သစ္စဝါဒိတာယ လောကံ န ဝိသံဝါဒေတီတိ အတ္ထော. ชื่อว่า "สัจจวาที" เพราะย่อมกล่าวคำสัตย์ ชื่อว่า "สัจจสันธะ" เพราะย่อมเชื่อมคำสัตย์ด้วยคำสัตย์ หมายความว่า ไม่กล่าวคำเท็จในระหว่างๆ ด้วยว่า บุรุษใดบางครั้งกล่าวคำเท็จ บางครั้งกล่าวคำจริง คำจริงของบุรุษนั้นย่อมไม่เชื่อมกับคำจริง เพราะถูกคั่นไว้ด้วยคำเท็จ ฉะนั้น บุรุษนั้นจึงไม่ชื่อว่าสัจจสันธะ ส่วนบุคคลนี้ไม่เป็นเช่นนั้น ไม่กล่าวคำเท็จแม้เพราะเหตุแห่งชีวิต ย่อมเชื่อมคำจริงด้วยคำจริงนั่นเทียว ฉะนั้น จึงชื่อว่าสัจจสันธะ คำว่า "เถโต" คือ ผู้มั่นคง มีคำพูดที่ตั้งมั่น บุคคลบางคนมีคำพูดไม่ตั้งมั่น เหมือนสีที่ย้อมด้วยขมิ้น เหมือนตอไม้ที่ปักไว้ในกองแกลบ และเหมือนฟักทองที่วางไว้บนหลังม้า บุคคลบางคนมีคำพูดตั้งมั่น เหมือนรอยขีดบนหิน เหมือนเสาเขื่อน แม้ถูกตัดศีรษะด้วยดาบ ก็ไม่พูดสองคำ บุคคลนี้เรียกว่าเถตะ คำว่า "ปัจจยิโก" คือ ผู้ที่ควรเชื่อถือได้ ผู้ที่ควรศรัทธาได้ บุคคลบางคนไม่เป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีผู้ถามว่า "คำนี้ใครกล่าว" และได้รับคำตอบว่า "คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ต้องถูกกล่าวว่า "อย่าเชื่อคำของเขาเลย" บุคคลบางคนเป็นที่น่าเชื่อถือ เมื่อมีผู้ถามว่า "คำนี้ใครกล่าว" และได้รับคำตอบว่า "คนชื่อโน้นกล่าว" ก็จะถึงความที่ต้องถูกกล่าวว่า "ถ้าเขาเป็นผู้กล่าว คำนั้นแหละเป็นประมาณ บัดนี้ไม่ต้องพิจารณาอีกแล้ว เรื่องนี้เป็นอย่างนั้นแน่นอน" บุคคลนี้เรียกว่าปัจจยิกะ คำว่า "อวิสํวาทโก โลกสฺส" มีความหมายว่า เพราะความเป็นผู้กล่าวคำสัตย์นั้น จึงไม่ลวงโลก ဣမေသံ ဘေဒါယာတိ ယေသံ ဣတော သုတွာတိ ဝုတ္တာနံ သန္တိကေ သုတံ, တေသံ ဘေဒါယ. ဘိန္နာနံ ဝါ သန္ဓာတာတိ ဒွိန္နမ္ပိ မိတ္တာနံ ဝါ သမာနုပဇ္ဈာယကာဒီနံ ဝါ ကေနစိဒေဝ ကာရဏေန ဘိန္နာနံ ဧကမေကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ‘‘တုမှာကံ ဤဒိသေ ကုလေ ဇာတာနံ ဧဝံ ဗဟုဿုတာနံ ဣဒံ န ယုတ္တ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ သန္ဓာနံ ကတ္တာ. အနုပ္ပဒါတာတိ သန္ဓာနာနုပ္ပဒါတာ, ဒွေ ဇနေ သမဂ္ဂေ ဒိသွာ, ‘‘တုမှာကံ ဧဝရူပေ ကုလေ ဇာတာနံ ဧဝရူပေဟိ ဂုဏေဟိ သမန္နာဂတာနံ အနုစ္ဆဝိကမေတ’’န္တိအာဒီနိ ဝတွာ ဒဠှီကမ္မံ ကတ္တာတိ အတ္ထော. သမဂ္ဂေါ အာရာမော အဿာတိ သမဂ္ဂါရာမော. ယတ္ထ သမဂ္ဂါ နတ္ထိ, တတ္ထ ဝသိတုမ္ပိ န ဣစ္ဆတီတိ အတ္ထော. ‘‘သမဂ္ဂရာမော’’တိပိ ပါဠိ, အယမေဝေတ္ထ အတ္ထော. သမဂ္ဂရတောတိ သမဂ္ဂေသု ရတော, တေ ပဟာယ အညတြ ဂန္တုမ္ပိ န ဣစ္ဆတီတိ အတ္ထော. သမဂ္ဂေ ဒိသွာပိ သုတွာပိ နန္ဒတီတိ သမဂ္ဂနန္ဒီ. သမဂ္ဂကရဏိံ ဝါစံ ဘာသိတာတိ ယာ ဝါစာ သတ္တေ သမဂ္ဂေယေဝ ကရောတိ, တံ သာမဂ္ဂိဂုဏပရိဒီပကမေဝ ဝါစံ ဘာသတိ, န ဣတရန္တိ. บทว่า Imesaṃ bhedāya ความว่า ฟังความจากฝ่ายนี้ คือ ฟังในสำนักของชนเหล่าใดที่กล่าวไว้แล้ว ก็เพื่อทำลายชนเหล่านั้น บทว่า Bhinnānaṃ vā sandhātā ความว่า เป็นผู้สมานคนที่แตกกัน คือ เข้าไปหาทีละคนๆ ซึ่งมิตรทั้งสอง หรือศิษย์ผู้มีอุปัชฌาย์ร่วมกันเป็นต้น ผู้แตกกันแล้วด้วยเหตุบางอย่าง แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำนี้ไม่สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้เป็นพหูสูตเช่นนี้" แล้วเป็นผู้สมานให้ดีกัน บทว่า Anuppadātā ความว่า เป็นผู้ส่งเสริมความสมานฉันท์ คือ เห็นคนสองคนสามัคคีกันแล้ว ก็กล่าวคำเป็นต้นว่า "การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลายผู้เกิดในตระกูลเช่นนี้ ผู้ประกอบด้วยคุณเช่นนี้" แล้วกระทำให้มั่นคง นี้คือความหมาย ชื่อว่า สมัคคาราโม เพราะเป็นผู้มีความสามัคคีเป็นที่มายินดี อธิบายว่า ที่ใดไม่มีคนที่สามัคคีกัน ที่นั้นแม้จะอยู่ก็ไม่ปรารถนา มีบาลีว่า สมัคคราโม ก็มี ความหมายในที่นี้ก็อย่างเดียวกันนี้แหละ บทว่า สมัคครโต ความว่า ยินดีในหมู่ชนผู้สามัคคีกัน อธิบายว่า ไม่ปรารถนาแม้จะละทิ้งพวกเขาไปที่อื่น ชื่อว่า สมัคคนันที เพราะเห็นหรือได้ฟังคนที่สามัคคีกันแล้วย่อมยินดี บทว่า สมัคคกรณีํ วาจํ ภาสิตา ความว่า กล่าวแต่วาจาที่ทำให้สามัคคีกัน คือ วาจาใดที่ทำให้สัตว์ทั้งหลายสามัคคีกันเท่านั้น เขาก็จะกล่าวแต่วาจาที่ประกาศคุณแห่งความสามัคคีนั้น ไม่กล่าววาจาอื่น နေလာတိ ဧလံ ဝုစ္စတိ ဒေါသော, နာဿာ ဧလန္တိ နေလာ, နိဒ္ဒေါသာတိ အတ္ထော. ‘‘နေလင်္ဂေါ သေတပစ္ဆာဒေါ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တနေလံ ဝိယ. ကဏ္ဏသုခါတိ [Pg.112] ဗျဉ္ဇနမဓုရတာယ ကဏ္ဏာနံ သုခါ, သူစိဝိဇ္ဈနံ ဝိယ ကဏ္ဏသူလံ န ဇနေတိ. အတ္ထမဓုရတာယ သကလသရီရေ ကောပံ အဇနေတွာ ပေမံ ဇနေတီတိ ပေမနီယာ. ဟဒယံ ဂစ္ဆတိ, အပဋိဟညမာနာ သုခေန စိတ္တံ ပဝိသတီတိ ဟဒယင်္ဂမာ. ဂုဏပရိပုဏ္ဏတာယ ပုရေ ဘဝါတိ ပေါရီ, ပုရေ သံဝဒ္ဓနာရီ ဝိယ သုကုမာရာတိပိ ပေါရီ, ပုရဿ ဧသာတိပိ ပေါရီ, နဂရဝါသီနံ ကထာတိ အတ္ထော. နဂရဝါသိနော ဟိ ယုတ္တကထာ ဟောန္တိ, ပိတိမတ္တံ ပိတာတိ, မာတိမတ္တံ မာတာတိ, ဘာတိမတ္တံ ဘာတာတိ ဝဒန္တိ. ဧဝရူပီ ကထာ ဗဟုနော ဇနဿ ကန္တာ ဟောတီတိ ဗဟုဇနကန္တာ. ကန္တဘာဝေနေဝ ဗဟုနော ဇနဿ မနာပါ စိတ္တဝုဒ္ဓိကရာတိ ဗဟုဇနမနာပါ. บทว่า เนลา ความว่า โทษเรียกว่า เอฬํ วาจานั้นไม่มีโทษ (เอฬํ) เหตุนั้นจึงชื่อว่า เนลา อธิบายว่า ไม่มีโทษ เหมือนกับคำว่า เนล ที่กล่าวไว้ในบทว่า “เนลงฺโค เสตปจฺฉาโท” นี้ บทว่า กณฺณสุขา ความว่า เป็นสุขแก่หูเพราะความไพเราะแห่งพยัญชนะ ไม่ก่อให้เกิดความเจ็บปวดหูเหมือนถูกเข็มแทง ชื่อว่า เปมนียา เพราะก่อให้เกิดความรัก ไม่ก่อให้เกิดความโกรธทั่วทั้งสรรพางค์กาย ด้วยความไพเราะแห่งอรรถ ชื่อว่า หทยงฺคมา เพราะถึงซึ่งหทัย คือ เข้าไปสู่จิตได้โดยง่าย ไม่ติดขัด ชื่อว่า โตรี เพราะเป็นของเลิศ (ปุเร ภวา) ด้วยความบริบูรณ์แห่งคุณ หรือชื่อว่า โตรี เพราะมีความละเอียดอ่อนเหมือนสตรีผู้เจริญเติบโตในเมือง หรือชื่อว่า โตรี เพราะเป็นวาจาของชาวเมือง (ปุรสฺส เอสา) อธิบายว่า เป็นคำพูดของชาวนคร จริงอยู่ ชาวนครมักมีวาจาที่เหมาะสม พวกเขาย่อมเรียกผู้ที่เปรียบเสมือนบิดาว่า "บิดา" เรียกผู้ที่เปรียบเสมือนมารดาว่า "มารดา" เรียกผู้ที่เปรียบเสมือนพี่ชาย/น้องชายว่า "พี่/น้อง" วาจาเช่นนี้เป็นที่น่าพอใจของคนจำนวนมาก เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนกนฺตา และเพราะความเป็นที่น่าพอใจนั่นเอง จึงเป็นที่ชอบใจของคนจำนวนมาก ทำให้จิตใจเจริญงอกงาม เหตุนั้นจึงชื่อว่า พหุชนมนาปา ကာလေန ဝဒတီတိ ကာလဝါဒီ, ဝတ္တဗ္ဗယုတ္တကာလံ သလ္လက္ခေတွာ ဝဒတီတိ အတ္ထော. ဘူတံ တစ္ဆံ သဘာဝမေဝ ဝဒတီတိ ဘူတဝါဒီ. ဒိဋ္ဌဓမ္မိကသမ္ပရာယိကတ္ထသန္နိဿိတမေဝ ကတွာ ဝဒတီတိ အတ္ထဝါဒီ. နဝလောကုတ္တရဓမ္မသန္နိဿိတံ ကတွာ ဝဒတီတိ ဓမ္မဝါဒီ. သံဝရဝိနယပဟာနဝိနယသန္နိဿိတံ ကတွာ ဝဒတီတိ ဝိနယဝါဒီ. နိဓာနံ ဝုစ္စတိ ဌပနောကာသော, နိဓာနမဿာ အတ္ထီတိ နိဓာနဝတီ, ဟဒယေ နိဓာတဗ္ဗ ယုတ္တဝါစံ ဘာသိတာတိ အတ္ထော. ကာလေနာတိ ဧဝရူပိံ ဘာသမာနောပိ စ ‘‘အဟံ နိဓာနဝတိံ ဝါစံ ဘာသိဿာမီ’’တိ န အကာလေန ဘာသတိ, ယုတ္တကာလံ ပန အဝေက္ခိတွာ ဘာသတီတိ အတ္ထော. သာပဒေသန္တိ သဥပမံ, သကာရဏန္တိ အတ္ထော. ပရိယန္တဝတိန္တိ ပရိစ္ဆေဒံ ဒဿေတွာ ယထာဿာ ပရိစ္ဆေဒေါ ပညာယတိ, ဧဝံ ဘာသတီတိ အတ္ထော. အတ္ထသံဟိတန္တိ အနေကေဟိပိ နယေဟိ ဝိဘဇန္တေန ပရိယာဒါတုံ အသက္ကုဏေယျတာယ အတ္ထသမ္ပန္နံ, ယံ ဝါ သော အတ္ထဝါဒီ အတ္ထံ ဝဒတိ, တေန အတ္ထေန သံဟိတတ္တာ အတ္ထသံဟိတံ ဝါစံ ဘာသတိ, န အညံ နိက္ခိပိတွာ အညံ ဘာသတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ชื่อว่า กาลวาที เพราะกล่าวในกาลที่ควร อธิบายว่า กำหนดกาลที่ควรกล่าวแล้วจึงกล่าว ชื่อว่า ภูตวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่เป็นจริง เป็นสภาวะที่แท้จริง ชื่อว่า อัตถวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่อิงอาศัยประโยชน์ในปัจจุบันและประโยชน์ในสัมปรายภพ ชื่อว่า ธัมมวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่อิงอาศัยโลกุตรธรรม ๙ ประการ ชื่อว่า วินยวาที เพราะกล่าวแต่เรื่องที่อิงอาศัยสังวรวินัยและปหานวินัย ที่สำหรับเก็บไว้เรียกว่า นิธาน วาจานั้นมีที่เก็บไว้ เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิธานวตี อธิบายว่า กล่าววาจาที่ควรเก็บไว้ในหทัย บทว่า กาเลน ความว่า แม้เมื่อจะกล่าววาจาเช่นนี้ ก็ไม่กล่าวในเวลาที่ไม่ควร ด้วยคิดว่า "เราจักกล่าววาจาที่มีที่อ้างอิง" แต่จะพิจารณากาลที่เหมาะสมแล้วจึงกล่าว บทว่า สาปเทสํ ความว่า มีอุปมา มีเหตุผล บทว่า ปริยนฺตวตึ ความว่า แสดงขอบเขตแล้วกล่าวโดยวิธีที่ขอบเขตของวาจานั้นจะปรากฏ บทว่า อัตถสํหิตํ ความว่า สมบูรณ์ด้วยอรรถ เพราะไม่อาจจะเรียนให้จบสิ้นได้ แม้จะจำแนกด้วยนัยเป็นอันมากก็ตาม หรือว่า ผู้เป็นอัตถวาทีนั้นกล่าวอรรถใด ย่อมกล่าววาจาที่ประกอบด้วยอรรถนั้น เพราะเนื่องด้วยอรรถนั้น ท่านกล่าวไว้ว่า ไม่ละเรื่องหนึ่งไปกล่าวอีกเรื่องหนึ่ง ၂၉၃. ဗီဇဂါမဘူတဂါမသမာရမ္ဘာတိ မူလဗီဇံ ခန္ဓဗီဇံ ဖဠုဗီဇံ အဂ္ဂဗီဇံ ဗီဇဗီဇန္တိ ပဉ္စဝိဓဿ ဗီဇဂါမဿ စေဝ ယဿ ကဿစိ နီလတိဏရုက္ခာဒိကဿ ဘူတဂါမဿ စ သမာရမ္ဘာ, ဆေဒနဘေဒနပစနာဒိဘာဝေန ဝိကောပနာ ပဋိဝိရတောတိ အတ္ထော. ဧကဘတ္တိကောတိ ပါတရာသဘတ္တံ သာယမာသဘတ္တန္တိ ဒွေ ဘတ္တာနိ. တေသု ပါတရာသဘတ္တံ အန္တောမဇ္ဈနှိကေန ပရိစ္ဆိန္နံ, ဣတရံ မဇ္ဈနှိကတော ဥဒ္ဓံ အန္တောအရုဏေန. တသ္မာ အန္တောမဇ္ဈနှိကေ ဒသက္ခတ္တုံ ဘုဉ္ဇမာနောပိ [Pg.113] ဧကဘတ္တိကောဝ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဘတ္တိကော’’တိ. ရတ္တိယာ ဘောဇနံ ရတ္တိ, တတော ဥပရတောတိ ရတ္တူပရတော. အတိက္ကန္တေ မဇ္ဈနှိကေ ယာဝ သူရိယတ္ထံဂမနာ ဘောဇနံ ဝိကာလဘောဇနံ နာမ. တတော ဝိရတတ္တာ ဝိရတော ဝိကာလဘောဇနာ. သာသနဿ အနနုလောမတ္တာ ဝိသူကံ ပဋာဏီဘူတံ ဒဿနန္တိ ဝိသူကဒဿနံ. အတ္တနာ နစ္စနနစ္စာပနာဒိဝသေန နစ္စာ စ ဂီတာ စ ဝါဒိတာ စ, အန္တမသော မယူရနစ္စနာဒိဝသေနာပိ ပဝတ္တာနံ နစ္စာဒီနံ ဝိသူကဘူတာ ဒဿနာ စာတိ နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿနာ. နစ္စာဒီနိ ဟိ အတ္တနာ ပယောဇေတုံ ဝါ ပရေဟိ ပယောဇာပေတုံ ဝါ ပယုတ္တာနိ ပဿိတုံ ဝါ နေဝ ဘိက္ခူနံ န ဘိက္ခုနီနံ ဝဋ္ဋန္တိ. မာလာဒီသု မာလာတိ ယံကိဉ္စိ ပုပ္ဖံ. ဂန္ဓန္တိ ယံကိဉ္စိ ဂန္ဓဇာတံ. ဝိလေပနန္တိ ဆဝိရာဂကရဏံ. တတ္ထ ပိဠန္ဓန္တော ဓာရေတိ နာမ. ဦနဋ္ဌာနံ ပူရေန္တော မဏ္ဍေတိ နာမ. ဂန္ဓဝသေန ဆဝိရာဂဝသေန စ သာဒိယန္တော ဝိဘူသေတိ နာမ. ဌာနံ ဝုစ္စတိ ကာရဏံ. တသ္မာ ယာယ ဒုဿီလျစေတနာယ တာနိ မာလာဓာရဏာဒီနိ မဟာဇနော ကရောတိ, တတော ပဋိဝိရတောတိ အတ္ထော. ๒๙๓. บทว่า พีชคามภูตคามสมารมฺภา ความว่า เว้นจากการพรากพีชคาม ๕ ชนิด คือ พืชจากเหง้า พืชจากลำต้น พืชจากข้อ พืชจากยอด และพืชจากเมล็ด และจากการพรากภูตคาม คือ หญ้าเขียวและต้นไม้เป็นต้น อย่างใดอย่างหนึ่ง คือ เว้นจากการทำลายด้วยการตัด การทำลาย การหุงต้มเป็นต้น บทว่า เอกภตฺติโก ความว่า ภัตมี ๒ อย่าง คือ อาหารเช้าและอาหารเย็น ในภัตทั้งสองนั้น อาหารเช้ากำหนดด้วยเวลาก่อนเที่ยง ส่วนอาหารเย็นกำหนดด้วยเวลาหลังเที่ยงไปจนถึงก่อนอรุณขึ้น เพราะฉะนั้น แม้ฉัน ๑๐ ครั้งในเวลาก่อนเที่ยง ก็ยังเป็นผู้ฉันมื้อเดียวเท่านั้น ท่านหมายถึงข้อนี้จึงกล่าวว่า “เอกภตฺติโก” การฉันในเวลากลางคืนชื่อว่า รัตติ งดเว้นจากนั้น จึงชื่อว่า รัตตูปรโต การฉันในเวลาตั้งแต่เที่ยงล่วงแล้วไปจนถึงพระอาทิตย์ตกดิน ชื่อว่า วิกาลโภชนะ เพราะเว้นจากนั้น จึงชื่อว่า วิรโต วิกาลโภชนา การดูอันเป็นข้าศึก เป็นเหมือนหนาม เพราะไม่เป็นไปตามพระศาสนา ชื่อว่า วิสูกทัสสนะ การฟ้อนรำ การขับร้อง และการประโคมดนตรี ด้วยตนเองเป็นผู้ฟ้อนรำหรือให้ผู้อื่นฟ้อนรำเป็นต้น และการดูการฟ้อนรำเป็นต้นที่เป็นข้าศึก ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีการฟ้อนรำของนกยูงเป็นที่สุด ชื่อว่า นัจจคีตวาทิตวิสูกทัสสนา จริงอยู่ การฟ้อนรำเป็นต้นนั้น ภิกษุและภิกษุณีไม่ควรจัดให้มีขึ้นเอง หรือให้ผู้อื่นจัดขึ้น หรือดูสิ่งที่เขาจัดขึ้น ในคำว่า มาลา เป็นต้นนั้น มาลา ได้แก่ดอกไม้ชนิดใดชนิดหนึ่ง คันธะ ได้แก่ของหอมชนิดใดชนิดหนึ่ง วิเลปนะ ได้แก่เครื่องทำให้ผิวพรรณงาม ในบรรดาศัพท์เหล่านั้น ผู้ประดับชื่อว่า ธาเรติ (ทรงไว้) ผู้ตกแต่งให้เต็มในส่วนที่บกพร่องชื่อว่า มัณฑติ (ประดับ) ผู้ยินดีด้วยอำนาจของกลิ่นและสีผิวชื่อว่า วิภูเสติ (ตกแต่งให้งดงาม) เหตุเรียกว่า ฐานะ เพราะฉะนั้น มหาชนกระทำการทรงมาลาเป็นต้นเหล่านั้นด้วยทุสสีลยเจตนาใด ก็เว้นจากเจตนานั้น อธิบายว่าดังนี้ ဥစ္စာသယနံ ဝုစ္စတိ ပမာဏာတိက္ကန္တံ. မဟာသယနံ အကပ္ပိယတ္ထရဏံ. တတော ပဋိဝိရတောတိ အတ္ထော. ဇာတရူပန္တိ သုဝဏ္ဏံ. ရဇတန္တိ ကဟာပဏော လောဟမာသကော ဇတုမာသကော ဒါရုမာသကောတိ ယေ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆန္တိ, တဿ ဥဘယဿပိ ပဋိဂ္ဂဟဏာ ပဋိဝိရတော, နေဝ နံ ဥဂ္ဂဏှာတိ, န ဥဂ္ဂဏှာပေတိ, န ဥပနိက္ခိတ္တံ သာဒိယတီတိ အတ္ထော. အာမကဓညပဋိဂ္ဂဟဏာတိ သာလိဝီဟိယဝဂေါဓူမကင်္ဂုဝရကကုဒြူသကသင်္ခါတဿ သတ္တဝိဓဿာပိ အာမကဓညဿ ပဋိဂ္ဂဟဏာ. န ကေဝလဉ္စ ဧတေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ, အာမသနမ္ပိ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိယေဝ. အာမကမံသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ အညတြ ဩဒိဿ အနုညာတာ အာမကမံသမစ္ဆာနံ ပဋိဂ္ဂဟဏမေဝ ဘိက္ခူနံ န ဝဋ္ဋတိ, နော အာမသနံ. ที่นอนที่สูงเกินประมาณ เรียกว่า อุจจาสยนะ. ที่นอนใหญ่ คือเครื่องปูลาดที่ไม่สมควร. เนื้อความว่า เว้นจากสิ่งนั้น. ชาตรูป ได้แก่ ทองคำ. รชตะ ได้แก่ กหาปณะ มาสกโลหะ มาสกครั่ง มาสกไม้ ที่ใช้เป็นสื่อกลางในการซื้อขาย, เว้นจากการรับซึ่งวัตถุทั้งสองนั้น, เนื้อความว่า ไม่รับเอง ไม่ให้ผู้อื่นรับ ไม่ยินดีในวัตถุที่เขานำมาวางไว้ให้. การรับธัญชาติดิบ ได้แก่ การรับธัญชาติดิบ ๗ ชนิด คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ข้าวเหนียว ข้าวละมาน ข้าวฟ่าง ลูกเดือย และหญ้ากับแก้. และมิใช่เพียงแต่การรับธัญชาติเหล่านี้เท่านั้น แม้การจับต้องก็ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลายเลยทีเดียว. ในคำว่า การรับเนื้อดิบนี้ เว้นจากที่ทรงอนุญาตไว้โดยเจาะจง การรับเนื้อดิบและปลาดิบเท่านั้นที่ไม่สมควรแก่ภิกษุทั้งหลาย แต่การจับต้องสมควร. ဣတ္ထိကုမာရိကပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဣတ္ထီတိ ပုရိသန္တရဂတာ, ဣတရာ ကုမာရိကာ နာမ. တာသံ ပဋိဂ္ဂဟဏမ္ပိ အာမသနမ္ပိ အကပ္ပိယမေဝ. ဒါသိဒါသပဋိဂ္ဂဟဏာတိ ဧတ္ထ ဒါသိဒါသဝသေနေဝ တေသံ ပဋိဂ္ဂဟဏံ န ဝဋ္ဋတိ, ‘‘ကပ္ပိယကာရကံ ဒမ္မိ, အာရာမိကံ ဒမ္မီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ပန ဝဋ္ဋတိ. အဇေဠကာဒီသု ခေတ္တဝတ္ထုပရိယောသာနေသု [Pg.114] ကပ္ပိယာကပ္ပိယနယော ဝိနယဝသေန ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. တတ္ထ ခေတ္တံ နာမ ယသ္မိံ ပုဗ္ဗဏ္ဏံ ရုဟတိ. ဝတ္ထု နာမ ယသ္မိံ အပရဏ္ဏံ ရုဟတိ. ယတ္ထ ဝါ ဥဘယမ္ပိ ရုဟတိ, တံ ခေတ္တံ. တဒတ္ထာယ အကတဘူမိဘာဂေါ ဝတ္ထု. ခေတ္တဝတ္ထုသီသေန စေတ္ထ ဝါပိတဠာကာဒီနိပိ သင်္ဂဟိတာနေဝ. ဒူတေယျံ ဝုစ္စတိ ဒူတကမ္မံ, ဂိဟီနံ ပဏ္ဏံ ဝါ သာသနံ ဝါ ဂဟေတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဂမနံ. ပဟိဏဂမနံ ဝုစ္စတိ ဃရာ ဃရံ ပေသိတဿ ခုဒ္ဒကဂမနံ. အနုယောဂေါ နာမ တဒုဘယကရဏံ, တသ္မာ ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနံ အနုယောဂါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ในคำว่า การรับหญิงและเด็กหญิงนี้ หญิง ได้แก่ สตรีผู้เคยอยู่กับบุรุษแล้ว, นอกนั้นชื่อว่า เด็กหญิง. การรับก็ดี การจับต้องก็ดี ซึ่งหญิงและเด็กหญิงเหล่านั้น ไม่สมควรเลยทีเดียว. ในคำว่า การรับทาสีและทาสนี้ การรับทาสีและทาสเหล่านั้นโดยความเป็นทาสีและทาส ไม่สมควร, แต่เมื่อเขากล่าวว่า "ข้าพเจ้าถวายกัปปิยการก" "ข้าพเจ้าถวายอารามิก" อย่างนี้แล้ว ย่อมสมควร. ในข้อว่า แพะแกะ เป็นต้น จนถึง ที่นาและที่ดิน พึงพิจารณานัยแห่งสิ่งที่ควรและไม่ควรตามพระวินัย. ในคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า เขต (นา) คือ ที่ซึ่งบุพพัณณะ (ธัญชาติที่เก็บเกี่ยวก่อน) งอกงาม. ที่ชื่อว่า วัตถุ (ดิน) คือ ที่ซึ่งอปรัณณะ (ธัญชาติที่เก็บเกี่ยวทีหลัง) งอกงาม. หรือที่ซึ่งธัญชาติทั้งสองชนิดงอกงามได้ ที่นั้นชื่อว่า เขต. ส่วนพื้นที่ที่ยังไม่ได้จัดเตรียมเพื่อประโยชน์นั้น ชื่อว่า วัตถุ. และในที่นี้ แม้สระน้ำและบ่อน้ำเป็นต้น ก็สงเคราะห์เข้าด้วยหัวข้อว่า เขตและวัตถุ. การทำหน้าที่ทูต เรียกว่า ทูเตยยะ ได้แก่ การรับเอาของกำนัลหรือข่าวสารของคฤหัสถ์แล้วเดินทางไปยังที่นั้นๆ. การเดินทางไปตามที่เขาส่งไป เรียกว่า ปหิณคมนะ ได้แก่ การเดินทางเล็กๆ น้อยๆ ของภิกษุผู้ถูกส่งไปจากบ้านสู่บ้าน. การประกอบกิจทั้งสองนั้น ชื่อว่า อนุโยค, เพราะฉะนั้น พึงทราบเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า การประกอบทูเตยยะและปหิณคมนะ. ကယဝိက္ကယာတိ ကယာ စ ဝိက္ကယာ စ. တုလာကူဋာဒီသု ကူဋန္တိ ဝဉ္စနံ. တတ္ထ တုလာကူဋံ တာဝ ရူပကူဋံ အင်္ဂကူဋံ ဂဟဏကူဋံ ပဋိစ္ဆန္နကူဋန္တိ စတုဗ္ဗိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ရူပကူဋံ နာမ ဒွေ တုလာ သရူပါ ကတွာ ဂဏှန္တော မဟတိယာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ခုဒ္ဒိကာယ ဒေတိ. အင်္ဂကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော ပစ္ဆာဘာဂေ ဟတ္ထေန တုလံ အက္ကမတိ, ဒဒန္တော ပုဗ္ဗဘာဂေ. ဂဟဏကူဋံ နာမ ဂဏှန္တော မူလေ ရဇ္ဇုံ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂေ. ပဋိစ္ဆန္နကူဋံ နာမ တုလံ သုသိရံ ကတွာ အန္တော အယစုဏ္ဏံ ပက္ခိပိတွာ ဂဏှန္တော တံ ပစ္ဆာဘာဂေ ကရောတိ, ဒဒန္တော အဂ္ဂဘာဂေ. ကံသော ဝုစ္စတိ သုဝဏ္ဏပါတိ, တာယ ဝဉ္စနံ ကံသကူဋံ. ကထံ? ဧကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ ကတွာ အညာ ဒွေ တိဿော လောဟပါတိယော သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ကရောတိ, တတော ဇနပဒံ ဂန္တွာ ကိဉ္စိဒေဝ အဒ္ဓကုလံ ပဝိသိတွာ, ‘‘သုဝဏ္ဏဘာဇနာနိ ကိဏထာ’’တိ ဝတွာ အဂ္ဃေ ပုစ္ဆိတေ သမဂ္ဃတရံ ဒါတုကာမာ ဟောန္တိ. တတော တေဟိ ‘‘ကထံ ဣမေသံ သုဝဏ္ဏဘာဝေါ ဇာနိတဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တေ – ‘‘ဝီမံသိတွာ ဂဏှထာ’’တိ သုဝဏ္ဏပါတိံ ပါသာဏေ ဃံသိတွာ သဗ္ဗာ ပါတိယော ဒတွာ ဂစ္ဆတိ. กยวิกยะ ได้แก่ การซื้อและการขาย. ในคำว่า ตุลากูฏ เป็นต้น คำว่า กูฏะ หมายถึง การโกง. ในบรรดาการโกงเหล่านั้น การโกงด้วยตาชั่งมี ๔ อย่าง คือ รูปกูฏ อังคกูฏ คหณกูฏ และ ปฏิจฉันนกูฏ. ใน ๔ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า รูปกูฏ คือ ทำตาชั่ง ๒ อันให้มีรูปร่างเหมือนกัน เวลาจะรับ ก็รับด้วยตาชั่งอันใหญ่ เวลาจะให้ ก็ให้ด้วยตาชั่งอันเล็ก. ที่ชื่อว่า อังคกูฏ คือ เวลาจะรับ ก็ใช้มือกดคันชั่งด้านหลัง เวลาจะให้ ก็กดด้านหน้า. ที่ชื่อว่า คหณกูฏ คือ เวลาจะรับ ก็จับเชือกที่โคน เวลาจะให้ ก็จับที่ปลาย. ที่ชื่อว่า ปฏิจฉันนกูฏ คือ ทำคันชั่งให้เป็นโพรงแล้วใส่ผงเหล็กไว้ข้างใน เวลาจะรับ ก็ทำให้ผงเหล็กนั้นไปอยู่ด้านหลัง เวลาจะให้ ก็ทำให้ไปอยู่ด้านหน้า. ถ้วยทองเรียกว่า กังสะ, การโกงด้วยถ้วยนั้นเรียกว่า กังสกูฏ. อย่างไร? คือ ทำถ้วยทองไว้ใบหนึ่ง แล้วทำถ้วยโลหะอีกสองสามใบให้มีสีเหมือนทองคำ จากนั้นเดินทางไปยังชนบท เข้าไปสู่ตระกูลที่มั่งคั่งสักตระกูลหนึ่ง แล้วกล่าวว่า "ท่านทั้งหลายจงซื้อภาชนะทองคำเถิด" เมื่อถูกถามราคา ก็ทำทีเป็นต้องการจะให้ในราคาที่เท่ากัน. ครั้นคนเหล่านั้นกล่าวว่า "จะทราบความเป็นทองคำของภาชนะเหล่านี้ได้อย่างไร" เขาจึงกล่าวว่า "พวกท่านจงทดสอบดูแล้วค่อยรับไปเถิด" แล้วนำถ้วยทองคำไปขูดกับหินลอง จากนั้นก็มอบถ้วยทั้งหมดให้แล้วจากไป. မာနကူဋံ နာမ ဟဒယဘေဒသိခါဘေဒရဇ္ဇုဘေဒဝသေန တိဝိဓံ ဟောတိ. တတ္ထ ဟဒယဘေဒေါ သပ္ပိတေလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော ဟေဋ္ဌာ ဆိဒ္ဒေန မာနေန, ‘‘သဏိကံ အာသိဉ္စာ’’တိ ဝတွာ အန္တောဘာဇနေ ဗဟုံ ပဂ္ဃရာပေတွာ ဂဏှာတိ; ဒဒန္တော ဆိဒ္ဒံ ပိဓာယ သီဃံ ပူရေတွာ ဒေတိ. သိခါဘေဒေါ တိလတဏ္ဍုလာဒိမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. တာနိ ဟိ ဂဏှန္တော သဏိကံ သိခံ ဥဿာပေတွာ ဂဏှာတိ, ဒဒန္တော ဝေဂေန ပူရေတွာ သိခံ ဆိန္ဒန္တော ဒေတိ. ရဇ္ဇုဘေဒေါ ခေတ္တဝတ္ထုမိနနကာလေ လဗ္ဘတိ. လဉ္ဇံ အလဘန္တာ ဟိ ခေတ္တံ အမဟန္တမ္ပိ မဟန္တံ ကတွာ မိနန္တိ. ที่ชื่อว่า มานกูฏ (การโกงด้วยเครื่องตวง) มี ๓ อย่าง คือ หทยเภท สิขาเภท และ รัชชุเภท. ใน ๓ อย่างนั้น หทยเภท มีปรากฏในเวลาตวงเนยใสและน้ำมันเป็นต้น. จริงอยู่ เมื่อจะรับของเหล่านั้น ผู้รับจะใช้ภาชนะตวงที่มีรูอยู่ข้างล่าง แล้วกล่าวว่า "จงค่อยๆ เท" แล้วปล่อยให้ของจำนวนมากไหลลงในภาชนะของตนแล้วจึงรับเอาไป; ส่วนเวลาจะให้ ก็จะอุดรูนั้นแล้วรีบตวงให้เต็มแล้วจึงให้ไป. สิขาเภท มีปรากฏในเวลาตวงงาและข้าวสารเป็นต้น. จริงอยู่ เมื่อจะรับของเหล่านั้น ผู้รับจะค่อยๆ ตวงให้พูนขึ้นแล้วจึงรับเอาไป, ส่วนเวลาจะให้ ก็จะรีบตวงให้เต็มแล้วปาดส่วนที่พูนออกแล้วจึงให้ไป. รัชชุเภท มีปรากฏในเวลาวัดที่นาและที่ดิน. จริงอยู่ เมื่อไม่ได้รับสินบน พวกเขาก็จะวัดที่นาแม้ที่ไม่ใหญ่ให้เป็นที่นาใหญ่. ဥက္ကောဋနာဒီသု [Pg.115] ဥက္ကောဋနန္တိ သာမိကေ အဿာမိကေ ကာတုံ လဉ္ဇဂ္ဂဟဏံ. ဝဉ္စနန္တိ တေဟိ တေဟိ ဥပါယေဟိ ပရေသံ ဝဉ္စနံ. တတြိဒမေကံ ဝတ္ထု – ဧကော ကိရ လုဒ္ဒကော မိဂဉ္စ မိဂပေါတကဉ္စ ဂဟေတွာ အာဂစ္ဆတိ. တမေကော ဓုတ္တော, ‘‘ကိံ, ဘော, မိဂေါ အဂ္ဃတိ, ကိံ မိဂပေါတကော’’တိ အာဟ. ‘‘မိဂေါ ဒွေ ကဟာပဏေ မိဂပေါတကော ဧက’’န္တိ စ ဝုတ္တေ ကဟာပဏံ ဒတွာ မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ ထောကံ ဂန္တွာ နိဝတ္တော, ‘‘န မေ, ဘော, မိဂပေါတကေန အတ္ထော, မိဂံ မေ ဒေဟီ’’တိ အာဟ. တေန ဟိ ‘‘ဒွေ ကဟာပဏေ ဒေဟီ’’တိ. သော အာဟ – ‘‘နနု တေ, ဘော, မယာ ပဌမံ ဧကော ကဟာပဏော ဒိန္နော’’တိ. အာမ ဒိန္နောတိ. ‘‘ဣမမ္ပိ မိဂပေါတကံ ဂဏှ, ဧဝံ သော စ ကဟာပဏော အယဉ္စ ကဟာပဏဂ္ဃနကော မိဂပေါတကောတိ ဒွေ ကဟာပဏာ ဘဝိဿန္တီ’’တိ. သော ကာရဏံ ဝဒတီတိ သလ္လက္ခေတွာ မိဂပေါတကံ ဂဟေတွာ မိဂံ အဒါသီတိ. ในคำว่า อุกโกฏนะ เป็นต้น อุกโกฏนะ ได้แก่ การรับสินบนเพื่อทำให้เจ้าของไม่ใช่เจ้าของ. วัญจนะ ได้แก่ การลวงผู้อื่นด้วยอุบายต่างๆ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องหนึ่งดังนี้ – ได้ยินว่า นายพรานคนหนึ่งจับเนื้อและลูกเนื้อได้แล้วกำลังเดินมา. นักเลงคนหนึ่งได้กล่าวกับนายพรานนั้นว่า "นี่แน่ะ ท่าน เนื้อราคาเท่าไร ลูกเนื้อราคาเท่าไร". เมื่อนายพรานกล่าวว่า "เนื้อราคา ๒ กหาปณะ ลูกเนื้อราคา ๑ กหาปณะ" นักเลงนั้นจึงให้ไป ๑ กหาปณะแล้วรับเอาลูกเนื้อไป เดินไปได้เล็กน้อยแล้วก็กลับมา กล่าวว่า "นี่แน่ะ ท่าน ข้าพเจ้าไม่มีประโยชน์ด้วยลูกเนื้อ ท่านจงให้เนื้อแก่ข้าพเจ้าเถิด". (นายพรานกล่าวว่า) "ถ้าเช่นนั้น ท่านจงให้ ๒ กหาปณะ". เขาจึงกล่าวว่า "นี่แน่ะ ท่าน เมื่อกี้ข้าพเจ้าให้ ๑ กหาปณะแก่ท่านแล้วมิใช่หรือ". (นายพรานตอบว่า) "ใช่ ท่านให้แล้ว". (นักเลงจึงกล่าวว่า) "ท่านจงรับเอาลูกเนื้อนี้ไปด้วย อย่างนี้ กหาปณะนั้นด้วย ลูกเนื้อตัวนี้ซึ่งมีราคา ๑ กหาปณะด้วย ก็จะรวมเป็น ๒ กหาปณะ". นายพรานนั้นสำคัญว่า "เขาพูดมีเหตุผล" จึงรับเอาลูกเนื้อไว้แล้วได้ให้เนื้อไป. နိကတီတိ ယောဂဝသေန ဝါ မာယာဝသေန ဝါ အပါမင်္ဂံ ပါမင်္ဂန္တိ, အမဏိံ မဏိန္တိ, အသုဝဏ္ဏံ သုဝဏ္ဏန္တိ ကတွာ ပဋိရူပကေန ဝဉ္စနံ. သာစိယောဂေါတိ ကုဋိလယောဂေါ, ဧတေသံယေဝ ဥက္ကောဋနာဒီနမေတံ နာမံ, တသ္မာ ဥက္ကောဋနသာစိယောဂေါ ဝဉ္စနသာစိယောဂေါ နိကတိသာစိယောဂေါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကေစိ အညံ ဒဿေတွာ အညဿ ပရိဝတ္တနံ သာစိယောဂေါတိ ဝဒန္တိ. တံ ပန ဝဉ္စနေနေဝ သင်္ဂဟိတံ. ဆေဒနာဒီသု ဆေဒနန္တိ ဟတ္ထစ္ဆေဒနာဒိ. ဝဓောတိ မာရဏံ. ဗန္ဓောတိ ရဇ္ဇုဗန္ဓနာဒီဟိ ဗန္ဓနံ. ဝိပရာမောသောတိ ဟိမဝိပရာမောသော ဂုမ္ဗဝိပရာမောသောတိ ဒုဝိဓော. ယံ ဟိမပါတသမယေ ဟိမေန ပဋိစ္ဆန္နာ ဟုတွာ မဂ္ဂပဋိပန္နံ ဇနံ မုသန္တိ, အယံ ဟိမဝိပရာမောသော. ယံ ဂုမ္ဗာဒီဟိ ပဋိစ္ဆန္နာ မုသန္တိ, အယံ ဂုမ္ဗဝိပရာမောသော. အာလောပေါ ဝုစ္စတိ ဂါမနိဂမာဒီနံ ဝိလောပကရဏံ. သဟသာကာရောတိ သာဟသိကကိရိယာ, ဂေဟံ ပဝိသိတွာ မနုဿာနံ ဥရေ သတ္ထံ ဌပေတွာ ဣစ္ဆိတဘဏ္ဍဂ္ဂဟဏံ. ဧဝမေတသ္မာ ဆေဒန…ပေ… သဟသာကာရာ ပဋိဝိရတော ဟောတိ. คำว่า นิกติ คือ การลวงด้วยของเทียม โดยทำสิ่งที่ไม่ใช่เครื่องประดับศีรษะว่าเป็นเครื่องประดับศีรษะ สิ่งที่ไม่ใช่แก้วมณีว่าเป็นแก้วมณี สิ่งที่ไม่ใช่ทองคำว่าเป็นทองคำ ด้วยอำนาจแห่งการประกอบหรือด้วยอำนาจแห่งมายา. คำว่า สาจิโยโค คือ การประกอบการคดโกง เป็นชื่อของอกุศลกรรมมีการโกงเป็นต้นเหล่านี้นั่นเอง เพราะฉะนั้น พึงเห็นความในบทนี้อย่างนี้ว่า อุกฺโกฏนสาจิโยโค (การประกอบการคดโกงคือการโกง) วญฺจนสาจิโยโค (การประกอบการคดโกงคือการลวง) นิกติสาจิโยโค (การประกอบการคดโกงคือการปลอมแปลง). อาจารย์บางพวกกล่าวว่า การแสดงของอย่างหนึ่งแล้วแลกเปลี่ยนของอีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สาจิโยโค. แต่คำนั้นสงเคราะห์เข้าด้วยคำว่า วัญจนะ นั่นเอง. ในบรรดาบทว่า เฉทนะ เป็นต้น บทว่า เฉทนะ ได้แก่ การตัดมือเป็นต้น. บทว่า วโธ ได้แก่ การฆ่า. บทว่า พันโธ ได้แก่ การผูกด้วยเชือกเป็นต้น. บทว่า วิปราโมโส มี ๒ อย่าง คือ หิมวิปราโมโส (การปล้นในที่ที่มีหมอก) และคุมพวิปราโมโส (การปล้นในพุ่มไม้). การที่โจรทั้งหลายถูกหมอกปกคลุมแล้วในเวลาหมอกลง ปล้นคนเดินทาง นี้ชื่อว่า หิมวิปราโมโส. การที่โจรทั้งหลายซ่อนตัวอยู่ในพุ่มไม้เป็นต้นแล้วปล้น นี้ชื่อว่า คุมพวิปราโมโส. การปล้นบ้านและนิคมเป็นต้น เรียกว่า อาโลโป. คำว่า สหสากาโร คือ การกระทำอย่างอุกอาจ ได้แก่ การเข้าไปในเรือน วางศัสตราไว้บนอกของมนุษย์แล้วยึดเอาสิ่งของที่ต้องการ. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุนั้นเป็นผู้งดเว้นจากการตัด... (ละ)... การกระทำอย่างอุกอาจ. ၂၉၄. သော သန္တုဋ္ဌော ဟောတီတိ သွာယံ ဘိက္ခု ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တေန စတူသု ပစ္စယေသု ဒွါဒသဝိဓေန ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသေန သမန္နာဂတော ဟောတိ. ဣမိနာ ပန ဒွါဒသဝိဓေန ဣတရီတရပစ္စယသန္တောသေန သမန္နာဂတဿ ဘိက္ခုနော အဋ္ဌ ပရိက္ခာရာ ဝဋ္ဋန္တိ တီဏိ စီဝရာနိ ပတ္တော ဒန္တကဋ္ဌစ္ဆေဒနဝါသိ ဧကာ သူစိ ကာယဗန္ဓနံ ပရိဿာဝနန္တိ. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ๒๙๔. คำว่า โส สนฺตุฏฺโฐ โหติ (เธอย่อมเป็นผู้สันโดษ) ความว่า ภิกษุนี้ย่อมเป็นผู้ประกอบด้วยอิตรีตรปัจจยสันโดษ ๑๒ ประการในปัจจัย ๔ ตามที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ. ก็สำหรับภิกษุผู้ประกอบด้วยอิตรีตรปัจจยสันโดษ ๑๒ ประการนี้ บริขาร ๘ ประการย่อมควร คือ ไตรจีวร บาตร มีดตัดไม้สีฟัน เข็ม ๑ เล่ม ประคดเอว และเครื่องกรองน้ำ. และคำนี้พระผู้มีพระภาคก็ได้ตรัสไว้ว่า – ‘‘တိစီဝရဉ္စ [Pg.116] ပတ္တော စ, ဝါသိ သူစိ စ ဗန္ဓနံ; ပရိဿာဝနေန အဋ္ဌေတေ, ယုတ္တယောဂဿ ဘိက္ခုနော’’တိ. “ไตรจีวร บาตร มีด เข็ม ประคดเอว พร้อมทั้งเครื่องกรองน้ำ บริขาร ๘ อย่างเหล่านี้ ย่อมควรแก่ภิกษุผู้ประกอบความเพียร” တေ သဗ္ဗေပိ ကာယပရိဟာရိကာပိ ဟောန္တိ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကာပိ. ကထံ? တိစီဝရံ တာဝ နိဝါသေတွာ ပါရုပိတွာ စ ဝိစရဏကာလေ ကာယံ ပရိဟရတိ ပေါသေတီတိ ကာယပရိဟာရိကံ ဟောတိ, စီဝရကဏ္ဏေန ဥဒကံ ပရိဿာဝေတွာ ပိဝနကာလေ ခါဒိတဗ္ဗဖလာဖလဂ္ဂဟဏကာလေ စ ကုစ္ဆိံ ပရိဟရတိ ပေါသေတီတိ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကံ ဟောတိ. ပတ္တောပိ တေန ဥဒကံ ဥဒ္ဓရိတွာ နဟာနကာလေ ကုဋိပရိဘဏ္ဍကရဏကာလေ စ ကာယပရိဟာရိကော ဟောတိ, အာဟာရံ ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇနကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကော ဟောတိ. ဝါသိပိ တာယ ဒန္တကဋ္ဌစ္ဆေဒနကာလေ မဉ္စပီဌာနံ အင်္ဂပါဒစီဝရကုဋိဒဏ္ဍကသဇ္ဇနကာလေ စ ကာယပရိဟာရိကာ ဟောတိ, ဥစ္ဆုစ္ဆေဒနနာဠိကေရာဒိတစ္ဆနကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကာ. သူစိပိ စီဝရသိဗ္ဗနကာလေ ကာယပရိဟာရိကာ ဟောတိ, ပူဝံ ဝါ ဖလံ ဝါ ဝိဇ္ဈိတွာ ခါဒနကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကာ. ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ ဝိစရဏကာလေ ကာယပရိဟာရိကံ, ဥစ္ဆုအာဒီနိ ဗန္ဓိတွာ ဂဟဏကာလေ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကံ. ပရိဿာဝနံ တေန ဥဒကံ ပရိဿာဝေတွာ နဟာနကာလေ, သေနာသနပရိဘဏ္ဍကရဏကာလေ စ ကာယပရိဟာရိကံ, ပါနီယပရိဿာဝနကာလေ တေနေဝ တိလတဏ္ဍုလပုထုကာဒီနိ ဂဟေတွာ ခါဒနကာလေ စ ကုစ္ဆိပရိဟာရိကံ. အယံ တာဝ အဋ္ဌပရိက္ခာရိကဿ ပရိက္ခာရမတ္တာ. บริขารทั้งหมดนั้นเป็นทั้งเครื่องบริหารกายและเป็นทั้งเครื่องบริหารท้อง. อย่างไร? ก่อนอื่น ไตรจีวร เมื่อนุ่งและห่มในเวลาเที่ยวไป ย่อมบริหารหล่อเลี้ยงกาย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กายปริหาริกะ, เมื่อกรองน้ำด้วยชายจีวรในเวลาดื่ม และในเวลาถือเอาผลไม้ใหญ่ผลไม้น้อยที่พึงเคี้ยวกิน ย่อมบริหารหล่อเลี้ยงท้อง เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. แม้บาตร เมื่อตักน้ำด้วยบาตรนั้นในเวลาอาบน้ำ และในเวลาตกแต่งกุฎี ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, เมื่อรับอาหารแล้วฉัน ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. แม้มีด เมื่อใช้มีดนั้นในเวลาตัดไม้สีฟัน และในเวลาตกแต่งองค์ประกอบและขาของเตียงตั่ง จีวร กุฎี และไม้เท้า ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลาตัดอ้อย มะพร้าว เป็นต้น ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. แม้เข็ม ในเวลาเย็บจีวร ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลาแทงขนมหรือผลไม้แล้วฉัน ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. ประคดเอว เมื่อคาดแล้วเที่ยวไป ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลามัดอ้อยเป็นต้นแล้วถือไป ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. เครื่องกรองน้ำ เมื่อกรองน้ำด้วยเครื่องกรองน้ำนั้นในเวลาอาบน้ำ และในเวลาตกแต่งเสนาสนะ ก็ชื่อว่า กายปริหาริกะ, ในเวลากรองน้ำดื่ม และในเวลาใช้เครื่องกรองน้ำนั้นตักงา ข้าวสาร ข้าวตอก เป็นต้นแล้วฉัน ก็ชื่อว่า กุจฉิปริหาริกะ. นี้เป็นประมาณแห่งบริขารของภิกษุผู้มีบริขาร ๘ ก่อน. နဝပရိက္ခာရိကဿ ပန သေယျံ ပဝိသန္တဿ တတြဋ္ဌကပစ္စတ္ထရဏံ ဝါ ကုဉ္စိကာ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဒသပရိက္ခာရိကဿ နိသီဒနံ ဝါ စမ္မခဏ္ဍံ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဧကာဒသပရိက္ခာရိကဿ ကတ္တရယဋ္ဌိ ဝါ တေလနာဠိကာ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဒွါဒသပရိက္ခာရိကဿ ဆတ္တံ ဝါ ဥပါဟနာ ဝါ ဝဋ္ဋတိ. ဧတေသု စ အဋ္ဌပရိက္ခာရိကောဝ သန္တုဋ္ဌော, ဣတရေ အသန္တုဋ္ဌာ, မဟိစ္ဆာ မဟာဘာရာတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. ဧတေပိ ဟိ အပ္ပိစ္ဆာဝ သန္တုဋ္ဌာဝ သုဘရာဝ သလ္လဟုကဝုတ္တိနောဝ. ဘဂဝါ ပန နယိမံ သုတ္တံ တေသံ ဝသေန ကထေသိ, အဋ္ဌပရိက္ခာရိကဿ ဝသေန ကထေသိ. သော ဟိ ခုဒ္ဒကဝါသိဉ္စ သူစိဉ္စ ပရိဿာဝနေ ပက္ခိပိတွာ ပတ္တဿ အန္တော ဌပေတွာ ပတ္တံ အံသကူဋေ လဂ္ဂေတွာ တိစီဝရံ ကာယပဋိဗဒ္ဓံ ကတွာ ယေနိစ္ဆကံ သုခံ ပက္ကမတိ. ပဋိနိဝတ္တေတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ နာမဿ န ဟောတိ, ဣတိ [Pg.117] ဣမဿ ဘိက္ခုနော သလ္လဟုကဝုတ္တိတံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ, သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ ကာယပရိဟာရိကေန စီဝရေနာတိအာဒိမာဟ. ส่วนภิกษุผู้มีบริขาร ๙ เมื่อเข้าสู่ที่นอน ผ้ารองพื้นที่ปูไว้ในที่นั้น หรือลูกกุญแจ ย่อมควร. สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๐ ผ้านิสีทนะ หรือแผ่นหนัง ย่อมควร. สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๑ ไม้เท้า หรือกระบอกน้ำมัน ย่อมควร. สำหรับภิกษุผู้มีบริขาร ๑๒ ร่ม หรือรองเท้า ย่อมควร. และในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ไม่ควรกล่าวว่า “ภิกษุผู้มีบริขาร ๘ เท่านั้นเป็นผู้สันโดษ, ภิกษุที่เหลือไม่สันโดษ, เป็นผู้มักมาก มีภาระมาก”. เพราะแม้ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เลี้ยงง่าย มีความเป็นอยู่เบา. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้ามิได้ตรัสพระสูตรนี้โดยอ้างอิงภิกษุเหล่านั้น แต่ตรัสโดยอ้างอิงภิกษุผู้มีบริขาร ๘. จริงอยู่ ภิกษุนั้นใส่มีดเล่มเล็กและเข็มไว้ในเครื่องกรองน้ำ แล้วเก็บไว้ภายในบาตร คล้องบาตรไว้ที่จะงอยบ่า ทำไตรจีวรให้ติดกับกายแล้ว ย่อมหลีกไปสู่ที่ที่ต้องการได้โดยสะดวก. สิ่งของที่ชื่อว่าต้องกลับมาเอา ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อจะทรงแสดงความเป็นอยู่เบาของภิกษุนี้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน” (ย่อมเป็นผู้สันโดษด้วยจีวรเพียงเพื่อบริหารกาย). တတ္ထ ကာယပရိဟာရိကေနာတိ ကာယပရိဟရဏမတ္တကေန. ကုစ္ဆိပရိဟာရိကေနာတိ ကုစ္ဆိပရိဟရဏမတ္တကေန. သမာဒါယေဝ ပက္ကမတီတိ တံ အဋ္ဌပရိက္ခာရမတ္တကံ သဗ္ဗံ ဂဟေတွာ ကာယပဋိဗဒ္ဓံ ကတွာဝ ဂစ္ဆတိ, ‘‘မမ ဝိဟာရော ပရိဝေဏံ ဥပဋ္ဌာကော’’တိဿ သင်္ဂေါ ဝါ ဗဒ္ဓေါ ဝါ န ဟောတိ, သော ဇိယာ မုတ္တော သရော ဝိယ, ယူထာ အပက္ကန္တော မတ္တဟတ္ထီ ဝိယ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတံ သေနာသနံ ဝနသဏ္ဍံ ရုက္ခမူလံ ဝနပဗ္ဘာရံ ပရိဘုဉ္ဇန္တော ဧကောဝ တိဋ္ဌတိ, ဧကောဝ နိသီဒတိ, သဗ္ဗိရိယာပထေသု ဧကောဝ အဒုတိယော. ในบทเหล่านั้น บทว่า กายปริหาริเกน คือ เพียงเพื่อบริหารกาย. บทว่า กุจฺฉิปริหาริเกน คือ เพียงเพื่อบริหารท้อง. บทว่า สมาทาเยว ปกฺกมติ คือ ถือเอาบริขารทั้ง ๘ ประการนั้นทั้งหมดทำให้ติดกับกายแล้วจึงไป, ความข้องหรือความผูกพันว่า “วิหารของเรา บริเวณของเรา อุปัฏฐากของเรา” ย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น, ภิกษุนั้นเป็นดุจลูกศรที่หลุดออกจากแล่ง เป็นดุจช้างตกมันที่ละโขลงไป ย่อมใช้สอยเสนาสนะที่ต้องการๆ คือ ป่าชัฏ โคนไม้ ป่าเปลี่ยว ซอกเขา ยืนอยู่ผู้เดียว นั่งอยู่ผู้เดียว ในอิริยาบถทั้งปวงก็อยู่ผู้เดียว ไม่มีเพื่อนสอง. ‘‘စာတုဒ္ဒိသော အပ္ပဋိဃော စ ဟောတိ,သန္တုဿမာနော ဣတရီတရေန; ပရိဿယာနံ သဟိတာ အဆမ္ဘီ,ဧကော စရေ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပော’’တိ. (သု. နိ. ၄၂); “ภิกษุเป็นผู้ไปได้ทั้งสี่ทิศและไม่ขัดข้อง, เป็นผู้สันโดษด้วยปัจจัยตามมีตามได้, เป็นผู้ทนต่ออันตรายทั้งหลาย ไม่หวาดสะดุ้ง, พึงเที่ยวไปผู้เดียว ดุจนอแรด” ဧဝံ ဝဏ္ဏိတံ ခဂ္ဂဝိသာဏကပ္ပတံ အာပဇ္ဇတိ. ย่อมถึงความเป็นผู้เปรียบด้วยนอแรดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงสรรเสริญแล้วอย่างนี้. ဣဒါနိ တမတ္ထံ ဥပမာယ သာဓေန္တော သေယျထာပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပက္ခီ သကုဏောတိ ပက္ခယုတ္တော သကုဏော. ဍေတီတိ ဥပ္ပတတိ. အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – သကုဏာ နာမ ‘‘အသုကသ္မိံ ပဒေသေ ရုက္ခော ပရိပက္ကဖလော’’တိ ဉတွာ နာနာဒိသာဟိ အာဂန္တွာ နခပက္ခတုဏ္ဍာဒီဟိ တဿ ဖလာနိ ဝိဇ္ဈန္တာ ဝိဓုနန္တာ ခါဒန္တိ. ‘‘ဣဒံ အဇ္ဇတနာယ ဣဒံ သွာတနာယ ဘဝိဿတီ’’တိ နေသံ န ဟောတိ. ဖလေ ပန ခီဏေ နေဝ ရုက္ခဿ အာရက္ခံ ဌပေန္တိ, န တတ္ထ ပတ္တံ ဝါ နခံ ဝါ တုဏ္ဍံ ဝါ ဌပေန္တိ, အထ ခေါ တသ္မိံ ရုက္ခေ အနပေက္ခော ဟုတွာ ယော ယံ ဒိသာဘာဂံ ဣစ္ဆတိ, သော တေန သပတ္တဘာရောဝ – ဥပ္ပတိတွာ ဂစ္ဆတိ. ဧဝမေဝ အယံ ဘိက္ခု နိဿင်္ဂေါ နိရပေက္ခောယေဝ ပက္ကမတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမာဒါယေဝ ပက္ကမတီ’’တိ. အရိယေနာတိ နိဒ္ဒေါသေန. အဇ္ဈတ္တန္တိ သကေ အတ္တဘာဝေ. အနဝဇ္ဇသုခန္တိ နိဒ္ဒေါသသုခံ. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงยังเนื้อความนั้นให้สำเร็จด้วยอุปมา จึงตรัสคำมีอาทิว่า เสยฺยถาปิ (เปรียบเหมือนว่า) ในบทเหล่านั้น บทว่า ปกฺขี สกุโณ คือ นกผู้ประกอบด้วยปีก บทว่า เฏติ คือ ย่อมบินไป นี้เป็นเนื้อความโดยย่อในอุปมานี้ คือ โดยปกติแล้ว เหล่านกเมื่อรู้ว่า "ในประเทศโน้นมีต้นไม้มีผลสุก" ดังนี้แล้ว ก็พากันมาจากทิศต่างๆ จิก สลัดผลไม้นั้นด้วยเล็บ ปีก จะงอยปาก เป็นต้น แล้วกิน ความคิดของนกเหล่านั้นว่า "ผลไม้นี้จักมีเพื่อวันนี้ ผลไม้นี้จักมีเพื่อวันพรุ่งนี้" ดังนี้ ย่อมไม่มี แต่เมื่อผลไม้สิ้นไปแล้ว นกเหล่านั้นก็ไม่ตั้งการอารักขาต้นไม้ไว้เลย ไม่ทิ้งขนปีก หรือเล็บ หรือจะงอยปากไว้ในที่นั้น แต่กลับเป็นผู้ไม่มีความอาลัยในต้นไม้นั้น นกตัวใดปรารถนาจะไปสู่ทิศทางส่วนใด นกตัวนั้นก็มีเพียงปีกของตนเป็นภาระ บินไปสู่ทิศทางนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนี้ก็เป็นผู้ไม่มีความข้องเกี่ยว ไม่มีความอาลัยเลย ย่อมหลีกไป เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงตรัสว่า "ย่อมถือเอาไปได้ทีเดียวแล้วหลีกไป" บทว่า อริเยน คือ อันไม่มีโทษ บทว่า อชฺฌตฺตํ คือ ในอัตภาพของตน บทว่า อนวชฺชสุขํ คือ สุขที่ไม่มีโทษ ၂၉၅. သော စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာတိ သော ဣမိနာ အရိယေန သီလက္ခန္ဓေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု စက္ခုဝိညာဏေန ရူပံ ပဿိတွာတိ အတ္ထော. သေသပဒေသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. အဗျာသေကသုခန္တိ ကိလေသေဟိ [Pg.118] အနဝသိတ္တသုခံ, အဝိကိဏ္ဏသုခန္တိပိ ဝုတ္တံ. ဣန္ဒြိယသံဝရသုခဉှိ ဒိဋ္ဌာဒီသု ဒိဋ္ဌမတ္တာဒိဝသေန ပဝတ္တတာယ အဝိကိဏ္ဏံ ဟောတိ. သော အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေတိ သော မနစ္ဆဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယာနံ သံဝရေန သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဣမေသု အဘိက္ကန္တပဋိက္ကန္တာဒီသု သတ္တသု ဌာနေသု သတိသမ္ပဇညဝသေန သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တမေဝ. ๒๙๕. บทว่า โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา มีความว่า ภิกษุนั้นผู้สมบูรณ์ด้วยกองศีลอันเป็นอริยะนี้ เห็นรูปด้วยจักษุวิญญาณ ในบทที่เหลือ คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นทั้งหมดท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า อพฺยาเสกสุขํ คือ สุขที่กิเลสไม่รดริน, ท่านกล่าวว่า สุขที่ไม่ระคนกัน ก็มี จริงอยู่ สุขเกิดแต่อินทรียสังวรย่อมไม่ระคนกัน เพราะเป็นไปโดยอาการเพียงแค่เห็นเป็นต้นในอารมณ์มีรูปเป็นต้น บทว่า โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต คือ ภิกษุนั้นผู้สมบูรณ์ด้วยความสำรวมอินทรีย์มีใจเป็นที่ ๖ ย่อมเป็นผู้ทำสัมปชัญญะด้วยอำนาจสติสัมปชัญญะในฐานะ ๗ ประการเหล่านี้ คือ ในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ เป็นต้น ในฐานะเหล่านั้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว ၂၉၆. သော ဣမိနာ စာတိအာဒိနာ ကိံ ဒဿေတိ? အရညဝါသဿ ပစ္စယသမ္ပတ္တိံ ဒဿေတိ. ယဿ ဟိ ဣမေ စတ္တာရော ပစ္စယာ နတ္ထိ, တဿ အရညဝါသော န ဣဇ္ဈတိ, တိရစ္ဆာနဂတေဟိ ဝါ ဝနစရကေဟိ ဝါ သဒ္ဓိံ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ, အရညေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ, ‘‘ကိံ ဧဝရူပဿ ပါပဘိက္ခုနော အရညဝါသေနာ’’တိ ဘေရဝသဒ္ဒံ သာဝေန္တိ, ဟတ္ထေဟိ သီသံ ပဟရိတွာ ပလာယနာကာရံ ကရောန္တိ. ‘‘အသုကော ဘိက္ခု အရညံ ပဝိသိတွာ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ပါပကမ္မံ အကာသီ’’တိ အယသော ပတ္ထရတိ. ယဿ ပနေတေ စတ္တာရော ပစ္စယာ အတ္ထိ, တဿ အရညဝါသော ဣဇ္ဈတိ, သော ဟိ အတ္တနော သီလံ ပစ္စဝေက္ခန္တော ကိဉ္စိ ကာဠကံ ဝါ တိလကံ ဝါ အပဿန္တော ပီတိံ ဥပ္ပာဒေတွာ တံ ခယတော ဝယတော သမ္မသန္တော အရိယဘူမိံ ဩက္ကမတိ, အရညေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ အတ္တမနာ ဝဏ္ဏံ ဘာသန္တိ, ဣတိဿ ဥဒကေ ပက္ခိတ္တတေလဗိန္ဒု ဝိယ ယသော ဝိတ္ထာရိကော ဟောတိ. ๒๙๖. ด้วยบทมีอาทิว่า โส อิมินา จ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งปัจจัยของผู้อยู่ป่า จริงอยู่ ภิกษุใดไม่มีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมไม่สำเร็จ ย่อมถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับสัตว์เดรัจฉานหรือพรานป่า เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่า ย่อมเปล่งเสียงน่าสะพรึงกลัวว่า "จะมีประโยชน์อะไรด้วยการอยู่ป่าของภิกษุชั่วเช่นนี้" ดังนี้ เอามือทุบศีรษะ ทำอาการให้หนีไป ชื่อเสียงที่ไม่ดีงามย่อมขจรไปว่า "ภิกษุชื่อโน้น เข้าไปสู่ป่าแล้ว ได้ทำบาปกรรมชื่อนี้และชื่อนี้" ส่วนภิกษุใดมีปัจจัย ๔ ประการเหล่านี้ การอยู่ป่าของภิกษุนั้นย่อมสำเร็จ จริงอยู่ ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณาศีลของตน ไม่เห็นความด่างพร้อยหรือจุดด่างอะไรเลย ก็ยังปีติให้เกิดขึ้นแล้ว พิจารณาเห็นปีตินั้นโดยความสิ้นไปเสื่อมไป ย่อมก้าวลงสู่ภูมิแห่งพระอริยะ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่าย่อมมีใจยินดี กล่าวสรรเสริญคุณ ด้วยเหตุนั้น เกียรติคุณของภิกษุนั้นย่อมแผ่ขจรไปดุจหยาดน้ำมันที่หยดลงในน้ำ တတ္ထ ဝိဝိတ္တန္တိ သုညံ အပ္ပသဒ္ဒံ, အပ္ပနိဂ္ဃောသန္တိ အတ္ထော. ဧတဒေဝ ဟိ သန္ဓာယ ဝိဘင်္ဂေ, ‘‘ဝိဝိတ္တန္တိ သန္တိကေ စေပိ သေနာသနံ ဟောတိ, တဉ္စ အနာကိဏ္ဏံ ဂဟဋ္ဌေဟိ ပဗ္ဗဇိတေဟိ, တေန တံ ဝိဝိတ္တ’’န္တိ (ဝိဘ. ၅၂၆) ဝုတ္တံ. သေတိ စေဝ အာသတိ စ ဧတ္ထာတိ သေနာသနံ, မဉ္စပီဌာဒီနမေတံ အဓိဝစနံ. တေနာဟ – ‘‘သေနာသနန္တိ မဉ္စောပိ သေနာသနံ, ပီဌမ္ပိ ဘိသိပိ ဗိမ္ဗောဟနမ္ပိ, ဝိဟာရောပိ အဍ္ဎယောဂေါပိ, ပါသာဒေါပိ, ဟမ္မိယမ္ပိ, ဂုဟာပိ, အဋ္ဋောပိ, မာဠောပိ, လေဏမ္ပိ, ဝေဠုဂုမ္ဗောပိ, ရုက္ခမူလမ္ပိ, မဏ္ဍပေါပိ သေနာသနံ, ယတ္ထ ဝါ ပန ဘိက္ခူ ပဋိက္ကမန္တိ, သဗ္ဗမေတံ သေနာသန’’န္တိ. အပိစ ‘‘ဝိဟာရော အဍ္ဎယောဂေါ ပါသာဒေါ ဟမ္မိယံ ဂုဟာ’’တိ ဣဒံ ဝိဟာရသေနာသနံ နာမ. ‘‘မဉ္စော ပီဌံ, ဘိသိ ဗိမ္ဗောဟန’’န္တိ ဣဒံ မဉ္စပီဌသေနာသနံ နာမ. ‘‘စိမိလိကာ, စမ္မခဏ္ဍော, တိဏသန္ထာရော, ပဏ္ဏသန္ထာရော’’တိ ဣဒံ သန္ထတသေနာသနံ နာမ. ‘‘ယတ္ထ [Pg.119] ဝါ ပန ဘိက္ခူ ပဋိက္ကမန္တီ’’တိ ဣဒံ ဩကာသသေနာသနံ နာမာတိ ဧဝံ စတုဗ္ဗိဓံ သေနာသနံ ဟောတိ, တံ သဗ္ဗမ္ပိ သေနာသနဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတမေဝ. ဣမဿ ပန သကုဏသဒိသဿ စာတုဒ္ဒိသဿ ဘိက္ခုနော အနုစ္ဆဝိကံ ဒဿေန္တော အရညံ ရုက္ခမူလန္တိအာဒိမာဟ. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิวิตฺตํ มีความว่า สงัด คือมีเสียงน้อย ไม่มีเสียงกึกก้อง จริงอยู่ ท่านหมายเอาความสงัดนั้นนั่นแหละ จึงกล่าวไว้ในคัมภีร์วิภังค์ว่า "บทว่า วิวิตฺตํ คือ แม้เสนาสนะจะตั้งอยู่ใกล้ แต่เสนาสนะนั้นไม่คลุกคลีด้วยคฤหัสถ์และบรรพชิต เพราะเหตุนั้น เสนาสนะนั้นจึงชื่อว่าสงัด" สัตว์ทั้งหลายย่อมนอนและย่อมนั่งในที่นั้น เหตุนั้น ที่นั้นชื่อว่าเสนาสนะ คำว่าเสนาสนะนี้เป็นชื่อเรียกเตียง ตั่ง เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "บทว่า เสนาสนํ คือ แม้เตียงก็เป็นเสนาสนะ แม้ตั่ง แม้ฟูก แม้หมอน แม้วิหาร แม้เรือนมุงแถบเดียว แม้ปราสาท แม้เรือนโล้น แม้ถ้ำ แม้หอฉัน แม้ศาลา แม้ซุ้ม แม้กอไผ่ แม้โคนต้นไม้ แม้มณฑป ก็เป็นเสนาสนะ หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายอาศัยอยู่ ทั้งหมดนั้นเรียกว่าเสนาสนะ" อีกอย่างหนึ่ง "วิหาร เรือนมุงแถบเดียว ปราสาท เรือนโล้น ถ้ำ" นี้ชื่อว่าวิหารเสนาสนะ "เตียง ตั่ง ฟูก หมอน" นี้ชื่อว่ามัญจปีฐเสนาสนะ "เครื่องปูพื้นดิน แผ่นหนัง เครื่องลาดหญ้า เครื่องลาดใบไม้" นี้ชื่อว่าสันถตเสนาสนะ "หรือที่ใดก็ตามที่ภิกษุทั้งหลายอาศัยอยู่" นี้ชื่อว่าโอกาสเสนาสนะ ด้วยประการฉะนี้ เสนาสนะจึงมี ๔ ประเภท เสนาสนะทั้งหมดนั้นย่อมเป็นอันถือเอาแล้วด้วยคำว่าเสนาสนะนั่นเทียว แต่เมื่อจะทรงแสดงเสนาสนะที่สมควรแก่ภิกษุนี้ผู้เปรียบดังนก ผู้ไปได้ในสี่ทิศ จึงตรัสคำมีอาทิว่า อรญฺญํ รุกฺขมูลํ (ป่า โคนไม้) တတ္ထ အရညန္တိ ‘‘နိက္ခမိတွာ ဗဟိ ဣန္ဒခီလာ, သဗ္ဗမေတံ အရည’’န္တိ ဣဒံ ဘိက္ခုနီနံ ဝသေန အာဂတံ အရညံ. ‘‘အာရညကံ နာမ သေနာသနံ ပဉ္စဓနုသတိကံ ပစ္ဆိမ’’န္တိ (ပါရာ. ၆၅၄) ဣဒံ ပန ဣမဿ ဘိက္ခုနော အနုရူပံ, တဿ လက္ခဏံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဓုတင်္ဂနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တံ. ရုက္ခမူလန္တိ ယံကိဉ္စိ သန္ဒစ္ဆာယံ ဝိဝိတ္တံ ရက္ခမူလံ. ပဗ္ဗတန္တိ သေလံ. တတ္ထ ဟိ ဥဒကသောဏ္ဍီသု ဥဒကကိစ္စံ ကတွာ သီတာယ ရုက္ခစ္ဆာယာယ နိသိန္နဿ နာနာဒိသာသု ခါယမာနာသု သီတေန ဝါတေန ဝီဇိယမာနဿ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ. ကန္ဒရန္တိ ကံ ဝုစ္စတိ ဥဒကံ, တေန ဒါရိတံ, ဥဒကေန ဘိန္နံ ပဗ္ဗတပ္ပဒေသံ, ယံ နဒီတုမ္ဗန္တိပိ နဒီကုဉ္ဇန္တိပိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ဟိ ရဇတပဋ္ဋသဒိသာ ဝါလိကာ ဟောန္တိ, မတ္ထကေ မဏိဝိတာနံ ဝိယ ဝနဂဟနံ, မဏိက္ခန္ဓသဒိသံ ဥဒကံ သန္ဒတိ. ဧဝရူပံ ကန္ဒရံ ဩရုယှ ပါနီယံ ပိဝိတွာ ဂတ္တာနိ သီတာနိ ကတွာ ဝါလိကံ ဥဿာပေတွာ ပံသုကူလစီဝရံ ပညာပေတွာ နိသိန္နဿ သမဏဓမ္မံ ကရောတော စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ. ဂိရိဂုဟန္တိ ဒွိန္နံ ပဗ္ဗတာနံ အန္တရာ, ဧကသ္မိံယေဝ ဝါ ဥမင်္ဂသဒိသံ မဟာဝိဝရံ. သုသာနလက္ခဏံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. ဝနပတ္ထန္တိ အတိက္ကမိတွာ မနုဿာနံ ဥပစာရဋ္ဌာနံ, ယတ္ထ န ကသန္တိ န ဝပန္တိ. တေနေဝါဟ – ‘‘ဝနပတ္ထန္တိ ဒူရာနမေတံ သေနာသနာနံ အဓိဝစန’’န္တိအာဒိ (ဝိဘ. ၅၃၁). အဗ္ဘောကာသန္တိ အစ္ဆန္နံ, အာကင်္ခမာနော ပနေတ္ထ စီဝရကုဋိံ ကတွာ ဝသတိ. ပလာလပုဉ္ဇန္တိ ပလာလရာသိံ. မဟာပလာလပုဉ္ဇတော ဟိ ပလာလံ နိက္ကဍ္ဎိတွာ ပဗ္ဘာရလေဏသဒိသေ အာလယေ ကရောန္တိ, ဂစ္ဆဂုမ္ဗာဒီနမ္ပိ ဥပရိ ပလာလံ ပက္ခိပိတွာ ဟေဋ္ဌာ နိသိန္နာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တိ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ในบรรดาบทเหล่านั้น บทว่า อรญฺญํ (ป่า) ได้แก่ ป่าที่มาในนัยของภิกษุณีทั้งหลายว่า "เมื่อออกจากธรณีประตูไปภายนอก ที่ทั้งหมดนั้นชื่อว่าป่า" ส่วนคำว่า "เสนาสนะชื่อว่าอารัญญิกะ (เสนาสนะป่า) มีระยะทางอย่างน้อย ๕๐๐ ชั่วธนู" นี้ เป็นป่าที่สมควรแก่ภิกษุรูปนี้ ลักษณะของเสนาสนะนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในธุดงคนิเทศ คัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า รุกฺขมูลํ (โคนไม้) ได้แก่ โคนไม้ใดๆ ก็ตามที่มีเงาทึบและสงัด บทว่า ปพฺพตํ (ภูเขา) ได้แก่ ภูเขาหิน จริงอยู่ เมื่อภิกษุทำกิจเกี่ยวกับน้ำในบ่อน้ำ ณ ภูเขาหินนั้นแล้ว นั่งอยู่ที่ร่มไม้อันเย็นสบาย เมื่อทิศต่างๆ ปรากฏอยู่ ถูกลมเย็นพัดอยู่ จิตย่อมเป็นเอกัคคตา บทว่า กนฺทรํ (ซอกเขา) คือ น้ำเรียกว่า "กํ" สถานที่ที่ถูกน้ำนั้นกัดเซาะ คือ บริเวณภูเขาที่ถูกน้ำทำให้แตกแยก ซึ่งบัณฑิตเรียกว่า ลำน้ำน้อยบ้าง คุ้งน้ำบ้าง จริงอยู่ ณ ที่นั้น มีหาดทรายคล้ายแผ่นเงิน เบื้องบนมีพงไม้อันหนาทึบประดุจเพดานแก้วมณี มีน้ำไหลประดุจแท่งแก้วมณี เมื่อภิกษุลงไปยังซอกเขาเช่นนี้ ดื่มน้ำทำร่างกายให้เย็นสบายแล้ว เกลี่ยทราย ปูผ้าบังสุกุลจีวรนั่งบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ จิตย่อมเป็นเอกัคคตา บทว่า คิริคุหํ (ถ้ำ) ได้แก่ ช่องระหว่างภูเขาสองลูก หรืออีกนัยหนึ่งคือ ช่องขนาดใหญ่คล้ายอุโมงค์ในภูเขาลูกเดียว ลักษณะของป่าช้า พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค บทว่า วนปตฺถํ (ป่าชัฏ) ได้แก่ สถานที่ที่ล่วงเลยถิ่นที่มนุษย์สัญจรไปมา ที่ซึ่งเขาไม่ไถไม่หว่านกัน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "คำว่า วนปตฺถํ นี้ เป็นชื่อของเสนาสนะที่อยู่ไกล" เป็นต้น บทว่า อพฺโภกาสํ (ที่แจ้ง) ได้แก่ สถานที่ที่ไม่มีเครื่องมุงบัง แต่ภิกษุผู้ประสงค์จะอยู่ ก็ทำกุฏิจีวรอยู่ในที่แจ้งนั้นได้ บทว่า ปลาลปุญฺชํ (ลอมฟาง) ได้แก่ กองฟาง จริงอยู่ ภิกษุทั้งหลายดึงฟางออกจากลอมฟางใหญ่แล้วทำที่อยู่ให้เหมือนถ้ำที่ลาดชัน หรือโปรยฟางไว้บนกอหญ้าหรือพุ่มไม้เป็นต้นแล้วนั่งบำเพ็ญสมณธรรมอยู่ข้างใต้ คำว่า ปลาลปุญฺชํ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงที่อยู่นั้น ပစ္ဆာဘတ္တန္တိ ဘတ္တဿ ပစ္ဆတော. ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တောတိ ပိဏ္ဍပါတပရိယေသနတော ပဋိက္ကန္တော. ပလ္လင်္ကန္တိ သမန္တတော ဦရုဗဒ္ဓါသနံ. အာဘုဇိတွာတိ ဗန္ဓိတွာ. ဥဇုံ ကာယံ ပဏိဓာယာတိ ဥပရိမံ သရီရံ ဥဇုကံ ဌပေတွာ အဋ္ဌာရသ [Pg.120] ပိဋ္ဌိကဏ္ဋကေ ကောဋိယာ ကောဋိံ ပဋိပါဒေတွာ. ဧဝဉှိ နိသိန္နဿ စမ္မမံသနဟာရူနိ န ပဏမန္တိ. အထဿ ယာ တေသံ ပဏမနပစ္စယာ ခဏေ ခဏေ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ, တာ န ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. တာသု အနုပ္ပဇ္ဇမာနာသု စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, ကမ္မဋ္ဌာနံ န ပရိပတတိ, ဝုဒ္ဓိံ ဖာတိံ ဥပဂစ္ဆတိ. ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာတိ ကမ္မဋ္ဌာနာဘိမုခံ သတိံ ဌပယိတွာ, မုခသမီပေ ဝါ ကတွာတိ အတ္ထော. တေနေဝ ဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တံ – ‘‘အယံ သတိ ဥပဋ္ဌိတာ ဟောတိ သူပဋ္ဌိတာ နာသိကဂ္ဂေ ဝါ မုခနိမိတ္တေ ဝါ, တေန ဝုစ္စတိ ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌပေတွာ’’တိ (ဝိဘ. ၅၃၇). အထ ဝါ ‘‘ပရီတိ ပရိဂ္ဂဟဋ္ဌော, မုခန္တိ နိယျာနတ္ထော, သတီတိ ဥပဋ္ဌာနတ္ထော, တေန ဝုစ္စတိ ပရိမုခံ သတိ’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၆၄) ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ ဝုတ္တနယေနပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တတြာယံ သင်္ခေပေါ ‘‘ပရိဂ္ဂဟိတနိယျာနသတိံ ကတွာ’’တိ. บทว่า ปจฺฉาภตฺตํ ได้แก่ ในเวลาภายหลังภัต บทว่า ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต ได้แก่ กลับจากการแสวงหาบิณฑบาต บทว่า ปลฺลงฺกํ ได้แก่ การนั่งขัดสมาธิโดยรอบ บทว่า อาภุชิตฺวา ได้แก่ คู้เข้ามาแล้ว บทว่า อุชุ กายํ ปณิธาย ได้แก่ ตั้งกายส่วนบนให้ตรง จัดกระดูกสันหลัง ๑๘ ท่อนให้จรดกันโดยปลายต่อปลาย จริงอยู่ เมื่อภิกษุนั่งอย่างนี้ หนัง เนื้อ และเอ็นทั้งหลายย่อมไม่หย่อนยาน เมื่อเป็นเช่นนั้น เวทนาใดๆ ที่พึงเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้นในขณะๆ เพราะความหย่อนยานของหนัง เนื้อ และเอ็นเหล่านั้นเป็นปัจจัย เวทนาเหล่านั้นย่อมไม่เกิดขึ้น เมื่อเวทนาเหล่านั้นไม่เกิดขึ้น จิตย่อมเป็นเอกัคคตา กรรมฐานย่อมไม่เสื่อม ย่อมถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ บทว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา มีความว่า ตั้งสติให้มีอารมณ์เฉพาะกรรมฐาน หรือทำสติไว้ที่ใกล้ปาก เพราะเหตุนั้น ในคัมภีร์วิภังค์จึงตรัสไว้ว่า "สตินี้เป็นสติที่เข้าไปตั้งมั่นแล้ว ตั้งมั่นดีแล้ว ที่ปลายจมูกหรือที่มุขนิมิต เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา" อีกนัยหนึ่ง พึงเห็นความหมายในบทนี้ตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคว่า "ศัพท์ว่า ปริ มีอรรถว่า กำหนดรอบ, ศัพท์ว่า มุขํ มีอรรถว่า เป็นทางออก, ศัพท์ว่า สติ มีอรรถว่า การตั้งมั่น, เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ปริมุขํ สตึ" ในคำนั้น มีความย่อดังนี้ว่า "ทำสติอันเป็นเครื่องกำหนดทางออก" အဘိဇ္ဈံ လောကေတိ ဧတ္ထ လုဇ္ဇနပလုဇ္ဇနဋ္ဌေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ လောကော, တသ္မာ ပဉ္စသု ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု ရာဂံ ပဟာယ ကာမစ္ဆန္ဒံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ဝိဂတာဘိဇ္ဈေနာတိ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ပဟီနတ္တာ ဝိဂတာဘိဇ္ဈေန, န စက္ခုဝိညာဏသဒိသေနာတိ အတ္ထော. အဘိဇ္ဈာယ စိတ္တံ ပရိသောဓေတီတိ အဘိဇ္ဈာတော စိတ္တံ ပရိမောစေတိ. ယထာ နံ သာ မုဉ္စတိ စေဝ, မုဉ္စိတွာ စ န ပုန ဂဏှာတိ, ဧဝံ ကရောတီတိ အတ္ထော. ဗျာပါဒပဒေါသံ ပဟာယာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဗျာပဇ္ဇတိ ဣမိနာ စိတ္တံ ပူတိကမ္မာသာဒယော ဝိယ ပုရိမပကတိံ ပဇဟတီတိ ဗျာပါဒေါ. ဝိကာရာပတ္တိယာ ပဒုဿတိ, ပရံ ဝါ ပဒူသေတိ ဝိနာသေတီတိ ပဒေါသော. ဥဘယမေတံ ကောဓဿေဝါဓိဝစနံ. ထိနံ စိတ္တဂေလညံ. မိဒ္ဓံ စေတသိကဂေလညံ. ထိနဉ္စ မိဒ္ဓဉ္စ ထိနမိဒ္ဓံ. အာလောကသညီတိ ရတ္တိမ္ပိ ဒိဝါ ဒိဋ္ဌအာလောကသဉ္ဇာနနသမတ္ထတာယ ဝိဂတနီဝရဏာယ ပရိသုဒ္ဓါယ သညာယ သမန္နာဂတော. သတော သမ္ပဇာနောတိ သတိယာ စ ဉာဏေန စ သမန္နာဂတော. ဣဒံ ဥဘယံ အာလောကသညာယ ဥပကာရတ္တာ ဝုတ္တံ. ဥဒ္ဓစ္စဉ္စ ကုက္ကုစ္စဉ္စ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ. တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆောတိ ဝိစိကိစ္ဆံ တရိတွာ အတိက္ကမိတွာ ဌိတော. ‘‘ကထမိဒံ ကထမိဒ’’န္တိ ဧဝံ နပ္ပဝတ္တတီတိ အကထံကထီ. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ အနဝဇ္ဇေသု ဓမ္မေသု. ‘‘ဣမေ နု ခေါ ကုသလာ, ကထမိမေ ကုသလာ’’တိ ဧဝံ န ဝိစိကိစ္ဆတိ န ကင်္ခတီတိ အတ္ထော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ, ဣမေသု ပန နီဝရဏေသု [Pg.121] ဝစနတ္ထလက္ခဏာဒိဘေဒတော ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. ในบทว่า อภิชฺฌํ โลเก นี้ อุปาทานขันธ์ ๕ ชื่อว่าโลก เพราะมีความหมายว่าย่อยยับและสลายไป เพราะฉะนั้น ความหมายในบทนี้คือ ละราคะในอุปาทานขันธ์ ๕ ข่มกามฉันทะไว้ บทว่า วิคตาภิชฺเฌน มีความว่า มีอภิชฌาไปปราศแล้ว เพราะละได้แล้วด้วยวิกขัมภนปหาน ไม่ใช่ (ด้วยจิต) ที่เป็นเช่นกับจักขุวิญญาณ บทว่า อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ คือ ย่อมชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอภิชฌา ความว่า ย่อมกระทำโดยประการที่ตัณหานั้นย่อมปล่อยจิตนั้นด้วย และเมื่อปล่อยแล้ว ย่อมไม่ยึดถืออีก แม้ในบทเป็นต้นว่า พฺยาปาทปโทสํ ปหาย ก็มีนัยนี้เช่นกัน ธรรมชาติใดย่อมทำจิตให้พินาศ คือทำให้จิตละทิ้งสภาวะเดิม เหมือนขนมกุมมาสที่บูดเน่าเป็นต้น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า พยาบาท ธรรมชาติใด ย่อมประทุษร้ายเพราะถึงความวิปริต หรือย่อมประทุษร้าย คือทำลายผู้อื่น ฉะนั้น ธรรมชาตินั้นชื่อว่า ปโทสะ ทั้งสองคำนี้เป็นชื่อของความโกรธนั่นเอง ความป่วยของจิต ชื่อว่า ถีนะ ความป่วยของเจตสิก ชื่อว่า มิทธะ ทั้งถีนะและมิทธะ รวมเรียกว่า ถีนมิทธะ บทว่า อาโลกสญฺญี คือ ผู้ประกอบด้วยสัญญาอันบริสุทธิ์ปราศจากนิวรณ์ เพราะสามารถกำหนดรู้แสงสว่างที่เห็นได้ทั้งในเวลากลางคืนและกลางวัน บทว่า สโต สมฺปชาโน คือ ผู้ประกอบพร้อมด้วยสติและญาณ ท่านกล่าวธรรมทั้งสองนี้ไว้เพราะเป็นอุปการะแก่อาโลกสัญญา ทั้งอุทธัจจะและกุกกุจจะ รวมเรียกว่า อุทธัจจกุกกุจจะ บทว่า ติณฺณวิจิกิจฺโฉ คือ ผู้ที่ยืนอยู่โดยข้ามและก้าวล่วงวิจิกิจฉาไปได้แล้ว ชื่อว่า อกถํกถี เพราะไม่เป็นไปอย่างนี้ว่า "นี้เป็นอย่างไร? นี้เป็นอย่างไร?" บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ คือ ในธรรมทั้งหลายที่ไม่มีโทษ ความว่า ย่อมไม่สงสัย ไม่เคลือบแคลงในธรรมเหล่านั้นว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศลหนอแล หรือธรรมเหล่านี้เป็นกุศลอย่างไร" นี้เป็นความย่อในอรรถกถานี้ ส่วนข้อความใดๆ ที่พึงกล่าวในนิวรณ์เหล่านี้โดยจำแนกตามวจนัตถะ ลักษณะ เป็นต้น ข้อความทั้งหมดนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ၂၉၇. ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏေတိ ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အနုပ္ပန္နာယ လောကိယလောကုတ္တရာယ ပညာယ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ န ဒေန္တိ, ဥပ္ပန္နာ အပိ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော ပဉ္စ ဝါ အဘိညာ ဥစ္ဆိန္ဒိတွာ ပါတေန္တိ; တသ္မာ ‘‘ပညာယ ဒုဗ္ဗလီကရဏာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. တထာဂတပဒံ ဣတိပီတိ ဣဒမ္ပိ တထာဂတဿ ဉာဏပဒံ ဉာဏဝဠဉ္ဇံ ဉာဏေန အက္ကန္တဋ္ဌာနန္တိ ဝုစ္စတိ. တထာဂတနိသေဝိတန္တိ တထာဂတဿ ဉာဏဖာသုကာယ နိဃံသိတဋ္ဌာနံ. တထာဂတာရဉ္ဇိတန္တိ တထာဂတဿ ဉာဏဒါဌာယ အာရဉ္ဇိတဋ္ဌာနံ. ๒๙๗. บทว่า "ปัญญาย ทุพพลีกรณา" (เป็นเครื่องทำปัญญาให้อ่อนกำลัง) ความว่า นิวรณ์ ๕ ประการเหล่านี้ เมื่อเกิดขึ้น ย่อมไม่เปิดโอกาสให้ปัญญาที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น แม้ปัญญาที่เกิดขึ้นแล้ว คือสมาบัติ ๘ หรืออภิญญา ๕ ก็ (ถูกนิวรณ์) ตัดขาดแล้วทำให้ตกไป เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า "เป็นเครื่องทำปัญญาให้อ่อนกำลัง" แม้บทว่า "ตถาคตปทํ" (รอยพระบาทของพระตถาคต) นี้ ก็เรียกว่าเป็นรอยพระบาทคือพระญาณของพระตถาคต เป็นทางดำเนินแห่งพระญาณ เป็นสถานที่อันพระตถาคตทรงเหยียบย่ำแล้วด้วยพระญาณ บทว่า "ตถาคตนิเสวิตํ" (อันพระตถาคตทรงซ่องเสพแล้ว) หมายถึง สถานที่อันพระตถาคตทรงขัดสีแล้วด้วยผาสุกคือพระญาณ บทว่า "ตถาคตารัญชิตํ" (อันพระตถาคตทรงกำจัดแล้ว) หมายถึง สถานที่อันพระตถาคตทรงขจัดแล้วด้วยเขี้ยวคือพระญาณ ၂၉၉. ယထာဘူတံ ပဇာနာတီတိ ယထာသဘာဝံ ပဇာနာတိ. နတွေဝ တာဝ အရိယသာဝကော နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတီတိ ဣမာ ဈာနာဘိညာ ဗာဟိရကေဟိပိ သာဓာရဏာတိ န တာဝ နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတိ. မဂ္ဂက္ခဏေပိ အပရိယောသိတကိစ္စတာယ န တာဝ နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတိ. အပိစ ခေါ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ အပိစ ခေါ ပန မဂ္ဂက္ခဏေ မဟာဟတ္ထိံ ပဿန္တော နာဂဝနိကော ဝိယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါတိ ဣမိနာ အာကာရေန တီသု ရတနေသု နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ. နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတီတိ ဧဝံ မဂ္ဂက္ခဏေ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆန္တော အရဟတ္တဖလက္ခဏေ ပရိယောသိတသဗ္ဗကိစ္စတာယ သဗ္ဗာကာရေန တီသု ရတနေသု နိဋ္ဌံ ဂတော ဟောတိ. သေသံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ๒๙๙. บทว่า "ยถาภูตํ ปชานาติ" (ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริง) คือ ย่อมรู้ชัดตามสภาวะ บทว่า "น เตฺวว ตาว อริยสาวโก นิฏฺฐํ คโต โหติ" (อริยสาวกยังไม่ถึงความตกลงใจโดยแท้จริงก่อน) ความว่า เพราะฌานและอภิญญาเหล่านี้เป็นของสาธารณะแม้แก่พวกนอกศาสนา ฉะนั้น ท่านจึงยังไม่ถึงความตกลงใจ แม้ในมรรคขณะ เพราะกิจยังทำไม่เสร็จ ท่านจึงยังไม่ถึงความตกลงใจ บทว่า "อถ โข นิฏฺฐํ คจฺฉติ" (แต่ว่าย่อมถึงความตกลงใจ) ความว่า แต่โดยที่แท้ ในมรรคขณะ ท่านย่อมถึงความตกลงใจในรัตนะ ๓ ด้วยอาการอย่างนี้ว่า "พระผู้มีพระภาคเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" เป็นต้น เหมือนพรานป่าผู้เที่ยวไปในป่าช้างเห็นช้างใหญ่ บทว่า "นิฏฺฐํ คโต โหติ" (เป็นผู้ถึงความตกลงใจแล้ว) ความว่า เมื่อถึงความตกลงใจในมรรคขณะอย่างนี้แล้ว ในอรหัตตผลขณะ เพราะกิจทั้งปวงสำเร็จแล้ว ท่านจึงเป็นผู้ถึงความตกลงใจในรัตนะ ๓ โดยอาการทั้งปวง บทที่เหลือมีความหมายตื้นทั้งนั้น ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย စူဠဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาจูฬหัตถิปโทปมสูตร จบ ၈. မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถามหาหัตถิปโทปมสูตร ၃၀၀. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တံ. တတ္ထ ဇင်္ဂလာနန္တိ ပထဝီတလစာရီနံ. ပါဏာနန္တိ သပါဒကပါဏာနံ. ပဒဇာတာနီတိ ပဒါနိ. သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဩဓာနံ ပက္ခေပံ ဂစ္ဆန္တိ. အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ သေဋ္ဌံ အက္ခာယတိ. ယဒိဒံ မဟန္တတ္တေနာတိ မဟန္တဘာဝေန အဂ္ဂံ အက္ခာယတိ, န ဂုဏဝသေနာတိ အတ္ထော. ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာတိ ယေ ကေစိ လောကိယာ [Pg.122] ဝါ လောကုတ္တရာ ဝါ ကုသလာ ဓမ္မာ. သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဧတ္ထ စတုဗ္ဗိဓော သင်္ဂဟော – သဇာတိသင်္ဂဟော, သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော, ကိရိယသင်္ဂဟော, ဂဏနသင်္ဂဟောတိ. တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗေ ခတ္တိယာ အာဂစ္ဆန္တု သဗ္ဗေ ဗြာဟ္မဏာ’’တိ ဧဝံ သမာနဇာတိဝသေန သင်္ဂဟော သဇာတိသင်္ဂဟော နာမ. ‘‘သဗ္ဗေ ကောသလကာ သဗ္ဗေ မာဂဓကာ’’တိ ဧဝံ သဉ္ဇာတိဒေသဝသေန သင်္ဂဟော သဉ္ဇာတိသင်္ဂဟော နာမ. ‘‘သဗ္ဗေ ရထိကာ သဗ္ဗေ ဓနုဂ္ဂဟာ’’တိ ဧဝံ ကိရိယဝသေန သင်္ဂဟော ကိရိယသင်္ဂဟော နာမ. ‘‘စက္ခာယတနံ ကတမက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတီတိ? စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတိ. ဟဉ္စိ စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတိ, တေန ဝတ ရေ ဝတ္တဗ္ဗေ စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတ’’န္တိ (ကထာ. ၄၇၁), အယံ ဂဏနသင်္ဂဟော နာမ. ဣမသ္မိမ္ပိ ဌာနေ အယမေဝ အဓိပ္ပေတော. ๓๐๐. พระสูตรมีคำขึ้นต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" ชื่อว่ามหาหัตถิปโทปมสูตร ในพระสูตรนั้น บทว่า "ชังคลานํ" ได้แก่ สัตว์ที่เที่ยวไปบนพื้นดิน บทว่า "ปาณานํ" ได้แก่ สัตว์มีเท้า บทว่า "ปทชาตานิ" ได้แก่ รอยเท้าทั้งหลาย บทว่า "สโมธานํ คจฺฉนฺติ" คือ ย่อมถึงการรวมลง การนับเข้า บทว่า "อคฺคมกฺขายติ" คือ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศ บทว่า "ยทิทํ มหนฺตตฺเตน" คือ ท่านกล่าวว่าเป็นเลิศโดยความเป็นของใหญ่ ความหมายคือ มิใช่โดยอำนาจคุณ บทว่า "เย เกจิ กุสลา ธมฺมา" คือ กุศลธรรมทั้งหลายที่เป็นโลกิยะหรือโลกุตตระอย่างใดอย่างหนึ่ง ในบทว่า "สงฺคหํ คจฺฉนฺติ" นี้ การสงเคราะห์มี ๔ อย่าง คือ สชาติสังคหะ สัญชาติสังคหะ กิริยสังคหะ และคณนสังคหะ ใน ๔ อย่างนั้น การสงเคราะห์โดยความเป็นผู้มีชาติเสมอกันอย่างนี้ว่า "ขอเชิญกษัตริย์ทั้งปวงจงมา ขอเชิญพราหมณ์ทั้งปวงจงมา" ชื่อว่า สชาติสังคหะ การสงเคราะห์โดยอำนาจประเทศที่เกิดเสมอกันอย่างนี้ว่า "ขอเชิญชาวโกศลทั้งปวงจงมา ขอเชิญชาวมคธทั้งปวงจงมา" ชื่อว่า สัญชาติสังคหะ การสงเคราะห์โดยอำนาจการกระทำอย่างนี้ว่า "ขอเชิญพลรถทั้งปวงจงมา ขอเชิญพลธนูทั้งปวงจงมา" ชื่อว่า กิริยสังคหะ ข้อความว่า "จักขายตนะนับเข้าในขันธ์ไหน? จักขายตนะนับเข้าในรูปขันธ์ ถ้าจักขายตนะนับเข้าในรูปขันธ์ ท่านพึงกล่าวว่า จักขายตนะสงเคราะห์เข้าด้วยรูปขันธ์" นี้ชื่อว่า คณนสังคหะ แม้ในที่นี้ ก็ประสงค์เอาคณนสังคหะนี้เท่านั้น နနု စ ‘‘စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ကတိ ကုသလာ ကတိ အကုသလာ ကတိ အဗျာကတာတိ ပဉှဿ ဝိဿဇ္ဇနေ သမုဒယသစ္စံ အကုသလံ, မဂ္ဂသစ္စံ ကုသလံ, နိရောဓသစ္စံ အဗျာကတံ, ဒုက္ခသစ္စံ သိယာ ကုသလံ, သိယာ အကုသလံ, သိယာ အဗျာကတ’’န္တိ (ဝိဘ. ၂၁၆-၂၁၇) အာဂတတ္တာ စတုဘူမကမ္ပိ ကုသလံ ဒိယဍ္ဎမေဝ သစ္စံ ဘဇတိ. အထ ကသ္မာ မဟာထေရော စတူသု အရိယသစ္စေသု ဂဏနံ ဂစ္ဆတီတိ အာဟာတိ? သစ္စာနံ အန္တောဂဓတ္တာ. ယထာ ဟိ ‘‘သာဓိကမိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ဒိယဍ္ဎသိက္ခာပဒသတံ အနွဒ္ဓမာသံ ဥဒ္ဒေသံ အာဂစ္ဆတိ, ယတ္ထ အတ္တကာမာ ကုလပုတ္တာ သိက္ခန္တိ. တိဿော ဣမာ, ဘိက္ခဝေ, သိက္ခာ အဓိသီလသိက္ခာ အဓိစိတ္တသိက္ခာ အဓိပညာသိက္ခာ’’တိ (အ. နိ. ၃.၈၈) ဧတ္ထ သာဓိကမိဒံ ဒိယဍ္ဎသိက္ခာပဒသတံ ဧကာ အဓိသီလသိက္ခာဝ ဟောတိ, တံ သိက္ခန္တောပိ တိဿော သိက္ခာ သိက္ခတီတိ ဒဿိတော, သိက္ခာနံ အန္တောဂဓတ္တာ. ယထာ စ ဧကဿ ဟတ္ထိပဒဿ စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ဧကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ ဩတိဏ္ဏာနိပိ ဒွီသု တီသု စတူသု ကောဋ္ဌာသေသု ဩတိဏ္ဏာနိပိ သိင်္ဂါလသသမိဂါဒီနံ ပါဒါနိ ဟတ္ထိပဒေ သမောဓာနံ ဂတာနေဝ ဟောန္တိ. ဟတ္ထိပဒတော အမုစ္စိတွာ တဿေဝ အန္တောဂဓတ္တာ. ဧဝမေဝ ဧကသ္မိမ္ပိ ဒွီသုပိ တီသုပိ စတူသုပိ သစ္စေသု ဂဏနံ ဂတာ ဓမ္မာ စတူသု သစ္စေသု ဂဏနံ ဂတာဝ ဟောန္တိ; သစ္စာနံ အန္တောဂဓတ္တာတိ ဒိယဍ္ဎသစ္စဂဏနံ ဂတေပိ ကုသလဓမ္မေ ‘‘သဗ္ဗေ တေ စတူသု အရိယသစ္စေသု သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဒုက္ခေ အရိယသစ္စေ’’တိအာဒီသု ဥဒ္ဒေသပဒေသု စေဝ ဇာတိပိ ဒုက္ခာတိအာဒီသု နိဒ္ဒေသပဒေသု စ ယံ [Pg.123] ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တမေဝ. ကေဝလံ ပနေတ္ထ ဒေသနာနုက္ကမောဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ก็ในคำวิสัชนาปัญหาว่า "ในอริยสัจ ๔ ข้อไหนเป็นกุศล ข้อไหนเป็นอกุศล ข้อไหนเป็นอัพยากฤต" มีมาว่า "สมุทัยสัจเป็นอกุศล มรรคสัจเป็นกุศล นิโรธสัจเป็นอัพยากฤต ทุกขสัจเป็นกุศลบ้าง เป็นอกุศลบ้าง เป็นอัพยากฤตบ้าง" เพราะเหตุที่มีมาอย่างนี้ กุศลแม้ที่เป็นจตุภูมิจึงจัดเข้าในสัจจะเพียงหนึ่งสัจจะครึ่งเท่านั้น ถ้าเช่นนั้น เหตุไรพระมหาเถระจึงกล่าวว่า "นับเข้าในอริยสัจ ๔"? (ตอบว่า) เพราะนับเนื่องอยู่ในสัจจะทั้งหลาย เปรียบเหมือนในพระบาลีว่า "ภิกษุทั้งหลาย สิกขาบท ๑๕๐ ถ้วนนี้ ย่อมมาสู่อุเทศทุกกึ่งเดือน ที่ซึ่งกุลบุตรผู้ใคร่ประโยชน์ศึกษาอยู่ ภิกษุทั้งหลาย สิกขา ๓ ประการนี้คือ อธิสีลสิกขา อธิจิตตสิกขา อธิปัญญาสิกขา" ในพระบาลีนั้น สิกขาบท ๑๕๐ ถ้วนนี้เป็นเพียงอธิสีลสิกขาอย่างเดียวเท่านั้น แต่ทรงแสดงว่า แม้ผู้ศึกษาสิกขาบทนั้น ก็ชื่อว่าศึกษาสิกขา ๓ เพราะนับเนื่องอยู่ในสิกขาทั้งหลาย และเปรียบเหมือนรอยเท้าของสัตว์มีสุนัขจิ้งจอก กระต่าย และเนื้อ เป็นต้น ซึ่งเหยียบลงในส่วนเดียว สองส่วน สามส่วน หรือสี่ส่วน ในบรรดาสี่ส่วนของรอยเท้าช้างรอยหนึ่ง ย่อมชื่อว่ารวมลงในรอยเท้าช้างนั่นเอง เพราะไม่พ้นไปจากรอยเท้าช้าง นับเนื่องอยู่ในรอยเท้าช้างนั้นเอง ฉันใดก็ฉันนั้น ธรรมทั้งหลายที่นับเข้าในสัจจะเดียวบ้าง สองสัจจะบ้าง สามสัจจะบ้าง สี่สัจจะบ้าง ย่อมชื่อว่านับเข้าในสัจจะ ๔ นั่นเอง เพราะนับเนื่องอยู่ในสัจจะทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น แม้กุศลธรรมจะนับเข้าในสัจจะเพียงหนึ่งสัจจะครึ่ง ท่านก็กล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดสงเคราะห์เข้าในอริยสัจ ๔" คำใดที่พึงกล่าวในอุเทสบททั้งหลายมี "ทุกฺเข อริยสจฺเจ" เป็นต้น และในนิทเทสบททั้งหลายมี "ชาติปิ ทุกฺขา" เป็นต้น คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคทั้งสิ้น ในที่นี้ พึงทราบเพียงลำดับแห่งเทศนาเท่านั้น ၃၀၁. ယထာ ဟိ ဆေကော ဝိလီဝကာရော သုဇာတံ ဝေဠုံ လဘိတွာ စတုဓာ ဆေတွာ တတော တယော ကောဋ္ဌာသေ ဌပေတွာ ဧကံ ဂဏှိတွာ ပဉ္စဓာ ဘိန္ဒေယျ, တတောပိ စတ္တာရော ဌပေတွာ ဧကံ ဂဏှိတွာ ဖာလေန္တော ပဉ္စ ပေသိယော ကရေယျ, တတော စတဿော ဌပေတွာ ဧကံ ဂဏှိတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ ပိဋ္ဌိဘာဂန္တိ ဒွိဓာ ဖာလေတွာ ပိဋ္ဌိဘာဂံ ဌပေတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ အာဒါယ တတော သမုဂ္ဂဗီဇနိတာလဝဏ္ဋာဒိနာနပ္ပကာရံ ဝေဠုဝိကတိံ ကရေယျ, သော ပိဋ္ဌိဘာဂဉ္စ ဣတရာ စ စတဿော ပေသိယော ဣတရေ စ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဣတရေ စ တယော ကောဋ္ဌာသေ ကမ္မာယ န ဥပနေဿတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. ဧကပ္ပဟာရေန ပန ဥပနေတုံ န သက္ကာ, အနုပုဗ္ဗေန ဥပနေဿတိ. ဧဝမေဝ အယံ မဟာထေရောပိ ဝိလီဝကာရော သုဇာတံ ဝေဠုံ လဘိတွာ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဝိယ, ဣမံ မဟန္တံ သုတ္တန္တံ အာရဘိတွာ စတုအရိယသစ္စဝသေန မာတိကံ ဌပေသိ. ဝိလီဝကာရဿ တယော ကောဋ္ဌာသေ ဌပေတွာ ဧကံ ဂဟေတွာ တဿ ပဉ္စဓာ ကရဏံ ဝိယ ထေရဿ တီဏိ အရိယသစ္စာနိ ဌပေတွာ ဧကံ ဒုက္ခသစ္စံ ဂဟေတွာ ဘာဇေန္တဿ ခန္ဓဝသေန ပဉ္စဓာ ကရဏံ. တတော ယထာ သော ဝိလီဝကာရော စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဌပေတွာ ဧကံ ဘာဂံ ဂဟေတွာ ပဉ္စဓာ ဖာလေသိ, ဧဝံ ထေရော စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓေ ဌပေတွာ ရူပက္ခန္ဓံ ဝိဘဇန္တော စတ္တာရိ စ မဟာဘူတာနိ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပန္တိ ပဉ္စဓာ အကာသိ. တတော ယထာ သော ဝိလီဝကာရော စတဿော ပေသိယော ဌပေတွာ ဧကံ ဂဟေတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ ပိဋ္ဌိဘာဂန္တိ ဒွိဓာ ဖာလေသိ, ဧဝံ ထေရော ဥပါဒါယ ရူပဉ္စ တိဿော စ ဓာတုယော ဌပေတွာ ဧကံ ပထဝီဓာတုံ ဝိဘဇန္တော အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝသေန ဒွိဓာ ဒဿေသိ. ယထာ သော ဝိလီဝကာရော ပိဋ္ဌိဘာဂံ ဌပေတွာ ကုစ္ဆိဘာဂံ အာဒါယ နာနပ္ပကာရံ ဝိလီဝဝိကတိံ အကာသိ, ဧဝံ ထေရော ဗာဟိရံ ပထဝီဓာတုံ ဌပေတွာ အဇ္ဈတ္တိကံ ပထဝီဓာတုံ ဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ကတမာ စာဝုသော, အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူတိအာဒိမာဟ. ๓๐๑. เปรียบเหมือนช่างจักสานผู้ฉลาด เมื่อได้ไม้ไผ่พันธุ์ดีมาแล้ว ตัดเป็น ๔ ท่อน จากนั้นเก็บ ๓ ท่อนไว้ เอามา ๑ ท่อน แล้วพึงผ่าเป็น ๕ ซีก แม้จาก ๕ ซีกนั้น ก็เก็บไว้ ๔ ซีก เอามา ๑ ซีก ผ่าออกทำเป็นตอก ๕ เส้น จากนั้นเก็บไว้ ๔ เส้น เอามา ๑ เส้น ผ่าออกเป็น ๒ ส่วน คือ ส่วนเนื้อในและส่วนผิว แล้วเก็บส่วนผิวไว้ เอาส่วนเนื้อในมาทำเครื่องจักสานไม้ไผ่ชนิดต่างๆ มีผอบ พัดใบตาล และพัดกลม เป็นต้น ช่างจักสานนั้นจะไม่นำส่วนผิว ตอกอีก ๔ เส้น ส่วนอีก ๔ ท่อน และส่วนอีก ๓ ท่อน มาใช้งานดังนี้ ไม่ควรกล่าว แต่ว่าไม่อาจนำมาใช้ได้ในคราวเดียว ย่อมนำมาใช้โดยลำดับ ฉันใดก็ฉันนั้น พระมหาเถระนี้ก็เหมือนกัน เปรียบเหมือนช่างจักสานได้ไม้ไผ่พันธุ์ดีมาแล้วทำเป็น ๔ ท่อนฉันใด ท่านปรารภพระสูตรที่ยาวนี้แล้ว ก็ได้ตั้งมาติกาไว้โดยอริยสัจ ๔ ฉันนั้น เปรียบเหมือนการที่ช่างจักสานเก็บ ๓ ท่อนไว้ เอามา ๑ ท่อน แล้วทำเป็น ๕ ซีก ฉันใด การที่พระเถระเก็บอริยสัจ ๓ ไว้ เอาทุกขสัจ ๑ มาจำแนก ทำเป็น ๕ อย่างโดยความเป็นขันธ์ ก็ฉันนั้น จากนั้น เหมือนอย่างที่ช่างจักสานนั้นเก็บ ๔ ท่อนไว้ เอามา ๑ ส่วน แล้วผ่าเป็น ๕ ซีก ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น เมื่อจะจำแนกรูปขันธ์ ก็เก็บอรูปขันธ์ ๔ ไว้ แล้วได้ทำเป็น ๕ อย่าง คือ มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ จากนั้น เหมือนอย่างที่ช่างจักสานนั้นเก็บตอก ๔ เส้นไว้ เอามา ๑ เส้น แล้วผ่าเป็น ๒ ส่วน คือ ส่วนเนื้อในและส่วนผิว ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น เมื่อจะจำแนกปฐวีธาตุ ก็เก็บอุปาทายรูปและธาตุอีก ๓ ไว้ แล้วได้แสดงเป็น ๒ อย่างโดยความเป็นอัชฌัตติกะและพาหิระ เหมือนอย่างที่ช่างจักสานนั้นเก็บส่วนผิวไว้ เอาส่วนเนื้อในมาทำเครื่องจักสานชนิดต่างๆ ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น เมื่อจะแสดงโดยจำแนกอัชฌัตติกปฐวีธาตุด้วยอาการ ๒๐ ก็เก็บพาหิรปฐวีธาตุไว้ แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนอาวุโส ก็อัชฌัตติกปฐวีธาตุเป็นไฉน' ယထာ ပန ဝိလီဝကာရော ပိဋ္ဌိဘာဂဉ္စ ဣတရာ စ စတ္တဿော ပေသိယော ဣတရေ စ စတ္တာရော ကောဋ္ဌာသေ ဣတရေ စ တယော ကောဋ္ဌာသေ အနုပုဗ္ဗေန [Pg.124] ကမ္မာယ ဥပနေဿတိ, န ဟိ သက္ကာ ဧကပ္ပဟာရေန ဥပနေတုံ, ဧဝံ ထေရောပိ ဗာဟိရဉ္စ ပထဝီဓာတုံ ဣတရာ စ တိဿော ဓာတုယော ဥပါဒါရူပဉ္စ ဣတရေ စ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓေ ဣတရာနိ စ တီဏိ အရိယသစ္စာနိ အနုပုဗ္ဗေန ဝိဘဇိတွာ ဒဿေဿတိ, န ဟိ သက္ကာ ဧကပ္ပဟာရေန ဒဿေတုံ. အပိစ ရာဇပုတ္တူပမာယပိ အယံ ကမော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော – ก็เหมือนอย่างที่ช่างจักสานย่อมนำส่วนผิว ตอกอีก ๔ เส้น ส่วนอีก ๔ ท่อน และส่วนอีก ๓ ท่อน มาใช้งานโดยลำดับ เพราะไม่อาจนำมาใช้ได้ในคราวเดียว ฉันใด พระเถระก็ฉันนั้น จักทรงแสดงโดยจำแนกพาหิรปฐวีธาตุ ธาตุอีก ๓ อุปาทายรูป อรูปขันธ์อีก ๔ และอริยสัจอีก ๓ โดยลำดับ เพราะไม่อาจแสดงได้ในคราวเดียว อนึ่ง พึงทำลำดับนี้ให้แจ่มแจ้งแม้ด้วยราชบุตรอุปมา ဧကော ကိရ မဟာရာဇာ, တဿ ပရောသဟဿံ ပုတ္တာ. သော တေသံ ပိဠန္ဓနပရိက္ခာရံ စတူသု ပေဠာသု ဌပေတွာ ဇေဋ္ဌပုတ္တဿ အပ္ပေသိ – ‘‘ဣဒံ တေ, တာတ, ဘာတိကာနံ ပိဠန္ဓနဘဏ္ဍံ တထာရူပေ ဆဏေ သမ္ပတ္တေ ပိဠန္ဓနံ နော ဒေဟီတိ ယာစန္တာနံ ဒဒေယျာသီ’’တိ. သော ‘‘သာဓု ဒေဝါ’’တိ သာရဂဗ္ဘေ ပဋိသာမေသိ, တထာရူပေ ဆဏဒိဝသေ ရာဇပုတ္တာ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ ‘‘ပိဠန္ဓနံ နော, တာတ, ဒေထ, နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာ’’တိ အာဟံသု. တာတာ, ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဝေါ ဟတ္ထေ မယာ ပိဠန္ဓနံ ဌပိတံ, တံ အာဟရာပေတွာ ပိဠန္ဓထာတိ. တေ သာဓူတိ ပဋိဿုဏိတွာ တဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘တုမှာကံ ကိရ နော ဟတ္ထေ ပိဠန္ဓနဘဏ္ဍံ, တံ ဒေထာ’’တိ အာဟံသု. သော ဧဝံ ကရိဿာမီတိ ဂဗ္ဘံ ဝိဝရိတွာ, စတဿော ပေဠာယော နီဟရိတွာ တိဿော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ, တတော ပဉ္စ သမုဂ္ဂေ နီဟရိတွာ စတ္တာရော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ, တတော ပဉ္စသု ကရဏ္ဍေသု နီဟရိတေသု စတ္တာရော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ ပိဓာနံ ပဿေ ဌပေတွာ တတော ဟတ္ထူပဂပါဒူပဂါဒီနိ နာနပ္ပကာရာနိ ပိဠန္ဓနာနိ နီဟရိတွာ အဒါသိ. သော ကိဉ္စာပိ ဣတရေဟိ စတူဟိ ကရဏ္ဍေဟိ ဣတရေဟိ စတူဟိ သမုဂ္ဂေဟိ ဣတရာဟိ တီဟိ ပေဠာဟိ န တာဝ ဘာဇေတွာ ဒေတိ, အနုပုဗ္ဗေန ပန ဒဿတိ, န ဟိ သက္ကာ ဧကပ္ပဟာရေန ဒါတုံ. ได้ยินว่า มีพระมหาราชาพระองค์หนึ่ง พระองค์มีพระราชโอรสกว่าพันพระองค์ พระองค์ทรงเก็บเครื่องประดับและบริขารของพระราชโอรสเหล่านั้นไว้ในหีบ ๔ ใบ แล้วทรงมอบให้แก่พระราชโอรสองค์โตว่า 'พ่อ นี่คือเครื่องประดับของน้องๆ ของเจ้า เมื่อถึงเทศกาลเช่นนั้น พวกเขามาทูลขอว่า 'โปรดประทานเครื่องประดับแก่พวกเราเถิด' เจ้าพึงให้แก่พวกเขา' พระราชโอรสองค์โตนั้นทูลรับว่า 'ดีแล้ว พระเจ้าข้า' แล้วเก็บไว้ในห้องคลัง ในวันเทศกาลเช่นนั้น เหล่าราชบุตรพากันไปเฝ้าพระราชาแล้วทูลว่า 'ข้าแต่พระบิดา โปรดประทานเครื่องประดับแก่พวกข้าพระองค์เถิด พวกข้าพระองค์จักเล่นนักขัตฤกษ์' (พระราชาตรัสว่า) 'พ่อทั้งหลาย พ่อได้เก็บเครื่องประดับไว้ในมือของพี่ชายใหญ่ของพวกเจ้าแล้ว พวกเจ้าจงให้เขานำมาแล้วประดับเถิด' ราชบุตรเหล่านั้นทูลรับว่า 'ดีแล้ว' แล้วพากันไปหาพี่ชายใหญ่ ทูลว่า 'ได้ยินว่า เครื่องประดับของพวกข้าพระองค์อยู่ในมือของท่าน โปรดประทานเครื่องประดับนั้นเถิด' ราชบุตรองค์โตนั้นกล่าวว่า 'เราจักทำอย่างนั้น' แล้วเปิดห้องคลัง นำหีบออกมา ๔ ใบ เก็บไว้ ๓ ใบ เปิด ๑ ใบ จากนั้นนำผอบออกมา ๕ ใบ เก็บไว้ ๔ ใบ เปิด ๑ ใบ จากนั้นเมื่อนำตลับออกมา ๕ ใบ ก็เก็บไว้ ๔ ใบ เปิด ๑ ใบ วางฝาไว้ข้างๆ แล้วนำเครื่องประดับชนิดต่างๆ มีกำไลมือและกำไลเท้า เป็นต้น ออกมาประทานให้ ถึงแม้ว่าราชบุตรองค์โตนั้นจะยังไม่ได้แบ่งให้จากตลับอีก ๔ ใบ จากผอบอีก ๔ ใบ และจากหีบอีก ๓ ใบ แต่ก็จะประทานให้โดยลำดับ เพราะไม่อาจประทานให้ได้ในคราวเดียว တတ္ထ မဟာရာဇာ ဝိယ ဘဂဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ရာဇာဟမသ္မိ သေလာတိ ဘဂဝါ, ဓမ္မရာဇာ အနုတ္တရော’’တိ (သု. နိ. ၅၅၉). ဇေဋ္ဌပုတ္တော ဝိယ သာရိပုတ္တတ္ထေရော, ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ‘‘ယံ ခေါ တံ, ဘိက္ခဝေ, သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ, ‘ဘဂဝတော ပုတ္တော ဩရသော မုခတော ဇာတော ဓမ္မဇော ဓမ္မနိမ္မိတော ဓမ္မဒါယာဒေါ, နော အာမိသဒါယာဒေါ’တိ သာရိပုတ္တမေဝ တံ သမ္မာ ဝဒမာနော ဝဒေယျ, ဘဂဝတော ပုတ္တော…ပေ… နော အာမိသဒါယာဒေါ’’တိ (မ. နိ. ၃.၉၇). ပရောသဟဿရာဇပုတ္တာ ဝိယ ဘိက္ခုသံဃော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝုတ္တမ္ပိ စေတံ – ในอุปมานั้น พึงเห็นพระผู้มีพระภาคเปรียบเหมือนพระมหาราชา และคำนี้พระองค์ก็ได้ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนเสละ เราเป็นราชา คือพระธรรมราชาผู้ยอดเยี่ยม' พึงเห็นพระสารีบุตรเถระเปรียบเหมือนพระราชโอรสองค์โต และคำนี้พระองค์ก็ได้ตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวว่า 'เป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค เป็นโอรสเกิดจากพระอุระ เกิดจากพระโอษฐ์ เกิดจากธรรม อันธรรมเนรมิต เป็นธรรมทายาท ไม่ใช่อามิสทายาท' ผู้นั้นเมื่อจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงพระสารีบุตรนั่นแหละว่า เป็นบุตรของพระผู้มีพระภาค...ฯลฯ...ไม่ใช่อามิสทายาท' พึงเห็นภิกษุสงฆ์เปรียบเหมือนราชบุตรกว่าพันพระองค์ และคำนี้ก็ได้กล่าวไว้ว่า ‘‘ပရောသဟဿံ [Pg.125] ဘိက္ခူနံ, သုဂတံ ပယိရုပါသတိ; ဒေသေန္တံ ဝိရဇံ ဓမ္မံ, နိဗ္ဗာနံ အကုတောဘယ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၁၆); 'ภิกษุทั้งหลายกว่าพันรูป เข้าไปนั่งใกล้พระสุคต ผู้ทรงแสดงธรรมอันปราศจากธุลี คือพระนิพพานอันไม่มีภัยแต่ที่ไหนๆ' ရညော တေသံ ပုတ္တာနံ ပိဠန္ဓနံ စတူသု ပေဠာသု ပက္ခိပိတွာ ဇေဋ္ဌပုတ္တဿ ဟတ္ထေ ဌပိတကာလော ဝိယ ဘဂဝတော ဓမ္မသေနာပတိဿ ဟတ္ထေ စတုသစ္စပ္ပကာသနာယ ဌပိတကာလော, တေနေဝါဟ – ‘‘သာရိပုတ္တော, ဘိက္ခဝေ, ပဟောတိ စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနိ ဝိတ္ထာရေန အာစိက္ခိတုံ ဒေသေတုံ ပညာပေတုံ ပဋ္ဌပေတုံ ဝိဝရိတုံ ဝိဘဇိတုံ ဥတ္တာနီကာတု’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၃၇၁). တထာရူပေ ခဏေ တေသံ ရာဇပုတ္တာနံ တံ ရာဇာနံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပိဠန္ဓနံ ယာစနကာလော ဝိယ ဘိက္ခုသံဃဿ ဝဿူပနာယိကသမယေ အာဂန္တွာ ဓမ္မဒေသနာယ ယာစိတကာလော. ဥပကဋ္ဌာယ ကိရ ဝဿူပနာယိကာယ ဣဒံ သုတ္တံ ဒေသိတံ. ရညော, ‘‘တာတာ, ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဝေါ ဟတ္ထေ မယာ ပိဠန္ဓနံ ဌပိတံ တံ အာဟရာပေတွာ ပိဠန္ဓထာ’’တိ ဝုတ္တကာလော ဝိယ သမ္ဗုဒ္ဓေနာပိ, ‘‘သေဝေထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ, ဘဇထ, ဘိက္ခဝေ, သာရိပုတ္တမောဂ္ဂလ္လာနေ. ပဏ္ဍိတာ ဘိက္ခူ အနုဂ္ဂါဟကာ သဗြဟ္မစာရီန’’န္တိ ဧဝံ ဓမ္မသေနာပတိနော သန္တိကေ ဘိက္ခူနံ ပေသိတကာလော. พึงเห็นกาลที่พระผู้มีพระภาคทรงวาง (ธรรม) ไว้ในมือของพระธรรมเสนาบดีเพื่อประกาศอริยสัจ ๔ ประดุจกาลที่พระราชาทรงบรรจุเครื่องประดับของพระราชโอรสเหล่านั้นไว้ในหีบ ๔ ใบ แล้วทรงมอบไว้ในมือของพระราชโอรสองค์โต เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สารีบุตรย่อมสามารถเพื่อจะบอก แสดง บัญญัติ ตั้งไว้ เปิดเผย จำแนก ทำให้ตื้น ซึ่งอริยสัจ ๔ โดยพิสดาร” พึงเห็นกาลที่หมู่ภิกษุมาในสมัยเข้าพรรษาแล้วทูลอาราธนาธรรมเทศนา ประดุจกาลที่พระราชโอรสเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระราชานั้นในสมัยเช่นนั้นแล้วทูลขอเครื่องประดับ ได้ยินว่า พระสูตรนี้ทรงแสดงเมื่อกาลเข้าพรรษาใกล้เข้ามาแล้ว พึงเห็นกาลที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงส่งภิกษุทั้งหลายไปสู่สำนักของพระธรรมเสนาบดี ด้วยพระดำรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเสพสารีบุตรและโมคคัลลานะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงคบสารีบุตรและโมคคัลลานะ ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต (คือสารีบุตรและโมคคัลลานะ) เป็นผู้อนุเคราะห์เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย” ประดุจกาลที่พระราชาตรัสว่า “พ่อทั้งหลาย เราได้วางเครื่องประดับของพวกเธอไว้ในมือของพี่ชายใหญ่ของพวกเธอแล้ว พวกเธอจงให้นำเครื่องประดับนั้นมาแล้วประดับเถิด” ရာဇပုတ္တေဟိ ရညော ကထံ သုတွာ ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပိဠန္ဓနံ ယာစိတကာလော ဝိယ ဘိက္ခူဟိ သတ္ထုကထံ သုတွာ ဓမ္မသေနာပတိံ ဥပသင်္ကမ္မ ဓမ္မဒေသနံ အာယာစိတကာလော. ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဂဗ္ဘံ ဝိဝရိတွာ စတဿော ပေဠာယော နီဟရိတွာ ဌပနံ ဝိယ ဓမ္မသေနာပတိဿ ဣမံ သုတ္တန္တံ အာရဘိတွာ စတုန္နံ အရိယသစ္စာနံ ဝသေန မာတိကာယ ဌပနံ. တိဿော ပေဠာယော ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ တတော ပဉ္စသမုဂ္ဂနီဟရဏံ ဝိယ တီဏိ အရိယသစ္စာနိ ဌပေတွာ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဝိဘဇန္တဿ ပဉ္စက္ခန္ဓဒဿနံ. စတ္တာရော သမုဂ္ဂေ ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ တတော ပဉ္စကရဏ္ဍနီဟရဏံ ဝိယ စတ္တာရော အရူပက္ခန္ဓေ ဌပေတွာ ဧကံ ရူပက္ခန္ဓံ ဝိဘဇန္တဿ စတုမဟာဘူတဥပါဒါရူပဝသေန ပဉ္စကောဋ္ဌာသဒဿနံ. พึงเห็นกาลที่ภิกษุทั้งหลายฟังพระดำรัสของพระศาสดาแล้ว เข้าไปเฝ้าพระธรรมเสนาบดีแล้วทูลอาราธนาธรรมเทศนา ประดุจกาลที่พระราชโอรสทั้งหลายทรงสดับพระดำรัสของพระราชาแล้ว เสด็จไปสู่สำนักของพระเชษฐาแล้วทูลขอเครื่องประดับ พึงเห็นการที่พระธรรมเสนาบดีปรารภพระสูตรนี้แล้วตั้งมาติกาไว้โดยอำนาจแห่งอริยสัจ ๔ ประดุจการที่พระเชษฐาเปิดห้องคลัง นำหีบ ๔ ใบออกมาวางไว้ พึงเห็นการแสดงขันธ์ ๕ ของท่านผู้จำแนกทุกขอริยสัจ โดยวางอริยสัจ ๓ ประการไว้ ประดุจการวางหีบ ๓ ใบไว้ เปิดหีบใบหนึ่ง แล้วนำตลับ ๕ ใบออกจากหีบนั้น พึงเห็นการแสดงหมวด ๕ โดยอำนาจแห่งมหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูป ของท่านผู้จำแนกรูปขันธ์ ๑ ขันธ์ โดยวางอรูปขันธ์ ๔ ไว้ ประดุจการวางตลับ ๔ ใบไว้ เปิดตลับใบหนึ่ง แล้วนำผอบ ๕ ใบออกจากตลับนั้น ၃၀၂. စတ္တာရော ကရဏ္ဍေ ဌပေတွာ ဧကံ ဝိဝရိတွာ ပိဓာနံ ပဿေ ဌပေတွာ ဟတ္ထူပဂပါဒူပဂါဒိပိဠန္ဓနဒါနံ ဝိယ တီဏိ မဟာဘူတာနိ ဥပါဒါရူပဉ္စ ဌပေတွာ ဧကံ ပထဝီဓာတုံ ဝိဘဇန္တဿ ဗာဟိရံ တာဝ ပိဓာနံ ဝိယ ဌပေတွာ အဇ္ဈတ္တိကာယ [Pg.126] ပထဝီဓာတုယာ နာနာသဘာဝတော ဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ကတမာ စာဝုသော အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိဝစနံ. ๓๐๒. พึงเห็นพระดำรัสเป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโส อัชฌัตติกปฐวีธาตุเป็นไฉน” เพื่อแสดงอัชฌัตติกปฐวีธาตุโดยอาการ ๒๐ จากสภาวะต่างๆ ของท่านผู้จำแนกปฐวีธาตุ ๑ โดยวางมหาภูตรูป ๓ และอุปาทายรูปไว้ และวางส่วนที่เป็นพาหิระไว้ก่อนเหมือนฝาปิด ประดุจการวางผอบ ๔ ใบไว้ เปิดใบหนึ่ง วางฝาไว้ข้างๆ แล้วมอบเครื่องประดับสำหรับมือและเท้าเป็นต้น တဿ ပန ရာဇပုတ္တဿ တေဟိ စတူဟိ ကရဏ္ဍေဟိ စတူဟိ သမုဂ္ဂေဟိ တီဟိ စ ပေဠာဟိ ပစ္ဆာ အနုပုဗ္ဗေန နီဟရိတွာ ပိဠန္ဓနဒါနံ ဝိယ ထေရဿာပိ ဣတရေသဉ္စ တိဏ္ဏံ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါရူပါနဉ္စ စတုန္နံ အရူပက္ခန္ဓာနဉ္စ တိဏ္ဏံ အရိယသစ္စာနဉ္စ ပစ္ဆာ အနုပုဗ္ဗေန ဘာဇေတွာ ဒဿနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယံ ပနေတံ ‘‘ကတမာ စာဝုသော, အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အဇ္ဈတ္တံ ပစ္စတ္တန္တိ ဥဘယမ္ပေတံ နိယကာဓိဝစနမေဝ. ကက္ခဠန္တိ ထဒ္ဓံ. ခရိဂတန္တိ ဖရုသံ. ဥပါဒိန္နန္တိ န ကမ္မသမုဋ္ဌာနမေဝ, အဝိသေသေန ပန သရီရဋ္ဌကဿေတံ ဂဟဏံ. သရီရဋ္ဌကဉှိ ဥပါဒိန္နံ ဝါ ဟောတု, အနုပါဒိန္နံ ဝါ, အာဒိန္နဂဟိတပရာမဋ္ဌဝသေန သဗ္ဗံ ဥပါဒိန္နမေဝ နာမ. သေယျထိဒံ – ကေသာ လောမာ…ပေ… ဥဒရိယံ ကရီသန္တိ ဣဒံ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ကုလပုတ္တဿ အဇ္ဈတ္တိကပထဝီဓာတုဝသေန တာဝ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဝိဘတ္တံ. ဧတ္ထ ပန မနသိကာရံ အာရဘိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ဂဟေတုကာမေန ယံ ကာတဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. မတ္ထလုင်္ဂံ ပန န ဣဓ ပါဠိအာရုဠှံ. တမ္ပိ အာဟရိတွာ, ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝသေန ဝဝတ္ထပေတွာ, ‘‘အယမ္ပိ အစေတနာ အဗျာကတာ သုညာ ထဒ္ဓါ ပထဝီဓာတု ဧဝါ’’တိ မနသိ ကာတဗ္ဗံ. ယံ ဝါ ပနညမ္ပီတိ ဣဒံ ဣတရေသု တီသု ကောဋ္ဌာသေသု အနုဂတာယ ပထဝီဓာတုယာ ဂဟဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ယာ စေဝ ခေါ ပန အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတူတိ ယာ စ အယံ ဝုတ္တပ္ပကာရာ အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတု. ယာ စ ဗာဟိရာတိ ယာ စ ဝိဘင်္ဂေ, ‘‘အယော လောဟံ တိပု သီသ’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၁၇၃) နယေန အာဂတာ ဗာဟိရာ ပထဝီဓာတု. พึงทราบการแสดงของพระเถระ โดยจำแนกมหาภูตรูป ๓ ที่เหลือ อุปาทายรูป อรูปขันธ์ ๔ และอริยสัจ ๓ ในภายหลังโดยลำดับ ประดุจการที่พระราชโอรสองค์นั้นนำเครื่องประดับออกจากผอบ ๔ ใบ ตลับ ๔ ใบ และหีบ ๓ ใบเหล่านั้นในภายหลังโดยลำดับแล้วมอบให้ ส่วนคำใดที่ท่านกล่าวไว้เป็นต้นว่า “ดูก่อนอาวุโส อัชฌัตติกปฐวีธาตุเป็นไฉน” ในคำนั้น คำทั้งสองคือ อัชฌัตตัง และ ปัจจัตตัง เป็นคำที่บอกความหมายแน่นอน บทว่า กกฺขฬํ คือ แข็งกระด้าง บทว่า ขริคตํ คือ หยาบ บทว่า อุปาทินฺนํ ไม่ใช่หมายถึงกรรมสมุฏฐานเท่านั้น แต่โดยทั่วไปแล้ว คำนี้หมายถึงรูปขันธ์ที่ตั้งอยู่ในร่างกาย จริงอยู่ รูปที่ตั้งอยู่ในร่างกายจะเป็นกัมมชรูปหรือไม่เป็นกัมมชรูปก็ตาม ทั้งหมดชื่อว่า อุปาทินนะ โดยนัยที่ถูกตัณหาและทิฏฐิยึดถือลูบคลำ คำว่า “ได้แก่ ผม ขน...ฯลฯ...อาหารใหม่ อาหารเก่า” นี้ เป็นการจำแนกกรรมฐานโดยความเป็นอัชฌัตติกปฐวีธาตุแก่กุลบุตรผู้เจริญธาตุกรรมฐานก่อน ส่วนในอัชฌัตติกปฐวีธาตุนี้ กิจใดที่โยคีบุคคลผู้ปรารภมนสิการแล้วเจริญวิปัสสนา ประสงค์จะบรรลุพระอรหัตผลพึงกระทำ กิจนั้นทั้งหมดท่านได้ขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ส่วนมัตถลุงค์ (เยื่อในสมอง) ไม่ได้ยกขึ้นสู่บาลีในที่นี้ แม้มัตถลุงค์นั้นก็นำมาแล้วกำหนดโดยนัยที่กล่าวไว้ในวิสุทธิมรรคโดยความเป็นวรรณะสัณฐานเป็นต้นแล้ว พึงมนสิการว่า “แม้สิ่งนี้ก็ไม่มีเจตนา เป็นอัพยากฤต ว่างเปล่า แข็งกระด้าง เป็นเพียงปฐวีธาตุ” คำว่า “หรือแม้สิ่งอื่นใด” นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อถือเอาปฐวีธาตุที่ตามไปในส่วนที่เหลือ ๓ ส่วน บทว่า “ก็อัชฌัตติกปฐวีธาตุใดแล” คือ อัชฌัตติกปฐวีธาตุใดที่มีประการดังกล่าวนี้ บทว่า “และพาหิรปฐวีธาตุใด” คือ พาหิรปฐวีธาตุใดที่มาในคัมภีร์วิภังค์โดยนัยเป็นต้นว่า “เหล็ก โลหะ ดีบุก ตะกั่ว” ဧတ္တာဝတာ ထေရေန အဇ္ဈတ္တိကာ ပထဝီဓာတု နာနာသဘာဝတော ဝီသတိယာ အာကာရေဟိ ဝိတ္ထာရေန ဒဿိတာ, ဗာဟိရာ သင်္ခေပေန. ကသ္မာ? ယသ္မိဉှိ ဌာနေ သတ္တာနံ အာလယော နိကန္တိ ပတ္ထနာ ပရိယုဋ္ဌာနံ ဂဟဏံ ပရာမာသော ဗလဝါ ဟောတိ, တတ္ထ တေသံ အာလယာဒီနံ ဥဒ္ဓရဏတ္ထံ ဗုဒ္ဓါ ဝါ ဗုဒ္ဓသာဝကာ ဝါ ဝိတ္ထာရကထံ ကထေန္တိ. ယတ္ထ ပန န ဗလဝါ, တတ္ထ ကတ္တဗ္ဗကိစ္စာဘာဝတော သင်္ခေပေန ကထေန္တိ. ယထာ ဟိ ကဿကော ခေတ္တံ ကသမာနော ယတ္ထ မူလသန္တာနကာနံ ဗလဝတာယ နင်္ဂလံ လဂ္ဂတိ, တတ္ထ ဂေါဏေ ဌပေတွာ ပံသုံ ဝိယူဟိတွာ မူလသန္တာနကာနိ ဆေတွာ ဆေတွာ [Pg.127] ဥဒ္ဓရန္တော ဗဟုံ ဝါယာမံ ကရောတိ. ယတ္ထ တာနိ နတ္ထိ, တတ္ထ ဗလဝံ ပယောဂံ ကတွာ ဂေါဏေ ပိဋ္ဌိယံ ပဟရမာနော ကသတိယေဝ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ด้วยลำดับคำเพียงเท่านี้ พระเถระได้แสดงอัชฌัตติกปฐวีธาตุโดยพิสดารโดยอาการ ๒๐ จากสภาวะต่างๆ ส่วนพาหิรปฐวีธาตุแสดงโดยย่อ เพราะเหตุไร? เพราะในที่ใด ความอาลัย ความใคร่ ความปรารถนา ความกลุ้มรุม การยึดถือ การลูบคลำ ของสัตว์ทั้งหลายมีกำลัง ในที่นั้น พระพุทธเจ้าทั้งหลายหรือพระพุทธสาวกทั้งหลายย่อมตรัสถ้อยคำโดยพิสดารเพื่อถอนความอาลัยเป็นต้นของสัตว์เหล่านั้น ส่วนในที่ใด (ความอาลัยเป็นต้น) ไม่มีกำลัง ในที่นั้น ท่านย่อมตรัสโดยย่อ เพราะไม่มีกิจที่ต้องทำ เปรียบเหมือนชาวนาเมื่อไถนา ในที่ใดที่ไถติดเพราะรากไม้มีกำลัง ในที่นั้น เขาหยุดโคไว้ คุ้ยดิน ตัดรากไม้แล้วถอนออก กระทำความพยายามเป็นอันมาก ในที่ใดที่ไม่มีรากไม้เหล่านั้น ในที่นั้น เขาไม่ต้องใช้ความพยายามมาก เพียงแต่ตีที่หลังโคแล้วไถไปเท่านั้น พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้ ฉันนั้น ပထဝီဓာတုရေဝေသာတိ ဒုဝိဓာပေသာ ထဒ္ဓဋ္ဌေန ကက္ခဠဋ္ဌေန ဖရုသဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာ ပထဝီဓာတုယေဝ, အာဝုသောတိ အဇ္ဈတ္တိကံ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ ဒဿေတိ. ယသ္မာ ဗာဟိရာယ ပထဝီဓာတုယာ အစေတနာဘာဝေါ ပါကဋော, န အဇ္ဈတ္တိကာယ, တသ္မာ သာ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ဧကသဒိသာ အစေတနာယေဝါတိ ဂဏှန္တဿ သုခပရိဂ္ဂဟော ဟောတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ဒန္တေန ဂေါဏေန သဒ္ဓိံ ယောဇိတော အဒန္တော ကတိပါဟမေဝ ဝိသူကာယတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ, အထ န စိရဿေဝ ဒမထံ ဥပေတိ. ဧဝံ အဇ္ဈတ္တိကာပိ ဗာဟိရာယ သဒ္ဓိံ ဧကသဒိသာတိ ဂဏှန္တဿ ကတိပါဟမေဝ အစေတနာဘာဝေါ န ဥပဋ္ဌာတိ, အထ န စိရေနေဝဿာ အစေတနာဘာဝေါ ပါကဋော ဟောတိ. တံ နေတံ မမာတိ တံ ဥဘယမ္ပိ န ဧတံ မမ, န ဧသောဟမသ္မိ, န ဧသော မေ အတ္တာတိ ဧဝံ ယထာဘူတံ သမ္မပ္ပညာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာဘူတန္တိ ယထာသဘာဝံ, တဉှိ အနိစ္စာဒိသဘာဝံ, တသ္မာ အနိစ္စံ ဒုက္ခမနတ္တာတိ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. บทว่า "ปถวีธาตุเรวสา" ความว่า ดูก่อนอาวุโส ปถวีธาตุนี้แม้มี ๒ อย่าง ก็มีลักษณะเดียวกันโดยความเป็นของแข็ง โดยความเป็นของกระด้าง โดยความเป็นของหยาบ คือเป็นปถวีธาตุเท่านั้น (พระผู้มีพระภาค) ทรงเชื่อมปถวีธาตุภายในกับปถวีธาตุภายนอกแล้วทรงแสดง เพราะว่า ความไม่มีเจตนาของปถวีธาตุภายนอกนั้นปรากฏชัด แต่ของปถวีธาตุภายในไม่ปรากฏชัด เพราะฉะนั้น เมื่อภิกษุถือเอาว่า "ปถวีธาตุภายในนั้นเหมือนกับปถวีธาตุภายนอก คือไม่มีเจตนาเหมือนกัน" การกำหนดรู้จึงเป็นไปโดยง่าย เปรียบเหมือนอะไร? เหมือนโคที่ยังไม่ได้ฝึก เมื่อเทียมเข้ากับโคที่ฝึกแล้ว ย่อมพยศ ย่อมดิ้นรนอยู่เพียง ๒-๓ วันเท่านั้น ต่อจากนั้นไม่นานนัก ก็ถึงความฝึกได้ ฉันใด แม้ปถวีธาตุภายในก็ฉันนั้น เมื่อภิกษุถือเอาว่า "เหมือนกับปถวีธาตุภายนอก" ความไม่มีเจตนาย่อมไม่ปรากฏอยู่เพียง ๒-๓ วันเท่านั้น ต่อจากนั้นไม่นานนัก ความไม่มีเจตนาของปถวีธาตุภายในนั้นย่อมปรากฏชัด บทว่า "ตํ เนตํ มม" ความว่า ปถวีธาตุทั้งสองนั้นว่า นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา ดังนี้ พึงเห็นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบ บทว่า "ยถาภูตํ" คือ ตามสภาวะ จริงอยู่ ปถวีธาตุนั้นมีสภาวะคือความไม่เที่ยงเป็นต้น เพราะฉะนั้น พึงเห็นว่า "ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" ดังนี้ นี้คืออรรถาธิบาย ဟောတိ ခေါ သော, အာဝုသောတိ ကသ္မာ အာရဘိ? ဗာဟိရအာပေါဓာတုဝသေန ဗာဟိရာယ ပထဝီဓာတုယာ ဝိနာသံ ဒဿေတွာ တတော ဝိသေသတရေန ဥပါဒိန္နာယ သရီရဋ္ဌကပထဝီဓာတုယာ ဝိနာသဒဿနတ္ထံ. ပကုပ္ပတီတိ အာပေါသံဝဋ္ဋဝသေန ဝဍ္ဎမာနာ ကုပ္ပတိ. အန္တရဟိတာ တသ္မိံ သမယေ ဗာဟိရာ ပထဝီဓာတု ဟောတီတိ တသ္မိံ သမယေ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠေ ခါရောဒကေန ဝိလီယမာနာ ဥဒကာနုဂတာ ဟုတွာ သဗ္ဗာ ပဗ္ဗတာဒိဝသေန သဏ္ဌိတာ ပထဝီဓာတု အန္တရဟိတာ ဟောတိ. ဝိလီယိတွာ ဥဒကမေဝ ဟောတိ. တာဝ မဟလ္လိကာယာတိ တာဝ မဟန္တာယ. (พระผู้มีพระภาค) ทรงเริ่มพระเทศนานี้ว่า "โหติ โข โส อาวุโส" เพราะเหตุไร? เพื่อทรงแสดงความพินาศของปถวีธาตุภายนอกโดยอำนาจแห่งอาโปธาตุภายนอก แล้วต่อจากนั้น จึงทรงเริ่มเพื่อทรงแสดงความพินาศของปถวีธาตุในสรีระอันเป็นอุปาทินนกะโดยพิเศษยิ่งขึ้นไป บทว่า "ปะกุปฺปติ" คือ กำเริบ คือเมื่อเจริญขึ้นโดยอำนาจแห่งอาโปสังวัฏฏกัป ย่อมกำเริบ (พินาศ) บทว่า "อนฺตรหิตา ตสฺมึ สมเย พาหิรา ปถวีธาตุ โหติ" ความว่า ในสมัยนั้น ปถวีธาตุในแสนโกฏิจักรวาล เมื่อถูกน้ำเค็มละลายอยู่ ก็เป็นไปตามน้ำ ปถวีธาตุทั้งหมดที่ตั้งอยู่โดยเป็นภูเขาเป็นต้น ย่อมอันตรธานไป ละลายไปแล้ว ย่อมเป็นน้ำไปทั้งหมด บทว่า "ตาวมหัลลิกาย" คือ ใหญ่โตเพียงนั้น ဒုဝေ သတသဟဿာနိ, စတ္တာရိ နဟုတာနိ စ; ဧတ္တကံ ဗဟလတ္တေန, သင်္ခါတာယံ ဝသုန္ဓရာတိ. – แผ่นดินนี้ ท่านนับว่ามีความหนา สองแสนสี่หมื่นโยชน์ ဧဝံ ဗဟလတ္တေနေဝ မဟန္တာယ, ဝိတ္ထာရတော ပန ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠပ္ပမာဏာယ. အနိစ္စတာတိ ဟုတွာ အဘာဝတာ. ခယဓမ္မတာတိ ခယံ ဂမနသဘာဝတာ[Pg.128]. ဝယဓမ္မတာတိ ဝယံ ဂမနသဘာဝတာ. ဝိပရိဏာမဓမ္မတာတိ ပကတိဝိဇဟနသဘာဝတာ, ဣတိ သဗ္ဗေဟိပိ ဣမေဟိ ပဒေဟိ အနိစ္စလက္ခဏမေဝ ဝုတ္တံ. ယံ ပန အနိစ္စံ, တံ ဒုက္ခံ. ယံ ဒုက္ခံ, တံ အနတ္တာတိ တီဏိပိ လက္ခဏာနိ အာဂတာနေဝ ဟောန္တိ. မတ္တဋ္ဌကဿာတိ ပရိတ္တဋ္ဌိတိကဿ, တတ္ထ ဒွီဟာကာရေဟိ ဣမဿ ကာယဿ ပရိတ္တဋ္ဌိတိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဌိတိပရိတ္တတာယ စ သရသပရိတ္တတာယ စ. အယဉှိ အတီတေ စိတ္တက္ခဏေ ဇီဝိတ္ထ, န ဇီဝတိ, န ဇီဝိဿတိ. အနာဂတေ စိတ္တက္ခဏေ ဇီဝိဿတိ, န ဇီဝတိ, န ဇီဝိတ္ထ. ပစ္စုပ္ပန္နေ စိတ္တက္ခဏေ ဇီဝတိ, န ဇီဝိတ္ထ, န ဇီဝိဿတီတိ ဝုစ္စတိ. (ปถวีธาตุ) ที่ใหญ่โตโดยความหนาอย่างนี้ แต่โดยความกว้างมีประมาณเท่าแสนโกฏิจักรวาล บทว่า "อนิจฺจตา" คือ ความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นแล้วไม่มี บทว่า "ขยธมฺมตา" คือ ความมีสภาวะถึงซึ่งความสิ้นไป บทว่า "วยธมฺมตา" คือ ความมีสภาวะถึงซึ่งความเสื่อมไป บทว่า "วิปริณามธมฺมตา" คือ ความมีสภาวะละปกติ ด้วยบททั้งหมดเหล่านี้ ท่านกล่าวถึงอนิจจลักษณะเท่านั้น ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ สิ่งใดเป็นทุกข์ สิ่งนั้นเป็นอนัตตา ดังนี้ แม้ลักษณะทั้งสามก็เป็นอันมาแล้วทั้งสิ้น บทว่า "มตฺตฏฺฐกสฺส" คือ แห่งกายที่มีการตั้งอยู่เล็กน้อย ในคำนั้น พึงทราบความเป็นกายที่มีการตั้งอยู่เล็กน้อยนี้ โดย ๒ อาการ คือ โดยความมีการตั้งอยู่เล็กน้อย และโดยความมีประมาณเล็กน้อย จริงอยู่ อัตภาพนี้ ได้มีชีวิตแล้วในจิตตขณะที่เป็นอดีต, ไม่มีชีวิตอยู่ (ในปัจจุบัน), จักไม่มีชีวิต (ในอนาคต) จักมีชีวิตในจิตตขณะที่เป็นอนาคต, ไม่มีชีวิตอยู่ (ในปัจจุบัน), ไม่ได้มีชีวิตแล้ว (ในอดีต) มีชีวิตอยู่ในจิตตขณะที่เป็นปัจจุบัน, ไม่ได้มีชีวิตแล้ว (ในอดีต), จักไม่มีชีวิต (ในอนาคต) ดังนี้ ท่านกล่าวไว้ ‘‘ဇီဝိတံ အတ္တဘာဝေါ စ, သုခဒုက္ခာ စ ကေဝလာ; ဧကစိတ္တသမာယုတ္တာ, လဟု သော ဝတ္တတေ ခဏော’’တိ. – ชีวิต อัตภาพ และสุขและทุกข์ล้วนๆ ธรรมเหล่านี้ประกอบกับจิตขณะเดียว ขณะนั้นเป็นไปอย่างรวดเร็ว ဣဒံ ဧတဿေဝ ပရိတ္တဋ္ဌိတိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဌိတိပရိတ္တတာယ ပရိတ္တဋ္ဌိတိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. คำนี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความมีการตั้งอยู่เล็กน้อยของอัตภาพนั้นเอง พึงทราบความเป็นกายที่มีการตั้งอยู่เล็กน้อย โดยความมีการตั้งอยู่เล็กน้อย อย่างนี้ အဿာသပဿာသူပနိဗဒ္ဓါဒိဘာဝေန ပနဿ သရသပရိတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သတ္တာနဉှိ အဿာသူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, ပဿာသူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, အဿာသပဿာသူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, မဟာဘူတူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, ကဗဠီကာရာဟာရူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတံ, ဝိညာဏူပနိဗဒ္ဓံ ဇီဝိတန္တိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတံ. ส่วนความเป็นกายที่มีประมาณเล็กน้อยของอัตภาพนี้ พึงทราบโดยความเป็นสิ่งที่เนื่องด้วยลมหายใจเข้าออกเป็นต้น จริงอยู่ ชีวิตของสัตว์ทั้งหลายเนื่องด้วยลมหายใจออก ชีวิตเนื่องด้วยลมหายใจเข้า ชีวิตเนื่องด้วยลมหายใจเข้าและออก ชีวิตเนื่องด้วยมหาภูตรูป ชีวิตเนื่องด้วยกวฬิงการาหาร ชีวิตเนื่องด้วยวิญญาณ ดังนี้ ท่านขยายความไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค တဏှုပါဒိန္နဿာတိ တဏှာယ အာဒိန္နဂဟိတပရာမဋ္ဌဿ အဟန္တိ ဝါ မမန္တိ ဝါ အသ္မီတိ ဝါ. အထ ခွာဿ နောတေဝေတ္ထ ဟောတီတိ အထ ခေါ အဿ ဘိက္ခုနော ဧဝံ တီဏိ လက္ခဏာနိ အာရောပေတွာ ပဿန္တဿ ဧတ္ထ အဇ္ဈတ္တိကာယ ပထဝီဓာတုယာ အဟန္တိ ဝါတိအာဒိ တိဝိဓော တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဂ္ဂါဟော နောတေဝ ဟောတိ, န ဟောတိယေဝါတိ အတ္ထော. ယထာ စ အာပေါဓာတုဝသေန, ဧဝံ တေဇောဓာတုဝါယောဓာတုဝသေနပိ ဗာဟိရာယ ပထဝီဓာတုယာ အန္တရဓာနံ ဟောတိ. ဣဓ ပန ဧကံယေဝ အာဂတံ. ဣတရာနိပိ အတ္ထတော ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. บทว่า "ตณฺหุปาทินฺนสฺส" คือ แก่ผู้ที่ถูกตัณหาให้ ยึดถือ ลูบคลำ ว่า "เรา" บ้าง ว่า "ของเรา" บ้าง ว่า "เป็นเรา" บ้าง บทว่า "อถ ขฺวสฺส โนเตเวตฺถ โหติ" ความว่า แต่ว่า เมื่อภิกษุนั้นยกไตรลักษณ์ขึ้นพิจารณาอยู่อย่างนี้ การยึดถือด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ ๓ อย่าง มี "เรา" เป็นต้น ในปถวีธาตุภายในนี้ ย่อมไม่มีเลย คือไม่มีนั่นเอง นี้คืออรรถาธิบาย การอันตรธานของปถวีธาตุภายนอกย่อมมีโดยอำนาจแห่งอาโปธาตุฉันใด โดยอำนาจแห่งเตโชธาตุและวาโยธาตุก็ฉันนั้นเหมือนกัน แต่ในพระสูตรนี้ มาเพียงอย่างเดียว (คือโดยอำนาจอาโปธาตุ) แม้ธาตุที่เหลือ ก็พึงทราบโดยอรรถ တဉ္စေ, အာဝုသောတိ ဣဓ တဿ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဘိက္ခုနော သောတဒွါရေ ပရိဂ္ဂဟံ ပဋ္ဌပေန္တော ဗလံ ဒဿေတိ. အက္ကောသန္တီတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသန္တိ. ပရိဘာသန္တီတိ တယာ ဣဒဉ္စိဒဉ္စ ကတံ, ဧဝဉ္စ ဧဝဉ္စ တံ ကရိဿာမာတိ ဝါစာယ ပရိဘာသန္တိ. ရောသေန္တီတိ ဃဋ္ဋေန္တိ. ဝိဟေသေန္တီတိ ဒုက္ခာပေန္တိ, သဗ္ဗံ ဝါစာယ ဃဋ္ဋနမေဝ ဝုတ္တံ. သော ဧဝန္တိ သော ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကော [Pg.129] ဧဝံ သမ္ပဇာနာတိ. ဥပ္ပန္နာ ခေါ မေ အယန္တိ သမ္ပတိဝတ္တမာနုပ္ပန္နဘာဝေန စ သမုဒါစာရုပ္ပန္နဘာဝေန စ ဥပ္ပန္နာ. သောတသမ္ဖဿဇာတိ ဥပနိဿယဝသေန သောတသမ္ဖဿတော ဇာတာ သောတဒွါရဇဝနဝေဒနာ, ဖဿော အနိစ္စောတိ သောတသမ္ဖဿော ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စောတိ ပဿတိ. ဝေဒနာဒယောပိ သောတသမ္ဖဿသမ္ပယုတ္တာဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဓာတာရမ္မဏမေဝါတိ ဓာတုသင်္ခါတမေဝ အာရမ္မဏံ. ပက္ခန္ဒတီတိ ဩတရတိ. ပသီဒတီတိ တသ္မိံ အာရမ္မဏေ ပသီဒတိ, ဘုမ္မဝစနမေဝ ဝါ ဧတံ. ဗျဉ္ဇနသန္ဓိဝသေန ‘‘ဓာတာရမ္မဏမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ, ဓာတာရမ္မဏေယေဝါတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. အဓိမုစ္စတီတိ ဓာတုဝသေန ဧဝန္တိ အဓိမောက္ခံ လဘတိ, န ရဇ္ဇတိ, န ဒုဿတိ. အယဉှိ သောတဒွါရမှိ အာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ မူလပရိညာအာဂန္တုကတာဝကာလိကဝသေန ပရိဂ္ဂဟံ ကရောတိ, တဿ ဝိတ္ထာရကထာ သတိပဋ္ဌာနေ သတိသမ္ပဇညပဗ္ဗေ ဝုတ္တာ. သာ ပန တတ္ထ စက္ခုဒွါရဝသေန ဝုတ္တာ, ဣဓ သောတဒွါရဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ในคำว่า "ดูก่อนอาวุโส ก็ถ้า..." นี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงตั้งการกำหนดในโสตทวารของภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐานนั้น จึงทรงแสดงกำลัง. คำว่า "ย่อมด่า" คือ ย่อมด่าด้วยอักโกสวัตถุ 10 ประการ. คำว่า "ย่อมบริภาษ" คือ ย่อมบริภาษด้วยวาจาว่า "ท่านทำสิ่งนี้ๆ เราจักทำท่านอย่างนี้ๆ". คำว่า "ย่อมว่าร้าย" คือ ย่อมกระทบกระทั่ง. คำว่า "ย่อมเบียดเบียน" คือ ย่อมทำให้เป็นทุกข์ ทั้งหมดนี้ตรัสหมายถึงการกระทบกระทั่งด้วยวาจาทั้งสิ้น. คำว่า "ภิกษุนั้นรู้ชัดอย่างนี้" คือ ภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐานนั้น ย่อมรู้ชัดอย่างนี้. คำว่า "เวทนานี้เกิดขึ้นแก่เราแล้วหนอ" คือ เกิดขึ้นแล้วโดยความเป็นปัจจุบันกาล และโดยความเป็นสิ่งที่ปรากฏขึ้น (เพราะอารมณ์คือเสียง). คำว่า "เกิดแต่โสตสัมผัส" คือ เวทนาที่เกิดในโสตทวารชวนะ ซึ่งเกิดจากโสตสัมผัสโดยอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า "สัมผัสไม่เที่ยง" คือ ย่อมเห็นว่า โสตสัมผัสเกิดขึ้นแล้วดับไป เพราะฉะนั้นจึงไม่เที่ยง. แม้เวทนาเป็นต้น ก็พึงทราบว่าเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยโสตสัมผัสเท่านั้น. คำว่า "มีธาตุเป็นอารมณ์เท่านั้น" คือ อารมณ์ที่นับว่าเป็นธาตุเท่านั้น. คำว่า "ย่อมแล่นไป" คือ ย่อมหยั่งลง. คำว่า "ย่อมเลื่อมใส" คือ ย่อมเลื่อมใสในอารมณ์นั้น หรือบทนี้เป็นภูมิวจนะ (สัตตมีวิภัตติ) ท่านกล่าวว่า "ธาตารมฺมณเมว" เพราะพยัญชนะสนธิ อรรถในที่นี้คือ "ในอารมณ์คือธาตุเท่านั้น". คำว่า "ย่อมแน่วแน่" คือ ย่อมได้อธิโมกข์ (ความน้อมใจเชื่อ) โดยความเป็นธาตุเท่านั้น ว่าเป็นเพียงเท่านี้ ไม่กำหนัด ไม่ประทุษร้าย. จริงอยู่ ภิกษุนี้เมื่ออารมณ์มาสู่คลองในโสตทวาร ย่อมทำการกำหนดโดยนัยแห่งมูลปริญญา โดยความเป็นอาคันตุกะ และโดยความเป็นไปชั่วคราว คำอธิบายโดยพิสดารของเรื่องนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในสติสัมปชัญญบรรพ ในสติปัฏฐานสูตร แต่ในที่นั้น ท่านกล่าวไว้โดยนัยแห่งจักขุทวาร ในที่นี้ พึงทราบโดยนัยแห่งโสตทวาร. ဧဝံ ကတပရိဂ္ဂဟဿ ဟိ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဗလဝဝိပဿကဿ သစေပိ စက္ခုဒွါရာဒီသု အာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ အယောနိသော အာဝဇ္ဇနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနံ ပတွာ ဧကံ ဒွေ ဝါရေ အာသေဝနံ လဘိတွာ စိတ္တံ ဘဝင်္ဂမေဝ ဩတရတိ, န ရာဂါဒိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အယံ ကောဋိပ္ပတ္တော တိက္ခဝိပဿကော. အပရဿ ရာဂါဒိဝသေန ဧကံ ဝါရံ ဇဝနံ ဇဝတိ, ဇဝနပရိယောသာနေ ပန ရာဂါဒိဝသေန ဧဝံ မေ ဇဝနံ ဇဝိတန္တိ အာဝဇ္ဇတော အာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတိ, ပုန ဝါရံ တထာ န ဇဝတိ. အပရဿ ဧကဝါရံ ဧဝံ အာဝဇ္ဇတော ပုန ဒုတိယဝါရံ ရာဂါဒိဝသေန ဇဝနံ ဇဝတိယေဝ, ဒုတိယဝါရာဝသာနေ ပန ဧဝံ မေ ဇဝနံ ဇဝိတန္တိ အာဝဇ္ဇတော အာရမ္မဏံ ပရိဂ္ဂဟိတမေဝ ဟောတိ, တတိယဝါရေ တထာ န ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧတ္ထ ပန ပဌမော အတိတိက္ခော, တတိယော အတိမန္ဒော, ဒုတိယဿ ပန ဝသေန ဣမသ္မိံ သုတ္တေ, လဋုကိကောပမေ, ဣန္ဒြိယဘာဝနေ စ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. จริงอยู่ สำหรับภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐาน ผู้มีวิปัสสนามีกำลัง ผู้ทำการกำหนดไว้อย่างนี้ แม้หากว่าเมื่ออารมณ์มาสู่คลองในจักขุทวารเป็นต้น อาวัชชนะโดยไม่แยบคายจะเกิดขึ้น จิตนั้นถึงโวฏฐัพพนะ ได้เสพอารมณ์ครั้งหนึ่งหรือสองครั้งแล้ว ก็หยั่งลงสู่ภวังค์เท่านั้น ไม่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้น ภิกษุนี้เป็นผู้ถึงที่สุด เป็นผู้มีวิปัสสนาแก่กล้า. สำหรับภิกษุอีกรูปหนึ่ง ชวนะย่อมแล่นไปครั้งหนึ่งโดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้น แต่ในที่สุดแห่งชวนะ เมื่อพิจารณาว่า "ชวนะของเราแล่นไปแล้วอย่างนี้โดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้น" อารมณ์ก็เป็นอันกำหนดได้แล้วนั่นเทียว ชวนะย่อมไม่แล่นไปอย่างนั้นอีกเป็นครั้งที่สอง. สำหรับภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อพิจารณาอย่างนี้ครั้งหนึ่ง ชวนะก็ยังแล่นไปโดยอำนาจแห่งราคะเป็นต้นเป็นครั้งที่สองอีก แต่ในที่สุดแห่งครั้งที่สอง เมื่อพิจารณาว่า "ชวนะของเราแล่นไปแล้วอย่างนี้" อารมณ์ก็เป็นอันกำหนดได้แล้วนั่นเทียว (ชวนะ) ย่อมไม่เกิดขึ้นอย่างนั้นในครั้งที่สาม. บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุรูปแรกมีอินทรีย์แก่กล้ายิ่ง ภิกษุรูปที่สามมีอินทรีย์อ่อนยิ่ง แต่พึงทราบอรรถนี้ในสูตรนี้ ในลฏุกิโกปมสูตร และในอินทริยภาวนาสูตร โดยนัยของภิกษุรูปที่สอง. ဧဝံ သောတဒွါရေ ပရိဂ္ဂဟိတဝသေန ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနိကဿ ဗလံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကာယဒွါရေ ဒီပေန္တော တဉ္စေ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. အနိဋ္ဌာရမ္မဏဉှိ ပတွာ ဒွီသု ဝါရေသု ကိလမတိ သောတဒွါရေ စ ကာယဒွါရေ စ. တသ္မာ ယထာ နာမ ခေတ္တဿာမီ ပုရိသော ကုဒါလံ ဂဟေတွာ ခေတ္တံ [Pg.130] အနုသဉ္စရန္တော ယတ္ထ ဝါ တတ္ထ ဝါ မတ္တိကပိဏ္ဍံ အဒတွာ ဒုဗ္ဗလဋ္ဌာနေသုယေဝ ကုဒါလေန ဘူမိံ ဘိန္ဒိတွာ သတိဏမတ္တိကပိဏ္ဍံ ဒေတိ. ဧဝမေဝ မဟာထေရော အနာဂတေ သိက္ခာကာမာ ပဓာနကမ္မိကာ ကုလပုတ္တာ ဣမေသု ဒွါရေသု သံဝရံ ပဋ္ဌပေတွာ ခိပ္ပမေဝ ဇာတိဇရာမရဏဿ အန္တံ ကရိဿန္တီတိ ဣမေသုယေဝ ဒွီသု ဒွါရေသု ဂါဠှံ ကတွာ သံဝရံ ဒေသေန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. ครั้นทรงแสดงกำลังของภิกษุผู้เจริญธาตุกัมมัฏฐานโดยนัยแห่งการกำหนดในโสตทวารอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงประกาศ (กำลัง) ในกายทวาร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส ก็ถ้า...". จริงอยู่ สัตว์ย่อมลำบากในทวารทั้งสอง คือ ในโสตทวารและในกายทวาร เพราะประสบกับอนิฏฐารมณ์. เพราะเหตุนั้น เปรียบเหมือนบุรุษเจ้าของนา ถือจอบเที่ยวตรวจไปในนา ไม่เอาก้อนดินไปถมในที่ไหนๆ ก็ได้ แต่จะขุดดินด้วยจอบในที่ที่เป็นคันนาอ่อนแอเท่านั้น แล้วจึงเอาก้อนดินพร้อมทั้งหญ้าไปถม. พระมหาเถระ (พระสารีบุตร) ก็ฉันนั้นเหมือนกัน (พิจารณาว่า) "ในอนาคต กุลบุตรผู้ใคร่ในการศึกษา ผู้มีความเพียรเป็นที่กระทำ ครั้นตั้งความสังวรไว้ในทวารทั้งสองนี้แล้ว จักกระทำที่สุดแห่งชาติ ชรา และมรณะได้โดยฉับพลัน" เพราะเหตุนั้น เมื่อจะทรงแสดงความสังวรโดยกระทำให้มั่นคงในทวารทั้งสองนี้เท่านั้น จึงทรงเริ่มเทศนานี้. တတ္ထ သမုဒါစရန္တီတိ ဥပက္ကမန္တိ. ပါဏိသမ္ဖဿေနာတိ ပါဏိပ္ပဟာရေန, ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. တထာဘူတောတိ တထာသဘာဝေါ. ယထာဘူတသ္မိန္တိ ယထာသဘာဝေ. ကမန္တီတိ ပဝတ္တန္တိ. ဧဝံ ဗုဒ္ဓံ အနုဿရတောတိအာဒီသု ဣတိပိ သော ဘဂဝါတိအာဒိနာ နယေန အနုဿရန္တောပိ ဗုဒ္ဓံ အနုဿရတိ, ဝုတ္တံ ခေါ ပနေတံ ဘဂဝတာတိ အနုဿရန္တောပိ အနုဿရတိယေဝ. သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မောတိအာဒိနာ နယေန အနုဿရန္တောပိ ဓမ္မံ အနုဿရတိ, ကကစူပမောဝါဒံ အနုဿရန္တောပိ အနုဿရတိယေဝ. သုပ္ပဋိပန္နောတိအာဒိနာ နယေန အနုဿရန္တောပိ သံဃံ အနုဿရတိ, ကကစောကန္တနံ အဓိဝါသယမာနဿ ဘိက္ခုနော ဂုဏံ အနုဿရမာနောပိ အနုဿရတိယေဝ. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ย่อมประพฤติ" คือ ย่อมพยายาม. บทว่า "ด้วยสัมผัสทางมือ" คือ ด้วยการประหารด้วยฝ่ามือ แม้ในบทอื่นๆ ก็นัยนี้เช่นกัน. บทว่า "เป็นเช่นนั้น" คือ มีสภาพเป็นเช่นนั้น. บทว่า "ในความเป็นเช่นนั้น" คือ ในสภาพตามที่เป็นจริง. บทว่า "ย่อมเป็นไป" คือ ย่อมดำเนินไป. ในบทเป็นต้นว่า "ระลึกถึงพระพุทธเจ้าอย่างนี้" ผู้ที่ระลึกถึงโดยนัยเป็นต้นว่า "แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น..." ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงพระพุทธเจ้า ผู้ที่ระลึกถึง (กกจูปมโอวาท) ว่า "ก็คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว" ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงนั่นเทียว. ผู้ที่ระลึกถึงโดยนัยเป็นต้นว่า "พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว..." ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงพระธรรม ผู้ที่ระลึกถึงกกจูปมโอวาท ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงนั่นเทียว. ผู้ที่ระลึกถึงโดยนัยเป็นต้นว่า "พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว..." ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงพระสงฆ์ ผู้ที่ระลึกถึงคุณของภิกษุผู้อดทนต่อการถูกเลื่อยด้วยเลื่อย ก็ชื่อว่าย่อมระลึกถึงนั่นเทียว. ဥပေက္ခာ ကုသလနိဿိတာ န သဏ္ဌာတီတိ ဣဓ ဝိပဿနုပေက္ခာ အဓိပ္ပေတာ. ဥပေက္ခာ ကုသလနိဿိတာ သဏ္ဌာတီတိ ဣဓ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ, သာ ပနေသာ ကိဉ္စာပိ ခီဏာသဝဿ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌေသု အာရမ္မဏေသု အရဇ္ဇနာဒိဝသေန ပဝတ္တတိ, အယံ ပန ဘိက္ခု ဝီရိယဗလေန ဘာဝနာသိဒ္ဓိယာ အတ္တနော ဝိပဿနံ ခီဏာသဝဿ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာဌာနေ ဌပေတီတိ ဝိပဿနာဝ ဆဠင်္ဂုပေက္ခာ နာမ ဇာတာ. ในบทว่า "อุเบกขาอันอาศัยกุศลย่อมไม่ตั้งอยู่" นี้ ท่านประสงค์เอาวิปัสสนูเบกขา. ในบทว่า "อุเบกขาอันอาศัยกุศลย่อมตั้งอยู่" นี้ ท่านประสงค์เอาฉฬังคุเบกขา. ก็ฉฬังคุเบกขานั้น แม้จะเกิดขึ้นแก่พระขีณาสพโดยอาการไม่กำหนัดยินดีเป็นต้นในอิฏฐารมณ์และอนิฏฐารมณ์ แต่ภิกษุนี้ย่อมตั้งวิปัสสนาของตนไว้ในฐานะแห่งฉฬังคุเบกขาของพระขีณาสพ ด้วยกำลังแห่งความเพียรและด้วยความสำเร็จแห่งภาวนา เพราะเหตุนั้น วิปัสสนาเท่านั้นจึงชื่อว่าฉฬังคุเบกขา. ၃၀၃. အာပေါဓာတုနိဒ္ဒေသေ အာပေါဂတန္တိ သဗ္ဗအာပေသု ဂတံ အလ္လယူသဘာဝလက္ခဏံ. ပိတ္တံ သေမှန္တိအာဒီသု ပန ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. ပကုပ္ပတီတိ ဩဃဝသေန ဝဍ္ဎတိ, သမုဒ္ဒတော ဝါ ဥဒကံ ဥတ္တရတိ, အယမဿ ပါကတိကော ပကောပေါ, အာပေါသံဝဋ္ဋကာလေ ပန ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ဥဒကပူရမေဝ ဟောတိ. ဩဂစ္ဆန္တီတိ ဟေဋ္ဌာ ဂစ္ဆန္တိ, ဥဒ္ဓနေ အာရောပိတဥဒကံ ဝိယ ခယံ ဝိနာသံ ပါပုဏန္တိ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๓๐๓. ในอาโปธาตุนิทเทส บทว่า "อาโปคตัง" คือ สภาพที่ไปแล้วในอาโปธาตุทั้งปวง มีลักษณะคือสภาพที่เอิบอาบและเกาะกุม. ส่วนในบทเป็นต้นว่า "ดี เสมหะ" สิ่งที่ควรกล่าวทั้งหมดนั้น ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคพร้อมกับภาวนานัย. บทว่า "ย่อมกำเริบ" คือ ย่อมเจริญขึ้นโดยความเป็นกระแสน้ำหลาก หรือน้ำย่อมท่วมขึ้นจากสมุทร นี้เป็นการกำเริบโดยปกติของอาโปธาตุนั้น แต่ในกาลที่โลกพินาศด้วยน้ำ น้ำย่อมเต็มทั่วแสนโกฏิจักรวาลทีเดียว. บทว่า "ย่อมลดลง" คือ ย่อมลดต่ำลง ย่อมถึงความสิ้นไป ความพินาศไป เหมือนน้ำที่ตั้งไว้บนเตาไฟ. ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว. ၃၀၄. တေဇောဓာတုနိဒ္ဒေသေ [Pg.131] တေဇောဂတန္တိ သဗ္ဗတေဇေသု ဂတံ ဥဏှတ္တလက္ခဏံ. တေဇော ဧဝ ဝါ တေဇောဘာဝံ ဂတန္တိ တေဇောဂတံ. ပုရိမေ အာပေါဂတေပိ ပစ္ဆိမေ ဝါယောဂတေပိ ဧသေဝ နယော. ယေန စာတိ ယေန တေဇောဂတေန. တသ္မိံ ကုပ္ပိတေ အယံ ကာယော သန္တပ္ပတိ, ဧကာဟိကဇရာဒိဘာဝေန ဥသုမဇာတော ဟောတိ. ယေန စ ဇီရီယတီတိ ယေန အယံ ကာယော ဇီရတိ, ဣန္ဒြိယဝေကလ္လတ္တံ ဗလပရိက္ခယံ ဝလိပလိတာဒိဘာဝဉ္စ ပါပုဏာတိ. ယေန စ ပရိဍယှတီတိ ယေန ကုပ္ပိတေန အယံ ကာယော ဒယှတိ, သော စ ပုဂ္ဂလော ဒယှာမိ ဒယှာမီတိ ကန္ဒန္တော သတဓောတသပ္ပိဂေါသီတစန္ဒနာဒိလေပဉ္စ တာလဝဏ္ဋဝါတဉ္စ ပစ္စာသီသတိ. ယေန စ အသိတပီတခါယိတသာယိတံ သမ္မာ ပရိဏာမံ ဂစ္ဆတီတိ ယေန တံ အသိတံ ဝါ ဩဒနာဒိ, ပီတံ ဝါ ပါနကာဒိ, ခါယိတံ ဝါ ပိဋ္ဌခဇ္ဇကာဒိ, သာယိတံ ဝါ အမ္ဗပက္ကမဓုဖာဏိတာဒိ သမ္မာ ပရိပါကံ ဂစ္ဆတိ, ရသာဒိဘာဝေန ဝိဝေကံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. ๓๐๔. ในเตโชธาตุนิทเทส บทว่า เตโชโคตํ ได้แก่ ลักษณะคือความเป็นของร้อน ที่เป็นไปในเตโชธาตุทั้งปวง หรืออีกอย่างหนึ่ง เตโชธาตุนั่นแหละ ถึงความเป็นเตโชธาตุ ฉะนั้นจึงชื่อว่า เตโชโคตํ แม้ในอาโปคตะในเบื้องต้น แม้ในวาโยคตะในเบื้องปลาย ก็นัยนี้แหละ บทว่า เยน จ ได้แก่ ด้วยเตโชธาตุใด เมื่อเตโชธาตุนั้นกำเริบ กายนี้ย่อมเร่าร้อน คือมีความเป็นไข้จับวันเว้นวันเป็นต้น เป็นผู้มีความร้อนเกิดแล้ว บทว่า เยน จ ชีริยติ ความว่า กายนี้ย่อมแก่คร่ำคร่าเพราะเตโชธาตุใด ย่อมถึงความพิการแห่งอินทรีย์ ความสิ้นไปแห่งกำลัง และความเป็นผู้มีหนังเหี่ยวย่นและผมหงอกเป็นต้น บทว่า เยน จ ปริฑยฺหติ ความว่า กายนี้ย่อมถูกแผดเผา เพราะเตโชธาตุใดที่กำเริบ และบุคคลนั้นคร่ำครวญอยู่ว่า "เราร้อน เราร้อน" ย่อมปรารถนาการลูบไล้ด้วยเนยใสที่ชำระร้อยครั้งและจันทน์ชื่อโคสีตะเป็นต้น และลมจากพัดใบตาล บทว่า เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉติ ความว่า ของที่กินคือข้าวสุกเป็นต้นก็ดี ของที่ดื่มคือน้ำปานะเป็นต้นก็ดี ของที่เคี้ยวคือขนมแป้งเป็นต้นก็ดี ของที่ลิ้มคือมะม่วงสุก น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้นก็ดี ย่อมถึงการย่อยเป็นอย่างดี เพราะเตโชธาตุใด อธิบายว่า ย่อมถึงความแยกออกโดยความเป็นรสเป็นต้น นี้เป็นสังเขปในนิทเทสนี้ ส่วนข้อความใดที่พึงกล่าวโดยพิสดาร ข้อความนั้นทั้งหมด พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พร้อมกับภาวนานัย ဟရိတန္တန္တိ ဟရိတမေဝ. အလ္လတိဏာဒိံ အာဂမ္မ နိဗ္ဗာယတီတိ အတ္ထော. ပန္ထန္တန္တိ မဟာမဂ္ဂမေဝ. သေလန္တန္တိ ပဗ္ဗတံ. ဥဒကန္တန္တိ ဥဒကံ. ရမဏီယံ ဝါ ဘူမိဘာဂန္တိ တိဏဂုမ္ဗာဒိရဟိတံ, ဝိဝိတ္တံ အဗ္ဘောကာသံ ဘူမိဘာဂံ. အနာဟာရာတိ နိရာဟာရာ နိရုပါဒါနာ, အယမ္ပိ ပကတိယာဝ တေဇောဝိကာရော ဝုတ္တော, တေဇောသံဝဋ္ဋကာလေ ပန ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠံ ဈာပေတွာ ဆာရိကာမတ္တမ္ပိ န တိဋ္ဌတိ. နှာရုဒဒ္ဒုလေနာတိ စမ္မနိလ္လေခနေန. အဂ္ဂိံ ဂဝေသန္တီတိ ဧဝရူပံ သုခုမံ ဥပါဒါနံ ဂဟေတွာ အဂ္ဂိံ ပရိယေသန္တိ, ယံ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဥသုမံ လဘိတွာ ပဇ္ဇလတိ, သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. บทว่า หริตนฺตํ ได้แก่ ของเขียวนั่นเอง อธิบายว่า อาศัยหญ้าสดเป็นต้นแล้วย่อมดับ บทว่า ปนฺถนฺตํ ได้แก่ หนทางใหญ่นั่นเอง บทว่า เสลนฺตํ ได้แก่ ภูเขา บทว่า อุทกนฺตํ ได้แก่ น้ำ บทว่า รมณียํ วา ภูมิภาคํ ได้แก่ ส่วนแห่งแผ่นดินที่ปราศจากหญ้าและกอไม้เป็นต้น เป็นที่สงัด เป็นที่โล่งแจ้ง บทว่า อนาหารา ได้แก่ ไม่มีอาหาร ไม่มีเชื้อ แม้ข้อนี้ ท่านก็กล่าวว่าเป็นความวิการแห่งเตโชธาตุโดยปกติเท่านั้น แต่ในกาลที่โลกพินาศด้วยไฟ ไฟเผาแสนโกฏิจักรวาลแล้ว แม้เพียงเถ้าก็ไม่เหลืออยู่ บทว่า นฺหารุททฺทุเลน ได้แก่ ด้วยหนังที่ขูดออก บทว่า อคฺคึ คเวสนฺติ ความว่า ถือเอาเชื้อที่ละเอียดเช่นนี้แล้ว ย่อมแสวงหาไฟ ซึ่งได้ความร้อนแม้เพียงเล็กน้อยก็ลุกโพลงขึ้น แม้ในที่นี้ พึงทราบข้อความที่เหลือโดยนัยก่อนนั่นแหละ ၃၀၅. ဝါယောဓာတုနိဒ္ဒေသေ ဥဒ္ဓင်္ဂမာ ဝါတာတိ ဥဂ္ဂါရဟိက္ကာရာဒိပဝတ္တကာ ဥဒ္ဓံ အာရောဟနဝါတာ. အဓောဂမာ ဝါတာတိ ဥစ္စာရပဿာဝါဒိနီဟရဏကာ အဓော ဩရောဟနဝါတာ. ကုစ္ဆိသယာ ဝါတာတိ အန္တာနံ ဗဟိဝါတာ. ကောဋ္ဌာသယာ ဝါတာတိ အန္တာနံ အန္တောဝါတာ. အင်္ဂမင်္ဂါနုသာရိနောတိ ဓမနီဇာလာနုသာရေန သကလသရီရေ အင်္ဂမင်္ဂါနိ အနုသဋာ သမိဉ္ဇနပသာရဏာဒိနိဗ္ဗတ္တကဝါတာ. အဿာသောတိ အန္တောပဝိသနနာသိကဝါတော[Pg.132]. ပဿာသောတိ ဗဟိနိက္ခမနနာသိကဝါတော. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဓိံ ဘာဝနာနယေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တံ. ๓๐๕. ในวาโยธาตุนิทเทส บทว่า อุทฺธงฺคมา วาตา ได้แก่ ลมที่พัดขึ้นเบื้องบน ซึ่งเกิดขึ้นจากการเรอ การสะอึกเป็นต้น บทว่า อโธคมา วาตา ได้แก่ ลมที่พัดลงเบื้องต่ำ ซึ่งนำอุจจาระและปัสสาวะเป็นต้นออกไป บทว่า กุจฺฉิสยา วาตา ได้แก่ ลมภายนอกลำไส้ บทว่า โกฏฺฐาสยา วาตา ได้แก่ ลมภายในลำไส้ บทว่า องฺคมงฺคานุสาริโน ได้แก่ ลมที่ทำให้เกิดการคู้การเหยียดเป็นต้น ซึ่งแผ่ซ่านไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ในทั่วสรรพางค์กาย โดยไปตามข่ายแห่งเส้นเอ็น บทว่า อสฺสาโส ได้แก่ ลมจมูกที่เข้าไปภายใน บทว่า ปสฺสาโส ได้แก่ ลมจมูกที่ออกมาภายนอก นี้เป็นสังเขปในนิทเทสนี้ ส่วนข้อความใดที่พึงกล่าวโดยพิสดาร ข้อความนั้นทั้งหมด พระอรรถกถาจารย์กล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค พร้อมกับภาวนานัย ဂါမမ္ပိ ဝဟတီတိ သကလဂါမမ္ပိ စုဏ္ဏဝိစုဏ္ဏံ ကုရုမာနာ အာဒါယ ဂစ္ဆတိ, နိဂမာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣဓ ဝါယောသံဝဋ္ဋကာလေ ကောဋိသတသဟဿစက္ကဝါဠဝိဒ္ဓံသနဝသေန ဝါယောဓာတုဝိကာရော ဒဿိတော. ဝိဓူပနေနာတိ အဂ္ဂိဗီဇနကေန. ဩဿဝနေတိ ဆဒနဂ္ဂေ, တေန ဟိ ဥဒကံ သဝတိ, တသ္မာ တံ ‘‘ဩဿဝန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သေသမိဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. บทว่า คามมฺปิ วหติ ความว่า (ลม) ทำแม้ทั้งหมู่บ้านให้เป็นจุณวิจุณแล้วพัดพาไป แม้ในนิคมเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ ในวาโยธาตุนิทเทสนี้ ท่านแสดงความวิการแห่งวาโยธาตุ โดยนัยแห่งการทำลายแสนโกฏิจักรวาลในกาลที่โลกพินาศด้วยลม บทว่า วิธูปเนน ได้แก่ ด้วยพัดสำหรับพัดไฟ บทว่า โอสฺสวเน ได้แก่ ที่ปลายเครื่องมุง เพราะว่า น้ำย่อมไหลไปด้วยปลายเครื่องมุงนั้น ฉะนั้น ปลายเครื่องมุงนั้นจึงเรียกว่า "โอสฺสวนะ" แม้ในที่นี้ พึงประกอบข้อความที่เหลือโดยนัยก่อนนั่นแหละ ၃၀၆. သေယျထာပိ, အာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ဒဿေတိ? ဟေဋ္ဌာ ကထိတာနံ မဟာဘူတာနံ နိဿတ္တဘာဝံ. ကဋ္ဌန္တိ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရံ. ဝလ္လိန္တိ အာဗန္ဓနဝလ္လိံ. တိဏန္တိ ဆဒနတိဏံ. မတ္တိကန္တိ အနုလေပမတ္တိကံ. အာကာသော ပရိဝါရိတောတိ ဧတာနိ ကဋ္ဌာဒီနိ အန္တော စ ဗဟိ စ ပရိဝါရေတွာ အာကာသော ဌိတောတိ အတ္ထော. အဂါရံတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတီတိ အဂါရန္တိ ပဏ္ဏတ္တိမတ္တံ ဟောတိ. ကဋ္ဌာဒီသု ပန ဝိသုံ ဝိသုံ ရာသိကတေသု ကဋ္ဌရာသိဝလ္လိရာသီတွေဝ ဝုစ္စတိ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ဧဝမေဝ အဋ္ဌိအာဒီနိ အန္တော စ ဗဟိ စ ပရိဝါရေတွာ ဌိတော အာကာသော, တာနေဝ အဋ္ဌိအာဒီနိ ပဋိစ္စ ရူပံတွေဝ သင်္ခံ ဂစ္ဆတိ, သရီရန္တိ ဝေါဟာရံ ဂစ္ဆတိ. ယထာ ကဋ္ဌာဒီနိ ပဋိစ္စ ဂေဟန္တိ သင်္ခံ ဂတံ အဂါရံ ခတ္တိယဂေဟံ ဗြာဟ္မဏဂေဟန္တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဒမ္ပိ ခတ္တိယသရီရံ ဗြာဟ္မဏသရီရန္တိ ဝုစ္စတိ, န ဟေတ္ထ ကောစိ သတ္တော ဝါ ဇီဝေါ ဝါ ဝိဇ္ဇတိ. ๓๐๖. ในพระบาลีว่า เสยฺยถาปิ อาวุโส นี้ ทรงแสดงอะไร? (ทรงแสดง) ความไม่มีสัตว์ของมหาภูตรูปทั้งหลายที่ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ บทว่า กฏฺฐํ ได้แก่ เครื่องอุปกรณ์คือไม้ บทว่า วลฺลึ ได้แก่ เถาวัลย์สำหรับผูก บทว่า ติณํ ได้แก่ หญ้าสำหรับมุง บทว่า มตฺติกํ ได้แก่ ดินสำหรับฉาบทา บทว่า อากาโส ปริวาริโต อธิบายว่า อากาศแวดล้อมไม้เป็นต้นเหล่านี้ทั้งภายในและภายนอกตั้งอยู่ บทว่า อคารํเตฺวว สงฺขํ คจฺฉติ ความว่า ย่อมเป็นเพียงบัญญัติว่า "เรือน" แต่เมื่อไม้เป็นต้นถูกกองไว้ต่างหากๆ ย่อมเรียกว่า กองไม้ กองเถาวัลย์ เท่านั้น บทว่า เอวเมว โข ความว่า อากาศแวดล้อมกระดูกเป็นต้นทั้งภายในและภายนอกตั้งอยู่ ฉันนั้นเหมือนกัน อาศัยกระดูกเป็นต้นเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมถึงการนับว่า "รูป" เท่านั้น ย่อมถึงโวหารว่า "สรีระ" เรือนที่อาศัยไม้เป็นต้นแล้วถึงการนับว่า "เรือน" ย่อมถูกเรียกว่า เรือนกษัตริย์ เรือนพราหมณ์ ฉันใด แม้สรีระนี้ก็ถูกเรียกว่า สรีระกษัตริย์ สรีระพราหมณ์ ฉันนั้น ในสรีระนี้ ไม่มีสัตว์หรือชีวะไรๆ อยู่เลย အဇ္ဈတ္တိကဉ္စေဝ, အာဝုသော, စက္ခူတိ ဣဒံ ကသ္မာ အာရဒ္ဓံ? ဟေဋ္ဌာ ဥပါဒါရူပံ စတ္တာရော စ အရူပိနော ခန္ဓာ တီဏိ စ အရိယသစ္စာနိ န ကထိတာနိ, ဣဒါနိ တာနိ ကထေတုံ အယံ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ. တတ္ထ စက္ခုံ အပရိဘိန္နန္တိ စက္ခုပသာဒေ နိရုဒ္ဓေပိ ဥပဟတေပိ ပိတ္တသေမှလောဟိတေဟိ ပလိဗုဒ္ဓေပိ စက္ခု စက္ခုဝိညာဏဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ န သက္ကောတိ, ပရိဘိန္နမေဝ ဟောတိ, စက္ခုဝိညာဏဿ ပန ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထံ အပရိဘိန္နံ နာမ. ဗာဟိရာ စ ရူပါတိ ဗာဟိရာ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပါ. တဇ္ဇော သမန္နာဟာရောတိ တံ စက္ခုဉ္စ ရူပေ စ ပဋိစ္စ ဘဝင်္ဂံ အာဝဋ္ဋေတွာ ဥပ္ပဇ္ဇနမနသိကာရော, ဘဝင်္ဂါဝဋ္ဋနသမတ္ထံ စက္ခုဒွါရေ [Pg.133] ကိရိယမနောဓာတုစိတ္တန္တိ အတ္ထော. တံ ရူပါနံ အနာပါထဂတတ္တာပိ အညာဝိဟိတဿပိ န ဟောတိ, တဇ္ဇဿာတိ တဒနုရူပဿ. ဝိညာဏဘာဂဿာတိ ဝိညာဏကောဋ္ဌာသဿ. พระผู้มีพระภาคทรงปรารภเทศนานี้ว่า อชฺฌตฺติกญฺเจว อาวุโส จกฺขุ เพราะเหตุไร? (เพราะ) ในเบื้องต่ำ อุปาทายรูป ขันธ์ที่เป็นอรูป ๔ และอริยสัจ ๓ ยังมิได้ตรัสไว้ บัดนี้ เพื่อจะตรัสธรรมเหล่านั้น จึงทรงปรารภเทศนานี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า จกฺขุํ อปริภินฺนํ ความว่า เมื่อจักขุประสาทดับไปก็ดี ถูกทำลายก็ดี หรือถูกดี เสมหะ และโลหิตขัดขวางไว้ก็ดี จักขุไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณได้ ชื่อว่าแตกทำลายแล้วนั่นเอง ส่วนจักขุประสาทที่สามารถเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณได้ ชื่อว่ายังไม่แตกทำลาย บทว่า พาหิรา จ รูปา ได้แก่ รูปภายนอกอันเกิดจากสมุฏฐาน ๔ บทว่า ตชฺโช สมนฺนาหาโร ได้แก่ มนสิการที่เกิดขึ้นโดยน้อมภวังค์ไป เพราะอาศัยจักขุและรูปนั้น อธิบายว่า กิริยามโนธาตุจิตในจักขุทวารที่สามารถน้อมภวังค์ไปได้ มนสิการนั้นย่อมไม่มี แม้เพราะรูปทั้งหลายไม่มาสู่คลอง (จักษุ) หรือเพราะบุคคลมีใจเป็นอื่น บทว่า ตชฺชสฺส ได้แก่ อันสมควรแก่มนสิการนั้น บทว่า วิญฺญาณภาคสฺส ได้แก่ ส่วนแห่งวิญญาณ ယံ တထာဘူတဿာတိအာဒီသု ဒွါရဝသေန စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဒဿေတိ. တတ္ထ တထာဘူတဿာတိ စက္ခုဝိညာဏေန သဟဘူတဿ, စက္ခုဝိညာဏသမင်္ဂိနောတိ အတ္ထော. ရူပန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ န ရူပဇနကတ္တာ စက္ခုဝိညာဏက္ခဏေ တိသမုဋ္ဌာနရူပံ, တဒနန္တရစိတ္တက္ခဏေ စတုသမုဋ္ဌာနမ္ပိ လဗ္ဘတိ. သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီတိ ဂဏနံ ဂစ္ဆတိ. ဝေဒနာဒယော စက္ခုဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာဝ. ဝိညာဏမ္ပိ စက္ခုဝိညာဏမေဝ. ဧတ္ထ စ သင်္ခါရာတိ စေတနာဝ ဝုတ္တာ. သင်္ဂဟောတိ ဧကတော သင်္ဂဟော. သန္နိပါတောတိ သမာဂမော. သမဝါယောတိ ရာသိ. ယော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒံ ပဿတီတိ ယော ပစ္စယေ ပဿတိ. သော ဓမ္မံ ပဿတီတိ သော ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နဓမ္မေ ပဿတိ, ဆန္ဒောတိအာဒိ သဗ္ဗံ တဏှာဝေဝစနမေဝ, တဏှာ ဟိ ဆန္ဒကရဏဝသေန ဆန္ဒော. အာလယကရဏဝသေန အာလယော. အနုနယကရဏဝသေန အနုနယော. အဇ္ဈောဂါဟိတွာ ဂိလိတွာ ဂဟနဝသေန အဇ္ဈောသာနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဆန္ဒရာဂဝိနယော ဆန္ဒရာဂပ္ပဟာနန္တိ နိဗ္ဗာနဿေဝ ဝေဝစနံ, ဣတိ တီဏိ သစ္စာနိ ပါဠိယံ အာဂတာနေဝ မဂ္ဂသစ္စံ အာဟရိတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ, ယာ ဣမေသု တီသု ဌာနေသု ဒိဋ္ဌိ သင်္ကပ္ပော ဝါစာ ကမ္မန္တော အာဇီဝေါ ဝါယာမော သတိ သမာဓိ ဘာဝနာပဋိဝေဓော, အယံ မဂ္ဂေါတိ. ဗဟုကတံ ဟောတီတိ ဧတ္တာဝတာပိ ဗဟုံ ဘဂဝတော သာသနံ ကတံ ဟောတိ, အဇ္ဈတ္တိကဉ္စေဝ, အာဝုသော, သောတန္တိအာဒိဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ในบาลีเป็นต้นว่า ยํ ตถาภูตสฺส ทรงแสดงสัจจะ ๔ โดยทวาร ในบทเหล่านั้น บทว่า ตถาภูตสฺส มีความว่า ผู้เกิดร่วมกับจักขุวิญญาณ, ผู้พร้อมด้วยจักขุวิญญาณ บทว่า รูปํ ได้แก่ รูปอันมีสมุฏฐาน ๓ ในขณะแห่งจักขุวิญญาณ เพราะจักขุวิญญาณไม่ก่อให้เกิดรูป และได้แม้รูปอันมีสมุฏฐาน ๔ ในจิตตขณะถัดจากนั้น บทว่า สงฺคหํ คจฺฉติ คือ ย่อมถึงการนับ เวทนาเป็นต้น ก็สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณนั่นเทียว แม้วิญญาณ ก็คือจักขุวิญญาณนั่นเอง และในที่นี้ บทว่า สงฺขารา ท่านกล่าวหมายถึงเจตนาเท่านั้น บทว่า สงฺคโห คือ การสงเคราะห์เข้าด้วยกัน บทว่า สนฺนิปาโต คือ การประชุมพร้อมกัน บทว่า สมวาโย คือ กอง, กลุ่ม บทว่า โย ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ปสฺสติ คือ ผู้ใดย่อมเห็นปัจจัยทั้งหลาย บทว่า โส ธมฺมํ ปสฺสติ คือ ผู้นั้นย่อมเห็นธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัย คำทั้งหมดเป็นต้นว่า ฉนฺโท เป็นไวพจน์ของตัณหาทั้งนั้น จริงอยู่ ตัณหาชื่อว่า ฉันทะ เพราะกระทำความพอใจ ชื่อว่า อาลัย เพราะกระทำความอาลัย ชื่อว่า อนุนยะ เพราะกระทำความเพลิดเพลิน ท่านเรียกว่า อัชโฌสานะ เพราะครอบงำ กลืนกิน ยึดถือ บทว่า ฉนฺทราควิโย และ ฉนฺทราคปฺปหานํ เป็นไวพจน์ของนิพพานนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ สัจจะ ๓ มาในบาลีแล้วทั้งนั้น ส่วนมรรคสัจจะ พึงนำเนื้อความมาถือเอา ทิฏฐิ สังกัปปะ วาจา กัมมันตะ อาชีวะ วายามะ สติ สมาธิ ในฐานะ ๓ เหล่านี้ใด ที่เป็นการภาวนาและการแทงตลอด นี้คือมรรค บทว่า พหุกตํ โหติ มีความว่า แม้เพียงเท่านี้ ชื่อว่าได้กระทำศาสนาของพระผู้มีพระภาคไว้มากแล้ว แม้ในวาระทั้งหลายเป็นต้นว่า อชฺฌตฺติกญฺเจว อาวุโส โสตํ ก็นัยนี้แหละ မနောဒွါရေ ပန အဇ္ဈတ္တိကော မနော နာမ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ. တံ နိရုဒ္ဓမ္ပိ အာဝဇ္ဇနစိတ္တဿ ပစ္စယော ဘဝိတုံ အသမတ္ထံ မန္ဒထာမဂတမေဝ ပဝတ္တမာနမ္ပိ ပရိဘိန္နံ နာမ ဟောတိ. အာဝဇ္ဇနဿ ပန ပစ္စယော ဘဝိတုံ သမတ္ထံ အပရိဘိန္နံ နာမ. ဗာဟိရာ စ ဓမ္မာတိ ဓမ္မာရမ္မဏံ. နေဝ တာဝ တဇ္ဇဿာတိ ဣဒံ ဘဝင်္ဂသမယေနေဝ ကထိတံ. ဒုတိယဝါရော ပဂုဏဇ္ဈာနပစ္စဝေက္ခဏေန ဝါ, ပဂုဏကမ္မဋ္ဌာနမနသိကာရေန ဝါ, ပဂုဏဗုဒ္ဓဝစနသဇ္ဈာယကရဏာဒိနာ ဝါ, အညဝိဟိတကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တော. ဣမသ္မိံ ဝါရေ ရူပန္တိ စတုသမုဋ္ဌာနမ္ပိ လဗ္ဘတိ. မနောဝိညာဏဉှိ ရူပံ သမုဋ္ဌာပေတိ, ဝေဒနာဒယော မနောဝိညာဏသမ္ပယုတ္တာ, ဝိညာဏံ မနောဝိညာဏမေဝ. သင်္ခါရာ ပနေတ္ထ ဖဿစေတနာဝသေနေဝ [Pg.134] ဂဟိတာ. သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတိ မဟာထေရော ဟေဋ္ဌာ ဧကဒေသမေဝ သမ္မသန္တော အာဂန္တွာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဌတွာ ဟေဋ္ဌာ ပရိဟီနဒေသနံ သဗ္ဗံ တံတံဒွါရဝသေန ဘာဇေတွာ ဒဿေန္တော ယထာနုသန္ဓိနာဝ သုတ္တန္တံ နိဋ္ဌပေသီတိ. ส่วนในมโนทวาร มโนภายใน ชื่อว่า ภวังคจิต ภวังคจิตนั้น แม้ดับไปแล้ว ก็ไม่สามารถเป็นปัจจัยแก่อาวชัชนจิตได้ แม้เป็นไปอยู่ก็ถึงความมีกำลังน้อย ชื่อว่า แตกสลาย ส่วนภวังคจิตที่สามารถเป็นปัจจัยแก่อาวชัชนะได้ ชื่อว่า ไม่แตกสลาย บทว่า พาหิรา จ ธมฺมา คือ ธรรมามรณ์ บทว่า เนว ตาว ตชฺชสฺส นี้ ท่านกล่าวโดยสมัยแห่งภวังค์นั่นเทียว วาระที่สอง ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นผู้มีมนสิการอื่น ด้วยการพิจารณาฌานที่ชำนาญแล้วบ้าง ด้วยการมนสิการกรรมฐานที่ชำนาญแล้วบ้าง หรือด้วยการสาธยายพุทธวจนะที่ชำนาญแล้วเป็นต้นบ้าง ในวาระนี้ บทว่า รูปํ ได้แม้รูปอันมีสมุฏฐาน ๔ จริงอยู่ มโนวิญญาณย่อมให้รูปเกิดขึ้น, เวทนาเป็นต้น สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณ, วิญญาณ ก็คือมโนวิญญาณนั่นเอง ส่วนสังขารในที่นี้ ท่านถือเอาโดยอำนาจแห่งผัสสะและเจตนา เนื้อความที่เหลือ พึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ด้วยประการฉะนี้ พระมหาเถระเมื่อทรงพิจารณาเพียงส่วนหนึ่งในเบื้องต่ำ เสด็จมาแล้ว ประทับยืนอยู่ในที่นี้ ทรงจำแนกเทศนาที่ไม่บริบูรณ์ในเบื้องต่ำทั้งหมดนั้น โดยทวารนั้นๆ แสดงอยู่ ได้ทรงยังพระสูตรให้จบลงโดยอนุสนธิตามลำดับ ดังนี้แล ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ แห่งอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี မဟာဟတ္ထိပဒေါပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามหาหัตถิปโทปมสูตร จบ ၉. မဟာသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถามหาสาโรปมสูตร ၃၀၇. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာသာရောပမသုတ္တံ. တတ္ထ အစိရပက္ကန္တေတိ သံဃံ ဘိန္ဒိတွာ ရုဟိရုပ္ပာဒကမ္မံ ကတွာ နစိရပက္ကန္တေ သလိင်္ဂေနေဝ ပါဋိယေက္ကေ ဇာတေ. ๓๐๗. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาสาโรปมสูตร ในมหาสาโรปมสูตรนั้น บทว่า อจิรปกฺกนฺเต ความว่า เมื่อพระเทวทัตทำลายสงฆ์และทำกรรมคือยังพระโลหิตให้ห้อแล้วหลีกไปไม่นาน เกิดความแตกแยกกันโดยเพศของตน ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ကုလပုတ္တောတိ ကိဉ္စာပိ အသုကကုလပုတ္တောတိ န နိယာမိတော, ဒေဝဒတ္တံယေဝ ပန သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သော ဟိ အသမ္ဘိန္နာယ မဟာသမ္မတပဝေဏိယာ ဩက္ကာကဝံသေ ဇာတတ္တာ ဇာတိကုလပုတ္တော. ဩတိဏ္ဏောတိ ယဿ ဇာတိ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌာ, သော ဇာတိယာ ဩတိဏ္ဏော နာမ. ဇရာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. လာဘသက္ကာရာဒီသုပိ လာဘောတိ စတ္တာရော ပစ္စယာ. သက္ကာရောတိ တေသံယေဝ သုကတဘာဝေါ. သိလောကောတိ ဝဏ္ဏဘဏနံ. အဘိနိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဥပ္ပာဒေတိ. အပညာတာတိ ဒွိန္နံ ဇနာနံ ဌိတဋ္ဌာနေ န ပညာယန္တိ, ဃာသစ္ဆာဒနမတ္တမ္ပိ န လဘန္တိ. အပ္ပေသက္ခာတိ အပ္ပပရိဝါရာ, ပုရတော ဝါ ပစ္ဆတော ဝါ ဂစ္ဆန္တံ န လဘန္တိ. บทว่า อิธ ภิกฺขเว เอกจฺโจ กุลปุตฺโต ความว่า แม้พระองค์จะมิได้ทรงระบุว่า กุลบุตรชื่อโน้น แต่พึงทราบว่า พระดำรัสนี้พระองค์ตรัสหมายถึงพระเทวทัตนั่นเอง จริงอยู่ พระเทวทัตนั้นชื่อว่า ชาติกุลบุตร เพราะเกิดในวงศ์พระเจ้าโอกกากราช ซึ่งเป็นประเพณีของพระเจ้ามหาสมมตราชที่ไม่แตกแยกกัน บทว่า โอติณฺโณ ความว่า ชาติหยั่งลงแล้วในภายในของกุลบุตรใด กุลบุตรนั้นชื่อว่า ผู้หยั่งลงแล้วด้วยชาติ แม้ในชราเป็นต้น ก็นัยนี้แหละ แม้ในบทว่า ลาภสกฺการาทีสุ บทว่า ลาโภ คือ ปัจจัย ๔ บทว่า สกฺกาโร คือ ความเป็นสิ่งที่เขาทำดีแล้วแห่งปัจจัย ๔ เหล่านั้นนั่นเอง บทว่า สิโลโก คือ การกล่าวคุณ บทว่า อภินิพฺพตฺเตติ คือ ย่อมให้เกิดขึ้น บทว่า อปญฺญาตา คือ ไม่ปรากฏในที่ที่คนสองคนยืนอยู่, ไม่ได้แม้เพียงอาหารและเครื่องนุ่งห่ม บทว่า อปฺเปสกฺขา คือ มีบริวารน้อย, ไม่ได้คนที่เดินไปข้างหน้าหรือข้างหลัง သာရေန သာရကရဏီယန္တိ ရုက္ခသာရေန ကတ္တဗ္ဗံ အက္ခစက္ကယုဂနင်္ဂလာဒိကံ ယံကိဉ္စိ. သာခါပလာသံ အဂ္ဂဟေသိ ဗြဟ္မစရိယဿာတိ မဂ္ဂဖလသာရဿ သာသနဗြဟ္မစရိယဿ စတ္တာရော ပစ္စယာ သာခါပလာသံ နာမ, တံ အဂ္ဂဟေသိ. တေန စ ဝေါသာနံ အာပါဒီတိ တေနေဝ စ အလမေတ္တာဝတာ သာရော မေ ပတ္တောတိ ဝေါသာနံ အာပန္နော. บทว่า สาเรน สารกรณีโย ความว่า กิจอะไรๆ ก็ตามที่พึงทำด้วยแก่นไม้ เช่น เพลาล้อ แอก และไถเป็นต้น บทว่า สาขาปลาสํ อคฺคเหสิ พฺรหฺมจริยสฺส ความว่า ปัจจัย ๔ ชื่อว่า กิ่งและใบ ของศาสนพรหมจรรย์อันมีมรรคผลเป็นแก่นสาร, เธอได้ยึดถือกิ่งและใบนั้น บทว่า เตน จ โวสานํ อาปาทิ ความว่า เธอนั้นถึงความหยุดเพียงเท่านั้น ด้วยการได้ปัจจัย ๔ นั้นนั่นเองว่า 'พอละสำหรับเราเพียงเท่านี้ แก่นสารเราได้บรรลุแล้ว' ดังนี้ ၃၁၀. ဉာဏဒဿနံ အာရာဓေတီတိ ဒေဝဒတ္တော ပဉ္စာဘိညော, ဒိဗ္ဗစက္ခု စ ပဉ္စန္နံ အဘိညာနံ မတ္ထကေ ဌိတံ, တံ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ‘‘ဉာဏဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တံ[Pg.135]. အဇာနံ အပဿံ ဝိဟရန္တီတိ ကိဉ္စိ သုခုမံ ရူပံ အဇာနန္တာ အန္တမသော ပံသုပိသာစကမ္ပိ အပဿန္တာ ဝိဟရန္တိ. ๓๑๐. บทว่า ญาณทสฺสนํ อาราเธติ ความว่า พระเทวทัตเป็นผู้ได้อภิญญา ๕, และทิพพจักขุตั้งอยู่ที่ยอดแห่งอภิญญา ๕, ทิพพจักขุนั้น ในพระสูตรนี้ ท่านเรียกว่า "ญาณทัสสนะ" บทว่า อชานํ อปสฺสํ วิหรนฺติ ความว่า ไม่รู้รูปอะไรๆ ที่ละเอียด, ไม่เห็นแม้ที่สุดเพียงผงธุลีหรือหยากเยื่อ ย่อมอยู่ ၃၁၁. အသမယဝိမောက္ခံ အာရာဓေတီတိ, ‘‘ကတမော အသမယဝိမောက္ခော? စတ္တာရော စ အရိယမဂ္ဂါ စတ္တာရိ စ သာမညဖလာနိ, နိဗ္ဗာနဉ္စ, အယံ အသမယဝိမောက္ခော’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၂၁၃) ဧဝံ ဝုတ္တေ နဝလောကုတ္တရဓမ္မေ အာရာဓေတိ သမ္ပာဒေတိ ပဋိလဘတိ. လောကိယသမာပတ္တိယော ဟိ အပ္ပိတပ္ပိတက္ခဏေယေဝ ပစ္စနီကဓမ္မေဟိ ဝိမုစ္စန္တိ, တသ္မာ, ‘‘ကတမော သမယဝိမောက္ခော? စတ္တာရိ စ ဈာနာနိ စတဿော စ အရူပါဝစရသမာပတ္တိယော, အယံ သမယဝိမောက္ခော’’တိ ဧဝံ သမယဝိမောက္ခောတိ ဝုတ္တာ. လောကုတ္တရဓမ္မာ ပန ကာလေန ကာလံ ဝိမုစ္စန္တိ, သကိံ ဝိမုတ္တာနိ ဟိ မဂ္ဂဖလာနိ ဝိမုတ္တာနေဝ ဟောန္တိ. နိဗ္ဗာနံ သဗ္ဗကိလေသေဟိ အစ္စန္တံ ဝိမုတ္တမေဝါတိ ဣမေ နဝ ဓမ္မာ အသမယဝိမောက္ခောတိ ဝုတ္တာ. ๓๑๑. บทว่า อสมยวิโมกฺขํ อาราเธติ ความว่า ย่อมยังโลกุตรธรรม ๙ ประการที่ตรัสไว้ว่า "อสมยวิโมกข์เป็นไฉน? อริยมรรค ๔ สามัญผล ๔ และนิพพาน, นี้คืออสมยวิโมกข์" ให้สำเร็จ ให้บริบูรณ์ ได้บรรลุ จริงอยู่ โลกิยสมาบัติทั้งหลาย ย่อมหลุดพ้นจากธรรมที่เป็นข้าศึกได้เฉพาะในขณะที่เข้าสมาบัตินั้นๆ เท่านั้น เพราะเหตุนั้น สมาบัติเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า สมยวิโมกข์ ดังที่ตรัสว่า "สมยวิโมกข์เป็นไฉน? ฌาน ๔ และอรูปาวจรสมาบัติ ๔, นี้คือสมยวิโมกข์" ส่วนโลกุตรธรรมทั้งหลาย หาได้หลุดพ้นเป็นครั้งคราวไม่, จริงอยู่ มรรคและผลที่หลุดพ้นแล้วครั้งหนึ่ง ก็เป็นอันหลุดพ้นแล้วทีเดียว นิพพานก็เป็นธรรมที่หลุดพ้นจากกิเลสทั้งปวงโดยสิ้นเชิงทีเดียว เพราะเหตุนั้น ธรรม ๙ ประการเหล่านี้จึงถูกเรียกว่า อสมยวิโมกข์ အကုပ္ပာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အရဟတ္တဖလဝိမုတ္တိ. အယမတ္ထော ဧတဿာတိ ဧတဒတ္ထံ, အရဟတ္တဖလတ္ထမိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ. အယံ ဧတဿ အတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတံ သာရန္တိ ဧတံ အရဟတ္တဖလံ ဗြဟ္မစရိယဿ သာရံ. ဧတံ ပရိယောသာနန္တိ ဧတံ အရဟတ္တဖလံ ဗြဟ္မစရိယဿ ပရိယောသာနံ, ဧသာ ကောဋိ, န ဣတော ပရံ ပတ္တဗ္ဗံ အတ္ထီတိ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ. คำว่า อกุปปาเจโตวิมุตติ ได้แก่ อรหัตตผลวิมุตติ พรหมจรรย์นี้มีอรหัตตผลเป็นประโยชน์ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เอตทัตถะ (มีนั่นเป็นประโยชน์) อธิบายว่า อรหัตตผลนี้เป็นประโยชน์ของพรหมจรรย์นั้น คำว่า เอตํ สารํ (นั่นเป็นแก่นสาร) คือ อรหัตตผลนั้นเป็นแก่นสารของพรหมจรรย์ คำว่า เอตํ ปริโยสานํ (นั่นเป็นที่สุด) คือ อรหัตตผลนั้นเป็นที่สุดของพรหมจรรย์, นี้เป็นยอดเยี่ยม, ธรรมที่พึงบรรลุยิ่งไปกว่านี้ไม่มี ดังนี้แล้ว จึงทรงจบเทศนาตามลำดับความสืบต่อกันนั่นแล ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี မဟာသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามหาสาโรปมสูตร จบแล้ว ၁၀. စူဠသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาจูฬสาโรปมสูตร ၃၁၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠသာရောပမသုတ္တံ. တတ္ထ ပိင်္ဂလကောစ္ဆောတိ သော ဗြာဟ္မဏော ပိင်္ဂလဓာတုကော. ကောစ္ဆောတိ ပနဿ နာမံ, တသ္မာ ‘‘ပိင်္ဂလကောစ္ဆော’’တိ ဝုစ္စတိ. သံဃိနောတိအာဒီသု ပဗ္ဗဇိတသမူဟသင်္ခါတော သံဃော ဧတေသံ အတ္ထီတိ သံဃိနော. သွေဝ ဂဏော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဂဏိနော. အာစာရသိက္ခာပနဝသေန တဿ ဂဏဿ အာစရိယာတိ ဂဏာစရိယာ. ဉာတာတိ ပညာတာ ပါကဋာ. ‘‘အပ္ပိစ္ဆာ သန္တုဋ္ဌာ, အပ္ပိစ္ဆတာယ [Pg.136] ဝတ္ထမ္ပိ န နိဝါသေန္တီ’’တိအာဒိနာ နယေန သမုဂ္ဂတော ယသော ဧတေသံ အတ္ထီတိ ယသဿိနော. တိတ္ထကရာတိ လဒ္ဓိကရာ. သာဓုသမ္မတာတိ ဣမေ သာဓု သုန္ဒရာ သပ္ပုရိသာတိ ဧဝံ သမ္မတာ. ဗဟုဇနဿာတိ အဿုတဝတော အန္ဓဗာလပုထုဇ္ဇနဿ. ဣဒါနိ တေ ဒဿေန္တော သေယျထိဒံ ပူရဏောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပူရဏောတိ တဿ သတ္ထုပဋိညဿ နာမံ. ကဿပေါတိ ဂေါတ္တံ. သော ကိရ အညတရဿ ကုလဿ ဧကူနဒါသသတံ ပူရယမာနော ဇာတော, တေနဿ ‘‘ပူရဏော’’တိ နာမံ အကံသု. မင်္ဂလဒါသတ္တာ စဿ ‘‘ဒုက္ကဋ’’န္တိ ဝတ္တာ နတ္ထိ, အကတံ ဝါ န ကတန္တိ. ‘‘သော ကိမဟမေတ္ထ ဝသာမီ’’တိ ပလာယိ. အထဿ စောရာ ဝတ္ထာနိ အစ္ဆိန္ဒိံသု. သော ပဏ္ဏေန ဝါ တိဏေန ဝါ ပဋိစ္ဆာဒေတုမ္ပိ အဇာနန္တော ဇာတရူပေနေဝ ဧကံ ဂါမံ ပါဝိသိ. မနုဿာ တံ ဒိသွာ, ‘‘အယံ သမဏော အရဟာ အပ္ပိစ္ဆော, နတ္ထိ ဣမိနာ သဒိသော’’တိ ပူဝဘတ္တာဒီနိ ဂဟေတွာ ဥပသင်္ကမန္တိ. သော ‘‘မယှံ သာဋကံ အနိဝတ္ထဘာဝေန ဣဒံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ တတော ပဋ္ဌာယ သာဋကံ လဘိတွာပိ န နိဝါသေသိ, တဒေဝ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အဂ္ဂဟေသိ. တဿ သန္တိကေ အညေပိ ပဉ္စသတာ မနုဿာ ပဗ္ဗဇိံသု, တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပူရဏော ကဿပေါ’’တိ. ๓๑๒. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า จูฬสาโรปมสูตร ในพระสูตรนั้น คำว่า ปิงฺคลโกจฺโฉ ได้แก่ พราหมณ์นั้นมีธาตุสีเหลืองเหมือนสีแมว ส่วนคำว่า โกจฉะ เป็นชื่อของเขา เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปิงคลโกจฉะ" ในคำว่า สงฺฆิโน เป็นต้น (มีความว่า) หมู่ที่เรียกว่าสมณะของพวกเหล่านั้นมีอยู่ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สังฆี (ผู้มีหมู่) คณะของพวกเหล่านั้นนั่นเองมีอยู่ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า คณี (ผู้มีคณะ) เป็นอาจารย์ของคณะนั้นโดยการให้อบรมอาจาระ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า คณาจารย์ คำว่า ญาตา คือ เป็นที่รู้จัก ปรากฏ ยศที่เกิดขึ้นแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "เป็นผู้มักน้อย สันโดษ เพราะความเป็นผู้มักน้อย แม้ผ้าก็ไม่นุ่งห่ม" ของพวกเหล่านั้นมีอยู่ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า ยสัสสี (ผู้มียศ) คำว่า ติตฺถกรา คือ ผู้สร้างลัทธิ คำว่า สาธุสมฺมตา คือ เป็นที่ยอมรับกันว่า ท่านเหล่านี้เป็นคนดี เป็นคนงาม เป็นสัตบุรุษ คำว่า พหุชนสฺส ได้แก่ ของปุถุชนผู้มืดบอดเขลา ผู้ไม่มีสุตะ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงเจ้าลัทธิเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เสยฺยถีทํ ปูรโณ ในคำเหล่านั้น คำว่า ปูรณะ เป็นชื่อของผู้ปฏิญญาตนเป็นศาสดานั้น คำว่า กัสสปะ เป็นโคตร ได้ยินว่า เขาเกิดมาทำให้ทาส 99 คนของตระกูลหนึ่งครบ 100 คนพอดี เพราะเหตุนั้น ชนทั้งหลายจึงตั้งชื่อเขาว่า "ปูรณะ" และเพราะความเป็นทาสมงคล จึงไม่มีใครกล่าวแก่เขาว่า "ทำไม่ดี" หรือ "ยังไม่ได้ทำ" เขาคิดว่า "เราจะอยู่ที่นี่ทำไม" แล้วจึงหนีไป ครั้งนั้น พวกโจรได้ชิงเอาผ้าของเขาไป เขาไม่รู้จักแม้กระทั่งจะปกปิดร่างกายด้วยใบไม้หรือหญ้า จึงเข้าไปสู่หมู่บ้านแห่งหนึ่งในสภาพเปลือยกายเหมือนแรกเกิด พวกมนุษย์เห็นเขาแล้วก็คิดว่า "สมณะรูปนี้เป็นพระอรหันต์ เป็นผู้มักน้อย ไม่มีใครเสมอเหมือนท่านผู้นี้" แล้วจึงถือเอาขนมและภัตตาหารเป็นต้นเข้าไปหา เขาคิดว่า "สิ่งนี้เกิดขึ้นแก่เราเพราะความที่เราไม่นุ่งผ้าสาฎก" ตั้งแต่นั้นมา แม้ได้ผ้าสาฎกก็ไม่นุ่งห่ม ถือเอาบรรพชานั้น (คือการเปลือยกาย) นั่นแหละ มนุษย์แม้เหล่าอื่นอีก 500 คนได้บวชในสำนักของเขา พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเขานั้นจึงตรัสว่า "ปูรณะ กัสสปะ" မက္ခလီတိ တဿ နာမံ. ဂေါသာလာယ ဇာတတ္တာ ဂေါသာလောတိ ဒုတိယံ နာမံ. တံ ကိရ သကဒ္ဒမာယ ဘူမိယာ တေလဃဋံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တံ, ‘‘တာတ, မာ ခလီ’’တိ သာမိကော အာဟ. သော ပမာဒေန ခလိတွာ ပတိတွာ သာမိကဿ ဘယေန ပလာယိတုံ အာရဒ္ဓေါ. သာမိကော ဥပဓာဝိတွာ သာဋကကဏ္ဏေ အဂ္ဂဟေသိ. သောပိ သာဋကံ ဆဍ္ဍေတွာ အစေလကော ဟုတွာ ပလာယိ, သေသံ ပူရဏသဒိသမေဝ. คำว่า มักขลิ เป็นชื่อของเขา เพราะเกิดในคอกโค จึงมีชื่อที่สองว่า โคสาละ ได้ยินว่า ขณะที่เขากำลังถือหม้อน้ำมันเดินไปบนพื้นดินที่มีโคลน นายได้กล่าวว่า "พ่อคุณ อย่าลื่นนะ" เขาพลาดลื่นล้มลงเพราะความประมาท แล้วเริ่มจะวิ่งหนีไปเพราะกลัวนาย นายวิ่งตามไปจับที่ชายผ้าสาฎก แม้เขาก็สลัดผ้าสาฎกทิ้งแล้วเป็นคนเปลือยกายหนีไป เรื่องที่เหลือก็เหมือนกับเรื่องของปูรณะนั่นเอง အဇိတောတိ တဿ နာမံ. ကေသကမ္ဗလံ ဓာရေတီတိ ကေသကမ္ဗလော. ဣတိ နာမဒွယံ သံသန္ဒိတွာ ‘‘အဇိတော ကေသကမ္ဗလော’’တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ကေသကမ္ဗလော နာမ မနုဿကေသေဟိ ကတကမ္ဗလော, တတော ပဋိကိဋ္ဌတရံ ဝတ္ထံ နာမ နတ္ထိ. ယထာဟ – ‘‘သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ယာနိ ကာနိစိ တန္တာဝုတာနံ ဝတ္ထာနံ, ကေသကမ္ဗလော တေသံ ပဋိကိဋ္ဌော အက္ခာယတိ, ကေသကမ္ဗလော, ဘိက္ခဝေ, သီတေ သီတော ဥဏှေ ဥဏှော ဒုဗ္ဗဏ္ဏော ဒုဂ္ဂန္ဓော ဒုက္ခသမ္ဖဿော’’တိ (အ. နိ. ၃.၁၃၈). คำว่า อชิตะ เป็นชื่อของเขา เขาทรงผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมไว้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เกสกัมพล เพราะฉะนั้น จึงรวมชื่อทั้งสองเข้าด้วยกันเรียกว่า "อชิตะ เกสกัมพล" ในคำเหล่านั้น ที่ชื่อว่า เกสกัมพล คือผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมของมนุษย์, ผ้าที่น่ารังเกียจยิ่งกว่านั้นไม่มี ดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนบรรดาผ้าที่ทอด้วยเส้นด้ายชนิดต่างๆ ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผม ท่านกล่าวว่าเป็นผ้าที่เลวที่สุดในบรรดาผ้าเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย ผ้ากัมพลที่ทำด้วยผมนั้น เมื่ออากาศหนาวก็เย็น เมื่ออากาศร้อนก็ร้อน มีสีไม่สวย มีกลิ่นเหม็น มีสัมผัสเป็นทุกข์" ပကုဓောတိ [Pg.137] တဿ နာမံ. ကစ္စာယနောတိ ဂေါတ္တံ. ဣတိ နာမဂေါတ္တံ သံသန္ဒိတွာ, ‘‘ပကုဓော ကစ္စာယနော’’တိ ဝုစ္စတိ. သီတုဒကပဋိက္ခိတ္တကော ဧသ, ဝစ္စံ ကတွာပိ ဥဒကကိစ္စံ န ကရောတိ, ဥဏှောဒကံ ဝါ ကဉ္ဇိယံ ဝါ လဘိတွာ ကရောတိ, နဒိံ ဝါ မဂ္ဂေါဒကံ ဝါ အတိက္ကမ္မ, ‘‘သီလံ မေ ဘိန္န’’န္တိ ဝါလိကထူပံ ကတွာ သီလံ အဓိဋ္ဌာယ ဂစ္ဆတိ, ဧဝရူပေါ နိဿိရိကလဒ္ဓိကော ဧသ. คำว่า ปกุธะ เป็นชื่อของเขา คำว่า กัจจายนะ เป็นโคตร เพราะฉะนั้น จึงรวมชื่อและโคตรเข้าด้วยกันเรียกว่า "ปกุธะ กัจจายนะ" ผู้นี้เป็นผู้ปฏิเสธน้ำเย็น แม้ถ่ายอุจจาระแล้วก็ไม่ทำกิจด้วยน้ำ เมื่อได้น้ำร้อนหรือน้ำข้าวส้มจึงทำกิจด้วยน้ำ เมื่อข้ามแม่น้ำหรือน้ำกลางทางไปแล้ว ก็ก่อสถูปทรายแล้วอธิษฐานศีลด้วยคิดว่า "ศีลของเราขาดแล้ว" แล้วจึงไปต่อ ผู้นี้เป็นผู้มีลัทธิที่ปราศจากสิริเช่นนี้ သဉ္ဇယောတိ တဿ နာမံ. ဗေလဋ္ဌဿ ပုတ္တောတိ ဗေလဋ္ဌပုတ္တော. အမှာကံ ဂဏ္ဌနကိလေသော ပလိဗုဇ္ဈနကိလေသော နတ္ထိ, ကိလေသဂဏ္ဌရဟိတာ မယန္တိ ဧဝံ ဝါဒိတာယ လဒ္ဓနာမဝသေန နိဂဏ္ဌော. နာဋဿ ပုတ္တောတိ နာဋပုတ္တော. အဗ္ဘညံသူတိ ယထာ တေသံ ပဋိညာ, တထေဝ ဇာနိံသု. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – သစေ နေသံ သာ ပဋိညာ နိယျာနိကာ သဗ္ဗေ အဗ္ဘညံသု. နော စေ, န အဗ္ဘညံသု. တသ္မာ ကိံ တေသံ ပဋိညာ နိယျာနိကာ န နိယျာနိကာတိ, အယမေတဿ ပဉှဿ အတ္ထော. အထ ဘဂဝါ နေသံ အနိယျာနိကဘာဝကထနေန အတ္ထာဘာဝတော အလန္တိ ပဋိက္ခိပိတွာ ဥပမာယ အတ္ထံ ပဝေဒေန္တော ဓမ္မမေဝ ဒေသေတုံ, ဓမ္မံ, တေ ဗြာဟ္မဏ, ဒေသေဿာမီတိ အာဟ. คำว่า สัญชัย เป็นชื่อของเขา เป็นบุตรของนายเวลาฏฐะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า เวลัฏฐบุตร ชื่อว่า นิครนถ์ โดยอำนาจแห่งชื่อที่ได้มาเพราะความเป็นผู้มีวาทะอย่างนี้ว่า "กิเลสเครื่องผูกมัด กิเลสเครื่องร้อยรัดของพวกเราไม่มี พวกเราเป็นผู้ปราศจากกิเลสเครื่องผูกมัด" เป็นบุตรของคนชื่อนาฏะ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า นาฏบุตร คำว่า อพฺภญฺญํสู (พยากรณ์แล้ว) คือ พวกเขารู้ได้ตามที่ปฏิญญาไว้ อธิบายว่า ถ้าการปฏิญญานั้นของพวกเขานำออกจากทุกข์ได้จริง ทุกคนก็พยากรณ์ได้ ถ้าไม่ได้ ก็พยากรณ์ไม่ได้ เพราะฉะนั้น การปฏิญญาของพวกเขาจะนำออกจากทุกข์ได้อย่างไรเล่า คือนำออกไม่ได้เลย, นี้เป็นเนื้อความของปัญหานั้น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงปฏิเสธด้วยพระดำรัสว่า "พอเถิด" เพราะไม่มีประโยชน์ที่จะกล่าวถึงความเป็นลัทธิที่นำออกจากทุกข์ไม่ได้ของพวกเขา แล้วเมื่อจะทรงประกาศเนื้อความด้วยอุปมา จึงตรัสว่า "พราหมณ์ เราจะแสดงธรรมแก่ท่าน" เพื่อจะทรงแสดงธรรมนั่นเอง ၃၂၀. တတ္ထ သစ္ဆိကိရိယာယာတိ သစ္ဆိကရဏတ္ထံ. န ဆန္ဒံ ဇနေတီတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒံ န ဇနယတိ. န ဝါယမတီတိ ဝါယာမံ ပရက္ကမံ န ကရောတိ. ဩလီနဝုတ္တိကော စ ဟောတီတိ လီနဇ္ဈာသယော ဟောတိ. သာထလိကောတိ သိထိလဂ္ဂါဟီ, သာသနံ သိထိလံ ကတွာ ဂဏှာတိ, ဒဠှံ န ဂဏှာတိ. ๓๒๐. ในคำเหล่านั้น คำว่า สจฺฉิกิริยาย คือ เพื่อทำให้แจ้ง คำว่า น ฉนฺทํ ชเนติ คือ ไม่ก่อฉันทะคือความพอใจที่จะทำ คำว่า น วายมติ คือ ไม่ทำความพยายาม ไม่ทำความบากบั่น คำว่า โอลีนวุตฺติโก จ โหติ คือ เป็นผู้มีอัธยาศัยท้อถอย คำว่า สาถลิโก คือ ผู้ยึดถืออย่างหย่อนยาน คือยึดถือพระศาสนาอย่างหย่อนๆ ไม่ยึดถืออย่างมั่นคง ၃၂၃. ဣဓ, ဗြာဟ္မဏ ဘိက္ခု, ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိ ကထံ ဣမေ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဓမ္မာ ဉာဏဒဿနေန ဥတ္တရိတရာ ဇာတာတိ? နိရောဓပါဒကတ္တာ. ဟေဋ္ဌာ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဓမ္မာ ဟိ ဝိပဿနာပါဒကာ, ဣဓ နိရောဓပါဒကာ, တသ္မာ ဥတ္တရိတရာ ဇာတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣဒမ္ပိ သုတ္တံ ယထာနုသန္ဓိနာဝ နိဋ္ဌပေသိ. ဒေသနာဝသာနေ ဗြာဟ္မဏော သရဏေသု ပတိဋ္ဌိတောတိ. ๓๒๓. ดูก่อนพราหมณ์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกามทั้งหลาย... ดังนี้. ถามว่า ธรรมทั้งหลายมีปฐมฌานเป็นต้นเหล่านี้ ประเสริฐกว่าญาณทัสสนะได้อย่างไร? ตอบว่า เพราะเป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ. จริงอยู่ ธรรมทั้งหลายมีปฐมฌานเป็นต้นในเบื้องต่ำเป็นบาทแห่งวิปัสสนา ส่วนในที่นี้เป็นบาทแห่งนิโรธสมาบัติ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ประเสริฐกว่า. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจบพระสูตรนี้โดยอนุสนธิเทียว. ในกาลจบเทศนา พราหมณ์ได้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย စူဠသာရောပမသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาจูฬสาโรปมสูตร จบแล้ว. တတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาตติยวรรค จบแล้ว. ၄. မဟာယမကဝဂ္ဂေါ ๔. มหายมกวรรค ၁. စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาจูฬโคสิงคสูตร ၃၂၅. ဧဝံ [Pg.138] မေ သုတန္တိ စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ နာတိကေ ဝိဟရတီတိ နာတိကာ နာမ ဧကံ တဠာကံ နိဿာယ ဒွိန္နံ စူဠပိတိမဟာပိတိပုတ္တာနံ ဒွေ ဂါမာ, တေသု ဧကသ္မိံ ဂါမေ. ဂိဉ္ဇကာဝသထေတိ ဣဋ္ဌကာမယေ အာဝသထေ. ဧကသ္မိံ ကိရ သမယေ ဘဂဝါ မဟာဇနသင်္ဂဟံ ကရောန္တော ဝဇ္ဇိရဋ္ဌေ စာရိကံ စရမာနော နာတိကံ အနုပ္ပတ္တော. နာတိကဝါသိနော မနုဿာ ဘဂဝတော မဟာဒါနံ ဒတွာ ဓမ္မကထံ သုတွာ ပသန္နဟဒယာ, ‘‘သတ္ထု ဝသနဋ္ဌာနံ ကရိဿာမာ’’တိ မန္တေတွာ ဣဋ္ဌကာဟေဝ ဘိတ္တိသောပါနတ္ထမ္ဘေ ဝါဠရူပါဒီနိ ဒဿေန္တော ပါသာဒံ ကတွာ သုဓာယ လိမ္ပိတွာ မာလာကမ္မလတာကမ္မာဒီနိ နိဋ္ဌာပေတွာ ဘုမ္မတ္ထရဏမဉ္စပီဌာဒီနိ ပညပေတွာ သတ္ထု နိယျာတေသုံ. အပရာပရံ ပနေတ္ထ မနုဿာ ဘိက္ခုသံဃဿ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနမဏ္ဍပစင်္ကမာဒီနိ ကာရယိံသု. ဣတိ သော ဝိဟာရော မဟာ အဟောသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဂိဉ္ဇကာဝသထေ’’တိ. ๓๒๕. พระสูตรชื่อว่า จูฬโคสิงคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า นาติเก วิหรติ ความว่า หมู่บ้านชื่อนาติกา ๒ แห่ง ของบุตรแห่งอาและลุง อาศัยสระแห่งหนึ่ง ในบรรดาหมู่บ้านเหล่านั้น ณ หมู่บ้านแห่งหนึ่ง. บทว่า คิญฺชกาวสเถ ความว่า ในอาวาสที่ทำด้วยอิฐ. ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงกระทำการสงเคราะห์มหาชน เสด็จจาริกไปในวัชชีรัฐ ได้เสด็จถึงหมู่บ้านนาติกา. มนุษย์ชาวนาติกาถวายมหาทานแด่พระผู้มีพระภาคเจ้า ฟังธรรมกถาแล้ว มีใจเลื่อมใส ปรึกษากันว่า 'เราทั้งหลายจักสร้างที่ประทับแด่พระศาสดา' แล้วได้สร้างปราสาทด้วยอิฐทั้งหลายนั่นเทียว แสดงฝา บันได เสา และรูปสัตว์ร้ายเป็นต้น แล้วฉาบทาด้วยปูน ให้สำเร็จการทำลายดอกไม้และลายเถาวัลย์เป็นต้น ปูลาดพื้นที่ ตั้งเตียงและตั่งเป็นต้นแล้ว ได้น้อมถวายแด่พระศาสดา. ในกาลต่อๆ มา มนุษย์ทั้งหลายได้สร้างที่พักกลางคืน ที่พักกลางวัน มณฑป และที่จงกรมเป็นต้น เพื่อภิกษุสงฆ์ในที่นี้. ด้วยเหตุนี้ วิหารนั้นจึงได้เป็นวิหารใหญ่. ทรงหมายถึงวิหารนั้นจึงตรัสว่า 'คิญฺชกาวสเถ' ดังนี้. ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေတိ တတ္ထ ဧကဿ ဇေဋ္ဌကရုက္ခဿ ခန္ဓတော ဂေါသိင်္ဂသဏ္ဌာနံ ဟုတွာ ဝိဋပံ ဥဋ္ဌဟိ, တံ ရုက္ခံ ဥပါဒါယ သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဝနံ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနန္တိ သင်္ခံ ဂတံ. ဒါယောတိ အဝိသေသေန အရညဿေတံ နာမံ. တသ္မာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေတိ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနအရညေတိ အတ္ထော. ဝိဟရန္တီတိ သာမဂ္ဂိရသံ အနုဘဝမာနာ ဝိဟရန္တိ. ဣမေသဉှိ ကုလပုတ္တာနံ ဥပရိပဏ္ဏာသကေ ပုထုဇ္ဇနကာလော ကထိတော, ဣဓ ခီဏာသဝကာလော. တဒါ ဟိ တေ လဒ္ဓဿာဒါ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ အဓိဂတပဋိသမ္ဘိဒါ ခီဏာသဝါ ဟုတွာ သာမဂ္ဂိရသံ အနုဘဝမာနာ တတ္ထ ဝိဟရိံသု. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. บทว่า โคสิงฺคสาลวนทาเย ความว่า ในป่านั้น กิ่งไม้ได้งอกขึ้นจากลำต้นของต้นไม้ใหญ่ต้นหนึ่ง มีสัณฐานดุจเขาโค อาศัยต้นไม้นั้น ป่าทั้งหมดนั้นจึงถึงการนับว่า โคสิงคสาลวัน. บทว่า ทาโย เป็นชื่อของป่าโดยทั่วไป. เพราะเหตุนั้น บทว่า โคสิงฺคสาลวนทาเย จึงมีความหมายว่า ในป่าโคสิงคสาลวัน. บทว่า วิหรนฺติ ความว่า ท่านเหล่านั้นอยู่เสวยรสแห่งความสามัคคี. จริงอยู่ กาลเป็นปุถุชนของกุลบุตรเหล่านี้ ถูกกล่าวไว้ในอุปริปัณณาสก์ ส่วนในที่นี้ กาลเป็นพระขีณาสพถูกกล่าวไว้. จริงอยู่ ในกาลนั้น ท่านเหล่านั้นได้บรรลุรส (แห่งอรหัตตผล) ได้ที่พึ่งพิง (คืออรหัตตผล) บรรลุปฏิสัมภิทา เป็นพระขีณาสพแล้ว เสวยรสแห่งความสามัคคีอยู่ในที่นั้น. ทรงหมายถึงการอยู่นั้นจึงตรัสคำนี้ไว้. ယေန ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယော တေနုပသင်္ကမီတိ ဓမ္မသေနာပတိမဟာမောဂ္ဂလ္လာနတ္ထေရေသု ဝါ အသီတိမဟာသာဝကေသု ဝါ, အန္တမသော ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိကအာနန္ဒတ္ထေရမ္ပိ ကဉ္စိ အနာမန္တေတွာ သယမေဝ ပတ္တစီဝရံ အာဒါယ အနီကာ နိဿဋော ဟတ္ထီ ဝိယ, ယူထာ နိဿဋော ကာဠသီဟော ဝိယ[Pg.139], ဝါတစ္ဆိန္နော ဝလာဟကော ဝိယ ဧကကောဝ ဥပသင်္ကမိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဘဂဝါ သယံ အဂမာသီတိ? တယော ကုလပုတ္တာ သာမဂ္ဂိရသံ အနုဘဝန္တာ ဝိဟရန္တိ, တေသံ ပဂ္ဂဏှနတော, ပစ္ဆိမဇနတံ အနုကမ္ပနတော ဓမ္မဂရုဘာဝတော စ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ဣမေ ကုလပုတ္တေ ပဂ္ဂဏှိတွာ ဥက္ကံသိတွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဓမ္မံ နေသံ ဒေသေဿာမီ’’တိ. ဧဝံ တာဝ ပဂ္ဂဏှနတော အဂမာသိ. အပရမ္ပိဿ အဟောသိ – ‘‘အနာဂတေ ကုလပုတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သမဂ္ဂဝါသံ ဝသန္တာနံ သန္တိကံ သယံ ဂန္တွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဓမ္မံ ကထေတွာ တယော ကုလပုတ္တေ ပဂ္ဂဏှိ, ကော နာမ သမဂ္ဂဝါသံ န ဝသေယျာတိ သမဂ္ဂဝါသံ ဝသိတဗ္ဗံ မညမာနာ ခိပ္ပမေဝ ဒုက္ခဿန္တံ ကရိဿန္တီ’’တိ. ဧဝံ ပစ္ဆိမဇနတံ အနုကမ္ပနတောပိ အဂမာသိ. ဗုဒ္ဓါ စ နာမ ဓမ္မဂရုနော ဟောန္တိ, သော စ နေသံ ဓမ္မဂရုဘာဝေါ ရထဝိနီတေ အာဝိကတောဝ. ဣတိ ဣမသ္မာ ဓမ္မဂရုဘာဝတောပိ ဓမ္မံ ပဂ္ဂဏှိဿာမီတိ အဂမာသိ. บทว่า เยน โคสิงฺคสาลวนทาโย เตนุปสงฺกมิ ความว่า พระองค์มิได้ตรัสเรียกใครๆ แม้ในพระธรรมเสนาบดีและพระมหาโมคคัลลานเถระ หรือในพระมหาสาวก ๘๐ รูป หรืออย่างน้อยที่สุดแม้พระอานนทเถระผู้เป็นธรรมภัณฑาคาริก ทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เอง เสด็จเข้าไปแต่พระองค์เดียว ดุจช้างที่ออกจากหมู่ ดุจราชสีห์ดำที่ออกจากฝูง ดุจก้อนเมฆที่ถูกลมตัดขาด. ถามว่า เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงเสด็จไปที่นี่ด้วยพระองค์เอง? ตอบว่า เพราะกุลบุตร ๓ ท่านกำลังอยู่เสวยรสแห่งความสามัคคี, เพราะทรงประสงค์จะยกย่องท่านเหล่านั้น, เพราะทรงอนุเคราะห์แก่ชนรุ่นหลัง, และเพราะทรงมีความเคารพในธรรม. ได้ยินว่า พระองค์ทรงมีพระดำริอย่างนี้ว่า 'เราจักยกย่องสรรเสริญกุลบุตรเหล่านี้ กระทำปฏิสันถารแล้ว จักแสดงธรรมแก่พวกเขา'. ด้วยเหตุนี้ เบื้องต้นจึงเสด็จไปเพราะทรงประสงค์จะยกย่อง. อีกประการหนึ่ง พระองค์ทรงมีพระดำริว่า 'ในอนาคต กุลบุตรทั้งหลายจักคิดว่า พระสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จไปเองถึงสำนักของท่านผู้มีปกติอยู่ด้วยความสามัคคี ทรงกระทำปฏิสันถาร ตรัสธรรมแล้ว ทรงยกย่องกุลบุตร ๓ ท่าน ใครเล่าจะไม่พึงอยู่ด้วยความสามัคคี' เมื่อพวกเขาสำคัญว่าพึงอยู่ด้วยความสามัคคี ก็จักกระทำที่สุดแห่งทุกข์ได้โดยฉับพลัน. ด้วยเหตุนี้ จึงเสด็จไปแม้เพราะทรงอนุเคราะห์แก่ชนรุ่นหลัง. อนึ่ง พระพุทธเจ้าทั้งหลายชื่อว่าทรงมีธรรมเป็นครู และความเป็นผู้มีธรรมเป็นครูของพระองค์เหล่านั้นก็ปรากฏชัดแล้วในรถวินีตสูตร. ด้วยเหตุนี้ จึงเสด็จไปแม้เพราะความเป็นผู้มีธรรมเป็นครูนี้ ด้วยทรงพระดำริว่า 'เราจักยกย่องธรรม'. ဒါယပါလောတိ အရညပါလော. သော တံ အရညံ ယထာ ဣစ္ဆိတိစ္ဆိတပ္ပဒေသေန မနုဿာ ပဝိသိတွာ တတ္ထ ပုပ္ဖံ ဝါ ဖလံ ဝါ နိယျာသံ ဝါ ဒဗ္ဗသမ္ဘာရံ ဝါ န ဟရန္တိ, ဧဝံ ဝတိယာ ပရိက္ခိတ္တဿ တဿ အရညဿ ယောဇိတေ ဒွါရေ နိသီဒိတွာ တံ အရညံ ရက္ခတိ, ပါလေတိ. တသ္မာ ‘‘ဒါယပါလော’’တိ ဝုတ္တော. အတ္တကာမရူပါတိ အတ္တနော ဟိတံ ကာမယမာနသဘာဝါ ဟုတွာ ဝိဟရန္တိ. ယော ဟိ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာပိ ဝေဇ္ဇကမ္မဒူတကမ္မပဟိဏဂမနာဒီနံ ဝသေန ဧကဝီသတိအနေသနာဟိ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ, အယံ န အတ္တကာမရူပေါ နာမ. ယော ပန ဣမသ္မိံ သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ ဧကဝီသတိအနေသနံ ပဟာယ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလေ ပတိဋ္ဌာယ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ သပ္ပာယဓုတင်္ဂံ အဓိဋ္ဌာယ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိယံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဂါမန္တံ ပဟာယ အရညံ ပဝိသိတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဝိပဿနာယ ကမ္မံ ကုရုမာနော ဝိဟရတိ, အယံ အတ္တကာမော နာမ. တေပိ တယော ကုလပုတ္တာ ဧဝရူပါ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အတ္တကာမရူပါ ဝိဟရန္တီ’’တိ. บทว่า ทายปาโล คือ คนเฝ้าป่า. คนเฝ้าป่านั้น นั่งอยู่ที่ประตูที่จัดไว้ของป่าซึ่งล้อมรอบด้วยรั้ว คุ้มครอง รักษาป่านั้น โดยประการที่มนุษย์ทั้งหลายเข้าไปยังประเทศที่ตนปรารถนาแล้วๆ จะไม่นำเอาดอกไม้ ผลไม้ ยางไม้ หรือเครื่องไม้เครื่องมือไปจากที่นั้น ด้วยเหตุนั้น เขาจึงถูกเรียกว่า 'ทายปาโล'. บทว่า อตฺตกามา รูปา ความว่า ท่านเหล่านั้นเป็นผู้มีสภาวะปรารถนาประโยชน์ของตนอยู่. จริงอยู่ ภิกษุใดบวชในศาสนานี้แล้ว ยังชีพด้วยอนาสนา ๒๑ อย่าง โดยนัยแห่งการประกอบเวชกรรม การเป็นทูต การรับใช้เป็นต้น ภิกษุนี้ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ใคร่ประโยชน์ตน. ส่วนภิกษุใดบวชในศาสนานี้แล้ว ละอนาสนา ๒๑ อย่าง ตั้งอยู่ในจตุปาริสุทธิศีล เรียนพุทธวจนะ สมาทานธุดงค์ที่เหมาะสม ถือเอากรรมฐานที่ถูกใจในอารมณ์ ๓๘ อย่าง ละเขตบ้าน เข้าไปสู่ป่า ยังสมาบัติให้เกิดแล้ว เจริญวิปัสสนากรรมฐานอยู่ ภิกษุนี้ชื่อว่าผู้ใคร่ประโยชน์ตน. แม้กุลบุตรทั้ง ๓ ท่านนั้นก็ได้เป็นเช่นนี้แล้ว. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'อตฺตกามา รูปา วิหรนฺติ' ดังนี้. မာ တေသံ အဖာသုမကာသီတိ တေသံ မာ အဖာသုကံ အကာသီတိ ဘဂဝန္တံ ဝါရေသိ. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ဣမေ ကုလပုတ္တာ သမဂ္ဂါ ဝိဟရန္တိ, ဧကစ္စဿ စ ဂတဋ္ဌာနေ ဘဏ္ဍနကလဟဝိဝါဒါ ဝတ္တန္တိ, တိခိဏသိင်္ဂေါ စဏ္ဍဂေါဏော ဝိယ ဩဝိဇ္ဈန္တော ဝိစရတိ, အထေကမဂ္ဂေန ဒွိန္နံ ဂမနံ န [Pg.140] ဟောတိ, ကဒါစိ အယမ္ပိ ဧဝံ ကရောန္တော ဣမေသံ ကုလပုတ္တာနံ သမဂ္ဂဝါသံ ဘိန္ဒေယျ. ပါသာဒိကော စ ပနေသ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော သုရသဂိဒ္ဓေါ မညေ, ဂတကာလတော ပဋ္ဌာယ ပဏီတဒါယကာနံ အတ္တနော ဥပဋ္ဌာကာနဉ္စ ဝဏ္ဏကထနာဒီဟိ ဣမေသံ ကုလပုတ္တာနံ အပ္ပမာဒဝိဟာရံ ဘိန္ဒေယျ. ဝသနဋ္ဌာနာနိ စာပိ ဧတေသံ ကုလပုတ္တာနံ နိဗဒ္ဓါနိ ပရိစ္ဆိန္နာနိ တိဿော စ ပဏ္ဏသာလာ တယော စင်္ကမာ တီဏိ ဒိဝါဋ္ဌာနာနိ တီဏိ မဉ္စပီဌာနိ. အယံ ပန သမဏော မဟာကာယော ဝုဍ္ဎတရော မညေ ဘဝိဿတိ. သော အကာလေ ဣမေ ကုလပုတ္တေ သေနာသနာ ဝုဋ္ဌာပေဿတိ. ဧဝံ သဗ္ဗထာပိ ဧတေသံ အဖာသု ဘဝိဿတီ’’တိ. တံ အနိစ္ဆန္တော, ‘‘မာ တေသံ အဖာသုကမကာသီ’’တိ ဘဂဝန္တံ ဝါရေသိ. นายทวารบาลห้ามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่าได้ทรงกระทำความไม่ผาสุกแก่ท่านเหล่านั้นเลย” ดังนี้ ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า “กุลบุตรเหล่านี้อยู่กันอย่างสามัคคี อนึ่ง ในที่ที่ภิกษุบางรูปไป การทะเลาะ การวิวาท การโต้เถียงกันย่อมเกิดขึ้น ท่านเที่ยวขวิดไปเหมือนโคดุร้ายมีเขาแหลม การเดินทางของคนสองคนโดยทางสายเดียวกันย่อมไม่มี บางที แม้ท่านผู้นี้ เมื่อกระทำอย่างนั้น ก็พึงทำลายการอยู่ร่วมกันอย่างสามัคคีของกุลบุตรเหล่านี้ อนึ่ง ท่านผู้นี้น่าเลื่อมใส มีผิวพรรณดุจทองคำ เห็นจะละโมบในรสอร่อย จำเดิมแต่กาลที่ไปแล้ว พึงทำลายการอยู่ด้วยความไม่ประมาทของกุลบุตรเหล่านี้ ด้วยการกล่าวคุณเป็นต้นของทายกผู้ถวายของประณีตและของอุปัฏฐากของตน อีกอย่างหนึ่ง ที่อยู่ของกุลบุตรเหล่านี้ก็เป็นของประจำและมีจำกัด คือ บรรณศาลา ๓ หลัง ที่จงกรม ๓ แห่ง ที่พักกลางวัน ๓ แห่ง เตียงและตั่ง ๓ ชุด ส่วนสมณะรูปนี้มีร่างกายใหญ่โต เห็นจะเป็นผู้มีพรรษามากกว่า ท่านจะให้กุลบุตรเหล่านี้ลุกจากเสนาสนะในเวลาไม่สมควร เมื่อเป็นเช่นนี้ ความไม่ผาสุกจะมีแก่ท่านเหล่านี้โดยประการทั้งปวง” เพราะไม่ปรารถนาสิ่งนั้น จึงห้ามพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “อย่าได้ทรงกระทำความไม่ผาสุกแก่ท่านเหล่านั้นเลย” ကိံ ပနေသ ဇာနန္တော ဝါရေသိ, အဇာနန္တောတိ? အဇာနန္တော. ကိဉ္စာပိ ဟိ တထာဂတဿ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠကမ္ပနာဒီနိ ပါဋိဟာရိယာနိ ပဝတ္တိံသု, အရညဝါသိနော ပန ဒုဗ္ဗလမနုဿာ သကမ္မပ္ပသုတာ တာနိ သလ္လက္ခေတုံ န သက္ကောန္တိ. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ စ နာမ ယဒါ အနေကဘိက္ခုသဟဿပရိဝါရော ဗျာမပ္ပဘာယ အသီတိအနုဗျဉ္ဇနေဟိ ဒွတ္တိံသမဟာပုရိသလက္ခဏသိရိယာ စ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒဿေန္တော ဝိစရတိ, တဒါ ကော ဧသောတိ အပုစ္ဆိတွာဝ ဇာနိတဗ္ဗော ဟောတိ. တဒါ ပန ဘဂဝါ သဗ္ဗမ္ပိ တံ ဗုဒ္ဓါနုဘာဝံ စီဝရဂဗ္ဘေန ပဋိစ္ဆာဒေတွာ ဝလာဟကဂဗ္ဘေန ပဋိစ္ဆန္နော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ သယမေဝ ပတ္တစီဝရမာဒါယ အညာတကဝေသေန အဂမာသိ. ဣတိ နံ အဇာနန္တောဝ ဒါယပါလော နိဝါရေသိ. ถามว่า ก็บุรุษผู้นี้รู้แล้วห้าม หรือไม่รู้แล้วห้าม? ตอบว่า ไม่รู้แล้วห้าม จริงอยู่ แม้ว่าปาฏิหาริย์มีการหวั่นไหวแห่งหมื่นจักรวาลเป็นต้น ได้เกิดขึ้นแล้วจำเดิมแต่การทรงถือปฏิสนธิของพระตถาคต แต่พวกมนุษย์ผู้อยู่ในป่า มีปัญญาน้อย ขวนขวายในกิจของตน ย่อมไม่สามารถกำหนดรู้ปาฏิหาริย์เหล่านั้นได้ อนึ่ง พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อใดทรงมีภิกษุหลายพันเป็นบริวาร เสด็จจาริกไป ทรงแสดงพุทธานุภาพด้วยพระพยามประภา ด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ และด้วยสิริแห่งมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ในกาลนั้น ย่อมเป็นที่พึงทราบได้โดยไม่ต้องถามเลยว่า “ผู้นี้คือใคร” แต่ในกาลนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปิดบังพุทธานุภาพทั้งหมดนั้นไว้ด้วยห้องคือจีวร ดุจพระจันทร์เต็มดวงที่ถูกห้องคือเมฆบดบังไว้ ทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เอง เสด็จไปในเพศที่ไม่มีใครรู้จัก เพราะเหตุนั้น นายทวารบาลไม่รู้จักพระองค์ จึงได้ห้ามไว้ ဧတဒဝေါစာတိ ထေရော ကိရ မာ သမဏာတိ ဒါယပါလဿ ကထံ သုတွာဝ စိန္တေသိ – ‘‘မယံ တယော ဇနာ ဣဓ ဝိဟရာမ, အညေ ပဗ္ဗဇိတာ နာမ နတ္ထိ, အယဉ္စ ဒါယပါလော ပဗ္ဗဇိတေန ဝိယ သဒ္ဓိံ ကထေတိ, ကော နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဒိဝါဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ ဒွါရေ ဌတွာ မဂ္ဂံ ဩလောကေန္တော ဘဂဝန္တံ အဒ္ဒသ. ဘဂဝါပိ ထေရဿ သဟ ဒဿနေနေဝ သရီရောဘာသံ မုဉ္စိ, အသီတိအနုဗျဉ္ဇနဝိရာဇိတာ ဗျာမပ္ပဘာ ပသာရိတသုဝဏ္ဏပဋော ဝိယ ဝိရောစိတ္ထ. ထေရော, ‘‘အယံ ဒါယပါလော ဖဏကတံ အာသိဝိသံ ဂီဝါယ ဂဟေတုံ ဟတ္ထံ ပသာရေန္တော ဝိယ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလေန သဒ္ဓိံ ကထေန္တောဝ န ဇာနာတိ, အညတရဘိက္ခုနာ ဝိယ သဒ္ဓိံ ကထေတီ’’တိ နိဝါရေန္တော ဧတံ, ‘‘မာ, အာဝုသော ဒါယပါလာ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. บทว่า เอตทโวจ ความว่า ได้ยินว่า พระเถระได้ฟังคำของนายทวารบาลว่า “อย่าเลย สมณะ” ดังนี้แล้ว จึงคิดว่า “เราสามคนอยู่ที่นี่ บรรพชิตอื่นไม่มี และนายทวารบาลผู้นี้พูดกับบรรพชิตรูปหนึ่งอยู่ ท่านผู้นั้นจะเป็นใครหนอ” ดังนี้แล้ว จึงลุกจากที่พักกลางวัน มายืนที่ประตู แลดูทางอยู่ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเจ้า แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ทรงเปล่งพระรัศมีออกจากพระวรกายพร้อมกับการเห็นของพระเถระนั่นเอง พระพยามประภาอันงามวิจิตรด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ได้รุ่งเรืองดุจผ้าทองที่คลี่ออก พระเถระ (คิดว่า) “นายทวารบาลผู้นี้ เหมือนคนเหยียดมือเพื่อจะจับอสรพิษที่แผ่พังพานที่คอ พูดอยู่กับพระอัครบุคคลในโลก แต่กลับไม่รู้ พูดราวกับว่าพูดอยู่กับภิกษุรูปใดรูปหนึ่ง” ดังนี้ เมื่อจะห้ามนายทวารบาลนั้น จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า “อย่าเลย อาวุโส นายทวารบาล” တေနုပသင်္ကမီတိ [Pg.141] ကသ္မာ ဘဂဝတော ပစ္စုဂ္ဂမနံ အကတွာ ဥပသင်္ကမိ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘မယံ တယော ဇနာ သမဂ္ဂဝါသံ ဝသာမ, သစာဟံ ဧကကောဝ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရိဿာမိ, သမဂ္ဂဝါသော နာမ န ဘဝိဿတီ’’တိ ပိယမိတ္တေ ဂဟေတွာဝ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကရိဿာမိ. ယထာ စ ဘဂဝါ မယှံ ပိယော, ဧဝံ သဟာယာနမ္ပိ မေ ပိယောတိ, တေဟိ သဒ္ဓိံ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကာတုကာမော သယံ အကတွာဝ ဥပသင်္ကမိ. ကေစိ ပန တေသံ ထေရာနံ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ စင်္ကမနကောဋိယာ ဘဂဝတော အာဂမနမဂ္ဂေါ ဟောတိ, တသ္မာ ထေရော တေသံ သညံ ဒဒမာနောဝ ဂတောတိ. အဘိက္ကမထာတိ ဣတော အာဂစ္ဆထ. ပါဒေ ပက္ခာလေသီတိ ဝိကသိတပဒုမသန္နိဘေဟိ ဇာလဟတ္ထေဟိ မဏိဝဏ္ဏံ ဥဒကံ ဂဟေတွာ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏေသု ပိဋ္ဌိပါဒေသု ဥဒကမဘိသိဉ္စိတွာ ပါဒေန ပါဒံ ဃံသန္တော ပက္ခာလေသိ. ဗုဒ္ဓါနံ ကာယေ ရဇောဇလ္လံ နာမ န ဥပလိမ္ပတိ, ကသ္မာ ပက္ခာလေသီတိ? သရီရဿ ဥတုဂ္ဂဟဏတ္ထံ, တေသဉ္စ စိတ္တသမ္ပဟံသနတ္ထံ. အမှေဟိ အဘိဟဋေန ဥဒကေန ဘဂဝါ ပါဒေ ပက္ခာလေသိ, ပရိဘောဂံ အကာသီတိ တေသံ ဘိက္ခူနံ ဗလဝသောမနဿဝသေန စိတ္တံ ပီဏိတံ ဟောတိ, တသ္မာ ပက္ခာလေသိ. အာယသ္မန္တံ အနုရုဒ္ဓံ ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစာတိ သော ကိရ တေသံ ဝုဍ္ဎတရော. บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เพราะเหตุไร (พระอนุรุทธะ) จึงเข้าไปเฝ้าโดยไม่ทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า? ได้ยินว่า ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า “เราสามคนอยู่กันอย่างสามัคคี ถ้าเราผู้เดียวทำการต้อนรับ การอยู่ร่วมกันอย่างสามัคคีก็จะไม่มี เราจะพาสหายที่รักไปทำการต้อนรับ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นที่รักของฉันฉันใด ขอจงทรงเป็นที่รักของสหายทั้งหลายของฉันฉันนั้นเถิด” ดังนี้แล้ว มีความประสงค์จะทำการต้อนรับพร้อมกับสหายเหล่านั้น จึงเข้าไปเฝ้าโดยที่ตนเองยังไม่ได้ทำ (การต้อนรับ) ส่วนอาจารย์บางพวกกล่าวว่า ทางเสด็จมาของพระผู้มีพระภาคเจ้าอยู่ที่ประตูบรรณศาลาและที่สุดทางจงกรมของพระเถระเหล่านั้น เพราะฉะนั้น พระเถระจึงไปพลางให้สัญญาณแก่ท่านเหล่านั้นพลาง บทว่า อภิกฺกมถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงมาที่นี่ บทว่า ปาเท ปกฺขาเลสิ ความว่า ทรงตักน้ำมีสีดุจแก้วมณีด้วยพระหัตถ์อันมีลายตาข่ายคล้ายดอกบัวบาน ทรงรดน้ำลงบนหลังพระบาทอันมีวรรณะดุจทองคำ ทรงล้างโดยทรงใช้พระบาทข้างหนึ่งถูพระบาทอีกข้างหนึ่ง ธุลีและเหงื่อไคลย่อมไม่ติดที่พระวรกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ถามว่า ทรงล้างเพราะเหตุไร? (ตอบว่า) เพื่อให้พระวรกายสบาย และเพื่อให้จิตของภิกษุเหล่านั้นเลื่อมใส (ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า) “พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงล้างพระบาทด้วยน้ำที่เรานำมา ทรงใช้สอยแล้ว” จิตของภิกษุเหล่านั้นย่อมเอิบอิ่มด้วยกำลังแห่งโสมนัส เพราะฉะนั้นจึงทรงล้าง บทว่า อายสฺมนฺตํ อนุรุทฺธํ ภควา เอตทโวจ ความว่า ได้ยินว่า ท่านเป็นผู้มีพรรษาสูงสุดในบรรดาภิกษุเหล่านั้น ၃၂၆. တဿ သင်္ဂဟေ ကတေ သေသာနံ ကတောဝ ဟောတီတိ ထေရညေဝ ဧတံ ကစ္စိ ဝေါ အနုရုဒ္ဓါတိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တတ္ထ ကစ္စီတိ ပုစ္ဆနတ္ထေ နိပါတော. ဝေါတိ သာမိဝစနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကစ္စိ အနုရုဒ္ဓါ တုမှာကံ ခမနီယံ, ဣရိယာပထော ဝေါ ခမတိ? ကစ္စိ ယာပနီယံ, ကစ္စိ ဝေါ ဇီဝိတံ ယာပေတိ ဃဋိယတိ? ကစ္စိ ပိဏ္ဍကေန န ကိလမထ, ကစ္စိ တုမှာကံ သုလဘပိဏ္ဍံ, သမ္ပတ္တေ ဝေါ ဒိသွာ မနုဿာ ဥဠုင်္ကယာဂုံ ဝါ ကဋစ္ဆုဘိက္ခံ ဝါ ဒါတဗ္ဗံ မညန္တီတိ ဘိက္ခာစာရဝတ္တံ ပုစ္ဆတိ. ကသ္မာ? ပစ္စယေန အကိလမန္တေန ဟိ သက္ကာ သမဏဓမ္မော ကာတုံ, ဝတ္တမေဝ ဝါ ဧတံ ပဗ္ဗဇိတာနံ. အထ တေန ပဋိဝစနေ ဒိန္နေ, ‘‘အနုရုဒ္ဓါ, တုမှေ ရာဇပဗ္ဗဇိတာ မဟာပုညာ, မနုဿာ တုမှာကံ အရညေ ဝသန္တာနံ အဒတွာ ကဿ အညဿ ဒါတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ, တုမှေ ပန ဧတံ ဘုဉ္ဇိတွာ ကိံ နု ခေါ မိဂပေါတကာ ဝိယ အညမညံ သံဃဋ္ဋေန္တာ ဝိဟရထ, ဥဒါဟု သာမဂ္ဂိဘာဝေါ ဝေါ အတ္ထီ’’တိ သာမဂ္ဂိရသံ ပုစ္ဆန္တော, ကစ္စိ ပန ဝေါ, အနုရုဒ္ဓါ, သမဂ္ဂါတိအာဒိမာဟ. ๓๒๖. เมื่อทรงสงเคราะห์พระเถระนั้นแล้ว ก็เป็นอันทรงสงเคราะห์พระที่เหลือด้วย ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "กจฺจิ โว อนุรุทฺธา" นี้แก่พระเถระเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "กจฺจิ" เป็นนิบาตในอรรถว่าถาม. บทว่า "โว" เป็นสามีวิภัตติ. ความว่า พระองค์ตรัสความนี้ว่า "ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย พวกเธอยังพอทนได้หรือ อิริยาบถของพวกเธอยังพอทนได้หรือ? ยังพอเป็นไปได้หรือ ชีวิตของพวกเธอยังเป็นไปได้ ยังดำเนินไปได้หรือ? พวกเธอไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตหรือ พวกเธอหาบิณฑบาตได้ง่ายหรือ เมื่อเห็นพวกเธอมาถึงแล้ว มนุษย์ทั้งหลายคิดว่าควรจะถวายข้าวต้มสักกระบวยหนึ่ง หรือภิกษาหนึ่งทัพพีบ้างหรือไม่" ดังนี้ เป็นการตรัสถามถึงวัตรในการเที่ยวบิณฑบาต. เพราะเหตุไร? เพราะว่า ภิกษุผู้ไม่ลำบากด้วยปัจจัยจึงจะสามารถทำสมณธรรมได้ หรืออีกอย่างหนึ่ง นี่เป็นวัตรของบรรพชิตโดยแท้. ครั้นเมื่อพระเถระนั้นทูลตอบแล้ว (จึงตรัสต่อไปว่า) "ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย พวกเธอเป็นผู้บวชจากราชตระกูล มีบุญมาก มนุษย์ทั้งหลายเมื่อไม่ถวายแก่พวกเธอผู้อยู่ในป่าแล้ว จะคิดว่าควรจะถวายแก่ใครอื่นเล่า แต่พวกเธอฉันสิ่งนั้นแล้ว อยู่กันอย่างเบียดเสียดกันและกันเหมือนลูกเนื้อทราย หรือว่า ความสามัคคีมีอยู่แก่พวกเธอ" ดังนี้ เมื่อจะทรงถามถึงรสแห่งความสามัคคี จึงตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า "กจฺจิ ปน โว อนุรุทฺธา สมคฺคา" (ดูก่อนอนุรุทธะทั้งหลาย ก็พวกเธอสามัคคีกันดีหรือ). တတ္ထ ခီရောဒကီဘူတာတိ ယထာ ခီရဉ္စ ဥဒကဉ္စ အညမညံ သံသန္ဒတိ, ဝိသုံ န ဟောတိ, ဧကတ္တံ ဝိယ ဥပေတိ, ကစ္စိ ဧဝံ သာမဂ္ဂိဝသေန ဧကတ္တူပဂတစိတ္တုပ္ပာဒါ [Pg.142] ဝိဟရထာတိ ပုစ္ဆတိ. ပိယစက္ခူဟီတိ မေတ္တစိတ္တံ ပစ္စုပဋ္ဌပေတွာ ဩလောကနစက္ခူနိ ပိယစက္ခူနိ နာမ. ကစ္စိ တထာရူပေဟိ စက္ခူဟိ အညမညံ သမ္ပဿန္တာ ဝိဟရထာတိ ပုစ္ဆတိ. တဂ္ဃာတိ ဧကံသတ္ထေ နိပါတော. ဧကံသေန မယံ, ဘန္တေတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ ကထံ ပနာတိ ဧတ္ထ ယထာတိ နိပါတမတ္တံ. ကထန္တိ ကာရဏပုစ္ဆာ. ကထံ ပန တုမှေ ဧဝံ ဝိဟရထ, ကေန ကာရဏေန ဝိဟရထ, တံ မေ ကာရဏံ ဗြူထာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မေတ္တံ ကာယကမ္မန္တိ မေတ္တစိတ္တဝသေန ပဝတ္တံ ကာယကမ္မံ. အာဝိ စေဝ ရဟော စာတိ သမ္မုခါ စေဝ ပရမ္မုခါ စ. ဣတရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ในบทเหล่านั้น บทว่า "ขีโรทกีภูตา" (เป็นเหมือนน้ำนมกับน้ำ) คือ พระองค์ตรัสถามว่า "เหมือนดังว่าน้ำนมและน้ำย่อมเข้ากันได้โดยประการใด ไม่แยกจากกัน ถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันฉันใด พวกเธอมีจิตตุปบาทถึงความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันด้วยอำนาจแห่งความสามัคคีฉันนั้น อยู่กันหรือ". บทว่า "ปิยจกฺขูหิ" (ด้วยจักษุเป็นที่รัก) คือ จักษุที่ใช้มองหลังจากตั้งเมตตาจิตไว้ ชื่อว่า ปิยจักษุ (จักษุเป็นที่รัก). พระองค์ตรัสถามว่า "พวกเธอมองกันและกันด้วยจักษุเช่นนั้น อยู่กันหรือ". บทว่า "ตคฺฆ" เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว. ความว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลาย (เป็นอย่างนั้น) โดยส่วนเดียว". ในบทว่า "ยถา กถํ ปน" นี้ บทว่า "ยถา" เป็นเพียงนิบาต. บทว่า "กถํ" เป็นการถามถึงเหตุ. ความว่า "ก็พวกเธออยู่กันอย่างนี้ได้อย่างไร อยู่กันด้วยเหตุอะไร พวกเธอจงบอกเหตุนั้นแก่เรา". บทว่า "เมตฺตํ กายกมฺมํ" (กายกรรมประกอบด้วยเมตตา) คือ กายกรรมที่ดำเนินไปด้วยอำนาจแห่งเมตตาจิต. บทว่า "อาวิ เจว รโห จ" (ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ) คือ ทั้งต่อหน้าและลับหลัง. แม้ในบทอื่นๆ ก็นัยนี้เช่นกัน. တတ္ထ သမ္မုခါ ကာယဝစီကမ္မာနိ သဟဝါသေ လဗ္ဘန္တိ, ဣတရာနိ ဝိပ္ပဝါသေ. မနောကမ္မံ သဗ္ဗတ္ထ လဗ္ဘတိ. ယဉှိ သဟဝသန္တေသု ဧကေန မဉ္စပီဌံ ဝါ ဒါရုဘဏ္ဍံ ဝါ မတ္တိကာဘဏ္ဍံ ဝါ ဗဟိ ဒုန္နိက္ခိတ္တံ ဟောတိ, တံ ဒိသွာ ကေနိဒံ ဝဠဉ္ဇိတန္တိ အဝညံ အကတွာ အတ္တနာ ဒုန္နိက္ခိတ္တံ ဝိယ ဂဟေတွာ ပဋိသာမေန္တဿ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗယုတ္တံ ဝါ ပန ဌာနံ ပဋိဇဂ္ဂန္တဿ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ ဟောတိ. ဧကသ္မိံ ပက္ကန္တေ တေန ဒုန္နိက္ခိတ္တံ သေနာသနပရိက္ခာရံ တထေဝ နိက္ခိပန္တဿ ပဋိဇဂ္ဂိတဗ္ဗယုတ္တဋ္ဌာနံ ဝါ ပန ပဋိဇဂ္ဂန္တဿ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ ဟောတိ. သဟဝသန္တဿ ပန တေဟိ သဒ္ဓိံ မဓုရံ သမ္မောဒနီယံ ကထံ ပဋိသန္ထာရကထံ သာရဏီယကထံ ဓမ္မီကထံ သရဘညံ သာကစ္ဆံ ပဉှပုစ္ဆနံ ပဉှဝိဿဇ္ဇနန္တိ ဧဝမာဒိကရဏေ သမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ ဟောတိ. ထေရေသု ပန ပက္ကန္တေသု မယှံ ပိယသဟာယော နန္ဒိယတ္ထေရော ကိမိလတ္ထေရော ဧဝံ သီလသမ္ပန္နော, ဧဝံ အာစာရသမ္ပန္နောတိအာဒိဂုဏကထနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ ဟောတိ. မယှံ ပိယမိတ္တော နန္ဒိယတ္ထေရော ကိမိလတ္ထေရော အဝေရော ဟောတု, အဗျာပဇ္ဇော သုခီ ဟောတူတိ ဧဝံ သမန္နာဟရတော ပန သမ္မုခါပိ ပရမ္မုခါပိ မေတ္တံ မနောကမ္မံ ဟောတိယေဝ. ในบทเหล่านั้น กายกรรมและวจีกรรมต่อหน้า ย่อมมีได้ในเวลาที่อยู่ร่วมกัน, ส่วนกายกรรมและวจีกรรมลับหลัง ย่อมมีได้ในเวลาที่แยกกันอยู่. มโนกรรมย่อมมีได้ในทุกที่. จริงอยู่ ในบรรดาผู้ที่อยู่ร่วมกัน เมื่อรูปใดรูปหนึ่งวางเตียง ตั่ง เครื่องไม้ หรือเครื่องดินไว้ข้างนอกไม่เรียบร้อย ภิกษุอีกรูปหนึ่งเห็นแล้ว ไม่ทำความดูหมิ่นว่า "ใครใช้ของนี้" แต่หยิบไปเก็บประหนึ่งว่าตนเองเป็นผู้วางไว้ไม่เรียบร้อย หรือช่วยดูแลสถานที่ที่ควรดูแลให้เรียบร้อย การกระทำของภิกษุนั้นชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า. เมื่อภิกษุรูปหนึ่งหลีกไปแล้ว ภิกษุอีกรูปหนึ่งเก็บเสนาสนบริขารที่ภิกษุนั้นวางไว้ไม่เรียบร้อยอย่างนั้น หรือช่วยดูแลสถานที่ที่ควรดูแลให้เรียบร้อย การกระทำของภิกษุนั้นชื่อว่า เมตตากายกรรมลับหลัง. ส่วนภิกษุผู้อยู่ร่วมกัน เมื่อกระทำการมีอาทิ คือ กล่าวถ้อยคำที่ไพเราะน่าบันเทิงใจ กล่าวปฏิสันถาร กล่าวถ้อยคำที่น่าระลึกถึง กล่าวธรรมิกถา สวดสรภัญญะ สนทนา ถามปัญหา และตอบปัญหา กับภิกษุเหล่านั้น การกระทำนั้นชื่อว่า เมตตาวจีกรรมต่อหน้า. ส่วนเมื่อพระเถระทั้งหลายหลีกไปแล้ว การกล่าวคุณความดีมีอาทิว่า "พระนันทิยเถระ พระกิมิลเถระ สหายที่รักของข้าพเจ้า เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยศีลอย่างนี้ เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอาจาระอย่างนี้" ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมลับหลัง. ส่วนผู้ที่มนสิการอย่างนี้ว่า "ขอพระนันทิยเถระ พระกิมิลเถระ มิตรที่รักของข้าพเจ้า จงไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน มีความสุขเถิด" การกระทำนั้นชื่อว่า เมตตามโนกรรม ทั้งต่อหน้าและลับหลังนั่นเทียว. နာနာ ဟိ ခေါ နော, ဘန္တေ, ကာယာတိ ကာယဉှိ ပိဋ္ဌံ ဝိယ မတ္တိကာ ဝိယ စ ဩမဒ္ဒိတွာ ဧကတော ကာတုံ န သက္ကာ. ဧကဉ္စ ပန မညေ စိတ္တန္တိ စိတ္တံ ပန နော ဟိတဋ္ဌေန နိရန္တရဋ္ဌေန အဝိဂ္ဂဟဋ္ဌေန သမဂ္ဂဋ္ဌေန ဧကမေဝါတိ ဒဿေတိ. ကထံ ပနေတံ သကံ စိတ္တံ နိက္ခိပိတွာ ဣတရေသံ စိတ္တဝသေန ဝတ္တိံသူတိ? ဧကဿ ပတ္တေ မလံ ဥဋ္ဌဟတိ, ဧကဿ စီဝရံ ကိလိဋ္ဌံ ဟောတိ, ဧကဿ ပရိဘဏ္ဍကမ္မံ ဟောတိ. တတ္ထ ယဿ ပတ္တေ မလံ ဥဋ္ဌိတံ, တေန မမာဝုသော, ပတ္တေ မလံ ဥဋ္ဌိတံ ပစိတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝုတ္တေ ဣတရေ မယှံ စီဝရံ ကိလိဋ္ဌံ [Pg.143] ဓောဝိတဗ္ဗံ, မယှံ ပရိဘဏ္ဍံ ကာတဗ္ဗန္တိ အဝတွာ အရညံ ပဝိသိတွာ ဒါရူနိ အာဟရိတွာ ဆိန္ဒိတွာ ပတ္တကဋာဟေ ပရိဘဏ္ဍံ ကတွာ တတော ပရံ စီဝရံ ဝါ ဓောဝန္တိ, ပရိဘဏ္ဍံ ဝါ ကရောန္တိ. မမာဝုသော, စီဝရံ ကိလိဋ္ဌံ ဓောဝိတုံ ဝဋ္ဋတိ, မမ ပဏ္ဏသာလာ ဥက္လာပါ ပရိဘဏ္ဍံ ကာတုံ ဝဋ္ဋတီတိ ပဌမတရံ အာရောစိတေပိ ဧသေဝ နယော. บทว่า "นานา หิ โข โน ภนฺเต กายา" (ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กายของข้าพระองค์ทั้งหลายต่างกันแล) คือ เพราะว่ากายนั้นไม่อาจจะนวดให้เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันเหมือนแป้งหรือดินเหนียวได้. บทว่า "เอกญฺจ ปน มญฺเญ จิตฺตํ" (แต่ข้าพระองค์ทั้งหลายเข้าใจว่ามีจิตเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) แสดงว่า แต่จิตของข้าพระองค์ทั้งหลายเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันโดยแท้ โดยอรรถว่าเป็นประโยชน์เกื้อกูลกัน โดยอรรถว่าไม่มีช่องว่าง (ด้วยโทสะ) โดยอรรถว่าไม่ขัดแย้งกัน โดยอรรถว่าสามัคคีกัน. ถามว่า ก็ท่านเหล่านั้นละวางจิตของตนแล้ว ประพฤติตามความต้องการแห่งจิตของผู้อื่นได้อย่างไร? (ตอบว่า) บาตรของภิกษุรูปหนึ่งมีสนิมขึ้น จีวรของภิกษุรูปหนึ่งเปรอะเปื้อน ภิกษุรูปหนึ่งมีงานที่ต้องฉาบทา. ในบรรดาภิกษุเหล่านั้น เมื่อภิกษุที่บาตรมีสนิมขึ้นกล่าวว่า "อาวุโส บาตรของผมมีสนิมขึ้น ควรจะเผา" ภิกษุรูปอื่นๆ ก็ไม่กล่าวว่า "จีวรที่เปรอะเปื้อนของผมควรจะซัก" หรือ "งานฉาบทาของผมควรจะทำ" แต่พากันเข้าไปในป่า นำฟืนมา ตัดแล้ว ฉาบทาหม้อดินสำหรับเผาบาตร (แล้วเผาบาตร) หลังจากนั้นจึงซักจีวรหรือทำงานฉาบทา. แม้เมื่อมีผู้บอกก่อนเป็นคนแรกว่า "อาวุโส จีวรของผมเปรอะเปื้อน ควรจะซัก" หรือ "บรรณศาลาของผมรก ควรจะฉาบทา" ก็นัยนี้เช่นกัน. ၃၂၇. သာဓု သာဓု, အနုရုဒ္ဓါတိ ဘဂဝါ ဟေဋ္ဌာ န စ မယံ, ဘန္တေ, ပိဏ္ဍကေန ကိလမိမှာတိ ဝုတ္တေ န သာဓုကာရမဒါသိ. ကသ္မာ? အယဉှိ ကဗဠီကာရော အာဟာရော နာမ ဣမေသံ သတ္တာနံ အပါယလောကေပိ ဒေဝမနုဿလောကေပိ အာစိဏ္ဏသမာစိဏ္ဏောဝ. အယံ ပန လောကသန္နိဝါသော ယေဘုယျေန ဝိဝါဒပက္ခန္ဒော, အပါယလောကေ ဒေဝမနုဿလောကေပိ ဣမေ သတ္တာ ပဋိဝိရုဒ္ဓါ ဧဝ, ဧတေသံ သာမဂ္ဂိကာလော ဒုလ္လဘော, ကဒါစိဒေဝ ဟောတီတိ သမဂ္ဂဝါသဿ ဒုလ္လဘတ္တာ ဣဓ ဘဂဝါ သာဓုကာရမဒါသိ. ဣဒါနိ တေသံ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ပုစ္ဆန္တော ကစ္စိ ပန ဝေါ, အနုရုဒ္ဓါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေါတိ နိပါတမတ္တံ ပစ္စတ္တဝစနံ ဝါ, ကစ္စိ တုမှေတိ အတ္ထော. အမှာကန္တိ အမှေသု တီသု ဇနေသု. ပိဏ္ဍာယ ပဋိက္ကမတီတိ ဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပစ္စာဂစ္ဆတိ. အဝက္ကာရပါတိန္တိ အတိရေကပိဏ္ဍပါတံ အပနေတွာ ဌပနတ္ထာယ ဧကံ သမုဂ္ဂပါတိံ ဓောဝိတွာ ဌပေတိ. ๓๒๗. พระผู้มีพระภาคไม่ได้ประทานสาธุการแก่คำที่พระอนุรุทธะกราบทูลในเบื้องต้นว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ไม่ลำบากด้วยบิณฑบาตเลย' เพราะเหตุไร? เพราะว่า กวฬิงการาหารนี้เป็นสิ่งที่สัตว์เหล่านี้คุ้นเคยและประพฤติมาเป็นอย่างดีแล้วนั่นเทียว ทั้งในอบายโลก ทั้งในเทวโลกและมนุษยโลก ก็หมู่สัตว์นี้โดยส่วนมากน้อมไปในความวิวาท สัตว์เหล่านี้ทั้งในอบายโลก ในเทวโลกและมนุษยโลกเป็นปฏิปักษ์ต่อกันนั่นเทียว กาลแห่งความสามัคคีของสัตว์เหล่านั้นหาได้ยาก มีได้เป็นบางครั้งบางคราวเท่านั้น เพราะเหตุที่การอยู่ร่วมกันโดยสามัคคีหาได้ยากดังนี้ ในข้อนี้ พระผู้มีพระภาคจึงได้ประทานสาธุการ บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงลักษณะแห่งความไม่ประมาทของท่านเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'กัจจิ ปะนะ โว อนุรุทธา' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'โว' เป็นเพียงนิบาต หรือเป็นปฐมาวิภัตติ มีความหมายว่า 'กัจจิ ตุมเห' บทว่า 'อัมหากัง' หมายถึง ในพวกเรา 3 รูป บทว่า 'ปิณฑายะ ปฏิกกะมะติ' หมายถึง เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในบ้านแล้วกลับมา บทว่า 'อวักการะปาติง' หมายถึง ล้างภาชนะคล้ายสมุกใบหนึ่งแล้วตั้งไว้ เพื่อนำบิณฑบาตส่วนที่เหลือมาเก็บไว้ ယော ပစ္ဆာတိ တေ ကိရ ထေရာ န ဧကတောဝ ဘိက္ခာစာရံ ပဝိသန္တိ, ဖလသမာပတ္တိရတာ ဟေတေ. ပါတောဝ သရီရပ္ပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဝတ္တပ္ပဋိပတ္တိံ ပူရေတွာ သေနာသနံ ပဝိသိတွာ ကာလပရိစ္ဆေဒံ ကတွာ ဖလသမာပတ္တိံ အပ္ပေတွာ နိသီဒန္တိ. တေသု ယော ပဌမတရံ နိသိန္နော အတ္တနော ကာလပရိစ္ဆေဒဝသေန ပဌမတရံ ဥဋ္ဌာတိ; သော ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပဋိနိဝတ္တော ဘတ္တကိစ္စဋ္ဌာနံ အာဂန္တွာ ဇာနာတိ – ‘‘ဒွေ ဘိက္ခူ ပစ္ဆာ, အဟံ ပဌမတရံ အာဂတော’’တိ. အထ ပတ္တံ ပိဒဟိတွာ အာသနပညာပနာဒီနိ ကတွာ ယဒိ ပတ္တေ ပဋိဝိသမတ္တမေဝ ဟောတိ, နိသီဒိတွာ ဘုဉ္ဇတိ. ယဒိ အတိရေကံ ဟောတိ, အဝက္ကာရပါတိယံ ပက္ခိပိတွာ ပါတိံ ပိဓာယ ဘုဉ္ဇတိ. ကတဘတ္တကိစ္စော ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဝေါဒကံ ကတွာ ထဝိကာယ ဩသာပေတွာ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသတိ. ဒုတိယောပိ အာဂန္တွာဝ ဇာနာတိ – ‘‘ဧကော ပဌမံ အာဂတော, ဧကော ပစ္ဆတော’’တိ. သော သစေ ပတ္တေ ဘတ္တံ ပမာဏမေဝ ဟောတိ, ဘုဉ္ဇတိ. သစေ မန္ဒံ, အဝက္ကာရပါတိတော ဂဟေတွာ ဘုဉ္ဇတိ. သစေ အတိရေကံ [Pg.144] ဟောတိ, အဝက္ကာရပါတိယံ ပက္ခိပိတွာ ပမာဏမေဝ ဘုဉ္ဇိတွာ ပုရိမတ္ထေရော ဝိယ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသတိ. တတိယောပိ အာဂန္တွာဝ ဇာနာတိ – ‘‘ဒွေ ပဌမံ အာဂတာ, အဟံ ပစ္ဆတော’’တိ. သောပိ ဒုတိယတ္ထေရော ဝိယ ဘုဉ္ဇိတွာ ကတဘတ္တကိစ္စော ပတ္တံ ဓောဝိတွာ ဝေါဒကံ ကတွာ ထဝိကာယ ဩသာပေတွာ အာသနာနိ ဥက္ခိပိတွာ ပဋိသာမေတိ; ပါနီယဃဋေ ဝါ ပရိဘောဇနီယဃဋေ ဝါ အဝသေသံ ဥဒကံ ဆဍ္ဍေတွာ ဃဋေ နိကုဇ္ဇိတွာ အဝက္ကာရပါတိယံ သစေ အဝသေသဘတ္တံ ဟောတိ, တံ ဝုတ္တနယေန ဇဟိတွာ ပါတိံ ဓောဝိတွာ ပဋိသာမေတိ; ဘတ္တဂ္ဂံ သမ္မဇ္ဇတိ. တတော ကစဝရံ ဆဍ္ဍေတွာ သမ္မဇ္ဇနိံ ဥက္ခိပိတွာ ဥပစိကာဟိ မုတ္တဋ္ဌာနေ ဌပေတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသတိ. ဣဒံ ထေရာနံ ဗဟိဝိဟာရေ အရညေ ဘတ္တကိစ္စကရဏဋ္ဌာနေ ဘောဇနသာလာယံ ဝတ္တံ. ဣဒံ သန္ဓာယ, ‘‘ယော ပစ္ဆာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. (ในคำว่า) 'โย ปัจฉา' นั้น ได้ยินว่า พระเถระเหล่านั้นไม่เข้าไปสู่ที่เที่ยวบิณฑบาตพร้อมกันทีเดียว เพราะว่าท่านเหล่านั้นยินดีในผลสมาบัติ ในเวลาเช้าตรู่นั่นเทียว ท่านบริหารร่างกายแล้ว บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์แล้ว เข้าไปยังเสนาสนะ กำหนดเวลาแล้ว เข้าผลสมาบัติแล้วนั่งอยู่ ในพระเถระเหล่านั้น รูปใดนั่งอยู่ก่อน ย่อมลุกขึ้นก่อนตามเวลาที่ตนกำหนดไว้ ท่านรูปนั้นเที่ยวบิณฑบาตแล้วกลับมา มายังสถานที่ทำภัตกิจแล้ว ย่อมรู้ว่า 'ภิกษุ 2 รูปจะมาทีหลัง เรามาถึงก่อน' ครั้งนั้น ท่านจัดแจงบาตรแล้ว ปูอาสนะเป็นต้นแล้ว ถ้าในบาตรมีอาหารพอแก่ส่วนของตนเท่านั้น ก็นั่งฉัน ถ้ามีเหลือ ก็ใส่ไว้ในภาชนะสำหรับใส่ของเหลือ ปิดภาชนะนั้นแล้วจึงฉัน เมื่อทำภัตกิจเสร็จแล้ว ก็ล้างบาตร ทำให้หมดน้ำ ใส่ไว้ในถลก ถือบาตรและจีวร เข้าไปยังที่อยู่ของตน แม้รูปที่สองมาถึงแล้วก็รู้ว่า 'รูปหนึ่งมาถึงก่อน รูปหนึ่งจะมาทีหลัง' ถ้ารูปนั้นมีภัตในบาตรพอประมาณ ก็ฉัน ถ้ามีน้อย ก็หยิบจากภาชนะสำหรับใส่ของเหลือมาฉัน ถ้ามีเหลือ ก็ใส่ไว้ในภาชนะสำหรับใส่ของเหลือ ฉันแต่พอประมาณแล้ว ก็เข้าไปยังที่อยู่เหมือนพระเถระรูปแรก แม้รูปที่สามมาถึงแล้วก็รู้ว่า 'สองรูปมาถึงก่อน เรามาทีหลัง' แม้ท่านรูปนั้นก็ฉันเหมือนพระเถระรูปที่สอง เมื่อทำภัตกิจเสร็จแล้ว ก็ล้างบาตร ทำให้หมดน้ำ ใส่ไว้ในถลก ยกอาสนะขึ้นแล้วเก็บไว้ เทน้ำที่เหลือในหม้อน้ำฉันหรือหม้อน้ำใช้ทิ้งไป คว่ำหม้อไว้ ถ้ามีภัตเหลืออยู่ในภาชนะสำหรับใส่ของเหลือ ก็ทิ้งภัตนั้นตามนัยที่กล่าวแล้ว ล้างภาชนะแล้วเก็บไว้ กวาดโรงฉัน จากนั้นก็นำขยะไปทิ้ง ยกไม้กวาดเก็บไว้ในที่ที่พ้นจากปลวก ถือบาตรและจีวรเข้าไปยังที่อยู่ นี้เป็นวัตรของพระเถระทั้งหลายในโรงฉันซึ่งเป็นสถานที่ทำภัตกิจในป่า นอกวิหาร ท่านหมายถึงวัตรนี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'โย ปัจฉา' ယော ပဿတီတိအာဒိ ပန နေသံ အန္တောဝိဟာရေ ဝတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဝစ္စဃဋန္တိ အာစမနကုမ္ဘိံ. ရိတ္တန္တိ ရိတ္တကံ. တုစ္ဆန္တိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အဝိသယှန္တိ ဥက္ခိပိတုံ အသက္ကုဏေယျံ, အတိဘာရိယံ. ဟတ္ထဝိကာရေနာတိ ဟတ္ထသညာယ. တေ ကိရ ပါနီယဃဋာဒီသု ယံကိဉ္စိ တုစ္ဆကံ ဂဟေတွာ ပေါက္ခရဏိံ ဂန္တွာ အန္တော စ ဗဟိ စ ဓောဝိတွာ ဥဒကံ ပရိဿာဝေတွာ တီရေ ဌပေတွာ အညံ ဘိက္ခုံ ဟတ္ထဝိကာရေန အာမန္တေန္တိ, ဩဒိဿ ဝါ အနောဒိဿ ဝါ သဒ္ဒံ န ကရောန္တိ. ကသ္မာ ဩဒိဿ သဒ္ဒံ န ကရောန္တိ? တံ ဘိက္ခုံ သဒ္ဒေါ ဗာဓေယျာတိ. ကသ္မာ အနောဒိဿ သဒ္ဒံ န ကရောန္တိ? အနောဒိဿ သဒ္ဒေ ဒိန္နေ, ‘‘အဟံ ပုရေ, အဟံ ပုရေ’’တိ ဒွေပိ နိက္ခမေယျုံ, တတော ဒွီဟိ ကတ္တဗ္ဗကမ္မေ တတိယဿ ကမ္မစ္ဆေဒေါ ဘဝေယျ. သံယတပဒသဒ္ဒေါ ပန ဟုတွာ အပရဿ ဘိက္ခုနော ဒိဝါဋ္ဌာနသန္တိကံ ဂန္တွာ တေန ဒိဋ္ဌဘာဝံ ဉတွာ ဟတ္ထသညံ ကရောတိ, တာယ သညာယ ဣတရော အာဂစ္ဆတိ, တတော ဒွေ ဇနာ ဟတ္ထေန ဟတ္ထံ သံသိဗ္ဗန္တာ ဒွီသု ဟတ္ထေသု ဌပေတွာ ဥပဋ္ဌပေန္တိ. တံ သန္ဓာယာဟ – ‘‘ဟတ္ထဝိကာရေန ဒုတိယံ အာမန္တေတွာ ဟတ္ထဝိလင်္ဃကေန ဥပဋ္ဌပေမာ’’တိ. ส่วนคำเป็นต้นว่า 'โย ปัสสะติ' พึงทราบว่าเป็นวัตรภายในวิหารของท่านเหล่านั้น ในบทเหล่านั้น บทว่า 'วัจจะฆะฏัง' หมายถึง หม้อน้ำชำระ บทว่า 'ริตตัง' หมายถึง ว่างเปล่า บทว่า 'ตุจฉัง' เป็นไวพจน์ของบทว่า 'ริตตะกัง' นั้นนั่นเอง บทว่า 'อวิสัยหัง' หมายถึง อันไม่อาจเพื่อจะยกขึ้นได้ คือหนักเกินไป บทว่า 'หัตถะวิกาเรนะ' หมายถึง ด้วยสัญญาณมือ ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นถือเอาหม้อใบใดใบหนึ่งที่ว่างเปล่าในบรรดาหม้อน้ำฉันเป็นต้น ไปยังสระโบกขรณี ล้างทั้งภายในและภายนอก กรองน้ำ ตั้งไว้ที่ฝั่ง แล้วเรียกภิกษุอีกรูปหนึ่งด้วยสัญญาณมือ ไม่ทำเสียง ไม่ว่าจะเป็นการเจาะจงหรือไม่เจาะจงก็ตาม เพราะเหตุไรจึงไม่ทำเสียงโดยเจาะจง? เพราะคิดว่าเสียงจะรบกวนภิกษุรูปนั้น เพราะเหตุไรจึงไม่ทำเสียงโดยไม่เจาะจง? เพราะเมื่อทำเสียงโดยไม่เจาะจง ภิกษุทั้งสองรูปอาจจะออกมาโดยคิดว่า 'เราก่อน เราก่อน' จากนั้น ในกรรมที่ภิกษุสองรูปพึงกระทำ การงานของรูปที่สามจะขาดตอนไป แต่จะทำเสียงฝีเท้าให้สำรวม ไปยังที่พักกลางวันของภิกษุอีกรูปหนึ่ง เมื่อรู้ว่าท่านเห็นแล้ว ก็ทำสัญญาณมือ ภิกษุอีกรูปหนึ่งก็มาด้วยสัญญาณนั้น จากนั้น ทั้งสองรูปประสานมือต่อกัน แล้วยก (หม้อน้ำ) ขึ้นตั้งไว้บนมือ (ของทั้งสอง) ท่านหมายถึงการกระทำนั้นจึงกล่าวว่า 'เรียกรูปที่สองด้วยสัญญาณมือ แล้วยกขึ้นด้วยการประคองด้วยมือ' ပဉ္စာဟိကံ ခေါ ပနာတိ စာတုဒ္ဒသေ ပန္နရသေ အဋ္ဌမိယန္တိ ဣဒံ တာဝ ပကတိဓမ္မဿဝနမေဝ, တံ အခဏ္ဍံ ကတွာ ပဉ္စမေ ပဉ္စမေ ဒိဝသေ ဒွေ ထေရာ နာတိဝိကာလေ နှာယိတွာ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂစ္ဆန္တိ. တတ္ထ တယောပိ နိသီဒိတွာ တိဏ္ဏံ ပိဋကာနံ အညတရသ္မိံ အညမညံ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တိ[Pg.145], အညမညံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိ, တေသံ ဧဝံ ကရောန္တာနံယေဝ အရုဏံ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ဧတ္တာဝတာ ထေရေန ဘဂဝတာ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ပုစ္ဆိတေန ပမာဒဋ္ဌာနေသုယေဝ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ဝိဿဇ္ဇိတံ ဟောတိ. အညေသဉှိ ဘိက္ခူနံ ဘိက္ခာစာရံ ပဝိသနကာလော, နိက္ခမနကာလော, နိဝါသနပရိဝတ္တနံ, စီဝရပါရုပနံ, အန္တောဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရဏံ ဓမ္မကထနံ, အနုမောဒနံ, ဂါမတော နိက္ခမိတွာ ဘတ္တကိစ္စကရဏံ, ပတ္တဓောဝနံ, ပတ္တဩသာပနံ, ပတ္တစီဝရပဋိသာမနန္တိ ပပဉ္စကရဏဋ္ဌာနာနိ ဧတာနိ. တသ္မာ ထေရော အမှာကံ ဧတ္တကံ ဌာနံ မုဉ္စိတွာ ပမာဒကာလော နာမ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ပမာဒဋ္ဌာနေသုယေဝ အပ္ပမာဒလက္ခဏံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. บทว่า ปญฺจาหิกํ โข ปน ความว่า ในวันที่ ๑๔, วันที่ ๑๕ และวันที่ ๘ นี้เป็นวันฟังธรรมตามปกติก่อน, พระเถระทั้งสองรูปนั้นทำวันฟังธรรมนั้นมิให้ขาดแล้ว ในวันที่ ๕ ที่ ๕ อาบน้ำในเวลาไม่เย็นนัก ย่อมไปยังที่อยู่ของพระอนุรุทธเถระ. ในที่นั้น แม้ทั้งสามรูปนั่งแล้ว ย่อมถามปัญหากันและกันในปิฎกใดปิฎกหนึ่งแห่งปิฎกทั้งสาม, ย่อมตอบกันและกัน, เมื่อท่านเหล่านั้นทำอยู่อย่างนั้นนั่นแหละ อรุณก็ขึ้น. ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำนี้ไว้. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นอันว่าพระเถระ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามถึงลักษณะแห่งความไม่ประมาท ได้ตอบลักษณะแห่งความไม่ประมาทในฐานะแห่งความประมาทนั่นเอง. จริงอยู่ สำหรับภิกษุเหล่าอื่น เวลาเข้าบ้านเพื่อบิณฑบาต, เวลาออกจากบ้าน, การเปลี่ยนสบง, การครองจีวร, การเที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในหมู่บ้าน, การกล่าวธรรมกถา, การอนุโมทนา, การออกจากบ้านแล้วทำภัตกิจ, การล้างบาตร, การผึ่งบาตร, การเก็บบาตรและจีวร เหล่านี้เป็นฐานะที่ทำให้เนิ่นช้า. เพราะเหตุนั้น พระเถระเมื่อจะแสดงว่า ‘สำหรับพวกเรา ยกเว้นฐานะประมาณเท่านี้แล้ว เวลาที่ชื่อว่าประมาทย่อมไม่มี’ จึงได้ตอบลักษณะแห่งความไม่ประมาทในฐานะแห่งความประมาทนั่นเอง. ၃၂၈. အထဿ ဘဂဝါ သာဓုကာရံ ဒတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ ပုစ္ဆန္တော ပုန အတ္ထိ ပန ဝေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥတ္တရိ မနုဿဓမ္မာတိ မနုဿဓမ္မတော ဥတ္တရိ. အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသောတိ အရိယဘာဝကရဏသမတ္ထော ဉာဏဝိသေသော. ကိဉှိ နော သိယာ, ဘန္တေတိ ကသ္မာ, ဘန္တေ, နာဓိဂတော ဘဝိဿတိ, အဓိဂတောယေဝါတိ. ယာဝ ဒေဝါတိ ယာဝ ဧဝ. ๓๒๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคประทานสาธุการแก่ท่านแล้ว เมื่อจะตรัสถามถึงปฐมฌาน จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อตฺถิ ปน โว อีก. ในบทเหล่านั้น บทว่า อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา ความว่า ยิ่งกว่ามนุสสธรรม. บทว่า อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส ความว่า ญาณทัสสนวิเศษที่สามารถกระทำให้เป็นพระอริยะได้. บทว่า กิญฺหิ โน สิยา, ภนฺเต ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนจักไม่บรรลุเล่า, บรรลุแล้วนั่นเทียว. บทว่า ยาวเทว คือ ยาว เอว. ၃၂၉. ဧဝံ ပဌမဇ္ဈာနာဓိဂမေ ဗျာကတေ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနိ ပုစ္ဆန္တော ဧတဿ ပန ဝေါတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမတိက္ကမာယာတိ သမတိက္ကမတ္ထာယ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာတိ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓတ္ထာယ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပစ္ဆိမပဉှေ ပန လောကုတ္တရဉာဏဒဿနဝသေန အဓိဂတံ နိရောဓသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆန္တော အလမရိယဉာဏဒဿနဝိသေသောတိ အာဟ. ထေရောပိ ပုစ္ဆာနုရူပေနေဝ ဗျာကာသိ. တတ္ထ ယသ္မာ ဝေဒယိတသုခတော အဝေဒယိတသုခံ သန္တတရံ ပဏီတတရံ ဟောတိ, တသ္မာ အညံ ဖာသုဝိဟာရံ ဥတ္တရိတရံ ဝါ ပဏီတတရံ ဝါ န သမနုပဿာမာတိ အာဟ. ๓๒๙. เมื่อการบรรลุปฐมฌานได้รับการพยากรณ์อย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคเมื่อจะตรัสถามถึงทุติยฌานเป็นต้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า เอตสฺส ปน โว. ในบทเหล่านั้น บทว่า สมติกฺกมาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่การก้าวล่วง. บทว่า ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ความว่า เพื่อประโยชน์แก่ความสงบระงับ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยที่กล่าวแล้วในทุกแห่ง. แต่ในปัญหาข้อสุดท้าย เมื่อจะตรัสถามถึงนิโรธสมาบัติที่บรรลุด้วยอำนาจแห่งโลกุตตรญาณทัสสนะ จึงตรัสว่า อลมริยญาณทสฺสนวิเสโส. แม้พระเถระก็ได้พยากรณ์ตามสมควรแก่คำถามนั่นเอง. ในข้อนั้น เพราะเหตุที่อเวทยิตสุข (สุขที่ไม่มีเวทนา) เป็นธรรมที่สงบกว่าและประณีตกว่าเวทยิตสุข (สุขที่มีเวทนา) ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า อญฺญํ ผาสุวิหารํ อุตฺตริตรํ วา ปณีตตรํ วา น สมนุปสฺสามิ (ข้าพระองค์มิได้เล็งเห็นผาสุวิหารอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า). ၃၃၀. ဓမ္မိယာ ကထာယာတိ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသပ္ပဋိသံယုတ္တာယ ဓမ္မိယာ ကထာယ. သဗ္ဗေပိ တေ စတူသု သစ္စေသု ပရိနိဋ္ဌိတကိစ္စာ, တေန တေသံ ပဋိဝေဓတ္ထာယ ကိဉ္စိ ကထေတဗ္ဗံ နတ္ထိ. သာမဂ္ဂိရသေန ပန အယဉ္စ အယဉ္စ အာနိသံသောတိ သာမဂ္ဂိရသာနိသံသမေဝ နေသံ ဘဂဝါ ကထေသိ. ဘဂဝန္တံ အနုသံယာယိတွာတိ အနုဂန္တွာ. တေ ကိရ ဘဂဝတော ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ထောကံ [Pg.146] အဂမံသု, အထ ဘဂဝါ ဝိဟာရဿ ပရိဝေဏပရိယန္တံ ဂတကာလေ, ‘‘အာဟရထ မေ ပတ္တစီဝရံ, တုမှေ ဣဓေဝ တိဋ္ဌထာ’’တိ ပက္ကာမိ. တတော ပဋိနိဝတ္တိတွာတိ တတော ဌိတဋ္ဌာနတော နိဝတ္တိတွာ. ကိံ နု ခေါ မယံ အာယသ္မတောတိ ဘဂဝန္တံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီနိ အဓိဂန္တွာပိ အတ္တနော ဂုဏကထာယ အဋ္ဋိယမာနာ အဓိဂမပ္ပိစ္ဆတာယ အာဟံသု. ဣမာသဉ္စ ဣမာသဉ္စာတိ ပဌမဇ္ဈာနာဒီနံ လောကိယလောကုတ္တရာနံ. စေတသာ စေတော ပရိစ္စ ဝိဒိတောတိ အဇ္ဇ မေ အာယသ္မန္တော လောကိယသမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေသုံ, အဇ္ဇ လောကုတ္တရာယာတိ ဧဝံ စိတ္တေန စိတ္တံ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဝိဒိတံ. ဒေဝတာပိ မေတိ, ဘန္တေ အနုရုဒ္ဓ, အဇ္ဇ အယျော နန္ဒိယတ္ထေရော, အဇ္ဇ အယျော ကိမိလတ္ထေရော ဣမာယ စ ဣမာယ စ သမာပတ္တိယာ ဝီတိနာမေသီတိ ဧဝမာရောစေသုန္တိ အတ္ထော. ပဉှာဘိပုဋ္ဌေနာတိ တမ္ပိ မယာ သယံ ဝိဒိတန္တိ ဝါ ဒေဝတာဟိ အာရောစိတန္တိ ဝါ ဧတ္တကေနေဝ မုခံ မေ သဇ္ဇန္တိ ကထံ သမုဋ္ဌာပေတွာ အပုဋ္ဌေနေဝ မေ န ကထိတံ. ဘဂဝတာ ပန ပဉှာဘိပုဋ္ဌေန ပဉှံ အဘိပုစ္ဆိတေန သတာ ဗျာကတံ, တတြ မေ ကိံ န ရောစထာတိ အာဟ. ๓๓๐. บทว่า ธมฺมิยา กถาย ความว่า ด้วยธรรมีกถาที่ประกอบด้วยอานิสงส์แห่งรสแห่งความสามัคคี. พระเถระเหล่านั้นทั้งหมดมีกิจที่ทำเสร็จแล้วในสัจจะ ๔, เพราะเหตุนั้น จึงไม่มีอะไรที่ต้องกล่าวเพื่อการแทงตลอดแก่ท่านเหล่านั้น. แต่พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถึงอานิสงส์แห่งรสแห่งความสามัคคีแก่ท่านเหล่านั้นว่า ‘นี้และนี้เป็นอานิสงส์ในรสแห่งความสามัคคี’. บทว่า ภควนฺตํ อนุสํยายิตฺวา ความว่า ตามเสด็จไป. ได้ยินว่า ท่านเหล่านั้นถือบาตรและจีวรของพระผู้มีพระภาคแล้วได้ตามเสด็จไปหน่อยหนึ่ง, ลำดับนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จถึงที่สุดบริเวณแห่งวิหาร จึงเสด็จกลับไปโดยตรัสว่า “เธอทั้งหลายจงนำบาตรและจีวรของเรามา, พวกเธอจงหยุดอยู่ที่นี่แหละ”. บทว่า ตโต ปฏินิวตฺติตฺวา ความว่า กลับจากที่ที่ประทับยืนนั้นแล้ว. บทว่า กึ นุ โข มยํ อายสฺมโต ความว่า ท่านเหล่านั้นอาศัยพระผู้มีพระภาคบรรลุการบวชเป็นต้นแล้ว แม้กระนั้นก็ยังเบื่อหน่ายต่อการกล่าวคุณของตน ด้วยความเป็นผู้มีความปรารถนาน้อยในคุณที่บรรลุ จึงได้กล่าวคำนั้น. บทว่า อิมาสญฺจ อิมาสญฺจ หมายถึงธรรมที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ มีปฐมฌานเป็นต้น. บทว่า เจตสา เจโต ปริจฺจ วิทิโต ความว่า เรารู้แล้วโดยกำหนดจิตด้วยจิตของเราอย่างนี้ว่า ‘วันนี้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลายใช้เวลาอยู่ด้วยโลกิยสมาบัติ, วันนี้ (ใช้เวลาอยู่) ด้วยโลกุตตรสมาบัติ’. บทว่า เทวตาปิ เม อธิบายว่า เทวดาทั้งหลายได้กราบเรียนอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ วันนี้พระผู้เป็นเจ้าพระนันทิยเถระ, วันนี้พระผู้เป็นเจ้าพระกิมิลเถระ ได้ใช้เวลาอยู่ด้วยสมาบัตินี้และนี้’. บทว่า ปญฺหาภิปุฏฺเฐน ความว่า แม้เรื่องนั้น อันเราก็รู้ด้วยตนเอง หรือว่า อันเทวดาทั้งหลายก็บอกแล้ว, ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านเหล่านั้นย่อมจัดแจงปากให้แก่เรา (คือเปิดช่องให้พูด), เรายกเรื่องขึ้นพูดแล้ว แต่ก็มิได้กล่าวโดยที่ท่านมิได้ถาม. แต่พระผู้มีพระภาค เมื่อทรงถูกถามปัญหา เมื่อปัญหาถูกทูลถามแล้ว จึงได้ทรงพยากรณ์ตามความเป็นจริง, ในการพยากรณ์นั้น มีอะไรไม่เป็นที่พอใจของเราเล่า ดังนี้. ၃၃၁. ဒီဃောတိ ‘‘မဏိ မာဏိဝရော ဒီဃော, အထော သေရီသကော သဟာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၉၃) ဧဝံ အာဂတော အဋ္ဌဝီသတိယာ ယက္ခသေနာပတီနံ အဗ္ဘန္တရော ဧကော ဒေဝရာဇာ. ပရဇနောတိ တဿေဝ ယက္ခဿ နာမံ. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမီတိ သော ကိရ ဝေဿဝဏေန ပေသိတော ဧတံ ဌာနံ ဂစ္ဆန္တော ဘဂဝန္တံ သယံ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဂိဉ္ဇကာဝသထတော ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဿ အန္တရေ ဒိသွာ ဘဂဝါ အတ္တနာ ပတ္တစီဝရံ ဂဟေတွာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနေ တိဏ္ဏံ ကုလပုတ္တာနံ သန္တိကံ ဂစ္ဆတိ. အဇ္ဇ မဟတီ ဓမ္မဒေသနာ ဘဝိဿတိ. မယာပိ တဿာ ဒေသနာယ ဘာဂိနာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အဒိဿမာနေန ကာယေန သတ္ထု ပဒါနုပဒိကော ဂန္တွာ အဝိဒူရေ ဌတွာ ဓမ္မံ သုတွာ သတ္ထရိ ဂစ္ဆန္တေပိ န ဂတော, – ‘‘ဣမေ ထေရာ ကိံ ကရိဿန္တီ’’တိ ဒဿနတ္ထံ ပန တတ္ထေဝ ဌိတော. အထ တေ ဒွေ ထေရေ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရံ ပလိဝေဌေန္တေ ဒိသွာ, – ‘‘ဣမေ ထေရာ ဘဂဝန္တံ နိဿာယ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒယော သဗ္ဗဂုဏေ အဓိဂန္တွာပိ ဘဂဝတောဝ မစ္ဆရာယန္တိ, န သဟန္တိ, အတိဝိယ နိလီယန္တိ ပဋိစ္ဆာဒေန္တိ, န ဒါနိ တေသံ ပဋိစ္ဆာဒေတုံ ဒဿာမိ, ပထဝိတော ယာဝ [Pg.147] ဗြဟ္မလောကာ ဧတေသံ ဂုဏေ ပကာသေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ. ๓๓๑. บทว่า ทีโฆ คือ เทวราชองค์หนึ่งในบรรดาเสนาบดียักษ์ ๒๘ ตน ผู้มาแล้วอย่างนี้ (ในพระสูตร) ว่า มณิ มาณิวโร ทีโฆ อโถ เสรีสโก สหา. บทว่า ปรชโน เป็นชื่อของยักษ์ตนนั้นนั่นเอง. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ ความว่า ได้ยินว่า ยักษ์นั้นอันท้าวเวสวัณส่งไป เมื่อจะไปยังที่แห่งหนึ่ง ได้เห็นพระผู้มีพระภาคทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เองในระหว่างอิฏฐกาวาสถะ (เรือนอิฐ) กับป่าโคสิงคสาลวัน (จึงคิดว่า) พระผู้มีพระภาคทรงถือบาตรและจีวรด้วยพระองค์เองเสด็จไปยังสำนักของกุลบุตรสามคนในป่าโคสิงคสาลวัน. วันนี้จักมีการแสดงธรรมครั้งใหญ่. แม้เราก็ควรเป็นผู้มีส่วนแห่งเทศนานั้น. (ครั้นคิดดังนี้แล้ว) จึงไปด้วยกายที่ใครมองไม่เห็น ติดตามรอยพระบาทของพระศาสดาไป ยืนอยู่ในที่ไม่ไกล ฟังธรรมแล้ว แม้เมื่อพระศาสดาเสด็จไป ก็ยังไม่ไป, แต่ได้ยืนอยู่ที่นั่นเองเพื่อจะดูว่า “พระเถระเหล่านี้จักทำอะไร”. ลำดับนั้น ครั้นเห็นพระเถระสองรูปนั้นแวดล้อมพระอนุรุทธเถระอยู่ จึงคิดว่า “พระเถระเหล่านี้อาศัยพระผู้มีพระภาคบรรลุคุณทั้งปวงมีการบวชเป็นต้นแล้ว ก็ยังตระหนี่ต่อพระผู้มีพระภาคนั่นเอง, ทนไม่ได้, ซ่อนเร้น ปกปิดอย่างยิ่ง, บัดนี้ เราจักไม่ยอมให้ท่านเหล่านั้นปกปิด, เราจักประกาศคุณของท่านเหล่านี้ตั้งแต่แผ่นดินจนถึงพรหมโลก” ดังนี้แล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ. လာဘာ ဝတ, ဘန္တေတိ ယေ, ဘန္တေ, ဝဇ္ဇိရဋ္ဌဝါသိနော ဘဂဝန္တဉ္စ ဣမေ စ တယော ကုလပုတ္တေ ပဿိတုံ လဘန္တိ, ဝန္ဒိတုံ လဘန္တိ, ဒေယျဓမ္မံ ဒါတုံ လဘန္တိ, ဓမ္မံ သောတုံ လဘန္တိ, တေသံ လာဘာ, ဘန္တေ, ဝဇ္ဇီနန္တိ အတ္ထော. သဒ္ဒံ သုတွာတိ သော ကိရ အတ္တနော ယက္ခာနုဘာဝေန မဟန္တံ သဒ္ဒံ ကတွာ သကလံ ဝဇ္ဇိရဋ္ဌံ အဇ္ဈောတ္ထရန္တော တံ ဝါစံ နိစ္ဆာရေသိ. တေန စဿ တေသု ရုက္ခပဗ္ဗတာဒီသု အဓိဝတ္ထာ ဘုမ္မာ ဒေဝတာ သဒ္ဒံ အဿောသုံ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သဒ္ဒံ သုတွာ’’တိ. အနုဿာဝေသုန္တိ မဟန္တံ သဒ္ဒံ သုတွာ သာဝေသုံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ယာဝ ဗြဟ္မလောကာတိ ယာဝ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မလောကာ. တဉ္စေပိ ကုလန္တိ, ‘‘အမှာကံ ကုလတော နိက္ခမိတွာ ဣမေ ကုလပုတ္တာ ပဗ္ဗဇိတာ ဧဝံ သီလဝန္တော ဂုဏဝန္တော အာစာရသမ္ပန္နာ ကလျာဏဓမ္မာ’’တိ ဧဝံ တဉ္စေပိ ကုလံ ဧတေ တယော ကုလပုတ္တေ ပသန္နစိတ္တံ အနုဿရေယျာတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဣတိ ဘဂဝါ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ. อรรถว่า ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นลาภของชาววัชชีรัฐหนอ ผู้ใดได้เห็นพระผู้มีพระภาคและกุลบุตรทั้ง ๓ นี้ ได้ไหว้ ได้ถวายเทยยธรรม ได้ฟังธรรม ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เป็นลาภของชาววัชชีเหล่านั้น. บทว่า สทฺทํ สุตฺวา ความว่า ได้ยินว่า ยักษ์นั้นได้ทำเสียงให้ดังด้วยอานุภาพของตนแล้วเปล่งวาจานั้นครอบงำทั่ววัชชีรัฐ. เพราะเหตุนั้น ภุมมเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้และภูเขาเป็นต้นเหล่านั้น ได้ฟังเสียงนั้น. ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสว่า สทฺทํ สุตฺวา. บทว่า อนุสฺสาเวสุํ ความว่า ได้ฟังเสียงอันดังแล้วจึงประกาศให้ได้ยิน. นัยนี้ในทุกแห่ง. บทว่า ยาว พฺรหฺมโลกา ความว่า จนถึงอกนิฏฐพรหมโลก. บทว่า ตญฺเจปิ กุลํ ความว่า พึงเห็นอรรถในทุกแห่งอย่างนี้ว่า แม้ตระกูลนั้นพึงระลึกถึงกุลบุตรทั้ง ๓ เหล่านี้ด้วยจิตที่เลื่อมใสว่า กุลบุตรเหล่านี้ออกจากตระกูลของเราบวชแล้ว เป็นผู้มีศีล มีคุณ มีอาจารสมบัติ มีกัลยาณธรรมอย่างนี้. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงจบเทศนาตามลำดับความสืบต่อกันนั่นแล. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาจูฬโคสิงคสูตร จบ. ၂. မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถามหาโคสิงคสูตร ၃၃၂. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ. တတ္ထ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေတိ ဣဒံ ဝသနဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. အညေသု ဟိ သုတ္တေသု, ‘‘သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’’တိ ဧဝံ ပဌမံ ဂေါစရဂါမံ ဒဿေတွာ ပစ္ဆာ ဝသနဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ. ဣမသ္မိံ ပန မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တေ ဘဂဝတော ဂေါစရဂါမော အနိဗန္ဓော, ကောစိဒေဝ ဂေါစရဂါမော ဘဝိဿတိ. တသ္မာ ဝသနဋ္ဌာနမေဝ ပရိဒီပိတံ. အရညနိဒါနကံ နာမေတံ သုတ္တန္တိ. သမ္ဗဟုလေဟီတိ ဗဟုကေဟိ. အဘိညာတေဟိ အဘိညာတေဟီတိ သဗ္ဗတ္ထ ဝိဿုတေဟိ ပါကဋေဟိ. ထေရေဟိ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိန္တိ ပါတိမောက္ခသံဝရာဒီဟိ ထိရကာရကေဟေဝ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ ထေရေဟိ, သဝနန္တေ ဇာတတ္တာ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကတော. ဣဒါနိ တေ ထေရေ [Pg.148] သရူပတော ဒဿေန္တော, အာယသ္မတာ စ သာရိပုတ္တေနာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထာယသ္မာ သာရိပုတ္တော အတ္တနော သီလာဒီဟိ ဂုဏေဟိ ဗုဒ္ဓသာသနေ အဘိညာတော. စက္ခုမန္တာနံ ဂဂနမဇ္ဈေ ဌိတော သူရိယော ဝိယ စန္ဒော ဝိယ, သမုဒ္ဒတီရေ ဌိတာနံ သာဂရော ဝိယ စ ပါကဋော ပညာတော. န ကေဝလဉ္စဿ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏဝသေနေဝ မဟန္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဣတော အညေသံ ဓမ္မဒါယာဒသုတ္တံ အနင်္ဂဏသုတ္တံ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ္တံ သီဟနာဒသုတ္တံ ရထဝိနီတံ မဟာဟတ္ထိပဒေါပမံ မဟာဝေဒလ္လံ စာတုမသုတ္တံ ဒီဃနခံ အနုပဒသုတ္တံ သေဝိတဗ္ဗာသေဝိတဗ္ဗသုတ္တံ သစ္စဝိဘင်္ဂသုတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပါရိသုဒ္ဓိ သမ္ပသာဒနီယံ သင်္ဂီတိသုတ္တံ ဒသုတ္တရသုတ္တံ ပဝါရဏာသုတ္တံ (သံ. နိ. ၁.၂၁၅ အာဒယော) သုသိမသုတ္တံ ထေရပဉှသုတ္တံ မဟာနိဒ္ဒေသော ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေါ ထေရသီဟနာဒသုတ္တံ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ သုတ္တာနံ ဝသေန ထေရဿ မဟန္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ မဟာပညာနံ ယဒိဒံ သာရိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈-၁၈၉) ဝုတ္တံ. ๓๓๒. มหาโคสิงคสูตร เริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ. ในมหาโคสิงคสูตรนั้น คำว่า โคสิงฺคสาลวนทาเย นี้ ตรัสไว้เพื่อแสดงสถานที่ประทับ. จริงอยู่ ในสูตรอื่น ๆ ทรงแสดงโคจรคามก่อนแล้วจึงทรงแสดงสถานที่ประทับภายหลังว่า สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. แต่ในมหาโคสิงคสูตรนี้ โคจรคามของพระผู้มีพระภาคไม่แน่นอน คงจะเป็นโคจรคามแห่งใดแห่งหนึ่ง. เพราะฉะนั้น จึงทรงระบุแต่สถานที่ประทับเท่านั้น. พระสูตรนี้ชื่อว่ามีป่าเป็นนิทาน. บทว่า สมฺพหุเลหิ คือ มากรูป. บทว่า อภิญฺญาเตหิ อภิญฺญาเตหิ คือ ผู้มีชื่อเสียงปรากฏไปในทุกแห่ง. บทว่า เถเรหิ สาวเกหิ สทฺธึ คือ พร้อมกับพระเถระผู้ประกอบด้วยธรรมอันเป็นเหตุให้มั่นคงมีปาติโมกขสังวรเป็นต้น และเป็นสาวกเพราะเกิดขึ้นในที่สุดแห่งการฟัง. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงพระเถระเหล่านั้นโดยสรูป จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อายสฺมตา จ สาริปุตฺเตน. ในบทเหล่านั้น ท่านพระสารีบุตรเป็นผู้มีชื่อเสียงในพระพุทธศาสนาด้วยคุณมีศีลเป็นต้นของท่าน. ท่านปรากฏแจ้งแก่ผู้มีจักษุ ดุจพระอาทิตย์และพระจันทร์ที่สถิตอยู่ท่ามกลางท้องฟ้า และปรากฏแจ้งแก่ผู้ที่ยืนอยู่บนฝั่งสมุทร ดุจมหาสมุทร. และไม่พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจคุณที่มาในพระสูตรนี้เท่านั้น แต่พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของพระเถระโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้อื่นอีก คือ ธรรมทายาทสูตร อนังคณสูตร สัมมาทิฏฐิสูตร สีหนาทสูตร รถวินีตสูตร มหาหัตถิปโทปมสูตร มหาเวทัลลสูตร จาตุมสูตร ทีฆนขสูตร อนุปทสูตร เสวิตัพพาสเสวิตัพพสูตร สัจจวิภังคสูตร ปิณฑปาตปาริสุทธิสูตร สัมปสาทนียสูตร สังคีติสูตร ทสุตตรสูตร ปวารณา (สังยุตตนิกาย ๑.๒๑๕ เป็นต้น) สุสิมสูตร เถรปัญหสูตร มหานิทเทส ปฏิสัมภิทามรรค เถรสีหนาทสูตร อภินิกขมนสูตร และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีปัญญามาก สารีบุตรเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๘๘-๑๘๙). မဟာမောဂ္ဂလ္လာနောပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ အနုမာနသုတ္တံ, စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တံ မာရတဇ္ဇနိယသုတ္တံ ပါသာဒကမ္ပနံ သကလံ ဣဒ္ဓိပါဒသံယုတ္တံ နန္ဒောပနန္ဒဒမနံ ယမကပါဋိဟာရိယကာလေ ဒေဝလောကဂမနံ ဝိမာနဝတ္ထု ပေတဝတ္ထု ထေရဿ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဣဒ္ဓိမန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၀) ဝုတ္တံ. แม้ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นผู้ใหญ่ ดุจพระเถระ (สารีบุตร) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้ทั้งหมด คือ อนุมานสูตร จูฬตัณหาสังขยสูตร มารตัชชนียสูตร ปาสาทกัมปนสูตร อิทธิปาทสังยุตทั้งหมด นันโทปนันททมนสูตร การไปเทวโลกในคราวแสดงยมกปาฏิหาริย์ วิมานวัตถุ เปตวัตถุ อภินิกขมนสูตรของพระเถระ และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีฤทธิ์ มหาโมคคัลลานะเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๙๐). မဟာကဿပေါပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ စီဝရပရိဝတ္တနသုတ္တံ ဇိဏ္ဏစီဝရသုတ္တံ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄ အာဒယော) စန္ဒောပမံ သကလံ ကဿပသံယုတ္တံ မဟာအရိယဝံသသုတ္တံ ထေရဿ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓုတဝါဒါနံ ယဒိဒံ မဟာကဿပေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၁) ဝုတ္တံ. แม้ท่านพระมหากัสสปะ ก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นผู้ใหญ่ ดุจพระเถระ (สารีบุตร) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้ทั้งหมด คือ จีวรปริวรรตนสูตร ชิณณจีวรสูตร (สังยุตตนิกาย ๒.๑๕๔ เป็นต้น) จันโทปมสูตร กัสสปสังยุตทั้งหมด มหาอริยวังสสูตร อภินิกขมนสูตรของพระเถระ และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้กล่าวสอนเรื่องธุดงค์ มหากัสสปะเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๙๑). အနုရုဒ္ဓတ္ထေရောပိ [Pg.149] သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ စူဠဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ နဠကပါနသုတ္တံ အနုတ္တရိယသုတ္တံ ဥပက္ကိလေသသုတ္တံ အနုရုဒ္ဓသံယုတ္တံ မဟာပုရိသဝိတက္ကသုတ္တံ ထေရဿ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကာနံ ယဒိဒံ အနုရုဒ္ဓေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၂) ဝုတ္တံ. แม้ท่านพระอนุรุทธเถระ ก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นผู้ใหญ่ ดุจพระเถระ (สารีบุตร) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านโดยอำนาจแห่งพระสูตรเหล่านี้แม้ทั้งหมด คือ จูฬโคสิงคสูตร นฬกปานสูตร อนุตตริยสูตร อุปักกิเลสสูตร อนุรุทธสังยุต มหาปุริสวิตักกสูตร อภินิกขมนสูตรของพระเถระ และเอตทัคคสูตร. จริงอยู่ ในเอตทัคคบาลี ตรัสไว้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาสาวกภิกษุของเราผู้มีทิพยจักษุ อนุรุทธะเป็นเลิศ" (อังคุตตรนิกาย ๑.๑๙๒). အာယသ္မတာ စ ရေဝတေနာတိ ဧတ္ထ ပန ဒွေ ရေဝတာ ခဒိရဝနိယရေဝတော စ ကင်္ခါရေဝတော စ. တတ္ထ ခဒိရဝနိယရေဝတော ဓမ္မသေနာပတိတ္ထေရဿ ကနိဋ္ဌဘာတိကော, န သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ‘‘အကပ္ပိယော ဂုဠော, အကပ္ပိယာ မုဂ္ဂါ’’တိ (မဟာဝ. ၂၇၂) ဧဝံ ကင်္ခါဗဟုလော ပန ထေရော ဣဓ ရေဝတောတိ အဓိပ္ပေတော. သောပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ အဘိနိက္ခမနေနပိ ဧတဒဂ္ဂေနပိ မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဈာယီနံ ယဒိဒံ ကင်္ခါရေဝတော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၀၄) ဝုတ္တံ. ในบทว่า Āyasmatā ca revatenāti นี้ มีพระเรวตะ 2 รูป คือ พระขทิรวนิยเรวตะ และพระกังขาเรวตะ ในสองรูปนั้น พระขทิรวนิยเรวตะเป็นน้องชายของพระเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ท่านรูปนั้นไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ ส่วนพระเถระผู้มีความสงสัยมากอย่างนี้ว่า “น้ำอ้อยก้อนไม่สมควร ถั่วเขียวไม่สมควร” เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ว่าพระเรวตะ แม้ท่านรูปนั้นก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นใหญ่ เหมือนพระเถระ (รูปอื่น) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้ อนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านแม้ด้วยการออกบวชและด้วยตำแหน่งเอตทัคคะ จริงอยู่ ในตำแหน่งเอตทัคคะ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้เป็นฌายี กังขาเรวตะนี้เป็นเลิศ” အာနန္ဒတ္ထေရောပိ သီလာဒိဂုဏေဟိ စေဝ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အာဂတဂုဏေဟိ စ ထေရော ဝိယ အဘိညာတော ပါကဋော မဟာ. အပိစဿ သေက္ခသုတ္တံ ဗာဟိတိကသုတ္တံ အာနေဉ္ဇသပ္ပာယံ ဂေါပကမောဂ္ဂလ္လာနံ ဗဟုဓာတုကံ စူဠသုညတံ မဟာသုညတံ အစ္ဆရိယဗ္ဘုတသုတ္တံ ဘဒ္ဒေကရတ္တံ မဟာနိဒါနံ မဟာပရိနိဗ္ဗာနံ သုဘသုတ္တံ စူဠနိယလောကဓာတုသုတ္တံ အဘိနိက္ခမနံ ဧတဒဂ္ဂန္တိ ဣမေသမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတဒဂ္ဂသ္မိဉှိ, ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဗဟုဿုတာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉-၂၂၃) ဝုတ္တံ. แม้พระอานนทเถระก็เป็นผู้มีชื่อเสียง ปรากฏ เป็นใหญ่ เหมือนพระเถระ (รูปอื่น) ด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และด้วยคุณที่มาในพระสูตรนี้ อนึ่ง พึงทราบความเป็นผู้ใหญ่ของท่านแม้ด้วยอำนาจแห่งเสกขสูตร พาหิติกสูตร อาเนญชสัปปายสูตร โคปกโมคคัลลานสูตร พหุธาตุกสูตร จูฬสุญญตสูตร มหาสุญญตสูตร อัจฉริยัพภูตสูตร ภัทเทกรัตตสูตร มหานิทานสูตร มหาปรินิพพานสูตร สุภสูตร จูฬนิยโลกธาตุสูตร การออกบวช และตำแหน่งเอตทัคคะ จริงอยู่ ในตำแหน่งเอตทัคคะ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้เป็นพหูสูต อานนท์นี้เป็นเลิศ” အညေဟိ စ အဘိညာတေဟိ အဘိညာတေဟီတိ န ကေဝလဉ္စ ဧတေဟေဝ, အညေဟိ စ မဟာဂုဏတာယ ပါကဋေဟိ အဘိညာတေဟိ ဗဟူဟိ ထေရေဟိ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝါ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနဒါယေ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. အာယသ္မာ ဟိ သာရိပုတ္တော သယံ မဟာပညော အညေပိ ဗဟူ မဟာပညေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ တဒါ ဒသဗလံ ပရိဝါရေတွာ ဝိဟာသိ. အာယသ္မာ [Pg.150] မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော သယံ ဣဒ္ဓိမာ, အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ သယံ ဓုတဝါဒေါ, အာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ သယံ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော, အာယသ္မာ ရေဝတော သယံ ဈာနာဘိရတော, အာယသ္မာ အာနန္ဒော သယံ ဗဟုဿုတော အညေပိ ဗဟူ ဗဟုဿုတေ ဘိက္ခူ ဂဟေတွာ တဒါ ဒသဗလံ ပရိဝါရေတွာ ဝိဟာသိ, ဧဝံ တဒါ ဧတေ စ အညေ စ အဘိညာတာ မဟာထေရာ တိံသသဟဿမတ္တာ ဘိက္ခူ ဒသဗလံ ပရိဝါရေတွာ ဝိဟရိံသူတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. บทว่า Aññehi ca abhiññātehi abhiññātehīti ความว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในป่าสาละชื่อโคสิงคะ ไม่ใช่เพียงพร้อมกับพระเถระเหล่านี้เท่านั้น แต่พร้อมกับพระเถระสาวกผู้มีชื่อเสียง ปรากฏเพราะความเป็นผู้มีคุณยิ่งใหญ่องค์อื่นๆ อีกเป็นอันมาก จริงอยู่ ท่านพระสารีบุตรเองเป็นผู้มีปัญญามาก ได้พาภิกษุผู้มีปัญญามากองค์อื่นๆ อีกเป็นอันมากแวดล้อมพระทศพลประทับอยู่ ณ กาลนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเองเป็นผู้มีฤทธิ์, ท่านพระมหากัสสปะเองเป็นผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์, ท่านพระอนุรุทธะเองเป็นผู้มีทิพยจักษุ, ท่านพระเรวตะเองเป็นผู้ยินดียิ่งในฌาน, ท่านพระอานนท์เองเป็นพหูสูต ได้พาภิกษุผู้เป็นพหูสูตองค์อื่นๆ อีกเป็นอันมากแวดล้อมพระทศพลประทับอยู่ ณ กาลนั้น พึงทราบว่า ในกาลนั้น พระมหาเถระผู้มีชื่อเสียงเหล่านี้และองค์อื่นๆ ประมาณสามหมื่นรูป ได้แวดล้อมพระทศพลประทับอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဖလသမာပတ္တိဝိဝေကတော ဝုဋ္ဌိတော. ယေနာယသ္မာ မဟာကဿပေါ တေနုပသင်္ကမီတိ ထေရော ကိရ ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတော ပစ္ဆိမလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော ဝနန္တေ ကီဠန္တဿ မတ္တခတ္တိယဿ ကဏ္ဏတော ပတမာနံ ကုဏ္ဍလံ ဝိယ, သံဟရိတွာ သမုဂ္ဂေ ပက္ခိပမာနံ ရတ္တကမ္ဗလံ ဝိယ, မဏိနာဂဒန္တတော ပတမာနံ သတသဟဿဂ္ဃနိကံ သုဝဏ္ဏပါတိံ ဝိယ စ အတ္ထံ ဂစ္ဆမာနံ ပရိပုဏ္ဏပဏ္ဏာသယောဇနံ သူရိယမဏ္ဍလံ အဒ္ဒသ. တဒနန္တရံ ပါစီနလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော နေမိယံ ဂဟေတွာ ပရိဝတ္တယမာနံ ရဇတစက္ကံ ဝိယ, ရဇတကူဋတော နိက္ခမန္တံ ခီရဓာရာမဏ္ဍံ ဝိယ, သပက္ခေ ပပ္ဖောဋေတွာ ဂဂနတလေ ပက္ခန္ဒမာနံ သေတဟံသံ ဝိယ စ မေဃဝဏ္ဏာယ သမုဒ္ဒကုစ္ဆိတော ဥဂ္ဂန္တွာ ပါစီနစက္ကဝါဠပဗ္ဗတမတ္ထကေ သသလက္ခဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ ဧကူနပဏ္ဏာသယောဇနံ စန္ဒမဏ္ဍလံ အဒ္ဒသ. တတော သာလဝနံ ဩလောကေသိ. တသ္မိဉှိ သမယေ သာလရုက္ခာ မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂါ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လာ ဒုကူလပါရုတာ ဝိယ, မုတ္တာကလာပဝိနဒ္ဓါ ဝိယ စ ဝိရောစိံသု. ဘူမိတလံ ပုပ္ဖသန္ထရပူဇာယ ပဋိမဏ္ဍိတံ ဝိယ, တတ္ထ တတ္ထ နိပတန္တေန ပုပ္ဖရေဏုနာ လာခါရသေန သိဉ္စမာနံ ဝိယ စ အဟောသိ. ဘမရမဓုကရဂဏာ ကုသုမရေဏုမဒမတ္တာ ဥပဂါယမာနာ ဝိယ ဝနန္တရေသု ဝိစရန္တိ. တဒါ စ ဥပေါသထဒိဝသောဝ ဟောတိ. အထ ထေရော, ‘‘ကာယ နု ခေါ အဇ္ဇ ရတိယာ ဝီတိနာမေဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ, အရိယသာဝကာ စ နာမ ပိယဓမ္မဿဝနာ ဟောန္တိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အဇ္ဇ မယှံ ဇေဋ္ဌဘာတိကဿ ဓမ္မသေနာပတိတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ဓမ္မရတိယာ ဝီတိနာမေဿာမီ’’တိ. ဂစ္ဆန္တော ပန ဧကကောဝ အဂန္တွာ ‘‘မယှံ ပိယသဟာယံ မဟာကဿပတ္ထေရံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ စမ္မခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ ယေနာယသ္မာ မဟာကဿပေါ တေနုပသင်္ကမိ. บทว่า Paṭisallānā vuṭṭhitoti ความว่า ออกจากวิเวกคือผลสมาบัติ บทว่า Yenāyasmā mahākassapo tenupasaṅkamīti ความว่า ได้ยินว่า พระเถระ (พระมหาโมคคัลลานะ) ออกจากที่หลีกเร้นแล้ว เมื่อมองดูโลกธาตุทางทิศตะวันตก ได้เห็นดวงอาทิตย์มีปริมณฑล 50 โยชน์โดยรอบกำลังอัสดง เปรียบเหมือนตุ้มหูที่กำลังหล่นจากหูของกษัตริย์ผู้มัวเมาที่กำลังเล่นอยู่ชายป่า, เปรียบเหมือนผ้ากัมพลแดงที่พับเก็บใส่ในผอบ, และเปรียบเหมือนถาดทองคำค่าหนึ่งแสนที่กำลังหล่นจากงาช้างแก้วมณี ลำดับนั้น เมื่อมองดูโลกธาตุทางทิศตะวันออก ได้เห็นดวงจันทร์มีปริมณฑล 49 โยชน์ ประดับด้วยลักษณะรูปกระต่าย กำลังขึ้นจากท้องมหาสมุทรสีเหมือนเมฆ ปรากฏอยู่เหนือยอดเขาจักรวาลด้านทิศตะวันออก เปรียบเหมือนจักรเงินที่ถูกจับที่ขอบแล้วหมุนไป, เปรียบเหมือนปริมณฑลแห่งธารน้ำนมที่ไหลออกจากยอดเขาเงิน, และเปรียบเหมือนหงส์ขาวที่สลัดปีกแล้วทะยานขึ้นไปในท้องฟ้า จากนั้น ท่านได้มองดูป่าสาละ จริงอยู่ ในสมัยนั้น ต้นสาละทั้งหลายตั้งแต่โคนจรดปลายล้วนผลิดอกบานสะพรั่ง งดงามราวกับคลุมด้วยผ้าทุกูลพัสตร์ หรือราวกับร้อยรัดด้วยพวงไข่มุก พื้นดินเป็นประดุจประดับด้วยการบูชาคือพรมดอกไม้ และเป็นประดุจถูกประพรมด้วยน้ำครั่งโดยละอองเกสรดอกไม้ที่ร่วงหล่นในที่นั้นๆ หมู่ภมรและผึ้งเมามัวด้วยละอองเรณูและน้ำหวานของดอกไม้ เที่ยวไปในราวป่าประหนึ่งขับขาน และในกาลนั้น เป็นวันอุโบสถทีเดียว ครั้งนั้น พระเถระได้คิดว่า “วันนี้ เราจะยังเวลาให้ล่วงไปด้วยความยินดีอะไรหนอ” ก็โดยปกติ พระอริยสาวกทั้งหลายย่อมเป็นผู้รักการฟังธรรม ลำดับนั้น ท่านได้มีความคิดนี้ว่า “วันนี้ เราจะไปสู่สำนักของพระเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรม ซึ่งเป็นพี่ชายใหญ่ของเรา แล้วยังเวลาให้ล่วงไปด้วยความยินดีในธรรม” แต่เมื่อจะไป ท่านมิได้ไปผู้เดียว (คิดว่า) “เราจะพาสหายที่รักของเราคือพระมหากัสสปเถระไปด้วย” ดังนี้แล้ว จึงลุกจากที่นั่ง สลัดแผ่นหนัง แล้วเข้าไปหาท่านพระมหากัสสปะ ဧဝမာဝုသောတိ [Pg.151] ခေါ အာယသ္မာ မဟာကဿပေါတိ ထေရောပိ ယသ္မာ ပိယဓမ္မဿဝနောဝ အရိယသာဝကော, တသ္မာ တဿ ဝစနံ သုတွာ ဂစ္ဆာဝုသော, တွံ, မယှံ သီသံ ဝါ ရုဇ္ဇတိ ပိဋ္ဌိ ဝါတိ ကိဉ္စိ လေသာပဒေသံ အကတွာ တုဋ္ဌဟဒယောဝ, ‘‘ဧဝမာဝုသော’’တိအာဒိမာဟ. ပဋိဿုတွာ စ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ စမ္မခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ အနုဗန္ဓိ. တသ္မိံ သမယေ ဒွေ မဟာထေရာ ပဋိပါဋိယာ ဌိတာနိ ဒွေ စန္ဒမဏ္ဍလာနိ ဝိယ, ဒွေ သူရိယမဏ္ဍလာနိ ဝိယ, ဒွေ ဆဒ္ဒန္တနာဂရာဇာနော ဝိယ, ဒွေ သီဟာ ဝိယ, ဒွေ ဗျဂ္ဃာ ဝိယ စ ဝိရောစိံသု. အနုရုဒ္ဓတ္ထေရောပိ တသ္မိံ သမယေ ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နော ဒွေ မဟာထေရေ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တေ ဒိသွာ ပစ္ဆိမလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော သူရိယံ ဝနန္တံ ပဝိသန္တံ ဝိယ, ပါစီနလောကဓာတုံ ဩလောကေန္တော စန္ဒံ ဝနန္တတော ဥဂ္ဂစ္ဆန္တံ ဝိယ, သာလဝနံ ဩလောကေန္တော သဗ္ဗပါလိဖုလ္လမေဝ သာလဝနဉ္စ ဒိသွာ အဇ္ဇ ဥပေါသထဒိဝသော, ဣမေ စ မေ ဇေဋ္ဌဘာတိကာ ဓမ္မသေနာပတိဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆန္တိ, မဟန္တေန ဓမ္မဿဝနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အဟမ္ပိ ဓမ္မဿဝနဿ ဘာဂီ ဘဝိဿာမီတိ နိသိန္နဋ္ဌာနတော ဝုဋ္ဌာယ စမ္မခဏ္ဍံ ပပ္ဖောဋေတွာ မဟာထေရာနံ ပဒါနုပဒိကော ဟုတွာ နိက္ခမိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ အာယသ္မာ စ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော အာယသ္မာ စ မဟာကဿပေါ အာယသ္မာ စ အနုရုဒ္ဓေါ ယေနာယသ္မာ သာရိပုတ္တော တေနုပသင်္ကမိံသူ’’တိ. ဥပသင်္ကမိံသူတိ. ပဋိပါဋိယာ ဌိတာ တယော စန္ဒာ ဝိယ, သူရိယာ ဝိယ, သီဟာ ဝိယ စ ဝိရောစမာနာ ဥပသင်္ကမိံသု. บทว่า "เอวมาวุโสติ โข อายสฺมา มหากสฺสโปติ" ความว่า แม้พระมหาเถระ (พระมหากัสสปะ) ก็เป็นอริยสาวกผู้รักการฟังธรรมโดยแท้ เพราะเหตุนั้น เมื่อได้ฟังคำของท่าน (พระมหาโมคคัลลานะ) แล้ว จึงไม่ทำเลศนัยอะไรๆ ว่า "อาวุโส ท่านไปเถิด ศีรษะของผมปวด หรือหลังของผมปวด" แต่มีใจยินดี กล่าวคำเป็นต้นว่า "เอวมาวุโส" (อย่างนั้น อาวุโส) ครั้นรับคำแล้ว ก็ลุกขึ้นจากที่นั่ง สะบัดแผ่นหนัง แล้วติดตามพระมหาโมคคัลลานะไป ในสมัยนั้น พระมหาเถระทั้งสองรูป งดงามประดุจดวงจันทร์สองดวง ดวงอาทิตย์สองดวง พญาช้างฉัททันต์สองเชือก ราชสีห์สองตัว และเสือโคร่งสองตัว ที่ตั้งอยู่ตามลำดับ แม้พระอนุรุทธเถระ ในสมัยนั้น นั่งอยู่ในที่พักกลางวัน เห็นพระมหาเถระสองรูปกำลังไปสู่สำนักของพระสารีบุตรเถระ เมื่อมองดูโลกธาตุทิศตะวันตก ก็เห็นดวงอาทิตย์ประดุจกำลังเข้าสู่ชายป่า เมื่อมองดูโลกธาตุทิศตะวันออก ก็เห็นดวงจันทร์ประดุจกำลังขึ้นจากชายป่า เมื่อมองดูป่าสาละ ก็เห็นป่าสาละบานสะพรั่งโดยทั่วกัน จึงคิดว่า "วันนี้เป็นวันอุโบสถ และพี่ชายทั้งหลายของเราเหล่านี้กำลังไปสู่สำนักของพระธรรมเสนาบดี การฟังธรรมครั้งใหญ่จักต้องมี เราก็จักเป็นผู้มีส่วนแห่งการฟังธรรม" ดังนี้แล้ว จึงลุกขึ้นจากที่นั่ง สะบัดแผ่นหนัง แล้วเดินตามรอยเท้าของพระมหาเถระทั้งหลายไป เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวว่า "ครั้งนั้นแล ท่านพระมหาโมคคัลลานะ ท่านพระมหากัสสปะ และท่านพระอนุรุทธะ ได้เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่" บทว่า "อุปสงฺกมึสูติ" ความว่า เข้าไปหาโดยงดงามประดุจดวงจันทร์สามดวง ดวงอาทิตย์สามดวง และราชสีห์สามตัว ที่ตั้งอยู่ตามลำดับ ၃၃၃. ဧဝံ ဥပသင်္ကမန္တေ ပန တေ မဟာထေရေ အာယသ္မာ အာနန္ဒော အတ္တနော ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသိန္နောယေဝ ဒိသွာ, ‘‘အဇ္ဇ မဟန္တံ ဓမ္မဿဝနံ ဘဝိဿတိ, မယာပိ တဿ ဘာဂိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ, န ခေါ ပန ဧကကောဝ ဂမိဿာမိ, မယှံ ပိယသဟာယမ္ပိ ရေဝတတ္ထေရံ ဂဟေတွာ ဂမိဿာမီ’’တိ သဗ္ဗံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ မဟာကဿပဿ အနုရုဒ္ဓဿ ဥပသင်္ကမနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိတ္ထာရတော ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတိ တေ ဒွေ ဇနာ ပဋိပါဋိယာ ဌိတာ ဒွေ စန္ဒာ ဝိယ, သူရိယာ ဝိယ, သီဟာ ဝိယ စ ဝိရောစမာနာ ဥပသင်္ကမိံသု. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အဒ္ဒသာ ခေါ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော’’တိအာဒိ. ဒိသွာန အာယသ္မန္တံ အာနန္ဒံ ဧတဒဝေါစာတိ ဒူရတောဝ ဒိသွာ အနုက္ကမေန ကထာဥပစာရံ သမ္ပတ္တမေတံ, ‘‘ဧတု ခေါ အာယသ္မာ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. ရမဏီယံ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဒုဝိဓံ ရာမဏေယျကံ ဝနရာမဏေယျကံ ပုဂ္ဂလရာမဏေယျကဉ္စ. တတ္ထ ဝနံ နာမ နာဂသလဠသာလစမ္ပကာဒီဟိ [Pg.152] သဉ္ဆန္နံ ဟောတိ ဗဟလစ္ဆာယံ ပုပ္ဖဖလူပဂံ ဝိဝိဓရုက္ခံ ဥဒကသမ္ပန္နံ ဂါမတော နိဿဋံ, ဣဒံ ဝနရာမဏေယျကံ နာမ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ๓๓๓. ส่วนท่านพระอานนท์ นั่งอยู่ในที่พักกลางวันของตน เห็นพระมหาเถระเหล่านั้นกำลังเข้าไปหาอย่างนั้น จึงคิดว่า "วันนี้ การฟังธรรมครั้งใหญ่จักมี แม้เราก็ควรเป็นผู้มีส่วนแห่งการฟังธรรมนั้น แต่เราจักไม่ไปคนเดียว จักพาพระเรวตเถระผู้เป็นสหายที่รักของเราไปด้วย" พึงทราบเนื้อความทั้งหมดโดยพิสดารตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในการเข้าไปหาของพระมหาโมคคัลลานะ พระมหากัสสปะ และพระอนุรุทธะ ด้วยประการฉะนี้ ท่านทั้งสองนั้นจึงเข้าไปหาโดยงดงามประดุจดวงจันทร์สองดวง ดวงอาทิตย์สองดวง และราชสีห์สองตัว ที่ตั้งอยู่ตามลำดับ เพราะเหตุนั้น จึงมีคำกล่าวเป็นต้นว่า "อทฺทสา โข อายสฺมา สาริปุตฺโต" (ท่านพระสารีบุตรได้เห็นแล้วแล) บทว่า "ทิสฺวาน อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ" ความว่า เห็นแต่ไกลแล้ว เมื่อท่านเข้ามาสู่ระยะที่พอจะสนทนาได้โดยลำดับ จึงกล่าวคำนี้เป็นต้นว่า "เอตุ โข อายสฺมา" (ขอท่านจงมาเถิด) ในบทว่า "รมณียํ อาวุโส" นี้ ความน่ารื่นรมย์มี ๒ อย่าง คือ ความน่ารื่นรมย์แห่งป่า และความน่ารื่นรมย์แห่งบุคคล ใน ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่าป่า คือ ป่าที่ปกคลุมด้วยต้นไม้มีต้นนาค ต้นสน ต้นสาละ ต้นจำปา เป็นต้น มีเงาหนาทึบ สมบูรณ์ด้วยดอกไม้และผลไม้ มีต้นไม้หลากหลายชนิด สมบูรณ์ด้วยน้ำ อยู่ห่างจากบ้าน นี้ชื่อว่าความน่ารื่นรมย์แห่งป่า ซึ่งทรงหมายถึงแล้วตรัสว่า - ‘‘ရမဏီယာနိ အရညာနိ, ယတ္ထ န ရမတီ ဇနော; ဝီတရာဂါ ရမိဿန္တိ, န တေ ကာမဂဝေသိနော’’တိ. (ဓ. ပ. ၉၉); "ป่าทั้งหลายเป็นที่น่ารื่นรมย์ ที่ซึ่งปุถุชนไม่ยินดี แต่ท่านผู้ปราศจากราคะจักยินดี (ในป่านั้น) เพราะท่านเหล่านั้นมิใช่ผู้แสวงหากาม" ဝနံ ပန သစေပိ ဥဇ္ဇင်္ဂလေ ဟောတိ နိရုဒကံ ဝိရလစ္ဆာယံ ကဏ္ဋကသမာကိဏ္ဏံ, ဗုဒ္ဓါဒယောပေတ္ထ အရိယာ ဝိဟရန္တိ, ဣဒံ ပုဂ္ဂလရာမဏေယျကံ နာမ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ส่วนป่า แม้หากจะเป็นป่าดอน ไม่มีน้ำ มีเงาน้อย ระเกะระกะด้วยหนาม แต่พระอริยเจ้าทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นย่อมอยู่ในป่านั้น นี้ชื่อว่าความน่ารื่นรมย์แห่งบุคคล ซึ่งทรงหมายถึงแล้วตรัสว่า - ‘‘ဂါမေ ဝါ ယဒိ ဝါရညေ, နိန္နေ ဝါ ယဒိ ဝါ ထလေ; ယတ္ထ အရဟန္တော ဝိဟရန္တိ, တံ ဘူမိရာမဏေယျက’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၉၈); "ในบ้านก็ตาม ในป่าก็ตาม ในที่ลุ่มก็ตาม ในที่ดอนก็ตาม ที่ใดที่พระอรหันต์ทั้งหลายอยู่ ที่นั้นเป็นภูมิสถานน่ารื่นรมย์" ဣဓ ပန တံ ဒုဝိဓမ္ပိ လဗ္ဘတိ. တဒါ ဟိ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သဗ္ဗပါလိဖုလ္လံ ဟောတိ ကုသုမဂန္ဓသုဂန္ဓံ, သဒေဝကေ စေတ္ထ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ တိံသသဟဿမတ္တေဟိ အဘိညာတဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ဝိဟရတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ရမဏီယံ, အာဝုသော အာနန္ဒ, ဂေါသိင်္ဂသာလဝန’’န္တိ. แต่ในที่นี้ (ป่าโคสิงคสาลวัน) ย่อมได้ความน่ารื่นรมย์ทั้งสองอย่างนั้น จริงอยู่ ในครั้งนั้น ป่าโคสิงคสาลวันมีดอกบานสะพรั่งโดยทั่วกัน มีกลิ่นหอมฟุ้งด้วยกลิ่นดอกไม้ และในป่านี้ พระสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้เป็นบุคคลเลิศในโลกรวมทั้งเทวโลก ประทับอยู่พร้อมกับภิกษุผู้มีชื่อเสียงประมาณสามหมื่นรูป ทรงหมายถึงป่านั้นจึงตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ป่าโคสิงคสาลวันน่ารื่นรมย์" ဒေါသိနာတိ ဒေါသာပဂတာ, အဗ္ဘံ မဟိကာ ဓူမော ရဇော ရာဟူတိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဥပက္ကိလေသေဟိ ဝိရဟိတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗပါလိဖုလ္လာတိ သဗ္ဗတ္ထ ပါလိဖုလ္လာ, မူလတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂါ အပုပ္ဖိတဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထိ. ဒိဗ္ဗာ မညေ ဂန္ဓာ သမ္ပဝန္တီတိ ဒိဗ္ဗာ မန္ဒာရပုပ္ဖကောဝိဠာရပါရိစ္ဆတ္တကစန္ဒနစုဏ္ဏဂန္ဓာ ဝိယ သမန္တာ ပဝါယန္တိ, သက္ကသုယာသန္တုသိတနိမ္မာနရတိပရနိမ္မိတမဟာဗြဟ္မာနံ ဩတိဏ္ဏဋ္ဌာနံ ဝိယ ဝါယန္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. บทว่า "โทสินา" (สว่างนวล) ความว่า ปราศจากโทษ คือ ท่านกล่าวว่า ปราศจากอุปกิเลส ๕ อย่างเหล่านี้ คือ เมฆ หมอก ควัน ธุลี และราหู บทว่า "สพฺพปาลิผลฺลา" (มีดอกบานสะพรั่งโดยทั่วกัน) คือ มีดอกบานสะพรั่งในทุกที่ ที่ชื่อว่าที่ที่ไม่มีดอกบาน ตั้งแต่โคนจรดปลาย ไม่มีเลย บทว่า "ทิพฺพา มญฺเญ คนฺธา สมฺปวนฺติ" (เข้าใจว่ากลิ่นทิพย์ทั้งหลายย่อมฟุ้งไป) ความว่า กลิ่นทิพย์ทั้งหลายประดุจกลิ่นดอกมณฑารพ ดอกโกวิฬาร ดอกปาริฉัตร และกลิ่นจันทน์ผง ย่อมฟุ้งไปโดยรอบ คือ ท่านกล่าวว่า กลิ่นหอมฟุ้งไปประดุจเป็นสถานที่เสด็จลงมาของท้าวสักกะ ท้าวสุยามะ ท้าวสันดุสิต ท้าวสุนิมมิตะ ท้าวปรนิมมิตวสวัตตี และท้าวมหาพรหม ကထံရူပေန, အာဝုသော အာနန္ဒာတိ အာနန္ဒတ္ထေရော တေသံ ပဉ္စန္နံ ထေရာနံ သံဃနဝကောဝ. ကသ္မာ ထေရော တံယေဝ ပဌမံ ပုစ္ဆတီတိ? မမာယိတတ္တာ. တေ ဟိ ဒွေ ထေရာ အညမညံ မမာယိံသု. သာရိပုတ္တတ္ထေရော, ‘‘မယာ ကတ္တဗ္ဗံ သတ္ထု ဥပဋ္ဌာနံ ကရောတီ’’တိ အာနန္ဒတ္ထေရံ မမာယိ. အာနန္ဒတ္ထေရော ဘဂဝတော သာဝကာနံ အဂ္ဂေါတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရံ မမာယိ, ကုလဒါရကေ ပဗ္ဗာဇေတွာ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ သန္တိကေ ဥပဇ္ဈံ ဂဏှာပေသိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တထေဝ အကာသိ. ဧဝံ ဧကမေကေန အတ္တနော ပတ္တစီဝရံ [Pg.153] ဒတွာ ပဗ္ဗာဇေတွာ ဥပဇ္ဈံ ဂဏှာပိတာနိ ပဉ္စ ဘိက္ခုသတာနိ အဟေသုံ. အာယသ္မာ အာနန္ဒော ပဏီတာနိ စီဝရာဒီနိပိ လဘိတွာ ထေရဿေဝ ဒေတိ. บทว่า "กถํรูเปน อาวุโส อานนฺท" (ดูก่อนอาวุโสอานนท์ ด้วยภิกษุเช่นไร) ความว่า ท่านพระอานนท์เป็นผู้ใหม่ที่สุดในบรรดาพระเถระ ๕ รูปนั้น ถามว่า เพราะเหตุไร พระเถระ (พระสารีบุตร) จึงถามท่านพระอานนท์ก่อนใคร? ตอบว่า เพราะความรักใคร่เอ็นดู จริงอยู่ พระเถระทั้งสองรูปนั้นรักใคร่เอ็นดูกันและกัน พระสารีบุตรเถระรักใคร่เอ็นดูพระอานนท์เถระด้วยคิดว่า "ท่านทำอุปัฏฐากพระศาสดาซึ่งเราควรจะทำ" พระอานนท์เถระก็รักใคร่เอ็นดูพระสารีบุตรเถระด้วยคิดว่า "ท่านเป็นผู้เลิศกว่าสาวกทั้งหลายของพระผู้มีพระภาค" ท่านให้กุลบุตรบวชแล้วให้ถือพระสารีบุตรเถระเป็นอุปัชฌาย์ แม้พระสารีบุตรเถระก็ได้ทำเช่นนั้นเหมือนกัน ภิกษุ ๕๐๐ รูป ที่แต่ละท่านให้บาตรและจีวรของตนแล้วให้บวช และให้ถือ (อีกฝ่าย) เป็นอุปัชฌาย์ ได้มีแล้วอย่างนี้ ท่านพระอานนท์แม้ได้จีวรเป็นต้นอันประณีต ก็ถวายแด่พระเถระ (พระสารีบุตร) เท่านั้น ဧကော ကိရ ဗြာဟ္မဏော စိန္တေသိ – ‘‘ဗုဒ္ဓရတနဿ စ သံဃရတနဿ စ ပူဇာ ပညာယတိ, ကထံ နု ခေါ ဓမ္မရတနံ ပူဇိတံ နာမ ဟောတီ’’တိ? သော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဧတမတ္ထံ ပုစ္ဆိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘သစေသိ, ဗြာဟ္မဏ, ဓမ္မရတနံ ပူဇိတုကာမော, ဧကံ ဗဟုဿုတံ ပူဇေဟီ’’တိ ဗဟုဿုတံ, ဘန္တေ, အာစိက္ခထာတိ ဘိက္ခုသံဃံ ပုစ္ဆတိ. သော ဘိက္ခုသံဃံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဗဟုဿုတံ, ဘန္တေ, အာစိက္ခထာတိ အာဟ. အာနန္ဒတ္ထေရော ဗြာဟ္မဏာတိ. ဗြာဟ္မဏော ထေရံ သဟဿဂ္ဃနိကေန စီဝရေန ပူဇေသိ. ထေရော တံ ဂဟေတွာ ဘဂဝတော သန္တိကံ အဂမာသိ. ဘဂဝါ ‘‘ကုတော, အာနန္ဒ, လဒ္ဓ’’န္တိ အာဟ. ဧကေန, ဘန္တေ, ဗြာဟ္မဏေန ဒိန္နံ, ဣဒံ ပနာဟံ အာယသ္မတော သာရိပုတ္တဿ ဒါတုကာမောတိ. ဒေဟိ, အာနန္ဒာတိ. စာရိကံ ပက္ကန္တော, ဘန္တေတိ. အာဂတကာလေ ဒေဟီတိ. သိက္ခာပဒံ, ဘန္တေ, ပညတ္တန္တိ. ကဒါ ပန သာရိပုတ္တော အာဂမိဿတီတိ? ဒသာဟမတ္တေန, ဘန္တေတိ. ‘‘အနုဇာနာမိ, အာနန္ဒ, ဒသာဟပရမံ အတိရေကစီဝရံ နိက္ခိပိတု’’န္တိ (ပါရာ. ၄၆၁; မဟာဝ. ၃၄၇) သိက္ခာပဒံ ပညပေသိ. သာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တထေဝ ယံကိဉ္စိ မနာပံ လဘတိ, တံ အာနန္ဒတ္ထေရဿ ဒေတိ. ဧဝံ တေ ထေရာ အညမညံ မမာယိံသု, ဣတိ မမာယိတတ္တာ ပဌမံ ပုစ္ဆိ. ได้ยินว่า พราหมณ์คนหนึ่งคิดว่า “การบูชาพุทธรัตนะและสังฆรัตนะย่อมปรากฏ แต่ทำอย่างไรหนอ ธรรมรัตนะจึงจะชื่อว่าอันบุคคลบูชาแล้ว” พราหมณ์นั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามเนื้อความนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนพราหมณ์ ถ้าท่านประสงค์จะบูชาธรรมรัตนะ จงบูชาภิกษุผู้เป็นพหูสูตรูปหนึ่งเถิด” (พราหมณ์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระองค์โปรดบอกภิกษุผู้เป็นพหูสูตเถิด” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “จงไปถามภิกษุสงฆ์เถิด” พราหมณ์นั้นเข้าไปหาภิกษุสงฆ์แล้วกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านทั้งหลายโปรดบอกภิกษุผู้เป็นพหูสูตเถิด” (ภิกษุสงฆ์ตอบว่า) “ดูก่อนพราหมณ์ พระอานนทเถระ (เป็นพหูสูต)” พราหมณ์จึงบูชาพระเถระด้วยจีวรมีค่าหนึ่งพัน พระเถระรับจีวรนั้นแล้วได้ไปยังสำนักของพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “อานนท์ เธอได้มาจากไหน” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พราหมณ์คนหนึ่งถวาย แต่ว่าจีวรผืนนี้ ข้าพระองค์มีความประสงค์จะถวายแก่ท่านพระสารีบุตร” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อานนท์ จงให้เถิด” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านจาริกไปแล้ว” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “เมื่อท่านมาถึงแล้วค่อยให้เถิด” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิกขาบททรงบัญญัติไว้แล้ว” (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) “ก็สารีบุตรจะมาเมื่อไร” (พระอานนท์ทูลว่า) “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านจะมาโดยประมาณสิบวัน” (พระผู้มีพระภาค) จึงทรงบัญญัติสิกขาบทว่า “อานนท์ เราอนุญาตให้เก็บอติเรกจีวรไว้ได้มีกำหนดอย่างยิ่งสิบวัน” แม้พระสารีบุตรเถระก็ได้ฉันนั้น คือ เมื่อท่านได้สิ่งใดๆ ที่น่าพอใจ ก็ถวายสิ่งนั้นแก่พระอานนทเถระ พระเถระทั้งสองนั้นมีความรักใคร่กันและกันอย่างนี้ เพราะเหตุที่มีความรักใคร่กันอย่างนี้ (พระสารีบุตร) จึงถาม (พระอานนท์) ก่อน အပိစ အနုမတိပုစ္ဆာ နာမေသာ ခုဒ္ဒကတော ပဋ္ဌာယ ပုစ္ဆိတဗ္ဗာ ဟောတိ. တသ္မာ ထေရော စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ ပဌမံ အာနန္ဒံ ပုစ္ဆိဿာမိ, အာနန္ဒော အတ္တနော ပဋိဘာနံ ဗျာကရိဿတိ. တတော ရေဝတံ, အနုရုဒ္ဓံ, မဟာကဿပံ, မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ ပုစ္ဆိဿာမိ. မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော အတ္တနော ပဋိဘာနံ ဗျာကရိဿတိ. တတော ပဉ္စပိ ထေရာ မံ ပုစ္ဆိဿန္တိ, အဟမ္ပိ အတ္တနော ပဋိဘာနံ ဗျာကရိဿာမီ’’တိ. ဧတ္တာဝတာပိ အယံ ဓမ္မဒေသနာ သိခါပ္ပတ္တာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ န ဘဝိဿတိ, အထ မယံ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမ, သတ္ထာ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဗျာကရိဿတိ. ဧတ္တာဝတာ အယံ ဓမ္မဒေသနာ သိခါပ္ပတ္တာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ ဘဝိဿတိ. ယထာ ဟိ ဇနပဒမှိ ဥပ္ပန္နော အဋ္ဋော ဂါမဘောဇကံ ပါပုဏာတိ, တသ္မိံ နိစ္ဆိတုံ အသက္ကောန္တေ ဇနပဒဘောဇကံ ပါပုဏာတိ, တသ္မိံ အသက္ကောန္တေ မဟာဝိနိစ္ဆယအမစ္စံ, တသ္မိံ အသက္ကောန္တေ [Pg.154] သေနာပတိံ, တသ္မိံ အသက္ကောန္တေ ဥပရာဇံ, တသ္မိံ ဝိနိစ္ဆိတုံ အသက္ကောန္တေ ရာဇာနံ ပါပုဏာတိ, ရညာ ဝိနိစ္ဆိတကာလတော ပဋ္ဌာယ အဋ္ဋော အပရာပရံ န သဉ္စရတိ, ရာဇဝစနေနေဝ ဆိဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝံ အဟဉှိ ပဌမံ အာနန္ဒံ ပုစ္ဆိဿာမိ…ပေ… အထ မယံ သဗ္ဗေပိ ဒသဗလံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိဿာမ, သတ္ထာ သဗ္ဗညုတညာဏေန ဗျာကရိဿတိ. ဧတ္တာဝတာ အယံ ဓမ္မဒေသနာ သိခါပ္ပတ္တာ ဝေပုလ္လပ္ပတ္တာ ဘဝိဿတိ. ဧဝံ အနုမတိပုစ္ဆံ ပုစ္ဆန္တော ထေရော ပဌမံ အာနန္ဒတ္ထေရံ ပုစ္ဆိ. อีกอย่างหนึ่ง การถามเพื่อหยั่งทราบความเห็นนี้ พึงเริ่มถามตั้งแต่ภิกษุผู้น้อยไป เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงคิดว่า “เราจะถามอานนท์ก่อน อานนท์จักพยากรณ์ตามปฏิภาณของตน จากนั้น เราจะถามพระเรวตะ พระอนุรุทธะ พระมหากัสสปะ พระมหาโมคคัลลานะ พระมหาโมคคัลลานะจักพยากรณ์ตามปฏิภาณของตน จากนั้น พระเถระทั้งห้าจักถามเรา แม้เราก็จะพยากรณ์ตามปฏิภาณของตน” ถึงเพียงเท่านี้ การแสดงธรรมนี้ก็ยังไม่ถึงที่สุด ยังไม่ถึงความไพบูลย์ ครั้งนั้น เราทั้งหมดจะพากันเข้าไปเฝ้าพระทศพลแล้วทูลถาม พระศาสดาจักทรงพยากรณ์ด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การแสดงธรรมนี้จักถึงที่สุด จักถึงความไพบูลย์ เปรียบเหมือนอรรถคดีที่เกิดขึ้นในชนบท ย่อมไปถึงผู้ปกครองบ้าน เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงผู้ปกครองชนบท เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงมหาอำมาตย์ผู้พิพากษา เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงเสนาบดี เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงอุปราช เมื่อผู้นั้นไม่สามารถตัดสินได้ ก็ย่อมไปถึงพระราชา จำเดิมแต่กาลที่พระราชาทรงวินิจฉัยแล้ว อรรถคดีนั้นย่อมไม่เคลื่อนไปไหนอีก ย่อมเป็นอันเด็ดขาดด้วยพระราชดำรัสเท่านั้น ฉันนั้นเหมือนกัน เราจะถามอานนท์ก่อน...ฯลฯ... ครั้งนั้น เราทั้งหมดจะพากันเข้าไปเฝ้าพระทศพลแล้วทูลถาม พระศาสดาจักทรงพยากรณ์ด้วยพระสัพพัญญุตญาณ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การแสดงธรรมนี้จักถึงที่สุด จักถึงความไพบูลย์ พระเถระเมื่อจะถามเพื่อหยั่งทราบความเห็นอย่างนี้ จึงได้ถามพระอานนทเถระก่อน ဗဟုဿုတော ဟောတီတိ ဗဟု အဿ သုတံ ဟောတိ, နဝင်္ဂံ သတ္ထုသာသနံ ပါဠိအနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရဝသေန ဥဂ္ဂဟိတံ ဟောတီတိ အတ္ထော. သုတဓရောတိ သုတဿ အာဓာရဘူတော. ယဿ ဟိ ဣတော ဂဟိတံ ဣတော ပလာယတိ, ဆိဒ္ဒဃဋေ ဥဒကံ ဝိယ န တိဋ္ဌတိ, ပရိသမဇ္ဈေ ဧကံ သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ ကထေတုံ ဝါ ဝါစေတုံ ဝါ န သက္ကောတိ, အယံ န သုတဓရော နာမ. ယဿ ပန ဥဂ္ဂဟိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟိတကာလသဒိသမေဝ ဟောတိ, ဒသပိ ဝီသတိပိ ဝဿာနိ သဇ္ဈာယံ အကရောန္တဿ န နဿတိ, အယံ သုတဓရော နာမ. သုတသန္နိစယောတိ သုတဿ သန္နိစယဘူတော. ယထာ ဟိ သုတံ ဟဒယမဉ္ဇူသာယ သန္နိစိတံ သိလာယံ လေခါ ဝိယ, သုဝဏ္ဏဃဋေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ စ အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတိ, အယံ သုတသန္နိစယော နာမ. ဓာတာတိ ဌိတာ ပဂုဏာ. ဧကစ္စဿ ဟိ ဥဂ္ဂဟိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဓာတံ ပဂုဏံ နိစ္စလိတံ န ဟောတိ, အသုကသုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ ကထေဟီတိ ဝုတ္တေ သဇ္ဈာယိတွာ သံသန္ဒိတွာ သမနုဂ္ဂါဟိတွာ ဇာနိဿာမီတိ ဝဒတိ. ဧကစ္စဿ ဓာတံ ပဂုဏံ ဘဝင်္ဂသောတသဒိသံ ဟောတိ, အသုကသုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ ကထေဟီတိ ဝုတ္တေ ဥဒ္ဓရိတွာ တမေဝ ကထေတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဓာတာ’’တိ. คำว่า “เป็นพหูสูต” หมายความว่า ท่านได้สดับมามาก คือได้เล่าเรียนพระสัตถุศาสน์มีองค์ ๙ โดยลำดับความสืบต่อกันแห่งบาลีทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย คำว่า “ผู้ทรงสุตะ” คือ เป็นที่ตั้งแห่งสุตะ จริงอยู่ บุคคลใดเรียนจากตรงนี้แล้วลืมจากตรงนี้ ไม่ตั้งอยู่เหมือนน้ำในหม้อรั่ว ไม่สามารถจะกล่าวหรือสาธยายพระสูตรหนึ่งหรือชาดกหนึ่งในท่ามกลางบริษัทได้ ผู้นี้ไม่ชื่อว่าเป็นผู้ทรงสุตะ ส่วนบุคคลใดเล่า พุทธวจนะที่เรียนแล้วย่อมเป็นเหมือนในเวลาที่เรียนนั่นเอง แม้ไม่ทำการสาธยายอยู่สิบปีหรือยี่สิบปีก็ไม่เสื่อมหายไป ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้ทรงสุตะ คำว่า “ผู้สั่งสมสุตะ” คือ เป็นผู้สั่งสมสุตะไว้ จริงอยู่ สุตะของบุคคลใดที่สั่งสมไว้ในหทัยดุจหีบ ตั้งอยู่มั่นคงดุจอักษรที่จารึกในศิลา และดุจไขมันสิงห์ที่ใส่ไว้ในหม้อทองคำ ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้สั่งสมสุตะ คำว่า “ธาตา” (ทรงไว้) คือ ตั้งมั่น คล่องแคล่ว จริงอยู่ พุทธวจนะที่บุคคลบางคนเรียนแล้ว ไม่เป็นอันทรงไว้ ไม่คล่องแคล่ว ไม่มั่นคง เมื่อถูกบอกว่า “จงกล่าวพระสูตรชื่อโน้นหรือชาดกชื่อโน้นเถิด” เขากล่าวว่า “ข้าพเจ้าจักสาธยาย สอบทาน และทบทวนดูก่อนจึงจะรู้” ส่วนของบุคคลบางคน (พุทธวจนะที่เรียนแล้ว) เป็นอันทรงไว้ คล่องแคล่ว ดุจกระแสภวังค์ เมื่อถูกบอกว่า “จงกล่าวพระสูตรชื่อโน้นหรือชาดกชื่อโน้นเถิด” เขาก็ยกขึ้นกล่าวพระสูตรนั้นได้ทันที ทรงหมายถึงบุคคลนั้นจึงตรัสว่า “ธาตา” ဝစသာ ပရိစိတာတိ သုတ္တဒသက-ဝဂ္ဂဒသက-ပဏ္ဏာသဒသကာနံ ဝသေန ဝါစာယ သဇ္ဈာယိတာ. မနသာနုပေက္ခိတာတိ စိတ္တေန အနုပေက္ခိတာ, ယဿ ဝါစာယ သဇ္ဈာယိတံ ဗုဒ္ဓဝစနံ မနသာ စိန္တေန္တဿ တတ္ထ တတ္ထ ပါကဋံ ဟောတိ. မဟာဒီပံ ဇာလေတွာ ဌိတဿ ရူပဂတံ ဝိယ ပညာယတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဝစသာ ပရိစိတာ မနသာနုပေက္ခိတာ’’တိ. ဒိဋ္ဌိယာ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါတိ အတ္ထတော စ ကာရဏတော စ ပညာယ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓါ. ပရိမဏ္ဍလေဟိ [Pg.155] ပဒဗျဉ္ဇနေဟီတိ ဧတ္ထ ပဒမေဝ အတ္ထဿ ဗျဉ္ဇနတော ပဒဗျဉ္ဇနံ, တံ အက္ခရပါရိပူရိံ ကတွာ ဒသဝိဓဗျဉ္ဇနဗုဒ္ဓိယော အပရိဟာပေတွာ ဝုတ္တံ ပရိမဏ္ဍလံ နာမ ဟောတိ, ဧဝရူပေဟိ ပဒဗျဉ္ဇနေဟီတိ အတ္ထော. အပိစ ယော ဘိက္ခု ပရိသတိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခပိတွာ အညံ ဥပါရမ္ဘကရံ သုတ္တံ အာဟရတိ, တဿ ဥပမံ ကထေတိ, တဒတ္ထံ ဩဟာရေတိ, ဧဝမိဒံ ဂဟေတွာ ဧတ္ထ ခိပန္တော ဧကပဿေနေဝ ပရိဟရန္တော ကာလံ ဉတွာ ဝုဋ္ဌဟတိ. နိက္ခိတ္တသုတ္တံ ပန နိက္ခတ္တမတ္တမေဝ ဟောတိ, တဿ ကထာ အပရိမဏ္ဍလာ နာမ ဟောတိ. ယော ပန သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခိပိတွာ ဗဟိ ဧကပဒမ္ပိ အဂန္တွာ ပါဠိယာ အနုသန္ဓိဉ္စ ပုဗ္ဗာပရဉ္စ အမက္ခေန္တော အာစရိယေဟိ ဒိန္နနယေ ဌတွာ တုလိကာယ ပရိစ္ဆိန္ဒန္တော ဝိယ, ဂမ္ဘီရမာတိကာယ ဥဒကံ ပေသေန္တော ဝိယ, ပဒံ ကောဋ္ဋေန္တော သိန္ဓဝါဇာနီယော ဝိယ ဂစ္ဆတိ, တဿ ကထာ ပရိမဏ္ဍလာ နာမ ဟောတိ. ဧဝရူပိံ ကထံ သန္ဓာယ – ‘‘ပရိမဏ္ဍလေဟိ ပဒဗျဉ္ဇနေဟီ’’တိ ဝုတ္တံ. คำว่า "คล่องปาก" (vacasā paricitā) คือ สาธยายด้วยวาจาโดยนัยแห่งหมวดสิบคือสุตตทสกะ วรรคทสกะ และปัณณาสทสกะ. คำว่า "เพ่งตามด้วยใจ" (manasānupekkhitā) คือ เพ่งตามด้วยจิต, พุทธวจนะที่ภิกษุใดสาธยายด้วยวาจา เมื่อคิดด้วยใจ ย่อมปรากฏชัดในที่นั้นๆ เหมือนรูปารมณ์ย่อมปรากฏแก่ผู้ที่จุดประทีปดวงใหญ่แล้วยืนอยู่. ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "คล่องปาก เพ่งตามด้วยใจ". คำว่า "แทงตลอดอย่างดีด้วยทิฏฐิ" (diṭṭhiyā suppaṭividdhā) คือ แทงตลอดอย่างดีด้วยปัญญาทั้งโดยอรรถและโดยเหตุ. ในคำว่า "ด้วยบทและพยัญชนะอันกลมกล่อม" (parimaṇḍalehi padabyañjanehi) นี้ บทนั่นแหละชื่อว่าบทพยัญชนะ เพราะเป็นเครื่องแสดงอรรถ, การกล่าวบทพยัญชนะนั้นโดยทำให้อักขระบริบูรณ์ ไม่ทำให้พยัญชนพุทธิ 10 ประการเสื่อมไป ชื่อว่ากลมกล่อม, ความว่า ด้วยบทและพยัญชนะเห็นปานนี้. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุใดเมื่อแสดงธรรมในบริษัท วางพระสูตรหรือชาดก (ที่กำลังแสดง) ไว้แล้ว นำพระสูตรอื่นที่ควรยกขึ้นข่มมา กล่าวอุปมาของพระสูตรนั้น นำลงสู่เนื้อความนั้น ถือเอาพระสูตรนี้อย่างนี้แล้วใส่ลงในที่นี้ นำไปโดยส่วนเดียว รู้กาลแล้วลุกขึ้นไป, ส่วนพระสูตรที่วางไว้ก็เป็นเพียงวางไว้เท่านั้น, วาจาของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่กลมกล่อม. ส่วนภิกษุใดวางพระสูตรหรือชาดกไว้แล้ว ไม่ไปนอกแม้บทเดียว ไม่ลบเลือนความเชื่อมต่อและลำดับก่อนหลังของบาลี ตั้งอยู่ในนัยที่อาจารย์ให้แล้ว ดำเนินไปเหมือนกำหนดด้วยพู่กัน เหมือนส่งน้ำไปตามร่องน้ำลึก เหมือนสับบท เหมือนม้าสินธพอาชาไนย, วาจาของภิกษุนั้นชื่อว่ากลมกล่อม. ทรงหมายถึงวาจาเห็นปานนี้ จึงตรัสว่า "ด้วยบทและพยัญชนะอันกลมกล่อม". အနုပ္ပဗန္ဓေဟီတိ ဧတ္ထ ယော ဘိက္ခု ဓမ္မံ ကထေန္တော သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ အာရဘိတွာ အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ တုရိတတုရိတော အရဏိံ မန္ထေန္တော ဝိယ, ဥဏှခါဒနီယံ ခါဒန္တော ဝိယ, ပါဠိယာ အနုသန္ဓိပုဗ္ဗာပရေသု ဂဟိတံ ဂဟိတမေဝ အဂ္ဂဟိတံ အဂ္ဂဟိတမေဝ စ ကတွာ ပုရာဏပဏ္ဏန္တရေသု စရမာနံ ဂေါဓံ ဥဋ္ဌပေန္တော ဝိယ တတ္ထ တတ္ထ ပဟရန္တော ဩသာပေန္တော ဩဟာယ ဂစ္ဆတိ. ယောပိ ဓမ္မံ ကထေန္တော ကာလေန သီဃံ ကာလေန ဒန္ဓံ ကာလေန မဟာသဒ္ဒံ ကာလေန ခုဒ္ဒကသဒ္ဒံ ကရောတိ. ယထာ ပေတဂ္ဂိ ကာလေန ဇလတိ, ကာလေန နိဗ္ဗာယတိ, ဧဝမေဝ ဣဓ ပေတဂ္ဂိဓမ္မကထိကော နာမ ဟောတိ, ပရိသာယ ဥဋ္ဌာတုကာမာယ ပုနပ္ပုနံ အာရဘတိ. ယောပိ ကထေန္တော တတ္ထ တတ္ထ ဝိတ္ထာယတိ, နိတ္ထုနန္တော ကန္ဒန္တော ဝိယ ကထေတိ, ဣမေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ကထာ အပ္ပဗန္ဓာ နာမ ဟောတိ. ယော ပန သုတ္တံ အာရဘိတွာ အာစရိယေဟိ ဒိန္နနယေ ဌိတော အစ္ဆိန္နဓာရံ ကတွာ နဒီသောတံ ဝိယ ပဝတ္တေတိ, အာကာသဂင်္ဂတော ဘဿမာနံ ဥဒကံ ဝိယ နိရန္တရံ ကထံ ပဝတ္တေတိ, တဿ ကထာ အနုပ္ပဗန္ဓာ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ [Pg.156] ‘‘အနုပ္ပဗန္ဓေဟီ’’တိ. အနုသယသမုဂ္ဃာတာယာတိ သတ္တန္နံ အနုသယာနံ သမုဂ္ဃာတတ္ထာယ. ဧဝရူပေနာတိ ဧဝရူပေန ဗဟုဿုတေန ဘိက္ခုနာ တထာရူပေနေဝ ဘိက္ခုသတေန ဘိက္ခုသဟဿေန ဝါ သံဃာဋိကဏ္ဏေန ဝါ သံဃာဋိကဏ္ဏံ, ပလ္လင်္ကေန ဝါ ပလ္လင်္ကံ အာဟစ္စ နိသိန္နေန ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ในคำว่า "อันเนื่องกันดี" (anuppabandhehi) นี้ ภิกษุใดเมื่อกล่าวธรรม เริ่มพระสูตรหรือชาดกแล้ว ตั้งแต่เวลาที่เริ่ม ก็รีบเร่ง เหมือนคนสีไฟ เหมือนคนกินของร้อน ทำสิ่งที่ถือเอาแล้วให้เป็นอันถือเอาแล้วเท่านั้น สิ่งที่ยังไม่ถือเอาให้เป็นอันยังไม่ถือเอาเท่านั้น เหมือนคนไล่เหี้ยที่เที่ยวไปในระหว่างใบไม้เก่า ตีกระทบในที่นั้นๆ ทำให้จบแล้ว ละไป. ภิกษุใดเล่า เมื่อกล่าวธรรม บางคราวก็เร็ว บางคราวก็ช้า บางคราวก็เสียงดัง บางคราวก็เสียงเบา, เหมือนไฟเปรต บางคราวก็ลุก บางคราวก็ดับ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นชื่อว่าเป็นธรรมกถึกเปตัคคิ (ผู้แสดงธรรมเหมือนไฟเปรต), เมื่อบริษัทต้องการจะลุก ก็เริ่มขึ้นบ่อยๆ. ภิกษุใดเล่า เมื่อกล่าว ก็ติดขัดในที่นั้นๆ กล่าวเหมือนคร่ำครวญ ร้องไห้, วาจาของภิกษุทั้งหมดเหล่านี้ ชื่อว่าไม่เนื่องกัน. ส่วนภิกษุใด เริ่มพระสูตรแล้ว ตั้งอยู่ในนัยที่อาจารย์ให้แล้ว ทำให้เป็นกระแสไม่ขาดสาย ให้เป็นไปเหมือนกระแสแห่งแม่น้ำ, ให้วาจาเป็นไปไม่ขาดสาย เหมือนน้ำที่ไหลมาจากคงคาในอากาศ, วาจาของภิกษุนั้นชื่อว่าเนื่องกันดี. ทรงหมายถึงข้อนั้นจึงตรัสว่า "อันเนื่องกันดี". คำว่า "เพื่อถอนอนุสัย" (anusayasamugghātāya) คือ เพื่อประโยชน์แก่การถอนอนุสัย 7 ประการ. ป่าโคสิงคสาลวันพึงงามด้วยภิกษุผู้เป็นพหูสูตเห็นปานนี้ หรือด้วยภิกษุร้อยรูป พันรูปเห็นปานนั้น นั่งจรดชายสังฆาฏิด้วยชายสังฆาฏิ หรือจรดบัลลังก์ด้วยบัลลังก์. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้. ၃၃၄. ပဋိသလ္လာနံ အဿ အာရာမောတိ ပဋိသလ္လာနာရာမော. ပဋိသလ္လာနေ ရတောတိ ပဋိသလ္လာနရတော. ๓๓๔. การหลีกเร้นเป็นอารามของท่านผู้นั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ผู้มีการหลีกเร้นเป็นอาราม" (ปฏิสัลลานาราม). ยินดีแล้วในการหลีกเร้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า "ผู้ยินดีในการหลีกเร้น" (ปฏิสัลลานรต). ၃၃၅. သဟဿံ လောကာနန္တိ သဟဿံ လောကဓာတူနံ. ဧတ္တကဉှိ ထေရဿ ဓုဝသေဝနံ အာဝဇ္ဇနပဋိဗဒ္ဓံ, အာကင်္ခမာနော ပန ထေရော အနေကာနိပိ စက္ကဝါဠသဟဿာနိ ဝေါလောကေတိယေဝ. ဥပရိပါသာဒဝရဂတောတိ သတ္တဘူမကဿ ဝါ နဝဘူမကဿ ဝါ ပါသာဒဝရဿ ဥပရိ ဂတော. သဟဿံ နေမိမဏ္ဍလာနံ ဝေါလောကေယျာတိ ပါသာဒပရိဝေဏေ နာဘိယာ ပတိဋ္ဌိတာနံ နေမိဝဋ္ဋိယာ နေမိဝဋ္ဋိံ အာဟစ္စ ဌိတာနံ နေမိမဏ္ဍလာနံ သဟဿံ ဝါတပါနံ ဝိဝရိတွာ ဩလောကေယျ, တဿ နာဘိယောပိ ပါကဋာ ဟောန္တိ, အရာပိ အရန္တရာနိပိ နေမိယောပိ. ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသောတိ, အာဝုသော, ဧဝံ အယမ္ပိ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော ဘိက္ခု ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ အတိက္ကန္တမာနုသကေန သဟဿံ လောကာနံ ဝေါလောကေတိ. တဿ ပါသာဒေ ဌိတပုရိသဿ စက္ကနာဘိယော ဝိယ စက္ကဝါဠသဟဿေ သိနေရုသဟဿံ ပါကဋံ ဟောတိ. အရာ ဝိယ ဒီပါ ပါကဋာ ဟောန္တိ. အရန္တရာနိ ဝိယ ဒီပဋ္ဌိတမနုဿာ ပါကဋာ ဟောန္တိ. နေမိယော ဝိယ စက္ကဝါဠပဗ္ဗတာ ပါကဋာ ဟောန္တိ. ๓๓๕. คำว่า "โลกพันหนึ่ง" (sahassaṃ lokānaṃ) คือ โลกธาตุพันหนึ่ง. จริงอยู่ การเห็นโลกธาตุพันหนึ่งนี้ เป็นสิ่งที่พระเถระเสพเป็นประจำ เนื่องอยู่กับการน้อมใจ, แต่เมื่อพระเถระปรารถนา ก็ย่อมเล็งเห็นจักรวาลหลายพันได้ทีเดียว. คำว่า "ขึ้นสู่ยอดปราสาทอันประเสริฐ" (uparipāsādavaragato) คือ ขึ้นไปเบื้องบนแห่งปราสาทอันประเสริฐมี 7 ชั้น หรือ 9 ชั้น. คำว่า "พึงเล็งเห็นวงล้อพันวง" (sahassaṃ nemimaṇḍalānaṃ volokeyya) คือ พึงเปิดหน้าต่างพันบานแล้วเล็งเห็นวงล้อพันวงที่ตั้งอยู่ที่ดุมในบริเวณปราสาท ซึ่งตั้งอยู่จรดขอบล้อด้วยขอบล้อ, ดุมของล้อนั้นก็ปรากฏ, ซี่ล้อ, ช่องระหว่างซี่ล้อ และขอบล้อ ก็ปรากฏ. คำว่า "ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกันแล" (evameva kho, āvuso) คือ ดูก่อนอาวุโส ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้มีทิพยจักษุนี้ ย่อมเล็งเห็นโลกพันหนึ่งด้วยทิพยจักษุอันล่วงจักษุของมนุษย์. เขาสิเนรุพันหนึ่งในจักรวาลพันหนึ่ง ย่อมปรากฏแก่ภิกษุนั้น เหมือนดุมล้อปรากฏแก่บุรุษผู้ยืนอยู่ในปราสาท. ทวีปทั้งหลายย่อมปรากฏเหมือนซี่ล้อ. มนุษย์ที่อยู่ในทวีปย่อมปรากฏเหมือนช่องระหว่างซี่ล้อ. ภูเขาจักรวาลย่อมปรากฏเหมือนขอบล้อ. ၃၃၆. အာရညိကောတိ သမာဒိဏ္ဏအရညဓုတင်္ဂေါ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ๓๓๖. คำว่า "ผู้ถืออยู่ป่าเป็นวัตร" (อารัญญิก) คือ ผู้สมาทานอารัญญิกธุดงค์. ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ၃၃၇. နော စ သံသာဒေန္တီတိ န ဩသာဒေန္တိ. သဟေတုကဉှိ သကာရဏံ ကတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆိတုံ ဝိဿဇ္ဇိတုမ္ပိ အသက္ကောန္တော သံသာဒေတိ နာမ. ဧဝံ န ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ပဝတ္တိနီ ဟောတီတိ နဒီသောတောဒကံ ဝိယ ပဝတ္တတိ. ๓๓๗. คำว่า "ไม่ย่นย่อ" (no ca saṃsādenti) คือ ไม่ทำให้จบสิ้นไป. จริงอยู่ ผู้ไม่สามารถถามหรือตอบปัญหาโดยทำให้มีเหตุมีปัจจัยได้ ชื่อว่าย่นย่อ. ความว่า ไม่กระทำอย่างนั้น. คำว่า "เป็นไปต่อเนื่อง" (pavattinī hoti) คือ เป็นไปเหมือนน้ำในกระแสแห่งแม่น้ำ. ၃၃၈. ယာယ [Pg.157] ဝိဟာရသမာပတ္တိယာတိ ယာယ လောကိယာယ ဝိဟာရသမာပတ္တိယာ, ယာယ လောကုတ္တရာယ ဝိဟာရသမာပတ္တိယာ. ๓๓๘. คำว่า "ด้วยวิหารสมาบัติใด" (yāya vihārasamāpattiyā) คือ ด้วยโลกิยวิหารสมาบัติใด หรือด้วยโลกุตรวิหารสมาบัติใด. ၃၃၉. သာဓု သာဓု သာရိပုတ္တာတိ အယံ သာဓုကာရော အာနန္ဒတ္ထေရဿ ဒိန္နော. သာရိပုတ္တတ္ထေရေန ပန သဒ္ဓိံ ဘဂဝါ အာလပတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ယထာ တံ အာနန္ဒောဝါတိ ယထာ အာနန္ဒောဝ သမ္မာ ဗျာကရဏမာနော ဗျာကရေယျ, ဧဝံ ဗျာကတံ အာနန္ဒေန အတ္တနော အနုစ္ဆဝိကမေဝ, အဇ္ဈာသယာနုရူပမေဝ ဗျာကတန္တိ အတ္ထော. အာနန္ဒတ္ထေရော ဟိ အတ္တနာပိ ဗဟုဿုတော, အဇ္ဈာသယောပိဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သာသနေ သဗြဟ္မစာရီ ဗဟုဿုတာ ဘဝေယျု’’န္တိ. ကသ္မာ? ဗဟုဿုတဿ ဟိ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ, ဂရုကလဟုကံ သတေကိစ္ဆာတေကိစ္ဆံ ပါကဋံ ဟောတိ. ဗဟုဿုတော ဥဂ္ဂဟိတဗုဒ္ဓဝစနံ အာဝဇ္ဇိတွာ ဣမသ္မိံ ဌာနေ သီလံ ကထိတံ, ဣမသ္မိံ သမာဓိ, ဣမသ္မိံ ဝိပဿနာ, ဣမသ္မိံ မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနီတိ သီလဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သီလံ ပူရေတွာ, သမာဓိဿ အာဂတဋ္ဌာနေ သမာဓိံ ပူရေတွာ ဝိပဿနာယ အာဂတဋ္ဌာနေ ဝိပဿနာဂဗ္ဘံ ဂဏှာပေတွာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ ဖလံ သစ္ဆိကရောတိ. တသ္မာ ထေရဿ ဧဝံ အဇ္ဈာသယော ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ တယော ဝါ စတ္တာရော ဝါ ပဉ္စ ဝါ နိကာယေ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာဝဇ္ဇန္တာ သီလာဒီနံ အာဂတဋ္ဌာနေသု သီလာဒီနိ ပရိပူရေတွာ အနုက္ကမေန မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနာနိ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. သေသဝါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ๓๓๙. ในบทว่า สาธุ สาธุ สาริปุตฺต ดังนี้ คำสาธุการนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทานแก่พระอานนทเถระ แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสกับพระสารีบุตรเถระ นัยนี้มีในที่ทั้งปวง. บทว่า ยถา ตํ อานนฺโทวาติ ความว่า พระอานนท์พยากรณ์อยู่อย่างถูกต้องฉันใด ก็ได้พยากรณ์แล้วฉันนั้น อธิบายว่า พระอานนท์ได้พยากรณ์คำที่สมควรแก่ตน, คำที่สมกับอัธยาศัยของตนนั่นเอง. จริงอยู่ พระอานนทเถระเป็นพหูสูตแม้ด้วยตนเอง และท่านมีอัธยาศัยอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีในศาสนานี้เป็นพหูสูตเถิด". เพราะเหตุไร? เพราะว่า สำหรับผู้เป็นพหูสูต สิ่งที่ควรและไม่ควร สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ อาบัติหนักและอาบัติเบา อาบัติที่แก้ไขได้และแก้ไขไม่ได้ ย่อมปรากฏชัด. ผู้เป็นพหูสูต เมื่อพิจารณาพุทธวจนะที่ตนเรียนมาแล้ว ย่อมทำให้แจ้งซึ่งผล ด้วยการบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ในที่ที่กล่าวถึงศีล บำเพ็ญสมาธิให้บริบูรณ์ในที่ที่กล่าวถึงสมาธิ ให้ถือเอาห้องแห่งวิปัสสนาในที่ที่กล่าวถึงวิปัสสนา แล้วเจริญมรรค โดยคิดว่า "ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงศีล, ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงสมาธิ, ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงวิปัสสนา, ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงมรรค ผล และนิพพาน". เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงมีอัธยาศัยอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายเรียนนิกายหนึ่ง หรือสอง หรือสาม หรือสี่ หรือห้า แล้วพิจารณา บำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์ในที่ที่กล่าวถึงศีลเป็นต้น แล้วพึงทำให้แจ้งซึ่งมรรค ผล และนิพพานโดยลำดับเถิด". แม้ในวาระที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. ၃၄၀. အာယသ္မာ ဟိ ရေဝတော ဈာနဇ္ဈာသယော ဈာနာဘိရတော, တသ္မာဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ ဧကိကာ နိသီဒိတွာ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနပဒဋ္ဌာနံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ. ๓๔๐. จริงอยู่ ท่านพระเรวตะมีอัธยาศัยในฌาน ยินดีในฌาน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย นั่งอยู่แต่ผู้เดียว ทำกสิณบริกรรมแล้ว ให้สมาบัติ ๘ เกิดขึ้น แล้วเจริญวิปัสสนาอันมีฌานเป็นบาทฐาน แล้วพึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้. ၃၄၁. အာယသ္မာ အနုရုဒ္ဓေါ ဒိဗ္ဗစက္ခုကော, တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ အနေကေသု စက္ကဝါဠသဟဿေသု စဝမာနေ စ ဥပပဇ္ဇမာနေ စ သတ္တေ ဒိသွာ ဝဋ္ဋဘယေန စိတ္တံ သံဝေဇေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ. ๓๔๑. ท่านพระอนุรุทธะเป็นผู้มีทิพพจักขุ ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เจริญอาโลกกสิณแล้ว เห็นสัตว์ทั้งหลายที่กำลังจุติและกำลังอุบัติในจักรวาลหลายพัน ด้วยทิพพจักขุแล้ว ยังจิตให้สลดด้วยภัยในวัฏฏะ แล้วเจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้. ၃၄၂. အာယသ္မာ မဟာကဿပေါ ဓုတဝါဒေါ, တဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ ဓုတဝါဒါ ဟုတွာ ဓုတင်္ဂါနုဘာဝေန ပစ္စယတဏှံ မိလာပေတွာ အပရေပိ နာနပ္ပကာရေ ကိလေသေ ဓုနိတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ. ๓๔๒. ท่านพระมหากัสสปะเป็นผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์ ท่านมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้กล่าวคุณแห่งธุดงค์แล้ว ยังตัณหาในปัจจัยให้เหี่ยวแห้งไปด้วยอานุภาพแห่งธุดงค์แล้ว สลัดกิเลสแม้เหล่าอื่นมีประการต่างๆ แล้วเจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้. ၃၄၃. အာယသ္မာ [Pg.158] မဟာမောဂ္ဂလ္လာနော သမာဓိပါရမိယာ မတ္ထကံ ပတ္တော, သုခုမံ ပန စိတ္တန္တရံ ခန္ဓန္တရံ ဓာတွန္တရံ အာယတနန္တရံ ဈာနောက္ကန္တိကံ အာရမ္မဏောက္ကန္တိကံ အင်္ဂဝဝတ္ထာနံ အာရမ္မဏဝဝတ္ထာနံ အင်္ဂသင်္ကန္တိ အာရမ္မဏသင်္ကန္တိ ဧကတောဝဍ္ဎနံ ဥဘတောဝဍ္ဎနန္တိ အာဘိဓမ္မိကဓမ္မကထိကဿေဝ ပါကဋံ. အနာဘိဓမ္မိကော ဟိ ဓမ္မံ ကထေန္တော – ‘‘အယံ သကဝါဒေါ အယံ ပရဝါဒေါ’’တိ န ဇာနာတိ. သကဝါဒံ ဒီပေဿာမီတိ ပရဝါဒံ ဒီပေတိ, ပရဝါဒံ ဒီပေဿာမီတိ သကဝါဒံ ဒီပေတိ, ဓမ္မန္တရံ ဝိသံဝါဒေတိ. အာဘိဓမ္မိကော သကဝါဒံ သကဝါဒနိယာမေနေဝ, ပရဝါဒံ ပရဝါဒနိယာမေနေဝ ဒီပေတိ, ဓမ္မန္တရံ န ဝိသံဝါဒေတိ. တသ္မာ ထေရဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ အာဘိဓမ္မိကာ ဟုတွာ သုခုမေသု ဌာနေသု ဉာဏံ ဩတာရေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ. ๓๔๓. ท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่สุดแห่งสมาธิบารมี แต่ว่า ความแตกต่างแห่งจิต ความแตกต่างแห่งขันธ์ ความแตกต่างแห่งธาตุ ความแตกต่างแห่งอายตนะ อันละเอียด, การก้าวลงสู่ฌาน, การก้าวลงสู่อารมณ์, การกำหนดองค์, การกำหนดอารมณ์, การย้ายองค์, การย้ายอารมณ์, การเจริญโดยฝ่ายเดียว, การเจริญโดยสองฝ่าย ย่อมปรากฏแก่พระธรรมกถึกผู้เป็นอภิธรรมิกเท่านั้น. จริงอยู่ ผู้ไม่ใช่อภิธรรมิก เมื่อแสดงธรรม ย่อมไม่รู้ว่า "นี้เป็นสกวาท (วาทะของตน) นี้เป็นปรวาท (วาทะของผู้อื่น)". เมื่อคิดว่า "เราจะแสดงสกวาท" กลับแสดงปรวาท, เมื่อคิดว่า "เราจะแสดงปรวาท" กลับแสดงสกวาท, ย่อมทำให้ความแตกต่างแห่งธรรมคลาดเคลื่อน. ส่วนพระอภิธรรมิก ย่อมแสดงสกวาทโดยนัยแห่งสกวาทนั่นเอง, แสดงปรวาทโดยนัยแห่งปรวาทนั่นเอง, ไม่ทำให้ความแตกต่างแห่งธรรมคลาดเคลื่อน. เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เป็นผู้เชี่ยวชาญในอภิธรรมแล้ว หยั่งญาณลงในฐานะอันสุขุมแล้ว เจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้. ၃၄၄. အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ပညာပါရမိယာ မတ္ထကံ ပတ္တော, ပညဝါယေဝ စ စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ, န ဒုပ္ပညော. ဒုပ္ပညော ဟိ ဥပ္ပန္နဿ စိတ္တဿ ဝသေ ဝတ္တေတွာ ဣတော စိတော စ ဝိပ္ဖန္ဒိတွာပိ ကတိပါဟေနေဝ ဂိဟိဘာဝံ ပတွာ အနယဗျသနံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ထေရဿ ဧဝံ ဟောတိ – ‘‘အဟော ဝတ သဗြဟ္မစာရီ အစိတ္တဝသိကာ ဟုတွာ စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေတွာ သဗ္ဗာနဿ ဝိသေဝိတဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ ဘဉ္ဇိတွာ ဤသကမ္ပိ ဗဟိ နိက္ခမိတုံ အဒေန္တာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ သစ္ဆိကရေယျု’’န္တိ. တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ. ๓๔๔. ท่านพระสารีบุตรถึงที่สุดแห่งปัญญาบารมี และผู้มีปัญญานั่นแหละย่อมสามารถให้จิตเป็นไปในอำนาจของตนได้ ผู้มีปัญญาทรามทำไม่ได้. จริงอยู่ ผู้มีปัญญาทราม ย่อมเป็นไปในอำนาจของจิตที่เกิดขึ้นแล้ว หวั่นไหวไปในที่นั้นๆ แม้ไม่กี่วันก็ถึงความเป็นคฤหัสถ์ ย่อมถึงความพินาศและความฉิบหาย. เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ไม่เป็นไปในอำนาจของจิต ให้จิตเป็นไปในอำนาจของตนแล้ว ทำลายความกระสับกระส่ายอันชั่วช้าทั้งหมดของจิตนั้น ไม่ยอมให้ออกไปข้างนอกแม้เพียงเล็กน้อย แล้วเจริญวิปัสสนา พึงทำให้แจ้งซึ่งโลกุตรธรรมเถิด". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงพยากรณ์อย่างนี้. ၃၄၅. သဗ္ဗေသံ ဝေါ, သာရိပုတ္တ, သုဘာသိတံ ပရိယာယေနာတိ သာရိပုတ္တ, ယသ္မာ သံဃာရာမဿ နာမ ဗဟုဿုတဘိက္ခူဟိပိ သောဘနကာရဏံ အတ္ထိ, ဈာနာဘိရတေဟိပိ, ဒိဗ္ဗစက္ခုကေဟိပိ, ဓုတဝါဒေဟိပိ, အာဘိဓမ္မိကေဟိပိ, အစိတ္တဝသိကေဟိပိ သောဘနကာရဏံ အတ္ထိ. တသ္မာ သဗ္ဗေသံ [Pg.159] ဝေါ သုဘာသိတံ ပရိယာယေန, တေန တေန ကာရဏေန သုဘာသိတမေဝ, နော ဒုဗ္ဘာသိတံ. အပိစ မမပိ သုဏာထာတိ အပိစ မမပိ ဝစနံ သုဏာထ. န တာဝါဟံ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမီတိ န တာဝ အဟံ ဣမံ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌာယ အာဘုဇိတံ ပလ္လင်္ကံ ဘိန္ဒိဿာမိ, န မောစေဿာမီတိ အတ္ထော. ဣဒံ ကိရ ဘဂဝါ ပရိပါကဂတေ ဉာဏေ ရဇ္ဇသိရိံ ပဟာယ ကတာဘိနိက္ခမနော အနုပုဗ္ဗေန ဗောဓိမဏ္ဍံ အာရုယှ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌာယ အပရာဇိတပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ ဒဠှသမာဒါနော ဟုတွာ နိသိန္နော တိဏ္ဏံ မာရာနံ မတ္ထကံ ဘိန္ဒိတွာ ပစ္စူသသမယေ ဒသသဟဿိလောကဓာတုံ ဥန္နာဒေန္တော သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိ, တံ အတ္တနော မဟာဗောဓိပလ္လင်္ကံ သန္ဓာယ ဧဝမာဟ. အပိစ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနောပိ ပဋိပတ္တိသာရံ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ – ‘‘အနာဂတေ ဧဝံ အဇ္ဈာသယာ ကုလပုတ္တာ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခိဿန္တိ, ‘ဘဂဝါ မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တံ ကထေန္တော ဣဓ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခု ပစ္ဆာဘတ္တံ…ပေ… ဧဝရူပေန ခေါ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျာတိ အာဟ, မယံ ဘဂဝတော အဇ္ဈာသယံ ဂဏှိဿာမာ’တိ ပစ္ဆာဘတ္တံ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တာ စတုရင်္ဂဝီရိယံ အဓိဋ္ဌာယ ဒဠှသမာဒါနာ ဟုတွာ ‘အရဟတ္တံ အပ္ပတွာ ဣမံ ပလ္လင်္ကံ န ဘိန္ဒိဿာမာ’တိ သမဏဓမ္မံ ကာတဗ္ဗံ မညိဿန္တိ, တေ ဧဝံ ပဋိပန္နာ ကတိပါဟေနေဝ ဇာတိဇရာမရဏဿ အန္တံ ကရိဿန္တီ’’တိ, ဣမံ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနော ပဋိပတ္တိသာရံ ပုထုဇ္ဇနကလျာဏကံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ဧဝရူပေန ခေါ, သာရိပုတ္တ, ဘိက္ခုနာ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျာတိ, သာရိပုတ္တ, ဧဝရူပေန ဘိက္ခုနာ နိပ္ပရိယာယေနေဝ ဂေါသိင်္ဂသာလဝနံ သောဘေယျာတိ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ. ๓๔๕. บทว่า สพฺเพสํ โว สาริปุตฺต สุภาสิตํ ปริยาเยน ความว่า ดูก่อนสารีบุตร เพราะว่า ชื่อว่าอารามของสงฆ์ ย่อมเป็นเหตุให้งดงามแม้ด้วยภิกษุผู้เป็นพหูสูต, แม้ด้วยภิกษุผู้ยินดีในฌาน, แม้ด้วยภิกษุผู้ได้ทิพพจักขุ, แม้ด้วยภิกษุผู้กล่าวธุดงค์, แม้ด้วยภิกษุผู้เป็นอภิธรรมิก, แม้ด้วยภิกษุผู้ไม่ตกอยู่ในอำนาจจิต. เพราะเหตุนั้น คำของพวกเธอทั้งหมดเป็นสุภาษิตโดยปริยาย คือโดยเหตุนั้นๆ เป็นสุภาษิตแท้ ไม่เป็นทุพภาษิต. บทว่า อปิจ มมปิ สุณาถ ความว่า อีกอย่างหนึ่ง พวกเธอจงฟังคำของเราบ้าง. บทว่า น ตาวาหํ อิมํ ปลฺลงฺกํ ภินฺทิสฺสามิ ความว่า เรายังจักไม่ทำลายบัลลังก์นี้ที่เราอธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ คู้เข้ามาแล้ว จักไม่คลายเพียงเท่านี้. ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นี้ เมื่อพระญาณแก่กล้าแล้ว ทรงสละราชสมบัติ ทรงกระทำการเสด็จออกผนวชแล้ว เสด็จขึ้นสู่โพธิมณฑลโดยลำดับ ทรงอธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ คู้บัลลังก์ที่ใครๆ ทำลายไม่ได้แล้ว เป็นผู้มีการสมาทานมั่นคง ประทับนั่งอยู่ ทรงทำลายยอดแห่งมาร ๓ ได้แล้ว ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงยังหมื่นโลกธาตุให้บันลือลั่น ตรัสรู้พระสัพพัญญุตญาณแล้ว ทรงหมายถึงมหาโพธิบัลลังก์ของพระองค์นั้น จึงตรัสอย่างนี้. อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลัง ทรงแสดงกัลยาณปุถุชนผู้มีปฏิปทาเป็นสาระ จึงตรัสอย่างนี้. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นว่า 'ในอนาคต กุลบุตรผู้มีอัธยาศัยอย่างนี้ จักพิจารณาอย่างนี้ว่า 'พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสมหาโคสิงคสูตร ได้ตรัสว่า ดูก่อนสารีบุตร ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ในเวลาปัจฉาภัต...ฯลฯ... ดูก่อนสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันพึงงดงามด้วยภิกษุเช่นนี้แล ดังนี้ พวกเราจักยึดถืออัธยาศัยของพระผู้มีพระภาคเจ้า' ดังนี้แล้ว ในเวลาปัจฉาภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว อธิษฐานความเพียรมีองค์ ๔ เป็นผู้มีการสมาทานมั่นคง จักสำคัญว่า 'เรายังไม่บรรลุพระอรหัต จักไม่ทำลายบัลลังก์นี้' ดังนี้แล้ว พึงทำสมณธรรม, กุลบุตรเหล่านั้นผู้ปฏิบัติอย่างนี้ จักกระทำที่สุดแห่งชาติ ชรา และมรณะได้โดยกาลเพียงเล็กน้อย' ดังนี้, เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลังนี้ ทรงแสดงกัลยาณปุถุชนผู้มีปฏิปทาเป็นสาระ จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า เอวรูเปน โข สาริปุตฺต ภิกฺขุนา โคสิงฺคสาลวนํ โสเภยฺย ความว่า ดูก่อนสารีบุตร ป่าโคสิงคสาลวันพึงงดงามด้วยภิกษุเช่นนี้โดยส่วนเดียวเท่านั้น ดังนี้ ทรงจบเทศนาโดยอนุสนธิที่ดำเนินไปตามลำดับนั่นแล ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย မဟာဂေါသိင်္ဂသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามหาโคสิงคสูตร จบ. ၃. မဟာဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถามหาโคปาลกสูตร ၃၄၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဂေါပါလကသုတ္တံ. တတ္ထ တိဿော ကထာ ဧကနာဠိကာ, စတုရဿာ, နိသိန္နဝတ္တိကာတိ. တတ္ထ ပါဠိံ ဝတွာ ဧကေကပဒဿ အတ္ထကထနံ ဧကနာဠိကာ နာမ. အပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ, အပဏ္ဍိတံ [Pg.160] ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ, ပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ, ပဏ္ဍိတံ ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာတိ စတုက္ကံ ဗန္ဓိတွာ ကထနံ စတုရဿာ နာမ. အပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, အပဏ္ဍိတံ ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, ပဏ္ဍိတံ ဂေါပါလကံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနံ, ပဏ္ဍိတံ ဘိက္ခုံ ဒဿေတွာ ပရိယောသာနဂမနန္တိ အယံ နိသိန္နဝတ္တိကာ နာမ. အယံ ဣဓ သဗ္ဗာစရိယာနံ အာစိဏ္ဏာ. ๓๔๖. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า มหาโคปาลกสูตร. ในพระสูตรนั้น มีวิธีอธิบาย ๓ อย่าง คือ เอกนาฬิกา, จตุรัสสา, และนิสินนวัตติกา. ใน ๓ อย่างนั้น การกล่าวบาลีแล้วอธิบายอรรถของแต่ละบท ชื่อว่า เอกนาฬิกา. การแสดงคนเลี้ยงโคผู้ไม่ฉลาด, แสดงภิกษุผู้ไม่ฉลาด, แสดงคนเลี้ยงโคผู้ฉลาด, แสดงภิกษุผู้ฉลาด แล้วผูกเป็นหมวด ๔ อธิบาย ชื่อว่า จตุรัสสา. การแสดงคนเลี้ยงโคผู้ไม่ฉลาดจนจบ, การแสดงภิกษุผู้ไม่ฉลาดจนจบ, การแสดงคนเลี้ยงโคผู้ฉลาดจนจบ, การแสดงภิกษุผู้ฉลาดจนจบ นี้ชื่อว่า นิสินนวัตติกา. ในที่นี้ นี่เป็นธรรมเนียมที่พระอาจารย์ทั้งปวงประพฤติมา. ဧကာဒသဟိ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂေဟီတိ ဧကာဒသဟိ အဂုဏကောဋ္ဌာသေဟိ. ဂေါဂဏန္တိ ဂေါမဏ္ဍလံ. ပရိဟရိတုန္တိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဝိစရိတုံ. ဖာတိံ ကာတုန္တိ ဝဍ္ဎိံ အာပါဒေတုံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ လောကေ. န ရူပညူ ဟောတီတိ ဂဏနတော ဝါ ဝဏ္ဏတော ဝါ ရူပံ န ဇာနာတိ. ဂဏနတော န ဇာနာတိ နာမ အတ္တနော ဂုန္နံ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါတိ သင်္ချံ န ဇာနာတိ. သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ ပလာတာသု ဝါ ဂေါဂဏံ ဂဏေတွာ, အဇ္ဇ ဧတ္တိကာ န ဒိဿန္တီတိ ဒွေ တီဏိ ဂါမန္တရာနိ ဝါ အဋဝိံ ဝါ ဝိစရန္တော န ပရိယေသတိ, အညေသံ ဂါဝီသု အတ္တနော ဂေါဂဏံ ပဝိဋ္ဌာသုပိ ဂေါဂဏံ ဂဏေတွာ, ‘‘ဣမာ ဧတ္တိကာ ဂါဝေါ န အမှာက’’န္တိ ယဋ္ဌိယာ ပေါထေတွာ န နီဟရတိ, တဿ နဋ္ဌာ ဂါဝိယော နဋ္ဌာဝ ဟောန္တိ. ပရဂါဝိယော ဂဟေတွာ ဝိစရန္တံ ဂေါသာမိကာ ဒိသွာ, ‘‘အယံ ဧတ္တကံ ကာလံ အမှာကံ ဓေနုံ ဂဏှာတီ’’တိ တဇ္ဇေတွာ အတ္တနော ဂါဝိယော ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. တဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. ဝဏ္ဏတော န ဇာနာတိ နာမ – ‘‘ဧတ္တိကာ ဂါဝေါ သေတာ, ဧတ္တိကာ ရတ္တာ, ဧတ္တိကာ ကာဠာ, ဧတ္တိကာ ကဗရာ ဧတ္တိကာ နီလာ’’တိ န ဇာနာတိ, သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. บทว่า เอกาทสหิ ภิกฺขเว องฺเคหิ ความว่า ด้วยส่วนแห่งโทษ ๑๑ ประการ. บทว่า โคคณํ คือ ฝูงโค. บทว่า ปริหริตุํ คือ ประคองไว้แล้วเที่ยวไป. บทว่า ผาตึ กาตุํ คือ ให้ถึงความเจริญ. บทว่า อิธ คือ ในโลกนี้. บทว่า น รูปญฺญู โหติ คือ ไม่รู้จักรูป โดยการนับ หรือโดยสี. ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยการนับ คือ ไม่รู้จำนวนโคของตนว่า ร้อยหนึ่ง หรือพันหนึ่ง. คนเลี้ยงโคนั้น เมื่อโคทั้งหลายถูกขโมยไป หรือหนีไปแล้ว ก็นับฝูงโคแล้ว (คิดว่า) 'วันนี้ โคจำนวนเท่านี้ไม่ปรากฏ' ดังนี้แล้ว ก็ไม่เที่ยวแสวงหาไปในระหว่างหมู่บ้าน ๒-๓ แห่ง หรือในป่า, แม้เมื่อฝูงโคของตนเข้าไปปะปนในฝูงโคของคนอื่น ก็นับฝูงโคแล้ว (คิดว่า) 'โคจำนวนเท่านี้ไม่ใช่ของเรา' ดังนี้แล้ว ก็ไม่ใช้ไม้ตีไล่ออกมา, โคที่หายไปของคนเลี้ยงโคนั้น ก็เป็นอันหายไปเลย. เจ้าของโคเห็นเขาต้อนโคของคนอื่นเที่ยวไป จึงข่มขู่ว่า 'คนนี้เอาแม่โคของเราไปนานเท่านี้' ดังนี้แล้ว ก็เอาโคของตนไปเสีย. ฝูงโคของคนเลี้ยงโคนั้นก็เสื่อมไป, ทั้งยังเป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ ประการด้วย. ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยสี คือ ไม่รู้ว่า 'โคสีขาวมีเท่านี้, โคสีแดงมีเท่านี้, โคสีดำมีเท่านี้, โคสีด่างมีเท่านี้, โคสีนีลมีเท่านี้', คนเลี้ยงโคนั้น เมื่อโคทั้งหลายถูกขโมยไป...ฯลฯ... ก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ ประการด้วย. န လက္ခဏကုသလော ဟောတီတိ ဂါဝီနံ သရီရေ ကတံ ဓနုသတ္တိသူလာဒိဘေဒံ လက္ခဏံ န ဇာနာတိ, သော ဂါဝီသု ဟဋာသု ဝါ ပလာတာသု ဝါ အဇ္ဇ အသုကလက္ခဏာ စ အသုကလက္ခဏာ စ ဂါဝေါ န ဒိဿန္တိ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. บทว่า น ลกฺขณกุสโล โหติ คือ ไม่รู้ลักษณะมีประการต่างๆ เช่น ธนู ศักดิ์ และหลาว เป็นต้น ที่ทำไว้บนร่างกายของโค, คนเลี้ยงโคนั้น เมื่อโคทั้งหลายถูกขโมยไป หรือหนีไปแล้ว (ก็ไม่รู้ว่า) 'วันนี้ โคมีลักษณะชื่อโน้น และโคมีลักษณะชื่อโน้น ไม่ปรากฏ'...ฯลฯ... ก็เป็นผู้ห่างไกลจากการบริโภคโครส ๕ ประการด้วย. န အာသာဋိကံ ဟာရေတာတိ ဂုန္နံ ခါဏုကဏ္ဋကာဒီဟိ ပဟဋဋ္ဌာနေသု ဝဏော ဟောတိ. တတ္ထ နီလမက္ခိကာ အဏ္ဍကာနိ ပါတေန္တိ, တေသံ အာသာဋိကာတိ နာမ. တာနိ ဒဏ္ဍေန အပနေတွာ ဘေသဇ္ဇံ ဒါတဗ္ဗံ ဟောတိ. ဗာလော [Pg.161] ဂေါပါလကော တထာ န ကရောတိ, တေန ဝုတ္တံ – ‘‘န အာသာဋိကံ ဟာရေတာ ဟောတီ’’တိ. တဿ ဂုန္နံ ဝဏာ ဝဍ္ဎန္တိ, ဂမ္ဘီရာ ဟောန္တိ, ပါဏကာ ကုစ္ဆိံ ပဝိသန္တိ, ဂါဝေါ ဂေလညာဘိဘူတာ နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ, န ပါနီယံ ပါတုံ သက္ကောန္တိ. တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ, ဂေါဏာနံ ဇဝေါ ဟာယတိ, ဥဘယေသံ ဇီဝိတန္တရာယော ဟောတိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า ไม่กำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจ คือ แผลย่อมเกิดขึ้นในที่ที่ถูกตอและหนามเป็นต้นกระทบของโคทั้งหลาย ในแผลนั้น แมลงวันหัวเขียวย่อมวางไข่ ไข่เหล่านั้นชื่อว่าอาสาฏิกา (สิ่งที่น่ารังเกียจ) พึงกำจัดไข่เหล่านั้นด้วยไม้แล้วให้ยา คนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาย่อมไม่ทำอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เป็นผู้ไม่กำจัดสิ่งที่น่ารังเกียจ" แผลของโคทั้งหลายของเขาย่อมกำเริบ ย่อมลึก หนอนย่อมเข้าไปสู่ท้อง โคทั้งหลายถูกความเจ็บป่วยครอบงำ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ และไม่สามารถดื่มน้ำได้ ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป กำลังของโคทั้งหลายย่อมเสื่อม อันตรายแก่ชีวิตของทั้งสองฝ่ายย่อมมี ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของเขาก็ย่อมเสื่อมไป ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่างด้วย န ဝဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတာ ဟောတီတိ ဂုန္နံ ဝုတ္တနယေနေဝ သဉ္ဇာတော ဝဏော ဘေသဇ္ဇံ ဒတွာ ဝါကေန ဝါ စီရကေန ဝါ ဗန္ဓိတွာ ပဋိစ္ဆာဒေတဗ္ဗော ဟောတိ. ဗာလော ဂေါပါလကော တထာ န ကရောတိ, အထဿ ဂုန္နံ ဝဏေဟိ ယူသာ ပဂ္ဃရန္တိ, တာ အညမညံ နိဃံသေန္တိ, တေန အညေသမ္ပိ ဝဏာ ဇာယန္တိ. ဧဝံ ဂါဝေါ ဂေလညာဘိဘူတာ နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า ไม่ปิดแผล คือ แผลที่เกิดขึ้นแก่โคทั้งหลายโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว พึงให้ยาแล้วพันด้วยปอหรือผ้าเก่าแล้วปิดไว้ คนเลี้ยงโคผู้โง่เขลาย่อมไม่ทำอย่างนั้น ครั้งนั้น น้ำเลือดน้ำหนองย่อมไหลออกจากแผลของโคทั้งหลายของเขา โคเหล่านั้นย่อมเสียดสีกันและกัน เพราะเหตุนั้น แผลย่อมเกิดขึ้นแม้แก่โคตัวอื่น ๆ ด้วยประการฉะนี้ โคทั้งหลายถูกความเจ็บป่วยครอบงำ ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล န ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတီတိ အန္တောဝဿေ ဍံသမကသာဒီနံ ဥဿန္နကာလေ ဂေါဂဏေ ဝဇံ ပဝိဋ္ဌေ တတ္ထ တတ္ထ ဓူမော ကာတဗ္ဗော ဟောတိ, အပဏ္ဍိတော ဂေါပါလကော တံ န ကရောတိ. ဂေါဂဏော သဗ္ဗရတ္တိံ ဍံသာဒီဟိ ဥပဒ္ဒုတော နိဒ္ဒံ အလဘိတွာ ပုနဒိဝသေ အရညေ တတ္ထ တတ္ထ ရုက္ခမူလာဒီသု နိပဇ္ဇိတွာ နိဒ္ဒါယတိ, နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ…ပေ… ပဉ္စဂေါရသပရိဘောဂတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า ไม่ทำการรมควัน คือ ในฤดูฝน ในเวลาที่เหลือบและยุงเป็นต้นชุกชุม เมื่อฝูงโคเข้าไปสู่คอกแล้ว พึงทำการรมควันในที่นั้น ๆ คนเลี้ยงโคผู้ไม่มีปัญญาย่อมไม่ทำอย่างนั้น ฝูงโคถูกเหลือบเป็นต้นเบียดเบียนตลอดคืน ไม่ได้หลับนอน ในวันรุ่งขึ้น ย่อมไปนอนหลับตามโคนต้นไม้เป็นต้นในที่นั้น ๆ ในป่า ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกลแม้จากการบริโภคโครสห้าอย่าง န တိတ္ထံ ဇာနာတီတိ တိတ္ထံ သမန္တိ ဝါ ဝိသမန္တိ ဝါ သဂါဟန္တိ ဝါ နိဂ္ဂါဟန္တိ ဝါ န ဇာနာတိ, သော အတိတ္ထေန ဂါဝိယော ဩတာရေတိ. တာသံ ဝိသမတိတ္ထေ ပါသာဏာဒီနိ အက္ကမန္တီနံ ပါဒါ ဘိဇ္ဇန္တိ, သဂါဟံ ဂမ္ဘီရံ တိတ္ထံ ဩတိဏ္ဏာ ကုမ္ဘီလာဒယော ဂါဟာ ဂဏှန္တိ. အဇ္ဇ ဧတ္တိကာ ဂါဝေါ နဋ္ဌာ, အဇ္ဇ ဧတ္တိကာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า ไม่รู้จักท่า คือ ไม่รู้ว่าท่าเรียบหรือไม่เรียบ มีสัตว์ร้ายหรือไม่มีสัตว์ร้าย เขาย่อมต้อนแม่โคลงในที่ไม่ใช่ท่า เท้าของแม่โคเหล่านั้นผู้เหยียบหินเป็นต้นในท่าที่ไม่เรียบย่อมแตก สัตว์ร้ายมีจระเข้เป็นต้นย่อมจับเอาโคที่ลงสู่ท่าลึกซึ่งมีสัตว์ร้าย ย่อมถึงความถูกกล่าวว่า "วันนี้โคหายไปเท่านี้ วันนี้หายไปเท่านี้" ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของเขาก็ย่อมเสื่อมไป ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่างด้วย န ပီတံ ဇာနာတီတိ ပီတမ္ပိ အပီတမ္ပိ န ဇာနာတိ. ဂေါပါလကေန ဟိ ‘‘ဣမာယ ဂါဝိယာ ပီတံ, ဣမာယ န ပီတံ, ဣမာယ ပါနီယတိတ္ထေ ဩကာသော လဒ္ဓေါ, ဣမာယ န လဒ္ဓေါ’’တိ ဧဝံ ပီတာပီတံ ဇာနိတဗ္ဗံ ဟောတိ. အယံ ပန ဒိဝသဘာဂံ အရညေ ဂေါဂဏံ ရက္ခိတွာ ပါနီယံ ပါယေဿာမီတိ နဒိံ ဝါ [Pg.162] တဠာကံ ဝါ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆတိ. တတ္ထ မဟာဥသဘာ စ အနုဥသဘာ စ ဗလဝဂါဝိယော စ ဒုဗ္ဗလာနိ စေဝ မဟလ္လကာနိ စ ဂေါရူပါနိ သိင်္ဂေဟိ ဝါ ဖာသုကာဟိ ဝါ ပဟရိတွာ အတ္တနော ဩကာသံ ကတွာ ဦရုပ္ပမာဏံ ဥဒကံ ပဝိသိတွာ ယထာကာမံ ပိဝန္တိ. အဝသေသာ ဩကာသံ အလဘမာနာ တီရေ ဌတွာ ကလလမိဿကံ ဥဒကံ ပိဝန္တိ, အပီတာ ဧဝ ဝါ ဟောန္တိ. အထ နေ ဂေါပါလကော ပိဋ္ဌိယံ ပဟရိတွာ ပုန အရညံ ပဝေသေတိ, တတ္ထ အပီတဂါဝိယော ပိပါသာယ သုက္ခမာနာ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ န သက္ကောန္တိ, တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ, ဂေါဏာနံ ဇဝေါ ဟာယတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า ไม่รู้โคที่ดื่มน้ำแล้ว คือ ไม่รู้ทั้งโคที่ดื่มแล้วและยังไม่ดื่ม ด้วยว่า อันคนเลี้ยงโคพึงรู้โคที่ดื่มแล้วและยังไม่ดื่มอย่างนี้ว่า "แม่โคตัวนี้ดื่มแล้ว ตัวนี้ยังไม่ดื่ม ตัวนี้ได้โอกาสในท่าดื่มน้ำแล้ว ตัวนี้ยังไม่ได้" ส่วนคนเลี้ยงโคผู้นี้ เลี้ยงฝูงโคในป่าตลอดภาคกลางวันแล้ว คิดว่า "จักให้ดื่มน้ำ" จึงต้อนฝูงโคไปสู่แม่น้ำหรือสระ ในที่นั้น โคอุสภะใหญ่ โคหนุ่ม และแม่โคมีกำลัง ย่อมขวิดโคที่อ่อนแอและแก่ด้วยเขาหรือสีข้างแล้ว ทำโอกาสแก่ตน ลงไปในน้ำประมาณเท่าขาอ่อน ย่อมดื่มตามความพอใจ โคที่เหลือไม่ได้โอกาส ยืนอยู่ที่ฝั่ง ย่อมดื่มน้ำที่ระคนด้วยเปือกตม หรือมิฉะนั้นก็ไม่ได้ดื่มเลย ครั้งนั้น คนเลี้ยงโคตีที่หลังของโคเหล่านั้นแล้ว ย่อมต้อนเข้าป่าอีก ในที่นั้น แม่โคที่ยังไม่ได้ดื่มน้ำ กระหายน้ำจนซูบผอม ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป กำลังของโคทั้งหลายย่อมเสื่อม...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล န ဝီထိံ ဇာနာတီတိ ‘‘အယံ မဂ္ဂေါ သမော ခေမော, အယံ ဝိသမော သာသင်္ကော သပ္ပဋိဘယော’’တိ န ဇာနာတိ. သော သမံ ခေမံ မဂ္ဂံ ဝဇ္ဇေတွာ ဂေါဂဏံ ဣတရံ မဂ္ဂံ ပဋိပါဒေတိ, တတ္ထ ဂါဝေါ သီဟဗျဂ္ဃာဒီနံ ဂန္ဓေန စောရပရိဿယေန ဝါ အဘိဘူတာ ဘန္တမိဂသပ္ပဋိဘာဂါ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ တိဋ္ဌန္တိ, နေဝ ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒန္တိ, န ပါနီယံ ပိဝန္တိ, တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า ไม่รู้จักทาง คือ ไม่รู้ว่า "ทางนี้เรียบ ปลอดภัย ทางนี้ไม่เรียบ น่าระแวง มีภัยเฉพาะหน้า" เขาเว้นทางที่เรียบและปลอดภัยแล้ว ย่อมนำฝูงโคไปสู่ทางอื่น ในทางนั้น โคทั้งหลายถูกครอบงำด้วยกลิ่นของราชสีห์และเสือโคร่งเป็นต้น หรือด้วยภัยคือโจร เป็นเช่นกับเนื้อที่ตื่นตระหนก ชูคอขึ้นแล้วยืนอยู่ ย่อมไม่กินหญ้าตามต้องการ และไม่ดื่มน้ำ ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล န ဂေါစရကုသလော ဟောတီတိ ဂေါပါလကေန ဟိ ဂေါစရကုသလေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ပဉ္စာဟိကဝါရော ဝါ သတ္တာဟိကဝါရော ဝါ ဇာနိတဗ္ဗော, ဧကဒိသာယ ဂေါဂဏံ စာရေတွာ ပုနဒိဝသေ တတ္ထ န စာရေတဗ္ဗော. မဟတာ ဟိ ဂေါဂဏေန စိဏ္ဏဋ္ဌာနံ ဘေရိတလံ ဝိယ သုဒ္ဓံ ဟောတိ နိတ္တိဏံ, ဥဒကမ္ပိ အာလုဠီယတိ. တသ္မာ ပဉ္စမေ ဝါ သတ္တမေ ဝါ ဒိဝသေ ပုန တတ္ထ စာရေတုံ ဝဋ္ဋတိ, ဧတ္တကေန ဟိ တိဏမ္ပိ ပဋိဝိရုဟတိ, ဥဒကမ္ပိ ပသီဒတိ. အယံ ပန ဣမံ ပဉ္စာဟိကဝါရံ ဝါ သတ္တာဟိကဝါရံ ဝါ န ဇာနာတိ, ဒိဝသေ ဒိဝသေ ရက္ခိတဋ္ဌာနေယေဝ ရက္ခတိ. အထဿ ဂေါဂဏော ဟရိတတိဏံ န လဘတိ, သုက္ခတိဏံ ခါဒန္တော ကလလမိဿကံ ဥဒကံ ပိဝတိ, တတ္ထ ဂုန္နံ ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า ไม่ฉลาดในที่หาอาหาร คือ ด้วยว่า อันคนเลี้ยงโคพึงเป็นผู้ฉลาดในที่หาอาหาร พึงรู้จักเวร 5 วัน หรือเวร 7 วัน คือเลี้ยงฝูงโคในทิศหนึ่งแล้ว ในวันรุ่งขึ้น ไม่พึงเลี้ยงในที่นั้น ด้วยว่า สถานที่ที่ฝูงโคใหญ่เที่ยวไปกินแล้ว ย่อมเตียนไม่มีหญ้าเหมือนหน้ากลอง แม้น้ำก็ขุ่น เพราะเหตุนั้น ในวันที่ 5 หรือวันที่ 7 จึงควรเลี้ยงในที่นั้นอีก ด้วยว่า โดยเวลาเพียงเท่านี้ แม้หญ้าก็ย่อมงอกขึ้นอีก แม้น้ำก็ใส ส่วนคนเลี้ยงโคผู้นี้ ไม่รู้จักเวร 5 วัน หรือเวร 7 วันนี้ ย่อมเลี้ยงในที่ที่เคยเลี้ยงแล้วทุก ๆ วัน ครั้งนั้น ฝูงโคของเขาย่อมไม่ได้หญ้าสด เมื่อกินหญ้าแห้ง ย่อมดื่มน้ำที่ระคนด้วยเปือกตม ในคอกนั้น น้ำนมของโคทั้งหลายย่อมขาดไป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้ห่างไกล အနဝသေသဒေါဟီ စ ဟောတီတိ ပဏ္ဍိတဂေါပါလကေန ယာဝ ဝစ္ဆကဿ မံသလောဟိတံ သဏ္ဌာတိ, တာဝ ဧကံ ဒွေ ထနေ ဌပေတွာ သာဝသေသဒေါဟိနာ ဘဝိတဗ္ဗံ. အယံ ဝစ္ဆကဿ ကိဉ္စိ အနဝသေသေတွာ ဒုဟတိ, ခီရပကော ဝစ္ဆော ခီရပိပါသာယ သုက္ခတိ, သဏ္ဌာတုံ အသက္ကောန္တော ကမ္ပမာနော [Pg.163] မာတု ပုရတော ပတိတွာ ကာလင်္ကရောတိ. မာတာ ပုတ္တကံ ဒိသွာ, ‘‘မယှံ ပုတ္တကော အတ္တနော မာတုခီရံ ပါတုမ္ပိ န လဘတီ’’တိ ပုတ္တသောကေန န ယာဝဒတ္ထံ တိဏာနိ ခါဒိတုံ, န ပါနီယံ ပါတုံ သက္ကောတိ, ထနေသု ခီရံ ဆိဇ္ဇတိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏောပိ ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတောပိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า และเป็นผู้รีดนมไม่ให้เหลือ คือ อันคนเลี้ยงโคผู้ฉลาด เพียงใดที่เนื้อและเลือดของลูกโคจะตั้งอยู่ได้ เพียงนั้น พึงเหลือเต้านมไว้เต้าหนึ่งหรือสองเต้า พึงเป็นผู้รีดโดยให้มีส่วนเหลือ ส่วนคนเลี้ยงโคผู้นี้ ย่อมรีดโดยไม่เหลือไว้ให้ลูกโคแม้เล็กน้อย ลูกโคที่ยังดื่มนม ย่อมหิวนมจนซูบผอม ไม่สามารถทรงตัวอยู่ได้ ตัวสั่น ล้มลงต่อหน้าแม่แล้วตาย แม่โคเห็นลูกแล้ว คิดว่า "ลูกของเราไม่ได้ดื่มแม้น้ำนมของแม่ตน" ด้วยความโศกเศร้าถึงลูก ย่อมไม่สามารถกินหญ้าได้ตามต้องการ และไม่สามารถดื่มน้ำได้ น้ำนมในเต้าย่อมขาดไป ด้วยประการฉะนี้ แม้ฝูงโคของเขาก็ย่อมเสื่อมไป ย่อมเป็นผู้ห่างไกลจากโครสห้าอย่างด้วย ဂုန္နံ ပိတုဋ္ဌာနံ ကရောန္တီတိ ဂေါပိတရော. ဂါဝေါ ပရိဏယန္တိ ယထာရုစိံ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တီတိ ဂေါပရိဏာယကာ. န အတိရေကပူဇာယာတိ ပဏ္ဍိတော ဟိ ဂေါပါလကော ဧဝရူပေ ဥသဘေ အတိရေကပူဇာယ ပူဇေတိ, ပဏီတံ ဂေါဘတ္တံ ဒေတိ, ဂန္ဓပဉ္စင်္ဂုလိကေဟိ မဏ္ဍေတိ, မာလံ ပိလန္ဓေတိ, သိင်္ဂေ သုဝဏ္ဏရဇတကောသကေ စ ဓာရေတိ, ရတ္တိံ ဒီပံ ဇာလေတွာ စေလဝိတာနဿ ဟေဋ္ဌာ သယာပေတိ. အယံ ပန တတော ဧကသက္ကာရမ္ပိ န ကရောတိ, ဥသဘာ အတိရေကပူဇံ အလဘမာနာ ဂေါဂဏံ န ရက္ခန္တိ, ပရိဿယံ န ဝါရေန္တိ. ဧဝမဿ ဂေါဂဏော ပရိဟာယတိ, ပဉ္စဂေါရသတော ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. ชื่อว่าโคปิตะ เพราะทำหน้าที่ดุจบิดาของฝูงโค ชื่อว่าโคปริณายก เพราะจูงฝูงโคไป คือนำไปสู่ที่ที่ต้องการ คำว่า ไม่บูชาเป็นพิเศษ ความว่า คนเลี้ยงโคผู้ฉลาด ย่อมบูชาโคอุสภะเช่นนั้นด้วยการบูชาเป็นพิเศษ คือให้หญ้าและอาหารอย่างดี ประดับด้วยเครื่องหอมเบญจางคประดิษฐ์ สวมพวงมาลัย สวมปลอกทองและปลอกเงินที่เขา กลางคืนก็จุดประทีป ให้มันนอนภายใต้เพดานผ้า แต่คนเลี้ยงโคผู้นี้ไม่ทำการสักการะแม้สักอย่างหนึ่งแก่โคอุสภะนั้นเลย เมื่อโคอุสภะทั้งหลายไม่ได้รับการบูชาเป็นพิเศษ ก็ไม่คุ้มครองฝูงโค ไม่ป้องกันภัย ด้วยเหตุนั้น ฝูงโคของเขาย่อมเสื่อมไป และเขาย่อมเหินห่างจากโครสห้าอย่าง ၃၄၇. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သာသနေ. န ရူပညူ ဟောတီတိ, ‘‘စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယရူပ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တရူပံ ဒွီဟာကာရေဟိ န ဇာနာတိ ဂဏနတော ဝါ သမုဋ္ဌာနတော ဝါ. ဂဏနတော န ဇာနာတိ နာမ, ‘‘စက္ခာယတနံ, သောတ-ဃာန-ဇိဝှာ-ကာယာယတနံ, ရူပ-သဒ္ဒ-ဂန္ဓ-ရသ-ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ, ဣတ္ထိန္ဒြိယံ, ပုရိသိန္ဒြိယံ, ဇီဝိတိန္ဒြိယံ, ကာယဝိညတ္တိ, ဝစီဝိညတ္တိ, အာကာသဓာတု, အာပေါဓာတု, ရူပဿ လဟုတာ, မုဒုတာ, ကမ္မညတာ, ဥပစယော, သန္တတိ, ဇရတာ, ရူပဿ အနိစ္စတာ, ကဗဠီကာရော အာဟာရော’’တိ ဧဝံ ပါဠိယံ အာဂတာ ပဉ္စဝီသတိ ရူပကောဋ္ဌာသာတိ န ဇာနာတိ. သေယျထာပိ သော ဂေါပါလကော ဂဏနတော ဂုန္နံ ရူပံ န ဇာနာတိ, တထူပမော အယံ ဘိက္ခု. သော ဂဏနတော ရူပံ အဇာနန္တော ရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပစ္စယံ သလ္လက္ခေတွာ လက္ခဏံ အာရောပေတွာ ကမ္မဋ္ဌာနံ မတ္ထကံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ သီလသမာဓိဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနေဟိ န ဝဍ္ဎတိ, ယထာ စ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ, ဧဝံ အသေက္ခေန သီလက္ခန္ဓေန, အသေက္ခေန သမာဓိ, ပညာ, ဝိမုတ္တိ, ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနက္ခန္ဓေနာတိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. ๓๔๗. คำว่า อิธะ คือ ในพระศาสนานี้ คำว่า ไม่เป็นผู้รู้จักรูป คือ ไม่รู้จักรูปที่ตรัสไว้ว่า "มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔" โดยอาการ ๒ อย่าง คือ โดยการนับ หรือโดยสมุฏฐาน ที่ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยการนับ คือ ไม่รู้ว่า "ส่วนของรูป ๒๕ อย่างที่มาในบาลีอย่างนี้คือ จักขายตนะ โสตายตนะ ฆานายตนะ ชิวหายตนะ กายายตนะ, รูปายตนะ สัททายตนะ คันธายตนะ รสายตนะ โผฏฐัพพายตนะ, อิตถินทรีย์ ปุริสินทรีย์ ชีวิตินทรีย์, กายวิญญัติ วจีวิญญัติ, อากาสธาตุ อาโปธาตุ, ความเบาของรูป ความอ่อนของรูป ความควรแก่การงานของรูป, อุปจยะ สันตติ ชรตา อนิจจตาของรูป, กวฬิงการาหาร" ภิกษุนี้เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้นที่ไม่รู้จักรูปพรรณของโคโดยการนับ ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้จักรูปโดยการนับ ก็ไม่สามารถกำหนดรู้รูป กำหนดรู้อรูป กำหนดรู้รูปและอรูป พิจารณาปัจจัย ยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์ แล้วยังกรรมฐานให้ถึงที่สุดได้ เปรียบเหมือนฝูงโคของคนเลี้ยงโคนั้นไม่เจริญฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่เจริญในพระศาสนานี้ด้วยศีล สมาธิ วิปัสสนา มรรค ผล นิพพานฉันนั้น และเปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้นเหินห่างจากโครส ๕ อย่างฉันใด ภิกษุนั้นก็เหินห่างจากธรรมขันธ์ ๕ คือ อเสขศีลขันธ์, อเสขสมาธิขันธ์ ปัญญาขันธ์ วิมุตติขันธ์ วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ฉันนั้น သမုဋ္ဌာနတော [Pg.164] န ဇာနာတိ နာမ, ‘‘ဧတ္တကံ ရူပံ ဧကသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ ဒွိသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ တိသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ စတုသမုဋ္ဌာနံ, ဧတ္တကံ န ကုတောစိသမုဋ္ဌာတီ’’တိ န ဇာနာတိ. သေယျထာပိ သော ဂေါပါလကော ဝဏ္ဏတော ဂုန္နံ ရူပံ န ဇာနာတိ, တထူပမော အယံ ဘိက္ခု. သော သမုဋ္ဌာနတော ရူပံ အဇာနန္တော ရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာ အရူပံ ဝဝတ္ထပေတွာ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. ที่ชื่อว่า ไม่รู้จักโดยสมุฏฐาน คือ ไม่รู้ว่า "รูปเท่านี้มีสมุฏฐานเดียว, รูปเท่านี้มีสองสมุฏฐาน, รูปเท่านี้มีสามสมุฏฐาน, รูปเท่านี้มีสี่สมุฏฐาน, รูปเท่านี้ไม่มีสมุฏฐานอะไรเลย" เปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้นไม่รู้จักรูปพรรณของโคโดยสีสันฉันใด ภิกษุนี้ก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้จักรูปโดยสมุฏฐาน ก็ไม่สามารถกำหนดรู้รูป กำหนดรู้อรูป...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง န လက္ခဏကုသလော ဟောတီတိ ကမ္မလက္ခဏော ဗာလော, ကမ္မလက္ခဏော ပဏ္ဍိတောတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ကုသလာကုသလံ ကမ္မံ ပဏ္ဍိတဗာလလက္ခဏန္တိ န ဇာနာတိ. သော ဧဝံ အဇာနန္တော ဗာလေ ဝဇ္ဇေတွာ ပဏ္ဍိတေ န သေဝတိ, ဗာလေ ဝဇ္ဇေတွာ ပဏ္ဍိတေ အသေဝန္တော ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ကုသလာကုသလံ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇံ ဂရုကလဟုကံ သတေကိစ္ဆအတေကိစ္ဆံ ကာရဏာကာရဏံ န ဇာနာတိ; တံ အဇာနန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ. သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ သာသနေ ယထာဝုတ္တေဟိ သီလာဒီဟိ န ဝဍ္ဎတိ, ဂေါပါလကော ဝိယ စ ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า ไม่เป็นผู้ฉลาดในลักษณะ คือ ไม่รู้ว่า "คนพาลมีกรรมเป็นเครื่องหมาย บัณฑิตมีกรรมเป็นเครื่องหมาย" ดังนี้ คือไม่รู้ว่ากรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่กล่าวไว้อย่างนี้ เป็นเครื่องหมายของบัณฑิตและคนพาล ภิกษุนั้นเมื่อไม่รู้อย่างนี้ จึงไม่เว้นคนพาล ไม่คบหาบัณฑิต เมื่อไม่เว้นคนพาล ไม่คบหาบัณฑิต ย่อมไม่รู้จักสิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะ, กุศลและอกุศล, สิ่งที่มีโทษและไม่มีโทษ, อาบัติหนักและเบา, อาบัติที่แก้ไขได้และแก้ไขไม่ได้, เหตุและมิใช่เหตุ; เมื่อไม่รู้สิ่งนั้นทั้งหมด ก็ไม่สามารถรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้ เปรียบเหมือนฝูงโคของคนเลี้ยงโคนั้นไม่เจริญฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่เจริญในพระศาสนานี้ด้วยศีลเป็นต้นที่กล่าวแล้วฉันนั้น และเป็นผู้เหินห่างจากโครส ๕ และธรรมขันธ์ ๕ เหมือนคนเลี้ยงโคฉะนั้น န အာသာဋိကံ ဟာရေတာ ဟောတီတိ ဥပ္ပန္နံ ကာမဝိတက္ကန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ ကာမဝိတက္ကာဒိကေ န ဝိနောဒေတိ, သော ဣမံ အကုသလဝိတက္ကံ အာသာဋိကံ အဟာရေတွာ ဝိတက္ကဝသိကော ဟုတွာ ဝိစရန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ, သော ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า ไม่เป็นผู้กำจัดตัวเหลือบ คือ ไม่บรรเทากามวิตกเป็นต้นที่เกิดขึ้นแล้วตามที่ตรัสไว้ว่า "กามวิตกที่เกิดขึ้นแล้ว" ภิกษุนั้นไม่กำจัดอกุศลวิตกนี้ซึ่งเปรียบเหมือนตัวเหลือบ กลายเป็นผู้ตกอยู่ในอำนาจของวิตกเที่ยวไป ย่อมไม่สามารถรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้ ภิกษุนั้นเปรียบเหมือนคนเลี้ยงโคนั้น...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง န ဝဏံ ပဋိစ္ဆာဒေတာ ဟောတီတိ စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ ဟောတီတိအာဒိနာ နယေန သဗ္ဗာရမ္မဏေသု နိမိတ္တံ ဂဏှန္တော ယထာ သော ဂေါပါလကော ဝဏံ န ပဋိစ္ဆာဒေတိ, ဧဝံ သံဝရံ န သမ္ပာဒေတိ. သော ဝိဝဋဒွါရော ဝိစရန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า ไม่เป็นผู้ปิดบังแผล คือ เมื่อถือเอานิมิตในอารมณ์ทั้งปวงโดยนัยเป็นต้นว่า "เห็นรูปด้วยจักษุแล้ว เป็นผู้ถือนิมิต" ก็ไม่บำเพ็ญสังวรให้บริบูรณ์ เหมือนคนเลี้ยงโคนั้นไม่ปิดบังแผล ฉันใดก็ฉันนั้น ภิกษุนั้นมีทวารเปิดโล่งเที่ยวไป ย่อมไม่สามารถรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง န ဓူမံ ကတ္တာ ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော ဓူမံ ဝိယ ဓမ္မဒေသနာဓူမံ န ကရောတိ, ဓမ္မကထံ ဝါ သရဘညံ ဝါ ဥပနိသိန္နကထံ ဝါ အနုမောဒနံ ဝါ န ကရောတိ. တတော နံ မနုဿာ ဗဟုဿုတော ဂုဏဝါတိ န ဇာနန္တိ, တေ ဂုဏာဂုဏံ အဇာနန္တာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သင်္ဂဟံ န ကရောန္တိ. သော ပစ္စယေဟိ [Pg.165] ကိလမမာနော ဗုဒ္ဓဝစနံ သဇ္ဈာယံ ကာတုံ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ပူရေတုံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า ไม่เป็นผู้ทำควัน คือ ไม่ทำควันคือการแสดงธรรม เหมือนคนเลี้ยงโคทำควัน คือ ไม่กล่าวธรรมกถา ไม่สวดสรภัญญะ ไม่กล่าวธรรมแก่ผู้เข้ามานั่งใกล้ หรือไม่ทำอนุโมทนา เพราะเหตุนั้น มนุษย์ทั้งหลายจึงไม่รู้จักเธอว่าเป็นพหูสูต เป็นผู้มีคุณ พวกเขาเมื่อไม่รู้คุณและโทษ จึงไม่สงเคราะห์ด้วยปัจจัย ๔ ภิกษุนั้นเมื่อลำบากด้วยปัจจัย ก็ไม่สามารถทำการสาธยายพุทธวจนะ บำเพ็ญวัตรปฏิบัติให้บริบูรณ์ หรือรับเอากรรมฐานมาเจริญให้งอกงามได้...ฯลฯ... ย่อมเป็นผู้เหินห่าง န တိတ္ထံ ဇာနာတီတိ တိတ္ထဘူတေ ဗဟုဿုတဘိက္ခူ န ဥပသင်္ကမတိ, ဥပသင်္ကမန္တော, ‘‘ဣဒံ, ဘန္တေ, ဗျဉ္ဇနံ ကထံ ရောပေတဗ္ဗံ, ဣမဿ ဘာသိတဿ ကော အတ္ထော, ဣမသ္မိံ ဌာနေ ပါဠိ ကိံ ဝဒေတိ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ အတ္ထော ကိံ ဒီပေတီ’’တိ ဧဝံ န ပရိပုစ္ဆတိ န ပရိပဉှတိ, န ဇာနာပေတီတိ အတ္ထော. တဿ တေ ဧဝံ အပရိပုစ္ဆတော အဝိဝဋဉ္စေဝ န ဝိဝရန္တိ, ဘာဇေတွာ န ဒဿေန္တိ, အနုတ္တာနီကတဉ္စ န ဥတ္တာနီကရောန္တိ, အပါကဋံ န ပါကဋံ ကရောန္တိ. အနေကဝိဟိတေသု စ ကင်္ခါဌာနိယေသု ဓမ္မေသူတိ အနေကဝိဓာသု ကင်္ခါသု ဧကံ ကင်္ခမ္ပိ န ပဋိဝိနောဒေန္တိ. ကင်္ခါ ဧဝ ဟိ ကင်္ခါဌာနိယာ ဓမ္မာ နာမ. တတ္ထ ဧကံ ကင်္ခမ္ပိ န နီဟရန္တီတိ အတ္ထော. သော ဧဝံ ဗဟုဿုတတိတ္ထံ အနုပသင်္ကမိတွာ သကင်္ခေါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ. ယထာ စ သော ဂေါပါလကော တိတ္ထံ န ဇာနာတိ, ဧဝံ အယမ္ပိ ဘိက္ခု ဓမ္မတိတ္ထံ န ဇာနာတိ, အဇာနန္တော အဝိသယေ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ, အဘိဓမ္မိကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ပုစ္ဆတိ, ဝိနယဓရံ ဥပသင်္ကမိတွာ ရူပါရူပပရိစ္ဆေဒံ ပုစ္ဆတိ. တေ အဝိသယေ ပုဋ္ဌာ ကထေတုံ န သက္ကောန္တိ, သော အတ္တနာ သကင်္ခေါ ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า "ไม่รู้จักท่า" ความว่า ไม่เข้าไปหาภิกษุผู้เป็นพหูสูตผู้เปรียบดังท่า แม้เข้าไปหาก็ไม่สอบถาม ไม่ไต่ถาม ไม่ทำให้ท่านรู้ว่า "ท่านผู้เจริญ พยัญชนะนี้ควรตั้งขึ้นอย่างไร เนื้อความของภาษิตนี้คืออะไร ในที่นี้บาลีกล่าวถึงอะไร ในที่นี้อรรถแสดงความว่าอย่างไร" เมื่อเธอไม่สอบถามอย่างนี้ ท่านเหล่านั้นก็ไม่เปิดเผยสิ่งที่ยังไม่เปิดเผย ไม่จำแนกแสดง ไม่ทำให้ตื้นซึ่งสิ่งที่ยังไม่ทำให้ตื้น ไม่ทำให้ปรากฏซึ่งสิ่งที่ยังไม่ปรากฏ และในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยมีประการต่างๆ ท่านก็ไม่บรรเทาความสงสัยแม้สักอย่างหนึ่งในบรรดาความสงสัยมีประการต่างๆ จริงอยู่ ความสงสัยนั่นแหละชื่อว่าธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย อธิบายว่า ท่านไม่นำความสงสัยออกแม้สักอย่างหนึ่งในความสงสัยเหล่านั้น เธอไม่เข้าไปหาท่าคือความเป็นพหูสูตอย่างนี้ ยังมีความสงสัยอยู่ รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้ เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้จักท่า ฉันใด ภิกษุนี้ก็ไม่รู้จักท่าคือธรรม ฉันนั้น เมื่อไม่รู้ ย่อมถามปัญหาในเรื่องที่ไม่ใช่ขอบข่ายของท่าน คือ เข้าไปหาพระอภิธรรมิกะแล้วถามถึงสิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะ เข้าไปหาพระวินัยธรแล้วถามถึงการกำหนดรูปและอรูป ท่านเหล่านั้นถูกถามในเรื่องที่ไม่ใช่ขอบข่าย ย่อมไม่สามารถจะกล่าวตอบได้ ภิกษุนั้นตนเองยังมีความสงสัยอยู่ รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก န ပီတံ ဇာနာတီတိ ယထာ သော ဂေါပါလကော ပီတာပီတံ န ဇာနာတိ, ဧဝံ ဓမ္မူပသဉှိတံ ပါမောဇ္ဇံ န ဇာနာတိ န လဘတိ, သဝနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထုံ နိဿာယ အာနိသံသံ န ဝိန္ဒတိ, ဓမ္မဿဝနဂ္ဂံ ဂန္တွာ သက္ကစ္စံ န သုဏာတိ, နိသိန္နော နိဒ္ဒါယတိ, ကထံ ကထေတိ, အညဝိဟိတကော ဟောတိ, သော သက္ကစ္စံ ဓမ္မံ အသုဏန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า "ไม่รู้จักที่โคดื่มน้ำ" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้ว่าโคดื่มน้ำแล้วหรือยังไม่ดื่ม ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่รู้ ไม่ได้ปราโมทย์อันประกอบด้วยธรรม ฉันนั้น ไม่ได้ประสบอานิสงส์เพราะอาศัยบุญกิริยาวัตถุคือการฟังธรรม ไปสู่สถานที่ฟังธรรมแล้วไม่ฟังโดยเคารพ นั่งหลับ พูดคุย มีใจเป็นอื่น ภิกษุนั้นเมื่อไม่ฟังธรรมโดยเคารพ รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก န ဝီထိံ ဇာနာတီတိ သော ဂေါပါလကော မဂ္ဂါမဂ္ဂံ ဝိယ, – ‘‘အယံ လောကိယော အယံ လောကုတ္တရော’’တိ အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ. အဇာနန္တော လောကိယမဂ္ဂေ အဘိနိဝိသိတွာ လောကုတ္တရံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า "ไม่รู้จักทาง" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้จักทางและมิใช่ทาง ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ ว่า "นี้เป็นโลกิยมรรค นี้เป็นโลกุตรมรรค" ฉันนั้น เมื่อไม่รู้ น้อมใจไปในโลกิยมรรคแล้ว ไม่สามารถทำให้โลกุตรธรรมเกิดขึ้นได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก န ဂေါစရကုသလော ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စာဟိကဝါရေ သတ္တာဟိကဝါရေ ဝိယ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနေ, ‘‘ဣမေ လောကိယာ ဣမေ လောကုတ္တရာ’’တိ ယထာဘူတံ န ပဇာနာတိ. အဇာနန္တော သုခုမဋ္ဌာနေသု အတ္တနော [Pg.166] ဉာဏံ စရာပေတွာ လောကိယသတိပဋ္ဌာနေ အဘိနိဝိသိတွာ လောကုတ္တရံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า "ไม่ฉลาดในโคจร" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่รู้วาระ ๕ วัน วาระ ๗ วัน (ในการต้อนฝูงโค) ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งสติปัฏฐาน ๔ ว่า "เหล่านี้เป็นโลกิยสติปัฏฐาน เหล่านี้เป็นโลกุตรสติปัฏฐาน" ฉันนั้น เมื่อไม่รู้ ให้ญาณของตนเที่ยวไปในฐานะอันสุขุมแล้ว น้อมใจไปในโลกิยสติปัฏฐาน ไม่สามารถทำให้โลกุตรสติปัฏฐานเกิดขึ้นได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก အနဝသေသဒေါဟီ စ ဟောတီတိ ပဋိဂ္ဂဟဏေ မတ္တံ အဇာနန္တော အနဝသေသံ ဒုဟတိ. နိဒ္ဒေသဝါရေ ပနဿ အဘိဟဋ္ဌုံ ပဝါရေန္တီတိ အဘိဟရိတွာ ပဝါရေန္တိ. ဧတ္ထ ဒွေ အဘိဟာရာ ဝါစာဘိဟာရော စ ပစ္စယာဘိဟာရော စ. ဝါစာဘိဟာရော နာမ မနုဿာ ဘိက္ခုဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဝဒေယျာထ, ဘန္တေ, ယေနတ္ထော’’တိ ပဝါရေန္တိ. ပစ္စယာဘိဟာရော နာမ ဝတ္ထာဒီနိ ဝါ တေလဖာဏိတာဒီနိ ဝါ ဂဟေတွာ ဘိက္ခုဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဂဏှထ, ဘန္တေ, ယာဝတကေန အတ္ထော’’တိ ဝဒန္တိ. တတြ ဘိက္ခု မတ္တံ န ဇာနာတီတိ ဘိက္ခု တေသု ပစ္စယေသု ပမာဏံ န ဇာနာတိ, – ‘‘ဒါယကဿ ဝသော ဝေဒိတဗ္ဗော, ဒေယျဓမ္မဿ ဝသော ဝေဒိတဗ္ဗော, အတ္တနော ထာမော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ရထဝိနီတေ ဝုတ္တနယေန ပမာဏယုတ္တံ အဂ္ဂဟေတွာ ယံ အာဟရန္တိ, တံ သဗ္ဗံ ဂဏှာတီတိ အတ္ထော. မနုဿာ ဝိပ္ပဋိသာရိနော န ပုန အဘိဟရိတွာ ပဝါရေန္တိ. သော ပစ္စယေဟိ ကိလမန္တော ကမ္မဋ္ဌာနံ ဂဟေတွာ ဝဍ္ဎေတုံ န သက္ကောတိ…ပေ… ပရိဗာဟိရော ဟောတိ. คำว่า "เป็นผู้รีดนมไม่ให้เหลือ" ความว่า เมื่อไม่รู้จักประมาณในการรับ ย่อมรีดคือรับไว้โดยไม่ให้มีเหลือ ส่วนในนิทเทสวารของบทนั้นมีว่า "อภิหฏฺฐุํ ปวาเรนฺติ" คือ นำเข้าไปปวารณา ในที่นี้ การนำเข้าไปปวารณามี ๒ อย่าง คือ วาจาภิหาร และปัจจยาภิหาร วาจาภิหาร คือ มนุษย์ทั้งหลายไปสู่สำนักของภิกษุแล้วปวารณาว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการสิ่งใด โปรดบอกเถิด" ปัจจยาภิหาร คือ ถือเอาผ้าเป็นต้น หรือน้ำมัน น้ำอ้อยเป็นต้น ไปสู่สำนักของภิกษุแล้วกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ท่านต้องการเท่าใด โปรดรับไปเท่านั้นเถิด" ในคำนั้นว่า "ภิกษุไม่รู้จักประมาณ" คือ ภิกษุไม่รู้จักประมาณในปัจจัยเหล่านั้น ไม่รับเอาสิ่งที่สมควรแก่ประมาณตามนัยที่กล่าวไว้ในรถวินีตสูตรว่า "พึงรู้ความประสงค์ของทายก พึงรู้ความประสงค์ของเทยยธรรม พึงรู้กำลังของตน" เขานำสิ่งใดมา ก็รับเอาสิ่งนั้นทั้งหมด มนุษย์ทั้งหลายเดือดร้อนใจ จึงไม่นำมาปวารณาอีก ภิกษุนั้นลำบากด้วยปัจจัย รับเอากรรมฐานแล้ว ไม่สามารถให้เจริญได้...ฯลฯ...ย่อมเป็นคนภายนอก တေ န အတိရေကပူဇာယ ပူဇေတာ ဟောတီတိ သော ဂေါပါလကော မဟာဥသဘေ ဝိယ တေ ထေရေ ဘိက္ခူ ဣမာယ အာဝိ စေဝ ရဟော စ မေတ္တာယ ကာယကမ္မာဒိကာယ အတိရေကပူဇာယ န ပူဇေတိ. တတော ထေရာ, – ‘‘ဣမေ အမှေသု ဂရုစိတ္တီကာရံ န ကရောန္တီ’’တိ နဝကေ ဘိက္ခူ ဒွီဟိ သင်္ဂဟေဟိ န သင်္ဂဏှန္တိ, န အာမိသသင်္ဂဟေန စီဝရေန ဝါ ပတ္တေန ဝါ ပတ္တပရိယာပန္နေန ဝါ ဝသနဋ္ဌာနေန ဝါ. ကိလမန္တေ မိလာယန္တေပိ နပ္ပဋိဇဂ္ဂန္တိ. ပါဠိံ ဝါ အဋ္ဌကထံ ဝါ ဓမ္မကထာဗန္ဓံ ဝါ ဂုယှဂန္ထံ ဝါ န သိက္ခာပေန္တိ. နဝကာ ထေရာနံ သန္တိကာ သဗ္ဗသော ဣမေ ဒွေ သင်္ဂဟေ အလဘမာနာ ဣမသ္မိံ သာသနေ ပတိဋ္ဌာတုံ န သက္ကောန္တိ. ယထာ တဿ ဂေါပါလကဿ ဂေါဂဏော န ဝဍ္ဎတိ, ဧဝံ သီလာဒီနိ န ဝဍ္ဎန္တိ. ယထာ စ သော ဂေါပါလကော ပဉ္စဟိ ဂေါရသေဟိ ပရိဗာဟိရော ဟောတိ, ဧဝံ ပဉ္စဟိ ဓမ္မက္ခန္ဓေဟိ ပရိဗာဟိရာ ဟောန္တိ. သုက္ကပက္ခော ကဏှပက္ခေ ဝုတ္တဝိပလ္လာသဝသေန ယောဇေတွာ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ. คำว่า "ไม่บูชาโคอุสภะเหล่านั้นด้วยการบูชาเป็นพิเศษ" ความว่า เปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นไม่บูชาโคอุสภะใหญ่ ฉันใด ภิกษุนั้นก็ไม่บูชาภิกษุเถระเหล่านั้นด้วยการบูชาเป็นพิเศษนี้ คือ กายกรรมเป็นต้นอันประกอบด้วยเมตตาทั้งในที่แจ้งและที่ลับ ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระเถระทั้งหลายคิดว่า "ภิกษุเหล่านี้ไม่กระทำความเคารพในพวกเรา" จึงไม่สงเคราะห์ภิกษุใหม่ด้วยสังคหวัตถุ ๒ ประการ คือ ไม่สงเคราะห์ด้วยอามิสสังคหะ ได้แก่ จีวรก็ดี บาตรก็ดี ของที่เนื่องด้วยบาตรก็ดี หรือเสนาสนะก็ดี แม้เมื่อภิกษุใหม่ลำบากหรือเหี่ยวแห้งใจ ก็ไม่ดูแล ไม่สอนบาลีก็ดี อรรถกถาก็ดี ธรรมกถาที่ร้อยเรียงไว้ก็ดี หรือคัมภีร์ที่ลึกซึ้งก็ดี ภิกษุใหม่ทั้งหลายเมื่อไม่ได้สังคหวัตถุ ๒ ประการนี้โดยประการทั้งปวงจากสำนักของพระเถระ ย่อมไม่สามารถตั้งอยู่ได้ในศาสนานี้ เปรียบเหมือนฝูงโคของนายโคบาลนั้นไม่เจริญ ฉันใด ศีลเป็นต้นก็ไม่เจริญ ฉันนั้น และเปรียบเหมือนนายโคบาลนั้นเป็นคนภายนอกจากโครส ๕ ประการ ฉันใด ภิกษุเหล่านั้นก็เป็นคนภายนอกจากธรรมขันธ์ ๕ ประการ ฉันนั้น พึงทราบฝ่ายขาวโดยประกอบเข้ากับนัยที่ตรงกันข้ามกับที่กล่าวไว้ในฝ่ายดำ ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย မဟာဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามหาโคปาลกสูตร จบ ၄. စူဠဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาจูฬโคปาลกสูตร ၃၅၀. ဧဝံ [Pg.167] မေ သုတန္တိ စူဠဂေါပါလကသုတ္တံ. တတ္ထ ဥက္ကစေလာယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. တသ္မိံ ကိရ မာပိယမာနေ ရတ္တိံ ဂင်္ဂါသောတတော မစ္ဆော ထလံ ပတ္တော. မနုဿာ စေလာနိ တေလပါတိယံ တေမေတွာ ဥက္ကာ ကတွာ မစ္ဆံ ဂဏှိံသု. နဂရေ နိဋ္ဌိတေ တဿ နာမံ ကရောန္တေ အမှေဟိ နဂရဋ္ဌာနဿ ဂဟိတဒိဝသေ စေလုက္ကာဟိ မစ္ဆော ဂဟိတောတိ ဥက္ကစေလာ-တွေဝဿ နာမံ အကံသု. ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ ယသ္မိံ ဌာနေ နိသိန္နဿ သဗ္ဗာ ဂင်္ဂါ ပါကဋာ ဟုတွာ ပညာယတိ, တာဒိသေ ဝါလိကုဿဒေ ဂင်္ဂါတိတ္ထေ သာယနှသမယေ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော နိသီဒိတွာ မဟာဂင်္ဂံ ပရိပုဏ္ဏံ သန္ဒမာနံ ဩလောကေန္တော, – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဣမံ ဂင်္ဂံ နိဿာယ ကောစိ ပုဗ္ဗေ ဝဍ္ဎိပရိဟာနိံ ပတ္တော’’တိ အာဝဇ္ဇိတွာ, ပုဗ္ဗေ ဧကံ ဗာလဂေါပါလကံ နိဿာယ အနေကသတသဟဿာ ဂေါဂဏာ ဣမိဿာ ဂင်္ဂါယ အာဝဋ္ဋေ ပတိတွာ သမုဒ္ဒမေဝ ပဝိဋ္ဌာ, အပရံ ပန ပဏ္ဍိတဂေါပါလကံ နိဿာယ အနေကသတသဟဿဂေါဂဏဿ သောတ္ထိ ဇာတာ ဝဍ္ဎိ ဇာတာ အာရောဂျံ ဇာတန္တိ အဒ္ဒသ. ဒိသွာ ဣမံ ကာရဏံ နိဿာယ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မံ ဒေသေဿာမီတိ စိန္တေတွာ ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ. ๓๕๐. พระสูตรชื่อว่า จูฬโคปาลสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า อุกฺกเจลายํ ความว่า ในเมืองชื่ออย่างนี้. ได้ยินว่า เมื่อเมืองนั้นกำลังถูกสร้าง ในเวลากลางคืน ปลาจากกระแสน้ำคงคาได้ขึ้นมาบนบก. มนุษย์ทั้งหลายเอาผ้าชุบในภาชนะน้ำมันแล้วทำเป็นคบเพลิงจับปลา. เมื่อเมืองสร้างเสร็จแล้ว ผู้ตั้งชื่อเมืองนั้นคิดว่า 'ในวันที่พวกเรายึดสถานที่ตั้งเมือง ปลาถูกจับด้วยคบเพลิงที่ทำจากผ้า' จึงตั้งชื่อเมืองนั้นว่า อุกกเจลา. บทว่า ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า พระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ ที่ใด แม่น้ำคงคาทั้งหมดปรากฏชัด ณ ที่นั้น ที่หาดทรายริมฝั่งแม่น้ำคงคาเช่นนั้น ในเวลาเย็น แวดล้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประทับนั่งทอดพระเนตรแม่น้ำคงคาที่เต็มเปี่ยมและไหลเชี่ยว ทรงรำพึงว่า "มีใครบ้างหนอในกาลก่อน อาศัยแม่น้ำคงคานี้แล้วถึงความเจริญและความเสื่อม" ทรงเห็นว่า ในกาลก่อน อาศัยนายโคบาลผู้โง่เขลาคนหนึ่ง ฝูงโคหลายแสนตัวตกลงไปในวังน้ำวนของแม่น้ำคงคานี้แล้วลงสู่ทะเลหลวงไป ส่วนอีกคนหนึ่ง อาศัยนายโคบาลผู้เป็นบัณฑิต ความสวัสดี ความเจริญ ความไม่มีโรค ได้บังเกิดแก่ฝูงโคหลายแสนตัว. ครั้นทรงเห็นแล้ว จึงทรงดำริว่า "เราจักอาศัยเหตุนี้แสดงธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย" แล้วจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย. မာဂဓကောတိ မဂဓရဋ္ဌဝါသီ. ဒုပ္ပညဇာတိကောတိ နိပ္ပညသဘာဝေါ ဒန္ဓော မဟာဇဠော. အသမဝေက္ခိတွာတိ အသလ္လက္ခေတွာ အနုပဓာရေတွာ. ပတာရေသီတိ တာရေတုံ အာရဘိ. ဥတ္တရံ တီရံ သုဝိဒေဟာနန္တိ ဂင်္ဂါယ ဩရိမေ တီရေ မဂဓရဋ္ဌံ, ပါရိမေ တီရေ ဝိဒေဟရဋ္ဌံ, ဂါဝေါ မဂဓရဋ္ဌတော ဝိဒေဟရဋ္ဌံ နေတွာ ရက္ခိဿာမီတိ ဥတ္တရံ တီရံ ပတာရေသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဥတ္တရံ တီရံ သုဝိဒေဟာန’’န္တိ. အာမဏ္ဍလိကံ ကရိတွာတိ မဏ္ဍလိကံ ကတွာ. အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇိံသူတိ အဝဍ္ဎိံ ဝိနာသံ ပါပုဏိံသု, မဟာသမုဒ္ဒမေဝ ပဝိသိံသု. တေန ဟိ ဂေါပါလကေန ဂါဝေါ ဩတာရေန္တေန ဂင်္ဂါယ ဩရိမတီရေ သမတိတ္ထဉ္စ ဝိသမတိတ္ထဉ္စ ဩလောကေတဗ္ဗံ အဿ, မဇ္ဈေ ဂင်္ဂါယ ဂုန္နံ ဝိဿမဋ္ဌာနတ္ထံ ဒွေ တီဏိ ဝါလိကတ္ထလာနိ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာနိ အဿု. တထာ ပါရိမတီရေ တီဏိ စတ္တာရိ တိတ္ထာနိ, ဣမသ္မာ တိတ္ထာ ဘဋ္ဌာ ဣမံ တိတ္ထံ ဂဏှိဿန္တိ, ဣမသ္မာ ဘဋ္ဌာ ဣမန္တိ. အယံ ပန ဗာလဂေါပါလကော ဩရိမတီရေ ဂုန္နံ ဩတရဏတိတ္ထံ သမံ ဝါ ဝိသမံ ဝါ အနောလောကေတွာဝ မဇ္ဈေ [Pg.168] ဂင်္ဂါယ ဂုန္နံ ဝိဿမဋ္ဌာနတ္ထံ ဒွေ တီဏိ ဝါလိကတ္ထလာနိပိ အသလ္လက္ခေတွာဝ ပရတီရေ စတ္တာရိ ပဉ္စ ဥတ္တရဏတိတ္ထာနိ အသမဝေက္ခိတွာဝ အတိတ္ထေနေဝ ဂါဝေါ ဩတာရေသိ. အထဿ မဟာဥသဘော ဇဝနသမ္ပန္နတာယ စေဝ ထာမသမ္ပန္နတာယ စ တိရိယံ ဂင်္ဂါယ သောတံ ဆေတွာ ပါရိမံ တီရံ ပတွာ ဆိန္နတဋဉ္စေဝ ကဏ္ဋကဂုမ္ဗဂဟနဉ္စ ဒိသွာ, ‘‘ဒုဗ္ဗိနိဝိဋ္ဌမေတ’’န္တိ ဉတွာ ဓုရဂ္ဂ-ပတိဋ္ဌာနောကာသမ္ပိ အလဘိတွာ ပဋိနိဝတ္တိ. ဂါဝေါ မဟာဥသဘော နိဝတ္တော မယမ္ပိ နိဝတ္တိဿာမာတိ နိဝတ္တာ. မဟတော ဂေါဂဏဿ နိဝတ္တဋ္ဌာနေ ဥဒကံ ဆိဇ္ဇိတွာ မဇ္ဈေ ဂင်္ဂါယ အာဝဋ္ဋံ ဥဋ္ဌပေသိ. ဂေါဂဏော အာဝဋ္ဋံ ပဝိသိတွာ သမုဒ္ဒမေဝ ပတ္တော. ဧကောပိ ဂေါဏော အရောဂေါ နာမ နာဟောသိ. တေနာဟ – ‘‘တတ္ထေဝ အနယဗျသနံ အာပဇ္ဇိံသူ’’တိ. บทว่า มาคธโก คือ ชาวแคว้นมคธ. บทว่า ทุปฺปญฺญชาติโก คือ มี स्वभाव ปัญญาน้อย โง่เขลา งมงาย. บทว่า อสมเวกฺขิตฺวา คือ ไม่พิจารณา ไม่ไตร่ตรอง. บทว่า ปตาเรสิ คือ เริ่มที่จะให้ข้าม. บทว่า อุตฺตรํ ตีรํ สุวิเทหานํ ความว่า ฝั่งนี้ของแม่น้ำคงคาเป็นแคว้นมคธ ฝั่งโน้นเป็นแคว้นวิเทหะ เขาต้อนโคจากแคว้นมคธไปแคว้นวิเทหะเพื่อจะเลี้ยงดู จึงให้ข้ามไปยังฝั่งเหนือ. อาศัยความนั้นจึงกล่าวว่า "อุตฺตรํ ตีรํ สุวิเทหานํ". บทว่า อามณฺฑลิกํ กริตฺวา คือ ทำให้หมุนเป็นวงกลม. บทว่า อนยพฺยสนํ อาปชฺชึสุ คือ ถึงความไม่เจริญ ความพินาศ ได้ลงสู่มหาสมุทรนั่นเอง. อธิบายว่า นายโคบาลนั้นเมื่อจะต้อนโคลงน้ำ พึงสำรวจท่าที่เรียบและท่าที่ไม่เรียบบนฝั่งนี้ของแม่น้ำคงคา พึงกำหนดหาดทราย ๒-๓ แห่งกลางแม่น้ำคงคาเพื่อเป็นที่พักของฝูงโค. ฉันใดก็ดี บนฝั่งโน้น พึงกำหนดท่า ๓-๔ ท่า (โดยคิดว่า) ถ้าพลาดจากท่านี้ ก็จะไปขึ้นท่านั้น ถ้าพลาดจากท่านั้น ก็จะไปขึ้นท่านี้. แต่นายโคบาลผู้โง่เขลานี้ ไม่สำรวจท่าลงของฝูงโคบนฝั่งนี้ว่าเรียบหรือไม่เรียบ ไม่กำหนดหาดทราย ๒-๓ แห่งกลางแม่น้ำคงคาเพื่อเป็นที่พักของฝูงโค และไม่พิจารณาหาท่าขึ้น ๔-๕ แห่งบนฝั่งโน้น ต้อนโคลงในที่ไม่ใช่ท่านั่นเอง. ครั้งนั้น โคอุสภะจ่าฝูงของเขา ด้วยความเร็วและความแข็งแรง ได้ว่ายตัดกระแสน้ำคงคาไปถึงฝั่งโน้น เห็นตลิ่งที่พังและป่ารกชัฏด้วยกอหนาม รู้ว่า "ที่นี่ขึ้นยาก" ไม่ได้แม้แต่ที่ที่จะวางปลายกีบเท้า จึงว่ายกลับ. โคทั้งหลาย (คิดว่า) "โคอุสภะจ่าฝูงกลับแล้ว แม้พวกเราก็จะกลับ" จึงพากันว่ายกลับ. ณ ที่ที่ฝูงโคใหญ่ว่ายกลับ น้ำได้ขาดตอน ทำให้เกิดวังน้ำวนขึ้นกลางแม่น้ำคงคา. ฝูงโคเข้าไปในวังน้ำวนแล้วก็ลงสู่มหาสมุทรนั่นเอง. แม้โคตัวเดียวที่ปลอดภัยก็ไม่มี. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ตตฺเถว อนยพฺยสนํ อาปชฺชึสุ". အကုသလာ ဣမဿ လောကဿာတိ ဣဓ လောကေ ခန္ဓဓာတာယတနေသု အကုသလာ အဆေကာ, ပရလောကေပိ ဧသေဝ နယော. မာရဓေယျံ ဝုစ္စတိ တေဘူမကဓမ္မာ. အမာရဓေယျံ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ. မစ္စုဓေယျမ္ပိ တေဘူမကဓမ္မာဝ. အမစ္စုဓေယျံ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မာ. တတ္ထ အကုသလာ အဆေကာ. ဝစနတ္ထတော ပန မာရဿ ဓေယျံ မာရဓေယျံ. ဓေယျန္တိ ဌာနံ ဝတ္ထု နိဝါသော ဂေါစရော. မစ္စုဓေယျေပိ ဧသေဝ နယော. တေသန္တိ တေသံ ဧဝရူပါနံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ, ဣမိနာ ဆ သတ္ထာရော ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. บทว่า อกุสลา อิมสฺส โลกสฺส คือ ไม่ฉลาด ไม่เชี่ยวชาญในขันธ์ ธาตุ อายตนะ ในโลกนี้, แม้ในปรโลกก็นัยนี้เหมือนกัน. เตภูมกธรรมเรียกว่า มารเธยยะ. โลกุตรธรรม ๙ ประการเรียกว่า อมารเธยยะ. แม้มัจจุเธยยะก็คือเตภูมกธรรมนั่นเอง. อมัจจุเธยยะคือโลกุตรธรรม ๙ ประการ. (พวกเขา) ไม่ฉลาด ไม่เชี่ยวชาญในธรรมเหล่านั้น. ส่วนโดยวจนัตถะ ที่ตั้งของมาร ชื่อว่า มารเธยยะ. บทว่า เธยฺยํ คือ ที่ตั้ง ที่อยู่ ที่อาศัย โคจร. แม้ในมัจจุเธยยะก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า เตสํ คือ แก่สมณพราหมณ์ผู้มีสภาพเช่นนั้นเหล่านั้น, พึงทราบว่า ด้วยบทนี้ ทรงแสดงถึงศาสดา ๖ ท่าน. ၃၅၁. ဧဝံ ကဏှပက္ခံ နိဋ္ဌပေတွာ သုက္ကပက္ခံ ဒဿေန္တော ဘူတပုဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဗလဝဂါဝေါတိ ဒန္တဂေါဏေ စေဝ ဓေနုယော စ. ဒမ္မဂါဝေါတိ ဒမေတဗ္ဗဂေါဏေ စေဝ အဝိဇာတဂါဝေါ စ. ဝစ္ဆတရေတိ ဝစ္ဆဘာဝံ တရိတွာ ဌိတေ ဗလဝဝစ္ဆေ. ဝစ္ဆကေတိ ဓေနုပကေ တရုဏဝစ္ဆကေ. ကိသာဗလကေတိ အပ္ပမံသလောဟိတေ မန္ဒထာမေ. တာဝဒေဝ ဇာတကောတိ တံဒိဝသေ ဇာတကော. မာတုဂေါရဝကေန ဝုယှမာနောတိ မာတာ ပုရတော ပုရတော ဟုံဟုန္တိ ဂေါရဝံ ကတွာ သညံ ဒဒမာနာ ဥရေန ဥဒကံ ဆိန္ဒမာနာ ဂစ္ဆတိ, ဝစ္ဆကော တာယ ဂေါရဝသညာယ ဓေနုယာ ဝါ ဥရေန ဆိန္နောဒကေန ဂစ္ဆမာနော ‘‘မာတုဂေါရဝကေန ဝုယှမာနော’’တိ ဝုစ္စတိ. ๓๕๑. ครั้นทรงจบกัณหปักษ์อย่างนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงสุกกปักษ์ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภูตปุพฺพํ ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า พลวคาโว คือ โคที่ฝึกแล้วและแม่โค. บทว่า ทมฺมคาโว คือ โคที่พึงฝึกและแม่โคที่ยังไม่เคยตกลูก. บทว่า วจฺฉตเร คือ ลูกโคมีกำลังที่พ้นความเป็นลูกโคแล้ว. บทว่า วจฺฉเก คือ ลูกโคยังอ่อนที่ยังติดแม่. บทว่า กิสาพลเก คือ โคที่มีเนื้อและเลือดน้อย มีกำลังน้อย. บทว่า ตาวเทว ชาตโก คือ ลูกโคที่เกิดในวันนั้น. บทว่า มาตุโครวเกน วุยฺหมาโน ความว่า แม่โคเดินไปข้างหน้า ส่งเสียงร้อง "ฮึมๆ" เป็นสัญญาณ แหวกน้ำไปด้วยอก, ลูกโคอาศัยสัญญาณเสียงนั้น หรืออาศัยน้ำที่แม่โคแหวกไปด้วยอกนั้นตามไป จึงเรียกว่า "มาตุโครวเกน วุยฺหมาโน". ၃၅၂. မာရဿ [Pg.169] သောတံ ဆေတွာတိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန မာရဿ တဏှာသောတံ ဆေတွာ. ပါရံ ဂတာတိ မဟာဥသဘာ နဒီပါရံ ဝိယ သံသာရပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂတာ. ပါရံ အဂမံသူတိ မဟာဥသဘာနံ ပါရင်္ဂတက္ခဏေ ဂင်္ဂါယ သောတဿ တယော ကောဋ္ဌာသေ အတိက္ကမ္မ ဌိတာ မဟာဥသဘေ ပါရံ ပတ္တေ ဒိသွာ တေသံ ဂတမဂ္ဂံ ပဋိပဇ္ဇိတွာ ပါရံ အဂမံသု. ပါရံ ဂမိဿန္တီတိ စတုမဂ္ဂဝဇ္ဈာနံ ကိလေသာနံ တယော ကောဋ္ဌာသေ ခေပေတွာ ဌိတာ ဣဒါနိ အရဟတ္တမဂ္ဂေန အဝသေသံ တဏှာသောတံ ဆေတွာ ဗလဝဂါဝေါ ဝိယ နဒီပါရံ သံသာရပါရံ နိဗ္ဗာနံ ဂမိဿန္တီတိ. ဣမိနာ နယေန သဗ္ဗဝါရေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဓမ္မာနုသာရိနော, သဒ္ဓါနုသာရိနောတိ ဣမေ ဒွေ ပဌမမဂ္ဂသမင်္ဂိနော. ๓๕๒. บทว่า มารสฺส โสตํ เฉตฺวา ความว่า ตัดกระแสแห่งตัณหาของมารด้วยอรหัตตมรรคแล้ว. บทว่า ปารํ คตา ความว่า เหมือนโคอุสภะใหญ่ถึงฝั่งแม่น้ำ ฉันใด ก็ฉันนั้น ถึงพระนิพพานอันเป็นฝั่งแห่งสงสาร. บทว่า ปารํ อคมํสุ ความว่า ในขณะที่โคอุสภะใหญ่ข้ามไปสู่ฝั่ง โคทั้งหลายที่ยืนล่วงส่วน ๓ แห่งกระแสแม่น้ำคงคา เห็นโคอุสภะใหญ่ถึงฝั่งแล้ว ก็ปฏิบัติตามทางที่โคเหล่านั้นไปแล้ว จึงถึงฝั่งได้. บทว่า ปารํ คมิสฺสนฺติ ความว่า ท่านผู้ตั้งอยู่แล้วโดยทำให้กิเลสที่พึงฆ่าด้วยมรรค ๔ สิ้นไป ๓ ส่วน บัดนี้ จักตัดกระแสแห่งตัณหาที่เหลือด้วยอรหัตตมรรค เหมือนโคมีกำลังจักถึงฝั่งแม่น้ำ ฉันใด ก็ฉันนั้น จักถึงพระนิพพานอันเป็นฝั่งแห่งสงสาร. พึงทราบเนื้อความในวาระทั้งปวงโดยนัยนี้. บทว่า ธมฺมานุสาริโน, สทฺธานุสาริโน ความว่า บุคคล ๒ จำพวกนี้เป็นผู้ประกอบด้วยปฐมมรรค. ဇာနတာတိ သဗ္ဗဓမ္မေ ဇာနန္တေန ဗုဒ္ဓေန. သုပ္ပကာသိတောတိ သုကထိတော. ဝိဝဋန္တိ ဝိဝရိတံ. အမတဒွါရန္တိ အရိယမဂ္ဂေါ. နိဗ္ဗာနပတ္တိယာတိ တဒတ္ထာယ ဝိဝဋံ. ဝိနဠီကတန္တိ ဝိဂတမာနနဠံ ကတံ. ခေမံ ပတ္ထေထာတိ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒေန အရဟတ္တံ ပတ္ထေထ, ကတ္တုကာမာ နိဗ္ဗတ္တေတုကာမာ ဟောထာတိ အတ္ထော. ‘‘ပတ္တ’တ္ထာ’’တိပိ ပါဌော. ဧဝရူပံ သတ္ထာရံ လဘိတွာ တုမှေ ပတ္တာယေဝ နာမာတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝ. ဘဂဝါ ပန ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ. บทว่า ชานตา ความว่า พระพุทธเจ้าผู้ทรงทราบธรรมทั้งปวง. บทว่า สุปฺปกาสิโต ความว่า ตรัสไว้ดีแล้ว. บทว่า วิวฏํ ความว่า เปิดแล้ว. บทว่า อมตทฺวารํ ความว่า คืออริยมรรค. บทว่า นิพฺพานปตฺติยา ความว่า เปิดไว้แล้วเพื่อบรรลุพระนิพพาน. บทว่า วินฬีกตํ ความว่า ทำให้ปราศจากรกชัฏคือมานะแล้ว. บทว่า เขมํ ปตฺเถถ ความว่า ท่านทั้งหลายจงปรารถนาพระอรหัตด้วยฉันทะคือความพอใจที่จะกระทำ, อธิบายว่า จงเป็นผู้ใคร่เพื่อจะกระทำ ใคร่เพื่อจะให้บังเกิด. อีกอย่างหนึ่ง มีบาลีว่า ปตฺตตฺถา ก็มี, อธิบายว่า ท่านทั้งหลายได้พระศาสดาเช่นนี้แล้ว ชื่อว่าเป็นผู้บรรลุแล้วนั่นเทียว. เนื้อความที่เหลือในที่ทั้งปวง ตื้นทั้งนั้น. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงยังเทศนาให้จบลงตามลำดับอนุสนธิเท่านั้น. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย စူဠဂေါပါလကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาจูฬโคปาลกสูตร จบ. ၅. စူဠသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาจูฬสัจจกสูตร ၃၅၃. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠသစ္စကသုတ္တံ. တတ္ထ မဟာဝနေ ကူဋာဂါရသာလာယန္တိ မဟာဝနံ နာမ သယံဇာတံ အရောပိမံ သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနံ. ကပိလဝတ္ထုသာမန္တာ ပန မဟာဝနံ ဟိမဝန္တေန သဟ ဧကာဗဒ္ဓံ အပရိစ္ဆေဒံ ဟုတွာ မဟာသမုဒ္ဒံ အာဟစ္စ ဌိတံ. ဣဒံ တာဒိသံ န ဟောတိ. သပရိစ္ဆေဒံ မဟန္တံ ဝနန္တိ မဟာဝနံ. ကူဋာဂါရသာလာ ပန မဟာဝနံ နိဿာယ ကတေ အာရာမေ ကူဋာဂါရံ အန္တောကတွာ ဟံသဝဋ္ဋကစ္ဆန္နေန ကတာ သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နာ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဂန္ဓကုဋိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๓๕๓. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า จูฬสัจจกสูตร. ในจูฬสัจจกสูตรนั้น บทว่า มหาวเน กูฏาคารสาลายํ ความว่า ชื่อว่า มหาวัน ได้แก่ ป่าใหญ่ที่เกิดขึ้นเอง ไม่ได้ปลูก มีขอบเขตกำหนด. ส่วนมหาวันในแถบกรุงกบิลพัสดุ์นั้น เป็นป่าผืนเดียวติดต่อกับป่าหิมพานต์ ไม่มีขอบเขตกำหนด ตั้งจดมหาสมุทร. แต่มหาวันนี้ไม่เป็นเช่นนั้น. เป็นป่าใหญ่มีขอบเขตกำหนด จึงชื่อว่า มหาวัน. ส่วนศาลาเรือนยอดนั้น พึงทราบว่า เป็นพระคันธกุฎีของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าที่สมบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ซึ่งสร้างขึ้นในอารามที่อาศัยมหาวัน โดยสร้างเรือนยอดไว้ภายใน มุงด้วยเครื่องมุงมีรูปคล้ายคอหงส์. သစ္စကော [Pg.170] နိဂဏ္ဌပုတ္တောတိ ပုဗ္ဗေ ကိရ ဧကော နိဂဏ္ဌော စ နိဂဏ္ဌီ စ ပဉ္စ ပဉ္စ ဝါဒသတာနိ ဥဂ္ဂဟေတွာ, ဝါဒံ အာရောပေဿာမာတိ ဇမ္ဗုဒီပေ ဝိစရန္တာ ဝေသာလိယံ သမာဂတာ. လိစ္ဆဝိရာဇာနော ဒိသွာ, – ‘‘တွံ ကော, တွံ ကာ’’တိ ပုစ္ဆိံသု. နိဂဏ္ဌော – ‘‘အဟံ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီတိ ဇမ္ဗုဒီပေ ဝိစရာမီ’’တိ အာဟ. နိဂဏ္ဌီပိ တထာ အာဟ. လိစ္ဆဝိနော, ‘‘ဣဓေဝ အညမညံ ဝါဒံ အာရောပေထာ’’တိ အာဟံသု. နိဂဏ္ဌီ အတ္တနာ ဥဂ္ဂဟိတာနိ ပဉ္စဝါဒသတာနိ ပုစ္ဆိ, နိဂဏ္ဌော ကထေသိ. နိဂဏ္ဌေန ပုစ္ဆိတေပိ နိဂဏ္ဌီ ကထေသိယေဝ. ဧကဿပိ န ဇယော, န ပရာဇယော, ဥဘော သမသမာဝ အဟေသုံ. လိစ္ဆဝိနော, – ‘‘တုမှေ ဥဘောပိ သမသမာ အာဟိဏ္ဍိတွာ ကိံ ကရိဿထ, ဣဓေဝ ဝသထာ’’တိ ဂေဟံ ဒတွာ ဗလိံ ပဋ္ဌပေသုံ. တေသံ သံဝါသမနွာယ စတဿော ဓီတရော ဇာတာ, – ဧကာ သစ္စာ နာမ, ဧကာ လောလာ နာမ, ဧကာ ပဋာစာရာ နာမ, ဧကာ အာစာရဝတီ နာမ. တာပိ ပဏ္ဍိတာဝ အဟေသုံ, မာတာပိတူဟိ ဥဂ္ဂဟိတာနိ ပဉ္စ ပဉ္စ ဝါဒသတာနိ ဥဂ္ဂဟေသုံ. တာ ဝယပတ္တာ မာတာပိတရော အဝေါစုံ – ‘‘အမှာကံ အမ္မာ ကုလေ ဒါရိကာ နာမ ဟိရညသုဝဏ္ဏာဒီနိ ဒတွာ ကုလဃရံ ပေသိတပုဗ္ဗာ နာမ နတ္ထိ. ယော ပန အဂါရိကော တာသံ ဝါဒံ မဒ္ဒိတုံ သက္ကောတိ, တဿ ပါဒပရိစာရိကာ ဟောန္တိ. ယော ပဗ္ဗဇိတော တာသံ မဒ္ဒိတုံ သက္ကောတိ, တဿ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇန္တိ. တုမှေ ကိံ ကရိဿထာ’’တိ? မယမ္ပိ ဧဝမေဝ ကရိဿာမာတိ. စတဿောပိ ပရိဗ္ဗာဇိကဝေသံ ဂဟေတွာ, ‘‘အယံ ဇမ္ဗုဒီပေါ နာမ ဇမ္ဗုယာ ပညာယတီ’’တိ ဇမ္ဗုသာခံ ဂဟေတွာ စာရိကံ ပက္ကမိံသု. ယံ ဂါမံ ပါပုဏန္တိ, တဿ ဒွါရေ ပံသုပုဉ္ဇေ ဝါ ဝါလိကပုဉ္ဇေ ဝါ ဇမ္ဗုဓဇံ ဌပေတွာ, – ‘‘ယော ဝါဒံ အာရောပေတုံ သက္ကောတိ, သော ဣမံ မဒ္ဒတူ’’တိ ဝတွာ ဂါမံ ပဝိသန္တိ. ဧဝံ ဂါမေန ဂါမံ ဝိစရန္တိယော သာဝတ္ထိံ ပါပုဏိတွာ တထေဝ ဂါမဒွါရေ ဇမ္ဗုဓဇံ ဌပေတွာ သမ္ပတ္တမနုဿာနံ အာရောစေတွာ အန္တောနဂရံ ပဝိဋ္ဌာ. บทว่า สจฺจโก นิครณฺฐปุตฺโต ความว่า ได้ยินว่า ในกาลก่อน นิครนถ์คนหนึ่งและนิครนถีคนหนึ่ง ต่างเรียนวาทะ ๕๐๐ วาทะแล้ว เที่ยวไปในชมพูทวีปด้วยตั้งใจว่า "เราจักยกวาทะขึ้น" ได้มาพบกันที่เมืองเวสาลี. เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามว่า "ท่านเป็นใคร เธอเป็นใคร". นิครนถ์ตอบว่า "ข้าพเจ้าเที่ยวไปในชมพูทวีปด้วยตั้งใจว่า จักยกวาทะขึ้น". แม้นิครนถีก็ตอบเช่นนั้น. เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีจึงตรัสว่า "ท่านทั้งสองจงยกวาทะกันและกันในที่นี้เถิด". นิครนถีถามวาทะ ๕๐๐ ที่ตนเรียนมา นิครนถ์ก็ตอบได้. แม้เมื่อนิครนถ์ถาม นิครนถีก็ตอบได้เช่นกัน. ชัยชนะหรือความพ่ายแพ้ไม่มีแก่ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่ง ทั้งสองเสมอกัน. เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีจึงตรัสว่า "ท่านทั้งสองเสมอกัน เที่ยวไปจักทำอะไร จงอยู่ที่นี่เถิด" แล้วพระราชทานบ้านและจัดเครื่องพลีกรรมให้. เพราะการอยู่ร่วมกันของทั้งสองนั้น ธิดา ๔ คนจึงเกิด คือ คนหนึ่งชื่อ สัจจา คนหนึ่งชื่อ โลลา คนหนึ่งชื่อ ปฏาจารา คนหนึ่งชื่อ อาจารวดี. ธิดาเหล่านั้นก็เป็นบัณฑิต ได้เรียนวาทะ ๕๐๐ วาทะที่มารดาบิดาเรียนมา. เมื่อธิดาเหล่านั้นเจริญวัยแล้ว มารดาบิดาได้กล่าวว่า "ลูกเอ๋ย ในตระกูลของเรา ไม่เคยมีธรรมเนียมส่งเด็กหญิงไปสู่เรือนตระกูล (อื่น) โดยให้เงินทองเป็นต้นไป แต่ผู้ใดที่เป็นคฤหัสถ์สามารถหักล้างวาทะของนางได้ นางก็จะเป็นบำเรอเท้าของผู้นั้น ผู้ใดเป็นบรรพชิตสามารถหักล้างวาทะของนางได้ นางก็จะบวชในสำนักของผู้นั้น พวกเจ้าจะทำอย่างไร?". (ธิดาทั้งหลายตอบว่า) "พวกหม่อมฉันก็จะทำอย่างนั้นเหมือนกัน". ธิดาทั้ง ๔ คนจึงถือเพศปริพาชิกา ถือกิ่งหว้าด้วยคิดว่า "ชมพูทวีปนี้ย่อมปรากฏเพราะต้นหว้า" แล้วออกจาริกไป. เมื่อถึงหมู่บ้านใด ก็ปักธงคือกิ่งหว้าไว้ที่ประตูบ้านนั้น บนกองฝุ่นหรือกองทราย แล้วกล่าวว่า "ผู้ใดสามารถยกวาทะขึ้นได้ ผู้นั้นจงเหยียบย่ำธงนี้" แล้วจึงเข้าไปในหมู่บ้าน. นางทั้งหลายเที่ยวไปจากบ้านสู่บ้านอย่างนี้ จนถึงกรุงสาวัตถีแล้ว ก็ปักธงคือกิ่งหว้าไว้ที่ประตูเมืองเช่นนั้น บอกแก่คนที่มาถึงแล้วจึงเข้าไปภายในพระนคร. တေန သမယေန ဘဂဝါ သာဝတ္ထိံ နိဿာယ ဇေတဝနေ ဝိဟရတိ. အထာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဂိလာနေ ပုစ္ဆန္တော အဇဂ္ဂိတဋ္ဌာနံ ဇဂ္ဂန္တော အတ္တနော ကိစ္စမဟန္တတာယ အညေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဒိဝါတရံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တော ဂါမဒွါရေ ဇမ္ဗုဓဇံ ဒိသွာ, – ‘‘ကိမိဒ’’န္တိ ဒါရကေ ပုစ္ဆိ. တေ တမတ္ထံ အာရောစေသုံ. တေန ဟိ မဒ္ဒထာတိ. န သက္ကောမ, ဘန္တေ, ဘာယာမာတိ. ‘‘ကုမာရာ [Pg.171] မာ ဘာယထ, ‘ကေန အမှာကံ ဇမ္ဗုဓဇော မဒ္ဒါပိတော’တိ ဝုတ္တေ, ဗုဒ္ဓသာဝကေန သာရိပုတ္တတ္ထေရေန မဒ္ဒါပိတော, ဝါဒံ အာရောပေတုကာမာ ဇေတဝနေ ထေရဿ သန္တိကံ ဂစ္ဆထာတိ ဝဒေယျာထာ’’တိ အာဟ. တေ ထေရဿ ဝစနံ သုတွာ ဇမ္ဗုဓဇံ မဒ္ဒိတွာ ဆဍ္ဍေသုံ. ထေရော ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ဝိဟာရံ ဂတော. ပရိဗ္ဗာဇိကာပိ ဂါမတော နိက္ခမိတွာ, ‘‘အမှာကံ ဓဇော ကေန မဒ္ဒါပိတော’’တိ ပုစ္ဆိံသု. ဒါရကာ တမတ္ထံ အာရောစေသုံ. ပရိဗ္ဗာဇိကာ ပုန ဂါမံ ပဝိသိတွာ ဧကေကံ ဝီထိံ ဂဟေတွာ, – ‘‘ဗုဒ္ဓသာဝကော ကိရ သာရိပုတ္တော နာမ အမှေဟိ သဒ္ဓိံ ဝါဒံ ကရိဿတိ, သောတုကာမာ နိက္ခမထာ’’တိ အာရောစေသုံ. မဟာဇနော နိက္ခမိ, တေန သဒ္ဓိံ ပရိဗ္ဗာဇိကာ ဇေတဝနံ အဂမိံသု. สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอาศัยกรุงสาวัตถี อยู่ ณ พระเชตวันวิหาร ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตร เมื่อถามไถ่ภิกษุไข้ ปัดกวาดสถานที่ที่ยังมิได้ปัดกวาด เพราะตนมีกิจมาก จึงเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตสายกว่าภิกษุรูปอื่น ๆ เมื่อเห็นธงกิ่งหว้าที่ประตูบ้าน จึงถามเด็ก ๆ ว่า "นี่อะไร" เด็กเหล่านั้นได้บอกเรื่องนั้นแก่ท่าน ท่านจึงกล่าวว่า "ถ้าเช่นนั้น พวกเธอจงเหยียบย่ำเสีย" (เด็ก ๆ กล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าทำไม่ได้ พวกข้าพเจ้ากลัว" (ท่านพระสารีบุตรจึงกล่าวว่า) "เด็กน้อยทั้งหลาย พวกเธออย่ากลัวเลย เมื่อมีผู้ถามว่า 'ใครใช้ให้เหยียบย่ำธงกิ่งหว้าของพวกเรา' พวกเธอพึงกล่าวว่า 'พระสารีบุตรเถระผู้เป็นพุทธสาวกใช้ให้เหยียบย่ำ หากพวกท่านประสงค์จะโต้แย้งวาทะ ก็จงไปสู่สำนักของพระเถระที่พระเชตวันเถิด'" เด็กเหล่านั้นได้ฟังคำของพระเถระแล้ว ก็เหยียบย่ำธงกิ่งหว้าแล้วทิ้งเสีย ฝ่ายพระเถระเที่ยวบิณฑบาตแล้วก็กลับไปยังวิหาร แม้พวกปริพาชิกาออกจากบ้านแล้ว ก็ถามว่า "ใครใช้ให้เหยียบย่ำธงของพวกเรา" เด็ก ๆ ได้บอกเรื่องนั้นแก่พวกนาง พวกปริพาชิกาจึงกลับเข้าไปในบ้านอีก เที่ยวประกาศไปตามถนนแต่ละสายว่า "ได้ยินว่า พระสาวกของพระพุทธเจ้าชื่อสารีบุตร จักโต้แย้งวาทะกับพวกเรา ผู้ใดปรารถนาจะฟัง จงออกมาเถิด" มหาชนก็พากันออกมา พวกปริพาชิกาพร้อมกับมหาชนนั้นได้ไปยังพระเชตวันวิหาร ထေရော – ‘‘အမှာကံ ဝသနဋ္ဌာနေ မာတုဂါမဿ အာဂမနံ နာမ အဖာသုက’’န္တိ ဝိဟာရမဇ္ဈေ နိသီဒိ. ပရိဗ္ဗာဇိကာယော ဂန္တွာ ထေရံ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘တုမှေဟိ အမှာကံ ဓဇော မဒ္ဒါပိတော’’တိ? အာမ, မယာ မဒ္ဒါပိတောတိ. မယံ တုမှေဟိ သဒ္ဓိံ ဝါဒံ ကရိဿာမာတိ. သာဓု ကရောထ, ကဿ ပုစ္ဆာ ကဿ ဝိဿဇ္ဇနံ ဟောတူတိ? ပုစ္ဆာ နာမ အမှာကံ ပတ္တာ, တုမှေ ပန မာတုဂါမာ နာမ ပဌမံ ပုစ္ဆထာတိ အာဟ. တာ စတဿောပိ စတူသု ဒိသာသု ဌတွာ မာတာပိတူနံ သန္တိကေ ဥဂ္ဂဟိတံ ဝါဒသဟဿံ ပုစ္ဆိံသု. ထေရော ခဂ္ဂေန ကုမုဒနာဠံ ဆိန္ဒန္တော ဝိယ ပုစ္ဆိတံ ပုစ္ဆိတံ နိဇ္ဇဋံ နိဂ္ဂဏ္ဌိံ ကတွာ ကထေသိ, ကထေတွာ ပုန ပုစ္ဆထာတိ အာဟ. ဧတ္တကမေဝ, ဘန္တေ, မယံ ဇာနာမာတိ. ထေရော အာဟ – ‘‘တုမှေဟိ ဝါဒသဟဿံ ပုစ္ဆိတံ မယာ ကထိတံ, အဟံ ပန ဧကံ ယေဝ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမိ, တံ တုမှေ ကထေထာ’’တိ. တာ ထေရဿ ဝိသယံ ဒိသွာ, ‘‘ပုစ္ဆထ, ဘန္တေ, ဗျာကရိဿာမာ’’တိ ဝတ္တုံ နာသက္ခိံသု. ‘‘ဝဒ, ဘန္တေ, ဇာနမာနာ ဗျာကရိဿာမာ’’တိ ပုန အာဟံသု. พระเถระคิดว่า "การที่มาตุคามมาในที่อยู่ของพวกเรานั้นไม่สะดวกเลย" จึงนั่งอยู่ ณ ท่ามกลางวิหาร พวกปริพาชิกาเข้าไปหาแล้วถามพระเถระว่า "ท่านใช้ให้เหยียบย่ำธงของพวกเราหรือ" (พระเถระตอบว่า) "ใช่ เราใช้ให้เหยียบย่ำ" (พวกนางกล่าวว่า) "พวกเราจะโต้แย้งวาทะกับท่าน" (พระเถระกล่าวว่า) "ดีละ พวกเธอจงทำเถิด การถามเป็นของใคร การตอบเป็นของใคร" (พระเถระกล่าวว่า) "การถามนั้นถึงแก่พวกเรา แต่พวกเธอเป็นมาตุคาม จงถามก่อนเถิด" ปริพาชิกาทั้งสี่นั้นยืนอยู่ ณ ทิศทั้งสี่ ได้ถามวาทะหนึ่งพันข้อที่เรียนมาจากสำนักของมารดาบิดา พระเถระได้ทำให้ปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ ไม่มีเยื่อใย ไม่มีปม แล้วกล่าวแก้ ราวกับคนเอามีดตัดก้านบัวสาย ครั้นตอบแล้ว ได้กล่าวว่า "จงถามอีกเถิด" (พวกนางกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้ารู้เพียงเท่านี้" พระเถระจึงกล่าวว่า "พวกเธอถามวาทะหนึ่งพันข้อ เราได้ตอบแล้ว แต่เราจะถามปัญหาข้อหนึ่งเท่านั้น พวกเธอจงตอบปัญหานั้นเถิด" พวกนางเห็นวิสัยของพระเถระแล้ว ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงถามเถิด พวกข้าพเจ้าจักตอบ" แต่ได้กล่าวอีกว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงกล่าวเถิด หากพวกข้าพเจ้ารู้ ก็จักตอบ" ထေရော အယံ ပန ကုလပုတ္တေ ပဗ္ဗာဇေတွာ ပဌမံ သိက္ခာပေတဗ္ဗပဉှောတိ ဝတွာ, – ‘‘ဧကံ နာမ ကိ’’န္တိ ပုစ္ဆိ. တာ နေဝ အန္တံ, န ကောဋိံ အဒ္ဒသံသု. ထေရော ကထေထာတိ အာဟ. န ပဿာမ, ဘန္တေတိ. တုမှေဟိ ဝါဒသဟဿံ ပုစ္ဆိတံ မယာ ကထိတံ, မယှံ တုမှေ ဧကံ ပဉှမ္ပိ ကထေတုံ န သက္ကောထ, ဧဝံ သန္တေ ကဿ ဇယော ကဿ ပရာဇယောတိ? တုမှာကံ, ဘန္တေ, ဇယော, အမှာကံ ပရာဇယောတိ. ဣဒါနိ ကိံ ကရိဿထာတိ? တာ မာတာပိတူဟိ ဝုတ္တဝစနံ အာရောစေတွာ, ‘‘တုမှာကံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိဿာမာ’’တိ အာဟံသု. တုမှေ မာတုဂါမာ နာမ အမှာကံ သန္တိကေ ပဗ္ဗဇိတုံ န ဝဋ္ဋတိ, အမှာကံ ပန သာသနံ ဂဟေတွာ [Pg.172] ဘိက္ခုနိဥပဿယံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇထာတိ. တာ သာဓူတိ ထေရဿ သာသနံ ဂဟေတွာ ဘိက္ခုနိသံဃဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပဗ္ဗဇိံသု. ပဗ္ဗဇိတာ စ ပန အပ္ပမတ္တာ အာတာပိနိယော ဟုတွာ နစိရဿေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. พระเถระกล่าวว่า "ปัญหานี้เป็นปัญหาที่ควรให้กุลบุตรผู้ออกบวชเรียนก่อน" แล้วถามว่า "อะไรชื่อว่าหนึ่ง" พวกนางไม่เห็นทั้งที่สุด ไม่เห็นทั้งเบื้องต้น พระเถระจึงกล่าวว่า "จงตอบเถิด" (พวกนางกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าไม่เห็น" (พระเถระกล่าวว่า) "พวกเธอถามวาทะหนึ่งพันข้อ เราได้ตอบแล้ว แต่พวกเธอไม่สามารถตอบปัญหาแม้ข้อเดียวของเราได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ ชัยชนะเป็นของใคร ความพ่ายแพ้เป็นของใคร" (พวกนางกล่าวว่า) "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ชัยชนะเป็นของท่าน ความพ่ายแพ้เป็นของพวกข้าพเจ้า" (พระเถระถามว่า) "บัดนี้ พวกเธอจะทำอย่างไร" พวกนางได้กราบทูลคำที่มารดาบิดากล่าวไว้แล้ว กล่าวว่า "พวกข้าพเจ้าจะขอบวชในสำนักของท่าน" (พระเถระกล่าวว่า) "พวกเธอเป็นมาตุคาม ไม่ควรบวชในสำนักของพวกเรา แต่พวกเธอจงรับศาสน์ของเราไป แล้วไปบวชในสำนักภิกษุณีเถิด" พวกนางรับว่า "ดีละ" แล้วรับศาสน์ของพระเถระไปสู่สำนักของภิกษุณีสงฆ์แล้วบวช ก็แล ครั้นบวชแล้ว เป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร ไม่นานนักก็ได้บรรลุพระอรหัต အယံ သစ္စကော တာသံ စတုန္နမ္ပိ ကနိဋ္ဌဘာတိကော. တာဟိ စတူဟိပိ ဥတ္တရိတရပညော, မာတာပိတူနမ္ပိ သန္တိကာ ဝါဒသဟဿံ, တတော ဗဟုတရဉ္စ ဗာဟိရသမယံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ကတ္ထစိ အဂန္တွာ ရာဇဒါရကေ သိပ္ပံ သိက္ခာပေန္တော တတ္ထေဝ ဝေသာလိယံ ဝသတိ, ပညာယ အတိပူရိတတ္တာ ကုစ္ဆိ မေ ဘိဇ္ဇေယျာတိ ဘီတော အယပဋ္ဋေန ကုစ္ဆိံ ပရိက္ခိပိတွာ စရတိ, ဣမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော’’တိ. สัจจกะนี้เป็นน้องชายคนเล็กของหญิงเหล่านั้นทั้งสี่คน เขามีปัญญายิ่งกว่าหญิงทั้งสี่คนนั้น ได้เรียนวาทะหนึ่งพันข้อ และลัทธินอกพระพุทธศาสนาที่มากกว่านั้นจากสำนักของมารดาบิดาแล้ว ไม่ได้ไปที่ไหนๆ สอนศิลปะแก่เหล่าราชกุมาร อาศัยอยู่ในกรุงเวสาลีนั่นเอง เพราะความที่ปัญญาเต็มเปี่ยมเกินไป จึงกลัวว่า "ท้องของเราจะแตก" เลยเอาแผ่นเหล็กรัดท้องไว้แล้วเที่ยวไป หมายถึงข้อความนี้ จึงกล่าวว่า "สัจจกะ บุตรของนิครนถ์" ဘဿပ္ပဝါဒကောတိ ဘဿံ ဝုစ္စတိ ကထာမဂ္ဂေါ, တံ ပဝဒတိ ကထေတီတိ ဘဿပ္ပဝါဒကော. ပဏ္ဍိတဝါဒေါတိ အဟံ ပဏ္ဍိတောတိ ဧဝံ ဝါဒေါ. သာဓုသမ္မတော ဗဟုဇနဿာတိ ယံ ယံ နက္ခတ္တစာရေန အာဒိသတိ, တံ တံ ယေဘုယျေန တထေဝ ဟောတိ, တသ္မာ အယံ သာဓုလဒ္ဓိကော ဘဒ္ဒကောတိ ဧဝံ သမ္မတော မဟာဇနဿ. ဝါဒေန ဝါဒံ သမာရဒ္ဓေါတိ ကထာမဂ္ဂေန ဒေါသံ အာရောပိတော. အာယသ္မာ အဿဇီတိ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ အာစရိယော အဿဇိတ္ထေရော. ဇင်္ဃာဝိဟာရံ အနုစင်္ကမမာနောတိ တတော တတော လိစ္ဆဝိရာဇဂေဟတော တံ တံ ဂေဟံ ဂမနတ္ထာယ အနုစင်္ကမမာနော. ယေနာယသ္မာ အဿဇိ တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမိ? သမယဇာနနတ္ထံ. คำว่า ภัสสัปปวาทโก ความว่า แนวทางแห่งถ้อยคำ เรียกว่า ภัสสะ, ผู้ใดย่อมกล่าว ย่อมบอกแนวนั้น เหตุนั้น ผู้นั้นชื่อว่า ภัสสัปปวาทโก (ผู้กล่าววาทะอันเป็นสาระ) คำว่า ปัณฑิตวาโท คือ มีวาทะว่า "เราเป็นบัณฑิต" คำว่า สาธุสัมมโต พหุชนัสสะ ความว่า เขาทำนายเรื่องใดๆ ด้วยการโคจรของนักษัตร เรื่องนั้นๆ โดยมากย่อมเป็นเช่นนั้นเทียว เพราะเหตุนั้น มหาชนจึงสมมติว่า "ผู้นี้มีลัทธิดี เป็นคนดี" คำว่า วาเทน วาทัง สมาทัทโธ ความว่า ถูกยกโทษขึ้นด้วยแนวทางแห่งถ้อยคำ คำว่า อายสมา อัสสชิ คือ พระอัสสชิเถระผู้เป็นอาจารย์ของพระสารีบุตรเถระ คำว่า ชังฆาวิหารัง อนุจังกมมาโน คือ เดินจงกรมไปเพื่อจะไปยังเรือนนั้นๆ จากเรือนของเจ้าลิจฉวีนั้นๆ คำว่า เยนายสมา อัสสชิ เตนุปสัง กมิ ความว่า เข้าไปหาเพราะเหตุไร ตอบว่า เพื่อจะรู้ลัทธิ ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ‘သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’တိ အာဟိဏ္ဍာမိ, ‘သမယံ ပနဿ န ဇာနာမီ’တိ န အာရောပေသိံ. ပရဿ ဟိ သမယံ ဉတွာ အာရောပိတော ဝါဒေါ သွာရောပိတော နာမ ဟောတိ. အယံ ပန သမဏဿ ဂေါတမဿ သာဝကော ပညာယတိ အဿဇိတ္ထေရော; သော အတ္တနော သတ္ထု သမယေ ကောဝိဒေါ, ဧတာဟံ ပုစ္ဆိတွာ ကထံ ပတိဋ္ဌာပေတွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’’တိ. တသ္မာ ဥပသင်္ကမိ. ဝိနေတီတိ ကထံ ဝိနေတိ, ကထံ သိက္ခာပေတီတိ ပုစ္ဆတိ. ထေရော ပန ယသ္မာ ဒုက္ခန္တိ ဝုတ္တေ ဥပါရမ္ဘဿ ဩကာသော ဟောတိ, မဂ္ဂဖလာနိပိ ပရိယာယေန ဒုက္ခန္တိ အာဂတာနိ, အယဉ္စ ဒုက္ခန္တိ ဝုတ္တေ ထေရံ ပုစ္ဆေယျ – ‘‘ဘော အဿဇိ, ကိမတ္ထံ တုမှေ ပဗ္ဗဇိတာ’’တိ. တတော ‘‘မဂ္ဂဖလတ္ထာယာ’’တိ ဝုတ္တေ, – ‘‘နယိဒံ, ဘော အဿဇိ, တုမှာကံ သာသနံ နာမ, မဟာအာဃာတနံ နာမေတံ, နိရယုဿဒေါ နာမေသ, နတ္ထိ တုမှာကံ သုခါသာ, ဥဋ္ဌာယုဋ္ဌာယ ဒုက္ခမေဝ ဇိရာပေန္တာ အာဟိဏ္ဍထာ’’တိ ဒေါသံ အာရောပေယျ, တသ္မာ [Pg.173] ပရဝါဒိဿ ပရိယာယကထံ ကာတုံ န ဝဋ္ဋတိ. ယထာ ဧသ အပ္ပတိဋ္ဌော ဟောတိ, ဧဝမဿ နိပ္ပရိယာယကထံ ကထေဿာမီတိ စိန္တေတွာ, ‘‘ရူပံ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စ’’န္တိ ဣမံ အနိစ္စာနတ္တဝသေနေဝ ကထံ ကထေတိ. ဒုဿုတန္တိ သောတုံ အယုတ္တံ. ได้ยินว่า สัจจกนิครนถ์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'เราเที่ยวไปโดยคิดว่า เราจักยกวาทะแก่พระสมณโคดม แต่เพราะคิดว่า เรายังไม่รู้ลัทธิของท่าน จึงยังไม่ยกวาทะ จริงอยู่ วาทะที่บุคคลรู้ลัทธิของผู้อื่นแล้วยกขึ้น ชื่อว่าเป็นวาทะที่ยกขึ้นดีแล้ว ก็พระเถระชื่ออัสสชินี้ ปรากฏว่าเป็นสาวกของพระสมณโคดม ท่านเป็นผู้ฉลาดในลัทธิของพระศาสดาของตน เราจะถามท่านแล้วตั้งเรื่องขึ้น แล้วจักยกวาทะแก่พระสมณโคดม' เพราะเหตุนั้น เขาจึงเข้าไปหา บทว่า Vineti (แนะนำ) คือ ถามว่า แนะนำอย่างไร ให้ศึกษาอย่างไร ส่วนพระเถระ (คิดว่า) เพราะเมื่อกล่าวว่า เป็นทุกข์ ก็จะเป็นช่องทางแห่งการติเตียนได้ (เพราะ) แม้มรรคและผลก็มาโดยปริยายว่าเป็นทุกข์ และเมื่อกล่าวว่าเป็นทุกข์ สัจจกนิครนถ์นี้ก็จะพึงถามพระเถระว่า 'ท่านอัสสชิ ท่านทั้งหลายบวชเพื่ออะไร' ครั้นเมื่อท่านตอบว่า 'เพื่อมรรคและผล' เขาก็จะพึงยกโทษว่า 'ท่านอัสสชิ ศาสนานี้ของท่านทั้งหลายไม่ชื่อว่าเป็นศาสนาเลย ศาสนานี้ชื่อว่าเป็นแดนประหารใหญ่ ศาสนานี้ชื่อว่าเป็นเครื่องส่งเสริมให้เกิดในนรก ความหวังในสุขของท่านทั้งหลายไม่มี ท่านทั้งหลายขวนขวายเสวยแต่ทุกข์เที่ยวไป' เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวถ้อยคำโดยปริยายแก่ผู้มีปกติกล่าวโทษผู้อื่น (พระเถระ) คิดว่า 'สัจจกนิครนถ์นี้จักตั้งอยู่ไม่ได้โดยประการใด เราจักกล่าวถ้อยคำโดยไม่เป็นปริยายแก่เขาโดยประการนั้น' ดังนี้แล้ว จึงกล่าวเรื่องนี้โดยนัยแห่งอนิจจังและอนัตตาเท่านั้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย รูปไม่เที่ยง' บทว่า Dussutaṃ (ฟังได้โดยยาก) คือ ไม่ควรเพื่อจะฟัง ၃၅၄. သန္ထာဂါရေတိ ရာဇကုလာနံ အတ္ထာနုသာသနသန္ထာဂါရသာလာယံ. ယေန တေ လိစ္ဆဝီ တေနုပသင်္ကမီတိ ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဟံ ပုဗ္ဗေ သမယံ အဇာနနဘာဝေန သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ န အာရောပေသိံ, ဣဒါနိ ပနဿ မဟာသာဝကေန ကထိတံ သမယံ ဇာနာမိ, ဣမေ စ မမ အန္တေဝါသိကာ ပဉ္စသတာ လိစ္ဆဝီ သန္နိပတိတာ. ဧတေဟိ သဒ္ဓိံ ဂန္တွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’’တိ တသ္မာ ဥပသင်္ကမိ. ဉာတညတရေနာတိ ဉာတေသု အဘိညာတေသု ပဉ္စဝဂ္ဂိယတ္ထေရေသု အညတရေန. ပတိဋ္ဌိတန္တိ ယထာ တေန ပတိဋ္ဌိတံ. သစေ ဧဝံ ပတိဋ္ဌိဿတိ, အထ ပန အညဒေဝ ဝက္ခတိ, တတြ မယာ ကိံ သက္ကာ ကာတုန္တိ ဣဒါနေဝ ပိဋ္ဌိံ ပရိဝတ္တေန္တော အာဟ. အာကဍ္ဎေယျာတိ အတ္တနော အဘိမုခံ ကဍ္ဎေယျ. ပရိကဍ္ဎေယျာတိ ပုရတော ပဋိပဏာမေယျ. သမ္ပရိကဍ္ဎေယျာတိ ကာလေန အာကဍ္ဎေယျ, ကာလေန ပရိကဍ္ဎေယျ. သောဏ္ဍိကာကိလဉ္ဇန္တိ သုရာဃရေ ပိဋ္ဌကိလဉ္ဇံ. သောဏ္ဍိကာဓုတ္တောတိ သုရာဓုတ္တော. ဝါလံ ကဏ္ဏေ ဂဟေတွာတိ သုရာပရိဿာဝနတ္ထဝိကံ ဓောဝိတုကာမော ကသဋနိဓုနနတ္ထံ ဥဘောသု ကဏ္ဏေသု ဂဟေတွာ. ဩဓုနေယျာတိ အဓောမုခံ ကတွာ ဓုနေယျ. နိဒ္ဓုနေယျာတိ ဥဒ္ဓံမုခံ ကတွာ ဓုနေယျ. နိပ္ဖောဋေယျာတိ ပုနပ္ပုနံ ပပ္ဖောဋေယျ. သာဏဓောဝိကံ နာမာတိ ဧတ္ထ မနုဿာ သာဏသာဋကကရဏတ္ထံ သာဏဝါကေ ဂဟေတွာ မုဋ္ဌိံ မုဋ္ဌိံ ဗန္ဓိတွာ ဥဒကေ ပက္ခိပန္တိ. တေ တတိယဒိဝသေ သုဋ္ဌု ကိလိန္နာ ဟောန္တိ. အထ မနုဿာ အမ္ဗိလယာဂုသုရာဒီနိ အာဒါယ တတ္ထ ဂန္တွာ သာဏမုဋ္ဌိံ ဂဟေတွာ, ဒက္ခိဏတော ဝါမတော သမ္မုခါ စာတိ တီသု ဖလကေသု သကိံ ဒက္ခိဏဖလကေ, သကိံ ဝါမဖလကေ, သကိံ သမ္မုခဖလကေ ပဟရန္တာ အမ္ဗိလယာဂုသုရာဒီနိ ဘုဉ္ဇန္တာ ပိဝန္တာ ခါဒန္တာ ဓောဝန္တိ. မဟန္တာ ကီဠာ ဟောတိ. ရညော နာဂေါ တံ ကီဠံ ဒိသွာ ဂမ္ဘီရံ ဥဒကံ အနုပဝိသိတွာ သောဏ္ဍာယ ဥဒကံ ဂဟေတွာ သကိံ ကုမ္ဘေ သကိံ ပိဋ္ဌိယံ သကိံ ဥဘောသု ပဿေသု သကိံ အန္တရသတ္ထိယံ ပက္ခိပန္တော ကီဠိတ္ထ. တဒုပါဒါယ တံ ကီဠိတဇာတံ သာဏဓောဝိကံ နာမ ဝုစ္စတိ[Pg.174], တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သာဏဓောဝိကံ နာမ ကီဠိတဇာတံ ကီဠတီ’’တိ. ကိံ သော ဘဝမာနော သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော, ယော ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေဿတီတိ ယော သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေဿတိ, သော ကိံ ဘဝမာနော ကိံ ယက္ခော ဘဝမာနော ဥဒါဟု ဣန္ဒော, ဥဒါဟု ဗြဟ္မာ ဘဝမာနော ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေဿတိ? န ဟိ သက္ကာ ပကတိမနုဿေန ဘဂဝတော ဝါဒံ အာရောပေတုန္တိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. ๓๕๔. บทว่า Santhāgāre (ในสัณฐาคาร) คือ ในศาลาอันเป็นที่ประชุมเพื่อสั่งสอนประโยชน์ของเหล่าราชตระกูล บทว่า Yena te licchavī tenupasaṅkami (เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นอยู่ที่ใด เขาจึงเข้าไปหาที่นั้น) ความว่า ได้ยินว่า สัจจกนิครนถ์นั้นได้มีความคิดอย่างนี้ว่า 'ในกาลก่อน เราเพราะความไม่รู้ลัทธิ จึงไม่ได้ยกวาทะแก่พระสมณโคดม แต่บัดนี้ เรารู้ลัทธิที่พระมหาสาวกของท่านกล่าวแล้ว และเจ้าลิจฉวี ๕๐๐ เหล่านี้ผู้เป็นอันเตวาสิกของเราก็ประชุมกันแล้ว เราจะไปพร้อมกับเจ้าลิจฉวีเหล่านี้แล้วยกวาทะแก่พระสมณโคดม' เพราะเหตุนั้น เขาจึงเข้าไปหา บทว่า Ñātaññatarena (โดยพระเถระรูปใดรูปหนึ่งผู้มีชื่อเสียง) คือ โดยพระเถระรูปใดรูปหนึ่งในบรรดาพระปัญจวัคคีย์เถระผู้มีชื่อเสียงปรากฏ บทว่า Patiṭṭhitaṃ (ที่ท่านตั้งไว้) คือ ตามที่ท่านตั้งไว้ ถ้าพระองค์จักทรงตั้งไว้อย่างนั้น (ก็ดี) แต่ถ้าจักตรัสเรื่องอื่นไป ในเรื่องนั้น เราจะอาจทำอะไรได้เล่า ดังนี้ (สัจจกนิครนถ์) จึงกล่าวพลางหันหลังให้พระผู้มีพระภาคในบัดนี้ทีเดียว บทว่า Ākaḍḍheyya (พึงลากมา) คือ พึงลากมาตรงหน้าตน บทว่า Parikaḍḍheyya (พึงลากไป) คือ พึงผลักไปข้างหน้า บทว่า Samparikaḍḍheyya (พึงลากมาและลากไป) คือ บางคราวพึงลากมา บางคราวพึงลากไป บทว่า Soṇḍikākilañjaṃ (เสื่อลำแพนของคนขายสุรา) คือ เสื่อลำแพนสำหรับนวดแป้งในโรงสุรา บทว่า Soṇḍikādhutto (นักเลงสุรา) คือ คนเมาสุรา บทว่า Vālaṃ kaṇṇe gahetvā (จับที่ชาย) คือ คนเมาสุราผู้ต้องการจะซักถุงกรองสุรา จับที่ชายทั้งสองข้างเพื่อสลัดกาก บทว่า Odhuneyya (พึงสลัดลง) คือ ทำให้มีหน้าลงแล้วพึงสลัด บทว่า Niddhuneyya (พึงสลัดขึ้น) คือ ทำให้มีหน้าขึ้นแล้วพึงสลัด บทว่า Nipphoṭeyya (พึงสะบัด) คือ พึงสะบัดบ่อยๆ บทว่า Sāṇadhovikaṃ nāma (ชื่อว่าการเล่นซักป่าน) ในบทนี้ มนุษย์ทั้งหลายเพื่อจะทำผ้าป่าน จึงเอาเปลือกป่านมามัดเป็นกำๆ แล้วใส่ลงในน้ำ ในวันที่สาม เปลือกป่านเหล่านั้นจะเปื่อยดี ครั้งนั้น มนุษย์ทั้งหลายถือเอาข้าวต้มเปรี้ยวและสุราเป็นต้นไปที่นั้นแล้ว เอากำป่านมาฟาดลงบนแผ่นกระดาน ๓ แผ่น คือ ข้างขวา ข้างซ้าย และข้างหน้า ครั้งหนึ่งบนแผ่นกระดานข้างขวา ครั้งหนึ่งบนแผ่นกระดานข้างซ้าย ครั้งหนึ่งบนแผ่นกระดานข้างหน้า พลางบริโภค ดื่ม เคี้ยวกินข้าวต้มเปรี้ยวและสุราเป็นต้น แล้วก็ซักไป เป็นการเล่นที่ยิ่งใหญ่ ช้างของพระราชาเห็นการเล่นนั้นแล้ว ลงไปในน้ำลึก ใช้งวงตักน้ำขึ้นมารดบนกระหม่อมครั้งหนึ่ง บนหลังครั้งหนึ่ง บนสีข้างทั้งสองครั้งหนึ่ง ที่ระหว่างขาอ่อนครั้งหนึ่ง แล้วเล่นไป อาศัยการเล่นนั้น การเล่นชนิดนั้นจึงเรียกว่า สาณโธวิกะ (การเล่นซักป่าน) ท่านกล่าวหมายถึงการเล่นชนิดนั้นว่า 'เล่นการเล่นชนิดที่ชื่อว่าสาณโธวิกะ' บทว่า Kiṃ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto, yo bhagavato vādaṃ āropessatīti (สัจจกนิครนถบุตรนั้นเป็นอะไรหนอ จึงจักยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคได้) ความว่า สัจจกนิครนถบุตรใดจักยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาค สัจจกนิครนถบุตรนั้นเป็นอะไร คือ เป็นยักษ์ หรือว่าเป็นพระอินทร์ หรือว่าเป็นพรหม จึงจักยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคได้? เพราะว่า อันมนุษย์ธรรมดาไม่สามารถจะยกวาทะแก่พระผู้มีพระภาคได้เลย นี้เป็นอธิบายในบทนี้ ၃၅၅. တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ ယသ္မိံ သမယေ သစ္စကော အာရာမံ ပါဝိသိ, တသ္မိံ. ကိသ္မိံ ပန သမယေ ပါဝိသီတိ? မဟာမဇ္ဈနှိကသမယေ. ကသ္မာ ပန တသ္မိံ သမယေ စင်္ကမန္တီတိ? ပဏီတဘောဇနပစ္စယဿ ထိနမိဒ္ဓဿ ဝိနောဒနတ္ထံ. ဒိဝါပဓာနိကာ ဝါ တေ. တာဒိသာနဉှိ ပစ္ဆာဘတ္တံ စင်္ကမိတွာ နှတွာ သရီရံ ဥတုံ ဂဏှာပေတွာ နိသဇ္ဇ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တာနံ စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ. ယေန တေ ဘိက္ခူတိ သော ကိရ ကုဟိံ သမဏော ဂေါတမောတိ ပရိဝေဏတော ပရိဝေဏံ ဂန္တွာ ပုစ္ဆိတွာ ပဝိသိဿာမီတိ ဝိလောကေန္တော အရညေ ဟတ္ထီ ဝိယ စင်္ကမေ စင်္ကမမာနေ ပံသုကူလိကဘိက္ခူ ဒိသွာ တေသံ သန္တိကံ အဂမာသိ. တံ သန္ဓာယ, ‘‘ယေန တေ ဘိက္ခူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကဟံ နု ခေါ, ဘောတိ ကတရသ္မိံ အာဝါသေ ဝါ မဏ္ဍပေ ဝါတိ အတ္ထော. ဧသ, အဂ္ဂိဝေဿန, ဘဂဝါတိ တဒါ ကိရ ဘဂဝါ ပစ္စူသကာလေ မဟာကရုဏာ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဒသသဟဿစက္ကဝါဠေ သဗ္ဗညုတညာဏဇာလံ ပတ္ထရိတွာ ဗောဓနေယျသတ္တံ ဩလောကေန္တော အဒ္ဒသ – ‘‘သွေ သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော မဟတိံ လိစ္ဆဝိပရိသံ ဂဟေတွာ မမ ဝါဒံ အာရောပေတုကာမော အာဂမိဿတီ’’တိ. တသ္မာ ပါတောဝ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ ကတွာ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ဝေသာလိယံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော မဟာပရိသာယ နိသီဒိတုံ သုခဋ္ဌာနေ နိသီဒိဿာမီတိ ဂန္ဓကုဋိံ အပဝိသိတွာ မဟာဝနေ အညတရသ္မိံ ရုက္ခမူလေ ဒိဝါဝိဟာရံ နိသီဒိ. တေ ဘိက္ခူ ဘဂဝတော ဝတ္တံ ဒဿေတွာ အာဂတာ, သစ္စကေန ပုဋ္ဌာ ဒူရေ နိသိန္နံ ဘဂဝန္တံ ဒဿေန္တာ, ‘‘ဧသ အဂ္ဂိဝေဿန ဘဂဝါ’’တိ အာဟံသု. ๓๕๕. บทว่า เตน โข ปน สมเยน ความว่า ในสมัยที่สัจจกะเข้าไปยังอาราม. ถามว่า ก็เข้าไปในสมัยไหน? ตอบว่า ในสมัยเที่ยงวัน. ถามว่า ก็ทำไมในสมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายจึงเดินจงกรมกัน? ตอบว่า เพื่อบรรเทาถีนมิทธะอันมีโภชนะอย่างดีเป็นปัจจัย. อีกอย่างหนึ่ง ภิกษุเหล่านั้นเป็นผู้มีความเพียรในเวลากลางวัน. จริงอยู่ สำหรับภิกษุเช่นนั้น เมื่อเดินจงกรมในเวลาหลังฉันภัตตาหารแล้ว อาบน้ำแล้ว ปล่อยให้ร่างกายได้รับไออุ่นแล้ว นั่งทำสมณธรรม จิตย่อมเป็นสมาธิ. บทว่า เยน เต ภิกฺขู ความว่า ได้ยินว่า สัจจกะนั้นแลดูอยู่ด้วยคิดว่า "พระสมณโคดมอยู่ที่ไหนหนอ เราจะไปถามตั้งแต่บริเวณหนึ่งไปยังอีกบริเวณหนึ่งแล้วจึงเข้าไป" ได้เห็นภิกษุผู้ทรงผ้าบังสุกุลกำลังเดินจงกรมอยู่ในที่จงกรม ดุจช้างป่าในป่า จึงเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้น. ท่านกล่าวคำเป็นต้นว่า เยน เต ภิกฺขู (ภิกษุเหล่านั้นอยู่ ณ ที่ใด) อ้างถึงเรื่องนั้น. บทว่า กหํ นุ โข โภ มีความว่า (พระสมณโคดม) อยู่ในอาวาสหรือมณฑปไหน. บทว่า เอส อคฺคิเวสฺสน ภควา ความว่า ได้ยินว่า ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า ในเวลาใกล้รุ่ง ทรงเข้ามหาสมาบัติสมาบัติแล้ว ทรงแผ่ข่ายคือพระสัพพัญญุตญาณไปในหมื่นจักรวาล ทรงตรวจดูสัตว์ที่พึงแนะนำให้รู้ได้ ทรงเห็นว่า "ในวันพรุ่งนี้ สัจจกะนิครนถบุตร จะพาหมู่ลิจฉวีหมู่ใหญ่มาด้วยความประสงค์จะยกวาทะของตนขึ้นตั้งแก่เรา". เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงทรงบำรุงพระวรกายแต่เช้าตรู่ มีภิกษุสงฆ์เป็นบริวาร เสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลี เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ทรงดำริว่า "เราจะนั่งในที่สบายเพื่อให้มหาชนนั่ง" จึงมิได้เสด็จเข้าพระคันธกุฎี แต่ประทับนั่งพักกลางวันที่โคนต้นไม้ต้นหนึ่งในป่ามหาวัน. ภิกษุเหล่านั้นทำวัตรปฏิบัติแด่พระผู้มีพระภาคแล้วกลับมา เมื่อถูกสัจจกะถาม จึงชี้ไปที่พระผู้มีพระภาคผู้ประทับนั่งอยู่ ณ ที่ไกล กล่าวว่า "อัคคิเวสสนะ นั่นคือพระผู้มีพระภาค". မဟတိယာ လိစ္ဆဝိပရိသာယ သဒ္ဓိန္တိ ဟေဋ္ဌာ ပဉ္စမတ္တေဟိ လိစ္ဆဝိသတေဟိ ပရိဝုတောတိ ဝုတ္တံ. တေ ဧတဿ အန္တေဝါသိကာယေဝ, အန္တောဝေသာလိယံ ပန သစ္စကော ပဉ္စမတ္တာနိ လိစ္ဆဝိရာဇသတာနိ ဂဟေတွာ, ‘‘ဝါဒတ္ထိကော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမန္တော’’တိ သုတွာ ဒွိန္နံ ပဏ္ဍိတာနံ ကထာသလ္လာပံ သောဿာမာတိ [Pg.175] ယေဘုယျေန မနုဿာ နိက္ခန္တာ, ဧဝံ သာ ပရိသာ မဟတီ အပရိစ္ဆိန္နဂဏနာ အဟောသိ. တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. အဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာတိ ဧတေ ဥဘတောပက္ခိကာ, တေ ဧဝံ စိန္တေသုံ – ‘‘သစေ နော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကာ စောဒေဿန္တိ, ‘ကသ္မာ တုမှေ သမဏံ ဂေါတမံ ဝန္ဒိတ္ထာ’တိ, တေသံ, ‘ကိံ အဉ္ဇလိမတ္တကရဏေနပိ ဝန္ဒိတံ ဟောတီ’တိ ဝက္ခာမ. သစေ နော သမ္မာဒိဋ္ဌိကာ စောဒေဿန္တိ, ‘ကသ္မာ ဘဂဝန္တံ န ဝန္ဒိတ္ထာ’တိ, ‘ကိံ သီသေန ဘူမိံ ပဟရန္တေနေဝ ဝန္ဒိတံ ဟောတိ, နနု အဉ္ဇလိကမ္မမ္ပိ ဝန္ဒနာ ဧဝါ’တိ ဝက္ခာမာ’’တိ. နာမ ဂေါတ္တန္တိ, ဘော ဂေါတမ, အဟံ အသုကဿ ပုတ္တော ဒတ္တော နာမ မိတ္တော နာမ ဣဓ အာဂတောတိ ဝဒန္တာ နာမံ သာဝေန္တိ နာမ. ဘော ဂေါတမ, အဟံ ဝါသိဋ္ဌော နာမ ကစ္စာနော နာမ ဣဓ အာဂတောတိ ဝဒန္တာ ဂေါတ္တံ သာဝေန္တိ နာမ. ဧတေ ကိရ ဒလိဒ္ဒါ ဇိဏ္ဏကုလပုတ္တာ ပရိသမဇ္ဈေ နာမဂေါတ္တဝသေန ပါကဋာ ဘဝိဿာမာတိ ဧဝံ အကံသု. ယေ ပန တုဏှီဘူတာ နိသီဒိံသု, တေ ကေရာဋိကာ စေဝ အန္ဓဗာလာ စ. တတ္ထ ကေရာဋိကာ, ‘‘ဧကံ ဒွေ ကထာသလ္လာပေ ကရောန္တော ဝိဿာသိကော ဟောတိ, အထ ဝိဿာသေ သတိ ဧကံ ဒွေ ဘိက္ခာ အဒါတုံ န ယုတ္တ’’န္တိ တတော အတ္တာနံ မောစေန္တာ တုဏှီ နိသီဒန္တိ. အန္ဓဗာလာ အညာဏတာယေဝ အဝက္ခိတ္တမတ္တိကာပိဏ္ဍော ဝိယ ယတ္ထ ကတ္ထစိ တုဏှီဘူတာ နိသီဒန္တိ. บทว่า มหติยา ลิจฺฉวิปริสาย สทฺธึ ความว่า ในเบื้องต้นได้กล่าวไว้ว่า (สัจจกะ) แวดล้อมด้วยเจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐. เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นเป็นอันเตวาสิกของสัจจกะนั้นนั่นเอง แต่ในกรุงเวสาลี สัจจกะได้พาเจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ ไป เมื่อชาวเมืองได้ยินว่า "สัจจกะผู้ต้องการจะโต้วาทะกำลังเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค" คนส่วนใหญ่จึงพากันออกมาด้วยคิดว่า "เราจักฟังการสนทนาของบัณฑิตทั้งสอง" ด้วยเหตุนี้ บริษัทนั้นจึงมีขนาดใหญ่จนนับจำนวนไม่ได้. ท่านกล่าวคำนี้หมายถึงบริษัทนั้น. บทว่า อญฺชลึ ปณาเมตฺวา ความว่า ชนเหล่านั้นมีอยู่สองฝ่าย พวกเขาคิดกันดังนี้ว่า "ถ้าพวกมิจฉาทิฏฐิจะโจมตีเราว่า 'ทำไมพวกท่านจึงไหว้พระสมณโคดม' เราก็จะตอบพวกเขาว่า 'การไหว้จะสำเร็จได้เพียงแค่การประนมมือเท่านั้นหรือ'. ถ้าพวกสัมมาทิฏฐิจะโจมตีเราว่า 'ทำไมพวกท่านจึงไม่ไหว้พระผู้มีพระภาค' เราก็จะตอบว่า 'การไหว้จะสำเร็จได้ก็ต่อเมื่อเอาศีรษะจดพื้นดินเท่านั้นหรือ การประนมมือก็เป็นการไหว้มิใช่หรือ'". บทว่า นาม โคตฺตํ ความว่า ชนที่กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นบุตรของคนชื่อโน้น ชื่อว่าทัตตะ ชื่อว่ามิตตะ มาที่นี่" ชื่อว่าประกาศชื่อ. ชนที่กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าชื่อว่าวาสิฏฐะ ชื่อว่ากัจจานะ มาที่นี่" ชื่อว่าประกาศโคตร. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นเป็นคนยากจน เป็นกุลบุตรผู้ชรา ได้ทำเช่นนั้นด้วยคิดว่า "เราจักเป็นผู้มีชื่อเสียงในท่ามกลางบริษัทด้วยชื่อและโคตร". ส่วนชนเหล่าใดที่นั่งนิ่งอยู่ ชนเหล่านั้นเป็นคนเจ้าเล่ห์และเป็นคนเขลาบอด. ในบรรดาชนเหล่านั้น พวกคนเจ้าเล่ห์คิดว่า "เมื่อสนทนากันครั้งสองครั้ง ก็จะเกิดความคุ้นเคย ครั้นเมื่อมีความคุ้นเคยแล้ว การไม่ให้ภิกษาครั้งสองครั้งก็ไม่สมควร" จึงนั่งนิ่งเสียเพื่อปลดเปลื้องตนจากภาระนั้น. ส่วนพวกคนเขลาบอดก็นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่ใดที่หนึ่งเหมือนก้อนดินที่ถูกโยนทิ้งไปเพราะความไม่รู้เท่านั้น. ၃၅၆. ကိဉ္စိဒေဝ ဒေသန္တိ ကဉ္စိ ဩကာသံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ, အထဿ ဘဂဝါ ပဉှပုစ္ဆနေ ဥဿာဟံ ဇနေန္တော အာဟ – ပုစ္ဆ, အဂ္ဂိဝေဿန, ယဒါကင်္ခသီတိ. တဿတ္ထော – ‘‘ပုစ္ဆ ယဒိ အာကင်္ခသိ, န မေ ပဉှဝိဿဇ္ဇနေ ဘာရော အတ္ထိ’’. အထ ဝါ ‘‘ပုစ္ဆ ယံ အာကင်္ခသိ, သဗ္ဗံ တေ ဝိဿဇ္ဇေဿာမီ’’တိ သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသိ အသာဓာရဏံ ပစ္စေကဗုဒ္ဓအဂ္ဂသာဝမဟာသာဝကေဟိ. တေ ဟိ ယဒါကင်္ခသီတိ န ဝဒန္တိ, သုတွာ ဝေဒိဿာမာတိ ဝဒန္တိ. ဗုဒ္ဓါ ပန ‘‘ပုစ္ဆာဝုသော, ယဒါကင်္ခသီ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၃၇) ဝါ, ‘‘ပုစ္ဆ, မဟာရာဇ, ယဒါကင်္ခသီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၆၂) ဝါ, ๓๕๖. บทว่า กิญฺจิเทว เทสํ ความว่า โอกาสบางอย่าง เหตุบางอย่าง. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงทำความอุตสาหะในการทูลถามปัญหาให้เกิดแก่สัจจกะนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ท่านจงถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด". ความหมายของพระดำรัสนั้นคือ "ถ้าท่านปรารถนา ก็จงถามเถิด เราไม่มีภาระในการตอบปัญหา". หรืออีกนัยหนึ่ง "ท่านปรารถนาสิ่งใด ก็จงถามสิ่งนั้นเถิด เราจักตอบให้ท่านทั้งหมด" ดังนี้ ทรงปวารณาด้วยพระสัพพัญญุตญาณ อันเป็นสิ่งที่ไม่ทั่วไปแก่พระปัจเจกพุทธเจ้า พระอัครสาวก และพระมหาสาวก. จริงอยู่ ท่านเหล่านั้นไม่กล่าวว่า "ยทากงฺขสิ (ท่านปรารถนาสิ่งใด)" แต่กล่าวว่า "สุตฺวา เวทิสฺสาม (ฟังแล้วจักรู้)". ส่วนพระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่า "ดูก่อนอาวุโส ท่านปรารถนาสิ่งใด ก็จงถามเถิด" บ้าง หรือ "ดูก่อนมหาบพิตร พระองค์ปรารถนาสิ่งใด ก็จงทูลถามเถิด" บ้าง, ‘‘ပုစ္ဆ ဝါသဝ မံ ပဉှံ, ယံ ကိဉ္စိ မနသိစ္ဆသိ; တဿ တဿေဝ ပဉှဿ, အဟံ အန္တံ ကရောမိ တေ’’ ဣတိ. (ဒီ. နိ. ၂.၃၅၆) ဝါ, หรือตรัสว่า "ดูก่อนวาสวะ ท่านจงถามปัญหาเราตามที่ใจท่านปรารถนาเถิด เราจักกระทำที่สุดแห่งปัญหานั้นๆ ให้แก่ท่าน" ดังนี้บ้าง, ‘‘တေန ဟိ တွံ, ဘိက္ခု, သကေ အာသနေ နိသီဒိတွာ ပုစ္ဆ ယဒါကင်္ခသီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၈၅) ဝါ, หรือตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนั่งบนอาสนะของตนแล้วถามสิ่งที่ท่านปรารถนาเถิด" ดังนี้บ้าง, ‘‘ဗာဝရိဿ [Pg.176] စ တုယှံ ဝါ, သဗ္ဗေသံ သဗ္ဗသံသယံ; ကတာဝကာသာ ပုစ္ဆဝှော, ယံ ကိဉ္စိ မနသိစ္ဆထာ’’တိ. (သု. နိ. ၁၀၃၆) ဝါ, หรือตรัสว่า "เราได้ให้โอกาสแล้ว ท่านทั้งหลายจงถามความสงสัยทั้งปวงของพราหมณ์พาวรีและของพวกท่านตามที่ใจปรารถนาเถิด" ดังนี้บ้าง, ‘‘ပုစ္ဆ မံ သဘိယ ပဉှံ, ယံ ကိဉ္စိ မနသိစ္ဆသိ; တဿ တဿေဝ ပဉှဿ, အဟံ အန္တံ ကရောမိ တေ’’ ဣတိ. (သု. နိ. ၅၁၇) ဝါ – หรือตรัสว่า "ดูก่อนสภิยะ ท่านจงถามปัญหาเราตามที่ใจท่านปรารถนาเถิด เราจักกระทำที่สุดแห่งปัญหานั้นๆ ให้แก่ท่าน" ดังนี้บ้าง – တေသံ တေသံ ယက္ခနရိန္ဒဒေဝသမဏဗြာဟ္မဏပရိဗ္ဗာဇကာနံ သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေန္တိ. အနစ္ဆရိယဉ္စေတံ, ယံ ဘဂဝါ ဗုဒ္ဓဘူမိံ ပတွာ ဧတံ ပဝါရဏံ ပဝါရေယျ. ယော ဗောဓိသတ္တဘူမိယံ ပဒေသဉာဏေပိ ဌိတော พระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมทรงปวารณาด้วยพระสัพพัญญุตญาณแก่ยักษ์ นรินทร์ เทพ สมณะ พราหมณ์ ปริพาชกเหล่านั้นๆ. และการที่พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงบรรลุพุทธภูมิแล้วจะทรงปวารณาเช่นนี้ ก็ไม่ใช่เรื่องน่าอัศจรรย์. พระองค์ผู้ทรงดำรงอยู่แม้ในปเทสญาณในภูมิแห่งพระโพธิสัตว์ ‘‘ကောဏ္ဍည ပဉှာနိ ဝိယာကရောဟိ,ယာစန္တိ တံ ဣသယော သာဓုရူပါ; ကောဏ္ဍည ဧသော မနုဇေသု ဓမ္မော,ယံ ဝုဒ္ဓမာဂစ္ဆတိ ဧသ ဘာရော’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၆၀) – "ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ ขอท่านจงพยากรณ์ปัญหาทั้งหลายเถิด เหล่าฤาษีผู้มีรูปงามกำลังทูลขอท่านอยู่ ข้าแต่ท่านโกณฑัญญะ นี่เป็นธรรมดาในหมู่มนุษย์ ที่ภาระนี้ย่อมมาถึงผู้เจริญที่สุด" ดังนี้ – ဧဝံ သက္ကာဒီနံ အတ္ထာယ ဣသီဟိ ယာစိတော (พระโพธิสัตว์) ผู้อันฤาษีทั้งหลายทูลขอแล้วเพื่อประโยชน์แก่ท้าวสักกะเป็นต้นอย่างนี้ ‘‘ကတာဝကာသာ ပုစ္ဆန္တု ဘောန္တော,ယံ ကိဉ္စိ ပဉှံ မနသာဘိပတ္ထိတံ; အဟဉှိ တံ တံ ဝေါ ဝိယာကရိဿံ,ဉတွာ သယံ လောကမိမံ ပရဉ္စာ’’တိ. (ဇာ. ၂.၁၇.၆၁); ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ได้รับโอกาสแล้ว ขอจงถามปัญหาใดๆ ที่ปรารถนาแล้วด้วยใจเถิด เพราะว่าเราจักพยากรณ์ปัญหานั้นๆ แก่ท่านทั้งหลาย (เพราะ) รู้แจ้งโลกนี้และโลกหน้าด้วยตนเอง ဧဝံ သရဘင်္ဂကာလေ, သမ္ဘဝဇာတကေ စ သကလဇမ္ဗုဒီပံ တိက္ခတ္တုံ ဝိစရိတွာ ပဉှာနံ အန္တကရံ အဒိသွာ သုစိရတေန ဗြာဟ္မဏေန ပဉှံ ပုဋ္ဌော ဩကာသေ ကာရိတေ, ဇာတိယာ သတ္တဝဿော ရထိကာယံ ပံသုံ ကီဠန္တော ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ အန္တရဝီထိယံ နိသိန္နောဝ – อย่างนี้ ในสมัยสรภังคชาดกและสัมภวชาดก (พระโพธิสัตว์) ผู้มีอายุ ๗ ขวบโดยชาติ กำลังเล่นฝุ่นอยู่ที่ถนน ได้นั่งขัดสมาธิในระหว่างถนนนั่นเทียว เมื่อสุจิรตพราหมณ์ผู้เที่ยวไปทั่วชมพูทวีปสิ้นสามครั้งแล้วไม่พบผู้กระทำซึ่งที่สุดแห่งปัญหาทั้งหลาย ได้ทูลถามปัญหา ครั้นเมื่อโอกาสอันตนกระทำแล้ว ‘‘တဂ္ဃ တေ အဟမက္ခိဿံ, ယထာပိ ကုသလော တထာ; ရာဇာ စ ခေါ တံ ဇာနာတိ, ယဒိ ကာဟတိ ဝါ န ဝါ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၆.၁၇၂) – แน่นอน เราจักบอกแก่ท่าน เหมือนผู้ฉลาด (บอก) ฉันใด ก็ฉันนั้น ก็พระราชาแล ย่อมทรงทราบเรื่องนั้น ว่า (พระองค์) จักทรงกระทำหรือไม่ทรงกระทำ သဗ္ဗညုပဝါရဏံ ပဝါရေသိ. ได้ทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญู ဧဝံ ဘဂဝတာ သဗ္ဗညုပဝါရဏာယ ပဝါရိတာယ အတ္တမနော ပဉှံ ပုစ္ဆန္တော, ‘‘ကထံ ပန, ဘော ဂေါတမာ’’တိအာဒိမာဟ. ครั้นเมื่อพระผู้มีพระภาคทรงปวารณาอย่างพระสัพพัญญูอย่างนี้แล้ว สัจจกนิครนถ์มีใจยินดี ประสงค์จะถามปัญหา จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็อย่างไรเล่า" အထဿ [Pg.177] ဘဂဝါ, ‘‘ပဿထ, ဘော, အညံ သာဝကေန ကထိတံ, အညံ သတ္ထာ ကထေတိ, နနု မယာ ပဋိကစ္စေဝ ဝုတ္တံ, ‘သစေ တထာ ပတိဋ္ဌိဿတိ, ယထာဿ သာဝကေန ပတိဋ္ဌိတံ, ဧဝါဟံ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီ’တိ. အယံ ပန အညမေဝ ကထေတိ, တတ္ထ ကိံ မယာ သက္ကာ ကာတု’’န္တိ ဧဝံ နိဂဏ္ဌဿ ဝစနောကာသော မာ ဟောတူတိ ဟေဋ္ဌာ အဿဇိတ္ထေရေန ကထိတနိယာမေနေဝ ကထေန္တော, ဧဝံ ခေါ အဟံ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ. ဥပမာ မံ, ဘော ဂေါတမ, ပဋိဘာတီတိ, ဘော ဂေါတမ, မယှံ ဧကာ ဥပမာ ဥပဋ္ဌာတိ, အာဟရာမိ တံ ဥပမန္တိ ဝဒတိ. ပဋိဘာတု တံ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိ ဥပဋ္ဌာတု တေ, အဂ္ဂိဝေဿန, အာဟရ တံ ဥပမံ ဝိသတ္ထောတိ ဘဂဝါ အဝေါစ. ဗလကရဏီယာတိ ဗာဟုဗလေန ကတ္တဗ္ဗာ ကသိဝါဏိဇ္ဇာဒိကာ ကမ္မန္တာ. ရူပတ္တာယံ ပုရိသပုဂ္ဂလောတိ ရူပံ အတ္တာ အဿာတိ ရူပတ္တာ, ရူပံ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ဌိတပုဂ္ဂလံ ဒီပေတိ. ရူပေ ပတိဋ္ဌာယာတိ တသ္မိံ အတ္တာတိ ဂဟိတရူပေ ပတိဋ္ဌဟိတွာ. ပုညံ ဝါ အပုညံ ဝါ ပသဝတီတိ ကုသလံ ဝါ အကုသလံ ဝါ ပဋိလဘတိ. ဝေဒနတ္တာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမိနာ ကိံ ဒီပေတိ? ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဣမေသံ သတ္တာနံ ပထဝီ ဝိယ ပတိဋ္ဌာ, တေ ဣမေသု ပဉ္စသု ခန္ဓေသု ပတိဋ္ဌာယ ကုသလာကုသလကမ္မံ နာမ အာယူဟန္တိ. တုမှေ ဧဝရူပံ ဝိဇ္ဇမာနမေဝ အတ္တာနံ ပဋိသေဓေန္တော ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနတ္တာတိ ဒီပေထာတိ အတိဝိယ သကာရဏံ ကတွာ ဥပမံ အာဟရိ. ဣမိနာ စ နိဂဏ္ဌေန အာဟဋဩပမ္မံ နိယတမေဝ, သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓတော အညော တဿ ကထံ ဆိန္ဒိတွာ ဝါဒေ ဒေါသံ ဒါတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. ဒုဝိဓာ ဟိ ပုဂ္ဂလာ ဗုဒ္ဓဝေနေယျာ စ သာဝကဝေနေယျာ စ. သာဝကဝေနေယျေ သာဝကာပိ ဝိနေန္တိ ဗုဒ္ဓါပိ. ဗုဒ္ဓဝေနေယျေ ပန သာဝကာ ဝိနေတုံ န သက္ကောန္တိ, ဗုဒ္ဓါဝ ဝိနေန္တိ. အယမ္ပိ နိဂဏ္ဌော ဗုဒ္ဓဝေနေယျော, တသ္မာ ဧတဿ ဝါဒံ ဆိန္ဒိတွာ အညော ဒေါသံ ဒါတုံ သမတ္ထော နာမ နတ္ထိ. တေနဿ ဘဂဝါ သယမေဝ ဝါဒေ ဒေါသဒဿနတ္ထံ နနု တွံ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า "ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงดูเถิด สาวกกล่าวอย่างหนึ่ง พระศาสดาตรัสอีกอย่างหนึ่ง เราได้กล่าวไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า 'ถ้าจักตั้งมั่นอย่างนั้น เหมือนที่สาวกของท่านตั้งไว้แล้ว เราจักยกวาทะขึ้นอย่างนั้น' แต่ท่านผู้นี้กลับกล่าวเป็นอย่างอื่นไปเสีย ในเรื่องนั้น เราจะทำอะไรได้เล่า" ดังนี้ เพื่อไม่ให้เป็นช่องทางแห่งคำพูดของนิครนถ์ จึงตรัสตามนัยที่พระอัสสชิเถระกล่าวไว้ในเบื้องต้น ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เรากล่าวอย่างนี้แล" (สัจจกะ) กล่าวว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อุปมาปรากฏแก่ข้าพเจ้า" ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ อุปมาข้อหนึ่งปรากฏแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าจะนำอุปมานั้นมา พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ขออุปมานั้นจงปรากฏแก่ท่านเถิด" ความว่า ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ขอจงปรากฏแก่ท่านเถิด ท่านจงนำอุปมานั้นมาโดยอิสระเถิด บทว่า พลกรณียานิ ได้แก่ การงานทั้งหลายมีกสิกรรมและพาณิชยกรรมเป็นต้น อันบุคคลพึงกระทำด้วยกำลังแขน ในบทว่า รูปตฺตายํ ปุริสปุคฺคโล นี้ บทว่า รูปตฺตา มาจาก รูปํ อตฺตา อสฺส (รูปเป็นอัตตาของเขา) แสดงถึงบุคคลผู้ตั้งอยู่โดยยึดถือว่ารูปเป็นอัตตา บทว่า รูเป ปฏิฏฺฐาย คือ ตั้งมั่นแล้วในรูปที่ตนยึดถือว่าเป็นอัตตานั้น บทว่า ปุญฺญํ วา อปุญฺญํ วา ปสวติ คือ ย่อมได้กุศลหรืออกุศล ในบทว่า เวทนตฺตา เป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยบทนี้ ท่านแสดงอะไร? (แสดงว่า) ขันธ์ ๕ เหล่านี้เป็นที่ตั้งอาศัยของสัตว์เหล่านี้เหมือนแผ่นดิน สัตว์เหล่านั้นตั้งอยู่ในขันธ์ ๕ เหล่านี้แล้ว ย่อมประกอบกรรมอันชื่อว่ากุศลและอกุศล ท่านทั้งหลายปฏิเสธอัตตาที่มีอยู่จริงเช่นนี้ แล้วแสดงว่าขันธ์ ๕ เป็นอนัตตา ดังนี้ (สัจจกะ) จึงได้นำอุปมามาโดยกระทำให้มีเหตุผลอย่างยิ่ง และอุปมาที่นิครนถ์นำมาด้วยบทนี้ เป็นเรื่องแน่นอนทีเดียว นอกจากพระสัพพัญญูพุทธเจ้าแล้ว ผู้อื่นที่จะสามารถตัดถ้อยคำของเขาแล้วแสดงโทษในวาทะได้นั้นไม่มีเลย จริงอยู่ บุคคลมี ๒ จำพวก คือ พุทธเวไนย และสาวกเวไนย ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น สาวกทั้งหลายก็แนะนำสาวกเวไนยได้ แม้พระพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงแนะนำได้ ส่วนพุทธเวไนยนั้น สาวกทั้งหลายไม่สามารถแนะนำได้ พระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้นทรงแนะนำได้ แม้นิครนถ์ผู้นี้ก็เป็นพุทธเวไนย เพราะเหตุนั้น ผู้อื่นที่จะสามารถตัดวาทะของนิครนถ์นี้แล้วแสดงโทษได้นั้นไม่มีเลย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็ท่าน..." ด้วยพระองค์เอง เพื่อทรงแสดงโทษในวาทะแก่เขา အထ နိဂဏ္ဌော စိန္တေသိ – ‘‘အတိဝိယ သမဏော ဂေါတမော မမ ဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေတိ, သစေ ဥပရိ ကောစိ ဒေါသော ဘဝိဿတိ, မမံ ဧကကံယေဝ နိဂ္ဂဏှိဿတိ. ဟန္ဒာဟံ ဣမံ ဝါဒံ မဟာဇနဿာပိ မတ္ထကေ ပက္ခိပါမီ’’တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ – အဟမ္ပိ, ဘော ဂေါတမ, ဧဝံ ဝဒါမိ ရူပံ မေ အတ္တာ…ပေ… ဝိညာဏံ မေ အတ္တာတိ, အယဉ္စ မဟတီ ဇနတာတိ. ဘဂဝါ ပန နိဂဏ္ဌတော သတဂုဏေနပိ [Pg.178] သဟဿဂုဏေနပိ သတသဟဿဂုဏေနပိ ဝါဒီဝရတရော, တသ္မာ စိန္တေသိ – ‘‘အယံ နိဂဏ္ဌော အတ္တာနံ မောစေတွာ မဟာဇနဿ မတ္ထကေ ဝါဒံ ပက္ခိပတိ, နာဿ အတ္တာနံ မောစေတုံ ဒဿာမိ, မဟာဇနတော နိဝတ္တေတွာ ဧကကံယေဝ နံ နိဂ္ဂဏှိဿာမီ’’တိ. အထ နံ ကိဉှိ တေ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – နာယံ ဇနတာ မမ ဝါဒံ အာရောပေတုံ အာဂတာ, တွံယေဝ သကလံ ဝေသာလိံ သံဝဋ္ဋိတွာ မမ ဝါဒံ အာရောပေတုံ အာဂတော, တသ္မာ တွံ သကမေဝ ဝါဒံ နိဝေဌေဟိ, မာ မဟာဇနဿ မတ္ထကေ ပက္ခိပသီတိ. သော ပဋိဇာနန္တော အဟဉှိ, ဘော ဂေါတမာတိအာဒိမာဟ. ลำดับนั้น นิครนถ์คิดว่า "พระสมณโคดมทรงตั้งมั่นในวาทะของเรายิ่งนัก ถ้าหากว่าโทษอะไรๆ จะมีขึ้นในเบื้องหน้า ก็จักข่มเราผู้เดียวเท่านั้น เอาล่ะ เราจะโยนวาทะนี้ไปไว้บนหัวของมหาชนด้วย" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ แม้ข้าพเจ้าก็กล่าวอย่างนี้ว่า รูปเป็นอัตตาของเรา...ฯลฯ...วิญญาณเป็นอัตตาของเรา และมหาชนหมู่นี้ (ก็กล่าวเช่นกัน)" ส่วนพระผู้มีพระภาคทรงเป็นผู้ประเสริฐกว่าในวาทะ ยิ่งกว่านิครนถ์ร้อยเท่า พันเท่า แสนเท่า เพราะเหตุนั้น จึงทรงดำริว่า "นิครนถ์ผู้นี้ ปลดเปลื้องตนแล้ว โยนวาทะไปไว้บนหัวของมหาชน เราจักไม่ให้เขาปลดเปลื้องตนได้ จักให้เขากลับจากมหาชนแล้วข่มเขาผู้เดียวเท่านั้น" ลำดับนั้น จึงได้ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็มหาชนนี้จะทำอะไรให้ท่านได้" แก่เขา อธิบายความแห่งพระดำรัสนั้นว่า "มหาชนหมู่นี้มิได้มาเพื่อจะยกวาทะให้เรา ท่านผู้เดียวนั่นแหละรวบรวมชาวเมืองเวสาลีทั้งหมดมาเพื่อจะยกวาทะให้เรา เพราะเหตุนั้น ท่านจงแก้แต่วาทะของตนเท่านั้น อย่าได้โยนไปไว้บนหัวของมหาชนเลย" เขาเมื่อจะรับรอง จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ก็ข้าพเจ้านี่แหละ..." ၃၅၇. ဣတိ ဘဂဝါ နိဂဏ္ဌဿ ဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေတွာ, တေန ဟိ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိ ပုစ္ဆံ အာရဘိ. တတ္ထ တေန ဟီတိ ကာရဏတ္ထေ နိပါတော. ယသ္မာ တွံ ပဉ္စက္ခန္ဓေ အတ္တတော ပဋိဇာနာသိ, တသ္မာတိ အတ္ထော. သကသ္မိံ ဝိဇိတေတိ အတ္တနော ရဋ္ဌေ. ဃာတေတာယံ ဝါ ဃာတေတုန္တိ ဃာတာရဟံ ဃာတေတဗ္ဗယုတ္တကံ ဃာတေတုံ. ဇာပေတာယံ ဝါ ဇာပေတုန္တိ ဓနဇာနိရဟံ ဇာပေတဗ္ဗယုတ္တံ ဇာပေတုံ ဇိဏ္ဏဓနံ ကာတုံ. ပဗ္ဗာဇေတာယံ ဝါ ပဗ္ဗာဇေတုန္တိ သကရဋ္ဌတော ပဗ္ဗာဇနာရဟံ ပဗ္ဗာဇေတုံ, နီဟရိတုံ. ဝတ္တိတုဉ္စ အရဟတီတိ ဝတ္တတိ စေဝ ဝတ္တိတုဉ္စ အရဟတိ. ဝတ္တိတုံ ယုတ္တောတိ ဒီပေတိ. ဣတိ နိဂဏ္ဌော အတ္တနော ဝါဒဘေဒနတ္ထံ အာဟဋကာရဏမေဝ အတ္တနော မာရဏတ္ထာယ အာဝုဓံ တိခိဏံ ကရောန္တော ဝိယ ဝိသေသေတွာ ဒီပေတိ, ယထာ တံ ဗာလော. ဧဝံ မေ ရူပံ ဟောတူတိ မမ ရူပံ ဧဝံဝိဓံ ဟောတု, ပါသာဒိကံ အဘိရူပံ အလင်္ကတပ္ပဋိယတ္တံ သုဝဏ္ဏတောရဏံ ဝိယ သုသဇ္ဇိတစိတ္တပဋော ဝိယ စ မနာပဒဿနန္တိ. ဧဝံ မေ ရူပံ မာ အဟောသီတိ မမ ရူပံ ဧဝံဝိဓံ မာ ဟောတု, ဒုဗ္ဗဏ္ဏံ ဒုဿဏ္ဌိတံ ဝလိတပလိတံ တိလကသမာကိဏ္ဏန္တိ. ๓๕๗. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้นิครนถ์ยอมรับวาทะของตนแล้ว จึงทรงเริ่มคำถามว่า “ถ้าอย่างนั้น อัคคิเวสสนะ” ในบทเหล่านั้น บทว่า เตน หิ เป็นนิบาตในอรรถว่าเพราะเหตุ อธิบายว่า เพราะท่านยอมรับเบญจขันธ์ว่าเป็นอัตตา ฉะนั้น บทว่า สกสฺมึ วิชิเต คือ ในแว่นแคว้นของตน บทว่า ฆาเตตายํ วา ฆาเตตุํ คือ เพื่อจะฆ่าคนที่ควรฆ่า ผู้สมควรถูกฆ่า บทว่า ชาเปตายํ วา ชาเปตุํ คือ เพื่อจะปรับไหมคนที่ควรถูกปรับไหม ผู้สมควรถูกปรับไหม ให้ทรัพย์สินเสียหาย บทว่า ปพฺพาเชตายํ วา ปพฺพาเชตุํ คือ เพื่อจะเนรเทศคนที่ควรถูกเนรเทศออกจากแว่นแคว้นของตน บทว่า วตฺติตุญฺจ อรหตีติ คือ ย่อมเป็นไป และย่อมควรเพื่อจะให้เป็นไป (ตามอำนาจ) ท่านแสดงว่า สมควรเพื่อจะให้เป็นไป (ตามอำนาจ) ด้วยประการฉะนี้ นิครนถ์ได้ชี้แจงโดยยกย่องเหตุผลที่ (พระผู้มีพระภาคเจ้า) ทรงนำมาเพื่อทำลายวาทะของตนนั่นแหละ ประดุจคนพาลกำลังลับอาวุธเพื่อความตายของตนเอง บทว่า เอวํ เม รูปํ โหตุ คือ ขอรูปของเราจงเป็นเช่นนี้ คือ จงเป็นที่น่าเลื่อมใส งดงาม ตกแต่งประดับประดา เหมือนซุ้มประตูทอง หรือเหมือนผ้าที่วาดลวดลายอย่างดี และน่าดู บทว่า เอวํ เม รูปํ มา อโหสิ คือ ขอรูปของเราอย่าได้เป็นเช่นนี้ คือ อย่าได้มีผิวพรรณทราม มีสัณฐานไม่ดี มีหนังเหี่ยวย่นและผมหงอก และเกลื่อนกล่นไปด้วยไฝฝ้า တုဏှီ အဟောသီတိ နိဂဏ္ဌော ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဝိရဒ္ဓဘာဝံ ဉတွာ, ‘‘သမဏော ဂေါတမော မမ ဝါဒံ ဘိန္ဒနတ္ထာယ ကာရဏံ အာဟရိ, အဟံ ဗာလတာယ တမေဝ ဝိသေသေတွာ ဒီပေသိံ, ဣဒါနိ နဋ္ဌောမှိ, သစေ ဝတ္တတီတိ ဝက္ခာမိ, ဣမေ ရာဇာနော ဥဋ္ဌဟိတွာ, ‘အဂ္ဂိဝေဿန, တွံ မမ ရူပေ ဝသော ဝတ္တတီတိ ဝဒသိ, ယဒိ တေ ရူပေ ဝသော ဝတ္တတိ, ကသ္မာ တွံ ယထာ ဣမေ လိစ္ဆဝိရာဇာနော [Pg.179] တာဝတိံသဒေဝသဒိသေဟိ အတ္တဘာဝေဟိ ဝိရောစန္တိ အဘိရူပါ ပါသာဒိကာ, ဧဝံ န ဝိရောစသီ’တိ. သစေ န ဝတ္တတီတိ ဝက္ခာမိ, သမဏော ဂေါတမော ဥဋ္ဌဟိတွာ, ‘အဂ္ဂိဝေဿန, တွံ ပုဗ္ဗေ ဝတ္တတိ မေ ရူပသ္မိံ ဝသောတိ ဝတွာ ဣဒါနိ ပဋိက္ခိပသီ’တိ ဝါဒံ အာရောပေဿတိ. ဣတိ ဝတ္တတီတိ ဝုတ္တေပိ ဧကော ဒေါသော, န ဝတ္တတီတိ ဝုတ္တေပိ ဧကော ဒေါသော’’တိ တုဏှီ အဟောသိ. ဒုတိယမ္ပိ ဘဂဝါ ပုစ္ဆိ, ဒုတိယမ္ပိ တုဏှီ အဟောသိ. ယသ္မာ ပန ယာဝတတိယံ ဘဂဝတာ ပုစ္ဆိတေ အဗျာကရောန္တဿ သတ္တဓာ မုဒ္ဓါ ဖလတိ, ဗုဒ္ဓါ စ နာမ သတ္တာနံယေဝ အတ္ထာယ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ပါရမီနံ ပူရိတတ္တာ သတ္တေသု ဗလဝအနုဒ္ဒယာ ဟောန္တိ. တသ္မာ ယာဝတတိယံ အပုစ္ဆိတွာ အထ ခေါ ဘဂဝါ သစ္စကံ နိဂဏ္ဌပုတ္တံ ဧတဒဝေါစ – ဧတံ ‘‘ဗျာကရောဟီ ဒါနီ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. บทว่า ตุณฺหี อโหสิ คือ นิครนถ์รู้ถึงความผิดพลาดในข้อนี้แล้ว (คิดว่า) “พระสมณโคดมทรงนำเหตุผลมาเพื่อทำลายวาทะของเรา เรากลับชี้แจงเหตุผลนั้นโดยยกย่องด้วยความเป็นคนพาล บัดนี้เราพินาศแล้ว ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘อำนาจเป็นไปได้’ พระราชาเหล่านี้จะลุกขึ้นแล้วกล่าวว่า ‘อัคคิเวสสนะ ท่านกล่าวว่าอำนาจของท่านเป็นไปในรูปของท่านได้ ถ้าอำนาจของท่านเป็นไปในรูปได้ เหตุไรท่านจึงไม่งดงาม เป็นที่น่าเลื่อมใส รุ่งเรืองด้วยอัตภาพที่เหมือนเทวดาชั้นดาวดึงส์ เหมือนอย่างที่เจ้าลิจฉวีเหล่านี้รุ่งเรืองอยู่เล่า’ ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘อำนาจเป็นไปไม่ได้’ พระสมณโคดมก็จะลุกขึ้นแล้วยกโทษขึ้นว่า ‘อัคคิเวสสนะ ท่านกล่าวไว้ในเบื้องต้นว่า อำนาจของเราเป็นไปในรูปได้ แต่บัดนี้กลับปฏิเสธ’ ด้วยประการฉะนี้ เมื่อกล่าวว่า ‘เป็นไปได้’ ก็มีโทษอย่างหนึ่ง เมื่อกล่าวว่า ‘เป็นไปไม่ได้’ ก็มีโทษอีกอย่างหนึ่ง” (คิดดังนี้แล้ว) จึงได้นิ่งเสีย แม้ครั้งที่สอง พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ตรัสถาม แม้ครั้งที่สอง เขาก็นิ่งเสีย ก็เพราะว่า เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสถามถึงครั้งที่สาม ศีรษะของผู้ที่ไม่ตอบย่อมแตกเป็นเจ็ดเสี่ยง และพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงมีความอนุเคราะห์อย่างแรงกล้าในสัตว์ทั้งหลาย เพราะทรงบำเพ็ญบารมีมาตลอดสี่อสงไขยกับอีกแสนกัปป์เพื่อประโยชน์แก่สัตว์ทั้งหลายเท่านั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงไม่ตรัสถามถึงครั้งที่สาม แต่ได้ตรัสคำนี้กับสัจจกนิครนถบุตร คือ ตรัสพระดำรัสมีอาทิว่า “จงตอบ ณ บัดนี้” တတ္ထ သဟဓမ္မိကန္တိ သဟေတုကံ သကာရဏံ. ဝဇိရံ ပါဏိမှိ အဿာတိ ဝဇိရပါဏိ. ယက္ခောတိ န ယော ဝါ သော ဝါ ယက္ခော, သက္ကော ဒေဝရာဇာတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာဒိတ္တန္တိ အဂ္ဂိဝဏ္ဏံ. သမ္ပဇ္ဇလိတန္တိ သုဋ္ဌု ပဇ္ဇလိတံ. သဇောတိဘူတန္တိ သမန္တတော ဇောတိဘူတံ, ဧကဂ္ဂိဇာလဘူတန္တိ အတ္ထော. ဌိတော ဟောတီတိ မဟန္တံ သီသံ, ကန္ဒလမကုလသဒိသာ ဒါဌာ, ဘယာနကာနိ အက္ခိနာသာဒီနီတိ ဧဝံ ဝိရူပရူပံ မာပေတွာ ဌိတော. ကသ္မာ ပနေသ အာဂတောတိ? ဒိဋ္ဌိဝိဿဇ္ဇာပနတ္ထံ. အပိစ, ‘‘အဟဉ္စေဝ ခေါ ပန ဓမ္မံ ဒေသေယျံ, ပရေ စ မေ န အာဇာနေယျု’’န္တိ ဧဝံ ဓမ္မဒေသနာယ အပ္ပောဿုက္ကဘာဝံ အာပန္နေ ဘဂဝတိ သက္ကော မဟာဗြဟ္မုနာ သဒ္ဓိံ အာဂန္တွာ, ‘‘ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေထ, တုမှာကံ အာဏာယ အဝတ္တမာနေ မယံ ဝတ္တာပေဿာမ, တုမှာကံ ဓမ္မစက္ကံ ဟောတု, အမှာကံ အာဏာစက္က’’န္တိ ပဋိညမကာသိ. တသ္မာ ‘‘အဇ္ဇ သစ္စကံ တာသေတွာ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇာပေဿာမီ’’တိ အာဂတော. ในบทเหล่านั้น บทว่า สหธมฺมิกํ คือ มีเหตุ มีปัจจัย บทว่า วชิรปาณิ คือ ผู้มีวชิระในมือ บทว่า ยกฺโข คือ ไม่ใช่ยักษ์ตนใดตนหนึ่ง แต่พึงทราบว่าคือท้าวสักกะจอมเทพ บทว่า อาทิตฺตํ คือ มีสีดังไฟ บทว่า สมฺปชฺชลิตํ คือ ลุกโชนดีแล้ว บทว่า สโชติภูตํ อธิบายว่า เป็นดุจมีแสงสว่างโดยรอบ เป็นเปลวไฟก้อนเดียวกัน บทว่า ฐิโต โหติ คือ ยืนนิรมิตรูปอันวิปริต คือ มีศีรษะใหญ่ เขี้ยวเหมือนปลีกล้วย มีตาและจมูกเป็นต้นที่น่าสะพรึงกลัว ถามว่า ก็เหตุไรท่าน (ท้าวสักกะ) จึงมา ตอบว่า เพื่อให้ (สัจจกะ) สละทิฏฐิ อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเกิดความขวนขวายน้อยในการแสดงธรรมว่า “เราพึงแสดงธรรม แต่ผู้อื่นไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรมของเรา” ท้าวสักกะได้เสด็จมาพร้อมกับท้าวมหาพรหมแล้วได้กระทำปฏิญญาว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ขอพระองค์โปรดทรงแสดงธรรมเถิด พวกข้าพระองค์จักทำให้ผู้ที่ไม่เป็นไปตามอำนาจของพระองค์ ให้เป็นไปตามอำนาจ ขอธรรมจักรจงเป็นของพระองค์ ขออาณจักรจงเป็นของพวกข้าพระองค์” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงมาด้วยคิดว่า “วันนี้ เราจักข่มขู่สัจจกะแล้วให้ตอบปัญหา” ဘဂဝါ စေဝ ပဿတိ, သစ္စကော စ နိဂဏ္ဌပုတ္တောတိ ယဒိ ဟိ တံ အညေပိ ပဿေယျုံ. တံ ကာရဏံ အဂရု အဿ, ‘‘သမဏော ဂေါတမော သစ္စကံ အတ္တနော ဝါဒေ အနောတရန္တံ ဉတွာ ယက္ခံ အာဝါဟေတွာ ဒဿေသိ, တတော သစ္စကော ဘယေန ကထေသီ’’တိ ဝဒေယျုံ. တသ္မာ ဘဂဝါ စေဝ ပဿတိ သစ္စကော စ. တဿ တံ ဒိသွာဝ သကလသရီရတော သေဒါ မုစ္စိံသု, အန္တောကုစ္ဆိ ဝိပရိဝတ္တမာနာ မဟာရဝံ ရဝိ. သော ‘‘အညေပိ နု ခေါ ပဿန္တီ’’တိ ဩလောကေန္တော [Pg.180] ကဿစိ လောမဟံသမတ္တမ္ပိ န အဒ္ဒသ. တတော – ‘‘ဣဒံ ဘယံ မမေဝ ဥပ္ပန္နံ. သစာဟံ ယက္ခောတိ ဝက္ခာမိ, ‘ကိံ တုယှမေဝ အက္ခီနိ အတ္ထိ, တွမေဝ ယက္ခံ ပဿသိ, ပဌမံ ယက္ခံ အဒိသွာ သမဏေန ဂေါတမေန ဝါဒသံဃာဋေ ခိတ္တောဝ ယက္ခံ ပဿသီ’တိ ဝဒေယျု’’န္တိ စိန္တေတွာ – ‘‘န ဒါနိ မေ ဣဓ အညံ ပဋိသရဏံ အတ္ထိ, အညတြ သမဏာ ဂေါတမာ’’တိ မညမာနော, အထ ခေါ သစ္စကော နိဂဏ္ဌပုတ္တော…ပေ… ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ. တာဏံ ဂဝေသီတိ တာဏန္တိ ဂဝေသမာနော. လေဏံ ဂဝေသီတိ လေဏန္တိ ဂဝေသမာနော. သရဏံ ဂဝေသီတိ သရဏန္တိ ဂဝေသမာနော. ဧတ္ထ စ တာယတိ ရက္ခတီတိ တာဏံ. နိလီယန္တိ ဧတ္ထာတိ လေဏံ. သရတီတိ သရဏံ, ဘယံ ဟိံသတိ ဝိဒ္ဓံသေတီတိ အတ္ထော. บทว่า ภควา เจว ปสฺสติ, สจฺจโก จ นิคณฺฐปุตฺโต คือ เพราะว่าถ้าแม้คนอื่นๆ พึงเห็นยักษ์นั้น เหตุนั้นก็จะไม่หนักแน่น (คนอื่น) จะพึงกล่าวว่า “พระสมณโคดมทรงทราบว่าสัจจกะไม่ยอมลงในวาทะของพระองค์ จึงทรงเรียกยักษ์มาแสดงให้ดู แต่นั้นสัจจกะจึงได้กล่าวเพราะความกลัว” เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าเท่านั้นที่ทอดพระเนตรเห็น และสัจจกะก็เห็น พอเขาเห็นยักษ์นั้นเท่านั้น เหงื่อก็ไหลออกจากทั่วสรรพางค์กาย อวัยวะภายในท้องปั่นป่วนส่งเสียงดังลั่น เขาแลดูไปรอบๆ (คิดว่า) “คนอื่นๆ เห็นบ้างหรือไม่หนอ” ก็ไม่เห็นแม้แต่ขนลุกชันของใครๆ เลย ลำดับนั้น (เขาคิดว่า) “ความกลัวนี้เกิดขึ้นแก่เราผู้เดียวเท่านั้น ถ้าเราจักกล่าวว่า ‘นั่นยักษ์’ (คนอื่น) ก็จะกล่าวว่า ‘ท่านมีตาอยู่คนเดียวหรือ ท่านเห็นยักษ์อยู่คนเดียวหรือ เมื่อก่อนไม่เคยเห็นยักษ์ พอถูกพระสมณโคดมซักไซ้ในวาทะ ก็เห็นยักษ์ขึ้นมาทันทีหรือ’” (เขา) คิดดังนี้แล้ว สำคัญว่า “บัดนี้ ที่พึ่งอื่นในที่นี้ของเราไม่มี นอกจากพระสมณโคดม” ลำดับนั้น สัจจกนิครนถบุตร... (ละ)... ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้า บทว่า ตาณํ คเวสี คือ แสวงหาสิ่งที่เรียกว่าเครื่องต้านทาน บทว่า เลณํ คเวสี คือ แสวงหาสิ่งที่เรียกว่าที่หลีกเร้น บทว่า สรณํ คเวสี คือ แสวงหาสิ่งที่เรียกว่าที่พึ่ง และในบทเหล่านั้น ที่ชื่อว่า ตาณํ เพราะย่อมคุ้มครองรักษา ที่ชื่อว่า เลณํ เพราะเป็นที่หลบซ่อน ที่ชื่อว่า สรณํ เพราะย่อมกำจัด คือ เบียดเบียน ทำลายเสียซึ่งภัย ၃၅၈. မနသိ ကရိတွာတိ မနမှိ ကတွာ ပစ္စဝေက္ခိတွာ ဥပဓာရေတွာ. ဧဝံ မေ ဝေဒနာ ဟောတူတိ ကုသလာဝ ဟောတု, သုခါဝ ဟောတု. ဧဝံ မေ သညာ ဟောတူတိ ကုသလာဝ ဟောတု, သုခါဝ ဟောတု, သောမနဿသမ္ပယုတ္တာဝ ဟောတူတိ. သင်္ခါရဝိညာဏေသုပိ ဧသေဝ နယော. မာ အဟောသီတိ ဧတ္ထ ပန ဝုတ္တဝိပရိယာယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ကလ္လံ နူတိ ယုတ္တံ နု. သမနုပဿိတုန္တိ ‘‘ဧတံ မမ ဧသောဟမသ္မိ ဧသော မေ အတ္တာ’’တိ ဧဝံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန ပဿိတုံ. နော ဟိဒံ, ဘော ဂေါတမာတိ န ယုတ္တမေတံ, ဘော ဂေါတမ. ဣတိ ဘဂဝါ ယထာ နာမ ဆေကော အဟိတုဏ္ဍိကော သပ္ပဒဋ္ဌဝိသံ တေနေဝ သပ္ပေန ပုန ဍံသာပေတွာ ဥဗ္ဗာဟေယျ, ဧဝံ တဿံယေဝ ပရိသတိ သစ္စကံ နိဂဏ္ဌပုတ္တံ တေနေဝ မုခေန ပဉ္စက္ခန္ဓာ အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာတိ ဝဒါပေသိ. ဒုက္ခံ အလ္လီနောတိ ဣမံ ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခံ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အလ္လီနော. ဥပဂတော အဇ္ဈောသိတောတိပိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒုက္ခံ ဧတံ မမာတိအာဒီသု ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခံ တဏှာမာနဒိဋ္ဌိဝသေန သမနုပဿတီတိ အတ္ထော. ပရိဇာနေယျာတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ တီရဏပရိညာယ ပရိတော ဇာနေယျ. ပရိက္ခေပေတွာတိ ခယံ ဝယံ အနုပ္ပာဒံ ဥပနေတွာ. ๓๕๘. บทว่า มนสิ กริตฺวา ความว่า กระทำไว้ในใจ คือพิจารณาแล้ว ใคร่ครวญแล้ว บทว่า เอวํ เม เวทนา โหตุ ความว่า ขอเวทนาของเราจงเป็นอย่างนี้ คือ จงเป็นกุศลเท่านั้นเถิด จงเป็นสุขเวทนาเท่านั้นเถิด บทว่า เอวํ เม สญฺญา โหตุ ความว่า ขอสัญญาของเราจงเป็นอย่างนี้ คือ จงเป็นกุศลสัญญาเท่านั้นเถิด จงเป็นสุขสัญญาเท่านั้นเถิด จงเป็นสัญญาที่ประกอบด้วยโสมนัสเท่านั้นเถิด แม้ในสังขารและวิญญาณ ก็นัยนี้เหมือนกัน ส่วนในบทว่า มา อโหสิ นี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว บทว่า กลฺลํ นุ ความว่า สมควรอยู่หรือ บทว่า สมนุปสฺสิตุํ ความว่า เพื่อที่จะเห็นด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ อย่างนี้ว่า "นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา" บทว่า โน หิทํ โภ โคตม ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ การเห็นนั้นไม่สมควร ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้สัจจกนิครนถบุตรกล่าวด้วยปากของตนเองในบริษัทนั้นนั่นแหละว่า "ขันธ์ ๕ ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา" เหมือนหมองูผู้ฉลาด พึงให้งูตัวที่กัดนั่นแหละกัดซ้ำอีกเพื่อถอนพิษที่เกิดจากการถูกงูกัด ฉะนั้น บทว่า ทุกฺขํ อลฺลีโน ความว่า เข้าไปยึดติดทุกข์คือขันธ์ 5 นี้ ด้วยตัณหาและทิฏฐิ แม้บทว่า อุปคโต อชฺโฌสิโต ก็พึงทราบว่าด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ในบทเป็นต้นว่า ทุกฺขํ เอตํ มม ความว่า ย่อมเห็นทุกข์คือขันธ์ 5 ด้วยอำนาจแห่งตัณหา มานะ และทิฏฐิ บทว่า ปริชาเนยฺย ความว่า พึงรู้โดยรอบด้วยตีรณปริญญาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา บทว่า ปริกฺเขเปตฺวา ความว่า น้อมเข้าไปสู่ความสิ้น ความเสื่อม และความไม่เกิด ၃၅၉. နဝန္တိ တရုဏံ. အကုက္ကုကဇာတန္တိ ပုပ္ဖဂ္ဂဟဏကာလေ အန္တော အင်္ဂုဋ္ဌပ္ပမာဏော ဧကော ဃနဒဏ္ဍကော နိဗ္ဗတ္တတိ, တေန ဝိရဟိတန္တိ အတ္ထော. ရိတ္တောတိ သုညော အန္တောသာရဝိရဟိတော. ရိတ္တတ္တာဝ တုစ္ဆော. အပရဒ္ဓေါတိ ပရာဇိတော. ဘာသိတာ ခေါ ပန တေတိ ဣဒံ ဘဂဝါ တဿ မုခရဘာဝံ [Pg.181] ပကာသေတွာ နိဂ္ဂဏှန္တော အာဟ. သော ကိရ ပုဗ္ဗေ ပူရဏာဒယော ဆ သတ္ထာရော ဥပသင်္ကမိတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. တေ ဝိဿဇ္ဇေတုံ န သက္ကောန္တိ. အထ နေသံ ပရိသမဇ္ဈေ မဟန္တံ ဝိပ္ပကာရံ အာရောပေတွာ ဥဋ္ဌာယ ဇယံ ပဝေဒေန္တော ဂစ္ဆတိ. သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမ္ပိ တထေဝ ဝိဟေဌေဿာမီတိ သညာယ ဥပသင်္ကမိတွာ – ๓๕๙. บทว่า นวํ ความว่า ยังอ่อน บทว่า อกุกฺกุกชาตํ ความว่า ในเวลาที่ดอกบาน ภายในต้นจะมีแก่นทึบขนาดเท่าหัวแม่มือเกิดขึ้นหนึ่งอัน บทนี้หมายถึงต้นที่ปราศจากแก่นนั้น บทว่า ริตฺโต ความว่า ว่างเปล่า ปราศจากแก่นสารภายใน เพราะความที่ว่างเปล่านั่นแหละ จึงกลวง บทว่า อปรทฺโธ ความว่า พ่ายแพ้แล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงข่มสัจจกนั้น โดยทรงประกาศความเป็นคนปากกล้าของเขา จึงตรัสคำนี้ว่า ภาสิตา โข ปน เต ได้ยินว่า ในกาลก่อน สัจจกนั้นเข้าไปหาเจ้าลัทธิทั้ง ๖ มีปูรณะเป็นต้น แล้วถามปัญหา เจ้าลัทธิเหล่านั้นไม่สามารถจะตอบได้ ครั้งนั้น เขากล่าวโทษเจ้าลัทธิเหล่านั้นอย่างใหญ่หลวงในท่ามกลางบริษัทแล้ว ลุกขึ้นประกาศชัยชนะแล้วก็จากไป สัจจกนั้นเข้าไปเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยหมายใจว่า "เราจักเบียดเบียนพระองค์อย่างนั้นเหมือนกัน" แล้ว... ‘‘အမ္ဘော ကော နာမ ယံ ရုက္ခော, သိန္နပတ္တော သကဏ္ဋကော; ယတ္ထ ဧကပ္ပဟာရေန, ဥတ္တမင်္ဂံ ဝိဘိဇ္ဇိတ’’န္တိ. แน่ะท่าน ต้นไม้นี้ชื่ออะไรหนอ มีใบชุ่ม มีหนาม ซึ่งที่ต้นไม้นั้น ศีรษะแตกได้ด้วยการฟาดเพียงครั้งเดียว အယံ ခဒိရံ အာဟစ္စ အသာရကရုက္ခပရိစိတော မုဒုတုဏ္ဍသကုဏော ဝိယ သဗ္ဗညုတညာဏသာရံ အာဟစ္စ ဉာဏတုဏ္ဍဘေဒံ ပတ္တော သဗ္ဗညုတညာဏဿ ထဒ္ဓဘာဝံ အညာသိ. တဒဿ ပရိသမဇ္ဈေ ပကာသေန္တော ဘာသိတာ ခေါ ပန တေတိအာဒိမာဟ. နတ္ထိ ဧတရဟီတိ ဥပါဒိန္နကသရီရေ သေဒေါ နာမ နတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ဧတရဟိ ပန နတ္ထီတိ ဝဒတိ. သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏံ ကာယံ ဝိဝရီတိ န သဗ္ဗံ ကာယံ ဝိဝရိ. ဗုဒ္ဓါ နာမ ဂဏ္ဌိကံ ပဋိမုဉ္စိတွာ ပဋိစ္ဆန္နသရီရာ ပရိသတိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ. အထ ဘဂဝါ ဂလဝါဋကသမ္မုခဋ္ဌာနေ စီဝရံ ဂဟေတွာ စတုရင်္ဂုလမတ္တံ ဩတာရေသိ. ဩတာရိတမတ္တေ ပန တသ္မိံ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏာ ရသ္မိယော ပုဉ္ဇပုဉ္ဇာ ဟုတွာ သုဝဏ္ဏဃဋတော ရတ္တသုဝဏ္ဏရသဓာရာ ဝိယ, ရတ္တဝဏ္ဏဝလာဟကတော ဝိဇ္ဇုလတာ ဝိယ စ နိက္ခမိတွာ သုဝဏ္ဏမုရဇသဒိသံ မဟာခန္ဓံ ဥတ္တမသိရံ ပဒက္ခိဏံ ကုရုမာနာ အာကာသေ ပက္ခန္ဒိံသု. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ဧဝမကာသီတိ? မဟာဇနဿ ကင်္ခါဝိနောဒနတ္ထံ. မဟာဇနော ဟိ သမဏော ဂေါတမော မယှံ သေဒေါ နတ္ထီတိ ဝဒတိ, သစ္စကဿ တာဝ နိဂဏ္ဌပုတ္တဿ ယန္တာရုဠှဿ ဝိယ သေဒါ ပဂ္ဃရန္တိ. သမဏော ပန ဂေါတမော ဃနဒုပဋ္ဋစီဝရံ ပါရုပိတွာ နိသိန္နော, အန္တော သေဒဿ အတ္ထိတာ ဝါ နတ္ထိတာ ဝါ ကထံ သက္ကာ ဉာတုန္တိ ကင်္ခံ ကရေယျ, တဿ ကင်္ခါဝိနောဒနတ္ထံ ဧဝမကာသိ. မင်္ကုဘူတောတိ နိတ္တေဇဘူတော. ပတ္တက္ခန္ဓောတိ ပတိတက္ခန္ဓော. အပ္ပဋိဘာနောတိ ဥတ္တရိ အပ္ပဿန္တော. နိသီဒီတိ ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေန ဘူမိံ ကသမာနော နိသီဒိ. สัจจกนี้ เปรียบเหมือนนกที่มีจะงอยปากอ่อน คุ้นเคยกับต้นไม้ที่ไม่มีแก่น ไปจิกต้นตะเคียนเข้าฉันใด ครั้นจิกพระสัพพัญญุตญาณอันเป็นแก่นสารเข้า ก็ถึงซึ่งการแตกแห่งจะงอยปากคือญาณ ได้รู้แล้วซึ่งความแข็งแกร่งแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงประกาศความรู้นั้นของสัจจกในท่ามกลางบริษัท จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ภาสิตา โข ปน เต บทว่า นตฺถิ เอตรหิ ความว่า ไม่ควรกล่าวว่า ในพระวรกายที่มีอุปาทานนี้ เหงื่อไม่มีเลย แต่พระองค์ตรัสว่า แต่ในบัดนี้ไม่มี บทว่า สุวณฺณวณฺณํ กายํ วิวริ ความว่า ไม่ได้ทรงเปิดพระวรกายทั้งหมด ชื่อว่าพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมทรงคาดประคดเอว มีพระวรกายที่ทรงปิดบังแล้ว แสดงธรรมในบริษัท ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงจับจีวรตรงที่ตรงกับลำพระศอ แล้วทรงดึงลงมาประมาณ ๔ องคุลี ก็แล ครั้นเมื่อจีวรนั้นถูกดึงลงมาเท่านั้น พระรัศมีทั้งหลายมีวรรณะดังทองคำ ก็ปรากฏเป็นกลุ่มๆ พวยพุ่งออกมา ประดุจสายน้ำทองคำแดงจากหม้อทอง และประดุจสายฟ้าจากก้อนเมฆสีแดง แล้วกระทำประทักษิณลำพระศออันประเสริฐซึ่งเปรียบดังกลองทองและพระเศียรอันสูงสุด แล้วแล่นไปในอากาศ ถามว่า ก็เหตุไรพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ทรงกระทำเช่นนั้น? ตอบว่า เพื่อทรงบรรเทาความสงสัยของมหาชน จริงอยู่ มหาชนอาจจะคิดว่า "พระสมณโคดมตรัสว่า 'เราไม่มีเหงื่อ' แต่ฝ่ายสัจจกนิครนถบุตรนั้นเล่า เหงื่อไหลออกราวกับถูกนำขึ้นเครื่องยนต์" "ส่วนพระสมณโคดม ทรงห่มจีวรสองชั้นหนาทึบประทับนั่งอยู่ จะสามารถรู้ได้อย่างไรว่า ภายในมีเหงื่อหรือไม่มี" มหาชนพึงเกิดความสงสัยดังนี้ พระองค์จึงได้ทรงกระทำเช่นนั้นเพื่อบรรเทาความสงสัยของมหาชนนั้น บทว่า มงฺกุภูโต ความว่า เป็นผู้หมดเดช บทว่า ปตฺตขนฺโธ ความว่า เป็นผู้มีไหล่ตก บทว่า อปฺปฏิภาโน ความว่า ไม่เห็นทางที่จะกล่าวต่อไป บทว่า นิสีทิ ความว่า นั่งขีดแผ่นดินด้วยนิ้วหัวแม่เท้า ၃၆၀. ဒုမ္မုခေါတိ န ဝိရူပမုခေါ, အဘိရူပေါ ဟိ သော ပါသာဒိကော. နာမံ ပနဿ ဧတံ. အဘဗ္ဗော တံ ပေါက္ခရဏိံ ပုန ဩတရိတုန္တိ သဗ္ဗေသံ အဠာနံ [Pg.182] ဘဂ္ဂတ္တာ ပစ္ဆိန္နဂမနော ဩတရိတုံ အဘဗ္ဗော, တတ္ထေဝ ကာကကုလလာဒီနံ ဘတ္တံ ဟောတီတိ ဒဿေတိ. ဝိသူကာယိကာနီတိ ဒိဋ္ဌိဝိသူကာနိ. ဝိသေဝိတာနီတိ ဒိဋ္ဌိသဉ္စရိတာနိ. ဝိပ္ဖန္ဒိတာနီတိ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ဖန္ဒိတာနိ. ယဒိဒံ ဝါဒါဓိပ္ပာယောတိ ဧတ္ထ ယဒိဒန္တိ နိပါတမတ္တံ; ဝါဒါဓိပ္ပာယော ဟုတွာ ဝါဒံ အာရောပေဿာမီတိ အဇ္ဈာသယေန ဥပသင်္ကမိတုံ အဘဗ္ဗော; ဓမ္မဿဝနာယ ပန ဥပသင်္ကမေယျာတိ ဒဿေတိ. ဒုမ္မုခံ လိစ္ဆဝိပုတ္တံ ဧတဒဝေါစာတိ ကသ္မာ အဝေါစ? ဒုမ္မုခဿ ကိရဿ ဥပမာဟရဏကာလေ သေသ လိစ္ဆဝိကုမာရာပိ စိန္တေသုံ – ‘‘ဣမိနာ နိဂဏ္ဌေန အမှာကံ သိပ္ပုဂ္ဂဟဏဋ္ဌာနေ စိရံ အဝမာနော ကတော, အယံ ဒါနိ အမိတ္တဿ ပိဋ္ဌိံ ပဿိတုံ ကာလော. မယမ္ပိ ဧကေကံ ဥပမံ အာဟရိတွာ ပါဏိပ္ပဟာရေန ပတိတံ မုဂ္ဂရေန ပေါထေန္တော ဝိယ တထာ နံ ကရိဿာမ, ယထာ န ပုန ပရိသမဇ္ဈေ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ သက္ခိဿတီ’’တိ, တေ ဩပမ္မာနိ ကရိတွာ ဒုမ္မုခဿ ကထာပရိယောသာနံ အာဂမယမာနာ နိသီဒိံသု. သစ္စကော တေသံ အဓိပ္ပာယံ ဉတွာ, ဣမေ သဗ္ဗေဝ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ ဩဋ္ဌေဟိ စလမာနေဟိ ဌိတာ; သစေ ပစ္စေကာ ဥပမာ ဟရိတုံ လဘိဿန္တိ, ပုန မယာ ပရိသမဇ္ဈေ သီသံ ဥက္ခိပိတုံ န သက္ကာ ဘဝိဿတိ, ဟန္ဒာဟံ ဒုမ္မုခံ အပသာဒေတွာ ယထာ အညဿ ဩကာသော န ဟောတိ, ဧဝံ ကထာဝါရံ ပစ္ဆိန္ဒိတွာ သမဏံ ဂေါတမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ တသ္မာ ဧတဒဝေါစ. တတ္ထ အာဂမေဟီတိ တိဋ္ဌ, မာ ပုန ဘဏာဟီတိ အတ္ထော. ๓๖๐. บทว่า ทุมมุโข ความว่า ไม่ใช่ผู้มีใบหน้าอัปลักษณ์ จริงอยู่ เจ้าชายลิจฉวีพระองค์นั้นมีพระรูปโฉมงดงามยิ่งนัก น่าเลื่อมใส แต่ชื่อของท่านคืออย่างนี้ (คือทุมมุขะ) บทว่า ไม่อาจลงสู่สระโบกขรณีนั้นได้อีก แสดงความว่า เพราะเสาทั้งหมดถูกหักเสียแล้ว การไปจึงขาดตอน ไม่อาจลงไปได้ ย่อมเป็นอาหารของกาและเหยี่ยวเป็นต้นในที่นั้นเอง บทว่า วิสูกายิกานิ คือ ทิฏฐิเหมือนหนาม บทว่า วิเสวิตานิ คือ ความประพฤติชั่วด้วยทิฏฐิ บทว่า วิปฺผนฺทิตานิ คือ ความดิ้นรนแห่งทิฏฐิ ในบทว่า ยทิทํ วาทาธิปฺปาโย นี้ บทว่า ยทิทํ เป็นเพียงนิบาต (แสดงความว่า) เป็นผู้มีความประสงค์จะกล่าวโทษ มีความตั้งใจว่า "เราจักยกโทษขึ้นกล่าว" จึงไม่อาจเข้าไปหาได้ แต่พึงเข้าไปหาเพื่อฟังธรรม บทว่า ได้กล่าวกะทุมมุขลิจฉวีบุตรดังนี้ ถามว่า เหตุไรจึงกล่าว? (ตอบว่า) ได้ยินว่า ในเวลาที่ทุมมุขะยกอุปมาขึ้นกล่าว เจ้าชายลิจฉวีที่เหลือก็ทรงดำริว่า "นิครนถ์ผู้นี้ได้ดูหมิ่นพวกเราในสถานที่เรียนศิลปะมานานแล้ว บัดนี้เป็นเวลาที่จะได้เห็นหลังของศัตรู แม้พวกเราก็จะยกอุปมาขึ้นมาคนละข้อๆ แล้วจักกระทำนิครนถ์นั้น เหมือนคนเอาค้อนทุบผู้ที่ล้มลงด้วยการตบด้วยฝ่ามือ โดยประการที่เขาจักไม่สามารถเงยศีรษะขึ้นในท่ามกลางบริษัทได้อีก" เจ้าชายลิจฉวีเหล่านั้นเตรียมอุปมาไว้แล้ว นั่งรอคอยเวลาที่การกล่าวของทุมมุขะจะจบลง สัจจกะรู้ความประสงค์ของเจ้าชายลิจฉวีเหล่านั้นแล้ว (จึงคิดว่า) "เจ้าลิจฉวีทั้งหมดนี้ต่างก็ชูคอขึ้น ริมฝีปากสั่นระริกยืนอยู่ ถ้าหากแต่ละคนได้โอกาสยกอุปมาขึ้นมา เราก็จักไม่สามารถเงยศีรษะขึ้นในท่ามกลางบริษัทได้อีก เอาล่ะ เราจะข่มทุมมุขะเสีย แล้วตัดบทสนทนาโดยประการที่ผู้อื่นจะไม่มีโอกาส แล้วจักทูลถามปัญหากะพระสมณโคดม" เพราะเหตุนั้นจึงได้กล่าวคำนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า อาคเมหิ มีความหมายว่า "จงหยุด อย่ากล่าวต่อไปอีก" ၃၆၁. တိဋ္ဌတေသာ, ဘော ဂေါတမာတိ, ဘော ဂေါတမ, ဧသာ အမှာကဉ္စေဝ အညေသဉ္စ ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနံ ဝါစာ တိဋ္ဌတု. ဝိလာပံ ဝိလပိတံ မညေတိ ဧတဉှိ ဝစနံ ဝိလပိတံ ဝိယ ဟောတိ, ဝိပ္ပလပိတမတ္တံ ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ တိဋ္ဌတေသာတိ ဧတ္ထ ကထာတိ အာဟရိတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဝါစာဝိလာပံ ဝိလပိတံ မညေတိ ဧတ္ထ ပနိဒံ ဝါစာနိစ္ဆာရဏံ ဝိလပိတမတ္တံ မညေ ဟောတီတိ အတ္ထော. ๓๖๑. บทว่า ติฏฺฐเตสา โภ โคตม ความว่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ วาจานั้นของพวกข้าพระองค์ด้วย ของสมณพราหมณ์อื่นๆ จำนวนมากด้วย จงงดไว้ก่อน บทว่า วิลาปํ วิลปิตํ มญฺเญ ความว่า เพราะคำพูดนี้เป็นเหมือนการพร่ำเพ้อ เป็นเพียงการพูดพล่อยๆ อีกอย่างหนึ่ง ในบทว่า ติฏฺฐเตสา นี้ พึงนำบทว่า กถา มากล่าว ส่วนในบทว่า วาจาวิลาปํ วิลปิตํ มญฺเญ นี้ มีความว่า การเปล่งวาจานี้ ข้าพระองค์เห็นว่าเป็นเพียงการพร่ำเพ้อ ဣဒါနိ ပဉှံ ပုစ္ဆန္တော ကိတ္တာဝတာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေသာရဇ္ဇပတ္တောတိ ဉာဏပတ္တော. အပရပ္ပစ္စယောတိ အပရပ္ပတ္တိယော. အထဿ ဘဂဝါ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဣဓ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ, တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ. ယသ္မာ ပနေတ္ထ ပဿတီတိ ဝုတ္တတ္တာ သေက္ခဘူမိ ဒဿိတာ. တသ္မာ ဥတ္တရိ အသေက္ခဘူမိံ ပုစ္ဆန္တော ဒုတိယံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ, တမ္ပိဿ ဘဂဝါ ဗျာကာသိ. တတ္ထ [Pg.183] ဒဿနာနုတ္တရိယေနာတိအာဒီသု ဒဿနာနုတ္တရိယန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာ ပညာ. ပဋိပဒါနုတ္တရိယန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာ ပဋိပဒါ. ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယန္တိ လောကိယလောကုတ္တရာ ဝိမုတ္တိ. သုဒ္ဓလောကုတ္တရမေဝ ဝါ ဂဟေတွာ ဒဿနာနုတ္တရိယန္တိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. ပဋိပဒါနုတ္တရိယန္တိ သေသာနိ မဂ္ဂင်္ဂါနိ. ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယန္တိ အဂ္ဂဖလဝိမုတ္တိ. ခီဏာသဝဿ ဝါ နိဗ္ဗာနဒဿနံ ဒဿနာနုတ္တရိယံ နာမ. မဂ္ဂင်္ဂါနိ ပဋိပဒါနုတ္တရိယံ. အဂ္ဂဖလံ ဝိမုတ္တာနုတ္တရိယန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗုဒ္ဓေါ သော ဘဂဝါတိ သော ဘဂဝါ သယမ္ပိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဗုဒ္ဓေါ. ဗောဓာယာတိ ပရေသမ္ပိ စတုသစ္စဗောဓာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ. ဒန္တောတိအာဒီသု ဒန္တောတိ နိဗ္ဗိသေဝနော. ဒမထာယာတိ နိဗ္ဗိသေဝနတ္ထာယ. သန္တောတိ သဗ္ဗကိလေသဝူပသမေန သန္တော. သမထာယာတိ ကိလေသဝူပသမာယ. တိဏ္ဏောတိ စတုရောဃတိဏ္ဏော. တရဏာယာတိ စတုရောဃတရဏာယ. ပရိနိဗ္ဗုတောတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗုတော. ပရိနိဗ္ဗာနာယာတိ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနတ္ထာယ. บัดนี้ เมื่อจะทูลถามปัญหา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า กิตฺตาวตา ในบทเหล่านั้น บทว่า เวสารชฺชปตฺโต คือ ถึงแล้วซึ่งญาณ (ความแกล้วกล้า) บทว่า อปรปฺปจฺจโย คือ ไม่มีผู้อื่นเป็นที่พึ่ง ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงวิสัชนาปัญหาแก่สัจจกะนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า อิธ อคฺคิเวสฺสน ซึ่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น เพราะในพระบาลีนี้ มีคำว่า ย่อมเห็น จึงทรงแสดงเสกขภูมิ เพราะเหตุนั้น (สัจจกะ) เมื่อจะทูลถามถึงอเสกขภูมิที่สูงขึ้นไป จึงทูลถามปัญหาข้อที่สอง พระผู้มีพระภาคก็ทรงพยากรณ์ปัญหาแม้นั้นแก่สัจจกะ ในบทเหล่านั้น มีอาทิว่า ทสฺสนานุตฺตริเยน บทว่า ทัสสนานุตตริยะ คือ โลกิยปัญญาและโลกุตตรปัญญา บทว่า ปฏิปทานุตตริยะ คือ โลกิยปฏิปทาและโลกุตตรปฏิปทา บทว่า วิมุตตานุตตริยะ คือ โลกิยวิมุตติและโลกุตตรวิมุตติ หรืออีกนัยหนึ่ง พึงถือเอาเฉพาะส่วนที่เป็นโลกุตตระล้วนๆ คือ บทว่า ทัสสนานุตตริยะ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิในอรหัตตมรรค บทว่า ปฏิปทานุตตริยะ ได้แก่ มรรคมีองค์ที่เหลือ บทว่า วิมุตตานุตตริยะ ได้แก่ อัคคผลวิมุตติ หรืออีกนัยหนึ่ง การเห็นพระนิพพานของพระขีณาสพ ชื่อว่า ทัสสนานุตตริยะ มรรคมีองค์ ๘ ชื่อว่า ปฏิปทานุตตริยะ อรหัตตผล ชื่อว่า วิมุตตานุตตริยะ พึงทราบดังนี้ บทว่า พุทฺโธ โส ภควา ความว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงรู้แจ้งสัจจะ ๔ ด้วยพระองค์เอง บทว่า โพธาย ความว่า ทรงแสดงธรรมเพื่อให้ผู้อื่นรู้แจ้งสัจจะ ๔ ด้วย ในบทมีอาทิว่า ทนฺโต บทว่า ทนฺโต คือ ผู้ไม่มีพิษ (คือกิเลส) บทว่า ทมถาย คือ เพื่อความไม่มีพิษ บทว่า สนฺโต คือ ผู้สงบแล้วเพราะความสงบระงับแห่งกิเลสทั้งปวง บทว่า สมถาย คือ เพื่อความสงบระงับแห่งกิเลส บทว่า ติณฺโณ คือ ผู้ข้ามโอฆะ ๔ ได้แล้ว บทว่า ตรณาย คือ เพื่อข้ามโอฆะ ๔ บทว่า ปรินิพฺพุโต คือ ผู้ปรินิพพานแล้วด้วยกิเลสปรินิพพาน บทว่า ปรินิพฺพานาย คือ เพื่อประโยชน์แก่กิเลสปรินิพพาน ၃၆၂. ဓံသီတိ ဂုဏဓံသကာ. ပဂဗ္ဗာတိ ဝါစာပါဂဗ္ဗိယေန သမန္နာဂတာ. အာသာဒေတဗ္ဗန္တိ ဃဋ္ဋေတဗ္ဗံ. အာသဇ္ဇာတိ ဃဋ္ဋေတွာ. နတွေဝ ဘဝန္တံ ဂေါတမန္တိ ဘဝန္တံ ဂေါတမံ အာသဇ္ဇ ကဿစိ အတ္တနော ဝါဒံ အနုပဟတံ သကလံ အာဒါယ ပက္ကမိတုံ ထာမော နတ္ထီတိ ဒဿေတိ. န ဟိ ဘဂဝါ ဟတ္ထိအာဒယော ဝိယ ကဿစိ ဇီဝိတန္တရာယံ ကရောတိ. အယံ ပန နိဂဏ္ဌော ဣမာ တိဿော ဥပမာ န ဘဂဝတော ဥက္ကံသနတ္ထံ အာဟရိ, အတ္တုက္ကံသနတ္ထမေဝ အာဟရိ. ယထာ ဟိ ရာဇာ ကဉ္စိ ပစ္စတ္ထိကံ ဃာတေတွာ ဧဝံ နာမ သူရော ဧဝံ ထာမသမ္ပန္နော ပုရိသော ဘဝိဿတီတိ ပစ္စတ္ထိကံ ထောမေန္တောပိ အတ္တာနမေဝ ထောမေတိ. ဧဝမေဝ သောပိ သိယာ ဟိ, ဘော ဂေါတမ, ဟတ္ထိံ ပဘိန္နန္တိအာဒီဟိ ဘဂဝန္တံ ဥက္ကံသေန္တောပိ မယမေဝ သူရာ မယံ ပဏ္ဍိတာ မယံ ဗဟုဿုတာယေဝ ဧဝံ ပဘိန္နဟတ္ထိံ ဝိယ, ဇလိတအဂ္ဂိက္ခန္ဓံ ဝိယ, ဖဏကတအာသီဝိသံ ဝိယ စ ဝါဒတ္ထိကာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဥပသင်္ကမိမှာတိ အတ္တာနံယေဝ ဥက္ကံသေတိ. ဧဝံ အတ္တာနံ ဥက္ကံသေတွာ ဘဂဝန္တံ နိမန္တယမာနော အဓိဝါသေတု မေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဓိဝါသေတူတိ သမ္ပဋိစ္ဆတု. သွာတနာယာတိ ယံ မေ တုမှေသု ကာရံ ကရောတော သွေ ဘဝိဿတိ ပုညဉ္စ ပီတိပါမောဇ္ဇဉ္စ, တဒတ္ထာယ. အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေနာတိ ဘဂဝါ [Pg.184] ကာယင်္ဂံ ဝါ ဝါစင်္ဂံ ဝါ အစောပေတွာ အဗ္ဘန္တရေယေဝ ခန္တိံ ဓာရေန္တော တုဏှီဘာဝေန အဓိဝါသေသိ. သစ္စကဿ အနုဂ္ဂဟကရဏတ္ထံ မနသာဝ သမ္ပဋိစ္ဆီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ๓๖๒. บทว่า ธํสีติ ความว่า ผู้ทำลายคุณ. บทว่า ปคพฺภาติ ความว่า ผู้ประกอบด้วยความเป็นผู้มีวาจากล้าแข็ง. บทว่า อาสาเทตพฺพํ ความว่า พึงกระทบกระทั่ง. บทว่า อาสชฺช ความว่า กระทบกระทั่งแล้ว. บทว่า นตฺเวว ภวนฺตํ โคตมํ ความว่า พระผู้มีพระภาคทรงแสดงความนี้ว่า "ไม่มีกำลังแก่ใครๆ ที่จะกระทบกระทั่งท่านพระโคดมแล้ว ถือเอาวาทะของตนทั้งหมดที่ยังไม่ถูกทำลายกลับไปได้". จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคไม่ทรงทำอันตรายแก่ชีวิตของใครๆ เหมือนช้างเป็นต้น. ส่วนนิครนถ์นี้ไม่ได้นำอุปมา ๓ ข้อนี้มาเพื่อยกย่องพระผู้มีพระภาค แต่นำมาเพื่อยกย่องตนเองเท่านั้น. เหมือนอย่างว่า พระราชาทรงสังหารศัตรูบางคนแล้ว แม้จะทรงสรรเสริญศัตรูว่า "บุรุษผู้กล้าหาญ มีกำลังถึงเพียงนี้หนอ" ก็ชื่อว่าทรงสรรเสริญพระองค์เอง. ฉันใดก็ฉันนั้น แม้สัจจกนิครนถ์นี้ เมื่อยกย่องพระผู้มีพระภาคด้วยคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม เปรียบเหมือนช้างตกมัน" ก็ยกย่องตนเองว่า "พวกเราเท่านั้นเป็นผู้กล้าหาญ พวกเราเป็นบัณฑิต พวกเราเป็นพหูสูต พวกเราผู้ต้องการโต้วาทะ ได้เข้าไปหาสมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เหมือนช้างตกมัน เหมือนกองไฟที่ลุกโชน และเหมือนอสรพิษร้ายที่แผ่พังพาน". สัจจกนิครนถ์ยกย่องตนเองอย่างนี้แล้ว เมื่อจะนิมนต์พระผู้มีพระภาค จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า อธิวาเสตุ เม. ในบทเหล่านั้น บทว่า อธิวาเสตุ ความว่า ขอจงรับ. บทว่า สฺวาตนาย ความว่า เพื่อประโยชน์แก่บุญและความปีติปราโมทย์ที่จะมีแก่ข้าพเจ้าในวันพรุ่งนี้ ผู้กระทำการสักการะในท่านทั้งหลาย. บทว่า อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน ความว่า พระผู้มีพระภาคไม่ทรงไหวกายหรือวาจา ทรงดำรงความอดทนไว้ภายในเท่านั้น ทรงรับนิมนต์ด้วยดุษณีภาพ. อธิบายว่า พระองค์ทรงรับด้วยพระทัยเท่านั้น เพื่อทรงอนุเคราะห์แก่สัจจกนิครนถ์. ၃၆၃. ယမဿ ပတိရူပံ မညေယျာထာတိ တေ ကိရ လိစ္ဆဝီ တဿ ပဉ္စထာလိပါကသတာနိ နိစ္စဘတ္တံ အာဟရန္တိ. တဒေဝ သန္ဓာယ ဧသ သွေ တုမှေ ယံ အဿ သမဏဿ ဂေါတမဿ ပတိရူပံ ကပ္ပိယန္တိ မညေယျာထ, တံ အာဟရေယျာထ; သမဏဿ ဟိ ဂေါတမဿ တုမှေ ပရိစာရကာ ကပ္ပိယာကပ္ပိယံ ယုတ္တာယုတ္တံ ဇာနာထာတိ ဝဒတိ. ဘတ္တာဘိဟာရံ အဘိဟရိံသူတိ အဘိဟရိတဗ္ဗံ ဘတ္တံ အဘိဟရိံသု. ပဏီတေနာတိ ဥတ္တမေန. သဟတ္ထာတိ သဟတ္ထေန. သန္တပ္ပေတွာတိ သုဋ္ဌု တပ္ပေတွာ, ပရိပုဏ္ဏံ သုဟိတံ ယာဝဒတ္ထံ ကတွာ. သမ္ပဝါရေတွာတိ သုဋ္ဌု ပဝါရေတွာ, အလံ အလန္တိ ဟတ္ထသညာယ ပဋိက္ခိပါပေတွာ. ဘုတ္တာဝိန္တိ ဘုတ္တဝန္တံ. ဩနီတပတ္တပါဏိန္တိ ပတ္တတော ဩနီတပါဏိံ, အပနီတဟတ္ထန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ‘‘ဩနိတ္တပတ္တပါဏိ’’န္တိပိ ပါဌော, တဿတ္ထော, ဩနိတ္တံ နာနာဘူတံ ပတ္တံ ပါဏိတော အဿာတိ ဩနိတ္တပတ္တပါဏီ. တံ ဩနိတ္တပတ္တပါဏိံ, ဟတ္ထေ စ ပတ္တဉ္စ ဓောဝိတွာ ဧကမန္တေ ပတ္တံ နိက္ခိပိတွာ နိသိန္နန္တိ အတ္ထော. ဧကမန္တံ နိသီဒီတိ ဘဂဝန္တံ ဧဝံဘူတံ ဉတွာ ဧကသ္မိံ ဩကာသေ နိသီဒီတိ အတ္ထော. ပုညဉ္စာတိ ယံ ဣမသ္မိံ ဒါနေ ပုညံ, အာယတိံ ဝိပါကက္ခန္ဓာတိ အတ္ထော. ပုညမဟီတိ ဝိပါကက္ခန္ဓာနံယေဝ ပရိဝါရော. တံ ဒါယကာနံ သုခါယ ဟောတူတိ တံ ဣမေသံ လိစ္ဆဝီနံ သုခတ္ထာယ ဟောတု. ဣဒံ ကိရ သော အဟံ ပဗ္ဗဇိတော နာမ, ပဗ္ဗဇိတေန စ န ယုတ္တံ အတ္တနော ဒါနံ နိယျာတေတုန္တိ တေသံ နိယျာတေန္တော ဧဝမာဟ. အထ ဘဂဝါ ယသ္မာ လိစ္ဆဝီဟိ သစ္စကဿ ဒိန္နံ, န ဘဂဝတော. သစ္စကေန ပန ဘဂဝတော ဒိန္နံ, တသ္မာ တမတ္ထံ ဒီပေန္တော ယံ ခေါ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိအာဒိမာဟ. ဣတိ ဘဂဝါ နိဂဏ္ဌဿ မတေန ဝိနာယေဝ အတ္တနော ဒိန္နံ ဒက္ခိဏံ နိဂဏ္ဌဿ နိယျာတေသိ, သာ စဿ အနာဂတေ ဝါသနာ ဘဝိဿတီတိ. ๓๖๓. บทว่า ยมสฺส ปฏิรูปํ มญฺเญยฺยาถ ความว่า ได้ยินว่า เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นนำถาดอาหาร ๕๐๐ ถาดมาเป็นภัตตาหารประจำแก่สัจจกนิครนถ์นั้น. สัจจกนิครนถ์นั้นหมายถึงภัตตาหารนั้นแล้วจึงกล่าวว่า "ในวันพรุ่งนี้ ท่านทั้งหลายพึงสำคัญสิ่งใดว่าสมควร เป็นของควรแก่พระสมณโคดมนี้ ก็พึงนำสิ่งนั้นมา เพราะท่านทั้งหลายเป็นอุปัฏฐากของพระสมณโคดม ย่อมรู้สิ่งที่เป็นกัปปิยะและอกัปปิยะ สิ่งที่สมควรและไม่สมควร". บทว่า ภตฺตาภิหารํ อภิหรึสูติ ความว่า ได้นำภัตตาหารที่พึงนำมา. บทว่า ปณีเตน ความว่า อย่างประณีต. บทว่า สหตฺถา ความว่า ด้วยมือของตน. บทว่า สนฺตปฺเปตฺวา ความว่า ทำให้อิ่มหนำดีแล้ว คือทำให้บริบูรณ์ อิ่มหนำเพียงพอตามความต้องการ. บทว่า สมฺปวาเรตฺวา ความว่า ห้ามดีแล้ว คือทำให้ปฏิเสธด้วยสัญญาณมือว่า "พอแล้ว พอแล้ว". บทว่า ภุตฺตาวึ ความว่า ผู้เสวยเสร็จแล้ว. บทว่า โอณีตปตฺตปาณึ ความว่า ผู้มีมือที่นำออกจากบาตรแล้ว คือผู้มีมือที่เอาออกแล้ว. อีกนัยหนึ่งมี పాఠะว่า "โอนิตฺตปตฺตปาณึ" อรรถว่า ผู้มีบาตรแยกออกจากมือ ชื่อว่า โอนิตฺตปตฺตปาณิ. อรรถของบทว่า ตํ โอนิตฺตปตฺตปาณึ คือ ทรงล้างพระหัตถ์และบาตรแล้ว ทรงวางบาตรไว้ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้วประทับนั่ง. บทว่า เอกมนฺตํ นิสีทิ ความว่า รู้ว่าพระผู้มีพระภาคทรงเป็นเช่นนั้นแล้ว จึงนั่ง ณ ที่แห่งหนึ่ง. บทว่า ปุญฺญญฺจาติ ความว่า บุญใดในทานนี้ อรรถว่า คือวิบากขันธ์ในอนาคต. บทว่า ปุญฺญมหิ ความว่า เป็นบริวารของวิบากขันธ์นั่นเอง. บทว่า ตํ ทายกานํ สุขาย โหตูติ ความว่า ขอทานนั้นจงเป็นไปเพื่อความสุขแก่เจ้าลิจฉวีเหล่านี้. ได้ยินว่า สัจจกนิครนถ์นั้นคิดว่า "เราเป็นบรรพชิต บรรพชิตไม่ควรจะอุทิศทานของตน" เมื่อจะอุทิศให้แก่เจ้าลิจฉวีเหล่านั้น จึงกล่าวอย่างนี้. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า เพราะทานนี้เจ้าลิจฉวีทั้งหลายถวายแก่สัจจกนิครนถ์ ไม่ได้ถวายแก่พระผู้มีพระภาค แต่สัจจกนิครนถ์ได้ถวายแก่พระผู้มีพระภาค เพราะฉะนั้น เมื่อจะทรงแสดงเนื้อความนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยํ โข อคฺคิเวสฺสน. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงอุทิศทักษิณาทานที่เขาถวายแก่พระองค์ให้แก่นิครนถ์ โดยไม่ต้องคำนึงถึงความเห็นของนิครนถ์ และทานนั้นจักเป็นวาสนาของเขาในอนาคต. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย စူဠသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาจูฬสัจจกสูตร จบ. ၆. မဟာသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๖. อรรถกถามหาสัจจกสูตร ၃၆၄. ဧဝံ [Pg.185] မေ သုတန္တိ မဟာသစ္စကသုတ္တံ. တတ္ထ ဧကံ သမယန္တိ စ တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ စ ပုဗ္ဗဏှသမယန္တိ စ တီဟိ ပဒေဟိ ဧကောဝ သမယော ဝုတ္တော. ဘိက္ခူနဉှိ ဝတ္တပဋိပတ္တိံ ကတွာ မုခံ ဓောဝိတွာ ပတ္တစီဝရမာဒါယ စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ ကတရံ ဂါမံ ပဝိသိဿာမာတိ ဝိတက္ကမာဠကေ ဌိတကာလော နာမ ဟောတိ. ဘဂဝါ ဧဝရူပေ သမယေ ရတ္တဒုပဋ္ဋံ နိဝါသေတွာ ကာယဗန္ဓနံ ဗန္ဓိတွာ ပံသုကူလစီဝရံ ဧကံသံ ပါရုပိတွာ ဂန္ဓကုဋိတော နိက္ခမ္မ ဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဂန္ဓကုဋိပမုခေ အဋ္ဌာသိ. တံ သန္ဓာယ, – ‘‘ဧကံ သမယန္တိ စ တေန ခေါ ပန သမယေနာတိ စ ပုဗ္ဗဏှသမယ’’န္တိ စ ဝုတ္တံ. ပဝိသိတုကာမောတိ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသိဿာမီတိ ဧဝံ ကတသန္နိဋ္ဌာနော. တေနုပသင်္ကမီတိ ကသ္မာ ဥပသင်္ကမီတိ? ဝါဒါရောပနဇ္ဈာသယေန. ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘ပုဗ္ဗေပါဟံ အပဏ္ဍိတတာယ သကလံ ဝေသာလိပရိသံ ဂဟေတွာ သမဏဿ ဂေါတမဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ ပရိသမဇ္ဈေ မင်္ကု ဇာတော. ဣဒါနိ တထာ အကတွာ ဧကကောဝ ဂန္တွာ ဝါဒံ အာရောပေဿာမိ. ယဒိ သမဏံ ဂေါတမံ ပရာဇေတုံ သက္ခိဿာမိ, အတ္တနော လဒ္ဓိံ ဒီပေတွာ ဇယံ ကရိဿာမိ. ယဒိ သမဏဿ ဂေါတမဿ ဇယော ဘဝိဿတိ, အန္ဓကာရေ နစ္စံ ဝိယ န ကောစိ ဇာနိဿတီ’’တိ နိဒ္ဒါပဉှံ နာမ ဂဟေတွာ ဣမိနာ ဝါဒဇ္ဈာသယေန ဥပသင်္ကမိ. ๓๖๔. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาสัจจกสูตร. ในพระสูตรนั้น คำว่า สมัย มีเพียงสมัยเดียวที่กล่าวไว้ด้วยบท ๓ บท คือ เอกํ สมยํ, เตน โข ปน สมเยน และ ปุพฺพณฺหสมยํ. จริงอยู่ เวลาที่ภิกษุทั้งหลายทำวัตรปฏิบัติ ล้างหน้า ถือบาตรและจีวร ไหว้พระเจดีย์แล้ว ยืนอยู่ที่ศาลาสำหรับตรึกตรองว่า "เราจะเข้าไปสู่บ้านไหนหนอ" ชื่อว่าเป็นเวลาที่ยืน. ในสมัยเช่นนี้ พระผู้มีพระภาคทรงนุ่งสบงสองชั้นสีแดง ทรงคาดประคดเอว ทรงห่มผ้าบังสุกุลจีวรเฉวียงบ่า เสด็จออกจากพระคันธกุฎี มีภิกษุสงฆ์แวดล้อม ประทับยืนอยู่ที่หน้ามุขพระคันธกุฎี. หมายถึงเวลานั้น จึงตรัสว่า "เอกํ สมยํ", "เตน โข ปน สมเยน" และ "ปุพฺพณฺหสมยํ". บทว่า ปวิสิตุกาโม ความว่า ทรงตัดสินพระทัยแล้วว่า "เราจักเข้าไปเพื่อบิณฑบาต". บทว่า เตนุปสงฺกมิ ความว่า เข้าไปเฝ้าทำไม? ด้วยอัธยาศัยที่จะยกวาทะขึ้น. ได้ยินว่า เขามีความคิดอย่างนี้ว่า "ในกาลก่อน เราเพราะความที่มิใช่บัณฑิต ได้พาบริษัทชาวเวสาลีทั้งหมดไปสู่สำนักของพระสมณโคดม แล้วได้เก้อเขินในท่ามกลางบริษัท. บัดนี้ เราจะไม่ทำอย่างนั้น แต่จะไปคนเดียวแล้วยกวาทะขึ้น. ถ้าเราสามารถจะเอาชนะพระสมณโคดมได้ ก็จะประกาศลัทธิของตนและกระทำชัยชนะ. ถ้าชัยชนะจะมีแก่พระสมณโคดม ก็จะไม่มีใครรู้ เหมือนการฟ้อนรำในที่มืด" เขาจึงถือเอาปัญหาที่ท้าทาย เข้าไปเฝ้าด้วยอัธยาศัยที่จะโต้วาทะนี้. အနုကမ္ပံ ဥပါဒါယာတိ သစ္စကဿ နိဂဏ္ဌပုတ္တဿ အနုကမ္ပံ ပဋိစ္စ. ထေရဿ ကိရဿ ဧဝံ အဟောသိ – ‘‘ဘဂဝတိ မုဟုတ္တံ နိသိန္နေ ဗုဒ္ဓဒဿနံ ဓမ္မဿဝနဉ္စ လဘိဿတိ. တဒဿ ဒီဃရတ္တံ ဟိတာယ သုခါယ သံဝတ္တိဿတီ’’တိ. တသ္မာ ဘဂဝန္တံ ယာစိတွာ ပံသုကူလစီဝရံ စတုဂ္ဂုဏံ ပညပေတွာ နိသီဒတု ဘဂဝါတိ အာဟ. ‘‘ကာရဏံ အာနန္ဒော ဝဒတီ’’တိ သလ္လက္ခေတွာ နိသီဒိ ဘဂဝါ ပညတ္တေ အာသနေ. ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ ယံ ပန ပဉှံ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာဒါယ အာဂတော တံ ဌပေတွာ ပဿေန တာဝ ပရိဟရန္တော ဧတံ သန္တိ, ဘော ဂေါတမာတိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. บทว่า อนุกมฺปํ อุปาทาย ความว่า อาศัยความอนุเคราะห์แก่สัจจกนิครนถบุตร. ได้ยินว่า พระเถระได้มีความคิดอย่างนี้ว่า "เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ครู่หนึ่ง (สัจจกะ) จักได้เห็นพระพุทธเจ้าและจักได้ฟังธรรม การนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่สัจจกะนั้นสิ้นกาลนาน" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงทูลขอพระผู้มีพระภาคแล้ว ปูลาดผ้าบังสุกุลจีวรพับ ๔ ทบแล้ว ได้กราบทูลว่า "ขอพระผู้มีพระภาคโปรดประทับนั่งเถิด" พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดหมายว่า "อานนท์กล่าวถ้อยคำมีเหตุผล" จึงประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้. บทว่า ภควนฺตํ เอตทโวจ ความว่า ก็ปัญหาใดที่ (สัจจกะ) ทำประดุจทรัพย์สาระที่คาดไว้ที่เอวแล้วถือมา เขาวางปัญหานั้นไว้ เมื่อจะนำเรื่องอื่นมากล่าวก่อน จึงได้กล่าวคำมีอาทิว่า "ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ มีอยู่ดังนี้" ၃၆၅. ဖုသန္တိ ဟိ တေ, ဘော ဂေါတမာတိ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သရီရေ ဥပ္ပန္နံ သာရီရိကံ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ ဖုသန္တိ လဘန္တိ, အနုဘဝန္တီတိ အတ္ထော. ဦရုက္ခမ္ဘောတိ ခမ္ဘကတဦရုဘာဝေါ, ဦရုထဒ္ဓတာတိ အတ္ထော. ဝိမှယတ္ထဝသေန ပနေတ္ထ ဘဝိဿတီတိ အနာဂတဝစနံ ကတံ. ကာယနွယံ ဟောတီတိ ကာယာနုဂတံ [Pg.186] ဟောတိ ကာယဿ ဝသဝတ္တိ. ကာယဘာဝနာတိ ပန ဝိပဿနာ ဝုစ္စတိ, တာယ စိတ္တဝိက္ခေပံ ပါပုဏန္တော နာမ နတ္ထိ, ဣတိ နိဂဏ္ဌော အသန္တံ အဘူတံ ယံ နတ္ထိ, တဒေဝါဟ. စိတ္တဘာဝနာတိပိ သမထော ဝုစ္စတိ, သမာဓိယုတ္တဿ စ ပုဂ္ဂလဿ ဦရုက္ခမ္ဘာဒယော နာမ နတ္ထိ, ဣတိ နိဂဏ္ဌော ဣဒံ အဘူတမေဝ အာဟ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဝုတ္တံ – ‘‘ယထေဝ ‘ဘူတပုဗ္ဗန္တိ ဝတွာ ဦရုက္ခမ္ဘောပိ နာမ ဘဝိဿတီ’တိအာဒီနိ ဝဒတော အနာဂတရူပံ န သမေတိ, တထာ အတ္ထောပိ န သမေတိ, အသန္တံ အဘူတံ ယံ နတ္ထိ, တံ ကထေတီ’’တိ. ๓๖๕. บทว่า ผุสนฺติ หิ เต โภ โคตม อธิบายว่า สมณพราหมณ์เหล่านั้นย่อมถูกต้อง ได้รับ เสวยทุกขเวทนาทางกายที่เกิดขึ้นในสรีระ. บทว่า อูรุกฺขมฺโภ อธิบายว่า ภาวะที่ขาแข็งทื่อ ความที่ขาแข็งกระด้าง. ในบทนี้ ท่านทำอนาคตวจนะว่า ภวิสฺสติ ด้วยอำนาจอรรถว่าน่าอัศจรรย์. บทว่า กายานฺวยํ โหติ คือ เป็นไปตามกาย อยู่ในอำนาจของกาย. ส่วนวิปัสสนา ท่านเรียกว่า กายภาวนา ผู้ที่ถึงความฟุ้งซ่านแห่งจิตเพราะวิปัสสนานั้นย่อมไม่มี ด้วยเหตุนี้ นิครนถ์จึงกล่าวสิ่งที่ไม่จริง ไม่เคยมี สิ่งที่ไม่มีนั่นเอง. แม้สมถะ ท่านก็เรียกว่า จิตตภาวนา และสำหรับบุคคลผู้ประกอบด้วยสมาธิ อาการขาแข็งทื่อเป็นต้นย่อมไม่มี ด้วยเหตุนี้ นิครนถ์จึงกล่าวคำที่ไม่เป็นจริงนี้เท่านั้น. ส่วนในอรรถกถา ท่านกล่าวไว้ว่า "รูปอนาคต (กาล) ย่อมไม่เข้ากันสำหรับผู้ที่กล่าวคำมีอาทิว่า 'แม้ขาแข็งทื่อก็จักมี' หลังจากกล่าวว่า 'เคยมีมาแล้ว' ฉันใด แม้อรรถก็ย่อมไม่เข้ากันฉันนั้น (นิครนถ์) ย่อมกล่าวสิ่งที่ไม่จริง ไม่เคยมี สิ่งที่ไม่มี" နော ကာယဘာဝနန္တိ ပဉ္စာတပတပ္ပနာဒိံ အတ္တကိလမထာနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ. အယဉှိ တေသံ ကာယဘာဝနာ နာမ. ကိံ ပန သော ဒိသွာ ဧဝမာဟ? သော ကိရ ဒိဝါဒိဝဿ ဝိဟာရံ အာဂစ္ဆတိ, တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ ဘိက္ခူ ပတ္တစီဝရံ ပဋိသာမေတွာ အတ္တနော အတ္တနော ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု ပဋိသလ္လာနံ ဥပဂစ္ဆန္တိ. သော တေ ပဋိသလ္လီနေ ဒိသွာ စိတ္တဘာဝနာမတ္တံ ဧတေ အနုယုဉ္ဇန္တိ, ကာယဘာဝနာ ပနေတေသံ နတ္ထီတိ မညမာနော ဧဝမာဟ. บทว่า โน กายภาวนา (นิครนถ์) มุ่งถึงอัตตกิลมถานุโยคมีการบำเพ็ญปัญจาตปะเป็นต้นแล้วกล่าว. จริงอยู่ อัตตกิลมถานุโยคนี้ ชื่อว่าเป็นกายภาวนาของพวกเขา. ก็เขานั้นเห็นอะไรจึงกล่าวอย่างนี้? ได้ยินว่า เขาย่อมมาสู่วิหารในเวลากลางวันบ่อยๆ ก็ในสมัยนั้น ภิกษุทั้งหลายเก็บเก็บบาตรและจีวรแล้ว ย่อมเข้าสู่ที่หลีกเร้นในที่พักกลางคืนและที่พักกลางวันของตนๆ เขาเห็นภิกษุเหล่านั้นผู้หลีกเร้นอยู่แล้ว เมื่อสำคัญว่า "ภิกษุเหล่านี้ย่อมประกอบแต่จิตตภาวนาเท่านั้น ส่วนกายภาวนาของภิกษุเหล่านี้ไม่มี" จึงกล่าวอย่างนั้น. ၃၆၆. အထ နံ ဘဂဝါ အနုယုဉ္ဇန္တော ကိန္တိ ပန တေ, အဂ္ဂိဝေဿန, ကာယဘာဝနာ သုတာတိ အာဟ. သော တံ ဝိတ္ထာရေန္တော သေယျထိဒံ, နန္ဒော ဝစ္ဆောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နန္ဒောတိ တဿ နာမံ. ဝစ္ဆောတိ ဂေါတ္တံ. ကိသောတိ နာမံ. သံကိစ္စောတိ ဂေါတ္တံ. မက္ခလိဂေါသာလော ဟေဋ္ဌာ အာဂတောဝ. ဧတေတိ ဧတေ တယော ဇနာ, တေ ကိရ ကိလိဋ္ဌတပါနံ မတ္ထကပတ္တာ အဟေသုံ. ဥဠာရာနိ ဥဠာရာနီတိ ပဏီတာနိ ပဏီတာနိ. ဂါဟေန္တိ နာမာတိ ဗလံ ဂဏှာပေန္တိ နာမ. ဗြူဟေန္တီတိ ဝဍ္ဎေန္တိ. မေဒေန္တီတိ ဇာတမေဒံ ကရောန္တိ. ပုရိမံ ပဟာယာတိ ပုရိမံ ဒုက္ကရကာရံ ပဟာယ. ပစ္ဆာ ဥပစိနန္တီတိ ပစ္ဆာ ဥဠာရခါဒနီယာဒီဟိ သန္တပ္ပေန္တိ, ဝဍ္ဎေန္တိ. အာစယာပစယော ဟောတီတိ ဝဍ္ဎိ စ အဝဍ္ဎိ စ ဟောတိ, ဣတိ ဣမဿ ကာယဿ ကာလေန ဝဍ္ဎိ, ကာလေန ပရိဟာနီတိ ဝဍ္ဎိပရိဟာနိမတ္တမေဝ ပညာယတိ, ကာယဘာဝနာ ပန န ပညာယတီတိ ဒီပေတွာ စိတ္တဘာဝနံ ပုစ္ဆန္တော, ‘‘ကိန္တိ ပန တေ, အဂ္ဂိဝေဿန, စိတ္တဘာဝနာ သုတာ’’တိ အာဟ. န သမ္ပာယာသီတိ သမ္ပာဒေတွာ ကထေတုံ နာသက္ခိ, ယထာ တံ ဗာလပုထုဇ္ဇနော. ๓๖๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงซักไซ้เขา ได้ตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็กายภาวนาที่ท่านเคยได้ฟังมาเป็นอย่างไรเล่า?" เขาเมื่อจะขยายความนั้น ได้กล่าวคำมีอาทิว่า "คือ นันทะ วัจฉะ" ในบทเหล่านั้น บทว่า นันทะ เป็นชื่อของเขา บทว่า วัจฉะ เป็นโคตร. บทว่า กิสะ เป็นชื่อ. บทว่า สังกิจจะ เป็นโคตร. มักขลิโคสาล มาแล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. บทว่า เอเต คือ ชน ๓ คนเหล่านี้. ได้ยินว่า ชนเหล่านั้นได้เป็นผู้ถึงยอดแห่งผู้มีตบะอันเศร้าหมอง. บทว่า อุฬารานิ อุฬารานิ คือ ประณีตๆ. บทว่า คาเหนฺติ นาม คือ ชื่อว่าย่อมให้ถือเอาซึ่งกำลัง. บทว่า พฺรูเหนฺติ คือ ย่อมทำให้เจริญ. บทว่า เมเทนฺติ คือ ย่อมทำไขมันให้เกิด. บทว่า ปุริมํ ปหาย คือ ละการทำความเพียรที่ทำได้ยากอันมีในกาลก่อน. บทว่า ปจฺฉา อุปจินนฺติ คือ ภายหลังย่อมบำรุงให้เจริญด้วยของเคี้ยวอันประณีตเป็นต้น. บทว่า อาจยาปจโย โหติ คือ มีทั้งความเจริญและความเสื่อม คือ กายนี้มีความเจริญในบางคราว มีความเสื่อมในบางคราว ปรากฏเพียงความเจริญและความเสื่อมเท่านั้น แต่กายภาวนาไม่ปรากฏ ดังนี้ ทรงแสดงแล้ว เมื่อจะทรงถามถึงจิตตภาวนา ได้ตรัสว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ก็จิตตภาวนาที่ท่านเคยได้ฟังมาเป็นอย่างไรเล่า?" บทว่า น สมฺปายาสิ คือ ไม่สามารถที่จะกล่าวให้บริบูรณ์ได้ เหมือนอย่างพาลปุถุชนนั้น. ၃၆၇. ကုတော [Pg.187] ပန တွန္တိ ယော တွံ ဧဝံ ဩဠာရိကံ ဒုဗ္ဗလံ ကာယဘာဝနံ န ဇာနာသိ? သော တွံ ကုတော သဏှံ သုခုမံ စိတ္တဘာဝနံ ဇာနိဿသီတိ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ စောဒနာလယတ္ထေရော, ‘‘အဗုဒ္ဓဝစနံ နာမေတံ ပဒ’’န္တိ ဗီဇနိံ ဌပေတွာ ပက္ကမိတုံ အာရဘိ. အထ နံ မဟာသီဝတ္ထေရော အာဟ – ‘‘ဒိဿတိ, ဘိက္ခဝေ, ဣမဿ စာတုမဟာဘူတိကဿ ကာယဿ အာစယောပိ အပစယောပိ အာဒါနမ္ပိ နိက္ခေပနမ္ပီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၆၂). တံ သုတွာ သလ္လက္ခေသိ – ‘‘ဩဠာရိကံ ကာယံ ပရိဂ္ဂဏှန္တဿ ဥပ္ပန္နဝိပဿနာ ဩဠာရိကာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ. ๓๖๗. (ความหมายของพระดำรัสว่า) กุโต ปน ตฺวํ คือ ท่านผู้ใดไม่รู้จักแม้กายภาวนาอันหยาบและมีกำลังน้อยเช่นนี้ ท่านผู้นั้นจักรู้จักจิตตภาวนาอันละเอียดสุขุมได้อย่างไร? ก็ในที่นี้ พระโจทนาลยเถระกล่าวว่า "บทนี้ไม่ชื่อว่าเป็นพุทธวจนะ" ดังนี้แล้ว วางพัด เริ่มจะหลีกไป. ลำดับนั้น พระมหาสีวเถระได้กล่าวกับท่านว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความก่อขึ้น ความสลายไป การถือเอา การทอดทิ้งแห่งกายอันประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ นี้ ย่อมปรากฏ" (สํ.นิ. ๒.๖๒). ท่านได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกำหนดหมายได้ว่า "วิปัสสนาที่เกิดขึ้นแก่ผู้กำหนดรู้กายอันหยาบ ย่อมควรที่จะกล่าวได้ว่าเป็นวิปัสสนาที่หยาบ" ၃၆၈. သုခသာရာဂီတိ သုခသာရာဂေန သမန္နာဂတော. သုခါယ ဝေဒနာယ နိရောဓာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာတိ န အနန္တရာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, သုခဒုက္ခာနဉှိ အနန္တရပစ္စယတာ ပဋ္ဌာနေ (ပဋ္ဌာ. ၁.၂.၄၅-၄၆) ပဋိသိဒ္ဓါ. ယသ္မာ ပန သုခေ အနိရုဒ္ဓေ ဒုက္ခံ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ဣဓ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတီတိ ခေပေတွာ ဂဏှိတွာ တိဋ္ဌတိ. ဥဘတောပက္ခန္တိ သုခံ ဧကံ ပက္ခံ ဒုက္ခံ ဧကံ ပက္ခန္တိ ဧဝံ ဥဘတောပက္ခံ ဟုတွာ. ๓๖๘. บทว่า สุขสาราคี คือ ผู้ประกอบด้วยความกำหนัดในสุข. บทว่า สุขาย เวทนาย นิโรธา อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา (ทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นเพราะความดับแห่งสุขเวทนา) ความว่า (ทุกขเวทนา) มิได้เกิดขึ้นในลำดับถัดไปทีเดียว เพราะความเป็นอนันตรปัจจัยของสุขและทุกข์ ท่านปฏิเสธไว้ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน. ๑.๒.๔๕-๔๖). แต่เพราะเหตุที่เมื่อสุขยังไม่ดับ ทุกข์ย่อมไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น ในที่นี้ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. บทว่า ปริยาทาย ติฏฺฐติ คือ ครอบงำ ยึดครองอยู่. บทว่า อุภโตปกฺขํ คือ สุขเป็นฝ่ายหนึ่ง ทุกข์เป็นฝ่ายหนึ่ง เป็นสองฝ่ายอย่างนี้. ၃၆၉. ဥပ္ပန္နာပိ သုခါ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ ကာယဿ. ဥပ္ပန္နာပိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ စိတ္တဿာတိ ဧတ္ထ ကာယဘာဝနာ ဝိပဿနာ, စိတ္တဘာဝနာ သမာဓိ. ဝိပဿနာ စ သုခဿ ပစ္စနီကာ, ဒုက္ခဿ အာသန္နာ. သမာဓိ ဒုက္ခဿ ပစ္စနီကော, သုခဿ အာသန္နော. ကထံ? ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာ နိသိန္နဿ ဟိ အဒ္ဓါနေ ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ တတ္ထ တတ္ထ အဂ္ဂိဥဋ္ဌာနံ ဝိယ ဟောတိ, ကစ္ဆေဟိ သေဒါ မုစ္စန္တိ, မတ္ထကတော ဥသုမဝဋ္ဋိဥဋ္ဌာနံ ဝိယ ဟောတီတိ စိတ္တံ ဟညတိ ဝိဟညတိ ဝိပ္ဖန္ဒတိ. ဧဝံ တာဝ ဝိပဿနာ သုခဿ ပစ္စနီကာ, ဒုက္ခဿ အာသန္နာ. ဥပ္ပန္နေ ပန ကာယိကေ ဝါ စေတသိကေ ဝါ ဒုက္ခေ တံ ဒုက္ခံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ သမာပတ္တိံ သမာပန္နဿ သမာပတ္တိက္ခဏေ ဒုက္ခံ ဒူရာပဂတံ ဟောတိ, အနပ္ပကံ သုခံ ဩက္ကမတိ. ဧဝံ သမာဓိ ဒုက္ခဿ ပစ္စနီကော, သုခဿ အာသန္နော. ယထာ ဝိပဿနာ သုခဿ ပစ္စနီကာ, ဒုက္ခဿ အာသန္နာ, န တထာ သမာဓိ. ယထာ သမာဓိ ဒုက္ခဿ ပစ္စနီကော, သုခဿ အာသန္နော, န စ တထာ ဝိပဿနာတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ဥပ္ပန္နာပိ သုခါ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ [Pg.188] တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ ကာယဿ. ဥပ္ပန္နာပိ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ စိတ္တံ န ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌတိ, ဘာဝိတတ္တာ စိတ္တဿာ’’တိ. ๓๖๙. ในข้อว่า 'แม้สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะกายอันอบรมแล้ว แม้ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะจิตอันอบรมแล้ว' นั้น กายภาวนาคือวิปัสสนา จิตตภาวนาคือสมาธิ ก็วิปัสสนาเป็นข้าศึกต่อสุข ใกล้ต่อทุกข์ สมาธิเป็นข้าศึกต่อทุกข์ ใกล้ต่อสุข อย่างไรเล่า? คือว่า เมื่อผู้ตั้งวิปัสสนาแล้วนั่งอยู่ กาลเวลายิ่งล่วงไปๆ ความร้อนเหมือนไฟลุกขึ้นก็เกิดขึ้นในที่นั้นๆ เหงื่อไหลออกจากรักแร้ ความร้อนเหมือนไอพุ่งขึ้นจากศีรษะ เพราะเหตุนั้น จิตย่อมลำบาก ย่อมลำบากยิ่ง ย่อมหวั่นไหว ด้วยประการฉะนี้ วิปัสสนาจึงเป็นข้าศึกต่อสุข ใกล้ต่อทุกข์ ก่อน แต่เมื่อทุกข์ทางกายหรือทางใจเกิดขึ้น สำหรับผู้เข้าสมาบัติข่มทุกข์นั้นไว้ได้ ในขณะแห่งสมาบัติ ทุกข์นั้นย่อมไปปราศไกล สุขมิใช่น้อยย่อมก้าวลงสู่ ด้วยประการฉะนี้ สมาธิจึงเป็นข้าศึกต่อทุกข์ ใกล้ต่อสุข วิปัสสนาเป็นข้าศึกต่อสุข ใกล้ต่อทุกข์ ฉันใด สมาธิไม่เป็นฉันนั้น สมาธิเป็นข้าศึกต่อทุกข์ ใกล้ต่อสุข ฉันใด วิปัสสนาก็ไม่เป็นฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า 'แม้สุขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะกายอันอบรมแล้ว แม้ทุกขเวทนาที่เกิดขึ้นแล้ว ก็ไม่อาจครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ เพราะจิตอันอบรมแล้ว' ดังนี้ ၃၇၀. အာသဇ္ဇ ဥပနီယာတိ ဂုဏေ ဃဋ္ဋေတွာ စေဝ ဥပနေတွာ စ. တံ ဝတ မေတိ တံ ဝတ မမ စိတ္တံ. ๓๗๐. บทว่า อาสชฺช อุปนียา (ความว่า) กระทบกระทั่งและน้อมนำเข้าไปซึ่งคุณทั้งหลาย บทว่า ตํ วต เม (ความว่า) จิตของเรานั้นหนอ ၃၇၁. ကိဉှိ နော သိယာ, အဂ္ဂိဝေဿနာတိ, အဂ္ဂိဝေဿန, ကိံ န ဘဝိဿတိ, ဘဝိဿတေဝ, မာ ဧဝံ သညီ ဟောဟိ, ဥပ္ပဇ္ဇိယေဝ မေ သုခါပိ ဒုက္ခာပိ ဝေဒနာ, ဥပ္ပန္နာယ ပနဿာ အဟံ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ ဌာတုံ န ဒေမိ. ဣဒါနိဿ တမတ္ထံ ပကာသေတုံ ဥပရိ ပသာဒါဝဟံ ဓမ္မဒေသနံ ဒေသေတုကာမော မူလတော ပဋ္ဌာယ မဟာဘိနိက္ခမနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဣဓ မေ, အဂ္ဂိဝေဿန, ပုဗ္ဗေဝ သမ္ဗောဓာ…ပေ… တတ္ထေဝ နိသီဒိံ, အလမိဒံ ပဓာနာယာတိ ဣဒံ သဗ္ဗံ ဟေဋ္ဌာ ပါသရာသိသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပန ဝိသေသော, တတ္ထ ဗောဓိပလ္လင်္ကေ နိသဇ္ဇာ, ဣဓ ဒုက္ကရကာရိကာ. ๓๗๑. บทว่า 'กิญฺหิ โน สิยา อคฺคิเวสฺสน' ความว่า อัคคิเวสสนะ เหตุไรจักไม่มีเล่า ต้องมีแน่นอน ท่านอย่าได้มีความสำคัญอย่างนี้เลยว่า สุขเวทนาและทุกขเวทนาย่อมเกิดขึ้นแก่เราแน่นอน แต่เมื่อเวทนานั้นเกิดขึ้นแล้ว เราย่อมไม่ยอมให้มันครอบงำจิตตั้งอยู่ได้ บัดนี้ เพื่อจะทรงประกาศเนื้อความนั้นแก่สัจจกนิครนถ์นั้น ทรงมีพระประสงค์จะแสดงธรรมเทศนาอันนำมาซึ่งความเลื่อมใสในเบื้องหน้า จึงทรงปรารภมหาภิเนษกรมณ์ตั้งแต่ต้น ในข้อนั้น คำทั้งหมดนี้ว่า 'อัคคิเวสสนะ ในกาลก่อนแต่ตรัสรู้...ฯลฯ...เราได้นั่งลง ณ ที่นั้นแหละ (ด้วยคิดว่า) เท่านี้เพียงพอแล้วเพื่อความเพียร' พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในปาสราสิสูตรในเบื้องต่ำนั่นเทียว แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ ในสูตรนั้นกล่าวถึงการประทับนั่ง ณ โพธิบัลลังก์ ในสูตรนี้หมายถึงทุกกรกิริยา ၃၇၄. အလ္လကဋ္ဌန္တိ အလ္လံ ဥဒုမ္ဗရကဋ္ဌံ. သသ္နေဟန္တိ သခီရံ. ကာမေဟီတိ ဝတ္ထုကာမေဟိ. အဝူပကဋ္ဌာတိ အနပဂတာ. ကာမစ္ဆန္ဒောတိအာဒီသု ကိလေသကာမောဝ ဆန္ဒကရဏဝသေန ဆန္ဒော. သိနေဟကရဏဝသေန သ္နေဟော. မုစ္ဆာကရဏဝသေန မုစ္ဆာ. ပိပါသာကရဏဝသေန ပိပါသာ. အနုဒဟနဝသေန ပရိဠာဟောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဩပက္ကမိကာတိ ဥပက္ကမနိဗ္ဗတ္တာ. ဉာဏာယ ဒဿနာယ အနုတ္တရာယ သမ္ဗောဓာယာတိ သဗ္ဗံ လောကုတ္တရမဂ္ဂဝေဝစနမေဝ. ๓๗๔. บทว่า อลฺลกฏฺฐํ คือ ไม้มะเดื่อสด บทว่า สสฺเนหํ คือ มียาง บทว่า กาเมหิ คือ จากวัตถุกาม บทว่า อวูปกฏฺฐา คือ ยังไม่ปราศไป ในคำมีอาทิว่า กามจฺฉนฺโท นั้น กิเลสกามนั่นแหละ ชื่อว่า ฉันทะ เพราะกระทำความพอใจ ชื่อว่า สเนหะ เพราะกระทำความรัก ชื่อว่า มุจฉา เพราะกระทำความมัวเมา ชื่อว่า ปิปาสา เพราะกระทำความกระหาย ชื่อว่า ปริฬาหะ เพราะแผดเผาไป พึงทราบดังนี้ บทว่า โอปกฺกมิกา คือ (เวทนา) ที่เกิดจากความเพียร บทว่า ญาณาย ทสฺสนาย อนุตฺตราย สมฺโพธาย ทั้งหมดเป็นไวพจน์ของโลกุตตรมรรคทั้งสิ้น ဣဒံ ပနေတ္ထ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – အလ္လံ သခီရံ ဥဒုမ္ဗရကဋ္ဌံ ဝိယ ဟိ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော အနိဿဋပုဂ္ဂလာ. ဥဒကေ ပက္ခိတ္တဘာဝေါ ဝိယ ကိလေသကာမေန တိန္တတာ; မန္ထနေနာပိ အဂ္ဂိနော အနဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော အနိဿဋာနံ ဩပက္ကမိကာဟိ ဝေဒနာဟိ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အနဓိဂမော. အမန္ထနေနာပိ အဂ္ဂိနော အနဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ ဝိနာပိ ဩပက္ကမိကာဟိ ဝေဒနာဟိ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အနဓိဂမော. ဒုတိယဥပမာပိ ဣမိနာဝ နယေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. အယံ ပန ဝိသေသော, ပုရိမာ သပုတ္တဘရိယပဗ္ဗဇ္ဇာယ ဥပမာ; ပစ္ဆိမာ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကပဗ္ဗဇ္ဇာယ. นี้คือการเทียบเคียงอุปมาในข้อนี้ คือ บุคคลผู้ยังไม่สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนไม้มะเดื่อสดที่มียาง ความที่ชุ่มด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนการถูกแช่ไว้ในน้ำ การที่บุคคลผู้ยังไม่สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม ไม่บรรลุโลกุตตรมรรคด้วยเวทนาอันเกิดจากความเพียร เปรียบเหมือนการที่ไฟไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยการสี การที่บุคคลเหล่านั้นไม่บรรลุโลกุตตรมรรคแม้ปราศจากเวทนาอันเกิดจากความเพียร เปรียบเหมือนการที่ไฟไม่เกิดขึ้นแม้ด้วยการไม่สี แม้อุปมาที่สองก็พึงทราบโดยนัยนี้เช่นกัน แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ อุปมาข้อแรกเป็นอุปมาของการบวชพร้อมทั้งบุตรและภรรยา อุปมาข้อหลังเป็นอุปมาของการบวชของพราหมณ์ผู้ตั้งอยู่ในธรรม ၃၇၆. တတိယဥပမာယ [Pg.189] ကောဠာပန္တိ ဆိန္နသိနေဟံ နိရာပံ. ထလေ နိက္ခိတ္တန္တိ ပဗ္ဗတထလေ ဝါ ဘူမိထလေ ဝါ နိက္ခိတ္တံ. ဧတ္ထာပိ ဣဒံ ဩပမ္မသံသန္ဒနံ – သုက္ခကောဠာပကဋ္ဌံ ဝိယ ဟိ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော နိဿဋပုဂ္ဂလာ, အာရကာ ဥဒကာ ထလေ နိက္ခိတ္တဘာဝေါ ဝိယ ကိလေသကာမေန အတိန္တတာ. မန္ထနေနာပိ အဂ္ဂိနော အဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ ကိလေသကာမေန ဝတ္ထုကာမတော နိဿဋာနံ အဗ္ဘောကာသိကနေသဇ္ဇိကာဒိဝသေန ဩပက္ကမိကာဟိပိ ဝေဒနာဟိ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အဓိဂမော. အညဿ ရုက္ခဿ သုက္ခသာခါယ သဒ္ဓိံ ဃံသနမတ္တေနေဝ အဂ္ဂိနော အဘိနိဗ္ဗတ္တနံ ဝိယ ဝိနာပိ ဩပက္ကမိကာဟိ ဝေဒနာဟိ သုခါယေဝ ပဋိပဒါယ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ အဓိဂမောတိ. အယံ ဥပမာ ဘဂဝတာ အတ္တနော အတ္ထာယ အာဟဋာ. ๓๗๖. ในอุปมาที่สาม บทว่า โกฬาปํ คือ ไม้ที่หมดยาง ปราศจากธาตุน้ำ บทว่า ถเล นิกฺขิตฺตํ คือ วางไว้บนบก คือ บนภูเขา หรือบนพื้นดิน แม้ในอุปมานี้ นี่คือการเทียบเคียงอุปมา คือ บุคคลผู้สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนไม้แห้ง ความที่ไม่ชุ่มด้วยกิเลสกาม เปรียบเหมือนการวางไว้บนบกห่างไกลจากน้ำ การที่บุคคลผู้สลัดออกจากวัตถุกามด้วยกิเลสกาม บรรลุโลกุตตรมรรคด้วยเวทนาอันเกิดจากความเพียรโดยนัยมีอัพโภกาสิกธุดงค์และเนสัชชิกธุดงค์เป็นต้น เปรียบเหมือนการที่ไฟเกิดขึ้นแม้ด้วยการสี การบรรลุโลกุตตรมรรคด้วยปฏิปทาอันเป็นสุขโดยแท้ แม้ปราศจากเวทนาอันเกิดจากความเพียร เปรียบเหมือนการที่ไฟเกิดขึ้นเพียงด้วยการเสียดสีกับกิ่งไม้แห้งของต้นไม้อื่น อุปมานี้ พระผู้มีพระภาคทรงนำมาเพื่อประโยชน์ของพระองค์เอง ၃၇၇. ဣဒါနိ အတ္တနော ဒုက္ကရကာရိကံ ဒဿေန္တော, တဿ မယှန္တိအာဒိမာဟ. ကိံ ပန ဘဂဝါ ဒုက္ကရံ အကတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိတုံ န သမတ္ထောတိ? ကတွာပိ အကတွာပိ သမတ္ထောဝ. အထ ကသ္မာ အကာသီတိ? သဒေဝကဿ လောကဿ အတ္တနော ပရက္ကမံ ဒဿေဿာမိ. သော စ မံ ဝီရိယနိမ္မထနဂုဏော ဟာသေဿတီတိ. ပါသာဒေ နိသိန္နောယေဝ ဟိ ပဝေဏိအာဂတံ ရဇ္ဇံ လဘိတွာပိ ခတ္တိယော န တထာပမုဒိတော ဟောတိ, ယထာ ဗလကာယံ ဂဟေတွာ သင်္ဂါမေ ဒွေ တယော သမ္ပဟာရေ ဒတွာ အမိတ္တမထနံ ကတွာ ပတ္တရဇ္ဇော. ဧဝံ ပတ္တရဇ္ဇဿ ဟိ ရဇ္ဇသိရိံ အနုဘဝန္တဿ ပရိသံ ဩလောကေတွာ အတ္တနော ပရက္ကမံ အနုဿရိတွာ, ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ အသုကကမ္မံ ကတွာ အသုကဉ္စ အသုကဉ္စ အမိတ္တံ ဧဝံ ဝိဇ္ဈိတွာ ဧဝံ ပဟရိတွာ ဣမံ ရဇ္ဇသိရိံ ပတ္တောသ္မီ’’တိ စိန္တယတော ဗလဝသောမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ဧဝမေဝံ ဘဂဝါပိ သဒေဝကဿ လောကဿ ပရက္ကမံ ဒဿေဿာမိ, သော ဟိ မံ ပရက္ကမော အတိဝိယ ဟာသေဿတိ, သောမနဿံ ဥပ္ပာဒေဿတီတိ ဒုက္ကရမကာသိ. ๓๗๗. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงทุกรกิริยาของพระองค์ จึงตรัสคำมีอาทิว่า ตสฺส มยฺหํ ดังนี้. ก็พระผู้มีพระภาคเจ้าไม่ทรงกระทำทุกรกิริยาแล้ว ไม่สามารถจะตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้าได้หรือ? (ตอบว่า) ทรงกระทำก็ดี ไม่ทรงกระทำก็ดี ย่อมทรงสามารถทีเดียว. ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงทรงกระทำ? (ตอบว่า) ทรงกระทำเพราะทรงพระดำริว่า "เราจักแสดงความบากบั่นของเราแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก และคุณคือการบีบคั้นด้วยความเพียรนั้น จักทำให้เรายินดี". จริงอยู่ กษัตริย์แม้ประทับนั่งบนปราสาท ได้ราชสมบัติอันสืบมาตามประเพณีแล้ว ก็ไม่ทรงยินดีเช่นนั้น เหมือนกษัตริย์ผู้ทรงรวบรวมกองทัพแล้ว ในสงคราม ทรงประหาร ๒-๓ ครั้ง กระทำการย่ำยีศัตรูแล้ว ได้ราชสมบัติ. จริงอยู่ เมื่อกษัตริย์ผู้ได้ราชสมบัติอย่างนั้น เสวยสิริราชสมบัติอยู่ ทอดพระเนตรบริษัทแล้ว ทรงระลึกถึงความบากบั่นของพระองค์ โสมนัสอันมีกำลังย่อมเกิดขึ้นแก่กษัตริย์ผู้ทรงดำริว่า "เราทำกรรมชื่อโน้นในที่ชื่อโน้น แทงศัตรูชื่อโน้นและชื่อโน้นอย่างนี้ ประหารอย่างนี้แล้ว ได้สิริราชสมบัตินี้". ฉันนั้นเหมือนกัน พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงดำริว่า "เราจักแสดงความบากบั่นแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก, จริงอยู่ ความบากบั่นนั้นจักทำให้เรายินดียิ่งนัก จักทำให้เกิดโสมนัส" ดังนี้ จึงได้ทรงกระทำทุกรกิริยา. အပိစ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနောပိ အကာသိယေဝ, ပစ္ဆိမာ ဟိ ဇနတာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကာနိ စတ္တာရိ အသင်္ချေယျာနိ ပါရမိယော ပူရေတွာပိ ပဓာနံ ပဒဟိတွာဝ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပတ္တော, ကိမင်္ဂံ ပန မယန္တိ ပဓာနဝီရိယံ ကတ္တဗ္ဗံ မညိဿတိ; ဧဝံ သန္တေ ခိပ္ပမေဝ ဇာတိဇရာမရဏဿ အန္တံ ကရိဿတီတိ ပစ္ဆိမံ ဇနတံ အနုကမ္ပမာနော အကာသိယေဝ. อีกอย่างหนึ่ง แม้เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลัง ก็ได้ทรงกระทำนั่นเทียว. เพราะว่า หมู่ชนรุ่นหลังจักสำคัญว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าแม้ทรงบำเพ็ญบารมีทั้งหลายตลอดสี่อสงไขยยิ่งด้วยแสนกัปแล้ว ก็ทรงตั้งความเพียรแล้วนั่นเทียว จึงบรรลุพระสัพพัญญุตญาณ ก็จะกล่าวไปไยถึงพวกเราเล่า ความเพียรในการบำเพ็ญสมณธรรมเป็นสิ่งที่พึงกระทำ" เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จักกระทำที่สุดแห่งชาติ ชรา และมรณะได้โดยฉับพลันนั่นเทียว ดังนี้ เมื่อทรงอนุเคราะห์หมู่ชนรุ่นหลัง จึงได้ทรงกระทำนั่นเทียว. ဒန္တေဘိဒန္တမာဓာယာတိ ဟေဋ္ဌာဒန္တေ ဥပရိဒန္တံ ဌပေတွာ. စေတသာ စိတ္တန္တိ ကုသလစိတ္တေန အကုသလစိတ္တံ. အဘိနိဂ္ဂဏှေယျန္တိ နိဂ္ဂဏှေယျံ. အဘိနိပ္ပီဠေယျန္တိ [Pg.190] နိပ္ပီဠေယျံ. အဘိသန္တာပေယျန္တိ တာပေတွာ ဝီရိယနိမ္မထနံ ကရေယျံ. သာရဒ္ဓေါတိ သဒရထော. ပဓာနာဘိတုန္နဿာတိ ပဓာနေန အဘိတုန္နဿ, ဝိဒ္ဓဿ သတောတိ အတ္ထော. บทว่า ทนฺเตภิ ทนฺตมาธาย ได้แก่ วางฟันบนไว้ที่ฟันล่าง. บทว่า เจตสา จิตฺตํ ได้แก่ (ข่ม) อกุศลจิตด้วยกุศลจิต. บทว่า อภินิคฺคณฺเหยฺยํ ได้แก่ พึงข่ม. บทว่า อภินิปฺปีเฬยฺยํ ได้แก่ พึงบีบคั้น. บทว่า อภิสนฺตาเปยฺยํ ได้แก่ ทำให้เร่าร้อนแล้ว พึงกระทำการบีบคั้นด้วยความเพียร. บทว่า สารทฺโธ ได้แก่ ผู้มีความเดือดร้อน. บทว่า ปธานาภิตุนฺนสฺส มีความว่า ผู้ถูกความเพียรบีบคั้น คือ ถูกทิ่มแทงแล้ว. ၃၇၈. အပ္ပာဏကန္တိ နိရဿာသကံ. ကမ္မာရဂဂ္ဂရိယာတိ ကမ္မာရဿ ဂဂ္ဂရနာဠိယာ. သီသဝေဒနာ ဟောန္တီတိ ကုတောစိ နိက္ခမိတုံ အလဘမာနေဟိ ဝါတေဟိ သမုဋ္ဌာပိတာ ဗလဝတိယော သီသဝေဒနာ ဟောန္တိ. သီသဝေဌံ ဒဒေယျာတိ သီသဝေဌနံ ဒဒေယျ. ဒေဝတာတိ ဗောဓိသတ္တဿ စင်္ကမနကောဋိယံ ပဏ္ဏသာလပရိဝေဏသာမန္တာ စ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ๓๗๘. บทว่า อปฺปาณกํ ได้แก่ การไม่มีลมหายใจเข้าออก. บทว่า กมฺมารคคฺคริยา ได้แก่ ด้วยสูบของช่างทอง. บทว่า สีสเวทนา โหนฺติ ได้แก่ เวทนากล้าในศีรษะ อันลมทั้งหลายที่ไม่อาจจะออกไปจากที่ไหนๆ ได้ ทำให้เกิดขึ้น ย่อมมี. บทว่า สีสเวฐํ ทเทยฺย ได้แก่ พึงให้ผ้าพันศีรษะ. บทว่า เทวตา ได้แก่ เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ปลายที่จงกรมของพระโพธิสัตว์ และโดยรอบบริเวณบรรณศาลา. တဒါ ကိရ ဗောဓိသတ္တဿ အဓိမတ္တေ ကာယဒါဟေ ဥပ္ပန္နေ မုစ္ဆာ ဥဒပါဒိ. သော စင်္ကမေဝ နိသိန္နော ဟုတွာ ပပတိ. တံ ဒိသွာ ဒေဝတာ ဧဝမာဟံသု – ‘‘ဝိဟာရောတွေဝ သော အရဟတော’’တိ, ‘‘အရဟန္တော နာမ ဧဝရူပါ ဟောန္တိ မတကသဒိသာ’’တိ လဒ္ဓိယာ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ယာ ဒေဝတာ ‘‘ကာလင်္ကတော’’တိ အာဟံသု, တာ ဂန္တွာ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇဿ အာရောစေသုံ – ‘‘တုမှာကံ ပုတ္တော ကာလင်္ကတော’’တိ. မမ ပုတ္တော ဗုဒ္ဓေါ ဟုတွာ ကာလင်္ကတော, နော အဟုတွာတိ? ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိတုံ နာသက္ခိ, ပဓာနဘူမိယံယေဝ ပတိတွာ ကာလင်္ကတောတိ. နာဟံ သဒ္ဒဟာမိ, မမ ပုတ္တဿ ဗောဓိံ အပတွာ ကာလင်္ကိရိယာ နာမ နတ္ထီတိ. ได้ยินว่า ในกาลนั้น เมื่อความเร่าร้อนในพระวรกายอย่างยิ่งเกิดขึ้นแก่พระโพธิสัตว์ ความสลบได้เกิดขึ้นแล้ว. พระองค์ประทับนั่งแล้วในที่จงกรมนั่นเทียว ได้ล้มลง. เทวดาเห็นดังนั้นแล้ว ได้กล่าวอย่างนี้ว่า "นั่นเป็นการอยู่ของพระอรหันต์" (คือ) ย่อมกล่าวด้วยลัทธิของตนว่า "ชื่อว่าพระอรหันต์ทั้งหลาย ย่อมมีสภาพเช่นนี้ คือเหมือนคนตาย". ในเทวดาเหล่านั้น เทวดาเหล่าใดกล่าวว่า "สิ้นพระชนม์แล้ว" เทวดาเหล่านั้นไปแล้ว ได้กราบทูลแด่พระเจ้าสุทโธทนมหาราชว่า "พระโอรสของพระองค์สิ้นพระชนม์แล้ว". (พระราชาตรัสถามว่า) "บุตรของเราเป็นพระพุทธเจ้าแล้วสิ้นพระชนม์ หรือว่ายังมิได้เป็น?". (เทวดาทูลว่า) "ไม่สามารถจะเป็นพระพุทธเจ้าได้ ล้มลงในภูมิแห่งการบำเพ็ญเพียรนั่นเทียว สิ้นพระชนม์แล้ว". (พระราชาตรัสว่า) "เราไม่เชื่อ, การสิ้นชีวิตของบุตรของเราเมื่อยังไม่บรรลุพระโพธิญาณนั้น ย่อมไม่มี". အပရဘာဂေ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ဓမ္မစက္ကံ ပဝတ္တေတွာ အနုပုဗ္ဗေန ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ ကပိလဝတ္ထုံ အနုပ္ပတ္တဿ သုဒ္ဓေါဒနမဟာရာဇာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ပါသာဒံ အာရောပေတွာ ယာဂုခဇ္ဇကံ ဒတွာ အန္တရာဘတ္တသမယေ ဧတမတ္ထံ အာရောစေသိ – တုမှာကံ ဘဂဝါ ပဓာနကရဏကာလေ ဒေဝတာ အာဂန္တွာ, ‘‘ပုတ္တော တေ, မဟာရာဇ, ကာလင်္ကတော’’တိ အာဟံသူတိ. ကိံ သဒ္ဒဟသိ မဟာရာဇာတိ? န ဘဂဝါ သဒ္ဒဟိန္တိ. ဣဒါနိ, မဟာရာဇ, သုပိနပ္ပဋိဂ္ဂဟဏတော ပဋ္ဌာယ အစ္ဆရိယာနိ ပဿန္တော ကိံ သဒ္ဒဟိဿသိ? အဟမ္ပိ ဗုဒ္ဓေါ ဇာတော, တွမ္ပိ ဗုဒ္ဓပိတာ ဇာတော, ပုဗ္ဗေ ပန မယှံ အပရိပက္ကေ ဉာဏေ ဗောဓိစရိယံ စရန္တဿ ဓမ္မပါလကုမာရကာလေပိ သိပ္ပံ ဥဂ္ဂဟေတုံ ဂတဿ, ‘‘တုမှာကံ ပုတ္တော ဓမ္မပါလကုမာရော ကာလင်္ကတော, ဣဒမဿ အဋ္ဌီ’’တိ ဧဠကဋ္ဌိံ အာဟရိတွာ ဒဿေသုံ, တဒါပိ တုမှေ, ‘‘မမ ပုတ္တဿ အန္တရာမရဏံ နာမ နတ္ထိ, နာဟံ သဒ္ဒဟာမီ’’တိ အဝေါစုတ္ထ, မဟာရာဇာတိ ဣမိဿာ အဋ္ဌုပ္ပတ္တိယာ ဘဂဝါ မဟာဓမ္မပါလဇာတကံ ကထေသိ. ในภายหลัง เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประกาศธรรมจักรแล้ว เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์โดยลำดับ จนบรรลุถึงกรุงกบิลพัสดุ์ พระเจ้าสุทโธทนมหาราชทรงรับบาตรแล้ว ทรงเชิญขึ้นสู่ปราสาท ถวายข้าวต้มและของขบเคี้ยว ในระหว่างเวลาเสวยภัตตาหาร ได้กราบทูลเนื้อความนี้ว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ในคราวที่พระองค์ทรงบำเพ็ญเพียร เทวดามาแล้วกล่าวว่า 'ข้าแต่มหาราช พระโอรสของพระองค์สิ้นพระชนม์แล้ว' ดังนี้". (พระพุทธเจ้าตรัสถามว่า) "ข้าแต่มหาราช พระองค์ทรงเชื่อหรือไม่?". (พระราชาทูลว่า) "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้าพระองค์ไม่เชื่อ". (พระพุทธเจ้าตรัสว่า) "ข้าแต่มหาราช บัดนี้ พระองค์ทรงเห็นสิ่งอัศจรรย์ทั้งหลายมาตั้งแต่การรับคำทำนายพระสุบินแล้ว จักทรงเชื่อได้อย่างไร? แม้ตถาคตก็ได้เป็นพระพุทธเจ้าแล้ว แม้พระองค์ก็ได้เป็นพระพุทธบิดาแล้ว แต่ในกาลก่อน เมื่อตถาคตมีญาณยังไม่แก่กล้า ประพฤติโพธิจริยาอยู่ แม้ในกาลที่เป็นธรรมปาลกุมาร ไปเพื่อเรียนศิลปะ (พวกเขาก็) นำกระดูกแพะมาแสดงว่า 'ธรรมปาลกุมาร โอรสของพระองค์สิ้นชีวิตแล้ว นี่เป็นกระดูกของเขา' ดังนี้ แม้ในกาลนั้น พระองค์ก็ได้ตรัสว่า 'การตายในระหว่างของบุตรเรานั้น ย่อมไม่มี, เราไม่เชื่อ' ดังนี้ ข้าแต่มหาราช". เพราะอัตถุปบัตตินี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงได้ตรัสมหาธรรมปาลชาดก. ၃၇၉. မာ [Pg.191] ခေါ တွံ မာရိသာတိ သမ္ပိယာယမာနာ အာဟံသု. ဒေဝတာနံ ကိရာယံ ပိယမနာပဝေါဟာရော, ယဒိဒံ မာရိသာတိ. အဇဇ္ဇိတန္တိ အဘောဇနံ. ဟလန္တိ ဝဒါမီတိ အလန္တိ ဝဒါမိ, အလံ ဣမိနာ ဧဝံ မာ ကရိတ္ထ, ယာပေဿာမဟန္တိ ဧဝံ ပဋိသေဓေမီတိ အတ္ထော. ๓๗๙. บทว่า มา โข ตฺวํ มาริส (เทวดา) ผู้แสดงความรักใคร่ ได้กล่าวแล้ว. ได้ยินว่า คำว่า มาริส นี้ เป็นโวหารที่น่ารักน่าพอใจของเทวดาทั้งหลาย. บทว่า อชชฺชิตํ ได้แก่ การไม่บริโภคอาหาร. บทว่า หาลนฺติ วทามิ มีความว่า เรากล่าวว่า พอแล้ว, พอแล้วด้วยสิ่งนี้ ท่านทั้งหลายอย่าทำอย่างนี้, (ความจริงคือ) เราจักยังอัตภาพให้เป็นไป, เราห้ามอย่างนี้. ၃၈၀-၁. မင်္ဂုရစ္ဆဝီတိ မင်္ဂုရမစ္ဆစ္ဆဝိ. ဧတာဝ ပရမန္တိ တာသမ္ပိ ဝေဒနာနမေတံယေဝ ပရမံ, ဥတ္တမံ ပမာဏံ. ပိတု သက္ကဿ ကမ္မန္တေ…ပေ… ပဌမံ ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတာတိ ရညော ကိရ ဝပ္ပမင်္ဂလဒိဝသော နာမ ဟောတိ, တဒါ အနေကပ္ပကာရံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ပဋိယာဒေန္တိ. နဂရဝီထိယော သောဓာပေတွာ ပုဏ္ဏဃဋေ ဌပါပေတွာ ဓဇပဋာကာဒယော ဥဿာပေတွာ သကလနဂရံ ဒေဝဝိမာနံ ဝိယ အလင်္ကရောန္တိ. သဗ္ဗေ ဒါသကမ္မကရာဒယော အဟတဝတ္ထနိဝတ္ထာ ဂန္ဓမာလာဒိပဋိမဏ္ဍိတာ ရာဇကုလေ သန္နိပတန္တိ. ရညော ကမ္မန္တေ နင်္ဂလသတသဟဿံ ယောဇီယတိ. တသ္မိံ ပန ဒိဝသေ ဧကေန ဦနံ အဋ္ဌသတံ ယောဇေန္တိ. သဗ္ဗနင်္ဂလာနိ သဒ္ဓိံ ဗလိဗဒ္ဒရသ္မိယောတ္တေဟိ ဇာဏုဿောဏိဿ ရထော ဝိယ ရဇတပရိက္ခိတ္တာနိ ဟောန္တိ. ရညော အာလမ္ဗနနင်္ဂလံ ရတ္တသုဝဏ္ဏပရိက္ခိတ္တံ ဟောတိ. ဗလိဗဒ္ဒါနံ သိင်္ဂါနိပိ ရသ္မိပတောဒါပိ သုဝဏ္ဏပရိက္ခိတ္တာ ဟောန္တိ. ရာဇာ မဟာပရိဝါရေန နိက္ခမန္တော ပုတ္တံ ဂဟေတွာ အဂမာသိ. บทว่า Maṅguracchavī ความว่า มีผิวพรรณเหมือนปลาแมงกุระ (คือปลาหนังลาย) บทว่า Etāva paramaṃ ความว่า แม้เวทนาเหล่านั้นก็มีประมาณเท่านี้แหละเป็นอย่างยิ่ง เป็นประมาณอันสูงสุด บทว่า Pitu sakkassa kammante…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharitā ความว่า ได้ยินว่า มีวันพระราชพิธีวัปปมงคลของพระราชา ในวันนั้น พวกเขาจัดเตรียมของเคี้ยวของฉันหลายอย่าง ให้ชำระถนนในพระนคร ให้ตั้งหม้อน้ำเต็ม ให้ยกธงและธงชายเป็นต้นขึ้น ประดับประดาทั่วทั้งพระนครดุจวิมานของเทวดา ทาสและกรรมกรเป็นต้นทั้งหมด นุ่งห่มผ้าใหม่ ประดับด้วยของหอมและระเบียบดอกไม้เป็นต้น ประชุมกันในพระราชวัง ในสถานที่ประกอบพระราชพิธีของพระราชา ไถหนึ่งแสนคันถูกเทียม แต่ในวันนั้น พวกเขาเทียมไถแปดร้อยคันหย่อนหนึ่ง ไถทั้งหมดพร้อมด้วยเชือกและประตักสำหรับโคผู้ ถูกหุ้มด้วยเงินเหมือนรถของชาณุสโสณีพราหมณ์ ไถที่พระราชาทรงจับนั้นหุ้มด้วยทองคำแดง แม้เขาของโคผู้ทั้งหลาย และเชือกกับประตักก็หุ้มด้วยทองคำ พระราชาเสด็จออกจากพระนครพร้อมด้วยบริวารหมู่ใหญ่ ทรงพาพระโอรสไปด้วย ကမ္မန္တဋ္ဌာနေ ဧကော ဇမ္ဗုရုက္ခော ဗဟလပတ္တပလာသော သန္ဒစ္ဆာယော အဟောသိ. တဿ ဟေဋ္ဌာ ကုမာရဿ သယနံ ပညပေတွာ ဥပရိ သုဝဏ္ဏတာရကခစိတံ ဝိတာနံ ဗန္ဓာပေတွာ သာဏိပါကာရေန ပရိက္ခိပါပေတွာ အာရက္ခံ ဌပေတွာ ရာဇာ သဗ္ဗာလင်္ကာရံ အလင်္ကရိတွာ အမစ္စဂဏပရိဝုတော နင်္ဂလကရဏဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တတ္ထ ရာဇာ သုဝဏ္ဏနင်္ဂလံ ဂဏှာတိ. အမစ္စာ ဧကေနူနအဋ္ဌသတရဇတနင်္ဂလာနိ ဂဟေတွာ ဣတော စိတော စ ကသန္တိ. ရာဇာ ပန ဩရတော ပါရံ ဂစ္ဆတိ, ပါရတော ဝါ ဩရံ ဂစ္ဆတိ. ဧတသ္မိံ ဌာနေ မဟာသမ္ပတ္တိ ဟောတိ, ဗောဓိသတ္တံ ပရိဝါရေတွာ နိသိန္နာ ဓာတိယော ရညော သမ္ပတ္တိံ ပဿိဿာမာတိ အန္တောသာဏိတော ဗဟိ နိက္ခန္တာ. ဗောဓိသတ္တော ဣတော စိတော စ ဩလောကေန္တော ကဉ္စိ အဒိသွာ ဝေဂေန ဥဋ္ဌာယ ပလ္လင်္ကံ အာဘုဇိတွာ အာနာပါနေ ပရိဂ္ဂဟေတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေသိ. ဓာတိယော ခဇ္ဇဘောဇ္ဇန္တရေ ဝိစရမာနာ ထောကံ စိရာယိံသု, သေသရုက္ခာနံ [Pg.192] ဆာယာ နိဝတ္တာ, တဿ ပန ရုက္ခဿ ပရိမဏ္ဍလာ ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. ဓာတိယော အယျပုတ္တော ဧကကောတိ ဝေဂေန သာဏိံ ဥက္ခိပိတွာ အန္တော ပဝိသမာနာ ဗောဓိသတ္တံ သယနေ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နံ တဉ္စ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ ဂန္တွာ ရညော အာရောစယိံသု – ‘‘ကုမာရော ဒေဝ, ဧဝံ နိသိန္နော အညေသံ ရုက္ခာနံ ဆာယာ နိဝတ္တာ, ဇမ္ဗုရုက္ခဿ ပရိမဏ္ဍလာ ဌိတာ’’တိ. ရာဇာ ဝေဂေနာဂန္တွာ ပါဋိဟာရိယံ ဒိသွာ, ‘‘ဣဒံ တေ, တာတ, ဒုတိယံ ဝန္ဒန’’န္တိ ပုတ္တံ ဝန္ဒိ. ဣဒမေတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ပိတု သက္ကဿ ကမ္မန္တေ…ပေ… ပဌမဇ္ဈာနံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟရိတာ’’တိ. သိယာ နု ခေါ ဧသော မဂ္ဂေါ ဗောဓာယာတိ ဘဝေယျ နု ခေါ ဧတံ အာနာပါနဿတိပဌမဇ္ဈာနံ ဗုဇ္ဈနတ္ထာယ မဂ္ဂေါတိ. သတာနုသာရိဝိညာဏန္တိ နယိဒံ ဗောဓာယ မဂ္ဂေါ ဘဝိဿတိ, အာနာပါနဿတိပဌမဇ္ဈာနံ ပန ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ ဧကံ ဒွေ ဝါရေ ဥပ္ပန္နသတိယာ အနန္တရံ ဥပ္ပန္နဝိညာဏံ သတာနုသာရိဝိညာဏံ နာမ. ယံ တံ သုခန္တိ ယံ တံ အာနာပါနဿတိပဌမဇ္ဈာနသုခံ. ในสถานที่ประกอบพระราชพิธี มีต้นหว้าต้นหนึ่ง มีใบและกิ่งก้านหนาแน่น มีเงาทึบ เบื้องล่างต้นหว้านั้น เขาให้ปูลาดพระที่บรรทมของพระกุมาร เบื้องบนให้ผูกเพดานที่ประดับด้วยดาวทอง ให้กั้นด้วยม่านผ้าโดยรอบ ให้จัดอารักขาไว้แล้ว พระราชาทรงประดับด้วยเครื่องอลังการทั้งปวง แวดล้อมด้วยหมู่เสนาอำมาตย์ เสด็จไปยังสถานที่ประกอบพิธีไถนา ในที่นั้น พระราชาทรงจับไถทองคำ พวกอำมาตย์จับไถเงินแปดร้อยคันหย่อนหนึ่งแล้วไถไปทางโน้นทางนี้ ส่วนพระราชาเสด็จจากฝั่งนี้ไปสู่ฝั่งโน้น หรือเสด็จจากฝั่งโน้นมาสู่ฝั่งนี้ ในสถานที่นั้นมีสมบัติยิ่งใหญ่ พวกพระพี่เลี้ยงที่นั่งแวดล้อมพระโพธิสัตว์อยู่ คิดว่า 'เราจักดูสมบัติของพระราชา' จึงออกจากภายในม่านไปสู่ภายนอก พระโพธิสัตว์ทอดพระเนตรไปทางโน้นทางนี้ ไม่ทรงเห็นใครเลย จึงทรงลุกขึ้นโดยเร็ว ทรงคู้บัลลังก์ ทรงกำหนดลมหายใจเข้าออก ยังปฐมฌานให้บังเกิด พวกพระพี่เลี้ยงเที่ยวไปในระหว่างของเคี้ยวของฉัน ชักช้าอยู่ครู่หนึ่ง เงาของต้นไม้อื่นๆ คล้อยไปแล้ว แต่เงาของต้นหว้านั้นกลับตั้งอยู่เป็นปริมณฑล พวกพระพี่เลี้ยงคิดว่า 'พระลูกเจ้าอยู่พระองค์เดียว' จึงรีบยกม่านขึ้น เข้าไปข้างใน เห็นพระโพธิสัตว์ประทับนั่งด้วยบัลลังก์บนพระที่บรรทม และเห็นปาฏิหาริย์นั้นแล้ว จึงไปกราบทูลแด่พระราชาว่า 'ข้าแต่เทวะ พระกุมารประทับนั่งอยู่อย่างนี้ เงาของต้นไม้อื่นๆ คล้อยไปแล้ว แต่เงาของต้นหว้าตั้งอยู่เป็นปริมณฑล' พระราชาเสด็จมาโดยเร็ว ทอดพระเนตรเห็นปาฏิหาริย์แล้ว ตรัสว่า 'พ่อเอ๋ย นี้เป็นการไหว้ครั้งที่สองของพ่อ' แล้วทรงไหว้พระโอรส คำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสหมายถึงเรื่องนี้ว่า 'เราเข้าปฐมฌานอยู่...ในที่ทำงานของพระบิดาผู้เป็นศากยะ' บทว่า Siyā nu kho eso maggo bodhāya ความว่า ปฐมฌานอันมีอานาปานสติเป็นอารมณ์นี้ พึงเป็นหนทางเพื่อการตรัสรู้หนอแล บทว่า Satānusāriviññāṇaṃ ความว่า วิญญาณที่เกิดขึ้นในลำดับแห่งสติที่เกิดขึ้นครั้งหนึ่งหรือสองครั้งอย่างนี้ว่า 'ธรรมนี้จักไม่เป็นหนทางเพื่อการตรัสรู้ แต่ปฐมฌานอันมีอานาปานสติเป็นอารมณ์จักเป็นหนทาง' ชื่อว่า สตานุสารีวิญญาณ บทว่า Yaṃ taṃ sukhaṃ ความว่า สุขคือปฐมฌานอันมีอานาปานสติเป็นอารมณ์นั้น ၃၈၂. ပစ္စုပဋ္ဌိတာ ဟောန္တီတိ ပဏ္ဏသာလပရိဝေဏသမ္မဇ္ဇနာဒိဝတ္တကရဏေန ဥပဋ္ဌိတာ ဟောန္တိ. ဗာဟုလ္လိကောတိ ပစ္စယဗာဟုလ္လိကော. အာဝတ္တော ဗာဟုလ္လာယာတိ ရသဂိဒ္ဓေါ ဟုတွာ ပဏီတပိဏ္ဍပါတာဒီနံ အတ္ထာယ အာဝတ္တော. နိဗ္ဗိဇ္ဇ ပက္ကမိံသူတိ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ ဓမ္မနိယာမေနေဝ ပက္ကန္တာ ဗောဓိသတ္တဿ သမ္ဗောဓိံ ပတ္တကာလေ ကာယဝိဝေကဿ ဩကာသဒါနတ္ထံ ဓမ္မတာယ ဂတာ. ဂစ္ဆန္တာ စ အညဋ္ဌာနံ အဂန္တွာ ဗာရာဏသိမေဝ အဂမံသု. ဗောဓိသတ္တော တေသု ဂတေသု အဒ္ဓမာသံ ကာယဝိဝေကံ လဘိတွာ ဗောဓိမဏ္ဍေ အပရာဇိတပလ္လင်္ကေ နိသီဒိတွာ သဗ္ဗညုတညာဏံ ပဋိဝိဇ္ဈိ. ๓๘๒. บทว่า Paccupaṭṭhitā honti ความว่า เป็นผู้อุปัฏฐากแล้ว ด้วยการทำวัตรมีการกวาดบริเวณบรรณศาลาเป็นต้น บทว่า Bāhulliko ความว่า เป็นผู้มักมากในปัจจัย บทว่า Āvatto bāhullāya ความว่า เป็นผู้กำหนัดในรสแล้ว ย่อมวนเวียนเพื่อบิณฑบาตอันประณีตเป็นต้น บทว่า Nibbijja pakkamiṃsu ความว่า เบื่อหน่ายแล้วหลีกไป คือหลีกไปด้วยธรรมนิยามนั่นเอง เพื่อเปิดโอกาสให้เกิดกายวิเวกแก่พระโพธิสัตว์ในกาลที่จักบรรลุสัมโพธิญาณ จึงได้ไปด้วยธรรมดา และเมื่อไป ก็มิได้ไปที่อื่น ไปยังเมืองพาราณสีนั่นเอง เมื่อท่านเหล่านั้นไปแล้ว พระโพธิสัตว์ได้กายวิเวกอยู่กึ่งเดือน ประทับนั่งบนอปราชิตบัลลังก์ ณ โพธิมณฑล ได้แทงตลอดซึ่งพระสัพพัญญุตญาณ ၃၈၃. ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟီတိအာဒိ ဘယဘေရဝေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๓๘๓. บทว่า Vivicceva kāmehi เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในภยเภรวสูตรนั่นเอง ၃၈၇. အဘိဇာနာမိ ခေါ ပနာဟန္တိ အယံ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. နိဂဏ္ဌော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ သမဏံ ဂေါတမံ ဧကံ ပဉှံ ပုစ္ဆိံ. သမဏော ဂေါတမော ‘အပရာပိ မံ, အဂ္ဂိဝေဿန, အပရာပိ မံ, အဂ္ဂိဝေဿနာ’တိ ပရိယောသာနံ အဒဿေန္တော ကထေတိယေဝ. ကုပိတော နု ခေါ’’တိ? အထ ဘဂဝါ, အဂ္ဂိဝေဿန, တထာဂတေ အနေကသတာယ ပရိသာယ ဓမ္မံ ဒေသေန္တေ ကုပိတော [Pg.193] သမဏော ဂေါတမောတိ ဧကောပိ ဝတ္တာ နတ္ထိ, ပရေသံ ဗောဓနတ္ထာယ ပဋိဝိဇ္ဈနတ္ထာယ ဧဝ တထာဂတော ဓမ္မံ ဒေသေတီတိ ဒဿေန္တော ဣမံ ဓမ္မဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ အာရဗ္ဘာတိ သန္ဓာယ. ယာဝဒေဝါတိ ပယောဇနဝိဓိ ပရိစ္ဆေဒနိယမနံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပရေသံ ဝိညာပနမေဝ တထာဂတဿ ဓမ္မဒေသနာယ ပယောဇနံ, တသ္မာ န ဧကဿေဝ ဒေသေတိ, ယတ္တကာ ဝိညာတာရော အတ္ထိ, သဗ္ဗေသံ ဒေသေတီတိ. တသ္မိံယေဝ ပုရိမသ္မိန္တိ ဣမိနာ ကိံ ဒဿေတီတိ? သစ္စကော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော အဘိရူပေါ ပါသာဒိကော သုဖုသိတံ ဒန္တာဝရဏံ, ဇိဝှာ မုဒုကာ, မဓုရံ ဝါက္ကရဏံ, ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော မညေ ဝိစရတိ, အန္တော ပနဿ စိတ္တေကဂ္ဂတာ နတ္ထီ’’တိ. အထ ဘဂဝါ, အဂ္ဂိဝေဿန, န တထာဂတော ပရိသံ ရဉ္ဇေန္တော ဝိစရတိ, စက္ကဝါဠပရိယန္တာယပိ ပရိသာယ တထာဂတော ဓမ္မံ ဒေသေတိ, အသလ္လီနော အနုပလိတ္တော ဧတ္တကံ ဧကဝိဟာရီ, သုညတဖလသမာပတ္တိံ အနုယုတ္တောတိ ဒဿေတုံ ဧဝမာဟ. ๓๘๗. บทว่า "อภิชานามิ โข ปนาหํ" นี้ เป็นอนุสนธิคนละเรื่องกัน ได้ยินว่า นิครนถ์ (สัจจกะ) คิดว่า "เราได้ทูลถามปัญหาข้อหนึ่งกะพระสมณโคดม พระสมณโคดมไม่ทรงแสดงที่สุด (ของปัญหา) ตรัสอยู่แต่ว่า 'ดูก่อนอัคคิเวสสนะ แม้ข้ออื่นอีก แม้ข้ออื่นอีก' พระองค์ทรงกริ้วกระมังหนอ" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ เมื่อตถาคตแสดงธรรมในบริษัทหลายร้อย ไม่มีใครสักคนหนึ่งที่จะกล่าวว่า 'พระสมณโคดมทรงกริ้ว' ตถาคตย่อมแสดงธรรมเพื่อความตรัสรู้ เพื่อการแทงตลอดของผู้อื่นเท่านั้น" จึงทรงเริ่มพระธรรมเทศนานี้ ในคำเหล่านั้น บทว่า "อารพฺภ" หมายถึง ทรงปรารภ บทว่า "ยาวเทว" เป็นการกำหนดขอบเขตวิธีการแห่งประโยชน์ มีความว่า ประโยชน์แห่งการแสดงธรรมของตถาคตมีเพียงการทำให้ผู้อื่นรู้แจ้งเท่านั้น เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ทรงแสดงแก่คนผู้เดียว แต่ทรงแสดงแก่ผู้ที่สามารถรู้ได้ทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ พระองค์ทรงแสดงอะไรด้วยคำว่า "ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ" นี้ ได้ยินว่า สัจจกะคิดว่า "พระสมณโคดมมีพระรูปงาม น่าเลื่อมใส มีริมพระโอษฐ์สนิทดี พระชิวหานุ่มนวล พระสุรเสียงไพเราะ เราเข้าใจว่าพระองค์เที่ยวทำบริษัทให้รื่นเริงยินดี แต่ภายในพระองค์ไม่มีความเป็นหนึ่งแห่งจิต" ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแสดงว่า "ดูก่อนอัคคิเวสสนะ ตถาคตมิได้เที่ยวทำบริษัทให้รื่นเริงยินดี ตถาคตย่อมแสดงธรรมแม้ในบริษัทซึ่งมีขอบเขตจดจักรวาล ไม่ทรงข้องอยู่ ไม่ทรงแปดเปื้อน ทรงมีปกติอยู่ผู้เดียวถึงเพียงนี้ ทรงประกอบในสุญญตผลสมาบัติ" จึงตรัสอย่างนี้ အဇ္ဈတ္တမေဝါတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တမေဝ. သန္နိသာဒေမီတိ သန္နိသီဒါပေမိ, တထာဂတော ဟိ ယသ္မိံ ခဏေ ပရိသာ သာဓုကာရံ ဒေတိ, တသ္မိံ ခဏေ ပုဗ္ဗာဘောဂေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဖလသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, သာဓုကာရသဒ္ဒဿ နိဂ္ဃောသေ အဝိစ္ဆိန္နေယေဝ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဌိတဋ္ဌာနတော ပဋ္ဌာယ ဓမ္မံ ဒေသေတိ, ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဘဝင်္ဂပရိဝါသော လဟုကော ဟောတီတိ အဿာသဝါရေ ပဿာသဝါရေ သမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇန္တိ. ယေန သုဒံ နိစ္စကပ္ပန္တိ ယေန သုညေန ဖလသမာဓိနာ နိစ္စကာလံ ဝိဟရာမိ, တသ္မိံ သမာဓိနိမိတ္တေ စိတ္တံ သဏ္ဌပေမိ သမာဒဟာမီတိ ဒဿေတိ. บทว่า "อชฺฌตฺตเมว" หมายถึง อารมณ์ภายในนั่นเอง บทว่า "สนฺนิสาเทมิ" หมายถึง เราย่อมให้นั่งลง กล่าวคือ ตถาคตในขณะที่บริษัทให้สาธุการ ในขณะนั้น พระองค์ทรงกำหนดด้วยบุพพาโภคะ (การน้อมนึกในเบื้องต้น) แล้วเข้าผลสมาบัติ เมื่อเสียงสาธุการยังไม่ขาดสาย ก็เสด็จออกจากสมาบัติแล้วทรงแสดงธรรมต่อไปจากที่ประทับยืนอยู่นั้น จริงอยู่ การพักในภวังค์ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนั้นรวดเร็ว คือ พระองค์ทั้งหลายย่อมเข้าสมาบัติได้ในชั่วขณะลมหายใจเข้าหรือลมหายใจออก พระองค์ทรงแสดงว่า "เราย่อมอยู่เป็นนิตย์ด้วยสุญญตผลสมาธิใด เราย่อมตั้งจิตไว้ในสมาธินิมิตนั้น ย่อมตั้งมั่นไว้" ด้วยบทว่า "เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ" ဩကပ္ပနိယမေတန္တိ သဒ္ဒဟနိယမေတံ. ဧဝံ ဘဂဝတော ဧကဂ္ဂစိတ္တတံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ဣဒါနိ အတ္တနော ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာနီတပဉှံ ပုစ္ဆန္တော အဘိဇာနာတိ ခေါ ပန ဘဝံ ဂေါတမော ဒိဝါ သုပိတာတိ အာဟ. ယထာ ဟိ သုနခေါ နာမ အသမ္ဘိန္နခီရပက္ကပါယသံ သပ္ပိနာ ယောဇေတွာ ဥဒရပူရံ ဘောဇိတောပိ ဂူထံ ဒိသွာ အခါဒိတွာ ဂန္တုံ န သက္ကာ, အခါဒမာနော ဃာယိတွာပိ ဂစ္ဆတိ, အဃာယိတွာဝ ဂတဿ ကိရဿ သီသံ ရုဇ္ဇတိ; ဧဝမေဝံ ဣမဿပိ သတ္ထာ အသမ္ဘိန္နခီရပက္ကပါယသသဒိသံ အဘိနိက္ခမနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အာသဝက္ခယာ ပသာဒနီယံ ဓမ္မဒေသနံ ဒေသေတိ. ဧတဿ ပန ဧဝရူပံ ဓမ္မဒေသနံ [Pg.194] သုတွာ သတ္ထရိ ပသာဒမတ္တမ္ပိ န ဥပ္ပန္နံ, တသ္မာ ဩဝဋ္ဋိကသာရံ ကတွာ အာနီတပဉှံ အပုစ္ဆိတွာ ဂန္တုံ အသက္ကောန္တော ဧဝမာဟ. တတ္ထ ယသ္မာ ထိနမိဒ္ဓံ သဗ္ဗခီဏာသဝါနံ အရဟတ္တမဂ္ဂေနေဝ ပဟီယတိ, ကာယဒရထော ပန ဥပါဒိန္နကေပိ ဟောတိ အနုပါဒိန္နကေပိ. တထာ ဟိ ကမလုပ္ပလာဒီနိ ဧကသ္မိံ ကာလေ ဝိကသန္တိ, ဧကသ္မိံ မကုလာနိ ဟောန္တိ, သာယံ ကေသဉ္စိ ရုက္ခာနမ္ပိ ပတ္တာနိ ပတိလီယန္တိ, ပါတော ဝိပ္ဖာရိကာနိ ဟောန္တိ. ဧဝံ ဥပါဒိန္နကဿ ကာယဿ ဒရထောယေဝ ဒရထဝသေန ဘဝင်္ဂသောတဉ္စ ဣဓ နိဒ္ဒါတိ အဓိပ္ပေတံ, တံ ခီဏာသဝါနမ္ပိ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ, ‘‘အဘိဇာနာမဟ’’န္တိအာဒိမာဟ. သမ္မောဟဝိဟာရသ္မိံ ဝဒန္တီတိ သမ္မောဟဝိဟာရောတိ ဝဒန္တိ. บทว่า "โอกปฺปนิยเมตํ" หมายถึง ข้อนี้เป็นสิ่งที่พึงเชื่อถือได้ สัจจกะครั้นยอมรับความเป็นผู้มีจิตแน่วแน่ของพระผู้มีพระภาคเจ้าอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทูลถามปัญหาที่ตนนํามาโดยทําไว้เป็นดังแก่นสารที่ซ่อนไว้ในผ้าคาดเอว จึงทูลว่า "ก็ท่านพระโคดมทรงระลึกถึงการบรรทมในเวลากลางวันได้หรือไม่" เปรียบเหมือนสุนัข แม้จะได้กินข้าวมธุปายาสที่หุงด้วยน้ำนมล้วนผสมกับเนยใสจนเต็มท้องแล้ว พอเห็นอุจจาระเข้า ก็ไม่อาจที่จะไม่กินแล้วเดินไปได้ หากไม่กิน ก็ต้องดมแล้วจึงไป ได้ยินว่า ถ้าสุนัขนั้นไปโดยไม่ได้ดมเลย ศีรษะของมันก็จะปวด ฉันใดก็ฉันนั้น แม้สำหรับสัจจกะนี้ พระศาสดาก็ทรงแสดงพระธรรมเทศนาอันน่าเลื่อมใส เปรียบด้วยข้าวมธุปายาสที่หุงด้วยน้ำนมล้วน ตั้งแต่การเสด็จออกผนวชจนถึงความสิ้นไปแห่งอาสวะ แต่เมื่อสัจจกะนี้ได้ฟังพระธรรมเทศนาเช่นนี้แล้ว แม้เพียงความเลื่อมใสในพระศาสดาก็มิได้เกิดขึ้น เพราะฉะนั้น เมื่อไม่อาจจะจากไปโดยไม่ทูลถามปัญหาที่ตนนํามาโดยทําไว้เป็นดังแก่นสารที่ซ่อนไว้ในผ้าคาดเอว จึงได้ทูลถามอย่างนี้ ในข้อนั้น เพราะว่าถีนมิทธะอันพระขีณาสพทั้งปวงละได้ด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น ส่วนความเมื่อยล้าทางกายย่อมมีได้ทั้งในรูปที่มีใจครองและไม่มีใจครอง จริงอยู่ ดอกบัวและดอกอุบลเป็นต้น ย่อมบานในเวลาหนึ่ง และย่อมตูมในเวลาหนึ่ง ในเวลาเย็น ใบของต้นไม้บางชนิดก็หุบเข้า ในเวลาเช้าก็คลี่ออก ฉันใด ในที่นี้ ความเมื่อยล้าแห่งกายที่มีใจครอง และกระแสแห่งภวังค์จิตอันเนื่องมาจากความเมื่อยล้านั้น ท่านประสงค์เอาว่าเป็นการนอนหลับ ซึ่งการนอนหลับนั้นย่อมมีได้แม้แก่พระขีณาสพทั้งหลาย พระองค์ทรงหมายถึงการนอนหลับนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "อภิชานามหํ" บทว่า "สมฺโมหวิหารสฺมึ วทนฺติ" หมายถึง เขากล่าวกันว่าเป็นการอยู่ด้วยความหลง ၃၈၉. အာသဇ္ဇ အာသဇ္ဇာတိ ဃဋ္ဋေတွာ ဃဋ္ဋေတွာ. ဥပနီတေဟီတိ ဥပနေတွာ ကထိတေဟိ. ဝစနပ္ပထေဟီတိ ဝစနေဟိ. အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာတိ အလန္တိ စိတ္တေန သမ္ပဋိစ္ဆန္တော အဘိနန္ဒိတွာ ဝါစာယပိ ပသံသန္တော အနုမောဒိတွာ. ဘဂဝတာ ဣမဿ နိဂဏ္ဌဿ ဒွေ သုတ္တာနိ ကထိတာနိ. ပုရိမသုတ္တံ ဧကော ဘာဏဝါရော, ဣဒံ ဒိယဍ္ဎော, ဣတိ အဍ္ဎတိယေ ဘာဏဝါရေ သုတွာပိ အယံ နိဂဏ္ဌော နေဝ အဘိသမယံ ပတ္တော, န ပဗ္ဗဇိတော, န သရဏေသု ပတိဋ္ဌိတော. ကသ္မာ ဧတဿ ဘဂဝါ ဓမ္မံ ဒေသေသီတိ? အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ. ပဿတိ ဟိ ဘဂဝါ, ‘‘ဣမဿ ဣဒါနိ ဥပနိဿယော နတ္ထိ, မယှံ ပန ပရိနိဗ္ဗာနတော သမဓိကာနံ ဒွိန္နံ ဝဿသတာနံ အစ္စယေန တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ သာသနံ ပတိဋ္ဌဟိဿတိ. တတြာယံ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ သမ္ပတ္တေ ကာလေ ပဗ္ဗဇိတွာ တီဏိ ပိဋကာနိ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပတွာ ကာဠဗုဒ္ဓရက္ခိတော နာမ မဟာခီဏာသဝေါ ဘဝိဿတီ’’တိ. ဣဒံ ဒိသွာ အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ๓๘๙. บทว่า "อาสชฺช อาสชฺช" หมายถึง กระทบกระทั่งแล้วๆ เล่าๆ บทว่า "อุปนีเตหิ" หมายถึง ด้วยถ้อยคำที่น้อมนำเข้ามากล่าว บทว่า "วจนปฺปเถหิ" หมายถึง ด้วยถ้อยคำทั้งหลาย บทว่า "อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา" หมายถึง ชื่นชมแล้ว อนุโมทนาแล้ว คือ ยอมรับด้วยใจ ชื่นชมแล้ว และสรรเสริญด้วยวาจา อนุโมทนาแล้ว พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสพระสูตร ๒ สูตรแก่นิครนถ์นี้ พระสูตรแรกมีความยาว ๑ ภาณวาร พระสูตรนี้มีความยาว ๑ ภาณวารครึ่ง รวมเป็น ๒ ภาณวารครึ่ง แม้ได้ฟังแล้ว นิครนถ์นี้ก็มิได้บรรลุธรรม มิได้บวช และมิได้ตั้งอยู่ในสรณะทั้งหลาย เหตุไรพระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแสดงธรรมแก่เขานั้นเล่า ทรงแสดงเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเห็นว่า "บัดนี้ ผู้นี้ยังไม่มีอุปนิสัย แต่เมื่อเราปรินิพพานไปแล้วเกินกว่า ๒๐๐ ปี พระศาสนาจักตั้งมั่นอยู่ในเกาะตัมพปัณณิ ในที่นั้น ผู้นี้จักเกิดในตระกูล เมื่อถึงเวลาอันควร จักบวช เรียนพระไตรปิฎก เจริญวิปัสสนา บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย จักเป็นพระมหาขีณาสพนามว่า กาฬพุทธรักขิต" พระองค์ทรงเห็นเหตุนี้ จึงทรงแสดงธรรมเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต သောပိ တတ္ထေဝ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပမှိ သာသနေ ပတိဋ္ဌိတေ ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ဒက္ခိဏဂိရိဝိဟာရဿ ဘိက္ခာစာရဂါမေ ဧကသ္မိံ အမစ္စကုလေ နိဗ္ဗတ္တော ပဗ္ဗဇ္ဇာသမတ္ထယောဗ္ဗနေ ပဗ္ဗဇိတွာ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဂဏံ ပရိဟရန္တော မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝုတော ဥပဇ္ဈာယံ ပဿိတုံ အဂမာသိ. အထဿ ဥပဇ္ဈာယော သဒ္ဓိဝိဟာရိကံ စောဒေဿာမီတိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာဂတေန တေန သဒ္ဓိံ မုခံ ဒတွာ ကထာမတ္တမ္ပိ န အကာသိ. သော ပစ္စူသသမယေ ဝုဋ္ဌာယ ထေရဿ သန္တိကံ ဂန္တွာ, – ‘‘တုမှေ, ဘန္တေ, မယိ ဂန္ထကမ္မံ ကတွာ တုမှာကံ သန္တိကံ အာဂတေ မုခံ ဒတွာ ကထာမတ္တမ္ပိ န [Pg.195] ကရိတ္ထ, ကော မယှံ ဒေါသော’’တိ ပုစ္ဆိ. ထေရော အာဟ – ‘‘တွံ, အာဝုသော, ဗုဒ္ဓရက္ခိတ ဧတ္တကေနေဝ ‘ပဗ္ဗဇ္ဇာကိစ္စံ မေ မတ္ထကံ ပတ္တ’န္တိ သညံ ကရောသီ’’တိ. ကိံ ကရောမိ, ဘန္တေတိ? ဂဏံ ဝိနောဒေတွာ တွံ ပပဉ္စံ ဆိန္ဒိတွာ စေတိယပဗ္ဗတဝိဟာရံ ဂန္တွာ သမဏဓမ္မံ ကရောဟီတိ. သော ဥပဇ္ဈာယဿ ဩဝါဒေ ဌတွာ သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပတွာ ပုညဝါ ရာဇပူဇိတော ဟုတွာ မဟာဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော စေတိယပဗ္ဗတဝိဟာရေ ဝသိ. แม้ท่านผู้นั้น เมื่อพระศาสนาประดิษฐานแล้วในเกาะตัมพปัณณินั่นเทียว ได้จุติจากเทวโลกแล้วบังเกิดในตระกูลอำมาตย์ตระกูลหนึ่งในหมู่บ้านภิกขาจารของทักขิณคิริวิหาร เมื่อถึงวัยที่สามารถจะบวชได้ ก็ได้บวชแล้วเรียนเอาพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก บริหารคณะอยู่ มีหมู่ภิกษุเป็นอันมากแวดล้อม ได้ไปเพื่อเฝ้าพระอุปัชฌาย์. ครั้งนั้น พระอุปัชฌาย์ของท่านด้วยดำริว่า “เราจักตักเตือนสัทธิวิหาริก” จึงมิได้สนทนาปราศรัยด้วยเลยกับท่านผู้เรียนพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกแล้วมา. ท่านผู้นั้นลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่ง ไปยังสำนักของพระเถระแล้วทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เมื่อกระผมทำคันถกรรมแล้วมาสู่สำนักของท่าน ท่านก็มิได้สนทนาปราศรัยด้วยเลย อะไรเป็นโทษของกระผม”. พระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส พุทธรักขิตะ ท่านมีความสำคัญด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า ‘กิจแห่งบรรพชาของเราถึงที่สุดแล้ว’ ดังนี้หรือ”. เมื่อท่านทูลว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ กระผมจะพึงทำอย่างไร”. พระเถระจึงกล่าวว่า “ท่านจงปลดเปลื้องคณะเสีย ตัดปปัญจธรรมแล้วไปสู่เจติยบรรพตวิหาร ทำสมณธรรมเถิด”. ท่านผู้นั้นตั้งอยู่ในโอวาทของพระอุปัชฌาย์ บรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลายแล้ว เป็นผู้มีบุญ อันพระราชาทรงบูชา มีหมู่ภิกษุเป็นอันมากเป็นบริวาร ได้อยู่ที่เจติยบรรพตวิหาร. တသ္မိဉှိ ကာလေ တိဿမဟာရာဇာ ဥပေါသထကမ္မံ ကရောန္တော စေတိယပဗ္ဗတေ ရာဇလေဏေ ဝသတိ. သော ထေရဿ ဥပဋ္ဌာကဘိက္ခုနော သညံ အဒါသိ – ‘‘ယဒါ မယှံ အယျော ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေတိ, ဓမ္မံ ဝါ ကထေတိ, တဒါ မေ သညံ ဒဒေယျာထာ’’တိ. ထေရောပိ ဧကသ္မိံ ဓမ္မဿဝနဒိဝသေ ဘိက္ခုသံဃပရိဝါရော ကဏ္ဋကစေတိယင်္ဂဏံ အာရုယှ စေတိယံ ဝန္ဒိတွာ ကာဠတိမ္ဗရုရုက္ခမူလေ အဋ္ဌာသိ. အထ နံ ဧကော ပိဏ္ဍပါတိကတ္ထေရော ကာဠကာရာမသုတ္တန္တေ ပဉှံ ပုစ္ဆိ. ထေရော နနု, အာဝုသော, အဇ္ဇ ဓမ္မဿဝနဒိဝသောတိ အာဟ. အာမ, ဘန္တေ, ဓမ္မဿဝနဒိဝသောတိ. တေန ဟိ ပီဌကံ အာနေထ, ဣဓေဝ နိသိန္နာ ဓမ္မဿဝနံ ကရိဿာမာတိ. အထဿ ရုက္ခမူလေ အာသနံ ပညပေတွာ အဒံသု. ထေရော ပုဗ္ဗဂါထာ ဝတွာ ကာဠကာရာမသုတ္တံ အာရဘိ. သောပိဿ ဥပဋ္ဌာကဒဟရော ရညော သညံ ဒါပေသိ. ရာဇာ ပုဗ္ဗဂါထာသု အနိဋ္ဌိတာသုယေဝ ပါပုဏိ. ပတွာ စ အညာတကဝေသေနေဝ ပရိသန္တေ ဌတွာ တိယာမရတ္တိံ ဌိတကောဝ ဓမ္မံ သုတွာ ထေရဿ, ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါတိ ဝစနကာလေ သာဓုကာရံ အဒါသိ. ထေရော ဉတွာ, ကဒါ အာဂတောသိ, မဟာရာဇာတိ ပုစ္ဆိ. ပုဗ္ဗဂါထာ ဩသာရဏကာလေယေဝ, ဘန္တေတိ. ဒုက္ကရံ တေ မဟာရာဇ, ကတန္တိ. နယိဒံ, ဘန္တေ, ဒုက္ကရံ, ယဒိ ပန မေ အယျဿ ဓမ္မကထံ အာရဒ္ဓကာလတော ပဋ္ဌာယ ဧကပဒေပိ အညဝိဟိတဘာဝေါ အဟောသိ, တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပဿ ပတောဒယဋ္ဌိနိတုဒနမတ္တေပိ ဌာနေ သာမိဘာဝေါ နာမ မေ မာ ဟောတူတိ သပထမကာသိ. ก็ในกาลนั้น พระเจ้าติสสมหาราชทรงกระทำอุโบสถกรรม ประทับอยู่ที่ราชเลณที่เจติยบรรพต. พระองค์ได้ประทานสัญญาณแก่ภิกษุอุปัฏฐากของพระเถระว่า “เมื่อใด พระผู้เป็นเจ้าของโยมวิสัชนาปัญหา หรือแสดงธรรม เมื่อนั้น ขอท่านจงให้สัญญาณแก่โยม”. แม้พระเถระ ในวันฟังธรรมวันหนึ่ง มีหมู่ภิกษุแวดล้อม ขึ้นสู่ลานกัณฏกเจดีย์ ไหว้พระเจดีย์แล้ว ได้ยืนอยู่ที่โคนต้นมะเดื่อดำ. ครั้งนั้น พระเถระผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรรูปหนึ่งได้ทูลถามปัญหาในกาฬการามสูตรกะท่าน. พระเถระกล่าวว่า “ดูก่อนอาวุโส วันนี้เป็นวันฟังธรรมมิใช่หรือ”. ท่านตอบว่า “ใช่แล้ว ขอรับ ท่านผู้เจริญ เป็นวันฟังธรรม”. พระเถระจึงกล่าวว่า “ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนำตั่งมา เราทั้งหลายจักนั่งฟังธรรมกันในที่นี้แหละ”. ครั้งนั้น ชนทั้งหลายปูอาสนะถวายท่านที่โคนต้นไม้. พระเถระกล่าวบุพพคาถาแล้ว ได้เริ่มแสดงกาฬการามสูตร. แม้สามเณรอุปัฏฐากของท่านนั้นก็ได้ให้คนไปถวายสัญญาณแด่พระราชา. พระราชาเสด็จมาถึงในขณะที่บุพพคาถายังไม่จบทีเดียว และครั้นเสด็จมาถึงแล้ว ก็ทรงปลอมพระองค์ประทับยืนอยู่ที่ท้ายบริษัท ทรงยืนฟังธรรมตลอดสามยามแห่งราตรี ในเวลาที่พระเถระกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคได้ตรัสดังนี้” ก็ได้ประทานสาธุการ. พระเถระทราบแล้วจึงทูลถามว่า “มหาบพิตร พระองค์เสด็จมาถึงเมื่อไร”. พระราชาตรัสตอบว่า “ในเวลาที่เริ่มบุพพคาถานั่นเอง พระเจ้าข้า”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร กรรมอันพระองค์ทรงกระทำแล้ว เป็นกรรมที่ทำได้ยาก”. พระราชาตรัสว่า “พระเจ้าข้า กรรมนี้ไม่ทำได้ยากเลย แต่ถ้าหากว่า ตั้งแต่เวลาที่พระผู้เป็นเจ้าเริ่มแสดงธรรมกถา ความเป็นผู้มีใจเป็นอื่นแม้ในบทเดียวได้มีแก่โยมแล้วไซร้ ความเป็นเจ้าของในที่แม้เพียงประมาณเท่าปลายประตักทิ่มลงในเกาะตัมพปัณณิ ชื่อว่าอย่าได้มีแก่โยมเลย” ดังนี้ ได้ทรงกระทำสัตย์สาบาน. တသ္မိံ ပန သုတ္တေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ပရိဒီပိတာ, တသ္မာ ရာဇာ ပုစ္ဆိ – ‘‘ဧတ္တကာဝ, ဘန္တေ, ဗုဒ္ဓဂုဏာ, ဥဒါဟု အညေပိ အတ္ထီ’’တိ. မယာ ကထိတတော, မဟာရာဇ, အကထိတမေဝ ဗဟု အပ္ပမာဏန္တိ. ဥပမံ, ဘန္တေ, ကရောထာတိ. ယထာ, မဟာရာဇ[Pg.196], ကရီသသဟဿမတ္တေ သာလိက္ခေတ္တေ ဧကသာလိသီသတော အဝသေသသာလီယေဝ ဗဟူ, ဧဝံ မယာ ကထိတဂုဏာ အပ္ပာ, အဝသေသာ ဗဟူတိ. အပရမ္ပိ, ဘန္တေ, ဥပမံ ကရောထာတိ. ယထာ, မဟာရာဇ, မဟာဂင်္ဂါယ ဩဃပုဏ္ဏာယ သူစိပါသံ သမ္မုခံ ကရေယျ, သူစိပါသေန ဂတဥဒကံ အပ္ပံ, သေသံ ဗဟု, ဧဝမေဝ မယာ ကထိတဂုဏာ အပ္ပာ, အဝသေသာ ဗဟူတိ. အပရမ္ပိ, ဘန္တေ, ဥပမံ ကရောထာတိ. ဣဓ, မဟာရာဇ, စာတကသကုဏာ နာမ အာကာသေ ကီဠန္တာ ဝိစရန္တိ. ခုဒ္ဒကာ သာ သကုဏဇာတိ, ကိံ နု ခေါ တဿ သကုဏဿ အာကာသေ ပက္ခပသာရဏဋ္ဌာနံ ဗဟု, အဝသေသော အာကာသော အပ္ပောတိ? ကိံ, ဘန္တေ, ဝဒထ, အပ္ပော တဿ ပက္ခပသာရဏောကာသော, အဝသေသောဝ ဗဟူတိ. ဧဝမေဝ, မဟာရာဇ, အပ္ပကာ မယာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ကထိတာ, အဝသေသာ ဗဟူ အနန္တာ အပ္ပမေယျာတိ. သုကထိတံ, ဘန္တေ, အနန္တာ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အနန္တေနေဝ အာကာသေန ဥပမိတာ. ပသန္နာ မယံ အယျဿ, အနုစ္ဆဝိကံ ပန ကာတုံ န သက္ကောမ. အယံ မေ ဒုဂ္ဂတပဏ္ဏာကာရော ဣမသ္မိံ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ ဣမံ တိယောဇနသတိကံ ရဇ္ဇံ အယျဿ ဒေမာတိ. တုမှေဟိ, မဟာရာဇ, အတ္တနော ပသန္နာကာရော ကတော, မယံ ပန အမှာကံ ဒိန္နံ ရဇ္ဇံ တုမှာကံယေဝ ဒေမ, ဓမ္မေန သမေန ရဇ္ဇံ ကာရေဟိ မဟာရာဇာတိ. ก็ในพระสูตรนั้น พระพุทธคุณทั้งหลายอันท่านประกาศไว้แล้ว เพราะเหตุนั้น พระราชาจึงทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระพุทธคุณมีเพียงเท่านี้ หรือว่ายังมีพระคุณอื่นอีก”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร พระคุณที่อาตมาไม่ได้กล่าวมีมากกว่าที่กล่าวแล้วประมาณมิได้”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำอุปมา”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร เปรียบเหมือนในนาข้าวสาลีประมาณพันกรีส เมล็ดข้าวสาลีที่เหลือจากรวงข้าวสาลีรวงหนึ่งย่อมมีมากกว่าฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน คุณที่อาตมากล่าวแล้วมีน้อย ที่เหลือมีมาก”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำอุปมาอื่นอีก”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร เปรียบเหมือนในแม่น้ำคงคาใหญ่ที่เต็มด้วยกระแสน้ำ พึงจุ่มปลายเข็มลงไปตรงๆ น้ำที่ติดไปกับปลายเข็มมีน้อย น้ำที่เหลือมีมากฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน คุณที่อาตมากล่าวแล้วมีน้อย ที่เหลือมีมาก”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงทำอุปมาอื่นอีก”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร ในโลกนี้ มีนกชื่อว่าจาตกะ เที่ยวเล่นอยู่ในอากาศ นกชนิดนั้นตัวเล็ก ที่สำหรับนกนั้นสยายปีกในอากาศมีมาก หรือว่าอากาศที่เหลือมีน้อย”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวอะไร โอกาสที่นกนั้นจะสยายปีกมีน้อย อากาศที่เหลือมีมากกว่า”. พระเถระกล่าวว่า “ฉันนั้นเหมือนกัน มหาบพิตร พระพุทธคุณที่อาตมากล่าวแล้วมีน้อย ที่เหลือมีมาก ไม่มีที่สุด ประมาณมิได้”. พระราชาตรัสว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านกล่าวดีแล้ว พระพุทธคุณไม่มีที่สุด ท่านเปรียบด้วยอากาศที่ไม่มีที่สุดนั่นเทียว โยมเลื่อมใสในพระผู้เป็นเจ้า แต่ไม่สามารถจะทำการบูชาที่สมควรได้ นี้เป็นบรรณาการของคนยากจนของโยม โยมขอถวายราชสมบัติประมาณสามร้อยโยชน์นี้ในเกาะตัมพปัณณินี้แด่พระผู้เป็นเจ้า”. พระเถระกล่าวว่า “มหาบพิตร พระองค์ได้ทรงกระทำอาการเลื่อมใสของพระองค์แล้ว แต่ว่า อาตมาขอถวายราชสมบัติที่พระองค์ถวายแล้วแก่เราคืนแก่พระองค์นั่นแหละ มหาบพิตร ขอพระองค์จงทรงครองราชย์โดยธรรมโดยสม่ำเสมอเถิด”. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย မဟာသစ္စကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามหาสัจจกสูตร จบ. ၇. စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาจูฬตัณหาสังขยสูตร ၃၉၀. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တံ. တတ္ထ ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေတိ ပုဗ္ဗာရာမသင်္ခါတေ ဝိဟာရေ မိဂါရမာတုယာ ပါသာဒေ. တတြာယံ အနုပုဗ္ဗီကထာအတီတေ သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ ဧကာ ဥပါသိကာ ပဒုမုတ္တရံ ဘဂဝန္တံ နိမန္တေတွာ ဗုဒ္ဓပ္ပမုခဿ ဘိက္ခုသံဃဿ သတသဟဿံ ဒါနံ ဒတွာ ဘဂဝတော ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိတွာ, ‘‘အနာဂတေ တုမှာဒိသဿ ဗုဒ္ဓဿ အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာ ဟောမီ’’တိ ပတ္ထနမကာသိ. သာ ကပ္ပသတသဟဿံ ဒေဝေသု စေဝ မနုဿေသု စ သံသရိတွာ အမှာကံ ဘဂဝတော [Pg.197] ကာလေ ဘဒ္ဒိယနဂရေ မေဏ္ဍကသေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဓနဉ္ဇယဿ သေဋ္ဌိနော ဂဟေ သုမနဒေဝိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဏှိ. ဇာတကာလေ စဿာ ဝိသာခါတိ နာမံ အကံသု. သာ ယဒါ ဘဂဝါ ဘဒ္ဒိယနဂရံ အဂမာသိ, တဒါ ပဉ္စဟိ ဒါရိကာသတေဟိ သဒ္ဓိံ ဘဂဝတော ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ ပဌမဒဿနမှိယေဝ သောတာပန္နာ အဟောသိ. အပရဘာဂေ သာဝတ္ထိယံ မိဂါရသေဋ္ဌိပုတ္တဿ ပုဏ္ဏဝဍ္ဎနကုမာရဿ ဂေဟံ ဂတာ, တတ္ထ နံ မိဂါရသေဋ္ဌိ မာတိဋ္ဌာနေ ဌပေသိ, တသ္မာ မိဂါရမာတာတိ ဝုစ္စတိ. ๓๙๐. พระสูตรชื่อว่าจูฬตัณหาสังขยสูตร เริ่มต้นว่า "เอวํ เม สุตํ" (ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้) ในพระสูตรนั้น บทว่า "ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท" (ณ ปราสาทของนางมิคารมาตาในบุพพาราม) มีความว่า ณ ปราสาทของนางมิคารมาตา ในวิหารชื่อว่าบุพพาราม ในเรื่องนั้น มีลำดับเรื่องดังนี้: ในอดีตกาล ยิ่งกว่าแสนกัป อุบาสิกาคนหนึ่งได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระแล้ว ถวายทานแก่ภิกษุสงฆ์แสนรูปมีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข แล้วหมอบลง ณ เบื้องพระบาทของพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้ตั้งความปรารถนาว่า "ในอนาคตกาล ขอข้าพระองค์พึงเป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระพุทธเจ้าเช่นกับพระองค์" นางท่องเที่ยวไปในเทวโลกและมนุษยโลกสิ้นแสนกัป ในกาลแห่งพระผู้มีพระภาคเจ้าของเราทั้งหลาย ได้ถือปฏิสนธิในครรภ์ของนางสุมนาเทวี ในเรือนของธนัญชัยเศรษฐี ผู้เป็นบุตรของเมณฑกเศรษฐี ในภัททิยนคร ในกาลที่นางเกิด ชนทั้งหลายได้ตั้งชื่อของนางว่า วิสาขา ในกาลใด พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จไปยังภัททิยนคร ในกาลนั้น นางพร้อมด้วยเด็กหญิง ๕๐๐ คน ได้กระทำการต้อนรับพระผู้มีพระภาคเจ้า ได้เป็นพระโสดาบันในขณะที่ได้เห็นครั้งแรกนั่นเทียว ในกาลต่อมา นางได้ไปสู่เรือนของปุณณวัฒนกุมาร บุตรของมิคารเศรษฐี ในกรุงสาวัตถี ในเรือนนั้น มิคารเศรษฐีได้ตั้งนางไว้ในตำแหน่งแห่งมารดา เพราะเหตุนั้น นางจึงถูกเรียกว่า มิคารมาตา ပတိကုလံ ဂစ္ဆန္တိယာ စဿာ ပိတာ မဟာလတာပိဠန္ဓနံ နာမ ကာရာပေသိ. တသ္မိံ ပိဠန္ဓနေ စတဿော ဝဇိရနာဠိယော ဥပယောဂံ အဂမံသု, မုတ္တာနံ ဧကာဒသ နာဠိယော, ပဝါဠာနံ ဒွါဝီသတိ နာဠိယော, မဏီနံ တေတ္တိံသ နာဠိယော, ဣတိ ဧတေဟိ စ အညေဟိ စ သတ္တဝဏ္ဏေဟိ ရတနေဟိ နိဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. တံ သီသေ ပဋိမုက္ကံ ယာဝ ပါဒပိဋ္ဌိယာ ဘဿတိ, ပဉ္စန္နံ ဟတ္ထီနံ ဗလံ ဓာရယမာနာဝ နံ ဣတ္ထီ ဓာရေတုံ သက္ကောတိ. သာ အပရဘာဂေ ဒသဗလဿ အဂ္ဂုပဋ္ဌာယိကာ ဟုတွာ တံ ပသာဓနံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ နဝဟိ ကောဋီဟိ ဘဂဝတော ဝိဟာရံ ကာရယမာနာ ကရီသမတ္တေ ဘူမိဘာဂေ ပါသာဒံ ကာရေသိ. တဿ ဥပရိဘူမိယံ ပဉ္စ ဂဗ္ဘသတာနိ ဟောန္တိ, ဟေဋ္ဌာဘူမိယံ ပဉ္စာတိ ဂဗ္ဘသဟဿပ္ပဋိမဏ္ဍိတော အဟောသိ. သာ ‘‘သုဒ္ဓပါသာဒေါဝ န သောဘတီ’’တိ တံ ပရိဝါရေတွာ ပဉ္စ ဒွိကူဋဂေဟသတာနိ, ပဉ္စ စူဠပါသာဒသတာနိ, ပဉ္စ ဒီဃသာလသတာနိ စ ကာရာပေသိ. ဝိဟာရမဟော စတူဟိ မာသေဟိ နိဋ္ဌာနံ အဂမာသိ. บิดาของนางผู้ไปสู่ตระกูลของสามี ได้ให้ทำเครื่องประดับชื่อว่ามหาลดาปสาธน์ ในเครื่องประดับนั้น ใช้เพชร ๔ ทะนาน ไข่มุก ๑๑ ทะนาน ปะการัง ๒๒ ทะนาน แก้วมณี ๓๓ ทะนาน เครื่องประดับนั้นสำเร็จลงด้วยรัตนะ ๗ สีเหล่านี้และรัตนะอื่นๆ เครื่องประดับนั้น เมื่อสวมไว้บนศีรษะ ย่อมตกลงมาจรดหลังเท้า สตรีผู้ทรงไว้ซึ่งกำลังแห่งช้าง ๕ เชือกเท่านั้น จึงจะสามารถทรงเครื่องประดับนั้นไว้ได้ ในกาลต่อมา นางได้เป็นอัครอุปัฏฐายิกาของพระทศพลแล้ว ได้สละเครื่องประดับนั้น ให้สร้างวิหารถวายพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยทรัพย์ ๙ โกฏิ ได้ให้สร้างปราสาทขึ้นบนพื้นที่ประมาณ ๑ กรีส ในชั้นบนของปราสาทนั้น มีห้อง ๕๐๐ ห้อง ในชั้นล่างมี ๕๐๐ ห้อง จึงเป็นปราสาทที่ประดับด้วยห้องหนึ่งพันห้อง นางคิดว่า "ปราสาทล้วนๆ ย่อมไม่งดงาม" จึงให้สร้างเรือนยอดสองหลัง ๕๐๐ หลัง ปราสาทเล็ก ๕๐๐ หลัง และศาลายาว ๕๐๐ หลัง ล้อมปราสาทนั้น การฉลองวิหารได้สำเร็จลงใน ๔ เดือน မာတုဂါမတ္တဘာဝေ ဌိတာယ ဝိသာခါယ ဝိယ အညိဿာ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဓနပရိစ္စာဂေါ နာမ နတ္ထိ, ပုရိသတ္တဘာဝေ ဌိတဿ စ အနာထပိဏ္ဍိကဿ ဝိယ အညဿ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဓနပရိစ္စာဂေါ နာမ နတ္ထိ. သော ဟိ စတုပညာသကောဋိယော ဝိဿဇ္ဇေတွာ သာဝတ္ထိယာ ဒက္ခိဏဘာဂေ အနုရာဓပုရဿ မဟာဝိဟာရသဒိသေ ဌာနေ ဇေတဝနမဟာဝိဟာရံ နာမ ကာရေသိ. ဝိသာခါ, သာဝတ္ထိယာ ပါစီနဘာဂေ ဥတ္တမဒေဝီဝိဟာရသဒိသေ ဌာနေ ပုဗ္ဗာရာမံ နာမ ကာရေသိ. ဘဂဝါ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ကုလာနံ အနုကမ္ပာယ သာဝတ္ထိံ နိဿာယ ဝိဟရန္တော ဣမေသု ဒွီသု ဝိဟာရေသု နိဗဒ္ဓဝါသံ ဝသိ. ဧကံ အန္တောဝဿံ ဇေတဝနေ ဝသတိ, ဧကံ ပုဗ္ဗာရာမေ, ဧတသ္မိံ ပန သမယေ ဘဂဝါ ပုဗ္ဗာရာမေ ဝိဟရတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘ပုဗ္ဗာရာမေ မိဂါရမာတုပါသာဒေ’’တိ. ในพระพุทธศาสนา การสละทรัพย์ของสตรีอื่นผู้ดำรงอยู่ในภาวะแห่งมาตุคาม เหมือนนางวิสาขา ย่อมไม่มี และในพระพุทธศาสนา การสละทรัพย์ของบุรุษอื่นผู้ดำรงอยู่ในภาวะแห่งบุรุษ เหมือนอนาถบิณฑิกเศรษฐี ย่อมไม่มี จริงอยู่ ท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐีนั้นสละทรัพย์ ๕๔ โกฏิ ได้ให้สร้างมหาวิหารชื่อว่าเชตวัน ในสถานที่ทางทิศใต้ของกรุงสาวัตถี ซึ่งเป็นสถานที่คล้ายกับมหาวิหารในเมืองอนุราธปุระ ส่วนนางวิสาขา ได้ให้สร้างวิหารชื่อว่าบุพพาราม ในสถานที่ทางทิศตะวันออกของกรุงสาวัตถี ซึ่งเป็นสถานที่คล้ายกับอุตตมเทวีวิหาร พระผู้มีพระภาคเจ้า เพื่ออนุเคราะห์แก่สองตระกูลนี้ เมื่อประทับอาศัยกรุงสาวัตถี ได้ประทับอยู่เป็นประจำในวิหารทั้งสองแห่งนี้ พรรษาหนึ่งประทับในเชตวนาราม พรรษาหนึ่งประทับในบุพพาราม ก็ในสมัยนี้ พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ในบุพพาราม เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงตรัสว่า "ปุพฺพาราเม มิคารมาตุปาสาเท" ကိတ္တာဝတာ [Pg.198] နု ခေါ, ဘန္တေတိ ကိတ္တကေန နု ခေါ, ဘန္တေ. သံခိတ္တေန တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော ဟောတီတိ တဏှာသင်္ခယေ နိဗ္ဗာနေ တံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဝိမုတ္တစိတ္တတာယ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော နာမ သံခိတ္တေန ကိတ္တာဝတာ ဟောတိ? ယာယ ပဋိပတ္တိယာ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တော ဟောတိ, တံ မေ ခီဏာသဝဿ ဘိက္ခုနော ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ သံခိတ္တေန ဒေသေထာတိ ပုစ္ဆတိ. အစ္စန္တနိဋ္ဌောတိ ခယဝယသင်္ခါတံ အန္တံ အတီတာတိ အစ္စန္တာ. အစ္စန္တာ နိဋ္ဌာ အဿာတိ အစ္စန္တနိဋ္ဌော, ဧကန္တနိဋ္ဌော သတတနိဋ္ဌောတိ အတ္ထော. အစ္စန္တံ ယောဂက္ခေမီတိ အစ္စန္တယောဂက္ခေမီ, နိစ္စယောဂက္ခေမီတိ အတ္ထော. အစ္စန္တံ ဗြဟ္မစာရီတိ အစ္စန္တဗြဟ္မစာရီ, နိစ္စဗြဟ္မစာရီတိ အတ္ထော. အစ္စန္တံ ပရိယောသာနမဿာတိ ပုရိမနယေနေဝ အစ္စန္တပရိယောသာနော. သေဋ္ဌော ဒေဝမနုဿာနန္တိ ဒေဝါနဉ္စ မနုဿာနဉ္စ သေဋ္ဌော ဥတ္တမော. ဧဝရူပေါ ဘိက္ခု ကိတ္တာဝတာ ဟောတိ, ခိပ္ပမေတဿ သင်္ခေပေနေဝ ပဋိပတ္တိံ ကထေထာတိ ဘဂဝန္တံ ယာစတိ. ကသ္မာ ပနေသ ဧဝံ ဝေဂါယတီတိ? ကီဠံ အနုဘဝိတုကာမတာယ. บทว่า "กิตฺตาวตา นุ โข ภนฺเต" ความว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โดยประมาณเท่าไรหนอแล บทว่า "สํขิตฺเตน ตณฺหาสงฺขยวิมุตฺโต โหติ" (เป็นผู้หลุดพ้นเพราะความสิ้นตัณหาโดยย่อ) ความว่า ชื่อว่าตัณหาสังขยวิมุตตะ เพราะมีจิตหลุดพ้น โดยทำนิพพานอันเป็นที่สิ้นไปแห่งตัณหาให้เป็นอารมณ์ จะมีได้โดยย่อโดยประมาณเท่าไร? ทูลถามว่า "บุคคลย่อมเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความสิ้นตัณหาได้ด้วยปฏิปทาใด ขอพระองค์โปรดแสดงบุพภาคปฏิปทานั้นของภิกษุผู้สิ้นอาสวะแก่ข้าพระองค์โดยย่อเถิด" บทว่า "อจฺจนฺตนิฏฺโฐ" (ผู้มีความสำเร็จอันเด็ดขาด) ความว่า ผู้ก้าวล่วงที่สุด อันได้แก่ความสิ้นและความเสื่อมไป ฉะนั้นจึงชื่อว่า อจฺจนฺตา ท่านมีความสำเร็จอันเด็ดขาด ฉะนั้นจึงชื่อว่า อจฺจนฺตนิฏฺโฐ อธิบายว่า ผู้มีความสำเร็จโดยส่วนเดียว ผู้มีความสำเร็จยั่งยืน บทว่า "อจฺจนฺตํ โยคกฺเขมี" เป็น อจฺจนฺตโยคกฺเขมี อธิบายว่า ผู้เกษมจากโยคะอย่างถาวร บทว่า "อจฺจนฺตํ พฺรหฺมจารี" เป็น อจฺจนฺตพฺรหฺมจารี อธิบายว่า ผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างถาวร บทว่า "อจฺจนฺตํ ปริโยสานมสฺสาติ" เป็น อจฺจนฺตปริโยสาโน โดยนัยก่อนนั่นเทียว บทว่า "เสฏฺโฐ เทวมนุสฺสานํ" ความว่า ผู้ประเสริฐสุด สูงสุดกว่าเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ทูลวิงวอนพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ภิกษุเช่นนี้ จะมีได้โดยประมาณเท่าไร ขอพระองค์โปรดตรัสบอกปฏิปทาของท่านโดยย่อและโดยเร็วเถิด" คำถามว่า ก็เหตุไร ท้าวสักกะนี้จึงรีบร้อนเช่นนั้น? ตอบว่า เพราะความปรารถนาจะเสวยการเล่น အယံ ကိရ ဥယျာနကီဠံ အာဏာပေတွာ စတူဟိ မဟာရာဇူဟိ စတူသု ဒိသာသု အာရက္ခံ ဂါဟာပေတွာ ဒွီသု ဒေဝလောကေသု ဒေဝသံဃေန ပရိဝုတော အဍ္ဎတိယာဟိ နာဋကကောဋီဟိ သဒ္ဓိံ ဧရာဝဏံ အာရုယှ ဥယျာနဒွါရေ ဌိတော ဣမံ ပဉှံ သလ္လက္ခေသိ – ‘‘ကိတ္တကေန နု ခေါ တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တဿ ခီဏာသဝဿ သင်္ခေပတော အာဂမနိယပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ဟောတီ’’တိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘အယံ ပဉှော အတိဝိယ သဿိရိကော, သစာဟံ ဣမံ ပဉှံ အနုဂ္ဂဏှိတွာဝ ဥယျာနံ ပဝိသိဿာမိ, ဆဒွါရိကေဟိ အာရမ္မဏေဟိ နိမ္မထိတော န ပုန ဣမံ ပဉှံ သလ္လက္ခေဿာမိ, တိဋ္ဌတု တာဝ ဥယျာနကီဠာ, သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဣမံ ပဉှံ ပုစ္ဆိတွာ ဥဂ္ဂဟိတပဉှော ဥယျာနေ ကီဠိဿာမီ’’တိ ဟတ္ထိက္ခန္ဓေ အန္တရဟိတော ဘဂဝတော သန္တိကေ ပါတုရဟောသိ. တေပိ စတ္တာရော မဟာရာဇာနော အာရက္ခံ ဂဟေတွာ ဌိတဋ္ဌာနေယေဝ ဌိတာ, ပရိစာရိကဒေဝသံဃာပိ နာဋကာနိပိ ဧရာဝဏောပိ နာဂရာဇာ တတ္ထေဝ ဥယျာနဒွါရေ အဋ္ဌာသိ, ဧဝမေသ ကီဠံ အနုဘဝိတုကာမတာယ ဝေဂါယန္တော ဧဝမာဟ. ได้ยินว่า ท้าวสักกะนี้ รับสั่งให้มีการเล่นในสวนแล้ว ให้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ จัดการอารักขาในทิศทั้ง ๔ อันหมู่เทพในเทวโลกทั้งสองชั้นแวดล้อมแล้ว พร้อมด้วยนางฟ้อนสามโกฏิกึ่ง เสด็จขึ้นสู่ช้างเอราวัณ ประทับยืนอยู่ที่ประตูอุทยาน ทรงตระหนักถึงปัญหานี้ว่า “ปฏิปทาอันเป็นส่วนเบื้องต้นแห่งมรรคที่จะต้องมาถึงโดยย่อ ของพระขีณาสพผู้หลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา มีได้ด้วยเหตุเพียงเท่าไรหนอ” ลำดับนั้น ท้าวเธอได้มีความดำรินี้ว่า “ปัญหานี้มีสิริยิ่งนัก ถ้าเรายังมิได้ตกลงใจในปัญหานี้แล้วไซร้ จักเข้าไปสู่อุทยาน ก็จะถูกอารมณ์ทางทวาร ๖ บีบคั้น จักไม่ตระหนักถึงปัญหานี้ได้อีก การเล่นในสวนจงงดไว้ก่อน เราไปยังสำนักของพระศาสดา ทูลถามปัญหานี้ ครั้นเป็นผู้มีปัญหาที่เรียนมาดีแล้ว จักเล่นในอุทยาน” ดังนี้แล้ว ก็หายไปจากคอช้าง ได้ปรากฏในสำนักของพระผู้มีพระภาค แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ นั้น ก็จัดการอารักขาแล้ว ยืนอยู่ในที่ที่ตนยืนนั่นเอง แม้หมู่เทพบริวาร แม้นางฟ้อนทั้งหลาย แม้พญาช้างเอราวัณ ก็ได้ยืนอยู่ที่ประตูอุทยานนั้นนั่นแล ด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะนี้ เมื่อทรงรีบด่วนเพราะความปรารถนาจะเสวยการเล่น จึงได้ตรัสดังนี้ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နာလံ အဘိနိဝေသာယာတိ ဧတ္ထ သဗ္ဗေ ဓမ္မာ နာမ ပဉ္စက္ခန္ဓာ ဒွါဒသာယတနာနိ အဋ္ဌာရသ ဓာတုယော. တေ သဗ္ဗေပိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနိဝေသာယ [Pg.199] နာလံ န ပရိယတ္တာ န သမတ္ထာ န ယုတ္တာ, ကသ္မာ? ဂဟိတာကာရေန အတိဋ္ဌနတော. တေ ဟိ နိစ္စာတိ ဂဟိတာပိ အနိစ္စာဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, သုခါတိ ဂဟိတာပိ ဒုက္ခာဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, အတ္တာတိ ဂဟိတာပိ အနတ္တာဝ သမ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ နာလံ အဘိနိဝေသာယ. အဘိဇာနာတီတိ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ဉာတပရိညာယ အဘိဇာနာတိ. ပရိဇာနာတီတိ တထေဝ တီရဏပရိညာယ ပရိဇာနာတိ. ယံကိဉ္စိ ဝေဒနန္တိ အန္တမသော ပဉ္စဝိညာဏသမ္ပယုတ္တမ္ပိ ယံကိဉ္စိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဝေဒနံ အနုဘဝတိ. ဣမိနာ ဘဂဝါ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ ဝေဒနာဝသေန နိဗ္ဗတ္တေတွာ အရူပပရိဂ္ဂဟံ ဒဿေတိ. သစေ ပန ဝေဒနာကမ္မဋ္ဌာနံ ဟေဋ္ဌာ န ကထိတံ ဘဝေယျ, ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကထေတဗ္ဗံ သိယာ. ဟေဋ္ဌာ ပန ကထိတံ, တသ္မာ သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အနိစ္စာနုပဿီတိ ဧတ္ထ အနိစ္စံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, အနိစ္စာနုပဿနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, အနိစ္စာနုပဿီ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ အနိစ္စန္တိ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, တေ ဟိ ဥပ္ပာဒဝယဋ္ဌေန အနိစ္စာ. အနိစ္စာနုပဿနာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓာနံ ခယတော ဝယတော ဒဿနဉာဏံ. အနိစ္စာနုပဿီတိ တေန ဉာဏေန သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော. တသ္မာ ‘‘အနိစ္စာနုပဿီ ဝိဟရတီ’’တိ အနိစ္စတော အနုပဿန္တော ဝိဟရတီတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော. ในบทว่า “สพฺเพ ธมฺมา นาลํ อภินิเวสาย” นี้ ที่ชื่อว่า ธรรมทั้งปวง ได้แก่ ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ธรรมทั้งหมดแม้นั้น ไม่ควร ไม่พอ ไม่สามารถ ไม่เหมาะ เพื่อจะยึดมั่นด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิ เพราะเหตุไร? เพราะไม่ตั้งอยู่ตามอาการที่ถูกยึดถือ จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้น แม้ถูกยึดถือว่าเที่ยง ก็ย่อมเป็นของไม่เที่ยงนั่นเอง แม้ถูกยึดถือว่าเป็นสุข ก็ย่อมเป็นทุกข์นั่นเอง แม้ถูกยึดถือว่าเป็นอัตตา ก็ย่อมเป็นอนัตตานั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรเพื่อจะยึดมั่น คำว่า “ย่อมรู้ยิ่ง” คือ ย่อมรู้ยิ่งด้วยญาตปริญญาว่า ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา คำว่า “ย่อมกำหนดรู้” คือ ย่อมกำหนดรู้ด้วยตีรณปริญญาอย่างนั้นเหมือนกัน คำว่า “เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง” คือ ย่อมเสวยเวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้มีประมาณน้อย ซึ่งสัมปยุตด้วยปัญจวิญญาณเป็นอย่างต่ำ ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการกำหนดรู้อรูปธรรม โดยทรงปรารภเวทนาของท้าวสักกะจอมเทพ ก็ถ้าหากว่าเวทนากัมมัฏฐานยังมิได้ตรัสไว้ในเบื้องต่ำ ก็พึงตรัสในที่นี้ แต่ว่าได้ตรัสไว้แล้วในเบื้องต่ำ เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่ตรัสไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว ในบทว่า “อนิจฺจานุปสฺสี” นี้ พึงทราบอนิจจัง พึงทราบอนิจจานุปัสสนา พึงทราบอนิจจานุปัสสี ในสามอย่างนั้น ที่ชื่อว่า อนิจจัง ได้แก่ ขันธ์ ๕ จริงอยู่ ขันธ์ ๕ เหล่านั้น ไม่เที่ยงโดยสภาวะคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป ที่ชื่อว่า อนิจจานุปัสสนา ได้แก่ ญาณที่เห็นความสิ้นไปและความเสื่อมไปแห่งขันธ์ ๕ ที่ชื่อว่า อนิจจานุปัสสี ได้แก่ บุคคลผู้ประกอบด้วยญาณนั้น เพราะฉะนั้น ในบทว่า “อนิจฺจานุปสฺสี วิหรติ” นี้ มีความหมายว่า ย่อมอยู่โดยพิจารณาเห็นเนืองๆ โดยความเป็นของไม่เที่ยง ဝိရာဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထ ဒွေ ဝိရာဂါ ခယဝိရာဂေါ စ အစ္စန္တဝိရာဂေါ စ. တတ္ထ သင်္ခါရာနံ ခယဝယတော အနုပဿနာပိ, အစ္စန္တဝိရာဂံ နိဗ္ဗာနံ ဝိရာဂတော ဒဿနမဂ္ဂဉာဏမ္ပိ ဝိရာဂါနုပဿနာ. တဒုဘယသမာင်္ဂီပုဂ္ဂလော ဝိရာဂါနုပဿီ နာမ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိရာဂါနုပဿီ’’တိ, ဝိရာဂတော အနုပဿန္တောတိ အတ္ထော. နိရောဓာနုပဿိမှိပိ ဧသေဝ နယော, နိရောဓောပိ ဟိ ခယနိရောဓော စ အစ္စန္တနိရောဓော စာတိ ဒုဝိဓောယေဝ. ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီတိ ဧတ္ထ ပဋိနိဿဂ္ဂေါ ဝုစ္စတိ ဝေါဿဂ္ဂေါ, သော စ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဒုဝိဓော ဟောတိ. တတ္ထ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဝိပဿနာ, သာ ဟိ တဒင်္ဂဝသေန ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ဝေါဿဇ္ဇတိ. ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ မဂ္ဂေါ, သော ဟိ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ အာရမ္မဏတော ပက္ခန္ဒတိ. ဒွီဟိပိ ဝါ ကာရဏေဟိ ဝေါဿဂ္ဂေါယေဝ, သမုစ္ဆေဒဝသေန ခန္ဓာနံ ကိလေသာနဉ္စ ဝေါဿဇ္ဇနတော, နိဗ္ဗာနဉ္စ ပက္ခန္ဒနတော. တသ္မာ ကိလေသေ စ ခန္ဓေ စ ပရိစ္စဇတီတိ ပရိစ္စာဂဝေါဿဂ္ဂေါ, နိရောဓေ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ စိတ္တံ ပက္ခန္ဒတီတိ ပက္ခန္ဒနဝေါဿဂ္ဂေါတိ ဥဘယမ္ပေတံ မဂ္ဂေ သမေတိ. တဒုဘယသမင်္ဂီပုဂ္ဂလော ဣမာယ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာယ သမန္နာဂတတ္တာ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ နာမ ဟောတိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿီ’’တိ. န ကိဉ္စိ လောကေ ဥပါဒိယတီတိ [Pg.200] ကိဉ္စိ ဧကမ္ပိ သင်္ခါရဂတံ တဏှာဝသေန န ဥပါဒိယတိ န ဂဏှာတိ န ပရာမသတိ. အနုပါဒိယံ န ပရိတဿတီတိ အဂ္ဂဏှန္တော တဏှာပရိတဿနာယ န ပရိတဿတိ. ပစ္စတ္တညေဝ ပရိနိဗ္ဗာယတီတိ သယမေဝ ကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ. ခီဏာ ဇာတီတိအာဒိနာ ပနဿ ပစ္စဝေက္ခဏာဝ ဒဿိတာ. ဣတိ ဘဂဝါ သက္ကဿ ဒေဝါနမိန္ဒဿ သံခိတ္တေန ခီဏာသဝဿ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒံ ပုစ္ဆိတော သလ္လဟုကံ ကတွာ သံခိတ္တေနေဝ ခိပ္ပံ ကထေသိ. ในบทว่า “วิราคานุปัสสี” นี้ วิราคะมี ๒ อย่าง คือ ขยวิราคะ (ความสิ้นไปเป็นวิราคะ) และ อัจจันตวิราคะ (ความดับสนิทเป็นวิราคะ) ในวิราคะ ๒ อย่างนั้น แม้อนุปัสสนาคือการเห็นความสิ้นไปเสื่อมไปแห่งสังขารทั้งหลาย และมรรคญาณคือการเห็นนิพพานอันเป็นอัจจันตวิราคะโดยความเป็นวิราคะ ชื่อว่า วิราคานุปัสสนา บุคคลผู้ประกอบพร้อมด้วยวิราคานุปัสสนาทั้งสองนั้น ชื่อว่า วิราคานุปัสสี ที่ตรัสว่า “วิราคานุปัสสี” นั้น ทรงหมายถึงบุคคลนั้น ความว่า ผู้พิจารณาเห็นเนืองๆ โดยความเป็นวิราคะ แม้ในบทว่า “นิโรธานุปัสสี” ก็นัยนี้เหมือนกัน จริงอยู่ แม้นิโรธก็มี ๒ อย่างเหมือนกัน คือ ขยนิโรธ (ความสิ้นไปเป็นนิโรธ) และ อัจจันตนิโรธ (ความดับสนิทเป็นนิโรธ) ในบทว่า “ปฏินิสสัคคานุปัสสี” นี้ โวสสัคคะ ท่านเรียกว่า ปฏินิสสัคคะ และโวสสัคคะนั้นมี ๒ อย่าง คือ ปริจจาคโวสสัคคะ (การสละ) และ ปักขันทนโวสสัคคะ (การแล่นเข้าไป) ใน ๒ อย่างนั้น ที่ชื่อว่า ปริจจาคโวสสัคคะ ได้แก่ วิปัสสนา จริงอยู่ วิปัสสนานั้นย่อมสละทั้งกิเลสและขันธ์ด้วยอำนาจตทังคปหาน ที่ชื่อว่า ปักขันทนโวสสัคคะ ได้แก่ มรรค จริงอยู่ มรรคนั้นย่อมแล่นเข้าไปสู่นิพพานอันเป็นอารมณ์โดยความเป็นอารมณ์ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า โวสสัคคะ โดยเหตุ ๒ ประการ คือ เพราะสละขันธ์และกิเลสด้วยอำนาจสมุจเฉทปหาน และเพราะแล่นเข้าไปสู่นิพพาน เพราะฉะนั้น ชื่อว่า ปริจจาคโวสสัคคะ เพราะย่อมสละกิเลสและขันธ์ ชื่อว่า ปักขันทนโวสสัคคะ เพราะจิตย่อมแล่นเข้าไปในนิพพานธาตุด้วยนิโรธ โวสสัคคะทั้งสองนี้ย่อมถึงพร้อมในมรรค บุคคลผู้ประกอบพร้อมด้วยโวสสัคคะทั้งสองนั้น ชื่อว่า ปฏินิสสัคคานุปัสสี เพราะประกอบด้วยปฏินิสสัคคานุปัสสนานี้ ที่ตรัสว่า “ปฏินิสสัคคานุปัสสี” นั้น ทรงหมายถึงบุคคลนั้น ความว่า “ไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก” คือ ไม่ยึดมั่น ไม่ถือมั่น ไม่ยึดถือด้วยทิฏฐิอันวิปลาส ซึ่งสังขารธรรมอะไรๆ แม้อย่างหนึ่งด้วยอำนาจตัณหา ความว่า “เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะดุ้ง” คือ เมื่อไม่ถือมั่น ย่อมไม่สะดุ้งด้วยความสะดุ้งคือตัณหา ความว่า “ย่อมปรินิพพานเฉพาะตนเทียว” คือ ย่อมปรินิพพานด้วยกิเลสปรินิพพานด้วยตนเอง ด้วยบทมีอาทิว่า “ชาติสิ้นแล้ว” เป็นต้น เป็นอันทรงแสดงปัจจเวกขณญาณของพระขีณาสพนั้นนั่นเอง ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาค เมื่อถูกท้าวสักกะจอมเทพทูลถามถึงปฏิปทาอันเป็นส่วนเบื้องต้นของพระขีณาสพโดยย่อ จึงทรงกระทำให้เป็นเรื่องเบาๆ แล้วตรัสตอบโดยย่ออย่างรวดเร็ว ၃၉၁. အဝိဒူရေ နိသိန္နော ဟောတီတိ အနန္တရေ ကူဋာဂါရေ နိသိန္နော ဟောတိ. အဘိသမေစ္စာတိ ဉာဏေန အဘိသမာဂန္တွာ, ဇာနိတွာတိ အတ္ထော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ကိံ နု ခေါ ဧသ ဇာနိတွာ အနုမောဒိ, ဥဒါဟု အဇာနိတွာ ဝါတိ. ကသ္မာ ပနဿ ဧဝမဟောသီတိ? ထေရော ကိရ န ဘဂဝတော ပဉှဝိဿဇ္ဇနသဒ္ဒံ အဿောသိ, သက္ကဿ ပန ဒေဝရညော, ‘‘ဧဝမေတံ ဘဂဝါ ဧဝမေတံ သုဂတာ’’တိ အနုမောဒနသဒ္ဒံ အဿောသိ. သက္ကော ကိရ ဒေဝရာဇာ မဟတာ သဒ္ဒေန အနုမောဒိ. အထ ကသ္မာ န ဘဂဝတော သဒ္ဒံ အဿောသီတိ? ယထာပရိသဝိညာပကတ္တာ. ဗုဒ္ဓါနဉှိ ဓမ္မံ ကထေန္တာနံ ဧကာဗဒ္ဓါယ စက္ကဝါဠပရိယန္တာယပိ ပရိသာယ သဒ္ဒေါ သုယျတိ, ပရိယန္တံ ပန မုဉ္စိတွာ အင်္ဂုလိမတ္တမ္ပိ ဗဟိဒ္ဓါ န နိစ္ဆရတိ. ကသ္မာ? ဧဝရူပါ မဓုရကထာ မာ နိရတ္ထကာ အဂမာသီတိ. တဒါ ဘဂဝါ မိဂါရမာတုပါသာဒေ သတ္တရတနမယေ ကူဋာဂါရေ သိရိဂဗ္ဘမှိ နိသိန္နော ဟောတိ, တဿ ဒက္ခိဏပဿေ သာရိပုတ္တတ္ထေရဿ ဝသနကူဋာဂါရံ, ဝါမပဿေ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနဿ, အန္တရေ ဆိဒ္ဒဝိဝရောကာသော နတ္ထိ, တသ္မာ ထေရော န ဘဂဝတော သဒ္ဒံ အဿောသိ, သက္ကဿေဝ အဿောသီတိ. ๓๙๑. บทว่า `Avidūre nisinno hoti` ความว่า ประทับนั่งอยู่ในเรือนยอดที่อยู่ติดกัน. บทว่า `Abhisamecca` อธิบายว่า ทรงทราบ คือ ทรงรู้แจ้งด้วยพระญาณ. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ว่า ท้าวสักกะนี้ทรงทราบแล้วจึงอนุโมทนา หรือว่าไม่ทรงทราบแล้วจึงอนุโมทนา. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงมีความคิดอย่างนั้น? ตอบว่า ได้ยินว่า พระเถระไม่ได้ยินเสียงที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงวิสัชนาปัญหา แต่ได้ยินเสียงอนุโมทนาของท้าวสักกะเทวราชว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาคเจ้า ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น". ได้ยินว่า ท้าวสักกะเทวราชทรงอนุโมทนาด้วยเสียงอันดัง. ถามว่า ก็เพราะเหตุไร พระเถระจึงไม่ได้ยินพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้า? ตอบว่า เพราะพระสุรเสียงนั้นประกาศให้รู้ได้ตามสมควรแก่บริษัท. จริงอยู่ เมื่อพระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงแสดงธรรม พระสุรเสียงย่อมได้ยินไปทั่วบริษัทซึ่งประชุมเป็นหนึ่งเดียวกัน แม้จะมีขอบเขตจดจักรวาล แต่พระสุรเสียงนั้นจะไม่แผ่ออกไปภายนอก แม้เพียงองคุลีหนึ่ง พ้นจากที่สุดแห่งบริษัท. ถามว่า เพราะเหตุไร? ตอบว่า เพื่อมิให้พระวาจาอันไพเราะเช่นนี้เป็นไปโดยไร้ประโยชน์. ในครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับนั่งอยู่ในสิริคัพภะ (ห้องอันเป็นสิริ) ภายในเรือนยอดที่สำเร็จด้วยรัตนะ ๗ ประการ ในปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา, ด้านขวาของสิริคัพภะนั้นเป็นเรือนยอดที่พำนักของพระสารีบุตรเถระ, ด้านซ้ายเป็นของพระมหาโมคคัลลานะ, ในระหว่างนั้นไม่มีช่องว่างหรือที่ว่างเลย, เพราะเหตุนั้น พระเถระจึงไม่ได้ยินพระสุรเสียงของพระผู้มีพระภาคเจ้า แต่ได้ยินเสียงของท้าวสักกะเท่านั้น. ပဉ္စဟိ တူရိယသတေဟီတိ ပဉ္စင်္ဂိကာနံ တူရိယာနံ ပဉ္စဟိ သတေဟိ. ပဉ္စင်္ဂိကံ တူရိယံ နာမ အာတတံ ဝိတတံ အာတတဝိတတံ သုသိရံ ဃနန္တိ ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ အင်္ဂေဟိ သမန္နာဂတံ. တတ္ထ အာတတံ နာမ စမ္မပရိယောနဒ္ဓေသု ဘေရိအာဒီသု ဧကတလတူရိယံ. ဝိတတံ နာမ ဥဘယတလံ. အာတတဝိတတံ နာမ တန္တိဗဒ္ဓပဏဝါဒိ. သုသိရံ ဝံသာဒိ. ဃနံ သမ္မာဒိ. သမပ္ပိတောတိ ဥပဂတော. သမင်္ဂီဘူတောတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပရိစာရေတီတိ တံ သမ္ပတ္တိံ အနုဘဝန္တော တတော တတော ဣန္ဒြိယာနိ စာရေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပရိဝါရေတွာ ဝဇ္ဇမာနေဟိ ပဉ္စဟိ တူရိယသတေဟိ သမန္နာဂတော ဟုတွာ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိံ [Pg.201] အနုဘဝတီ. ပဋိပဏာမေတွာတိ အပနေတွာ, နိဿဒ္ဒါနိ ကာရာပေတွာတိ အတ္ထော. ယထေဝ ဟိ ဣဒါနိ သဒ္ဓါ ရာဇာနော ဂရုဘာဝနိယံ ဘိက္ခုံ ဒိသွာ – ‘‘အသုကော နာမ အယျော အာဂစ္ဆတိ, မာ, တာတာ, ဂါယထ, မာ ဝါဒေထ, မာ နစ္စထာ’’တိ နာဋကာနိ ပဋိဝိနေန္တိ, သက္ကောပိ ထေရံ ဒိသွာ ဧဝမကာသိ. စိရဿံ ခေါ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, ဣမံ ပရိယာယမကာသီတိ ဧဝရူပံ လောကေ ပကတိယာ ပိယသမုဒါဟာရဝစနံ ဟောတိ, လောကိယာ ဟိ စိရဿံ အာဂတမ္ပိ အနာဂတပုဗ္ဗမ္ပိ မနာပဇာတိယံ အာဂတံ ဒိသွာ, – ‘‘ကုတော ဘဝံ အာဂတော, စိရဿံ ဘဝံ အာဂတော, ကထံ တေ ဣဓာဂမနမဂ္ဂေါ ဉာတော မဂ္ဂမူဠှောသီ’’တိအာဒီနိ ဝဒန္တိ. အယံ ပန အာဂတပုဗ္ဗတ္တာယေဝ ဧဝမာဟ. ထေရော ဟိ ကာလေန ကာလံ ဒေဝစာရိကံ ဂစ္ဆတိယေဝ. တတ္ထ ပရိယာယမကာသီတိ ဝါရမကာသိ. ယဒိဒံ ဣဓာဂမနာယာတိ ယော အယံ ဣဓာဂမနာယ ဝါရော, တံ, ဘန္တေ, စိရဿမကာသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဣဒမာသနံ ပညတ္တန္တိ ယောဇနိကံ မဏိပလ္လင်္ကံ ပညပါပေတွာ ဧဝမာဟ. บทว่า `Pañcahi tūriyasatehi` ความว่า ด้วยดนตรีมีองค์ ๕ จำนวน ๕๐๐ ชิ้น. ดนตรีชื่อว่ามีองค์ ๕ (เบญจางคดุริยางค์) คือ ประกอบด้วยองค์ ๕ เหล่านี้ ได้แก่ อาตตะ (กลองหน้าเดียว) วิตตะ (กลองสองหน้า) อาตตวิตตะ (เครื่องสาย) สุสิระ (เครื่องเป่า) และฆนะ (เครื่องตี). ในบรรดาเครื่องดนตรีเหล่านั้น อาตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีหน้าเดียวในจำพวกที่หุ้มด้วยหนัง เช่น กลองเภรี. วิตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีสองหน้า. อาตตวิตตะ ได้แก่ เครื่องดนตรีที่ขึงด้วยสาย เช่น บัณเฑาะว์. สุสิระ ได้แก่ เครื่องเป่า เช่น ขลุ่ย. ฆนะ ได้แก่ เครื่องตี เช่น ฉาบ. บทว่า `Samappito` แปลว่า เข้าไปแล้ว. บทว่า `Samaṅgībhūto` เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า `Paricāreti` ความว่า เสวยสมบัตินั้นอยู่ ย่อมปล่อยอินทรีย์ทั้งหลายให้เที่ยวไปในอารมณ์นั้นๆ. ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ว่า แวดล้อมพรั่งพร้อมด้วยดนตรี ๕๐๐ ชิ้นที่กำลังบรรเลงอยู่ เสวยทิพยสมบัติ. บทว่า `Paṭipaṇāmetvā` อธิบายว่า ให้งดเสีย คือ ให้ทำจนไม่มีเสียง. เปรียบเหมือนในบัดนี้ พระราชาผู้มีศรัทธา เมื่อเห็นภิกษุผู้ควรแก่การเคารพ ก็ทรงให้นักฟ้อนรำงดการแสดง โดยตรัสว่า "ท่านผู้เจริญชื่อโน้นกำลังมา พ่อทั้งหลาย อย่าขับร้อง อย่าประโคม อย่าฟ้อนรำ" ฉันใด แม้ท้าวสักกะก็ทรงกระทำเช่นนั้นเหมือนกันเมื่อทอดพระเนตรเห็นพระเถระ. คำพูดเช่นนี้ว่า `Cirassaṃ kho, mārisa moggallāna, imaṃ pariyāyamakāsi` (ดูก่อนท่านโมคคัลลานะผู้เป็นสหาย นานจริงหนอ ท่านจึงได้ทำโอกาสนี้) เป็นคำพูดที่แสดงความรักใคร่กันตามปกติในโลก. จริงอยู่ ชาวโลกเมื่อเห็นคนที่มาหลังจากเวลาผ่านไปนาน หรือคนที่ไม่เคยมามาก่อน หรือคนที่เป็นที่รักมา ก็จะกล่าวถ้อยคำมีอาทิว่า "ท่านมาจากไหน ท่านมานานแล้วหนอ ท่านรู้จักทางมาที่นี่ได้อย่างไร หรือว่าท่านหลงทางมา". แต่ท้าวสักกะนี้ตรัสอย่างนั้นก็เพราะพระเถระเคยมาแล้วนั่นเอง. จริงอยู่ พระเถระย่อมเสด็จจาริกไปในเทวโลกเป็นครั้งคราว. ในบทนั้น บทว่า `pariyāyamakāsi` หมายถึง ท่านได้ทำวาระ. บทว่า `Yadidaṃ idhāgamanāya` ท่านกล่าวอธิบายไว้ว่า วาระใดเพื่อการมาในที่นี้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ท่านได้ทำวาระนั้นหลังจากเวลาผ่านไปนาน. บทว่า `Idamāsanaṃ paññattaṃ` ความว่า ทรงรับสั่งให้ปูลาดมณีบัลลังก์ขนาดหนึ่งโยชน์แล้วจึงตรัสอย่างนี้. ၃၉၂. ဗဟုကိစ္စာ ဗဟုကရဏီယာတိ ဧတ္ထ ယေသံ ဗဟူနိ ကိစ္စာနိ, တေ ဗဟုကိစ္စာ. ဗဟုကရဏီယာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. အပ္ပေဝ သကေန ကရဏီယေနာတိ သကရဏီယမေဝ အပ္ပံ မန္ဒံ, န ဗဟု, ဒေဝါနံ ကရဏီယံ ပန ဗဟု, ပထဝိတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ကပ္ပရုက္ခမာတုဂါမာဒီနံ အတ္ထာယ အဋ္ဋာ သက္ကဿ သန္တိကေ ဆိဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ နိယမေန္တော အာဟ – အပိစ ဒေဝါနံယေဝ တာဝတိံသာနံ ကရဏီယေနာတိ. ဒေဝါနဉှိ ဓီတာ စ ပုတ္တာ စ အင်္ကေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ပါဒပရိစာရိကာ ဣတ္ထိယော သယနေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တာသံ မဏ္ဍနပသာဓနကာရိကာ ဒေဝဓီတာ သယနံ ပရိဝါရေတွာ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဝေယျာဝစ္စကရာ အန္တောဝိမာနေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, ဧတေသံ အတ္ထာယ အဋ္ဋကရဏံ နတ္ထိ. ယေ ပန သီမန္တရေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ, တေ ‘‘မမ သန္တကာ တဝ သန္တကာ’’တိ နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တာ အဋ္ဋံ ကရောန္တိ, သက္ကံ ဒေဝရာဇာနံ ပုစ္ဆန္တိ, သော ယဿ ဝိမာနံ အာသန္နတရံ, တဿ သန္တကောတိ ဝဒတိ. သစေ ဒွေပိ သမဋ္ဌာနေ ဟောန္တိ, ယဿ ဝိမာနံ ဩလောကေန္တော ဌိတော, တဿ သန္တကောတိ ဝဒတိ. သစေ ဧကမ္ပိ န ဩလောကေတိ, တံ ဥဘိန္နံ ကလဟုပစ္ဆေဒနတ္ထံ အတ္တနော သန္တကံ ကရောတိ. တံ သန္ဓာယ, ‘‘ဒေဝါနံယေဝ တာဝတိံသာနံ ကရဏီယေနာ’’တိ အာဟ. အပိစဿ ဧဝရူပံ ကီဠာကိစ္စမ္ပိ ကရဏီယမေဝ. ๓๙๒. ในบทว่า `Bahukiccā bahukaraṇīyā` นี้ ชนเหล่าใดมีกิจมาก ชนเหล่านั้นชื่อว่า `bahukiccā` (ผู้มีกิจมาก). บทว่า `Bahukaraṇīyā` (ผู้มีกรณียะมาก) เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเอง. บทว่า `Appeva sakena karaṇīyena` ความว่า กรณียะของตนเองมีน้อย ไม่มาก แต่กรณียะของทวยเทพมีมาก. จริงอยู่ อรรถคดีเพื่อประโยชน์แก่กัลปพฤกษ์และมาตุคามเป็นต้น นับตั้งแต่พื้นดิน ย่อมได้รับการตัดสินในสำนักของท้าวสักกะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงจำกัดความแล้วกล่าวว่า `apica devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyena` (อีกอย่างหนึ่ง ด้วยกรณียะของทวยเทพชาวดาวดึงส์นั่นเทียว). จริงอยู่ ธิดาและบุตรของทวยเทพย่อมเกิดขึ้นที่ตัก, สตรีผู้เป็นบาทบริจาริกาย่อมเกิดขึ้นที่ที่นอน, เทพธิดาผู้ทำหน้าที่ประดับตกแต่งแก่สตรีเหล่านั้นย่อมเกิดขึ้นแวดล้อมที่นอน, ผู้ทำไวยาวัจจะย่อมเกิดขึ้นภายในวิมาน, การตัดสินคดีเพื่อประโยชน์แก่ชนเหล่านั้นย่อมไม่มี. ส่วนเทพธิดาเหล่าใดเกิดขึ้นในระหว่างเขตแดน เทพบุตรเหล่านั้นไม่สามารถตัดสินได้ว่า "เป็นของเรา เป็นของท่าน" จึงก่อคดีขึ้น แล้วทูลถามท้าวสักกะเทวราช. ท้าวสักกะเทวราชนั้นย่อมตรัสว่า "เป็นของเทพบุตรตนใดซึ่งมีวิมานอยู่ใกล้กว่า". ถ้าวิมานทั้งสองตั้งอยู่ในที่เสมอกัน (เทพธิดานั้น) ยืนมองดูวิมานของเทพบุตรตนใด ท้าวสักกะย่อมตรัสว่า "เป็นของเทพบุตรตนนั้น". ถ้า (เทพธิดานั้น) ไม่มองดูวิมานแม้หลังหนึ่ง ท้าวสักกะย่อมทรงทำให้เทพธิดานั้นเป็นของพระองค์เอง เพื่อตัดการทะเลาะวิวาทของเทพบุตรทั้งสอง. ท่านหมายถึงเรื่องทั้งหมดนั้นจึงกล่าวว่า `devānaṃyeva tāvatiṃsānaṃ karaṇīyena` (ด้วยกรณียะของทวยเทพชาวดาวดึงส์นั่นเทียว). อีกอย่างหนึ่ง แม้กิจคือการเล่นเช่นนี้ของท้าวสักกะก็เป็นกรณียะอย่างหนึ่งเหมือนกัน. ယံ [Pg.202] နော ခိပ္ပမေဝ အန္တရဓာယတီတိ ယံ အမှာကံ သီဃမေဝ အန္ဓကာရေ ရူပဂတံ ဝိယ န ဒိဿတိ. ဣမိနာ – ‘‘အဟံ, ဘန္တေ, တံ ပဉှဝိဿဇ္ဇနံ န သလ္လက္ခေမီ’’တိ ဒီပေတိ. ထေရော – ‘‘ကသ္မာ နု ခေါ အယံ ယက္ခော အသလ္လက္ခဏဘာဝံ ဒီပေတိ, ပဿေန ပရိဟရတီ’’တိ အာဝဇ္ဇန္တော – ‘‘ဒေဝါ နာမ မဟာမူဠှာ ဟောန္တိ. ဆဒွါရိကေဟိ အာရမ္မဏေဟိ နိမ္မထီယမာနာ အတ္တနော ဘုတ္တာဘုတ္တဘာဝမ္ပိ ပီတာပီတဘာဝမ္ပိ န ဇာနန္တိ, ဣဓ ကတမေတ္ထ ပမုဿန္တီ’’တိ အညာသိ. ကေစိ ပနာဟု – ‘‘ထေရော ဧတဿ ဂရု ဘာဝနိယော, တသ္မာ ‘ဣဒါနေဝ လောကေ အဂ္ဂပုဂ္ဂလဿ သန္တိကေ ပဉှံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အာဂတော, ဣဒါနေဝ နာဋကာနံ အန္တရံ ပဝိဋ္ဌောတိ ဧဝံ မံ ထေရော တဇ္ဇေယျာ’တိ ဘယေန ဧဝမာဟာ’’တိ. ဧတံ ပန ကောဟညံ နာမ ဟောတိ, န အရိယသာဝကဿ ဧဝရူပံ ကောဟညံ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ မူဠှဘာဝေနေဝ န သလ္လက္ခေသီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဥပရိ ကသ္မာ သလ္လက္ခေသီတိ? ထေရော တဿ သောမနဿသံဝေဂံ ဇနယိတွာ တမံ နီဟရိ, တသ္မာ သလ္လက္ခေသီတိ. บทว่า 'Yaṃ no khippameva antaradhāyatīti' ความว่า (คำวิสัชนา) ใด ย่อมอันตรธานไปโดยเร็วพลันแก่เราทั้งหลาย เหมือนรูปที่อยู่ในที่มืด ฉะนั้น ด้วยบทนี้ (ท้าวสักกะ) ย่อมแสดงความนี้ว่า 'ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมกำหนดจดจำคำวิสัชนาปัญหานั้นไม่ได้' พระเถระเมื่อทรงพิจารณาว่า 'เพราะเหตุไรหนอ ยักษ์นี้จึงแสดงภาวะที่กำหนดจดจำไม่ได้ หรือว่ากำลังบ่ายเบี่ยงด้วยเล่ห์กล' ก็ได้ทรงทราบว่า 'ชื่อว่าเทวดาทั้งหลายย่อมเป็นผู้หลงใหลอย่างยิ่ง ถูกอารมณ์ในทวาร ๖ บีบคั้นอยู่ ย่อมไม่รู้แม้ซึ่งภาวะที่ตนบริโภคแล้วและยังไม่ได้บริโภค แม้ซึ่งภาวะที่ตนดื่มแล้วและยังไม่ได้ดื่ม ย่อมลืมกรรมที่ทำในภพนี้ ณ ที่นั้น' แต่อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'พระเถระเป็นครูที่ท้าวสักกะนี้ควรเคารพและเจริญ (เมตตา) เพราะเหตุนั้น (ท้าวสักกะ) จึงตรัสอย่างนี้ด้วยความกลัวว่า 'พระเถระพึงคุกคามเราอย่างนี้ว่า ท่านเพิ่งเรียนปัญหาในสำนักของพระอัครบุคคลในโลกมาเมื่อกี้นี้เอง เดี๋ยวนี้เองก็เข้าไปสู่ท่ามกลางของเหล่านางฟ้อนแล้ว' ก็คำพูดนี้ชื่อว่าโกหัญญะ (การหลอกลวง) พระอริยสาวกย่อมไม่มีโกหัญญะเช่นนี้ เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า (ท้าวสักกะ) ย่อมกำหนดจดจำไม่ได้ด้วยความเป็นผู้หลงใหลนั่นเทียว (ถามว่า) ในภายหลัง เพราะเหตุไรจึงทรงกำหนดจดจำได้? (ตอบว่า) พระเถระทรงทำให้โสมนัสและสังเวชเกิดขึ้นแก่ท้าวสักกะแล้ว ทรงนำความมืด (คืออวิชชา) ออกไปแล้ว เพราะเหตุนั้น (ท้าวสักกะ) จึงทรงกำหนดจดจำได้ ဣဒါနိ သက္ကော ပုဗ္ဗေ အတ္တနော ဧဝံ ဘူတကာရဏံ ထေရဿ အာရောစေတုံ ဘူတပုဗ္ဗန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သမုပဗျူဠှောတိ သန္နိပတိတော ရာသိဘူတော. အသုရာ ပရာဇိနိံသူတိ အသုရာ ပရာဇယံ ပါပုဏိံသု. ကဒါ ပနေတေ ပရာဇိတာတိ? သက္ကဿ နိဗ္ဗတ္တကာလေ. သက္ကော ကိရ အနန္တရေ အတ္တဘာဝေ မဂဓရဋ္ဌေ မစလဂါမေ မဃော နာမ မာဏဝေါ အဟောသိ, ပဏ္ဍိတော ဗျတ္တော, ဗောဓိသတ္တစရိယာ ဝိယဿ စရိယာ အဟောသိ. သော တေတ္တိံသ ပုရိသေ ဂဟေတွာ ကလျာဏမကာသိ. ဧကဒိဝသံ အတ္တနောဝ ပညာယ ဥပပရိက္ခိတွာ ဂါမမဇ္ဈေ မဟာဇနဿ သန္နိပတိတဋ္ဌာနေ ကစဝရံ ဥဘယတော အပဗ္ဗဟိတွာ တံ ဌာနံ အတိရမဏီယမကာသိ, ပုန တတ္ထေဝ မဏ္ဍပံ ကာရေသိ, ပုန ဂစ္ဆန္တေ ကာလေ သာလံ ကာရေသိ. ဂါမတော စ နိက္ခမိတွာ ဂါဝုတမ္ပိ အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ တိဂါဝုတမ္ပိ ယောဇနမ္ပိ ဝိစရိတွာ တေဟိ သဟာယေဟိ သဒ္ဓိံ ဝိသမံ သမံ အကာသိ. တေ သဗ္ဗေပိ ဧကစ္ဆန္ဒာ တတ္ထ တတ္ထ သေတုယုတ္တဋ္ဌာနေသု သေတုံ, မဏ္ဍပသာလာပေါက္ခရဏီမာလာဂစ္ဆရောပနာဒီနံ ယုတ္တဋ္ဌာနေသု မဏ္ဍပါဒီနိ ကရောန္တာ ဗဟုံ ပုညမကံသု. မဃော သတ္တ ဝတပဒါနိ ပူရေတွာ ကာယဿ ဘေဒါ သဒ္ဓိံ သဟာယေဟိ တာဝတိံသဘဝနေ နိဗ္ဗတ္တိ. บัดนี้ ท้าวสักกะเพื่อจะกราบทูลเหตุที่เคยเป็นมาแล้วอย่างนี้ของตนในกาลก่อนแก่พระเถระ จึงตรัสคำมีอาทิว่า 'bhūtapubbaṃ' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'samupabyūḷho' คือ ประชุมกันแล้ว เป็นกลุ่มก้อน บทว่า 'asurā parājiniṃsu' คือ พวกอสูรถึงแล้วซึ่งความพ่ายแพ้ (ถามว่า) ก็อสูรเหล่านั้นพ่ายแพ้เมื่อไร? (ตอบว่า) ในกาลที่ท้าวสักกะบังเกิด ได้ยินว่า ท้าวสักกะในอัตภาพอันติดต่อกัน ได้เป็นมาณพชื่อมฆะ ในหมู่บ้านมจลคาม แคว้นมคธ เป็นบัณฑิต ฉลาด จริยาของท่านเป็นเช่นกับจริยาของพระโพธิสัตว์ ท่านชักชวนบุรุษ ๓๓ คนแล้ว ได้ทำกรรมดี วันหนึ่ง ท่านพิจารณาด้วยปัญญาของตนเองแล้ว กวาดขยะในที่ประชุมของมหาชนกลางหมู่บ้านออกทั้งสองข้าง แล้วทำให้สถานที่นั้นน่ารื่นรมย์ยิ่งนัก, อีกครั้งหนึ่ง ได้ให้สร้างมณฑปในที่นั้นนั่นเอง, อีกครั้งหนึ่ง เมื่อกาลล่วงไป ได้ให้สร้างศาลา และออกจากหมู่บ้านแล้ว เที่ยวไปแม้คาวุตหนึ่ง แม้กึ่งโยชน์ แม้สามคาวุต แม้โยชน์หนึ่ง ได้ทำที่ที่ไม่เรียบให้เรียบเสมอกัน พร้อมกับสหายเหล่านั้น ชนเหล่านั้นทั้งหมดมีฉันทะเป็นอันเดียวกัน ทำสะพานในที่ที่ควรทำสะพานในที่นั้นๆ และทำมณฑปเป็นต้นในที่ที่ควรทำมณฑป ศาลา สระโบกขรณี ปลูกพุ่มดอกไม้เป็นต้น ได้ทำบุญไว้เป็นอันมาก มฆมาณพ บำเพ็ญวัตตบท ๗ ประการให้บริบูรณ์แล้ว เพราะกายแตก ได้บังเกิดในภพดาวดึงส์พร้อมกับสหายทั้งหลาย တသ္မိံ [Pg.203] ကာလေ အသုရဂဏာ တာဝတိံသဒေဝလောကေ ပဋိဝသန္တိ. သဗ္ဗေ တေ ဒေဝါနံ သမာနာယုကာ သမာနဝဏ္ဏာ စ ဟောန္တိ, တေ သက္ကံ သပရိသံ ဒိသွာ အဓုနာ နိဗ္ဗတ္တာ နဝကဒေဝပုတ္တာ အာဂတာတိ မဟာပါနံ သဇ္ဇယိံသု. သက္ကော ဒေဝပုတ္တာနံ သညံ အဒါသိ – ‘‘အမှေဟိ ကုသလံ ကရောန္တေဟိ န ပရေဟိ သဒ္ဓိံ သာဓာရဏံ ကတံ, တုမှေ ဂဏ္ဍပါနံ မာ ပိဝိတ္ထ ပီတမတ္တမေဝ ကရောထာ’’တိ. တေ တထာ အကံသု. ဗာလအသုရာ ဂဏ္ဍပါနံ ပိဝိတွာ မတ္တာ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမိံသု. သက္ကော ဒေဝါနံ သညံ ဒတွာ တေ ပါဒေသု ဂါဟာပေတွာ သိနေရုပါဒေ ခိပါပေသိ, သိနေရုဿ ဟေဋ္ဌိမတလေ အသုရဘဝနံ နာမ အတ္ထိ, တာဝတိံသဒေဝလောကပ္ပမာဏမေဝ. တတ္ထ အသုရာ ဝသန္တိ. တေသမ္ပိ စိတ္တပါဋလိ နာမ ရုက္ခော အတ္ထိ. တေ တဿ ပုပ္ဖနကာလေ ဇာနန္တိ – ‘‘နာယံ တာဝတိံသာ, သက္ကေန ဝဉ္စိတာ မယ’’န္တိ. တေ ဂဏှထ နန္တိ ဝတွာ သိနေရုံ ပရိဟရမာနာ ဒေဝေ ဝုဋ္ဌေ ဝမ္မိကပါဒတော ဝမ္မိကမက္ခိကာ ဝိယ အဘိရုဟိံသု. တတ္ထ ကာလေန ဒေဝါ ဇိနန္တိ, ကာလေန အသုရာ. ယဒါ ဒေဝါနံ ဇယော ဟောတိ, အသုရေ ယာဝ သမုဒ္ဒပိဋ္ဌာ အနုဗန္ဓန္တိ. ယဒါ အသုရာနံ ဇယော ဟောတိ, ဒေဝေ ယာဝ ဝေဒိကပါဒါ အနုဗန္ဓန္တိ. တသ္မိံ ပန သင်္ဂါမေ ဒေဝါနံ ဇယော အဟောသိ, ဒေဝါ အသုရေ ယာဝ သမုဒ္ဒပိဋ္ဌာ အနုဗန္ဓိံသု. သက္ကော အသုရေ ပလာပေတွာ ပဉ္စသု ဌာနေသု အာရက္ခံ ဌပေသိ. ဧဝံ အာရက္ခံ ဒတွာ ဝေဒိကပါဒေ ဝဇိရဟတ္ထာ ဣန္ဒပဋိမာယော ဌပေသိ. အသုရာ ကာလေန ကာလံ ဥဋ္ဌဟိတွာ တာ ပဋိမာယော ဒိသွာ, ‘‘သက္ကော အပ္ပမတ္တော တိဋ္ဌတီ’’တိ တတောဝ နိဝတ္တန္တိ. တတော ပဋိနိဝတ္တိတွာတိ ဝိဇိတဋ္ဌာနတော နိဝတ္တိတွာ. ပရိစာရိကာယောတိ မာလာဂန္ဓာဒိကမ္မကာရိကာယော. ในกาลนั้น หมู่แห่งอสูรอาศัยอยู่ในเทวโลกชั้นดาวดึงส์ อสูรเหล่านั้นทั้งหมดมีอายุเท่ากันและมีวรรณะเสมอกันกับเทวดาทั้งหลาย, พวกเขาเห็นท้าวสักกะพร้อมด้วยบริษัทแล้ว (คิดว่า) 'บัดนี้ เทพบุตรใหม่ผู้บังเกิดแล้วมาถึง' จึงได้จัดเตรียมสุราอย่างดี ท้าวสักกะได้ประทานสัญญาณแก่เทพบุตรทั้งหลายว่า 'เราทั้งหลายผู้ทำกุศล ไม่ได้ทำ (บุญ) ร่วมกับผู้อื่น ท่านทั้งหลายอย่าดื่มสุราที่ทำให้มึนเมา จงทำเพียงสักว่าดื่มเท่านั้น' เทพบุตรเหล่านั้นได้ทำเช่นนั้น พวกอสูรพาลดื่มสุราที่ทำให้มึนเมาแล้ว มึนเมาแล้ว ก็ถึงความหลับ ท้าวสักกะประทานสัญญาณแก่เทวดาทั้งหลายแล้ว ให้จับพวกอสูรเหล่านั้นที่เท้าแล้วให้โยนไปที่เชิงเขาสิเนรุ, ที่พื้นเบื้องล่างแห่งเขาสิเนรุ มีภพชื่อว่าอสูรภพ มีประมาณเท่ากับเทวโลกชั้นดาวดึงส์นั่นเทียว พวกอสูรอาศัยอยู่ในที่นั้น แม้ของอสูรเหล่านั้นก็มีต้นไม้ชื่อว่าจิตตปาฏลี (แคฝอย) ในกาลที่ต้นไม้นั้นออกดอก พวกเขาย่อมรู้ว่า 'นี่ไม่ใช่ดาวดึงส์ พวกเราถูกท้าวสักกะลวงแล้ว' พวกเขากล่าวว่า 'จงจับมัน' แล้วล้อมเขาสิเนรุปีนขึ้นไป เหมือนปลวกปีนขึ้นจากโคนจอมปลวกเมื่อฝนตก ในสงครามนั้น บางคราวเทวดาชนะ บางคราวอสูรชนะ เมื่อใดชัยชนะเป็นของเทวดา, (เทวดา) ย่อมติดตามพวกอสูรไปจนถึงพื้นสมุทร เมื่อใดชัยชนะเป็นของอสูร, (อสูร) ย่อมติดตามพวกเทวดาไปจนถึงเชิงระเบียง (เวทิกา) ก็ในสงครามนั้น ชัยชนะได้เป็นของเทวดาทั้งหลาย, เทวดาทั้งหลายได้ติดตามพวกอสูรไปจนถึงพื้นสมุทร ท้าวสักกะทรงทำให้พวกอสูรหนีไปแล้ว ได้วางอารักขาไว้ใน ๕ สถาน ครั้นประทานอารักขาอย่างนี้แล้ว ได้ตั้งรูปท้าวอินทร์ถือวชิระไว้ที่เชิงระเบียง พวกอสูรลุกขึ้นมาเป็นครั้งคราว เห็นรูปเหล่านั้นแล้ว ก็กลับจากที่นั้นนั่นเอง (ด้วยคิดว่า) 'ท้าวสักกะประทับยืนอยู่โดยไม่ประมาท' บทว่า 'Tato paṭinivattitvā' คือ กลับจากสถานที่ที่ชนะแล้ว บทว่า 'Paricārikāyo' คือ นางผู้กระทำการงานมีระเบียบดอกไม้และของหอมเป็นต้น ၃၉၃. ဝေဿဝဏော စ မဟာရာဇာတိ သော ကိရ သက္ကဿ ဝလ္လဘော, ဗလဝဝိဿာသိကော, တသ္မာ သက္ကေန သဒ္ဓိံ အဂမာသိ. ပုရက္ခတွာတိ ပုရတော ကတွာ. ပဝိသိံသူတိ ပဝိသိတွာ ပန ဥပဍ္ဎပိဟိတာနိ ဒွါရာနိ ကတွာ ဩလောကယမာနာ အဋ္ဌံသု. ဣဒမ္ပိ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, ပဿ ဝေဇယန္တဿ ပါသာဒဿ ရာမဏေယျကန္တိ, မာရိသ မောဂ္ဂလ္လာန, ဣဒမ္ပိ ဝေဇယန္တဿ ပါသာဒဿ ရာမဏေယျကံ ပဿ, သုဝဏ္ဏတ္ထမ္ဘေ ပဿ, ရဇတတ္ထမ္ဘေ မဏိတ္ထမ္ဘေ ပဝါဠတ္ထမ္ဘေ လောဟိတင်္ဂတ္ထမ္ဘေ မသာရဂလ္လတ္ထမ္ဘေ မုတ္တတ္ထမ္ဘေ သတ္တရတနတ္ထမ္ဘေ, တေသံယေဝ သုဝဏ္ဏာဒိမယေ ဃဋကေ ဝါဠရူပကာနိ စ ပဿာတိ [Pg.204] ဧဝံ ထမ္ဘပန္တိယော အာဒိံ ကတွာ ရာမဏေယျကံ ဒဿေန္တော ဧဝမာဟ. ယထာ တံ ပုဗ္ဗေကတပုညဿာတိ ယထာ ပုဗ္ဗေ ကတပုညဿ ဥပဘောဂဋ္ဌာနေန သောဘိတဗ္ဗံ, ဧဝမေဝံ သောဘတီတိ အတ္ထော. အတိဗာဠှံ ခေါ အယံ ယက္ခော ပမတ္တော ဝိဟရတီတိ အတ္တနော ပါသာဒေ နာဋကပရိဝါရေန သမ္ပတ္တိယာ ဝသေန အတိဝိယ မတ္တော. ๓๙๓. บทว่า เวสฺสวโณ จ มหาราชา ความว่า ได้ยินว่า ท้าวมหาราชนั้นเป็นที่โปรดปราน เป็นที่คุ้นเคยอย่างยิ่งของท้าวสักกะ เพราะเหตุนั้น จึงได้เสด็จไปพร้อมกับท้าวสักกะ. บทว่า ปุรกฺขตฺวา ความว่า ทำไว้เบื้องหน้า. บทว่า ปวิสึสุ ความว่า แต่ครั้นเข้าไปแล้ว ก็ทำประตูให้เปิดแง้มไว้ครึ่งหนึ่ง ยืนแลดูอยู่. บทว่า อิทมฺปิ มาริส โมคฺคลฺลาน ปสฺส เวชยนฺตสฺส ปาสาทสฺส รามเณยฺยกํ ความว่า ท่านโมคคัลลานะผู้เป็นที่รัก ขอท่านจงดูความน่ารื่นรมย์แม้ข้อนี้แห่งเวชยันตปราสาทเถิด, ขอท่านจงดูเสาที่ทำด้วยทอง, ดูเสาที่ทำด้วยเงิน, เสาแก้วมณี, เสาแก้วประพาฬ, เสาแก้วทับทิม, เสาแก้วมรกต, เสาแก้วมุกดา, เสาที่ทำด้วยรัตนะ ๗ ประการ, และขอท่านจงดูหม้อน้ำและรูปสัตว์ร้ายที่ทำด้วยทองเป็นต้นของเสาเหล่านั้นเถิด ดังนี้. ท้าวสักกะเมื่อทรงแสดงความน่ารื่นรมย์โดยมีแนวเสาเป็นต้น จึงตรัสดังนี้. บทว่า ยถา ตํ ปุพฺเพกตปุญฺญสฺส ความว่า สถานที่อันเป็นที่บริโภคของผู้มีบุญอันทำไว้ในกาลก่อน พึงงดงามฉันใด, (ปราสาทนี้) ก็งดงามฉันนั้นเหมือนกัน. บทว่า อติพาฬฺหํ โข อยํ ยกฺโข ปมตฺโต วิหรติ ความว่า ยักษ์ตนนี้มัวเมาอย่างยิ่งด้วยสมบัติคือปราสาทของตนและนางฟ้อนอันเป็นบริวารอยู่. ဣဒ္ဓါဘိသင်္ခါရံ အဘိသင်္ခါသီတိ ဣဒ္ဓိမကာသိ. အာပေါကသိဏံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပါသာဒပတိဋ္ဌိတောကာသံ ဥဒကံ ဟောတူတိ ဣဒ္ဓိံ အဓိဋ္ဌာယ ပါသာဒကဏ္ဏိကေ ပါဒင်္ဂုဋ္ဌကေန ပဟရိ. သော ပါသာဒေါ ယထာ နာမ ဥဒကပိဋ္ဌေ ဌပိတပတ္တံ မုခဝဋ္ဋိယံ အင်္ဂုလိယာ ပဟဋံ အပရာပရံ ကမ္ပတိ စလတိ န သန္တိဋ္ဌတိ. ဧဝမေဝံ သံကမ္ပိ သမ္ပကမ္ပိ သမ္ပဝေဓိ, ထမ္ဘပိဋ္ဌသံဃာဋကဏ္ဏိကဂေါပါနသိအာဒီနိ ကရကရာတိ သဒ္ဒံ မုဉ္စန္တာနိ ပတိတုံ ဝိယ အာရဒ္ဓါနိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘သင်္ကမ္ပေသိ သမ္ပကမ္ပေသိ သမ္ပဝေဓေသီ’’တိ. အစ္ဆရိယဗ္ဘုတစိတ္တဇာတာတိ အဟော အစ္ဆရိယံ, အဟော အဗ္ဘုတန္တိ ဧဝံ သဉ္ဇာတအစ္ဆရိယအဗ္ဘုတာ စေဝ သဉ္ဇာတတုဋ္ဌိနော စ အဟေသုံ ဥပ္ပန္နဗလဝသောမနဿာ. သံဝိဂ္ဂန္တိ ဥဗ္ဗိဂ္ဂံ. လောမဟဋ္ဌဇာတန္တိ ဇာတလောမဟံသံ, ကဉ္စနဘိတ္တိယံ ဌပိတမဏိနာဂဒန္တေဟိ ဝိယ ဥဒ္ဓဂ္ဂေဟိ လောမေဟိ အာကိဏ္ဏသရီရန္တိ အတ္ထော. လောမဟံသော စ နာမေသ သောမနဿေနပိ ဟောတိ ဒေါမနဿေနပိ, ဣဓ ပန သောမနဿေန ဇာတော. ထေရော ဟိ သက္ကဿ သောမနဿဝေဂေန သံဝေဇေတုံ တံ ပါဋိဟာရိယမကာသိ. တသ္မာ သောမနဿဝေဂေန သံဝိဂ္ဂလောမဟဋ္ဌံ ဝိဒိတွာတိ အတ္ထော. บทว่า อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ ความว่า ได้ทรงกระทำฤทธิ์. ทรงเข้าอาโปกสิณแล้ว อธิษฐานฤทธิ์ว่า 'ขอโอกาสที่ปราสาทตั้งอยู่จงเป็นน้ำ' แล้วทรงดีดที่ยอดปราสาทด้วยนิ้วพระบาท. ปราสาทนั้น เปรียบเหมือนภาชนะที่วางไว้บนผิวน้ำ ถูกดีดที่ขอบปากด้วยนิ้วมือ ย่อมแกว่งไกว สั่นสะเทือนไปมา ไม่ตั้งอยู่ได้ ฉันใด, ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้หวั่นไหว สั่นสะเทือนอย่างแรง สั่นสะท้านไปทั่ว, ส่วนต่างๆ มีเสา คาน สันหลังคา และเครื่องบน เป็นต้น ก็ส่งเสียงดังกรอบแกรบ ประหนึ่งว่าเริ่มจะพังลงมา. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'สงฺกมฺเปสิ สมฺปกมฺเปสิ สมฺปเวเธสิ'. บทว่า อจฺฉริยพฺภูตจิตฺตชาตา ความว่า ได้เกิดความอัศจรรย์ใจและไม่เคยมีมาก่อนว่า 'โอ อัศจรรย์จริงหนอ, โอ ไม่เคยมีมาก่อนหนอ' และเกิดความยินดี เกิดโสมนัสมีกำลัง. บทว่า สํวิคฺคํ ได้แก่ สะดุ้ง. บทว่า โลมหฏฺฐชาตํ ความว่า มีขนลุกชัน, มีร่างกายเต็มไปด้วยเส้นขนที่ชูชันขึ้นเบื้องบน เหมือนเขี้ยวแก้วมณีที่ประดับไว้บนฝาผนังทอง. อันว่าขนลุกชันนี้ ย่อมเกิดได้ทั้งเพราะโสมนัสและโทมนัส, แต่ในที่นี้ เกิดเพราะโสมนัส. จริงอยู่ พระเถระได้ทรงกระทำปาฏิหาริย์นั้น เพื่อให้ท้าวสักกะเกิดความสลดใจด้วยแรงแห่งโสมนัส. เพราะเหตุนั้น อธิบายว่า ทรงทราบว่า (ท้าวสักกะ) สะดุ้งและขนลุกชันด้วยแรงแห่งโสมนัส. ၃၉၄. ဣဓာဟံ, မာရိသာတိ ဣဒါနိဿ ယသ္မာ ထေရေန သောမနဿသံဝေဂံ ဇနယိတွာ တမံ ဝိနောဒိတံ, တသ္မာ သလ္လက္ခေတွာ ဧဝမာဟ. ဧသော နု တေ, မာရိသ, သော ဘဂဝါ သတ္ထာတိ, မာရိသ, တွံ ကုဟိံ ဂတောသီတိ ဝုတ္တေ မယှံ သတ္ထု သန္တိကန္တိ ဝဒေသိ, ဣမသ္မိံ ဒေဝလောကေ ဧကပါဒကေန ဝိယ တိဋ္ဌသိ, ယံ တွံ ဧဝံ ဝဒေသိ, ဧသော နု တေ, မာရိသ, သော ဘဂဝါ သတ္ထာတိ ပုစ္ဆိံသု. သဗြဟ္မစာရီ မေ ဧသောတိ ဧတ္ထ ကိဉ္စာပိ ထေရော အနဂါရိယော အဘိနီဟာရသမ္ပန္နော အဂ္ဂသာဝကော, သက္ကော အဂါရိယော, မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယဝသေန ပနေတေ သဗြဟ္မစာရိနော ဟောန္တိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. အဟော [Pg.205] နူန တေ သော ဘဂဝါ သတ္ထာတိ သဗြဟ္မစာရီ တာဝ တေ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော, သော ပန တေ ဘဂဝါ သတ္ထာ အဟော နူန မဟိဒ္ဓိကောတိ သတ္ထု ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယဒဿနေ ဇာတာဘိလာပါ ဟုတွာ ဧဝမာဟံသု. ๓๙๔. บทว่า อิธาหํ มาริส ความว่า บัดนี้ เพราะเหตุที่พระเถระได้ทำให้ท้าวสักกะเกิดโสมนัสสลดใจแล้วบรรเทาความมืดมนนั้นเสียได้, เพราะเหตุนั้น ท้าวเธอจึงทรงกำหนดหมายแล้วตรัสดังนี้. บทว่า เอโส นุ เต มาริส โส ภควา สตฺถา ความว่า เมื่อถูกถามว่า 'ท่านผู้เป็นที่รัก ท่านไปไหนมา' ท่านตอบว่า 'เราไปสำนักพระศาสดาของเรามา', ท่านยืนอยู่ในเทวโลกนี้ประหนึ่งว่าด้วยเท้าข้างเดียว, ท่านกล่าวอย่างนั้น, พระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นเป็นพระศาสดาของท่านหรือหนอ ดังนี้ พวกเขาได้ทูลถาม. ในบทว่า สพฺรหฺมจารี เม เอโส นี้ แม้ว่าพระเถระจะเป็นอนาคาริก ผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร เป็นอัครสาวก, ส่วนท้าวสักกะเป็นอาคาริก, แต่ท่านทั้งสองก็เป็นสพรหมจารีกันด้วยอำนาจแห่งมรรคพรหมจรรย์, เพราะเหตุนั้น จึงตรัสดังนี้. บทว่า อโห นูน เต โส ภควา สตฺถา ความว่า สพรหมจารีของท่านยังมีฤทธิ์มากถึงเพียงนี้, ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้นผู้เป็นพระศาสดาของท่าน จะมีฤทธิ์มากเพียงไรหนอ, ดังนี้ พวกเขาเกิดความปรารถนาที่จะเห็นอิทธิปาฏิหาริย์ของพระศาสดา จึงได้กล่าวอย่างนี้. ၃၉၅. ဉာတညတရဿာတိ ပညာတညတရဿ, သက္ကော ဟိ ပညာတာနံ အညတရော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ပါကဋမေဝ, ဒေသနံ ပန ဘဂဝါ ယထာနုသန္ဓိနာဝ နိဋ္ဌာပေသီတိ. ๓๙๕. บทว่า ญาตญฺญตรสฺส ได้แก่ แก่บุคคลผู้มีชื่อเสียงคนใดคนหนึ่ง, จริงอยู่ ท้าวสักกะเป็นผู้หนึ่งในบรรดาผู้มีชื่อเสียง. บทที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว, ส่วนพระธรรมเทศนา พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงให้จบลงตามลำดับความสืบต่อกันนั่นเอง. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย စူဠတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาจูฬตัณหาสังขยสูตร จบ. ၈. မဟာတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ อรรถกถามหาตัณหาสังขยสูตร ၃၉၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာတဏှာသင်္ခယသုတ္တံ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ အလဂဒ္ဒူပမသုတ္တေ လဒ္ဓိမတ္တံ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ ဝုတ္တံ, ဣဓ သဿတဒိဋ္ဌိ. သော စ ဘိက္ခု ဗဟုဿုတော, အယံ အပ္ပဿုတော, ဇာတကဘာဏကော ဘဂဝန္တံ ဇာတကံ ကထေတွာ, ‘‘အဟံ, ဘိက္ခဝေ, တေန သမယေန ဝေဿန္တရော အဟောသိံ, မဟောသဓော, ဝိဓုရပဏ္ဍိတော, သေနကပဏ္ဍိတော, မဟာဇနကော ရာဇာ အဟောသိ’’န္တိ သမောဓာနေန္တံ သုဏာတိ. အထဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဣမေ ရူပဝေဒနာသညာသင်္ခါရာ တတ္ထ တတ္ထေဝ နိရုဇ္ဈန္တိ, ဝိညာဏံ ပန ဣဓလောကတော ပရလောကံ, ပရလောကတော ဣမံ လောကံ သန္ဓာဝတိ သံသရတီ’’တိ သဿတဒဿနံ ဥပ္ပန္နံ. တေနာဟ – ‘‘တဒေဝိဒံ ဝိညာဏံ သန္ဓာဝတိ သံသရတိ အနည’’န္တိ. ๘. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า มหาตัณหาสังขยสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า ทิฏฺฐิคตํ ในอลคัททูปมสูตร ตรัสหมายถึงเพียงลัทธิ (ความเห็นผิด), ในพระสูตรนี้ (ตรัสหมายถึง) สัสสตทิฏฐิ. ภิกษุนั้น (ในอลคัททูปมสูตร) เป็นพหูสูต, ส่วนภิกษุนี้ (สาติ) เป็นอัปปสุต, เป็นผู้สวดชาดก, ฟังพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อตรัสชาดกแล้ว ทรงประชุมชาดกว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ในสมัยนั้น เราได้เป็นพระเวสสันดร, เป็นมโหสถ, เป็นวิธุรบัณฑิต, เป็นเสนกบัณฑิต, เป็นพระเจ้ามหาชนก'. ครั้งนั้น เธอได้มีความคิดนี้เกิดขึ้นว่า 'รูป เวทนา สัญญา สังขารเหล่านี้ ย่อมดับไปในภพนั้นๆ นั่นเอง, ส่วนวิญญาณแล่นไป ท่องเที่ยวไปจากโลกนี้สู่ปรโลก, จากปรโลกสู่โลกนี้' ดังนี้ สัสสตทัสสนะ (ความเห็นว่าเที่ยง) ได้เกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วิญญาณดวงนี้นั่นแหละที่แล่นไป ท่องเที่ยวไป มิใช่อื่น'. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ပန, ‘‘ဝိညာဏံ ပစ္စယသမ္ဘဝံ, သတိ ပစ္စယေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဝိနာ ပစ္စယံ နတ္ထိ ဝိညာဏဿ သမ္ဘဝေါ’’တိ ဝုတ္တံ. တသ္မာ အယံ ဘိက္ခု ဗုဒ္ဓေန အကထိတံ ကထေတိ, ဇိနစက္ကေ ပဟာရံ ဒေတိ, ဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ ပဋိဗာဟတိ, သောတုကာမံ ဇနံ ဝိသံဝါဒေတိ, အရိယပထေ တိရိယံ နိပတိတွာ မဟာဇနဿ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ပဋိပန္နော. ယထာ နာမ ရညော ရဇ္ဇေ မဟာစောရော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော မဟာဇနဿ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဇိနသာသနေ စောရော [Pg.206] ဟုတွာ မဟာဇနဿ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ ဥပ္ပန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္ဗဟုလာ ဘိက္ခူတိ ဇနပဒဝါသိနော ပိဏ္ဍပါတိကဘိက္ခူ. တေနုပသင်္ကမိံသူတိ အယံ ပရိသံ လဘိတွာ သာသနမ္ပိ အန္တရဓာပေယျ, ယာဝ ပက္ခံ န လဘတိ, တာဝဒေဝ နံ ဒိဋ္ဌိဂတာ ဝိဝေစေမာတိ သုတသုတဋ္ဌာနတောယေဝ အဋ္ဌတွာ အနိသီဒိတွာ ဥပသင်္ကမိံသု. ส่วนพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสไว้ว่า ‘วิญญาณเกิดขึ้นเพราะอาศัยปัจจัย เมื่อปัจจัยมีอยู่ วิญญาณจึงเกิดขึ้น เว้นจากปัจจัย การเกิดขึ้นแห่งวิญญาณย่อมไม่มี’ เพราะเหตุนั้น ภิกษุรูปนี้ย่อมกล่าวคำที่พระพุทธเจ้ามิได้ตรัสไว้ ย่อมประหารในชินจักร ย่อมขัดขวางเวสารัชชญาณ ย่อมลวงคนผู้ใคร่จะฟัง นอนขวางอยู่ในอริยมรรค ปฏิบัติเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่มหาชน เปรียบเหมือนมหาโจรเมื่อเกิดขึ้นในราชอาณาจักรของพระราชา ย่อมเกิดขึ้นเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่มหาชน ฉันใด ภิกษุนี้ก็ฉันนั้น เป็นโจรในพระชินศาสนา เกิดขึ้นแล้วเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์แก่มหาชน พึงทราบดังนี้. บทว่า สัมพหุลา ภิกขู ได้แก่ ภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตเป็นวัตร ผู้อยู่ในชนบท. บทว่า เตนุปสงฺกมึสุ ความว่า ภิกษุเหล่านั้นคิดว่า ‘ภิกษุรูปนี้ได้บริษัทแล้ว พึงยังศาสนาให้เสื่อมสูญไปได้ ตราบใดที่ยังไม่ได้พรรคพวก เราจักเปลื้องเธอออกจากทิฏฐิอันชั่วช้าเสียในบัดนั้น’ ดังนี้ จึงไม่หยุด ไม่นั่ง รีบเข้าไปเฝ้าจากที่ที่ได้ยินมานั่นเทียว. ၃၉၈. ကတမံ တံ သာတိ ဝိညာဏန္တိ သာတိ ယံ တွံ ဝိညာဏံ သန္ဓာယ ဝဒေသိ, ကတမံ တံ ဝိညာဏန္တိ? ယွာယံ, ဘန္တေ, ဝဒေါ ဝေဒေယျော တတြ တတြ ကလျာဏပါပကာနံ ကမ္မာနံ ဝိပါကံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ, ဘန္တေ, ယော အယံ ဝဒတိ ဝေဒယတိ, ယော စာယံ တဟိံ တဟိံ ကုသလာကုသလကမ္မာနံ ဝိပါကံ ပစ္စနုဘောတိ. ဣဒံ, ဘန္တေ, ဝိညာဏံ, ယမဟံ သန္ဓာယ ဝဒေမီတိ. ကဿ နု ခေါ နာမာတိ ကဿ ခတ္တိယဿ ဝါ ဗြာဟ္မဏဿ ဝါ ဝေဿသုဒ္ဒဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတဒေဝမနုဿာနံ ဝါ အညတရဿ. ๓๙๘. บทว่า กตมํ ตํ สาติ วิญฺญาณํ ความว่า (พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า) ‘ดูก่อนสาติ เธอหมายถึงวิญญาณใดแล้วกล่าว วิญญาณนั้นคืออะไร?’ (สาติภิกษุทูลตอบว่า) ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วิญญาณที่กล่าว ที่เสวยอารมณ์ ซึ่งเสวยวิบากของกรรมดีกรรมชั่วในภพนั้นๆ นี้แหละ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คือวิญญาณที่ข้าพระองค์หมายถึงแล้วกล่าว.’ บทว่า กสฺส นุ โข นาม ความว่า แก่ใครคนใดคนหนึ่ง คือ แก่กษัตริย์ พราหมณ์ แพศย์ ศูทร คฤหัสถ์ บรรพชิต เทวดา หรือมนุษย์คนไหน. ၃၉၉. အထ ခေါ ဘဂဝါ ဘိက္ခူ အာမန္တေသီတိ ကသ္မာ အာမန္တေသိ? သာတိဿ ကိရ ဧဝံ အဟောသိ – ‘‘သတ္ထာ မံ ‘မောဃပုရိသော’တိ ဝဒတိ, န စ မောဃပုရိသောတိ ဝုတ္တမတ္တေနေဝ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော န ဟောတိ. ဥပသေနမ္ပိ ဟိ ဝင်္ဂန္တပုတ္တံ, ‘အတိလဟုံ ခေါ တွံ မောဃပုရိသ ဗာဟုလ္လာယ အာဝတ္တော’တိ (မဟာဝ. ၇၅) ဘဂဝါ မောဃပုရိသဝါဒေန ဩဝဒိ. ထေရော အပရဘာဂေ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော ဆ အဘိညာ သစ္ဆာကာသိ. အဟမ္ပိ တထာရူပံ ဝီရိယံ ပဂ္ဂဏှိတွာ မဂ္ဂဖလာနိ နိဗ္ဗတ္တေဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ ဆိန္နပစ္စယော အယံ သာသနေ အဝိရုဠှဓမ္မောတိ ဒဿေန္တော ဘိက္ခူ အာမန္တေသိ. ဥသ္မီကတောတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တာဓိပ္ပာယမေဝ. အထ ခေါ ဘဂဝါတိ အယမ္ပိ ပါဋိယေက္ကော အနုသန္ဓိ. သာတိဿ ကိရ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ဘဂဝါ မယှံ မဂ္ဂဖလာနံ ဥပနိဿယော နတ္ထီတိ ဝဒတိ, ကိံ သက္ကာ ဥပနိဿယေ အသတိ ကာတုံ? န ဟိ တထာဂတာ သဥပနိဿယဿေဝ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, ယဿ ကဿစိ ဒေသေန္တိယေဝ. အဟံ ဗုဒ္ဓဿ သန္တိကာ သုဂတောဝါဒံ လဘိတွာ သဂ္ဂသမ္ပတ္တူပဂံ ကုသလံ ကရိဿာမီ’’တိ. အထဿ ဘဂဝါ, ‘‘နာဟံ, မောဃပုရိသ, တုယှံ ဩဝါဒံ ဝါ အနုသာသနိံ ဝါ ဒေမီ’’တိ သုဂတောဝါဒံ ပဋိပ္ပဿမ္ဘေန္တော ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တဿတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဒါနိ ပရိသာယ [Pg.207] လဒ္ဓိံ သောဓေန္တော, ‘‘ဣဓာဟံ ဘိက္ခူ ပဋိပုစ္ဆိဿာမီ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သဗ္ဗမ္ပိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๓๙๙. บทว่า อถ โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ ความว่า ทำไมจึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย? ได้ยินว่า สาติภิกษุได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระศาสดาตรัสเรียกเราว่า โมฆบุรุษ ก็อุปนิสัยแห่งมรรคผลจะไม่มี เพียงเพราะถูกเรียกว่าโมฆบุรุษก็หาไม่ เพราะแม้พระอุประเสนวังคันตบุตร พระผู้มีพระภาคก็ทรงประทานโอวาทด้วยคำว่าโมฆบุรุษว่า ดูก่อนโมฆบุรุษ เธอกลับมาสู่ความเป็นผู้มักมากเร็วเกินไปนัก ในภายหลัง พระเถระขวนขวายพากเพียรอยู่ ก็ได้ทำให้แจ้งซึ่งอภิญญา ๖ แม้เราก็จักประคองความเพียรเช่นนั้น แล้วยังมรรคผลให้บังเกิด’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงว่า ภิกษุนี้หมดปัจจัยแล้ว มีธรรมที่ไม่งอกงามในศาสนา จึงตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย. บทว่า อุสฺมีกโต เป็นต้น มีอธิบายตามที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. แม้บทว่า อถ โข ภควา นี้ ก็เป็นอนุสนธิอีกส่วนหนึ่ง. ได้ยินว่า สาติภิกษุได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคตรัสว่า เราไม่มีอุปนิสัยแห่งมรรคผล เมื่ออุปนิสัยไม่มี จะสามารถทำอะไรได้? เพราะพระตถาคตทั้งหลายมิได้ทรงแสดงธรรมแก่ผู้มีอุปนิสัยเท่านั้น แต่ทรงแสดงแก่ใครๆ ก็ได้ เราได้รับสุคโตวาทจากสำนักของพระพุทธเจ้าแล้ว จักทำกุศลอันเป็นเหตุให้ถึงสวรรคสมบัติ’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงระงับสุคโตวาท (ของสาติ) จึงทรงเริ่มเทศนานี้ว่า ‘ดูก่อนโมฆบุรุษ เราไม่ได้ให้โอวาทหรืออนุศาสนีแก่เธอ’ เนื้อความของพระบาลีนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. บัดนี้ เมื่อจะทรงชำระทิฏฐิของบริษัท จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ‘อิธาหํ ภิกฺขู ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ’ แม้ข้อความทั้งหมดนั้น ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำนั่นเทียว. ၄၀၀. ဣဒါနိ ဝိညာဏဿ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတုံ ယံ ယဒေဝ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မနဉ္စ ပဋိစ္စ ဓမ္မေ စာတိ သဟာဝဇ္ဇနေန ဘဝင်္ဂမနဉ္စ တေဘူမကဓမ္မေ စ ပဋိစ္စ. ကဋ္ဌဉ္စ ပဋိစ္စာတိအာဒိ ဩပမ္မနိဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တေန ကိံ ဒီပေတိ? ဒွါရသင်္ကန္တိယာ အဘာဝံ. ယထာ ဟိ ကဋ္ဌံ ပဋိစ္စ ဇလမာနော အဂ္ဂိ ဥပါဒါနပစ္စယေ သတိယေဝ ဇလတိ, တသ္မိံ အသတိ ပစ္စယဝေကလ္လေန တတ္ထေဝ ဝူပသမ္မတိ, န သကလိကာဒီနိ သင်္ကမိတွာ သကလိကဂ္ဂီတိအာဒိသင်္ချံ ဂစ္ဆတိ, ဧဝမေဝ စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပန္နံ ဝိညာဏံ တသ္မိံ ဒွါရေ စက္ခုရူပအာလောကမနသိကာရသင်္ခါတေ ပစ္စယမှိ သတိယေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မိံ အသတိ ပစ္စယဝေကလ္လေန တတ္ထေဝ နိရုဇ္ဈတိ, န သောတာဒီနိ သင်္ကမိတွာ သောတဝိညာဏန္တိအာဒိသင်္ချံ ဂစ္ဆတိ. ဧသ နယော သဗ္ဗဝါရေသု. ဣတိ ဘဂဝါ နာဟံ ဝိညာဏပ္ပဝတ္တေ ဒွါရသင်္ကန္တိမတ္တမ္ပိ ဝဒါမိ, အယံ ပန သာတိ မောဃပုရိသော ဘဝသင်္ကန္တိံ ဝဒတီတိ သာတိံ နိဂ္ဂဟေသိ. ๔๐๐. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงความเป็นธรรมที่มีปัจจัยของวิญญาณ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ยํ ยเทว ภิกฺขเว. ในบทเหล่านั้น บทว่า มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ ได้แก่ อาศัยภวังคมนะพร้อมด้วยอาวัชชนะ และอาศัยธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓. บทว่า กฏฺฐญฺจ ปฏิจฺจ เป็นต้น ตรัสไว้เพื่อแสดงอุปมา. ด้วยอุปมานั้น ทรงแสดงอะไร? ทรงแสดงความไม่มีแห่งการก้าวข้ามทวาร. เปรียบเหมือนไฟที่ลุกโพลงเพราะอาศัยฟืน ย่อมลุกโพลงได้ก็ต่อเมื่อมีเชื้อเพลิงเป็นปัจจัย เมื่อเชื้อเพลิงนั้นไม่มี เพราะขาดปัจจัย ไฟนั้นย่อมดับไปในที่นั้นเอง ไม่ก้าวข้ามไปยังเศษไม้เป็นต้น แล้วถึงการนับว่าไฟจากเศษไม้เป็นต้น ฉันใด วิญญาณที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป ย่อมเกิดขึ้นได้ก็ต่อเมื่อมีปัจจัย คือ จักษุ รูป แสงสว่าง และมนสิการ ในทวารนั้น เมื่อปัจจัยนั้นไม่มี เพราะขาดปัจจัย วิญญาณนั้นย่อมดับไปในทวารนั้นเอง ไม่ก้าวข้ามไปยังโสตะเป็นต้น แล้วถึงการนับว่าโสตวิญญาณเป็นต้น ฉันนั้น. นัยนี้มีในวาระทั้งปวง. ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงทรงข่มสาติภิกษุว่า ‘เราไม่ได้กล่าวถึงแม้เพียงการก้าวข้ามทวารในการเป็นไปของวิญญาณ แต่โมฆบุรุษสาตินี้กลับกล่าวถึงการก้าวข้ามภพ’. ၄၀၁. ဧဝံ ဝိညာဏဿ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပန ပဉ္စန္နမ္ပိ ခန္ဓာနံ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေန္တော, ဘူတမိဒန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘူတမိဒန္တိ ဣဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဇာတံ ဘူတံ နိဗ္ဗတ္တံ, တုမှေပိ တံ ဘူတမိဒန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ပဿထာတိ. တဒါဟာရသမ္ဘဝန္တိ တံ ပနေတံ ခန္ဓပဉ္စကံ အာဟာရသမ္ဘဝံ ပစ္စယသမ္ဘဝံ, သတိ ပစ္စယေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဧဝံ ပဿထာတိ ပုစ္ဆတိ. တဒါဟာရနိရောဓာတိ တဿ ပစ္စယဿ နိရောဓာ. ဘူတမိဒံ နောဿူတိ ဘူတံ နု ခေါ ဣဒံ, န နု ခေါ ဘူတန္တိ. တဒါဟာရသမ္ဘဝံ နောဿူတိ တံ ဘူတံ ခန္ဓပဉ္စကံ ပစ္စယသမ္ဘဝံ နု ခေါ, န နု ခေါတိ. တဒါဟာရနိရောဓာတိ တဿ ပစ္စယဿ နိရောဓာ. နိရောဓဓမ္မံ နောဿူတိ တံ ဓမ္မံ နိရောဓဓမ္မံ နု ခေါ, န နု ခေါတိ. သမ္မပ္ပညာယ ပဿတောတိ ဣဒံ ခန္ဓပဉ္စကံ ဇာတံ ဘူတံ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော ဝိပဿနာပညာယ သမ္မာ ပဿန္တဿ. ပညာယ သုဒိဋ္ဌန္တိ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိပဿနာပညာယ သုဋ္ဌု ဒိဋ္ဌံ. ဧဝံ ယေ ယေ တံ ပုစ္ဆံ သလ္လက္ခေသုံ, တေသံ တေသံ ပဋိညံ ဂဏှန္တော ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ သပ္ပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတိ. ๔๐๑. ครั้นทรงแสดงความเป็นสิ่งที่มีปัจจัยแห่งวิญญาณอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงความเป็นสิ่งที่มีปัจจัยแห่งขันธ์ทั้ง 5 จึงตรัสคำมีอาทิว่า ภูตมิทํ (สิ่งนี้เกิดขึ้นแล้ว) ในบทเหล่านั้น บทว่า ภูตมิทํ ความว่า ขันธ์ 5 นี้ เกิดขึ้นแล้ว ปรากฏแล้ว สำเร็จแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้เธอทั้งหลายจงเห็นขันธ์ 5 นั้นว่า เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว บทว่า ตทาหารสมฺภวํ ความว่า ก็ขันธ์ 5 นี้ มีอาหารเป็นแดนเกิด มีปัจจัยเป็นแดนเกิด เมื่อปัจจัยมีอยู่ ย่อมเกิดขึ้น เธอทั้งหลายจงเห็นอย่างนี้ ดังนี้ (พระองค์) ตรัสถาม บทว่า ตทาหารนิโรธา ความว่า เพราะความดับแห่งปัจจัยนั้น บทว่า ภูตมิทํ โนสฺสุ ความว่า สิ่งนี้เกิดขึ้นแล้วแลหรือหนอ หรือว่าไม่ได้เกิดขึ้นแล้วหนอ บทว่า ตทาหารสมฺภวํ โนสฺสุ ความว่า ขันธ์ 5 ที่เกิดขึ้นแล้วนั้น มีปัจจัยเป็นแดนเกิดแลหรือหนอ หรือว่าไม่มีปัจจัยเป็นแดนเกิดหนอ บทว่า ตทาหารนิโรธา ความว่า เพราะความดับแห่งปัจจัยนั้น บทว่า นิโรธธมฺมํ โนสฺสุ ความว่า ธรรมนั้นมีอันดับไปเป็นธรรมดาแลหรือหนอ หรือว่าไม่มีอันดับไปเป็นธรรมดาหนอ บทว่า สมฺมปฺปญฺญาย ปสฺสโต ความว่า แก่ผู้เห็นอยู่โดยชอบด้วยวิปัสสนาปัญญา ตามลักษณะและกิจตามความเป็นจริงว่า ขันธ์ 5 นี้ เกิดขึ้นแล้ว ปรากฏแล้ว สำเร็จแล้ว บทว่า ปญฺญาย สุทิฏฺฐํ ความว่า เห็นดีแล้วด้วยวิปัสสนาปัญญาโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว อย่างนี้ ภิกษุเหล่าใดๆ กำหนดรู้ปัญหานั้นได้ เมื่อทรงรับปฏิญญาของภิกษุเหล่านั้นๆ จึงทรงแสดงความเป็นสิ่งที่มีปัจจัยแห่งขันธ์ 5 ဣဒါနိ ယာယ ပညာယ တေဟိ တံ သပ္ပစ္စယံ သနိရောဓံ ခန္ဓပဉ္စကံ သုဒိဋ္ဌံ, တတ္ထ နိတ္တဏှဘာဝံ ပုစ္ဆန္တော ဣမံ စေ တုမှေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဒိဋ္ဌိန္တိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိံ[Pg.208]. သဘာဝဒဿနေန ပရိသုဒ္ဓံ. ပစ္စယဒဿနေန ပရိယောဒါတံ. အလ္လီယေထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အလ္လီယိတွာ ဝိဟရေယျာထ. ကေလာယေထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ ကီဠမာနာ ဝိဟရေယျာထ. ဓနာယေထာတိ ဓနံ ဝိယ ဣစ္ဆန္တာ ဂေဓံ အာပဇ္ဇေယျာထ. မမာယေထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ မမတ္တံ ဥပ္ပာဒေယျာထ. နိတ္ထရဏတ္ထာယ နော ဂဟဏတ္ထာယာတိ ယော သော မယာ စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထာယ ကုလ္လူပမော ဓမ္မော ဒေသိတော, နော နိကန္တိဝသေန ဂဟဏတ္ထာယ. အပိ နု တံ တုမှေ အာဇာနေယျာထာတိ. ဝိပရိယာယေန သုက္ကပက္ခော ဝေဒိတဗ္ဗော. บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงความไม่มีตัณหาในขันธ์ 5 พร้อมทั้งปัจจัยและความดับ ที่ภิกษุเหล่านั้นเห็นดีแล้วด้วยปัญญาใด จึงตรัสคำมีอาทิว่า อิมํ เจ ตุมฺเห ในบทเหล่านั้น บทว่า ทิฏฺฐึ ได้แก่ วิปัสสนาสัมมาทิฏฐิ บริสุทธิ์ด้วยการเห็นสภาวะ ผ่องแผ้วด้วยการเห็นปัจจัย บทว่า อลฺลีเยถ ความว่า พวกเธอพึงอาศัยตัณหาและทิฏฐิแล้วอยู่หรือ บทว่า เกฬาเยถ ความว่า พวกเธอพึงเพลิดเพลินด้วยตัณหาและทิฏฐิอยู่หรือ บทว่า ธนาเยถ ความว่า พวกเธอพึงปรารถนาเหมือนทรัพย์แล้วถึงความอยากได้หรือ บทว่า มมาเยถ ความว่า พวกเธอพึงยังความเป็นของตนให้เกิดขึ้นด้วยตัณหาและทิฏฐิหรือ บทว่า นิตฺถรณตฺถาย โน คหณตฺถาย ความว่า ธรรมใดที่เราแสดงแล้ว มีอุปมาด้วยแพ เพื่อประโยชน์แก่การข้ามโอฆะ 4 ไม่ใช่เพื่อประโยชน์แก่การยึดถือด้วยอำนาจความใคร่ พวกเธอพึงรู้ธรรมนั้นแลหรือ พึงทราบฝ่ายขาวโดยนัยตรงกันข้าม ၄၀၂. ဣဒါနိ တေသံ ခန္ဓာနံ ပစ္စယံ ဒဿေန္တော, စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, အာဟာရာတိအာဒိမာဟ, တမ္ပိ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ယထာ ပန ဧကော ဣမံ ဇာနာသီတိ ဝုတ္တော, ‘‘န ကေဝလံ ဣမံ, မာတရမ္ပိဿ ဇာနာမိ, မာတု မာတရမ္ပီ’’တိ ဧဝံ ပဝေဏိဝသေန ဇာနန္တော သုဋ္ဌု ဇာနာတိ နာမ. ဧဝမေဝံ ဘဂဝါ န ကေဝလံ ခန္ဓမတ္တမေဝ ဇာနာတိ, ခန္ဓာနံ ပစ္စယမ္ပိ တေသမ္ပိ ပစ္စယာနံ ပစ္စယန္တိ ဧဝံ သဗ္ဗပစ္စယပရမ္ပရံ ဇာနာတိ. သော တံ, ဗုဒ္ဓဗလံ ဒီပေန္တော ဣဒါနိ ပစ္စယပရမ္ပရံ ဒဿေတုံ, ဣမေ စ, ဘိက္ခဝေ, စတ္တာရော အာဟာရာတိအာဒိမာဟ. တံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. ဣတိ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ…ပေ… ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ သမုဒယော ဟောတီတိ ဧတ္ထ ပန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ ဘဝေယျ, သာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာဝ. ๔๐๒. บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงปัจจัยแห่งขันธ์เหล่านั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อาหาร 4 เหล่านี้ แม้คำนั้นก็มีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเทียว เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่ง ถูกถามว่า ท่านรู้จักคนนี้ไหม เมื่อรู้โดยลำดับวงศ์ตระกูลว่า 'ข้าพเจ้ารู้จักไม่เพียงแต่คนนี้เท่านั้น แม้มารดาของเขาก็รู้จัก แม้มารดาของมารดาก็รู้จัก' ดังนี้ ชื่อว่ารู้จักดี ฉันนั้นเหมือนกัน พระผู้มีพระภาคไม่ทรงรู้เพียงแต่ขันธ์เท่านั้น แต่ทรงรู้แม้ปัจจัยแห่งขันธ์ แม้ปัจจัยแห่งปัจจัยเหล่านั้น ดังนี้ ทรงรู้ลำดับปัจจัยทั้งหมด พระองค์นั้น เมื่อจะทรงประกาศพุทธพลนั้น บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงลำดับปัจจัย จึงตรัสคำมีอาทิว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็อาหาร 4 เหล่านี้ คำนั้นมีอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเทียว ในบทนี้ว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมมีด้วยประการฉะนี้แล อันที่จริง ปฏิจจสมุปบาทกถาพึงขยายให้พิสดาร แต่กถานั้นท่านขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค ၄၀၄. ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတီတိ ဣမသ္မိံ အဝိဇ္ဇာဒိကေ ပစ္စယေ သတိ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ ဟောတိ. ဣမဿုပ္ပာဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဣမဿ အဝိဇ္ဇာဒိကဿ ပစ္စယဿ ဥပ္ပာဒါ ဣဒံ သင်္ခါရာဒိကံ ဖလံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တေနေဝါဟ – ‘‘ယဒိဒံ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ…ပေ… သမုဒယော ဟောတီ’’တိ. ဧဝံ ဝဋ္ဋံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေန္တော, အဝိဇ္ဇာယ တွေဝ အသေသဝိရာဂနိရောဓာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇာယ တွေဝါတိ အဝိဇ္ဇာယ ဧဝ တု. အသေသဝိရာဂနိရောဓာတိ ဝိရာဂသင်္ခါတေန မဂ္ဂေန အသေသနိရောဓာ အနုပ္ပာဒနိရောဓာ. သင်္ခါရနိရောဓောတိ သင်္ခါရာနံ အနုပ္ပာဒနိရောဓော ဟောတိ, ဧဝံ နိရုဒ္ဓါနံ ပန သင်္ခါရာနံ နိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓော ဟောတိ, ဝိညာဏာဒီနဉ္စ နိရောဓာ နာမရူပါဒီနိ နိရုဒ္ဓါနိယေဝ ဟောန္တီတိ ဒဿေတုံ သင်္ခါရနိရောဓာ ဝိညာဏနိရောဓောတိအာဒိံ ဝတွာ ဧဝမေတဿ ကေဝလဿ ဒုက္ခက္ခန္ဓဿ နိရောဓော [Pg.209] ဟောတီတိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကေဝလဿာတိ သကလဿ, သုဒ္ဓဿ ဝါ, သတ္တဝိရဟိတဿာတိ အတ္ထော. ဒုက္ခက္ခန္ဓဿာတိ ဒုက္ခရာသိဿ. နိရောဓော ဟောတီတိ အနုပ္ပာဒေါ ဟောတိ. ๔๐๔. บทว่า อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ ความว่า เมื่อปัจจัยนี้คืออวิชชาเป็นต้นมีอยู่ ผลนี้คือสังขารเป็นต้นย่อมมี บทว่า อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชติ ความว่า เพราะความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยนี้คืออวิชชาเป็นต้น ผลนี้คือสังขารเป็นต้นย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงตรัสว่า 'ได้แก่สิ่งนี้ เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย สังขารทั้งหลายจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นย่อมมี' ครั้นทรงแสดงวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ จึงตรัสคำมีอาทิว่า เพราะความดับโดยไม่เหลือด้วยวิราคะแห่งอวิชชานั่นเทียว ในบทเหล่านั้น บทว่า อวิชฺชาย เตฺวว คือ แห่งอวิชชานั่นเทียว บทว่า อเสสวิราคนิโรธา ความว่า เพราะความดับโดยไม่เหลือ คือความดับเพราะไม่เกิดขึ้นอีก ด้วยมรรคอันชื่อว่าวิราคะ บทว่า สงฺขารนิโรโธ ความว่า ความดับเพราะไม่เกิดขึ้นอีกแห่งสังขารทั้งหลายย่อมมี เพื่อจะทรงแสดงว่า ก็เพราะความดับแห่งสังขารทั้งหลายที่ดับแล้วอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณย่อมมี และเพราะความดับแห่งวิญญาณเป็นต้น นามรูปเป็นต้นก็ย่อมดับไปนั่นเทียว จึงตรัสคำมีอาทิว่า เพราะสังขารดับ วิญญาณจึงดับ แล้วตรัสว่า ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งสิ้นนี้ย่อมมีด้วยประการฉะนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า เกวลสฺส อรรถว่า ทั้งสิ้น หรือล้วนๆ ปราศจากสัตว์ บทว่า ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ได้แก่ แห่งกองทุกข์ บทว่า นิโรโธ โหติ ความว่า ความไม่เกิดขึ้นย่อมมี ၄၀၆. ဣမသ္မိံ အသတီတိအာဒိ ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๔๐๖. บทมีอาทิว่า อิมสฺมึ อสติ พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ၄၀၇. ဧဝံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋံ ကထေတွာ ဣဒါနိ ဣမံ ဒွါဒသင်္ဂပစ္စယဝဋ္ဋံ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂေန ဇာနန္တဿ ယာ ပဋိဓာဝနာ ပဟီယတိ, တဿာ အဘာဝံ ပုစ္ဆန္တော အပိ နု တုမှေ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ ဇာနန္တာတိ ဧဝံ သဟဝိပဿနာယ မဂ္ဂေန ဇာနန္တာ. ဧဝံ ပဿန္တာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ပုဗ္ဗန္တန္တိ ပုရိမကောဋ္ဌာသံ, အတီတခန္ဓဓာတုအာယတနာနီတိ အတ္ထော. ပဋိဓာဝေယျာထာတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ပဋိဓာဝေယျာထ. သေသံ သဗ္ဗာသဝသုတ္တေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ๔๐๗. ครั้นตรัสวัฏฏะและวิวัฏฏะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงความไม่มีแห่งการแล่นไป ซึ่งถูกละได้แล้วสำหรับผู้ที่รู้ปัจจยวัฏฏะมีองค์ 12 นี้ ด้วยมรรคพร้อมทั้งวิปัสสนา จึงตรัสคำมีอาทิว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอเล่า ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํ ชานนฺตา คือ ผู้รู้ด้วยมรรคพร้อมทั้งวิปัสสนาอย่างนี้ บทว่า เอวํ ปสฺสนฺตา เป็นไวพจน์ของบทนั้นนั่นเทียว บทว่า ปุพฺพนฺตํ อรรถว่า ส่วนเบื้องต้น ได้แก่ ขันธ์ ธาตุ อายตนะในอดีต บทว่า ปฏิธาเวยฺยาถ ความว่า พวกเธอพึงแล่นไปตามด้วยอำนาจตัณหาและทิฏฐิหรือ ส่วนที่เหลือ ท่านขยายไว้แล้วในสัพพาสวสูตรนั่นเทียว ဣဒါနိ နေသံ တတ္ထ နိစ္စလဘာဝံ ပုစ္ဆန္တော, အပိ နု တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဇာနန္တာ ဧဝံ ပဿန္တာ ဧဝံ ဝဒေယျာထ, သတ္ထာ နော ဂရူတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂရူတိ ဘာရိကော အကာမာ အနုဝတ္တိတဗ္ဗော. သမဏောတိ ဗုဒ္ဓသမဏော. အညံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျာထာတိ အယံ သတ္ထာ အမှာကံ ကိစ္စံ သာဓေတုံ န သက္ကောတီတိ အပိ နု ဧဝံသညိနော ဟုတွာ အညံ ဗာဟိရကံ သတ္ထာရံ ဥဒ္ဒိသေယျာထ. ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏာနန္တိ ဧဝံသညိနော ဟုတွာ ပုထူနံ တိတ္ထိယသမဏာနံ စေဝ ဗြာဟ္မဏာနဉ္စ. ဝတကောတူဟလမင်္ဂလာနီတိ ဝတသမာဒါနာနိ စ ဒိဋ္ဌိကုတူဟလာနိ စ ဒိဋ္ဌသုတမုတမင်္ဂလာနိ စ. တာနိ သာရတော ပစ္စာဂစ္ဆေယျာထာတိ ဧတာနိ သာရန္တိ ဧဝံသညိနော ဟုတွာ ပဋိအာဂစ္ဆေယျာထ. ဧဝံ နိဿဋ္ဌာနိ စ ပုန ဂဏှေယျာထာတိ အတ္ထော. သာမံ ဉာတန္တိ သယံ ဉာဏေန ဉာတံ. သာမံ ဒိဋ္ဌန္တိ သယံ ပညာစက္ခုနာ ဒိဋ္ဌံ. သာမံ ဝိဒိတန္တိ သယံ ဝိဘာဝိတံ ပါကဋံ ကတံ. ဥပနီတာ ခေါ မေ တုမှေတိ မယာ, ဘိက္ခဝေ, တုမှေ ဣမိနာ သန္ဒိဋ္ဌိကာဒိသဘာဝေန ဓမ္မေန နိဗ္ဗာနံ ဥပနီတာ, ပါပိတာတိ အတ္ထော. သန္ဒိဋ္ဌိကောတိအာဒီနမတ္ထော ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတော. ဣဒမေတံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တန္တိ ဧတံ ဝစနမိဒံ တုမှေဟိ သာမံ ဉာတာဒိဘာဝံ ပဋိစ္စ ဝုတ္တံ. บัดนี้ เมื่อจะทรงถามถึงความเป็นผู้ไม่หวั่นไหวในวิปัสสนาและมรรคญาณนั้นของภิกษุเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็เธอทั้งหลายรู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ พึงกล่าวอย่างนี้หรือว่า พระศาสดาเป็นที่เคารพของพวกเรา. ในบทเหล่านั้น บทว่า คุรุ คือ เป็นของหนัก เป็นผู้ที่ต้องประพฤติตามโดยไม่เต็มใจ. บทว่า สมณะ คือ พระพุทธสมณะ. ความว่า เธอทั้งหลายพึงอุทิศศาสดาอื่นหรือ คือ เป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า พระศาสดาพระองค์นี้ไม่สามารถเพื่อจะให้กิจของพวกเราสำเร็จได้ แล้วพึงอุทิศศาสดาภายนอกอื่นหรือ. บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ ความว่า เป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้แล้ว (พึงถือเอา) แห่งสมณเดียรถีย์และพราหมณ์จำนวนมาก. บทว่า วตโกตูหลมงฺคลานิ คือ การสมาทานวัตรทั้งหลายด้วย ทิฏฐิโกตูหล (ความตื่นเต้นในทิฏฐิ) ทั้งหลายด้วย ทิฏฐมงคล สุตมงคล และมุตมงคลทั้งหลายด้วย. ความว่า เธอทั้งหลายพึงกลับไปถือเอาสิ่งเหล่านั้นโดยความเป็นสาระหรือ คือ เป็นผู้มีความสำคัญอย่างนี้ว่า สิ่งเหล่านี้เป็นสาระ แล้วพึงกลับไปถือเอาหรือ. อธิบายว่า พึงถือเอาสิ่งทั้งหลายที่สละแล้วอย่างนี้อีกหรือ. บทว่า สามํ ญาติํ คือ อันตนเองรู้แล้วด้วยญาณ. บทว่า สามํ ทิฏฺฐํ คือ อันตนเองเห็นแล้วด้วยปัญญาจักษุ. บทว่า สามํ วิทิตํ คือ อันตนเองทำให้แจ่มแจ้ง ทำให้ปรากฏแล้ว. บทว่า อุปนีตา โข เม ตุมฺเห ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอันเรานำเข้าไปแล้วสู่พระนิพพาน คือ ให้ถึงแล้ว ด้วยธรรมอันมีสภาวะเป็นสันทิฏฐิกะเป็นต้นนี้. อรรถแห่งบททั้งหลายมี สันทิฏฺฐิโก เป็นต้น พระอรรถกถาจารย์ได้ขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค. บทว่า อิทเมตํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ ความว่า พระดำรัสนี้ ตรัสแล้วอาศัยความเป็นสิ่งที่เธอทั้งหลายรู้แล้วด้วยตนเองเป็นต้น. ၄၀၈. တိဏ္ဏံ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေတိ ကသ္မာ အာရဘိ? နနု ဟေဋ္ဌာ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန ဒေသနာ မတ္ထကံ ပါပိတာတိ? အာမ ပါပိတာ. အယံ ပန ပါဋိဧက္ကော အနုသန္ဓိ[Pg.210], ‘‘အယဉှိ လောကသန္နိဝါသော ပဋိသန္ဓိသမ္မူဠှော, တဿ သမ္မောဟဋ္ဌာနံ ဝိဒ္ဓံသေတွာ ပါကဋံ ကရိဿာမီ’’တိ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. အပိစ ဝဋ္ဋမူလံ အဝိဇ္ဇာ, ဝိဝဋ္ဋမူလံ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေါ, ဣတိ ဝဋ္ဋမူလံ အဝိဇ္ဇံ ဝိဝဋ္ဋမူလဉ္စ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒံ ဒဿေတွာပိ, ‘‘ပုန ဧကဝါရံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋဝသေန ဒေသနံ မတ္ထကံ ပါပေဿာမီ’’တိ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ သန္နိပါတာတိ သမောဓာနေန ပိဏ္ဍဘာဝေန. ဂဗ္ဘဿာတိ ဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တနကသတ္တဿ. အဝက္ကန္တိ ဟောတီတိ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. ကတ္ထစိ ဟိ ဂဗ္ဘောတိ မာတုကုစ္ဆိ ဝုတ္တော. ယထာဟ – ๔๐๘. ก็พระดำรัสว่า ติณฺณํ โข ปน ภิกฺขเว นี้ ทรงปรารภขึ้นทำไม? ก็ในเบื้องต้น เทศนาโดยนัยแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะถึงที่สุดแล้วมิใช่หรือ? ใช่ ถึงที่สุดแล้ว. แต่อันนี้เป็นอนุสนธิพิเศษ (ทรงปรารภเทศนานี้ขึ้น) ด้วยทรงพระดำริว่า "เพราะว่าโลกสันนิวาสนี้หลงใหลในปฏิสนธิ เราจักทำลายฐานะแห่งความหลงใหลนั้นแล้วทำให้ปรากฏ". อีกอย่างหนึ่ง อวิชชาเป็นมูลแห่งวัฏฏะ พุทธอุบาทเป็นมูลแห่งวิวัฏฏะ ดังนี้ แม้ทรงแสดงอวิชชาอันเป็นมูลแห่งวัฏฏะและพุทธอุบาทอันเป็นมูลแห่งวิวัฏฏะแล้ว ก็ทรงปรารภเทศนานี้ขึ้นด้วยทรงพระดำริว่า "เราจักยังเทศนาให้ถึงที่สุดโดยนัยแห่งวัฏฏะและวิวัฏฏะอีกครั้งหนึ่ง". ในบทเหล่านั้น บทว่า สนฺนิปาตา คือ โดยการประชุมพร้อมกัน โดยความเป็นก้อน. บทว่า คพฺภสฺส คือ แห่งสัตว์ผู้จะเกิดในครรภ์. บทว่า อวกฺกนฺติ โหติ คือ การบังเกิดย่อมมี. ก็ในบางแห่ง ครรภ์ของมารดา ท่านเรียกว่า คัพภะ. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘ယမေကရတ္တိံ ပဌမံ, ဂဗ္ဘေ ဝသတိ မာဏဝေါ; အဗ္ဘုဋ္ဌိတောဝ သော ယာတိ, သ ဂစ္ဆံ န နိဝတ္တတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၅.၃၆၃); ในราตรีหนึ่งใดเป็นครั้งแรก มาณพย่อมอยู่ในครรภ์ เขาเป็นดุจลุกขึ้นแล้วย่อมไป เขาไปอยู่ ย่อมไม่กลับเลย. ကတ္ထစိ ဂဗ္ဘေ နိဗ္ဗတ္တနသတ္တော. ယထာဟ – ‘‘ယထာ ခေါ, ပနာနန္ဒ, အညာ ဣတ္ထိကာ နဝ ဝါ ဒသ ဝါ မာသေ ဂဗ္ဘံ ကုစ္ဆိနာ ပရိဟရိတွာ ဝိဇာယန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၀၅). ဣဓ သတ္တော အဓိပ္ပေတော, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဂဗ္ဘဿ အဝက္ကန္တိ ဟောတီ’’တိ. ในบางแห่ง (ท่านเรียก) สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ (ว่า คัพภะ). ดังที่ตรัสไว้ว่า – "ดูก่อนอานนท์ ก็โดยประการใดแล หญิงบางคนบริหารครรภ์ด้วยท้องตลอด ๙ เดือนหรือ ๑๐ เดือนแล้วย่อมคลอด". ในที่นี้ ทรงประสงค์เอาสัตว์ ทรงหมายถึงสัตว์นั้นจึงตรัสว่า "การก้าวลงแห่งครรภ์ย่อมมี". ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သတ္တလောကေ. မာတာ စ ဥတုနီ ဟောတီတိ ဣဒံ ဥတုသမယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. မာတုဂါမဿ ကိရ ယသ္မိံ ဩကာသေ ဒါရကော နိဗ္ဗတ္တတိ, တတ္ထ မဟတီ လောဟိတပီဠကာ သဏ္ဌဟိတွာ ဘိဇ္ဇိတွာ ပဂ္ဃရတိ, ဝတ္ထု သုဒ္ဓံ ဟောတိ, သုဒ္ဓေ ဝတ္ထုမှိ မာတာပိတူသု ဧကဝါရံ သန္နိပတိတေသု ယာဝ သတ္တ ဒိဝသာနိ ခေတ္တမေဝ ဟောတိ. တသ္မိံ သမယေ ဟတ္ထဂ္ဂါဟဝေဏိဂ္ဂါဟာဒိနာ အင်္ဂပရာမသနေနပိ ဒါရကော နိဗ္ဗတ္တတိယေဝ. ဂန္ဓဗ္ဗောတိ တတြူပဂသတ္တော. ပစ္စုပဋ္ဌိတော ဟောတီတိ န မာတာပိတူနံ သန္နိပါတံ ဩလောကယမာနော သမီပေ ဌိတော ပစ္စုပဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ. ကမ္မယန္တယန္တိတော ပန ဧကော သတ္တော တသ္မိံ ဩကာသေ နိဗ္ဗတ္တနကော ဟောတီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. သံသယေနာတိ ‘‘အရောဂေါ နု ခေါ ဘဝိဿာမိ အဟံ ဝါ, ပုတ္တော ဝါ မေ’’တိ ဧဝံ မဟန္တေန ဇီဝိတသံသယေန. လောဟိတဉှေတံ, ဘိက္ခဝေတိ တဒါ ကိရ မာတုလောဟိတံ တံ ဌာနံ သမ္ပတ္တံ ပုတ္တသိနေဟေန ပဏ္ဍရံ ဟောတိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဝင်္ကကန္တိ ဂါမဒါရကာနံ ကီဠနကံ ခုဒ္ဒကနင်္ဂလံ. ဃဋိကာ ဝုစ္စတိ ဒီဃဒဏ္ဍေန ရဿဒဏ္ဍကံ ပဟရဏကီဠာ. မောက္ခစိကန္တိ သမ္ပရိဝတ္တကကီဠာ, အာကာသေ ဝါ ဒဏ္ဍကံ ဂဟေတွာ ဘူမိယံ ဝါ သီသံ ဌပေတွာ ဟေဋ္ဌုပရိယဘာဝေန ပရိဝတ္တနကီဠနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိင်္ဂုလကံ ဝုစ္စတိ တာလပဏ္ဏာဒီဟိ ကတံ ဝါတပ္ပဟာရေန ပရိဗ္ဘမနစက္ကံ[Pg.211]. ပတ္တာဠှကံ ဝုစ္စတိ ပဏ္ဏနာဠိကာ, တာယ ဝါလိကာဒီနိ မိနန္တာ ကီဠန္တိ. ရထကန္တိ ခုဒ္ဒကရထံ. ဓနုကမ္ပိ ခုဒ္ဒကဓနုမေဝ. บทว่า อิธ คือ ในสัตวโลกนี้. บทว่า มาตา จ อุตุนี โหติ นี้ ตรัสหมายถึงสมัยที่มารดามีระดู. ได้ยินว่า ในโอกาสใดที่ทารกบังเกิดในมาตุคาม ในโอกาสนั้น ก้อนโลหิตใหญ่ตั้งอยู่แล้ว แตกแล้ว ย่อมไหลออก วัตถุ (มดลูก) ย่อมสะอาด เมื่อวัตถุสะอาดแล้ว เมื่อมารดาบิดาประชุมกันครั้งหนึ่ง ย่อมเป็นเขต (ที่ปฏิสนธิได้) ทีเดียวตลอด ๗ วัน. ในสมัยนั้น ทารกย่อมบังเกิดได้ทีเดียว แม้ด้วยการจับมือ การจับมวยผมเป็นต้น หรือด้วยการลูบคลำอวัยวะ. บทว่า คนฺธพฺโพ คือ สัตว์ผู้จะไปเกิดในที่นั้น. บทว่า ปจฺจุปฏฺฐิโต โหติ ความว่า มิใช่ว่ายืนอยู่ใกล้ๆ แลดูการประชุมกันของมารดาบิดา จึงชื่อว่าปรากฏเฉพาะหน้า. แต่ว่า สัตว์ตนหนึ่งอันกลไกคือกรรมนำเข้าไปแล้ว ย่อมเป็นผู้ที่จะบังเกิดในโอกาสนั้น นี้เป็นอธิบายในบทนี้. บทว่า สํสเยน คือ ด้วยความสงสัยในชีวิตอย่างใหญ่หลวงดังนี้ว่า "เราหนอจักไม่มีโรค หรือบุตรของเราจักไม่มีโรค". บทว่า โลหิตญฺเหตํ ภิกฺขเว ความว่า ได้ยินว่าในกาลนั้น โลหิตของมารดาถึงฐานะนั้นแล้ว ย่อมเป็นสีขาวด้วยความรักในบุตร. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างนี้. บทว่า วงฺกกํ คือ ไถน้อยของเล่นของเด็กชาวบ้าน. การเล่นตีไม้สั้นด้วยไม้เท้าเรียกว่า ฆฏิกา (ไม้คลี). บทว่า โมกฺขจิกํ คือ การเล่นลังกา ท่านกล่าวว่า คือการเล่นหมุนตัวกลับล่างขึ้นบน โดยจับไม้ค้ำในอากาศ หรือวางศีรษะไว้บนพื้นดิน. กงจักรที่ทำด้วยใบตาลเป็นต้น หมุนไปด้วยแรงลม เรียกว่า จิงฺคุลกํ (กังหัน). กระทงใบไม้เล็กๆ เรียกว่า ปตฺตาฬฺหกํ เด็กๆ ตวงทรายเป็นต้นด้วยกระทงนั้นเล่นกัน. บทว่า รถกํ คือ รถน้อย. แม้บทว่า ธนุกํ ก็คือ ธนูน้อยนั่นเอง. ၄၀၉. သာရဇ္ဇတီတိ ရာဂံ ဥပ္ပာဒေတိ. ဗျာပဇ္ဇတီတိ ဗျာပါဒံ ဥပ္ပာဒေတိ. အနုပဋ္ဌိတကာယသတီတိ ကာယေ သတိ ကာယသတိ, တံ အနုပဋ္ဌပေတွာတိ အတ္ထော. ပရိတ္တစေတသောတိ အကုသလစိတ္တော. ယတ္ထဿ တေ ပါပကာတိ ယဿံ ဖလသမာပတ္တိယံ ဧတေ နိရုဇ္ဈန္တိ, တံ န ဇာနာတိ နာဓိဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. အနုရောဓဝိရောဓန္တိ ရာဂဉ္စေဝ ဒေါသဉ္စ. အဘိနန္ဒတီတိ တဏှာဝသေန အဘိနန္ဒတိ, တဏှာဝသေနေဝ အဟော သုခန္တိအာဒီနိ ဝဒန္တော အဘိဝဒတိ. အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတီတိ တဏှာအဇ္ဈောသာနဂဟဏေန ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဂဏှာတိ. သုခံ ဝါ အဒုက္ခမသုခံ ဝါ အဘိနန္ဒတု, ဒုက္ခံ ကထံ အဘိနန္ဒတီတိ? ‘‘အဟံ ဒုက္ခိတော မမ ဒုက္ခ’’န္တိ ဂဏှန္တော အဘိနန္ဒတိ နာမ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ နန္ဒီတိ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တဒုပါဒါနန္တိ သာဝ တဏှာ ဂဟဏဋ္ဌေန ဥပါဒါနံ နာမ. တဿ ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ…ပေ… သမုဒယော ဟောတီတိ, ဣဒဉှိ ဘဂဝတာ ပုန ဧကဝါရံ ဒွိသန္ဓိ တိသင်္ခေပံ ပစ္စယာကာရဝဋ္ဋံ ဒဿိတံ. ๔๐๙. คำว่า ย่อมกำหนัดยินดี คือ ย่อมให้ราคะเกิดขึ้น คำว่า ย่อมขัดเคือง คือ ย่อมให้พยาบาทเกิดขึ้น คำว่า มีกายสติอันมิได้เข้าไปตั้งไว้ คือ สติในกาย ชื่อว่า กายสติ อธิบายว่า ไม่ได้ทำให้กายสตินั้นตั้งขึ้น คำว่า มีจิตคับแคบ คือ มีอกุศลจิต คำว่า บาปธรรมเหล่านั้นของบุคคลนั้นมีอยู่ในที่ใด คือ อกุศลธรรมเหล่านี้ย่อมดับไปในผลสมาบัติใด บุคคลนั้นย่อมไม่รู้ ไม่บรรลุซึ่งความดับนั้น คำว่า ความยินดียินร้าย คือ ทั้งราคะและโทสะ คำว่า ย่อมเพลิดเพลิน คือ ย่อมเพลิดเพลินด้วยอำนาจแห่งตัณหา กล่าวคือ กล่าวสรรเสริญด้วยอำนาจแห่งตัณหานั่นเอง โดยกล่าวคำเป็นต้นว่า โอ สุขหนอ คำว่า ย่อมสยบอยู่ คือ ย่อมกลืนกิน ทำให้สำเร็จ แล้วยึดถือด้วยการยึดถือคือการครอบงำของตัณหา พึงเพลิดเพลินสุขเวทนาหรืออทุกขมสุขเวทนาก็ตาม แต่จะเพลิดเพลินทุกขเวทนาได้อย่างไร? ผู้ที่ยึดถือว่า "เราเป็นทุกข์ ทุกข์เป็นของเรา" ชื่อว่าย่อมเพลิดเพลิน คำว่า นันทิย่อมเกิดขึ้น คือ ตัณหาย่อมเกิดขึ้น คำว่า นั่นเป็นอุปาทานของเธอ คือ ตัณหานั่นแหละ ชื่อว่าอุปาทาน เพราะมีสภาวะที่ยึดมั่น คำว่า เพราะอุปาทานนั้นเป็นปัจจัย ภพจึงมี...ฯลฯ...ความเกิดขึ้นแห่ง...ย่อมมี ดังนี้, พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงวัฏฏะคือปฏิจจสมุปบาทอันมี ๒ สันธิ ๓ สังเขป อีกวาระหนึ่ง ด้วยประการฉะนี้แล ၄၁၀-၄. ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ဒဿေတုံ ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အပ္ပမာဏစေတသောတိ အပ္ပမာဏံ လောကုတ္တရံ စေတော အဿာတိ အပ္ပမာဏစေတသော, မဂ္ဂစိတ္တသမင်္ဂီတိ အတ္ထော. ဣမံ ခေါ မေ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, သံခိတ္တေန တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိံ ဓာရေထာတိ, ဘိက္ခဝေ, ဣမံ သံခိတ္တေန ဒေသိတံ မယှံ, တဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိဒေသနံ တုမှေ နိစ္စကာလံ ဓာရေယျာထ မာ ပမဇ္ဇေယျာထ. ဒေသနာ ဟိ ဧတ္ထ ဝိမုတ္တိပဋိလာဘဟေတုတော ဝိမုတ္တီတိ ဝုတ္တာ. မဟာတဏှာဇာလတဏှာသံဃာဋပဋိမုက္ကန္တိ တဏှာဝ သံသိဗ္ဗိတဋ္ဌေန မဟာတဏှာဇာလံ, သံဃဋိတဋ္ဌေန သံဃာဋန္တိ ဝုစ္စတိ; ဣတိ ဣမသ္မိံ မဟာတဏှာဇာလေ တဏှာသံဃာဋေ စ ဣမံ သာတိံ ဘိက္ခုံ ကေဝဋ္ဋပုတ္တံ ပဋိမုက္ကံ ဓာရေထ. အနုပဝိဋ္ဌော အန္တောဂဓောတိ နံ ဓာရေထာတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ๔๑๐-๔. บัดนี้ เพื่อจะทรงแสดงวิวัฏฏะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตถาคตย่อมเกิดขึ้นในโลกนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า มีจิตหาประมาณมิได้ คือ บุคคลนั้นมีจิตที่เป็นโลกุตตระหาประมาณมิได้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า มีจิตหาประมาณมิได้ อธิบายว่า เป็นผู้เพียบพร้อมด้วยมรรคจิต คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงทรงจำตัณหาสังขยวิมุตติที่เราแสดงแล้วโดยย่อนี้ไว้ คือ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำเทศนานี้ คือ ตัณหาสังขยวิมุตติเทศนา ที่เราแสดงแล้วโดยย่อ ตลอดกาลเป็นนิตย์ อย่าได้ประมาท ก็ในที่นี้ เทศนาเท่านั้นถูกเรียกว่าวิมุตติ เพราะเป็นเหตุแห่งการได้เฉพาะซึ่งวิมุตติ คำว่า ติดแล้วในข่ายคือตัณหาใหญ่และเครื่องร้อยรัดคือตัณหา คือ ตัณหานั่นแหละเรียกว่า ข่ายคือตัณหาใหญ่ เพราะมีสภาวะที่เย็บติดกัน และเรียกว่า สังฆาฏะ เพราะมีสภาวะที่ร้อยรัดมั่นคง ด้วยเหตุนั้น เธอทั้งหลายจงจำไว้ว่า สาติภิกษุผู้เป็นบุตรของชาวประมงนี้ ติดแล้วในข่ายคือตัณหาใหญ่นี้และในเครื่องร้อยรัดคือตัณหานี้ อธิบายว่า เธอทั้งหลายจงจำภิกษุนั้นไว้ว่า เข้าไปแล้ว ถึงแล้วในภายใน ส่วนที่เหลือมีเนื้อความตื้นในทุกแห่งแล ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย မဟာတဏှာသင်္ခယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามหาตัณหาสังขยสูตร จบ ၉. မဟာအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถามหาอัสสปุรสูตร ၄၁၅. ဧဝံ [Pg.212] မေ သုတန္တိ မဟာအဿပုရသုတ္တံ. တတ္ထ အင်္ဂေသူတိ အင်္ဂါ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ, တေသံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှီသဒ္ဒေန ‘‘အင်္ဂါ’’တိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ အင်္ဂေသု ဇနပဒေ. အဿပုရံ နာမ အင်္ဂါနံ နိဂမောတိ အဿပုရန္တိ နဂရနာမေန လဒ္ဓဝေါဟာရော အင်္ဂါနံ ဇနပဒဿ ဧကော နိဂမော, တံ ဂေါစရဂါမံ ကတွာ ဝိဟရတီတိ အတ္ထော. ဘဂဝါ ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ ‘‘သမဏာ သမဏာတိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဇနော သဉ္ဇာနာတီ’’တိအာဒိဝစနမဝေါစ. ๔๑๕. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นมหาอัสสปุรสูตร ในบทเหล่านั้น บทว่า ในแคว้นอังคะทั้งหลาย คือ เจ้าชายชาวชนบทชื่อว่าอังคะ, แม้ชนบทหนึ่งอันเป็นที่อยู่ของเจ้าชายเหล่านั้น ก็เรียกว่า "อังคะ" ด้วยศัพท์ที่ใช้เป็นชื่อเรียกสืบกันมา, (หมายถึง) ในชนบทชื่ออังคะนั้น บทว่า นิคมของชาวอังคะชื่อว่าอัสสปุระ คือ นิคมแห่งหนึ่งของชนบทแห่งชาวอังคะ ซึ่งได้ชื่อที่เรียกขานกันตามชื่อเมืองว่า อัสสปุระ อธิบายว่า ทรงทำนิคมนั้นให้เป็นโคจรคามแล้วประทับอยู่ คำว่า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ คือ ได้ตรัสพระดำรัสเป็นต้นว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ชนย่อมรู้จักเธอทั้งหลายว่า สมณะ สมณะ" ကသ္မာ ပန ဧဝံ အဝေါစာတိ. တသ္မိံ ကိရ နိဂမေ မနုဿာ သဒ္ဓါ ပသန္နာ ဗုဒ္ဓမာမကာ ဓမ္မမာမကာ သံဃမာမကာ, တဒဟုပဗ္ဗဇိတသာမဏေရမ္ပိ ဝဿသတိကတ္ထေရသဒိသံ ကတွာ ပသံသန္တိ; ပုဗ္ဗဏှသမယံ ဘိက္ခုသံဃံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိသန္တံ ဒိသွာ ဗီဇနင်္ဂလာဒီနိ ဂဟေတွာ ခေတ္တံ ဂစ္ဆန္တာပိ, ဖရသုအာဒီနိ ဂဟေတွာ အရညံ ပဝိသန္တာပိ တာနိ ဥပကရဏာနိ နိက္ခိပိတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ နိသီဒနဋ္ဌာနံ အာသနသာလံ ဝါ မဏ္ဍပံ ဝါ ရုက္ခမူလံ ဝါ သမ္မဇ္ဇိတွာ အာသနာနိ ပညပေတွာ အရဇပါနီယံ ပစ္စုပဋ္ဌာပေတွာ ဘိက္ခုသံဃံ နိသီဒါပေတွာ ယာဂုခဇ္ဇကာဒီနိ ဒတွာ ကတဘတ္တကိစ္စံ ဘိက္ခုသံဃံ ဥယျောဇေတွာ တတော တာနိ ဥပကရဏာနိ အာဒါယ ခေတ္တံ ဝါ အရညံ ဝါ ဂန္တွာ အတ္တနော ကမ္မာနိ ကရောန္တိ, ကမ္မန္တဋ္ဌာနေပိ နေသံ အညာ ကထာ နာမ နတ္ထိ. စတ္တာရော မဂ္ဂဋ္ဌာ စတ္တာရော ဖလဋ္ဌာတိ အဋ္ဌ ပုဂ္ဂလာ အရိယသံဃော နာမ; တေ ‘‘ဧဝရူပေန သီလေန, ဧဝရူပေန အာစာရေန, ဧဝရူပါယ ပဋိပတ္တိယာ သမန္နာဂတာ လဇ္ဇိနော ပေသလာ ဥဠာရဂုဏာ’’တိ ဘိက္ခုသံဃဿေဝ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တိ. ကမ္မန္တဋ္ဌာနတော အာဂန္တွာ ဘုတ္တသာယမာသာ ဃရဒွါရေ နိသိန္နာပိ, သယနိဃရံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နာပိ ဘိက္ခုသံဃဿေဝ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တိ. ဘဂဝါ တေသံ မနုဿာနံ နိပစ္စကာရံ ဒိသွာ ဘိက္ခုသံဃံ ပိဏ္ဍပါတာပစာယနေ နိယောဇေတွာ ဧတဒဝေါစ. ก็เหตุไฉนจึงตรัสอย่างนั้น? ได้ยินว่า ในนิคมนั้น มนุษย์ทั้งหลายมีศรัทธาเลื่อมใส เป็นพุทธมามกะ ธรรมมามกะ สังฆมามกะ, กระทำแม้สามเณรผู้บวชในวันนั้นให้เป็นเช่นกับพระเถระผู้มีพรรษา ๑๐๐ แล้วสรรเสริญ ในเวลาเช้า เห็นภิกษุสงฆ์เข้าไปเพื่อบิณฑบาต แม้ผู้ที่ถือพืชและไถเป็นต้นไปสู่ที่นา หรือผู้ที่ถือขวานเป็นต้นเข้าไปสู่ป่า ก็วางเครื่องมือนั้นๆ ไว้ แล้วกวาดสถานที่นั่งของภิกษุสงฆ์ คือ ศาลาที่นั่ง หรือมณฑป หรือโคนไม้ ปูลาดอาสนะ ตั้งน้ำดื่มที่ปราศจากธุลีไว้ เชิญภิกษุสงฆ์ให้นั่ง ถวายข้าวต้มและของขบเคี้ยวเป็นต้น ส่งภิกษุสงฆ์ผู้ทำภัตกิจเสร็จแล้ว จากนั้นจึงถือเครื่องมือนั้นๆ ไปสู่ที่นาหรือป่า แล้วทำการงานของตน แม้ในที่ทำการงาน ก็ไม่มีเรื่องพูดคุยอื่นของพวกเขาเลย บุคคล ๘ จำพวก คือ พระอริยบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค ๔ ผู้ตั้งอยู่ในผล ๔ ชื่อว่าพระอริยสงฆ์ ท่านเหล่านั้นกล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุสงฆ์เท่านั้นว่า "ท่านเหล่านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยศีลเช่นนี้ ด้วยอาจาระเช่นนี้ ด้วยปฏิปทาเช่นนี้ เป็นผู้มีความละอาย เป็นผู้น่ารัก มีคุณอันยิ่งใหญ่" กลับมาจากที่ทำงาน บริโภคอาหารเย็นแล้ว แม้นั่งอยู่ที่ประตูเรือน หรือเข้าไปนั่งในห้องนอน ก็กล่าวสรรเสริญคุณของภิกษุสงฆ์เท่านั้น พระผู้มีพระภาคทอดพระเนตรเห็นความนอบน้อมของมนุษย์เหล่านั้นแล้ว ทรงชักชวนภิกษุสงฆ์ในการตอบแทนคุณบิณฑบาต จึงได้ตรัสพระดำรัสนี้ ယေ ဓမ္မာ သမဏကရဏာ စ ဗြာဟ္မဏကရဏာ စာတိ ယေ ဓမ္မာ သမာဒါယ ပရိပူရိတာ သမိတပါပသမဏဉ္စ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏဉ္စ ကရောန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, သမဏဿ သမဏိယာနိ သမဏကရဏီယာနိ[Pg.213]. ကတမာနိ တီဏိ? အဓိသီလသိက္ခာသမာဒါနံ, အဓိစိတ္တသိက္ခာသမာဒါနံ, အဓိပညာသိက္ခာသမာဒါန’’န္တိ (အ. နိ. ၃.၈၂) ဧတ္ထ ပန သမဏေန ကတ္တဗ္ဗဓမ္မာ ဝုတ္တာ. တေပိ စ သမဏကရဏာ ဟောန္တိယေဝ. ဣဓ ပန ဟိရောတ္တပ္ပာဒိဝသေန ဒေသနာ ဝိတ္ထာရိတာ. ဧဝံ နော အယံ အမှာကန္တိ ဧတ္ထ နောတိ နိပါတမတ္တံ. ဧဝံ အယံ အမှာကန္တိ အတ္ထော. မဟပ္ဖလာ မဟာနိသံသာတိ ဥဘယမ္ပိ အတ္ထတော ဧကမေဝ. အဝဉ္ဈာတိ အမောဃာ. သဖလာတိ အယံ တဿေဝ အတ္ထော. ယဿာ ဟိ ဖလံ နတ္ထိ, သာ ဝဉ္ဈာ နာမ ဟောတိ. သဥဒြယာတိ သဝဍ္ဎိ, ဣဒံ သဖလတာယ ဝေဝစနံ. ဧဝဉှိ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, သိက္ခိတဗ္ဗန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ တုမှေဟိ သိက္ခိတဗ္ဗံ. ဣတိ ဘဂဝါ ဣမိနာ ဧတ္တကေန ဌာနေန ဟိရောတ္တပ္ပာဒီနံ ဓမ္မာနံ ဝဏ္ဏံ ကထေသိ. ကသ္မာ? ဝစနပထပစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ. သစေ ဟိ ကောစိ အစိရပဗ္ဗဇိတော ဗာလဘိက္ခု ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘ဘဂဝါ ဟိရောတ္တပ္ပာဒိဓမ္မေ သမာဒါယ ဝတ္တထာတိ ဝဒတိ, ကော နု ခေါ တေသံ သမာဒါယ ဝတ္တနေ အာနိသံသော’’တိ? တဿ ဝစနပထပစ္ဆိန္ဒနတ္ထံ. အယဉ္စ အာနိသံသော, ဣမေ ဟိ ဓမ္မာ သမာဒါယ ပရိပူရိတာ သမိတပါပသမဏံ နာမ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏံ နာမ ကရောန္တိ, စတုပစ္စယလာဘံ ဥပ္ပာဒေန္တိ, ပစ္စယဒါယကာနံ မဟပ္ဖလတံ သမ္ပာဒေန္တိ, ပဗ္ဗဇ္ဇံ အဝဉ္ဈံ သဖလံ သဥဒြယံ ကရောန္တီတိ ဝဏ္ဏံ အဘာသိ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ဝဏ္ဏကထာ သတိပဋ္ဌာနေ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃; မ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၇၃) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. คำว่า ธรรมเหล่าใดเป็นเครื่องกระทำสมณะและเป็นเครื่องกระทำพราหมณ์ มีอรรถาธิบายว่า ธรรมเหล่าใดที่บุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมกระทำความเป็นสมณะผู้มีบาปสงบแล้ว และกระทำความเป็นพราหมณ์ผู้มีบาปอันนำออกแล้ว ในพระบาลีว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๓ ประการนี้ เป็นสมณียธรรม เป็นกรณียธรรมของสมณะ ๓ ประการคืออะไรบ้าง คือ การสมาทานอธิสีลสิกขา การสมาทานอธิจิตตสิกขา การสมาทานอธิปัญญาสิกขา” (องฺ. ติก. ๓.๘๒) นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสธรรมที่สมณะพึงกระทำ แม้ธรรมเหล่านั้นก็เป็นเครื่องกระทำความเป็นสมณะเหมือนกัน แต่ในพระสูตรนี้ พระธรรมเทศนาทรงขยายความโดยนัยแห่งหิริและโอตตัปปะเป็นต้น ในบทว่า “เอวํ โน อยํ อมฺหากํ” นี้ บทว่า “โน” เป็นเพียงนิบาต มีความว่า “เอวํ อยํ อมฺหากํ” (อย่างนี้ นี้ ของเราทั้งหลาย) บทว่า “มหปฺผลา” และ “มหานิสํสา” ทั้งสองบทโดยอรรถแล้วเป็นอย่างเดียวกัน บทว่า “อวญฺฌา” คือ ไม่เป็นหมัน บทว่า “สผลา” นี้เป็นความหมายของบทนั้นนั่นเอง จริงอยู่ ธรรมใดไม่มีผล ธรรมนั้นชื่อว่าเป็นหมัน บทว่า “สอุทฺรยา” คือ มีความเจริญ นี้เป็นไวพจน์ของบทว่า “สผลา” บทว่า “เอวญฺหิ โว ภิกฺขเว สิกฺขิตพฺพํ” มีความว่า ดูกรภิกษุทั้งหลาย พวกเธอพึงศึกษาอย่างนี้ ด้วยเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสสรรเสริญคุณของธรรมทั้งหลายมีหิริและโอตตัปปะเป็นต้น ด้วยข้อความเพียงเท่านี้ เพราะเหตุไร? เพื่อตัดช่องแห่งถ้อยคำ จริงอยู่ หากภิกษุผู้บวชใหม่ผู้ยังเขลาพึงกล่าวอย่างนี้ว่า “พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ท่านทั้งหลายจงสมาทานประพฤติธรรมมีหิริและโอตตัปปะเป็นต้นเถิด ก็อานิสงส์ในการสมาทานประพฤติธรรมเหล่านั้นคืออะไรหนอ?” (ตรัส) เพื่อตัดช่องแห่งถ้อยคำของภิกษุนั้น และนี่คืออานิสงส์ คือ ธรรมเหล่านี้ที่บุคคลสมาทานให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมกระทำความเป็นสมณะผู้มีบาปสงบแล้ว และกระทำความเป็นพราหมณ์ผู้มีบาปอันนำออกแล้ว, ย่อมให้เกิดการได้ปัจจัยสี่, ย่อมทำความเป็นผู้มีผลมากให้สำเร็จแก่ปัจจัยทายกทั้งหลาย, ย่อมกระทำบรรพชาให้ไม่เป็นหมัน มีผล มีความเจริญ ดังนี้ พระองค์จึงตรัสสรรเสริญคุณ นี้เป็นเนื้อความโดยสังเขปในพระสูตรนี้ ส่วนคำพรรณนาโดยพิสดาร พึงทราบตามนัยที่กล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว ၄၁၆. ဟိရောတ္တပ္ပေနာတိ ‘‘ယံ ဟိရီယတိ ဟိရီယိတဗ္ဗေန, ဩတ္တပ္ပတိ ဩတ္တပ္ပိတဗ္ဗေနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၃၃၁) ဧဝံ ဝိတ္ထာရိတာယ ဟိရိယာ စေဝ ဩတ္တပ္ပေန စ. အပိစေတ္ထ အဇ္ဈတ္တသမုဋ္ဌာနာ ဟိရီ, ဗဟိဒ္ဓါသမုဋ္ဌာနံ ဩတ္တပ္ပံ. အတ္တာဓိပတေယျာ ဟိရီ, လောကာဓိပတေယျံ ဩတ္တပ္ပံ. လဇ္ဇာသဘာဝသဏ္ဌိတာ ဟိရီ, ဘယသဘာဝသဏ္ဌိတံ ဩတ္တပ္ပံ, ဝိတ္ထာရကထာ ပနေတ္ထ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တာ. အပိစ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာ လောကံ ပါလနတော လောကပါလဓမ္မာ နာမာတိ ကထိတာ. ယထာဟ – ‘‘ဒွေမေ, ဘိက္ခဝေ, သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ ပါလေန္တိ. ကတမေ ဒွေ? ဟိရီ စ ဩတ္တပ္ပဉ္စ. ဣမေ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွေ သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ ပါလေန္တိ. ဣမေ စ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဒွေ သုက္ကာ ဓမ္မာ လောကံ န ပါလေယျုံ, နယိဓ ပညာယေထ, ‘မာတာ’တိ ဝါ, ‘မာတုစ္ဆာ’တိ ဝါ, ‘မာတုလာနီ’တိ ဝါ, ‘အာစရိယဘရိယာ’တိ ဝါ, ‘ဂရူနံ ဒါရာ’တိ ဝါ, သမ္ဘေဒံ [Pg.214] လောကော အဂမိဿ, ယထာ အဇေဠကာ ကုက္ကုဋသူကရာ သောဏသိင်္ဂါလာ’’တိ (အ. နိ. ၂.၉). ဣမေယေဝ ဇာတကေ ‘‘ဒေဝဓမ္မာ’’တိ ကထိတာ. ယထာဟ – ๔๑๖. บทว่า หิริโอตฺตปฺเปน ได้แก่ หิริและโอตตัปปะที่ทรงขยายความไว้ว่า “สภาวะที่บุคคลย่อมละอายต่อสิ่งที่ควรละอาย ย่อมเกรงกลัวต่อสิ่งที่ควรเกรงกลัว” (ธ.ส. ๑๓๓๑) อีกอย่างหนึ่ง ในธรรม ๒ ประการนั้น หิริมีสันดานภายในเป็นสมุฏฐาน โอตตัปปะมีสันดานภายนอกเป็นสมุฏฐาน หิริมีความปรารภตนเป็นใหญ่ โอตตัปปะมีความปรารภโลกเป็นใหญ่ หิริตั้งอยู่ในสภาวะคือความละอาย โอตตัปปะตั้งอยู่ในสภาวะคือความกลัว คำอธิบายโดยพิสดารในธรรม ๒ ประการนี้ ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยทุกประการ อีกอย่างหนึ่ง ธรรม ๒ ประการนี้ ท่านเรียกว่า โลกปาลธรรม เพราะคุ้มครองโลก ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรมขาว ๒ ประการนี้ ย่อมคุ้มครองโลก ๒ ประการคืออะไรบ้าง คือ หิริและโอตตัปปะ ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรมขาว ๒ ประการนี้แล ย่อมคุ้มครองโลก ดูกรภิกษุทั้งหลาย หากธรรมขาว ๒ ประการนี้ไม่คุ้มครองโลกแล้วไซร้ ในโลกนี้ก็จะไม่ปรากฏว่า นี่มารดา นี่ป้า นี่น้า นี่ภรรยาของอาจารย์ หรือนี่ภรรยาของครูบาอาจารย์ โลกก็จะถึงความปะปนกัน เหมือนอย่างแพะ แกะ ไก่ สุกร สุนัขบ้าน สุนัขจิ้งจอก” (องฺ. ทุก. ๒.๙) ธรรม ๒ ประการนี้แหละ ท่านเรียกว่า “เทวธรรม” ในชาดก ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘ဟိရိဩတ္တပ္ပသမ္ပန္နာ, သုက္ကဓမ္မသမာဟိတာ; သန္တော သပ္ပုရိသာ လောကေ, ဒေဝဓမ္မာတိ ဝုစ္စရေ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁.၆); “สัตบุรุษผู้สงบ ผู้สมบูรณ์ด้วยหิริและโอตตัปปะ ตั้งมั่นอยู่ในธรรมขาว ในโลก ท่านเรียกว่า ผู้มีเทวธรรม” (ชา. ๑.๑.๖) မဟာစုန္ဒတ္ထေရဿ ပန ကိလေသသလ္လေခနပဋိပဒါတိ ကတွာ ဒဿိတာ. ယထာဟ – ‘‘ပရေ အဟိရိကာ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ဟိရိမနာ ဘဝိဿာမာတိ သလ္လေခေါ ကရဏီယော. ပရေ အနောတ္တာပီ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ဩတ္တာပီ ဘဝိဿာမာတိ သလ္လေခေါ ကရဏီယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၈၃). ဣမေဝ မဟာကဿပတ္ထေရဿ ဩဝါဒူပသမ္ပဒါတိ ကတွာ ဒဿိတာ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘‘တသ္မာ တိဟ တေ, ကဿပ, ဧဝံ သိက္ခိတဗ္ဗံ, တိဗ္ဗံ မေ ဟိရောတ္တပ္ပံ ပစ္စုပဋ္ဌိတံ ဘဝိဿတိ ထေရေသု နဝေသု မဇ္ဈိမေသူတိ. ဧဝဉှိ တေ, ကဿပ, သိက္ခိတဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၂.၁၅၄). ဣဓ ပနေတေ သမဏဓမ္မာ နာမာတိ ဒဿိတာ. ส่วนสำหรับพระมหาจุนทเถระ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม ๒ ประการนี้ โดยทรงทำให้เป็นปฏิปทาเครื่องขัดเกลากิเลส ดังที่ตรัสไว้ว่า “คนอื่นจักเป็นผู้ไม่มีหิริ แต่เราในที่นี้จักเป็นผู้มีหิริ พึงทำการขัดเกลาอย่างนี้ คนอื่นจักเป็นผู้ไม่มีโอตตัปปะ แต่เราในที่นี้จักเป็นผู้มีโอตตัปปะ พึงทำการขัดเกลาอย่างนี้” (ม.น. ๑.๘๓) ธรรม ๒ ประการนี้แหละ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแก่พระมหากัสสปเถระ โดยทรงทำให้เป็นโอวาทและอุปสัมปทา ความข้อนี้พระองค์ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนกัสสปะ เพราะเหตุนั้น เธอพึงศึกษาอย่างนี้ว่า หิริและโอตตัปปะอย่างแรงกล้าของเรา จักปรากฏตั้งมั่นในภิกษุทั้งผู้เป็นเถระ ผู้เป็นนวกะ และผู้เป็นมัชฌิมะ ดูก่อนกัสสปะ เธอพึงศึกษาอย่างนี้แหละ” (สํ.นิ. ๒.๑๕๔) แต่ในพระสูตรนี้ ทรงแสดงธรรม ๒ ประการนี้ว่า ชื่อว่า สมณธรรม ယသ္မာ ပန ဧတ္တာဝတာ သာမညတ္ထော မတ္ထကံ ပတ္တော နာမ ဟောတိ, တသ္မာ အပရေပိ သမဏကရဏဓမ္မေ ဒဿေတုံ သိယာ ခေါ ပန, ဘိက္ခဝေ, တုမှာကန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သာမညတ္ထောတိ သံယုတ္တကေ တာဝ, ‘‘ကတမဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, သာမညံ? အယမေဝ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ. သေယျထိဒံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ, ဣဒံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သာမညံ. ကတမော စ, ဘိက္ခဝေ, သာမညတ္ထော? ယော, ဘိက္ခဝေ, ရာဂက္ခယော ဒေါသက္ခယော မောဟက္ခယော, အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, သာမညတ္ထော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၆) မဂ္ဂေါ ‘‘သာမည’’န္တိ, ဖလနိဗ္ဗာနာနိ ‘‘သာမညတ္ထော’’တိ ဝုတ္တာနိ. ဣမသ္မိံ ပန ဌာနေ မဂ္ဂမ္ပိ ဖလမ္ပိ ဧကတော ကတွာ သာမညတ္ထော ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အာရောစယာမီတိ ကထေမိ. ပဋိဝေဒယာမီတိ ဇာနာပေမိ. แต่เพราะเหตุที่ประโยชน์แห่งสมณภาวะยังไม่ถึงที่สุดด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ฉะนั้น เพื่อจะทรงแสดงสมณกรณธรรมอื่นๆ อีก จึงตรัสคำเป็นต้นว่า “สิยา โข ปน ภิกฺขเว ตุมฺหากํ” ในบทเหล่านั้น บทว่า “สามญฺญตฺโถ” นั้น ในสังยุตตนิกาย พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็สมณภาวะเป็นไฉน? อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...สัมมาสมาธิ ดูกรภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สมณภาวะ ก็ประโยชน์แห่งสมณภาวะเป็นไฉน? ดูกรภิกษุทั้งหลาย ความสิ้นราคะ ความสิ้นโทสะ ความสิ้นโมหะ นี้เรียกว่า ประโยชน์แห่งสมณภาวะ” (สํ.นิ. ๕.๓๖) ดังนี้ โดยตรัสมรรคว่า “สามัญญะ” ตรัสผลและนิพพานว่า “สามัญญัตถะ” แต่ในที่นี้ พึงทราบว่า พระองค์ตรัสประโยชน์แห่งสมณภาวะ โดยทรงรวบรวมทั้งมรรคและผลเข้าไว้ด้วยกัน บทว่า “อาโรจยามิ” คือ เราบอก บทว่า “ปฏิเวทยามิ” คือ เราให้รู้ ၄၁၇. ပရိသုဒ္ဓေါ နော ကာယသမာစာရောတိ ဧတ္ထ ကာယသမာစာရော ပရိသုဒ္ဓေါ အပရိသုဒ္ဓေါတိ ဒုဝိဓော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ပါဏံ ဟနတိ အဒိန္နံ အာဒိယတိ, ကာမေသု မိစ္ဆာ စရတိ, တဿ ကာယသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ, အယံ ပန ကမ္မပထဝသေနေဝ ဝါရိတော. ယော ပန ပါဏိနာ ဝါ လေဍ္ဍုနာ [Pg.215] ဝါ ဒဏ္ဍေန ဝါ သတ္ထေန ဝါ ပရံ ပေါထေတိ ဝိဟေဌေတိ, တဿ ကာယသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ, အယမ္ပိ သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ပါနီယဃဋေ ဝါ ပါနီယံ ပိဝန္တာနံ, ပတ္တေ ဝါ ဘတ္တံ ဘုဉ္ဇန္တာနံ ကာကာနံ နိဝါရဏဝသေန ဟတ္ထံ ဝါ ဒဏ္ဍံ ဝါ လေဍ္ဍုံ ဝါ ဥဂ္ဂိရတိ, တဿ ကာယသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. ဥတ္တာနောတိ ဥဂ္ဂတော ပါကဋော. ဝိဝဋောတိ အနာဝဋော အသဉ္ဆန္နော. ဥဘယေနာပိ ပရိသုဒ္ဓတံယေဝ ဒီပေတိ. န စ ဆိဒ္ဒဝါတိ သဒါ ဧကသဒိသော အန္တရန္တရေ ဆိဒ္ဒရဟိတော. သံဝုတောတိ ကိလေသာနံ ဒွါရ ပိဒဟနေန ပိဒဟိတော, န ဝဇ္ဇပဋိစ္ဆာဒနတ္ထာယ. ๔๑๗. ในบทว่า "กายสมาจารของเราบริสุทธิ์" นี้ กายสมาจารมี ๒ อย่าง คือ บริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์. จริงอยู่ ภิกษุใดฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม กายสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ แต่กายสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยอำนาจแห่งกรรมบถเท่านั้น. ส่วนภิกษุใดทุบตีเบียดเบียนผู้อื่นด้วยฝ่ามือบ้าง ด้วยก้อนดินบ้าง ด้วยท่อนไม้บ้าง ด้วยศัสตราบ้าง กายสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์ แม้กายสมาจารนี้พระองค์ก็ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงกายสมาจารทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. จริงอยู่ ภิกษุใดเงื้อมือบ้าง ท่อนไม้บ้าง หรือก้อนดินบ้าง เพื่อจะห้ามกาที่กำลังดื่มน้ำในหม้อน้ำ หรือที่กำลังกินภัตตาหารในบาตร กายสมาจารของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์. กายสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์. บทว่า "อุตฺตาโน" หมายถึง ปรากฏชัดแจ้ง. บทว่า "วิวโฏ" หมายถึง ไม่ปิดบัง ไม่ซ่อนเร้น. ทั้งสองบทแสดงถึงความเป็นของบริสุทธิ์นั่นเอง. บทว่า "น จ ฉิทฺทวา" หมายถึง เป็นแบบเดียวกันเสมอ ไม่มีช่องว่างในระหว่าง. บทว่า "สํวุโต" หมายถึง ปิดแล้วด้วยการปิดประตูแห่งกิเลส ไม่ใช่เพื่อปกปิดโทษ. ၄၁၈. ဝစီသမာစာရေပိ ယော ဘိက္ခု မုသာ ဝဒတိ, ပိသုဏံ ကထေတိ, ဖရုသံ ဘာသတိ, သမ္ဖံ ပလပတိ, တဿ ဝစီသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန ကမ္မပထဝသေန ဝါရိတော. ယော ပန ဂဟပတိကာတိ ဝါ ဒါသာတိ ဝါ ပေဿာတိ ဝါ အာဒီဟိ ခုံသေန္တော ဝဒတိ, တဿ ဝစီသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ဟိ ဘိက္ခု ဒဟရေန ဝါ သာမဏေရေန ဝါ, ‘‘ကစ္စိ, ဘန္တေ, အမှာကံ ဥပဇ္ဈာယံ ပဿထာ’’တိ ဝုတ္တေ, သမ္ဗဟုလာ, အာဝုသော, ဘိက္ခုဘိက္ခုနိယော ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ဝိစဒိံသု, ဥပဇ္ဈာယော တေ ဝိက္ကာယိကသာကဘဏ္ဍိကံ ဥက္ခိပိတွာ ဂတော ဘဝိဿတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဟသာဓိပ္ပာယောပိ ဧဝရူပံ ကထံ ကထေတိ, တဿ ဝစီသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. ๔๑๘. แม้ในวจีสมาจาร ภิกษุใดพูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ วจีสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่วจีสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยอำนาจแห่งกรรมบถ. ส่วนภิกษุใดพูดเสียดสีด้วยคำว่า คฤหบดีบ้าง ทาสบ้าง คนใช้บ้าง เป็นต้น วจีสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่วจีสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงวจีสมาจารทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. จริงอยู่ ภิกษุใด เมื่อภิกษุหนุ่มหรือสามเณรถามว่า "ท่านขอรับ ท่านเห็นอุปัชฌาย์ของพวกกระผมหรือไม่" กลับพูดถ้อยคำเช่นนี้ แม้ด้วยประสงค์จะพูดเล่น ด้วยนัยเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโส ภิกษุและภิกษุณีจำนวนมากทะเลาะกันในที่แห่งหนึ่ง อุปัชฌาย์ของเธอคงจะแบกห่อผักที่เขาขายไปแล้ว" วจีสมาจารของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์. วจีสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์. ၄၁၉. မနောသမာစာရေ ယော ဘိက္ခု အဘိဇ္ဈာလု ဗျာပန္နစိတ္တော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကော ဟောတိ, တဿ မနောသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန ကမ္မပထဝသေနေဝ ဝါရိတော. ယော ပန ဥပနိက္ခိတ္တံ ဇာတရူပရဇတံ သာဒိယတိ, တဿ မနောသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယမ္ပိ သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ပန ဘိက္ခု ကာမဝိတက္ကံ ဝါ ဗျာပါဒဝိတက္ကံ [Pg.216] ဝါ ဝိဟိံသာဝိတက္ကံ ဝါ ဝိတက္ကေတိ, တဿ မနောသမာစာရော အပရိသုဒ္ဓေါ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. ๔๑๙. ในมโนสมาจาร ภิกษุใดเป็นผู้เพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท เป็นมิจฉาทิฏฐิ มโนสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่มโนสมาจารนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยอำนาจแห่งกรรมบถเท่านั้น. ส่วนภิกษุใดยินดีทองและเงินที่เขานำมาวางไว้ใกล้ๆ มโนสมาจารของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แม้มโนสมาจารนี้พระองค์ก็ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงมโนสมาจารทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. ส่วนภิกษุใดตรึกกามวิตกบ้าง พยาบาทวิตกบ้าง วิหิงสาวิตกบ้าง มโนสมาจารของภิกษุนั้นไม่บริสุทธิ์. มโนสมาจารที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์. ၄၂၀. အာဇီဝသ္မိံ ယော ဘိက္ခု အာဇီဝဟေတု ဝေဇ္ဇကမ္မံ ပဟိဏဂမနံ ဂဏ္ဍဖာလနံ ကရောတိ, အရုမက္ခနံ ဒေတိ, တေလံ ပစတီတိ ဧကဝီသတိအနေသနာဝသေန ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ. ယော ဝါ ပန ဝိညာပေတွာ ဘုဉ္ဇတိ, တဿ အာဇီဝေါ အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. အယံ ပန သိက္ခာပဒဗဒ္ဓေနေဝ ပဋိက္ခိတ္တော. ဣမသ္မိံ သုတ္တေ ဥဘယမ္ပေတံ အကထေတွာ ပရမသလ္လေခေါ နာမ ကထိတော. ယော ဟိ ဘိက္ခု သပ္ပိနဝနီတတေလမဓုဖာဏိတာဒီနိ လဘိတွာ, ‘‘သွေ ဝါ ပုနဒိဝသေ ဝါ ဘဝိဿတီ’’တိ သန္နိဓိကာရကံ ပရိဘုဉ္ဇတိ, ယော ဝါ ပန နိမ္ဗင်္ကုရာဒီနိ ဒိသွာ သာမဏေရေ ဝဒတိ – ‘‘အံင်္ကုရေ ခါဒထာ’’တိ, သာမဏေရာ ထေရော ခါဒိတုကာမောတိ ကပ္ပိယံ ကတွာ ဒေန္တိ, ဒဟရေ ပန သာမဏေရေ ဝါ ပါနီယံ ပိဝထ, အာဝုသောတိ ဝဒတိ, တေ ထေရော ပါနီယံ ပိဝိတုကာမောတိ ပါနီယသင်္ခံ ဓောဝိတွာ ဒေန္တိ, တမ္ပိ ပရိဘုဉ္ဇန္တဿ အာဇီဝေါ အပရိသုဒ္ဓေါ နာမ ဟောတိ. ဝိပရီတော ပရိသုဒ္ဓေါ နာမ. ๔๒๐. ในข้ออาชีวะ ภิกษุใดประกอบอาชีพด้วยอนาสนะ ๒๑ อย่าง คือ ทำเวชกรรม รับเป็นทูต ผ่าฝี ทายาที่แผล หุงน้ำมัน เพราะเหตุแห่งการเลี้ยงชีพ. หรือภิกษุใดออกปากขอแล้วฉัน อาชีวะของภิกษุนั้นชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. แต่อาชีวะนี้พระองค์ทรงห้ามไว้โดยการบัญญัติสิกขาบทเท่านั้น. ในพระสูตรนี้ พระองค์ไม่ตรัสถึงอาชีวะทั้งสองอย่างนั้น แต่ตรัสถึงธรรมเครื่องขัดเกลาอย่างยิ่ง. จริงอยู่ ภิกษุใดได้เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย เป็นต้นแล้ว บริโภคโดยทำการสะสมไว้ว่า "จักมีในวันพรุ่งนี้หรือวันมะรืนนี้" หรือภิกษุใดเห็นหน่อสะเดาเป็นต้นแล้ว พูดกับสามเณรว่า "พวกเธอจงเคี้ยวกินหน่อไม้เถิด" สามเณรทั้งหลายคิดว่า "พระเถระต้องการจะฉัน" จึงทำกัปปิยะแล้วถวาย หรือพูดกับสามเณรหนุ่มว่า "อาวุโส พวกเธอจงดื่มน้ำ" สามเณรเหล่านั้นคิดว่า "พระเถระต้องการจะดื่มน้ำ" จึงล้างสังข์สำหรับตักน้ำแล้วถวาย อาชีวะของภิกษุผู้บริโภคแม้น้ำนั้นก็ชื่อว่าไม่บริสุทธิ์. อาชีวะที่ตรงกันข้าม ชื่อว่าบริสุทธิ์. ၄၂၂. မတ္တညူတိ ပရိယေသနပဋိဂ္ဂဟဏပရိဘောဂေသု မတ္တညူ, ယုတ္တညူ, ပမာဏညူ. ๔๒๒. บทว่า "มตฺตญฺญู" หมายถึง เป็นผู้รู้ประมาณ คือ รู้จักประมาณ รู้จักความพอเหมาะ รู้จักขนาด ในการแสวงหา การรับ และการบริโภค. ၄၂၃. ဇာဂရိယမနုယုတ္တာတိ ရတ္တိန္ဒိဝံ ဆ ကောဋ္ဌာသေ ကတွာ ဧကသ္မိံ ကောဋ္ဌာသေ နိဒ္ဒါယ ဩကာသံ ဒတွာ ပဉ္စ ကောဋ္ဌာသေ ဇာဂရိယမှိ ယုတ္တာ ပယုတ္တာ. သီဟသေယျန္တိ ဧတ္ထ ကာမဘောဂိသေယျာ, ပေတသေယျာ, သီဟသေယျာ, တထာဂတသေယျာတိ စတဿော သေယျာ. တတ္ထ ‘‘ယေဘုယျေန, ဘိက္ခဝေ, ကာမဘောဂီ သတ္တာ ဝါမေန ပဿေန သေန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၆) အယံ ကာမဘောဂိသေယျာ, တေသု ဟိ ယေဘုယျေန ဒက္ခိဏပဿေန သယာနော နာမ နတ္ထိ. ๔๒๓. บทว่า "ชาคริยมนุยุตฺโต" หมายถึง แบ่งกลางวันและกลางคืนออกเป็น ๖ ส่วน ให้โอกาสแก่การนอนในส่วนหนึ่ง ประกอบความเพียรในการตื่นอยู่ตลอด ๕ ส่วน. ในบทว่า "สีหเสยฺยํ" นี้ การนอนมี ๔ อย่าง คือ กามโภคิไสยา (การนอนของผู้บริโภคกาม) เปตไสยา (การนอนของเปรต) สีหไสยา (การนอนของราชสีห์) และตถาคตไสยา (การนอนของพระตถาคต). ในบรรดาการนอนเหล่านั้น การนอนที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก สัตว์ผู้บริโภคกาม ย่อมนอนตะแคงซ้าย" นี้คือกามโภคิไสยา เพราะโดยส่วนมาก ในหมู่ชนเหล่านั้น ไม่มีการนอนตะแคงขวา. ‘‘ယေဘုယျေန, ဘိက္ခဝေ, ပေတာ ဥတ္တာနာ သေန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၆) အယံ ပေတသေယျာ, ပေတာ ဟိ အပ္ပမံသလောဟိတတ္တာ အဋ္ဌိသံဃာတဇဋိတာ ဧကေန ပဿေန သယိတုံ န သက္ကောန္တိ, ဥတ္တာနာဝ သေန္တိ. การนอนที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก เปรตย่อมนอนหงาย" นี้คือเปตไสยา เพราะเปรตทั้งหลายมีเนื้อและเลือดน้อย ร่างกายมีแต่ร่างกระดูก จึงไม่สามารถนอนตะแคงข้างใดข้างหนึ่งได้ ย่อมนอนหงายเท่านั้น. ‘‘ယေဘုယျေန[Pg.217], ဘိက္ခဝေ, သီဟော မိဂရာဇာ နင်္ဂုဋ္ဌံ အန္တရသတ္ထိမှိ အနုပက္ခိပိတွာ ဒက္ခိဏေန ပဿေန သေတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၂၄၆) အယံ သီဟသေယျာ. တေဇုဿဒတ္တာ ဟိ သီဟော မိဂရာဇာ ဒွေ ပုရိမပါဒေ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ပစ္ဆိမပါဒေ ဧကသ္မိံ ဌပေတွာ နင်္ဂုဋ္ဌံ အန္တရသတ္ထိမှိ ပက္ခိပိတွာ ပုရိမပါဒပစ္ဆိမပါဒနင်္ဂုဋ္ဌာနံ ဌိတောကာသံ သလ္လက္ခေတွာ ဒွိန္နံ ပုရိမပါဒါနံ မတ္ထကေ သီသံ ဌပေတွာ သယတိ. ဒိဝသမ္ပိ သယိတွာ ပဗုဇ္ဈမာနော န ဥတြာသန္တော ပဗုဇ္ဈတိ. သီသံ ပန ဥက္ခိပိတွာ ပုရိမပါဒါနံ ဌိတောကာသံ သလ္လက္ခေတိ. သစေ ကိဉ္စိ ဌာနံ ဝိဇဟိတွာ ဌိတံ ဟောတိ, ‘‘နယိဒံ တုယှံ ဇာတိယာ, န သူရဘာဝဿ စ အနုရူပ’’န္တိ အနတ္တမနော ဟုတွာ တတ္ထေဝ သယတိ, န ဂေါစရာယ ပက္ကမတိ. အဝိဇဟိတွာ ဌိတေ ပန ‘‘တုယှံ ဇာတိယာ သူရဘာဝဿ စ အနုရူပမိဒ’’န္တိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော ဥဋ္ဌာယ သီဟဝိဇမ္ဘိတံ ဝိဇမ္ဘိတွာ ကေသရဘာရံ ဝိဓုနိတွာ တိက္ခတ္တုံ သီဟနာဒံ နဒိတွာ ဂေါစရာယ ပက္ကမတိ. စတုတ္ထဇ္ဈာနသေယျာ ပန တထာဂတသေယျာတိ ဝုစ္စတိ. တာသု ဣဓ သီဟသေယျာ အာဂတာ. အယဉှိ တေဇုဿဒဣရိယာပထတ္တာ ဥတ္တမသေယျာ နာမ. ပါဒေ ပါဒန္တိ ဒက္ခိဏပါဒေ ဝါမပါဒံ. အစ္စာဓာယာတိ အတိအာဓာယ ဤသကံ အတိက္ကမ္မ ဌပေတွာ, ဂေါပ္ဖကေန ဟိ ဂေါပ္ဖကေ, ဇာဏုနာ ဝါ ဇာဏုမှိ သံဃဋ္ဋိယမာနေ အဘိဏှံ ဝေဒနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ န ဟောတိ, သေယျာ အဖာသုကာ ဟောတိ. ယထာ ပန န သံဃဋ္ဋေတိ, ဧဝံ အတိက္ကမ္မ ဌပိတေ ဝေဒနာ နုပ္ပဇ္ဇတိ, စိတ္တံ ဧကဂ္ဂံ ဟောတိ, သေယျာ ဖာသုကာ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝမာဟ. คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย โดยส่วนมาก ราชสีห์เจ้าแห่งสัตว์ป่า ไม่สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อน นอนโดยข้างเบื้องขวา” (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๒๔๖) นี้คือสีหไสยา. จริงอยู่ เพราะความเป็นผู้มีเดชมาก ราชสีห์เจ้าแห่งสัตว์ป่า วางเท้าหน้าทั้งสองไว้ในที่แห่งหนึ่ง วางเท้าหลังไว้ในที่แห่งหนึ่ง สอดหางไว้ในระหว่างขาอ่อน แล้วกำหนดที่ที่เท้าหน้า เท้าหลัง และหางตั้งอยู่ วางศีรษะไว้บนเท้าหน้าทั้งสองแล้วนอน. แม้จะนอนตลอดวัน เมื่อตื่นขึ้น ก็ตื่นขึ้นโดยไม่สะดุ้งหวาดเสียว. ส่วนว่า เมื่อยกศีรษะขึ้น ก็จะกำหนดที่ที่เท้าหน้าตั้งอยู่. ถ้าอวัยวะส่วนใดส่วนหนึ่งตั้งอยู่โดยเคลื่อนจากที่ ก็จะไม่พอใจว่า “การเคลื่อนที่นี้ไม่สมควรแก่ชาติและภาวะที่องอาจของเจ้าเลย” แล้วนอนอยู่ ณ ที่นั้นนั่นแหละ ไม่หลีกไปเพื่อหาอาหาร. แต่เมื่ออวัยวะตั้งอยู่โดยไม่เคลื่อนที่ ก็จะร่าเริงยินดีว่า “การไม่เคลื่อนที่นี้สมควรแก่ชาติและภาวะที่องอาจของเจ้า” แล้วลุกขึ้น บิดกายอย่างราชสีห์ สลัดขนแผงคอ บันลือสีหนาท ๓ ครั้ง แล้วหลีกไปเพื่อหาอาหาร. ส่วนการนอนในจตุตถฌาน เรียกว่า ตถาคตไสยา. ในบรรดาการนอนเหล่านั้น ในที่นี้กล่าวถึงสีหไสยา. จริงอยู่ การนอนนี้ชื่อว่าอุตตมไสยา (การนอนอันสูงสุด) เพราะเป็นอิริยาบถของผู้มีเดชมาก. บทว่า ปาเท ปาทํ คือ (วาง) เท้าซ้ายบนเท้าขวา. บทว่า อจฺจาธาย คือ วางทับไว้ ก้าวล่วงไปเล็กน้อยแล้ววางไว้, จริงอยู่ เมื่อข้อเท้ากระทบกับข้อเท้า หรือเข่ากระทบกับเข่า เวทนาย่อมเกิดขึ้นเนืองๆ จิตย่อมไม่เป็นเอกัคคตา การนอนย่อมไม่ผาสุก. แต่เมื่อวางให้เหลื่อมกันไว้โดยอาการที่ไม่กระทบกัน เวทนาย่อมไม่เกิดขึ้น จิตย่อมเป็นเอกัคคตา การนอนย่อมผาสุก, เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสไว้อย่างนี้. ၄၂၅. အဘိဇ္ဈံ လောကေတိအာဒိ စူဠဟတ္ထိပဒေ ဝိတ္ထာရိတံ. ๔๒๕. คำเป็นต้นว่า อภิชฺฌํ โลเก พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้โดยพิสดารแล้วในจูฬหัตถิปโทปมสูตร. ၄၂၆. ယာ ပနာယံ သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေတိ ဥပမာ ဝုတ္တာ. တတ္ထ ဣဏံ အာဒါယာတိ ဝဍ္ဎိယာ ဓနံ ဂဟေတွာ. ဗျန္တီ ကရေယျာတိ ဝိဂတန္တာနိ ကရေယျ. ယထာ တေသံ ကာကဏိကမတ္တောပိ ပရိယန္တော နာမ နာဝသိဿတိ, ဧဝံ ကရေယျ, သဗ္ဗသော ပဋိနိယျာတေယျာတိ အတ္ထော. တတောနိဒါနန္တိ အာဏဏျနိဒါနံ. သော ဟိ အဏဏောမှီတိ အာဝဇ္ဇန္တော ဗလဝပါမောဇ္ဇံ လဘတိ, ဗလဝသောမနဿမဓိဂစ္ဆတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘လဘေထ ပါမောဇ္ဇံ, အဓိဂစ္ဆေယျ သောမနဿ’’န္တိ. ๔๒๖. ส่วนอุปมาที่ตรัสไว้ว่า “เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว” (ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนว่า) นั้น. ในอุปมานั้น บทว่า อิณํ อาทาย คือ กู้ทรัพย์มาโดยมีดอกเบี้ย. บทว่า พฺยนฺตึ กเรยฺย คือ พึงทำให้สิ้นสุด. อธิบายว่า พึงทำโดยประการที่ส่วนเหลือชื่อแม้ประมาณกากณึกหนึ่งของเจ้าหนี้เหล่านั้นจะไม่เหลืออยู่เลย คือ พึงใช้คืนให้หมดสิ้นโดยประการทั้งปวง. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีความไม่มีหนี้เป็นเหตุ. จริงอยู่ บุรุษนั้นเมื่อคำนึงอยู่ว่า “เราเป็นผู้ไม่มีหนี้” ย่อมได้ปราโมทย์อย่างแรงกล้า ย่อมถึงโสมนัสอย่างแรงกล้า. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พึงได้ปราโมทย์ พึงถึงโสมนัส”. ဝိသဘာဂဝေဒနုပ္ပတ္တိယာ ကကစေနေဝ စတုဣရိယာပထံ ဆိန္ဒန္တော အာဗာဓတီတိ အာဗာဓော, သွာဿ အတ္ထီတိ အာဗာဓိကော. တံသမုဋ္ဌာနေန ဒုက္ခေန [Pg.218] ဒုက္ခိတော. အဓိမတ္တဂိလာနောတိ ဗာဠှဂိလာနော. နစ္ဆာဒေယျာတိ အဓိမတ္တဗျာဓိပရေတတာယ န ရုစ္စေယျ. ဗလမတ္တာတိ ဗလမေဝ, ဗလဉ္စဿ ကာယေ န ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. တတောနိဒါနန္တိ အာရောဂျနိဒါနံ, တဿ ဟိ အရောဂေါမှီတိ အာဝဇ္ဇယတော တဒုဘယံ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘လဘေထ ပါမောဇ္ဇံ, အဓိဂစ္ဆေယျ သောမနဿ’’န္တိ. န စဿ ကိဉ္စိ ဘောဂါနံ ဝယောတိ ကာကဏိကမတ္တမ္ပိ ဘောဂါနံ ဝယော န ဘဝေယျ. တတောနိဒါနန္တိ ဗန္ဓနာမောက္ခနိဒါနံ, သေသံ ဝုတ္တနယေနေဝ သဗ္ဗပဒေသု ယောဇေတဗ္ဗံ. အနတ္တာဓီနောတိ န အတ္တနိ အဓီနော, အတ္တနော ရုစိယာ ကိဉ္စိ ကာတုံ န လဘတိ. ပရာဓီနောတိ ပရေသု အဓီနော, ပရဿေဝ ရုစိယာ ပဝတ္တတိ. န ယေန ကာမံ ဂမောတိ ယေန ဒိသာဘာဂေနဿ ကာမော ဟောတိ. ဣစ္ဆာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဂမနာယ, တေန ဂန္တုံ န လဘတိ. ဒါသဗျာတိ ဒါသဘာဝါ. ဘုဇိဿောတိ အတ္တနော သန္တကော. တတောနိဒါနန္တိ ဘုဇိဿနိဒါနံ. ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂန္တိ ကန္တာရံ အဒ္ဓါနမဂ္ဂံ, နိရုဒကံ ဒီဃမဂ္ဂန္တိ အတ္ထော. တတောနိဒါနန္တိ ခေမန္တဘူမိနိဒါနံ. เพราะความเกิดขึ้นแห่งเวทนาที่ไม่สม่ำเสมอ เบียดเบียนคือตัดอิริยาบถทั้งสี่อยู่เหมือนเลื่อย ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาพาธ, อาพาธนั้นมีอยู่แก่เขา ฉะนั้นจึงชื่อว่า อาพาธิกะ. เป็นผู้ได้รับทุกข์เพราะทุกข์ที่มีอาพาธนั้นเป็นสมุฏฐาน. บทว่า อธิมตฺตคิลาโน คือ ป่วยหนัก. บทว่า นจฺฉาเทยฺย คือ ไม่พึงชอบใจ เพราะถูกพยาธิอย่างยิ่งครอบงำ. บทว่า พลมตฺตา คือ กำลังนั่นเอง อธิบายว่า และกำลังไม่พึงมีในกายของเขา. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีความไม่มีโรคเป็นเหตุ, จริงอยู่ เมื่อเขาคำนึงว่า “เราเป็นผู้ไม่มีโรค” ทั้งสองอย่างนั้น (ปราโมทย์และโสมนัส) ย่อมเกิดขึ้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “พึงได้ปราโมทย์ พึงถึงโสมนัส”. บทว่า น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโย คือ ความเสื่อมแห่งโภคะทั้งหลายแม้ประมาณกากณึกหนึ่งไม่พึงมีแก่เขา. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีการพ้นจากเครื่องจองจำเป็นเหตุ, ส่วนที่เหลือพึงประกอบในบททั้งปวงตามนัยที่กล่าวแล้วนั่นเทียว. บทว่า อนตฺตาธีโน คือ ไม่เป็นใหญ่ในตน ไม่ได้เพื่อจะทำอะไรตามความพอใจของตน. บทว่า ปราธีโน คือ เป็นใหญ่ในผู้อื่น ย่อมเป็นไปตามความพอใจของผู้อื่นเท่านั้น. บทว่า น เยน กามํ คโม คือ ความปรารถนาที่จะไปในทิศทางใดของเขาย่อมมี ความปรารถนาเพื่อจะไปย่อมเกิดขึ้น แต่เขาไม่ได้เพื่อจะไปในทิศทางนั้น. บทว่า ทาสพฺยา คือ จากความเป็นทาส. บทว่า ภุชิสฺโส คือ เป็นของของตน. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีความเป็นไทเป็นเหตุ. บทว่า กนฺตารทฺธานมคฺคํ คือ ทางไกลกันดาร อธิบายว่า ทางไกลที่ไม่มีน้ำ. บทว่า ตโตนิทานํ คือ มีการถึงภูมิอันเกษมเป็นเหตุ. ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏေ အပ္ပဟီနေတိ ဧတ္ထ ဘဂဝါ အပ္ပဟီနံ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ဣဏသဒိသံ, သေသာနိ ရောဂါဒိသဒိသာနိ ကတွာ ဒဿေတိ. တတြာယံ သဒိသတာ – ယော ဟိ ပရေသံ ဣဏံ ဂဟေတွာ ဝိနာသေတိ. သော တေဟိ ဣဏံ ဒေဟီတိ ဝုစ္စမာနောပိ ဖရုသံ ဝုစ္စမာနောပိ ဗဇ္ဈမာနောပိ ပဟရိယမာနောပိ ကိဉ္စိ ပဋိဗာဟိတုံ န သက္ကောတိ, သဗ္ဗံ တိတိက္ခတိ, တိတိက္ခကာရဏဉှိဿ တံ ဣဏံ ဟောတိ. ဧဝမေဝံ ယော ယမှိ ကာမစ္ဆန္ဒေန ရဇ္ဇတိ, တဏှာဂဏေန တံ ဝတ္ထုံ ဂဏှာတိ, သော တေန ဖရုသံ ဝုစ္စမာနောပိ ဗဇ္ဈမာနောပိ ပဟရိယမာနောပိ သဗ္ဗံ တိတိက္ခတိ. တိတိက္ခကာရဏဉှိဿ သော ကာမစ္ဆန္ဒော ဟောတိ ဃရသာမိကေဟိ ဝဓီယမာနာနံ ဣတ္ထီနံ ဝိယာတိ. ဧဝံ ဣဏံ ဝိယ ကာမစ္ဆန္ဒော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ในบทว่า อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเน นี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกามฉันทนิวรณ์ที่ยังละไม่ได้ให้เป็นเช่นกับหนี้ และทรงกระทำนิวรณ์ที่เหลือให้เป็นเช่นกับโรคเป็นต้น แล้วทรงแสดง. ในอุปมานั้น ความเป็นเช่นกันนี้มีอยู่ คือ จริงอยู่ บุรุษใดกู้หนี้ของผู้อื่นมาแล้วทำให้วินาศไป. บุรุษนั้นแม้ถูกเจ้าหนี้เหล่านั้นทวงว่า “จงใช้หนี้” ก็ดี ถูกว่ากล่าวด้วยคำหยาบก็ดี ถูกผูกมัดก็ดี ถูกทุบตีก็ดี ก็ไม่สามารถจะโต้ตอบอะไรได้, ย่อมอดทนต่อทุกสิ่ง, หนี้สินนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งความอดทนของเขา. ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้ใดกำหนัดในอารมณ์ใดด้วยกามฉันทะ ย่อมยึดถืออารมณ์นั้นด้วยการยึดถือคือตัณหา, ผู้นั้นแม้ถูกบุคคลนั้นว่ากล่าวด้วยคำหยาบก็ดี ถูกผูกมัดก็ดี ถูกทุบตีก็ดี ก็ย่อมอดทนต่อทุกสิ่ง. กามฉันทะนั้นย่อมเป็นเหตุแห่งความอดทนของเขา เหมือนสตรีทั้งหลายที่ถูกสามีทุบตี ฉันนั้น. พึงเห็นกามฉันทะเหมือนหนี้ ด้วยประการฉะนี้. ယထာ ပန ပိတ္တရောဂါတုရော မဓုသက္ကရာဒီသုပိ ဒိန္နေသု ပိတ္တရောဂါတုရတာယ တေသံ ရသံ န ဝိန္ဒတိ, တိတ္တကံ တိတ္တကန္တိ ဥဂ္ဂိရတိယေဝ. ဧဝမေဝံ ဗျာပန္နစိတ္တော ဟိတကာမေဟိ အာစရိယုပဇ္ဈာယေဟိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဩဝဒီယမာနော ဩဝါဒံ န ဂဏှာတိ, ‘‘အတိ ဝိယ မေ တုမှေ ဥပဒ္ဒဝေထာ’’တိအာဒီနိ ဝတွာ ဝိဗ္ဘမတိ. ပိတ္တရောဂါတုရတာယ သော ပုရိသော မဓုသက္ကရာဒိရသံ ဝိယ, ကောဓာတုရတာယ [Pg.219] ဈာနသုခါဒိဘေဒံ သာသနရသံ န ဝိန္ဒတီတိ. ဧဝံ ရောဂေါ ဝိယ ဗျာပါဒေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ก็เปรียบเหมือนคนเจ็บด้วยโรคดี แม้เมื่อของหวานมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้นอันเขามอบให้ ก็ไม่รู้รสของสิ่งเหล่านั้น เพราะความเป็นผู้เจ็บด้วยโรคดี, ย่อมสำรอกออกมาว่า “ขม ขม” เท่านั้น ฉันใด. ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้มีจิตพยาบาท แม้ถูกอาจารย์และอุปัชฌาย์ผู้หวังดีว่ากล่าวตักเตือนแม้เพียงเล็กน้อย ก็ไม่รับเอาโอวาท, กล่าวคำเป็นต้นว่า “ท่านทั้งหลายเบียดเบียนเราเหลือเกิน” แล้วก็สึกไป. บุรุษนั้นไม่รู้รสของสิ่งมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้น เพราะความเป็นผู้เจ็บด้วยโรคดี ฉันใด, (ผู้มีจิตพยาบาท) ก็ไม่รู้รสแห่งพระศาสนา มีฌานสุขเป็นต้นเป็นประเภท เพราะความเป็นผู้เจ็บด้วยความโกรธ ฉันนั้น. พึงเห็นพยาบาทเหมือนโรค ด้วยประการฉะนี้. ယထာ ပန နက္ခတ္တဒိဝသေ ဗန္ဓနာဂါရေ ဗဒ္ဓေါ ပုရိသော နက္ခတ္တဿ နေဝ အာဒိံ, န မဇ္ဈံ, န ပရိယောသာနံ ပဿတိ. သော ဒုတိယဒိဝသေ မုတ္တော, ‘‘အဟော ဟိယျော နက္ခတ္တံ မနာပံ, အဟော နစ္စံ, အဟော ဂီတ’’န္တိအာဒီနိ သုတွာပိ ပဋိဝစနံ န ဒေတိ. ကိံ ကာရဏာ? နက္ခတ္တဿ အနနုဘူတတ္တာ. ဧဝမေဝံ ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတော ဘိက္ခု ဝိစိတ္တနယေပိ ဓမ္မဿဝနေ ပဝတ္တမာနေ နေဝ တဿ အာဒိံ, န မဇ္ဈံ, န ပရိယောသာနံ ဇာနာတိ. သော ဥဋ္ဌိတေ ဓမ္မဿဝနေ, ‘‘အဟော ဓမ္မဿဝနံ, အဟော ကာရဏံ, အဟော ဥပမာ’’တိ ဓမ္မဿဝနဿ ဝဏ္ဏံ ဘဏမာနာနံ သုတွာပိ ပဋိဝစနံ န ဒေတိ. ကိံ ကာရဏာ? ထိနမိဒ္ဓဝသေန ဓမ္မကထာယ အနနုဘူတတ္တာတိ. ဧဝံ ဗန္ဓနာဂါရံ ဝိယ ထိနမိဒ္ဓံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกจองจำในเรือนจำในวันนักขัตฤกษ์ ย่อมไม่เห็นเบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดแห่งนักขัตฤกษ์นั้นเลย บุรุษนั้นพ้นจากเครื่องจองจำในวันที่สอง แม้ได้ฟังคำเป็นต้นว่า "โอ้โห เมื่อวานงานนักขัตฤกษ์น่ารื่นรมย์จริง โอ้โห การฟ้อนรำ โอ้โห การขับร้อง" ก็ไม่ให้คำตอบ เพราะเหตุไร เพราะตนไม่ได้เสวยนักขัตฤกษ์นั้น ฉันใด ภิกษุผู้ถูกถีนมิทธะครอบงำ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้เมื่อการฟังธรรมมีนัยอันวิจิตรเป็นไปอยู่ ก็ย่อมไม่รู้เบื้องต้น ท่ามกลาง หรือที่สุดแห่งการฟังธรรมนั้น ภิกษุนั้น เมื่อการฟังธรรมเลิกแล้ว แม้ได้ฟังคำของผู้ที่กล่าวชมเชยการฟังธรรมว่า "โอ้โห การฟังธรรม โอ้โห เหตุผล โอ้โห อุปมา" ก็ไม่ให้คำตอบ เพราะเหตุไร เพราะตนไม่ได้เสวยธรรมกถาด้วยอำนาจแห่งถีนมิทธะ พึงเห็นถีนมิทธะเหมือนเรือนจำ ฉันนั้น ယထာ ပန နက္ခတ္တံ ကီဠန္တောပိ ဒါသော, ‘‘ဣဒံ နာမ အစ္စာယိကံ ကရဏီယံ အတ္ထိ, သီဃံ, တတ္ထ ဂစ္ဆ, နော စေ ဂစ္ဆသိ, ဟတ္ထပါဒံ ဝါ တေ ဆိန္ဒာမိ ကဏ္ဏနာသံ ဝါ’’တိ ဝုတ္တော သီဃံ ဂစ္ဆတိယေဝ, နက္ခတ္တဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အနုဘဝိတုံ န လဘတိ. ကသ္မာ? ပရာဓီနတာယ. ဧဝမေဝံ ဝိနယေ အပ္ပကတညုနာ ဝိဝေကတ္ထာယ အရညံ ပဝိဋ္ဌေနာပိ ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ အန္တမသော ကပ္ပိယမံသေပိ အကပ္ပိယမံသသညာယ ဥပ္ပန္နာယ ဝိဝေကံ ပဟာယ သီလဝိသောဓနတ္ထံ ဝိနယဓရဿ သန္တိကေ ဂန္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ဝိဝေကသုခံ အနုဘဝိတုံ န လဘတိ. ကသ္မာ? ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စာဘိဘူတတာယာတိ, ဧဝံ ဒါသဗျံ ဝိယ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ဒဋ္ဋဗ္ဗံ. อนึ่ง เปรียบเหมือนทาสแม้กำลังเล่นนักขัตฤกษ์อยู่ เมื่อถูกบอกว่า "มีกิจจำเป็นชื่อนี้อยู่ เจ้าจงไปที่นั่นโดยเร็ว ถ้าเจ้าไม่ไป เราจะตัดมือและเท้าหรือหูและจมูกของเจ้าเสีย" ก็ย่อมไปโดยเร็วทีเดียว ย่อมไม่ได้เสวยเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งนักขัตฤกษ์ เพราะเหตุไร เพราะความเป็นผู้ขึ้นอยู่กับผู้อื่น ฉันใด ภิกษุผู้ไม่ฉลาดในพระวินัย แม้เข้าไปสู่ป่าเพื่อวิเวกแล้ว เมื่อความสำคัญว่าเป็นเนื้อที่ไม่สมควรเกิดขึ้นในสิ่งใดสิ่งหนึ่ง อย่างน้อยที่สุดแม้ในเนื้อที่สมควร ก็ย่อมต้องละวิเวกแล้วไปสู่สำนักของพระวินัยธรเพื่อชำระศีลให้หมดจด ย่อมไม่ได้เสวยสุขอันเกิดแต่วิเวก เพราะเหตุไร เพราะถูกอุทธัจจกุกกุจจะครอบงำ พึงเห็นอุทธัจจกุกกุจจะเหมือนความเป็นทาส ฉันนั้น ယထာ ပန ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော ပုရိသော စောရေဟိ မနုဿာနံ ဝိလုတ္တောကာသံ ပဟတောကာသဉ္စ ဒိသွာ ဒဏ္ဍကသဒ္ဒေနပိ သကုဏသဒ္ဒေနပိ စောရာ အာဂတာတိ ဥဿင်္ကိတပရိသင်္ကိတော ဟောတိ, ဂစ္ဆတိပိ, တိဋ္ဌတိပိ, နိဝတ္တတိပိ, ဂတဋ္ဌာနတော အာဂတဋ္ဌာနမေဝ ဗဟုတရံ ဟောတိ. သော ကိစ္ဆေန ကသိရေန ခေမန္တဘူမိံ ပါပုဏာတိ ဝါ, န ဝါ ပါပုဏာတိ. ဧဝမေဝံ ယဿ အဋ္ဌသု ဌာနေသု ဝိစိကိစ္ဆာ ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ. သော ‘‘ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ, န နု ခေါ ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိစိကိစ္ဆန္တော အဓိမုစ္စိတွာ သဒ္ဓါယ ဂဏှိတုံ န သက္ကောတိ. အသက္ကောန္တော မဂ္ဂံ ဝါ ဖလံ ဝါ န ပါပုဏာတီတိ ယထာ [Pg.220] ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂေ ‘‘စောရာ အတ္ထိ နတ္ထီ’’တိ ပုနပ္ပုနံ အာသပ္ပနပရိသပ္ပနံ အပရိယောဂါဟနံ ဆမ္ဘိတတ္တ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒေန္တော ခေမန္တပတ္တိယာ အန္တရာယံ ကရောတိ, ဧဝံ ဝိစိကိစ္ဆာပိ ‘‘ဗုဒ္ဓေါ နု ခေါ န ဗုဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ နယေန ပုနပ္ပုနံ အာသပ္ပနပရိသပ္ပနံ အပရိယောဂါဟနံ ဆမ္ဘိတတ္တံ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒယမာနာ အရိယဘူမိပ္ပတ္တိယာ အန္တရာယံ ကရောတီတိ ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂေါ ဝိယ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้เดินทางไกลในกันดาร เห็นสถานที่ที่พวกโจรปล้นและทุบตีมนุษย์ทั้งหลายแล้ว แม้เพียงได้ยินเสียงไม้หรือเสียงนก ก็ย่อมหวาดระแวงว่า "พวกโจรมาแล้ว" เดินไปบ้าง หยุดบ้าง ถอยกลับบ้าง สถานที่ที่ถอยกลับมามีมากกว่าสถานที่ที่เดินไปแล้ว บุรุษนั้นย่อมถึงแดนเกษมโดยยากลำบาก หรือไม่ถึงเลย ฉันใด ภิกษุใดเกิดความลังเลสงสัยในฐานะ ๘ ประการขึ้นแล้ว ภิกษุนั้นเมื่อลังเลสงสัยด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้ามีจริงหนอ หรือไม่มีจริงหนอ" ย่อมไม่สามารถน้อมใจเชื่อและยึดถือด้วยศรัทธาได้ เมื่อไม่สามารถ ก็ย่อมไม่บรรลุมรรคหรือผล ฉันนั้น เปรียบเหมือนในหนทางกันดาร (บุรุษ) เมื่อทำให้เกิดความลังเลไปมาเนืองๆ ว่า "พวกโจรมีหรือไม่มี" ทำให้เกิดความไม่หยั่งลงรู้และความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ย่อมทำอันตรายต่อการถึงแดนเกษม ฉันใด วิจิกิจฉาก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อทำให้เกิดความลังเลไปมาเนืองๆ ความไม่หยั่งลงรู้ และความหวาดสะดุ้งแห่งจิต ด้วยนัยเป็นต้นว่า "พระพุทธเจ้ามีจริงหนอ หรือไม่มีจริงหนอ" ย่อมทำอันตรายต่อการบรรลุถึงอริยภูมิ พึงเห็นวิจิกิจฉาเหมือนหนทางไกลในกันดาร ฉันนั้น ဣဒါနိ သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, အာဏဏျန္တိ ဧတ္ထ ဘဂဝါ ပဟီနကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ အာဏဏျသဒိသံ, သေသာနိ အာရောဂျာဒိသဒိသာနိ ကတွာ ဒဿေတိ. တတြာယံ သဒိသတာ – ယထာ ဟိ ပုရိသော ဣဏံ အာဒါယ ကမ္မန္တေ ပယောဇေတွာ သမိဒ္ဓကမ္မန္တော, ‘‘ဣဒံ ဣဏံ နာမ ပလိဗောဓမူလ’’န္တိ စိန္တေတွာ သဝဍ္ဎိကံ ဣဏံ နိယျာတေတွာ ပဏ္ဏံ ဖာလာပေယျ. အထဿ တတော ပဋ္ဌာယ နေဝ ကောစိ ဒူတံ ပေသေတိ, န ပဏ္ဏံ, သော ဣဏသာမိကေ ဒိသွာပိ သစေ ဣစ္ဆတိ, အာသနာ ဥဋ္ဌဟတိ, နော စေ, န ဥဋ္ဌဟတိ. ကသ္မာ? တေဟိ သဒ္ဓိံ နိလ္လေပတာယ အလဂ္ဂတာယ. ဧဝမေဝ ဘိက္ခု, ‘‘အယံ ကာမစ္ဆန္ဒော နာမ ပလိဗောဓမူလ’’န္တိ သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏံ ပဇဟတိ. တဿေဝံ ပဟီနကာမစ္ဆန္ဒဿ ယထာ ဣဏမုတ္တဿ ပုရိသဿ ဣဏသာမိကေ ဒိသွာ နေဝ ဘယံ န ဆမ္ဘိတတ္တံ ဟောတိ. ဧဝမေဝ ပရဝတ္ထုမှိ နေဝ သင်္ဂေါ န ဗန္ဓော ဟောတိ. ဒိဗ္ဗာနိပိ ရူပါနိ ပဿတော ကိလေသော န သမုဒါစရတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ အာဏဏျမိဝ ကာမစ္ဆန္ဒပ္ပဟာနမာဟ. บัดนี้ ในคำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนความเป็นผู้ไม่มีหนี้" นี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำกามฉันทนิวรณ์ที่ทรงละได้แล้วให้เป็นเช่นกับความเป็นผู้ไม่มีหนี้ และทรงกระทำนิวรณ์ที่เหลือให้เป็นเช่นกับความเป็นผู้ไม่มีโรคเป็นต้น แล้วทรงแสดง ในข้อนั้น มีความเปรียบกันดังนี้ เปรียบเหมือนบุรุษกู้หนี้มาแล้วประกอบการงานจนการงานสำเร็จ คิดว่า "หนี้นี้เป็นรากเหง้าแห่งความกังวล" แล้วใช้หนี้พร้อมทั้งดอกเบี้ยและฉีกสัญญาเสีย ครั้งนั้น จำเดิมแต่นั้นมา ย่อมไม่มีใครส่งทูตหรือส่งหมายเรียกมาหาบุรุษนั้นเลย บุรุษนั้นแม้เห็นเจ้าหนี้ ถ้าปรารถนาก็ลุกจากอาสนะ ถ้าไม่ปรารถนาก็ไม่ลุก เพราะเหตุไร เพราะไม่มีความเกี่ยวข้องพัวพันกับเจ้าหนี้เหล่านั้น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน (คิดว่า) "กามฉันทะนี้เป็นรากเหง้าแห่งความกังวล" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการตามนัยที่ตรัสไว้ในสติปัฏฐานนั่นเทียว ย่อมละกามฉันทนิวรณ์ได้ ภิกษุนั้นผู้มีกามฉันทะอันละได้แล้วอย่างนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้พ้นจากหนี้แล้วเห็นเจ้าหนี้ ย่อมไม่มีทั้งความกลัวและความหวาดสะดุ้ง ฉันใด ในวัตถุของผู้อื่น ก็ไม่มีทั้งความข้องและความผูกพัน ฉันนั้น แม้เมื่อเห็นรูปอันเป็นทิพย์ กิเลสก็ไม่เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละกามฉันทะว่าเหมือนความเป็นผู้ไม่มีหนี้ ယထာ ပန သော ပိတ္တရောဂါတုရော ပုရိသော ဘေသဇ္ဇကိရိယာယ တံ ရောဂံ ဝူပသမေတွာ တတော ပဋ္ဌာယ မဓုသက္ကရာဒီနံ ရသံ ဝိန္ဒတိ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု, ‘‘အယံ ဗျာပါဒေါ နာမ အနတ္ထကာရကော’’တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ဗျာပါဒနီဝရဏံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနဗျာပါဒေါ ယထာ ပိတ္တရောဂဝိမုတ္တော ပုရိသော မဓုသက္ကရာဒီနိ မဓုရာနိ သမ္ပိယာယမာနော ပဋိသေဝတိ. ဧဝမေဝံ အာစာရပဏ္ဏတ္တိအာဒီနိ သိက္ခာပိယမာနော သိရသာ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ သမ္ပိယာယမာနော သိက္ခတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ အာရောဂျမိဝ ဗျာပါဒပ္ပဟာနမာဟ. อนึ่ง เปรียบเหมือนบุรุษผู้ป่วยด้วยโรคดี ระงับโรคนั้นได้ด้วยการรักษาพยาบาลแล้ว จำเดิมแต่นั้นมา ย่อมรู้รสของสิ่งมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้น ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน (คิดว่า) "พยาบาทนี้เป็นตัวกระทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละพยาบาทนิวรณ์ได้ ภิกษุนั้นผู้มีพยาบาทอันละได้แล้วอย่างนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้พ้นจากโรคดีแล้ว ย่อมบริโภคของหวานมีน้ำผึ้งและน้ำตาลเป็นต้นด้วยความยินดียิ่ง ฉันใด เมื่อมีผู้ให้ศึกษาสิกขาบทมีอาจารบัญญัติเป็นต้น ก็รับไว้ด้วยเศียรเกล้า ย่อมศึกษาด้วยความยินดียิ่ง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละพยาบาทว่าเหมือนความเป็นผู้ไม่มีโรค ယထာ [Pg.221] သော နက္ခတ္တဒိဝသေ ဗန္ဓနာဂါရံ ပဝေသိတော ပုရိသော အပရသ္မိံ နက္ခတ္တဒိဝသေ, ‘‘ပုဗ္ဗေပိ အဟံ ပမာဒဒေါသေန ဗဒ္ဓေါ တံ နက္ခတ္တံ နာနုဘဝါမိ, ဣဒါနိ အပ္ပမတ္တော ဘဝိဿာမီ’’တိ ယထာဿ ပစ္စတ္ထိကာ ဩကာသံ န လဘန္တိ. ဧဝံ အပ္ပမတ္တော ဟုတွာ နက္ခတ္တံ အနုဘဝိတွာ – ‘‘အဟော နက္ခတ္တံ အဟော နက္ခတ္တ’’န္တိ ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ. ဧဝမေဝ ဘိက္ခု, ‘‘ဣဒံ ထိနမိဒ္ဓံ နာမ မဟာအနတ္ထကရ’’န္တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနထိနမိဒ္ဓေါ ယထာ ဗန္ဓနာ မုတ္တော ပုရိသော သတ္တာဟမ္ပိ နက္ခတ္တဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အနုဘဝတိ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု ဓမ္မနက္ခတ္တဿ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနံ အနုဘဝန္တော သဟ ပဋိသမ္ဘိဒါဟိ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဗန္ဓနာ မောက္ခမိဝ ထိနမိဒ္ဓပ္ပဟာနမာဟ. เปรียบเหมือนบุรุษผู้ถูกจองจำในเรือนจำในวันนักขัตฤกษ์ พอถึงวันนักขัตฤกษ์อีกคราวหนึ่ง ย่อมคิดว่า "แม้ในกาลก่อน เราถูกจองจำเพราะโทษแห่งความประมาท จึงไม่ได้เสวยสุขในนักขัตฤกษ์นั้น บัดนี้เราจักเป็นผู้ไม่ประมาท" เพื่อที่เหล่าปัจจามิตรจักไม่ได้โอกาส ฉันใด, ครั้นเป็นผู้ไม่ประมาทแล้ว เสวยสุขในนักขัตฤกษ์ จึงเปล่งอุทานว่า "โอ้ หนอ นักขัตฤกษ์, โอ้ หนอ นักขัตฤกษ์" ฉันนั้น. ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุพิจารณาว่า "ถีนมิทธะนี้ ชื่อว่าเป็นตัวการทำความพินาศใหญ่" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละถีนมิทธนิวรณ์ได้. ภิกษุนั้นผู้มีถีนมิทธะละได้แล้วอย่างนี้ ย่อมเสวยสุขในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งนักขัตฤกษ์ได้ตลอด ๗ วัน ดุจบุรุษผู้พ้นแล้วจากเครื่องจองจำ ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุเมื่อเสวยสุขในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งธรรมนักขัตฤกษ์ ย่อมบรรลุพระอรหัตพร้อมด้วยปฏิสัมภิทาทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละถีนมิทธะว่าเหมือนการพ้นจากเครื่องจองจำ. ယထာ ပန ဒါသော ကဉ္စိဒေဝ မိတ္တံ ဥပနိဿာယ သာမိကာနံ ဓနံ ဒတွာ အတ္တာနံ ဘုဇိဿံ ကတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ ကရေယျ. ဧဝမေဝ ဘိက္ခု, ‘‘ဣဒံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ နာမ မဟာအနတ္ထကရ’’န္တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနုဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စော ယထာ ဘုဇိဿော ပုရိသော ယံ ဣစ္ဆတိ, တံ ကရောတိ. န တံ ကောစိ ဗလက္ကာရေန တတော နိဝတ္တေတိ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု ယထာသုခံ နေက္ခမ္မပဋိပဒံ ပဋိပဇ္ဇတိ, န နံ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စံ ဗလက္ကာရေန တတော နိဝတ္တေတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ဘုဇိဿံ ဝိယ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စပ္ပဟာနမာဟ. อีกอย่างหนึ่ง เปรียบเหมือนทาส อาศัยมิตรคนใดคนหนึ่งแล้ว ให้ทรัพย์แก่เหล่านาย แล้วกระทำตนให้เป็นไท จำเดิมแต่นั้นไป ปรารถนาจะทำสิ่งใด ก็พึงทำสิ่งนั้นได้ ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุพิจารณาว่า "อุทธัจจกุกกุจจะนี้ ชื่อว่าเป็นตัวการทำความพินาศใหญ่" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละอุทธัจจกุกกุจจะเสียได้. ภิกษุนั้นผู้มีอุทธัจจกุกกุจจะละได้แล้วอย่างนี้ ย่อมทำสิ่งที่ตนปรารถนาได้ ดุจบุรุษผู้เป็นไท ปรารถนาจะทำสิ่งใด ก็ทำสิ่งนั้นได้ ไม่มีใครจะใช้กำลังห้ามเขาจากกิจนั้นได้ ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุย่อมปฏิบัติเนกขัมมปฏิปทาได้ตามความผาสุก อุทธัจจกุกกุจจะไม่อาจใช้กำลังห้ามเธอจากปฏิปทานั้นได้. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละอุทธัจจกุกกุจจะว่าเหมือนความเป็นไท. ယထာ ဗလဝါ ပုရိသော ဟတ္ထသာရံ ဂဟေတွာ သဇ္ဇာဝုဓော သပရိဝါရော ကန္တာရံ ပဋိပဇ္ဇေယျ. တံ စောရာ ဒူရတောဝ ဒိသွာ ပလာယေယျုံ. သော သောတ္ထိနာ တံ ကန္တာရံ နိတ္ထရိတွာ ခေမန္တံ ပတ္တော ဟဋ္ဌတုဋ္ဌော အဿ. ဧဝမေဝံ ဘိက္ခု, ‘‘အယံ ဝိစိကိစ္ဆာ နာမ အနတ္ထကာရိကာ’’တိ ဆ ဓမ္မေ ဘာဝေတွာ ဝိစိကိစ္ဆံ ပဇဟတိ. သော ဧဝံ ပဟီနဝိစိကိစ္ဆော ယထာ ဗလဝါ သဇ္ဇာဝုဓော သပရိဝါရော ပုရိသော နိဗ္ဘယော စောရေ တိဏံ ဝိယ အဂဏေတွာ သောတ္ထိနာ နိက္ခမိတွာ ခေမန္တဘူမိံ ပါပုဏာတိ. ဧဝမေဝံ ဒုစ္စရိတကန္တာရံ နိတ္ထရိတွာ ပရမခေမန္တဘူမိံ အမတံ နိဗ္ဗာနံ ပါပုဏာတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ခေမန္တဘူမိံ ဝိယ ဝိစိကိစ္ဆာပဟာနမာဟ. เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลัง ถือเอาทรัพย์สินอันมีค่า มีอาวุธครบครัน มีบริวาร พึงเดินทางไกลกันดาร. พวกโจรเห็นเขาแต่ไกลก็พึงหนีไป. บุรุษนั้นข้ามทางกันดารนั้นไปได้โดยสวัสดี ถึงแดนเกษมแล้ว พึงเป็นผู้มีใจยินดีร่าเริง ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุพิจารณาว่า "วิจิกิจฉานี้ ชื่อว่าเป็นตัวการทำความฉิบหาย" แล้วเจริญธรรม ๖ ประการ ย่อมละวิจิกิจฉาเสียได้. ภิกษุนั้นผู้มีวิจิกิจฉาละได้แล้วอย่างนี้ ย่อมเป็นผู้ไม่หวาดหวั่น ไม่นับพวกโจรดุจดังหญ้า ออกไปได้โดยสวัสดี ถึงแดนเกษม ดุจบุรุษผู้มีกำลัง มีอาวุธครบครัน มีบริวาร ฉันใด, ฉันนั้นเหมือนกัน เธอย่อมข้ามพ้นทุจริตกันดาร บรรลุถึงแดนเกษมอย่างยิ่ง คืออมตมหานิพพาน. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสการละวิจิกิจฉาว่าเหมือนแดนเกษม. ၄၂၇. ဣမမေဝ ကာယန္တိ ဣမံ ကရဇကာယံ. အဘိသန္ဒေတီတိ တေမေတိ သ္နေဟေတိ, သဗ္ဗတ္ထ ပဝတ္တပီတိသုခံ ကရောတိ. ပရိသန္ဒေတီတိ သမန္တတော သန္ဒေတိ. ပရိပူရေတီတိ ဝါယုနာ ဘသ္တံ ဝိယ ပူရေတိ. ပရိပ္ဖရတီတိ သမန္တတော ဖုသတိ[Pg.222]. သဗ္ဗာဝတော ကာယဿာတိ အဿ ဘိက္ခုနော သဗ္ဗကောဋ္ဌာသဝတော ကာယဿ. ကိဉ္စိ ဥပါဒိန္နကသန္တတိပဝတ္တိဋ္ဌာနေ ဆဝိမံသလောဟိတာနုဂတံ အဏုမတ္တမ္ပိ ဌာနံ ပဌမဇ္ဈာနသုခေန အဖုဋ္ဌံ နာမ န ဟောတိ. ဒက္ခောတိ ဆေကော ပဋိဗလော နှာနီယစုဏ္ဏာနိ ကာတုဉ္စေဝ ယောဇေတုဉ္စ သန္နေတုဉ္စ. ကံသထာလေတိ ယေန ကေနစိ လောဟေန ကတဘာဇနေ. မတ္တိကဘာဇနံ ပန ထိရံ န ဟောတိ, သန္နေန္တဿ ဘိဇ္ဇတိ, တသ္မာ တံ န ဒဿေတိ. ပရိပ္ဖောသကံ ပရိပ္ဖောသကန္တိ သိဉ္စိတွာ သိဉ္စိတွာ. သန္နေယျာတိ ဝါမဟတ္ထေန ကံသထာလံ ဂဟေတွာ ဒက္ခိဏေန ဟတ္ထေန ပမာဏယုတ္တံ ဥဒကံ သိဉ္စိတွာ သိဉ္စိတွာ ပရိမဒ္ဒန္တော ပိဏ္ဍံ ကရေယျ. သ္နေဟာနုဂတာတိ ဥဒကသိနေဟေန အနုဂတာ. သ္နေဟပရေတာတိ ဥဒကသိနေဟေန ပရိဂတာ. သန္တရဗာဟိရာတိ သဒ္ဓိံ အန္တောပဒေသေန စေဝ ဗဟိပဒေသေန စ, သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဥဒကသိနေဟေန ဖုဋာတိ အတ္ထော. န စ ပဂ္ဃရိဏီတိ န ဗိန္ဒု ဗိန္ဒု ဥဒကံ ပဂ္ဃရတိ, သက္ကာ ဟောတိ ဟတ္ထေနပိ ဒွီဟိပိ တီဟိပိ အင်္ဂုလီဟိ ဂဟေတုံ ဩဝဋ္ဋိကမ္ပိ ကာတုန္တိ အတ္ထော. ๔๒๗. คำว่า อิมเมว กายํ (กายนี้เทียว) ได้แก่ กายอันเกิดแต่กรรมนี้. คำว่า อภิสนฺเทติ (ย่อมอาบ) ได้แก่ ย่อมทำให้ชุ่ม ย่อมทำให้ซึมซาบ คือย่อมทำปีติและสุขอันเป็นไปแล้วในทั่วสรรพางค์ให้เกิดขึ้น. คำว่า ปริสนฺเทติ (ย่อมอาบทั่ว) ได้แก่ ย่อมทำให้ชุ่มโดยรอบ. คำว่า ปริปูเรติ (ย่อมให้เต็ม) ได้แก่ ย่อมทำให้เต็ม ดุจถุงลมที่เต็มด้วยลม. คำว่า ปริปฺผรติ (ย่อมแผ่ไป) ได้แก่ ย่อมถูกต้องโดยรอบ. คำว่า สพฺพาวโต กายสฺส (แห่งกายทั้งสิ้น) ได้แก่ แห่งกายอันมีส่วนประกอบทั้งปวงของภิกษุนั้น. ในสถานที่เป็นที่สืบต่อแห่งอุปาทินนกสันดาน ที่ซึ่งเนื่องด้วยหนัง เนื้อ และเลือด แม้ประมาณเท่าอณู ชื่อว่ามิได้ถูกถูกต้องด้วยสุขเกิดแต่ปฐมฌาน ย่อมไม่มี. คำว่า ทกฺโข (ผู้ฉลาด) ได้แก่ ผู้ฉลาด สามารถ ทั้งในการทำ การผสม และการนวดจุณสำหรับอาบน้ำ. คำว่า กํสถาเล (ในภาชนะสำริด) ได้แก่ ในภาชนะที่ทำด้วยโลหะอย่างใดอย่างหนึ่ง. ส่วนภาชนะดินย่อมไม่มั่นคง เมื่อนวดอยู่ย่อมแตกได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่แสดงภาชนะดินนั้น. คำว่า ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกํ (พรมๆ) ได้แก่ ประพรมแล้วๆ. คำว่า สนฺเนยฺย (พึงนวด) ได้แก่ พึงใช้มือซ้ายถือภาชนะสำริดไว้ ใช้มือขวาประพรมน้ำตามประมาณแล้วๆ นวดคลึงทำเป็นก้อน. คำว่า เสฺนหานุคตา (อันความชุ่มซาบซึมไป) ได้แก่ อันความชุ่มแห่งน้ำซึมไปแล้ว. คำว่า เสฺนหปเรตา (อันความชุ่มซาบซึมซาบทั่ว) ได้แก่ อันความชุ่มแห่งน้ำซึมซาบไปทั่วแล้ว. คำว่า สนฺตรพาหิรํ (ทั้งภายในและภายนอก) อธิบายว่า ถูกต้องด้วยความชุ่มแห่งน้ำทั่วทุกส่วน พร้อมทั้งประเทศภายในและประเทศภายนอก. คำว่า น จ ปคฺฆริณี (และไม่ไหลเยิ้ม) อธิบายว่า น้ำไม่ไหลหยดเป็นหยาดๆ สามารถจะถือขึ้นได้ด้วยมือ หรือด้วยนิ้วสองสามนิ้ว สามารถทำเป็นก้อนกลมได้. ၄၂၈. ဒုတိယဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ ဥဗ္ဘိတောဒကောတိ ဥဗ္ဘိန္နဥဒကော, န ဟေဋ္ဌာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကော, အန္တောယေဝ ပန ဥဗ္ဘိဇ္ဇနဥဒကောတိ အတ္ထော. အာယမုခန္တိ အာဂမနမဂ္ဂေါ. ဒေဝေါတိ မေဃော. ကာလေနကာလန္တိ ကာလေ ကာလေ, အနွဒ္ဓမာသံ ဝါ အနုဒသာဟံ ဝါတိ အတ္ထော. ဓာရန္တိ ဝုဋ္ဌိံ. နာနုပ္ပဝေစ္ဆေယျာတိ န ပဝေသေယျ, န ဝဿေယျာတိ အတ္ထော. သီတာ ဝါရိဓာရာ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာတိ သီတံ ဝါရိ တံ ဥဒကရဟဒံ ပူရယမာနံ ဥဗ္ဘိဇ္ဇိတွာ. ဟေဋ္ဌာ ဥဂ္ဂစ္ဆနဥဒကဉှိ ဥဂ္ဂန္တွာ ဥဂ္ဂန္တွာ ဘိဇ္ဇန္တံ ဥဒကံ ခေါဘေတိ. စတူဟိ ဒိသာဟိ ပဝိသနဥဒကံ ပုရာဏပဏ္ဏတိဏကဋ္ဌဒဏ္ဍကာဒီဟိ ဥဒကံ ခေါဘေတိ. ဝုဋ္ဌိဥဒကံ ဓာရာနိပါတပုပ္ဖုဠကေဟိ ဥဒကံ ခေါဘေတိ. သန္နိသိန္နမေဝ ပန ဟုတွာ ဣဒ္ဓိနိမ္မိတမိဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ဥဒကံ ဣမံ ပဒေသံ ဖရတိ, ဣမံ ပဒေသံ န ဖရတီတိ နတ္ထိ. တေန အဖုဋောကာသော နာမ န ဟောတီတိ. တတ္ထ ရဟဒေါ ဝိယ ကရဇကာယော, ဥဒကံ ဝိယ ဒုတိယဇ္ဈာနသုခံ. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๔๒๘. ในอุปมาด้วยสุขอันเกิดแต่ทุติยฌาน คำว่า อุพฺภิโตทโก (มีน้ำอันปั่นป่วน) ได้แก่ มีน้ำผุดขึ้น อธิบายว่า มิใช่น้ำที่ผุดขึ้นจากเบื้องล่างแล้วพุ่งขึ้นไป แต่เป็นน้ำที่ผุดขึ้นภายในเท่านั้น. คำว่า อายมุขํ (ทางน้ำเข้า) ได้แก่ ทางมาแห่งน้ำ. คำว่า เทโว (เทวดา) ได้แก่ เมฆ. คำว่า กาเลน กาลํ (เป็นครั้งคราว) อธิบายว่า ในกาลทุกเมื่อ หรือทุกกึ่งเดือน หรือทุกสิบวัน. คำว่า ธารํ (สาย) ได้แก่ สายฝน. คำว่า นานุปฺปเวจฺเฉยฺย (ไม่พึงไหลเข้า) อธิบายว่า ไม่พึงเข้าไป ไม่พึงตก. คำว่า สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวา (สายธาราอันเย็นไหลซึมซาบ) ได้แก่ ธารน้ำอันเย็นผุดขึ้นเต็มห้วงน้ำนั้น. จริงอยู่ น้ำที่พุ่งขึ้นจากเบื้องล่าง ย่อมพุ่งขึ้นๆ แตกกระจาย ทำน้ำให้ขุ่น. น้ำที่ไหลเข้าจากสี่ทิศ ย่อมทำน้ำให้ขุ่นด้วยใบไม้เก่า หญ้า ท่อนไม้ และไม้ท่อน เป็นต้น. น้ำฝนย่อมทำน้ำให้ขุ่นด้วยฟองน้ำที่เกิดจากการตกกระทบของสายฝน. ส่วนน้ำที่เกิดขึ้นสงบนิ่งสนิท เป็นดุจเนรมิตด้วยฤทธิ์ ย่อมแผ่ไปในประเทศนี้ ไม่แผ่ไปในประเทศนี้ ดังนี้ย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น ที่ว่างอันมิได้ถูกถูกต้องด้วยน้ำนั้น ชื่อว่าย่อมไม่มี. ในอุปมานั้น พึงทราบว่า กายอันเกิดแต่กรรมเปรียบเหมือนห้วงน้ำ, สุขอันเกิดแต่ทุติยฌานเปรียบเหมือนน้ำ. ส่วนที่เหลือพึงทราบโดยนัยก่อนนั่นเทียว. ၄၂၉. တတိယဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ [Pg.223] ဥပ္ပလာနိ ဧတ္ထ သန္တီတိ ဥပ္ပလိနီ. သေသပဒဒွယေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သေတရတ္တနီလေသု ယံကိဉ္စိ ဥပ္ပလံ ဥပ္ပလမေဝ, ဦနကသတပတ္တံ ပုဏ္ဍရီကံ, သတပတ္တံ ပဒုမံ. ပတ္တနိယမံ ဝါ ဝိနာပိ သေတံ ပဒုမံ, ရတ္တံ ပုဏ္ဍရီကန္တိ အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော. ဥဒကာနုဂ္ဂတာနီတိ ဥဒကတော န ဥဂ္ဂတာနိ. အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသီနီတိ ဥဒကတလဿ အန္တော နိမုဂ္ဂါနိယေဝ ဟုတွာ ပေါသီနိ, ဝဍ္ဎီနီတိ အတ္ထော. သေသံ ပုရိမနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๔๒๙. ในอุปมาด้วยสุขในตติยฌาน ชื่อว่าอุบลินี เพราะมีดอกอุบลในสระนั้น แม้ในสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน ในคำนั้น บรรดาดอกบัวขาว แดง และเขียว ดอกบัวชนิดใดชนิดหนึ่ง ก็คืออุบลนั่นเอง ดอกบัวที่มีกลีบน้อยกว่าร้อยกลีบ ชื่อว่าปุณฑรีก ดอกบัวที่มีร้อยกลีบ ชื่อว่าปทุม หรืออีกอย่างหนึ่ง แม้เว้นข้อกำหนดเรื่องกลีบ ดอกบัวขาวชื่อว่าปทุม ดอกบัวแดงชื่อว่าปุณฑรีก นี้เป็นข้อวินิจฉัยในคำนี้ บทว่า อุทกานุคฺคตานิ คือ ยังไม่โผล่ขึ้นจากน้ำ บทว่า อนฺโตนิมุคฺคโปสินี ความว่า จมอยู่ในภายในพื้นน้ำนั่นเทียวแล้วงอกงาม คือเจริญขึ้น ส่วนที่เหลือ พึงทราบโดยนัยก่อน ၄၃၀. စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခဥပမာယံ ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာ ပရိယောဒါတေနာတိ ဧတ္ထ နိရုပက္ကိလေသဋ္ဌေန ပရိသုဒ္ဓံ. ပဘဿရဋ္ဌေန ပရိယောဒါတံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဩဒါတေန ဝတ္ထေနာတိ ဣဒံ ဥတုဖရဏတ္ထံ ဝုတ္တံ. ကိလိဋ္ဌဝတ္ထေန ဟိ ဥတုဖရဏံ န ဟောတိ, တင်္ခဏဓောတပရိသုဒ္ဓေန ဥတုဖရဏံ ဗလဝံ ဟောတိ. ဣမိဿာ ဟိ ဥပမာယ ဝတ္ထံ ဝိယ ကရဇကာယော. ဥတုဖရဏံ ဝိယ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခံ. တသ္မာ ယထာ သုနှာတဿ ပုရိသဿ ပရိသုဒ္ဓံ ဝတ္ထံ သသီသံ ပါရုပိတွာ နိသိန္နဿ သရီရတော ဥတု သဗ္ဗမေဝ ဝတ္ထံ ဖရတိ, န ကောစိ ဝတ္ထဿ အဖုဋောကာသော ဟောတိ. ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသုခေန ဘိက္ခုနော ကရဇကာယဿ န ကောစိ ဩကာသော အဖုဋော ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တမေဝ ဝါ ဝတ္ထံ ဝိယ, တံသမုဋ္ဌာနရူပံ ဥတုဖရဏံ ဝိယ. ယထာ ဟိ ကတ္ထစိ ဩဒါတဝတ္ထေ ကာယံ အပ္ဖုသန္တေပိ တံသမုဋ္ဌာနေန ဥတုနာ သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ကာယော ဖုဋ္ဌော ဟောတိ. ဧဝံ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမုဋ္ဌိတေန သုခုမရူပေန သဗ္ဗတ္ထကမေဝ ဘိက္ခုနော ကရဇကာယော ဖုဋော ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๔๓๐. ในอุปมาด้วยสุขในจตุตถฌาน บทว่า ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน ในบทนั้น คำว่า บริสุทธิ์ เพราะอรรถว่าปราศจากอุปกิเลส พึงทราบว่า ผ่องแผ้ว เพราะอรรถว่ามีแสงสว่าง คำว่า โอทาเตน วตฺเถน นี้ ตรัสไว้เพื่ออรรถแห่งการแผ่ไปแห่งอุตุ จริงอยู่ การแผ่ไปแห่งอุตุย่อมไม่มีด้วยผ้าที่เปื้อน แต่การแผ่ไปแห่งอุตุย่อมมีกำลังด้วยผ้าที่ซักสะอาดในขณะนั้น ก็ในอุปมานี้ กรัชกายเปรียบเหมือนผ้า สุขในจตุตถฌานเปรียบเหมือนการแผ่ไปแห่งอุตุ เพราะฉะนั้น เปรียบเหมือนบุรุษผู้อาบน้ำดีแล้ว นั่งคลุมผ้าสะอาดตลอดทั้งศีรษะ อุตุจากร่างกายย่อมแผ่ไปทั่วทั้งผืนผ้า ไม่มีส่วนใดของผ้าที่อุตุไม่ถูกต้อง ฉันใด สุขในจตุตถฌานย่อมแผ่ไปทั่วกรัชกายของภิกษุ ไม่มีส่วนใดที่ไม่ถูกสุขนั้นถูกต้อง ฉันนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบว่า จิตในจตุตถฌานนั่นเองเปรียบเหมือนผ้า รูปอันเกิดแต่จิตนั้นเปรียบเหมือนการแผ่ไปแห่งอุตุ จริงอยู่ เปรียบเหมือนในบางแห่ง แม้ผ้าขาวจะไม่สัมผัสกาย แต่กายก็ถูกอุตุที่เกิดจากกายนั้นสัมผัสทั่วทั้งหมด ฉันใด กรัชกายของภิกษุก็ถูกสุขุมรูปอันเกิดจากจตุตถฌานสัมผัสทั่วทั้งหมด ฉันนั้น พึงเห็นอรรถในบทนี้อย่างนี้ ၄၃၁. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏဥပမာယံ တံဒိဝသံ ကတကိရိယာ ပါကဋာ ဟောတီတိ တံဒိဝသံ ဂတဂါမတ္တယမေဝ ဂဟိတံ. တတ္ထ ဂါမတ္တယံ ဂတပုရိသော ဝိယ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏလာဘီ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တယော ဂါမာ ဝိယ တယော ဘဝါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တဿ ပုရိသဿ တီသု ဂါမေသု တံဒိဝသံ ကတကိရိယာယ အာဝိဘာဝေါ ဝိယ ပုဗ္ဗေနိဝါသာယ စိတ္တံ အဘိနီဟရိတွာ နိသိန္နဿ ဘိက္ခုနော တီသု ဘဝေသု ကတကိရိယာယ အာဝိဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๔๓๑. ในอุปมาด้วยปุพเพนิวาสญาณ เพราะกิจที่ทำในวันนั้นย่อมปรากฏชัด จึงถือเอาเฉพาะหมู่บ้านสามแห่งที่ไปในวันนั้น ในอุปมานั้น พึงเห็นผู้ได้ปุพเพนิวาสญาณเปรียบเหมือนบุรุษผู้ไปสู่หมู่บ้านสามแห่ง พึงเห็นภพสามเปรียบเหมือนบ้านสามหลัง พึงเห็นความปรากฏแห่งกิจที่ทำในภพสามของภิกษุผู้นั่งน้อมจิตไปเพื่อปุพเพนิวาสญาณ เปรียบเหมือนความปรากฏแห่งกิจที่บุรุษนั้นทำในวันนั้นในบ้านสามหลัง ၄၃၂. ဒိဗ္ဗစက္ခုဥပမာယံ [Pg.224] ဒွေ အဂါရာတိ ဒွေ ဃရာ. သဒွါရာတိ သမ္မုခဒွါရာ. အနုစင်္ကမန္တေတိ အပရာပရံ သဉ္စရန္တေ. အနုဝိစရန္တေတိ ဣတော စိတော စ ဝိစရန္တေ, ဣတော ပန ဂေဟာ နိက္ခမိတွာ ဧတံ ဂေဟံ, ဧတသ္မာ ဝါ နိက္ခမိတွာ ဣမံ ဂေဟံ ပဝိသနဝသေနပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. တတ္ထ ဒွေ အဂါရာ သဒွါရာ ဝိယ စုတိပဋိသန္ဓိယော, စက္ခုမာ ပုရိသော ဝိယ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏလာဘီ, စက္ခုမတော ပုရိသဿ ဒွိန္နံ ဂေဟာနံ အန္တရေ ဌတွာ ပဿတော ဒွေ အဂါရေ ပဝိသနကနိက္ခမနကပုရိသာနံ ပါကဋကာလော ဝိယ ဒိဗ္ဗစက္ခုလာဘိနော အာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဩလောကေန္တဿ စဝနကဥပပဇ္ဇနကသတ္တာနံ ပါကဋကာလော. ကိံ ပန တေ ဉာဏဿ ပါကဋာ, ပုဂ္ဂလဿာတိ? ဉာဏဿ. တဿ ပါကဋတ္တာ ပန ပုဂ္ဂလဿ ပါကဋာယေဝါတိ. ๔๓๒. ในอุปมาด้วยทิพพจักขุ บทว่า ทฺเว อคารา คือ สองเรือน บทว่า สทฺวารา คือ มีประตูตรงกัน บทว่า อนุจงฺกมนฺเต คือ เดินไปมา บทว่า อนุวิจรนฺเต คือ เที่ยวไปทางโน้นทางนี้ หรือพึงเห็นโดยนัยว่า ออกจากเรือนนี้ไปสู่เรือนนั้น หรือออกจากเรือนนั้นมาสู่เรือนนี้ ในอุปมานั้น พึงเห็นจุติและปฏิสนธิเปรียบเหมือนเรือนสองหลังมีประตูตรงกัน, ผู้ได้ทิพพจักขุญาณเปรียบเหมือนบุรุษผู้มีจักษุ, กาลที่สัตว์ทั้งหลายผู้กำลังจุติและอุบัติจะปรากฏแก่ผู้ได้ทิพพจักขุผู้ทำแสงสว่างให้เจริญแล้วแลดูอยู่ เปรียบเหมือนกาลที่บุรุษทั้งหลายผู้เข้าออกเรือนสองหลังจะปรากฏแก่บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่ระหว่างเรือนสองหลังแลดูอยู่ ก็สัตว์เหล่านั้นปรากฏแก่ญาณ หรือปรากฏแก่บุคคล? (ตอบว่า) ปรากฏแก่ญาณ แต่เพราะปรากฏแก่ญาณนั้น จึงชื่อว่าปรากฏแก่บุคคลนั่นเอง ၄၃၃. အာသဝက္ခယဉာဏဥပမာယံ ပဗ္ဗတသင်္ခေပေတိ ပဗ္ဗတမတ္ထကေ. အနာဝိလောတိ နိက္ကဒ္ဒမော. သိပ္ပိယော စ သမ္ဗုကာ စ သိပ္ပိသမ္ဗုကံ. သက္ခရာ စ ကထလာ စ သက္ခရကထလံ. မစ္ဆာနံ ဂုမ္ဗာ ဃဋာတိ မစ္ဆဂုမ္ဗံ. တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တမ္ပီတိ ဧတ္ထ သက္ခရကထလံ တိဋ္ဌတိယေဝ, ဣတရာနိ စရန္တိပိ တိဋ္ဌန္တိပိ. ယထာ ပန အန္တရန္တရာ ဌိတာသုပိ နိသိန္နာသုပိ ဝိဇ္ဇမာနာသုပိ, ‘‘ဧတာ ဂါဝေါ စရန္တီ’’တိ စရန္တိယော ဥပါဒါယ ဣတရာပိ စရန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ တိဋ္ဌန္တမေဝ သက္ခရကထလံ ဥပါဒါယ ဣတရမ္ပိ ဒွယံ တိဋ္ဌန္တန္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရဉ္စ ဒွယံ စရန္တံ ဥပါဒါယ သက္ခရကထလမ္ပိ စရန္တန္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ စက္ခုမတော ပုရိသဿ တီရေ ဌတွာ ပဿတော သိပ္ပိသမ္ဗုကာဒီနံ ဝိဘူတကာလော ဝိယ အာသဝါနံ ခယာယ စိတ္တံ နီဟရိတွာ နိသိန္နဿ ဘိက္ခုနော စတုန္နံ သစ္စာနံ ဝိဘူတကာလော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ๔๓๓. ในอุปมาด้วยอาสวักขยญาณ บทว่า ปพฺพตสงฺเขเป คือ บนยอดเขา บทว่า อนาวิโล คือ ไม่มีเปือกตม บทว่า สิปฺปิสมฺพุกํ คือ หอยกาบและหอยโข่ง บทว่า สกฺขรกถลํ คือ กรวดและกระเบื้อง บทว่า มจฺฉคุมฺพํ คือ ฝูงปลาหรือหมู่ปลา ในบทว่า ติฏฺฐนฺตมฺปิ จรนฺตมฺปิ นี้ กรวดและกระเบื้องย่อมหยุดนิ่งอย่างเดียว ส่วนสัตว์ที่เหลือนอกนั้น เที่ยวไปบ้าง หยุดนิ่งบ้าง แต่เปรียบเหมือนเมื่อมีโคทั้งที่ยืนอยู่และนอนอยู่ในระหว่างๆ ก็กล่าวหมายเอายกโคที่กำลังเดินว่า "โคเหล่านี้กำลังเดิน" แล้วเรียกโคที่เหลือว่า "กำลังเดิน" ด้วย ฉันใด ก็ฉันนั้น ท่านกล่าวหมายเอากรวดและกระเบื้องซึ่งหยุดนิ่งอย่างเดียวว่า สัตว์สองจำพวกที่เหลือนอกนั้น "หยุดนิ่ง" ด้วย และกล่าวหมายเอาสัตว์สองจำพวกที่เหลือนอกนั้นซึ่งกำลังเที่ยวไปว่า กรวดและกระเบื้อง "เที่ยวไป" ด้วย ในอุปมานั้น พึงเห็นกาลที่สัจจะ ๔ จะปรากฏแก่ภิกษุผู้นั่งน้อมจิตไปเพื่อความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย เปรียบเหมือนกาลที่หอยกาบหอยโข่งเป็นต้นจะปรากฏแก่บุรุษผู้มีจักษุยืนอยู่บนฝั่งแลดูอยู่ ၄၃၄. ဣဒါနိ သတ္တဟာကာရေဟိ သလိင်္ဂတော သဂုဏတော ခီဏာသဝဿ နာမံ ဂဏှန္တော, အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သမဏော ဣတိပီတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု သမဏော ဟောတီတိအာဒီသု, ဘိက္ခဝေ, ဧဝံ ဘိက္ခု သမိတပါပတ္တာ သမဏော ဟောတိ. ဗာဟိတပါပတ္တာ ဗြာဟ္မဏော ဟောတိ. နှာတကိလေသတ္တာ နှာတကော ဟောတိ, ဓောတကိလေသတ္တာတိ အတ္ထော. စတုမဂ္ဂဉာဏသင်္ခါတေဟိ ဝေဒေဟိ အကုသလဓမ္မာနံ ဂတတ္တာ ဝေဒဂူ ဟောတိ, ဝိဒိတတ္တာတိ အတ္ထော. တေနေဝ ဝိဒိတာဿ ဟောန္တီတိအာဒိမာဟ. ကိလေသာနံ သုတတ္တာ သောတ္တိယော ဟောတိ, နိဿုတတ္တာ [Pg.225] အပဟတတ္တာတိ အတ္ထော. ကိလေသာနံ အာရကတ္တာ အရိယော ဟောတိ, ဟတတ္တာတိ အတ္ထော. တေဟိ အာရကတ္တာ အရဟံ ဟောတိ, ဒူရီဘူတတ္တာတိ အတ္ထော. သေသံ သဗတ္ထ ပါကဋမေဝါတိ. ๔๓๔. บัดนี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงถือเอาพระนามของพระขีณาสพโดยลักษณะของตนและโดยคุณของตนด้วยอาการ ๗ อย่าง จึงตรัสคำเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุนี้เรียกว่าสมณะ เป็นต้น ในบทเหล่านั้น บทเป็นต้นว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นสมณะอย่างนี้แล ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุชื่อว่าเป็นสมณะ เพราะสงบจากบาปแล้วอย่างนี้ ชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เพราะลอยบาปแล้ว ชื่อว่าเป็นนหาตกะ เพราะล้างกิเลสแล้ว ความว่า ชำระกิเลสแล้ว ชื่อว่าเป็นเวทคู เพราะอกุศลธรรมอันพระองค์กำจัดแล้วด้วยเวทคือญาณในมรรค ๔ ความว่า เพราะรู้แจ้งแล้ว เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า ธรรมทั้งหลายอันภิกษุนั้นรู้แจ้งแล้ว ชื่อว่าเป็นโสตถิยะ เพราะชำระกิเลสแล้ว ความว่า เพราะสลัดออกแล้ว กำจัดแล้ว ชื่อว่าเป็นอริยะ เพราะห่างไกลจากกิเลส ความว่า เพราะกำจัดแล้ว ชื่อว่าเป็นอรหันต์ เพราะห่างไกลจากกิเลสเหล่านั้น ความว่า เพราะเป็นผู้ไกลแล้ว ส่วนที่เหลือปรากฏชัดในทุกแห่งแล้ว ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย မဟာအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามหาอัสสปุรสูตร จบ ၁၀. စူဠအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถาจูฬอัสสปุรสูตร ၄၃၅. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠအဿပုရသုတ္တံ. တဿ ဒေသနာကာရဏံ ပုရိမသဒိသမေဝ. သမဏသာမီစိပ္ပဋိပဒါတိ သမဏာနံ အနုစ္ဆဝိကာ သမဏာနံ အနုလောမပ္ပဋိပဒါ. ๔๓๕. สูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ จูฬอัสสปุรสูตร เหตุแห่งการแสดงพระสูตรนั้นเหมือนกับพระสูตรก่อนนั่นเอง บทว่า สมณสามีจิปฺปฏิปทา คือ ปฏิปทาที่สมควรแก่สมณะทั้งหลาย เป็นปฏิปทาที่คล้อยตามสมณะทั้งหลาย ၄၃၆. သမဏမလာနန္တိအာဒီသု ဧတေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ သမဏေ မလိနေ ကရောန္တိ မလဂ္ဂဟိတေ, တသ္မာ ‘‘သမဏမလာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ဧတေဟိ သမဏာ ဒုဿန္တိ, ပဒုဿန္တိ, တသ္မာ သမဏဒေါသာတိ ဝုစ္စန္တိ. ဧတေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ သမဏေ ကသဋေ နိရောဇေ ကရောန္တိ မိလာပေန္တိ, တသ္မာ သမဏကသဋာတိ ဝုစ္စန္တိ. အာပါယိကာနံ ဌာနာနန္တိ အပါယေ နိဗ္ဗတ္တာပကာနံ ကာရဏာနံ. ဒုဂ္ဂတိဝေဒနိယာနန္တိ ဒုဂ္ဂတိယံ ဝိပါကဝေဒနာယ ပစ္စယာနံ. မတဇံ နာမာတိ မနုဿာ တိခိဏံ အယံ အယေန သုဃံသိတွာ တံ အယစုဏ္ဏံ မံသေန သဒ္ဓိံ မဒ္ဒိတွာ ကောဉ္စသကုဏေ ခါဒါပေန္တိ. တေ ဥစ္စာရံ ကာတုံ အသက္ကောန္တာ မရန္တိ. နော စေ မရန္တိ, ပဟရိတွာ မာရေန္တိ. အထ တေသံ ကုစ္ဆိံ ဖာလေတွာ နံ ဥဒကေန ဓောဝိတွာ စုဏ္ဏံ ဂဟေတွာ မံသေန သဒ္ဓိံ မဒ္ဒိတွာ ပုန ခါဒါပေန္တီတိ ဧဝံ သတ္တ ဝါရေ ခါဒါပေတွာ ဂဟိတေန အယစုဏ္ဏေန အာဝုဓံ ကရောန္တိ. သုသိက္ခိတာ စ နံ အယကာရာ ဗဟုဟတ္ထကမ္မမူလံ လဘိတွာ ကရောန္တိ. တံ မတသကုဏတော ဇာတတ္တာ ‘‘မတဇ’’န္တိ ဝုစ္စတိ, အတိတိခိဏံ ဟောတိ. ပီတနိသိတန္တိ ဥဒကပီတဉ္စေဝ သိလာယ စ သုနိဃံသိတံ. သံဃာဋိယာတိ ကောသိယာ. သမ္ပာရုတန္တိ ပရိယောနဒ္ဓံ. သမ္ပလိဝေဌိတန္တိ သမန္တတော ဝေဌိတံ. ๔๓๖. ในบทมีอาทิว่า สมณมลานํ ธรรมเหล่านี้เมื่อเกิดขึ้น ย่อมกระทำสมณะทั้งหลายให้เป็นผู้มีมลทิน ให้เป็นผู้ถูกมลทินจับต้องแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "สมณมล" (มลทินของสมณะ) สมณะทั้งหลายย่อมถูกธรรมเหล่านี้ประทุษร้าย ย่อมถูกประทุษร้ายอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "สมณโทสะ" (โทษของสมณะ) ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นแล้ว ย่อมกระทำสมณะทั้งหลายให้เป็นดุจหยากเยื่อ ให้ปราศจากโอชะ ทำให้เหี่ยวแห้ง เพราะเหตุนั้น จึงถูกเรียกว่า "สมณกสฏ" (กากเดนของสมณะ) บทว่า อาปายิกานํ ฐานานํ ได้แก่ แห่งเหตุทั้งหลายอันยังสัตว์ให้เกิดในอบาย บทว่า ทุคฺคติเวทนียานํ ได้แก่ แห่งปัจจัยทั้งหลายของวิบากเวทนาในทุคติ บทว่า มตชํ นาม ได้แก่ มนุษย์ทั้งหลายขัดถูเหล็กกล้าด้วยเหล็กแล้ว นวดผงเหล็กนั้นกับเนื้อแล้ว ให้ฝูงนกกระเรียนกิน นกเหล่านั้นไม่อาจถ่ายอุจจาระได้ ย่อมตาย หากไม่ตาย ก็ทุบตีให้ตาย ครั้งนั้น ผ่าท้องของนกเหล่านั้นแล้ว ล้างมันด้วยน้ำ เอาผงเหล็กนวดกับเนื้อแล้วให้กินอีก ด้วยประการฉะนี้ ให้กินถึง 7 ครั้งแล้ว ย่อมทำอาวุธด้วยผงเหล็กที่ได้มา และพวกช่างเหล็กผู้ชำนาญดี ได้ค่าจ้างแรงงานมากแล้วจึงทำอาวุธนั้น อาวุธนั้น เพราะเกิดจากนกที่ตายแล้ว จึงถูกเรียกว่า "มตชะ" ย่อมคมกล้ายิ่งนัก บทว่า ปีตนิสิตํ ได้แก่ ทั้งชุบน้ำและลับดีแล้วบนหินลับมีด บทว่า สงฺฆาฏิยา ได้แก่ ด้วยผ้าโกไสย บทว่า สมฺปารุตํ ได้แก่ ห่มคลุมแล้ว บทว่า สมฺปลิเวฐิตํ ได้แก่ พันไว้โดยรอบ ၄၃၇. ရဇောဇလ္လိကဿာတိ [Pg.226] ရဇောဇလ္လဓာရိနော. ဥဒကောရောဟကဿာတိ ဒိဝသဿ တိက္ခတ္တုံ ဥဒကံ ဩရောဟန္တဿ. ရုက္ခမူလိကဿာတိ ရုက္ခမူလဝါသိနော. အဗ္ဘောကာသိကဿာတိ အဗ္ဘောကာသဝါသိနော. ဥဗ္ဘဋ္ဌကဿာတိ ဥဒ္ဓံ ဌိတကဿ. ပရိယာယဘတ္တိကဿာတိ မာသဝါရေန ဝါ အဍ္ဎမာသဝါရေန ဝါ ဘုဉ္ဇန္တဿ. သဗ္ဗမေတံ ဗာဟိရသမယေနေဝ ကထိတံ. ဣမသ္မိဉှိ သာသနေ စီဝရဓရော ဘိက္ခု သံဃာဋိကောတိ န ဝုစ္စတိ. ရဇောဇလ္လဓာရဏာဒိဝတာနိ ဣမသ္မိံ သာသနေ နတ္ထိယေဝ. ဗုဒ္ဓဝစနဿ ဗုဒ္ဓဝစနမေဝ နာမံ, န မန္တာတိ. ရုက္ခမူလိကော, အဗ္ဘောကာသိကောတိ ဧတ္တကံယေဝ ပန လဗ္ဘတိ. တမ္ပိ ဗာဟိရသမယေနေဝ ကထိတံ. ဇာတမေဝ နန္တိ တံဒိဝသေ ဇာတမတ္တံယေဝ နံ. သံဃာဋိကံ ကရေယျုန္တိ သံဃာဋိကံ ဝတ္ထံ နိဝါသေတွာ စ ပါရုပိတွာ စ သံဃာဋိကံ ကရေယျုံ. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ๔๓๗. บทว่า รโชชลฺลิกสฺส ได้แก่ ผู้ทรงไว้ซึ่งธุลีและของสกปรก บทว่า อุทโกโรหกสฺส ได้แก่ ผู้ลงสู่น้ำวันละ 3 ครั้ง บทว่า รุกฺขมูลิกสฺส ได้แก่ ผู้มีปกติอยู่โคนไม้ บทว่า อพฺโภกาสิกสฺส ได้แก่ ผู้มีปกติอยู่ในที่แจ้ง บทว่า อุพฺภฏฺฐกสฺส ได้แก่ ผู้ยืนอยู่ บทว่า ปริยายภตฺติกสฺส ได้แก่ ผู้ฉันโดยวาระคือเดือนหนึ่ง หรือกึ่งเดือน ทั้งหมดนี้ กล่าวโดยลัทธินอกพระศาสนาเท่านั้น จริงอยู่ ในศาสนานี้ ภิกษุผู้ทรงจีวร ไม่ถูกเรียกว่า "สังฆาฏิกะ" วัตรมีการทรงธุลีและของสกปรกเป็นต้น ไม่มีในศาสนานี้เลย พุทธวจนะมีชื่อว่าพุทธวจนะเท่านั้น ไม่ใช่มนต์ แต่คำว่า รุกขมูลิกะ, อัพโภกาสิกะ เพียงเท่านี้ ย่อมได้ แม้คำนั้น ก็กล่าวโดยลัทธินอกพระศาสนาเท่านั้น บทว่า ชาตเมว นํ ได้แก่ เขาผู้เพิ่งเกิดในวันนั้นนั่นเทียว บทว่า สงฺฆาฏิกํ กเรยฺยุํ ได้แก่ พึงนุ่งและห่มผ้าสังฆาฏิแล้ว กระทำการเป็นสังฆาฏิกะ นัยนี้ในทุกบท ၄၃၈. ဝိသုဒ္ဓမတ္တာနံ သမနုပဿတီတိ အတ္တာနံ ဝိသုဇ္ဈန္တံ ပဿတိ. ဝိသုဒ္ဓေါတိ ပန န တာဝ ဝတ္တဗ္ဗော. ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတီတိ တုဋ္ဌာကာရော ဇာယတိ. ပမုဒိတဿ ပီတီတိ တုဋ္ဌဿ သကလသရီရံ ခေါဘယမာနာ ပီတိ ဇာယတိ. ပီတိမနဿ ကာယောတိ ပီတိသမ္ပယုတ္တဿ ပုဂ္ဂလဿ နာမကာယော. ပဿမ္ဘတီတိ ဝိဂတဒရထော ဟောတိ. သုခံ ဝေဒေတီတိ ကာယိကမ္ပိ စေတသိကမ္ပိ သုခံ ဝေဒိယတိ. စိတ္တံ သမာဓိယတီတိ ဣမိနာ နေက္ခမ္မသုခေန သုခိတဿ စိတ္တံ သမာဓိယတိ, အပ္ပနာပတ္တံ ဝိယ ဟောတိ. သော မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာတိ ဟေဋ္ဌာ ကိလေသဝသေန အာရဒ္ဓါ ဒေသနာ ပဗ္ဗတေ ဝုဋ္ဌဝုဋ္ဌိ ဝိယ နဒိံ ယထာနုသန္ဓိနာ ဗြဟ္မဝိဟာရဘာဝနံ ဩတိဏ္ဏာ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံ သဗ္ဗံ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝုတ္တမေဝ. သေယျထာပိ, ဘိက္ခဝေ, ပေါက္ခရဏီတိ မဟာသီဟနာဒသုတ္တေ မဂ္ဂေါ ပေါက္ခရဏိယာ ဥပမိတော, ဣဓ သာသနံ ဥပမိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတီတိ သဗ္ဗကိလေသာနံ သမိတတ္တာ ပရမတ္ထသမဏော ဟောတီတိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ๔๓๘. บทว่า วิสุทฺธมตฺตานํ สมนุปสฺสติ ได้แก่ ย่อมเห็นตนว่ากำลังบริสุทธิ์ แต่ยังไม่ควรกล่าวว่า บริสุทธิ์แล้ว บทว่า ปาโมชฺชํ ชายติ ได้แก่ อาการแห่งความยินดี ย่อมเกิด บทว่า ปมุทิตสฺส ปีติ ได้แก่ ปีติทำให้สรีระทั้งสิ้นสั่นสะเทือน ย่อมเกิดแก่ผู้ยินดีแล้ว บทว่า ปีติมนสฺส กาโย ได้แก่ นามกายของบุคคลผู้ประกอบด้วยปีติ บทว่า ปสฺสมฺภติ ได้แก่ ย่อมเป็นผู้มีความกระวนกระวายไปปราศแล้ว บทว่า สุขํ เวเทติ ได้แก่ ย่อมเสวยสุขทั้งทางกายและทางใจ บทว่า จิตฺตํ สมาธิยติ ได้แก่ จิตของผู้มีสุขด้วยเนกขัมมสุขนี้ ย่อมตั้งมั่น เป็นประดุจถึงอัปปนาสมาธิ บทว่า โส เมตฺตาสหคเตน เจตสา ได้แก่ เทศนาที่ทรงปรารภแล้วในเบื้องต่ำโดยอำนาจกิเลส หยั่งลงสู่พรหมวิหารภาวนาตามลำดับ เหมือนฝนที่ตกบนยอดเขาไหลลงสู่แม่น้ำ ในพรหมวิหารภาวนานั้น คำใดพึงกล่าว คำนั้นทั้งหมด ท่านกล่าวไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรคทั้งสิ้น บทว่า เสยฺยถาปิ ภิกฺขเว โปกฺขรณี ดังนี้ ในมหาสีหนาทสูตร มรรคถูกเปรียบด้วยสระโบกขรณี ในสูตรนี้ พระศาสนาถูกเปรียบ พึงทราบดังนี้ บทว่า อาสวานํ ขยา สมโณ โหติ ได้แก่ เพราะกิเลสทั้งปวงสงบระงับแล้ว จึงเป็นปรมัตถสมณะ บทที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย စူဠအဿပုရသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาจูฬอัสสปุรสูตร จบ စတုတ္ထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๔ จบ ၅. စူဠယမကဝဂ္ဂေါ ๕. จูฬยมกวรรค ၁. သာလေယျကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑. อรรถกถาสาเลยยกสูตร ၄၃၉. ဧဝံ [Pg.227] မေ သုတန္တိ သာလေယျကသုတ္တံ. တတ္ထ ကောသလေသူတိ ကောသလာ နာမ ဇာနပဒိနော ရာဇကုမာရာ. တေသံ နိဝါသော ဧကောပိ ဇနပဒေါ ရုဠှီသဒ္ဒေန ကောသလာတိ ဝုစ္စတိ, တသ္မိံ ကောသလေသု ဇနပဒေ. ပေါရာဏာ ပနာဟု – ယသ္မာ ပုဗ္ဗေ မဟာပနာဒံ ရာဇကုမာရံ နာနာနာဋကာနိ ဒိသွာ သိတမတ္တမ္ပိ အကရောန္တံ သုတွာ ရာဇာ အာဟ – ‘‘ယော မမ ပုတ္တံ ဟသာပေတိ, သဗ္ဗာလင်္ကာရေန နံ အလင်္ကရောမီ’’တိ. တတော နင်္ဂလာနိပိ ဆဍ္ဍေတွာ မဟာဇနကာယေ သန္နိပတိတေ မနုဿာ သာတိရေကာနိ သတ္တဝဿာနိ နာနာကီဠိကာယော ဒဿေတွာ နံ ဟသာပေတုံ နာသက္ခိံသု. တတော သက္ကော ဒေဝနဋံ ပေသေသိ. သော ဒိဗ္ဗနာဋကံ ဒဿေတွာ ဟသာပေသိ. အထ တေ မနုဿာ အတ္တနော အတ္တနော ဝသနောကာသာဘိမုခါ ပက္ကမိံသု. တေ ပဋိပထေ မိတ္တသုဟဇ္ဇာဒယော ဒိသွာ ပဋိသန္ထာရံ ကရောန္တာ, ‘‘ကစ္စိ, ဘော, ကုသလံ, ကစ္စိ, ဘော, ကုသလ’’န္တိ အာဟံသု. တသ္မာ တံ ‘‘ကုသလံ ကုသလ’’န္တိ ဝစနံ ဥပါဒါယ သော ပဒေသော ကောသလာတိ ဝုစ္စတီတိ. ๔๓๙. บทว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น คือ สาเลยยกสูตร ในสาเลยยกสูตรนั้น บทว่า โกสเลสุ ได้แก่ ราชกุมารชาวชนบทชื่อว่าโกศล แม้ชนบทหนึ่งอันเป็นที่อยู่ของราชกุมารเหล่านั้น ก็ถูกเรียกว่า "โกศล" ด้วยรุฬหิศัพท์ ในแคว้นโกศลนั้น แต่อาจารย์โบราณทั้งหลายกล่าวไว้ว่า เพราะเหตุที่ในกาลก่อน พระราชาทรงสดับว่า มหาปนาทราชกุมารทอดพระเนตรการฟ้อนรำต่างๆ แล้วมิได้ทรงกระทำแม้เพียงการแย้มพระโอษฐ์ จึงตรัสว่า "ผู้ใดทำให้บุตรของเราหัวเราะได้ เราจะประดับผู้นั้นด้วยเครื่องประดับทั้งปวง" ลำดับนั้น มหาชนละทิ้งแม้กระทั่งไถเป็นต้น มาประชุมกันแล้ว มนุษย์ทั้งหลายแสดงการละเล่นต่างๆ ตลอด 7 ปีกว่า ก็ไม่สามารถทำให้ราชกุมารนั้นหัวเราะได้ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจึงส่งเทวนาฏ (นักฟ้อนรำชาวสวรรค์) มา เทวนาฏนั้นแสดงการฟ้อนรำทิพย์แล้ว ทำให้ทรงพระสรวลได้ ครั้งนั้น มนุษย์เหล่านั้นต่างก็หลีกไปมุ่งหน้าสู่ที่อยู่ของตนๆ พวกเขาพบเห็นมิตรสหายเป็นต้นในระหว่างทาง เมื่อกระทำการปฏิสันถาร ได้กล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ สบายดีหรือ ท่านผู้เจริญ สบายดีหรือ" เพราะเหตุนั้น อาศัยคำว่า "กุสลํ กุสลํ" นั้น ประเทศนั้นจึงถูกเรียกว่า "โกศล" စာရိကံ စရမာနောတိ အတုရိတစာရိကံ စရမာနော. မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိန္တိ သတံ ဝါ သဟဿံ ဝါ သတသဟဿံ ဝါတိ ဧဝံ အပရိစ္ဆိန္နေန မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ. ဗြာဟ္မဏဂါမောတိ ဗြာဟ္မဏာနံ သမောသရဏဂါမောပိ ဗြာဟ္မဏဂါမောတိ ဝုစ္စတိ ဗြာဟ္မဏာနံ ဘောဂဂါမောပိ. ဣဓ သမောသရဏဂါမော အဓိပ္ပေတော. တဒဝသရီတိ တံ အဝသရိ, သမ္ပတ္တောတိ အတ္ထော. ဝိဟာရော ပနေတ္ထ အနိယာမိတော; တသ္မာ တဿ အဝိဒူရေ ဗုဒ္ဓါနံ အနုစ္ဆဝိကော ဧကော ဝနသဏ္ဍော ဘဝိဿတိ, သတ္ထာ တံ ဝနသဏ္ဍံ ဂတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အဿောသုန္တိ သုဏိံသု ဥပလဘိံသု. သောတဒွါရသမ္ပတ္တဝစနနိဂ္ဃောသာနုသာရေန ဇာနိံသု. ခေါတိ အဝဓာရဏတ္ထေ ပဒပူရဏမတ္တေ ဝါ နိပါတော. တတ္ထ အဝဓာရဏတ္ထေန အဿောသုံယေဝ[Pg.228], န နေသံ ကောစိ သဝနန္တရာယော အဟောသီတိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဒပူရဏေန ဗျဉ္ဇနသိလိဋ္ဌတာမတ္တမေဝ. บทว่า จาริกํ จรมาโน คือ เสด็จจาริกไปโดยไม่รีบร้อน. บทว่า มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ คือ พร้อมด้วยหมู่ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ที่กำหนดนับไม่ได้ คือ ร้อยรูปบ้าง พันรูปบ้าง หรือแสนรูปบ้าง. บทว่า พฺราหฺมณคาโม คือ แม้หมู่บ้านอันเป็นที่ประชุมของพราหมณ์ทั้งหลาย ก็เรียกว่าพราหมณคาม แม้หมู่บ้านส่วยของพราหมณ์ทั้งหลาย (ก็เรียกว่าพราหมณคาม). ในที่นี้ ประสงค์เอาหมู่บ้านเป็นที่อยู่อาศัย. บทว่า ตทวสริ คือ ได้เสด็จเข้าไป ณ ที่นั้น อธิบายว่า ถึงแล้ว. ในที่นี้ วิหารไม่ได้ถูกระบุไว้โดยเฉพาะ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่า ในที่ไม่ไกลจากหมู่บ้านนั้น มีป่าชัฏแห่งหนึ่งซึ่งสมควรแก่พระพุทธเจ้าทั้งหลาย พระศาสดาได้เสด็จไปยังป่าชัฏนั้น. บทว่า อสฺโสสุ ํ คือ ได้ฟังแล้ว ได้รับทราบแล้ว คือ ได้รู้แล้วตามลำดับเสียงของคำพูดที่มาถึงโสตทวาร. บทว่า โข เป็นนิบาตใช้ในอรรถว่ายืนยัน หรือเพียงเพื่อเต็มบท. ในสองอย่างนั้น ในอรรถว่ายืนยัน พึงทราบความหมายว่า ได้ฟังแล้วนั่นเทียว อันตรายแห่งการฟังอย่างใดอย่างหนึ่งมิได้มีแก่ท่านเหล่านั้น. ในอรรถเพียงเพื่อเต็มบท ก็มีความสละสลวยแห่งพยัญชนะเท่านั้น. ဣဒါနိ ယမတ္ထံ အဿောသုံ, တံ ပကာသေတုံ သမဏော ခလု, ဘော, ဂေါတမောတိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သမိတပါပတ္တာ သမဏောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ခလူတိ အနုဿဝနတ္ထေ နိပါတော. ဘောတိ တေသံ အညမညံ အာလပနမတ္တံ. ဂေါတမောတိ ဘဂဝတော ဂေါတ္တဝသေန ပရိဒီပနံ. တသ္မာ သမဏော ခလု, ဘော, ဂေါတမောတိ ဧတ္ထ သမဏော ကိရ, ဘော, ဂေါတမဂေါတ္တောတိ ဧဝမတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သကျပုတ္တောတိ ဣဒံ ပန ဘဂဝတော ဥစ္စာကုလပရိဒီပနံ. သကျကုလာ ပဗ္ဗဇိတောတိ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတဘာဝဒီပနံ. ကေနစိ ပါရိဇုညေန အနဘိဘူတော အပရိက္ခီဏံယေဝ တံ ကုလံ ပဟာယ သဒ္ဓါပဗ္ဗဇိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတော ပရံ ဝုတ္တတ္ထမေဝ. တံ ခေါ ပနာတိ ဣတ္ထမ္ဘူတာချာနတ္ထေ ဥပယောဂဝစနံ, တဿ ခေါ ပန ဘောတော ဂေါတမဿာတိ အတ္ထော. ကလျာဏောတိ ကလျာဏဂုဏသမန္နာဂတော, သေဋ္ဌောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ကိတ္တိသဒ္ဒေါတိ ကိတ္တိယေဝ, ထုတိဃောသော ဝါ. အဗ္ဘုဂ္ဂတောတိ သဒေဝကံ လောကံ အဇ္ဈောတ္ထရိတွာ ဥဂ္ဂတော. ကိန္တိ? ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ…ပေ… ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ’’တိ. บัดนี้ เพื่อจะประกาศเนื้อความที่เขาเหล่านั้นได้ฟังแล้ว จึงตรัสคำเป็นต้นว่า สมโณ ขลุ โภ โคตโม. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า ชื่อว่าสมณะ เพราะเป็นผู้มีบาปอันสงบแล้ว. บทว่า ขลุ เป็นนิบาตในอรรถว่าได้ยินมา. บทว่า โภ เป็นเพียงคำเรียกกันและกันของพราหมณ์เหล่านั้น. บทว่า โคตโม เป็นการระบุถึงพระผู้มีพระภาคเจ้าโดยโคตร. เพราะฉะนั้น ในบทว่า สมโณ ขลุ โภ โคตโม นี้ พึงถือเอาความหมายอย่างนี้ว่า "ดูก่อนท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า พระสมณะผู้มีโคตรว่าโคตมะได้มาถึงแล้ว". ส่วนคำว่า สกฺยปุตฺโต นี้ เป็นการระบุถึงสกุลอันสูงของพระผู้มีพระภาคเจ้า. คำว่า สกฺยกุลา ปพฺพชิโต เป็นการแสดงถึงความเป็นผู้มีศรัทธาออกบวช. ความว่า ไม่ได้ถูกความบีบคั้นใดๆ ครอบงำ ละทิ้งสกุลนั้นที่ยังไม่เสื่อมเลย ออกบวชด้วยศรัทธา. บทถัดจากนั้นไป มีความหมายดังที่กล่าวแล้ว. ในบทว่า ตํ โข ปน เป็นทุติยาวิภัตติในอรรถว่าอิตถัมภูตาขยาน (การบอกคุณลักษณะ) ความหมายคือ "แห่งท่านพระโคดมผู้เจริญนั้น". บทว่า กลฺยาโณ คือ ผู้ประกอบด้วยคุณอันงาม ความว่า ผู้ประเสริฐ. บทว่า กิตฺติสทฺโท คือ กิตติศัพท์นั่นเอง หรือเสียงสรรเสริญ. บทว่า อพฺภุคฺคโต คือ ฟุ้งขจรไป ครอบงำโลกพร้อมทั้งเทวโลก. ฟุ้งขจรไปอย่างไร? คือ (ฟุ้งขจรไป) ว่า อิติปิ โส ภควา... (ฯลฯ)... พุทฺโธ ภควา. တတြာယံ ပဒသမ္ဗန္ဓော – သော ဘဂဝါ ဣတိပိ အရဟံ, ဣတိပိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ…ပေ… ဣတိပိ ဘဂဝါတိ. ဣမိနာ စ ဣမိနာ စ ကာရဏေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တတ္ထ အာရကတ္တာ, အရီနံ အရာနဉ္စ ဟတတ္တာ, ပစ္စယာဒီနံ အရဟတ္တာ, ပါပကရဏေ ရဟာဘာဝါတိ ဣမေဟိ တာဝ ကာရဏေဟိ သော ဘဂဝါ အရဟန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗောတိအာဒိနာ နယေန မာတိကံ နိက္ခိပိတွာ သဗ္ဗာနေဝ ဧတာနိ ပဒါနိ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသေ ဝိတ္ထာရိတာနီတိ တတော တေသံ ဝိတ္ထာရော ဂဟေတဗ္ဗော. ในบทเหล่านั้น มีการเชื่อมบทดังนี้: พระผู้มีพระภาคเจ้านั้น แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า อรหํ, แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า สมฺมาสมฺพุทฺโธ... (ฯลฯ)... แม้เพราะเหตุนี้ จึงทรงพระนามว่า ภควา. ความว่า เพราะเหตุนี้ๆ. ในบทเหล่านั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงพระนามว่า อรหํ ก่อน ด้วยเหตุเหล่านี้ คือ เพราะทรงไกล (จากกิเลส), เพราะทรงกำจัดข้าศึก (คือกิเลส) และกำแห่งสังสารจักร, เพราะทรงเป็นผู้ควรแก่ปัจจัยเป็นต้น, เพราะไม่มีที่ลับในการทำบาป. โดยนัยเป็นต้นอย่างนี้ ท่านได้วางมาติกาไว้แล้ว และบททั้งหมดเหล่านี้ ท่านได้ขยายความไว้โดยพิสดารในพุทธานุสสตินิทเทส ในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาความพิสดารของบทเหล่านั้นจากคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น. သာဓု ခေါ ပနာတိ သုန္ဒရံ ခေါ ပန; အတ္ထာဝဟံ သုခါဝဟန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တထာရူပါနံ အရဟတန္တိ ယထာရူပေါ သော ဘဝံ ဂေါတမော, ဧဝရူပါနံ အနေကေဟိပိ ကပ္ပကောဋိသတသဟဿေဟိ ဒုလ္လဘဒဿနာနံ ဗျာမပ္ပဘာပရိက္ခိတ္တေဟိ အသီတိအနုဗျဉ္ဇနရတနပဋိမဏ္ဍိတေဟိ ဒွတ္တိံသ္မဟာပုရိသလက္ခဏဝရေဟိ သမာကိဏ္ဏမနောရမသရီရာနံ အတပ္ပကဒဿနာနံ အတိမဓုရဓမ္မနိဂ္ဃောသာနံ, ယထာဘူတဂုဏာဓိဂမေန လောကေ အရဟန္တောတိ လဒ္ဓသဒ္ဒါနံ အရဟတံ. ဒဿနံ ဟောတီတိ ပသာဒသောမ္မာနိ အက္ခီနိ ဥမ္မီလေတွာ ဒဿနမတ္တမ္ပိ သာဓု ဟောတိ. သစေ ပန အဋ္ဌင်္ဂသမန္နာဂတေန ဗြဟ္မဿရေန ဓမ္မံ [Pg.229] ဒေသေန္တဿ ဧကံ ပဒမ္ပိ သောတုံ လဘိဿာမ, သာဓုတရံယေဝ ဘဝိဿတီတိ ဧဝံ အဇ္ဈာသယံ ကတွာ. บทว่า สาธุ โข ปน คือ เป็นการดีแล ความว่า นำมาซึ่งประโยชน์ นำมาซึ่งความสุข. บทว่า ตถารูปานํ อรหตํ คือ การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายผู้เป็นเช่นนั้น คือเช่นเดียวกับท่านพระโคดมนั้น ผู้ซึ่งหาผู้เห็นได้ยากตลอดหลายแสนโกฏิกัป ผู้มีพระสรีระอันน่ารื่นรมย์ เพียบพร้อมด้วยพระรัศมีมีประมาณ ๑ วาโดยรอบ ประดับด้วยอนุพยัญชนะ ๘๐ ประการอันเป็นดุจรัตนะ และมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ผู้มีทรรศนะอันน่าชมไม่รู้จักเบื่อ ผู้มีเสียงประกาศธรรมอันไพเราะยิ่ง ผู้ได้กิตติศัพท์ในโลกว่าเป็นพระอรหันต์ เพราะได้บรรลุคุณตามความเป็นจริง. บทว่า ทสฺสนํ โหติ คือ เพียงแค่การลืมตาอันเยือกเย็นด้วยความเลื่อมใสขึ้นดู ก็เป็นการดีแล้ว. ก็ถ้าหากว่าเราทั้งหลายจะได้ฟังธรรมแม้เพียงบทหนึ่ง จากพระองค์ผู้ทรงแสดงธรรมด้วยพรหมสุรเสียงอันประกอบด้วยองค์ ๘ ก็จะเป็นการดียิ่งขึ้นไปอีก. (พวกเขา) ทำอัธยาศัยอย่างนี้แล้ว. ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိံသူတိ သဗ္ဗကိစ္စာနိ ပဟာယ တုဋ္ဌမာနသာ အာဂမံသု. ဧတဒဝေါစုန္တိ ဒုဝိဓာ ဟိ ပုစ္ဆာ အဂါရိကပုစ္ဆာ အနဂါရိကပုစ္ဆာ စ. တတ္ထ ‘‘ကိံ, ဘန္တေ, ကုသလံ, ကိံ အကုသလ’’န္တိ ဣမိနာ နယေန အဂါရိကပုစ္ဆာ အာဂတာ. ‘‘ဣမေ ခေါ, ဘန္တေ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ’’တိ ဣမိနာ နယေန အနဂါရိကပုစ္ဆာ. ဣမေ ပန အတ္တနော အနုရူပံ အဂါရိကပုစ္ဆံ ပုစ္ဆန္တာ ဧတံ, ‘‘ကော နု ခေါ, ဘော ဂေါတမ, ဟေတု ကော ပစ္စယော’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစုံ. တေသံ ဘဂဝါ ယထာ န သက္ကောန္တိ သလ္လက္ခေတုံ, ဧဝံ သံခိတ္တေနေဝ တာဝ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော, အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာဟေတု ခေါ ဂဟပတယောတိအာဒိမာဟ. ကသ္မာ ပန ဘဂဝါ ယထာ န သလ္လက္ခေန္တိ, ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ? ပဏ္ဍိတမာနိကာ ဟိ တေ; အာဒိတောဝ မာတိကံ အဋ္ဌပေတွာ ယထာ သလ္လက္ခေန္တိ, ဧဝံ အတ္ထေ ဝိတ္ထာရိတေ, ဒေသနံ ဥတ္တာနိကာတိ မညန္တာ အဝဇာနန္တိ, မယမ္ပိ ကထေန္တာ ဧဝမေဝ ကထေယျာမာတိ ဝတ္တာရော ဘဝန္တိ. တေန နေသံ ဘဂဝါ ယထာ န သက္ကောန္တိ သလ္လက္ခေတုံ, ဧဝံ သံခိတ္တေနေဝ တာဝ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. တတော သလ္လက္ခေတုံ အသက္ကောန္တေဟိ ဝိတ္ထာရဒေသနံ ယာစိတော ဝိတ္ထာရေန ဒေသေတုံ, တေန ဟိ ဂဟပတယောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တေန ဟီတိ ကာရဏတ္ထေ နိပါတော. ယသ္မာ မံ တုမှေ ယာစထ, တသ္မာတိ အတ္ထော. บทว่า เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ คือ ละกิจทั้งปวง มีใจยินดี เข้าไปเฝ้าแล้ว. บทว่า เอตทโวจุ ํ คือ ปุจฉามี ๒ อย่าง ได้แก่ อคาริกปุจฉา (คำถามของผู้ครองเรือน) และอนคาริกปุจฉา (คำถามของผู้ไม่ครองเรือน). ในสองอย่างนั้น อคาริกปุจฉามาโดยนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล". อนคาริกปุจฉามาโดยนัยนี้ว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ เหล่านี้คืออุปาทานขันธ์ ๕". ส่วนพราหมณ์และคหบดีเหล่านี้ เมื่อจะทูลถามอคาริกปุจฉาที่สมควรแก่ตน จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ข้าแต่ท่านพระโคดม อะไรหนอแลเป็นเหตุเป็นปัจจัย". พระผู้มีพระภาคเจ้า เมื่อจะทรงแก้ปัญหาแก่พวกเขาโดยย่อก่อน โดยวิธีที่พวกเขาไม่สามารถจะกำหนดรู้ได้ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย เพราะเหตุแห่งอธัมมจริยาและวิสมจริยา". ก็เหตุไฉน พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแก้ปัญหาโดยวิธีที่พวกเขาไม่สามารถกำหนดรู้ได้? เพราะว่าพวกเขาเป็นผู้ถือตัวว่าเป็นบัณฑิต หากทรงตั้งมาติกาไว้แต่ต้นแล้วขยายความโดยวิธีที่พวกเขาสามารถกำหนดรู้ได้ พวกเขาก็จะดูหมิ่น โดยสำคัญว่าพระธรรมเทศนานี้ตื้นเขิน และจะกลายเป็นผู้กล่าวว่า "แม้พวกเราเมื่อกล่าว ก็พึงกล่าวอย่างนี้เหมือนกัน". ด้วยเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าจึงทรงแก้ปัญหาแก่พวกเขาโดยย่อก่อน โดยวิธีที่พวกเขาไม่สามารถจะกำหนดรู้ได้. ต่อจากนั้น เมื่อถูกพวกเขาผู้ไม่สามารถกำหนดรู้ได้ทูลขอให้แสดงโดยพิสดาร จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนคหบดีทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น" เพื่อจะทรงแสดงโดยพิสดาร. ในบทนั้น บทว่า เตน หิ เป็นนิบาตในอรรถว่าเป็นเหตุ ความหมายคือ "เพราะเหตุที่ท่านทั้งหลายขอเรา เพราะฉะนั้น (เราจะแสดง)". ၄၄၀. တိဝိဓန္တိ တီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ. ကာယေနာတိ ကာယဒွါရေန. အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာတိ အဓမ္မစရိယသင်္ခါတာ ဝိသမစရိယာ. အယံ ပနေတ္ထ ပဒတ္ထော, အဓမ္မဿ စရိယာ အဓမ္မစရိယာ, အဓမ္မကရဏန္တိ အတ္ထော. ဝိသမာ စရိယာ, ဝိသမဿ ဝါ ကမ္မဿ စရိယာတိ ဝိသမစရိယာ. အဓမ္မစရိယာ စ သာ ဝိသမစရိယာ စာတိ အဓမ္မစရိယာဝိသမစရိယာ. ဧတေနုပါယေန သဗ္ဗေသု ကဏှသုက္ကပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. လုဒ္ဒေါတိ ကက္ခဠော. ဒါရုဏောတိ သာဟသိကော. လောဟိတပါဏီတိ ပရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တဿ ပါဏီ လောဟိတေန လိပ္ပန္တိ. သစေပိ န လိပ္ပန္တိ, တထာဝိဓော လောဟိတပါဏီတွေဝ ဝုစ္စတိ. ဟတပ္ပဟတေ နိဝိဋ္ဌောတိ ဟတေ စ ပရဿ ပဟာရဒါနေ[Pg.230], ပဟတေ စ ပရမာရဏေ နိဝိဋ္ဌော. အဒယာပန္နောတိ နိက္ကရုဏတံ အာပန္နော. ๔๔๐. บทว่า ติวิธํ ได้แก่ โดย ๓ ส่วน. บทว่า กาเยน ได้แก่ โดยทางกาย. บทว่า อธมฺมจริยาวิสมจริยา ได้แก่ ความประพฤติไม่สม่ำเสมอ อันนับว่าอธรรมจริยา. อธิบายบทในคำนั้นดังนี้ ความประพฤติอธรรม ชื่อว่า อธรรมจริยา หมายความว่า การกระทำอธรรม. ความประพฤติไม่สม่ำเสมอ หรือความประพฤติกรรมอันไม่สม่ำเสมอ ชื่อว่า วิสมจริยา. ความประพฤตินั้นเป็นอธรรมจริยาด้วย เป็นวิสมจริยาด้วย เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า อธรรมจริยาวิสมจริยา. ด้วยอุบายนี้ พึงทราบเนื้อความในบทที่เป็นฝ่ายดำและฝ่ายขาวทั้งหมด. บทว่า ลุทฺโท ได้แก่ ผู้หยาบช้า. บทว่า ทารุโณ ได้แก่ ผู้เหี้ยมโหด. บทว่า โลหิตปาณี คือ มือของผู้ให้ผู้อื่นสิ้นชีวิต ย่อมเปื้อนด้วยโลหิต. แม้หากว่ามือไม่เปื้อน ผู้มีปกติเช่นนั้นก็ถูกเรียกว่า ผู้มีมือเปื้อนเลือด นั่นเทียว. บทว่า หตปฺปหเต นิวิฏฺโฐ คือ หมกมุ่นในการฆ่าและการประหารผู้อื่น และในการประหารและการฆ่าผู้อื่น. บทว่า อทยาปนฺโน คือ ถึงความเป็นผู้ปราศจากกรุณา. ယံ တံ ပရဿာတိ ယံ တံ ပရဿ သန္တကံ. ပရဝိတ္တူပကရဏန္တိ တဿေဝ ပရဿ ဝိတ္တူပကရဏံ တုဋ္ဌိဇနနံ ပရိက္ခာရဘဏ္ဍကံ. ဂါမဂတံ ဝါတိ အန္တောဂါမေ ဝါ ဌပိတံ. အရညဂတံ ဝါတိ အရညေ ရုက္ခဂ္ဂပဗ္ဗတမတ္ထကာဒီသု ဝါ ဌပိတံ. အဒိန္နန္တိ တေဟိ ပရေဟိ ကာယေန ဝါ ဝါစာယ ဝါ အဒိန္နံ. ထေယျသင်္ခါတန္တိ ဧတ္ထ ထေနောတိ စောရော. ထေနဿ ဘာဝေါ ထေယျံ, အဝဟရဏစိတ္တဿေတံ အဓိဝစနံ. သင်္ခါ သင်္ခါတန္တိ အတ္ထတော ဧကံ, ကောဋ္ဌာသဿေတံ အဓိဝစနံ, ‘‘သညာနိဒါနာ ဟိ ပပဉ္စသင်္ခါ’’တိအာဒီသု ဝိယ. ထေယျဉ္စ တံ သင်္ခါတဉ္စာတိ ထေယျသင်္ခါတံ, ထေယျစိတ္တသင်္ခါတော ဧကော စိတ္တကောဋ္ဌာသောတိ အတ္ထော. ကရဏတ္ထေ စေတံ ပစ္စတ္တဝစနံ, တသ္မာ ထေယျသင်္ခါတေနာတိ အတ္ထတော ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. บทว่า ยํ ตํ ปรสฺส ได้แก่ ทรัพย์สินใดที่เป็นของผู้อื่น. บทว่า ปรวิตฺตูปกรณํ ได้แก่ เครื่องอุปกรณ์แห่งทรัพย์ของผู้อื่นนั้นนั่นเทียว เป็นเครื่องทำให้เกิดความยินดี เป็นสิ่งของเครื่องใช้สอย. บทว่า คามคตํ วา ได้แก่ ที่เก็บไว้ในบ้าน. บทว่า อรญฺญคตํ วา ได้แก่ ที่เก็บไว้ในป่า หรือบนยอดไม้ ยอดเขา เป็นต้น. บทว่า อทินฺนํ ได้แก่ ที่ผู้อื่นเหล่านั้นมิได้ให้ด้วยกายหรือด้วยวาจา. ในบทว่า เถยฺยสงฺขาตํ นี้ บทว่า เถโน คือ โจร. ความเป็นโจร ชื่อว่า เถยฺย. คำว่า เถยฺย นี้เป็นชื่อของจิตที่คิดจะลัก. บทว่า สงฺขา และ สงฺขาตํ มีความหมายเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เป็นชื่อเรียกส่วน (ธรรม) เหมือนในบาลีเป็นต้นว่า "สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา". ความเป็นโจรด้วย และส่วน (ธรรม) นั้นด้วย ชื่อว่า เถยฺยสงฺขาตํ. อธิบายว่า ส่วนแห่งจิตหนึ่งที่เรียกว่าเถยยจิต (จิตคิดลัก). และคำนี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถของกรณะ (ตติยาวิภัตติ) เพราะฉะนั้น พึงเห็นเนื้อความว่า เถยฺยสงฺขาเตน (ด้วยเจตนาเป็นเครื่องลัก). မာတုရက္ခိတာတိအာဒီသု ယံ ပိတရိ နဋ္ဌေ ဝါ မတေ ဝါ ဃာသစ္ဆာဒနာဒီဟိ ပဋိဇဂ္ဂမာနာ, ဝယပတ္တံ ကုလဃရေ ဒဿာမီတိ မာတာ ရက္ခတိ, အယံ မာတုရက္ခိတာ နာမ. ဧတေနုပါယေန ပိတုရက္ခိတာဒယောပိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဘာဂကုလာနိ ပန ကုစ္ဆိဂတေသုပိ ဂဗ္ဘေသု ကတိကံ ကရောန္တိ – ‘‘သစေ မယှံ ပုတ္တော ဟောတိ, တုယှံ ဓီတာ, အညတ္ထ ဂန္တုံ န လဘိဿတိ, မယှံ ပုတ္တဿေဝ ဟောတူ’’တိ. ဧဝံ ဂဗ္ဘေပိ ပရိဂ္ဂဟိတာ သဿာမိကာ နာမ. ‘‘ယော ဣတ္ထန္နာမံ ဣတ္ထိံ ဂစ္ဆတိ, တဿ ဧတ္တကော ဒဏ္ဍော’’တိ ဧဝံ ဂါမံ ဝါ ဂေဟံ ဝါ ဝီထိံ ဝါ ဥဒ္ဒိဿ ဌပိတဒဏ္ဍာ, ပန သပရိဒဏ္ဍာ နာမ. အန္တမသော မာလာဂုဏပရိက္ခိတ္တာပီတိ ယာ သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေန, ‘‘ဧသာ မေ ဘရိယာ ဘဝိဿတီ’’တိ သညာယ တဿာ ဥပရိ ကေနစိ မာလာဂုဏံ ခိပန္တေန မာလာဂုဏမတ္တေနာပိ ပရိက္ခိတ္တာ ဟောတိ. တထာရူပါသု စာရိတ္တံ အာပဇ္ဇိတာ ဟောတီတိ ဧဝရူပါသု ဣတ္ထီသု သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ္တေ ဝုတ္တမိစ္ဆာစာရလက္ခဏဝသေန ဝီတိက္ကမံ ကတ္တာ ဟောတိ. ในบทว่า มาตุรกฺขิตา เป็นต้น หญิงใดที่เมื่อบิดาหายไปหรือตายไปแล้ว มารดาเลี้ยงดูด้วยอาหารและเครื่องนุ่งห่มเป็นต้น คุ้มครองอยู่ด้วยคิดว่า "เมื่อถึงวัยแล้ว จักยกให้ในตระกูล (ที่สมควร)" หญิงนี้ชื่อว่า มาตุรักขิตา (หญิงที่มารดารักษา). ด้วยอุบายนี้ พึงทราบหญิงที่บิดารักษาเป็นต้นด้วย. ส่วนตระกูลที่มีเสมอกัน ย่อมทำกติกากันแม้เมื่อทารกยังอยู่ในครรภ์ว่า "ถ้าเราได้บุตรชาย ท่านได้บุตรสาว ธิดาของท่านจะไปที่อื่นไม่ได้ จะต้องเป็นของบุตรชายเราเท่านั้น". หญิงที่เขาหมั้นหมายไว้แม้ตั้งแต่อยู่ในครรภ์อย่างนี้ ชื่อว่า สสามิกา (หญิงมีสามี). หญิงที่เขาประกาศเจาะจงหมู่บ้าน เรือน หรือถนนไว้ว่า "ผู้ใดล่วงเกินหญิงชื่อนี้ ผู้นั้นมีโทษเท่านี้" ชื่อว่า สปริทัณฑา (หญิงมีสินไหม). บทว่า อนฺตมโส มาลาคุณปริกฺขิตฺตาปิ คือ หญิงที่ชายใดชายหนึ่งสวมพวงมาลัยให้ด้วยกำหนดอย่างต่ำที่สุด ด้วยความหมายรู้ว่า "หญิงนี้จักเป็นภรรยาของเรา" แม้เพียงด้วยพวงมาลัย ก็ชื่อว่าเป็นหญิงที่เขาจองไว้แล้ว. บทว่า ตถารูปาสุ จาริตฺตํ อาปชฺชิตา โหติ คือ เป็นผู้ทำการล่วงละเมิดในหญิงประเภทนี้ ตามลักษณะของมิจฉาจารที่กล่าวไว้ในสัมมาทิฏฐิสูตร. သဘာဂတောတိ သဘာယံ ဌိတော. ပရိသာဂတောတိ ပရိသာယံ ဌိတော. ဉာတိမဇ္ဈဂတောတိ ဒါယာဒါနံ မဇ္ဈေ ဌိတော. ပူဂမဇ္ဈဂတောတိ သေနီနံ မဇ္ဈေ ဌိတော. ရာဇကုလမဇ္ဈဂတောတိ ရာဇကုလဿ မဇ္ဈေ မဟာဝိနိစ္ဆယေ ဌိတော[Pg.231]. အဘိနီတောတိ ပုစ္ဆနတ္ထာယ နီတော. သက္ခိပုဋ္ဌောတိ သက္ခိံ ကတွာ ပုစ္ဆိတော. ဧဟမ္ဘော ပုရိသာတိ အာလပနမေတံ. အတ္တဟေတု ဝါ ပရဟေတု ဝါတိ အတ္တနော ဝါ ပရဿ ဝါ ဟတ္ထပါဒါဒိဟေတု ဝါ ဓနဟေတု ဝါ. အာမိသကိဉ္စိက္ခဟေတု ဝါတိ ဧတ္ထ အာမိသန္တိ လာဘော အဓိပ္ပေတော. ကိဉ္စိက္ခန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ အပ္ပမတ္တကံ. အန္တမသော တိတ္တိရဝဋ္ဋကသပ္ပိပိဏ္ဍနဝနီတပိဏ္ဍာဒိမတ္တကဿပိ လဉ္ဇဿ ဟေတူတိ အတ္ထော. သမ္ပဇာနမုသာ ဘာသိတာ ဟောတီတိ ဇာနန္တောယေဝ မုသာဝါဒံ ကတ္တာ ဟောတိ. บทว่า สภาคโต คือ ไปสู่สภา. บทว่า ปริสาคโต คือ ไปสู่บริษัท. บทว่า ญาติมชฺฌคโต คือ ไปสู่ท่ามกลางหมู่ญาติ. บทว่า ปูคมชฺฌคโต คือ ไปสู่ท่ามกลางหมู่คณะ. บทว่า ราชกุลมชฺฌคโต คือ ไปสู่ท่ามกลางราชสกุลในที่วินิจฉัยคดีใหญ่. บทว่า อภินีโต คือ ถูกนำตัวไปเพื่อซักถาม. บทว่า สกฺขิปุฏฺโฐ คือ ถูกซักถามในฐานะพยาน. บทว่า เอหํโภ ปุริส เป็นเพียงคำร้องเรียก. บทว่า อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา คือ เพราะเหตุแห่งตน หรือเพราะเหตุแห่งผู้อื่น หรือเพราะเหตุแห่งมือและเท้าเป็นต้น หรือเพราะเหตุแห่งทรัพย์. ในบทว่า อามิสสิญฺจิกฺขเหตุ วา นี้ คำว่า อามิสํ ประสงค์ถึงลาภ. คำว่า กิญฺจิกฺขํ ได้แก่ ของเล็กๆ น้อยๆ อะไรก็ได้. อธิบายว่า เพราะเหตุแห่งสินบนแม้เพียงนกกระทา นกคุ่ม ก้อนเนยใส หรือก้อนเนยข้นเป็นต้น. บทว่า สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ คือ เป็นผู้กล่าวคำเท็จทั้งที่รู้อยู่. ဣမေသံ ဘေဒါယာတိ ယေသံ ဣတောတိ ဝုတ္တာနံ သန္တိကေ သုတံ ဟောတိ, တေသံ ဘေဒါယ. အမူသံ ဘေဒါယာတိ ယေသံ အမုတြာတိ ဝုတ္တာနံ သန္တိကေ သုတံ ဟောတိ, တေသံ ဘေဒါယ. ဣတိ သမဂ္ဂါနံ ဝါ ဘေဒကာတိ ဧဝံ သမဂ္ဂါနံ ဝါ ဒွိန္နံ သဟာယကာနံ ဘေဒံ ကတ္တာ. ဘိန္နာနံ ဝါ အနုပ္ပဒါတာတိ သုဋ္ဌု ကတံ တယာ, တံ ပဇဟန္တေန ကတိပါဟေနေဝ တေ မဟန္တံ အနတ္ထံ ကရေယျာတိ ဧဝံ ဘိန္နာနံ ပုန အသံသန္ဒနာယ အနုပ္ပဒါတာ ဥပတ္ထမ္ဘေတာ ကာရဏံ ဒဿေတာတိ အတ္ထော. ဝဂ္ဂေါ အာရာမော အဘိရတိဋ္ဌာနမဿာတိ ဝဂ္ဂါရာမော. ဝဂ္ဂရတောတိ ဝဂ္ဂေသု ရတော. ဝဂ္ဂေ ဒိသွာ ဝါ သုတွာ ဝါ နန္ဒတီတိ ဝဂ္ဂနန္ဒီ. ဝဂ္ဂကရဏိံ ဝါစန္တိ ယာ ဝါစာ သမဂ္ဂေပိ သတ္တေ ဝဂ္ဂေ ကရောတိ ဘိန္ဒတိ, တံ ကလဟကာရဏံ ဝါစံ ဘာသိတာ ဟောတိ. บทว่า อเมสํ เภทาย คือ ฟังความจากฝ่ายนี้แล้ว ไปบอก (อีกฝ่ายหนึ่ง) เพื่อทำลายคนเหล่านี้. บทว่า อมูสํ เภทาย คือ ฟังความจากฝ่ายโน้นแล้ว ไปบอก (อีกฝ่ายหนึ่ง) เพื่อทำลายคนเหล่านั้น. ด้วยประการฉะนี้ เป็นผู้ทำลายคนที่สามัคคีกัน หรือเป็นผู้ทำให้สหายสองคนแตกกัน. หรือว่า เป็นผู้ส่งเสริมคนทั้งหลายที่แตกกันแล้ว คือกล่าวว่า "ดีแล้วที่ท่านเลิกคบกับเขา ถ้าไม่เช่นนั้น เพียงไม่กี่วัน เขาก็จะทำความพินาศใหญ่หลวงแก่ท่าน" ด้วยประการฉะนี้ เป็นผู้ส่งเสริมคนทั้งหลายที่แตกกันแล้วเพื่อไม่ให้กลับคืนดีกันอีก เป็นผู้สนับสนุน แสดงเหตุผล. นี้คือความหมาย. ความแตกแยกเป็นอาราม เป็นที่มายินดี เป็นที่ตั้งอยู่ของบุคคลนั้น เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วัคคาราโม (ผู้มีหมู่คณะเป็นที่มายินดี). บทว่า วคฺครโต คือ ยินดีแล้วในความแตกแยก. บทว่า วคฺคนนฺที คือ เห็นหรือได้ฟังเรื่องความแตกแยกแล้วย่อมเพลิดเพลิน เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า วรรคานันทิ (ผู้เพลิดเพลินในความแตกแยก). บทว่า วคฺคกรณีํ วาจํ คือ เป็นผู้กล่าววาจาอันเป็นเหตุแห่งการทะเลาะวิวาท ซึ่งเป็นวาจาที่ทำให้แม้สัตว์ทั้งหลายผู้สามัคคีกันเกิดความแตกแยกกัน. အဏ္ဍကာတိ ယထာ သဒေါသေ ရုက္ခေ အဏ္ဍကာနိ ဥဋ္ဌဟန္တိ, ဧဝံ သဒေါသတာယ ခုံသနာဝမ္ဘနာဒိဝစနေဟိ အဏ္ဍကာ ဇာတာ. ကက္ကသာတိ ပူတိကာ. ယထာ နာမ ပူတိကရုက္ခော ကက္ကသော ဟောတိ ပဂ္ဃရိတစုဏ္ဏော, ဧဝံ ကက္ကသာ ဟောတိ, သောတံ ဃံသမာနာ ဝိယ ပဝိသတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကက္ကသာ’’တိ. ပရကဋုကာတိ ပရေသံ ကဋုကာ အမနာပါ ဒေါသဇနနီ. ပရာဘိသဇ္ဇနီတိ ကုဋိလကဏ္ဋကသာခါ ဝိယ မမ္မေသု ဝိဇ္ဈိတွာ ပရေသံ အဘိသဇ္ဇနီ ဂန္တုကာမာနမ္ပိ ဂန္တုံ အဒတွာ လဂ္ဂနကာရီ. ကောဓသာမန္တာတိ ကောဓဿ အာသန္နာ. အသမာဓိသံဝတ္တနိကာတိ အပ္ပနာသမာဓိဿ ဝါ ဥပစာရသမာဓိဿ ဝါ အသံဝတ္တနိကာ. ဣတိ သဗ္ဗာနေဝ တာနိ သဒေါသဝါစာယ ဝေဝစနာနိ. บทว่า อณฺฑกา เหมือนปุ่มที่เกิดขึ้นบนต้นไม้ที่มีโรค ฉันใด วาจาที่เป็นดั่งปุ่มก็เกิดขึ้นจากคำพูดส่อเสียดดูหมิ่นเป็นต้น เพราะความเป็นวาจามีโทษ ฉันนั้น. บทว่า กกฺกสา คือ วาจาที่ผุ. เหมือนต้นไม้ที่ผุ ย่อมมีความหยาบกระด้าง มีผงร่วงหล่น ฉันใด วาจาก็หยาบกระด้าง ฉันนั้น คือ เข้าไป (ในหู) ราวกับขูดช่องหู. เพราะเหตุนั้นจึงเรียกว่า "กักกสา" (หยาบคาย). บทว่า ปรกฏุกา คือ เป็นวาจาเผ็ดร้อน ไม่เป็นที่พอใจ ก่อให้เกิดโทสะแก่ผู้อื่น. บทว่า ปราบิสชฺชนี คือ เหมือนกิ่งไม้มีหนามที่คด ย่อมทิ่มแทงอวัยวะสำคัญแล้วเสียดสีผู้อื่น คือ ไม่ยอมให้แม้ผู้ที่ต้องการจะไปได้ไป เป็นวาจาที่ทำให้ติดข้อง. บทว่า โกธสามนฺตา คือ เป็นวาจาที่ใกล้ต่อความโกรธ. บทว่า อสมาธิสํวตฺตนิกา คือ เป็นวาจาที่ไม่เป็นไปเพื่ออัปปนาสมาธิหรืออุปจารสมาธิ. ด้วยประการฉะนี้ คำเหล่านั้นทั้งหมดเป็นไวพจน์ของวาจาที่มีโทษ. အကာလဝါဒီတိ အကာလေန ဝတ္တာ. အဘူတဝါဒီတိ ယံ နတ္ထိ, တဿ ဝတ္တာ. အနတ္ထဝါဒီတိ အကာရဏနိဿိတံ ဝတ္တာ. အဓမ္မဝါဒီတိ အသဘာဝံ ဝတ္တာ[Pg.232]. အဝိနယဝါဒီတိ အသံဝရဝိနယပဋိသံယုတ္တဿ ဝတ္တာ. အနိဓာနဝတိ ဝါစန္တိ ဟဒယမဉ္ဇူသာယံ နိဓေတုံ အယုတ္တံ ဝါစံ ဘာသိတာ ဟောတိ. အကာလေနာတိ ဝတ္တဗ္ဗကာလဿ ပုဗ္ဗေ ဝါ ပစ္ဆာ ဝါ အယုတ္တကာလေ ဝတ္တာ ဟောတိ. အနပဒေသန္တိ သုတ္တာပဒေသဝိရဟိတံ. အပရိယန္တဝတိန္တိ အပရိစ္ဆေဒံ, သုတ္တံ ဝါ ဇာတကံ ဝါ နိက္ခိပိတွာ တဿ ဥပလဗ္ဘံ ဝါ ဥပမံ ဝါ ဝတ္ထုံ ဝါ အာဟရိတွာ ဗာဟိရကထံယေဝ ကထေတိ. နိက္ခိတ္တံ နိက္ခိတ္တမေဝ ဟောတိ. ‘‘သုတ္တံ နု ခေါ ကထေတိ ဇာတကံ နု ခေါ, နဿ အန္တံ ဝါ ကောဋိံ ဝါ ပဿာမာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ. ယထာ ဝဋရုက္ခသာခါနံ ဂတဂတဋ္ဌာနေ ပါရောဟာ ဩတရန္တိ, ဩတိဏ္ဏောတိဏ္ဏဋ္ဌာနေ သမ္ပဇ္ဇိတွာ ပုန ဝဍ္ဎန္တိယေဝ. ဧဝံ အဍ္ဎယောဇနမ္ပိ ယောဇနမ္ပိ ဂစ္ဆန္တိယေဝ, ဂစ္ဆန္တေ ဂစ္ဆန္တေ ပန မူလရုက္ခော ဝိနဿတိ, ပဝေဏိဇာတကာဝ တိဋ္ဌန္တိ. ဧဝမယမ္ပိ နိဂြောဓဓမ္မကထိကော နာမ ဟောတိ; နိက္ခိတ္တံ နိက္ခိတ္တမတ္တမေဝ ကတွာ ပဿေနေဝ ပရိဟရန္တော ဂစ္ဆတိ. ယော ပန ဗဟုမ္ပိ ဘဏန္တော ဧတဒတ္ထမိဒံ ဝုတ္တန္တိ အာဟရိတွာ ဇာနာပေတုံ သက္ကောတိ, တဿ ကထေတုံ ဝဋ္ဋတိ. အနတ္ထသံဟိတန္တိ န အတ္ထနိဿိတံ. คำว่า อกาลวาที คือ ผู้กล่าวในกาลอันไม่สมควร. คำว่า อภูตวาที คือ ผู้กล่าวถึงสิ่งที่ไม่มีอยู่จริง. คำว่า อนัตถวาที คือ ผู้กล่าววาจาที่ไม่ประกอบด้วยเหตุ. คำว่า อธัมมวาที คือ ผู้กล่าววาจาที่ไม่เป็นไปตามสภาวะ. คำว่า อวินยวาที คือ ผู้กล่าววาจาที่ไม่ประกอบด้วยวินัยคือความสำรวม. คำว่า วาจาที่เก็บไว้ไม่ได้ คือ เป็นผู้กล่าววาจาที่ไม่ควรเก็บไว้ในหีบคือหทัย. คำว่า ในกาลอันไม่สมควร คือ เป็นผู้กล่าวในกาลที่ไม่ควรกล่าว คือก่อนหรือหลังกาลที่ควรกล่าว. คำว่า ไม่มีที่อ้างอิง คือ ปราศจากการอ้างอิงพระสูตร. คำว่า ไม่มีที่สุด คือ ไม่มีขอบเขต คือ ยกพระสูตรหรือชาดกขึ้นตั้งไว้แล้ว นำเอาข้อความที่พึงได้ อุปมา หรือเรื่องราวของพระสูตรนั้นมากล่าว แล้วกล่าวแต่เรื่องภายนอกเท่านั้น. เรื่องที่ยกขึ้นตั้งไว้ ก็เป็นเพียงแต่ตั้งไว้เท่านั้น. ย่อมถึงความถูกกล่าวว่า ‘ท่านผู้นี้กล่าวพระสูตรหรือหนอ หรือกล่าวชาดกหนอ เราทั้งหลายไม่เห็นที่สุดหรือเบื้องต้นของเรื่องนั้นเลย’. เปรียบเหมือนรากอากาศของกิ่งต้นไทรย่อมหยั่งลงในที่ที่กิ่งทอดไปถึง ในที่ที่หยั่งลงแล้วๆ ก็เจริญงอกงามขึ้นอีก. ฉันใด (กิ่งไทร) ย่อมแผ่ไปได้ครึ่งโยชน์บ้าง โยชน์หนึ่งบ้าง เมื่อแผ่ไปๆ ต้นเดิมก็เสื่อมสลายไป คงเหลืออยู่แต่ต้นที่เกิดสืบต่อกันมา. ฉันนั้นเหมือนกัน ธรรมกถึกนี้ก็ชื่อว่าเป็นธรรมกถึกต้นไทร คือ ทำเรื่องที่ยกขึ้นตั้งไว้ให้เป็นเพียงแต่ตั้งไว้เท่านั้น แล้วก็นำเรื่องออกไปข้างนอก. ส่วนภิกษุใด แม้กล่าวมาก ก็สามารถนำมาแสดงให้รู้ได้ว่า ‘คำนี้ท่านกล่าวไว้เพื่ออรรถนี้’ ภิกษุนั้นย่อมควรเพื่อจะกล่าวได้. คำว่า ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ คือ ไม่อาศัยประโยชน์. အဘိဇ္ဈာတာ ဟောတီတိ အဘိဇ္ဈာယ ဩလောကေတာ ဟောတိ. အဟော ဝတာတိ ပတ္ထနတ္ထေ နိပါတော. အဘိဇ္ဈာယ ဩလောကိတမတ္တကေန စေတ္ထ ကမ္မပထဘေဒေါ န ဟောတိ. ယဒါ ပန, ‘‘အဟော ဝတိဒံ မမ သန္တကံ အဿ, အဟမေတ္ထ ဝသံ ဝတ္တေယျ’’န္တိ အတ္တနော ပရိဏာမေတိ, တဒါ ကမ္မပထဘေဒေါ ဟောတိ, အယမိဓ အဓိပ္ပေတော. ชื่อว่าเป็นผู้มีอภิชฌา คือ เป็นผู้เล็งด้วยอภิชฌา. คำว่า อโห วต เป็นนิบาตในอรรถว่าปรารถนา. ในข้อนี้ การล่วงกรรมบถยังไม่มีด้วยเพียงการเล็งด้วยอภิชฌา. แต่เมื่อใด น้อมเข้ามาเพื่อตนว่า ‘โอหนอ สิ่งนี้พึงเป็นของเรา เราพึงใช้อำนาจในสิ่งนี้’ เมื่อนั้น การล่วงกรรมบถจึงมีขึ้น อรรถนี้แหละที่ประสงค์ในที่นี้. ဗျာပန္နစိတ္တောတိ ဝိပန္နစိတ္တော ပူတိဘူတစိတ္တော. ပဒုဋ္ဌမနသင်္ကပ္ပောတိ ဒေါသေန ဒုဋ္ဌစိတ္တသင်္ကပ္ပော. ဟညန္တူတိ ဃာတိယန္တူ. ဝဇ္ဈန္တူတိ ဝဓံ ပါပုဏန္တု. မာ ဝါ အဟေသုန္တိ ကိဉ္စိပိ မာ အဟေသုံ. ဣဓာပိ ကောပမတ္တကေန ကမ္မပထဘေဒေါ န ဟောတိ. ဟညန္တူတိအာဒိစိန္တနေနေဝ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. คำว่า มีจิตพยาบาท คือ มีจิตอันโทษประทุษร้ายแล้ว มีจิตเน่าแล้ว. คำว่า มีความดำริในใจอันโทษประทุษร้ายแล้ว คือ มีความดำริในจิตอันโทษประทุษร้ายแล้วด้วยโทสะ. คำว่า จงถูกเบียดเบียน คือ จงถูกฆ่า. คำว่า จงถูกฆ่า คือ จงถึงความตาย. คำว่า หรืออย่าได้มีอยู่เลย คือ อย่าได้มีอะไรเลย. ในข้อนี้ก็เช่นกัน การล่วงกรรมบถยังไม่มีด้วยเพียงความโกรธ. แต่ย่อมมีด้วยการคิดเป็นต้นว่า ‘จงถูกเบียดเบียน’ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้อย่างนี้. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကောတိ အကုသလဒဿနော. ဝိပရီတဒဿနောတိ ဝိပလ္လတ္ထဒဿနော. နတ္ထိ ဒိန္နန္တိ ဒိန္နဿ ဖလာဘာဝံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ယိဋ္ဌံ ဝုစ္စတိ မဟာယာဂေါ. ဟုတန္တိ ပဟေဏကသက္ကာရော အဓိပ္ပေတော, တမ္ပိ ဥဘယံ ဖလာဘာဝမေဝ [Pg.233] သန္ဓာယ ပဋိက္ခိပတိ. သုကတဒုက္ကဋာနန္တိ သုကတဒုက္ကဋာနံ, ကုသလာကုသလာနန္တိ အတ္ထော. ဖလံ ဝိပါကောတိ ယံ ဖလန္တိ ဝါ ဝိပါကောတိ ဝါ ဝုစ္စတိ, တံ နတ္ထီတိ ဝဒတိ. နတ္ထိ အယံ လောကောတိ ပရလောကေ ဌိတဿ အယံ လောကော နတ္ထိ. နတ္ထိ ပရော လောကောတိ ဣဓ လောကေ ဌိတဿပိ ပရလောကော နတ္ထိ, သဗ္ဗေ တတ္ထ တတ္ထေဝ ဥစ္ဆိဇ္ဇန္တီတိ ဒဿေတိ. နတ္ထိ မာတာ နတ္ထိ ပိတာတိ တေသု သမ္မာပဋိပတ္တိမိစ္ဆာပဋိပတ္တီနံ ဖလာဘာဝဝသေန ဝဒတိ. နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာတိ စဝိတွာ ဥပပဇ္ဇနကသတ္တာ နာမ နတ္ထီတိ ဝဒတိ. သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေန္တီတိ ယေ ဣမဉ္စ လောကံ ပရဉ္စ လောကံ အဘိဝိသိဋ္ဌာယ ပညာယ သယံ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ပဝေဒေန္တိ, တေ နတ္ထီတိ သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနံ အဘာဝံ ဒီပေတိ, ဧတ္တာဝတာ ဒသဝတ္ထုကာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကထိတာ ဟောတိ. คำว่า เป็นมิจฉาทิฏฐิ คือ มีความเห็นอันเป็นอกุศล. คำว่า มีความเห็นวิปริต คือ มีความเห็นคลาดเคลื่อน. คำว่า ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีผลของทานที่ให้แล้ว. มหายัญ เรียกว่า ยิฏฐะ. คำว่า การบูชา ท่านประสงค์เอาสักการะที่ทำแก่แขก ท่านปฏิเสธทั้งสองอย่างนั้นโดยหมายถึงความไม่มีผลนั่นเอง. คำว่า ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี คือ ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่ว คือของกุศลและอกุศล อธิบายว่าอย่างนี้. คำว่า ผลวิบาก คือ สิ่งใดที่เรียกว่าผลหรือวิบาก สิ่งนั้นไม่มี ดังนี้. คำว่า โลกนี้ไม่มี คือ สำหรับผู้ที่อยู่ในปรโลก โลกนี้ไม่มี. คำว่า ปรโลกไม่มี คือ แม้สำหรับผู้ที่อยู่ในโลกนี้ ปรโลกก็ไม่มี ท่านแสดงว่า สัตว์ทั้งหลายย่อมขาดสูญในภพนั้นๆ นั่นเอง. คำว่า มารดาไม่มี บิดาไม่มี ท่านกล่าวโดยนัยแห่งความไม่มีผลของการปฏิบัติดีและปฏิบัติชั่วในท่านเหล่านั้น. คำว่า สัตว์โอปปาติกะไม่มี ท่านกล่าวว่า สัตว์ที่ชื่อว่าจุติแล้วเกิด ไม่มี. คำว่า ท่านผู้รู้แจ้งประจักษ์ด้วยตนเองแล้วประกาศ คือ บุคคลเหล่าใดทำโลกนี้และปรโลกให้ประจักษ์ด้วยตนเองด้วยปัญญาอันยิ่งแล้วประกาศ บุคคลเหล่านั้นไม่มี ดังนี้ เป็นการแสดงถึงความไม่มีอยู่ของพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ มิจฉาทิฏฐิมีวัตถุ ๑๐ ประการ ท่านกล่าวไว้แล้ว. ၄၄၁. ပါဏာတိပါတံ ပဟာယာတိအာဒယော သတ္တ ကမ္မပထာ စူဠဟတ္ထိပဒေ ဝိတ္ထာရိတာ. အနဘိဇ္ဈာဒယော ဥတ္တာနတ္ထာယေဝ. ๔๔๑. กรรมบถ ๗ ประการ มีคำเป็นต้นว่า ละปาณาติบาต ท่านขยายความไว้แล้วในจูฬหัตถิปโทปมสูตร. ส่วนอนภิชฌาเป็นต้น มีอรรถตื้นอยู่แล้ว. ၄၄၂. သဟဗျတံ ဥပပဇ္ဇေယျန္တိ သဟဘာဝံ ဥပဂစ္ဆေယျံ. ဗြဟ္မကာယိကာနံ ဒေဝါနန္တိ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိဒေဝါနံ. အာဘာနံ ဒေဝါနန္တိ အာဘာ နာမ ဝိသုံ နတ္ထိ, ပရိတ္တာဘအပ္ပမာဏာဘအာဘဿရာနမေတံ အဓိဝစနံ. ပရိတ္တာဘာနန္တိအာဒိ ပန ဧကတော အဂ္ဂဟေတွာ တေသံယေဝ ဘေဒတော ဂဟဏံ. ပရိတ္တသုဘာနန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣတိ ဘဂဝါ အာသဝက္ခယံ ဒဿေတွာ အရဟတ္တနိကူဋေန ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသိ. ๔๔๒. คำว่า พึงเข้าถึงความเป็นสหาย คือ พึงเข้าถึงความเป็นผู้เกิดร่วมกัน. คำว่า แห่งพรหมกายิกาพรหม คือ แห่งพรหมผู้เกิดในปฐมฌานภูมิ. คำว่า แห่งอาภาพรหม คือ พรหมชื่ออาภาโดยเฉพาะไม่มี คำนี้เป็นชื่อเรียกของพรหมผู้เกิดในปริตตาภาพรหม อัปปมาณาภาพรหม และอาภัสสราพรหม. ส่วนคำเป็นต้นว่า แห่งปริตตาภาพรหมนั้น ท่านไม่ถือเอารวมกัน แต่ถือเอาโดยแยกประเภทของพรหมเหล่านั้นนั่นเอง. แม้ในคำเป็นต้นว่า แห่งปริตตสุภาพรหม ก็มีนัยนี้เช่นกัน. ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอาสวักขยญาณแล้ว ทรงจบพระธรรมเทศนาลงด้วยอรหัตผลเป็นยอด. ဣဓ ဌတွာ ပန ဒေဝလောကာ သမာနေတဗ္ဗာ. တိဿန္နံ တာဝ ဈာနဘူမီနံ ဝသေန နဝ ဗြဟ္မလောကာ, ပဉ္စ သုဒ္ဓါဝါသာ စတူဟိ အာရူပေဟိ သဒ္ဓိံ နဝါတိ အဋ္ဌာရသ, ဝေဟပ္ဖလေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကူနဝီသတိ, တေ အသညံ ပက္ခိပိတွာ ဝီသတိ ဗြဟ္မလောကာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဆဟိ ကာမာဝစရေဟိ သဒ္ဓိံ ဆဗ္ဗီသတိ ဒေဝလောကာ နာမ. တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပိ ဘဂဝတာ ဒသကုသလကမ္မပထေဟိ နိဗ္ဗတ္တိ ဒဿိတာ. อนึ่ง พึงรวบรวมเทวโลกทั้งหลายโดยตั้งอยู่ในธรรมจรรยาและสมจรรยานี้. ก่อนอื่น พรหมโลก ๙ ชั้น โดยอำนาจแห่งฌานภูมิ ๓, สุทธาวาส ๕ ชั้น รวมกับอรูปพรหม ๔ ชั้น เป็น ๙ รวมเป็น ๑๘ ชั้น, รวมกับเวหัปผลพรหมเป็น ๑๙ ชั้น, เมื่อรวมอสัญญีสัตตพรหมเข้าไปด้วย ก็เป็นพรหมโลก ๒๐ ชั้น. เมื่อรวมกับกามาวจรเทวโลก ๖ ชั้น จึงชื่อว่าเทวโลก ๒๖ ชั้น. พระผู้มีพระภาคทรงแสดงการบังเกิดของเทวดาและพรหมทั้งหมดเหล่านั้นด้วยกุศลกรรมบถ ๑๐ ประการ. တတ္ထ ဆသု တာဝ ကာမာဝစရေသု တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ ဝိပါကေနေဝ နိဗ္ဗတ္တိ ဟောတိ. ဥပရိဒေဝလောကာနံ ပန ဣမေ ကမ္မပထာ ဥပနိဿယဝသေန ကထိတာ[Pg.234]. ဒသ ကုသလကမ္မပထာ ဟိ သီလံ, သီလဝတော စ ကသိဏပရိကမ္မံ ဣဇ္ဈတီတိ. သီလေ ပတိဋ္ဌာယ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ နိဗ္ဗတ္တတိ; ဒုတိယာဒီနိ ဘာဝေတွာ ဒုတိယဇ္ဈာနဘူမိအာဒီသု နိဗ္ဗတ္တတိ; ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသု နိဗ္ဗတ္တတိ; ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ အရူပါဝစရသမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတွာ စတူသု အရူပေသု နိဗ္ဗတ္တတိ; ရူပါရူပဇ္ဈာနံ ပါဒကံ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ. အသညဘဝေါ ပန ဗာဟိရကာနံ တာပသပရိဗ္ဗာဇကာနံ အာစိဏ္ဏောတိ ဣဓ န နိဒ္ဒိဋ္ဌော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. บรรดาเทวโลกเหล่านั้น ก่อนอื่น ในกามาวจรเทวโลก ๖ ชั้น การบังเกิดย่อมมีได้ด้วยวิบากของสุจริต ๓ เท่านั้น ส่วนในเทวโลกเบื้องบน กัมมบถเหล่านี้ท่านกล่าวไว้โดยเป็นอุปนิสัย จริงอยู่ กุศลกัมมบถ ๑๐ เป็นศีล และกสิณบริกรรมของผู้มีศีลย่อมสำเร็จ ด้วยเหตุนั้น บุคคลตั้งอยู่ในศีลแล้ว ทำกสิณบริกรรม ให้ปฐมฌานบังเกิดแล้ว ย่อมบังเกิดในปฐมฌานภูมิ เจริญทุติยฌานเป็นต้นแล้ว ย่อมบังเกิดในทุติยฌานภูมิเป็นต้น บุคคลทำรูปาวจรฌานให้เป็นบาท เจริญวิปัสสนาแล้ว เป็นผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ย่อมบังเกิดในสุทธาวาส ๕ บุคคลทำรูปาวจรฌานให้เป็นบาท ให้อรูปาวจรสมาบัติบังเกิดแล้ว ย่อมบังเกิดในอรูปภพ ๔ บุคคลทำรูปฌานและอรูปฌานให้เป็นบาท เจริญวิปัสสนาแล้ว ย่อมบรรลุพระอรหัต ส่วนอสัญญาภพ เป็นภพที่ดาบสและปริพาชกภายนอกศาสนาเคยชิน เพราะเหตุนั้น จึงมิได้แสดงไว้ในที่นี้ ที่เหลือในที่ทั้งปวงมีเนื้อความตื้นทั้งนั้น ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี သာလေယျကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาสาเลยยกสูตร จบแล้ว ၂. ဝေရဉ္ဇကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๒. อรรถกถาเวรัญชกสูตร ၄၄၄. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ဝေရဉ္ဇကသုတ္တံ. တတ္ထ ဝေရဉ္ဇကာတိ ဝေရဉ္ဇဝါသိနော. ကေနစိဒေဝ ကရဏီယေနာတိ ကေနစိဒေဝ အနိယမိတကိစ္စေန. သေသံ သဗ္ဗံ ပုရိမသုတ္တေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ကေဝလဉှိ ဣဓ အဓမ္မစာရီ ဝိသမစာရီတိ ဧဝံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနာ ဒေသနာ ကတာ. ပုရိမသုတ္တေ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနာတိ အယံ ဝိသေသော. သေသံ တာဒိသမေဝါတိ. ๔๔๔. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่าเวรัญชกสูตร ในเวรัญชกสูตรนั้น บทว่า เวรัญชกา ได้แก่ พราหมณ์และคฤหบดีผู้ชาวเมืองเวรัญชา บทว่า เกนจิเทว กรณิเยน ได้แก่ ด้วยกิจอย่างใดอย่างหนึ่งที่มิได้กำหนดไว้ ที่เหลือทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสูตรก่อนนั่นเทียว ก็แต่ว่าในสูตรนี้ พระผู้มีพระภาคทรงกระทำเทศนาที่เป็นบุคคลาธิษฐานอย่างนี้ว่า อธัมมจารี วิสมจารี ในสูตรก่อนเป็นธรรมาธิษฐาน นี้เป็นข้อแตกต่าง ที่เหลือก็เหมือนกันนั่นเทียว ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี ဝေရဉ္ဇကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาเวรัญชกสูตร จบแล้ว ၃. မဟာဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๓. อรรถกถามหาเวทัลลสูตร ၄၄၉. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မဟာဝေဒလ္လသုတ္တံ. တတ္ထ အာယသ္မာတိ သဂါရဝသပ္ပတိဿဝစနမေတံ. မဟာကောဋ္ဌိကောတိ တဿ ထေရဿ နာမံ. ပဋိသလ္လာနာ ဝုဋ္ဌိတောတိ ဖလသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတော. ဒုပ္ပညော ဒုပ္ပညောတိ ဧတ္ထ ပညာယ ဒုဋ္ဌံ နာမ နတ္ထိ, အပ္ပညော နိပ္ပညောတိ အတ္ထော. ကိတ္တာဝတာ နု ခေါတိ ကာရဏပရိစ္ဆေဒပုစ္ဆာ, ကိတ္တကေန နု ခေါ ဧဝံ ဝုစ္စတီတိ [Pg.235] အတ္ထော. ပုစ္ဆာ စ နာမေသာ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ, ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ, ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ, အနုမတိပုစ္ဆာ, ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာတိ ပဉ္စဝိဓာ ဟောတိ. တာသမိဒံ နာနာကရဏံ – ๔๔๙. พระสูตรมีคำเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่ามหาเวทัลลสูตร ในมหาเวทัลลสูตรนั้น บทว่า อายสฺมา นี้เป็นคำพูดที่แสดงความเคารพและความนอบน้อม บทว่า มหาโกฏฺฐิโก เป็นชื่อของพระเถระรูปนั้น บทว่า ปฏิสลฺลานา วุฏฺฐิโต ได้แก่ ออกจากผลสมาบัติ ในบทว่า ทุปฺปญฺโญ ทุปฺปญฺโญ นี้ ชื่อว่าความเสียแห่งปัญญาย่อมไม่มี อธิบายว่า ผู้ไม่มีปัญญา ผู้ปราศจากปัญญา บทว่า กิตฺตาวตา นุ โข เป็นคำถามที่กำหนดเหตุ อธิบายว่า บุคคลย่อมถูกเรียกว่าอย่างนี้ ด้วยเหตุประมาณเท่าไรหนอ ก็ปุจฉานี้มี ๕ อย่าง คือ อทิฏฐโชตนาปุจฉา ทิฏฐสังสันทนาปุจฉา วิมติจเฉทนาปุจฉา อนุมติปุจฉา กเถตุกัมยตาปุจฉา นี้เป็นการจำแนกปุจฉาเหล่านั้น – ကတမာ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ လက္ခဏံ အညာတံ ဟောတိ အဒိဋ္ဌံ အတုလိတံ အတီရိတံ အဝိဘူတံ အဝိဘာဝိတံ, တဿ ဉာဏာယ ဒဿနာယ တုလနာယ တီရဏာယ ဝိဘူတာယ ဝိဘာဝနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ. อทิฏฐโชตนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ ลักษณะ (ของธรรม) ยังไม่รู้ ยังไม่เห็น ยังไม่ชั่ง ยังไม่ไตร่ตรอง ยังไม่ปรากฏ ยังไม่ทำให้ปรากฏ บุคคลย่อมถามปัญหาเพื่อจะรู้ เพื่อจะเห็น เพื่อจะชั่ง เพื่อจะไตร่ตรอง เพื่อให้ปรากฏ เพื่อจะทำให้ปรากฏซึ่งลักษณะนั้น นี้ชื่อว่าอทิฏฐโชตนาปุจฉา ကတမာ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ လက္ခဏံ ဉာတံ ဟောတိ ဒိဋ္ဌံ တုလိတံ တီရိတံ ဝိဘူတံ ဝိဘာဝိတံ, အညေဟိ ပဏ္ဍိတေဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ. ทิฏฐสังสันทนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ ลักษณะ (ของธรรม) รู้แล้ว เห็นแล้ว ชั่งแล้ว ไตร่ตรองแล้ว ปรากฏแล้ว ทำให้ปรากฏแล้ว บุคคลย่อมถามปัญหาเพื่อจะสอบสวนกับบัณฑิตอื่น นี้ชื่อว่าทิฏฐสังสันทนาปุจฉา ကတမာ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ? ပကတိယာ သံသယပက္ခန္ဒော ဟောတိ ဝိမတိပက္ခန္ဒော, ဒွေဠှကဇာတော, ‘‘ဧဝံ နု ခေါ, န နု ခေါ, ကိံ နု ခေါ, ကထံ နု ခေါ’’တိ, သော ဝိမတိစ္ဆေဒနတ္ထာယ ပဉှံ ပုစ္ဆတိ. အယံ ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ (မဟာနိ. ၁၅၀; စူဠနိ. ပုဏ္ဏကမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၁၂). วิมติจเฉทนาปุจฉาเป็นไฉน? โดยปกติ เป็นผู้แล่นไปสู่ความสงสัย แล่นไปสู่ความเคลือบแคลง เกิดความลังเลสองแง่ว่า "อย่างนี้หนอ หรือมิใช่หนอ อะไรหนอ อย่างไรหนอ" ผู้นั้นย่อมถามปัญหาเพื่อตัดความเคลือบแคลง นี้ชื่อว่าวิมติจเฉทนาปุจฉา (มหานิ. ๑๕๐; จูฬนิ. ปุณณกมาณวปุจฉานิทเทส ๑๒) ‘‘တံ ကိံ မညထ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ နိစ္စံ ဝါ အနိစ္စံ ဝါတိ? အနိစ္စံ, ဘန္တေ’’တိ (မဟာဝ. ၂၁) ဧဝရူပါ အနုမတိံ ဂဟေတွာ ဓမ္မဒေသနာကာလေ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ နာမ. คำถามในเวลาแสดงธรรมโดยถือเอาความยินยอม มีรูปอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง? ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า" (มหาว. ๒๑) ชื่อว่าอนุมติปุจฉา ‘‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, သတိပဋ္ဌာနာ, ကတမေ စတ္တာရော’’တိ (သံ. နိ. ၅.၃၉၀) ဧဝရူပါ ဘိက္ခုသံဃံ သယမေဝ ပုစ္ဆိတွာ သယမေဝ ဝိဿဇ္ဇေတုကာမဿ ပုစ္ဆာ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ နာမ. တာသု ဣဓ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ အဓိပ္ပေတာ. คำถามของผู้ที่ทรงประสงค์จะวิสัชนาเอง โดยทรงถามภิกษุสงฆ์เอง มีรูปอย่างนี้ว่า "ภิกษุทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ เหล่านี้ สติปัฏฐาน ๔ เป็นไฉน" (สํ. นิ. ๕.๓๙๐) ชื่อว่ากเถตุกัมยตาปุจฉา บรรดาปุจฉาเหล่านั้น ในที่นี้ประสงค์เอาทิฏฐสังสันทนาปุจฉา ထေရော ဟိ အတ္တနော ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ သယမေဝ ပဉှံ သမုဋ္ဌပေတွာ သယံ ဝိနိစ္ဆိနန္တော ဣဒံ သုတ္တံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ မတ္ထကံ ပါပေသိ. ဧကစ္စော ဟိ ပဉှံ သမုဋ္ဌာပေတုံယေဝ သက္ကောတိ န နိစ္ဆေတုံ; ဧကစ္စော နိစ္ဆေတုံ သက္ကောတိ န သမုဋ္ဌာပေတုံ; ဧကစ္စော ဥဘယမ္ပိ န သက္ကောတိ; ဧကစ္စော ဥဘယမ္ပိ သက္ကောတိ. တေသု ထေရော ဥဘယမ္ပိ သက္ကောတိယေဝ. ကသ္မာ? မဟာပညတာယ. မဟာပညံ နိဿာယ ဟိ ဣမသ္မိံ သာသနေ သာရိပုတ္တတ္ထေရော, မဟာကစ္စာနတ္ထေရော, ပုဏ္ဏတ္ထေရော, ကုမာရကဿပတ္ထေရော, အာနန္ဒတ္ထေရော, အယမေဝ အာယသ္မာတိ သမ္ဗဟုလာ ထေရာ ဝိသေသဋ္ဌာနံ အဓိဂတာ. န ဟိ သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ [Pg.236] သာဝကပါရမီဉာဏဿ မတ္ထကံ ပါပုဏိတုံ, မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ သာရိပုတ္တတ္ထေရော တံ ဌာနံ အဓိဂတော. ပညာယ ဟိ ထေရေန သဒိသော နတ္ထိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ မဟာပညာနံ ယဒိဒံ သာရိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၉). จริงอยู่ พระเถระนั่งอยู่ในที่พักกลางวันของตน ตั้งปัญหาขึ้นเอง วินิจฉัยเอง ได้ทำให้พระสูตรนี้ถึงที่สุดตั้งแต่ต้น จริงอยู่ บุคคลบางคนสามารถตั้งปัญหาได้เท่านั้น แต่วินิจฉัยไม่ได้ บางคนสามารถวินิจฉัยได้ แต่ตั้งปัญหาไม่ได้ บางคนไม่สามารถทำได้ทั้งสองอย่าง บางคนสามารถทำได้ทั้งสองอย่าง ในบุคคลเหล่านั้น พระเถระสามารถทำได้ทั้งสองอย่างนั่นเทียว เพราะเหตุไร? เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก จริงอยู่ เพราะอาศัยความเป็นผู้มีปัญญามาก พระเถระจำนวนมากในศาสนานี้ คือ พระสารีบุตรเถระ พระมหากัจจานเถระ พระปุณณเถระ พระกุมารกัสสปเถระ พระอานนทเถระ และท่านผู้มีอายุรูปนี้เอง ได้บรรลุตำแหน่งพิเศษ จริงอยู่ ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถจะบรรลุถึงที่สุดแห่งสาวกบารมีญาณได้ แต่ผู้มีปัญญามากย่อมสามารถ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก พระสารีบุตรเถระจึงได้บรรลุตำแหน่งนั้น จริงอยู่ ผู้ที่เสมอเหมือนด้วยพระเถระโดยปัญญาย่อมไม่มี ด้วยเหตุนั้นเอง พระผู้มีพระภาคจึงทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า "ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้มีปัญญามาก สารีบุตรเป็นเลิศ" (อํ. นิ. ๑.๑๘๙) တထာ န သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ ဘဂဝတာ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ သဗ္ဗညုတညာဏေန သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိတွာ သမာနေတွာ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ ဝိဘဇေတုံ, မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ မဟာကစ္စာနတ္ထေရော တတ္ထ ပဋိဗလော ဇာတော, တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ ဝိဘဇန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာကစ္စာနော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၇). ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถที่จะเทียบเคียง สอบทานเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อกับพระสัพพัญญุตญาณ แล้วจำแนกโดยพิสดารได้ แต่ภิกษุผู้มีปัญญามากสามารถทำได้ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามากนั้น พระมหากัจจายนเถระจึงเป็นผู้สามารถในข้อนั้น เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้สามารถจำแนกเนื้อความแห่งภาษิตที่เรากล่าวไว้โดยย่อให้พิสดารได้ มหากัจจายนะเป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๑๙๗) တထာ န သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ ဓမ္မကထံ ကထေန္တေန ဒသ ကထာဝတ္ထူနိ အာဟရိတွာ သတ္တ ဝိသုဒ္ဓိယော ဝိဘဇန္တေန ဓမ္မကထံ ကထေတုံ, မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ ပုဏ္ဏတ္ထေရော စတုပရိသမဇ္ဈေ အလင်္ကတဓမ္မာသနေ စိတ္တဗီဇနိံ ဂဟေတွာ နိသိန္နော လီဠာယန္တော ပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ ဓမ္မံ ကထေသိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဓမ္မကထိကာနံ ယဒိဒံ ပုဏ္ဏော မန္တာဏိပုတ္တော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၉၆). ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อจะกล่าวธรรมกถา ไม่สามารถจะยกกถาวัตถุ ๑๐ ขึ้นแสดง จำแนกวิสุทธิ ๗ แล้วกล่าวธรรมกถาได้ แต่ภิกษุผู้มีปัญญามากสามารถทำได้ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามากนั้น พระปุณณเถระจึงนั่งบนธรรมาสน์ที่ประดับแล้วในท่ามกลางบริษัท ๔ ถือพัดอันวิจิตร แสดงธรรมอย่างมีลีลาสง่างามดุจพระจันทร์วันเพ็ญ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้เป็นธรรมกถึก ปุณณะ มันตานีบุตร เป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๑๙๖) တထာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု ဓမ္မံ ကထေန္တော ဣတော ဝါ ဧတ္တော ဝါ အနုက္ကမိတွာ ယဋ္ဌိကောဋိံ ဂဟေတွာ အန္ဓော ဝိယ, ဧကပဒိကံ ဒဏ္ဍကသေတုံ အာရုဠှော ဝိယ စ ဂစ္ဆတိ. မဟာပညော ပန စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ နိက္ခိပိတွာ ဥပမာ စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဂဟေတွာ ဟေဋ္ဌုပရိယံ ကရောန္တော ကထေသိ. မဟာပညတာယ ပန ကုမာရကဿပတ္ထေရော စတုပ္ပဒိကံ ဂါထံ နိက္ခိပိတွာ ဥပမာ စ ကာရဏာနိ စ အာဟရိတွာ တေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇေန္တော ဇာတဿရေ ပဉ္စဝဏ္ဏာနိ ကုသုမာနိ ဖုလ္လာပေန္တော ဝိယ သိနေရုမတ္ထကေ ဝဋ္ဋိသဟဿံ တေလပဒီပံ ဇာလေန္တော ဝိယ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဟေဋ္ဌုပရိယံ ကရောန္တော [Pg.237] ကထေသိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ စိတ္တကထိကာနံ ယဒိဒံ ကုမာရကဿပေါ’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၇). ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง เมื่อกล่าวธรรม ย่อมดำเนินไปโดยไม่ก้าวล่วงจากลำดับนี้หรือลำดับโน้น เหมือนคนตาบอดถือปลายไม้เท้า และเหมือนคนขึ้นสะพานไม้ท่อนเดียว ส่วนผู้มีปัญญามาก ย่อมตั้งคาถา ๔ บาทไว้ ยกอุปมาและเหตุผลมา นำพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกมาสาธกกลับไปกลับมาแล้วจึงแสดง ก็เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก พระกุมารกัสสปเถระจึงตั้งคาถา ๔ บาทไว้ ยกอุปมาและเหตุผลมาประกอบเข้ากับคาถานั้น แสดงพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎกโดยสาธกกลับไปกลับมา เหมือนทำให้ดอกบัว ๕ สีบานในสระโบกขรณี เหมือนจุดประทีปน้ำมันพันดวงบนยอดเขาสิเนรุ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้กล่าวถ้อยคำอันวิจิตร กุมารกัสสปะเป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๒๑๗) တထာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတော ဘိက္ခု စတူဟိ မာသေဟိ စတုပ္ပဒိကမ္ပိ ဂါထံ ဂဟေတုံ န သက္ကောတိ. မဟာပညော ပန ဧကပဒေ ဌတွာ ပဒသတမ္ပိ ပဒသဟဿမ္ပိ ဂဏှာတိ. အာနန္ဒတ္ထေရော ပန မဟာပညတာယ ဧကပဒုဒ္ဓါရေ ဌတွာ သကိံယေဝ သုတွာ ပုန အပုစ္ဆန္တော သဋ္ဌိ ပဒသဟဿာနိ ပန္နရသ ဂါထာသဟဿာနိ ဝလ္လိယာ ပုပ္ဖာနိ အာကဍ္ဎိတွာ ဂဏှန္တော ဝိယ ဧကပ္ပဟာရေနေဝ ဂဏှာတိ. ဂဟိတဂဟိတံ ပါသာဏေ ခတလေခါ ဝိယ, သုဝဏ္ဏဃဋေ ပက္ခိတ္တသီဟဝသာ ဝိယ စ ဂဟိတာကာရေနေဝ တိဋ္ဌတိ. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ဂတိမန္တာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော, သတိမန္တာနံ, ဓိတိမန္တာနံ, ဗဟုဿုတာနံ, ဥပဋ္ဌာကာနံ ယဒိဒံ အာနန္ဒော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၉-၂၂၃). ฉันนั้นเหมือนกัน ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถเรียนคาถาแม้ ๔ บาทได้ด้วยเวลา ๔ เดือน ส่วนผู้มีปัญญามาก ยืนอยู่ครู่หนึ่งก็เรียนได้ร้อยบท พันบท ส่วนพระอานนทเถระ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก ยืนอยู่ชั่วขณะก้าวย่างหนึ่ง ฟังเพียงครั้งเดียว ไม่ต้องถามซ้ำ ก็สามารถเรียนได้หกหมื่นบท หนึ่งหมื่นห้าพันคาถาในคราวเดียวเท่านั้น เหมือนดึงดอกไม้จากเถาวัลย์แล้วรับเอาไว้ พระพุทธวจนะที่ท่านเรียนแล้วๆ ย่อมตั้งอยู่ตามอาการที่เรียนไว้นั่นเทียว เหมือนรอยอักษรที่จารึกไว้บนศิลา และเหมือนน้ำมันสิงห์ที่ใส่ไว้ในหม้อทอง เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้มีคติ (ปัญญา) อานนท์เป็นเลิศ, ผู้มีสติ, ผู้มีความเพียร, ผู้เป็นพหูสูต, ผู้อุปัฏฐาก อานนท์เป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๒๑๙-๒๒๓) န ဟိ သက္ကာ ယာယ ဝါ တာယ ဝါ အပ္ပမတ္တိကာယ ပညာယ သမန္နာဂတေန ဘိက္ခုနာ စတုပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒဿ မတ္ထကံ ပါပုဏိတုံ. မဟာပညေန ပန သက္ကာတိ မဟာပညတာယ မဟာကောဋ္ဌိတတ္ထေရော အဓိဂမပရိပုစ္ဆာသဝနပုဗ္ဗယောဂါနံ ဝသေန အနန္တနယုဿဒံ ပဋိသမ္ဘိဒါပဘေဒံ ပတ္တော. တေနေဝ နံ ဘဂဝါ ဧတဒဂ္ဂေ ဌပေသိ – ‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ ယဒိဒံ မဟာကောဋ္ဌိတော’’တိ (အ. နိ. ၁.၂၁၈). จริงอยู่ ภิกษุผู้ประกอบด้วยปัญญาเพียงเล็กน้อยอย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่สามารถจะบรรลุถึงที่สุดแห่งปฏิสัมภิทาญาณ ๔ ประเภทได้ แต่ภิกษุผู้มีปัญญามากสามารถทำได้ เพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก พระมหาโกฏฐิตเถระจึงได้บรรลุถึงปฏิสัมภิทาญาณอันมีนัยหาที่สุดมิได้และกว้างขวาง ด้วยอำนาจแห่งการบรรลุ การสอบถาม การฟัง และบุพพโยคะ เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระผู้มีพระภาคจึงทรงสถาปนาท่านไว้ในตำแหน่งเอตทัคคะว่า “ภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเราผู้บรรลุปฏิสัมภิทา มหาโกฏฐิตะเป็นเลิศ” (อํ.เอก. ๑/๒๑๘) ဣတိ ထေရော မဟာပညတာယ ပဉှံ သမုဋ္ဌာပေတုမ္ပိ နိစ္ဆေတုမ္ပီတိ ဥဘယမ္ပိ သက္ကောတိ. သော ဒိဝါဋ္ဌာနေ နိသီဒိတွာ သယမေဝ သဗ္ဗပဉှေ သမုဋ္ဌပေတွာ သယံ ဝိနိစ္ဆိနန္တော ဣဒံ သုတ္တံ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ မတ္ထကံ ပါပေတွာ, ‘‘သောဘနာ ဝတ အယံ ဓမ္မဒေသနာ, ဇေဋ္ဌဘာတိကေန နံ ဓမ္မသေနာပတိနာ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒိဿာမိ, တတော အယံ ဒွိန္နမ္ပိ အမှာကံ ဧကမတိယာ ဧကဇ္ဈာသယေန စ ဌပိတာ အတိဂရုကာ ဘဝိဿတိ ပါသာဏစ္ဆတ္တသဒိသာ, စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထိကာနံ တိတ္ထေ ဌပိတနာဝါ ဝိယ, မဂ္ဂဂမနတ္ထိကာနံ သဟဿယုတ္တအာဇညရထော ဝိယ ဗဟုပကာရာ ဘဝိဿတီ’’တိ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနတ္ထံ ပဉှံ ပုစ္ဆိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တာသု ဣဓ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ အဓိပ္ပေတာ’’တိ. ด้วยประการฉะนี้ พระเถระเพราะความเป็นผู้มีปัญญามาก จึงสามารถทั้งตั้งปัญหาและตัดสินปัญหาได้ ท่านนั่งอยู่ในที่พักกลางวัน ตั้งปัญหาทั้งปวงขึ้นเองแล้ววินิจฉัยเอง ทำให้พระสูตรนี้ถึงที่สุดตั้งแต่ต้น (แล้วดำริว่า) “ธรรมเทศนานี้งามหนอ เราจักเทียบเคียงธรรมเทศนานี้กับพระธรรมเสนาบดีผู้เป็นพี่ชายใหญ่ แต่นั้น ธรรมเทศนานี้อันเราทั้งสองตั้งไว้ด้วยมติเดียวกันและอัธยาศัยเดียวกัน จักเป็นธรรมเทศนาที่หนักแน่นยิ่งนัก ดุจฉัตรศิลา จักมีอุปการะมาก เหมือนเรือที่จอดไว้ที่ท่าสำหรับผู้ต้องการข้ามโอฆะ ๔ เหมือนราชรถอาชาไนยเทียมด้วยม้าพันตัวสำหรับผู้ต้องการเดินทาง” ดังนี้แล้ว จึงได้ทูลถามปัญหาเพื่อเทียบเคียงความเห็น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในบรรดาปุจฉาเหล่านั้น ในที่นี้ ประสงค์เอาทิฏฐิสังสันทนาปุจฉา” နပ္ပဇာနာတီတိ [Pg.238] ဧတ္ထ ယသ္မာ နပ္ပဇာနာတိ, တသ္မာ ဒုပ္ပညောတိ ဝုစ္စတီတိ အယမတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ဣဒံ ဒုက္ခန္တိ နပ္ပဇာနာတီတိ ဣဒံ ဒုက္ခံ, ဧတ္တကံ ဒုက္ခံ, ဣတော ဥဒ္ဓံ နတ္ထီတိ ဒုက္ခသစ္စံ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတိ. အယံ ဒုက္ခသမုဒယောတိ ဣတော ဒုက္ခံ သမုဒေတီတိ ပဝတ္တိဒုက္ခပဘာဝိကာ တဏှာ သမုဒယသစ္စန္တိ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတိ. အယံ ဒုက္ခနိရောဓောတိ ဣဒံ ဒုက္ခံ အယံ ဒုက္ခသမုဒယော စ ဣဒံ နာမ ဌာနံ ပတွာ နိရုဇ္ဈတီတိ ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိဗ္ဗာနံ နိရောဓသစ္စန္တိ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတိ. အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါတိ အယံ ပဋိပဒါ ဒုက္ခနိရောဓံ ဂစ္ဆတီတိ မဂ္ဂသစ္စံ ယာထာဝသရသလက္ခဏတော န ပဇာနာတီတိ. အနန္တရဝါရေပိ ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သင်္ခေပတော ပနေတ္ထ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနိကော ပုဂ္ဂလော ကထိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ในบทว่า นปฺปชานาติ นี้ มีอรรถาธิบายว่า เพราะเหตุที่ย่อมไม่รู้ชัด ฉะนั้น จึงเรียกว่า เป็นผู้มีปัญญาทราม นัยนี้พึงใช้ได้ในทุกแห่ง. บทว่า ไม่รู้ชัดว่า นี้ทุกข์ ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งทุกขสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า นี้คือทุกข์, ทุกข์มีประมาณเท่านี้, นอกจากนี้ไปไม่มี. บทว่า นี้ทุกขสมุทัย ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งสมุทัยสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า ตัณหาอันยังทุกข์ในวัฏฏะให้เกิด เป็นเหตุให้ทุกข์เกิดขึ้นจากสิ่งนี้. บทว่า นี้ทุกขนิโรธ ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งนิโรธสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า ทุกข์นี้และทุกขสมุทัยนี้ ถึงสถานะที่ชื่อว่านี้แล้วย่อมดับไป นิพพานอันเป็นความไม่เป็นไปแห่งธรรมทั้งสองนั้น เป็นนิโรธสัจจะ. บทว่า นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา ความว่า ไม่รู้ชัดซึ่งมรรคสัจจะตามสภาวะและลักษณะของตนว่า ปฏิปทานี้ ย่อมถึงความดับทุกข์. แม้ในวาระถัดไป ก็พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้แหละ. พึงทราบว่า โดยย่อ ในวาระนี้ ท่านกล่าวถึงบุคคลผู้มีสัจจะ ๔ เป็นกรรมฐาน. အယဉှိ အာစရိယသန္တိကေ စတ္တာရိ သစ္စာနိ သဝနတော ဥဂ္ဂဏှာတိ. ဌပေတွာ တဏှံ တေဘူမကာ ဓမ္မာ ဒုက္ခသစ္စံ, တဏှာ သမုဒယသစ္စံ, ဥဘိန္နံ အပ္ပဝတ္တိ နိဗ္ဗာနံ နိရောဓသစ္စံ, ဒုက္ခသစ္စံ ပရိဇာနန္တော သမုဒယသစ္စံ ပဇဟန္တော နိရောဓပါပနော မဂ္ဂေါ မဂ္ဂသစ္စန္တိ ဧဝံ ဥဂ္ဂဟေတွာ အဘိနိဝိသတိ. တတ္ထ ပုရိမာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ဝဋ္ဋံ, ပစ္ဆိမာနိ ဝိဝဋ္ဋံ, ဝဋ္ဋေ အဘိနိဝေသော ဟောတိ, နော ဝိဝဋ္ဋေ, တသ္မာ အယံ အဘိနိဝိသမာနော ဒုက္ခသစ္စေ အဘိနိဝိသတိ. จริงอยู่ บุคคลนี้ย่อมเรียนเอาสัจจะ ๔ ในสำนักของอาจารย์ด้วยการฟัง. ครั้นเรียนเอาอย่างนี้ว่า เว้นตัณหาเสีย ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ เป็นทุกขสัจจะ, ตัณหาเป็นสมุทัยสัจจะ, นิพพานอันเป็นความไม่เป็นไปแห่งธรรมทั้งสองนั้น เป็นนิโรธสัจจะ, มรรคที่กำหนดรู้ทุกขสัจจะ ละสมุทัยสัจจะ และให้ถึงนิโรธ เป็นมรรคสัจจะ ดังนี้แล้ว ย่อมน้อมใจเชื่อ. ในสัจจะเหล่านั้น สัจจะ ๒ ข้อแรกเป็นวัฏฏะ, สัจจะ ๒ ข้อหลังเป็นวิวัฏฏะ, การน้อมใจเชื่อย่อมมีในวัฏฏะ, ไม่มีในวิวัฏฏะ, เพราะฉะนั้น บุคคลนี้เมื่อน้อมใจเชื่อ ย่อมน้อมใจเชื่อในทุกขสัจจะ. ဒုက္ခသစ္စံ နာမ ရူပါဒယော ပဉ္စက္ခန္ဓာတိ ဝဝတ္ထပေတွာ ဓာတုကမ္မဋ္ဌာနဝသေန ဩတရိတွာ, ‘‘စတ္တာရိ မဟာဘူတာနိ စတုန္နဉ္စ မဟာဘူတာနံ ဥပါဒါယ ရူပံ ရူပ’’န္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တဒါရမ္မဏာ ဝေဒနာ သညာ သင်္ခါရာ ဝိညာဏံ နာမန္တိ ဧဝံ ယမကတာလက္ခန္ဓံ ဘိန္ဒန္တော ဝိယ ‘‘ဒွေဝ ဣမေ ဓမ္မာ နာမရူပ’’န္တိ ဝဝတ္ထပေတိ. တံ ပနေတံ န အဟေတုကံ သဟေတုကံ သပ္ပစ္စယံ, ကော စဿ ပစ္စယော အဝိဇ္ဇာဒယော ဓမ္မာတိ ဧဝံ ပစ္စယေ စေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေ စ ဝဝတ္ထပေတွာ ‘‘သဗ္ဗေပိ ဓမ္မာ ဟုတွာ အဘာဝဋ္ဌေန အနိစ္စာ’’တိ အနိစ္စလက္ခဏံ အာရောပေတိ, တတော ဥဒယဝယပ္ပဋိပီဠနာကာရေန ဒုက္ခာ, အဝသဝတ္တနာကာရေန အနတ္တာတိ တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ သမ္မသန္တော လောကုတ္တရမဂ္ဂံ ပါပုဏာတိ. กำหนดว่า ที่ชื่อว่าทุกขสัจจะ ได้แก่ ขันธ์ ๕ มีรูปเป็นต้น แล้วหยั่งลงโดยนัยแห่งธาตุกัมมัฏฐาน กำหนดว่า "มหาภูตรูป ๔ และอุปาทายรูปของมหาภูตรูป ๔ เป็นรูป". กำหนดว่า "เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ที่มีรูปนั้นเป็นอารมณ์ เป็นนาม" ดังนี้. เป็นประหนึ่งว่ากำลังผ่าต้นตาลทั้งต้น กำหนดว่า "ธรรมเหล่านี้มีเพียง ๒ คือ นามและรูป" ดังนี้. ก็แต่นามรูปนั้น ไม่มีเหตุหามิได้ แต่มีเหตุ มีปัจจัย, อะไรเป็นปัจจัยของนามรูปนั้นเล่า? ธรรมทั้งหลายมีอวิชชาเป็นต้น (เป็นปัจจัย) ดังนี้. ครั้นกำหนดปัจจัยและธรรมที่เกิดจากปัจจัยอย่างนี้แล้ว จึงยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งความไม่เที่ยงว่า "ธรรมทั้งปวงเกิดขึ้นแล้วย่อมไม่เที่ยง เพราะมีความหมายว่าไม่มี". แต่นั้น จึงยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งทุกข์ว่า เป็นทุกข์โดยอาการที่ถูกบีบคั้นด้วยความเกิดขึ้นและความเสื่อมไป, ยกขึ้นสู่ลักษณะแห่งอนัตตาว่า เป็นอนัตตาโดยอาการที่ไม่เป็นไปในอำนาจ. ครั้นยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์แล้ว พิจารณาอยู่โดยลำดับแห่งวิปัสสนา ย่อมบรรลุโลกุตรมรรค. မဂ္ဂက္ခဏေ [Pg.239] စတ္တာရိ သစ္စာနိ ဧကပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဧကာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ. သမုဒယံ ပဟာနပဋိဝေဓေန, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာပဋိဝေဓေန, မဂ္ဂံ ဘာဝနာပဋိဝေဓေန ပဋိဝိဇ္ဈတိ. ဒုက္ခံ ပရိညာဘိသမယေန အဘိသမေတိ, သမုဒယံ ပဟာနာဘိသမယေန, နိရောဓံ သစ္ဆိကိရိယာဘိသမယေန, မဂ္ဂံ ဘာဝနာဘိသမယေန အဘိသမေတိ. သော တီဏိ သစ္စာနိ ကိစ္စတော ပဋိဝိဇ္ဈတိ, နိရောဓံ အာရမ္မဏတော. တသ္မိဉ္စဿ ခဏေ အဟံ ဒုက္ခံ ပရိဇာနာမိ, သမုဒယံ ပဇဟာမိ, နိရောဓံ သစ္ဆိကရောမိ, မဂ္ဂံ ဘာဝေမီတိ အာဘောဂသမန္နာဟာရမနသိကာရပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထိ. ဧတဿ ပန ပရိဂ္ဂဏှန္တဿေဝ မဂ္ဂေါ တီသု သစ္စေသု ပရိညာဒိကိစ္စံ သာဓေန္တောဝ နိရောဓံ အာရမ္မဏတော ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ. ในขณะแห่งมรรค ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๔ ด้วยการแทงตลอดครั้งเดียว, ย่อมรู้พร้อมด้วยการรู้พร้อมครั้งเดียว. ย่อมแทงตลอดทุกข์ด้วยปริญญาปฏิเวธ. ย่อมแทงตลอดสมุทัยด้วยปหานปฏิเวธ, แทงตลอดนิโรธด้วยสัจฉิกิริยาปฏิเวธ, แทงตลอดมรรคด้วยภาวนาปฏิเวธ. ย่อมรู้พร้อมทุกข์ด้วยปริญญาภิสมัย, รู้พร้อมสมุทัยด้วยปหานาภิสมัย, รู้พร้อมนิโรธด้วยสัจฉิกิริยาภิสมัย, รู้พร้อมมรรคด้วยภาวนาภิสมัย. โยคีบุคคลนั้นย่อมแทงตลอดสัจจะ ๓ โดยกิจ, แทงตลอดนิโรธโดยอารมณ์. และในขณะนั้น การน้อมใจไป การนำใจเข้าไป การทำไว้ในใจ การพิจารณาว่า "เราย่อมกำหนดรู้ทุกข์, ย่อมละสมุทัย, ย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธ, ย่อมเจริญมรรค" ย่อมไม่มีแก่โยคีบุคคลนั้น. แต่ว่า มรรคของโยคีบุคคลผู้กำลังกำหนดรู้อยู่นั่นแหละ ย่อมยังกิจมีการกำหนดรู้เป็นต้นในสัจจะ ๓ ให้สำเร็จพลาง แทงตลอดนิโรธโดยความเป็นอารมณ์. တသ္မာ ပညဝါတိ ဝုစ္စတီတိ ဧတ္ထ ဟေဋ္ဌိမကောဋိယာ သောတာပန္နော, ဥပရိမကောဋိယာ ခီဏာသဝေါ ပညဝါတိ နိဒ္ဒိဋ္ဌော. ယော ပန တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ ပါဠိတော စ အတ္ထတော စ အနုသန္ဓိတော စ ပုဗ္ဗာပရတော စ ဥဂ္ဂဟေတွာ ဟေဋ္ဌုပရိယံ ကရောန္တော ဝိစရတိ, အနိစ္စဒုက္ခာနတ္တဝသေန ပရိဂ္ဂဟမတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, အယံ ပညဝါ နာမ, ဒုပ္ပညော နာမာတိ? ဝိညာဏစရိတော နာမေသ, ပညဝါတိ န ဝတ္တဗ္ဗော. အထ ယော တိလက္ခဏံ အာရောပေတွာ ဝိပဿနာပဋိပါဋိယာ သမ္မသန္တော အဇ္ဇ အဇ္ဇေဝ အရဟတ္တန္တိ စရတိ, အယံ ပညဝါ နာမ, ဒုပ္ပညော နာမာတိ? ဘဇာပိယမာနော ပညဝါပက္ခံ ဘဇတိ. သုတ္တေ ပန ပဋိဝေဓောဝ ကထိတော. ในบทว่า ฉะนั้น จึงเรียกว่าเป็นผู้มีปัญญา นี้ ท่านแสดงว่า พระโสดาบันโดยส่วนเบื้องต่ำ, พระขีณาสพโดยส่วนเบื้องสูง ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา. ก็แต่ว่า ผู้ใดเรียนพระพุทธวจนะคือพระไตรปิฎก ทั้งโดยบาลี โดยอรรถ โดยอนุสนธิ และโดยเบื้องหน้าเบื้องหลัง แล้วท่องบ่นอยู่, แม้เพียงการกำหนดโดยความเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาก็ไม่มี, ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา หรือชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาทราม? ผู้นี้ชื่อว่าเป็นวิญญาณจริต, ไม่ควรเรียกว่าเป็นผู้มีปัญญา. อนึ่ง ผู้ใดยกขึ้นสู่ไตรลักษณ์แล้วพิจารณาอยู่โดยลำดับแห่งวิปัสสนา ประพฤติปฏิบัติด้วยคิดว่า "วันนี้แหละ เราจักบรรลุพระอรหัต" ผู้นี้ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา หรือชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญาทราม? เมื่อจำแนกแล้ว ย่อมเข้าฝ่ายผู้มีปัญญา. แต่ในพระสูตร ท่านกล่าวถึงปฏิเวธ (ปัญญาเครื่องแทงตลอด) เท่านั้น. ဝိညာဏံ ဝိညာဏန္တိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ယေန ဝိညာဏေန သင်္ခါရေ သမ္မသိတွာ ဧသ ပညဝါ နာမ ဇာတော, တဿ အာဂမနဝိပဿနာ ဝိညာဏံ ကမ္မကာရကစိတ္တံ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. သုခန္တိပိ ဝိဇာနာတီတိ သုခဝေဒနမ္ပိ ဝိဇာနာတိ. ဥပရိပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဣမိနာ ထေရော ‘‘သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယမာနော သုခံ ဝေဒနံ ဝေဒယာမီတိ ပဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၁၁၃; ဒီ. နိ. ၂.၃၈၀) နယေန အာဂတဝေဒနာဝသေန အရူပကမ္မဋ္ဌာနံ ကထေသိ. တဿတ္ထော သတိပဋ္ဌာနေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ในบทว่า วิญฺญาณํ วิญฺญาณํ นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามว่า บุคคลนี้พิจารณาสังขารด้วยวิญญาณใดแล้วได้ชื่อว่าเป็นผู้มีปัญญา, ข้าพเจ้าขอถามถึงอาคมนวิปัสสนาวิญญาณ คือจิตที่เป็นตัวกระทำกรรมของบุคคลนั้น. บทว่า ย่อมรู้ชัดแม้ซึ่งสุข ดังนี้ ความว่า ย่อมรู้ชัดแม้ซึ่งสุขเวทนา. แม้ในสองบทเบื้องบนก็นัยนี้แหละ. ด้วยบทนี้ พระเถระได้กล่าวอรูปกรรมฐานโดยนัยแห่งเวทนาที่มาในนัยเป็นต้นว่า "เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า เราเสวยสุขเวทนา". เนื้อความของกรรมฐานนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในสติปัฏฐานสูตรนั่นเทียว. သံသဋ္ဌာတိ [Pg.240] ဧကုပ္ပာဒါဒိလက္ခဏေန သံယောဂဋ္ဌေန သံသဋ္ဌာ, ဥဒါဟု ဝိသံသဋ္ဌာတိ ပုစ္ဆတိ. ဧတ္ထ စ ထေရော မဂ္ဂပညဉ္စ ဝိပဿနာဝိညာဏဉ္စာတိ ဣမေ ဒွေ လောကိယလောကုတ္တရဓမ္မေ မိဿေတွာ ဘူမန္တရံ ဘိန္ဒိတွာ သမယံ အဇာနန္တော ဝိယ ပုစ္ဆတီတိ န ဝေဒိတဗ္ဗော. မဂ္ဂပညာယ ပန မဂ္ဂဝိညာဏေန, ဝိပဿနာပညာယ စ ဝိပဿနာဝိညာဏေနေဝ သဒ္ဓိံ သံသဋ္ဌဘာဝံ ပုစ္ဆတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ထေရောပိဿ တမေဝတ္ထံ ဝိဿဇ္ဇေန္တော ဣမေ ဓမ္မာ သံသဋ္ဌာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ န စ လဗ္ဘာ ဣမေသံ ဓမ္မာနန္တိ ဣမေသံ လောကိယမဂ္ဂက္ခဏေပိ လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေပိ ဧကတော ဥပ္ပန္နာနံ ဒွိန္နံ ဓမ္မာနံ. ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဝိနိဗ္ဘုဇိတွာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ကတွာ ဝိနိဝဋ္ဋေတွာ, အာရမ္မဏတော ဝါ ဝတ္ထုတော ဝါ ဥပ္ပာဒတော ဝါ နိရောဓတော ဝါ နာနာကရဏံ ဒဿေတုံ န သက္ကာတိ အတ္ထော. တေသံ တေသံ ပန ဓမ္မာနံ ဝိသယော နာမ အတ္ထိ. လောကိယဓမ္မံ ပတွာ ဟိ စိတ္တံ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, လောကုတ္တရံ ပတွာ ပညာ. คำว่า 'เจือกัน' (Saṃsaṭṭhā) หมายความว่า เจือกันโดยความหมายว่าประกอบกัน ด้วยลักษณะมีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น หรือว่าไม่เจือกัน ดังนี้ ท่านจึงถาม. และในคำถามนี้ ไม่พึงเข้าใจว่า พระเถระถามประหนึ่งผู้ไม่รู้ลัทธิ โดยผสมธรรมะ ๒ อย่าง คือ มรรคปัญญาและวิปัสสนาวิญญาณ ซึ่งเป็นโลกิยธรรมและโลกุตตรธรรมเหล่านี้เข้าด้วยกัน แล้วทำลายความแตกต่างแห่งภูมิ. แต่พึงเข้าใจว่า ท่านถามถึงความเป็นธรรมที่เจือกันของมรรคปัญญากับมรรควิญญาณ และของวิปัสสนาปัญญากับวิปัสสนาวิญญาณนั่นเทียว. แม้พระเถระ (สารีบุตร) เมื่อจะทรงวิสัชนาเนื้อความนั้นนั่นแหละ จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า 'ธรรมเหล่านี้เจือกัน'. ในคำนั้น บทว่า 'น จ ลพฺภา อิเมสํ ธมฺมานํ' หมายถึง ธรรม ๒ อย่างเหล่านี้ที่เกิดขึ้นพร้อมกันทั้งในขณะแห่งโลกียมรรคและในขณะแห่งโลกุตตรมรรค. บทว่า 'วินิพฺภุชิตฺวา วินิพฺภุชิตฺวา' มีความว่า ไม่สามารถที่จะกระทำให้ต่างกัน คือแยกกันแล้วจำแนกออกไป เพื่อแสดงความแตกต่างกันโดยอารมณ์ก็ดี โดยวัตถุก็ดี โดยการเกิดขึ้นก็ดี หรือโดยการดับไปก็ดี. แต่ว่า ธรรมเหล่านั้นๆ ก็มีขอบเขตของตนอยู่ จริงอยู่ เมื่อว่าด้วยโลกิยธรรม จิตย่อมเป็นใหญ่ เป็นตัวนำ, เมื่อว่าด้วยโลกุตตรธรรม ปัญญาย่อมเป็นใหญ่. သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါပိ ဟိ လောကိယဓမ္မံ ပုစ္ဆန္တော, ‘‘ဘိက္ခု, တွံ ကတမံ ပညံ အဓိဂတော, ကိံ ပဌမမဂ္ဂပညံ, ဥဒါဟု ဒုတိယ တတိယ စတုတ္ထ မဂ္ဂပည’’န္တိ န ဧဝံ ပုစ္ဆတိ. ကိံ ဖဿော တွံ, ဘိက္ခု, ကိံ ဝေဒနော, ကိံ သညော, ကိံ စေတနောတိ န စ ပုစ္ဆတိ, စိတ္တဝသေန ပန, ‘‘ကိဉ္စိတ္တော တွံ, ဘိက္ခူ’’တိ (ပါရာ. ၁၃၅) ပုစ္ဆတိ. ကုသလာကုသလံ ပညပေန္တောပိ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ, မနောသေဋ္ဌာ မနောမယာ’’တိ (ဓ. ပ. ၁, ၂) စ, ‘‘ကတမေ ဓမ္မာ ကုသလာ? ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁) စ ဧဝံ စိတ္တဝသေနေဝ ပညာပေတိ. လောကုတ္တရံ ပုစ္ဆန္တော ပန ကိံ ဖဿော တွံ ဘိက္ခု, ကိံ ဝေဒနော, ကိံ သညော, ကိံ စေတနောတိ န ပုစ္ဆတိ. ကတမာ တေ, ဘိက္ခု, ပညာ အဓိဂတာ, ကိံ ပဌမမဂ္ဂပညာ, ဥဒါဟု ဒုတိယတတိယစတုတ္ထမဂ္ဂပညာတိ ဧဝံ ပညာဝသေနေဝ ပုစ္ဆတိ. จริงอยู่ แม้พระสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อจะตรัสถามถึงโลกิยธรรม ก็มิได้ตรัสถามอย่างนี้ว่า 'ภิกษุ เธอได้บรรลุปัญญาอะไร บรรลุปฐมมรรคปัญญาแล้วหรือ หรือว่า ทุติยมรรค ตติยมรรค จตุตถมรรคปัญญา'. และมิได้ตรัสถามว่า 'ภิกษุ เธอมีผัสสะอย่างไร มีเวทนาอย่างไร มีสัญญาอย่างไร มีเจตนาอย่างไร' แต่จะตรัสถามโดยอำนาจแห่งจิตว่า 'ภิกษุ เธอมีจิตอย่างไร'. แม้เมื่อทรงบัญญัติกุศลและอกุศล ก็ทรงบัญญัติโดยอำนาจแห่งจิตนั่นแหละ อย่างนี้ว่า 'ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า มีใจเป็นใหญ่ สำเร็จแล้วด้วยใจ' และ 'ธรรมเหล่าไหนเป็นกุศล? ในสมัยใด กามาวจรกุศลจิตเกิดขึ้น'. แต่เมื่อจะตรัสถามถึงโลกุตตรธรรม ก็มิได้ตรัสถามว่า 'ภิกษุ เธอมีผัสสะอย่างไร มีเวทนาอย่างไร มีสัญญาอย่างไร มีเจตนาอย่างไร'. แต่จะตรัสถามโดยอำนาจแห่งปัญญานั่นแหละ อย่างนี้ว่า 'ภิกษุ เธอได้บรรลุปัญญาอะไร บรรลุปฐมมรรคปัญญาแล้วหรือ หรือว่า ทุติยมรรค ตติยมรรค จตุตถมรรคปัญญา'. ဣန္ဒြိယသံယုတ္တေပိ ‘‘ပဉ္စိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနိ. ကတမာနိ ပဉ္စ? သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဝီရိယိန္ဒြိယံ သတိန္ဒြိယံ သမာဓိန္ဒြိယံ ပညိန္ဒြိယံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သောတာပတ္တိယင်္ဂေသု ဧတ္ထ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သမ္မပ္ပဓာနေသု ဧတ္ထ ဝီရိယိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သတိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု ဧတ္ထ သတိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, သမာဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု ဈာနေသု ဧတ္ထ သမာဓိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ကတ္ထ စ, ဘိက္ခဝေ, ပညိန္ဒြိယံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ? စတူသု အရိယသစ္စေသု ဧတ္ထ ပညိန္ဒြိယံ [Pg.241] ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၄၇၈). ဧဝံ သဝိသယသ္မိံယေဝ လောကိယလောကုတ္တရာ ဓမ္မာ ကထိတာ. แม้ในอินทริยสังยุต ก็มีพระดำรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๕ ประการนี้มีอยู่ ๕ ประการคืออะไรบ้าง? คือ สัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ สตินทรีย์ สมาธินทรีย์ ปัญญินทรีย์. ภิกษุทั้งหลาย ก็สัทธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? สัทธินทรีย์พึงเห็นในโสตาปัตติยังคะ ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็วิริยินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? วิริยินทรีย์พึงเห็นในสัมมัปปธาน ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็สตินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? สตินทรีย์พึงเห็นในสติปัฏฐาน ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็สมาธินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? สมาธินทรีย์พึงเห็นในฌาน ๔ ในที่นี้. ภิกษุทั้งหลาย ก็ปัญญินทรีย์พึงเห็นในที่ไหน? ปัญญินทรีย์พึงเห็นในอริยสัจ ๔ ในที่นี้'. โลกิยธรรมและโลกุตตรธรรมทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในขอบเขตของตนๆ นั่นแหละ อย่างนี้. ယထာ ဟိ စတ္တာရော သေဋ္ဌိပုတ္တာ ရာဇာတိ ရာဇပဉ္စမေသု သဟာယေသု နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာတိ ဝီထိံ ဩတိဏ္ဏေသု ဧကဿ သေဋ္ဌိပုတ္တဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ, ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. ဒုတိယဿ တတိယဿ စတုတ္ထဿ ဂေဟံ ဂတကာလေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ, ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ. အထ သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ကိဉ္စာပိ ရာဇာ သဗ္ဗတ္ထ ဣဿရောဝ, ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အတ္တနော ဂေဟေယေဝ, ‘‘ဣမေသံ ခါဒနီယံ ဘောဇနီယံ ဒေထ, ဂန္ဓမာလာလင်္ကာရာဒီနိ ဒေထာ’’တိ ဝိစာရေတိ. ဧဝမေဝံ ခေါ သဒ္ဓါပဉ္စမကေသု ဣန္ဒြိယေသု တေသု သဟာယေသု ဧကတော ဝီထိံ ဩတရန္တေသု ဝိယ ဧကာရမ္မဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသုပိ ယထာ ပဌမဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သောတာပတ္တိယင်္ဂါနိ ပတွာ အဓိမောက္ခလက္ခဏံ သဒ္ဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ ဒုတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သမ္မပ္ပဓာနာနိ ပတွာ ပဂ္ဂဟဏလက္ခဏံ ဝီရိယိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ တတိယဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ သတိပဋ္ဌာနာနိ ပတွာ ဥပဋ္ဌာနလက္ခဏံ သတိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. ယထာ စတုတ္ထဿ ဂေဟေ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ဂေဟသာမိကောဝ ဝိစာရေတိ, ဧဝံ ဈာနဝိမောက္ခေ ပတွာ အဝိက္ခေပလက္ခဏံ သမာဓိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. သဗ္ဗပစ္ဆာ ရညော ဂေဟံ ဂတကာလေ ပန ယထာ ဣတရေ စတ္တာရော တုဏှီ နိသီဒန္တိ, ရာဇာဝ ဂေဟေ ဝိစာရေတိ, ဧဝမေဝ အရိယသစ္စာနိ ပတွာ ပဇာနနလက္ခဏံ ပညိန္ဒြိယမေဝ ဇေဋ္ဌကံ ဟောတိ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, သေသာနိ တဒနွယာနိ ဟောန္တိ. เปรียบเหมือนสหายทั้งหลายมีพระราชาเป็นที่ ๕ คือ บุตรเศรษฐี ๔ คนและพระราชา เมื่อลงไปสู่ถนนด้วยคิดว่า “เราจักเล่นมหรสพนักขัตฤกษ์” ในกาลที่ไปสู่เรือนของบุตรเศรษฐีคนหนึ่ง สหายที่เหลือ ๔ คนก็นั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจงในเรือนว่า “จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้ระเบียบดอกไม้ของหอมและเครื่องประดับเป็นต้น” แม้ในกาลที่ไปสู่เรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สอง ที่สาม และที่สี่ สหายที่เหลือ ๔ คนก็นั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจงในเรือนว่า “จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้ระเบียบดอกไม้ของหอมและเครื่องประดับเป็นต้น” ครั้นในภายหลังสุด เมื่อไปสู่พระราชวังของพระราชา แม้ว่าพระราชาจะทรงเป็นใหญ่ในทุกแห่ง แต่ในกาลนี้ พระองค์ก็ทรงจัดแจงในพระราชวังของพระองค์เองเท่านั้นว่า “จงให้ของเคี้ยวของฉันแก่สหายเหล่านี้ จงให้ระเบียบดอกไม้ของหอมและเครื่องประดับเป็นต้น” ฉันใดก็ฉันนั้น ในอินทรีย์ทั้งหลายมีศรัทธาเป็นที่ ๕ แม้เมื่อเกิดขึ้นในอารมณ์เดียวกัน เปรียบเหมือนสหายเหล่านั้นลงไปสู่ถนนพร้อมกัน ก็ฉันนั้นเหมือนกัน คือ เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนแรก สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงองค์แห่งโสดาปัตติผล สัทธินทรีย์อันมีลักษณะน้อมใจเชื่อเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามสัทธินทรีย์นั้น เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สอง สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงสัมมัปปธาน วิริยินทรีย์อันมีลักษณะประคองไว้เท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามวิริยินทรีย์นั้น เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สาม สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงสติปัฏฐาน สตินทรีย์อันมีลักษณะปรากฏเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามสตินทรีย์นั้น เปรียบเหมือนในเรือนของบุตรเศรษฐีคนที่สี่ สหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่เจ้าของเรือนเท่านั้นที่จัดแจง ฉันใด เมื่อถึงฌานและวิโมกข์ สมาธินทรีย์อันมีลักษณะไม่ฟุ้งซ่านเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามสมาธินทรีย์นั้น ส่วนในภายหลังสุด ในกาลที่ไปสู่พระราชวังของพระราชา เปรียบเหมือนสหายที่เหลือ ๔ คนนั่งนิ่ง มีแต่พระราชาเท่านั้นที่ทรงจัดแจงในพระราชวัง ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อถึงอริยสัจ ปัญญินทรีย์อันมีลักษณะรู้ทั่วเท่านั้น เป็นใหญ่ เป็นตัวนำ อินทรีย์ที่เหลือย่อมคล้อยตามปัญญินทรีย์นั้น ဣတိ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ္တာနံ အဂ္ဂေ ဌပိတော မဟာကောဋ္ဌိတတ္ထေရော လောကိယဓမ္မံ ပုစ္ဆန္တော စိတ္တံ ဇေဋ္ဌကံ စိတ္တံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ပုစ္ဆိ; လောကုတ္တရဓမ္မံ ပုစ္ဆန္တော [Pg.242] ပညံ ဇေဋ္ဌကံ ပညံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ ပုစ္ဆိ. ဓမ္မသေနာပတိသာရိပုတ္တတ္ထေရောပိ တထေဝ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ. ด้วยประการฉะนี้ พระมหาโกฏฐิตเถระผู้ได้รับการสถาปนาไว้ในตำแหน่งเลิศกว่าภิกษุผู้บรรลุปฏิสัมภิทาทั้งหลาย เมื่อถามถึงโลกิยธรรม ได้กระทำจิตให้เป็นใหญ่ กระทำจิตให้เป็นตัวนำแล้วถาม เมื่อถามถึงโลกุตรธรรม ได้กระทำปัญญาให้เป็นใหญ่ กระทำปัญญาให้เป็นตัวนำแล้วถาม แม้พระสารีบุตรเถระผู้เป็นเสนาบดีแห่งธรรมก็ได้วิสัชนาอย่างนั้นเหมือนกัน ယံ ဟာဝုသော, ပဇာနာတီတိ ယံ စတုသစ္စဓမ္မမိဒံ ဒုက္ခန္တိအာဒိနာ နယေန မဂ္ဂပညာ ပဇာနာတိ. တံ ဝိဇာနာတီတိ မဂ္ဂဝိညာဏမ္ပိ တထေဝ တံ ဝိဇာနာတိ. ယံ ဝိဇာနာတီတိ ယံ သင်္ခါရဂတံ အနိစ္စန္တိအာဒိနာ နယေန ဝိပဿနာဝိညာဏံ ဝိဇာနာတိ. တံ ပဇာနာတီတိ ဝိပဿနာပညာပိ တထေဝ တံ ပဇာနာတိ. တသ္မာ ဣမေ ဓမ္မာတိ တေန ကာရဏေန ဣမေ ဓမ္မာ. သံသဋ္ဌာတိ ဧကုပ္ပာဒဧကနိရောဓဧကဝတ္ထုကဧကာရမ္မဏတာယ သံသဋ္ဌာ. คำว่า “ดูก่อนอาวุโส (ปัญญา) ย่อมรู้ชัดซึ่งสิ่งใด” นั้น หมายถึง มรรคปัญญาย่อมรู้ชัดซึ่งจตุสัจจธรรมใด โดยนัยเป็นต้นว่า “นี้ทุกข์” คำว่า “(วิญญาณ) ย่อมรู้แจ้งซึ่งสิ่งนั้น” หมายถึง แม้มรรควิญญาณก็ย่อมรู้แจ้งซึ่งธรรมนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน คำว่า “(วิญญาณ) ย่อมรู้แจ้งซึ่งสิ่งใด” นั้น หมายถึง วิปัสสนาวิญญาณย่อมรู้แจ้งซึ่งสังขารธรรมใด โดยนัยเป็นต้นว่า “ไม่เที่ยง” คำว่า “(ปัญญา) ย่อมรู้ชัดซึ่งสิ่งนั้น” หมายถึง แม้วิปัสสนาปัญญาก็ย่อมรู้ชัดซึ่งธรรมนั้นอย่างนั้นเหมือนกัน คำว่า “เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้” หมายถึง เพราะเหตุนั้น ธรรมเหล่านี้ (คือปัญญาและวิญญาณ) คำว่า “ระคนกัน” หมายถึง ระคนกันโดยมีความเกิดร่วมกัน มีความดับร่วมกัน มีวัตถุเดียวกัน มีอารมณ์เดียวกัน ပညာ ဘာဝေတဗ္ဗာတိ ဣဒံ မဂ္ဂပညံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တံသမ္ပယုတ္တံ ပန ဝိညာဏံ တာယ သဒ္ဓိံ ဘာဝေတဗ္ဗမေဝ ဟောတိ. ဝိညာဏံ ပရိညေယျန္တိ ဣဒံ ဝိပဿနာဝိညာဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တံသမ္ပယုတ္တာ ပန ပညာ တေန သဒ္ဓိံ ပရိဇာနိတဗ္ဗာဝ ဟောတိ. คำว่า “ปัญญาเป็นสิ่งที่พึงอบรม” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงมรรคปัญญา ส่วนวิญญาณที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ย่อมเป็นสิ่งที่พึงอบรมพร้อมกับปัญญานั้นนั่นเทียว คำว่า “วิญญาณเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงวิปัสสนาวิญญาณ ส่วนปัญญาที่สัมปยุตด้วยวิญญาณนั้น ย่อมเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้พร้อมกับวิญญาณนั้นนั่นเทียว ၄၅၀. ဝေဒနာ ဝေဒနာတိ ဣဒံ ကသ္မာ ပုစ္ဆတိ? ဝေဒနာလက္ခဏံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ဧဝံ သန္တေပိ တေဘူမိကသမ္မသနစာရဝေဒနာဝ အဓိပ္ပေတာတိ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာ. သုခမ္ပိ ဝေဒေတီတိ သုခံ အာရမ္မဏံ ဝေဒေတိ အနုဘဝတိ. ပရတော ပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ရူပဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခံ အဘဝိဿ, ဒုက္ခာနုပတိတံ ဒုက္ခာဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ သုခေန, နယိဒံ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇေယျုံ. ယသ္မာ စ ခေါ, မဟာလိ, ရူပံ သုခံ သုခါနုပတိတံ သုခါဝက္ကန္တံ အနဝက္ကန္တံ ဒုက္ခေန, တသ္မာ သတ္တာ ရူပသ္မိံ သာရဇ္ဇန္တိ, သာရာဂါ သံယုဇ္ဇန္တိ, သံယောဂါ သံကိလိဿန္တိ. ဝေဒနာ စ ဟိဒံ… သညာ… သင်္ခါရာ… ဝိညာဏဉ္စ ဟိဒံ, မဟာလိ, ဧကန္တဒုက္ခံ အဘဝိဿ…ပေ… သံကိလိဿန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၇၀) ဣမိနာ ဟိ မဟာလိသုတ္တပရိယာယေန ဣဓ အာရမ္မဏံ သုခံ ဒုက္ခံ အဒုက္ခမသုခန္တိ ကထိတံ. အပိစ ပုရိမံ သုခံ ဝေဒနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အပရာ သုခါ ဝေဒနာ ဝေဒေတိ; ပုရိမံ ဒုက္ခံ ဝေဒနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အပရာ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ ဝေဒေတိ; ပုရိမံ အဒုက္ခမသုခံ ဝေဒနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ အပရာ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဝေဒေတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဝေဒနာယေဝ ဟိ ဝေဒေတိ, န အညော ကောစိ ဝေဒိတာ နာမ အတ္ထီတိ ဝုတ္တမေတံ. ๔๕๐. ทำไมจึงถามคำถามนี้ว่า “เวทนา เวทนา” ท่านถามด้วยคิดว่า “เราจักถามถึงลักษณะของเวทนา” แม้จะเป็นเช่นนั้น พึงสังเกตว่า ท่านประสงค์เอาเฉพาะเวทนาที่เป็นอารมณ์ของญาณที่พิจารณาธรรมในไตรภูมิ คำว่า “ย่อมเสวยแม้ซึ่งสุข” หมายความว่า ย่อมเสวย คือ ย่อมประสบสุขอารมณ์ แม้ในสองบทถัดไปก็นัยนี้เช่นกัน จริงอยู่ โดยปริยายแห่งมหาลิสูตรนี้ว่า “ดูก่อนมหาลิ ก็ถ้ารูปนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว ถูกทุกข์ครอบงำ ย่ำยีด้วยทุกข์ ไม่ถูกสุขย่ำยีแล้วไซร้ สัตว์เหล่านี้ก็ไม่พึงกำหนัดในรูป แต่เพราะเหตุที่รูปเป็นสุข ถูกสุขครอบงำ ย่ำยีด้วยสุข ไม่ถูกทุกข์ย่ำยี ดูก่อนมหาลิ เพราะเหตุนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงกำหนัดในรูป เมื่อกำหนัดก็ย่อมติดข้อง เมื่อติดข้องก็ย่อมเศร้าหมอง ดูก่อนมหาลิ ก็ถ้าเวทนานี้... สัญญานี้... สังขารเหล่านี้... วิญญาณนี้พึงเป็นทุกข์โดยส่วนเดียว... ฯลฯ ...ก็ย่อมเศร้าหมอง” ในที่นี้ ท่านกล่าวถึงอารมณ์ว่าเป็นสุข เป็นทุกข์ เป็นอทุกขมสุข อีกอย่างหนึ่ง พึงเห็นเนื้อความในที่นี้อย่างนี้ว่า เวทนาที่เป็นสุขอย่างหลัง ย่อมเสวยโดยกระทำสุขเวทนาที่มีมาก่อนให้เป็นอารมณ์ เวทนาที่เป็นทุกข์อย่างหลัง ย่อมเสวยโดยกระทำทุกขเวทนาที่มีมาก่อนให้เป็นอารมณ์ เวทนาที่เป็นอทุกขมสุขอย่างหลัง ย่อมเสวยโดยกระทำอทุกขมสุขเวทนาที่มีมาก่อนให้เป็นอารมณ์ ความจริง เวทนานั่นแหละย่อมเสวย ไม่มีผู้เสวยอื่นใดชื่อว่าเวทิตาเลย ดังนี้ ท่านกล่าวไว้แล้ว သညာ [Pg.243] သညာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? သဗ္ဗသညာယ လက္ခဏံ. ကိံ သဗ္ဗတ္ထကသညာယာတိ? သဗ္ဗသညာယ လက္ခဏန္တိပိ သဗ္ဗတ္ထကသညာယ လက္ခဏန္တိပိ ဧကမေဝေတံ, ဧဝံ သန္တေပိ တေဘူမိကသမ္မသနစာရသညာဝ အဓိပ္ပေတာတိ သလ္လက္ခေတဗ္ဗာ. နီလကမ္ပိ သဉ္ဇာနာတီတိ နီလပုပ္ဖေ ဝါ ဝတ္ထေ ဝါ ပရိကမ္မံ ကတွာ ဥပစာရံ ဝါ အပ္ပနံ ဝါ ပါပေန္တော သဉ္ဇာနာတိ. ဣမသ္မိဉှိ အတ္ထေ ပရိကမ္မသညာပိ ဥပစာရသညာပိ အပ္ပနာသညာပိ ဝဋ္ဋတိ. နီလေ နီလန္တိ ဥပ္ပဇ္ဇနကသညာပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ပီတကာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ในบทว่า "สัญญา สัญญา" นี้ ท่านถามอะไร? (ตอบว่า) ถามลักษณะของสัญญาที่เป็นสัพพะ (ทั้งหมด) ถามว่า "สัญญาที่เป็นสัพพัตถกะหรือ?" (ตอบว่า) แม้จะกล่าวว่าลักษณะของสัญญา หรือลักษณะของสัพพัตถกสัญญา ทั้งสองอย่างนี้ก็เป็นอันเดียวกัน ถึงอย่างนั้น ก็พึงกำหนดหมายว่า ท่านประสงค์เอาเฉพาะสัญญาที่มีการพิจารณาธรรมในไตรภูมิเป็นอารมณ์. ในบทว่า "ย่อมจำได้แม้ซึ่งสีเขียว" หมายความว่า บุคคลทำบริกรรมในดอกไม้สีเขียวหรือในผ้าสีเขียวแล้ว ให้ถึงซึ่งอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ ย่อมจำได้. จริงอยู่ ในอรรถนี้ แม้บริกรรมสัญญา อุปจารสัญญา และอัปปนาสัญญา ก็ใช้ได้. แม้สัญญาที่เกิดขึ้นว่า "เขียว เขียว" ในวัตถุสีเขียว ก็ใช้ได้เหมือนกัน. ในสีเหลืองเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน. ယာ စာဝုသော, ဝေဒနာတိ ဧတ္ထ ဝေဒနာ, သညာ, ဝိညာဏန္တိ ဣမာနိ တီဏိ ဂဟေတွာ ပညာ ကသ္မာ န ဂဟိတာတိ? အသဗ္ဗသင်္ဂါဟိကတ္တာ. ပညာယ ဟိ ဂဟိတာယ ပညာယ သမ္ပယုတ္တာဝ ဝေဒနာဒယော လဗ္ဘန္တိ, နော ဝိပ္ပယုတ္တာ. တံ ပန အဂ္ဂဟေတွာ ဣမေသု ဂဟိတေသု ပညာယ သမ္ပယုတ္တာ စ ဝိပ္ပယုတ္တာ စ အန္တမသော ဒွေ ပဉ္စဝိညာဏဓမ္မာပိ လဗ္ဘန္တိ. ယထာ ဟိ တယော ပုရိသာ သုတ္တံ သုတ္တန္တိ ဝဒေယျုံ, စတုတ္ထော ရတနာဝုတသုတ္တန္တိ. တေသု ပုရိမာ တယော တက္ကဂတမ္ပိ ပဋ္ဋိဝဋ္ဋကာဒိဂတမ္ပိ ယံကိဉ္စိ ဗဟုံ သုတ္တံ လဘန္တိ အန္တမသော မက္ကဋကသုတ္တမ္ပိ. ရတနာဝုတသုတ္တံ ပရိယေသန္တော မန္ဒံ လဘတိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဟေဋ္ဌတော ဝါ ပညာ ဝိညာဏေန သဒ္ဓိံ သမ္ပယောဂံ လဘာပိတာ ဝိဿဋ္ဌတ္တာဝ ဣဓ န ဂဟိတာတိ ဝဒန္တိ. ယံ ဟာဝုသော, ဝေဒေတီတိ ယံ အာရမ္မဏံ ဝေဒနာ ဝေဒေတိ, သညာပိ တဒေဝ သဉ္ဇာနာတိ. ယံ သဉ္ဇာနာတီတိ ယံ အာရမ္မဏံ သညာ သဉ္ဇာနာတိ, ဝိညာဏမ္ပိ တဒေဝ ဝိဇာနာတီတိ အတ္ထော. ในบทว่า "ดูก่อนอาวุโส เวทนาใด" นี้ (มีคำถามว่า) เมื่อถือเอาธรรม ๓ ประการนี้ คือ เวทนา สัญญา และวิญญาณ เหตุไรจึงไม่ถือเอาปัญญา? (ตอบว่า) เพราะไม่สงเคราะห์ธรรมทั้งหมด. จริงอยู่ เมื่อถือเอาปัญญา ก็จะได้เฉพาะเวทนาเป็นต้นที่สัมปยุตด้วยปัญญาเท่านั้น ไม่ได้ธรรมที่วิปปยุต. แต่เมื่อไม่ถือเอาปัญญานั้น แล้วถือเอาธรรมเหล่านี้ (คือ เวทนา สัญญา วิญญาณ) ก็จะได้ทั้งธรรมที่สัมปยุตด้วยปัญญาและวิปปยุตด้วยปัญญา อย่างน้อยที่สุด แม้ธรรมคือทวิปัญจวิญญาณก็ย่อมได้. เปรียบเหมือนบุรุษ ๓ คน พึงกล่าวว่า "ด้าย ด้าย" ส่วนคนที่ ๔ พึงกล่าวว่า "ด้ายที่ร้อยรัตนะ". ในบุรุษเหล่านั้น ๓ คนแรก ย่อมได้ด้ายจำนวนมากอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้ด้ายในหลอดด้าย แม้ด้ายในม้วนผ้าเป็นต้น อย่างน้อยที่สุด แม้ใยแมงมุมก็ได้. ส่วนผู้ที่แสวงหาด้ายที่ร้อยรัตนะ ย่อมได้น้อย พึงทราบความสมบูรณ์แห่งอุปมานี้อย่างนี้. หรืออีกนัยหนึ่ง ท่านกล่าวว่า ปัญญาแม้จะถูกทำให้ได้สัมปโยคะกับวิญญาณในเบื้องต่ำ แต่เพราะถูกสละแล้ว จึงไม่ถูกถือเอาในที่นี้. ความหมายในบทว่า "ดูก่อนอาวุโส (เวทนา) ย่อมเสวยอารมณ์ใด" คือ เวทนาเสวยอารมณ์ใด แม้สัญญาก็ย่อมจำได้ซึ่งอารมณ์นั้นนั่นแหละ. ความหมายในบทว่า "(สัญญา) ย่อมจำได้ซึ่งอารมณ์ใด" คือ สัญญาย่อมจำได้ซึ่งอารมณ์ใด แม้วิญญาณก็ย่อมรู้แจ้งซึ่งอารมณ์นั้นนั่นแหละ. ဣဒါနိ သဉ္ဇာနာတိ ဝိဇာနာတိ ပဇာနာတီတိ ဧတ္ထ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ ဥပသဂ္ဂမတ္တမေဝ ဝိသေသော. ဇာနာတီတိ ပဒံ ပန အဝိသေသော. တဿာပိ ဇာနနတ္ထေ ဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. သညာ ဟိ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏံ သဉ္ဇာနနမတ္တမေဝ, အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ လက္ခဏပဋိဝေဓံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. ဝိညာဏံ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏဉ္စေဝ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိလက္ခဏပဋိဝေဓဉ္စ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ ပန မဂ္ဂပါတုဘာဝံ ပါပေတုံ န သက္ကောတိ. ပညာ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန [Pg.244] လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ မဂ္ဂပါတုဘာဝံ ပါပေတုမ္ပိ သက္ကောတိ. บัดนี้ พึงทราบความแตกต่างในบทว่า "สัญชานาติ" (ย่อมจำได้) "วิชานาติ" (ย่อมรู้แจ้ง) และ "ปชานาติ" (ย่อมรู้ทั่ว). ในบทเหล่านั้น มีเพียงอุปสรรคเท่านั้นที่แตกต่าง ส่วนบทว่า "ชานาติ" (ย่อมรู้) ไม่แตกต่าง. ถึงอย่างนั้น ก็พึงทราบความแตกต่างในอรรถว่า "รู้" ของบทนั้นด้วย. จริงอยู่ สัญญาย่อมจำได้เพียงอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้นเท่านั้น ไม่สามารถให้ถึงการแทงตลอดลักษณะว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตาได้. วิญญาณย่อมรู้แจ้งทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น และให้ถึงการแทงตลอดลักษณะว่าไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย แต่เมื่อพยายามแล้ว ก็ไม่สามารถให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้. ปัญญาย่อมรู้ทั่วถึงทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น ให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยนัยแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย และเมื่อพยายามแล้ว ก็สามารถให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้ด้วย. ယထာ ဟိ ဟေရညိကဖလကေ ကဟာပဏရာသိမှိ ကတေ အဇာတဗုဒ္ဓိ ဒါရကော ဂါမိကပုရိသော မဟာဟေရညိကောတိ တီသု ဇနေသု ဩလောကေတွာ ဌိတေသု အဇာတဗုဒ္ဓိ ဒါရကော ကဟာပဏာနံ စိတ္တဝိစိတ္တစတုရဿမဏ္ဍလဘာဝမေဝ ဇာနာတိ, ဣဒံ မနုဿာနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂံ ရတနသမ္မတန္တိ န ဇာနာတိ. ဂါမိကပုရိသော စိတ္တာဒိဘာဝဉ္စေဝ ဇာနာတိ, မနုဿာနံ ဥပဘောဂပရိဘောဂရတနသမ္မတဘာဝဉ္စ. ‘‘အယံ ကူဋော အယံ ဆေကော အယံ ကရတော အယံ သဏှော’’တိ ပန န ဇာနာတိ. မဟာဟေရညိကော စိတ္တာဒိဘာဝမ္ပိ ရတနသမ္မတဘာဝမ္ပိ ကူဋာဒိဘာဝမ္ပိ ဇာနာတိ, ဇာနန္တော စ ပန နံ ရူပံ ဒိသွာပိ ဇာနာတိ, အာကောဋိတဿ သဒ္ဒံ သုတွာပိ, ဂန္ဓံ ဃာယိတွာပိ, ရသံ သာယိတွာပိ, ဟတ္ထေန ဂရုကလဟုကဘာဝံ ဥပဓာရေတွာပိ အသုကဂါမေ ကတောတိပိ ဇာနာတိ, အသုကနိဂမေ အသုကနဂရေ အသုကပဗ္ဗတစ္ဆာယာယ အသုကနဒီတီရေ ကတောတိပိ, အသုကာစရိယေန ကတောတိပိ ဇာနာတိ. ဧဝမေဝံ သညာ အဇာတဗုဒ္ဓိဒါရကဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမတ္တမေဝ သဉ္ဇာနာတိ. ဝိညာဏံ ဂါမိကပုရိသဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ. ပညာ မဟာဟေရညိကဿ ကဟာပဏဒဿနံ ဝိယ နီလာဒိဝသေန အာရမ္မဏမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ, အနိစ္စာဒိဝသေန လက္ခဏပဋိဝေဓမ္ပိ ပါပေတိ, ဥဿက္ကိတွာ မဂ္ဂပါတုဘာဝမ္ပိ ပါပေတိ. သော ပန နေသံ ဝိသေသော ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈော. เปรียบเหมือนเมื่อมีกองกษาปณ์วางอยู่บนแผ่นกระดานของช่างทอง และมีคน ๓ คน คือ เด็กที่ยังไม่มีปัญญา ชายชาวบ้าน และนายช่างทองใหญ่ ยืนมองดูอยู่. ในคนทั้งสามนั้น เด็กที่ยังไม่มีปัญญา ย่อมรู้เพียงความเป็นของวิจิตรพิสดาร เป็นสี่เหลี่ยม เป็นวงกลมของกษาปณ์เหล่านั้น แต่ไม่รู้ว่า "สิ่งนี้เป็นของอุปโภคบริโภคของมนุษย์ เป็นสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ". ชายชาวบ้าน ย่อมรู้ทั้งความเป็นของวิจิตรเป็นต้น และรู้ความเป็นของอุปโภคบริโภคของมนุษย์ เป็นสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะด้วย แต่ไม่รู้ว่า "อันนี้เป็นของปลอม อันนี้เป็นของแท้ อันนี้หยาบ อันนี้ละเอียด". ส่วนนายช่างทองใหญ่ ย่อมรู้ทั้งความเป็นของวิจิตรเป็นต้น ทั้งความเป็นสิ่งที่สมมติกันว่าเป็นรัตนะ และทั้งความเป็นของปลอมเป็นต้นด้วย และเมื่อรู้ ก็ย่อมรู้ได้แม้เพียงเห็นรูป แม้ได้ฟังเสียงเมื่อเคาะ แม้ได้ดมกลิ่น แม้ได้ลิ้มรส แม้ได้พิจารณาความเป็นของหนักเบาด้วยมือ ทั้งยังรู้ได้ว่า "ทำในบ้านโน้น" "ทำในนิคมโน้น ในเมืองโน้น ที่ชายเขาโน้น ที่ฝั่งแม่น้ำโน้น" และ "อาจารย์โน้นทำ". ฉันใดก็ฉันนั้น สัญญาย่อมจำได้เพียงอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น เหมือนการเห็นกษาปณ์ของเด็กที่ยังไม่มีปัญญา. วิญญาณย่อมรู้แจ้งทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น และให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยนัยแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย เหมือนการเห็นกษาปณ์ของชายชาวบ้าน. ปัญญาย่อมรู้ทั่วถึงทั้งอารมณ์โดยนัยแห่งสีเขียวเป็นต้น ให้ถึงการแทงตลอดลักษณะโดยนัยแห่งความไม่เที่ยงเป็นต้นด้วย และเมื่อพยายามแล้ว ก็ให้ถึงการปรากฏแห่งมรรคได้ด้วย เหมือนการเห็นกษาปณ์ของนายช่างทองใหญ่. แต่ความแตกต่างของธรรมเหล่านั้น ยากที่จะแทงตลอดได้. တေနာဟ အာယသ္မာ နာဂသေနော – ‘‘ဒုက္ကရံ, မဟာရာဇ, ဘဂဝတာ ကတန္တိ. ကိံ, ဘန္တေ, နာဂသေန ဘဂဝတာ ဒုက္ကရံ ကတန္တိ? ဒုက္ကရံ, မဟာရာဇ, ဘဂဝတာ ကတံ, ဣမေသံ အရူပီနံ စိတ္တစေတသိကာနံ ဓမ္မာနံ ဧကာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနာနံ ဝဝတ္ထာနံ အက္ခာတံ, အယံ ဖဿော, အယံ ဝေဒနာ, အယံ သညာ, အယံ စေတနာ, ဣဒံ စိတ္တ’’န္တိ (မိ. ပ. ၂.၇.၁၆). ယထာ ဟိ တိလတေလံ, သာသပတေလံ, မဓုကတေလံ, ဧရဏ္ဍကတေလံ, ဝသာတေလန္တိ ဣမာနိ ပဉ္စ တေလာနိ ဧကစာဋိယံ ပက္ခိပိတွာ ဒိဝသံ ယမကမန္ထေဟိ မန္ထေတွာ တတော ဣဒံ တိလတေလံ, ဣဒံ သာသပတေလန္တိ ဧကေကဿ ပါဋိယေက္ကံ ဥဒ္ဓရဏံ နာမ ဒုက္ကရံ, ဣဒံ တတော [Pg.245] ဒုက္ကရတရံ. ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿ သုပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ ဓမ္မိဿရော ဓမ္မရာဇာ ဣမေသံ အရူပီနံ ဓမ္မာနံ ဧကာရမ္မဏေ ပဝတ္တမာနာနံ ဝဝတ္ထာနံ အက္ခာသိ. ပဉ္စန္နံ မဟာနဒီနံ သမုဒ္ဒံ ပဝိဋ္ဌဋ္ဌာနေ, ‘‘ဣဒံ ဂင်္ဂါယ ဥဒကံ, ဣဒံ ယမုနာယာ’’တိ ဧဝံ ပါဋိယေက္ကံ ဥဒကဥဒ္ဓရဏေနာပိ အယမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. เพราะเหตุนั้น พระนาคเสนผู้มีอายุจึงกล่าวว่า "มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงทำกิจที่ทำได้ยาก". (พระเจ้ามิลินท์ตรัสถามว่า) "ข้าแต่พระนาคเสนผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงทำกิจที่ทำได้ยากอะไร?". (พระนาคเสนทูลตอบว่า) "มหาบพิตร พระผู้มีพระภาคทรงทำกิจที่ทำได้ยาก คือ ทรงจำแนกธรรมที่เป็นอรูปธรรม คือจิตและเจตสิกเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกันว่า 'นี้คือผัสสะ นี้คือเวทนา นี้คือสัญญา นี้คือเจตนา นี้คือจิต'". เปรียบเหมือนการนำน้ำมัน ๕ ชนิด คือ น้ำมันงา น้ำมันเมล็ดผักกาด น้ำมันมะซาง น้ำมันละหุ่ง และน้ำมันเปลว ใส่ลงในหม้อใบเดียวกัน แล้วคนด้วยไม้คนตลอดทั้งวัน การจะตักแยกน้ำมันแต่ละชนิดออกจากน้ำมันที่ผสมกันนั้นว่า "นี่น้ำมันงา นี่น้ำมันเมล็ดผักกาด" เป็นสิ่งที่ทำได้ยากฉันใด การจำแนกธรรมนี้ ยากยิ่งกว่านั้นฉันนั้น. แต่พระผู้มีพระภาค ผู้เป็นเจ้าแห่งธรรม เป็นธรรมราชา เพราะทรงแทงตลอดด้วยพระสัพพัญญุตญาณเป็นอย่างดี จึงได้ทรงจำแนกธรรมที่เป็นอรูปธรรมเหล่านี้ ซึ่งเป็นไปในอารมณ์เดียวกัน. พึงทราบอรรถนี้แม้ด้วยอุปมาแห่งการตักน้ำแยกกัน ณ ที่ที่แม่น้ำใหญ่ ๕ สายไหลลงสู่สมุทรว่า "นี่น้ำคงคา นี่น้ำยมุนา". ၄၅၁. နိဿဋ္ဌေနာတိ နိဿဋေန ပရိစ္စတ္တေန ဝါ. တတ္ထ နိဿဋေနာတိ အတ္ထေ သတိ ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟီတိ နိဿက္ကဝစနံ. ပရိစ္စတ္တေနာတိ အတ္ထေ သတိ ကရဏဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ပဉ္စဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ နိဿရိတွာ မနောဒွါရေ ပဝတ္တေန ပဉ္စဟိ ဝါ ဣန္ဒြိယေဟိ တဿ ဝတ္ထုဘာဝံ အနုပဂမနတာယ ပရိစ္စတ္တေနာတိ. ပရိသုဒ္ဓေနာတိ နိရုပက္ကိလေသေန. မနောဝိညာဏေနာတိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တေန. ကိံ နေယျန္တိ ကိံ ဇာနိတဗ္ဗံ. ‘‘ယံကိဉ္စိ နေယျံ နာမ အတ္ထိ ဓမ္မ’’န္တိအာဒီသု (မဟာနိ. ၆၉) ဟိ ဇာနိတဗ္ဗံ နေယျန္တိ ဝုတ္တံ. အာကာသာနဉ္စာယတနံ နေယျန္တိ ကထံ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနစိတ္တေန အရူပါဝစရသမာပတ္တိ နေယျာတိ? ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနေ ဌိတေန အရူပါဝစရသမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတုံ သက္ကာ ဟောတိ. ဧတ္ထ ဌိတဿ ဟိ သာ ဣဇ္ဈတိ. တသ္မာ ‘‘အာကာသာနဉ္စာယတနံ နေယျ’’န္တိအာဒိမာဟ. အထ နေဝသညာနာသညာယတနံ ကသ္မာ န ဝုတ္တန္တိ? ပါဋိယေက္ကံ အဘိနိဝေသာဘာဝတော. တတ္ထ ဟိ ကလာပတော နယတော သမ္မသနံ လဗ္ဘတိ, ဓမ္မသေနာပတိသဒိသဿာပိ ဟိ ဘိက္ခုနော ပါဋိယေက္ကံ အဘိနိဝေသော န ဇာယတိ. တသ္မာ ထေရောပိ, ‘‘ဧဝံ ကိရမေ ဓမ္မာ အဟုတွာ သမ္ဘောန္တိ, ဟုတွာ ပဋိဝေန္တီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၉၄) ကလာပတော နယတော သမ္မသိတွာ ဝိဿဇ္ဇေသီတိ. ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗညုတညာဏဿ ဟတ္ထဂတတ္တာ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယမ္ပိ ပရောပညာသ ဓမ္မေ ပါဋိယေက္ကံ အံဂုဒ္ဓါရေနေဝ ဥဒ္ဓရိတွာ, ‘‘ယာဝတာ သညာသမာပတ္တိယော, တာဝတာ အညာပဋိဝေဓော’’တိ အာဟ. ๔๕๑. บทว่า Nissaṭṭhena ได้แก่ ที่สลัดออกแล้ว หรือ ที่สละแล้ว. ในสองบทนั้น เมื่อมีความหมายว่า ที่สลัดออกแล้ว บทว่า pañcahi indriyehi เป็นนิสสักกวจนะ (ปัญจมีวิภัตติ). เมื่อมีความหมายว่า ที่สละแล้ว พึงทราบว่าเป็นกรณวจนะ (ตติยาวิภัตติ). ท่านกล่าวอธิบายไว้ดังนี้ว่า (คือ) ที่เกิดขึ้นที่มโนทวารโดยออกจากอินทรีย์ ๕ หรือ ที่สละแล้วเพราะไม่ได้เป็นวัตถุแห่งอินทรีย์ ๕ เหล่านั้น. บทว่า Parisuddhena ได้แก่ ที่ปราศจากอุปกิเลส. บทว่า Manoviññāṇena ได้แก่ ด้วยจิตคือรูปาวจรจตุตถฌาน. บทว่า Kiṃ neyyaṃ ได้แก่ อะไรคือสิ่งที่พึงรู้. จริงอยู่ ในบาลีเป็นต้นว่า “Yaṃkiñci neyyaṃ nāma atthi dhamma” ท่านกล่าวว่า สิ่งที่พึงรู้ ชื่อว่า เนยยะ. บทว่า Ākāsānañcāyatanaṃ neyyaṃ (อากาสานัญจายตนะเป็นสิ่งที่พึงรู้) ถามว่า อรูปาวจรสมาบัติจะเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้ด้วยจิตคือรูปาวจรจตุตถฌานอย่างไร? (ตอบว่า) บุคคลผู้ตั้งอยู่ในรูปาวจรจตุตถฌานย่อมสามารถทำให้เกิดอรูปาวจรสมาบัติได้. จริงอยู่ สมาบัตินั้นย่อมสำเร็จแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในฌานนี้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “ākāsānañcāyatanaṃ neyyaṃ”. ถามว่า ก็เหตุไรท่านจึงไม่กล่าวถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ? (ตอบว่า) เพราะไม่มีการมนสิการโดยส่วนเดียว. จริงอยู่ ในฌานนั้น ย่อมได้การพิจารณาโดยความเป็นกลุ่ม โดยนัย. จริงอยู่ แม้ภิกษุผู้เป็นเช่นกับพระธรรมเสนาบดี การมนสิการโดยส่วนเดียวก็ไม่เกิด. เพราะเหตุนั้น แม้พระเถระจึงพิจารณาโดยความเป็นกลุ่ม โดยนัย แล้วทูลแก้ว่า “ได้ยินว่า ธรรมเหล่านี้ไม่มีแล้วย่อมเกิดขึ้น มีแล้วย่อมดับไป”. ส่วนพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะทรงมีสัพพัญญุตญาณอยู่ในพระหัตถ์ แม้ในเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ก็ทรงยกธรรมะกว่า ๕๐ อย่างขึ้นพิจารณาโดยส่วนเดียวด้วยการยกองค์ธรรมขึ้นเท่านั้น แล้วตรัสว่า “สัญญาสมาบัติมีประมาณเท่าใด การแทงตลอดด้วยปัญญาก็มีประมาณเท่านั้น”. ပညာစက္ခုနာ ပဇာနာတီတိ ဒဿနပရိဏာယကဋ္ဌေန စက္ခုဘူတာယ ပညာယ ပဇာနာတိ. တတ္ထ ဒွေ ပညာ သမာဓိပညာ ဝိပဿနာပညာ စ. သမာဓိပညာယ ကိစ္စတော အသမ္မောဟတော စ ပဇာနာတိ. ဝိပဿနာပညာယ လက္ခဏပဋိဝေဓေန အာရမ္မဏတော ဇာနနံ ကထိတံ. ကိမတ္ထိယာတိ ကော ဧတိဿာ အတ္ထော. အဘိညတ္ထာတိအာဒီသု အဘိညေယျေ ဓမ္မေ အဘိဇာနာတီတိ [Pg.246] အဘိညတ္ထာ. ပရိညေယျေ ဓမ္မေ ပရိဇာနာတီတိ ပရိညတ္ထာ. ပဟာတဗ္ဗေ ဓမ္မေ ပဇဟတီတိ ပဟာနတ္ထာ. သာ ပနေသာ လောကိယာပိ အဘိညတ္ထာ စ ပရိညတ္ထာ စ ဝိက္ခမ္ဘနတော ပဟာနတ္ထာ. လောကုတ္တရာပိ အဘိညတ္ထာ စ ပရိညတ္ထာ စ သမုစ္ဆေဒတော ပဟာနတ္ထာ. တတ္ထ လောကိယာ ကိစ္စတော အသမ္မောဟတော စ ပဇာနာတိ, လောကုတ္တရာ အသမ္မောဟတော. บทว่า Paññācakkhunā pajānāti ความว่า ย่อมรู้แจ้งด้วยปัญญาที่เปรียบเหมือนดวงตา เพราะเป็นธรรมนำในการเห็น. ในปัญญานั้น มีปัญญา ๒ อย่าง คือ สมาธิปัญญา และวิปัสสนาปัญญา. บุคคลย่อมรู้แจ้งด้วยสมาธิปัญญาโดยกิจและโดยความไม่หลง. ท่านกล่าวการรู้ด้วยวิปัสสนาปัญญาว่า เป็นการรู้โดยการแทงตลอดลักษณะและโดยอารมณ์. บทว่า Kimatthiyā ความว่า ปัญญานั้นมีประโยชน์อะไร. ในบาลีเป็นต้นว่า Abhiññatthā ชื่อว่า อภิญญัตถา เพราะย่อมรู้ยิ่งซึ่งธรรมที่ควรรู้ยิ่ง. ชื่อว่า ปริญญัตถา เพราะย่อมกำหนดรู้ซึ่งธรรมที่ควรกำหนดรู้. ชื่อว่า ปหานัตถา เพราะย่อมละซึ่งธรรมที่ควรละ. ก็ปัญญานั้น แม้ที่เป็นโลกิยะ ก็ชื่อว่า อภิญญัตถา และปริญญัตถา และชื่อว่า ปหานัตถา เพราะเป็นการละโดยวิธีข่มไว้. แม้ที่เป็นโลกุตตระ ก็ชื่อว่า อภิญญัตถา และปริญญัตถา และชื่อว่า ปหานัตถา เพราะเป็นการละโดยวิธีตัดขาด. ในปัญญาสองอย่างนั้น โลกิยปัญญาย่อมรู้แจ้งโดยกิจและโดยความไม่หลง, โลกุตตรปัญญาย่อมรู้แจ้งโดยความไม่หลง. ၄၅၂. သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ဥပ္ပာဒါယာတိ ဝိပဿနာသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ စ. ပရတော စ ဃောသောတိ သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ. ယောနိသော စ မနသိကာရောတိ အတ္တနော ဥပါယမနသိကာရော. တတ္ထ သာဝကေသု အပိ ဓမ္မသေနာပတိနော ဒွေ ပစ္စယာ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋန္တိယေဝ. ထေရော ဟိ ကပ္ပသတသဟဿာဓိကံ ဧကံ အသင်္ချေယျံ ပါရမိယော ပူရေတွာပိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အဏုမတ္တမ္ပိ ကိလေသံ ပဇဟိတုံ နာသက္ခိ. ‘‘ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ’’တိ (မဟာဝ. ၆၀) အဿဇိတ္ထေရတော ဣမံ ဂါထံ သုတွာဝဿ ပဋိဝေဓော ဇာတော. ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ ပန သဗ္ဗညုဗုဒ္ဓါနဉ္စ ပရတောဃောသကမ္မံ နတ္ထိ, ယောနိသောမနသိကာရသ္မိံယေဝ ဌတွာ ပစ္စေကဗောဓိဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏဉ္စ နိဗ္ဗတ္တေန္တိ. ๔๕๒. บทว่า Sammādiṭṭhiyā uppādāya ได้แก่ เพื่อความเกิดขึ้นแห่งวิปัสสนาสัมมาทิฏฐิและมรรคสัมมาทิฏฐิ. บทว่า Parato ca ghoso ได้แก่ การฟังธรรมที่เกื้อกูล. บทว่า Yoniso ca manasikāro ได้แก่ การทำไว้ในใจโดยอุบายของตน. ในปัจจัยเหล่านั้น แม้ในหมู่สาวก พระธรรมเสนาบดี (สารีบุตร) ก็สมควรที่จะได้รับปัจจัยสองอย่างทีเดียว. จริงอยู่ พระเถระแม้บำเพ็ญบารมีมาหนึ่งอสงไขยยิ่งด้วยแสนกัป ก็ไม่สามารถละกิเลสแม้ประมาณน้อยนิดได้ด้วยธรรมดาของตน. การแทงตลอดธรรมเกิดขึ้นแก่ท่าน ก็เพราะได้ฟังคาถานี้ว่า “Ye dhammā hetuppabhavā” จากพระอัสสชิเถระ. ส่วนพระปัจเจกพุทธเจ้าและพระสัพพัญญูพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่มีกรรมคือปรโตโฆสะ, ท่านเหล่านั้นดำรงอยู่เฉพาะในโยนิโสมนสิการเท่านั้น แล้วยังปัจเจกโพธิญาณและสัพพัญญุตญาณให้เกิดขึ้น. အနုဂ္ဂဟိတာတိ လဒ္ဓူပကာရာ. သမ္မာဒိဋ္ဌီတိ အရဟတ္တမဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိ. ဖလက္ခဏေ နိဗ္ဗတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ ဖလံ အဿာတိ စေတောဝိမုတ္တိဖလာ. တဒေဝ စေတောဝိမုတ္တိသင်္ခါတံ ဖလံ အာနိသံသော အဿာတိ စေတောဝိမုတ္တိဖလာနိသံသာ. ဒုတိယပဒေပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ စတုတ္ထဖလပညာ ပညာဝိမုတ္တိ နာမ, အဝသေသာ ဓမ္မာ စေတောဝိမုတ္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သီလာနုဂ္ဂဟိတာတိအာဒီသု သီလန္တိ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလံ. သုတန္တိ သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ. သာကစ္ဆာတိ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနကထာ. သမထောတိ ဝိပဿနာပါဒိကာ အဋ္ဌ သမာပတ္တိယော. ဝိပဿနာတိ သတ္တဝိဓာ အနုပဿနာ. စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဉှိ ပူရေန္တဿ, သပ္ပာယဓမ္မဿဝနံ သုဏန္တဿ, ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနံ ဆိန္ဒန္တဿ, ဝိပဿနာပါဒိကာသု အဋ္ဌသမာပတ္တီသု ကမ္မံ ကရောန္တဿ, သတ္တဝိဓံ အနုပဿနံ ဘာဝေန္တဿ အရဟတ္တမဂ္ဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဖလံ ဒေတိ. บทว่า Anuggahitā ได้แก่ ที่ได้รับการอุปการะแล้ว. บทว่า Sammādiṭṭhi ได้แก่ อรหัตตมรรคสัมมาทิฏฐิ. ชื่อว่า Cetovimuttiphalā เพราะมีเจโตวิมุตติที่เกิดขึ้นในขณะแห่งผลเป็นผล. ชื่อว่า Cetovimuttiphalānisaṃsā เพราะมีผลที่เรียกว่าเจโตวิมุตตินั่นเองเป็นอานิสงส์. แม้ในบทที่สอง ก็นัยนี้เช่นกัน. และในที่นี้ ปัญญาในผลที่สี่ ชื่อว่า ปัญญาวิมุตติ, ธรรมที่เหลือพึงทราบว่า เจโตวิมุตติ. ในบาลีเป็นต้นว่า Sīlānuggahitā: บทว่า Sīlaṃ ได้แก่ จตุปาริสุทธิศีล. บทว่า Sutaṃ ได้แก่ การฟังธรรมที่เกื้อกูล. บทว่า Sākacchā ได้แก่ การสนทนาที่ตัดความพลาดพลั้งและความพลาดพลั้งซ้ำๆ ในกรรมฐาน. บทว่า Samatho ได้แก่ สมาบัติ ๘ ที่เป็นบาทของวิปัสสนา. บทว่า Vipassanā ได้แก่ อนุ-ปัสสนา ๗ อย่าง. จริงอยู่ อรหัตตมรรคย่อมเกิดขึ้นให้ผลแก่บุคคลผู้บำเพ็ญจตุปาริสุทธิศีลให้บริบูรณ์, ผู้ฟังธรรมที่เกื้อกูล, ผู้ตัดความพลาดพลั้งในกรรมฐาน, ผู้กระทำความเพียรในสมาบัติ ๘ ที่เป็นบาทของวิปัสสนา, และผู้เจริญอนุ-ปัสสนา ๗ อย่าง. ယထာ ဟိ မဓုရံ အမ္ဗပက္ကံ ပရိဘုဉ္ဇိတုကာမော အမ္ဗပေါတကဿ သမန္တာ ဥဒကကောဋ္ဌကံ ထိရံ ကတွာ ဗန္ဓတိ. ဃဋံ ဂဟေတွာ ကာလေန ကာလံ ဥဒကံ အာသိဉ္စတိ. ဥဒကဿ အနိက္ခမနတ္ထံ မရိယာဒံ ထိရံ ကရောတိ. ယာ ဟောတိ [Pg.247] သမီပေ ဝလ္လိ ဝါ သုက္ခဒဏ္ဍကော ဝါ ကိပိလ္လိကပုဋော ဝါ မက္ကဋကဇာလံ ဝါ, တံ အပနေတိ. ခဏိတ္တိံ ဂဟေတွာ ကာလေန ကာလံ မူလာနိ ပရိခဏတိ. ဧဝမဿ အပ္ပမတ္တဿ ဣမာနိ ပဉ္စ ကာရဏာနိ ကရောတော သော အမ္ဗော ဝဍ္ဎိတွာ ဖလံ ဒေတိ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရုက္ခဿ သမန္တတော ကောဋ္ဌကဗန္ဓနံ ဝိယ ဟိ သီလံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ကာလေန ကာလံ ဥဒကသိဉ္စနံ ဝိယ ဓမ္မဿဝနံ, မရိယာဒါယ ထိရဘာဝကရဏံ ဝိယ သမထော, သမီပေ ဝလ္လိအာဒီနံ ဟရဏံ ဝိယ ကမ္မဋ္ဌာနေ ခလနပက္ခလနစ္ဆေဒနံ, ကာလေန ကာလံ ခဏိတ္တိံ ဂဟေတွာ မူလခဏနံ ဝိယ သတ္တန္နံ အနုပဿနာနံ ဘာဝနာ. တေဟိ ပဉ္စဟိ ကာရဏေဟိ အနုဂ္ဂဟိတဿ အမ္ဗရုက္ခဿ မဓုရဖလဒါနကာလော ဝိယ ဣမဿ ဘိက္ခုနော ဣမေဟိ ပဉ္စဟိ ဓမ္မေဟိ အနုဂ္ဂဟိတာယ သမ္မာဒိဋ္ဌိယာ အရဟတ္တဖလဒါနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. จริงอยู่ เปรียบเหมือนบุรุษผู้ปรารถนาจะบริโภคมะม่วงสุกรสหวาน ทำอ่างน้ำรอบต้นมะม่วงอ่อนให้มั่นคงแล้วล้อมไว้ เขาถือหม้อรดน้ำเป็นครั้งคราว ทำขอบคันให้มั่นคงเพื่อไม่ให้น้ำไหลออก เถาวัลย์ก็ดี กิ่งไม้แห้งก็ดี จอมปลวกก็ดี หรือใยแมงมุมก็ดี อันใดมีอยู่ใกล้ๆ เขาก็นำสิ่งนั้นออก ถือเสียมพรวนดินที่โคนเป็นครั้งคราว เมื่อเขาผู้ไม่ประมาททำเหตุ ๕ ประการเหล่านี้อย่างนี้ มะม่วงต้นนั้นก็เจริญขึ้นแล้วให้ผล ฉันใด พึงทราบความถึงพร้อมแห่งอุปมานี้ฉันนั้น พึงเห็นศีลเหมือนการล้อมอ่างน้ำรอบต้นไม้ พึงเห็นการฟังธรรมเหมือนการรดน้ำเป็นครั้งคราว พึงเห็นสมถะเหมือนการทำขอบคันให้มั่นคง พึงเห็นการตัดความพลาดพลั้งในกรรมฐานเหมือนการกำจัดเถาวัลย์เป็นต้นที่อยู่ใกล้ พึงเห็นการเจริญอนุปัสสนา ๗ ประการเหมือนการถือเสียมพรวนดินที่โคนเป็นครั้งคราว พึงทราบการให้พระอรหัตผลของสัมมาทิฏฐิอันได้รับการอนุเคราะห์ด้วยธรรม ๕ ประการเหล่านี้ของภิกษุนี้ เหมือนกาลที่ต้นมะม่วงซึ่งได้รับการอนุเคราะห์ด้วยเหตุ ๕ ประการเหล่านั้นให้ผลรสหวาน ฉันนั้น ၄၅၃. ကတိ ပနာဝုသော, ဘဝါတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? မူလမေဝ ဂတော အနုသန္ဓိ, ဒုပ္ပညော ယေဟိ ဘဝေဟိ န ဥဋ္ဌာတိ, တေ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. တတ္ထ ကာမဘဝေါတိ ကာမဘဝူပဂံ ကမ္မံ ကမ္မာဘိနိဗ္ဗတ္တာ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓာပီတိ ဥဘယမေကတော ကတွာ ကာမဘဝေါတိ အာဟ. ရူပါရူပဘဝေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာယတိန္တိ အနာဂတေ. ပုနဗ္ဘဝဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တီတိ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ. ဣဓ ဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. တတြာတတြာဘိနန္ဒနာတိ ရူပါဘိနန္ဒနာ သဒ္ဒါဘိနန္ဒနာတိ ဧဝံ တဟိံ တဟိံ အဘိနန္ဒနာ, ကရဏဝစနေ စေတံ ပစ္စတ္တံ. တတြတတြာဘိနန္ဒနာယ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧတ္တာဝတာ ဟိ ဂမနံ ဟောတိ, အာဂမနံ ဟောတိ, ဂမနာဂမနံ ဟောတိ, ဝဋ္ဋံ ဝတ္တတီတိ ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေသိ. ဣဒါနိ ဝိဝဋ္ဋံ ပုစ္ဆန္တော ‘‘ကထံ ပနာဝုသော’’တိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါတိ အဝိဇ္ဇာယ ခယနိရောဓေန. ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒါတိ အရဟတ္တမဂ္ဂဝိဇ္ဇာယ ဥပ္ပာဒေန. ကိံ အဝိဇ္ဇာ ပုဗ္ဗေ နိရုဒ္ဓါ, အထ ဝိဇ္ဇာ ပုဗ္ဗေ ဥပ္ပန္နာတိ? ဥဘယမေတံ န ဝတ္တဗ္ဗံ. ပဒီပုဇ္ဇလနေန အန္ဓကာရဝိဂမော ဝိယ ဝိဇ္ဇုပ္ပာဒေန အဝိဇ္ဇာ နိရုဒ္ဓါဝ ဟောတိ. တဏှာနိရောဓာတိ တဏှာယ ခယနိရောဓေန. ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိ န ဟောတီတိ ဧဝံ အာယတိံ ပုနဗ္ဘဝဿ အဘိနိဗ္ဗတ္တိ န ဟောတိ, ဂမနံ အာဂမနံ ဂမနာဂမနံ ဥပစ္ဆိဇ္ဇတိ, ဝဋ္ဋံ န ဝတ္တတီတိ ဝိဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿေသိ. ๔๕๓. ในบทว่า 'กติ ปนาวุโส ภวา' นี้ ท่านถามอะไร? ผู้มีปัญญาทรามไปถึงแค่ต้นเรื่อง ไม่เข้าใจความสืบต่อ ย่อมถามว่า 'เราจักถามภพทั้งหลายที่สัตว์ไม่อาจลุกขึ้นได้' ในบทเหล่านั้น บทว่า 'กามภโว' พระผู้มีพระภาคทรงรวมกรรมที่เป็นเหตุให้เข้าถึงกามภพและอุปาทินนขันธ์ที่เกิดจากกรรมทั้งสองอย่างเข้าด้วยกันแล้วตรัสว่า 'กามภพ' แม้ในรูปภพและอรูปภพ ก็นัยนี้เช่นกัน บทว่า 'อายตึ' คือ ในอนาคต การบังเกิดแห่งภพใหม่ ชื่อว่า 'ปุนัพภวาภินิพพัตติ' ในที่นี้ ท่านถามว่า 'เราจักถามวัฏฏะ' บทว่า 'ตตฺรตตฺราภินนฺทนา' คือ ความเพลิดเพลินในรูป ความเพลิดเพลินในเสียง คือความเพลินในอารมณ์นั้นๆ อย่างนี้ และศัพท์นี้เป็นปฐมาวิภัตติในอรรถกรณวจนะ อธิบายว่า การบังเกิดแห่งภพใหม่ย่อมมีได้เพราะความเพลิดเพลินในอารมณ์นั้นๆ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ การไปย่อมมี การมาย่อมมี การไปและการมาย่อมมี ทรงแสดงวัฏฏะให้ถึงที่สุดว่า 'วัฏฏะย่อมเป็นไป' บัดนี้ เมื่อจะถามถึงวิวัฏฏะ จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'กถํ ปนาวุโส' ในการวิสัชนาปัญหานั้น บทว่า 'อวิชฺชาวิราคา' คือ เพราะความสิ้นไปและความดับไปแห่งอวิชชา บทว่า 'วิชฺชุปฺปาทา' คือ เพราะความเกิดขึ้นแห่งอรหัตตมรรควิชชา ถามว่า อวิชชาดับไปก่อน หรือว่าวิชชาเกิดขึ้นก่อน? ไม่ควรกล่าวทั้งสองอย่างนั้น อวิชชาย่อมดับไปนั่นแหละเพราะความเกิดขึ้นแห่งวิชชา เหมือนความมืดหายไปเพราะการจุดประทีป ฉันนั้น บทว่า 'ตณฺหานิโรธา' คือ เพราะความสิ้นไปและความดับไปแห่งตัณหา การบังเกิดแห่งภพใหม่ย่อมไม่มี คือ การบังเกิดแห่งภพใหม่ในอนาคตย่อมไม่มี การไป การมา การไปและการมาย่อมขาดสูญ ทรงแสดงวิวัฏฏะให้ถึงที่สุดว่า 'วัฏฏะย่อมไม่เป็นไป' ၄၅၄. ကတမံ ပနာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဘိက္ခု ကာလေန ကာလံ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇတိ. တဿ နိရောဓပါဒကံ ပဌမဇ္ဈာနံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ပဌမံ ဈာနန္တိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓံ သမာပဇ္ဇနကေန [Pg.248] ဘိက္ခုနာ အင်္ဂဝဝတ္ထာနံ ကောဋ္ဌာသပရိစ္ဆေဒေါ နာမ ဇာနိတဗ္ဗော, ဣဒံ ဈာနံ ပဉ္စင်္ဂိကံ စတုရင်္ဂိကံ တိဝင်္ဂိကံ ဒုဝင်္ဂိကန္တိ အင်္ဂဝဝတ္ထာနံ ကောဋ္ဌာသပရိစ္ဆေဒံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ဝိတက္ကောတိအာဒီသု ပန အဘိနိရောပနလက္ခဏော ဝိတက္ကော, အနုမဇ္ဇနလက္ခဏော ဝိစာရော, ဖရဏလက္ခဏာ ပီတိ, သာတလက္ခဏံ သုခံ, အဝိက္ခေပလက္ခဏာ စိတ္တေကဂ္ဂတာတိ ဣမေ ပဉ္စ ဓမ္မာ ဝတ္တန္တိ. ကတင်္ဂဝိပ္ပဟီနန္တိ ဣဓ ပန ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓံ သမာပဇ္ဇနကေန ဘိက္ခုနာ ဥပကာရာနုပကာရာနိ အင်္ဂါနိ ဇာနိတဗ္ဗာနိ, တာနိ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ, ဝိဿဇ္ဇနံ ပနေတ္ထ ပါကဋမေဝ. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ နိရောဓပါဒကံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဂဟိတံ, ဥပရိ တဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆိဿတိ. အန္တရာ ပန ဆ သမာပတ္တိယော သံခိတ္တာ, နယံ ဝါ ဒဿေတွာ ဝိဿဋ္ဌာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๔๕๔. ในบทว่า 'กตมํ ปนาวุโส' นี้ ท่านถามอะไร? ภิกษุผู้เป็นอุภโตภาควิมุตติ ย่อมเข้าสมาบัติเป็นครั้งคราว ท่านถามว่า 'เราจักถามปฐมฌานอันเป็นบาทของนิโรธสมาบัตินั้น' ในบทว่า 'ปฐมํ ฌานํ' นี้ ท่านถามอะไร? ภิกษุผู้เข้าสมาบัติพึงทราบการกำหนดองค์ฌานที่ชื่อว่าการกำหนดส่วน ท่านถามว่า 'เราจักถามการกำหนดองค์ฌานคือการกำหนดส่วนว่า ฌานนี้มีองค์ ๕ ฌานนี้มีองค์ ๔ ฌานนี้มีองค์ ๓ ฌานนี้มีองค์ ๒' ส่วนในบทเป็นต้นว่า 'วิตกฺโก' วิตกมีลักษณะน้อมไปในอารมณ์ วิจารมีลักษณะเคล้าคลึงอารมณ์ ปีติมีลักษณะแผ่ซ่าน สุขมีลักษณะเป็นที่พอใจ จิตเตกัคคตามีลักษณะไม่ฟุ้งซ่าน ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ย่อมเป็นไป ส่วนในบทว่า 'กตงฺควิปฺปหีนํ' นี้ ท่านถามอะไร? ภิกษุผู้เข้าสมาบัติพึงทราบองค์ฌานที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะ ท่านถามว่า 'เราจักถามองค์ฌานเหล่านั้น' ส่วนคำวิสัชนาในข้อนี้ก็ชัดเจนอยู่แล้ว ด้วยเหตุนี้ ในเบื้องต้น ท่านจึงยกเอาปฐมฌานอันเป็นบาทของนิโรธสมาบัติขึ้นมา ในเบื้องปลาย ท่านจักถามถึงเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติอันเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธสมาบัตินั้น ส่วนในระหว่าง สมาบัติ ๖ ประการท่านกล่าวไว้โดยย่อ พึงทราบว่า ท่านแสดงนัยแล้วปล่อยไว้ ၄၅၅. ဣဒါနိ ဝိညာဏနိဿယေ ပဉ္စ ပသာဒေ ပုစ္ဆန္တော ပဉ္စိမာနိ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဂေါစရဝိသယန္တိ ဂေါစရဘူတံ ဝိသယံ. အညမညဿာတိ စက္ခု သောတဿ သောတံ ဝါ စက္ခုဿာတိ ဧဝံ ဧကေကဿ ဂေါစရဝိသယံ န ပစ္စနုဘောတိ. သစေ ဟိ နီလာဒိဘေဒံ ရူပါရမ္မဏံ သမောဓာနေတွာ သောတိန္ဒြိယဿ ဥပနေယျ, ‘‘ဣင်္ဃ တာဝ နံ ဝဝတ္ထပေဟိ ဝိဘာဝေဟိ, ကိံ နာမေတံ အာရမ္မဏ’’န္တိ. စက္ခုဝိညာဏဉှိ ဝိနာပိ မုခေန အတ္တနော ဓမ္မတာယ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘အရေ အန္ဓဗာလ, ဝဿသတမ္ပိ ဝဿသဟဿမ္ပိ ပရိဓာဝမာနော အညတြ မယာ ကုဟိံ ဧတဿ ဇာနနကံ လဘိဿသိ, အာဟရ နံ စက္ခုပသာဒေ ဥပနေဟိ, အဟမေတံ အာရမ္မဏံ ဇာနိဿာမိ, ယဒိ ဝါ နီလံ ယဒိ ဝါ ပီတကံ, န ဟိ ဧသော အညဿ ဝိသယော, မယှေဝေသော ဝိသယော’’တိ. သေသဒွါရေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဧဝမေတာနိ အညမညဿ ဂေါစရံ ဝိသယံ န ပစ္စနုဘောန္တိ နာမ. ကိံ ပဋိသရဏန္တိ ဧတေသံ ကိံ ပဋိသရဏံ, ကိံ ဧတာနိ ပဋိသရန္တီတိ ပုစ္ဆတိ. မနော ပဋိသရဏန္တိ ဇဝနမနော ပဋိသရဏံ. မနော စ နေသန္တိ မနောဒွါရိကဇဝနမနော ဝါ ပဉ္စဒွါရိကဇဝနမနော ဝါ ဧတေသံ ဂေါစရဝိသယံ ရဇ္ဇနာဒိဝသေန အနုဘောတိ. စက္ခုဝိညာဏဉှိ ရူပဒဿနမတ္တမေဝ, ဧတ္ထ ရဇ္ဇနံ ဝါ ဒုဿနံ ဝါ မုယှနံ ဝါ နတ္ထိ. ဧတသ္မိံ ပန ဒွါရေ ဇဝနံ ရဇ္ဇတိ ဝါ ဒုဿတိ ဝါ မုယှတိ ဝါ. သောတဝိညာဏာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ๔๕๕. บัดนี้ พระสารีบุตรเถระ เมื่อจะทูลถามถึงปสาทรูป ๕ อันเป็นที่อาศัยแห่งวิญญาณ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ปญฺจิมานิ อาวุโส" (ดูก่อนผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการเหล่านี้) ในบทเหล่านั้น บทว่า "โคจรวจิสยํ" หมายถึง อารมณ์อันเป็นโคจร (แดนรับรู้) ส่วนบทว่า "อญฺญมญฺญสฺส" หมายความว่า จักขุ (ไม่เสวยอารมณ์) ของโสตะ หรือโสตะ (ไม่เสวยอารมณ์) ของจักขุ ด้วยประการฉะนี้ อินทรีย์แต่ละอย่างย่อมไม่เสวยโคจรอารมณ์ของกันและกัน จริงอยู่ หากจะมีผู้รวบรวมรูปารมณ์มีสีเขียวเป็นต้นแล้วนำไปสู่โสตินทรีย์ (แล้วกล่าวว่า) "เอาเถิด ท่านจงกำหนด จงทำให้ประจักษ์ซิว่า นี่เป็นอารมณ์ชื่ออะไร" จักขุวิญญาณ แม้ไม่มีปาก ก็พึงกล่าวตามสภาวะของตนอย่างนี้ว่า "แน่ะ คนโง่เขลาผู้มืดบอด แม้ท่านจะวิ่งวุ่นไปตลอดร้อยปีหรือพันปี เว้นจากเราเสียแล้ว ท่านจักได้ความรู้ในอารมณ์นี้จากที่ไหนกัน จงนำอารมณ์นั้นมา จงนำเข้ามาสู่จักขุปสาทเถิด เราจักรู้อารมณ์นี้ ไม่ว่าจะเป็นสีเขียวหรือสีเหลืองก็ตาม เพราะอารมณ์นี้ไม่ใช่วิสัยของอินทรีย์อื่น แต่เป็นวิสัยของเราผู้เดียวเท่านั้น" แม้ในทวารที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ด้วยประการฉะนี้ อินทรีย์เหล่านี้จึงชื่อว่าย่อมไม่เสวยโคจรอารมณ์ของกันและกัน (พระมหาโกฏฐิตเถระ) ทูลถามว่า "อะไรเป็นที่พึ่งพิง" คือ อะไรเป็นที่พึ่งพิงของอินทรีย์เหล่านี้ อินทรีย์เหล่านี้อาศัยอะไร (พระสารีบุตรเถระตอบว่า) "มโนเป็นที่พึ่งพิง" คือ ชวนมโนเป็นที่พึ่งพิง และมโนของอินทรีย์เหล่านั้น คือ ชวนมโนที่เกิดทางมโนทวารหรือชวนมโนที่เกิดทางปัญจทวาร ย่อมเสวยโคจรอารมณ์ของอินทรีย์เหล่านั้นโดยอาการมีความกำหนัดยินดีเป็นต้น จริงอยู่ จักขุวิญญาณมีเพียงการเห็นรูปเท่านั้น ในจักขุวิญญาณนั้นไม่มีความกำหนัด ความประทุษร้าย หรือความหลง แต่ในทวารนั้น ชวนะย่อมกำหนัด ประทุษร้าย หรือหลง แม้ในโสตวิญญาณเป็นต้น ก็นัยนี้เช่นกัน တတြာယံ ဥပမာ – ပဉ္စ ကိရ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ရာဇာနံ သေဝိတွာ ကိစ္ဆေန ကသိရေန ဧကသ္မိံ ပဉ္စကုလိကေ ဂါမေ ပရိတ္တကံ အာယံ လဘိံသု. တေသံ တတ္ထ [Pg.249] မစ္ဆဘာဂေါ မံသဘာဂေါ ယုတ္တိကဟာပဏော ဝါ, ဗန္ဓကဟာပဏော ဝါ, မာပဟာရကဟာပဏော ဝါ, အဋ္ဌကဟာပဏော ဝါ, သောဠသကဟာပဏော ဝါ, ဗာတ္တိံသကဟာပဏော ဝါ, စတုသဋ္ဌိကဟာပဏော ဝါ, ဒဏ္ဍောတိ ဧတ္တကမတ္တမေဝ ပါပုဏာတိ. သတဝတ္ထုကံ ပဉ္စသတဝတ္ထုကံ သဟဿဝတ္ထုကံ မဟာဗလိံ ရာဇာဝ ဂဏှာတိ. တတ္ထ ပဉ္စကုလိကဂါမော ဝိယ ပဉ္စ ပသာဒါ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ; ပဉ္စ ဒုဗ္ဗလဘောဇကာ ဝိယ ပဉ္စ ဝိညာဏာနိ; ရာဇာ ဝိယ ဇဝနံ; ဒုဗ္ဗလဘောဇကာနံ ပရိတ္တကံ အာယပါပုဏနံ ဝိယ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ရူပဒဿနာဒိမတ္တံ. ရဇ္ဇနာဒီနိ ပန ဧတေသု နတ္ထိ. ရညော မဟာဗလိဂ္ဂဟဏံ ဝိယ တေသု ဒွါရေသု ဇဝနဿ ရဇ္ဇနာဒီနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ในเรื่องนั้น มีอุปมาดังนี้ ได้ยินว่า นายบ้านผู้มีกำลังน้อย ๕ คน อาศัยรับใช้พระราชา แล้วได้รับส่วนอากรเพียงเล็กน้อยในหมู่บ้านแห่งหนึ่งซึ่งมีเพียง ๕ ตระกูล ด้วยความยากลำบาก ในหมู่บ้านนั้น พวกเขาจะได้รับเพียงส่วนแบ่งค่าปลา ค่าเนื้อ กหาปณะสำหรับผู้ปฏิบัติราชการ กหาปณะสำหรับผู้พ้นจากที่คุมขัง กหาปณะสำหรับค่าปรับไหมจากการทำร้ายร่างกาย หรือค่าปรับ ๘ กหาปณะ ๑๖ กหาปณะ ๓๒ กหาปณะ หรือ ๖๔ กหาปณะเท่านั้น ส่วนพระราชาเท่านั้นย่อมทรงรับอากรหลวงอันมีมูลค่าร้อยหนึ่ง ห้าร้อย หรือพันหนึ่ง ในอุปมานั้น พึงเห็นปสาทรูป ๕ เปรียบเหมือนหมู่บ้านที่มี ๕ ตระกูล, พึงเห็นวิญญาณ ๕ เปรียบเหมือนนายบ้านผู้มีกำลังน้อย ๕ คน, พึงเห็นชวนะเปรียบเหมือนพระราชา, พึงเห็นการที่จักขุวิญญาณเป็นต้นมีเพียงการเห็นรูปเป็นต้น เปรียบเหมือนการที่นายบ้านผู้มีกำลังน้อยได้รับส่วนอากรเพียงเล็กน้อย ส่วนความกำหนัดยินดีเป็นต้นย่อมไม่มีในวิญญาณเหล่านั้น พึงทราบว่า ความกำหนัดยินดีเป็นต้นของชวนะในทวารเหล่านั้น เปรียบเหมือนการที่พระราชาทรงรับอากรหลวงจำนวนมาก ၄၅၆. ပဉ္စိမာနိ, အာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? အန္တောနိရောဓသ္မိံ ပဉ္စ ပသာဒေ. ကိရိယမယပဝတ္တသ္မိဉှိ ဝတ္တမာနေ အရူပဓမ္မာ ပသာဒါနံ ဗလဝပစ္စယာ ဟောန္တိ. ယော ပန တံ ပဝတ္တံ နိရောဓေတွာ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပန္နော, တဿ အန္တောနိရောဓေ ပဉ္စ ပသာဒါ ကိံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌန္တီတိ ဣဒံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. အာယုံ ပဋိစ္စာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌန္တိ. ဥသ္မံ ပဋိစ္စာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ကမ္မဇတေဇံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတိ. ယသ္မာ ပန ကမ္မဇတေဇောပိ ဇီဝိတိန္ဒြိယေန ဝိနာ န တိဋ္ဌတိ, တသ္မာ ‘‘ဥသ္မာ အာယုံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတီ’’တိ အာဟ. ဈာယတောတိ ဇလတော. အစ္စိံ ပဋိစ္စာတိ ဇာလသိခံ ပဋိစ္စ. အာဘာ ပညာယတီတိ အာလောကော နာမ ပညာယတိ. အာဘံ ပဋိစ္စ အစ္စီတိ တံ အာလောကံ ပဋိစ္စ ဇာလသိခါ ပညာယတိ. ๔๕๖. ในบทว่า "ปญฺจิมานิ อาวุโส" นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามถึงปสาทรูป ๕ ในภายในนิโรธสมาบัติ จริงอยู่ เมื่อความสืบต่อแห่งรูปอันเกิดจากกรรมยังดำเนินไปอยู่ อรูปธรรมทั้งหลายย่อมเป็นปัจจัยที่มีกำลังแก่ปสาทรูป แต่ภิกษุใดดับความสืบต่อนั้นแล้วเข้าถึงนิโรธสมาบัติ ปสาทรูป ๕ ของภิกษุนั้นดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยอะไรในภายในนิโรธสมาบัติ ท่านตั้งใจว่าจะถามเหตุนี้จึงได้ถามไป (พระสารีบุตรตอบว่า) "อาศัยอายุ" คือ ดำรงอยู่ได้เพราะอาศัยชีวิตินทรีย์ (พระมหาโกฏฐิตะถามว่า) "อาศัยไออุ่น" คือ ชีวิตินทรีย์อาศัยอะไรจึงดำรงอยู่ (พระสารีบุตรตอบว่า) อาศัยกัมมชเตโช (เตโชธาตุอันเกิดแต่กรรม) จึงดำรงอยู่ แต่เพราะแม้กัมมชเตโชก็ดำรงอยู่ไม่ได้หากปราศจากชีวิตินทรีย์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่" บทว่า "ฌายโต" หมายถึง ของสิ่งที่ลุกโพลงอยู่ บทว่า "อจฺจึ ปฏิจฺจ" หมายถึง อาศัยเปลวไฟ บทว่า "อาภา ปญฺญายติ" หมายถึง แสงสว่างย่อมปรากฏ บทว่า "อาภํ ปฏิจฺจ อจฺจิ" หมายถึง อาศัยแสงสว่างนั้น เปลวไฟจึงปรากฏ ဧဝမေဝ ခေါ, အာဝုသော, အာယု ဥသ္မံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတီတိ ဧတ္ထ ဇာလသိခါ ဝိယ ကမ္မဇတေဇော. အာလောကော ဝိယ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ဇာလသိခါ ဟိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ အာလောကံ ဂဟေတွာဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. သာ တေန အတ္တနာ ဇနိတအာလောကေနေဝ သယမ္ပိ အဏု ထူလာ ဒီဃာ ရဿာတိ ပါကဋာ ဟောတိ. တတ္ထ ဇာလပဝတ္တိယာ ဇနိတအာလောကေန တဿာယေဝ ဇာလပဝတ္တိယာ ပါကဋဘာဝေါ ဝိယ ဥသ္မံ ပဋိစ္စ နိဗ္ဗတ္တေန ကမ္မဇမဟာဘူတသမ္ဘဝေန ဇီဝိတိန္ဒြိယေန ဥသ္မာယ အနုပါလနံ. ဇီဝိတိန္ဒြိယဉှိ ဒသပိ ဝဿာနိ…ပေ… ဝဿသတမ္ပိ ကမ္မဇတေဇပဝတ္တံ ပါလေတိ. ဣတိ မဟာဘူတာနိ ဥပါဒါရူပါနံ နိဿယပစ္စယာဒိဝသေန ပစ္စယာနိ ဟောန္တီတိ အာယု ဥသ္မံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတိ. ဇီဝိတိန္ဒြိယံ [Pg.250] မဟာဘူတာနိ ပါလေတီတိ ဥသ္မာ အာယုံ ပဋိစ္စ တိဋ္ဌတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ในบทว่า "ดูก่อนผู้มีอายุ ฉันใดก็ฉันนั้นแล อายุอาศัยไออุ่นดำรงอยู่" นี้ พึงเห็นกัมมชเตโชเปรียบเหมือนเปลวไฟ และพึงเห็นชีวิตินทรีย์เปรียบเหมือนแสงสว่าง จริงอยู่ เปลวไฟเมื่อเกิดขึ้น ย่อมถือเอาแสงสว่างเกิดขึ้นด้วย เปลวไฟนั้นย่อมปรากฏได้ด้วยแสงสว่างที่ตนเองทำให้เกิดขึ้นนั่นแหละว่า เล็ก ใหญ่ ยาว หรือสั้น ในอุปมานั้น การที่ชีวิตินทรีย์ซึ่งเกิดขึ้นเพราะอาศัยกัมมชมหาภูตรูปที่เกิดจากไออุ่น (กัมมชเตโช) คอยอนุบาลไออุ่นนั้นไว้ เปรียบเหมือนความปรากฏของเปลวไฟนั้นเองด้วยแสงสว่างที่เกิดจากเปลวไฟนั้น จริงอยู่ ชีวิตินทรีย์ย่อมรักษากระแสแห่งเตโชธาตุอันเกิดแต่กรรมไว้ได้ตลอด ๑๐ ปี... ตลอด ๑๐๐ ปี ด้วยเหตุนี้ มหาภูตรูปทั้งหลายจึงเป็นปัจจัยแก่อุปาทายรูปโดยนัยเป็นต้นว่านิสสยปัจจัย ฉะนั้น อายุจึงอาศัยไออุ่นดำรงอยู่ และพึงทราบว่า ไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่ เพราะชีวิตินทรีย์ย่อมรักษามหาภูตรูปไว้ ၄၅၇. အာယုသင်္ခါရာတိ အာယုမေဝ. ဝေဒနိယာ ဓမ္မာတိ ဝေဒနာ ဓမ္မာဝ. ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတီတိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတိ. ယော ဟိ ဘိက္ခု အရူပပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ သညဉ္စ ဝေဒနဉ္စ နိရောဓေတွာ နိရောဓံ သမာပန္နော, တဿ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေန ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယပစ္စယာ အရူပဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ. ဧဝံ ပန ရူပါရူပပဝတ္တံ ပဝတ္တတိ. ယထာ ကိံ? ယထာ ဧကော ပုရိသော ဇာလာပဝတ္တေ ဥက္ခဏ္ဌိတော ဥဒကေန ပဟရိတွာ ဇာလံ အပ္ပဝတ္တံ ကတွာ ဆာရိကာယ အင်္ဂါရေ ပိဓာယ တုဏှီ နိသီဒတိ. ယဒါ ပနဿ ပုန ဇာလာယ အတ္ထော ဟောတိ, ဆာရိကံ အပနေတွာ အင်္ဂါရေ ပရိဝတ္တေတွာ ဥပါဒါနံ ဒတွာ မုခဝါတံ ဝါ တာလဝဏ္ဋဝါတံ ဝါ ဒဒါတိ. အထ ဇာလာပဝတ္တံ ပုန ပဝတ္တတိ. ဧဝမေဝ ဇာလာပဝတ္တံ ဝိယ အရူပဓမ္မာ. ပုရိသဿ ဇာလာပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ ဥဒကပ္ပဟာရေန ဇာလံ အပ္ပဝတ္တံ ကတွာ ဆာရိကာယ အင်္ဂါရေ ပိဓာယ တုဏှီဘူတဿ နိသဇ္ဇာ ဝိယ ဘိက္ခုနော အရူပပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတွာ သညဉ္စ ဝေဒနဉ္စ နိရောဓေတွာ နိရောဓသမာပဇ္ဇနံ. ဆာရိကာယ ပိဟိတအင်္ဂါရာ ဝိယ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ပုရိသဿ ပုန ဇာလာယ အတ္ထေ သတိ ဆာရိကာပနယနာဒီနိ ဝိယ ဘိက္ခုနော ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလာပဂမနံ. အဂ္ဂိဇာလာယ ပဝတ္တိ ဝိယ ပုန အရူပဓမ္မေသု ဥပ္ပန္နေသု ရူပါရူပပဝတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ๔๕๗. คำว่า อายุสังขาร ได้แก่ อายุ (ชีวิตินทรีย์) นั่นเอง. คำว่า เวทนียธรรม ได้แก่ เวทนาธรรมนั่นเอง. คำว่า การออกย่อมปรากฏ ความว่า การออกจากสมาบัติย่อมปรากฏ. จริงอยู่ ภิกษุใดเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งอรูปธรรม ดับสัญญาและเวทนาแล้ว เข้าถึงนิโรธสมาบัติ, แก่ภิกษุนั้น อรูปธรรมทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นเพราะรูปชีวิตินทรีย์เป็นปัจจัย ตามกาลที่กำหนดไว้. ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นไปแห่งรูปและอรูปย่อมเป็นไป. เปรียบเหมือนอะไร? เปรียบเหมือนบุรุษคนหนึ่งเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งเปลวไฟ เอาน้ำประพรมแล้ว ทำให้เปลวไฟไม่เป็นไป เอาเถ้ากลบถ่านไฟไว้นั่งนิ่งอยู่. แต่เมื่อใด เขาต้องการเปลวไฟอีก ก็เขี่ยเถ้าออก พลิกถ่านไฟ ให้เชื้อไฟ แล้วเป่าด้วยลมปากหรือพัดด้วยพัดใบตาล. ครั้งนั้น ความเป็นไปแห่งเปลวไฟย่อมเป็นไปอีก. ฉันใดก็ฉันนั้น อรูปธรรมทั้งหลายเปรียบเหมือนความเป็นไปแห่งเปลวไฟ. การที่ภิกษุเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งอรูปธรรม ดับสัญญาและเวทนาแล้ว เข้าถึงนิโรธสมาบัติ เปรียบเหมือนการที่บุรุษเบื่อหน่ายในความเป็นไปแห่งเปลวไฟ เอาน้ำประพรม ทำให้เปลวไฟไม่เป็นไป เอาเถ้ากลบถ่านไฟไว้นั่งนิ่งอยู่. รูปชีวิตินทรีย์เปรียบเหมือนถ่านไฟที่ถูกเถ้ากลบไว้. การล่วงไปแห่งกาลที่กำหนดไว้ของภิกษุ เปรียบเหมือนการเขี่ยเถ้าออกเป็นต้นของบุรุษเมื่อต้องการเปลวไฟอีก. พึงทราบความเป็นไปแห่งรูปและอรูป เมื่ออรูปธรรมทั้งหลายเกิดขึ้นอีก เปรียบเหมือนความเป็นไปแห่งเปลวไฟ. အာယု ဥသ္မာ စ ဝိညာဏန္တိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ, ကမ္မဇတေဇောဓာတု, စိတ္တန္တိ ဣမေ တယော ဓမ္မာ ယဒါ ဣမံ ရူပကာယံ ဇဟန္တိ, အထာယံ အစေတနံ ကဋ္ဌံ ဝိယ ပထဝိယံ ဆဍ္ဍိတော သေတီတိ အတ္ထော. ဝုတ္တဉ္စေတံ – คำว่า อายุ อุสมา และวิญญาณ ความว่า ธรรม ๓ ประการเหล่านี้ คือ รูปชีวิตินทรีย์ กัมมชเตโชธาตุ และจิต เมื่อใด ย่อมละรูปกายนี้, ครั้งนั้น กายนี้ถูกทอดทิ้งไว้บนแผ่นดิน นอนทับอยู่เหมือนท่อนไม้ที่ไม่มีเจตนา, นี้คือความหมาย. และพระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้ไว้ว่า ‘‘အာယု ဥသ္မာ စ ဝိညာဏံ, ယဒါ ကာယံ ဇဟန္တိမံ; အပဝိဒ္ဓေါ တဒါ သေတိ, ပရဘတ္တံ အစေတန’’န္တိ. (သံ. နိ. ၃.၉၅); “เมื่อใด อายุ อุสมา และวิญญาณ ละกายนี้ไป, เมื่อนั้น กายนี้ถูกทอดทิ้งนอนอยู่ เป็นภักษาของผู้อื่น ไม่มีเจตนา” ကာယသင်္ခါရာတိ အဿာသပဿာသာ. ဝစီသင်္ခါရာတိ ဝိတက္ကဝိစာရာ. စိတ္တသင်္ခါရာတိ သညာဝေဒနာ. အာယူတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. ပရိဘိန္နာနီတိ ဥပဟတာနိ, ဝိနဋ္ဌာနီတိ အတ္ထော. တတ္ထ ကေစိ ‘‘နိရောဓသမာပန္နဿ စိတ္တသင်္ခါရာဝ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော စိတ္တံ အနိရုဒ္ဓံ ဟောတိ, တသ္မာ သစိတ္တကာ အယံ သမာပတ္တီတိ ဝဒန္တိ. တေ ဝတ္တဗ္ဗာ – ‘‘ဝစီသင်္ခါရာပိဿ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော ဝါစာ အနိရုဒ္ဓါ ဟောတိ, တသ္မာ နိရောဓံ သမာပန္နေန ဓမ္မမ္ပိ ကထေန္တေန သဇ္ဈာယမ္ပိ [Pg.251] ကရောန္တေန နိသီဒိတဗ္ဗံ သိယာ. ‘‘ယော စာယံ မတော ကာလင်္ကတော, တဿာပိ စိတ္တသင်္ခါရာ နိရုဒ္ဓါ’’တိ ဝစနတော စိတ္တံ အနိရုဒ္ဓံ ဘဝေယျ, တသ္မာ ကာလင်္ကတေ မာတာပိတရော ဝါ အရဟန္တေ ဝါ ဈာပယန္တေန အနန္တရိယကမ္မံ ကတံ ဘဝေယျ. ဣတိ ဗျဉ္ဇနေ အဘိနိဝေသံ အကတွာ အာစရိယာနံ နယေ ဌတွာ အတ္ထော ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. အတ္ထော ဟိ ပဋိသရဏံ, န ဗျဉ္ဇနံ. คำว่า กายสังขาร ได้แก่ ลมอัสสาสะปัสสาสะ. คำว่า วจีสังขาร ได้แก่ วิตกและวิจาร. คำว่า จิตตสังขาร ได้แก่ สัญญาและเวทนา. คำว่า อายุ ได้แก่ รูปชีวิตินทรีย์. คำว่า แตกสลายแล้ว ความว่า ถูกทำลายแล้ว พินาศแล้ว. ในเรื่องนั้น อาจารย์บางพวกกล่าวว่า “เพราะพระบาลีว่า ‘จิตตสังขารเท่านั้นดับไปสำหรับผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ’ จิตจึงไม่ดับ เพราะฉะนั้น สมาบัตินี้เป็นสจิตตกะ (มีจิต)”. พึงกล่าวตอบอาจารย์เหล่านั้นว่า “เพราะพระบาลีว่า ‘แม้แต่วจีสังขารของท่านก็ดับไป’ วาจาก็จะไม่ดับ เพราะฉะนั้น ผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติพึงนั่งแสดงธรรมหรือทำการสาธยายอยู่ได้”. “เพราะพระบาลีว่า ‘ผู้ใดตาย ทำกาละไปแล้ว แม้จิตตสังขารของผู้นั้นก็ดับไป’ จิตก็จะไม่ดับ เพราะฉะนั้น ผู้ที่เผามารดาบิดาหรือพระอรหันต์ที่ทำกาละไปแล้ว ก็จะพึงทำอนันตริยกรรม”. เพราะเหตุนั้น ไม่พึงยึดมั่นในพยัญชนะ พึงตั้งอยู่ในนัยของอาจารย์แล้วพิจารณาเนื้อความ. เพราะเนื้อความเท่านั้นเป็นที่พึ่ง พยัญชนะหาใช่ที่พึ่งไม่. ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနီတိ ကိရိယမယပဝတ္တသ္မိဉှိ ဝတ္တမာနေ ဗဟိဒ္ဓါ အာရမ္မဏေသု ပသာဒေ ဃဋ္ဋေန္တေသု ဣန္ဒြိယာနိ ကိလမန္တာနိ ဥပဟတာနိ မက္ခိတာနိ ဝိယ ဟောန္တိ, ဝါတာဒီဟိ ဥဋ္ဌိတေန ရဇေန စတုမဟာပထေ ဌပိတအာဒါသော ဝိယ. ယထာ ပန ထဝိကာယံ ပက္ခိပိတွာ မဉ္ဇူသာဒီသု ဌပိတော အာဒါသော အန္တောယေဝ ဝိရောစတိ, ဧဝံ နိရောဓံ သမာပန္နဿ ဘိက္ခုနော အန္တောနိရောဓေ ပဉ္စ ပသာဒါ အတိဝိရောစန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣန္ဒြိယာနိ ဝိပ္ပသန္နာနီ’’တိ. คำว่า อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใสแล้ว ความว่า จริงอยู่ เมื่อความเป็นไปแห่งกิริยามยชวนะเป็นไปอยู่ เมื่ออารมณ์ภายนอกกระทบประสาท อินทรีย์ทั้งหลายย่อมลำบาก เหมือนถูกทำลาย เหมือนถูกฉาบทา เหมือนกระจกเงาที่ตั้งไว้ที่ทางสี่แพร่ง ซึ่งเต็มไปด้วยฝุ่นที่ฟุ้งขึ้นเพราะลมเป็นต้น. แต่เปรียบเหมือนกระจกเงาที่ใส่ไว้ในถุงแล้วเก็บไว้ในหีบเป็นต้น ย่อมส่องสว่างอยู่ภายในเท่านั้น ฉันใด, ประสาททั้ง ๕ ของภิกษุผู้เข้าถึงนิโรธสมาบัติ ย่อมผ่องใสอย่างยิ่งในภายในนิโรธ ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “อินทรีย์ทั้งหลายผ่องใสแล้ว”. ၄၅၈. ကတိ ပနာဝုသော, ပစ္စယာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ဝိဿဇ္ဇနေ ပနဿ သုခဿ စ ပဟာနာတိ စတ္တာရော အပဂမနပစ္စယာ ကထိတာ. အနိမိတ္တာယာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. အဝသေသသမာပတ္တိဝုဋ္ဌာနဉှိ ဘဝင်္ဂေန ဟောတိ, နိရောဓာ ဝုဋ္ဌာနံ ပန ဝိပဿနာနိဿန္ဒာယ ဖလသမာပတ္တိယာတိ တမေဝ ပုစ္ဆတိ. သဗ္ဗနိမိတ္တာနန္တိ ရူပါဒီနံ သဗ္ဗာရမ္မဏာနံ. အနိမိတ္တာယ စ ဓာတုယာ မနသိကာရောတိ သဗ္ဗနိမိတ္တာပဂတာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ မနသိကာရော. ဖလသမာပတ္တိသဟဇာတံ မနသိကာရံ သန္ဓာယာဟ. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ နိရောဓပါဒကံ ပဌမဇ္ဈာနံ ဂဟိတံ, နိရောဓဿ အနန္တရပစ္စယံ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဂဟိတံ, ဣဓ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိ ဂဟိတာတိ. ๔๕๘. ในคำว่า ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยมีเท่าไร นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามว่า “เราจะถามถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะซึ่งเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธ”. แต่ในการตอบปัญหานั้น ท่านได้กล่าวถึงอปคมนปัจจัย ๔ ประการ มีคำว่า “เพราะละสุข” เป็นต้น. ในคำว่า เพื่ออนิมิตตสมาธิ นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามว่า “เราจะถามถึงผลสมาบัติที่เป็นการออกจากนิโรธ”. จริงอยู่ การออกจากสมาบัติที่เหลือย่อมมีได้ด้วยภวังค์ แต่การออกจากนิโรธย่อมมีได้ด้วยผลสมาบัติอันเป็นผลสืบเนื่องมาจากวิปัสสนา เพราะฉะนั้น ท่านจึงถามถึงผลสมาบัตินั้น. คำว่า แห่งนิมิตทั้งปวง ได้แก่ แห่งอารมณ์ทั้งปวงมีรูปเป็นต้น. คำว่า การมนสิการในอนิมิตตธาตุ ได้แก่ การมนสิการในนิพพานธาตุอันปราศจากนิมิตทั้งปวง. ท่านกล่าวหมายถึงมนสิการที่เกิดพร้อมกับผลสมาบัติ. ด้วยเหตุนี้ ในเบื้องต้น ท่านถือเอาปฐมฌานอันเป็นบาทของนิโรธ, ท่านถือเอาเนวสัญญานาสัญญายตนะอันเป็นอนันตรปัจจัยของนิโรธ, ในที่นี้ ท่านถือเอาผลสมาบัติที่เป็นการออกจากนิโรธ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ နိရောဓကထာ ကထေတဗ္ဗာ ဟောတိ. သာ, ‘‘ဒွီဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ တယော စ သင်္ခါရာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟိ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ ဝသီဘာဝတာပညာ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဉာဏ’’န္တိ ဧဝံ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၈၃) အာဂတာ. ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ပနဿာ သဗ္ဗာကာရေန ဝိနိစ္ဆယကထာ ကထိတာ. ในที่นี้ พึงกล่าวถึงนิโรธกถา. กถานั้นมาแล้วในคัมภีร์ปฏิสัมภิทามรรคอย่างนี้ว่า “ญาณในนิโรธสมาบัติ (คือ) ปัญญาเพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยกำลัง ๒ อย่าง, เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓, เพราะความเป็นผู้มีวสีด้วยญาณจริยา ๑๖ และสมาธิจริยา ๙”. ส่วนในคัมภีร์วิสุทธิมรรค วินิจฉยกถาเกี่ยวกับนิโรธสมาบัตินั้น ท่านกล่าวไว้โดยอาการทั้งปวงแล้ว. ဣဒါနိ [Pg.252] ဝလဉ္ဇနသမာပတ္တိံ ပုစ္ဆန္တော ကတိ ပနာဝုသော, ပစ္စယာတိအာဒိမာဟ. နိရောဓတော ဟိ ဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိယာ ဌိတိ နာမ န ဟောတိ, ဧကံ ဒွေ စိတ္တဝါရမေဝ ပဝတ္တိတွာ ဘဝင်္ဂံ ဩတရတိ. အယဉှိ ဘိက္ခု သတ္တ ဒိဝသေ အရူပပဝတ္တံ နိရောဓေတွာ နိသိန္နော နိရောဓဝုဋ္ဌာနကဖလသမာပတ္တိယံ န စိရံ တိဋ္ဌတိ. ဝလဉ္ဇနသမာပတ္တိယံ ပန အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒေါဝ ပမာဏံ. တသ္မာ သာ ဌိတိ နာမ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘အနိမိတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ဌိတိယာ’’တိ. တဿာ စိရဋ္ဌိတတ္ထံ ကတိ ပစ္စယာတိ အတ္ထော. ဝိဿဇ္ဇနေ ပနဿာ ပုဗ္ဗေ စ အဘိသင်္ခါရောတိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒေါ ဝုတ္တော. ဝုဋ္ဌာနာယာတိ ဣဓ ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာနံ ပုစ္ဆတိ. ဝိဿဇ္ဇနေပိဿာ သဗ္ဗနိမိတ္တာနဉ္စ မနသိကာရောတိ ရူပါဒိနိမိတ္တဝသေန ဘဝင်္ဂသဟဇာတမနသိကာရော ဝုတ္တော. บัดนี้ เมื่อจะถามถึงวฬัญชนสมาบัติ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "กติ ปนาวุโส ปจฺจยา" (ดูก่อนอาวุโส ปัจจัยมีเท่าไร) จริงอยู่ การตั้งอยู่แห่งผลสมาบัติของบุคคลผู้ออกจากนิโรธสมาบัติย่อมไม่มี (จิต) เป็นไปเพียงวาระจิตเดียวหรือสองวาระเท่านั้นแล้วก็หยั่งลงสู่ภวังค์ เพราะว่าภิกษุนี้ให้ความเป็นไปแห่งอรูปธรรมดับไปตลอด ๗ วันแล้วนั่งอยู่ ย่อมไม่ตั้งอยู่นานในผลสมาบัติที่เกิดจากการออกจากนิโรธ ส่วนในวฬัญชนสมาบัติ การกำหนดกาลเวลานั่นแหละเป็นประมาณ เพราะเหตุนั้น สมาบัตินั้นจึงชื่อว่าการตั้งอยู่ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อนิมิตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ฐิติยา" (เพื่อการตั้งอยู่แห่งอนิมิตตเจโตวิมุตติ) เนื้อความคือ "ปัจจัยเท่าไรมีอยู่เพื่อการตั้งอยู่ได้นานแห่งสมาบัตินั้น" ส่วนในคำวิสัชนาปัญหานั้น คำว่า "ปุพฺเพ จ อภิสงฺขาโร" ท่านกล่าวหมายถึงการกำหนดกาลเวลา ในคำว่า "วุฏฺฐานาย" นี้ ท่านถามถึงการออกจากภวังค์ แม้ในคำวิสัชนาปัญหานั้น คำว่า "สพฺพานิมิตฺตานญฺจ อมนสิกาโร" ท่านกล่าวหมายถึงมนสิการที่เกิดพร้อมกับภวังค์โดยนัยแห่งนิมิตมีรูปเป็นต้น ၄၅၉. ယာ စာယံ, အာဝုသောတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ဣဓ အညံ အဘိနဝံ နာမ နတ္ထိ. ဟေဋ္ဌာ ကထိတဓမ္မေယေဝ ဧကတော သမောဓာနေတွာ ပုစ္ဆာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ကတ္ထ ပန တေ ကထိတာ? ‘‘နီလမ္ပိ သဉ္ဇာနာတိ ပီတကမ္ပိ, လောဟိတကမ္ပိ, ဩဒါတကမ္ပိ သဉ္ဇာနာတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၀) ဧတသ္မိဉှိ ဌာနေ အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိ ကထိတာ. ‘‘နတ္ထိ ကိဉ္စီတိ အာကိဉ္စညာယတနန္တိ နေယျ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၁) ဧတ္ထ အာကိဉ္စညံ. ‘‘ပညာစက္ခုနာ ပဇာနာတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၅၁) ဧတ္ထ သုညတာ. ‘‘ကတိ ပနာဝုသော, ပစ္စယာ အနိမိတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ ဌိတိယာ ဝုဋ္ဌာနာယာ’’တိ ဧတ္ထ အနိမိတ္တာ. ဧဝံ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာဝ ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဧကတော သမောဓာနေတွာ ပုစ္ဆတိ. တံ ပန ပဋိက္ခိပိတွာ ဧတာ တသ္မိံ တသ္မိံ ဌာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌာဝါတိ ဝတွာ အညေ စတ္တာရော ဓမ္မာ ဧကနာမကာ အတ္ထိ. ဧကော ဓမ္မော စတုနာမကော အတ္ထိ, ဧတံ ပါကဋံ ကတွာ ကထာပေတုံ ဣဓ ပုစ္ဆတီတိ အဋ္ဌကထာယံ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတံ. တဿာ ဝိဿဇ္ဇနေ အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တီတိ အယံ ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ အပ္ပမာဏာ နာမ. အယဉှိ အပ္ပမာဏေ ဝါ သတ္တေ ဖရတိ, ဧကသ္မိမ္ပိ ဝါ သတ္တေ အသေသေတွာ ဖရတိ. ๔๕๙. ในบทว่า "ยา จายํ อาวุโส" นี้ ท่านถามอะไร? ในที่นี้ ไม่มีเรื่องใหม่เรื่องอื่น ท่านถามด้วยคิดว่า "เราจะรวบรวมธรรมที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำแล้วถาม" ก็ธรรมเหล่านั้นท่านกล่าวไว้ที่ไหน? ในที่นี้ คือในบทว่า "นีลมฺปิ สญฺชานาติ ปีตกมฺปิ โลหิตกมฺปิ โอทาตกมฺปิ สญฺชานาติ" (ม.นิ. ๑.๔๕๐) ท่านกล่าวถึงอัปปมาณาเจโตวิมุตติ ในบทว่า "นตฺถิ กิญฺจีติ อากิญฺจญฺญายตนํ" (ม.นิ. ๑.๔๕๑) ท่านกล่าวถึงอากิญจัญญายตนะ ในบทว่า "ปญฺญาจกฺขุนา ปชานาติ" (ม.นิ. ๑.๔๕๑) ท่านกล่าวถึงสุญญตา ในบทว่า "กติ ปนาวุโส ปจฺจยา อนิมิตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ฐิติยา วุฏฺฐานาย" ท่านกล่าวถึงอนิมิตตเจโตวิมุตติ ท่านรวบรวมธรรมที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำอย่างนี้แล้วถามในที่นี้ แต่อรรถกถาจารย์ปฏิเสธความเห็นนั้นแล้วกล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นท่านแสดงไว้แล้วในที่นั้นๆ" แล้ววินิจฉัยไว้ในอรรถกถาว่า "ธรรม ๔ อย่างอื่นที่มีชื่ออย่างเดียวกันมีอยู่ ธรรมอย่างหนึ่งมี ๔ ชื่อมีอยู่ ท่านถามในที่นี้เพื่อกระทำให้ธรรมนั้นปรากฏแล้วให้กล่าว" ในคำวิสัชนาปัญหานั้น บทว่า "อยํ วุจฺจตาวุโส อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติ" ความว่า เจโตวิมุตตินี้ชื่อว่าอัปปมาณา เพราะไม่มีประมาณโดยการแผ่ไป จริงอยู่ เจโตวิมุตตินี้แผ่ไปในสัตว์ไม่มีประมาณ หรือแผ่ไปในสัตว์แม้ตนเดียวโดยไม่มีส่วนเหลือ အယံ ဝုစ္စတာဝုသော, အာကိဉ္စညာတိ အာရမ္မဏကိဉ္စနဿ အဘာဝတော အာကိဉ္စညာ. အတ္တေန ဝါတိ အတ္တ ဘာဝပေါသပုဂ္ဂလာဒိသင်္ခါတေန အတ္တေန သုညံ. အတ္တနိယေန ဝါတိ စီဝရာဒိပရိက္ခာရသင်္ခါတေန အတ္တနိယေန သုညံ. အနိမိတ္တာတိ [Pg.253] ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝေနေဝ အနိမိတ္တာ, အရဟတ္တဖလသမာပတ္တိံ သန္ဓာယာဟ. နာနတ္ထာ စေဝ နာနာဗျဉ္ဇနာ စာတိ ဗျဉ္ဇနမ္ပိ နေသံ နာနာ အတ္ထောပိ. တတ္ထ ဗျဉ္ဇနဿ နာနတာ ပါကဋာဝ. အတ္ထော ပန, အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိ ဘူမန္တရတော မဟဂ္ဂတာ ဧဝ ဟောတိ ရူပါဝစရာ; အာရမ္မဏတော သတ္တ ပညတ္တိအာရမ္မဏာ. အာကိဉ္စညာ ဘုမ္မန္တရတော မဟဂ္ဂတာ အရူပါဝစရာ; အာရမ္မဏတော န ဝတ္တဗ္ဗာရမ္မဏာ. သုညတာ ဘုမ္မန္တရတော ကာမာဝစရာ; အာရမ္မဏတော သင်္ခါရာရမ္မဏာ. ဝိပဿနာ ဟိ ဧတ္ထ သုညတာတိ အဓိပ္ပေတာ. အနိမိတ္တာ ဘုမ္မန္တရတော လောကုတ္တရာ; အာရမ္မဏတော နိဗ္ဗနာရမ္မဏာ. บทว่า "อยํ วุจฺจตาวุโส อากิญฺจญฺญา" ความว่า ชื่อว่าอากิญจัญญะ เพราะไม่มีกิญจนะคืออารมณ์ บทว่า "อตฺเตน วา" คือ ว่างจากอัตตาที่นับว่า อัตภาพ กาย บุรุษ บุคคล เป็นต้น บทว่า "อตฺตนิเยน วา" คือ ว่างจากอัตตนียะ (ของเนื่องด้วยตน) ที่นับว่า บริขารมีจีวรเป็นต้น บทว่า "อนิมิตฺตา" คือ ชื่อว่าอนิมิตตา เพราะไม่มีนิมิตมีราคะนิมิตเป็นต้นนั่นเอง ท่านกล่าวหมายถึงอรหัตตผลสมาบัติ บทว่า "นานตฺถา เจว นานาพฺยญฺชนา จ" ความว่า แม้พยัญชนะของธรรมเหล่านั้นก็ต่างกัน แม้อรรถก็ต่างกัน ในธรรมเหล่านั้น ความต่างกันแห่งพยัญชนะปรากฏชัดอยู่แล้ว ส่วนอรรถนั้น อัปปมาณาเจโตวิมุตติ โดยภูมิแล้วเป็นมหัคคตะ เป็นรูปาวจร โดยอารมณ์แล้ว มีสัตวบัญญัติเป็นอารมณ์ อากิญจัญญายตนะ โดยภูมิแล้วเป็นมหัคคตะ เป็นอรูปาวจร โดยอารมณ์แล้ว มีอารมณ์ที่กล่าวไม่ได้ (นวัตตัพพารมณ์) สุญญตสมาบัติ โดยภูมิแล้วเป็นกามาวจร โดยอารมณ์แล้ว มีสังขารเป็นอารมณ์ จริงอยู่ ในที่นี้ ท่านประสงค์เอาวิปัสสนาว่าสุญญตา อนิมิตตเจโตวิมุตติ โดยภูมิแล้วเป็นโลกุตตระ โดยอารมณ์แล้ว มีนิพพานเป็นอารมณ์ ရာဂေါ ခေါ, အာဝုသော, ပမာဏကရဏောတိအာဒီသု ယထာ ပဗ္ဗတပါဒေ ပူတိပဏ္ဏရသဥဒကံ နာမ ဟောတိ ကာဠဝဏ္ဏံ; ဩလောကေန္တာနံ ဗျာမသတဂမ္ဘီရံ ဝိယ ခါယတိ. ယဋ္ဌိံ ဝါ ရဇ္ဇုံ ဝါ ဂဟေတွာ မိနန္တဿ ပိဋ္ဌိပါဒေါတ္ထရဏမတ္တမ္ပိ န ဟောတိ. ဧဝမေဝံ ယာဝ ရာဂါဒယော နုပ္ပဇ္ဇန္တိ, တာဝ ပုဂ္ဂလံ သဉ္ဇာနိတုံ န သက္ကာ ဟောန္တိ, သောတာပန္နော ဝိယ, သကဒါဂါမီ ဝိယ, အနာဂါမီ ဝိယ စ ခါယတိ. ယဒါ ပနဿ ရာဂါဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တဒါ ရတ္တော ဒုဋ္ဌော မူဠှောတိ ပညာယတိ. ဣတိ ဧတေ ‘‘ဧတ္တကော အယ’’န္တိ ပုဂ္ဂလဿ ပမာဏံ ဒဿေန္တော ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပမာဏကရဏာ နာမ ဝုတ္တာ. ယာဝတာ ခေါ, အာဝုသော, အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိယောတိ ယတ္တကာ အပ္ပမာဏာ စေတောဝိမုတ္တိယော. ကိတ္တကာ ပန တာ? စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရာ, စတ္တာရော မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ စ ဖလာနီတိ ဒွါဒသ. တတ္ထ ဗြဟ္မဝိဟာရာ ဖရဏအပ္ပမာဏတာယ အပ္ပမာဏာ. သေသာ ပမာဏကရဏာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝေန အပ္ပမာဏာ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အပ္ပမာဏမေဝ, စေတောဝိမုတ္တိ ပန န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ. အကုပ္ပာတိ အရဟတ္တဖလစေတောဝိမုတ္တိ; သာ ဟိ တာသံ သဗ္ဗဇေဋ္ဌိကာ, တသ္မာ အဂ္ဂမက္ခာယတီတိ ဝုတ္တာ. ရာဂေါ ခေါ, အာဝုသော, ကိဉ္စနောတိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပုဂ္ဂလံ ကိဉ္စတိ မဒ္ဒတိ ပလိဗုန္ဓတိ. တသ္မာ ကိဉ္စနောတိ ဝုတ္တော. မနုဿာ ကိရ ဂေါဏေဟိ ခလံ မဒ္ဒါပေန္တော ကိဉ္စေဟိ ကပိလ, ကိဉ္စေဟိ ကာဠကာတိ ဝဒန္တိ. ဧဝံ မဒ္ဒနတ္ထော ကိဉ္စနတ္ထောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဒေါသမောဟေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာကိဉ္စညာ စေတောဝိမုတ္တိယော နာမ နဝ ဓမ္မာ အာကိဉ္စညာယတနဉ္စ မဂ္ဂဖလာနိ စ. တတ္ထ အာကိဉ္စညာယတနံ [Pg.254] ကိဉ္စနံ အာရမ္မဏံ အဿ နတ္ထီတိ အာကိဉ္စညံ. မဂ္ဂဖလာနိ ကိဉ္စနာနံ မဒ္ဒနာနံ ပလိဗုန္ဓနကိလေသာနံ နတ္ထိတာယ အာကိဉ္စညာနိ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အာကိဉ္စညံ, စေတောဝိမုတ္တိ ပန န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ. ในบทเป็นต้นว่า "ราโค โข อาวุโส ปมาณกรโณ" เปรียบเหมือนน้ำใบไม้เน่าที่เชิงเขา มีสีดำ ผู้มองดูย่อมปรากฏประหนึ่งว่าลึกร้อยวา เมื่อคนถือไม้หรือเชือกไปวัดดู แม้เพียงท่วมหลังเท้าก็ไม่มี ฉันใดก็ฉันนั้น ตราบใดที่ราคะเป็นต้นยังไม่เกิดขึ้น ตราบนั้นก็ยังไม่สามารถจะรู้จักบุคคลนั้นได้ ย่อมปรากฏประหนึ่งว่าเป็นพระโสดาบัน พระสกทาคามี หรือพระอนาคามี แต่เมื่อใดราคะเป็นต้นเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น เมื่อนั้นก็ปรากฏว่าเป็นผู้กำหนัด ผู้ประทุษร้าย ผู้หลง เพราะเหตุนี้ ราคะเป็นต้นเหล่านี้เกิดขึ้นประหนึ่งแสดงประมาณของบุคคลว่า "ผู้นี้มีประมาณเท่านี้" ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ประมาณกรณะ" (ธรรมเครื่องกระทำประมาณ) บทว่า "ยาวตา โข อาวุโส อปฺปมาณา เจโตวิมุตฺติโย" คือ อัปปมาณาเจโตวิมุตติมีประมาณเท่าใด ก็เจโตวิมุตติเหล่านั้นมีเท่าไร? คือ พรหมวิหาร ๔ มรรค ๔ และผล ๔ รวมเป็น ๑๒ ใน ๑๒ อย่างนั้น พรหมวิหารชื่อว่าอัปปมาณา เพราะไม่มีประมาณโดยการแผ่ไป ธรรมที่เหลือชื่อว่าอัปปมาณา เพราะไม่มีกิเลสเครื่องกระทำประมาณ แม้นิพพานก็เป็นอัปปมาณะเหมือนกัน แต่ไม่เป็นเจโตวิมุตติ เพราะฉะนั้นจึงไม่นับเอา บทว่า "อกุปฺปา" คือ อรหัตตผลเจโตวิมุตติ จริงอยู่ อรหัตตผลเจโตวิมุตตินั้นเป็นใหญ่ที่สุดกว่าธรรมเหล่านั้น เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "อัคคะ" (เลิศ) บทว่า "ราโค โข อาวุโส กิญฺจโน" ความว่า ราคะเกิดขึ้นแล้วย่อมเบียดเบียน ย่ำยี รึงรัดบุคคล เพราะฉะนั้นจึงเรียกว่า "กิญจนะ" ได้ยินว่า มนุษย์ทั้งหลายเมื่อให้โคย่ำข้าวที่ลานนวดข้าว ย่อมพูดว่า "กิญฺเจหิ กปิล, กิญฺเจหิ กาฬก" (เจ้ากระ ย่ำซี, เจ้าดำ ย่ำซี) พึงทราบว่า ศัพท์ว่า "กิญจนะ" มีอรรถว่า ย่ำยี อย่างนี้ แม้ในโทสะและโมหะ ก็นัยนี้เช่นกัน อากิญจัญญเจโตวิมุตติ ได้แก่ ธรรม ๙ ประการ คือ อากิญจัญญายตนะ และมรรคผล ในธรรมเหล่านั้น อากิญจัญญายตนะ ชื่อว่าอากิญจัญญะ เพราะไม่มีอารมณ์อันเป็นกิญจนะ (เครื่องกังวล) มรรคและผล ชื่อว่าอากิญจัญญะ เพราะไม่มีกิเลสอันเป็นกิญจนะ คือเป็นเครื่องย่ำยีและรึงรัด แม้นิพพานก็เป็นอากิญจัญญะ แต่ไม่เป็นเจโตวิมุตติ เพราะฉะนั้นจึงไม่นับเอา ရာဂေါ ခေါ, အာဝုသော, နိမိတ္တကရဏောတိအာဒီသု ယထာ နာမ ဒွိန္နံ ကုလာနံ သဒိသာ ဒွေ ဝစ္ဆကာ ဟောန္တိ. ယာဝ တေသံ လက္ခဏံ န ကတံ ဟောတိ, တာဝ ‘‘အယံ အသုကကုလဿ ဝစ္ဆကော, အယံ အသုကကုလဿာ’’တိ န သက္ကာ ဟောန္တိ ဇာနိတုံ. ယဒါ ပန တေသံ သတ္တိသူလာဒီသု အညတရံ လက္ခဏံ ကတံ ဟောတိ, တဒါ သက္ကာ ဟောန္တိ ဇာနိတုံ. ဧဝမေဝ ယာဝ ပုဂ္ဂလဿ ရာဂေါ နုပ္ပဇ္ဇတိ, တာဝ န သက္ကာ ဟောတိ ဇာနိတုံ အရိယော ဝါ ပုထုဇ္ဇနော ဝါတိ. ရာဂေါ ပနဿ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောဝ သရာဂေါ နာမ အယံ ပုဂ္ဂလောတိ သဉ္ဇာနနနိမိတ္တံ ကရောန္တော ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ‘‘နိမိတ္တကရဏော’’တိ ဝုတ္တော. ဒေါသမောဟေသုပိ ဧသေဝ နယော. ในบทว่า 'ราโค โข อาวุโส นิมิตฺตกโร' เป็นต้นไป (มีอธิบายว่า) เปรียบเหมือนลูกโค ๒ ตัวของสองตระกูลซึ่งมีลักษณะคล้ายกัน ตราบใดที่ยังมิได้ทำเครื่องหมายแก่ลูกโคเหล่านั้น ตราบนั้นก็ไม่อาจรู้ได้ว่า 'ตัวนี้เป็นลูกโคของตระกูลโน้น ตัวนี้เป็นลูกโคของตระกูลโน้น' แต่เมื่อใดเครื่องหมายอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาหอกและหลาวเป็นต้น อันใครๆ ทำแล้วแก่ลูกโคเหล่านั้น เมื่อนั้นก็อาจรู้ได้ ฉันใดก็ฉันนั้น ตราบใดที่ราคะยังไม่เกิดขึ้นแก่บุคคล ตราบนั้นก็ไม่อาจรู้ได้ว่าเป็นพระอริยะหรือปุถุชน แต่ราคะเมื่อเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น ย่อมเกิดขึ้นประหนึ่งว่าทำเครื่องหมายให้รู้ว่า 'บุคคลนี้เป็นผู้มีราคะ' เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า 'เป็นตัวทำนิมิต' แม้ในโทสะและโมหะ ก็นัยนี้เหมือนกัน အနိမိတ္တာ စေတောဝိမုတ္တိ နာမ တေရသ ဓမ္မာ – ဝိပဿနာ, စတ္တာရော အာရုပ္ပာ, စတ္တာရော မဂ္ဂါ, စတ္တာရိ စ ဖလာနီတိ. တတ္ထ ဝိပဿနာ နိစ္စနိမိတ္တံ သုခနိမိတ္တံ အတ္တနိမိတ္တံ ဥဂ္ဃာဋေတီတိ အနိမိတ္တာ နာမ. စတ္တာရော အာရုပ္ပာ ရူပနိမိတ္တဿ အဘာဝေန အနိမိတ္တာ နာမ. မဂ္ဂဖလာနိ နိမိတ္တကရဏာနံ ကိလေသာနံ အဘာဝေန အနိမိတ္တာနိ. နိဗ္ဗာနမ္ပိ အနိမိတ္တမေဝ, တံ ပန စေတောဝိမုတ္တိ န ဟောတိ, တသ္မာ န ဂဟိတံ. အထ ကသ္မာ သုညတာ စေတောဝိမုတ္တိ န ဂဟိတာတိ? သာ, ‘‘သုညာ ရာဂေနာ’’တိအာဒိဝစနတော သဗ္ဗတ္ထ အနုပဝိဋ္ဌာဝ, တသ္မာ ဝိသုံ န ဂဟိတာ. ဧကတ္ထာတိ အာရမ္မဏဝသေန ဧကတ္ထာ. အပ္ပမာဏံ အာကိဉ္စညံ သုညတံ အနိမိတ္တန္တိ ဟိ သဗ္ဗာနေတာနိ နိဗ္ဗာနဿေဝ နာမာနိ. ဣတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန ဧကတ္ထာ. အညသ္မိံ ပန ဌာနေ အပ္ပမာဏာ ဟောန္တိ, အညသ္မိံ အာကိဉ္စညာ အညသ္မိံ သုညတာ အညသ္မိံ အနိမိတ္တာတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန နာနာဗျဉ္ဇနာ. ဣတိ ထေရော ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဒေသနံ နိဋ္ဌပေသီတိ. ธรรม ๑๓ ประการ ชื่อว่าอนิมิตตาเจโตวิมุตติ ได้แก่ วิปัสสนา, อรูป ๔, มรรค ๔ และผล ๔ ในธรรมเหล่านั้น วิปัสสนาชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะถอนนิจจนิมิต สุขนิมิต และอัตตนิมิต อรูป ๔ ชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะไม่มีรูปนิมิต มรรคและผลเป็นอนิมิตตะ เพราะไม่มีกิเลสที่ทำนิมิต แม้พระนิพพานก็เป็นอนิมิตตะเหมือนกัน แต่พระนิพพานนั้นไม่เป็นเจโตวิมุตติ เพราะเหตุนั้นจึงไม่นับรวมไว้ ถามว่า ก็เหตุไรจึงไม่นับสุญญตาเจโตวิมุตติ ตอบว่า สุญญตาเจโตวิมุตตินั้น ท่านสงเคราะห์เข้าได้ในทุกแห่งตามพระดำรัสว่า 'ว่างจากราคะ' เป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงไม่ยกขึ้นแสดงต่างหาก คำว่า มีอรรถเป็นอันเดียวกัน (เอกตฺถา) คือ มีอรรถเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นอารมณ์ จริงอยู่ คำว่า อัปปมาณะ อากิญจัญญะ สุญญตะ และอนิมิตตะ ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของพระนิพพานทั้งนั้น โดยปริยายนี้ จึงมีอรรถเป็นอันเดียวกัน แต่ในที่อื่นเป็นอัปปมาณะ, ในที่อื่นเป็นอากิญจัญญะ, ในที่อื่นเป็นสุญญตะ, ในที่อื่นเป็นอนิมิตตะ, โดยปริยายนี้ จึงมีพยัญชนะต่างกัน ด้วยประการฉะนี้ พระเถระจึงทรงจบเทศนาตามลำดับความที่สืบต่อกันมา ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย မဟာဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามหาเวทัลลสูตร จบ ၄. စူဠဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๔. อรรถกถาจูฬเวทัลลสูตร ၄၆၀. ဧဝံ [Pg.255] မေ သုတန္တိ စူဠဝေဒလ္လသုတ္တံ. တတ္ထ ဝိသာခေါ ဥပါသကောတိ ဝိသာခေါတိ ဧဝံနာမကော ဥပါသကော. ယေန ဓမ္မဒိန္နာတိ ယေန ဓမ္မဒိန္နာ နာမ ဘိက္ခုနီ တေနုပသင်္ကမိ. ကော ပနာယံ ဝိသာခေါ? ကာ ဓမ္မဒိန္နာ? ကသ္မာ ဥပသင်္ကမီတိ? ဝိသာခေါ နာမ ဓမ္မဒိန္နာယ ဂိဟိကာလေ ဃရသာမိကော. သော ယဒါ ဘဂဝါ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတွာ ပဝတ္တဝရဓမ္မစက္ကော ယသာဒယော ကုလပုတ္တေ ဝိနေတွာ ဥရုဝေလံ ပတွာ တတ္ထ ဇဋိလသဟဿံ ဝိနေတွာ ပုရာဏဇဋိလေဟိ ခီဏာသဝဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ ရာဇဂဟံ ဂန္တွာ ဗုဒ္ဓဒဿနတ္ထံ ဒွါဒသနဟုတာယ ပရိသာယ သဒ္ဓိံ အာဂတဿ ဗိမ္ဗိသာရမဟာရာဇဿ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တဒါ ရညာ သဒ္ဓိံ အာဂတေသု ဒွါဒသနဟုတေသု ဧကံ နဟုတံ ဥပါသကတ္တံ ပဋိဝေဒေသိ, ဧကာဒသ နဟုတာနိ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌဟိံသု သဒ္ဓိံ ရညာ ဗိမ္ဗိသာရေန. အယံ ဥပါသကော တေသံ အညတရော, တေဟိ သဒ္ဓိံ ပဌမဒဿနေဝ သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌာယ, ပုန ဧကဒိဝသံ ဓမ္မံ သုတွာ သကဒါဂါမိဖလံ ပတွာ, တတော အပရဘာဂေပိ ဧကဒိဝသံ ဓမ္မံ သုတွာ အနာဂါမိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော. သော အနာဂါမီ ဟုတွာ ဂေဟံ အာဂစ္ဆန္တော ယထာ အညေသု ဒိဝသေသု ဣတော စိတော စ ဩလောကေန္တော သိတံ ကုရုမာနော အာဂစ္ဆတိ, ဧဝံ အနာဂန္တွာ သန္တိန္ဒြိယော သန္တမာနသော ဟုတွာ အဂမာသိ. ๔๖๐. จูฬเวทัลลสูตร เริ่มต้นว่า 'เอวํ เม สุตํ' ในสูตรนั้น บทว่า 'วิสาโข อุปาสโก' คือ อุบาสกผู้มีชื่อว่าวิสาขะ บทว่า 'เยน ธมฺมทินฺนา' คือ เข้าไปหาภิกษุณีชื่อธัมมทินนา ณ ที่ใด (ถามว่า) ก็วิสาขะนี้คือใคร? ธัมมทินนาคือใคร? เหตุไรจึงเข้าไปหา? (ตอบว่า) วิสาขะเป็นสามีของนางธัมมทินนาในสมัยที่นางยังเป็นคฤหัสถ์ เรื่องมีอยู่ว่า เมื่อใดที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณแล้ว ทรงประกาศพระธรรมจักรอันประเสริฐ ทรงแนะนำยสกุลบุตรเป็นต้นแล้ว เสด็จถึงอุรุเวลา ทรงแนะนำชฎิลหนึ่งพันในที่นั้นแล้ว เสด็จไปยังกรุงราชคฤห์พร้อมด้วยภิกษุผู้เป็นขีณาสพซึ่งเคยเป็นชฎิลมาก่อน แล้วทรงแสดงธรรมแก่พระเจ้าพิมพิสารมหาราชผู้เสด็จมาพร้อมด้วยบริษัทหนึ่งแสนสองหมื่นเพื่อเข้าเฝ้าพระพุทธเจ้า ในครั้งนั้น ในบรรดาชนหนึ่งแสนสองหมื่นที่มากับพระราชา หนึ่งหมื่นคนได้ปฏิญาณตนเป็นอุบาสก, หนึ่งแสนหนึ่งหมื่นคนพร้อมด้วยพระเจ้าพิมพิสารได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล อุบาสกผู้นี้เป็นคนหนึ่งในบรรดาชนเหล่านั้น, ท่านได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผลในการเห็นครั้งแรกพร้อมกับชนเหล่านั้น, ต่อมาวันหนึ่งได้ฟังธรรมแล้วบรรลุสกทาคามิผล, และในกาลต่อมาอีกวันหนึ่งได้ฟังธรรมแล้วก็ตั้งอยู่ในอนาคามิผล ท่านครั้นเป็นพระอนาคามีแล้ว เมื่อกลับมายังเรือน ก็มิได้มาเหมือนในวันอื่นๆ ที่มองไปทางโน้นทางนี้และยิ้มแย้ม แต่ท่านมาด้วยอินทรีย์อันสงบ ด้วยใจอันสงบ ဓမ္မဒိန္နာ သီဟပဉ္ဇရံ ဥဂ္ဃာဋေတွာ ဝီထိံ ဩလောကယမာနာ တဿ အာဂမနာကာရံ ဒိသွာ, ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ စိန္တေတွာ တဿ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကုရုမာနာ သောပါနသီသေ ဌတွာ ဩလမ္ဗနတ္ထံ ဟတ္ထံ ပသာရေသိ. ဥပါသကော အတ္တနော ဟတ္ထံ သမိဉ္ဇေသိ. သာ ‘‘ပါတရာသဘောဇနကာလေ ဇာနိဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ. ဥပါသကော ပုဗ္ဗေ တာယ သဒ္ဓိံ ဧကတော ဘုဉ္ဇတိ. တံ ဒိဝသံ ပန တံ အနပလောကေတွာ ယောဂါဝစရဘိက္ခု ဝိယ ဧကကောဝ ဘုဉ္ဇိ. သာ, ‘‘သာယနှကာလေ ဇာနိဿာမီ’’တိ စိန္တေသိ. ဥပါသကော တံဒိဝသံ သိရိဂဗ္ဘံ န ပါဝိသိ, အညံ ဂဗ္ဘံ ပဋိဇဂ္ဂါပေတွာ ကပ္ပိယမဉ္စကံ ပညပါပေတွာ နိပဇ္ဇိ. ဥပါသိကာ, ‘‘ကိံ နု ခွဿ ဗဟိဒ္ဓါ ပတ္ထနာ အတ္ထိ, ဥဒါဟု ကေနစိဒေဝ ပရိဘေဒကေန ဘိန္နော, ဥဒါဟု မယှေဝ ကောစိ ဒေါသော အတ္ထီ’’တိ ဗလဝဒေါမနဿာ [Pg.256] ဟုတွာ, ‘‘ဧကံ ဒွေ ဒိဝသေ ဝသိတကာလေ သက္ကာ ဉာတု’’န္တိ တဿ ဥပဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. นางธัมมทินนาเปิดหน้าต่างสีหบัญชร มองดูถนน เห็นกิริยาอาการมาของท่านแล้ว คิดว่า 'นี่มันเรื่องอะไรกันหนอ' ขณะที่ออกไปต้อนรับท่าน ได้ยืนอยู่ที่หัวบันไดแล้วยื่นมือออกไปเพื่อจะพยุง อุบาสกได้งอมือของตนกลับ นางคิดว่า 'เราจักรู้ในเวลาบริโภคอาหารเช้า' ในกาลก่อน อุบาสกเคยบริโภคร่วมกับนาง แต่ในวันนั้น ท่านไม่มองดูนาง บริโภคอยู่ผู้เดียวเหมือนภิกษุผู้บำเพ็ญกรรมฐาน นางคิดว่า 'เราจักรู้ในเวลาเย็น' ในวันนั้น อุบาสกไม่เข้าห้องบรรทม ได้ให้คนจัดแจงห้องอื่น ปูเตียงที่สมควรแล้วนอน อุบาสิกาเกิดโทมนัสอย่างแรง คิดว่า 'ท่านมีความปรารถนาในหญิงอื่นภายนอกหรือหนอ หรือว่าถูกใครบางคนยุยงให้แตกแยก หรือว่าเรามีความผิดอะไร' แล้วคิดว่า 'เมื่ออยู่ไปสักวันสองวันก็คงจะรู้ได้' จึงเข้าไปหาท่าน ไหว้แล้วได้ยืนอยู่ ဥပါသကော, ‘‘ကိံ ဓမ္မဒိန္နေ အကာလေ အာဂတာသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. အာမ အယျပုတ္တ, အာဂတာမှိ, န တွံ ယထာ ပုရာဏော, ကိံ နု တေ ဗဟိဒ္ဓါ ပတ္ထနာ အတ္ထီတိ? နတ္ထိ ဓမ္မဒိန္နေတိ. အညော ကောစိ ပရိဘေဒကော အတ္ထီတိ? အယမ္ပိ နတ္ထီတိ. ဧဝံ သန္တေ မယှေဝ ကောစိ ဒေါသော ဘဝိဿတီတိ. တုယှမ္ပိ ဒေါသော နတ္ထီတိ. အထ ကသ္မာ မယာ သဒ္ဓိံ ယထာ ပကတိယာ အာလာပသလ္လာပမတ္တမ္ပိ န ကရောထာတိ? သော စိန္တေသိ – ‘‘အယံ လောကုတ္တရဓမ္မော နာမ ဂရု ဘာရိယော န ပကာသေတတဗ္ဗော, သစေ ခေါ ပနာဟံ န ကထေဿာမိ, အယံ ဟဒယံ ဖာလေတွာ ဧတ္ထေဝ ကာလံ ကရေယျာ’’တိ တဿာနုဂ္ဂဟတ္ထာယ ကထေသိ – ‘‘ဓမ္မဒိန္နေ အဟံ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ လောကုတ္တရဓမ္မံ နာမ အဓိဂတော, တံ အဓိဂတဿ ဧဝရူပါ လောကိယကိရိယာ န ဝဋ္ဋတိ. ယဒိ တွံ ဣစ္ဆသိ, တဝ စတ္တာလီသ ကောဋိယော မမ စတ္တာလီသ ကောဋိယောတိ အသီတိကောဋိဓနံ အတ္ထိ, ဧတ္ထ ဣဿရာ ဟုတွာ မမ မာတိဋ္ဌာနေ ဝါ ဘဂိနိဋ္ဌာနေ ဝါ ဌတွာ ဝသ. တယာ ဒိန္နေန ဘတ္တပိဏ္ဍမတ္တကေန အဟံ ယာပေဿာမိ. အထေဝံ န ကရောသိ, ဣမေ ဘောဂေ ဂဟေတွာ ကုလဂေဟံ ဂစ္ဆ, အထာပိ တေ ဗဟိဒ္ဓါ ပတ္ထနာ နတ္ထိ, အဟံ တံ ဘဂိနိဋ္ဌာနေ ဝါ ဓိတုဋ္ဌာနေ ဝါ ဌပေတွာ ပေါသေဿာမီ’’တိ. อุบาสกถามว่า “ธัมมทินนา ทำไมเธอจึงมาในเวลาที่ไม่ใช่กาลเล่า” (นางตอบว่า) “ใช่แล้ว นายท่าน ดิฉันมาแล้ว ท่านไม่เหมือนแต่ก่อนเลย อะไรกัน ท่านมีความปรารถนา (หญิงอื่น) ภายนอกหรือ” (วิสาขะตอบว่า) “ไม่มีหรอก ธัมมทินนา” (นางถามว่า) “มีใครอื่นที่ทำให้แตกแยกหรือ” (วิสาขะตอบว่า) “แม้คนนี้ก็ไม่มี” (นางถามว่า) “เมื่อเป็นเช่นนั้น ความผิดอะไรสักอย่างคงจะมีแก่ดิฉันเองกระมัง” (วิสาขะตอบว่า) “ความผิดของเธอก็ไม่มี” (นางถามว่า) “ถ้าเช่นนั้น ทำไมท่านจึงไม่ทำแม้เพียงการพูดจาปราศรัยตามปกติกับดิฉันเล่า” เขาคิดว่า “ธรรมะชื่อว่าโลกุตตรธรรมนี้ เป็นของหนัก เป็นของใหญ่ ไม่ควรประกาศ แต่ถ้าเราจะไม่บอก นางนี้คงจะหัวใจแตกตายในที่นี้เอง” เพื่ออนุเคราะห์นาง เขาจึงกล่าวว่า “ธัมมทินนา ฉันได้ฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว ได้บรรลุธรรมที่ชื่อว่าโลกุตตรธรรม กิริยาอย่างโลกๆ เช่นนี้ ย่อมไม่สมควรแก่ผู้ที่บรรลุธรรมนั้น ถ้าเธอปรารถนา ทรัพย์ ๔๐ โกฏิของเธอ และทรัพย์ ๔๐ โกฏิของฉัน รวมเป็นทรัพย์ ๘๐ โกฏิมีอยู่ เธอจงเป็นใหญ่ในทรัพย์นี้แล้ว อยู่ในฐานะมารดาหรือฐานะพี่สาวน้องสาวของฉันเถิด ฉันจะยังชีพด้วยก้อนข้าวเพียงที่เธอให้ ถ้าเธอไม่ทำอย่างนั้น ก็จงถือเอาโภคะเหล่านี้ไปสู่ตระกูลเดิมเถิด อีกอย่างหนึ่ง ถ้าเธอไม่มีความปรารถนาภายนอก ฉันจะตั้งเธอไว้ในฐานะพี่สาวน้องสาวหรือในฐานะธิดาแล้วเลี้ยงดู” သာ စိန္တေသိ – ‘‘ပကတိပုရိသော ဧဝံ ဝတ္တာ နာမ နတ္ထိ. အဒ္ဓါ ဧတေန လောကုတ္တရဝရဓမ္မော ပဋိဝိဒ္ဓေါ. သော ပန ဓမ္မော ကိံ ပုရိသေဟေဝ ပဋိဗုဇ္ဈိတဗ္ဗော, ဥဒါဟု မာတုဂါမောပိ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ သက္ကောတီ’’တိ ဝိသာခံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧသော ဓမ္မော ပုရိသေဟေဝ လဘိတဗ္ဗော, မာတုဂါမေနပိ သက္ကာ လဒ္ဓု’’န္တိ? ကိံ ဝဒေသိ ဓမ္မဒိန္နေ, ယေ ပဋိပန္နကာ, တေ ဧတဿ ဒါယာဒါ, ယဿ ယဿ ဥပနိဿယော အတ္ထိ, သော သော ဧတံ ပဋိလဘတီတိ. ဧဝံ သန္တေ မယှံ ပဗ္ဗဇ္ဇံ အနုဇာနာထာတိ. သာဓု ဘဒ္ဒေ, အဟမ္ပိ တံ ဧတသ္မိံယေဝ မဂ္ဂေ ယောဇေတုကာမော, မနံ ပန တေ အဇာနမာနော န ကထေမီတိ တာဝဒေဝ ဗိမ္ဗိသာရဿ ရညော သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. นางคิดว่า “บุรุษปกติที่ชื่อว่าจะพูดอย่างนี้ไม่มีแน่แท้ โลกุตตรธรรมอันประเสริฐ ท่านผู้นี้ได้แทงตลอดแล้ว ก็ธรรมนั้น บุรุษเท่านั้นหรือพึงตรัสรู้ได้ หรือว่าแม้มาตุคามก็อาจแทงตลอดได้” นางจึงได้กล่าวคำนี้กับวิสาขะว่า “ธรรมนี้บุรุษเท่านั้นหรือพึงได้ หรือว่าแม้มาตุคามก็อาจได้” (วิสาขะตอบว่า) “ธัมมทินนา เธอพูดอะไร ผู้ใดปฏิบัติ ผู้นั้นเป็นทายาทแห่งธรรมนี้ อุปนิสัยมีแก่ผู้ใดๆ ผู้นั้นๆ ย่อมได้ธรรมนี้” (นางกล่าวว่า) “เมื่อเป็นเช่นนั้น ขอท่านจงอนุญาตการบวชแก่ดิฉันเถิด” (วิสาขะกล่าวว่า) “ดีแล้ว น้องหญิง แม้ฉันก็ปรารถนาจะประกอบเธอไว้ในหนทางนี้เหมือนกัน แต่เพราะไม่รู้ใจของเธอ จึงไม่ได้พูด” ในขณะนั้นเอง เขาได้ไปสู่สำนักของพระเจ้าพิมพิสาร ถวายบังคมแล้วได้ยืนอยู่ ရာဇာ[Pg.257], ‘‘ကိံ, ဂဟပတိ, အကာလေ အာဂတောသီ’’တိ ပုစ္ဆိ. ဓမ္မဒိန္နာ, ‘‘မဟာရာဇ, ပဗ္ဗဇိဿာမီ’’တိ ဝဒတီတိ. ကိံ ပနဿ လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတီတိ? အညံ ကိဉ္စိ နတ္ထိ, သောဝဏ္ဏသိဝိကံ ဒေဝ, လဒ္ဓုံ ဝဋ္ဋတိ နဂရဉ္စ ပဋိဇဂ္ဂါပေတုန္တိ. ရာဇာ သောဝဏ္ဏသိဝိကံ ဒတွာ နဂရံ ပဋိဇဂ္ဂါပေသိ. ဝိသာခေါ ဓမ္မဒိန္နံ ဂန္ဓောဒကေန နဟာပေတွာ သဗ္ဗာလင်္ကာရေဟိ အလင်္ကာရာပေတွာ သောဝဏ္ဏသိဝိကာယ နိသီဒါပေတွာ ဉာတိဂဏေန ပရိဝါရာပေတွာ ဂန္ဓပုပ္ဖာဒီဟိ ပူဇယမာနော နဂရဝါသနံ ကရောန္တော ဝိယ ဘိက္ခုနိဥပဿယံ ဂန္တွာ, ‘‘ဓမ္မဒိန္နံ ပဗ္ဗာဇေထာယျေ’’တိ အာဟ. ဘိက္ခုနိယော ‘‘ဧကံ ဝါ ဒွေ ဝါ ဒေါသေ သဟိတုံ ဝဋ္ဋတိ ဂဟပတီ’’တိ အာဟံသု. နတ္ထယျေ ကောစိ ဒေါသော, သဒ္ဓါယ ပဗ္ဗဇတီတိ. အထေကာ ဗျတ္တာ ထေရီ တစပဉ္စကကမ္မဋ္ဌာနံ အာစိက္ခိတွာ ကေသေ ဩဟာရေတွာ ပဗ္ဗာဇေသိ. ဝိသာခေါ, ‘‘အဘိရမယျေ, သွာက္ခာတော ဓမ္မော’’တိ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ. พระราชาตรัสถามว่า “คฤหบดี ทำไมท่านจึงมาในเวลาที่ไม่ใช่กาล” (วิสาขะทูลว่า) “มหาราช ธัมมทินนากล่าวว่า ‘จักบวช’” (พระราชาตรัสถามว่า) “ก็อะไรเล่าที่นางควรจะได้” (วิสาขะทูลว่า) “อย่างอื่นไม่มีเลย พระเจ้าข้า วอทองควรที่นางจะได้ และควรที่จะให้ตกแต่งพระนคร” พระราชาพระราชทานวอทองแล้ว รับสั่งให้ตกแต่งพระนคร วิสาขะให้อาบน้ำนางธัมมทินนาด้วยน้ำหอม ให้ประดับด้วยเครื่องประดับทั้งปวง ให้นั่งในวอทอง ให้หมู่ญาติแวดล้อม บูชาอยู่ด้วยของหอมและดอกไม้เป็นต้น ราวกับทำการเฉลิมฉลองแก่ชาวเมือง ไปยังสำนักภิกษุณีแล้วกล่าวว่า “ขอแม่เจ้าทั้งหลายโปรดให้นางธัมมทินนาบวชเถิด” ภิกษุณีทั้งหลายกล่าวว่า “คฤหบดี ควรจะอดทนต่อโทษสักหนึ่งหรือสองอย่าง” (วิสาขะกล่าวว่า) “แม่เจ้า โทษอะไรๆ ไม่มีเลย นางบวชด้วยศรัทธา” ครั้งนั้น พระเถรีผู้ฉลาดรูปหนึ่ง บอกตจปัญจกกัมมัฏฐานแล้ว ให้ปลงผมแล้วให้บวช วิสาขะกล่าวว่า “ขอแม่เจ้าจงยินดีเถิด พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว” แล้วไหว้หลีกไป တဿာ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ လာဘသက္ကာရော ဥပ္ပဇ္ဇိ. တေနေဝ ပလိဗုဒ္ဓါ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ ဩကာသံ န လဘတိ. အထာစရိယ-ဥပဇ္ဈာယထေရိယော ဂဟေတွာ ဇနပဒံ ဂန္တွာ အဋ္ဌတိံသာယ အာရမ္မဏေသု စိတ္တရုစိတံ ကမ္မဋ္ဌာနံ ကထာပေတွာ သမဏဓမ္မံ ကာတုံ အာရဒ္ဓါ, အဘိနီဟာရသမ္ပန္နတ္တာ ပန နာတိစိရံ ကိလမိတ္ထ. จำเดิมแต่วันที่นางบวช ลาภสักการะได้เกิดขึ้น เพราะลาภสักการะนั้นนั่นเองเป็นเครื่องผูกพัน นางจึงไม่ได้โอกาสเพื่อจะทำสมณธรรม ครั้งนั้น นางได้พาพระเถรีผู้เป็นอาจารย์และอุปัชฌาย์ไปยังชนบท ให้ท่านบอกกรรมฐานที่ถูกจริตในอารมณ์ ๓๘ ประการ แล้วปรารภเพื่อจะทำสมณธรรม แต่เพราะความที่นางเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยอภินิหาร จึงไม่ได้ลำบากนานนัก ဣတော ပဋ္ဌာယ ဟိ သတသဟဿကပ္ပမတ္ထကေ ပဒုမုတ္တရော နာမ သတ္ထာ လောကေ ဥဒပါဒိ. တဒါ ဧသာ ဧကသ္မိံ ကုလေ ဒါသီ ဟုတွာ အတ္တနော ကေသေ ဝိက္ကိဏိတွာ သုဇာတတ္ထေရဿ နာမ အဂ္ဂသာဝကဿ ဒါနံ ဒတွာ ပတ္ထနမကာသိ. သာ တာယ ပတ္ထနာဘိနီဟာရသမ္ပတ္တိယာ နာတိစိရံ ကိလမိတ္ထ, ကတိပါဟေနေဝ အရဟတ္တံ ပတွာ စိန္တေသိ – ‘‘အဟံ ယေနတ္ထေန သာသနေ ပဗ္ဗဇိတာ, သော မတ္ထကံ ပတ္တော, ကိံ မေ ဇနပဒဝါသေန, မယှံ ဉာတကာပိ ပုညာနိ ကရိဿန္တိ, ဘိက္ခုနိသံဃောပိ ပစ္စယေဟိ န ကိလမိဿတိ, ရာဇဂဟံ ဂစ္ဆာမီ’’တိ ဘိက္ခုနိသံဃံ ဂဟေတွာ ရာဇဂဟမေဝ အဂမာသိ. ဝိသာခေါ, ‘‘ဓမ္မဒိန္နာ ကိရ အာဂတာ’’တိ သုတွာ, ‘‘ပဗ္ဗဇိတွာ နစိရဿေဝ ဇနပဒံ ဂတာ, ဂန္တွာပိ နစိရဿေဝ ပစ္စာဂတာ, ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတိ, ဂန္တွာ ဇာနိဿာမီ’’တိ ဒုတိယဂမနေန ဘိက္ခုနိဥပဿယံ အဂမာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ ဝိသာခေါ ဥပါသကော ယေန ဓမ္မဒိန္နာ ဘိက္ခုနီ တေနုပသင်္ကမီ’’တိ. จริงอยู่ จำเดิมแต่กัปนี้ ในที่สุดแห่งแสนกัป พระศาสดาทรงพระนามว่าปทุมุตตระ ได้อุบัติขึ้นในโลก ในกาลนั้น นางผู้นี้ได้เป็นทาสีในตระกูลหนึ่ง ขายผมของตนแล้ว ถวายทานแก่พระอัครสาวกนามว่าสุชาตเถระ ได้กระทำการปรารถนาไว้ นางด้วยความสมบูรณ์แห่งความปรารถนาและอภินิหารนั้น จึงไม่ลำบากนานนัก โดยกาลเพียงไม่กี่วันเท่านั้น ก็บรรลุพระอรหัตแล้ว คิดว่า “เราบวชในพระศาสนาเพื่อประโยชน์ใด ประโยชน์นั้นก็ถึงที่สุดแล้ว จะมีประโยชน์อะไรแก่เราด้วยการอยู่ในชนบท พวกญาติของเราก็จักทำบุญ แม้ภิกษุณีสงฆ์ก็จักไม่ลำบากด้วยปัจจัย เราจะไปกรุงราชคฤห์” นางพาภิกษุณีสงฆ์ไปยังกรุงราชคฤห์นั่นเทียว วิสาขะได้ฟังว่า “ได้ยินว่านางธัมมทินนามาแล้ว” (จึงคิดว่า) “บวชแล้วไม่นานก็ไปชนบท ไปแล้วก็ไม่นานก็กลับมา อะไรหนอจักมี ไปแล้วจักรู้” ดังนี้แล้ว จึงไปยังสำนักภิกษุณีด้วยการไปครั้งที่สอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ครั้งนั้นแล วิสาขอุบาสกได้เข้าไปหาท่านพระธัมมทินนาภิกษุณีถึงที่อยู่” ဧတဒဝေါစာတိ [Pg.258] ဧတံ သက္ကာယောတိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. ကသ္မာ အဝေါစာတိ? ဧဝံ ကိရဿ အဟောသိ – ‘‘အဘိရမသိ နာဘိရမသိ, အယျေ’’တိ ဧဝံ ပုစ္ဆနံ နာမ န ပဏ္ဍိတကိစ္စံ, ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ဥပနေတွာ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမိ, ပဉှဗျာကရဏေန တဿာ အဘိရတိံ ဝါ အနဘိရတိံ ဝါ ဇာနိဿာမီတိ, တသ္မာ အဝေါစ. တံ သုတွာဝ ဓမ္မဒိန္နာ အဟံ, အာဝုသော ဝိသာခ, အစိရပဗ္ဗဇိတာ သကာယံ ဝါ ပရကာယံ ဝါ ကုတော ဇာနိဿာမီတိ ဝါ, အညတ္ထေရိယော ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆာတိ ဝါ အဝတွာ ဥပနိက္ခိတ္တံ သမ္ပဋိစ္ဆမာနာ ဝိယ, ဧကပါသကဂဏ္ဌိံ မောစေန္တီ ဝိယ ဂဟနဋ္ဌာနေ ဟတ္ထိမဂ္ဂံ နီဟရမာနာ ဝိယ ခဂ္ဂမုခေန သမုဂ္ဂံ ဝိဝရမာနာ ဝိယ စ ပဋိသမ္ဘိဒါဝိသယေ ဌတွာ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇမာနာ, ပဉ္စ ခေါ ဣမေ, အာဝုသော ဝိသာခ, ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဉ္စာတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ. ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတိ ဥပါဒါနာနံ ပစ္စယဘူတာ ခန္ဓာတိ ဧဝမာဒိနာ နယေနေတ္ထ ဥပါဒါနက္ခန္ဓကထာ ဝိတ္ထာရေတွာ ကထေတဗ္ဗာ. သာ ပနေသာ ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဝိတ္ထာရိတာ ဧဝါတိ တတ္ထ ဝိတ္တာရိတနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သက္ကာယသမုဒယာဒီသုပိ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ တတ္ထ တတ္ထ ဝုတ္တမေဝ. บทว่า Etadavoca ความว่า ได้กล่าวคำนี้คือคำมีอาทิว่า sakkāyo (สักกายะ) นี้. ถามว่า เพราะเหตุไรจึงกล่าว? ตอบว่า ได้ยินว่า ความดำริของวิสาขะอุบาสกนั้นได้มีแล้วอย่างนี้ว่า "การถามอย่างนี้ว่า 'ท่านแม่เจ้า ท่านยินดีหรือไม่ยินดี' ดังนี้ ไม่ใช่กิจของบัณฑิต เราจักน้อมนำอุปาทานขันธ์ ๕ เข้ามาแล้วถามปัญหา เราจักรู้ความยินดีหรือไม่ยินดีของนางด้วยการตอบปัญหา" เพราะเหตุนั้น จึงได้กล่าว (อย่างนั้น). พระธรรมทินนาเถรีครั้นได้ฟังคำนั้นแล้ว ก็มิได้กล่าวว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ดิฉันบวชได้ไม่นาน จักรู้จักกายของตนหรือกายของผู้อื่นแต่ที่ไหน" หรือว่า "ท่านจงเข้าไปหาพระเถรีรูปอื่นแล้วถามเถิด" แต่เมื่อจะแก้ปัญหา ก็ได้ยืนอยู่ในวิสัยแห่งปฏิสัมภิทา ราวกับรับเอาของที่เขานำมาวางไว้ใกล้ๆ ราวกับแก้ปมบ่วงอันหนึ่ง ราวกับทำทางเดินของช้างให้ปรากฏในที่รกชัฏ และราวกับเปิดผอบด้วยคมดาบ แล้วได้กล่าวคำเป็นต้นว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อุปาทานขันธ์เหล่านี้มี ๕ อย่างแล". ในบทเหล่านั้น บทว่า pañca (ห้า) เป็นบทกำหนดจำนวน. ในบทว่า upādānakkhandhā (อุปาทานขันธ์) นี้ พึงขยายความเรื่องอุปาทานขันธ์กถาโดยนัยเป็นต้นว่า "ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน". ก็อุปาทานขันธ์กถานั้น ท่านขยายไว้แล้วในคัมภีร์วิสุทธิมรรค เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่ท่านขยายไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้นแหละ. แม้ในบทมีสักกายสมุทัยเป็นต้น คำใดที่พึงกล่าว คำนั้นท่านกล่าวไว้แล้วในเบื้องต่ำ ในที่นั้นๆ นั่นเทียว. ဣဒံ ပန စတုသစ္စဗျာကရဏံ သုတွာ ဝိသာခေါ ထေရိယာ အဘိရတဘာဝံ အညာသိ. ယော ဟိ ဗုဒ္ဓသာသနေ ဥက္ကဏ္ဌိတော ဟောတိ အနဘိရတော, သော ဧဝံ ပုစ္ဆိတပုစ္ဆိတပဉှံ သဏ္ဍာသေန ဧကေကံ ပလိတံ ဂဏှန္တော ဝိယ, သိနေရုပါဒတော ဝါလုကံ ဥဒ္ဓရန္တော ဝိယ ဝိဿဇ္ဇေတုံ န သက္ကောတိ. ယသ္မာ ပန ဣမာနိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ လောကေ စန္ဒိမသူရိယာ ဝိယ ဗုဒ္ဓသာသနေ ပါကဋာနိ, ပရိသမဇ္ဈေ ဂတော ဟိ ဘဂဝါပိ မဟာထေရာပိ သစ္စာနေဝ ပကာသေန္တိ; ဘိက္ခုသံဃောပိ ပဗ္ဗဇိတဒိဝသတော ပဋ္ဌာယ ကုလပုတ္တေ စတ္တာရိ နာမ ကိံ, စတ္တာရိ အရိယသစ္စာနီတိ ပဉှံ ဥဂ္ဂဏှာပေတိ. အယဉ္စ ဓမ္မဒိန္နာ ဥပါယကောသလ္လေ ဌိတာ ပဏ္ဍိတာ ဗျတ္တာ နယံ ဂဟေတွာ သုတေနပိ ကထေတုံ သမတ္ထာ, တသ္မာ ‘‘န သက္ကာ ဧတိဿာ ဧတ္တာဝတာ သစ္စာနံ ပဋိဝိဒ္ဓဘာဝေါ ဉာတုံ, သစ္စဝိနိဗ္ဘောဂပဉှဗျာကရဏေန သက္ကာ ဉာတု’’န္တိ စိန္တေတွာ ဟေဋ္ဌာ ကထိတာနိ ဒွေ သစ္စာနိ ပဋိနိဝတ္တေတွာ ဂုဠှံ ကတွာ ဂဏ္ဌိပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆန္တော တညေဝ နု ခေါ, အယျေတိအာဒိမာဟ. ส่วนวิสาขะอุบาสก ครั้นได้ฟังการตอบปัญหาเรื่องสัจจะ ๔ นี้แล้ว ก็ได้ทราบถึงความเป็นผู้ยินดี (ในพระศาสนา) ของพระเถรี. จริงอยู่ ผู้ใดกระสัน ไม่ยินดีในพระพุทธศาสนา ผู้นั้นย่อมไม่สามารถแก้ปัญหาที่ถูกถามแล้วๆ อย่างนี้ได้ ราวกับใช้แหนบถอนผมหงอกทีละเส้น หรือราวกับขนทรายจากเชิงเขาสิเนรุ. แต่เพราะว่าสัจจะ ๔ เหล่านี้ ปรากฏในพระพุทธศาสนา เหมือนพระจันทร์และพระอาทิตย์ในโลก, จริงอยู่ แม้พระผู้มีพระภาค แม้พระมหาเถระทั้งหลาย เมื่อเสด็จไปท่ามกลางบริษัท ย่อมทรงประกาศสัจจะทั้งหลายนั่นเทียว; แม้ภิกษุสงฆ์ก็ให้กุลบุตรทั้งหลายเรียนปัญหาว่า "อะไรชื่อว่า ๔ คือ อริยสัจ ๔" ตั้งแต่วันที่บวช. และพระธรรมทินนานี้ เป็นบัณฑิต เป็นผู้ฉลาด ตั้งอยู่ในอุบายโกศล เรียนนัยแล้ว สามารถจะกล่าวได้แม้ด้วยสุตะ (การฟัง) เพราะเหตุนั้น (วิสาขะ) จึงคิดว่า "ยังไม่อาจรู้ความเป็นผู้แทงตลอดสัจจะของนางได้ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ แต่จะอาจรู้ได้ด้วยการตอบปัญหาที่จำแนกสัจจะ" ดังนี้แล้ว จึงย้อนกลับสัจจะ ๒ ข้อที่กล่าวไว้ในเบื้องต่ำ ทำให้ลี้ลับแล้ว เมื่อจะถามปัญหาที่เป็นปมเงื่อน จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า taññeva nu kho, ayye (ท่านแม่เจ้า ก็อุปาทานนั้นแล...). တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ န ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, တညေဝ ဥပါဒါနန္တိ ဥပါဒါနဿ သင်္ခါရက္ခန္ဓေကဒေသဘာဝတော န တံယေဝ ဥပါဒါနံ တေ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ, နာပိ အညတြ ပဉ္စဟိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓေဟိ ဥပါဒါနံ. ယဒိ ဟိ တညေဝ [Pg.259] သိယာ, ရူပါဒိသဘာဝမ္ပိ ဥပါဒါနံ သိယာ. ယဒိ အညတြ သိယာ, ပရသမယေ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော အနုသယော ဝိယ ပဏ္ဏတ္တိ ဝိယ နိဗ္ဗာနံ ဝိယ စ ခန္ဓဝိနိမုတ္တံ ဝါ သိယာ, ဆဋ္ဌော ဝါ ခန္ဓော ပညပေတဗ္ဗော ဘဝေယျ, တသ္မာ ဧဝံ ဗျာကာသိ. တဿာ ဗျာကရဏံ သုတွာ ‘‘အဓိဂတပတိဋ္ဌာ အယ’’န္တိ ဝိသာခေါ နိဋ္ဌမဂမာသိ. န ဟိ သက္ကာ အခီဏာသဝေန အသမ္ဗဒ္ဓေန အဝိတ္ထာယန္တေန ပဒီပသဟဿံ ဇာလေန္တေန ဝိယ ဧဝရူပေါ ဂုဠှော ပဋိစ္ဆန္နော တိလက္ခဏာဟတော ဂမ္ဘီရော ပဉှော ဝိဿဇ္ဇေတုံ. နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ပန, ‘‘အယံ ဓမ္မဒိန္နာ သာသနေ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာ အဓိဂတပဋိသမ္ဘိဒါ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တာ ဘဝမတ္ထကေ ဌိတာ မဟာခီဏာသဝါ, သမတ္ထာ မယှံ ပုစ္ဆိတပဉှံ ကထေတုံ, ဣဒါနိ ပန နံ ဩဝတ္တိကသာရံ ပဉှံ ပုစ္ဆိဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ တံ ပုစ္ဆန္တော, ကထံ ပနာယျေတိအာဒိမာဟ. ในการแก้ปัญหานั้น (พระเถรีตอบว่า) "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อุปาทานนั้นเทียว (หาใช่อุปาทานขันธ์ ๕ ไม่)" ดังนี้ เพราะอุปาทานเป็นส่วนหนึ่งของสังขารขันธ์ ฉะนั้น อุปาทานนั้นเทียวจึงหาใช่อุปาทานขันธ์ ๕ เหล่านั้นไม่ และอุปาทานก็ไม่มีนอกไปจากอุปาทานขันธ์ ๕. จริงอยู่ หากว่า (อุปาทานขันธ์ ๕) เป็นอันเดียวกับอุปาทาน แม้สภาวะมีรูปเป็นต้นก็พึงเป็นอุปาทาน. หากว่ามีนอกไปจาก (อุปาทานขันธ์ ๕) ก็พึงเป็นสิ่งที่พ้นจากขันธ์ เหมือนอนุสัยที่เป็นจิตตวิปปยุตในลัทธิอื่น หรือเหมือนบัญญัติ หรือเหมือนพระนิพพาน หรือพึงต้องบัญญัติขันธ์ที่ ๖ ขึ้น เพราะเหตุนั้น (พระเถรี) จึงตอบอย่างนี้. วิสาขะอุบาสกครั้นฟังคำตอบของนางแล้ว จึงถึงความตกลงใจว่า "พระเถรีนี้ได้ที่พึ่งแล้ว". จริงอยู่ ผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ ไม่สามารถจะแก้ปัญหาที่ลี้ลับ ถูกปิดบัง ถูกกระทบด้วยไตรลักษณ์ ลึกซึ้งเช่นนี้ ได้อย่างไม่ติดขัด ไม่ลังเล เหมือนจุดประทีปพันดวง. ครั้นถึงความตกลงใจแล้ว (จึงคิดว่า) "พระธรรมทินนานี้ ได้ที่พึ่งในพระศาสนาแล้ว บรรลุปฏิสัมภิทาแล้ว ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้าแล้ว ตั้งอยู่บนยอดแห่งภพ เป็นพระมหาขีณาสพ สามารถกล่าวแก้ปัญหาที่เราถามแล้วๆ ได้ แต่บัดนี้ เราจักถามปัญหาสาระสำคัญอันเป็นไปในวงจร (แห่งสังสารวัฏ) แก่นาง" คิดดังนี้แล้ว เมื่อจะถามปัญหานั้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า kathaṃ panāyye (ท่านแม่เจ้า ก็...อย่างไร). ၄၆၁. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ အဿုတဝါတိအာဒိ မူလပရိယာယေ ဝိတ္ထာရိတမေဝ. ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ, ‘‘ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ. ယံ ရူပံ သော အဟံ, ယော အဟံ တံ ရူပန္တိ ရူပဉ္စ အတ္တဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ. သေယျထာပိ နာမ တေလပ္ပဒီပဿ ဈာယတော ယာ အစ္စိ သော ဝဏ္ဏော, ယော ဝဏ္ဏော သာ အစ္စီတိ အစ္စိဉ္စ ဝဏ္ဏဉ္စ အဒွယံ သမနုပဿတိ. ဧဝမေဝ ဣဓေကစ္စော ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ…ပေ… အဒွယံ သမနုပဿတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၃၁) ဧဝံ ရူပံ အတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိပဿနာယ ပဿတိ. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပံ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ဆာယာဝန္တံ ရုက္ခံ ဝိယ တံ အတ္တာနံ ရူပဝန္တံ သမနုပဿတိ. အတ္တနိ ဝါ ရူပန္တိ အရူပမေဝ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ပုပ္ဖသ္မိံ ဂန္ဓံ ဝိယ အတ္တနိ ရူပံ သမနုပဿတိ. ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနန္တိ အရူပမေဝ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ကရဏ္ဍာယ မဏိံ ဝိယ အတ္တာနံ ရူပသ္မိံ သမနုပဿတိ. ဝေဒနံ အတ္တတောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ๔๖๑. ในการแก้ปัญหานั้น (ความมีอาทิว่า assutavā) ท่านขยายไว้แล้วในมูลปริยายสูตรนั่นเทียว. บทว่า Rūpaṃ attato samanupassati (ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา) ความว่า "บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา (คือ) รูปใด เรานั้น, เราใด รูปนั้น ดังนี้ ย่อมตามเห็นรูปและอัตตาว่าไม่เป็นสอง (คือเป็นอันเดียวกัน). เปรียบเหมือนประทีปน้ำมันที่ลุกโพลงอยู่ เปลวใด สีนั้น, สีใด เปลวนั้น ดังนี้ ย่อมตามเห็นเปลวและสีว่าไม่เป็นสอง ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... (ละ)... ย่อมตามเห็นว่าไม่เป็นสอง" (ปฏิสัมภิทามรรค ๑.๑๓๑) อย่างนี้ ชื่อว่าย่อมเห็นรูปว่าเป็นอัตตา ด้วยการเห็นอันเป็นทิฏฐิ. บทว่า Rūpavantaṃ vā attānaṃ (หรือตามเห็นอัตตาว่ามีรูป) ความว่า ยึดถืออรูป (นาม) ว่าเป็นอัตตาแล้ว ย่อมตามเห็นอัตตานั้นว่ามีรูป เหมือนต้นไม้มีเงา. บทว่า Attani vā rūpaṃ (หรือตามเห็นรูปในอัตตา) ความว่า ยึดถืออรูป (นาม) นั่นเทียวว่าเป็นอัตตาแล้ว ย่อมตามเห็นรูปในอัตตานั้น เหมือนกลิ่นในดอกไม้. บทว่า Rūpasmiṃ vā attānaṃ (หรือตามเห็นอัตตาในรูป) ความว่า ยึดถืออรูป (นาม) นั่นเทียวว่าเป็นอัตตาแล้ว ย่อมตามเห็นอัตตานั้นในรูป เหมือนแก้วมณีในผอบ. แม้ในบททั้งหลายมีอาทิว่า Vedanaṃ attato (ย่อมตามเห็นเวทนาโดยความเป็นอัตตา) ก็นัยนี้แหละ. တတ္ထ, ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ သုဒ္ဓရူပမေဝ အတ္တာတိ ကထိတံ. ရူပဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ရူပံ, ရူပသ္မိံ ဝါ အတ္တာနံ. ဝေဒနံ အတ္တတော… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဣမေသု သတ္တသု ဌာနေသု [Pg.260] အရူပံ အတ္တာတိ ကထိတံ. ဝေဒနာဝန္တံ ဝါ အတ္တာနံ, အတ္တနိ ဝါ ဝေဒနံ, ဝေဒနာယ ဝါ အတ္တာနန္တိ ဧဝံ စတူသု ခန္ဓေသု တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဝသေန ဒွါဒသသု ဌာနေသု ရူပါရူပမိဿကော အတ္တာ ကထိတော. တတ္ထ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ… ဝေဒနံ… သညံ… သင်္ခါရေ… ဝိညာဏံ အတ္တတော သမနုပဿတီတိ ဣမေသု ပဉ္စသု ဌာနေသု ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ ကထိတာ, အဝသေသေသု သဿတဒိဋ္ဌီတိ. ဧဝမေတ္ထ ပန္နရသ ဘဝဒိဋ္ဌိယော, ပဉ္စ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိယော ဟောန္တိ. န ရူပံ အတ္တတောတိ ဧတ္ထ ရူပံ အတ္တာတိ န သမနုပဿတိ. အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ ပန သမနုပဿတိ. န ရူပဝန္တံ အတ္တာနံ…ပေ… န ဝိညာဏသ္မိံ အတ္တာနန္တိ ဣမေ ပဉ္စက္ခန္ဓေ ကေနစိ ပရိယာယေန အတ္တတော န သမနုပဿတိ, သဗ္ဗာကာရေန ပန အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာတိ သမနုပဿတိ. บรรดาบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" ท่านกล่าวถึงรูปล้วนๆ ว่าเป็นอัตตา (ด้วยบทว่า) "หรือเห็นอัตตาว่ามีรูป หรือเห็นรูปในอัตตา หรือเห็นอัตตาในรูป" (และ) ในฐานะ ๗ เหล่านี้ คือ "ย่อมตามเห็นเวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ โดยความเป็นอัตตา" ท่านกล่าวถึงอรูปว่าเป็นอัตตา (ด้วยบทว่า) "หรือเห็นอัตตาว่ามีเวทนา หรือเห็นเวทนาในอัตตา หรือเห็นอัตตาในเวทนา" ด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ ๓ ประการ ๓ ประการ ในขันธ์ ๔ อย่างนี้ ในฐานะ ๑๒ ประการ ท่านกล่าวถึงอัตตาที่เจือด้วยรูปและอรูป บรรดาทิฏฐิเหล่านั้น ในฐานะ ๕ เหล่านี้ คือ "ย่อมตามเห็นรูปโดยความเป็นอัตตา... เวทนา... สัญญา... สังขาร... วิญญาณ โดยความเป็นอัตตา" ท่านกล่าวว่าเป็นอุจเฉททิฏฐิ ในฐานะที่เหลือ (๑๕) ท่านกล่าวว่าเป็นสัสสตทิฏฐิ ด้วยประการฉะนี้ ในขันธ์ ๕ นี้ ภวทิฏฐิ ๑๕ วิภวทิฏฐิ ๕ ย่อมมี ในบทว่า "ไม่เห็นรูปโดยความเป็นอัตตา" นี้ (หมายความว่า) ไม่ตามเห็นรูปว่าเป็นอัตตา แต่ย่อมตามเห็นว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา (ในบทว่า) "ไม่เห็นอัตตาว่ามีรูป...ฯลฯ...ไม่เห็นอัตตาในวิญญาณ" (หมายความว่า) ไม่ตามเห็นเบญจขันธ์เหล่านี้โดยความเป็นอัตตา โดยปริยายอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่ย่อมตามเห็นโดยอาการทั้งปวงว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ဧတ္တာဝတာ ထေရိယာ, ‘‘ဧဝံ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဟောတီ’’တိ ဧဝံ ပုရိမပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိယာ ဧတ္တကေန ဂမနံ ဟောတိ, အာဂမနံ ဟောတိ, ဂမနာဂမနံ ဟောတိ, ဝဋ္ဋံ ဝတ္တတီတိ ဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿိတံ. ဧဝံ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, သက္ကာယဒိဋ္ဌိ န ဟောတီတိ ပစ္ဆိမံ ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တိယာ ဧတ္တကေန ဂမနံ န ဟောတိ, အာဂမနံ န ဟောတိ, ဂမနာဂမနံ န ဟောတိ, ဝဋ္ဋံ နာမ န ဝတ္တတီတိ ဝိဝဋ္ဋံ မတ္ထကံ ပါပေတွာ ဒဿိတံ. ด้วยคำมีประมาณเท่านี้ เมื่อพระเถรีแก้ปัญหาข้อต้นอย่างนี้ว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ สักกายทิฏฐิย่อมมีด้วยประการอย่างนี้แล" ด้วยคำเพียงเท่านี้ (ชื่อว่า) ได้แสดงวัฏฏะให้ถึงที่สุดแล้วว่า การไปย่อมมี การมาย่อมมี การไปและการมาย่อมมี วัฏฏะย่อมเป็นไป เมื่อพระเถรีแก้ปัญหาข้อหลังว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ สักกายทิฏฐิย่อมไม่มีด้วยประการอย่างนี้แล" ด้วยคำเพียงเท่านี้ (ชื่อว่า) ได้แสดงวิวัฏฏะให้ถึงที่สุดแล้วว่า การไปย่อมไม่มี การมาย่อมไม่มี การไปและการมาย่อมไม่มี ชื่อว่าวัฏฏะย่อมไม่เป็นไป ၄၆၂. ကတမော ပနာယျေ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါတိ အယံ ပဉှော ထေရိယာ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗော ဘဝေယျ – ‘‘ဥပါသက, တယာ ဟေဋ္ဌာ မဂ္ဂေါ ပုစ္ဆိတော, ဣဓ ကသ္မာ မဂ္ဂမေဝ ပုစ္ဆသီ’’တိ. သာ ပန အတ္တနော ဗျတ္တတာယ ပဏ္ဍိစ္စေန တဿ အဓိပ္ပာယံ သလ္လက္ခေသိ – ‘‘ဣမိနာ ဥပါသကေန ဟေဋ္ဌာ ပဋိပတ္တိဝသေန မဂ္ဂေါ ပုစ္ဆိတော ဘဝိဿတိ, ဣဓ ပန တံ သင်္ခတာသင်္ခတလောကိယလောကုတ္တရသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတဝသေန ပုစ္ဆိတုကာမော ဘဝိဿတီ’’တိ. တသ္မာ အပ္ပဋိပုစ္ဆိတွာဝ ယံ ယံ ပုစ္ဆိ, တံ တံ ဝိဿဇ္ဇေသိ. တတ္ထ သင်္ခတောတိ စေတိတော ကပ္ပိတော ပကပ္ပိတော အာယူဟိတော ကတော နိဗ္ဗတ္တိတော သမာပဇ္ဇန္တေန သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗော. တီဟိ စ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ခန္ဓေဟိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟိတောတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ မဂ္ဂေါ သပ္ပဒေသော, တယော ခန္ဓာ နိပ္ပဒေသာ, တသ္မာ အယံ သပ္ပဒေသတ္တာ နဂရံ ဝိယ ရဇ္ဇေန နိပ္ပဒေသေဟိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတော. တတ္ထ သမ္မာဝါစာဒယော တယော သီလမေဝ, တသ္မာ တေ သဇာတိတော သီလက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတာတိ. ကိဉ္စာပိ ဟိ ပါဠိယံ သီလက္ခန္ဓေတိ ဘုမ္မေန ဝိယ နိဒ္ဒေသော ကတော, အတ္ထော ပန ကရဏဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော. သမ္မာဝါယာမာဒီသု ပန [Pg.261] တီသု သမာဓိ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အာရမ္မဏေ ဧကဂ္ဂဘာဝေန အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ. ဝီရိယေ ပန ပဂ္ဂဟကိစ္စံ သာဓေန္တေ သတိယာ စ အပိလာပနကိစ္စံ သာဓေန္တိယာ လဒ္ဓူပကာရော ဟုတွာ သက္ကောတိ. ๔๖๒. ปัญหาข้อนี้ว่า "ข้าแต่แม่เจ้า ก็อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นไฉน" อันพระเถรีพึงย้อนถามแล้วจึงแก้ว่า "อุบาสก ท่านถามมรรคแล้วในเบื้องต้น เหตุไรในที่นี้จึงถามแต่มรรคเล่า" แต่พระเถรีนั้นอาศัยความเป็นผู้ฉลาดปราดเปรื่องของตน จึงกำหนดรู้ความประสงค์ของอุบาสกนั้นได้ว่า "อุบาสกนี้คงจะถามมรรคในเบื้องต้นโดยนัยแห่งปฏิปทา แต่ในที่นี้คงจะประสงค์ถามมรรคนั้นโดยนัยแห่งสังขตะ อสังขตะ โลกิยะ โลกุตตระ สังคหิตะ อสังคหิตะ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ย้อนถามเลย อุบาสกถามปัญหาใดๆ ท่านก็แก้ปัญหานั้นๆ บรรดาบทเหล่านั้น บทว่า สังขตะ ได้แก่ อันปัจจัยจงใจ ปรุงแต่ง ตระเตรียม พากเพียร ทำ ให้สำเร็จ อันผู้เข้าสมาบัติต้องเข้า ในบทว่า "ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ ก็อริยมรรคมีองค์ ๘ สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓" นี้ เพราะเหตุว่า มรรคเป็นสัปปเทสธรรม (ธรรมมีส่วนเหลือ) ขันธ์ ๓ เป็นนิปปเทสธรรม (ธรรมไม่มีส่วนเหลือ) เพราะเหตุนั้น มรรคนี้เพราะเป็นสัปปเทสธรรม จึงถูกสงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓ ซึ่งเป็นนิปปเทสธรรม เหมือนเมืองถูกสงเคราะห์เข้าด้วยแว่นแคว้นฉะนั้น ในองค์มรรคเหล่านั้น สัมมาวาจาเป็นต้น ๓ องค์ เป็นศีลนั่นเอง เพราะเหตุนั้น องค์มรรค ๓ เหล่านั้นจึงสงเคราะห์เข้าด้วยสีลขันธ์โดยชาติของตน จริงอยู่ แม้ในพระบาลี ท่านจะทำนิเทศเหมือนด้วยภูมิวิภัตติว่า "สีลักขันเธ" ก็ตาม แต่พึงทราบเนื้อความโดยนัยแห่งกรณวิภัตติ ส่วนในองค์ ๓ มีสัมมาวายามะเป็นต้น สมาธิโดยสภาวะของตน ย่อมไม่อาจแน่วแน่ในอารมณ์ด้วยความเป็นเอกัคคตาได้ แต่เมื่อวิริยะทำกิจคือการประคอง และสติทำกิจคือการไม่ปล่อยให้เลือนลอย สมาธิได้รับอุปการะแล้วจึงสามารถ (แน่วแน่ได้) တတြာယံ ဥပမာ – ယထာ ဟိ ‘‘နက္ခတ္တံ ကီဠိဿာမာ’’တိ ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌေသု တီသု သဟာယေသု ဧကော သုပုပ္ဖိတံ စမ္ပကရုက္ခံ ဒိသွာ ဟတ္ထံ ဥက္ခိပိတွာပိ ဂဟေတုံ န သက္ကုဏေယျ. အထဿ ဒုတိယော ဩနမိတွာ ပိဋ္ဌိံ ဒဒေယျ, သော တဿ ပိဋ္ဌိယံ ဌတွာပိ ကမ္ပမာနော ဂဟေတုံ န သက္ကုဏေယျ. အထဿ ဣတရော အံသကူဋံ ဥပနာမေယျ, သော ဧကဿ ပိဋ္ဌိယံ ဌတွာ ဧကဿ အံသကူဋံ ဩလုဗ္ဘ ယထာရုစိ ပုပ္ဖာနိ ဩစိနိတွာ ပိဠန္ဓိတွာ နက္ခတ္တံ ကီဠေယျ. ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကတော ဥယျာနံ ပဝိဋ္ဌာ တယော သဟာယကာ ဝိယ ဟိ ဧကတော ဇာတာ သမ္မာဝါယာမာဒယော တယော ဓမ္မာ. သုပုပ္ဖိတစမ္ပကော ဝိယ အာရမ္မဏံ. ဟတ္ထံ ဥက္ခိပိတွာပိ ဂဟေတုံ အသက္ကောန္တော ဝိယ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အာရမ္မဏေ ဧကဂ္ဂဘာဝေန အပ္ပေတုံ အသက္ကောန္တော သမာဓိ. ပိဋ္ဌိံ ဒတွာ ဩနတသဟာယော ဝိယ ဝါယာမော. အံသကူဋံ ဒတွာ ဌိတသဟာယော ဝိယ သတိ. ယထာ တေသု ဧကဿ ပိဋ္ဌိယံ ဌတွာ ဧကဿ အံသကူဋံ ဩလုဗ္ဘ ဣတရော ယထာရုစိ ပုပ္ဖံ ဂဟေတုံ သက္ကောတိ, ဧဝမေဝံ ဝီရိယေ ပဂ္ဂဟကိစ္စံ သာဓေန္တေ, သတိယာ စ အပိလာပနကိစ္စံ သာဓေန္တိယာ လဒ္ဓုပကာရော သမာဓိ သက္ကောတိ အာရမ္မဏေ ဧကဂ္ဂဘာဝေန အပ္ပေတုံ. တသ္မာ သမာဓိယေဝေတ္ထ သဇာတိတော သမာဓိက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတော. ဝါယာမသတိယော ပန ကိရိယတော သင်္ဂဟိတာ ဟောန္တိ. ในข้อนั้น มีอุปมานี้ อุปมาดังว่า สหาย ๓ คนเข้าไปสู่สวนด้วยคิดว่า "เราจักเล่นนักษัตร" บรรดาสหายเหล่านั้น คนหนึ่งเห็นต้นจำปาที่ดอกบานสะพรั่ง แม้ยกมือขึ้นก็ไม่อาจจะเก็บได้ ครั้งนั้น สหายคนที่สองพึงน้อมตัวลงให้หลัง ผู้นั้นแม้จะยืนบนหลังของสหายนั้น ก็ยังตัวสั่น ไม่อาจจะเก็บได้ ครั้งนั้น สหายอีกคนหนึ่งพึงยื่นบ่าให้ ผู้นั้นยืนบนหลังของคนหนึ่ง เหนี่ยวบ่าของอีกคนหนึ่งแล้ว สอยดอกไม้ตามชอบใจ ประดับแล้ว พึงเล่นนักษัตรได้ พึงเห็นความถึงพร้อมด้วยอุปมานี้ จริงอยู่ ธรรม ๓ ประการ มีสัมมาวายามะเป็นต้น ที่เกิดร่วมกัน พึงเห็นเหมือนสหาย ๓ คนที่เข้าไปสู่สวนด้วยกัน พึงเห็นอารมณ์เหมือนต้นจำปาที่ดอกบานสะพรั่ง พึงเห็นสมาธิซึ่งไม่อาจแน่วแน่ในอารมณ์ด้วยความเป็นเอกัคคตาโดยสภาวะของตน เหมือนบุรุษที่แม้ยกมือขึ้นก็ไม่อาจเก็บ (ดอกไม้) ได้ พึงเห็นวายามะเหมือนสหายที่น้อมตัวให้หลัง พึงเห็นสติเหมือนสหายที่ยืนให้บ่า บรรดาสหายเหล่านั้น คนหนึ่งยืนบนหลังของคนหนึ่ง เหนี่ยวบ่าของอีกคนหนึ่งแล้ว สามารถเก็บดอกไม้ได้ตามชอบใจ ฉันใด ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อวิริยะทำกิจคือการประคอง และสติทำกิจคือการไม่ปล่อยให้เลือนลอย สมาธิที่ได้รับอุปการะแล้ว ย่อมสามารถแน่วแน่ในอารมณ์ด้วยความเป็นเอกัคคตาได้ เพราะเหตุนั้น ในธรรม ๓ ประการนี้ สมาธิเท่านั้นที่สงเคราะห์เข้าด้วยสมาธิขันธ์โดยชาติของตน ส่วนวายามะและสติ สงเคราะห์เข้าด้วยกันโดยกิจ သမ္မာဒိဋ္ဌိသမ္မာသင်္ကပ္ပေသုပိ ပညာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာတိ အာရမ္မဏံ နိစ္ဆေတုံ န သက္ကောတိ, ဝိတက္ကေ ပန အာကောဋေတွာ အာကောဋေတွာ ဒေန္တေ သက္ကောတိ. ကထံ? ယထာ ဟိ ဟေရညိကော ကဟာပဏံ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ သဗ္ဗဘာဂေသု ဩလောကေတုကာမော သမာနောပိ န စက္ခုဒလေနေဝ ပရိဝတ္တေတုံ သက္ကောတိ, အင်္ဂုလိပဗ္ဗေဟိ ပန ပရိဝတ္တေတွာ ဣတော စိတော စ ဩလောကေတုံ သက္ကောတိ. ဧဝမေဝ န ပညာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ အနိစ္စာဒိဝသေန အာရမ္မဏံ နိစ္ဆေတုံ သက္ကောတိ, အဘိနိရောပနလက္ခဏေန ပန အာဟနနပရိယာဟနနရသေန ဝိတက္ကေန အာကောဋေန္တေန ဝိယ ပရိဝတ္တေန္တေန ဝိယ စ အာဒါယာ ဒိန္နမေဝ ဝိနိစ္ဆေတုံ သက္ကောတိ. တသ္မာ [Pg.262] ဣဓာပိ သမ္မာဒိဋ္ဌိယေဝ သဇာတိတော ပညာက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတာ. သမ္မာသင်္ကပ္ပော ပန ကိရိယတော သင်္ဂဟိတော ဟောတိ. ဣတိ ဣမေဟိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘တီဟိ စ ခေါ, အာဝုသော ဝိသာခ, ခန္ဓေဟိ အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ သင်္ဂဟိတော’’တိ. แม้ในสัมมาทิฏฐิและสัมมาสังกัปปะ ปัญญาก็ไม่สามารถตัดสินอารมณ์ว่าเป็นของไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา ได้โดยสภาวะของตนเอง แต่เมื่อวิตกคอยตอกย้ำให้จึงจะสามารถทำได้ อย่างไร? เปรียบเหมือนช่างทองวางเหรียญกษาปณ์ไว้ในมือ แม้ปรารถนาจะดูให้ทั่วทุกส่วน ก็ไม่สามารถพลิกดูได้ด้วยตาเพียงอย่างเดียว แต่สามารถใช้ข้อนิ้วพลิกไปมาแล้วดูได้ทั้งด้านนี้และด้านนั้น ฉันใดก็ฉันนั้น ปัญญาไม่สามารถตัดสินอารมณ์โดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้นได้โดยสภาวะของตนเอง แต่สามารถวินิจฉัยได้เฉพาะอารมณ์ที่วิตก ซึ่งมีลักษณะคือการยกสัมปยุตธรรมขึ้นสู่อารมณ์ มีกิจคือการตอกย้ำซ้ำๆ ประดุจผู้กำลังเคาะหรือประดุจผู้กำลังพลิกกลับไปมา ยกขึ้นให้แล้วเท่านั้น เพราะเหตุนั้น แม้ในที่นี้ สัมมาทิฏฐิเท่านั้นที่ถูกสงเคราะห์เข้าในปัญญขันธ์โดยชาติของตน ส่วนสัมมาสังกัปปะถูกสงเคราะห์เข้าโดยกิริยา ด้วยเหตุนี้ มรรคจึงถึงการสงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๓ ประการเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น พระธรรมเสนาบดีสารีบุตรจึงกล่าวไว้ว่า “ดูก่อนอาวุโสวิสาขะ อริยมรรคมีองค์ ๘ สงเคราะห์เข้าได้ด้วยขันธ์ ๓ ประการแล” ဣဒါနိ ဧကစိတ္တက္ခဏိကံ မဂ္ဂသမာဓိံ သနိမိတ္တံ သပရိက္ခာရံ ပုစ္ဆန္တော, ကတမော ပနာယျေတိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ စတ္တာရော သတိပဋ္ဌာနာ မဂ္ဂက္ခဏေ စတုကိစ္စသာဓနဝသေန ဥပ္ပန္နာ သတိ, သာ သမာဓိဿ ပစ္စယတ္ထေန နိမိတ္တံ. စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ စတုကိစ္စသာဓနဝသေနေဝ ဥပ္ပန္နံ ဝီရိယံ, တံ ပရိဝါရဋ္ဌေန ပရိက္ခာရော ဟောတိ. တေသံယေဝ ဓမ္မာနန္တိ တေသံ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ. အာသေဝနာတိအာဒီသု ဧကစိတ္တက္ခဏိကာယေဝ အာသေဝနာဒယော ဝုတ္တာတိ. บัดนี้ เมื่อจะถามถึงมรรคสมาธิอันมีจิตตขณะเดียว พร้อมทั้งนิมิตและบริขาร จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า “กตโม ปนายฺเย” (ข้าแต่แม่เจ้า ก็...เป็นไฉน) ในการวิสัชนาปัญหานั้น สติปัฏฐาน ๔ ได้แก่ สติที่เกิดขึ้นในขณะแห่งมรรคโดยสามารถสำเร็จกิจ ๔ อย่าง สตินั้นชื่อว่านิมิต โดยความหมายว่าเป็นปัจจัยของสมาธิ สัมมัปปธาน ๔ ได้แก่ วิริยะที่เกิดขึ้นโดยสามารถสำเร็จกิจ ๔ อย่างนั่นเอง วิริยะนั้นชื่อว่าบริขาร โดยความหมายว่าเป็นบริวาร บทว่า “เตสํเยว ธมฺมานํ” หมายถึง แห่งธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยมรรคนั้น ในบทเป็นต้นว่า “อาเสวนา” พึงทราบว่า อาเสวนาเป็นต้น อันมีจิตตขณะเดียวเท่านั้นที่ถูกกล่าวไว้ ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပန, ‘‘ဧကစိတ္တက္ခဏိကော နာမ မဂ္ဂေါ နတ္ထိ, ‘ဧဝံ ဘာဝေယျ သတ္တ ဝဿာနီ’တိ ဟိ ဝစနတော သတ္တပိ ဝဿာနိ မဂ္ဂဘာဝနာ ဟောတိ, ကိလေသာ ပန လဟု ဆိဇ္ဇန္တာ သတ္တဟိ ဉာဏေဟိ ဆိဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝဒတိ. သော ‘‘သုတ္တံ အာဟရာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော. အဒ္ဓါ အညံ အပဿန္တော, ‘‘ယာ တေသံယေဝ ဓမ္မာနံ အာသေဝနာ ဘာဝနာ ဗဟုလီကမ္မ’’န္တိ ဣဒမေဝ သုတ္တံ အာဟရိတွာ, ‘‘အညေန စိတ္တေန အာသေဝတိ, အညေန ဘာဝေတိ, အညေန ဗဟုလီကရောတီ’’တိ ဝက္ခတိ. တတော ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘ကိံ ပနိဒံ, သုတ္တံ နေယျတ္ထံ နီတတ္ထ’’န္တိ. တတော ဝက္ခတိ – ‘‘နီတတ္ထံ ယထာ သုတ္တံ တထေဝ အတ္ထော’’တိ. တဿ ဣဒံ ဥတ္တရံ – ဧဝံ သန္တေ ဧကံ စိတ္တံ အာသေဝမာနံ ဥပ္ပန္နံ, အပရမ္ပိ အာသေဝမာနံ, အပရမ္ပိ အာသေဝမာနန္တိ ဧဝံ ဒိဝသမ္ပိ အာသေဝနာဝ ဘဝိဿတိ, ကုတော ဘာဝနာ, ကုတော ဗဟုလီကမ္မံ? ဧကံ ဝါ ဘာဝယမာနံ ဥပ္ပန္နံ အပရမ္ပိ ဘာဝယမာနံ အပရမ္ပိ ဘာဝယမာနန္တိ ဧဝံ ဒိဝသမ္ပိ ဘာဝနာဝ ဘဝိဿတိ, ကုတော အာသေဝနာ ကုတော ဗဟုလီကမ္မံ? ဧကံ ဝါ ဗဟုလီကရောန္တံ ဥပ္ပန္နံ, အပရမ္ပိ ဗဟုလီကရောန္တံ, အပရမ္ပိ ဗဟုလီကရောန္တန္တိ ဧဝံ ဒိဝသမ္ပိ ဗဟုလီကမ္မမေဝ ဘဝိဿတိ ကုတော အာသေဝနာ, ကုတော ဘာဝနာတိ. ส่วนวิตัณฑวาทีกล่าวว่า “มรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะเดียวไม่มีอยู่จริง เพราะมีพระบาลีว่า ‘พึงเจริญอย่างนั้นตลอด ๗ ปี’ การเจริญมรรคจึงมีได้แม้ตลอด ๗ ปี ส่วนกิเลสเมื่อจะขาดอย่างรวดเร็ว ย่อมขาดได้ด้วยญาณ ๗” วิตัณฑวาทีนั้น อันบัณฑิตพึงกล่าวว่า “ท่านจงนำพระสูตรมา” เขาเมื่อไม่เห็นพระสูตรอื่นโดยแน่แท้ ก็จะนำพระสูตรนี้เองมาอ้างว่า “ยา เตสํเยว ธมฺมานํ อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺมํ” (การเสพ การเจริญ การกระทำให้มากซึ่งธรรมเหล่านั้นนั่นแล) แล้วจักกล่าวว่า “บุคคลย่อมเสพด้วยจิตดวงหนึ่ง ย่อมเจริญด้วยจิตอีกดวงหนึ่ง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตอีกดวงหนึ่ง” ลำดับนั้น อันบัณฑิตพึงกล่าวว่า “ก็พระสูตรนี้เป็นนัยยัตถะ (มีอรรถที่ต้องนำไป) หรือเป็นนีตัตถะ (มีอรรถที่นำไปแล้ว)” ลำดับนั้น เขาจักกล่าวว่า “เป็นนีตัตถะ มีอรรถตามพระสูตรนั่นเอง” นี้คือคำตอบแก่เขาว่า “เมื่อเป็นเช่นนั้น จิตดวงหนึ่งเกิดขึ้นเสพอยู่ จิตดวงอื่นก็เสพอยู่ จิตดวงอื่นก็เสพอยู่ ดังนี้ แม้ตลอดทั้งวันก็จักมีแต่การเสพเท่านั้น การเจริญจักมีมาจากไหน การกระทำให้มากจักมีมาจากไหน? หรือจิตดวงหนึ่งเกิดขึ้นเจริญอยู่ จิตดวงอื่นก็เจริญอยู่ จิตดวงอื่นก็เจริญอยู่ ดังนี้ แม้ตลอดทั้งวันก็จักมีแต่การเจริญเท่านั้น การเสพจักมีมาจากไหน การกระทำให้มากจักมีมาจากไหน? หรือจิตดวงหนึ่งเกิดขึ้นกระทำให้มากอยู่ จิตดวงอื่นก็กระทำให้มากอยู่ จิตดวงอื่นก็กระทำให้มากอยู่ ดังนี้ แม้ตลอดทั้งวันก็จักมีแต่การกระทำให้มากเท่านั้น การเสพจักมีมาจากไหน การเจริญจักมีมาจากไหน?” အထ ဝါ ဧဝံ ဝဒေယျ – ‘‘ဧကေန စိတ္တေန အာသေဝတိ, ဒွီဟိ ဘာဝေတိ, တီဟိ ဗဟုလီကရောတိ. ဒွီဟိ ဝါ အာသေဝတိ, တီဟိ ဘာဝေတိ, ဧကေန ဗဟုလီကရောတိ[Pg.263]. တီဟိ ဝါ အာသေဝတိ, ဧကေန ဘာဝေတိ, ဒွီဟိ ဗဟုလီကရောတီ’’တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘မာ သုတ္တံ မေ လဒ္ဓန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ အဝစ. ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တေန နာမ အာစရိယဿ သန္တိကေ ဝသိတွာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထရသံ ဝိဒိတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတိ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကာဝ အယံ အာသေဝနာ, ဧကစိတ္တက္ခဏိကာ ဘာဝနာ, ဧကစိတ္တက္ခဏိကံ ဗဟုလီကမ္မံ. ခယဂါမိလောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဗဟုလစိတ္တက္ခဏိကော နာမ နတ္ထိ, ‘ဧကစိတ္တက္ခဏိကောယေဝါ’တိ သညာပေတဗ္ဗော. သစေ သဉ္ဇာနာတိ, သဉ္ဇာနာတု, နော စေ သဉ္ဇာနာတိ, ဂစ္ဆ ပါတောဝ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ယာဂုံ ပိဝါဟီ’’တိ ဥယျောဇေတဗ္ဗော. อีกอย่างหนึ่ง เขาพึงกล่าวอย่างนี้ว่า “บุคคลย่อมเสพด้วยจิตดวงหนึ่ง ย่อมเจริญด้วยจิตสองดวง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตสามดวง หรือย่อมเสพด้วยจิตสองดวง ย่อมเจริญด้วยจิตสามดวง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตดวงหนึ่ง หรือย่อมเสพด้วยจิตสามดวง ย่อมเจริญด้วยจิตดวงหนึ่ง ย่อมกระทำให้มากด้วยจิตสองดวง” เขาอันบัณฑิตพึงกล่าวว่า “ท่านอย่าได้กล่าวคำใดคำหนึ่งเพียงเพราะคิดว่า ‘เราได้พระสูตรมาแล้ว’ เลย อันผู้ที่ชื่อว่าจะวิสัชนาปัญหา พึงอยู่ในสำนักของอาจารย์ เรียนเอาพุทธวจนะ รู้แจ้งอรรถรสแล้วจึงกล่าว การเสพนี้มีจิตตขณะเดียวเท่านั้น การเจริญก็มีจิตตขณะเดียว การกระทำให้มากก็มีจิตตขณะเดียว โลกุตรมรรคอันเป็นไปเพื่อความสิ้นไป ที่ชื่อว่ามีจิตหลายขณะนั้นไม่มีอยู่ พึงทำให้เขารู้ว่า ‘มีจิตตขณะเดียวเท่านั้น’ ถ้าเขารู้ ก็จงรู้เถิด แต่ถ้าเขาไม่รู้ ก็พึงส่งเขาไปว่า ‘ท่านจงไปเสียเถิด แต่เช้าตรู่จงเข้าไปในวิหารแล้วดื่มข้าวยาคูเถิด’” ၄၆၃. ကတိ ပနာယျေ သင်္ခါရာတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ယေ သင်္ခါရေ နိရောဓေတွာ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇတိ, တေ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. တေနေဝဿ အဓိပ္ပာယံ ဉတွာ ထေရီ, ပုညာဘိသင်္ခါရာဒီသု အနေကေသု သင်္ခါရေသု ဝိဇ္ဇမာနေသုပိ, ကာယသင်္ခါရာဒယောဝ အာစိက္ခန္တီ, တယောမေ, အာဝုသောတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ကာယပဋိဗဒ္ဓတ္တာ ကာယေန သင်္ခရီယတိ ကရီယတိ နိဗ္ဗတ္တီယတီတိ ကာယသင်္ခါရော. ဝါစံ သင်္ခရောတိ ကရောတိ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဝစီသင်္ခါရော. စိတ္တပဋိဗဒ္ဓတ္တာ စိတ္တေန သင်္ခရီယတိ ကရီယတိ နိဗ္ဗတ္တီယတီတိ စိတ္တသင်္ခါရော. ကတမော ပနာယျေတိ ဣဓ ကိံ ပုစ္ဆတိ? ဣမေ သင်္ခါရာ အညမညမိဿာ အာလုဠိတာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ. တထာ ဟိ, ကာယဒွါရေ အာဒါနဂဟဏမုဉ္စနစောပနာနိ ပါပေတွာ ဥပ္ပန္နာ အဋ္ဌ ကာမာဝစရကုသလစေတနာ ဒွါဒသ အကုသလစေတနာတိ ဧဝံ ကုသလာကုသလာ ဝီသတိ စေတနာပိ အဿာသပဿာသာပိ ကာယသင်္ခါရာတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဝစီဒွါရေ ဟနုသံစောပနံ ဝစီဘေဒံ ပါပေတွာ ဥပ္ပန္နာ ဝုတ္တပ္ပကာရာဝ ဝီသတိ စေတနာပိ ဝိတက္ကဝိစာရာပိ ဝစီသင်္ခါရောတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ကာယဝစီဒွါရေသု စောပနံ အပတ္တာ ရဟော နိသိန္နဿ စိန္တယတော ဥပ္ပန္နာ ကုသလာကုသလာ ဧကူနတိံသ စေတနာပိ သညာ စ ဝေဒနာ စာတိ ဣမေ ဒွေ ဓမ္မာပိ စိတ္တသင်္ခါရောတွေဝ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝံ ဣမေ သင်္ခါရာ အညမညမိဿာ အာလုဠိတာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ. တေ ပါကဋေ ဝိဘူတေ ကတွာ ကထာပေဿာမီတိ ပုစ္ဆတိ. ๔๖๓. ในคำว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สังขารทั้งหลายมีเท่าไร' นี้ ท่านถามอะไร? ท่านถามด้วยตั้งใจว่า 'เราจักถามถึงสังขารเหล่าใด ที่บุคคลยังให้ดับแล้ว ย่อมเข้าถึงนิโรธสมาบัติ' เพราะเหตุนั้น พระเถรีทราบความประสงค์ของท่านวิสาขะแล้ว แม้เมื่อสังขารมากมายมีปุญญาภิสังขารเป็นต้นมีอยู่ ก็กล่าวถึงเพียงกายสังขารเป็นต้นเท่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ สังขารเหล่านี้มี ๓ อย่าง' ในคำเหล่านั้น สิ่งที่เนื่องด้วยกาย อันกายปรุงแต่ง กระทำ ทำให้เกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กายสังขาร สิ่งที่ปรุงแต่ง กระทำ ทำให้เกิดวาจา เหตุนั้นจึงชื่อว่า วจีสังขาร สิ่งที่เนื่องด้วยจิต อันจิตปรุงแต่ง กระทำ ทำให้เกิดขึ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า จิตตสังขาร ในคำว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็สังขารคืออะไร' นี้ ท่านถามอะไร? (ท่านถามด้วยตั้งใจว่า) สังขารเหล่านี้ระคนปนเปกัน สับสน ไม่ปรากฏชัด แสดงได้ยาก จริงอย่างนั้น เจตนา ๒๐ คือ กามาวจรกุศลเจตนา ๘ อกุศลเจตนา ๑๒ ที่เกิดขึ้นโดยถึงการรับ การถือ การปล่อย การไหว ในกายทวารก็ดี ลมหายใจเข้าและลมหายใจออกก็ดี ท่านเรียกว่า กายสังขาร ทั้งนั้น เจตนา ๒๐ ประเภทที่กล่าวแล้ว ที่เกิดขึ้นโดยถึงการขยับขากรรไกร การเปล่งวาจา ในวจีทวารก็ดี วิตกและวิจารก็ดี ท่านเรียกว่า วจีสังขาร ทั้งนั้น เจตนา ๒๙ คือ กุศลและอกุศล ที่เกิดขึ้นแก่ผู้นั่งในที่สงัดคิดอยู่ โดยไม่ถึงการไหวในกายทวารและวจีทวารก็ดี ธรรม ๒ อย่างนี้ คือ สัญญาและเวทนาก็ดี ท่านเรียกว่า จิตตสังขาร ทั้งนั้น ด้วยประการฉะนี้ สังขารเหล่านี้ระคนปนเปกัน สับสน ไม่ปรากฏชัด แสดงได้ยาก ท่านถามด้วยตั้งใจว่า 'เราจักกระทำสังขารเหล่านั้นให้ปรากฏ ให้แจ่มแจ้ง แล้วจักให้ท่านกล่าว' ကသ္မာ ပနာယျေတိ ဣဓ ကာယသင်္ခါရာဒိနာမဿ ပဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ကာယပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ ကာယနိဿိတာ, ကာယေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ [Pg.264] န ဟောန္တိ. စိတ္တပ္ပဋိဗဒ္ဓါတိ စိတ္တနိဿိတာ, စိတ္တေ သတိ ဟောန္တိ, အသတိ န ဟောန္တိ. ในคำว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็เพราะเหตุไร' นี้ ท่านถามถึงอรรถแห่งบทของชื่อว่ากายสังขารเป็นต้น ในการวิสัชนาปัญหานั้น คำว่า 'เนื่องด้วยกาย' หมายความว่า อาศัยกาย เมื่อกายมี สังขารเหล่านั้นจึงมี เมื่อกายไม่มี ก็ไม่มี คำว่า 'เนื่องด้วยจิต' หมายความว่า อาศัยจิต เมื่อจิตมี สังขารเหล่านั้นจึงมี เมื่อจิตไม่มี ก็ไม่มี ၄၆၄. ဣဒါနိ ကိံ နု ခေါ ဧသာ သညာဝေဒယိတနိရောဓံ ဝလဉ္ဇေတိ, န ဝလဉ္ဇေတိ. စိဏ္ဏဝသီ ဝါ တတ္ထ နော စိဏ္ဏဝသီတိ ဇာနနတ္ထံ ပုစ္ဆန္တော, ကထံ ပနာယျေ, သညာဝေဒယိတနိရောဓသမာပတ္တိ ဟောတီတိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ သမာပဇ္ဇိဿန္တိ ဝါ သမာပဇ္ဇာမီတိ ဝါ ပဒဒွယေန နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိကာလော ကထိတော. သမာပန္နောတိ ပဒေန အန္တောနိရောဓော. တထာ ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ သစိတ္တကကာလော ကထိတော, ပစ္ဆိမေန အစိတ္တကကာလော. ပုဗ္ဗေဝ တထာ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတီတိ နိရောဓသမာပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒကာလေယေဝ, ဧတ္တကံ ကာလံ အစိတ္တကော ဘဝိဿာမီတိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒစိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတိ. ယံ တံ တထတ္တာယ ဥပနေတီတိ ယံ ဧဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ, တံ ပုဂ္ဂလံ တထတ္တာယ အစိတ္တကဘာဝါယ ဥပနေတိ. ๔๖๔. บัดนี้ ท่านถามเพื่อจะทราบว่า 'พระเถรีนี้เสพสัญญาเวทยิตนิโรธหรือไม่หนอ ท่านมีวสีในนิโรธสมาบัตินั้นหรือไม่หนอ' จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ ก็สัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติมีได้อย่างไร' ในการวิสัชนาปัญหานั้น ด้วยบท ๒ บทว่า 'จักเข้า' หรือ 'ย่อมเข้า' ท่านกล่าวถึงกาลแห่งเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ ด้วยบทว่า 'เข้าแล้ว' ท่านกล่าวถึงภายในแห่งนิโรธสมาบัติ ฉันใด ด้วยบท ๒ บทแรก ท่านกล่าวถึงกาลที่มีจิต ด้วยบทหลัง ท่านกล่าวถึงกาลที่ไม่มีจิต ฉันนั้น คำว่า 'จิตอันผู้นั้นอบรมแล้วอย่างนั้นไว้ก่อนเทียว' หมายความว่า ในกาลก่อนแต่นิโรธสมาบัติ คือในขณะที่กำหนดระยะเวลานั่นเอง จิตที่กำหนดระยะเวลาว่า 'เราจักเป็นผู้ไม่มีจิตตลอดกาลเพียงเท่านี้' ย่อมเป็นจิตที่อบรมแล้ว คำว่า 'จิตนั้นย่อมน้อมผู้นั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น' หมายความว่า จิตใดที่อบรมแล้วอย่างนี้ จิตนั้นย่อมน้อมบุคคลนั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น คือเพื่อความเป็นผู้ไม่มีจิต ပဌမံ နိရုဇ္ဈတိ ဝစီသင်္ခါရောတိ သေသသင်္ခါရေဟိ ပဌမံ ဒုတိယဇ္ဈာနေယေဝ နိရုဇ္ဈတိ. တတော ကာယသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ကာယသင်္ခါရော စတုတ္ထဇ္ဈာနေ နိရုဇ္ဈတိ. တတော စိတ္တသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ စိတ္တသင်္ခါရော အန္တောနိရောဓေ နိရုဇ္ဈတိ. ဝုဋ္ဌဟိဿန္တိ ဝါ ဝုဋ္ဌဟာမီတိ ဝါ ပဒဒွယေန အန္တောနိရောဓကာလော ကထိတော. ဝုဋ္ဌိတောတိ ပဒေန ဖလသမာပတ္တိကာလော. တထာ ပုရိမေဟိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ အစိတ္တကကာလော ကထိတော, ပစ္ဆိမေန သစိတ္တကကာလော. ပုဗ္ဗေဝ တထာ စိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတီတိ နိရောဓသမာပတ္တိတော ပုဗ္ဗေ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒကာလေယေဝ ဧတ္တကံ ကာလံ အစိတ္တကော ဟုတွာ တတော ပရံ သစိတ္တကော ဘဝိဿာမီတိ အဒ္ဓါနပရိစ္ဆေဒစိတ္တံ ဘာဝိတံ ဟောတိ. ယံ တံ တထတ္တာယ ဥပနေတီတိ ယံ ဧဝံ ဘာဝိတံ စိတ္တံ, တံ ပုဂ္ဂလံ တထတ္တာယ သစိတ္တကဘာဝါယ ဥပနေတိ. ဣတိ ဟေဋ္ဌာ နိရောဓသမာပဇ္ဇနကာလော ဂဟိတော, ဣဓ နိရောဓတော ဝုဋ္ဌာနကာလော. คำว่า 'วจีสังขารย่อมดับก่อน' หมายความว่า วจีสังขารย่อมดับก่อนสังขารที่เหลือในทุติยฌานนั่นเอง คำว่า 'ลำดับนั้น กายสังขาร' หมายความว่า ต่อจากนั้น กายสังขารย่อมดับในจตุตถฌาน คำว่า 'ลำดับนั้น จิตตสังขาร' หมายความว่า ต่อจากนั้น จิตตสังขารย่อมดับในภายในนิโรธสมาบัติ ด้วยบท ๒ บทว่า 'จักออก' หรือ 'ย่อมออก' ท่านกล่าวถึงกาลภายในนิโรธสมาบัติ ด้วยบทว่า 'ออกแล้ว' ท่านกล่าวถึงกาลแห่งผลสมาบัติ ฉันใด ด้วยบท ๒ บทแรก ท่านกล่าวถึงกาลที่ไม่มีจิต ด้วยบทหลัง ท่านกล่าวถึงกาลที่มีจิต ฉันนั้น คำว่า 'จิตอันผู้นั้นอบรมแล้วอย่างนั้นไว้ก่อนเทียว' หมายความว่า ในกาลก่อนแต่นิโรธสมาบัติ คือในขณะที่กำหนดระยะเวลานั่นเอง จิตที่กำหนดระยะเวลาว่า 'เราเป็นผู้ไม่มีจิตตลอดกาลเพียงเท่านี้แล้ว ต่อจากนั้นจักเป็นผู้มีจิต' ย่อมเป็นจิตที่อบรมแล้ว คำว่า 'จิตนั้นย่อมน้อมผู้นั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น' หมายความว่า จิตใดที่อบรมแล้วอย่างนี้ จิตนั้นย่อมน้อมบุคคลนั้นไปเพื่อความเป็นอย่างนั้น คือเพื่อความเป็นผู้มีจิต ด้วยเหตุนี้ ในวาระก่อน ท่านถือเอากาลแห่งการเข้านิโรธสมาบัติ ในวาระนี้ ท่านถือเอากาลแห่งการออกจากนิโรธสมาบัติ ဣဒါနိ နိရောဓကထံ ကထေတုံ ဝါရောတိ နိရောဓကထာ ကထေတဗ္ဗာ သိယာ, သာ ပနေသာ, ‘‘ဒွီဟိ ဗလေဟိ သမန္နာဂတတ္တာ တယော စ သင်္ခါရာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ သောဠသဟိ ဉာဏစရိယာဟိ နဝဟိ သမာဓိစရိယာဟိ ဝသီဘာဝတာပညာ နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဉာဏ’’န္တိ မာတိကံ ဌပေတွာ သဗ္ဗာကာရေန ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ကထိတာ. တသ္မာ တတ္ထ ကထိတနယေနေဝ ဂဟေတဗ္ဗာ[Pg.265]. ကော ပနာယံ နိရောဓော နာမ? စတုန္နံ ခန္ဓာနံ ပဋိသင်္ခါ အပ္ပဝတ္တိ. အထ ကိမတ္ထမေတံ သမာပဇ္ဇန္တီတိ. သင်္ခါရာနံ ပဝတ္တေ ဥက္ကဏ္ဌိတာ သတ္တာဟံ အစိတ္တကာ ဟုတွာ သုခံ ဝိဟရိဿာမ, ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ နာမေတံ, ယဒိဒံ နိရောဓောတိ ဧတဒတ္ထံ သမာပဇ္ဇန္တိ. บัดนี้ ถึงวาระที่จะกล่าวเรื่องนิโรธแล้ว เพราะฉะนั้น พึงกล่าวเรื่องนิโรธ ก็เรื่องนิโรธนั้น ท่านได้กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคโดยทุกประการ โดยตั้งมาติกาไว้ว่า 'ปัญญาในนิโรธสมาบัติ ชื่อว่าญาณ เพราะประกอบด้วยกำลัง ๒ อย่าง เพราะความสงบระงับแห่งสังขาร ๓ อย่าง ด้วยญาณจริยา ๑๖ อย่าง ด้วยสมาธิจริยา ๙ อย่าง และเพราะความเป็นผู้มีวสี' เพราะเหตุนั้น พึงถือเอาตามนัยที่กล่าวไว้ในคัมภีร์วิสุทธิมรรคนั้น ก็สภาวะที่ชื่อว่านิโรธนี้คืออะไร? คือความไม่เป็นไปแห่งขันธ์ ๔ ที่พิจารณาแล้ว ก็ท่านผู้ปฏิบัติเข้าสมาบัตินี้เพื่อประโยชน์อะไร? (ตอบว่า) ท่านผู้เบื่อหน่ายในความเป็นไปของสังขารทั้งหลาย ย่อมเข้าสมาบัตินี้เพื่อประโยชน์ว่า 'เราทั้งหลายจักเป็นผู้ไม่มีจิตอยู่เป็นสุขตลอด ๗ วัน สภาวะนี้ใด คือนิโรธ สภาวะนี้ชื่อว่าทิฏฐธรรมนิพพาน' ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စိတ္တသင်္ခါရောတိ နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ ဟိ ဖလသမာပတ္တိစိတ္တံ ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံသမ္ပယုတ္တံ သညဉ္စ ဝေဒနဉ္စ သန္ဓာယ, ‘‘ပဌမံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စိတ္တသင်္ခါရော’’တိ အာဟ. တတော ကာယသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ဘဝင်္ဂသမယေ ကာယသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကိံ ပန ဖလသမာပတ္တိ အဿာသပဿာသေ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ? သမုဋ္ဌာပေတိ. ဣမဿ ပန စတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဖလသမာပတ္တိ, သာ န သမုဋ္ဌာပေတိ. ကိံ ဝါ ဧတေန ဖလသမာပတ္တိ ပဌမဇ္ဈာနိကာ ဝါ ဟောတု, ဒုတိယတတိယစတုတ္ထဇ္ဈာနိကာ ဝါ, သန္တာယ သမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌိတဿ ဘိက္ခုနော အဿာသပဿာသာ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဟောန္တိ. တေသံ အဗ္ဗောဟာရိကဘာဝေါ သဉ္ဇီဝတ္ထေရဝတ္ထုနာ ဝေဒိတဗ္ဗော. သဉ္ဇီဝတ္ထေရဿ ဟိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ကိံသုကပုပ္ဖသဒိသေ ဝီတစ္စိတင်္ဂါရေ မဒ္ဒမာနဿ ဂစ္ဆတော စီဝရေ အံသုမတ္တမ္ပိ န ဈာယိ, ဥသုမာကာရမတ္တမ္ပိ နာဟောသိ, သမာပတ္တိဖလံ နာမေတန္တိ ဝဒန္တိ. ဧဝမေဝံ သန္တာယ သမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌိတဿ ဘိက္ခုနော အဿာသပဿာသာ အဗ္ဗောဟာရိကာ ဟောန္တီတိ ဘဝင်္ဂသမယေနေဝေတံ ကထိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. บทว่า "จิตตสังขารย่อมเกิดขึ้นก่อน" ความว่า เพราะว่าสำหรับผู้ที่ออกจากนิโรธสมาบัติ ผลสมาบัติจิตย่อมเกิดขึ้นก่อน ทรงหมายเอาสัญญาและเวทนาที่สัมปยุตด้วยผลสมาบัติจิตนั้น จึงตรัสว่า "จิตตสังขารย่อมเกิดขึ้นก่อน" บทว่า "ต่อจากนั้น กายสังขาร" ความว่า ต่อจากนั้น ในสมัยที่เป็นภวังค์ กายสังขารย่อมเกิดขึ้น ถามว่า ก็ผลสมาบัติไม่ยังอัสสาสะปัสสาสะให้เกิดขึ้นหรือ ตอบว่า ย่อมยังให้เกิดขึ้น แต่ผลสมาบัติของภิกษุนี้เป็นจตุตถฌานิกผลสมาบัติ ผลสมาบัตินั้นย่อมไม่ยังให้เกิดขึ้น หรือจะมีประโยชน์อะไรด้วยคำกล่าวนี้ ผลสมาบัติจะเป็นปฐมฌานิกะก็ดี หรือจะเป็นทุติยฌานิกะ ตติยฌานิกะ จตุตถฌานิกะก็ดี อัสสาสะปัสสาสะของภิกษุผู้ออกจากสมาบัติอันสงบระงับ ย่อมเป็นอัพโพหาริก (ไม่ปรากฏชัด) ความที่อัสสาสะปัสสาสะเหล่านั้นเป็นอัพโพหาริก พึงทราบได้ด้วยเรื่องของพระสัญชีวเถระ จริงอยู่ สำหรับพระสัญชีวเถระผู้ออกจากสมาบัติแล้ว กำลังเดินเหยียบย่ำถ่านเพลิงที่ปราศจากเปลวไฟ ดุจดอกทองกวาว แม้ประมาณเส้นด้ายในจีวรก็ไม่ไหม้ แม้เพียงอาการคือไออุ่นก็มิได้มี บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า นี้ชื่อว่าเป็นผลแห่งสมาบัติ ฉันใดก็ฉันนั้น อัสสาสะปัสสาสะของภิกษุผู้ออกจากสมาบัติอันสงบระงับ ย่อมเป็นอัพโพหาริก เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า พระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องนั้นโดยหมายถึงสมัยที่เป็นภวังค์เท่านั้น တတော ဝစီသင်္ခါရောတိ တတော ပရံ ကိရိယမယပဝတ္တဝဠဉ္ဇနကာလေ ဝစီသင်္ခါရော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကိံ ဘဝင်္ဂံ ဝိတက္ကဝိစာရေ န သမုဋ္ဌာပေတီတိ? သမုဋ္ဌာပေတိ. တံသမုဋ္ဌာနာ ပန ဝိတက္ကဝိစာရာ ဝါစံ အဘိသင်္ခါတုံ န သက္ကောန္တီတိ ကိရိယမယပဝတ္တဝဠဉ္ဇနကာလေနေဝတံ ကထိတံ. သုညတော ဖဿောတိအာဒယော သဂုဏေနာပိ အာရမ္မဏေနာပိ ကထေတဗ္ဗာ. သဂုဏေန တာဝ သုညတာ နာမ ဖလသမာပတ္တိ, တာယ သဟဇာတံ ဖဿံ သန္ဓာယ သုညတော ဖဿောတိ ဝုတ္တံ. အနိမိတ္တာပဏိဟိတေသုပိဧသေဝ နယော. အာရမ္မဏေန ပန နိဗ္ဗာနံ ရာဂါဒီဟိ သုညတ္တာ သုညံ နာမ, ရာဂနိမိတ္တာဒီနံ အဘာဝါ အနိမိတ္တံ, ရာဂဒေါသမောဟပ္ပဏိဓီနံ အဘာဝါ အပ္ပဏိဟိတံ. သုညတံ နိဗ္ဗာနံ အာရမ္မဏံ ကတွာ ဥပ္ပန္နဖလသမာပတ္တိယံ ဖဿော သုညတော နာမ. အနိမိတ္တာပဏိဟိတေသုပိ ဧသေဝ နယော. บทว่า "ต่อจากนั้น วจีสังขาร" ความว่า ต่อจากนั้น ในกาลที่กายวิญญัติและวจีวิญญัติอันสำเร็จด้วยกิริยาจิตเป็นไปอยู่ วจีสังขารย่อมเกิดขึ้น ถามว่า ภวังคจิตไม่ยังวิตกวิจารให้เกิดขึ้นหรือ ตอบว่า ย่อมยังให้เกิดขึ้น แต่ว่าวิตกวิจารที่เกิดจากภวังคจิตนั้น ไม่สามารถจะปรุงแต่งวาจาได้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องนั้นโดยหมายถึงกาลที่กายวิญญัติและวจีวิญญัติอันสำเร็จด้วยกิริยาจิตเป็นไปอยู่เท่านั้น บทว่า "สุญญตผัสสะ" เป็นต้น พึงกล่าวได้ทั้งโดยคุณของตนและโดยอารมณ์ ก่อนอื่น โดยคุณของตน ผลสมาบัติชื่อว่าสุญญตา ทรงหมายเอาผัสสะที่เกิดร่วมกับผลสมาบัตินั้น จึงตรัสว่า สุญญตผัสสะ แม้ในอนิมิตตผัสสะและอัปปณิหิตผัสสะ ก็นัยนี้เช่นกัน ส่วนโดยอารมณ์ พระนิพพานชื่อว่าสุญญะ เพราะว่างจากราคะเป็นต้น ชื่อว่าอนิมิตตะ เพราะไม่มีราคนิมิตเป็นต้น ชื่อว่าอัปปณิหิตะ เพราะไม่มีความปรารถนาคือราคะ โทสะ โมหะ ผัสสะในผลสมาบัติที่เกิดขึ้นโดยมีการทำพระนิพพานอันเป็นสุญญตะให้เป็นอารมณ์ ชื่อว่าสุญญตผัสสะ แม้ในอนิมิตตผัสสะและอัปปณิหิตผัสสะ ก็นัยนี้เช่นกัน အပရာ [Pg.266] အာဂမနိယကထာ နာမ ဟောတိ, သုညတာ, အနိမိတ္တာ, အပ္ပဏိဟိတာတိ ဟိ ဝိပဿနာပိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ ယော ဘိက္ခု သင်္ခါရေ အနိစ္စတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ အနိစ္စတော ဒိသွာ အနိစ္စတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာ အနိမိတ္တာ နာမ ဟောတိ. ယော ဒုက္ခတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ ဒုက္ခတော ဒိသွာ ဒုက္ခတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ အပ္ပဏိဟိတာ နာမ. ယော အနတ္တတော ပရိဂ္ဂဟေတွာ အနတ္တတော ဒိသွာ အနတ္တတော ဝုဋ္ဌာတိ, တဿ သုညတာ နာမ. တတ္ထ အနိမိတ္တဝိပဿနာယ မဂ္ဂေါ အနိမိတ္တော နာမ, အနိမိတ္တမဂ္ဂဿ ဖလံ အနိမိတ္တံ နာမ. အနိမိတ္တဖလသမာပတ္တိသဟဇာတေ ဖဿေ ဖုသန္တေ အနိမိတ္တော ဖဿော ဖုသတီတိ ဝုစ္စတိ. အပ္ပဏိဟိတသုညတေသုပိ ဧသေဝ နယော. အာဂမနိယေန ကထိတေ ပန သုညတော ဝါ ဖဿော အနိမိတ္တော ဝါ ဖဿော အပ္ပဏိဟိတော ဝါ ဖဿောတိ ဝိကပ္ပော အာပဇ္ဇေယျ, တသ္မာ သဂုဏေန စေဝ အာရမ္မဏေန စ ကထေတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ တယော ဖဿာ ဖုသန္တီတိ သမေတိ. มีอีกกถาหนึ่งชื่อว่า อาคมนียกถา จริงอยู่ แม้วิปัสสนาก็เรียกว่า สุญญตา อนิมิตตา อัปปณิหิตา ในบรรดาวิปัสสนาเหล่านั้น ภิกษุใดกำหนดสังขารโดยความเป็นของไม่เที่ยง เห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง แล้วออกจากความเป็นของไม่เที่ยง วุฏฐานคามินีวิปัสสนาของภิกษุนั้น ชื่อว่าอนิมิตตา ภิกษุใดกำหนดโดยความเป็นทุกข์ เห็นโดยความเป็นทุกข์ แล้วออกจากความเป็นทุกข์ วิปัสสนาของภิกษุนั้น ชื่อว่าอัปปณิหิตา ภิกษุใดกำหนดโดยความเป็นอนัตตา เห็นโดยความเป็นอนัตตา แล้วออกจากความเป็นอนัตตา วิปัสสนาของภิกษุนั้น ชื่อว่าสุญญตา ในข้อนั้น มรรคที่มาด้วยอนิมิตตวิปัสสนา ชื่อว่าอนิมิตตะ ผลของอนิมิตตมรรค ชื่อว่าอนิมิตตะ เมื่อบุคคลถูกต้องผัสสะที่เกิดร่วมกับอนิมิตตผลสมาบัติ ย่อมเรียกว่า ย่อมถูกต้องอนิมิตตผัสสะ แม้ในอัปปณิหิตผัสสะและสุญญตผัสสะ ก็นัยนี้เช่นกัน แต่เมื่อกล่าวโดยนัยแห่งอาคมนียกถา ก็จะพึงถึงความเป็นวิกัปว่า สุญญตผัสสะบ้าง อนิมิตตผัสสะบ้าง อัปปณิหิตผัสสะบ้าง เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวโดยคุณของตนด้วย และโดยอารมณ์ด้วย เพราะเมื่อเป็นเช่นนี้ จึงจะเข้ากันได้กับพระดำรัสว่า "ย่อมถูกต้องผัสสะ ๓ อย่าง" ဝိဝေကနိန္နန္တိအာဒီသု နိဗ္ဗာနံ ဝိဝေကော နာမ, တသ္မိံ ဝိဝေကေ နိန္နံ ဩနတန္တိ ဝိဝေကနိန္နံ. အညတော အာဂန္တွာ ယေန ဝိဝေကော, တေန ဝင်္ကံ ဝိယ ဟုတွာ ဌိတန္တိ ဝိဝေကပေါဏံ. ယေန ဝိဝေကော, တေန ပတမာနံ ဝိယ ဌိတန္တိ ဝိဝေကပဗ္ဘာရံ. ในบทว่า "วิเวกนินฺนํ" เป็นต้น พระนิพพานชื่อว่าวิเวก จิตน้อมไป โน้มไปในวิเวกนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิเวกนินนะ (มีปกติโน้มไปในวิเวก) จิตมาจากที่อื่นแล้ว ตั้งอยู่โดยเป็นประดุจของโค้งไปทางที่มีวิเวก เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิเวกโปณะ (มีปกติโอนไปในวิเวก) จิตตั้งอยู่ประดุจตกลงไปทางที่มีวิเวก เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิเวกปัพภาระ (มีปกติลาดไปในวิเวก) ၄၆၅. ဣဒါနိ ယာ ဝေဒနာ နိရောဓေတွာ နိရောဓသမာပတ္တိံ သမာပဇ္ဇတိ, တာ ပုစ္ဆိဿာမီတိ ပုစ္ဆန္တော ကတိ ပနာယျေ, ဝေဒနာတိ အာဟ. ကာယိကံ ဝါတိအာဒီသု ပဉ္စဒွါရိကံ သုခံ ကာယိကံ နာမ, မနောဒွါရိကံ စေတသိကံ နာမာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ သုခန္တိ သဘာဝနိဒ္ဒေသော. သာတန္တိ တဿေဝ မဓုရဘာဝဒီပကံ ဝေဝစနံ. ဝေဒယိတန္တိ ဝေဒယိတဘာဝဒီပကံ, သဗ္ဗဝေဒနာနံ သာဓာရဏဝစနံ. သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဌိတိသုခါ ဝိပရိဏာမဒုက္ခာတိအာဒီသု သုခါယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ သုခံ, နတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ. ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ အတ္ထိဘာဝေါ ဒုက္ခံ, နတ္ထိဘာဝေါ သုခံ. အဒုက္ခမသုခါယ ဝေဒနာယ ဇာနနဘာဝေါ သုခံ, အဇာနနဘာဝေါ ဒုက္ခန္တိ အတ္ထော. ๔๖๕. บัดนี้ บุคคลย่อมเข้าถึงนิโรธสมาบัติโดยดับเวทนาเหล่าใด เมื่อจะถามเวทนาเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็เวทนามีเท่าไร" ในบทว่า "กายิกํ วา" เป็นต้น สุขที่เกิดในปัญจทวาร ชื่อว่ากายิกสุข สุขที่เกิดในมโนทวาร ชื่อว่าเจตสิกสุข พึงทราบดังนี้ ในบทเหล่านั้น บทว่า "สุขํ" เป็นสภาวนิทเทส (การแสดงสภาวะ) บทว่า "สาตํ" เป็นไวพจน์แสดงความเป็นที่น่าพอใจของสุขเวทนานั้นนั่นเอง บทว่า "เวทยิตํ" เป็นคำแสดงภาวะที่ถูกเสวย เป็นคำทั่วไปสำหรับเวทนาทั้งปวง แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน ในบทว่า "ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขา" เป็นต้น ความมีอยู่ของสุขเวทนา เป็นสุข ความไม่มีอยู่ เป็นทุกข์ ความมีอยู่ของทุกขเวทนา เป็นทุกข์ ความไม่มีอยู่ เป็นสุข ความรู้ (การเกิดขึ้น) ของอทุกขมสุขเวทนา เป็นสุข ความไม่รู้ (การไม่เกิดขึ้น) เป็นทุกข์ นี้คือความหมาย ကိံ အနုသယော အနုသေတီတိ ကတမော အနုသယော အနုသေတိ. အပ္ပဟီနဋ္ဌေန သယိတော ဝိယ ဟောတီတိ အနုသယပုစ္ဆံ ပုစ္ဆတိ. န ခေါ, အာဝုသော [Pg.267] ဝိသာခ, သဗ္ဗာယ သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီတိ န သဗ္ဗာယ သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတိ. န သဗ္ဗာယ သုခါယ ဝေဒနာယ သော အပ္ပဟီနော, န သဗ္ဗံ သုခံ ဝေဒနံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. ကိံ ပဟာတဗ္ဗန္တိ အယံ ပဟာနပုစ္ဆာ နာမ. บทว่า "อนุสัยอะไรย่อมนอนเนื่อง" ความว่า อนุสัยชนิดไหนย่อมนอนเนื่อง คือ เป็นประดุจนอนอยู่โดยอรรถว่ายังมิได้ถูกละ ท่านจึงถามปัญหาเกี่ยวกับอนุสัย บทว่า "ดูก่อนวิสาขะผู้มีอายุ ราคานุสัยมิได้นอนเนื่องในสุขเวทนาทั้งปวงก็หาไม่" ความว่า ราคานุสัยมิได้นอนเนื่องในสุขเวทนาทั้งปวง ราคานุสัยนั้นยังมิได้ถูกละในสุขเวทนาทั้งปวงก็หาไม่ ราคานุสัยมิได้เกิดขึ้นเพราะปรารภสุขเวทนาทั้งปวง นี้คือความหมาย นัยนี้ใช้ได้ในทุกแห่ง บทว่า "อะไรควรละ" นี้ชื่อว่า ปหานปุจฉา (คำถามเรื่องการละ) ရာဂံ တေန ပဇဟတီတိ ဧတ္ထ ဧကေနေဝ ဗျာကရဏေန ဒွေ ပုစ္ဆာ ဝိဿဇ္ဇေသိ. ဣဓ ဘိက္ခု ရာဂါနုသယံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ, ဈာနဝိက္ခမ္ဘိတံ ရာဂါနုသယံ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတမေဝ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတေတိ. သော အနာဂါမိမဂ္ဂေန ပဟီနောပိ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာဝ ပဌမဇ္ဈာနေ နာနုသေတိ နာမ. တေနာဟ – ‘‘န တတ္ထ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ. တဒါယတနန္တိ တံ အာယတနံ, ပရမဿာသဘာဝေန ပတိဋ္ဌာနဘူတံ အရဟတ္တန္တိ အတ္ထော. ဣတိ အနုတ္တရေသူတိ ဧဝံ အနုတ္တရာ ဝိမောက္ခာတိ လဒ္ဓနာမေ အရဟတ္တေ. ပိဟံ ဥပဋ္ဌာပယတောတိ ပတ္ထနံ ပဋ္ဌပေန္တဿ. ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပိဟာပစ္စယာ ဒေါမနဿန္တိ ပတ္ထနာယ ပဋ္ဌပနမူလကံ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ. တံ ပနေတံ န ပတ္ထနာယ ပဋ္ဌပနမူလကံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပတ္ထေတွာ အလဘန္တဿ ပန အလာဘမူလကံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပိဟာပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ကိဉ္စာပိ ဒေါမနဿံ နာမ ဧကန္တေန အကုသလံ, ဣဒံ ပန သေဝိတဗ္ဗံ ဒေါမနဿံ ဝဋ္ဋတီတိ ဝဒန္တိ. ယောဂိနော ဟိ တေမာသိကံ ဆမာသိကံ ဝါ နဝမာသိကံ ဝါ ပဋိပဒံ ဂဏှန္တိ. တေသု ယော တံ တံ ပဋိပဒံ ဂဟေတွာ အန္တောကာလပရိစ္ဆေဒေယေဝ အရဟတ္တံ ပါပုဏိဿာမီတိ ဃဋေန္တော ဝါယမန္တော န သက္ကောတိ ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလေန ပါပုဏိတုံ, တဿ ဗလဝဒေါမနဿံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, အာဠိန္ဒိကဝါသိမဟာဖုဿဒေဝတ္ထေရဿ ဝိယ အဿုဓာရာ ပဝတ္တန္တိ. ထေရော ကိရ ဧကူနဝီသတိဝဿာနိ ဂတပစ္စာဂတဝတ္တံ ပူရေသိ. တဿ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဝါရေ အရဟတ္တံ ဂဏှိဿာမိ, ဣမသ္မိံ ဝါရေ ဝိသုဒ္ဓိပဝါရဏံ ပဝါရေဿာမီ’’တိ မာနသံ ဗန္ဓိတွာ သမဏဓမ္မံ ကရောန္တဿေဝ ဧကူနဝီသတိဝဿာနိ အတိက္ကန္တာနိ. ပဝါရဏာဒိဝသေ အာဂတေ ထေရဿ အဿုပါတေန မုတ္တဒိဝသော နာမ နာဟောသိ. ဝီသတိမေ ပန ဝဿေ အရဟတ္တံ ပါဏုဏိ. ในบทว่า `ราคํ เตน ปชหติ` นี้ ท่านวิสัชนาปัญหา ๒ ข้อด้วยการพยากรณ์เพียงอย่างเดียว ในศาสนานี้ ภิกษุข่มราคานุสัยไว้แล้ว ย่อมเข้าปฐมฌาน, กระทำราคานุสัยที่ข่มไว้ด้วยฌานอย่างนั้นนั่นเทียวแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมถอนขึ้นด้วยดีด้วยอนาคามิมรรค ภิกษุนั้น แม้จะละ (ราคานุสัย) ได้ด้วยอนาคามิมรรคแล้ว แต่เพราะความเป็นสภาวะที่ถูกข่มไว้อย่างนั้น จึงชื่อว่าไม่นอนเนื่องอยู่ในปฐมฌาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในฌานนั้น" บทว่า `ตทายตนํ` ความว่า ที่ตั้งนั้น คืออรหัตตผลอันเป็นที่ตั้งโดยความเป็นที่ผ่อนคลายอย่างยิ่ง บทว่า `อิติ อนุตฺตเรสุ` คือ ในอรหัตตผลซึ่งได้ชื่ออย่างนี้ว่า "อนุตตรวิโมกข์" บทว่า `ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต` คือ แก่ผู้ที่ตั้งความปรารถนาขึ้น บทว่า `อุปฺปชฺชติ ปิหาปจฺจยา โทมนสฺสํ` ความว่า โทมนัสมีความปรารถนาเป็นรากเหง้าย่อมเกิดขึ้นเพราะความปรารถนา แต่โทมนัสนั้นไม่ได้เกิดขึ้นโดยมีความปรารถนาเป็นรากเหง้า แต่เมื่อเกิดขึ้นแก่ผู้ปรารถนาแล้วไม่ได้ โดยมีความไม่ได้เป็นรากเหง้า ท่านกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้นเพราะความปรารถนาเป็นปัจจัย" ในเรื่องนั้น แม้ว่าชื่อว่าโทมนัสจะเป็นอกุศลโดยส่วนเดียว แต่ท่านทั้งหลายกล่าวว่า โทมนัสนี้เป็นสิ่งที่ควรเสพ ย่อมควร จริงอยู่ บรรดาโยคีบุคคลย่อมถือเอาปฏิปทาตลอด ๓ เดือนบ้าง ๖ เดือนบ้าง หรือ ๙ เดือนบ้าง ในบรรดาโยคีเหล่านั้น โยคีรูปใดถือเอาปฏิปทานั้นๆ แล้วขวนขวายพยายามอยู่ว่า "เราจักบรรลุอรหัตตผลภายในกำหนดกาลนี้ให้ได้" แต่ไม่สามารถบรรลุได้ตามกาลที่กำหนดไว้, โทมนัสอย่างรุนแรงย่อมเกิดขึ้นแก่โยคีรูปนั้น, กระแสแห่งน้ำตาย่อมเป็นไปประดุจพระมหาปุสสเทวเถระผู้อยู่ในอาฬินทกวิหาร ได้ยินว่า พระเถระได้บำเพ็ญคตปัจจาคตวัตรตลอด ๑๙ ปี เมื่อพระเถระนั้นผูกจิตไว้ว่า "ในวาระนี้ เราจักบรรลุอรหัตตผล, ในวาระนี้ เราจักปวารณาด้วยวิสุทธิปวารณา" แล้วบำเพ็ญสมณธรรมอยู่, ๑๙ ปีก็ได้ล่วงไป เมื่อวันปวารณามาถึง, สำหรับพระเถระแล้ว ไม่มีวันใดเลยที่เว้นจากการหลั่งน้ำตา แต่ในพรรษาที่ ๒๐ ท่านก็ได้บรรลุอรหัตตผล ပဋိဃံ [Pg.268] တေန ပဇဟတီတိ ဧတ္ထ ဒေါမနဿေနေဝ ပဋိဃံ ပဇဟတိ. န ဟိ ပဋိဃေနေဝ ပဋိဃပ္ပဟာနံ, ဒေါမနဿေန ဝါ ဒေါမနဿပ္ပဟာနံ နာမ အတ္ထိ. အယံ ပန ဘိက္ခု တေမာသိကာဒီသု အညတရံ ပဋိပဒံ ဂဟေတွာ ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ – ‘‘ပဿ ဘိက္ခု, ကိံ တုယှံ သီလေန ဟီနဋ္ဌာနံ အတ္ထိ, ဥဒါဟု ဝီရိယေန, ဥဒါဟု ပညာယ, နနု တေ သီလံ သုပရိသုဒ္ဓံ ဝီရိယံ သုပဂ္ဂဟိတံ ပညာ သူရာ ဟုတွာ ဝဟတီ’’တိ. သော ဧဝံ ပဋိသဉ္စိက္ခိတွာ, ‘‘န ဒါနိ ပုန ဣမဿ ဒေါမနဿဿ ဥပ္ပဇ္ဇိတုံ ဒဿာမီ’’တိ ဝီရိယံ ဒဠှံ ကတွာ အန္တောတေမာသေ ဝါ အန္တောဆမာသေ ဝါ အန္တောနဝမာသေ ဝါ အနာဂါမိမဂ္ဂေန တံ သမုဂ္ဃာတေတိ. ဣမိနာ ပရိယာယေန ပဋိဃေနေဝ ပဋိဃံ, ဒေါမနဿေနေဝ ဒေါမနဿံ ပဇဟတိ နာမ. ในบทว่า `ปฏฆํ เตน ปชหติ` นี้ (ภิกษุ) ย่อมละปฏิฆะด้วยโทมนัสนั่นเทียว จริงอยู่ การละปฏิฆะด้วยปฏิฆะนั่นเทียว หรือชื่อว่าการละโทมนัสด้วยโทมนัสนั้น ย่อมไม่มี แต่ภิกษุนี้ ถือเอาปฏิปทาอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาปฏิปทา ๓ เดือนเป็นต้นแล้ว ย่อมพิจารณาดังนี้ว่า "ดูกรภิกษุ ท่านจงดูเถิด ท่านมีความบกพร่องด้วยศีลหรือ หรือว่าด้วยความเพียร หรือว่าด้วยปัญญา ศีลของท่านบริสุทธิ์ดีแล้วมิใช่หรือ ความเพียรก็ประคองไว้ดีแล้วมิใช่หรือ ปัญญาก็เป็นไปอย่างกล้าแกร่งมิใช่หรือ" ภิกษุนั้นครั้นพิจารณาอย่างนี้แล้ว จึงทำความเพียรให้มั่นคงว่า "บัดนี้ เราจักไม่ให้โอกาสแก่โทมนัสนี้เกิดขึ้นอีก" แล้วย่อมถอนโทมนัสนั้นขึ้นด้วยอนาคามิมรรคภายใน ๓ เดือนบ้าง ภายใน ๖ เดือนบ้าง หรือภายใน ๙ เดือนบ้าง โดยปริยายนี้ จึงชื่อว่าย่อมละปฏิฆะด้วยปฏิฆะนั่นเทียว ย่อมละโทมนัสด้วยโทมนัสนั่นเทียว န တတ္ထ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီတိ တတ္ထ ဧဝရူပေ ဒေါမနဿေ ပဋိဃာနုသယော နာနုသေတိ. န တံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ပဟီနောဝ တတ္ထ ပဋိဃာနုသယောတိ အတ္ထော. အဝိဇ္ဇံ တေန ပဇဟတီတိ ဣဓ ဘိက္ခု အဝိဇ္ဇာနုသယံ ဝိက္ခမ္ဘေတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇတိ, ဈာနဝိက္ခမ္ဘိတံ အဝိဇ္ဇာနုသယံ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတမေဝ ကတွာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတေတိ. သော အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဟီနောပိ တထာ ဝိက္ခမ္ဘိတတ္တာဝ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ နာနုသေတိ နာမ. တေနာဟ – ‘‘န တတ္ထ အဝိဇ္ဇာနုသယော အနုသေတီ’’တိ. ในบทว่า `น ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสติ` ความว่า ในโทมนัสเช่นนี้ ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่อง (ปฏิฆานุสัย) ไม่เกิดขึ้นเพราะปรารภโทมนัสนั้น ความว่า ปฏิฆานุสัยในโทมนัสนั้นเป็นอันละได้แล้วนั่นเทียว ในบทว่า `อวิชฺชํ เตน ปชหติ` นี้ ภิกษุข่มอวิชชานุสัยไว้แล้ว ย่อมเข้าจตุตถฌาน, กระทำอวิชชานุสัยที่ข่มไว้ด้วยฌานอย่างนั้นนั่นเทียวแล้ว เจริญวิปัสสนา ย่อมถอนขึ้นด้วยดีด้วยอรหัตตมรรค ภิกษุนั้น แม้จะละ (อวิชชานุสัย) ได้ด้วยอรหัตตมรรคแล้ว แต่เพราะความเป็นสภาวะที่ถูกข่มไว้อย่างนั้น จึงชื่อว่าไม่นอนเนื่องอยู่ในจตุตถฌาน เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "อวิชชานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในฌานนั้น" ၄၆၆. ဣဒါနိ ပဋိဘာဂပုစ္ဆံ ပုစ္ဆန္တော သုခါယ ပနာယျေတိအာဒိမာဟ. တဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ယသ္မာ သုခဿ ဒုက္ခံ, ဒုက္ခဿ စ သုခံ ပစ္စနီကံ, တသ္မာ ဒွီသု ဝေဒနာသု ဝိသဘာဂပဋိဘာဂေါ ကထိတော. ဥပေက္ခာ ပန အန္ဓကာရာ အဝိဘူတာ ဒုဒ္ဒီပနာ, အဝိဇ္ဇာပိ တာဒိသာဝါတိ တေနေတ္ထ သဘာဂပဋိဘာဂေါ ကထိတော. ယတ္တကေသု ပန ဌာနေသု အဝိဇ္ဇာ တမံ ကရောတိ, တတ္တကေသု ဝိဇ္ဇာ တမံ ဝိနောဒေတီတိ ဝိသဘာဂပဋိဘာဂေါ ကထိတော. အဝိဇ္ဇာယ ခေါ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ ဥဘောပေတေ ဓမ္မာ အနာသဝါ လောကုတ္တရာတိ သဘာဂပဋိဘာဂေါဝ ကထိတော. ဝိမုတ္တိယာ ခေါ, အာဝုသောတိ ဧတ္ထ အနာသဝဋ္ဌေန လောကုတ္တရဋ္ဌေန အဗျာကတဋ္ဌေန စ သဘာဂပဋိဘာဂေါဝ ကထိတော. အစ္စယာသီတိ ဧတ္ထ ပဉှံ အတိက္ကမိတွာ ဂတောသီတိ အတ္ထော. နာသက္ခိ ပဉှာနံ ပရိယန္တံ ဂဟေတုန္တိ ပဉှာနံ ပရိစ္ဆေဒပမာဏံ ဂဟေတုံ နာသက္ခိ, အပ္ပဋိဘာဂဓမ္မဿ ပဋိဘာဂံ ပုစ္ဆိ. နိဗ္ဗာနံ နာမေတံ အပ္ပဋိဘာဂံ[Pg.269], န သက္ကာ နီလံ ဝါ ပီတကံ ဝါတိ ကေနစိ ဓမ္မေန သဒ္ဓိံ ပဋိဘာဂံ ကတွာ ဒဿေတုံ. တဉ္စ တွံ ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ပုစ္ဆသီတိ အတ္ထော. ๔๖๖. บัดนี้ เมื่อจะทูลถามปฏิภาคปัญหา จึงได้กล่าวคำเป็นต้นว่า `สุขาย ปนายฺโย` ในการวิสัชนาปัญหานั้น เพราะเหตุว่าทุกข์เป็นปฏิปักษ์ต่อสุข และสุขก็เป็นปฏิปักษ์ต่อทุกข์ ฉะนั้น ในเวทนาทั้งสอง ท่านจึงกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะไม่เสมอกัน ส่วนอุเบกขานั้นเป็นดุจความมืด ไม่ปรากฏชัด แสดงได้ยาก, แม้อวิชชาก็เป็นเช่นนั้นเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ในธรรมทั้งสองนี้ ท่านจึงกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะเสมอกัน แต่ในฐานะทั้งหลายเพียงใดที่อวิชชากระทำความมืด, ในฐานะทั้งหลายเพียงนั้น วิชชาย่อมบรรเทาความมืดนั้นเสีย, ท่านจึงกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะไม่เสมอกัน ในบทว่า `อวิชฺชาย โข อาวุโส` นี้ ท่านกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะเสมอกันนั่นเทียว เพราะธรรมทั้งสองนั้นเป็นอนาสวะและเป็นโลกุตตระ ในบทว่า `วิมุตฺติยา โข อาวุโส` นี้ ท่านกล่าวถึงปฏิภาคที่มีสภาวะเสมอกันนั่นเทียว โดยความเป็นอนาสวะ โดยความเป็นโลกุตตระ และโดยความเป็นอัพยากตะ ในบทว่า `อจฺจยาสิ` นี้ ความว่า ท่านเป็นผู้ก้าวล่วงปัญหาไปเสียแล้ว บทว่า `นาสกฺขิ ปญฺหานํ ปริยนฺตํ คเหตํ` ความว่า ท่านไม่สามารถจะกำหนดขอบเขตและประมาณของปัญหาได้, ท่านได้ถามถึงปฏิภาคของธรรมที่ไม่มีปฏิภาค ชื่อว่านิพพานนี้เป็นธรรมที่ไม่มีปฏิภาค, ไม่สามารถจะกระทำปฏิภาคกับธรรมอย่างใดอย่างหนึ่งแล้วแสดงว่า เป็นสีเขียวบ้าง หรือเป็นสีเหลืองบ้างได้ ความว่า และท่านก็ถามถึงนิพพานนั้นด้วยอัธยาศัยนี้ ဧတ္တာဝတာ စာယံ ဥပါသကော ယထာ နာမ သတ္တမေ ဃရေ သလာကဘတ္တံ လဘိတွာ ဂတော ဘိက္ခု သတ္တ ဃရာနိ အတိက္ကမ္မ အဋ္ဌမဿ ဒွါရေ ဌိတော သဗ္ဗာနိပိ သတ္တ ဂေဟာနိ ဝိရဒ္ဓေါဝ န အညာသိ, ဧဝမေဝံ အပ္ပဋိဘာဂဓမ္မဿ ပဋိဘာဂံ ပုစ္ဆန္တော သဗ္ဗာသုပိ သတ္တသု သပ္ပဋိဘာဂပုစ္ဆာသု ဝိရဒ္ဓေါဝ ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. နိဗ္ဗာနောဂဓန္တိ နိဗ္ဗာနဗ္ဘန္တရံ နိဗ္ဗာနံ အနုပဝိဋ္ဌံ. နိဗ္ဗာနပရာယနန္တိ နိဗ္ဗာနံ ပရံ အယနမဿ ပရာ ဂတိ, န တတော ပရံ ဂစ္ဆတီတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗာနံ ပရိယောသာနံ အဝသာနံ အဿာတိ နိဗ္ဗာနပရိယောသာနံ. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พึงทราบว่า อุบาสกนี้เป็นผู้พลาดแล้วในปัญหาที่มีส่วนเปรียบได้ทั้ง 7 ข้อทั้งหมด เมื่อถามถึงส่วนเปรียบของธรรมที่ไม่มีส่วนเปรียบ ฉันใดก็ฉันนั้น เหมือนอย่างภิกษุรูปหนึ่งได้สลากภัตในเรือน 7 หลังแล้วเดินไป ผ่านเรือน 7 หลังไปแล้ว ไปยืนอยู่ที่ประตูเรือนหลังที่ 8 ไม่รู้เลยว่าตนพลาดเรือนทั้ง 7 หลังนั้นทั้งหมดแล้ว. บทว่า นิพฺพาโนคธํ ความว่า หยั่งลงสู่ภายในพระนิพพาน คือหยั่งลงสู่พระนิพพาน. บทว่า นิพฺพานปรายณํ ความว่า พระนิพพานเป็นที่ไปอันยิ่งใหญ่ของธรรมนั้น ชื่อว่ามีคติอันยิ่งใหญ่ อธิบายว่า ย่อมไม่ไปที่อื่นยิ่งกว่าพระนิพพานนั้น. ธรรมนั้นมีพระนิพพานเป็นที่สุด เป็นที่จบสิ้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า นิพฺพานปริโยสานํ. ၄၆၇. ပဏ္ဍိတာတိ ပဏ္ဍိစ္စေန သမန္နာဂတာ, ဓာတုကုသလာ အာယတနကုသလာ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလာ ဌာနာဋ္ဌာနကုသလာတိ အတ္ထော. မဟာပညာတိ မဟန္တေ အတ္ထေ မဟန္တေ ဓမ္မေ မဟန္တာ နိရုတ္တိယော မဟန္တာနိ ပဋိဘာနာနိ ပရိဂ္ဂဏှနသမတ္ထာယ ပညာယ သမန္နာဂတာ. ယထာ တံ ဓမ္မဒိန္နာယာတိ ယထာ ဓမ္မဒိန္နာယ ဘိက္ခုနိယာ ဗျာကတံ, အဟမ္ပိ တံ ဧဝမေဝံ ဗျာကရေယျန္တိ. ဧတ္တာဝတာ စ ပန အယံ သုတ္တန္တော ဇိနဘာသိတော နာမ ဇာတော, န သာဝကဘာသိတော. ယထာ ဟိ ရာဇယုတ္တေဟိ လိခိတံ ပဏ္ဏံ ယာဝ ရာဇမုဒ္ဒိကာယ န လဉ္ဆိတံ ဟောတိ, န တာဝ ရာဇပဏ္ဏန္တိ သင်္ချံ ဂစ္ဆတိ; လဉ္ဆိတမတ္တံ ပန ရာဇပဏ္ဏံ နာမ ဟောတိ, တထာ, ‘‘အဟမ္ပိ တံ ဧဝမေဝ ဗျာကရေယျ’’န္တိ ဣမာယ ဇိနဝစနမုဒ္ဒိကာယ လဉ္ဆိတတ္တာ အယံ သုတ္တန္တော အာဟစ္စဝစနေန ဇိနဘာသိတော နာမ ဇာတော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ๔๖๗. บทว่า ปณฺฑิตา ความว่า ประกอบด้วยความเป็นบัณฑิต อธิบายว่า ฉลาดในธาตุ ฉลาดในอายตนะ ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท ฉลาดในฐานะและอฐานะ. บทว่า มหาปญฺญา ความว่า ประกอบด้วยปัญญาที่สามารถจะรับเอาอรรถอันใหญ่หลวง ธรรมอันใหญ่หลวง นิรุตติอันใหญ่หลวง และปฏิภาณอันใหญ่หลวงไว้ได้. บทว่า ยถา ตํ ธมฺมทินฺนาย ความว่า ธรรมทินนาภิกษุณีได้พยากรณ์แล้วฉันใด แม้เราก็จะพึงพยากรณ์อย่างนั้นเหมือนกัน. ก็ด้วยคำเพียงเท่านี้ พระสูตรนี้จึงได้ชื่อว่าเป็นพระพุทธภาษิต ไม่ใช่สาวกภาษิต. เปรียบเหมือนสาส์นที่ราชบุรุษเขียนแล้ว ตราบใดยังมิได้ประทับด้วยพระราชลัญจกร ตราบนั้นก็ยังไม่นับว่าเป็นพระราชสาส์น แต่พอประทับตราแล้วเท่านั้น ก็ได้ชื่อว่าเป็นพระราชสาส์น ฉันใด, เพราะเหตุที่พระสูตรนี้ประทับแล้วด้วยพระพุทธวจนะเพียงดังตราประทับว่า "แม้เราก็จะพึงพยากรณ์อย่างนั้นเหมือนกัน" ฉันนั้น พระสูตรนี้จึงได้ชื่อว่าเป็นพระพุทธภาษิตโดยอ้างอิงพระดำรัส. เนื้อความที่เหลือในที่ทุกแห่งตื้นทั้งนั้น. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี စူဠဝေဒလ္လသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาจูฬเวทัลลสูตร จบ. ၅. စူဠဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๕. อรรถกถาจูฬธัมมสมาทานสูตร ၄၆၈. ဧဝံ မေ သုတန္တိ စူဠဓမ္မသမာဒါနသုတ္တံ. တတ္ထ ဓမ္မသမာဒါနာနီတိ ဓမ္မောတိ ဂဟိတဂဟဏာနိ. ပစ္စုပ္ပန္နသုခန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နေ သုခံ, အာယူဟနက္ခဏေ သုခံ [Pg.270] သုကရံ သုခေန သက္ကာ ပူရေတုံ. အာယတိံ ဒုက္ခဝိပါကန္တိ အနာဂတေ ဝိပါကကာလေ ဒုက္ခဝိပါကံ. ဣမိနာ ဥပါယေန သဗ္ဗပဒေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ๔๖๘. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า จูฬธัมมสมาทานสูตร. ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺมสมาทานานิ, บทว่า ธมฺโม ได้แก่ การถือเอาธรรมที่ถือเอาแล้ว. บทว่า ปจฺจุปฺปนฺนสุขํ ความว่า เป็นสุขในปัจจุบัน คือในขณะที่พากเพียร ก็เป็นสุข ทำได้ง่าย อาจให้เต็มเปี่ยมได้โดยง่าย. บทว่า อายตึ ทุกฺขวิปากํ ความว่า มีวิบากเป็นทุกข์ในกาลที่เป็นวิบากในอนาคต. พึงทราบเนื้อความในบททั้งปวงโดยนัยนี้. ၄၆၉. နတ္ထိ ကာမေသု ဒေါသောတိ ဝတ္ထုကာမေသုပိ ကိလေသကာမေသုပိ ဒေါသော နတ္ထိ. ပါတဗျတံ အာပဇ္ဇန္တီတိ တေ ဝတ္ထုကာမေသု ကိလေသကာမေန ပါတဗျတံ ပိဝိတဗ္ဗတံ, ယထာရုစိ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇန္တီတိ အတ္ထော. မောဠိဗဒ္ဓါဟီတိ မောဠိံ ကတွာ ဗဒ္ဓကေသာဟိ. ပရိဗ္ဗာဇိကာဟီတိ တာပသပရိဗ္ဗာဇိကာဟိ. ဧဝမာဟံသူတိ ဧဝံ ဝဒန္တိ. ပရိညံ ပညပေန္တီတိ ပဟာနံ သမတိက္ကမံ ပညပေန္တိ. မာလုဝါသိပါဋိကာတိ ဒီဃသဏ္ဌာနံ မာလုဝါပက္ကံ. ဖလေယျာတိ အာတပေန သုဿိတွာ ဘိဇ္ဇေယျ. သာလမူလေတိ သာလရုက္ခဿ သမီပေ. သန္တာသံ အာပဇ္ဇေယျာတိ ကသ္မာ အာပဇ္ဇတိ? ဘဝနဝိနာသဘယာ. ရုက္ခမူလေ ပတိတမာလုဝါဗီဇတော ဟိ လတာ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ရုက္ခံ အဘိရုဟတိ. သာ မဟာပတ္တာ စေဝ ဟောတိ ဗဟုပတ္တာ စ, ကောဝိဠာရပတ္တသဒိသေဟိ ပတ္တေဟိ သမန္နာဂတာ. အထ တံ ရုက္ခံ မူလတော ပဋ္ဌာယ ဝိနန္ဓမာနာ သဗ္ဗဝိဋပါနိ သဉ္ဆာဒေတွာ မဟန္တံ ဘာရံ ဇနေတွာ တိဋ္ဌတိ. သာ ဝါတေ ဝါ ဝါယန္တေ ဒေဝေ ဝါ ဝဿန္တေ ဩဃနံ ဇနေတွာ တဿ ရုက္ခဿ သဗ္ဗသာခါပသာခံ ဘဉ္ဇတိ, ဘူမိယံ နိပါတေတိ. တတော တသ္မိံ ရုက္ခေ ပတိဋ္ဌိတဝိမာနံ ဘိဇ္ဇတိ နဿတိ. ဣတိ သာ ဘဝနဝိနာသဘယာ သန္တာသံ အာပဇ္ဇတိ. ๔๖๙. บทว่า นตฺถิ กาเมสุ โทโส ความว่า โทษในวัตถุกามและกิเลสกามไม่มี. บทว่า ปาตพฺยตํ อาปชฺชนฺติ ความว่า ชนเหล่านั้นย่อมถึงความเป็นสิ่งที่พึงดื่ม คือความเป็นสิ่งที่พึงบริโภคตามความพอใจในวัตถุกามทั้งหลายด้วยกิเลสกาม. บทว่า โมฬิพทฺธาหิ ความว่า ผู้ทำมวยผมแล้วมุ่นเกล้า. บทว่า ปริพฺพาชิกาหิ ได้แก่ ดาบสินีปริพาชิกา. บทว่า เอวมาหํสุ ความว่า ย่อมกล่าวอย่างนี้. บทว่า ปริญฺญํ ปญฺญเปนฺติ ความว่า ย่อมบัญญัติการละ การก้าวล่วง. บทว่า มาลุวาสิปาฏิกา ได้แก่ ผลเถาวัลย์สุกมีสัณฐานยาว. บทว่า ผเลยฺย ความว่า พึงแห้งเพราะแดดแล้วแตกไป. บทว่า สาลมูเล ความว่า ใกล้ต้นสาละ. บทว่า สนฺตาสํ อาปชฺเชยฺย ความว่า ย่อมถึงความสะดุ้งกลัวเพราะเหตุไร? เพราะกลัววิมานจะพินาศ. จริงอยู่ เถาวัลย์เกิดขึ้นจากเมล็ดเถาวัลย์ที่ตกอยู่ที่โคนต้นไม้แล้วเลื้อยขึ้นต้นไม้ เถาวัลย์นั้นมีใบใหญ่และมีใบดก ประกอบด้วยใบที่เหมือนใบทองหลาง. ครั้งนั้น เถาวัลย์นั้นก็พันรัดต้นไม้นั้นตั้งแต่โคนต้น ปกคลุมกิ่งก้านทั้งหมด ทำให้เกิดภาระหนักแล้วตั้งอยู่. เถาวัลย์นั้น เมื่อลมพัดหรือฝนตก ก็ทำให้เกิดน้ำหนักมาก หักกิ่งใหญ่กิ่งน้อยทั้งหมดของต้นไม้นั้น ทำให้ตกลงบนพื้นดิน. เพราะเหตุนั้น วิมานที่ตั้งอยู่ในต้นไม้นั้นก็แตกทำลายไป. เพราะเหตุนั้น เทวดานั้นจึงถึงความสะดุ้งกลัวเพราะกลัววิมานจะพินาศ. အာရာမဒေဝတာတိ တတ္ထ တတ္ထ ပုပ္ဖာရာမဖလာရာမေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ဝနဒေဝတာတိ အန္ဓဝနသုဘဂဝနာဒီသု ဝနေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ရုက္ခဒေဝတာတိ အဘိလက္ခိတေသု နဠေရုပုစိမန္ဒာဒီသု ရုက္ခေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ဩသဓိတိဏဝနပ္ပတီသူတိ ဟရီတကီအာမလကီအာဒီသု ဩသဓီသု တာလနာဠိကေရာဒီသု တိဏေသု ဝနဇေဋ္ဌကေသု စ ဝနပ္ပတိရုက္ခေသု အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ. ဝနကမ္မိကာတိ ဝနေ ကသနလာယနဒါရုအာဟရဏဂေါရက္ခာဒီသု ကေနစိဒေဝ ကမ္မေန ဝါ ဝိစရကမနုဿာ. ဥဒ္ဓရေယျုန္တိ ခါဒေယျုံ. ဝိလမ္ဗိနီတိ ဝါတေန ပဟတပဟတဋ္ဌာနေသု ကေဠိံ ကရောန္တီ ဝိယ ဝိလမ္ဗန္တီ. သုခေါ ဣမိဿာတိ ဧဝရူပါယ မာလုဝါလတာယ သမ္ဖဿောပိ သုခေါ, ဒဿနမ္ပိ သုခံ. အယံ မေ ဒါရကာနံ အာပါနမဏ္ဍလံ ဘဝိဿတိ, ကီဠာဘူမိ ဘဝိဿတိ, ဒုတိယံ [Pg.271] မေ ဝိမာနံ ပဋိလဒ္ဓန္တိ လတာယ ဒဿနေပိ သမ္ဖဿေပိ သောမနဿဇာတာ ဧဝမာဟ. บทว่า อารามเทวตา ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในสวนดอกไม้และสวนผลไม้ในที่นั้นๆ. บทว่า วนเทวตา ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในป่าทั้งหลาย มีอันธวันและสุภควันเป็นต้น. บทว่า รุกฺขเทวตา ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นไม้ที่หมายรู้กันดี มีต้นสะเดาที่นเฬรุยักษ์สิงอยู่เป็นต้น. บทว่า โอสธิติณวนปฺปตีสุ ได้แก่ เทวดาที่สิงสถิตอยู่ในต้นยา มีสมอและมะขามป้อมเป็นต้น, ในต้นหญ้า มีตาลและมะพร้าวเป็นต้น, และในต้นไม้ที่เป็นเจ้าป่า คือต้นไม้ใหญ่ในป่า. บทว่า วนกมฺมิกา ได้แก่ มนุษย์ที่เที่ยวไปในป่าด้วยการงานอย่างใดอย่างหนึ่ง มีการไถ การเกี่ยว การหาฟืน และการเลี้ยงโคเป็นต้น. บทว่า อุทฺธเรยฺยุํ ความว่า พึงกิน. บทว่า วิลมฺพินี ความว่า ห้อยย้อยอยู่ เหมือนกำลังเล่นอยู่ในที่ต่างๆ ที่ถูกลมพัด. บทว่า สุโข อิมิสฺสา ความว่า แม้สัมผัสของเถาวัลย์ชนิดนี้ก็เป็นสุข แม้การเห็นก็เป็นสุข. (เทวดา) เกิดโสมนัสในการเห็นและการสัมผัสเถาวัลย์ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า "เถาวัลย์นี้จักเป็นลานดื่มน้ำของลูกๆ ของเรา จักเป็นลานสำหรับเล่น เราได้วิมานที่สองแล้ว". ဝိဋဘိံ ကရေယျာတိ သာခါနံ ဥပရိ ဆတ္တာကာရေန တိဋ္ဌေယျ. ဩဃနံ ဇနေယျာတိ ဟေဋ္ဌာ ဃနံ ဇနေယျ. ဥပရိ အာရုယှ သကလံ ရုက္ခံ ပလိဝေဌေတွာ ပုန ဟေဋ္ဌာ ဘဿမာနာ ဘူမိံ ဂဏှေယျာတိ အတ္ထော. ပဒါလေယျာတိ ဧဝံ ဩဃနံ ကတွာ ပုန တတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ မူလာ ဩတိဏ္ဏသာခါဟိ အဘိရုဟမာနာ သဗ္ဗသာခါ ပလိဝေဌေန္တီ မတ္ထကံ ပတွာ တေနေဝ နိယာမေန ပုန ဩရောဟိတွာ စ အဘိရုဟိတွာ စ သကလရုက္ခံ သံသိဗ္ဗိတွာ အဇ္ဈောတ္ထရန္တီ သဗ္ဗသာခါ ဟေဋ္ဌာ ကတွာ သယံ ဥပရိ ဌတွာ ဝါတေ ဝါ ဝါယန္တေ ဒေဝေ ဝါ ဝဿန္တေ ပဒါလေယျ. ဘိန္ဒေယျာတိ အတ္ထော. ခါဏုမတ္တမေဝ တိဋ္ဌေယျ, တတ္ထ ယံ သာခဋ္ဌကဝိမာနံ ဟောတိ, တံ သာခါသု ဘိဇ္ဇမာနာသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ဘိဇ္ဇိတွာ သဗ္ဗသာခါသု ဘိန္နာသု သဗ္ဗံ ဘိဇ္ဇတိ. ရုက္ခဋ္ဌကဝိမာနံ ပန ယာဝ ရုက္ခဿ မူလမတ္တမ္ပိ တိဋ္ဌတိ, တာဝ န နဿတိ. ဣဒံ ပန ဝိမာနံ သာခဋ္ဌကံ, တသ္မာ သဗ္ဗသာခါသု သံဘိဇ္ဇမာနာသု ဘိဇ္ဇိတ္ထ. ဒေဝတာ ပုတ္တကေ ဂဟေတွာ ခါဏုကေ ဌိတာ ပရိဒေဝိတုံ အာရဒ္ဓါ. คำว่า "พึงทำพุ่มไม้" คือ พึงตั้งอยู่เบื้องบนของกิ่งไม้ทั้งหลายโดยมีสัณฐานดุจฉัตร คำว่า "พึงให้เกิดความทึบ" คือ พึงทำให้เกิดความหนาทึบในเบื้องล่าง อธิบายว่า ขึ้นไปเบื้องบนแล้วพันต้นไม้ทั้งหมดไว้ แล้วเลื้อยลงมาเบื้องล่างอีก พึงยึดแผ่นดินไว้ คำว่า "พึงทำลาย" คือ ครั้นทำความหนาทึบอย่างนี้แล้ว ก็เริ่มจากที่นั้นอีก เลื้อยขึ้นไปด้วยกิ่งที่หยั่งลงมาจนถึงราก พันกิ่งไม้ทั้งหมดไว้ ครั้นถึงยอดแล้ว ก็เลื้อยลงและเลื้อยขึ้นอีกโดยนัยนั้นนั่นแหละ เย็บต้นไม้ทั้งหมดแล้วครอบงำไว้ ทำกิ่งไม้ทั้งหมดไว้เบื้องล่าง ตนเองตั้งอยู่เบื้องบน เมื่อลมพัดอยู่หรือเมื่อฝนตกอยู่ ก็พึงทำลาย อธิบายว่า พึงหัก พึงเหลืออยู่เพียงตอเท่านั้น ในต้นไม้นั้น วิมานใดที่อาศัยกิ่งไม้ตั้งอยู่ วิมานนั้นเมื่อกิ่งไม้ทั้งหลายกำลังหัก ก็แตกทำลายไปในที่นั้นๆ นั่นแหละ เมื่อกิ่งไม้ทั้งหมดหักแล้ว วิมานทั้งหมดก็แตกทำลาย ส่วนวิมานที่อาศัยโคนต้นไม้ตั้งอยู่ ตราบเท่าที่แม้เพียงโคนของต้นไม้ยังตั้งอยู่ ตราบนั้นก็ยังไม่พินาศ แต่วิมานนี้เป็นวิมานที่อาศัยกิ่งไม้ตั้งอยู่ เพราะฉะนั้น เมื่อกิ่งไม้ทั้งหมดกำลังถูกทำลาย วิมานจึงแตกทำลายไป เทวดาอุ้มบุตรน้อยทั้งหลายยืนอยู่ที่ตอไม้ เริ่มคร่ำครวญแล้ว ၄၇၁. တိဗ္ဗရာဂဇာတိကောတိ ဗဟလရာဂသဘာဝေါ. ရာဂဇံ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတီတိ တိဗ္ဗရာဂဇာတိကတ္တာ ဒိဋ္ဌေ ဒိဋ္ဌေ အာရမ္မဏေ နိမိတ္တံ ဂဏှာတိ. အထဿ အာစရိယုပဇ္ဈာယာ ဒဏ္ဍကမ္မံ အာဏာပေန္တိ. သော အဘိက္ခဏံ ဒဏ္ဍကမ္မံ ကရောန္တော ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ, နတွေဝ ဝီတိက္ကမံ ကရောတိ. တိဗ္ဗဒေါသဇာတိကောတိ အပ္ပမတ္တိကေနေဝ ကုပ္ပတိ, ဒဟရသာမဏေရေဟိ သဒ္ဓိံ ဟတ္ထပရာမာသာဒီနိ ကရောန္တောဝ ကထေတိ. သောပိ ဒဏ္ဍကမ္မပစ္စယာ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ. မောဟဇာတိကော ပန ဣဓ ကတံ ဝါ ကတတော အကတံ ဝါ အကတတော န သလ္လက္ခေတိ, တာနိ တာနိ ကိစ္စာနိ ဝိရာဓေတိ. သောပိ ဒဏ္ဍကမ္မပစ္စယာ ဒုက္ခံ ဒေါမနဿံ ပဋိသံဝေဒေတိ. ๔๗๑. คำว่า "เป็นผู้มีราคะกล้าโดยปกติ" คือ มีสภาวะที่ราคะหนาแน่น คำว่า "ย่อมเสวยทุกข์โทมนัสอันเกิดแต่ราคะ" คือ เพราะความเป็นผู้มีราคะกล้าโดยปกติ จึงย่อมถือนิมิตในอารมณ์ที่เห็นแล้วๆ ครั้งนั้น พระอาจารย์และพระอุปัชฌาย์ของเธอย่อมบัญชาทัณฑกรรม เธอเมื่อทำทัณฑกรรมอยู่เนืองๆ ก็ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัส แต่ก็ไม่ทำการล่วงละเมิดเลย คำว่า "เป็นผู้มีโทสะกล้าโดยปกติ" คือ ย่อมโกรธด้วยเหตุเพียงเล็กน้อย เมื่อพูดคุยกับสามเณรน้อยทั้งหลาย ก็มักจะทำการลูบคลำด้วยมือเป็นต้น แม้เธอนั้นก็ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุแห่งทัณฑกรรม ส่วนผู้มีโมหะโดยปกติ ในศาสนานี้ ย่อมไม่กำหนดรู้สิ่งที่ทำแล้วว่าทำแล้ว หรือสิ่งที่ยังไม่ได้ทำว่ายังไม่ได้ทำ ย่อมทำกิจนั้นๆ ให้ผิดพลาด แม้เธอนั้นก็ย่อมเสวยทุกข์และโทมนัสเพราะเหตุแห่งทัณฑกรรม ၄၇၂. န တိဗ္ဗရာဂဇာတိကောတိအာဒီနိ ဝုတ္တပဋိပက္ခနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ကောစိ တိဗ္ဗရာဂါဒိဇာတိကော ဟောတိ, ကောစိ န တိဗ္ဗရာဂါဒိဇာတိကော? ကမ္မနိယာမေန. ယဿ ဟိ ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ လောဘော ဗလဝါ ဟောတိ, အလောဘော မန္ဒော, အဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တော, ဒေါသမောဟာ [Pg.272] မန္ဒာ, တဿ မန္ဒော အလောဘော လောဘံ ပရိယာဒါတုံ န သက္ကောတိ, အဒေါသာမောဟာ ပန ဗလဝန္တော ဒေါသမောဟေ ပရိယာဒါတုံ သက္ကောန္တိ. တသ္မာ သော တေန ကမ္မေန ဒိန္နပဋိသန္ဓိဝသေန နိဗ္ဗတ္တော လုဒ္ဓေါ ဟောတိ, သုခသီလော အက္ကောဓနော ပညဝါ ဝဇိရူပမဉာဏော. ๔๗๒. บททั้งหลายมีอาทิว่า "ไม่ใช่ผู้มีราคะกล้าโดยปกติ" พึงทราบโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว ก็เพราะเหตุไร ในบุคคลเหล่านี้ บางคนจึงเป็นผู้มีราคะเป็นต้นกล้าโดยปกติ บางคนไม่ใช่ผู้มีราคะเป็นต้นกล้าโดยปกติ? (ตอบว่า) เป็นไปโดยกฎแห่งกรรม จริงอยู่ บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม โลภะมีกำลัง อโลภะอ่อนกำลัง อโทสะและอโมหะมีกำลัง โทสะและโมหะอ่อนกำลัง อโลภะที่อ่อนกำลังของบุคคลนั้น ย่อมไม่สามารถกำจัดโลภะให้สิ้นไปได้ ส่วนอโทสะและอโมหะที่มีกำลัง ย่อมสามารถกำจัดโทสะและโมหะให้สิ้นไปได้ เพราะฉะนั้น บุคคลนั้นผู้บังเกิดแล้วด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิที่กรรมนั้นให้แล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่โลภ เป็นผู้มีศีลสบาย ไม่โกรธ มีปัญญา มีญาณดุจวัชระ ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ လောဘဒေါသာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, အလောဘာဒေါသာ မန္ဒာ, အမောဟော ဗလဝါ, မောဟော မန္ဒော, သော ပုရိမနယေနေဝ လုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ဒုဋ္ဌော စ, ပညဝါ ပန ဟောတိ ဝဇိရူပမဉာဏော ဒတ္တာဘယတ္ထေရော ဝိယ. ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม โลภะและโทสะมีกำลัง อโลภะและอโทสะอ่อนกำลัง อโมหะมีกำลัง โมหะอ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้โลภและผู้ประทุษร้าย แต่ย่อมเป็นผู้มีปัญญา มีญาณดุจวัชระ เหมือนพระทัตตาภยเถระ ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ လောဘာဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ လုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ဒန္ဓော စ, သုခသီလကော ပန ဟောတိ အက္ကောဓနော. ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม โลภะและโมหะมีกำลัง (กุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้โลภและผู้เชื่องช้า แต่ย่อมเป็นผู้มีศีลสบาย ไม่โกรธ တထာ ယဿ ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ တယောပိ လောဘဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, အလောဘာဒယော မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ လုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ဒုဋ္ဌော စ မူဠှော စ. ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม แม้ทั้งสามคือโลภะ โทสะ และโมหะ มีกำลัง อโลภะเป็นต้นอ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้โลภ ผู้ประทุษร้าย และผู้หลง ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ အလောဘဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ အပ္ပကိလေသော ဟောတိ, ဒိဗ္ဗာရမ္မဏမ္ပိ ဒိသွာ နိစ္စလော, ဒုဋ္ဌော ပန ဟောတိ ဒန္ဓပညော စ. ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม อโลภะ อโทสะ และอโมหะ มีกำลัง (อกุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นผู้มีกิเลสน้อย แม้เห็นทิพยารมณ์ก็ไม่หวั่นไหว แต่ย่อมเป็นผู้ประทุษร้ายและมีปัญญาทึบ ယဿ ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ အလောဘာဒေါသမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ အလုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ သုခသီလကော စ, မူဠှော ပန ဟောတိ. บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม อโลภะ อโทสะ และอโมหะ มีกำลัง (อกุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้ไม่โลภและมีศีลสบาย แต่ย่อมเป็นผู้หลง တထာ ယဿ ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ အလောဘဒေါသာမောဟာ ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, ဣတရေ မန္ဒာ, သော ပုရိမနယေနေဝ အလုဒ္ဓေါ စေဝ ဟောတိ ပညဝါ စ, ဒုဋ္ဌော ပန ဟောတိ ကောဓနော. ฉันนั้นเหมือนกัน บุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม อโลภะ อโทสะ และอโมหะ มีกำลัง (อกุศลธรรม) นอกนี้อ่อนกำลัง บุคคลนั้นโดยนัยก่อนนั่นแหละ ย่อมเป็นทั้งผู้ไม่โลภและมีปัญญา แต่ย่อมเป็นผู้ประทุษร้าย เป็นผู้มักโกรธ ယဿ [Pg.273] ပန ကမ္မာယူဟနက္ခဏေ တယောပိ အလောဘာဒယော ဗလဝန္တော ဟောန္တိ, လောဘာဒယော မန္ဒာ, သော မဟာသံဃရက္ခိတတ္ထေရော ဝိယ အလုဒ္ဓေါ အဒုဋ္ဌော ပညဝါ စ ဟောတိ. ส่วนบุคคลใด ในขณะที่สั่งสมกรรม แม้ทั้งสามคืออโลภะเป็นต้น มีกำลัง โลภะเป็นต้นอ่อนกำลัง บุคคลนั้นย่อมเป็นผู้ไม่โลภ ไม่ประทุษร้าย และมีปัญญา เหมือนพระมหาสังฆรักขิตเถระ သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. บทที่เหลือในทุกแห่งมีเนื้อความตื้นทั้งนั้นแล ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย စူဠဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาจูฬธัมมสมาทานสูตร จบแล้ว ၆. မဟာဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ อรรถกถามหาธัมมสมาทานสูตร ၄၇၃. ဧဝံ မေ သုတ္တန္တိ မဟာဓမ္မသမာဒါနသုတ္တံ. တတ္ထ ဧဝံကာမာတိ ဧဝံဣစ္ဆာ. ဧဝံဆန္ဒာတိ ဧဝံအဇ္ဈာသယာ. ဧဝံအဓိပ္ပာယာတိ ဧဝံလဒ္ဓိကာ. တတြာတိ တသ္မိံ အနိဋ္ဌဝဍ္ဎနေ စေဝ ဣဋ္ဌပရိဟာနေ စ. ဘဂဝံမူလကာတိ ဘဂဝါ မူလံ ဧတေသန္တိ ဘဂဝံမူလကာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ဣမေ, ဘန္တေ, အမှာကံ ဓမ္မာ ပုဗ္ဗေ ကဿပသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဥပ္ပာဒိတာ, တသ္မိံ ပရိနိဗ္ဗုတေ ဧကံ ဗုဒ္ဓန္တရံ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဣမေ ဓမ္မေ ဥပ္ပာဒေတုံ သမတ္ထော နာမ နာဟောသိ, ဘဂဝတာ ပန နော ဣမေ ဓမ္မာ ဥပ္ပာဒိတာ. ဘဂဝန္တဉှိ နိဿာယ မယံ ဣမေ ဓမ္မေ အာဇာနာမ ပဋိဝိဇ္ဈာမာတိ ဧဝံ ဘဂဝံမူလကာ နော, ဘန္တေ, ဓမ္မာတိ. ဘဂဝံနေတ္တိကာတိ ဘဂဝါ ဟိ ဓမ္မာနံ နေတာ ဝိနေတာ အနုနေတာတိ. ယထာသဘာဝတော ပါဋိယေက္ကံ ပါဋိယေက္ကံ နာမံ ဂဟေတွာ ဒဿိတာ ဓမ္မာ ဘဂဝံနေတ္တိကာ နာမ ဟောန္တိ. ဘဂဝံပဋိသရဏာတိ စတုဘူမကာ ဓမ္မာ သဗ္ဗညုတညာဏဿ အာပါထံ အာဂစ္ဆမာနာ ဘဂဝတိ ပဋိသရန္တိ နာမာတိ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. ပဋိသရန္တီတိ ဩသရန္တိ သမောသရန္တိ. အပိစ မဟာဗောဓိမဏ္ဍေ နိသိန္နဿ ဘဂဝတော ပဋိဝေဓဝသေန ဖဿော အာဂစ္ဆတိ, အဟံ ဘဂဝါ ကိန္နာမောတိ? တွံ ဖုသနဋ္ဌေန ဖဿော နာမ. ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရာ, ဝိညာဏံ အာဂစ္ဆတိ. အဟံ ဘဂဝါ ကိန္နာမန္တိ? တွံ ဝိဇာနနဋ္ဌေန ဝိညာဏံ နာမာတိ ဧဝံ စတုဘူမကဓမ္မာနံ ယထာသဘာဝတော ပါဋိယေက္ကံ ပါဋိယေက္ကံ နာမံ ဂဏှန္တော ဘဂဝါ ဓမ္မေ ပဋိသရတီတိပိ ဘဂဝံပဋိသရဏာ. ဘဂဝန္တညေဝ ပဋိဘာတူတိ ဘဂဝတောယေဝ ဧတဿ ဘာသိတဿ အတ္ထော ဥပဋ္ဌာတု, တုမှေယေဝ နော ကထေတွာ ဒေထာတိ အတ္ထော. ๔๗๓. บทว่า เอวํ เม สุตํ คือ มหาธรรมสมาทานสูตร ในบทเหล่านั้น บทว่า เอวํกามา ความว่า มีความปรารถนาอย่างนี้ บทว่า เอวํฉันทา ความว่า มีอัธยาศัยอย่างนี้ บทว่า เอวํอธิปฺปายา ความว่า มีความเห็นอย่างนี้ บทว่า ตตฺร ได้แก่ ในความเจริญแห่งสิ่งไม่น่าปรารถนาและความเสื่อมแห่งสิ่งที่น่าปรารถนานั้น บทว่า ภควํมูลกา มีวิเคราะห์ว่า พระผู้มีพระภาคเป็นมูลรากของธรรมเหล่านั้น เหตุนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า ภควํมูลกา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นมูลราก) อธิบายว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมเหล่านี้ของข้าพระองค์ทั้งหลาย พระกัสสปสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทำให้เกิดขึ้นแล้วในกาลก่อน เมื่อพระองค์ปรินิพพานแล้ว ตลอดพุทธันดรหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะสามารถทำให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นได้ มิได้มีเลย แต่พระผู้มีพระภาคทรงทำให้ธรรมเหล่านี้เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายแล้ว เพราะว่า ข้าพระองค์ทั้งหลายอาศัยพระผู้มีพระภาคจึงรู้ทั่วถึงและแทงตลอดธรรมเหล่านี้ เพราะเหตุนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมทั้งหลายของข้าพระองค์ทั้งหลายจึงมีพระผู้มีพระภาคเป็นมูลราก บทว่า ภควํเนตฺติกา ความว่า เพราะพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ เป็นผู้แนะนำ เป็นผู้พร่ำสอนธรรมทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่พระองค์ทรงแสดงโดยทรงยกชื่อขึ้นแสดงทีละอย่างๆ ตามสภาวะของมัน จึงชื่อว่า ภควํเนตฺติกา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นผู้นำ) บทว่า ภควํปฏิสรณา ความว่า ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ เมื่อมาสู่คลองแห่งพระสัพพัญญุตญาณ ชื่อว่าย่อมมีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา (มีพระผู้มีพระภาคเป็นที่พึ่ง) บทว่า ปฏิสรนฺติ ความว่า ย่อมไหลไปรวมกัน ย่อมประชุมกัน อีกอย่างหนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับนั่ง ณ โพธิมณฑล โดยอำนาจแห่งการแทงตลอด ผัสสะก็มาทูลถามว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร" (ตรัสตอบว่า) "ท่านชื่อว่าผัสสะ เพราะมีอรรถว่าถูกต้อง" เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ก็มาทูลถามว่า "ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่ออะไร" (ตรัสตอบว่า) "ท่านชื่อว่าวิญญาณ เพราะมีอรรถว่ารู้แจ้ง" ด้วยประการฉะนี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงกำหนดชื่อของธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ ทีละอย่างๆ ตามสภาวะของมัน ย่อมทรงเป็นที่พึ่งแก่ธรรมทั้งหลาย แม้เพราะเหตุนี้ ธรรมเหล่านั้นจึงชื่อว่า ภควํปฏิสรณา บทว่า ภควนฺตญฺเญว ปฏิภาตุ ความว่า ขอให้อรรถแห่งพระภาษิตนี้จงแจ่มแจ้งแก่พระผู้มีพระภาคแต่พระองค์เดียวเถิด ขอพระองค์เท่านั้นโปรดตรัสบอกแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด ၄၇၄. သေဝိတဗ္ဗေတိ [Pg.274] နိဿယိတဗ္ဗေ. ဘဇိတဗ္ဗေတိ ဥပဂန္တဗ္ဗေ. ယထာ တံ အဝိဒ္ဒသုနောတိ ယထာ အဝိဒုနော ဗာလဿ အန္ဓပုထုဇ္ဇနဿ. ယထာ တံ ဝိဒ္ဒသုနောတိ ယထာ ဝိဒုနော မေဓာဝိနော ပဏ္ဍိတဿ. ๔๗๔. บทว่า เสวิตพฺเพ ได้แก่ ธรรมที่ควรอาศัย บทว่า ภชิตพฺเพ ได้แก่ ธรรมที่ควรเข้าไปหา บทว่า ยถา ตํ อวิทฺทสุโน ความว่า เหมือนคนผู้ไม่รู้ ผู้เป็นพาล ผู้เป็นอันธปุถุชน บทว่า ยถา ตํ วิทฺทสุโน ความว่า เหมือนคนผู้รู้ ผู้มีปัญญา ผู้เป็นบัณฑิต ၄၇၅. အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မသမာဒါနန္တိ ပုရိမသုတ္တေ ဥပ္ပဋိပါဋိအာကာရေန မာတိကာ ဌပိတာ, ဣဓ ပန ယထာဓမ္မရသေနေဝ သတ္ထာ မာတိကံ ဌပေသိ. တတ္ထ ဓမ္မသမာဒါနန္တိ ပါဏာတိပါတာဒီနံ ဓမ္မာနံ ဂဟဏံ. ๔๗๕. บทว่า อตฺถิ ภิกฺขเว ธมฺมสมาทานํ เป็นต้น ในสูตรก่อน (จูฬธรรมสมาทานสูตร) มาติกาถูกตั้งไว้โดยอาการที่ไม่เป็นไปตามลำดับ แต่ในสูตรนี้ พระศาสดาทรงตั้งมาติกาไว้ตามสภาวะแห่งธรรมโดยแท้ ในบทเหล่านั้น บทว่า ธมฺมสมาทานํ คือ การสมาทานธรรมทั้งหลายมีปาณาติบาตเป็นต้น ၄၇၆. အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇာယ သမန္နာဂတော. ๔๗๖. บทว่า อวิชฺชาคโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยอวิชชา ၄၇၇. ဝိဇ္ဇာဂတောတိ ဝိဇ္ဇာယ သမန္နာဂတော ပညဝါ. ๔๗๗. บทว่า วิชฺชาคโต ได้แก่ ผู้ประกอบด้วยวิชชา คือผู้มีปัญญา ၄၇၈. သဟာပိ ဒုက္ခေနာတိ ဧတ္ထ မိစ္ဆာစာရော အဘိဇ္ဈာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ဣမေ တာဝ တယော ပုဗ္ဗစေတနာယ စ အပရစေတနာယ စာတိ ဒွိန္နံ စေတနာနံ ဝသေန ဒုက္ခဝေဒနာ ဟောန္တိ. သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန သုခသမ္ပယုတ္တာ ဝါ ဥပေက္ခာသမ္ပယုတ္တာ ဝါ ဟောတိ. သေသာ ပါဏာတိပါတာဒယော သတ္တ တိဿန္နမ္ပိ စေတနာနံ ဝသေန ဒုက္ခဝေဒနာ ဟောန္တိ. ဣဒံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘သဟာပိ ဒုက္ခေန သဟာပိ ဒေါမနဿေနာ’’တိ. ဒေါမနဿမေဝ စေတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပရိယေဋ္ဌိံ ဝါ အာပဇ္ဇန္တဿ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂေသု ကာယိကံ ဒုက္ခမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ๔๗๘. ในบทว่า สหาปิ ทุกฺเขน นี้ ธรรม ๓ ประการนี้ คือ มิจฉาจาร อภิชฌา และมิจฉาทิฏฐิ ก่อน ย่อมเป็นไปกับทุกขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนา ๒ อย่าง คือ ปุพพเจตนาและอปรเจตนา ส่วนสันนิฏฐาปกเจตนา (เจตนาที่ตัดสินใจ) ย่อมประกอบด้วยสุขเวทนาหรืออุเบกขาเวทนา ส่วนทุจริตที่เหลือ ๗ ประการ มีปาณาติบาตเป็นต้น ย่อมเป็นไปกับทุกขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนาทั้ง ๓ พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเหตุนี้จึงตรัสว่า "สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน" (เป็นไปพร้อมกับทุกข์ พร้อมกับโทมนัส) และในทุจริต ๗ ประการนี้ พึงทราบว่า โทมนัสนั่นแหละคือทุกข์ อีกอย่างหนึ่ง แม้ทุกข์ทางกายที่เกิดขึ้นในเบื้องต้นและเบื้องปลายแก่บุคคลผู้กำลังแสวงหาก็ย่อมควรได้ ၄၇၉. သဟာပိ သုခေနာတိ ဧတ္ထ ပါဏာတိပါတော ဖရုသဝါစာ ဗျာပါဒေါတိ ဣမေ တာဝ တယော ပုဗ္ဗစေတနာယ စ အပရစေတနာယ စာတိ ဒွိန္နံ စေတနာနံ ဝသေန သုခဝေဒနာ ဟောန္တိ. သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန ဒုက္ခသမ္ပယုတ္တာဝ ဟောတိ. သေသာ သတ္တ တိဿန္နမ္ပိ စေတနာနံ ဝသေန သုခဝေဒနာ ဟောန္တိယေဝ. သဟာပိ သောမနဿေနာတိ သောမနဿမေဝ စေတ္ထ သုခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဋ္ဌဖောဋ္ဌဗ္ဗသမင်္ဂိနော ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂေသု ကာယိကံ သုခမ္ပိ ဝဋ္ဋတိယေဝ. ๔๗๙. ในบทว่า สหาปิ สุเขน นี้ ธรรม ๓ ประการนี้ คือ ปาณาติบาต ผรุสวาจา และพยาบาท ก่อน ย่อมเป็นไปกับสุขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนา ๒ อย่าง คือ ปุพพเจตนาและอปรเจตนา ส่วนสันนิฏฐาปกเจตนาย่อมประกอบด้วยทุกขเวทนาเท่านั้น ส่วนทุจริตที่เหลือ ๗ ประการ ย่อมเป็นไปกับสุขเวทนาโดยอำนาจแห่งเจตนาทั้ง ๓ นั่นเทียว ในบทว่า สหาปิ โสมนสฺเสน พึงทราบว่า โสมนัสนั่นแหละคือสุขในทุจริต ๗ ประการนี้ อีกอย่างหนึ่ง แม้สุขทางกายที่เกิดขึ้นในเบื้องต้นและเบื้องปลายแก่ผู้เพียบพร้อมด้วยโผฏฐัพพารมณ์ที่น่าปรารถนาก็ย่อมควรได้ ၄၈၀. တတိယဓမ္မသမာဒါနေ ဣဓေကစ္စော မစ္ဆဗန္ဓော ဝါ ဟောတိ, မာဂဝိကော ဝါ, ပါဏုပဃာတံယေဝ နိဿာယ ဇီဝိကံ ကပ္ပေတိ. တဿ ဂရုဋ္ဌာနိယော ဘိက္ခု အကာမကဿေဝ ပါဏာတိပါတေ အာဒီနဝံ, ပါဏာတိပါတဝိရတိယာ စ အာနိသံသံ ကထေတွာ သိက္ခာပဒံ ဒေတိ. သော ဂဏှန္တောပိ ဒုက္ခိတော ဒေါမနဿိတောဝ ဟုတွာ ဂဏှာတိ. အပရဘာဂေ ကတိပါဟံ ဝီတိနာမေတွာ [Pg.275] ရက္ခိတုံ အသက္ကောန္တောပိ ဒုက္ခိတောဝ ဟောတိ, တဿ ပုဗ္ဗာပရစေတနာ ဒုက္ခသဟဂတာဝ ဟောန္တိ. သန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ ပန သုခသဟဂတာ ဝါ ဥပေက္ခာသဟဂတာ ဝါတိ ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣတိ ပုဗ္ဗဘာဂပရဘာဂစေတနာဝ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ – ‘‘သဟာပိ ဒုက္ခေန သဟာပိ ဒေါမနဿေနာ’’တိ. ဒေါမနဿမေဝ စေတ္ထ ဒုက္ခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๔๘๐. ในธรรมสมาทานที่ ๓ บุคคลบางคนในโลกนี้เป็นคนจับปลาบ้าง เป็นพรานเนื้อบ้าง อาศัยการฆ่าสัตว์เลี้ยงชีพ ภิกษุผู้เป็นที่เคารพของเขา บอกโทษในปาณาติบาตและอานิสงส์ในปาณาติปาตวิรัติแก่เขาผู้ไม่ต้องการ แล้วให้สิกขาบท แม้เมื่อเขาสมาทาน ก็เป็นผู้มีความทุกข์ มีความโทมนัสสมาทาน ในภายหลัง เมื่อผ่านไป ๒-๓ วัน แม้ไม่สามารถจะรักษาไว้ได้ ก็เป็นผู้มีความทุกข์ ปุพพเจตนาและอปรเจตนาของเขาย่อมเป็นไปกับทุกข์เท่านั้น ส่วนสันนิฏฐาปกเจตนาเป็นไปกับสุขหรืออุเบกขา พึงทราบเนื้อความในทุจริตทั้งปวงอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงปุพพเจตนาและอปรเจตนาเท่านั้น จึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า "สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน" และในทุจริตนี้ พึงทราบว่า โทมนัสนั่นแหละคือทุกข์ ၄၈၁. စတုတ္ထဓမ္မသမာဒါနေ ဒသသုပိ ပဒေသု တိဿောပိ ပုဗ္ဗဘာဂါပရဘာဂသန္နိဋ္ဌာပကစေတနာ သုခသမ္ပယုတ္တာ ဟောန္တိယေဝ, တံ သန္ဓာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ – ‘‘သဟာပိ သုခေန သဟာပိ သောမနဿေနာ’’တိ. သောမနဿမေဝ စေတ္ထ သုခန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ๔๘๑. ในธรรมสมาทานที่ ๔ แม้ในสุจริตบททั้ง ๑๐ เจตนาทั้ง ๓ คือ ปุพพเจตนา อปรเจตนา และสันนิฏฐาปกเจตนา ย่อมประกอบด้วยสุขเวทนาทั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงเจตนานั้นจึงตรัสพระดำรัสนี้ว่า "สหาปิ สุเขน สหาปิ โสมนสฺเสน" และในสุจริต ๑๐ ประการนี้ พึงทราบว่า โสมนัสนั่นแหละคือสุข ၄၈၂. တိတ္တကာလာဗူတိ တိတ္တကရသအလာဗု. ဝိသေန သံသဋ္ဌောတိ ဟလာဟလဝိသေန သမ္ပယုတ္တော မိဿိတော လုဠိတော. နစ္ဆာဒေဿတီတိ န ရုစ္စိဿတိ န တုဋ္ဌိံ ကရိဿတိ. နိဂစ္ဆသီတိ ဂမိဿသိ. အပ္ပဋိသင်္ခါယ ပိဝေယျာတိ တံ အပ္ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပိဝေယျ. ๔๘๒. บทว่า ติตฺตกาลาพุ ได้แก่ น้ำเต้าที่มีรสขม บทว่า วิเสน สํสฏฺโฐ ความว่า เจือปน คลุกเคล้า กวนกับยาพิษร้ายแรง บทว่า นจฺฉาเทสฺสติ ความว่า จะไม่ชอบใจ จะไม่ทำให้ยินดี บทว่า นิคจฺฉสิ ความว่า ท่านจะถึง บทว่า อปฺปฏิสงฺขาย ปิเวยฺย ความว่า พึงดื่มโดยไม่พิจารณา ၄၈၃. အာပါနီယကံသောတိ အာပါနီယဿ မဓုရပါနကဿ ဘရိတကံသော. ဝဏ္ဏသမ္ပန္နောတိ ပါနကဝဏ္ဏာဒီဟိ သမ္ပန္နဝဏ္ဏော, ကံသေ ပက္ခိတ္တပါနကဝသေန ပါနကကံသောပိ ဧဝံ ဝုတ္တော. ဆာဒေဿတီတိ တဉှိ ဟလာဟလဝိသံ ယတ္ထ ယတ္ထ ပက္ခိတ္တံ ဟောတိ, တဿ တဿေဝ ရသံ ဒေတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆာဒေဿတီ’’တိ. ๔๘๓. บทว่า อาปานียกํโส ความว่า ถ้วยสำริดที่เต็มด้วยน้ำปานะอันมีรสหวาน บทว่า วณฺณสมฺปนฺโน ความว่า มีวรรณะถึงพร้อมด้วยสีแห่งน้ำปานะเป็นต้น, แม้ถ้วยน้ำปานะ ท่านก็เรียอย่างนี้ โดยนัยที่น้ำปานะถูกใส่ลงในถ้วยสำริด บทว่า ฉาเทสฺสติ ความว่า จริงอยู่ ยาพิษร้ายแรงนั้นใส่ลงในภาชนะใดๆ ก็ย่อมให้รสชาติ (ของตน) แก่ภาชนะนั้นๆ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ฉาเทสฺสติ” ၄၈၄. ပူတိမုတ္တန္တိ မုတ္တမေဝ. ယထာ ဟိ မနုဿဘာဝေါ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ပူတိကာယောတွေဝ, တဒဟုဇာတာပိ ဂလောစိလတာ ပူတိလတာတွေဝ ဝုစ္စတိ. ဧဝံ တင်္ခဏံ ဂဟိတံ တရုဏမ္ပိ မုတ္တံ ပူတိမုတ္တမေဝ. နာနာဘေသဇ္ဇေဟီတိ ဟရီတကာမလကာဒီဟိ နာနောသဓေဟိ. သုခီ အဿာတိ အရောဂေါ သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော သုခီ ဘဝေယျ. ๔๘๔. บทว่า ปูติมุตฺตํ ได้แก่ น้ำมูตรนั่นเอง เปรียบเหมือนอัตภาพของมนุษย์ แม้มีวรรณะดุจทองคำ ก็เรียกว่า ปูติกาย (กายเน่า) และเถาบอระเพ็ด แม้เกิดในวันนั้น ก็เรียกว่า ปูติลดา (เถาไม้เน่า) ฉันใด แม้ฉันนั้น น้ำมูตรที่ยังอุ่นๆ ซึ่งถ่ายออกมาในขณะนั้น ก็เรียกว่า ปูติมูตร (น้ำมูตรเน่า) นั่นเอง บทว่า นานาเภสชฺเชหิ ความว่า ด้วยโอสถต่างๆ มีสมอและมะขามป้อมเป็นต้น บทว่า สุขี อสฺสา ความว่า พึงเป็นผู้ไม่มีโรค มีวรรณะดุจทองคำ เป็นผู้มีความสุข ၄၈၅. ဒဓိ စ မဓု စာတိ သုပရိသုဒ္ဓံ ဒဓိ စ သုမဓုရံ မဓု စ. ဧကဇ္ဈံ သံသဋ္ဌန္တိ ဧကတော ကတွာ မိဿိတံ အာလုဠိတံ. တဿ တန္တိ တဿ တံ စတုမဓုရဘေသဇ္ဇံ ပိဝတော ရုစ္စေယျ. ဣဒဉ္စ ယံ ဘဂန္ဒရသံသဋ္ဌံ လောဟိတံ ပက္ခန္ဒတိ, န တဿ ဘေသဇ္ဇံ, အာဟာရံ ထမ္ဘေတွာ မဂ္ဂံ အဝလဉ္ဇံ ကရောတိ. ယံ [Pg.276] ပန ပိတ္တသံသဋ္ဌံ လောဟိတံ, တဿေတံ ဘေသဇ္ဇံ သီတလကိရိယာယ ပရိယတ္တဘူတံ. ๔๘๕. บทว่า ทธิ จ มธุ จ ความว่า ทั้งนมส้มที่บริสุทธิ์อย่างยิ่ง และทั้งน้ำผึ้งที่หวานสนิท บทว่า เอกชฺฌํ สํสฏฺฐํ ความว่า ทำให้เป็นอันเดียวกันแล้ว ผสมกัน คนให้เข้ากัน บทว่า ตสฺส ตํ ความว่า เภสัชคือจตุมธุระนั้น พึงเป็นที่ชอบใจของบุรุษนั้นผู้ดื่มอยู่ และยานี้ ไม่ใช่ยาสำหรับบุรุษนั้น ผู้มีโลหิตระคนด้วยน้ำเหลืองแห่งฝีริดสีดวงทวารไหลออกอยู่ (เพราะ) ยานี้ย่อมยับยั้งอาหารไว้ แล้วทำให้มรรค (คือทวารหนัก) ไม่ทำงาน ส่วนโลหิตใดที่ระคนด้วยดี, ยานี้เป็นยาสำหรับบุรุษนั้น (เพราะ) เป็นยาที่สำเร็จผลด้วยสรรพคุณเย็น ၄၈၆. ဝိဒ္ဓေတိ ဥဗ္ဗိဒ္ဓေ. မေဃဝိဂမေန ဒူရီဘူတေတိ အတ္ထော. ဝိဂတဝလာဟကေတိ အပဂတမေဃေ, ဒေဝေတိ အာကာသေ. အာကာသဂတံ တမဂတန္တိ အာကာသဂတံ တမံ. ပုထုသမဏဗြာဟ္မဏပရပ္ပဝါဒေတိ ပုထူနံ သမဏဗြာဟ္မဏသင်္ခါတာနံ ပရေသံ ဝါဒေ. အဘိဝိဟစ္စာတိ အဘိဟန္တွာ. ဘာသတေ စ တပတေ စ ဝိရောစတေ စာတိ သရဒကာလေ မဇ္ဈနှိကသမယေ အာဒိစ္စောဝ ဩဘာသံ မုဉ္စတိ တပတိ ဝိဇ္ဇောတတီတိ. ๔๘๖. บทว่า วิทฺเธ ความว่า ในเวลาที่เมฆลอยขึ้นสูง อธิบายว่า ในเวลาที่เมฆหายไปไกล บทว่า วิคตวลาหเก ความว่า ในเวลาที่เมฆปราศไปแล้ว บทว่า เทเว ความว่า ในอากาศ บทว่า อากาสคตํ ตมคตํ ความว่า ความมืดที่ไปในอากาศ บทว่า ปุถุสมณพฺราหฺมณปรปฺปวาเท ความว่า ซึ่งวาทะของชนเหล่าอื่น ผู้ชื่อว่าเป็นสมณพราหมณ์จำนวนมาก บทว่า อภิวิหจฺจ ความว่า ครอบงำแล้ว บทว่า ภาสเต จ ตปเต จ วิโรจเต จ ความว่า ย่อมส่องสว่าง ย่อมร้อนแรง และย่อมรุ่งโรจน์ คือ ย่อมเปล่งแสงสว่าง, ย่อมร้อนแรง, ย่อมส่องแสงจ้า ดุจพระอาทิตย์ในเวลาเที่ยงวันในสารทกาล ဣဒံ ပန သုတ္တံ ဒေဝတာနံ အတိဝိယ ပိယံ မနာပံ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – ဒက္ခိဏဒိသာယံ ကိရ ဟတ္ထိဘောဂဇနပဒေ သင်္ဂရဝိဟာရော နာမ အတ္ထိ. တဿ ဘောဇနသာလဒွါရေ သင်္ဂရရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ ရတ္တိဘာဂေ ဧကဿ ဒဟရဿ သရဘညဝသေန ဣဒံ သုတ္တံ ဩသာရေန္တဿ သုတွာ သာဓုကာရံ အဒါသိ. ဒဟရော ကိံ ဧသောတိ အာဟ. အဟံ, ဘန္တေ, ဣမသ္မိံ ရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာတိ. ကသ္မိံ ဒေဝတေ ပသန္နာသိ, ကိံ သဒ္ဒေ, ဥဒါဟု သုတ္တေတိ? သဒ္ဒေါ နာမ, ဘန္တေ, ယဿ ကဿစိ ဟောတိယေဝ, သုတ္တေ ပသန္နာမှိ. သတ္ထာရာ ဇေတဝနေ နိသီဒိတွာ ကထိတဒိဝသေ စ အဇ္ဇ စ ဧကဗျဉ္ဇနေပိ နာနံ နတ္ထီတိ. အဿောသိ တွံ ဒေဝတေ သတ္ထာရာ ကထိတဒိဝသေတိ? အာမ, ဘန္တေ. ကတ္ထ ဌိတာ အဿောသီတိ? ဇေတဝနံ, ဘန္တေ, ဂတာမှိ, မဟေသက္ခာသု ပန ဒေဝတာသု အာဂစ္ဆန္တီသု တတ္ထ ဩကာသံ အလဘိတွာ ဣဓေဝ ဌတွာ အဿောသိန္တိ. ဧတ္ထ ဌိတာယ သက္ကာ သုတ္ထု သဒ္ဒေါ သောတုန္တိ? တွံ ပန, ဘန္တေ, မယှံ သဒ္ဒံ သုဏသီတိ? အာမ ဒေဝတေတိ. ဒက္ခိဏကဏ္ဏပဿေ နိသီဒိတွာ ကထနကာလော ဝိယ, ဘန္တေ, ဟောတီတိ. ကိံ ပန ဒေဝတေ သတ္ထု ရူပံ ပဿသီတိ? သတ္ထာ မမေဝ ဩလောကေတီတိ မညမာနာ သဏ္ဌာတုံ န သက္ကောမိ, ဘန္တေတိ. ဝိသေသံ ပန နိဗ္ဗတ္တေတုံ အသက္ခိတ္ထ ဒေဝတေတိ. ဒေဝတာ တတ္ထေဝ အန္တရဓာယိ. တံ ဒိဝသံ ကိရေသ ဒေဝပုတ္တော သောတာပတ္တိဖလေ ပတိဋ္ဌိတော. ဧဝမိဒံ သုတ္တံ ဒေဝတာနံ ပိယံ မနာပံ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ก็พระสูตรนี้เป็นที่รักที่พอใจอย่างยิ่งของเหล่าเทวดา ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าดังนี้ – ได้ยินว่า ในทิศใต้ ในชนบทชื่อหัตถิโภคะ มีวิหารชื่อสังครวิหาร เทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นสังครพฤกษ์ ตรงประตูศาลาฉัน ในเวลากลางคืน ได้ฟังพระสูตรนี้ที่ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งกำลังสาธยายด้วยสรภัญญะจนจบแล้ว จึงได้ให้สาธุการ ภิกษุหนุ่มถามว่า “นี่ใครกัน?” เทวดากล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นเทวดาที่สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้นี้” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ท่านเลื่อมใสในอะไร, ในเสียง หรือว่าในพระสูตร?” (เทวดาตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อันว่าเสียงนั้น ย่อมมีแก่ใครๆ ก็ได้, แต่ข้าพเจ้าเลื่อมใสในพระสูตร ในวันที่พระศาสดาทรงประทับนั่งแสดงธรรมที่พระเชตวันก็ดี ในวันนี้ก็ดี แม้เพียงพยัญชนะเดียวก็ไม่มีความแตกต่างกันเลย” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ท่านได้ฟังในวันที่พระศาสดาทรงแสดงธรรมหรือ?” (เทวดาตอบว่า) “ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ท่านยืนอยู่ที่ไหนฟัง?” (เทวดาตอบว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ไปที่พระเชตวัน แต่เมื่อเหล่าเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่กำลังมา ไม่ได้โอกาสในที่นั้น จึงได้ยืนฟังอยู่ที่นี่เอง” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “เมื่อยืนอยู่ที่นี่ สามารถได้ยินเสียงชัดเจนดีหรือ?” (เทวดาถามว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ท่านได้ยินเสียงของข้าพเจ้าหรือไม่?” (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) “ได้ยินสิ เทวดา” (เทวดากล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ (เสียงนั้น) เป็นประดุจกาลที่ทรงแสดงธรรมโดยประทับนั่งอยู่ข้างหูเบื้องขวา” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ก็ท่านเห็นพระรูปของพระศาสดาหรือไม่?” (เทวดากล่าวว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าสำคัญว่า ‘พระศาสดาทรงทอดพระเนตรแต่เราผู้เดียว’ จึงไม่สามารถยืนอยู่ได้” (ภิกษุหนุ่มถามว่า) “ดูก่อนเทวดา ก็ท่านไม่สามารถทำให้คุณวิเศษบังเกิดได้หรือ?” เทวดาได้อันตรธานหายไปในที่นั้นเอง ได้ยินว่า ในวันนั้น เทพบุตรองค์นั้นได้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติผล ด้วยประการฉะนี้ พระสูตรนี้จึงเป็นที่รักที่พอใจของเหล่าเทวดา ส่วนที่เหลือมีความหมายตื้นในทุกแห่งแล ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ อรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อปปัญจสูทนี မဟာဓမ္မသမာဒါနသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามหาธัมมสมาทานสูตร จบ ၇. ဝီမံသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๗. อรรถกถาวีมังสกสูตร ၄၈၇. ဧဝံ [Pg.277] မေ သုတန္တိ ဝီမံသကသုတ္တံ. တတ္ထ ဝီမံသကေနာတိ တယော ဝီမံသကာ – အတ္ထဝီမံသကော သင်္ခါရဝီမံသကော သတ္ထုဝီမံသကောတိ. တေသု, ‘‘ပဏ္ဍိတာ ဟာဝုသော, မနုဿာ ဝီမံသကာ’’တိ (သံ. နိ. ၃.၂) ဧတ္ထ အတ္ထဝီမံသကော အာဂတော. ‘‘ယတော ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဓာတုကုသလော စ ဟောတိ, အာယတနကုသလော စ ဟောတိ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကုသလော စ ဟောတိ, ဌာနာဋ္ဌာနကုသလော စ ဟောတိ, ဧတ္တာဝတာ ခေါ, အာနန္ဒ, ပဏ္ဍိတော ဘိက္ခု ဝီမံသကောတိ အလံ ဝစနာယာ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၄) ဧတ္ထ သင်္ခါရဝီမံသကော အာဂတော. ဣမသ္မိံ ပန သုတ္တေ သတ္ထုဝီမံသကော အဓိပ္ပေတော. စေတောပရိယာယန္တိ စိတ္တဝါရံ စိတ္တပရိစ္ဆေဒံ. သမန္နေသနာတိ ဧသနာ ပရိယေသနာ ဥပပရိက္ခာ. ဣတိ ဝိညာဏာယာတိ ဧဝံ ဝိဇာနနတ္ထာယ. ๔๘๗. พระสูตรที่ขึ้นต้นว่า เอวํ เม สุตํ คือ วีมังสกสูตร ในวีมังสกสูตรนั้น บทว่า วีมํสเกน ความว่า ผู้ตรวจสอบมี ๓ ประเภท คือ อัตถวีมังสก (ผู้ตรวจสอบประโยชน์) สังขารวีมังสก (ผู้ตรวจสอบสังขาร) และสัตถุวีมังสก (ผู้ตรวจสอบพระศาสดา) ในบรรดาผู้ตรวจสอบ ๓ ประเภทนั้น อัตถวีมังสก มาในพระบาลี (สํ.นิ. ๓.๒) ว่า “ดูก่อนอาวุโสทั้งหลาย มนุษย์ผู้เป็นบัณฑิต เป็นนักตรวจสอบ” สังขารวีมังสก มาในพระบาลี (ม.นิ. ๓.๑๒๔) ว่า “ดูก่อนอานนท์ ในกาลใดแล ภิกษุเป็นผู้ฉลาดในธาตุ เป็นผู้ฉลาดในอายตนะ เป็นผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท และเป็นผู้ฉลาดในฐานะและอฐานะ, ดูก่อนอานนท์ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ก็พอจะกล่าวได้ว่า ภิกษุเป็นบัณฑิต เป็นนักตรวจสอบ” แต่ในพระสูตรนี้ ทรงประสงค์ถึงสัตถุวีมังสก บทว่า เจโตปริยายํ ได้แก่ วาระแห่งจิต การกำหนดรู้จิต บทว่า สมนฺเนสนา ได้แก่ การแสวงหา การค้นคว้า การตรวจสอบ บทว่า อิติ วิญฺญาณาย ความว่า เพื่อจะรู้อย่างนี้ ၄၈၈. ဒွီသု ဓမ္မေသု တထာဂတော သမန္နေသိတဗ္ဗောတိ ဣဓ ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယံ ဒဿေတိ. မဟာ ဟိ ဧသ ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယော နာမ. တဿ မဟန္တဘာဝေါ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော – ဧကသ္မိံ ဟိ သမယေ အာယသ္မာ အာနန္ဒော ဥပဍ္ဎံ အတ္တနော အာနုဘာဝေန ဟောတိ, ဥပဍ္ဎံ ကလျာဏမိတ္တာနုဘာဝေနာတိ စိန္တေတွာ အတ္တနော ဓမ္မတာယ နိစ္ဆေတုံ အသက္ကောန္တော ဘဂဝန္တံ ဥပသင်္ကမိတွာ ပုစ္ဆိ, – ‘‘ဥပဍ္ဎမိဒံ, ဘန္တေ, ဗြဟ္မစရိယဿ, ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ ကလျာဏသဟာယတာ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကတာ’’တိ. ဘဂဝါ အာဟ – ‘‘မာ ဟေဝံ, အာနန္ဒ, မာ ဟေဝံ, အာနန္ဒ, သကလမေဝိဒံ, အာနန္ဒ, ဗြဟ္မစရိယံ ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ ကလျာဏသဟာယတာ, ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကတာ. ကလျာဏမိတ္တဿေတံ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခုနော ပါဋိကင်္ခံ ကလျာဏသဟာယဿ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကဿ, အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေဿတိ, အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဗဟုလီကရိဿတိ. ကထဉ္စာနန္ဒ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော…ပေ… အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဘာဝေတိ, အရိယံ အဋ္ဌင်္ဂိကံ မဂ္ဂံ ဗဟုလီကရောတိ. ဣဓာနန္ဒ, ဘိက္ခု သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ…ပေ… သမ္မာသမာဓိံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတံ ဧဝံ ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော…ပေ… ဗဟုလီကရောတိ, တဒမိနာပေတံ, အာနန္ဒ, ပရိယာယေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယထာ သကလမေဝိဒံ ဗြဟ္မစရိယံ ယဒိဒံ ကလျာဏမိတ္တတာ ကလျာဏသဟာယတာ ကလျာဏသမ္ပဝင်္ကတာ. မမဉှိ, အာနန္ဒ, ကလျာဏမိတ္တံ အာဂမ္မ ဇာတိဓမ္မာ သတ္တာ ဇာတိယာ ပရိမုစ္စန္တိ. ဇရာဓမ္မာ…ပေ… သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသဓမ္မာ [Pg.278] သတ္တာ သောကပရိဒေဝဒုက္ခဒေါမနဿုပါယာသေဟိ ပရိမုစ္စန္တီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂). ๔๘๘. ในบทว่า 'พึงค้นหาพระตถาคตในธรรม ๒ ประการ' นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงอุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร. จริงอยู่ อุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนี้ยิ่งใหญ่นัก. ความยิ่งใหญ่แห่งอุปนิสัยนั้นพึงทราบอย่างนี้ คือ ในสมัยหนึ่ง พระอานนท์ผู้มีอายุคิดว่า 'พรหมจรรย์นี้สำเร็จกึ่งหนึ่งด้วยอานุภาพของตน กึ่งหนึ่งด้วยอานุภาพของกัลยาณมิตร' เมื่อไม่สามารถจะวินิจฉัยได้โดยธรรมดาของตน จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วทูลถามว่า 'ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมจรรย์นี้สำเร็จกึ่งหนึ่ง คือ ความมีกัลยาณมิตร ความมีกัลยาณสหาย ความมีกัลยาณสัมปวังคะ'. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์ อย่ากล่าวอย่างนั้น อานนท์ พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดทีเดียว คือ ความมีกัลยาณมิตร ความมีกัลยาณสหาย ความมีกัลยาณสัมปวังคะ. อานนท์ อันภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร มีกัลยาณสหาย มีกัลยาณสัมปวังคะ พึงหวังข้อนี้ได้ คือ จักเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ จักกระทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘. อานนท์ ก็ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร...ฯลฯ...ย่อมเจริญอริยมรรคมีองค์ ๘ ย่อมกระทำให้มากซึ่งอริยมรรคมีองค์ ๘ อย่างไรเล่า. อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิ...ฯลฯ...ย่อมเจริญสัมมาสมาธิ อันอาศัยวิเวก. อานนท์ ภิกษุผู้มีกัลยาณมิตร...ฯลฯ...ย่อมกระทำให้มากอย่างนี้แล. อานนท์ ข้อนั้นพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า พรหมจรรย์นี้ทั้งหมดทีเดียว คือ ความมีกัลยาณมิตร ความมีกัลยาณสหาย ความมีกัลยาณสัมปวังคะ. อานนท์ เพราะอาศัยเราผู้เป็นกัลยาณมิตร สัตว์ทั้งหลายผู้มีความเกิดเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากชาติได้. สัตว์ทั้งหลายผู้มีความแก่เป็นธรรมดา...ฯลฯ...สัตว์ทั้งหลายผู้มีความโศก ความร่ำไร ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ย่อมพ้นจากความโศก ความร่ำไร ความทุกข์ ความโทมนัส และความคับแค้นใจได้'. ဘိက္ခူနံ ဗာဟိရင်္ဂသမ္ပတ္တိံ ကထေန္တောပိ အာဟ – ‘‘ဗာဟိရံ, ဘိက္ခဝေ, အင်္ဂန္တိ ကရိတွာ နာညံ ဧကင်္ဂမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ မဟတော အတ္ထာယ သံဝတ္တတိ, ယထယိဒံ, ဘိက္ခဝေ, ကလျာဏမိတ္တတာ. ကလျာဏမိတ္တတာ, ဘိက္ခဝေ, မဟတော အတ္ထာယ သံဝတ္တတီ’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၁၃). မဟာစုန္ဒဿ ကိလေသသလ္လေခပဋိပဒံ ကထေန္တောပိ, ‘‘ပရေ ပါပမိတ္တာ ဘဝိဿန္တိ, မယမေတ္ထ ကလျာဏမိတ္တာ ဘဝိဿာမာတိ သလ္လေခေါ ကရဏီယော’’တိ (မ. နိ. ၁.၈၃) အာဟ. မေဃိယတ္ထေရဿ ဝိမုတ္တိပရိပါစနိယဓမ္မေ ကထေန္တောပိ, ‘‘အပရိပက္ကာယ, မေဃိယ, စေတောဝိမုတ္တိယာ ပဉ္စ ဓမ္မာ ပရိပါကာယ သံဝတ္တန္တိ. ကတမေ ပဉ္စ? ဣဓ, မေဃိယ, ဘိက္ခု ကလျာဏမိတ္တော ဟောတိ’’တိ (ဥဒါ. ၃၁) ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယမေဝ ဝိသေသေသိ. ပိယပုတ္တဿ ရာဟုလတ္ထေရဿ အဘိဏှောဝါဒံ ဒေန္တောပိ – แม้เมื่อทรงแสดงความถึงพร้อมแห่งองค์ภายนอกแก่ภิกษุทั้งหลาย ก็ตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราไม่เล็งเห็นองค์ภายนอกแม้อย่างหนึ่งอื่น ที่กระทำแล้วจะเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่อย่างนี้ เหมือนอย่างความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนี้เลย ภิกษุทั้งหลาย ความเป็นผู้มีกัลยาณมิตร ย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์ใหญ่'. แม้เมื่อทรงแสดงปฏิปทาเครื่องขัดเกลากิเลสแก่พระมหาจุนทะ ก็ตรัสว่า 'พึงทำการขัดเกลาว่า ชนเหล่าอื่นจักเป็นผู้มีบาปมิตร แต่เราในที่นี้จักเป็นผู้มีกัลยาณมิตร'. แม้เมื่อทรงแสดงธรรมที่ทำให้วิมุตติแก่รอบแก่พระเมฆิยเถระ ก็ทรงยกย่องอุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรโดยพิเศษว่า 'เมฆิยะ ธรรม ๕ ประการ ย่อมเป็นไปเพื่อความแก่รอบแห่งเจโตวิมุตติที่ยังไม่แก่รอบ ๕ ประการเป็นไฉน? เมฆิยะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีกัลยาณมิตร'. แม้เมื่อประทานโอวาทเนืองๆ แก่พระราหุลเถระผู้เป็นพระโอรสที่รัก (ก็ตรัสว่า) – ‘‘မိတ္တေ ဘဇဿု ကလျာဏေ, ပန္တဉ္စ သယနာသနံ; ဝိဝိတ္တံ အပ္ပနိဂ္ဃောသံ, မတ္တညူ ဟောဟိ ဘောဇနေ. 'เธอจงคบกัลยาณมิตร และเสนาสนะอันสงัด คือสงัดปราศจากเสียงอึกทึก จงเป็นผู้รู้ประมาณในโภชนะ စီဝရေ ပိဏ္ဍပါတေ စ, ပစ္စယေ သယနာသနေ; ဧတေသု တဏှံ မာကာသိ, မာ လောကံ ပုနရာဂမီ’’တိ. (သု. နိ. ၃၄၀, ၃၄၁) – ในจีวร บิณฑบาต ปัจจัย และเสนาสนะ เธออย่าทำตัณหาในสิ่งเหล่านี้ อย่าได้กลับมาสู่โลกนี้อีกเลย' – ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယမေဝ သဗ္ဗပဌမံ ကထေသိ. ဧဝံ မဟာ ဧသ ကလျာဏမိတ္တူပနိဿယော နာမ. ဣဓာပိ တံ ဒဿေန္တော ဘဂဝါ ဒွီသု ဓမ္မေသု တထာဂတော သမန္နေသိတဗ္ဗောတိ ဒေသနံ အာရဘိ. ပဏ္ဍိတော ဘိက္ခု ဒွီသု ဓမ္မေသု တထာဂတံ ဧသတု ဂဝေသတူတိ အတ္ထော. ဧတေန ဘဂဝါ အယံ မဟာဇစ္စောတိ ဝါ, လက္ခဏသမ္ပန္နောတိ ဝါ, အဘိရူပေါ ဒဿနီယောတိ ဝါ, အဘိညာတော အဘိလက္ခိတောတိ ဝါ, ဣမံ နိဿာယာဟံ စီဝရာဒယော ပစ္စယေ လဘိဿာမီတိ ဝါ, ဧဝံ စိန္တေတွာ မံ နိဿာယ ဝသနကိစ္စံ နတ္ထိ. ယော ပန ဧဝံ သလ္လက္ခေတိ, ‘‘ပဟောတိ မေ ဧသ သတ္ထာ ဟုတွာ သတ္ထုကိစ္စံ သာဓေတု’’န္တိ, သော မံ ဘဇတူတိ သီဟနာဒံ နဒတိ. ဗုဒ္ဓသီဟနာဒေါ ကိရ နာမေသ သုတ္တန္တောတိ. (พระองค์) ทรงแสดงอุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรเป็นอันดับแรกทีเดียว. อุปนิสัยคือความเป็นผู้มีกัลยาณมิตรนี้ยิ่งใหญ่อย่างนี้. แม้ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงแสดงอุปนิสัยนั้น จึงทรงเริ่มเทศนาว่า 'พึงค้นหาพระตถาคตในธรรม ๒ ประการ'. ความว่า ภิกษุผู้เป็นบัณฑิต พึงแสวงหา พึงค้นหาพระตถาคตในธรรม ๒ ประการ. ด้วยบทนี้ พระผู้มีพระภาคทรงบันลือสีหนาทว่า การอยู่โดยอาศัยเราด้วยคิดว่า 'ท่านผู้นี้เป็นผู้มีชาติสูง' หรือ 'เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยลักษณะ' หรือ 'เป็นผู้มีรูปงามน่าดู' หรือ 'เป็นผู้มีชื่อเสียงปรากฏเด่นชัด' หรือ 'อาศัยท่านผู้นี้ เราจักได้ปัจจัยมีจีวรเป็นต้น' ดังนี้ ไม่มี. ส่วนผู้ใดพิจารณาเห็นอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้นี้เป็นศาสดาของเรา สามารถจะทำกิจของศาสดาให้สำเร็จได้' ผู้นั้นจงคบหาเราเถิด. ได้ยินว่า พระสูตรนี้ชื่อว่า พุทธสีหนาท. ဣဒါနိ [Pg.279] တေ ဒွေ ဓမ္မေ ဒဿေန္တော စက္ခုသောတဝိညေယျေသူတိ အာဟ. တတ္ထ သတ္ထု ကာယိကော သမာစာရော ဝီမံသကဿ စက္ခုဝိညေယျော ဓမ္မော နာမ. ဝါစသိကော သမာစာရော သောတဝိညေယျော ဓမ္မော နာမ. ဣဒါနိ တေသု သမန္နေသိတဗ္ဗာကာရံ ဒဿေန္တော ယေ သံကိလိဋ္ဌာတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သံကိလိဋ္ဌာတိ ကိလေသသမ္ပယုတ္တာ. တေ စ န စက္ခုသောတဝိညေယျာ. ယထာ ပန ဥဒကေ စလန္တေ ဝါ ပုပ္ဖုဠကေ ဝါ မုဉ္စန္တေ အန္တော မစ္ဆော အတ္ထီတိ ဝိညာယတိ, ဧဝံ ပါဏာတိပါတာဒီနိ ဝါ ကရောန္တဿ, မုသာဝါဒါဒီနိ ဝါ ဘဏန္တဿ ကာယဝစီသမာစာရေ ဒိသွာ စ သုတွာ စ တံသမုဋ္ဌာပကစိတ္တံ သံကိလိဋ္ဌန္တိ ဝိညာယတိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. သံကိလိဋ္ဌစိတ္တဿ ဟိ ကာယဝစီသမာစာရာပိ သံကိလိဋ္ဌာယေဝ နာမ. န တေ တထာဂတဿ သံဝိဇ္ဇန္တီတိ န တေ တထာဂတဿ အတ္ထိ. န ဥပလဗ္ဘန္တီတိ ဧဝံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. နတ္ထိတာယေဝ ဟိ တေ န ဥပလဗ္ဘန္တိ န ပဋိစ္ဆန္နတာယ. တထာ ဟိ ဘဂဝါ ဧကဒိဝသံ ဣမေသု ဓမ္မေသု ဘိက္ခုသံဃံ ပဝါရေန္တော အာဟ – ‘‘ဟန္ဒ ဒါနိ, ဘိက္ခဝေ, ပဝါရေမိ ဝေါ, န စ မေ ကိဉ္စိ ဂရဟထ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ’’တိ. ဧဝံ ဝုတ္တေ အာယသ္မာ သာရိပုတ္တော ဥဋ္ဌာယာသနာ ဧကံသံ ဥတ္တရာသင်္ဂံ ကရိတွာ ယေန ဘဂဝါ တေနဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစ – ‘‘န ခေါ မယံ, ဘန္တေ, ဘဂဝတော ကိဉ္စိ ဂရဟာမ ကာယိကံ ဝါ ဝါစသိကံ ဝါ. ဘဂဝါ ဟိ, ဘန္တေ, အနုပ္ပန္နဿ မဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒေတာ, အသဉ္ဇာတဿ မဂ္ဂဿ သဉ္ဇာနေတာ, အနက္ခာတဿ မဂ္ဂဿ အက္ခာတာ, မဂ္ဂညူ မဂ္ဂဝိဒူ မဂ္ဂကောဝိဒေါ. မဂ္ဂါနုဂါ စ, ဘန္တေ, ဧတရဟိ သာဝကာ ဝိဟရန္တိ ပစ္ဆာသမန္နာဂတာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၂၁၅). ဧဝံ ပရိသုဒ္ဓါ တထာဂတဿ ကာယဝစီသမာစာရာ. ဥတ္တရောပိ သုဒံ မာဏဝေါ တထာဂတဿ ကာယဝစီဒွါရေ အနာရာဓနီယံ ကိဉ္စိ ပဿိဿာမီတိ သတ္တ မာသေ အနုဗန္ဓိတွာ လိက္ခာမတ္တမ္ပိ န အဒ္ဒသ. မနုဿဘူတော ဝါ ဧသ ဗုဒ္ဓဘူတဿ ကာယဝစီဒွါရေ ကိံ အနာရာဓနီယံ ပဿိဿတိ? မာရောပိ ဒေဝပုတ္တော ဗောဓိသတ္တဿ သတော မဟာဘိနိက္ခမနတော ပဋ္ဌာယ ဆဗ္ဗဿာနိ ဂဝေသမာနော ကိဉ္စိ အနာရာဓနီယံ နာဒ္ဒသ, အန္တမသော စေတောပရိဝိတက္ကမတ္တမ္ပိ. မာရော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘သစဿ ဝိတက္ကိတမတ္တမ္ပိ အကုသလံ ပဿိဿာမိ, တတ္ထေဝ နံ မုဒ္ဓနိ ပဟရိတွာ ပက္ကမိဿာမီ’’တိ. သော ဆဗ္ဗဿာနိ အဒိသွာ ဗုဒ္ဓဘူတမ္ပိ ဧကံ ဝဿံ အနုဗန္ဓိတွာ ကိဉ္စိ ဝဇ္ဇံ အပဿန္တော ဂမနသမယေ ဝန္ဒိတွာ – บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงธรรม ๒ อย่างนั้น จึงตรัสว่า "ในธรรมทั้งหลายที่พึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณและโสตวิญญาณ" เป็นต้น ในบทเหล่านั้น สมาจารทางพระวรกายของพระศาสดา ชื่อว่าธรรมอันภิกษุผู้พิจารณาพึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณ สมาจารทางพระวาจา ชื่อว่าธรรมอันพึงรู้ได้ด้วยโสตวิญญาณ บัดนี้ เมื่อจะทรงแสดงอาการที่พึงสอบสวนในธรรมเหล่านั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า "เย สํกิลิฏฺฐา" ในบทเหล่านั้น บทว่า "สํกิลิฏฺฐา" หมายถึง ประกอบด้วยกิเลส และธรรมเหล่านั้นจะพึงรู้ได้ด้วยจักขุวิญญาณและโสตวิญญาณก็หาไม่ เปรียบเหมือนเมื่อน้ำกำลังไหวอยู่หรือปล่อยฟองอากาศออกมา ก็เป็นอันรู้ได้ว่า "มีปลาอยู่ข้างใน" ฉันใด เมื่อเห็นและได้ฟังสมาจารทางกายและวาจาของบุคคลผู้กำลังทำปาณาติบาตเป็นต้น หรือกำลังกล่าวคำมุสาเป็นต้น ก็เป็นอันรู้ได้ว่า "จิตอันเป็นสมุฏฐานแห่งกายสมาจารและวจีสมาจารนั้นเศร้าหมอง" ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงตรัสไว้อย่างนี้ จริงอยู่ แม้กายสมาจารและวจีสมาจารของบุคคลผู้มีจิตเศร้าหมอง ก็ย่อมชื่อว่าเศร้าหมองด้วย ธรรมเหล่านั้นไม่มีแก่พระตถาคต ความว่า ธรรมเหล่านั้นไม่มีแก่พระตถาคต หาไม่ได้ ฉะนี้ ท่านย่อมรู้อย่างนี้ จริงอยู่ ธรรมเหล่านั้นหาไม่ได้เพราะไม่มีอยู่เลย หาใช่หาไม่ได้เพราะถูกปิดบังไว้ไม่ จริงดังนั้น เพราะเหตุนั้นแล วันหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อทรงปวารณาต่อภิกษุสงฆ์ในธรรมเหล่านี้ ได้ตรัสว่า "เอาล่ะ ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอปวารณาเธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะติเตียนกรรมอะไรๆ ของเราทางกายหรือทางวาจาไม่ได้เลยหรือ" เมื่อตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระสารีบุตรลุกจากอาสนะ ทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาคเจ้าว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มิได้ติเตียนกรรมอะไรๆ ของพระผู้มีพระภาคเจ้าทางพระวรกายหรือทางพระวาจาเลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ให้มรรคที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ให้มรรคที่ยังไม่ปรากฏให้ปรากฏ ทรงบอกมรรคที่ยังมิได้ทรงบอก ทรงรู้มรรค ทรงทราบชัดมรรค ทรงฉลาดในมรรค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เหล่าสาวกเป็นผู้ดำเนินตามมรรคอยู่ และถึงพร้อมแล้วในภายหลัง" กายสมาจารและวจีสมาจารของพระตถาคตบริสุทธิ์แล้วอย่างนี้ แม้อุตตรมาณพได้ติดตามพระตถาคตอยู่เจ็ดเดือนด้วยคิดว่า "เราจักเห็นโทษอะไรๆ ที่ไม่น่าพอใจในทวารคือพระวรกายและพระวาจาของพระตถาคต" ก็มิได้เห็นโทษแม้ประมาณเท่าไข่เหาเลย ก็บุรุษนี้เป็นเพียงมนุษย์ จักเห็นโทษอะไรที่ไม่น่าพอใจในทวารคือพระวรกายและพระวาจาของพระองค์ผู้เป็นพุทธะได้เล่า แม้มารเทพบุตรเมื่อเที่ยวค้นหาอยู่ตลอดหกปีนับตั้งแต่ที่พระโพธิสัตว์เสด็จออกมหาภิเนษกรมณ์ ก็มิได้เห็นโทษอะไรๆ ที่ไม่น่าพอใจเลย แม้ที่สุดเพียงความดำริในพระทัยที่เศร้าหมองก็มิได้เห็น ได้ยินว่ามารได้คิดว่า "ถ้าเราจักเห็นอกุศลแม้เพียงแค่ความดำริของท่านไซร้ เราจักตีที่ศีรษะของท่านในที่นั้นแล้วหลีกไป" มารนั้นเมื่อไม่เห็นโทษตลอดหกปีแล้ว แม้เมื่อพระองค์เป็นพุทธะแล้ว ก็ยังติดตามอยู่อีกหนึ่งปี เมื่อไม่เห็นโทษอะไรๆ เลย ในเวลาที่จะจากไป จึงได้ถวายบังคมแล้วกล่าวว่า ‘‘မဟာဝီရ [Pg.280] မဟာပုညံ, ဣဒ္ဓိယာ ယသသာ ဇလံ; သဗ္ဗဝေရဘယာတီတံ, ပါဒေ ဝန္ဒာမိ ဂေါတမ’’န္တိ. (သံ. နိ. ၁.၁၅၉) – "ข้าแต่พระมหาวีระ ผู้มีบุญญาธิการใหญ่หลวง รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์และยศ ผู้ล่วงพ้นเวรและภัยทั้งปวง ข้าพระองค์ขอถวายบังคมพระบาทของพระองค์ ผู้โคตมโคตร" ဂါထံ ဝတွာ ဂတော. ครั้นกล่าวคาถาแล้วก็จากไป ဝီတိမိဿာတိ ကာလေ ကဏှာ, ကာလေ သုက္ကာတိ ဧဝံ ဝေါမိဿကာ. ဝေါဒါတာတိ ပရိသုဒ္ဓါ နိက္ကိလေသာ. သံဝိဇ္ဇန္တီတိ ဝေါဒါတာ ဓမ္မာ အတ္ထိ ဥပလဗ္ဘန္တိ. တထာဂတဿ ဟိ ပရိသုဒ္ဓါ ကာယသမာစာရာဒယော. တေနာဟ – ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတဿ အရက္ခေယျာနိ. ကတမာနိ စတ္တာရိ? ပရိသုဒ္ဓကာယသမာစာရော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော, နတ္ထိ တထာဂတဿ ကာယဒုစ္စရိတံ, ယံ တထာဂတော ရက္ခေယျ, ‘မာ မေ ဣဒံ ပရော အညာသီ’တိ. ပရိသုဒ္ဓဝစီသမာစာရော… ပရိသုဒ္ဓမနောသမာစာရော… ပရိသုဒ္ဓါဇီဝေါ, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော, နတ္ထိ တထာဂတဿ မိစ္ဆာဇီဝေါ, ယံ တထာဂတော ရက္ခေယျ, မာ မေ ဣဒံ ပရော အညာသီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၅၈). บทว่า "วีติมิสฺสา" หมายถึง ในบางคราวก็ดำ ในบางคราวก็ขาว อย่างนี้คือเจือปนกัน บทว่า "โวทาตา" หมายถึง บริสุทธิ์ ปราศจากกิเลส บทว่า "สํวิชฺชนฺติ" หมายถึง ธรรมที่ผ่องแผ้วมีอยู่ หาได้ จริงอยู่ กายสมาจารเป็นต้นของพระตถาคตบริสุทธิ์แล้ว เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "ภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๔ ประการเหล่านี้เป็นสิ่งที่พระตถาคตไม่ต้องระวังรักษา ๔ ประการเป็นไฉน ภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตมีกายสมาจารบริสุทธิ์ กายทุจริตที่พระตถาคตจะต้องระวังรักษาว่า 'อย่าให้ผู้อื่นรู้เรื่องนี้ของเรา' นั้นไม่มีแก่พระตถาคต พระองค์มีวจีสมาจารบริสุทธิ์... มีมโนสมาจารบริสุทธิ์... ภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตมีอาชีวะบริสุทธิ์ มิจฉาอาชีวะที่พระตถาคตจะต้องระวังรักษาว่า 'อย่าให้ผู้อื่นรู้เรื่องนี้ของเรา' นั้นไม่มีแก่พระตถาคต" ဣမံ ကုသလံ ဓမ္မန္တိ ဣမံ အနဝဇ္ဇံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ. ‘‘အယမာယသ္မာ သတ္ထာ ကိံ နု ခေါ ဒီဃရတ္တံ သမာပန္နော အတိစိရကာလတော ပဋ္ဌာယ ဣမိနာ သမန္နာဂတော, ဥဒါဟု ဣတ္တရသမာပန္နော ဟိယျော ဝါ ပရေ ဝါ ပရသုဝေ ဝါ ဒိဝသေ သမာပန္နော’’တိ ဧဝံ ဂဝေသတူတိ အတ္ထော. ဧကစ္စေန ဟိ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဝသန္တေန ဗဟု မိစ္ဆာဇီဝကမ္မံ ကတံ, တံ တတ္ထ ကာလာတိက္ကမေ ပညာယတိ, ပါကဋံ ဟောတိ. သော အညတရံ ပစ္စန္တဂါမံ ဝါ သမုဒ္ဒတီရံ ဝါ ဂန္တွာ ပဏ္ဏသာလံ ကာရေတွာ အာရညကော ဝိယ ဟုတွာ ဝိဟရတိ. မနုဿာ သမ္ဘာဝနံ ဥပ္ပာဒေတွာ တဿ ပဏီတေ ပစ္စယေ ဒေန္တိ. ဇနပဒဝါသိနော ဘိက္ခူ တဿ ပရိဟာရံ ဒိသွာ, ‘‘အတိဒပ္ပိတော ဝတာယံ အာယသ္မာ, ကော နု ခေါ ဧသော’’တိ ပရိဂ္ဂဏှန္တာ, ‘‘အသုကဋ္ဌာနေ အသုကံ နာမ မိစ္ဆာဇီဝံ ကတွာ ပက္ကန္တဘိက္ခူ’’တိ ဉတွာ န သက္ကာ ဣမိနာ သဒ္ဓိံ ဥပေါသထော ဝါ ပဝါရဏာ ဝါ ကာတုန္တိ သန္နိပတိတွာ ဓမ္မေန သမေန ဥက္ခေပနီယာဒီသု အညတရံ ကမ္မံ ကရောန္တိ. ဧဝရူပါယ ပဋိစ္ဆန္နပဋိပတ္တိယာ အတ္ထိဘာဝံ ဝါ နတ္ထိဘာဝံ ဝါ ဝီမံသာပေတုံ ဧဝမာဟ. บทว่า "อิมํ กุสลํ ธมฺมํ" หมายถึง ศีลมีอาชีวะเป็นที่แปดอันไม่มีโทษนี้ ความว่า ขอจงสอบสวนอย่างนี้ว่า "พระเถระผู้เป็นศาสดานี้เป็นผู้ถึงพร้อมแล้วตลอดกาลนาน คือเป็นผู้ประกอบด้วยศีลนี้มาตั้งแต่กาลนานแล้ว หรือว่าเป็นผู้เพิ่งถึงพร้อมชั่วคราว คือเพิ่งถึงพร้อมเมื่อวานนี้ หรือวันก่อน หรือวันซืนนี้หนอ" จริงอยู่ บางรูปเมื่ออยู่ในที่แห่งหนึ่ง ได้ทำมิจฉาอาชีวกรรมไว้มาก กรรมนั้นย่อมปรากฏในที่นั้นเมื่อกาลเวลาล่วงไป ย่อมเป็นที่เปิดเผย ภิกษุนั้นจึงไปยังปัจจันตคามหรือฝั่งสมุทรแห่งใดแห่งหนึ่ง ให้สร้างบรรณศาลาแล้วอยู่ประหนึ่งว่าเป็นพระอรัญญิก มนุษย์ทั้งหลายเกิดความเลื่อมใสแล้วถวายปัจจัยอันประณีตแก่ท่าน ภิกษุชาวชนบทเห็นลาภสักการะของท่านแล้วพิจารณาว่า "ท่านผู้นี้ช่างหยิ่งยโสเสียจริง ท่านผู้นี้เป็นใครกันหนอ" ก็รู้ว่า "เป็นภิกษุที่ทำมิจฉาอาชีวะชื่อโน้นในสถานที่โน้นแล้วหนีมา" จึงรู้ว่า "ไม่สามารถทำอุโบสถหรือปวารณากับภิกษุรูปนี้ได้" แล้วประชุมกันทำกรรมอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาอุกเขปนียกรรมเป็นต้นโดยธรรมโดยวินัย พระองค์ตรัสอย่างนี้เพื่อทรงให้สอบสวนถึงการมีอยู่หรือไม่มีอยู่แห่งปฏิปทาที่ปกปิดไว้เช่นนี้ ဧဝံ ဇာနာတီတိ ဒီဃရတ္တံ သမာပန္နော, န ဣတ္တရသမာပန္နောတိ ဇာနာတိ. အနစ္ဆရိယံ စေတံ. ယံ တထာဂတဿ ဧတရဟိ သဗ္ဗညုတံ ပတ္တဿ ဒီဃရတ္တံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ [Pg.281] ပရိသုဒ္ဓံ ဘဝေယျ. ယဿ ဗောဓိသတ္တကာလေပိ ဧဝံ အဟောသိ. บทว่า "เอวํ ชานาติ" หมายถึง ย่อมรู้อย่างนี้ว่า ท่านผู้นี้เป็นผู้สมาทานมาช้านาน ไม่ใช่เพิ่งสมาทานชั่วคราว และข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์เลย การที่ศีลมีอาชีวะเป็นที่แปดของพระตถาคตผู้บรรลุสัพพัญญุตญาณแล้วในบัดนี้ จะบริสุทธิ์ตลอดกาลนานนั้น (ย่อมไม่น่าอัศจรรย์) สำหรับพระองค์ผู้ซึ่งความบริสุทธิ์ได้เป็นเช่นนั้นแล้วแม้ในกาลที่ทรงเป็นพระโพธิสัตว์ အတီတေ ကိရ ဂန္ဓာရရာဇာ စ ဝေဒေဟရာဇာ စ ဒွေပိ သဟာယကာ ဟုတွာ ကာမေသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ ရဇ္ဇာနိ ပုတ္တာနံ နိယျာတေတွာ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ဧကသ္မိံ အရညဂါမကေ ပိဏ္ဍာယ စရန္တိ. ပစ္စန္တော နာမ ဒုလ္လဘလောဏော ဟောတိ. တတော အလောဏံ ယာဂုံ လဘိတွာ ဧကိဿာယ သာလာယ နိသီဒိတွာ ပိဝန္တိ. အန္တရန္တရေ မနုဿာ လောဏစုဏ္ဏံ အာဟရိတွာ ဒေန္တိ. ဧကဒိဝသံ ဧကော ဝေဒေဟိသိဿ ပဏ္ဏေ ပက္ခိပိတွာ လောဏစုဏ္ဏံ အဒါသိ. ဝေဒေဟိသိ ဂဟေတွာ ဥပဍ္ဎံ ဂန္ဓာရိသိဿ-သန္တိကေ ဌပေတွာ ဥပဍ္ဎံ အတ္တနော သန္တိကေ ဌပေသိ. တတော ထောကံ ပရိဘုတ္တာဝသေသံ ဒိသွာ, ‘‘မာ ဣဒံ နဿီ’’တိ ပဏ္ဏေန ဝေဌေတွာ တိဏဂဟနေ ဌပေသိ. ပုန ဧကသ္မိံ ဒိဝသေ ယာဂုပါနကာလေ သတိံ ကတွာ ဩလောကေန္တော တံ ဒိသွာ ဂန္ဓာရိသိံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဣတော ထောကံ ဂဏှထ အာစရိယာ’’တိ အာဟ. ကုတော တေ လဒ္ဓံ ဝေဒေဟိသီတိ? တသ္မိံ ဒိဝသေ ပရိဘုတ္တာဝသေသံ ‘‘မာ နဿီ’’တိ မယာ ဌပိတန္တိ. ဂန္ဓာရိသိ ဂဟေတုံ န ဣစ္ဆတိ, အလောဏကံယေဝ ယာဂုံ ပိဝိတွာ ဝေဒေဟံ ဣသိံ အဝေါစ – ได้ยินมาว่า ในอดีตกาล พระเจ้าคันธาระและพระเจ้าวิเทหะ ทั้งสองพระองค์เป็นสหายกัน ทรงเห็นโทษในกามทั้งหลาย จึงทรงมอบราชสมบัติแก่พระโอรสทั้งหลายแล้วทรงผนวชเป็นฤๅษี เที่ยวไปเพื่อบิณฑบาตในหมู่บ้านชายป่าแห่งหนึ่ง ชื่อว่าปัจจันตชนบทเป็นที่หาเกลือได้ยาก เพราะเหตุนั้น ท่านทั้งสองจึงได้ข้าวต้มที่ไม่ใส่เกลือ แล้วนั่งฉันอยู่ในศาลาแห่งหนึ่ง ในระหว่างนั้น พวกมนุษย์ก็นำเกลือป่นมาถวาย วันหนึ่ง บุรุษคนหนึ่งใส่เกลือป่นในใบไม้ถวายแด่พระวิเทหดาบส พระวิเทหดาบสรับแล้ว วางไว้กึ่งหนึ่งในสำนักของพระคันธารดาบส วางไว้กึ่งหนึ่งในสำนักของตน แต่นั้น เห็นเกลือที่เหลือจากการบริโภคเล็กน้อย จึงคิดว่า "เกลือนี้อย่าได้ฉิบหายเลย" แล้วเอาใบไม้ห่อเก็บไว้ในพงหญ้า ต่อมาอีกวันหนึ่ง ในเวลาฉันข้าวต้ม ท่านระลึกขึ้นได้แล้วแลดู เห็นเกลือนั้น จึงเข้าไปหาพระคันธารดาบสแล้วกล่าวว่า "ท่านอาจารย์ โปรดรับเกลือจากที่นี้ไปหน่อยเถิด" (พระคันธารดาบสถามว่า) "ท่านวิเทหะ ท่านได้เกลือมาจากไหน" (พระวิเทหดาบสตอบว่า) "เกลือที่เหลือจากการบริโภคในวันนั้น ข้าพเจ้าเก็บไว้ด้วยคิดว่า 'อย่าได้ฉิบหายเลย'" พระคันธารดาบสไม่ปรารถนาจะรับ ฉันแต่ข้าวต้มที่ไม่ใส่เกลือ แล้วได้กล่าวกับพระวิเทหดาบสว่า – ‘‘ဟိတွာ ဂါမသဟဿာနိ, ပရိပုဏ္ဏာနိ သောဠသ; ကောဋ္ဌာဂါရာနိ ဖီတာနိ, သန္နိဓိံ ဒါနိ ကုဗ္ဗသီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၆); ท่านละหมู่บ้านหนึ่งพันอันบริบูรณ์ และฉางสิบหกแห่งอันมั่งคั่งมาแล้ว บัดนี้ ท่านยังมาทำการสะสมอยู่อีกหรือ ဝေဒေဟိသိ အဝေါစ – ‘‘တုမှေ ရဇ္ဇံ ပဟာယ ပဗ္ဗဇိတာ, ဣဒါနိ ကသ္မာ လောဏစုဏ္ဏမတ္တသန္နိဓိကာရဏာ ပဗ္ဗဇ္ဇာယ အနုစ္ဆဝိကံ န ကရောထာ’’တိ? ကိံ မယာ ကတံ ဝေဒေဟိသီတိ? အထ နံ အာဟ – พระวิเทหดาบสกล่าวว่า "ท่านละราชสมบัติบวชแล้ว บัดนี้ เพราะเหตุไร ท่านจึงกระทำสิ่งที่ไม่สมควรแก่บรรพชา เพราะเหตุแห่งการสะสมเพียงเกลือป่นเล่า" (พระคันธารดาบสถามว่า) "ท่านวิเทหะ ข้าพเจ้าทำอะไรหรือ" ครั้งนั้น พระวิเทหดาบสได้กล่าวกับท่านว่า – ‘‘ဟိတွာ ဂန္ဓာရဝိသယံ, ပဟူတဓနဓာရိယံ; ပသာသနတော နိက္ခန္တော, ဣဓ ဒါနိ ပသာသသီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၇); ท่านละแคว้นคันธาระ อันเป็นที่ตั้งแห่งทรัพย์และธัญญาหารมากมาย ออกจากการปกครองมาแล้ว บัดนี้ ท่านยังมาสั่งสอนข้าพเจ้าในที่นี้อีกหรือ ဂန္ဓာရော အာဟ – พระคันธารดาบสกล่าวว่า – ‘‘ဓမ္မံ ဘဏာမိ ဝေဒေဟ, အဓမ္မော မေ န ရုစ္စတိ; ဓမ္မံ မေ ဘဏမာနဿ, န ပါပမုပလိမ္ပတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၈); ดูก่อนวิเทหะ เรากล่าวธรรม อธรรมไม่เป็นที่ชอบใจของเรา เมื่อเรากล่าวธรรมอยู่ บาปย่อมไม่แปดเปื้อน ဝေဒေဟော [Pg.282] အာဟ – พระวิเทหดาบสกล่าวว่า – ‘‘ယေန ကေနစိ ဝဏ္ဏေန, ပရော လဘတိ ရုပ္ပနံ; မဟတ္ထိယမ္ပိ စေ ဝါစံ, န တံ ဘာသေယျ ပဏ္ဍိတော’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၉); คนอื่นย่อมได้ความขุ่นเคืองด้วยเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง แม้เป็นวาจาที่มีประโยชน์มาก บัณฑิตก็ไม่พึงกล่าววาจานั้น ဂန္ဓာရော အာဟ – พระคันธารดาบสกล่าวว่า – ‘‘ကာမံ ရုပ္ပတု ဝါ မာ ဝါ, ဘုသံဝ ဝိကိရီယတု; ဓမ္မံ မေ ဘဏမာနဿ, န ပါပမုပလိမ္ပတီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၈၀); จะขุ่นเคืองก็ตาม หรือไม่ขุ่นเคืองก็ตาม จะแตกกระจัดกระจายไปอย่างยิ่งก็ตาม เมื่อเรากล่าวธรรมอยู่ บาปย่อมไม่แปดเปื้อน တတော ဝေဒေဟိသိ ယဿ သကာပိ ဗုဒ္ဓိ နတ္ထိ, အာစရိယသန္တိကေ ဝိနယံ န သိက္ခတိ, သော အန္ဓမဟိံသော ဝိယ ဝနေ စရတီတိ စိန္တေတွာ အာဟ – แต่นั้น พระวิเทหดาบสคิดว่า "ผู้ใดไม่มีปัญญาเป็นของตน ไม่ศึกษาวินัยในสำนักของอาจารย์ ผู้นั้นย่อมเที่ยวไปในป่าเหมือนกระบือบอด" ดังนี้แล้ว จึงกล่าวว่า – ‘‘နော စေ အဿ သကာ ဗုဒ္ဓိ, ဝိနယော ဝါ သုသိက္ခိတော; ဝနေ အန္ဓမဟိံသောဝ, စရေယျ ဗဟုကော ဇနော. ถ้าปัญญาของตนไม่มี หรือวินัยที่ศึกษามาดีไม่มี ชนเป็นอันมากก็พึงเที่ยวไปในป่าเหมือนกระบือบอด ယသ္မာ စ ပနိဓေကစ္စေ, အာစေရမှိ သုသိက္ခိတာ; တသ္မာ ဝိနီတဝိနယာ, စရန္တိ သုသမာဟိတာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၈၁-၈၂); ก็เพราะเหตุที่ในโลกนี้ ชนบางพวกเป็นผู้ศึกษาดีแล้วในสำนักอาจารย์ เพราะเหตุนั้น ท่านเหล่านั้นจึงมีวินัยอันแนะนำดีแล้ว มีจิตตั้งมั่นดีแล้ว ประพฤติตนอยู่ ဧဝဉ္စ ပန ဝတွာ ဝေဒေဟိသိ အဇာနိတွာ မယာ ကတန္တိ ဂန္ဓာရိသိံ ခမာပေသိ. တေ ဥဘောပိ တပံ စရိတွာ ဗြဟ္မလောကံ အဂမံသု. ဧဝံ တထာဂတဿ ဗောဓိသတ္တကာလေပိ ဒီဃရတ္တံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ ပရိသုဒ္ဓံ အဟောသိ. ก็แล ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พระวิเทหดาบสได้ขอให้พระคันธารดาบสอดโทษให้ว่า "ข้าพเจ้าได้กระทำไปเพราะไม่รู้" ท่านทั้งสองนั้นบำเพ็ญตบะแล้ว ได้ไปสู่พรหมโลก ด้วยประการฉะนี้ แม้ในกาลที่พระตถาคตเป็นพระโพธิสัตว์ อาชีวัฏฐมกศีลก็ได้บริสุทธิ์แล้วตลอดกาลนาน ဥတ္တဇ္ဈာပန္နော အယမာယသ္မာ ဘိက္ခု ယသပတ္တောတိ အယမာယသ္မာ အမှာကံ သတ္ထာ ဘိက္ခု ဉတ္တံ ပညာတဘာဝံ ပါကဋဘာဝံ အဇ္ဈာပန္နော နု ခေါ, သယဉ္စ ပရိဝါရသမ္ပတ္တိံ ပတ္တော နု ခေါ နောတိ. တေန စဿ ပညာတဇ္ဈာပန္နဘာဝေန ယသသန္နိဿိတဘာဝေန စ ကိံ ဧကစ္စေ အာဒီနဝါ သန္ဒိဿန္တိ ဥဒါဟု နောတိ ဧဝံ သမန္နေသန္တူတိ ဒဿေတိ. န တာဝ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ယာဝ ဘိက္ခု န ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု အဘိညာတဘာဝံ ဝါ ပရိဝါရသမ္ပတ္တိံ ဝါ အာပန္နော ဟောတိ, တာဝ ဧကစ္စေ မာနာတိမာနာဒယော အာဒီနဝါ န သံဝိဇ္ဇန္တိ ဥပသန္တူပသန္တော ဝိယ သောတာပန္နော ဝိယ သကဒါဂါမီ ဝိယ စ ဝိဟရတိ. အရိယော နု ခေါ ပုထုဇ္ဇနော နု ခေါတိပိ ဉာတုံ န သက္ကာ ဟောတိ. ในบทว่า "อุตฺตชฺฌาปนฺโน อยมายสฺมา ภิกฺขุ ยสปตฺโตติ" (พระผู้มีอายุนี้เป็นผู้มีชื่อเสียง ถึงแล้วซึ่งยศ) มีความว่า พระผู้มีอายุผู้เป็นศาสดาของเรานี้ ถึงความเป็นผู้มีชื่อเสียง ความเป็นผู้ปรากฏแล้วหนอแล และถึงพร้อมด้วยบริวารแล้วหนอแล หรือยังหนอ ก็เพราะความเป็นผู้มีชื่อเสียงและเพราะความเป็นผู้มีบริวารนั้นของท่าน โทษบางอย่างจะปรากฏขึ้นหรือไม่หนอ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า "พวกเธอจงแสวงหาอย่างนี้" ในบทว่า "น ตาว ภิกฺขเว" เป็นต้น มีความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ตราบใดที่ภิกษุยังไม่ถึงความเป็นผู้มีชื่อเสียงในหมู่พระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้น หรือยังไม่ถึงพร้อมด้วยบริวาร ตราบนั้น โทษบางอย่างมีมานะและอติมานะเป็นต้น ย่อมไม่มี เธอย่อมอยู่เหมือนผู้สงบระงับยิ่ง เหมือนพระโสดาบัน เหมือนพระสกทาคามี ไม่สามารถจะรู้ได้ว่า "เป็นพระอริยะหนอ หรือเป็นปุถุชนหนอ" ယတော [Pg.283] စ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိ ယဒါ ပန ဣဓေကစ္စော ဘိက္ခု ဉာတော ဟောတိ ပရိဝါရသမ္ပန္နော ဝါ, တဒါ တိဏှေန သိင်္ဂေန ဂေါဂဏံ ဝိဇ္ဈန္တော ဒုဋ္ဌဂေါဏော ဝိယ, မိဂသံဃံ အဘိမဒ္ဒမာနော ဒီပိ ဝိယ စ အညေ ဘိက္ခူ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဇ္ဈန္တော အဂါရဝေါ အသဘာဂဝုတ္တိ အဂ္ဂပါဒေန ဘူမိံ ဖုသန္တော ဝိယ စရတိ. ဧကစ္စော ပန ကုလပုတ္တော ယထာ ယထာ ဉာတော ဟောတိ ယသဿီ, တထာ တထာ ဖလဘာရဘရိတော ဝိယ သာလိ သုဋ္ဌုတရံ ဩနမတိ, ရာဇရာဇမဟာမတ္တာဒီသု ဥပသင်္ကမန္တေသု အကိဉ္စနဘာဝံ ပစ္စဝေက္ခိတွာ သမဏသညံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဆိန္နဝိသာဏဥသဘော ဝိယ, စဏ္ဍာလဒါရကော ဝိယ စ သောရတော နိဝါတော နီစစိတ္တော ဟုတွာ ဘိက္ခုသံဃဿ စေဝ သဒေဝကဿ စ လောကဿ, ဟိတာယ သုခါယ ပဋိပဇ္ဇတိ. ဧဝရူပံ ပဋိပတ္တိံ သန္ဓာယ ‘‘နာဿ ဣဓေကစ္စေ အာဒီနဝါ’’တိ အာဟ. ในบทว่า "ยโต จ โข ภิกฺขเว" เป็นต้น มีความว่า ก็เมื่อใด ภิกษุบางรูปในศาสนานี้ เป็นผู้มีชื่อเสียง หรือถึงพร้อมด้วยบริวาร เมื่อนั้น เธอย่อมข่มขี่ภิกษุอื่นในที่นั้นๆ เหมือนโคดุร้ายที่ขวิดฝูงโคด้วยเขาอันแหลมคม และเหมือนเสือดาวที่ขย้ำฝูงเนื้อ เป็นผู้ไม่มีความเคารพ ไม่มีความประพฤติเสมอกัน เที่ยวไปประหนึ่งว่าจรดแผ่นดินด้วยปลายเท้า ส่วนกุลบุตรบางคน เป็นผู้มีชื่อเสียงและมียศโดยประการใดๆ ก็ย่อมน้อมลงอย่างยิ่งโดยประการนั้นๆ เหมือนต้นข้าวสาลีที่น้อมลงเพราะภาระคือรวงข้าว เมื่อพระราชาและมหาอำมาตย์ของพระราชาเป็นต้นเข้ามาหา ก็พิจารณาถึงความเป็นผู้ไม่มีกังวล ตั้งสมณสัญญาขึ้น เป็นผู้สงบเสงี่ยม อ่อนน้อม มีจิตใจต่ำต้อย เหมือนโคอุสภะที่เขาหัก และเหมือนลูกจัณฑาล แล้วย่อมปฏิบัติเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ภิกษุสงฆ์และแก่โลกพร้อมทั้งเทวโลก พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงปฏิปทาเช่นนี้ จึงตรัสว่า "นาสฺส อิเธกจฺเจ อาทีนวา" (โทษบางอย่างในภิกษุนี้ย่อมไม่มี) တထာဂတော ပန အဋ္ဌသု လောကဓမ္မေသု တာဒီ, သော ဟိ လာဘေပိ တာဒီ, အလာဘေပိ တာဒီ, ယသေပိ တာဒီ, အယသေပိ တာဒီ, ပသံသာယပိ တာဒီ, နိန္ဒာယပိ တာဒီ, သုခေပိ တာဒီ, ဒုက္ခေပိ တာဒီ, တသ္မာ သဗ္ဗာကာရေန နာဿ ဣဓေကစ္စေ အာဒီနဝါ သံဝိဇ္ဇန္တိ. အဘယူပရတောတိ အဘယော ဟုတွာ ဥပရတော, အစ္စန္တူပရတော သတတူပရတောတိ အတ္ထော. န ဝါ ဘယေန ဥပရတောတိပိ အဘယူပရတော. စတ္တာရိ ဟိ ဘယာနိ ကိလေသဘယံ ဝဋ္ဋဘယံ ဒုဂ္ဂတိဘယံ ဥပဝါဒဘယန္တိ. ပုထုဇ္ဇနော စတူဟိပိ ဘယေဟိ ဘာယတိ. သေက္ခာ တီဟိ, တေသဉှိ ဒုဂ္ဂတိဘယံ ပဟီနံ, ဣတိ သတ္တ သေက္ခာ ဘယူပရတာ, ခီဏာသဝေါ အဘယူပရတော နာမ, တဿ ဟိ ဧကမ္ပိ ဘယံ နတ္ထိ. ကိံ ပရဝါဒဘယံ နတ္ထီတိ? နတ္ထိ. ပရာနုဒ္ဒယံ ပန ပဋိစ္စ, ‘‘မာဒိသံ ခီဏာသဝံ ပဋိစ္စ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ ဥပဝါဒံ ရက္ခတိ. မူလုပ္ပလဝါပိဝိဟာရဝါသီ ယသတ္ထေရော ဝိယ. ส่วนพระตถาคตเป็นผู้คงที่ในโลกธรรม ๘ ประการ จริงอยู่ พระองค์นั้นเป็นผู้คงที่แม้ในลาภ เป็นผู้คงที่แม้ในความเสื่อมลาภ เป็นผู้คงที่แม้ในยศ เป็นผู้คงที่แม้ในความเสื่อมยศ เป็นผู้คงที่แม้ในสรรเสริญ เป็นผู้คงที่แม้ในนินทา เป็นผู้คงที่แม้ในสุข เป็นผู้คงที่แม้ในทุกข์ เพราะเหตุนั้น โทษบางอย่างในศาสนานี้จึงไม่มีแก่พระองค์โดยประการทั้งปวง บทว่า อภยูปรโต คือ เป็นผู้ไม่มีภัยแล้วจึงงดเว้น อธิบายว่า งดเว้นเด็ดขาด งดเว้นเป็นนิตย์ หรืออีกนัยหนึ่ง ชื่อว่า อภยูปรโต เพราะไม่งดเว้นด้วยความกลัวภัย จริงอยู่ ภัยมี ๔ อย่าง คือ กิเลสภัย วัฏฏภัย ทุคคติภัย อุปวาทภัย ปุถุชนย่อมกลัวภัยทั้ง ๔ อย่าง พระเสขะย่อมกลัว ๓ อย่าง จริงอยู่ ทุคคติภัยอันพระเสขะเหล่านั้นละได้แล้ว ด้วยเหตุนั้น พระเสขะ ๗ จำพวกจึงชื่อว่าผู้เว้นจากภัย พระขีณาสพชื่อว่า อภยูปรโต (ผู้ไม่งดเว้นเพราะภัย) จริงอยู่ ภัยแม้สักอย่างหนึ่งย่อมไม่มีแก่พระขีณาสพนั้น ถามว่า ภัยคือการว่าร้ายของผู้อื่น ไม่มีหรือ ตอบว่า ไม่มี แต่ว่า อาศัยความเอ็นดูในผู้อื่น จึงระวังการว่าร้าย ด้วยคิดว่า 'สัตว์ทั้งหลายอาศัยพระขีณาสพเช่นเราแล้ว อย่าได้ฉิบหายเลย' เหมือนพระยสเถระผู้อยู่ในมูลุปปลวาปิวิหาร ထေရော ကိရ မူလုပ္ပလဝါပိဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပါဝိသိ. အထဿ ဥပဋ္ဌာကကုလဒွါရံ ပတ္တဿ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ထဏ္ဍိလပီဌကံ နိဿာယ အာသနံ ပညပေသုံ. အမစ္စဓီတာပိ တံယေဝ ပီဌကံ နိဿာယ ပရတောဘာဂေ နီစတရံ အာသနံ ပညာပေတွာ နိသီဒိ. ဧကော နေဝါသိကော ဘိက္ခု ပစ္ဆာ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌော ဒွါရေ ဌတွာဝ ဩလောကေန္တော ထေရော အမစ္စဓီတရာ သဒ္ဓိံ ဧကမဉ္စေ နိသိန္နောတိ သလ္လက္ခေတွာ, ‘‘အယံ ပံသုကူလိကော ဝိဟာရေဝ ဥပသန္တူပသန္တော [Pg.284] ဝိယ ဝိဟရတိ, အန္တောဂါမေ ပန ဥပဋ္ဌာယိကာဟိ သဒ္ဓိံ ဧကမဉ္စေ နိသီဒတီ’’တိ စိန္တေတွာ, ‘‘ကိံ နု ခေါ မယာ ဒုဒ္ဒိဋ္ဌ’’န္တိ ပုနပ္ပုနံ ဩလောကေတွာ တထာသညီဝ ဟုတွာ ပက္ကာမိ. ထေရောပိ ဘတ္တကိစ္စံ ကတွာ ဝိဟာရံ ဂန္တွာ ဝသနဋ္ဌာနံ ပဝိသိတွာ ဒွါရံ ပိဓာယ နိသီဒိ. နေဝါသိကောပိ ကတဘတ္တကိစ္စော ဝိဟာရံ ဂန္တွာ, ‘‘တံ ပံသုကူလိကံ နိဂ္ဂဏှိတွာ ဝိဟာရာ နိက္ကဍ္ဎိဿာမီ’’တိ အသညတနီဟာရေန ထေရဿ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ပရိဘောဂဃဋတော ဥလုင်္ကေန ဥဒကံ ဂဟေတွာ မဟာသဒ္ဒံ ကရောန္တော ပါဒေ ဓောဝိ. ထေရော, ‘‘ကော နု ခေါ အယံ အသညတစာရိကော’’တိ အာဝဇ္ဇန္တော သဗ္ဗံ ဉတွာ, ‘‘အယံ မယိ မနံ ပဒေါသေတွာ အပါယူပဂေါ မာ အဟောသီ’’တိ ဝေဟာသံ အဗ္ဘုဂ္ဂန္တွာ ကဏ္ဏိကာမဏ္ဍလသမီပေ ပလ္လင်္ကေန နိသီဒိ. နေဝါသိကော ဒုဋ္ဌာကာရေန ဃဋိကံ ဥက္ခိပိတွာ ဒွါရံ ဝိဝရိတွာ အန္တော ပဝိဋ္ဌော ထေရံ အပဿန္တော, ‘‘ဟေဋ္ဌာမဉ္စံ ပဝိဋ္ဌော ဘဝိဿတီ’’တိ ဩလောကေတွာ တတ္ထာပိ အပဿန္တော နိက္ခမိတုံ အာရဘိ. ထေရော ဥက္ကာသိ. ဣတရော ဥဒ္ဓံ ဩလောကေန္တော ဒိသွာ အဓိဝါသေတုံ အသက္ကောန္တော ဧဝမာဟ – ‘‘ပတိရူပံ တေ, အာဝုသော, ပံသုကူလိက ဧဝံ အာနုဘာဝသမ္ပန္နဿ ဥပဋ္ဌာယိကာယ သဒ္ဓိံ ဧကမဉ္စေ နိသီဒိတု’’န္တိ. ပဗ္ဗဇိတာ နာမ, ဘန္တေ, မာတုဂါမေန သဒ္ဓိံ န ဧကမဉ္စေ နိသီဒန္တိ, တုမှေဟိ ပန ဒုဒ္ဒိဋ္ဌမေတန္တိ. ဧဝံ ခီဏာသဝါ ပရာနုဒ္ဒယာယ ဥပဝါဒံ ရက္ခန္တိ. ได้ยินว่า พระเถระได้เข้าไปสู่บ้านมูลุปปลวาปิเพื่อบิณฑบาต ครั้งนั้น เมื่อท่านถึงประตูเรือนของสกุลอุปัฏฐาก ชนทั้งหลายรับบาตรแล้วปูอาสนะถวายโดยอาศัยแผ่นกระดานที่ไม่มีขา แม้ธิดาของอำมาตย์ก็อาศัยแผ่นกระดานนั้นนั่นแหละ ปูอาสนะที่ต่ำกว่าในส่วนข้างหนึ่งแล้วนั่งลง ภิกษุอาวาสิกรูปหนึ่งเข้าไปเพื่อบิณฑบาตในภายหลัง ยืนอยู่ที่ประตูแลดูอยู่ ก็กำหนดได้ว่า 'พระเถระนั่งบนเตียงเดียวกันกับธิดาของอำมาตย์' จึงคิดว่า 'พระบังสุกูลิกรูปนี้ อยู่ในวิหารเหมือนเป็นผู้สงบเสงี่ยมยิ่งนัก แต่ในบ้านกลับนั่งบนเตียงเดียวกันกับอุปัฏฐายิกา' แล้วคิดว่า 'อะไรหนอ เราเห็นสิ่งที่ไม่ดีงามเสียแล้ว' จึงแลดูแล้วแลดูอีก ก็ยังมีความสำคัญอย่างนั้นอยู่ จึงหลีกไป แม้พระเถระทำภัตกิจเสร็จแล้ว ไปสู่วิหาร เข้าไปยังที่พัก ปิดประตูแล้วนั่งอยู่ แม้ภิกษุอาวาสิกทำภัตกิจเสร็จแล้ว ไปสู่วิหาร (คิดว่า) 'เราจะข่มขู่พระบังสุกูลิกนั้นแล้วขับออกจากวิหาร' จึงไปยังที่พักของพระเถระด้วยอาการอันไม่สำรวม ตักน้ำจากหม้อน้ำฉันด้วยขัน ทำเสียงดังล้างเท้า พระเถระใคร่ครวญว่า 'นี่ใครหนอ มีความประพฤติไม่สำรวม' ก็ทราบเรื่องทั้งหมด (จึงคิดว่า) 'ภิกษุรูปนี้ประทุษร้ายจิตในเราแล้ว อย่าได้เป็นผู้เข้าถึงอบายเลย' จึงเหาะขึ้นไปในอากาศ นั่งขัดสมาธิใกล้ขื่อกลม ภิกษุอาวาสิกยกสลักขึ้นด้วยอาการโกรธ เปิดประตูเข้าไปข้างใน ไม่เห็นพระเถระ จึงแลดูด้วยคิดว่า 'คงจะเข้าไปอยู่ใต้เตียง' แม้ในที่นั้นก็ไม่เห็น จึงเริ่มจะออกไป พระเถระกระแอม ภิกษุอีกรูปหนึ่งแลดูขึ้นไปเบื้องบน เห็นแล้ว ไม่อาจอดกลั้นได้ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า 'ท่านผู้มีอายุ ผู้เป็นบังสุกูลิก การที่ท่านผู้สมบูรณ์ด้วยอานุภาพเช่นนี้ จะนั่งบนเตียงเดียวกันกับอุปัฏฐายิกา สมควรแล้วหรือ' (พระเถระตอบว่า) 'ท่านผู้เจริญ บรรพชิตชื่อว่าย่อมไม่นั่งบนเตียงเดียวกันกับมาตุคาม แต่ว่าท่านเห็นผิดไปเอง' พระขีณาสพทั้งหลายย่อมระวังการว่าร้ายเพื่อเอ็นดูผู้อื่นอย่างนี้แล ခယာ ရာဂဿာတိ ရာဂဿ ခယေနေဝ. ဝီတရာဂတ္တာ ကာမေ န ပဋိသေဝတိ, န ပဋိသင်္ခါယ ဝါရေတွာတိ. တဉ္စေတိ ဧဝံ တထာဂတဿ ကိလေသပ္ပဟာနံ ဉတွာ တတ္ထ တတ္ထ ဌိတနိသိန္နကာလာဒီသုပိ စတုပရိသမဇ္ဈေ အလင်္ကတဓမ္မာသနေ နိသီဒိတွာပိ ဣတိပိ သတ္ထာ ဝီတရာဂေါ ဝီတဒေါသော ဝီတမောဟော ဝန္တကိလေသော ပဟီနမလော အဗ္ဘာ မုတ္တပုဏ္ဏစန္ဒော ဝိယ သုပရိသုဒ္ဓေါတိ ဧဝံ တထာဂတဿ ကိလေသပ္ပဟာနေ ဝဏ္ဏံ ကထယမာနံ တံ ဝီမံသကံ ဘိက္ခုံ ပရေ ဧဝံ ပုစ္ဆေယျုံ စေတိ အတ္ထော. บทว่า ขยา ราคสฺส คือ เพราะความสิ้นไปแห่งราคะนั่นเทียว (อธิบายว่า) เพราะเป็นผู้มีราคะไปปราศแล้ว จึงไม่เสพกาม ไม่ใช่ห้ามด้วยการพิจารณา บทว่า ตญฺเจ มีความว่า ชนเหล่าอื่นพึงถามภิกษุผู้พิจารณานั้น ผู้เมื่อรู้อย่างนี้ซึ่งการละกิเลสของพระตถาคตแล้ว แม้ในกาลเป็นต้น คือ เวลายืน เวลานั่ง ในที่นั้นๆ และแม้เมื่อประทับนั่งบนธรรมาสน์ที่ประดับแล้วในท่ามกลางบริษัท ๔ กำลังกล่าวคุณในการละกิเลสของพระตถาคตอย่างนี้ว่า 'ด้วยเหตุนี้ พระศาสดาเป็นผู้มีราคะไปปราศแล้ว มีโทสะไปปราศแล้ว มีโมหะไปปราศแล้ว มีกิเลสที่คายแล้ว มีมลทินที่ละแล้ว บริสุทธิ์ยิ่งนัก ดุจพระจันทร์เต็มดวงพ้นจากเมฆหมอก' อย่างนี้ အာကာရာတိ ကာရဏာနိ. အနွယာတိ အနုဗုဒ္ဓိယော. သံဃေ ဝါ ဝိဟရန္တောတိ အပ္ပေကဒါ အပရိစ္ဆိန္နဂဏနဿ ဘိက္ခုသံဃဿ မဇ္ဈေ ဝိဟရန္တော. ဧကော ဝါ ဝိဟရန္တောတိ ဣစ္ဆာမဟံ, ဘိက္ခဝေ, အဍ္ဎမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ, တေမာသံ ပဋိသလ္လီယိတုန္တိ ဧဝံ ပဋိသလ္လာနေ စေဝ ပါလိလေယျကဝနသဏ္ဍေ စ ဧကကော ဝိဟရန္တော. သုဂတာတိ သုဋ္ဌုဂတာ သုပ္ပဋိပန္နာ ကာရကာ ယုတ္တပယုတ္တာ. ဧဝရူပါပိ ဟိ ဧကစ္စေ ဘိက္ခူ အတ္ထိ. ဒုဂ္ဂတာတိ [Pg.285] ဒုဋ္ဌုဂတာ ဒုပ္ပဋိပန္နာ ကာယဒဠှိဗဟုလာ ဝိဿဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနာ. ဧဝရူပါပိ ဧကစ္စေ အတ္ထိ. ဂဏမနုသာသန္တီတိ ဂဏဗန္ဓနေန ဗဒ္ဓါ ဂဏာရာမာ ဂဏဗဟုလိကာ ဟုတွာ ဂဏံ ပရိဟရန္တိ. ဧဝရူပါပိ ဧကစ္စေ အတ္ထိ. တေသံ ပဋိပက္ခဘူတာ ဂဏတော နိဿဋာ ဝိသံသဋ္ဌာ ဝိပ္ပမုတ္တဝိဟာရိနောပိ အတ္ထိ. บทว่า อาการา คือ เหตุทั้งหลาย บทว่า อนฺวยา คือ ความรู้ตาม บทว่า สงฺเฆ วา วิหรนฺโต คือ บางครั้งประทับอยู่ท่ามกลางหมู่ภิกษุซึ่งมีจำนวนนับไม่ถ้วน บทว่า เอโก วา วิหรนฺโต คือ เมื่อทรงหลีกเร้นอยู่โดยตรัสว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราต้องการหลีกเร้นอยู่กึ่งเดือน' หรือ 'เราต้องการหลีกเร้นอยู่สามเดือน' และเมื่อประทับอยู่พระองค์เดียวในป่าปาลิเลยยกะ บทว่า สุคตา คือ ผู้ไปดีแล้ว ปฏิบัติดีแล้ว เป็นผู้กระทำ เป็นผู้ประกอบความเพียร จริงอยู่ ภิกษุบางพวกแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ บทว่า ทุคฺคตา คือ ผู้ไปไม่ดีแล้ว ปฏิบัติไม่ดีแล้ว มากด้วยการบำรุงร่างกาย มีกรรมฐานที่ปล่อยแล้ว ภิกษุบางพวกแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ บทว่า คณมนุสาสนฺติ คือ ผูกพันด้วยการผูกมัดคณะ ยินดีในคณะ มากด้วยการทำคณะแล้ว บริหารคณะอยู่ ภิกษุบางพวกแม้เช่นนี้ก็มีอยู่ ภิกษุผู้เป็นปฏิปักษ์ต่อภิกษุเหล่านั้น คือ ผู้สลัดออกจากคณะ ไม่คลุกคลี มีความเป็นอยู่หลุดพ้น (จากคณะ) ก็มีอยู่ အာမိသေသု သန္ဒိဿန္တီတိ အာမိသဂိဒ္ဓါ အာမိသစက္ခုကာ စတုပစ္စယအာမိသတ္ထမေဝ အာဟိဏ္ဍမာနာ အာမိသေသု သန္ဒိဿမာနကဘိက္ခူပိ အတ္ထိ. အာမိသေန အနုပလိတ္တာ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ ဝိနိဝတ္တမာနသာ အဗ္ဘာ မုတ္တစန္ဒသဒိသာ ဟုတွာ ဝိဟရမာနာပိ အတ္ထိ. နာယမာယသ္မာ တံ တေန အဝဇာနာတီတိ အယံ အာယသ္မာ သတ္ထာ တာယ တာယ ပဋိပတ္တိယာ တံ တံ ပုဂ္ဂလံ နာဝဇာနာတိ, အယံ ပဋိပန္နော ကာရကော, အယံ ဂဏတော နိဿဋော ဝိသံသဋ္ဌော. အယံ အာမိသေန အနုပလိတ္တော ပစ္စယေဟိ ဝိနိဝတ္တမာနသော အဗ္ဘာ မုတ္တော စန္ဒိမာ ဝိယာတိ ဧဝမဿ ဂေဟသိတဝသေန ဥဿာဒနာပိ နတ္ထိ. အယံ ဒုပ္ပဋိပန္နော အကာရကော ကာယဒဠှိဗဟုလော ဝိဿဋ္ဌကမ္မဋ္ဌာနော, အယံ ဂဏဗန္ဓနဗဒ္ဓေါ, အယံ အာမိသဂိဒ္ဓေါ လောလော အာမိသစက္ခုကောတိ ဧဝမဿ ဂေဟသိတဝသေန အပသာဒနာပိ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ဣမိနာ ကိံ ကထိတံ ဟောတိ? တထာဂတဿ သတ္တေသု တာဒိဘာဝေါ ကထိတော ဟောတိ. အယဉှိ – บทว่า āmisesu sandissanti (ย่อมปรากฏในอามิสทั้งหลาย) ความว่า แม้ภิกษุผู้กำหนัดในอามิส มีตาแลดูอามิส เที่ยวไปเพื่อประโยชน์คืออามิส ได้แก่ ปัจจัย ๔ เท่านั้น ปรากฏในอามิสทั้งหลาย ก็มีอยู่ แม้ภิกษุผู้ไม่ฉาบทาด้วยอามิส มีใจคลายออกจากปัจจัย ๔ เป็นดุจพระจันทร์พ้นจากเมฆหมอกอยู่ ก็มีอยู่ บทว่า nāyamāyasmā taṃ tena avajānāti (พระผู้มีอายุนี้ ย่อมไม่ดูหมิ่นบุคคลนั้นด้วยเหตุนั้น) ความว่า พระศาสดาผู้มีอายุนี้ ย่อมไม่ดูหมิ่นบุคคลนั้นๆ ด้วยปฏิปทานั้นๆ การยกย่องภิกษุนั้นโดยความเป็นผู้เกาะเกี่ยวเรือนว่า "ภิกษุนี้เป็นผู้ปฏิบัติดี เป็นผู้ทำกิจ ภิกษุนี้เป็นผู้ออกจากหมู่ ไม่คลุกคลี ภิกษุนี้ไม่ฉาบทาด้วยอามิส มีใจคลายออกจากปัจจัย เปรียบเหมือนพระจันทร์พ้นจากเมฆหมอก" ดังนี้ ย่อมไม่มี การข่มภิกษุนั้นโดยความเป็นผู้เกาะเกี่ยวเรือนว่า "ภิกษุนี้เป็นผู้ปฏิบัติชั่ว ไม่ทำกิจ หมั่นทำให้กายแข็งแรง ทอดทิ้งกรรมฐาน ภิกษุนี้ถูกผูกด้วยเครื่องผูกคือหมู่คณะ ภิกษุนี้เป็นผู้กำหนัดในอามิส เป็นคนโลเล มีตาแลดูอามิส" ดังนี้ ย่อมไม่มี ดังนี้คือเนื้อความ ด้วยบทนี้ อะไรชื่อว่าอันพระองค์ตรัสไว้? ความเป็นผู้มีภาวะคงที่ในสัตว์ทั้งหลายของพระตถาคต ชื่อว่าอันพระองค์ตรัสไว้ จริงอยู่ พระองค์... ‘‘ဝဓကဿ ဒေဝဒတ္တဿ, စောရဿင်္ဂုလိမာလိနော; ဓနပါလေ ရာဟုလေ စ, သဗ္ဗေသံ သမကော မုနီ’’တိ. (မိ. ပ. ၆.၆.၅); พระมุนีทรงมีพระทัยเสมอกันในสัตว์ทั้งปวง คือ ในพระเทวทัตผู้ประทุษร้าย ในโจรชื่อองคุลิมาล ในช้างธนบาล และในพระราหุล ၄၈၉. တတြ, ဘိက္ခဝေတိ တေသု ဒွီသု ဝီမံသကေသု. ယော, ‘‘ကေ ပနာယသ္မတော အာကာရာ’’တိ ပုစ္ဆာယံ အာဂတော ဂဏ္ဌိဝီမံသကော စ, ယော ‘‘အဘယူပရတော အယမာယသ္မာ’’တိ အာဂတော မူလဝီမံသကော စ. တေသု မူလဝီမံသကေန တထာဂတောဝ ဥတ္တရိ ပဋိပုစ္ဆိတဗ္ဗော. သော ဟိ ပုဗ္ဗေ ပရဿေဝ ကထာယ နိဋ္ဌင်္ဂတော. ပရော စ နာမ ဇာနိတွာပိ ကထေယျ အဇာနိတွာပိ. ဧဝမဿ ကထာ ဘူတာပိ ဟောတိ အဘူတာပိ, တသ္မာ ပရဿေဝ ကထာယ နိဋ္ဌံ အဂန္တွာ တတော ဥတ္တရိ တထာဂတောဝ ပဋိပုစ္ဆိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. ๔๘๙. บทว่า tatra, bhikkhave (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในธรรมเหล่านั้น) ความว่า ในบรรดาผู้ตรวจสอบ ๒ คนนั้น คือ ผู้ตรวจสอบข้อธรรมที่ซับซ้อนซึ่งมาในคำถามว่า "ก็อาการของท่านผู้มีอายุเป็นอย่างไร" และผู้ตรวจสอบมูลรากซึ่งมาในคำถามว่า "ท่านผู้มีอายุนี้เข้าถึงความไม่มีภัยแล้ว" ในบรรดาผู้ตรวจสอบทั้งสองนั้น ผู้ตรวจสอบมูลรากพึงสอบถามพระตถาคตให้ยิ่งขึ้นไป เพราะว่าผู้นั้นแต่ก่อนได้ถึงความตกลงใจด้วยคำของผู้อื่นเท่านั้น ก็บุคคลอื่นนั้น รู้แล้วพึงกล่าว หรือไม่รู้แล้วพึงกล่าวก็ได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ คำของผู้นั้นอาจเป็นจริงก็ได้ อาจไม่เป็นจริงก็ได้ เพราะฉะนั้น ไม่พึงถึงความตกลงใจด้วยคำของผู้อื่นเท่านั้น แต่พึงสอบถามพระตถาคตให้ยิ่งขึ้นไปกว่านั้น ดังนี้คือเนื้อความ ဗျာကရမာနောတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ တထာဂတဿ မိစ္ဆာဗျာကရဏံ နာမ နတ္ထိ, တသ္မာ သမ္မာ မိစ္ဆာတိ အဝတွာ ဗျာကရမာနောတွေဝ ဝုတ္တံ. ဧတံ ပထောဟမသ္မိ [Pg.286] ဧတံ ဂေါစရောတိ ဧသ မယှံ ပထော ဧသ ဂေါစရောတိ အတ္ထော. ‘‘ဧတာပါထော’’တိပိ ပါဌော, တဿတ္ထော မယှံ အာဇီဝဋ္ဌမကသီလံ ပရိသုဒ္ဓံ, သွာဟံ တဿ ပရိသုဒ္ဓဘာဝေန ဝီမံသကဿ ဘိက္ခုနော ဉာဏမုခေ ဧတာပါထော, ဧဝံ အာပါထံ ဂစ္ဆာမီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. နော စ တေန တမ္မယောတိ တေနပိ စာဟံ ပရိသုဒ္ဓေန သီလေန န တမ္မယော, န သတဏှော, ပရိသုဒ္ဓသီလတ္တာဝ နိတ္တဏှောဟမသ္မီတိ ဒီပေတိ. ในบทว่า byākaramāno (เมื่อพยากรณ์) นี้ เพราะว่า การพยากรณ์ผิดของพระตถาคตย่อมไม่มี เพราะฉะนั้น พระองค์จึงไม่ตรัสว่า "โดยชอบ" หรือ "โดยผิด" แต่ตรัสเพียงว่า byākaramāno เท่านั้น บทว่า etaṃ pathohamasmi etaṃ gocaro (นี้เป็นทางของเรา นี้เป็นโคจรของเรา) ความว่า นี้เป็นทางของเรา นี้เป็นโคจรของเรา ดังนี้คือเนื้อความ แม้บทว่า etāpātho ก็เป็นปาฐะ เนื้อความของปาฐะนั้นว่า อาชีวัฏฐมกศีลของเราบริสุทธิ์ เรานั้นเพราะความที่ศีลนั้นบริสุทธิ์ จึงปรากฏในทางแห่งญาณของภิกษุผู้ตรวจสอบนั้น ชื่อว่าตรัสว่า เราย่อมถึงความปรากฏอย่างนี้ บทว่า no ca tena tammayo (และเราก็ไม่สำเร็จด้วยศีลนั้น) ความว่า เรานั้นแม้ด้วยศีลที่บริสุทธิ์นั้น ก็ไม่สำเร็จด้วยศีลนั้น ไม่เป็นผู้มีตัณหา ทรงแสดงว่า เราเป็นผู้ไม่มีตัณหาเพราะความเป็นผู้มีศีลบริสุทธิ์นั่นเอง ဥတ္တရုတ္တရိံ ပဏီတပဏီတန္တိ ဥတ္တရုတ္တရိံ စေဝ ပဏီတတရဉ္စ ကတွာ ဒေသေတိ. ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂန္တိ ကဏှံ စေဝ သုက္ကဉ္စ, တဉ္စ ခေါ သပ္ပဋိဘာဂံ သဝိပက္ခံ ကတွာ, ကဏှံ ပဋိဗာဟိတွာ သုက္ကန္တိ သုက္ကံ ပဋိဗာဟိတွာ ကဏှန္တိ ဧဝံ သပ္ပဋိဘာဂံ ကတွာ ကဏှသုက္ကံ ဒေသေတိ. ကဏှံ ဒေသေန္တောပိ သဥဿာဟံ သဝိပါကံ ဒေသေတိ, သုက္ကံ ဒေသေန္တောပိ သဥဿာဟံ သဝိပါကံ ဒေသေတိ. အဘိညာယ ဣဓေကစ္စံ ဓမ္မံ ဓမ္မေသု နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတီတိ တသ္မိံ ဒေသိတေ ဓမ္မေ ဧကစ္စံ ပဋိဝေဓဓမ္မံ အဘိညာယ တေန ပဋိဝေဓဓမ္မေန ဒေသနာဓမ္မေ နိဋ္ဌံ ဂစ္ဆတိ. သတ္ထရိ ပသီဒတီတိ ဧဝံ ဓမ္မေ နိဋ္ဌံ ဂန္တွာ ဘိယျောသောမတ္တာယ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ သော ဘဂဝါတိ သတ္ထရိ ပသီဒတိ. တေန ပန ဘဂဝတာ ယော ဓမ္မော အက္ခာတော, သောပိ သွာက္ခာတော ဘဂဝတာ ဓမ္မော နိယျာနိကတ္တာ. ယွာဿ တံ ဓမ္မံ ပဋိပန္နော သံဃော, သောပိ သုပ္ပဋိပန္နော ဝင်္ကာဒိဒေါသရဟိတံ ပဋိပဒံ ပဋိပန္နတ္တာတိ ဧဝံ ဓမ္မေ သံဃေပိ ပသီဒတိ. တဉ္စေတိ တံ ဧဝံ ပသန္နံ တတ္ထ တတ္ထ တိဏ္ဏံ ရတနာနံ ဝဏ္ဏံ ကထေန္တံ ဘိက္ခုံ. บทว่า uttaruttariṃ paṇītapaṇītaṃ (ธรรมอันยิ่งๆ ขึ้นไป อันประณีตๆ) ความว่า ทรงกระทำธรรมให้ยิ่งๆ ขึ้นไปและประณีตยิ่งขึ้นแล้วทรงแสดง บทว่า kaṇhasukkasappaṭibhāgaṃ (ธรรมมีส่วนเปรียบเทียบทั้งฝ่ายดำและฝ่ายขาว) ความว่า ทรงกระทำทั้งฝ่ายดำและฝ่ายขาวให้มีส่วนเปรียบเทียบ มีฝ่ายตรงข้าม คือทรงห้ามฝ่ายดำแล้วแสดงฝ่ายขาว หรือทรงห้ามฝ่ายขาวแล้วแสดงฝ่ายดำ ทรงกระทำให้มีส่วนเปรียบเทียบอย่างนี้แล้ว ทรงแสดงธรรมฝ่ายดำและฝ่ายขาว แม้เมื่อทรงแสดงธรรมฝ่ายดำ ก็ทรงแสดงให้มีความเพียร มีวิบาก แม้เมื่อทรงแสดงธรรมฝ่ายขาว ก็ทรงแสดงให้มีความเพียร มีวิบาก บทว่า abhiññāya idhekaccaṃ dhammaṃ dhammesu niṭṭhaṃ gacchati (รู้ยิ่งซึ่งธรรมอย่างหนึ่งในโลกนี้แล้ว ย่อมถึงความตกลงใจในธรรมทั้งหลาย) ความว่า เมื่อธรรมนั้นอันพระองค์ทรงแสดงแล้ว บุคคลรู้ยิ่งซึ่งปฏิเวธธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมถึงความตกลงใจในเทศนาธรรมด้วยปฏิเวธธรรมนั้น บทว่า satthari pasīdati (ย่อมเลื่อมใสในพระศาสดา) ความว่า ครั้นถึงความตกลงใจในธรรมอย่างนี้แล้ว ย่อมเลื่อมใสในพระศาสดาโดยประมาณยิ่งขึ้นไปว่า "พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า" ก็ธรรมใดอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสไว้แล้ว แม้ธรรมนั้นก็เป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว เพราะเป็นธรรมนำออกจากทุกข์ พระสงฆ์หมู่ใดของพระองค์ปฏิบัติธรรมนั้น แม้พระสงฆ์หมู่นั้นก็เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว เพราะปฏิบัติปฏิปทาที่ปราศจากโทษมีกายวังกะเป็นต้น ย่อมเลื่อมใสแม้ในพระธรรมและพระสงฆ์อย่างนี้ บทว่า tañce (ถ้าภิกษุนั้น) ความว่า ภิกษุนั้นผู้เลื่อมใสอย่างนี้แล้ว กล่าวคุณของพระรัตนตรัยในที่นั้นๆ ၄၉၀. ဣမေဟိ အာကာရေဟီတိ ဣမေဟိ သတ္ထုဝီမံသနကာရဏေဟိ. ဣမေဟိ ပဒေဟီတိ ဣမေဟိ အက္ခရသမ္ပိဏ္ဍနပဒေဟိ. ဣမေဟိ ဗျဉ္ဇနေဟီတိ ဣမေဟိ ဣဓ ဝုတ္တေဟိ အက္ခရေဟိ. သဒ္ဓါ နိဝိဋ္ဌာတိ ဩကပ္ပနာ ပတိဋ္ဌိတာ. မူလဇာတာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဝသေန သဉ္ဇာတမူလာ. သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါ ဟိ သဒ္ဓါယ မူလံ နာမ. အာကာရဝတီတိ ကာရဏံ ပရိယေသိတွာ ဂဟိတတ္တာ သကာရဏာ. ဒဿနမူလိကာတိ သောတာပတ္တိမဂ္ဂမူလိကာ. သော ဟိ ဒဿနန္တိ ဝုစ္စတိ. ဒဠှာတိ ထိရာ. အသံဟာရိယာတိ ဟရိတုံ န သက္ကာ. သမဏေန ဝါတိ သမိတပါပသမဏေန ဝါ. ဗြာဟ္မဏေန ဝါတိ ဗာဟိတပါပဗြာဟ္မဏေန ဝါ. ဒေဝေန ဝါတိ ဥပပတ္တိဒေဝေန ဝါ. မာရေန ဝါတိ ဝသဝတ္တိမာရေန [Pg.287] ဝါ, သောတာပန္နဿ ဟိ ဝသဝတ္တိမာရေနာပိ သဒ္ဓါ အသံဟာရိယာ ဟောတိ သူရမ္ဗဋ္ဌဿ ဝိယ. ๔๙๐. บทว่า imehi ākārehi (ด้วยอาการเหล่านี้) ความว่า ด้วยเหตุแห่งการตรวจสอบพระศาสดาเหล่านี้ บทว่า imehi padehi (ด้วยบทเหล่านี้) ความว่า ด้วยบทอันเป็นที่รวมแห่งอักษรเหล่านี้ บทว่า imehi byañjanehi (ด้วยพยัญชนะเหล่านี้) ความว่า ด้วยอักษรที่กล่าวไว้ในที่นี้เหล่านี้ บทว่า saddhā niviṭṭhā (ศรัทธาหยั่งลงแล้ว) ความว่า ศรัทธาคือความเชื่อที่หยั่งลงตั้งมั่นแล้ว บทว่า mūlajātā (มีรากเกิดขึ้นแล้ว) ความว่า มีรากเกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งโสดาปัตติมรรค จริงอยู่ โสดาปัตติมรรคชื่อว่าเป็นรากของศรัทธา บทว่า ākāravatī (มีอาการ) ความว่า เป็นศรัทธามีเหตุผล เพราะแสวงหาเหตุแล้วจึงยึดถือ บทว่า dassanamūlikā (มีทัสสนะเป็นราก) ความว่า มีโสดาปัตติมรรคเป็นราก จริงอยู่ โสดาปัตติมรรคนั้นเรียกว่า ทัสสนะ บทว่า daḷhā (มั่นคง) ความว่า มั่นคง บทว่า asaṃhāriyā (ใครๆ นำไปไม่ได้) ความว่า ใครๆ ไม่สามารถทำให้หวั่นไหวได้ บทว่า samaṇena vā (หรือโดยสมณะ) ความว่า หรือโดยสมณะผู้มีบาปสงบแล้ว บทว่า brāhmaṇena vā (หรือโดยพราหมณ์) ความว่า หรือโดยพราหมณ์ผู้มีบาปลอยแล้ว บทว่า devena vā (หรือโดยเทวดา) ความว่า หรือโดยอุปปัตติเทพ บทว่า mārena vā (หรือโดยมาร) ความว่า หรือโดยวสวัตตีมาร จริงอยู่ ศรัทธาของพระโสดาบัน แม้วสวัตตีมารก็ทำให้หวั่นไหวไม่ได้ เหมือนศรัทธาของสูรัมพัฏฐะ သော ကိရ သတ္ထု ဓမ္မဒေသနံ သုတွာ သောတာပန္နော ဟုတွာ ဂေဟံ အာဂတော. အထ မာရော ဒွတ္တိံသဝရလက္ခဏပ္ပဋိမဏ္ဍိတံ ဗုဒ္ဓရူပံ မာပေတွာ တဿ ဃရဒွါရေ ဌတွာ – ‘‘သတ္ထာ အာဂတော’’တိ သာသနံ ပဟိဏိ. သူရော စိန္တေသိ, ‘‘အဟံ ဣဒါနေဝ သတ္ထု သန္တိကာ ဓမ္မံ သုတွာ အာဂတော, ကိံ နု ခေါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဥပသင်္ကမိတွာ သတ္ထုသညာယ ဝန္ဒိတွာ အဋ္ဌာသိ. မာရော အာဟ – ‘‘ယံ တေ မယာ, သူရမ္ဗဋ္ဌ, ရူပံ အနိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ အနိစ္စန္တိ ကထိတံ, တံ အနုပဓာရေတွာဝ သဟသာ မယာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. တသ္မာ တွံ ရူပံ နိစ္စံ…ပေ… ဝိညာဏံ နိစ္စန္တိ ဂဏှာဟီ’’တိ. သူရော စိန္တေသိ – ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ, ယံ ဗုဒ္ဓါ အနုပဓာရေတွာ အပစ္စက္ခံ ကတွာ ကိဉ္စိ ကထေယျုံ, အဒ္ဓါ အယံ မယှံ ဝိဗာဓနတ္ထံ မာရော အာဂတော’’တိ. တတော နံ တွံ မာရောတိ အာဟ. သော မုသာဝါဒံ ကာတုံ နာသက္ခိ, အာမ မာရောသ္မီတိ ပဋိဇာနိ. ကသ္မာ အာဂတောသီတိ ဝုတ္တေ တဝ သဒ္ဓါစာလနတ္ထန္တိ အာဟ. ကဏှ ပါပိမ, တွံ တာဝ ဧကကော တိဋ္ဌ, တာဒိသာနံ မာရာနံ သတမ္ပိ သဟဿမ္ပိ မမ သဒ္ဓံ စာလေတုံ အသမတ္ထံ, မဂ္ဂေန အာဂတာ သဒ္ဓါ နာမ သိလာပထဝိယံ ပတိဋ္ဌိတသိနေရု ဝိယ အစလာ ဟောတိ, ကိံ တွံ ဧတ္ထာတိ အစ္ဆရံ ပဟရိ. သော ဌာတုံ အသက္ကောန္တော တတ္ထေဝန္တရဓာယိ. ဗြဟ္မုနာ ဝါတိ ဗြဟ္မကာယိကာဒီသု အညတရဗြဟ္မုနာ ဝါ. ကေနစိ ဝါ လောကသ္မိန္တိ ဧတေ သမဏာဒယော ဌပေတွာ အညေနပိ ကေနစိ ဝါ လောကသ္မိံ ဟရိတုံ န သက္ကာ. ဓမ္မသမန္နေသနာတိ သဘာဝသမန္နေသနာ. ဓမ္မတာသုသမန္နိဋ္ဌောတိ ဓမ္မတာယ သုသမန္နိဋ္ဌော, သဘာဝေနေဝ သုဋ္ဌု သမန္နေသိတော ဟောတီတိ အတ္ထော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ได้ยินว่า บุรุษนั้นฟังธรรมเทศนาของพระศาสดาแล้ว เป็นพระโสดาบัน กลับมาสู่เรือนแล้ว ครั้งนั้น มารเนรมิตพุทธรูปอันประดับด้วยมหาปุริสลักษณะอันประเสริฐ ๓๒ ประการ ยืนอยู่ที่ประตูเรือนของเขาแล้ว ส่งข่าวไปว่า “พระศาสดาเสด็จมาแล้ว” สุรัมพัฏฐะคิดว่า “เราเพิ่งฟังธรรมจากสำนักของพระศาสดามาเดี๋ยวนี้เอง นี่มันอะไรกันหนอ” ดังนี้แล้ว เข้าไปหา ด้วยสำคัญว่าเป็นพระศาสดา จึงถวายบังคมแล้ว ได้ยืนอยู่ มารกล่าวว่า “ดูก่อนสุรัมพัฏฐะ คำใดที่เรากล่าวแก่ท่านว่า รูปไม่เที่ยง...ฯลฯ...วิญญาณไม่เที่ยง คำนั้นเรามิได้พิจารณาให้ดี กล่าวไปโดยพลัน เพราะฉะนั้น ท่านจงถือเอารูปว่าเที่ยง...ฯลฯ...วิญญาณว่าเที่ยงเถิด” สุรัมพัฏฐะคิดว่า “ข้อที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่ทรงพิจารณา ไม่ทรงทำให้ประจักษ์แล้ว จะตรัสคำอะไรๆ นั้น ไม่ใช่ฐานะเลย แน่แท้ มารนี้มาเพื่อทำลาย (ศรัทธา) ของเรา” ลำดับนั้น เขาจึงกล่าวกะมารนั้นว่า “ท่านเป็นมารหรือ” มารนั้นไม่สามารถจะกล่าวคำเท็จได้ จึงรับว่า “ใช่ เราเป็นมาร” เมื่อถูกถามว่า “ท่านมาทำไม” จึงตอบว่า “มาเพื่อทำให้ศรัทธาของท่านหวั่นไหว” (สุรัมพัฏฐะกล่าวว่า) “ดูก่อนมารใจดำผู้มีบาป ท่านจงอยู่แต่ผู้เดียวเถิด แม้มารเช่นท่านตั้งร้อยตั้งพันก็ไม่สามารถทำให้ศรัทธาของเราหวั่นไหวได้ ศรัทธาที่มาด้วยมรรค ชื่อว่าไม่หวั่นไหว ดุจภูเขาสิเนรุที่ตั้งมั่นอยู่บนแผ่นดินศิลา ท่านจะทำอะไรที่นี่ได้” ดังนี้แล้ว ก็ดีดนิ้ว มารนั้นไม่อาจดำรงอยู่ได้ ก็อันตรธานไปในที่นั้นเอง บทว่า พฺรหฺมุนา วา ความว่า หรือโดยพรหมองค์ใดองค์หนึ่งในพรหมกายิกาเป็นต้น บทว่า เกนจิ วา โลกสฺมึ ความว่า เว้นสมณะเป็นต้นเหล่านี้แล้ว ใครๆ อื่นในโลกก็ไม่สามารถจะนำไปได้ บทว่า ธมฺมสมนฺเนสนาติ ได้แก่ การแสวงหาสภาวะ บทว่า ธมฺมตาสุสมนฺนิฏฺโฐติ อธิบายว่า อันบุคคลแสวงหาดีแล้วโดยสภาวะ คือ อันบุคคลแสวงหาดีแล้วโดยความเป็นจริงนั่นเอง เนื้อความที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถาแห่งมัชฌิมนิกาย ဝီမံသကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาวีมังสกสูตร จบแล้ว ၈. ကောသမ္ဗိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๘. อรรถกถาโกสัมพิยสูตร ၄၉၁. ဧဝံ မေ သုတန္တိ ကောသမ္ဗိယသုတ္တံ. တတ္ထ ကောသမ္ဗိယန္တိ ဧဝံနာမကေ နဂရေ. တဿ ကိရ နဂရဿ အာရာမပေါက္ခရဏီအာဒီသု တေသု တေသု ဌာနေသု ကောသမ္ဗရုက္ခာဝ ဥဿန္နာ အဟေသုံ, တသ္မာ ကောသမ္ဗီတိ သင်္ခံ အဂမာသိ. ကုသမ္ဗဿ နာမ ဣသိနော အဿမတော အဝိဒူရေ မာပိတတ္တာတိပိ [Pg.288] ဧကေ. ဃောသိတာရာမေတိ ဃောသိတသေဋ္ဌိနာ ကာရိတေ အာရာမေ. ๔๙๑. พระสูตรเริ่มต้นว่า เอวํ เม สุตํ ชื่อว่า โกสัมพิยสูตร ในโกสัมพิยสูตรนั้น บทว่า โกสมฺพิยํ ได้แก่ ในเมืองชื่ออย่างนี้ (คือ โกสัมพี) ได้ยินว่า ในที่นั้นๆ มีอารามและสระโบกขรณีเป็นต้นของเมืองนั้น มีแต่ต้นประดู่ลาย (โกสัมพพฤกษ์) หนาแน่น เพราะเหตุนั้น จึงถึงการนับว่า โกสัมพี อาจารย์บางพวกกล่าวว่า (ชื่อว่าโกสัมพี) แม้เพราะเป็นเมืองที่สร้างขึ้นไม่ไกลจากอาศรมของฤาษีชื่อว่า กุสัมพะ บทว่า โฆสิตาราเม ได้แก่ ในอารามที่โฆสกเศรษฐีสร้าง ပုဗ္ဗေ ကိရ အဒ္ဒိလရဋ္ဌံ နာမ အဟောသိ. တတော ကောတူဟလကော နာမ ဒလိဒ္ဒေါ ဆာတကဘယေန သပုတ္တဒါရော ကေဒါရပရိစ္ဆိန္နံ သုဘိက္ခံ ရဋ္ဌံ ဂစ္ဆန္တော ပုတ္တံ ဝဟိတုံ အသက္ကောန္တော ဆဍ္ဍေတွာ အဂမာသိ. မာတာ နိဝတ္တိတွာ တံ ဂဟေတွာ ဂတာ. တေ ဧကံ ဂေါပါလကဂါမကံ ပဝိသိံသု, ဂေါပါလကာနဉ္စ တဒါ ပဟတပါယသော ပဋိယတ္တော ဟောတိ, တတော ပါယသံ လဘိတွာ ဘုဉ္ဇိံသု. အထ သော ပုရိသော ပဟူတပါယသံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဇိရာပေတုံ အသက္ကောန္တော ရတ္တိဘာဂေ ကာလံ ကတွာ တတ္ထေဝ သုနခိယာ ကုစ္ဆိမှိ ပဋိသန္ဓိံ ဂဟေတွာ ကုက္ကုရော ဇာတော. သော ဂေါပါလကဿ ပိယော အဟောသိ မနာပေါ, ဂေါပါလကော စ ပစ္စေကဗုဒ္ဓံ ဥပဋ္ဌာသိ. ပစ္စေကဗုဒ္ဓေါပိ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ကုက္ကုရဿ ဧကံ ပိဏ္ဍံ ဒေတိ. သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ သိနေဟံ ဥပ္ပာဒေတွာ ဂေါပါလကေန သဒ္ဓိံ ပဏ္ဏသာလမ္ပိ ဂစ္ဆတိ. ได้ยินว่า ในกาลก่อน ได้มีแคว้นชื่ออัททิลรัฐ จากแคว้นนั้น คนจนชื่อโกตূহลกะ พร้อมด้วยบุตรและภรรยา กลัวภัยคือความหิวโหย เมื่อจะไปยังแคว้นเกทารปริจฉันนะอันสมบูรณ์ด้วยภิกษา ไม่สามารถจะอุ้มบุตรไปได้ จึงทิ้งเสียแล้วไป มารดาหวนกลับมารับบุตรนั้นไป คนเหล่านั้นได้เข้าไปยังหมู่บ้านนายโคบาลแห่งหนึ่ง และในเวลานั้น พวกนายโคบาลได้เตรียมข้าวมธุปายาสไว้มาก พวกเขาได้ข้าวมธุปายาสจากนายโคบาลนั้นแล้วจึงบริโภค ครั้งนั้น บุรุษนั้นบริโภคข้าวมธุปายาสมากแล้ว ไม่สามารถจะย่อยได้ จึงทำกาละในเวลากลางคืน ถือปฏิสนธิในท้องของนางสุนัขในที่นั้นเอง เกิดเป็นสุนัข สุนัขนั้นเป็นที่รักเป็นที่พอใจของนายโคบาล และนายโคบาลก็ได้อุปัฏฐากพระปัจเจกพุทธเจ้า แม้พระปัจเจกพุทธเจ้า ในเวลาเสร็จภัตกิจ ก็ประทานข้าวหนึ่งก้อนแก่สุนัข สุนัขนั้นยังความรักใคร่ให้เกิดในพระปัจเจกพุทธเจ้าแล้ว ก็ไปสู่บรรณศาลาพร้อมกับนายโคบาลด้วย သော ဂေါပါလကေ အသန္နိဟိတေ ဘတ္တဝေလာယ သယမေဝ ဂန္တွာ ကာလာရောစနတ္ထံ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ ဘုဿတိ, အန္တရာမဂ္ဂေပိ စဏ္ဍမိဂေ ဒိသွာ ဘုဿိတွာ ပလာပေတိ. သော ပစ္စေကဗုဒ္ဓေ မုဒုကေန စိတ္တေန ကာလံ ကတွာ ဒေဝလောကေ နိဗ္ဗတ္တိ. တတြဿ ဃောသကဒေဝပုတ္တောတွေဝ နာမံ အဟောသိ. သော ဒေဝလောကတော စဝိတွာ ကောသမ္ဗိယံ ဧကသ္မိံ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိ. တံ အပုတ္တကော သေဋ္ဌိ တဿ မာတာပိတူနံ ဓနံ ဒတွာ ပုတ္တံ ကတွာ အဂ္ဂဟေသိ. အထ သော အတ္တနော ပုတ္တေ ဇာတေ သတ္တက္ခတ္တုံ မာရာပေတုံ ဥပက္ကမိ. သော ပုညဝန္တတာယ သတ္တသုပိ ဌာနေသု မရဏံ အပ္ပတွာ အဝသာနေ ဧကာယ သေဋ္ဌိဓီတာယ ဝေယျတ္တိယေန လဒ္ဓဇီဝိကော အပရဘာဂေ ပိတုအစ္စယေန သေဋ္ဌိဋ္ဌာနံ ပတွာ ဃောသိတသေဋ္ဌိ နာမ ဇာတော. အညေပိ ကောသမ္ဗိယံ ကုက္ကုဋသေဋ္ဌိ ပါဝါရိကသေဋ္ဌီတိ ဒွေ သေဋ္ဌိနော သန္တိ. ဣမေဟိ သဒ္ဓိံ တယော အဟေသုံ. เมื่อนายโคบาลไม่อยู่ สุนัขนั้นในเวลาภัต ก็ไปเองแล้วเห่าที่ประตูบรรณศาลาเพื่อบอกเวลา แม้ในระหว่างทาง เห็นสัตว์ร้าย ก็เห่าแล้วทำให้หนีไป สุนัขนั้นมีจิตอ่อนโยนในพระปัจเจกพุทธเจ้า ทำกาละแล้ว บังเกิดในเทวโลก ในเทวโลกนั้น เขามีชื่อว่าโฆสกเทวบุตรนั่นเทียว โฆสกเทวบุตรนั้นจุติจากเทวโลกแล้ว บังเกิดในตระกูลหนึ่งในกรุงโกสัมพี เศรษฐีผู้ไม่มีบุตร ให้ทรัพย์แก่บิดามารดาของเขาแล้ว รับมาทำเป็นบุตร ครั้งนั้น เมื่อบุตรของตนเกิด เศรษฐีนั้นพยายามจะให้เขาตายถึงเจ็ดครั้ง เขาเพราะความเป็นผู้มีบุญ จึงไม่ถึงความตายในที่ทั้งเจ็ดแห่ง ในที่สุด ได้ชีวิตเพราะความฉลาดของธิดาเศรษฐีคนหนึ่ง ในภายหลัง เมื่อบิดา (บุญธรรม) ล่วงลับไป ก็ได้ตำแหน่งเศรษฐี มีชื่อว่าโฆสกเศรษฐี ในกรุงโกสัมพี ยังมีเศรษฐีอีกสองคน คือ กุกกุฏเศรษฐี และปาวาริกเศรษฐี รวมกับท่านผู้นี้ (โฆสกเศรษฐี) ก็เป็นสามคน တေန စ သမယေန တေသံ သဟာယကာနံ သေဋ္ဌီနံ ကုလူပကာ ပဉ္စသတာ ဣသယော ပဗ္ဗတပါဒေ ဝသိံသု. တေ ကာလေန ကာလံ လောဏမ္ဗိလသေဝနတ္ထာယ မနုဿပထံ အာဂစ္ဆန္တိ. အထေကသ္မိံ ဝါရေ ဂိမှသမယေ မနုဿပထံ [Pg.289] အာဂစ္ဆန္တာ နိရုဒကမဟာကန္တာရံ အတိက္ကမိတွာ ကန္တာရပရိယောသာနေ မဟန္တံ နိဂြောဓရုက္ခံ ဒိသွာ စိန္တေသုံ – ‘‘ယာဒိသော အယံ ရုက္ခော, အဒ္ဓါ ဧတ္ထ မဟေသက္ခာယ ဒေဝတာယ ဘဝိတဗ္ဗံ, သာဓု ဝတဿ, သစေ နော ပါနီယံ ဝါ ဘောဇနီယံ ဝါ ဒဒေယျာ’’တိ. ဒေဝတာ ဣသီနံ အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ဣမေသံ သင်္ဂဟံ ကရိဿာမီတိ အတ္တနော အာနုဘာဝေန ဝိဋပန္တရတော နင်္ဂလသီသမတ္တံ ဥဒကဓာရံ ပဝတ္တေသိ. ဣသိဂဏော ရဇတက္ခန္ဓသဒိသံ ဥဒကဝဋ္ဋိံ ဒိသွာ အတ္တနော ဘာဇနေဟိ ဥဒကံ ဂဟေတွာ ပရိဘောဂံ ကတွာ စိန္တေသိ – ‘‘ဒေဝတာယ အမှာကံ ပရိဘောဂဥဒကံ ဒိန္နံ, ဣဒံ ပန အဂါမကံ မဟာအရညံ, သာဓု ဝတဿ, သစေ နော အာဟာရမ္ပိ ဒဒေယျာ’’တိ. ဒေဝတာ ဣသီနံ ဥပသံကပ္ပနဝသေန ဒိဗ္ဗာနိ ယာဂုခဇ္ဇကာဒီနိ ဒတွာ သန္တပ္ပေသိ. ဣသယော စိန္တယိံသု – ‘‘ဒေဝတာယ အမှာကံ ပရိဘောဂဥဒကမ္ပိ ဘောဇနမ္ပိ သဗ္ဗံ ဒိန္နံ, သာဓု ဝတဿ, သစေ နော အတ္တာနံ ဒဿေယျာ’’တိ. ก็โดยสมัยนั้นแล ฤๅษี ๕๐๐ รูป ผู้เป็นอาจารย์ของเศรษฐีสหายเหล่านั้น อาศัยอยู่ที่เชิงเขา ท่านเหล่านั้นย่อมมาสู่ถิ่นมนุษย์เป็นครั้งคราว เพื่อเสพรสเค็มและรสเปรี้ยว ครั้งนั้น ในคราวหนึ่ง เมื่อฤดูร้อน พวกท่านกำลังมาสู่ถิ่นมนุษย์ ได้ล่วงพ้นทางกันดารใหญ่ที่ปราศจากน้ำแล้ว เห็นต้นไทรใหญ่ต้นหนึ่งที่ชายป่ากันดาร จึงคิดกันว่า “ต้นไม้นี้มีลักษณะเช่นใดหนอ เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่พึงสถิตอยู่ที่นี่เป็นแน่แท้ ถ้าหากเทวดานั้นจะพึงให้น้ำดื่มหรือน้ำใช้แก่เราทั้งหลาย ก็จะเป็นการดีหนอ” เทวดาทราบอัธยาศัยของเหล่าฤๅษีแล้ว คิดว่า “เราจักทำการสงเคราะห์แก่ท่านเหล่านี้” จึงได้บันดาลให้สายน้ำประมาณเท่าหัวไถไหลออกจากระหว่างคาคบไม้ด้วยอานุภาพของตน หมู่ฤๅษีเห็นเกลียวน้ำที่เปรียบดังแท่งเงิน จึงตักน้ำด้วยภาชนะของตนๆ บริโภคแล้ว คิดว่า “เทวดาได้ให้น้ำใช้สอยแก่เราแล้ว แต่ที่นี่เป็นป่าใหญ่ ไม่มีหมู่บ้าน ถ้าหากเทวดาจะพึงให้อาหารแก่เราทั้งหลายด้วย ก็จะเป็นการดีหนอ” เทวดาได้ถวายข้าวต้มและของขบเคี้ยวอันเป็นทิพย์เป็นต้น ตามความดำริของเหล่าฤๅษี แล้วทำให้ท่านอิ่มหนำสำราญ เหล่าฤๅษีคิดกันว่า “เทวดาได้ให้ทั้งน้ำใช้สอยและโภชนะทุกอย่างแก่เราแล้ว ถ้าหากเทวดาจะพึงแสดงตนแก่เราทั้งหลาย ก็จะเป็นการดีหนอ” ဒေဝတာ တေသံ အဇ္ဈာသယံ ဝိဒိတွာ ဥပဍ္ဎကာယံ ဒဿေသိ. တေ အာဟံသု – ‘‘ဒေဝတေ, မဟတီ တေ သမ္ပတ္တိ, ကိံ ကမ္မံ ကတွာ ဣမံ သမ္ပတ္တိံ အဓိဂတာသီ’’တိ? ဘန္တေ, နာတိမဟန္တံ ပရိတ္တကံ ကမ္မံ ကတွာတိ. ဥပဍ္ဎဥပေါသထကမ္မံ နိဿာယ ဟိ ဒေဝတာယ သာ သမ္ပတ္တိ လဒ္ဓါ. เทวดาทราบอัธยาศัยของท่านเหล่านั้นแล้ว จึงแสดงกายเพียงครึ่งท่อน ท่านเหล่านั้นจึงถามว่า “ดูกรเทวดา สมบัติของท่านยิ่งใหญ่นัก ท่านทำกรรมอะไรไว้ จึงได้บรรลุสมบัตินี้?” (เทวดาทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าทำกรรมเพียงเล็กน้อย ไม่ใหญ่โตอะไรเลย” ความจริง เทวดาได้สมบัตินั้นมาเพราะอาศัยกรรมคือการรักษาอุโบสถเพียงกึ่งหนึ่ง အနာထပိဏ္ဍိကဿ ကိရ ဂေဟေ အယံ ဒေဝပုတ္တော ကမ္မကာရော အဟောသိ. သေဋ္ဌိဿ ဟိ ဂေဟေ ဥပေါသထဒိဝသေသု အန္တမသော ဒါသကမ္မကာရေ ဥပါဒါယ သဗ္ဗော ဇနော ဥပေါသထိကော ဟောတိ. ဧကဒိဝသံ အယံ ကမ္မကာရော ဧကကောဝ ပါတော ဥဋ္ဌာယ ကမ္မန္တံ ဂတော. မဟာသေဋ္ဌိ နိဝါပံ လဘနမနုဿေ သလ္လက္ခေန္တော ဧတဿေဝေကဿ အရညံ ဂတဘာဝံ ဉတွာ အဿ သာယမာသတ္ထာယ နိဝါပံ အဒါသိ. ဘတ္တကာရိကာ ဒါသီ ဧကဿေဝ ဘတ္တံ ပစိတွာ အရညတော အာဂတဿ ဘတ္တံ ဝဍ္ဎေတွာ အဒါသိ, ကမ္မကာရော အာဟ – ‘‘အညေသု ဒိဝသေသု ဣမသ္မိံ ကာလေ ဂေဟံ ဧကသဒ္ဒံ အဟောသိ, အဇ္ဇ အတိဝိယ သန္နိသိန္နံ, ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ? တဿ သာ အာစိက္ခိ – ‘‘အဇ္ဇ ဣမသ္မိံ ဂေဟေ သဗ္ဗေ မနုဿာ ဥပေါသထိကာ, မဟာသေဋ္ဌိ တုယှေဝေကဿ နိဝါပံ အဒါသီ’’တိ. ဧဝံ အမ္မာတိ? အာမ သာမီတိ. ဣမသ္မိံ ကာလေ ဥပေါသထံ သမာဒိန္နဿ ဥပေါသထကမ္မံ ဟောတိ န ဟောတီတိ မဟာသေဋ္ဌိံ ပုစ္ဆ အမ္မာတိ? တာယ ဂန္တွာ ပုစ္ဆိတော မဟာသေဋ္ဌိ အာဟ – ‘‘သကလဥပေါသထကမ္မံ န ဟောတိ, ဥပဍ္ဎကမ္မံ ပန ဟောတိ, ဥပေါသထိကော ဟောတူ’’တိ[Pg.290]. ကမ္မကာရော ဘတ္တံ အဘုဉ္ဇိတွာ မုခံ ဝိက္ခာလေတွာ ဥပေါသထိကော ဟုတွာ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ နိပဇ္ဇိ. တဿ အာဟာရပရိက္ခီဏကာယဿ ရတ္တိံ ဝါတော ကုပ္ပိ. သော ပစ္စူသသမယေ ကာလံ ကတွာ ဥပဍ္ဎဥပေါသထကမ္မနိဿန္ဒေန မဟာဝဋ္ဋနိအဋဝိယံ နိဂြောဓရုက္ခေ ဒေဝပုတ္တော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. သော တံ ပဝတ္တိံ ဣသီနံ အာရောစေသိ. ได้ยินว่า เทพบุตรองค์นี้เคยเป็นคนทำงานในเรือนของอนาถบิณฑิกเศรษฐี จริงอยู่ ในเรือนของเศรษฐี ในวันอุโบสถ คนทั้งหมดนับตั้งแต่ทาสและคนทำงานเป็นที่สุด ย่อมเป็นผู้รักษาอุโบสถ วันหนึ่ง คนทำงานผู้นี้ลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ไปที่ทำงานแต่ผู้เดียว มหาเศรษฐีเมื่อตรวจดูคนที่ได้รับส่วนอาหาร ทราบว่าชายผู้นี้คนเดียวเท่านั้นไปป่า จึงได้ให้ส่วนอาหารสำหรับอาหารเย็นแก่เขา ทาสีผู้หุงข้าวได้หุงข้าวสำหรับคนคนเดียว แล้วตักข้าวให้แก่คนทำงานผู้กลับมาจากป่า คนทำงานจึงกล่าวว่า “ในวันอื่นๆ เวลานี้ ที่เรือนจะมีเสียงอื้ออึง แต่วันนี้เงียบสงัดยิ่งนัก นี่เป็นเพราะเหตุใดหนอ?” นางได้บอกแก่เขาว่า “วันนี้ คนทั้งหมดในเรือนนี้รักษาอุโบสถ มหาเศรษฐีได้ให้ส่วนอาหารแก่ท่านผู้เดียวเท่านั้น” (เขาถามว่า) “เป็นเช่นนั้นหรือ แม่?” (นางตอบว่า) “ใช่แล้ว นาย” (เขาจึงกล่าวว่า) “แม่จ๋า ช่วยไปถามมหาเศรษฐีให้ทีว่า ผู้สมาทานอุโบสถในเวลานี้ อุโบสถกรรมจะสำเร็จหรือไม่สำเร็จ?” เมื่อนางไปถามแล้ว มหาเศรษฐีตอบว่า “อุโบสถกรรมโดยสมบูรณ์ย่อมไม่สำเร็จ แต่กรรมกึ่งหนึ่งย่อมสำเร็จได้ ขอให้เขารักษาอุโบสถเถิด” คนทำงานไม่บริโภคข้าว บ้วนปากแล้ว เป็นผู้รักษาอุโบสถ ไปยังที่พักของตนแล้วนอนลง เพราะร่างกายของเขาขาดอาหาร ลมในท้องจึงกำเริบในเวลากลางคืน เขาทำกาลกิริยาในเวลาใกล้รุ่ง แล้วได้บังเกิดเป็นเทพบุตรสถิตอยู่ที่ต้นไทรในป่าใหญ่ซึ่งมีต้นไทรมาก ด้วยผลแห่งกรรมคือการรักษาอุโบสถกึ่งหนึ่ง เทพบุตรนั้นได้กราบทูลเรื่องราวนั้นแก่เหล่าฤๅษี ဣသယော တုမှေဟိ မယံ ဗုဒ္ဓေါ, ဓမ္မော, သံဃောတိ အသုတပုဗ္ဗံ သာဝိတာ, ဥပ္ပန္နော နု ခေါ လောကေ ဗုဒ္ဓေါတိ? အာမ, ဘန္တေ, ဥပ္ပန္နောတိ. ဣဒါနိ ကုဟိံ ဝသတီတိ? သာဝတ္ထိံ နိဿာယ ဇေတဝနေ, ဘန္တေတိ. ဣသယော တိဋ္ဌထ တာဝ တုမှေ မယံ သတ္ထာရံ ပဿိဿာမာတိ ဟဋ္ဌတုဋ္ဌာ နိက္ခမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကောသမ္ဗိနဂရံ သမ္ပာပုဏိံသု. မဟာသေဋ္ဌိနော, ‘‘ဣသယော အာဂတာ’’တိ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ကတွာ, ‘‘သွေ အမှာကံ ဘိက္ခံ ဂဏှထ, ဘန္တေ’’တိ နိမန္တေတွာ ပုနဒိဝသေ ဣသိဂဏဿ မဟာဒါနံ အဒံသု. ဣသယော ဘုဉ္ဇိတွာဝ ဂစ္ဆာမာတိ အာပုစ္ဆိံသု. တုမှေ, ဘန္တေ, အညသ္မိံ ကာလေ ဧကမ္ပိ မာသံ ဒွေပိ တယောပိ စတ္တာရောပိ မာသေ ဝသိတွာ ဂစ္ဆထ. ဣမသ္မိံ ပန ဝါရေ ဟိယျော အာဂန္တွာ အဇ္ဇေဝ ဂစ္ဆာမာတိ ဝဒထ, ကိမိဒန္တိ? အာမ ဂဟပတယော ဗုဒ္ဓေါ လောကေ ဥပ္ပန္နော, န ခေါ ပန သက္ကာ ဇီဝိတန္တရာယော ဝိဒိတုံ, တေန မယံ တုရိတာ ဂစ္ဆာမာတိ. တေန ဟိ, ဘန္တေ, မယမ္ပိ ဂစ္ဆာမ, အမှေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ ဂစ္ဆထာတိ. တုမှေ အဂါရိယာ နာမ မဟာဇဋာ, တိဋ္ဌထ တုမှေ, မယံ ပုရေတရံ ဂမိဿာမာတိ နိက္ခမိတွာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဒွေပိ ဒိဝသာနိ အဝသိတွာ တုရိတဂမနေနေဝ သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနဝိဟာရေ သတ္ထု သန္တိကမေဝ အဂမံသု. သတ္ထု မဓုရဓမ္မကထံ သုတွာ သဗ္ဗေဝ ပဗ္ဗဇိတွာ အရဟတ္တံ ပါပုဏိံသု. เหล่าฤๅษีถามว่า “พวกเราได้ฟังคำที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนจากท่านว่า พุทโธ ธัมโม สังโฆ พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้วหรือหนอ?” (เทวดาทูลว่า) “ใช่แล้ว ท่านผู้เจริญ พระองค์อุบัติขึ้นแล้ว” (ฤๅษีถามว่า) “บัดนี้ พระองค์ประทับอยู่ที่ไหน?” (เทวดาทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระองค์ประทับอยู่ที่พระเชตวัน อาศัยกรุงสาวัตถี” เหล่าฤๅษีมีใจเบิกบานยินดี กล่าวว่า “ท่านจงอยู่ที่นี่เถิด พวกเราจักไปเฝ้าพระศาสดา” แล้วออกเดินทางไปโดยลำดับจนถึงกรุงโกสัมพี เหล่ามหาเศรษฐีทราบว่า “พวกฤๅษีมาถึงแล้ว” จึงทำการต้อนรับ แล้วนิมนต์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พรุ่งนี้ขอท่านโปรดรับภิกษาของพวกข้าพเจ้าด้วยเถิด” แล้วในวันรุ่งขึ้น ได้ถวายมหาทานแก่หมู่ฤๅษี เหล่าฤๅษีฉันเสร็จแล้วจึงกล่าวอำลาว่า “พวกเราจะไปแล้ว” (เศรษฐีทั้งหลายทูลว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในคราวก่อนๆ ท่านทั้งหลายพักอยู่เดือนหนึ่งบ้าง สองเดือนบ้าง สามเดือนบ้าง สี่เดือนบ้าง แล้วจึงไป แต่ในคราวนี้ ท่านมาถึงเมื่อวาน แล้ววันนี้ก็กล่าวว่าจะไปเสียแล้ว นี่เป็นเพราะเหตุใด?” (ฤๅษีตอบว่า) “ใช่แล้ว คฤหบดีทั้งหลาย พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว และอันตรายแห่งชีวิตก็ไม่อาจรู้ได้ ด้วยเหตุนั้น พวกเราจึงรีบไป” (เศรษฐีทูลว่า) “ถ้าเช่นนั้น ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าก็จะไปด้วย ขอท่านทั้งหลายจงไปพร้อมกับพวกข้าพเจ้านี่แหละ” (ฤๅษีกล่าวว่า) “พวกท่านชื่อว่าเป็นคฤหัสถ์ มีเครื่องเกี่ยวกังวลมาก ท่านทั้งหลายจงอยู่ก่อนเถิด พวกเราจะไปก่อน” แล้วก็ออกเดินทางไป ไม่พักอยู่แม้สองวันในที่แห่งหนึ่ง เดินทางไปอย่างรีบเร่งเท่านั้น จนถึงกรุงสาวัตถีแล้ว เข้าไปเฝ้าพระศาสดาถึงที่ประทับในพระเชตวันวิหาร ท่านเหล่านั้นได้ฟังธรรมกถาอันไพเราะของพระศาสดาแล้ว ทั้งหมดก็ได้บรรพชาและบรรลุพระอรหัตผล တေပိ တယော သေဋ္ဌိနော ပဉ္စဟိ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ သပ္ပိမဓုဖာဏိတာဒီနိ စေဝ ပဋ္ဋုန္နဒုကူလာဒီနိ စ အာဒါယ ကောသမ္ဗိတော နိက္ခမိတွာ အနုပုဗ္ဗေန သာဝတ္ထိံ ပတွာ ဇေတဝနသာမန္တေ ခန္ဓာဝါရံ ဗန္ဓိတွာ သတ္ထု သန္တိကံ ဂန္တွာ ဝန္ဒိတွာ ပဋိသန္ထာရံ ကတွာ ဧကမန္တံ နိသီဒိံသု. သတ္ထာ တိဏ္ဏမ္ပိ သဟာယကာနံ မဓုရဓမ္မကထံ ကထေသိ. တေ ဗလဝသောမနဿဇာတာ သတ္ထာရံ နိမန္တေတွာ ပုနဒိဝသေ မဟာဒါနံ အဒံသု. ပုန နိမန္တေတွာ ပုနဒိဝသေတိ ဧဝံ အဍ္ဎမာသံ ဒါနံ ဒတွာ, ‘‘အမှာကံ ဇနပဒံ အာဂမနာယ ပဋိညံ ဒေထာ’’တိ ပါဒမူလေ နိပဇ္ဇိံသု. ဘဂဝါ, ‘‘သုညာဂါရေ ခေါ ဂဟပတယော တထာဂတာ အဘိရမန္တီ’’တိ အာဟ. ဧတ္တာဝတာ ပဋိညာ ဒိန္နာ နာမ ဟောတီတိ ဂဟပတယော [Pg.291] သလ္လက္ခေတွာ ဒိန္နာ နော ဘဂဝတာ ပဋိညာတိ ဒသဗလံ ဝန္ဒိတွာ နိက္ခမိတွာ အန္တရာမဂ္ဂေ ယောဇနေ ယောဇနေ ဌာနေ ဝိဟာရံ ကာရေတွာ အနုပုဗ္ဗေန ကောသမ္ဗိံ ပတွာ, ‘‘လောကေ ဗုဒ္ဓေါ ဥပ္ပန္နော’’တိ ကထယိံသု. တယောပိ ဇနာ အတ္တနော အတ္တနော အာရာမေ မဟန္တံ ဓနပရိစ္စာဂံ ကတွာ ဘဂဝတော ဝသနတ္ထာယ ဝိဟာရေ ကာရာပယိံသု. တတ္ထ ကုက္ကုဋသေဋ္ဌိနာ ကာရိတော ကုက္ကုဋာရာမော နာမ အဟောသိ. ပါဝါရိကသေဋ္ဌိနာ အမ္ဗဝနေ ကာရိတော ပါဝါရိကမ္ဗဝနော နာမ အဟောသိ. ဃောသိတေန ကာရိတော ဃောသိတာရာမော နာမ အဟောသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ – ‘‘ဃောသိတသေဋ္ဌိနာ ကာရိတေ အာရာမေ’’တိ. แม้เศรษฐีทั้งสามนั้น บรรทุกสิ่งของมีเนยใส น้ำผึ้ง และน้ำอ้อยเป็นต้น และผ้าปัฏฏุณณะ ผ้าทุกลาเป็นต้น ด้วยเกวียนคนละห้าร้อยเล่ม ออกจากกรุงโกสัมพีแล้ว เดินทางโดยลำดับจนถึงกรุงสาวัตถี ตั้งกองเกวียนไว้ใกล้พระเชตวัน แล้วเข้าไปเฝ้าพระศาสดา ถวายบังคมแล้ว ทำปฏิสันถารแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระศาสดาได้ตรัสธรรมกถาอันไพเราะแก่สหายทั้งสามคน พวกเขาเกิดโสมนัสอย่างยิ่ง จึงทูลนิมนต์พระศาสดาแล้วถวายมหาทานในวันรุ่งขึ้น ได้นิมนต์อีกในวันรุ่งขึ้นอย่างนี้ ถวายทานตลอดกึ่งเดือนแล้วกราบทูลว่า "ขอพระองค์โปรดประทานปฏิญญาเพื่อเสด็จไปยังชนบทของข้าพระองค์ทั้งหลายเถิด" แล้วหมอบลงแทบพระบาท พระผู้มีพระภาคตรัสว่า "ดูก่อนคฤหบดีทั้งหลาย ตถาคตย่อมยินดีในเรือนว่าง" ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ชื่อว่าปฏิญญาอันพระองค์ประทานแล้ว พวกคฤหบดีกำหนดหมายได้ว่า "พระผู้มีพระภาคประทานปฏิญญาแก่เราแล้ว" จึงถวายบังคมพระทศพลแล้วหลีกไป ให้สร้างวิหารในที่ระยะโยชน์ต่อโยชน์ในระหว่างทาง เดินทางโดยลำดับจนถึงกรุงโกสัมพีแล้ว ได้ประกาศว่า "พระพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลกแล้ว" ชนทั้งสามคนนั้นได้สละทรัพย์เป็นอันมากในอารามของตนๆ ให้สร้างวิหารเพื่อเป็นที่ประทับของพระผู้มีพระภาค ในบรรดาวิหารเหล่านั้น วิหารที่กุกกุฏเศรษฐีให้สร้างชื่อว่า กุกกุฏาราม วิหารที่ปาวาริกเศรษฐีให้สร้างในสวนมะม่วงชื่อว่า ปาวาริกัมพวัน วิหารที่โฆสิตเศรษฐีให้สร้างชื่อว่า โฆสิตาราม ท่านหมายถึงวิหารนั้นจึงกล่าวว่า "ในอารามที่โฆสิตเศรษฐีให้สร้าง" ဘဏ္ဍနဇာတာတိအာဒီသု ကလဟဿ ပုဗ္ဗဘာဂေါ ဘဏ္ဍနံ နာမ, တံ ဇာတံ ဧတေသန္တိ ဘဏ္ဍနဇာတာ. ဟတ္ထပရာမာသာဒိဝသေန မတ္ထကံ ပတ္တော ကလဟော ဇာတော ဧတေသန္တိ ကလဟဇာတာ. ဝိရုဒ္ဓဘူတံ ဝါဒန္တိ ဝိဝါဒံ, တံ အာပန္နာတိ ဝိဝါဒါပန္နာ. မုခသတ္တီဟီတိ ဝါစာသတ္တီဟိ. ဝိတုဒန္တာတိ ဝိဇ္ဈန္တာ. တေ န စေဝ အညမညံ သညာပေန္တိ န စ သညတ္တိံ ဥပေန္တီတိ တေ အတ္ထဉ္စ ကာရဏဉ္စ ဒဿေတွာ နေဝ အညမညံ ဇာနာပေန္တိ. သစေပိ သညာပေတုံ အာရဘန္တိ, တထာပိ သညတ္တိံ န ဥပေန္တိ, ဇာနိတုံ န ဣစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော. နိဇ္ဈတ္တိယာပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ နိဇ္ဈတ္တီတိ သညတ္တိဝေဝစနမေဝေတံ. ကသ္မာ ပနေတေ ဘဏ္ဍနဇာတာ အဟေသုန္တိ? အပ္ပမတ္တကေန ကာရဏေန. ในบทว่า ภณฺฑนชาตา เป็นต้น ส่วนเบื้องต้นแห่งการทะเลาะวิวาท ชื่อว่า ภัณฑนะ, ภัณฑนะนั้นเกิดแก่ภิกษุเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า ภัณฑนชาตา (ผู้เกิดการบาดหมาง) การทะเลาะที่ถึงที่สุดด้วยการประทุษร้ายด้วยมือเป็นต้น เกิดแก่ภิกษุเหล่านั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า กลหชาตา (ผู้เกิดการทะเลาะ) การกล่าวคำที่เป็นข้าศึกกัน ชื่อว่า วิวาท, ถึงแล้วซึ่งวิวาทนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า วิวาทาปันนา (ผู้ถึงแล้วซึ่งการโต้เถียง) บทว่า มุขสตฺตีหิ คือ ด้วยหอกคือปาก บทว่า วิตุรนฺตา คือ ทิ่มแทงอยู่ ในบทว่า เต น เจว อญฺญมญฺญํ สญฺญาเปนฺติ น จ สญฺญตฺตึ อุเปนฺติ (ภิกษุเหล่านั้นย่อมไม่ให้กันและกันเข้าใจ และย่อมไม่ถึงความเข้าใจ) ความว่า ภิกษุเหล่านั้นแสดงทั้งอรรถและเหตุแล้ว ก็ไม่ทำให้กันและกันรู้ได้เลย แม้หากเริ่มจะทำให้เข้าใจ ถึงกระนั้นก็ไม่ถึงความเข้าใจ คือ ไม่ปรารถนาจะรู้ แม้ในบทว่า นิชฺฌตฺติยา ก็มีนัยนี้เช่นกัน และในที่นี้ คำว่า นิชฺฌตฺติ เป็นไวพจน์ของคำว่า สญฺญตฺติ นั่นเอง ถามว่า ก็เหตุไฉน ภิกษุเหล่านี้จึงเกิดการบาดหมางกัน? ตอบว่า เพราะเหตุเพียงเล็กน้อย ဒွေ ကိရ ဘိက္ခူ ဧကသ္မိံ အာဝါသေ ဝသန္တိ ဝိနယဓရော စ သုတ္တန္တိကော စ. တေသု သုတ္တန္တိကော ဘိက္ခု ဧကဒိဝသံ ဝစ္စကုဋိံ ပဝိဋ္ဌော အာစမနဥဒကာဝသေသံ ဘာဇနေ ဌပေတွာဝ နိက္ခမိ. ဝိနယဓရော ပစ္ဆာ ပဝိဋ္ဌော တံ ဥဒကံ ဒိသွာ နိက္ခမိတွာ တံ ဘိက္ခုံ ပုစ္ဆိ, အာဝုသော, တယာ ဣဒံ ဥဒကံ ဌပိတန္တိ? အာမ, အာဝုသောတိ. တွမေတ္ထ အာပတ္တိဘာဝံ န ဇာနာသီတိ? အာမ န ဇာနာမီတိ. ဟောတိ, အာဝုသော, ဧတ္ထ အာပတ္တီတိ. သစေ ဟောတိ ဒေသေဿာမီတိ. သစေ ပန တေ, အာဝုသော, အသဉ္စိစ္စ အသတိယာ ကတံ, နတ္ထိ တေ အာပတ္တီတိ. သော တဿာ အာပတ္တိယာ အနာပတ္တိဒိဋ္ဌိ အဟောသိ. ได้ยินว่า ภิกษุสองรูป คือ พระวินัยธรและพระสุตตันติกะ อยู่ในอาวาสแห่งหนึ่ง ในบรรดาภิกษุสองรูปนั้น วันหนึ่ง พระสุตตันติกะเข้าไปยังวัจจกุฎี เหลือน้ำชำระไว้ในภาชนะแล้วจึงออกมา พระวินัยธรเข้าไปทีหลัง เห็นน้ำนั้นแล้วออกมา ถามภิกษุรูปนั้นว่า "อาวุโส ท่านเหลือน้ำนี้ไว้หรือ?" (ตอบว่า) "ใช่ อาวุโส" (ถามว่า) "ท่านไม่รู้ความเป็นอาบัติในเรื่องนี้หรือ?" (ตอบว่า) "ใช่ ผมไม่รู้" (กล่าวว่า) "อาวุโส ในเรื่องนี้มีอาบัติ" (ตอบว่า) "ถ้ามีอาบัติ ผมจะแสดง" (กล่าวว่า) "แต่ถ้าท่านทำโดยไม่มีเจตนา ทำโดยไม่มีสติ ท่านก็ไม่มีอาบัติ อาวุโส" พระวินัยธรนั้นมีความเห็นว่าไม่เป็นอาบัติในอาบัตินั้น ဝိနယဓရော အတ္တနော နိဿိတကာနံ, ‘‘အယံ သုတ္တန္တိကော အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇမာနောပိ န ဇာနာတီ’’တိ အာရောစေသိ. တေ တဿ နိဿိတကေ ဒိသွာ – ‘‘တုမှာကံ ဥပဇ္ဈာယော အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇိတွာပိ အာပတ္တိဘာဝံ န ဇာနာတီ’’တိ အာဟံသု. တေ ဂန္တွာ အတ္တနော ဥပဇ္ဈာယဿ အာရောစေသုံ. သော [Pg.292] ဧဝမာဟ – ‘‘အယံ ဝိနယဓရော ပုဗ္ဗေ ‘အနာပတ္တီ’တိ ဝတွာ ဣဒါနိ ‘အာပတ္တီ’တိ ဝဒတိ, မုသာဝါဒီ ဧသော’’တိ. တေ ဂန္တွာ, ‘‘တုမှာကံ ဥပဇ္ဈာယော မုသာဝါဒီ’’တိ ဧဝံ အညမညံ ကလဟံ ဝဍ္ဎယိံသု, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. พระวินัยธรบอกแก่ศิษย์ของตนว่า "พระสุตตันติกะรูปนี้ แม้ต้องอาบัติอยู่ก็ไม่รู้" ศิษย์เหล่านั้นเห็นศิษย์ของพระสุตตันติกะแล้วกล่าวว่า "อุปัชฌาย์ของพวกท่าน แม้ต้องอาบัติแล้วก็ไม่รู้ความเป็นอาบัติ" ศิษย์เหล่านั้นไปบอกแก่อุปัชฌาย์ของตน พระสุตตันติกะนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า "พระวินัยธรนี้ เมื่อก่อนกล่าวว่า 'ไม่เป็นอาบัติ' แต่บัดนี้กลับกล่าวว่า 'เป็นอาบัติ' ผู้นี้เป็นคนพูดมุสา" ศิษย์เหล่านั้นไปบอก (แก่ศิษย์ของพระวินัยธร) ว่า "อุปัชฌาย์ของพวกท่านเป็นคนพูดมุสา" พวกเขาได้ทำให้การทะเลาะกันและกันเจริญขึ้นอย่างนี้ ท่านหมายถึงเรื่องนั้นจึงกล่าวคำนี้ไว้ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစာတိ ဧတံ, ‘‘ဣဓ, ဘန္တေ, ကောသမ္ဗိယံ ဘိက္ခူ ဘဏ္ဍနဇာတာ’’တိအာဒိဝစနံ အဝေါစ. တဉ္စ ခေါ နေဝ ပိယကမျတာယ န ဘေဒါဓိပ္ပာယေန, အထ ခေါ အတ္ထကာမတာယ ဟိတကာမတာယ. သာမဂ္ဂိကာရကော ကိရေသ ဘိက္ခု, တသ္မာဿ ဧတဒဟောသိ – ‘‘ယထာ ဣမေ ဘိက္ခူ ဝိဝါဒံ အာရဒ္ဓါ, န သက္ကာ မယာ, နာပိ အညေန ဘိက္ခုနာ သမဂ္ဂါ ကာတုံ, အပ္ပေဝ နာမ သဒေဝကေ လောကေ အပ္ပဋိပုဂ္ဂလော ဘဂဝါ သယံ ဝါ ဂန္တွာ, အတ္တနော ဝါ သန္တိကံ ပက္ကောသာပေတွာ ဧတေသံ ဘိက္ခူနံ ခန္တိမေတ္တာပဋိသံယုတ္တံ သာရဏီယဓမ္မဒေသနံ ကထေတွာ သာမဂ္ဂိံ ကရေယျာ’’တိ အတ္ထကာမတာယ ဟိတကာမတာယ ဂန္တွာ အဝေါစ. บทว่า ภควนฺตํ เอตทโวจ (ได้กราบทูลคำนี้แด่พระผู้มีพระภาค) คือ ได้กราบทูลคำนี้อันมีอาทิว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่กรุงโกสัมพีนี้ ภิกษุทั้งหลายเกิดการบาดหมางกัน" และการกราบทูลนั้น มิใช่เพราะความต้องการจะเป็นที่รัก มิใช่ด้วยความประสงค์จะให้แตกแยก แต่ทว่า (กราบทูล) เพราะความต้องการประโยชน์ เพราะความต้องการเกื้อกูล ได้ยินว่า ภิกษุรูปนี้เป็นผู้กระทำความสามัคคี เพราะเหตุนั้น เธอจึงมีความคิดนี้ว่า "ภิกษุเหล่านี้ได้เริ่มการวิวาทกันแล้ว อันเราหรือภิกษุอื่นไม่สามารถจะทำให้สามัคคีกันได้ เผื่อว่าพระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีบุคคลเปรียบในโลกรวมทั้งเทวโลก จะเสด็จไปเอง หรือรับสั่งให้เรียกมายังสำนักของพระองค์ แล้วทรงแสดงสาราณียธรรมเทศนาอันประกอบด้วยขันติและเมตตาแก่ภิกษุเหล่านี้แล้ว พึงทรงกระทำความสามัคคีได้" (เธอ) ไปกราบทูลเพราะความต้องการประโยชน์ เพราะความต้องการเกื้อกูล ด้วยประการฉะนี้ ၄၉၂. ဆယိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သာရဏီယာတိ ဟေဋ္ဌာ ကလဟဘဏ္ဍနဝသေန ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ. ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဆ သာရဏီယာ ဓမ္မာ အာဂတာတိ ဧဝမိဒံ ကောသမ္ဗိယသုတ္တံ ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဂတံ ဟောတိ. တတ္ထ သာရဏီယာတိ သရိတဗ္ဗယုတ္တာ အဒ္ဓါနေ အတိက္ကန္တေပိ န ပမုဿိတဗ္ဗာ. ယော တေ ဓမ္မေ ပူရေတိ, တံ သဗြဟ္မစာရီနံ ပိယံ ကရောန္တီတိ ပိယကရဏာ. ဂရုံ ကရောန္တီတိ ဂရုကရဏာ. သင်္ဂဟာယာတိ သင်္ဂဟဏတ္ထာယ. အဝိဝါဒါယာတိ အဝိဝါဒနတ္ထာယ. သာမဂ္ဂိယာတိ သမဂ္ဂဘာဝတ္ထာယ. ဧကီဘာဝါယာတိ ဧကီဘာဝတ္ထာယ နိန္နာနာကရဏာယ. သံဝတ္တန္တီတိ ဘဝန္တိ. မေတ္တံ ကာယကမ္မန္တိ မေတ္တစိတ္တေန ကတ္တဗ္ဗံ ကာယကမ္မံ. ဝစီကမ္မမနောကမ္မေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဣမာနိ ဘိက္ခူနံ ဝသေန အာဂတာနိ, ဂိဟီသုပိ လဗ္ဘန္တိယေဝ. ဘိက္ခူနဉှိ မေတ္တစိတ္တေန အာဘိသမာစာရိကဓမ္မပူရဏံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဗောဓိဝန္ဒနတ္ထာယ သံဃနိမန္တနတ္ထာယ ဂမနံ ဂါမံ ပိဏ္ဍာယ ပဝိဋ္ဌေ ဘိက္ခူ ဒိသွာ ပစ္စုဂ္ဂမနံ ပတ္တပဋိဂ္ဂဟဏံ အာသနပညာပနံ အနုဂမနန္တိ ဧဝမာဒိကံ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ๔๙๒. คำว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๖ ประการนี้เป็นสาราณียธรรม ดังนี้ เป็นเทศนาที่ทรงปรารภขึ้นในเบื้องต้นด้วยอำนาจแห่งการทะเลาะวิวาทกัน ในที่นี้ สาราณียธรรม ๖ ประการมาแล้ว ด้วยประการฉะนี้ โกสัมพิยสูตรนี้จึงเป็นไปตามลำดับอนุสนธิทีเดียว ในบทเหล่านั้น บทว่า สาราณียา คือ ธรรมที่ควรระลึกถึง แม้กาลนานล่วงไปก็ไม่ควรลืม ภิกษุใดบำเพ็ญธรรมเหล่านั้นให้บริบูรณ์ ธรรมเหล่านั้นย่อมทำภิกษุนั้นให้เป็นที่รักของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ปิยกรณา (ธรรมทำความเป็นที่รัก) ย่อมทำความเคารพ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า ครุกรณา (ธรรมทำความเคารพ) บทว่า สังคหาย คือ เพื่อการสงเคราะห์ บทว่า อวิวาทาย คือ เพื่อความไม่วิวาท บทว่า สามัคคิยา คือ เพื่อความเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน บทว่า เอกีภาวาย คือ เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน เพื่อความไม่เป็นต่างๆ กัน บทว่า สังวัตตันติ คือ ย่อมเป็นไป บทว่า เมตตัง กายกัมมัง คือ กายกรรมที่พึงทำด้วยเมตตาจิต แม้ในวจีกรรมและมโนกรรม ก็นัยนี้เหมือนกัน ธรรม ๓ ประการเหล่านี้มาโดยอำนาจแห่งภิกษุทั้งหลาย แม้ในคฤหัสถ์ทั้งหลายก็ย่อมได้เหมือนกัน จริงอยู่ การบำเพ็ญอภิสมาจาริกธรรมให้บริบูรณ์ด้วยเมตตาจิตของภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตากายกรรม ส่วนของคฤหัสถ์ทั้งหลาย การไปเพื่อไหว้พระเจดีย์ เพื่อไหว้พระโพธิ์ เพื่อนิิมนต์สงฆ์ ครั้นเห็นภิกษุทั้งหลายเข้าไปสู่บ้านเพื่อบิณฑบาตแล้ว การลุกขึ้นต้อนรับ การรับบาตร การปูอาสนะ การเดินตามส่ง เป็นต้นอย่างนี้ ชื่อว่า เมตตากายกรรม ဘိက္ခူနံ မေတ္တစိတ္တေန အာစာရပညတ္တိသိက္ခာပဒံ, ကမ္မဋ္ဌာနကထနံ ဓမ္မဒေသနာ တေပိဋကမ္ပိ ဗုဒ္ဓဝစနံ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနဉ္စ, ‘‘စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဂစ္ဆာမ, ဗောဓိဝန္ဒနတ္ထာယ ဂစ္ဆာမ, ဓမ္မဿဝနံ ကရိဿာမ, ပဒီပမာလာပုပ္ဖပူဇံ ကရိဿာမ, တီဏိ သုစရိတာနိ သမာဒါယ ဝတ္တိဿာမ, သလာကဘတ္တာဒီနိ ဒဿာမ, ဝဿာဝါသိကံ ဒဿာမ, အဇ္ဇ သံဃဿ [Pg.293] စတ္တာရော ပစ္စယေ ဒဿာမ, သံဃံ နိမန္တေတွာ ခါဒနီယာဒီနိ သံဝိဒဟထ, အာသနာနိ ပညာပေထ, ပါနီယံ ဥပဋ္ဌပေထ, သံဃံ ပစ္စုဂ္ဂန္တွာ အာနေထ, ပညတ္တာသနေ နိသီဒါပေတွာ ဆန္ဒဇာတာ ဥဿာဟဇာတာ ဝေယျာဝစ္စံ ကရောထာ’’တိအာဒိကထနကာလေ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. การบอกอาณัติสิกขาบทและอาจารสิกขาบท การบอกกรรมฐาน การแสดงธรรม คือพระพุทธวจนะแม้ทั้งพระไตรปิฎก ด้วยเมตตาจิตของภิกษุทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม และในเวลาที่คฤหัสถ์ทั้งหลายกล่าวคำเป็นต้นว่า 'เราไปไหว้พระเจดีย์กันเถิด เราไปไหว้พระโพธิ์กันเถิด เรามาฟังธรรมกันเถิด เรามาบูชาด้วยประทีป ระเบียบดอกไม้ และดอกไม้กันเถิด เราสมาทานสุจริต ๓ ประการแล้วประพฤติกันเถิด เรามาถวายสลากภัตเป็นต้นกันเถิด เรามาถวายผ้าจำนำพรรษากันเถิด วันนี้เราจะถวายปัจจัย ๔ แก่สงฆ์กันเถิด ท่านทั้งหลายจงนิมนต์สงฆ์แล้วจัดแจงของเคี้ยวของฉันเป็นต้นเถิด จงปูอาสนะเถิด จงตั้งน้ำฉันไว้เถิด ท่านทั้งหลายจงไปต้อนรับแล้วนำสงฆ์มาเถิด จงให้ท่านนั่งบนอาสนะที่ปูไว้แล้ว เป็นผู้มีความพอใจ เกิดความอุตสาหะ ทำไวยาวัจจะเถิด' ชื่อว่า เมตตาวจีกรรม ဘိက္ခူနံ ပါတောဝ ဥဋ္ဌာယ သရီရပဋိဇဂ္ဂနံ စေတိယင်္ဂဏဝတ္တာဒီနိ စ ကတွာ ဝိဝိတ္တာသနေ နိသီဒိတွာ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဝိဟာရေ ဘိက္ခူ သုခီ ဟောန္တု, အဝေရာ အဗျာပဇ္ဈာ’’တိ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. ဂိဟီနံ ‘‘အယျာ သုခီ ဟောန္တု, အဝေရာ အဗျာပဇ္ဈာ’’တိ စိန္တနံ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. การที่ภิกษุทั้งหลายลุกขึ้นแต่เช้าตรู่ ทำการบริหารร่างกายและทำวัตรที่ลานพระเจดีย์เป็นต้นแล้ว นั่งในอาสนะอันสงัด คิดว่า 'ขอภิกษุทั้งหลายในวิหารนี้จงมีความสุข ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนเถิด' ชื่อว่า เมตตามโนกรรม การที่คฤหัสถ์ทั้งหลายคิดว่า 'ขอพระผู้เป็นเจ้าทั้งหลายจงมีความสุข ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนเถิด' ชื่อว่า เมตตามโนกรรม အာဝိ စေဝ ရဟော စာတိ သမ္မုခါ စ ပရမ္မုခါ စ. တတ္ထ နဝကာနံ စီဝရကမ္မာဒီသု သဟာယဘာဝူပဂမနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ထေရာနံ ပန ပါဒဓောဝနဝန္ဒနဗီဇနဒါနာဒိဘေဒမ္ပိ သဗ္ဗံ သာမီစိကမ္မံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဥဘယေဟိပိ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဒါရုဘဏ္ဍာဒီနံ တေသု အဝမညံ အကတွာ အတ္တနာ ဒုန္နိက္ခိတ္တာနံ ဝိယ ပဋိသာမနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ကာယကမ္မံ နာမ. ဒေဝတ္ထေရော တိဿတ္ထေရောတိ ဧဝံ ပဂ္ဂယှ ဝစနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. ဝိဟာရေ အသန္တံ ပန ပရိပုစ္ဆန္တဿ, ကုဟိံ အမှာကံ ဒေဝတ္ထေရော, အမှာကံ တိဿတ္ထေရော ကဒါ နု ခေါ အာဂမိဿတီတိ ဧဝံ မမာယနဝစနံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ ဝစီကမ္မံ နာမ. မေတ္တာသိနေဟသိနိဒ္ဓါနိ ပန နယနာနိ ဥမ္မီလေတွာ သုပ္ပသန္နေန မုခေန ဩလောကနံ သမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. ဒေဝတ္ထေရော, တိဿတ္ထေရော အရောဂေါ ဟောတု အပ္ပာဗာဓောတိ သမန္နာဟရဏံ ပရမ္မုခါ မေတ္တံ မနောကမ္မံ နာမ. บทว่า อาวี เจว รโห จ คือ ทั้งต่อหน้าและลับหลัง ในสองอย่างนั้น การเข้าไปเป็นเพื่อนในกิจมีการทำจีวรเป็นต้นของภิกษุใหม่ทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า ส่วนสามีจิกรรมทั้งหมด มีการล้างเท้า การไหว้ การถวายพัดเป็นต้น แก่พระเถระทั้งหลาย ชื่อว่า เมตตากายกรรมต่อหน้า การที่ทั้งสองฝ่ายไม่ดูหมิ่นในภิกษุเหล่านั้นผู้เก็บเครื่องไม้เครื่องเรือนเป็นต้นที่วางไว้ไม่ดี แล้วเก็บงำเสียเหมือนเป็นของที่ตนเองวางไว้ไม่ดี ชื่อว่า เมตตากายกรรมลับหลัง การกล่าววาจายกย่องอย่างนี้ว่า 'พระเทวเถระ พระติสสเถระ' ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมต่อหน้า ส่วนการกล่าวแสดงความรักใคร่แก่ผู้ที่ถามถึงพระเถระที่ไม่อยู่ในวิหารอย่างนี้ว่า 'พระเทวเถระของเราไปไหนหนอ พระติสสเถระของเราจะมาเมื่อไรหนอ' ชื่อว่า เมตตาวจีกรรมลับหลัง ส่วนการลืมตาซึ่งอ่อนโยนด้วยเมตตาและความรัก แลดูด้วยใบหน้าที่ผ่องใสยิ่งนัก ชื่อว่า เมตตามโนกรรมต่อหน้า การมนสิการว่า 'ขอพระเทวเถระ พระติสสเถระ จงไม่มีโรค มีอาพาธน้อยเถิด' ชื่อว่า เมตตามโนกรรมลับหลัง လာဘာတိ စီဝရာဒယော လဒ္ဓပစ္စယာ. ဓမ္မိကာတိ ကုဟနာဒိဘေဒံ မိစ္ဆာဇီဝံ ဝဇ္ဇေတွာ ဓမ္မေန သမေန ဘိက္ခာစရိယဝတ္တေန ဥပ္ပန္နာ. အန္တမသော ပတ္တပရိယာပန္နမတ္တမ္ပီတိ ပစ္ဆိမကောဋိယာ ပတ္တေ ပရိယာပန္နံ ပတ္တဿ အန္တောဂတံ ဒွတ္တိကဋစ္ဆုဘိက္ခာမတ္တမ္ပိ. အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီတိ ဧတ္ထ ဒွေ ပဋိဝိဘတ္တာနိ နာမ အာမိသပဋိဝိဘတ္တံ ပုဂ္ဂလပဋိဝိဘတ္တဉ္စ. တတ္ထ, ‘‘ဧတ္တကံ ဒဿာမိ, ဧတ္တကံ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန ဝိဘဇနံ အာမိသပဋိဝိဘတ္တံ နာမ. ‘‘အသုကဿ ဒဿာမိ, အသုကဿ န ဒဿာမီ’’တိ ဧဝံ စိတ္တေန ဝိဘဇနံ ပန ပုဂ္ဂလပဋိဝိဘတ္တံ နာမ. တဒုဘယမ္ပိ အကတွာ ယော အပ္ပဋိဝိဘတ္တံ ဘုဉ္ဇတိ, အယံ အပ္ပဋိဝိဘတ္တဘောဂီ နာမ. บทว่า ลาภา คือ ปัจจัยที่ได้แล้วมีจีวรเป็นต้น บทว่า ธัมมิกา คือ (ปัจจัย) ที่เกิดขึ้นโดยธรรม โดยสม่ำเสมอ ด้วยภิกขาจริยวัตร เว้นมิจฉาชีพมีประเภทคือการหลอกลวงเป็นต้น บทว่า อันตมโส ปัตตปริยาปันนมัตตัมปิ คือ โดยที่สุด แม้เพียงภิกษา ๒-๓ ทัพพีที่ตกไปในบาตรแล้ว ซึ่งนับเนื่องในบาตร ในบทว่า อัปปฏิวิภัตตโภคี นี้ การแบ่งมี ๒ อย่าง คือ อามิสปฏิวิภัตตะ และ ปุคคลปฏิวิภัตตะ ในสองอย่างนั้น การแบ่งด้วยจิตอย่างนี้ว่า 'เราจะให้เท่านี้ เราจะไม่ให้เท่านี้' ชื่อว่า อามิสปฏิวิภัตตะ ส่วนการแบ่งด้วยจิตอย่างนี้ว่า 'เราจะให้แก่รูปโน้น เราจะไม่ให้แก่รูปโน้น' ชื่อว่า ปุคคลปฏิวิภัตตะ ผู้ใดไม่ทำการแบ่งทั้งสองอย่างนั้นแล้วบริโภคของที่ไม่แบ่ง ผู้นี้ชื่อว่า อัปปฏิวิภัตตโภคี သီလဝန္တေဟိ [Pg.294] သဗြဟ္မစာရီဟိ သာဓာရဏဘောဂီတိ ဧတ္ထ သာဓာရဏဘောဂိနော ဣဒံ လက္ခဏံ, ယံ ယံ ပဏီတံ လဗ္ဘတိ, တံ တံ နေဝ လာဘေန လာဘံ ဇိဂီသနာမုခေန ဂိဟီနံ ဒေတိ, န အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇတိ; ပဋိဂ္ဂဏှန္တောဝ သံဃေန သာဓာရဏံ ဟောတူတိ ဂဟေတွာ ဂဏ္ဍိံ ပဟရိတွာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ သံဃသန္တကံ ဝိယ ပဿတိ. ဣဒံ ပန သာရဏီယဓမ္မံ ကော ပူရေတိ, ကော န ပူရေတီတိ? ဒုဿီလော တာဝ န ပူရေတိ. န ဟိ တဿ သန္တကံ သီလဝန္တာ ဂဏှန္တိ. ပရိသုဒ္ဓသီလော ပန ဝတ္တံ အခဏ္ဍေန္တော ပူရေတိ. ในบทว่า สีลวันเตหิ สพรหมจารีหิ สาธารณโภคี นี้ นี้เป็นลักษณะของผู้มีโภคะทั่วไป (คือ) ได้ลาภใดๆ ที่ประณีตแล้ว ไม่ให้ลาภนั้นๆ แก่คฤหัสถ์ทั้งหลายโดยมุ่งหวังจะเอาลาภต่อลาภ และตนเองก็ไม่บริโภค แต่เมื่อรับมาก็รับมาด้วยคิดว่า 'ขอจงเป็นของสาธารณะแก่สงฆ์เถิด' แล้วตีระฆัง เห็นประดุจเป็นของสงฆ์ที่พึงบริโภค ก็สาราณียธรรมนี้ ใครบำเพ็ญให้บริบูรณ์ ใครไม่บำเพ็ญให้บริบูรณ์? ก่อนอื่น ภิกษุผู้ทุศีลย่อมไม่บำเพ็ญให้บริบูรณ์ เพราะว่า ภิกษุผู้มีศีลทั้งหลายย่อมไม่รับของที่เป็นของภิกษุนั้น ส่วนภิกษุผู้มีศีลบริสุทธิ์ ไม่ทำลายวัตร ย่อมบำเพ็ญให้บริบูรณ์ တတြိဒံ ဝတ္တံ – ယော ဟိ ဩဒိဿကံ ကတွာ မာတု ဝါ ပိတု ဝါ အာစရိယုပဇ္ဈာယာဒီနံ ဝါ ဒေတိ, သော ဒါတဗ္ဗံ ဒေတိ, သာရဏီယဓမ္မော ပနဿ န ဟောတိ, ပလိဗောဓဇဂ္ဂနံ နာမ ဟောတိ. သာရဏီယဓမ္မော ဟိ မုတ္တပလိဗောဓဿေဝ ဝဋ္ဋတိ, တေန ပန ဩဒိဿကံ ဒေန္တေန ဂိလာနဂိလာနုပဋ္ဌာကအာဂန္တုကဂမိကာနဉ္စေဝ နဝပဗ္ဗဇိတဿ စ သံဃာဋိပတ္တဂ္ဂဟဏံ အဇာနန္တဿ ဒါတဗ္ဗံ. ဧတေသံ ဒတွာ အဝသေသံ ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ထောကံ ထောကံ အဒတွာ ယော ယတ္တကံ ဂဏှာတိ, တဿ တတ္တကံ ဒါတဗ္ဗံ. အဝသိဋ္ဌေ အသတိ ပုန ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရာသနတော ပဋ္ဌာယ ယံ ယံ ပဏီတံ, တံ တံ ဒတွာ သေသံ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗံ, ‘‘သီလဝန္တေဟီ’’တိ ဝစနတော ဒုဿီလဿ အဒါတုမ္ပိ ဝဋ္ဋတိ. ในข้อนั้น มีวัตรปฏิบัติดังนี้ คือ ภิกษุใดเจาะจงถวายแก่มารดา หรือบิดา หรือแก่อาจารย์อุปัชฌาย์เป็นต้น ภิกษุนั้นชื่อว่าให้สิ่งที่ควรให้ แต่สาราณียธรรมย่อมไม่มีแก่ภิกษุนั้น ชื่อว่าเป็นการสางปลิโพธ (ความกังวล) จริงอยู่ สาราณียธรรมย่อมควรแก่ผู้พ้นแล้วจากปลิโพธเท่านั้น ก็เมื่อภิกษุนั้นให้โดยไม่เจาะจง พึงให้แก่ภิกษุไข้ ภิกษุผู้พยาบาลภิกษุไข้ ภิกษุอาคันตุกะ ภิกษุผู้จะเดินทางไป และภิกษุผู้บวชใหม่ซึ่งยังไม่รู้จักวิธีถือสังฆาฏิและบาตร ครั้นให้แก่ภิกษุเหล่านี้แล้ว ของที่เหลือไม่พึงให้ทีละน้อยๆ โดยเริ่มจากอาสนะของพระเถระ ภิกษุรูปใดรับเท่าใด ก็พึงให้แก่ภิกษุรูปนั้นเท่านั้น เมื่อของที่เหลือไม่มี ก็พึงเที่ยวบิณฑบาตอีก แล้วเริ่มจากอาสนะของพระเถระ ของใดประณีต ก็พึงให้ของนั้นๆ ไป แล้วจึงบริโภคส่วนที่เหลือ และเพราะมีพระดำรัสว่า "แก่ผู้มีศีล" แม้การไม่ให้แก่ภิกษุผู้ทุศีลก็ควร အယံ ပန သာရဏီယဓမ္မော သုသိက္ခိတာယ ပရိသာယ သုပူရော ဟောတိ, နော အသိက္ခိတာယ ပရိသာယ. သုသိက္ခိတာယ ဟိ ပရိသာယ ယော အညတော လဘတိ, သော န ဂဏှာတိ, အညတော အလဘန္တောပိ ပမာဏယုတ္တမေဝ ဂဏှာတိ, န အတိရေကံ. အယဉ္စ ပန သာရဏီယဓမ္မော ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ လဒ္ဓံ လဒ္ဓံ ဒေန္တဿာပိ ဒွါဒသဟိ ဝဿေဟိ ပူရတိ, န တတော ဩရံ. သစေ ဟိ ဒွါဒသမေပိ ဝဿေ သာရဏီယဓမ္မပူရကော ပိဏ္ဍပါတပူရံ ပတ္တံ အာသနသာလာယံ ဌပေတွာ နဟာယိတုံ ဂစ္ဆတိ, သံဃတ္ထေရော စ ကဿေသော ပတ္တောတိ? သာရဏီယဓမ္မပူရကဿာတိ ဝုတ္တေ – ‘‘အာဟရထ န’’န္တိ သဗ္ဗံ ပိဏ္ဍပါတံ ဝိစာရေတွာ ဘုဉ္ဇိတွာ စ ရိတ္တပတ္တံ ဌပေတိ. အထ သော ဘိက္ခု ရိတ္တပတ္တံ ဒိသွာ, ‘‘မယှံ အသေသေတွာဝ ပရိဘုဉ္ဇိံသူ’’တိ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပာဒေတိ, သာရဏီယဓမ္မော ဘိဇ္ဇတိ, ပုန ဒွါဒသ ဝဿာနိ ပူရေတဗ္ဗော [Pg.295] ဟောတိ, တိတ္ထိယပရိဝါသသဒိသော ဟေသ. သကိံ ခဏ္ဍေ ဇာတေ ပုန ပူရေတဗ္ဗောဝ. ယော ပန, ‘‘လာဘာ ဝတ မေ, သုလဒ္ဓံ ဝတ မေ, ယဿ မေ ပတ္တဂတံ အနာပုစ္ဆာဝ သဗြဟ္မစာရီ ပရိဘုဉ္ဇန္တီ’’တိ သောမနဿံ ဇနေတိ, တဿ ပုဏ္ဏော နာမ ဟောတိ. ก็สาราณียธรรมนี้ย่อมบริบูรณ์ดีในบริษัทที่ได้รับการฝึกฝนมาดีแล้ว แต่ไม่บริบูรณ์ในบริษัทที่ยังไม่ได้รับการฝึกฝน เพราะในบริษัทที่ได้รับการฝึกฝนมาดีแล้ว ภิกษุรูปใดได้จากที่อื่น ภิกษุรูปนั้นย่อมไม่รับ แม้ไม่ได้จากที่อื่น ก็รับแต่พอประมาณ ไม่รับส่วนที่เกิน และสาราณียธรรมนี้ แม้สำหรับภิกษุผู้เที่ยวบิณฑบาตบ่อยๆ ได้มาเท่าไรก็ให้ไปเท่านั้น ก็ยังต้องใช้เวลาถึง 12 ปีจึงจะบริบูรณ์ ไม่ต่ำกว่านั้น จริงอยู่ หากแม้ในปีที่ 12 ภิกษุผู้บำเพ็ญสาราณียธรรมวางบาตรที่เต็มด้วยบิณฑบาตไว้ในโรงฉันแล้วไปอาบน้ำ และพระสังฆเถระถามว่า "บาตรนี้ของใคร" เมื่อมีผู้ตอบว่า "ของภิกษุผู้บำเพ็ญสาราณียธรรม" ท่านจึงสั่งว่า "จงนำบาตรนั้นมา" แล้วจัดแจงบิณฑบาตทั้งหมดฉันเสีย และวางบาตรเปล่าไว้ ครั้งนั้น ภิกษุรูปนั้นเห็นบาตรเปล่าแล้วเกิดโทมนัสว่า "ท่านทั้งหลายฉันของของเราไปโดยไม่เหลือไว้เลย" สาราณียธรรมของเธอย่อมขาดลง ต้องบำเพ็ญใหม่อีก 12 ปี เพราะข้อนี้เปรียบเหมือนปริวาสของพวกเดียรถีย์ เมื่อขาดไปครั้งหนึ่ง ก็ต้องบำเพ็ญใหม่นั่นเทียว ส่วนภิกษุใดเกิดโสมนัสว่า "เป็นลาภของเราหนอ เราได้ดีแล้วหนอ ที่เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายฉันของในบาตรของเราโดยไม่ต้องบอกกล่าว" สาราณียธรรมของภิกษุนั้นชื่อว่าบริบูรณ์ ဧဝံ ပူရိတသာရဏီယဓမ္မဿ ပန နေဝ ဣဿာ, န မစ္ဆရိယံ ဟောတိ, သော မနုဿာနံ ပိယော ဟောတိ, သုလဘပစ္စယော; ပတ္တဂတမဿ ဒီယမာနမ္ပိ န ခီယတိ, ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ လဘတိ, ဘယေ ဝါ ဆာတကေ ဝါ သမ္ပတ္တေ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇန္တိ. ก็สำหรับภิกษุผู้มีสาราณียธรรมอันบำเพ็ญบริบูรณ์แล้วอย่างนี้ ย่อมไม่มีทั้งความริษยาและความตระหนี่ เธอย่อมเป็นที่รักของมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้มีปัจจัยหาได้ง่าย ของในบาตรของเธอแม้จะให้ไปก็ไม่หมดสิ้น ย่อมได้ของชั้นเลิศในที่แจกภัณฑะ เมื่อภัยหรือความอดอยากเกิดขึ้น เทวดาทั้งหลายย่อมขวนขวายช่วยเหลือ တတြိမာနိ ဝတ္ထူနိ – လေဏဂိရိဝါသီ တိဿတ္ထေရော ကိရ မဟာဂိရိဂါမံ ဥပနိဿာယ ဝသတိ. ပညာသ မဟာထေရာ နာဂဒီပံ စေတိယဝန္ဒနတ္ထာယ ဂစ္ဆန္တာ ဂိရိဂါမေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ကိဉ္စိ အလဒ္ဓါ နိက္ခမိံသု. ထေရော ပဝိသန္တော တေ ဒိသွာ ပုစ္ဆိ – ‘‘လဒ္ဓံ, ဘန္တေ’’တိ? ဝိစရိမှာ, အာဝုသောတိ. သော အလဒ္ဓဘာဝံ ဉတွာ အာဟ – ‘‘ယာဝါဟံ, ဘန္တေ, အာဂစ္ဆာမိ, တာဝ ဣဓေဝ ဟောထာ’’တိ. မယံ, အာဝုသော, ပညာသ ဇနာ ပတ္တတေမနမတ္တမ္ပိ န လဘိမှာတိ. နေဝါသိကာ နာမ, ဘန္တေ, ပဋိဗလာ ဟောန္တိ, အလဘန္တာပိ ဘိက္ခာစာရမဂ္ဂသဘာဝံ ဇာနန္တီတိ. ထေရာ အာဂမိံသု. ထေရော ဂါမံ ပါဝိသိ. ဓုရဂေဟေယေဝ မဟာဥပါသိကာ ခီရဘတ္တံ သဇ္ဇေတွာ ထေရံ ဩလောကယမာနာ ဌိတာ ထေရဿ ဒွါရံ သမ္ပတ္တဿေဝ ပတ္တံ ပူရေတွာ အဒါသိ. သော တံ အာဒါယ ထေရာနံ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ‘‘ဂဏှထ, ဘန္တေ’’တိ သံဃတ္ထေရမာဟ. ထေရော, ‘‘အမှေဟိ ဧတ္တကေဟိ ကိဉ္စိ န လဒ္ဓံ, အယံ သီဃမေဝ ဂဟေတွာ အာဂတော, ကိံ နု ခေါ’’တိ သေသာနံ မုခံ ဩလောကေသိ. ထေရော ဩလောကနာကာရေနေဝ ဉတွာ – ‘‘ဓမ္မေန သမေန လဒ္ဓပိဏ္ဍပါတော, နိက္ကုက္ကုစ္စာ ဂဏှထ ဘန္တေ’’တိအာဒိတော ပဋ္ဌာယ သဗ္ဗေသံ ယာဝဒတ္ထံ ဒတွာ အတ္တနာပိ ယာဝဒတ္ထံ ဘုဉ္ဇိ. ในข้อนั้น มีเรื่องราวดังต่อไปนี้ ได้ยินว่า พระติสสเถระผู้พำนักอยู่ที่เลณคิรี อาศัยอยู่ที่หมู่บ้านมหาคิรี พระมหาเถระ 50 รูปเดินทางไปนาคทีปเพื่อไหว้พระเจดีย์ ได้เที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านคิรีแล้ว ไม่ได้อะไรเลย จึงพากันออกมา พระติสสเถระกำลังจะเข้าไปในหมู่บ้าน เห็นท่านเหล่านั้นจึงถามว่า "ได้อะไรบ้างไหม ขอรับ ท่านผู้เจริญ" ท่านเหล่านั้นตอบว่า "เราเที่ยวไปแล้ว ท่านผู้มีอายุ" ท่านทราบว่าพระเถระเหล่านั้นไม่ได้อะไร จึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ตราบเท่าที่กระผมจะกลับมา ขอท่านทั้งหลายจงอยู่ที่นี่เถิด" พระเถระเหล่านั้นกล่าวว่า "ท่านผู้มีอายุ พวกเรา 50 รูป แม้เพียงพอจะเลียก้นบาตรก็ยังไม่ได้" พระติสสเถระจึงกล่าวว่า "ท่านผู้เจริญ ชื่อว่าภิกษุเจ้าถิ่นย่อมสามารถ แม้ไม่ได้อะไรก็ย่อมรู้จักสภาพของเส้นทางบิณฑบาต" พระเถระทั้งหลายจึงกลับมารอ พระติสสเถระเข้าไปในหมู่บ้าน ที่บ้านหลังแรกนั่นเอง มหาอุบาสิกาคนหนึ่งเตรียมข้าวปายาสไว้แล้ว ยืนมองดูพระเถระอยู่ พอพระเถระถึงประตูบ้าน นางก็ใส่บาตรจนเต็ม ท่านรับบิณฑบาตนั้นแล้ว ไปยังสำนักของพระเถระทั้งหลาย แล้วกล่าวกับพระสังฆเถระว่า "นิมนต์รับเถิด ขอรับ" พระสังฆเถระมองดูหน้าพระเถระที่เหลือ (พลางคิดว่า) "พวกเรามากมายขนาดนี้ยังไม่ได้อะไรเลย แต่ภิกษุรูปนี้กลับรับมาได้อย่างรวดเร็ว มันเรื่องอะไรกันหนอ" พระติสสเถระทราบได้ด้วยอาการที่ท่านมองนั่นเอง จึงกล่าวว่า "เป็นบิณฑบาตที่ได้มาโดยธรรมโดยสม่ำเสมอ ขอท่านทั้งหลายจงรับไปโดยไม่ต้องรังเกียจเถิด ขอรับ" แล้วท่านก็แจกให้แก่พระเถระทั้งหมดตามความต้องการ ตั้งแต่รูปแรกเป็นต้นไป และตนเองก็ฉันตามความต้องการเช่นกัน အထ နံ ဘတ္တကိစ္စာဝသာနေ ထေရာ ပုစ္ဆိံသု – ‘‘ကဒါ, အာဝုသော, လောကုတ္တရဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈီ’’တိ? နတ္ထိ မေ, ဘန္တေ, လောကုတ္တရဓမ္မောတိ. ဈာနလာဘီသိ, အာဝုသောတိ? ဧတမ္ပိ မေ, ဘန္တေ, နတ္ထီတိ. နနု, အာဝုသော, ပါဋိဟာရိယန္တိ? သာရဏီယဓမ္မော မေ, ဘန္တေ, ပူရိတော, တဿ မေ ဓမ္မဿ ပူရိတကာလတော [Pg.296] ပဋ္ဌာယ သစေပိ ဘိက္ခုသတသဟဿံ ဟောတိ, ပတ္တဂတံ န ခီယတီတိ. သာဓု သာဓု, သပ္ပုရိသ, အနုစ္ဆဝိကမိဒံ တုယှန္တိ. ဣဒံ တာဝ ပတ္တဂတံ န ခီယတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု. ครั้งนั้น เมื่อเสร็จภัตกิจแล้ว พระเถระทั้งหลายได้ถามท่านว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านได้บรรลุโลกุตรธรรมเมื่อใด" ท่านตอบว่า "ท่านผู้เจริญ โลกุตรธรรมของกระผมไม่มี" พระเถระทั้งหลายถามอีกว่า "ท่านผู้มีอายุ ท่านเป็นผู้ได้ฌานหรือ" ท่านตอบว่า "ท่านผู้เจริญ แม้ข้อนี้ก็ไม่มีแก่กระผม" พระเถระทั้งหลายจึงกล่าวว่า "ท่านผู้มีอายุ นี่เป็นปาฏิหาริย์มิใช่หรือ" ท่านตอบว่า "ท่านผู้เจริญ สาราณียธรรมของกระผมบริบูรณ์แล้ว ตั้งแต่เวลาที่ธรรมนั้นของกระผมบริบูรณ์เป็นต้นมา แม้หากมีภิกษุแสนรูป ของในบาตรก็ไม่หมดสิ้น" พระเถระทั้งหลายกล่าวว่า "ดีแล้ว ดีแล้ว สัตบุรุษ ข้อนี้สมควรแก่ท่านแล้ว" นี้เป็นเรื่องราวในข้อที่ว่า "ของในบาตรไม่หมดสิ้น" အယမေဝ ပန ထေရော စေတိယပဗ္ဗတေ ဂိရိဘဏ္ဍမဟာပူဇာယ ဒါနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ, ‘‘ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကိံ ဝရဘဏ္ဍ’’န္တိ ပုစ္ဆတိ. ဒွေ သာဋကာ, ဘန္တေတိ. ဧတေ မယှံ ပါပုဏိဿန္တီတိ. တံ သုတွာ အမစ္စော ရညော အာရောစေသိ – ‘‘ဧကော ဒဟရော ဧဝံ ဝဒတီ’’တိ. ‘‘ဒဟရဿေဝံ စိတ္တံ, မဟာထေရာနံ ပန သုခုမသာဋကာ ဝဋ္ဋန္တီ’’တိ ဝတွာ, ‘‘မဟာထေရာနံ ဒဿာမီ’’တိ ဌပေသိ. တဿ ဘိက္ခုသံဃေ ပဋိပါဋိယာ ဌိတေ ဒေန္တဿ မတ္ထကေ ဌပိတာပိ တေ သာဋကာ ဟတ္ထံ နာရောဟန္တိ, အညေဝ အာရောဟန္တိ. ဒဟရဿ ဒါနကာလေ ပန ဟတ္ထံ အာရုဠှာ. သော တဿ ဟတ္ထေ ဌပေတွာ အမစ္စဿ မုခံ ဩလောကေတွာ ဒဟရံ နိသီဒါပေတွာ ဒါနံ ဒတွာ သံဃံ ဝိဿဇ္ဇေတွာ ဒဟရဿ သန္တိကေ နိသီဒိတွာ, ‘‘ကဒါ, ဘန္တေ, ဣမံ ဓမ္မံ ပဋိဝိဇ္ဈိတ္ထာ’’တိ အာဟ. သော ပရိယာယေနပိ အသန္တံ အဝဒန္တော, ‘‘နတ္ထိ မယှံ, မဟာရာဇ, လောကုတ္တရဓမ္မော’’တိ အာဟ. နနု, ဘန္တေ, ပုဗ္ဗေဝ အဝစုတ္ထာတိ? အာမ, မဟာရာဇ, သာရဏီယဓမ္မပူရကော အဟံ, တဿ မေ ဓမ္မဿ ပူရိတကာလတော ပဋ္ဌာယ ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ ပါပုဏာတီတိ. သာဓု သာဓု, ဘန္တေ, အနုစ္ဆဝိကမိဒံ တုမှာကန္တိ ဝန္ဒိတွာ ပက္ကာမိ. ဣဒံ ဘာဇနီယဘဏ္ဍဋ္ဌာနေ အဂ္ဂဘဏ္ဍံ ပါပုဏာတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု. ก็พระเถระรูปนี้แล ไปยังสถานที่ถวายทานในพิธีบูชาใหญ่ด้วยผ้าที่กองไว้ดุจภูเขา ณ เจติยบรรพต แล้วถามว่า “ในที่นี้ อะไรคือภัณฑะอันประเสริฐ?” (มีผู้ตอบว่า) “ผ้าสาฎก ๒ ผืน ขอรับท่านผู้เจริญ” (พระเถระจึงกล่าวว่า) “ผ้าเหล่านี้จักถึงแก่เรา” อำมาตย์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงกราบทูลพระราชาว่า “ภิกษุหนุ่มรูปหนึ่งกล่าวอย่างนี้” (พระราชาตรัสว่า) “ภิกษุหนุ่มมีจิตอย่างนี้ แต่ผ้าเนื้อละเอียดสมควรแก่พระมหาเถระทั้งหลาย” แล้วทรงเก็บผ้าคู่นั้นไว้โดยดำริว่า “เราจักถวายแก่พระมหาเถระทั้งหลาย” เมื่อภิกษุสงฆ์ยืนอยู่ตามลำดับ แม้ผ้าสาฎกเหล่านั้นที่พระราชาผู้ถวายทรงวางไว้บนสุด ก็ไม่มาสู่พระหัตถ์ มีแต่ผ้าผืนอื่นมาสู่พระหัตถ์ แต่ในเวลาถวายแก่ภิกษุหนุ่ม ผ้าคู่นั้นกลับมาสู่พระหัตถ์ พระองค์จึงทรงวางผ้าคู่นั้นไว้ในมือของภิกษุหนุ่มนั้นแล้ว ทอดพระเนตรดูหน้าของอำมาตย์ รับสั่งให้ภิกษุหนุ่มนั่งลง ถวายทานแล้ว ส่งหมู่ภิกษุกลับไป แล้วประทับนั่งในสำนักของภิกษุหนุ่ม ตรัสถามว่า “ท่านผู้เจริญ ท่านแทงตลอดธรรมนี้เมื่อไร?” ภิกษุหนุ่มนั้น แม้โดยปริยายก็ไม่กล่าวถึงคุณที่ไม่มีอยู่ จึงกล่าวว่า “มหาบพิตร โลกุตรธรรมของอาตมาไม่มี” (พระราชาตรัสถามว่า) “ท่านผู้เจริญ ก็ท่านมิได้กล่าวก่อนแล้วหรือ?” (ภิกษุหนุ่มตอบว่า) “ใช่แล้ว มหาบพิตร อาตมาเป็นผู้บำเพ็ญสาราณิยธรรมให้บริบูรณ์ จำเดิมแต่กาลที่ธรรมนั้นของอาตมาบริบูรณ์แล้ว ภัณฑะอันเลิศย่อมถึงแก่อาตมาในสถานที่แจกภัณฑะ” (พระราชาตรัสว่า) “ดีแล้ว ดีแล้ว ท่านผู้เจริญ การกระทำนี้สมควรแก่ท่านทั้งหลาย” แล้วถวายบังคมหลีกไป นี้เป็นเรื่องประกอบในข้อว่า “ภัณฑะอันเลิศย่อมถึงในสถานที่แจกภัณฑะ” ဗြာဟ္မဏတိဿဘယေ ပန ဘာတရဂါမဝါသိနော နာဂတ္ထေရိယာ အနာရောစေတွာဝ ပလာယိံသု. ထေရီ ပစ္စူသကာလေ, ‘‘အတိဝိယ အပ္ပနိဂ္ဃောသော ဂါမော, ဥပဓာရေထ တာဝါ’’တိ ဒဟရဘိက္ခုနိယော အာဟ. တာ ဂန္တွာ သဗ္ဗေသံ ဂတဘာဝံ ဉတွာ အာဂမ္မ ထေရိယာ အာရောစေသုံ. သာ သုတွာ, ‘‘မာ တုမှေ တေသံ ဂတဘာဝံ စိန္တယိတ္ထ, အတ္တနော ဥဒ္ဒေသပရိပုစ္ဆာယောနိသောမနသိကာရေသုယေဝ ယောဂံ ကရောထာ’’တိ ဝတွာ ဘိက္ခာစာရဝေလာယ ပါရုပိတွာ အတ္တဒွါဒသမာ ဂါမဒွါရေ နိဂြောဓရုက္ခမူလေ အဋ္ဌာသိ. ရုက္ခေ အဓိဝတ္ထာ ဒေဝတာ ဒွါဒသန္နမ္ပိ ဘိက္ခုနီနံ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ, ‘‘အယျေ, အညတ္ထ မာ ဂစ္ဆထ, နိစ္စံ ဣဓေဝ ဧထာ’’တိ အာဟ. ထေရိယာ ပန ကနိဋ္ဌဘာတာ [Pg.297] နာဂတ္ထေရော နာမ အတ္ထိ. သော, ‘‘မဟန္တံ ဘယံ, န သက္ကာ ဣဓ ယာပေတုံ, ပရတီရံ ဂမိဿာမာတိ အတ္တဒွါဒသမောဝ အတ္တနော ဝသနဋ္ဌာနာ နိက္ခန္တော ထေရိံ ဒိသွာ ဂမိဿာမီ’’တိ ဘာတရဂါမံ အာဂတော. ထေရီ, ‘‘ထေရာ အာဂတာ’’တိ သုတွာ တေသံ သန္တိကံ ဂန္တွာ, ကိံ အယျာတိ ပုစ္ဆိ. သော တံ ပဝတ္တိံ အာစိက္ခိ. သာ, ‘‘အဇ္ဇ ဧကဒိဝသံ ဝိဟာရေယေဝ ဝသိတွာ သွေဝ ဂမိဿထာ’’တိ အာဟ. ထေရာ ဝိဟာရံ အဂမံသု. ส่วนในคราวเกิดภัยจากโจรชื่อพราหมณ์ติสสะ ชาวบ้านภาตรคามพากันหลบหนีไปโดยมิได้บอกแก่พระนาคเถรีเลย พระเถรีในเวลาใกล้รุ่ง ได้กล่าวกับภิกษุณีสาวทั้งหลายว่า “หมู่บ้านเงียบเสียงผิดปกติ พวกเธอจงไปสืบดูก่อน” ภิกษุณีเหล่านั้นไปแล้ว ทราบความที่คนทั้งหมดหนีไปแล้ว จึงกลับมาบอกแก่พระเถรี ท่านได้ฟังแล้วจึงกล่าวว่า “พวกเธออย่าได้คิดถึงการไปของพวกเขาเลย จงประกอบความเพียรในการเรียนบาลี การสอบถามอรรถกถา และการทำไว้ในใจโดยแยบคายของตนเถิด” ครั้นในเวลาเที่ยวบิณฑบาต ท่านได้ครองผ้า มีตนเป็นที่ ๑๒ ได้ยืนอยู่ที่โคนต้นไทรที่ประตูหมู่บ้าน เทวดาผู้สิงสถิตอยู่ที่ต้นไม้ได้ถวายบิณฑบาตแก่ภิกษุณีทั้ง ๑๒ รูป แล้วกล่าวว่า “แม่เจ้าทั้งหลาย โปรดอย่าไปที่อื่นเลย โปรดมาที่นี่เป็นนิตย์เถิด” ส่วนพระเถรีมีน้องชายชื่อว่าพระนาคเถระ ท่านคิดว่า “ภัยใหญ่หลวง ไม่สามารถจะยังอัตภาพให้เป็นไปในที่นี้ได้ เราจักไปสู่ฝั่งทะเลอีกข้างหนึ่ง” จึงมีตนเป็นที่ ๑๒ ออกจากที่อยู่ของตน (คิดว่า) “จักไปพบพระเถรีแล้วจึงไป” จึงมายังภาตรคาม พระเถรีได้ฟังว่า “พระเถระทั้งหลายมาแล้ว” จึงไปยังสำนักของท่านเหล่านั้นแล้วถามว่า “ท่านผู้เจริญ มาด้วยเหตุใด?” พระเถระนั้นได้บอกเรื่องราวนั้น พระเถรีนั้นกล่าวว่า “วันนี้ขอท่านจงพักอยู่ที่วิหารสักวันหนึ่ง แล้วพรุ่งนี้ค่อยไปเถิด” พระเถระทั้งหลายได้ไปยังวิหาร ထေရီ ပုနဒိဝသေ ရုက္ခမူလေ ပိဏ္ဍာယ စရိတွာ ထေရံ ဥပသင်္ကမိတွာ, ‘‘ဣမံ ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇထာ’’တိ အာဟ. ထေရော, ‘‘ဝဋ္ဋိဿတိ ထေရီ’’တိ ဝတွာ တုဏှီ အဋ္ဌာသိ. ဓမ္မိကော တာတာ ပိဏ္ဍပါတော ကုက္ကုစ္စံ အကတွာ ပရိဘုဉ္ဇထာတိ. ဝဋ္ဋိဿတိ ထေရီတိ. သာ ပတ္တံ ဂဟေတွာ အာကာသေ ခိပိ, ပတ္တော အာကာသေ အဋ္ဌာသိ. ထေရော, ‘‘သတ္တတာလမတ္တေ ဌိတမ္ပိ ဘိက္ခုနီဘတ္တမေဝ, ထေရီတိ ဝတွာ ဘယံ နာမ သဗ္ဗကာလံ န ဟောတိ, ဘယေ ဝူပသန္တေ အရိယဝံသံ ကထယမာနော, ‘ဘော ပိဏ္ဍပါတိက ဘိက္ခုနီဘတ္တံ ဘုဉ္ဇိတွာ ဝီတိနာမယိတ္ထာ’တိ စိတ္တေန အနုဝဒိယမာနော သန္ထမ္ဘေတုံ န သက္ခိဿာမိ, အပ္ပမတ္တာ ဟောထ ထေရိယော’’တိ မဂ္ဂံ အာရုဟိ. ในวันรุ่งขึ้น พระเถรีเที่ยวบิณฑบาตที่โคนต้นไม้แล้ว เข้าไปหาพระเถระแล้วกล่าวว่า “ขอท่านจงฉันบิณฑบาตนี้เถิด” พระเถระกล่าวว่า “น้องหญิง จะสมควรหรือ?” แล้วได้นิ่งยืนอยู่ (พระเถรีกล่าวว่า) “พี่ชาย บิณฑบาตนี้เป็นของที่ได้มาโดยธรรม ขอท่านอย่าได้รังเกียจเลย จงฉันเถิด” (พระเถระกล่าวอีกว่า) “น้องหญิง จะสมควรหรือ?” พระเถรีนั้นจึงรับบาตรแล้วโยนขึ้นไปในอากาศ บาตรได้ลอยนิ่งอยู่ในอากาศ พระเถระ (คิดว่า) “แม้จะลอยอยู่สูงประมาณ ๗ ชั่วลำตาล ก็ยังเป็นภัตตาหารของภิกษุณีอยู่นั่นเอง” แล้วกล่าวว่า “น้องหญิง ภัยย่อมไม่มีตลอดกาล เมื่อภัยสงบแล้ว (เรา) จักแสดงอริยวังสปฏิปทา (แต่) เมื่อถูกจิตคอยติดตามกล่าวว่า ‘ดูก่อน ท่านผู้ถือบิณฑบาตเป็นวัตรรูปนั้น ท่านฉันภัตตาหารของภิกษุณีแล้วยังชีพอยู่’ เราจักไม่สามารถดำรงมั่นอยู่ได้ น้องหญิงทั้งหลาย จงเป็นผู้ไม่ประมาทเถิด” แล้วก็ขึ้นสู่หนทาง (เดินทางต่อไป) ရုက္ခဒေဝတာပိ, ‘‘သစေ ထေရော ထေရိယာ ဟတ္ထတော ပိဏ္ဍပါတံ ပရိဘုဉ္ဇိဿတိ, န နံ နိဝတ္တေဿာမိ, သစေ ပန န ပရိဘုဉ္ဇိဿတိ, နိဝတ္တေဿာမီ’’တိ စိန္တယမာနာ ဌတွာ ထေရဿ ဂမနံ ဒိသွာ ရုက္ခာ ဩရုယှ ပတ္တံ, ဘန္တေ, ဒေထာတိ ပတ္တံ ဂဟေတွာ ထေရံ ရုက္ခမူလံယေဝ အာနေတွာ အာသနံ ပညာပေတွာ ပိဏ္ဍပါတံ ဒတွာ ကတဘတ္တကိစ္စံ ပဋိညံ ကာရေတွာ ဒွါဒသ ဘိက္ခုနိယော, ဒွါဒသ စ ဘိက္ခူ သတ္တ ဝဿာနိ ဥပဋ္ဌဟိ. ဣဒံ ဒေဝတာ ဥဿုက္ကံ အာပဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထ ဝတ္ထု, တတြ ဟိ ထေရီ သာရဏီယဓမ္မပူရိကာ အဟောသိ. แม้รุกขเทวดาก็คิดยืนอยู่ว่า “ถ้าพระเถระจักฉันบิณฑบาตจากมือของพระเถรี เราจักไม่ให้ท่านกลับ แต่ถ้าท่านจักไม่ฉัน เราจักให้ท่านกลับ” ครั้นเห็นการไปของพระเถระ จึงลงจากต้นไม้ กล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ โปรดให้บาตรเถิด” แล้วรับบาตร นำพระเถระมายังโคนต้นไม้นั่นเอง ปูลาดอาสนะแล้วถวายบิณฑบาต เมื่อท่านทำภัตกิจเสร็จแล้ว ได้ให้ท่านรับปฏิญญา แล้วได้อุปัฏฐากภิกษุณี ๑๒ รูป และภิกษุ ๑๒ รูป ตลอด ๗ ปี นี้เป็นเรื่องประกอบในข้อว่า “เทวดาย่อมทำความขวนขวาย” เพราะว่า ในบรรดาภิกษุและภิกษุณีเหล่านั้น พระเถรีเป็นผู้บำเพ็ญสาราณิยธรรมให้บริบูรณ์ အခဏ္ဍာနီတိအာဒီသု ယဿ သတ္တသု အာပတ္တိက္ခန္ဓေသု အာဒိမှိ ဝါ အန္တေ ဝါ သိက္ခာပဒံ ဘိန္နံ ဟောတိ, တဿ သီလံ ပရိယန္တေ ဆိန္နသာဋကော ဝိယ ခဏ္ဍံ နာမ. ယဿ ပန ဝေမဇ္ဈေ ဘိန္နံ, တဿ မဇ္ဈေ ဆိဒ္ဒသာဋကော ဝိယ ဆိဒ္ဒံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပန ပဋိပါဋိယာ ဒွေ တီဏိ ဘိန္နာနိ, တဿ ပိဋ္ဌိယံ ဝါ ကုစ္ဆိယံ ဝါ ဥဋ္ဌိတေန ဝိသဘာဂဝဏ္ဏေန ကာဠရတ္တာဒီနံ အညတရဝဏ္ဏာ ဂါဝီ ဝိယ သဗလံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပန အန္တရန္တရာ ဘိန္နာနိ, တဿ [Pg.298] အန္တရန္တရာ ဝိသဘာဂဗိန္ဒုစိတြာ ဂါဝီ ဝိယ ကမ္မာသံ နာမ ဟောတိ. ယဿ ပန သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဘိန္နာနိ, တဿ တာနိ သီလာနိ အခဏ္ဍာနိ အစ္ဆိဒ္ဒါနိ အသဗလာနိ အကမ္မာသာနိ နာမ ဟောန္တိ. တာနိ ပနေတာနိ တဏှာဒါသဗျတော မောစေတွာ ဘုဇိဿဘာဝကရဏတော ဘုဇိဿာနိ. ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဝိညူဟိ ပသတ္ထတ္တာ ဝိညုပ္ပသတ္ထာနိ. တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အပရာမဋ္ဌတ္တာ, ‘‘ဣဒံ နာမ တွံ အာပန္နပုဗ္ဗော’’တိ ကေနစိ ပရာမဋ္ဌုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ စ အပရာမဋ္ဌာနိ. ဥပစာရသမာဓိံ ဝါ အပ္ပနာသမာဓိံ ဝါ သံဝတ္တယန္တီတိ သမာဓိသံဝတ္တနိကာနီတိ ဝုစ္စန္တိ. သီလသာမညဂတော ဝိဟရတီတိ တေသု တေသု ဒိသာဘာဂေသု ဝိဟရန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ သဒ္ဓိံ သမာနဘာဝူပဂတသီလော ဝိဟရတိ. သောတာပန္နာဒီနဉှိ သီလံ သမုဒ္ဒန္တရေပိ ဒေဝလောကေပိ ဝသန္တာနံ အညေသံ သောတာပန္နာဒီနံ သီလေန သမာနမေဝ ဟောတိ, နတ္ထိ မဂ္ဂသီလေ နာနတ္တံ, တံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ. ในบาลีเป็นต้นว่า อขณฺฑานิ (มีคำอธิบายดังนี้) ศีลของภิกษุใดมีสิกขาบทในอาปัตติขันธ์ ๗ ขาดไปในเบื้องต้นหรือในเบื้องปลาย ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลด่าง เหมือนผ้าขาดที่ชายผ้า แต่ศีลของภิกษุใดขาดในท่ามกลาง ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลทะลุ เหมือนผ้าเป็นช่องในท่ามกลาง แต่ศีลของภิกษุใดมีสิกขาบทขาดไป ๒-๓ สิกขาบทตามลำดับ ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลพร้อย เหมือนแม่โคมีสีแปลกไปจากสีเดิมเกิดขึ้นที่หลังหรือที่ท้อง มีสีดำสีแดงเป็นต้น สีใดสีหนึ่ง แต่ศีลของภิกษุใดมีสิกขาบทขาดไปในระหว่างๆ ศีลของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลลาย เหมือนแม่โคที่วิจิตรด้วยจุดมีสีแปลกไปในระหว่างๆ แต่ศีลของภิกษุใดไม่มีสิกขาบทขาดไปเลยโดยประการทั้งปวง ศีลเหล่านั้นของภิกษุนั้นชื่อว่าศีลไม่ด่าง ศีลไม่ทะลุ ศีลไม่พร้อย ศีลไม่ลาย ก็ศีลเหล่านั้นช่วยให้พ้นจากความเป็นทาสของตัณหา และกระทำความเป็นอิสระ จึงชื่อว่า ภุชิสสะ (เป็นไท) ชื่อว่า วิญญูัปปสัตถะ (ท่านผู้รู้สรรเสริญ) เพราะอันท่านผู้รู้ทั้งหลายมีพระพุทธเจ้าเป็นต้นสรรเสริญแล้ว ชื่อว่า อปรามัฏฐะ (ไม่ถูกกระทบ) เพราะไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิกระทบ และเพราะใครๆ ไม่สามารถจะว่ากล่าวได้ว่า "ท่านเคยต้องอาบัติชื่อนี้" ศีลเหล่านั้นย่อมให้เกิดอุปจารสมาธิหรืออัปปนาสมาธิ จึงเรียกว่า สมาธิสังวัตนิกะ (เป็นไปเพื่อสมาธิ) คำว่า มีศีลเสมอกันอยู่ (สีลสามัญญคโต วิหรติ) คือ มีศีลถึงความเป็นผู้เสมอกันกับภิกษุทั้งหลายผู้อยู่ในทิศนั้นๆ อยู่ จริงอยู่ ศีลของพระโสดาบันเป็นต้น แม้อยู่ในต่างสมุทรหรือในเทวโลก ก็ย่อมเสมอกับศีลของพระโสดาบันเป็นต้นเหล่าอื่นผู้อยู่ (ในที่นั้นๆ) เหมือนกัน ความแตกต่างในมรรคศีลไม่มี พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงมรรคศีลนั้นจึงตรัสคำนี้ไว้ ယာယံ ဒိဋ္ဌီတိ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ. အရိယာတိ နိဒ္ဒေါသာ. နိယျာတီတိ နိယျာနိကာ. တက္ကရဿာတိ ယော တထာကာရီ ဟောတိ. ဒုက္ခက္ခယာယာတိ သဗ္ဗဒုက္ခက္ခယတ္ထံ. ဒိဋ္ဌိသာမညဂတောတိ သမာနဒိဋ္ဌိဘာဝံ ဥပဂတော ဟုတွာ ဝိဟရတိ. အဂ္ဂန္တိ ဇေဋ္ဌကံ. သဗ္ဗဂေါပါနသိယော သင်္ဂဏှာတီတိ သင်္ဂါဟိကံ. သဗ္ဗဂေါပါနသီနံ သံဃာဋံ ကရောတီတိ သံဃာဋနိကံ. သံဃာဋနိယန္တိ အတ္ထော. ယဒိဒံ ကူဋန္တိ ယမေတံ ကူဋာဂါရကဏ္ဏိကာသင်္ခါတံ ကူဋံ နာမ. ပဉ္စဘူမိကာဒိပါသာဒါ ဟိ ကူဋဗဒ္ဓါဝ တိဋ္ဌန္တိ. ယသ္မိံ ပတိတေ မတ္တိကံ အာဒိံ ကတွာ သဗ္ဗေ ပတန္တိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ဧဝမေဝ ခေါတိ ယထာ ကူဋံ ကူဋာဂါရဿ, ဧဝံ ဣမေသမ္ပိ သာရဏီယဓမ္မာနံ ယာ အယံ အရိယာ ဒိဋ္ဌိ, သာ အဂ္ဂါ စ သင်္ဂါဟိကာ စ သံဃာဋနိယာ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. บทว่า ยายํ ทิฏฺฐิ คือ สัมมาทิฏฐิที่ประกอบด้วยมรรค บทว่า อริยา คือ ไม่มีโทษ บทว่า นิยฺยาติ (ย่อมนำออก) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า นิยฺยานิกา (นำออกจากทุกข์) บทว่า ตกฺกรสฺส คือ ผู้ใดกระทำเช่นนั้น (ตามที่พระผู้มีพระภาคทรงสอน) บทว่า ทุกฺขกฺขยาย คือ เพื่อความสิ้นไปแห่งทุกข์ทั้งปวง บทว่า ทิฏฺฐิสามัญญคโต คือ ถึงความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันแล้วอยู่ บทว่า อคฺคํ คือ เป็นใหญ่ที่สุด บทว่า สพฺพโคปานสิโย สงฺคณฺหาติ (ย่อมรวบรวมกลอนทั้งหมด) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สังคาหิกา (เป็นเครื่องรวบรวม) บทว่า สพฺพโคปานสีนํ สงฺฆาฏํ กโรติ (กระทำซึ่งการประชุมแห่งกลอนทั้งหมด) เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า สังฆาฏนิกา (เป็นที่ประชุม) อธิบายว่า เป็นที่รวบรวม บทว่า ยทิทํ กูฏํ คือ สิ่งที่เรียกว่ายอดเรือน ซึ่งรู้จักกันว่าคืออกไก่ของเรือนยอด ปราสาท ๕ ชั้นเป็นต้นย่อมตั้งอยู่ได้เพราะยึดกับอกไก่ เมื่ออกไก่นั้นพังลง ทุกสิ่งตั้งแต่ดินที่ฉาบทาไว้ก็พังลงมาด้วย เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสอย่างนี้ บทว่า เอวเมว โข (ฉันนั้นเหมือนกัน) พึงเห็นว่า ยอดเรือนเป็นที่รวบรวมแห่งเรือนยอดฉันใด สัมมาทิฏฐิอันประเสริฐนี้ ก็เป็นธรรมอันเลิศ เป็นเครื่องรวบรวม และเป็นที่ประชุมแห่งสาราณิยธรรมเหล่านี้ฉันนั้น ၄၉၃. ကထဉ္စ, ဘိက္ခဝေ, ယာယံ ဒိဋ္ဌီတိ ဧတ္ထ, ဘိက္ခဝေ, ယာယံ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဒိဋ္ဌိ အရိယာ နိယျာနိကာ နိယျာတိ တက္ကရဿ သမ္မာ ဒုက္ခက္ခယာယာတိ ဝုတ္တာ, သာ ကထံ ကေန ကာရဏေန နိယျာတီတိ အတ္ထော. ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောဝ ဟောတီတိ ဧတ္တာဝတာပိ ပရိယုဋ္ဌိတစိတ္တောယေဝ နာမ ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သဗ္ဗတ္ထ. သုပ္ပဏိဟိတံ မေ မာနသန္တိ မယှံ စိတ္တံ သုဋ္ဌု ဌပိတံ. သစ္စာနံ ဗောဓာယာတိ စတုန္နံ သစ္စာနံ ဗောဓတ္ထာယ. အရိယန္တိအာဒီသု တံ ဉာဏံ ယသ္မာ အရိယာနံ ဟောတိ, န ပုထုဇ္ဇနာနံ, တသ္မာ အရိယန္တိ ဝုတ္တံ. ယေသံ ပန လောကုတ္တရဓမ္မောပိ အတ္ထိ, တေသံယေဝ ဟောတိ, န [Pg.299] အညေသံ, တသ္မာ လောကုတ္တရန္တိ ဝုတ္တံ. ပုထုဇ္ဇနာနံ ပန အဘာဝတော အသာဓာရဏံ ပုထုဇ္ဇနေဟီတိ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော သဗ္ဗဝါရေသု. ๔๙๓. ในบทว่า กถญฺจ ภิกฺขเว ยายํ ทิฏฺฐิ นี้ มีความหมายว่า ภิกษุทั้งหลาย โสดาปัตติมรรคทิฏฐิใด ที่เรากล่าวว่า เป็นทิฏฐิอันประเสริฐ นำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามทิฏฐินั้นออกจากทุกข์ได้โดยชอบ เพื่อความสิ้นทุกข์โดยสิ้นเชิง ทิฏฐินั้นย่อมนำออกได้อย่างไร ด้วยเหตุอะไร บทว่า ปริยุฏฺฐิตจิตฺโตว โหติ มีความหมายว่า แม้ด้วยปริยุฏฐานธรรม (กิเลสที่กลุ้มรุมจิต) เพียงเท่านี้ ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีจิตถูกกิเลสครอบงำแล้วทีเดียว นัยนี้ใช้ได้ในทุกที่ บทว่า สุปฺปณิหิตํ เม มานสํ คือ จิตของเราตั้งไว้ดีแล้ว บทว่า สจฺจานํ โพธาย คือ เพื่อการตรัสรู้สัจจะ ๔ ในบาลีเป็นต้นว่า อริยํ ญาณนั้น เพราะเกิดขึ้นแก่พระอริยเจ้าทั้งหลาย ไม่เกิดแก่ปุถุชนทั้งหลาย ฉะนั้นจึงเรียกว่า อริยะ แต่โลกุตรธรรมมีอยู่แก่พระอริยบุคคลเหล่าใด ก็ย่อมมีแก่พระอริยบุคคลเหล่านั้นเท่านั้น ไม่มีแก่ชนเหล่าอื่น ฉะนั้นจึงเรียกว่า โลกุตตระ แต่เพราะไม่มีแก่ปุถุชนทั้งหลาย จึงเรียกว่า อสาธารณํ ปุถุชฺชเนหิ (ไม่ทั่วไปแก่ปุถุชน) นัยนี้ใช้ได้ในวาระทั้งหมด ၄၉၄. လဘာမိ ပစ္စတ္တံ သမထန္တိ အတ္တနော စိတ္တေ သမထံ လဘာမီတိ အတ္ထော. နိဗ္ဗုတိယမ္ပိ ဧသေဝ နယော. ဧတ္ထ စ သမထောတိ ဧကဂ္ဂတာ. နိဗ္ဗုတီတိ ကိလေသဝူပသမော. ๔๙๔. บทว่า ลภามิ ปจฺจตฺตํ สมถํ มีความหมายว่า เราย่อมได้สมถะในจิตของตน ในบทว่า นิพพุติ ก็มีนัยเดียวกันนี้ และในสองบทนี้ บทว่า สมถะ คือ เอกัคคตา บทว่า นิพพุติ คือ ความสงบระงับแห่งกิเลส ၄၉၅. တထာရူပါယ ဒိဋ္ဌိယာတိ ဧဝရူပါယ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဒိဋ္ဌိယာ. ๔๙๕. บทว่า ตถารูปาย ทิฏฺฐิยา คือ ด้วยโสดาปัตติมรรคทิฏฐิเห็นปานนี้ ၄၉၆. ဓမ္မတာယာတိ သဘာဝေန. ဓမ္မတာ ဧသာတိ သဘာဝေါ ဧသ. ဝုဋ္ဌာနံ ပညာယတီတိ သံဃကမ္မဝသေန ဝါ ဒေသနာယ ဝါ ဝုဋ္ဌာနံ ဒိဿတိ. အရိယသာဝကော ဟိ အာပတ္တိံ အာပဇ္ဇန္တော ဂရုကာပတ္တီသု ကုဋိကာရသဒိသံ, လဟုကာပတ္တီသု သဟသေယျာဒိသဒိသံ အစိတ္တကာပတ္တိံယေဝ အာပဇ္ဇတိ, တမ္ပိ အသဉ္စိစ္စ, နော သဉ္စိစ္စ, အာပန္နံ န ပဋိစ္ဆာဒေတိ. တသ္မာ အထ ခေါ နံ ခိပ္ပမေဝါတိအာဒိမာဟ. ဒဟရောတိ တရုဏော. ကုမာရောတိ န မဟလ္လကော. မန္ဒောတိ စက္ခုသောတာဒီနံ မန္ဒတာယ မန္ဒော. ဥတ္တာနသေယျကောတိ အတိဒဟရတာယ ဥတ္တာနသေယျကော, ဒက္ခိဏေန ဝါ ဝါမေန ဝါ ပဿေန သယိတုံ န သက္ကောတီတိ အတ္ထော. အင်္ဂါရံ အက္ကမိတွာတိ ဣတော စိတော စ ပသာရိတေန ဟတ္ထေန ဝါ ပါဒေန ဝါ ဖုသိတွာ. ဧဝံ ဖုသန္တာနံ ပန မနုဿာနံ န သီဃံ ဟတ္ထော ဈာယတိ, တထာ ဟိ ဧကစ္စေ ဟတ္ထေန အင်္ဂါရံ ဂဟေတွာ ပရိဝတ္တမာနာ ဒူရမ္ပိ ဂစ္ဆန္တိ. ဒဟရဿ ပန ဟတ္ထပါဒါ သုခုမာလာ ဟောန္တိ, သော ဖုဋ္ဌမတ္တေနေဝ ဒယှမာနော စိရီတိ သဒ္ဒံ ကရောန္တော ခိပ္ပံ ပဋိသံဟရတိ, တသ္မာ ဣဓ ဒဟရောဝ ဒဿိတော. မဟလ္လကော စ ဒယှန္တောပိ အဓိဝါသေတိ, အယံ ပန အဓိဝါသေတုံ န သက္ကောတိ. တသ္မာပိ ဒဟရောဝ ဒဿိတော. ဒေသေတီတိ အာပတ္တိပဋိဂ္ဂါဟကေ သဘာဂပုဂ္ဂလေ သတိ ဧကံ ဒိဝသံ ဝါ ရတ္တိံ ဝါ အနဓိဝါသေတွာ ရတ္တိံ စတုရင်္ဂေပိ တမေ သဘာဂဘိက္ခုနော ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ ဒေသေတိယေဝ. ๔๙๖. บทว่า ธมฺมตาย คือ โดยสภาวะ บทว่า ธมฺมตา เอสา คือ นี่เป็นสภาวะ บทว่า วุฏฺฐานํ ปญฺญายติ คือ การออกจากอาบัติย่อมปรากฏด้วยอำนาจแห่งสังฆกรรมหรือด้วยการแสดงอาบัติ จริงอยู่ พระอริยสาวกเมื่อต้องอาบัติ ย่อมต้องเพียงอจิตตกอาบัติ (อาบัติที่ไม่มีเจตนา) ในบรรดาครุกาบัติ ก็เช่นอาบัติกุฏิกา-รสทิสสังฆาทิเสส ในบรรดาลหุกาบัติ ก็เช่นอาบัติสหเสยยสทิสปาจิตตีย์เป็นต้น ท่านต้องอาบัตินั้นโดยไม่มีเจตนา ไม่ใช่โดยมีเจตนา และเมื่อต้องแล้วก็ไม่ปกปิดไว้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข นํ ขิปฺปเมว บทว่า ทหโร คือ เด็กอ่อน บทว่า กุมาโร คือ ไม่ใช่ผู้ใหญ่ บทว่า มนฺโท คือ มีอินทรีย์ทึบ เพราะความที่อินทรีย์มีจักษุและโสตะเป็นต้นทึบ บทว่า อุตฺตานเสยฺยโก คือ นอนหงาย เพราะยังอ่อนมาก อธิบายว่า ไม่สามารถนอนตะแคงขวาหรือตะแคงซ้ายได้ บทว่า องฺคารํ อกฺกมิตฺวา คือ เหยียบถ่านเพลิง คือสัมผัสด้วยมือหรือเท้าที่เหยียดไปทางโน้นทางนี้ แต่สำหรับผู้ใหญ่ที่สัมผัสอย่างนั้น มือจะไม่ไหม้โดยเร็ว จริงอยู่ บางคนใช้มือจับถ่านเพลิงแล้วพลิกไปมาเดินไปได้ไกล แต่สำหรับเด็กอ่อน มือและเท้าจะบอบบาง เขาถูกไฟลวกเพียงแค่สัมผัส ก็จะร้องเสียง "จิรีติ" แล้วรีบชักกลับทันที เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงทรงแสดงแต่เด็กอ่อน ส่วนผู้ใหญ่แม้ถูกไฟลวกก็ยังทนได้ แต่เด็กนี้ทนไม่ได้ เพราะเหตุนั้นจึงทรงแสดงแต่เด็กอ่อน บทว่า เทเสติ คือ เมื่อมีบุคคลผู้เป็นสภาคกันผู้รับแสดงอาบัติอยู่ ท่านจะไม่ทนเก็บอาบัติไว้วันหนึ่งหรือคืนหนึ่ง แม้ในเวลากลางคืนก็จะคลานไปทั้งสี่ (คือมือและเข่า) ไปยังที่อยู่ของภิกษุผู้เป็นสภาคกันนั้นแล้วแสดงอาบัติให้ได้ทีเดียว ၄၉၇. ဥစ္စာဝစာနီတိ ဥစ္စနီစာနိ. ကိံ ကရဏီယာနီတိ ကိံ ကရောမီတိ ဧဝံ ဝတွာ ကတ္တဗ္ဗကမ္မာနိ. တတ္ထ ဥစ္စကမ္မံ နာမ စီဝရဿ ကရဏံ ရဇနံ စေတိယေ သုဓာကမ္မံ ဥပေါသထာဂါရစေတိယဃရဗောဓိဃရေသု ကတ္တဗ္ဗကမ္မန္တိ ဧဝမာဒိ. အဝစကမ္မံ နာမ ပါဒဓောဝနမက္ခနာဒိခုဒ္ဒကကမ္မံ, အထ ဝါ စေတိယေ [Pg.300] သုဓာကမ္မာဒိ ဥစ္စကမ္မံ နာမ. တတ္ထေဝ ကသာဝပစနဥဒကာနယနကုစ္ဆကရဏ နိယျာသဗန္ဓနာဒိ အဝစကမ္မံ နာမ. ဥဿုက္ကံ အာပန္နော ဟောတီတိ ဥဿုက္ကဘာဝံ ကတ္တဗ္ဗတံ ပဋိပန္နော ဟောတိ. တိဗ္ဗာပေက္ခော ဟောတီတိ ဗဟလပတ္ထနော ဟောတိ. ထမ္ဗဉ္စ အာလုမ္ပတီတိ တိဏဉ္စ အာလုမ္ပမာနာ ခါဒတိ. ဝစ္ဆကဉ္စ အပစိနာတီတိ ဝစ္ဆကဉ္စ အပလောကေတိ. တရုဏဝစ္ဆာ ဟိ ဂါဝီ အရညေ ဧကတော အာဂတံ ဝစ္ဆကံ ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိပန္နံ ပဟာယ ဒူရံ န ဂစ္ဆတိ, ဝစ္ဆကဿ အာသန္နဋ္ဌာနေ စရမာနာ တိဏံ အာလုမ္ပိတွာ ဂီဝံ ဥက္ခိပိတွာ ဧကန္တံ ဝစ္ဆကမေဝ စ ဝိလောကေတိ, ဧဝမေဝ သောတာပန္နော ဥစ္စာဝစာနိ ကိံ ကရဏီယာနိ ကရောန္တော တန္နိန္နော ဟောတိ, အသိထိလပူရကော တိဗ္ဗစ္ဆန္ဒော ဗဟလပတ္ထနော ဟုတွာဝ ကရောတိ. ๔๙๗. บทว่า Uccāvacāni (กิจน้อยใหญ่) คือ กิจสูงและกิจต่ำ. บทว่า Kiṃ karaṇīyāni (กิจที่พึงทำคืออะไร) คือ กรรมที่พึงทำโดยกล่าวว่า "เราจะทำอะไร". ในกรรมเหล่านั้น ที่ชื่อว่า อุกกัฏฐกรรม (กรรมสูง) ได้แก่ การทำจีวร การย้อมจีวร การโบกปูนที่พระเจดีย์ กรรมที่พึงทำในโรงอุโบสถ เรือนเจดีย์ เรือนโพธิ์ เป็นต้น. ที่ชื่อว่า โอมกกรรม (กรรมต่ำ) ได้แก่ กรรมเล็กน้อยมีการล้างเท้า การทาน้ำมัน เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง กรรมมีการโบกปูนที่พระเจดีย์เป็นต้น ชื่อว่า อุกกัฏฐกรรม. ในพระเจดีย์นั้นนั่นแหละ กรรมมีการต้มน้ำย้อมฝาด การนำน้ำมา การทำพู่กัน การผูกรากไม้ เป็นต้น ชื่อว่า โอมกกรรม. บทว่า Ussukkaṃ āpanno hoti (เป็นผู้ถึงความขวนขวาย) คือ เป็นผู้ปฏิบัติถึงความเป็นผู้ขวนขวายและความเป็นกิจที่พึงทำ. บทว่า Tibbāpekkho hoti (เป็นผู้มีความอาลัยกล้า) คือ เป็นผู้มีความปรารถนาอย่างแรงกล้า. บทว่า Thambañca ālumpati (และเคี้ยวกินพุ่มหญ้า) คือ เคี้ยวกินหญ้าไปพลาง. บทว่า Vacchakañca apacināti (และเหลียวดูลูกโค) คือ เหลียวดูลูกโค. จริงอยู่ แม่โคมีลูกอ่อน ละลูกโคที่มาด้วยกันในป่า นอนอยู่ในที่แห่งหนึ่งแล้ว ย่อมไม่ไปไกล เที่ยวหาหญ้ากินในที่ใกล้ลูกโค เคี้ยวหญ้าแล้วชูคอขึ้นเหลียวดูลูกโคโดยส่วนเดียวฉันใด พระโสดาบันก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อทำกิจที่ควรทำน้อยใหญ่ ก็เป็นผู้น้อมไปในกิจนั้น เป็นผู้ทำให้บริบูรณ์โดยไม่ย่อหย่อน มีฉันทะอย่างแรงกล้า มีความปรารถนาอย่างแรงกล้าแล้วจึงทำ. တတြိဒံ ဝတ္ထု – မဟာစေတိယေ ကိရ သုဓာကမ္မေ ကရိယမာနေ ဧကော အရိယသာဝကော ဧကေန ဟတ္ထေန သုဓာဘာဇနံ, ဧကေန ကုစ္ဆံ ဂဟေတွာ သုဓာကမ္မံ ကရိဿာမီတိ စေတိယင်္ဂဏံ အာရုဠှော. ဧကော ကာယဒဠှိဗဟုလော ဘိက္ခု ဂန္တွာ ထေရဿ သန္တိကေ အဋ္ဌာသိ. ထေရော အညသ္မိံ သတိ ပပဉ္စော ဟောတီတိ တသ္မာ ဌာနာ အညံ ဌာနံ ဂတော. သောပိ ဘိက္ခု တတ္ထေဝ အဂမာသိ. ထေရော ပုန အညံ ဌာနန္တိ ဧဝံ ကတိပယဋ္ဌာနေ အာဂတံ, – ‘‘သပ္ပုရိသ မဟန္တံ စေတိယင်္ဂဏံ ကိံ အညသ္မိံ ဌာနေ ဩကာသံ န လဘထာ’’တိ အာဟ. န ဣတရော ပက္ကာမီတိ. ในเรื่องนั้น มีเรื่องเล่าว่า - ได้ยินว่า เมื่อการโบกปูนที่พระมหาเจดีย์กำลังดำเนินอยู่ พระอริยสาวกรูปหนึ่ง มือข้างหนึ่งถือภาชนะปูน อีกข้างหนึ่งถือพู่กัน ขึ้นสู่ลานพระเจดีย์ด้วยตั้งใจว่า "เราจะทำการโบกปูน". มีภิกษุผู้มีกายกำยำรูปหนึ่งไปยืนอยู่ใกล้พระเถระ. พระเถระคิดว่า "เมื่อมีคนอื่นอยู่ ก็จะเป็นปปัญจะ (ความเนิ่นช้า)" จึงได้ย้ายจากที่นั้นไปสู่ที่อื่น. แม้ภิกษุรูปนั้นก็ได้ตามไปที่นั่นเหมือนกัน. พระเถระจึงย้ายไปที่อื่นอีก. เมื่อภิกษุนั้นตามมาในที่หลายแห่งอย่างนี้ พระเถระจึงกล่าวว่า "สัตบุรุษ ลานพระเจดีย์กว้างใหญ่ ท่านหาโอกาสในที่อื่นไม่ได้หรือ". ภิกษุอีกรูปหนึ่งนั้นจึงหลีกไป. ၄၉၈. ဗလတာယ သမန္နာဂတောတိ ဗလေန သမန္နာဂတော. အဋ္ဌိံ ကတွာတိ အတ္ထိကဘာဝံ ကတွာ, အတ္ထိကော ဟုတွာတိ အတ္ထော. မနသိကတွာတိ မနသ္မိံ ကရိတွာ. သဗ္ဗစေတသာ သမန္နာဟရိတွာတိ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ဝိက္ခေပံ အကရောန္တော သကလစိတ္တေန သမန္နာဟရိတွာ. ဩဟိတသောတောတိ ဌပိတသောတော. အရိယသာဝကာ ဟိ ပိယဓမ္မဿဝနာ ဟောန္တိ, ဓမ္မဿဝနဂ္ဂံ ဂန္တွာ နိဒ္ဒါယမာနာ ဝါ ယေန ကေနစိ သဒ္ဓိံ သလ္လပမာနာ ဝါ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာ ဝါ န နိသီဒန္တိ, အထ ခေါ အမတံ ပရိဘုဉ္ဇန္တာ ဝိယ အတိတ္တာဝ ဟောန္တိ ဓမ္မဿဝနေ, အထ အရုဏံ ဥဂ္ဂစ္ဆတိ. တသ္မာ ဧဝမာဟ. ๔๙๘. บทว่า Balatāya samannāgato (ประกอบด้วยกำลัง) คือ ประกอบด้วยกำลัง. บทว่า Aṭṭhiṃ katvā (กระทำความใส่ใจ) คือ กระทำความเป็นผู้ต้องการ อธิบายว่า เป็นผู้ต้องการ. บทว่า Manasikatvā (มนสิการ) คือ กระทำไว้ในใจ. บทว่า Sabbacetasā samannāharitvā (น้อมนำมาด้วยจิตทั้งหมด) คือ ไม่กระทำความฟุ้งซ่านแม้เล็กน้อย น้อมนำมาด้วยจิตทั้งหมด. บทว่า Ohitasoto (มีโสตอันตั้งไว้แล้ว) คือ เป็นผู้มีโสตอันตั้งไว้แล้ว. จริงอยู่ พระอริยสาวกทั้งหลายเป็นผู้รักการฟังธรรม, ไปสู่สถานที่เป็นเลิศเพื่อฟังธรรมแล้ว ย่อมไม่นั่งหลับอยู่ หรือสนทนากับใครๆ หรือมีจิตฟุ้งซ่าน, แต่โดยที่แท้ เป็นเหมือนบริโภคอมฤต เป็นผู้ไม่รู้จักอิ่มในการฟังธรรมเลย, แล้วอรุณก็ขึ้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวอย่างนี้. ၅၀၀. ဓမ္မတာ [Pg.301] သုသမန္နိဋ္ဌာ ဟောတီတိ သဘာဝေါ သုဋ္ဌု သမန္နေသိတော ဟောတိ. သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယာတိ ကရဏဝစနံ, သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကတဉာဏေနာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သတ္တင်္ဂသမန္နာဂတောတိ ဧဝံ ဣမေဟိ သတ္တဟိ မဟာပစ္စဝေက္ခဏဉာဏေဟိ သမန္နာဂတော. အယံ တာဝ အာစရိယာနံ သမာနကထာ. လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဟိ ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော နာမ နတ္ထိ. ๕๐๐. บทว่า Dhammatā susamanniṭṭhā hoti (มีธรรมดาอันค้นคว้าดีแล้ว) คือ มีสภาวะอันบุคคลค้นคว้าดีแล้ว. บทว่า Sotāpattiphalasacchikiriyāya (เพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล) เป็นกรณวิภัตติ อธิบายว่า ด้วยญาณที่กระทำโสดาปัตติผลให้แจ้ง. บทว่า Evaṃ sattaṅgasamannāgato (ประกอบด้วยองค์ ๗ อย่างนี้) คือ ประกอบแล้วด้วยมหาปัจจเวกขณญาณ ๗ ประการเหล่านี้ อย่างนี้. นี้เป็นคำที่เหมือนกันของอาจารย์ทั้งหลายก่อน. จริงอยู่ โลกุตตรมรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะมาก ย่อมไม่มี. ဝိတဏ္ဍဝါဒီ ပန ဧကစိတ္တက္ခဏိကော နာမ မဂ္ဂေါ နတ္ထိ, ‘‘ဧဝံ ဘာဝေယျ သတ္တ ဝဿာနီ’’တိ ဟိ ဝစနတော သတ္တပိ ဝဿာနိ မဂ္ဂဘာဝနာ ဟောန္တိ. ကိလေသာ ပန လဟု ဆိဇ္ဇန္တာ သတ္တဟိ ဉာဏေဟိ ဆိဇ္ဇန္တီတိ ဝဒတိ. သော သုတ္တံ အာဟရာတိ ဝတ္တဗ္ဗော, အဒ္ဓါ အညံ သုတ္တံ အပဿန္တော, ‘‘ဣဒမဿ ပဌမံ ဉာဏံ အဓိဂတံ ဟောတိ, ဣဒမဿ ဒုတိယံ ဉာဏံ…ပေ… ဣဒမဿ သတ္တမံ ဉာဏံ အဓိဂတံ ဟောတီ’’တိ ဣမမေဝ အာဟရိတွာ ဒဿေဿတိ. တတော ဝတ္တဗ္ဗော ကိံ ပနိဒံ သုတ္တံ နေယျတ္ထံ နီတတ္ထန္တိ. တတော ဝက္ခတိ – ‘‘နီတတ္ထတ္ထံ, ယထာသုတ္တံ တထေဝ အတ္ထော’’တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော – ‘‘ဓမ္မတာ သုသမန္နိဋ္ဌာ ဟောတိ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယာတိ ဧတ္ထ ကော အတ္ထော’’တိ? အဒ္ဓါ သောတာပတ္တိဖလသစ္ဆိကိရိယာယတ္ထောတိ ဝက္ခတိ. တတော ပုစ္ဆိတဗ္ဗော, ‘‘မဂ္ဂသမင်္ဂီ ဖလံ သစ္ဆိကရောတိ, ဖလသမင်္ဂီ’’တိ. ဇာနန္တော, ‘‘ဖလသမင်္ဂီ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ ဝက္ခတိ. တတော ဝတ္တဗ္ဗော, – ‘‘ဧဝံ သတ္တင်္ဂသမန္နာဂတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, အရိယသာဝကော သောတာပတ္တိဖလသမန္နာဂတော ဟောတီတိ ဣဓ မဂ္ဂံ အဘာဝေတွာ မဏ္ဍူကော ဝိယ ဥပ္ပတိတွာ အရိယသာဝကော ဖလမေဝ ဂဏှိဿတိ. မာ သုတ္တံ မေ လဒ္ဓန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ အဝစ. ပဉှံ ဝိဿဇ္ဇေန္တေန နာမ အာစရိယသန္တိကေ ဝသိတွာ ဗုဒ္ဓဝစနံ ဥဂ္ဂဏှိတွာ အတ္ထရသံ ဝိဒိတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတီ’’တိ. ‘‘ဣမာနိ သတ္တ ဉာဏာနိ အရိယသာဝကဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနေဝ, လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ ဗဟုစိတ္တက္ခဏိကော နာမ နတ္ထိ, ဧကစိတ္တက္ခဏိကောယေဝါ’’တိ သညာပေတဗ္ဗော. သစေ သဉ္ဇာနာတိ သဉ္ဇာနာတု. နော စေ သဉ္ဇာနာတိ, ‘‘ဂစ္ဆ ပါတောဝ ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာ ယာဂုံ ပိဝါဟီ’’တိ ဥယျောဇေတဗ္ဗော. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. ส่วนวิตัณฑวาทีกล่าวว่า มรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะเดียว ย่อมไม่มี, เพราะพระดำรัสว่า "พึงเจริญอย่างนี้ตลอด ๗ ปี" การเจริญมรรคย่อมมีได้แม้ตลอด ๗ ปี. ส่วนกิเลสเมื่อจะขาดอย่างรวดเร็ว ย่อมขาดด้วยญาณ ๗ ประการ. พึงกล่าวกับวิตัณฑวาทีนั้นว่า "ท่านจงนำพระสูตรมา". แน่นอนว่า เมื่อไม่เห็นพระสูตรอื่น ก็จะนำพระสูตรนี้แหละมาแสดงว่า "ญาณที่หนึ่งนี้ อันอริยสาวกนั้นบรรลุแล้ว, ญาณที่สองนี้...ฯลฯ...ญาณที่เจ็ดนี้ อันอริยสาวกนั้นบรรลุแล้ว". แต่นั้น พึงกล่าวว่า "ก็พระสูตรนี้เป็นเนยยัตถะ หรือเป็นนีตัตถะ". แต่นั้น เขาจะกล่าวว่า "เป็นนีตัตถะ, มีความหมายตามพระสูตรนั้นแหละ". พึงกล่าวกับเขาว่า "ในบทว่า 'dhammatā susamanniṭṭhā hoti sotāpattiphalasacchikiriyāya' นี้ มีความหมายว่าอย่างไร". แน่นอนว่า เขาจะกล่าวว่า "มีความหมายเพื่อการกระทำให้แจ้งซึ่งโสดาปัตติผล". แต่นั้น พึงถามว่า "บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยมรรค ย่อมกระทำผลให้แจ้ง หรือบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล (กระทำให้แจ้ง)". ผู้รู้ย่อมกล่าวว่า "บุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยผล ย่อมกระทำให้แจ้ง". แต่นั้น พึงกล่าวว่า "ในพระบาลีว่า 'ภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ประกอบด้วยองค์ ๗ อย่างนี้แล ชื่อว่าเป็นผู้ประกอบด้วยโสดาปัตติผล' นี้ อริยสาวกไม่ต้องเจริญมรรค กระโดดไปเหมือนกบแล้วย่อมถือเอาแต่ผลเท่านั้นหรือ. ท่านอย่าได้กล่าวคำเหลวไหลเพราะคิดว่า 'เราได้พระสูตรแล้ว'. อันผู้ที่จะวิสัชนาปัญหา พึงอยู่ในสำนักอาจารย์ เรียนพุทธวจนะ รู้รสแห่งอรรถแล้วจึงกล่าว". พึงให้เขารู้ว่า "ญาณ ๗ ประการเหล่านี้เป็นเพียงปัจจเวกขณญาณของพระอริยสาวก, โลกุตตรมรรคที่ชื่อว่ามีจิตตขณะมาก ย่อมไม่มี, มีเพียงจิตตขณะเดียวเท่านั้น". ถ้าเขารู้ได้ ก็จงรู้ไป. ถ้าเขารู้ไม่ได้ พึงส่งเขาไปว่า "ท่านจงไปเถิด เข้าไปสู่วิหารแต่เช้าตรู่แล้วจงดื่มข้าวยาคูเถิด". เนื้อความที่เหลือในทุกแห่ง ตื้นทั้งนั้น. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ จากอรรถกถามัชฌิมนิกาย ชื่อ ปปัญจสูทนี ကောသမ္ဗိယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาโกสัมพิยสูตร จบ. ၉. ဗြဟ္မနိမန္တနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๙. อรรถกถาพรหมนิมันตนิกสูตร ၅၀၁. ဧဝံ [Pg.302] မေ သုတန္တိ ဗြဟ္မနိမန္တနိကသုတ္တံ. တတ္ထ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတန္တိ လာမကာ သဿတဒိဋ္ဌိ. ဣဒံ နိစ္စန္တိ ဣဒံ သဟ ကာယေန ဗြဟ္မဋ္ဌာနံ အနိစ္စံ ‘‘နိစ္စ’’န္တိ ဝဒတိ. ဓုဝါဒီနိ တဿေဝ ဝေဝစနာနိ. တတ္ထ ဓုဝန္တိ ထိရံ. သဿတန္တိ သဒါ ဝိဇ္ဇမာနံ. ကေဝလန္တိ အခဏ္ဍံ သကလံ. အစဝနဓမ္မန္တိ အစဝနသဘာဝံ. ဣဒဉှိ န ဇာယတီတိအာဒီသု ဣမသ္မိံ ဌာနေ ကောစိ ဇာယနကော ဝါ ဇီယနကော ဝါ မီယနကော ဝါ စဝနကော ဝါ ဥပပဇ္ဇနကော ဝါ နတ္ထီတိ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဣတော စ ပနညန္တိ ဣတော သဟ ကာယကာ ဗြဟ္မဋ္ဌာနာ ဥတ္တရိ အညံ နိဿရဏံ နာမ နတ္ထီတိ ဧဝမဿ ထာမဂတာ သဿတဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပန္နာ ဟောတိ. ဧဝံဝါဒီ ပန သော ဥပရိ တိဿော ဈာနဘူမိယော စတ္တာရော မဂ္ဂါ စတ္တာရိ ဖလာနိ နိဗ္ဗာနန္တိ သဗ္ဗံ ပဋိဗာဟတိ. အဝိဇ္ဇာဂတောတိ အဝိဇ္ဇာယ ဂတော သမန္နာဂတော အညာဏီ အန္ဓီဘူတော. ယတြ ဟိ နာမာတိ ယော နာမ. ๕๐๑. ในพรหมนิมันตนิกสูตรนั้น บทว่า ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ ได้แก่ สัสสตทิฏฐิอันเลวทราม บทว่า อิทํ นิจฺจํ ได้แก่ พรหมกล่าวพรหมสถานพร้อมทั้งกายนี้ซึ่งไม่เที่ยง ว่า "เที่ยง" บทมีคำว่า ธุว เป็นต้น เป็นไวพจน์ของบทว่า นิจฺจํ นั้นนั่นเอง ในบทเหล่านั้น บทว่า ธุวํ ได้แก่ มั่นคง บทว่า สสฺสตํ ได้แก่ มีอยู่เสมอ บทว่า เกวลํ ได้แก่ ไม่ขาดสาย ทั้งหมด บทว่า อจวนธมฺมํ ได้แก่ มีสภาวะไม่เคลื่อน ท่านกล่าวหมายถึงเนื้อความในบาลีเป็นต้นว่า อิทํ หิ น ชายติ (เพราะที่นี่ไม่มีการเกิด) ว่า ในพรหมสถานนี้ ไม่มีใครที่เกิด ที่แก่ ที่ตาย ที่เคลื่อน หรือที่อุบัติ บทว่า อิโต จ ปนญฺญํ ได้แก่ ธรรมเป็นเครื่องสลัดออกอื่นยิ่งกว่าพรหมสถานพร้อมทั้งกายนี้ ย่อมไม่มี ด้วยเหตุนี้ สัสสตทิฏฐิที่หยั่งลงมั่นของพรหมนั้นจึงเกิดขึ้น ส่วนพรหมนั้นผู้มีวาทะอย่างนี้ ย่อมคัดค้านธรรมทั้งหมด คือ ฌานภูมิ ๓ มรรค ๔ ผล ๔ และนิพพาน ที่อยู่สูงขึ้นไป บทว่า อวิชฺชาคโต ได้แก่ ผู้ถึงแล้วด้วยอวิชชา ประกอบด้วยอวิชชา เป็นผู้ไม่รู้ เป็นผู้มืดบอด บทว่า ยตฺร หิ นาม ได้แก่ ผู้ใด ၅၀၂. အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာတိ မာရော ကထံ ဘဂဝန္တံ အဒ္ဒသ? သော ကိရ အတ္တနော ဘဝနေ နိသီဒိတွာ ကာလေန ကာလံ သတ္ထာရံ အာဝဇ္ဇေတိ – ‘‘အဇ္ဇ သမဏော ဂေါတမော ကတရသ္မိံ ဂါမေ ဝါ နိဂမေ ဝါ ဝသတီ’’တိ. ဣမသ္မိံ ပန ကာလေ အာဝဇ္ဇန္တော, ‘‘ဥက္ကဋ္ဌံ နိဿာယ သုဘဂဝနေ ဝိဟရတီ’’တိ ဉတွာ, ‘‘ကတ္ထ နု ခေါ ဂတော’’တိ ဩလောကေန္တော ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆန္တံ ဒိသွာ, ‘‘သမဏော ဂေါတမော ဗြဟ္မလောကံ ဂစ္ဆတိ, ယာဝ တတ္ထ ဓမ္မကထံ ကထေတွာ ဗြဟ္မဂဏံ မမ ဝိသယာ နာတိက္ကမေတိ, တာဝ ဂန္တွာ ဓမ္မဒေသနာယံ ဝိဆန္ဒံ ကရိဿာမီ’’တိ သတ္ထု ပဒါနုပဒိကော ဂန္တွာ ဗြဟ္မဂဏဿ အန္တရေ အဒိဿမာနေန ကာယေန အဋ္ဌာသိ. သော, ‘‘သတ္ထာရာ ဗကဗြဟ္မာ အပသာဒိတော’’တိ ဉတွာ ဗြဟ္မုနော ဥပတ္ထမ္ဘော ဟုတွာ အဋ္ဌာသိ. တေန ဝုတ္တံ – ‘‘အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာ’’တိ. ๕๐๒. บทว่า อถ โข ภิกฺขเว มาโร ปาปิมา ความว่า มารเห็นพระผู้มีพระภาคเจ้าได้อย่างไร? ได้ยินว่า มารนั้นนั่งอยู่ในวิมานของตนแล้ว พิจารณาถึงพระศาสดาอยู่เป็นครั้งคราวว่า "วันนี้ พระสมณโคดมประทับอยู่ที่บ้านหรือนิคมไหนหนอ" แต่ในกาลนี้ เมื่อพิจารณาอยู่ ก็ทราบว่า "พระองค์ประทับอยู่ที่สุภควัน ใกล้อุกกัฏฐนคร" เมื่อตรวจดูว่า "พระองค์เสด็จไปที่ไหนหนอ" ก็เห็นพระองค์กำลังเสด็จไปพรหมโลก (จึงคิดว่า) "พระสมณโคดมกำลังไปพรหมโลก ตราบใดที่พระองค์ยังไม่แสดงธรรมกถาในพรหมโลกนั้นแล้วทำให้หมู่พรหมล่วงพ้นวิสัยของเราไป ตราบนั้นเราจะไปทำความติดขัดในการแสดงธรรม" (คิดดังนี้แล้ว) จึงติดตามพระศาสดาไปติดๆ แล้วได้ยืนอยู่ในท่ามกลางหมู่พรหมด้วยกายที่ใครมองไม่เห็น มารนั้นทราบว่า "พระศาสดาทรงข่มพกพรหมแล้ว" จึงได้ยืนอยู่เป็นผู้สนับสนุนพกพรหม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อถ โข ภิกฺขเว มาโร ปาปิมา" ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇံ အနွာဝိသိတွာတိ ဧကဿ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဿ သရီရံ ပဝိသိတွာ. မဟာဗြဟ္မာနံ ပန ဗြဟ္မပုရောဟိတာနံ ဝါ အနွာဝိသိတုံ န သက္ကောတိ. မေတမာသဒေါတိ မာ ဧတံ အပသာဒယိတ္ထ. အဘိဘူတိ အဘိဘဝိတွာ ဌိတော ဇေဋ္ဌကော. အနဘိဘူတောတိ အညေဟိ အနဘိဘူတော. အညဒတ္ထူတိ ဧကံသဝစနေ [Pg.303] နိပါတော. ဒဿနဝသေန ဒသော, သဗ္ဗံ ပဿတီတိ ဒီပေတိ. ဝသဝတ္တီတိ သဗ္ဗဇနံ ဝသေ ဝတ္တေတိ. ဣဿရောတိ လောကေ ဣဿရော. ကတ္တာ နိမ္မာတာတိ လောကဿ ကတ္တာ စ နိမ္မာတာ စ, ပထဝီဟိမဝန္တသိနေရုစက္ကဝါဠမဟာသမုဒ္ဒစန္ဒိမသူရိယာ စ ဣမိနာ နိမ္မိတာတိ ဒီပေတိ. บทว่า พฺรหฺมปาริสชฺชํ อนฺวาวิสิตฺวา ได้แก่ เข้าไปสิงสถิตในสรีระของพรหมปาริสัชชาตนหนึ่ง ส่วนในสรีระของมหาพรหมหรือพรหมปุโรหิต มารย่อมไม่สามารถเข้าสิงสถิตได้ บทว่า เมตมาสโท ได้แก่ ท่านอย่าได้ข่มพรหมนี้เลย บทว่า อภิภู ได้แก่ ผู้ครอบงำ (พรหมอื่น) ตั้งอยู่ เป็นผู้ประเสริฐสุด บทว่า อนภิภูโต ได้แก่ ผู้ที่ผู้อื่นครอบงำไม่ได้ บทว่า อญฺญทตฺถุ เป็นนิบาตในอรรถว่าโดยส่วนเดียว ชื่อว่า ทโส เพราะเห็น ท่านแสดงความว่า ย่อมเห็นทุกสิ่ง บทว่า วสวตฺตี ได้แก่ ย่อมยังชนทั้งปวงให้เป็นไปในอำนาจ บทว่า อิสฺสโร ได้แก่ เป็นใหญ่ในโลก บทว่า กตฺตา นิมฺมาตา ได้แก่ เป็นผู้สร้างและผู้เนรมิตโลก ท่านแสดงความว่า แผ่นดิน เขาหิมพานต์ เขาพระสุเมรุ จักรวาล มหาสมุทร พระจันทร์ และพระอาทิตย์ พรหมนี้ได้เนรมิตไว้ သေဋ္ဌော သဇိတာတိ အယံ လောကဿ ဥတ္တမော စ သဇိတာ စ. ‘‘တွံ ခတ္တိယော နာမ ဟောဟိ, တွံ ဗြာဟ္မဏော နာမ, ဝေဿော နာမ, သုဒ္ဒေါ နာမ, ဂဟဋ္ဌော နာမ, ပဗ္ဗဇိတော နာမ, အန္တမသော ဩဋ္ဌော ဟောဟိ, ဂေါဏော ဟောဟီ’’တိ ဧဝံ သတ္တာနံ ဝိသဇ္ဇေတာ အယန္တိ ဒဿေတိ. ဝသီ ပိတာ ဘူတဘဗျာနန္တိ အယံ စိဏ္ဏဝသိတာယ ဝသီ, အယံ ပိတာ ဘူတာနဉ္စ ဘဗျာနဉ္စာတိ ဝဒတိ. တတ္ထ အဏ္ဍဇဇလာဗုဇာ သတ္တာ အန္တောအဏ္ဍကောသေ စေဝ အန္တောဝတ္ထိမှိ စ ဘဗျာ နာမ, ဗဟိ နိက္ခန္တကာလတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာ. သံသေဒဇာ ပဌမစိတ္တက္ခဏေ ဘဗျာ, ဒုတိယတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာ. ဩပပါတိကာ ပဌမဣရိယာပထေ ဘဗျာ, ဒုတိယတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ သဗ္ဗေပိ ဧတဿ ပုတ္တာတိ သညာယ, ‘‘ပိတာ ဘူတဘဗျာန’’န္တိ အာဟ. บทว่า เสฏฺโฐ สชิตา ได้แก่ พรหมนี้เป็นผู้สูงสุดและเป็นผู้จัดแจงแห่งโลก ท่านแสดงความว่า พรหมนี้เป็นผู้จัดแจงสัตว์ทั้งหลายว่า "ท่านจงเป็นกษัตริย์ ท่านจงเป็นพราหมณ์ เป็นแพศย์ เป็นศูทร เป็นคฤหัสถ์ เป็นบรรพชิต หรือที่สุดแม้จงเป็นอูฐ จงเป็นโค" บทว่า วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ ได้แก่ พรหมนี้ชื่อว่า วสี เพราะมีความชำนาญที่สั่งสมไว้ ท่านกล่าวว่า พรหมนี้เป็นบิดาของสัตว์ที่เกิดแล้วและที่กำลังจะเกิด ในบรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์จำพวกอัณฑชะและชลาพุชะ ชื่อว่า ภัพยะ (กำลังจะเกิด) เมื่อยังอยู่ในฟองไข่และในมดลูก แต่จำเดิมแต่เวลาที่ออกมาข้างนอก ชื่อว่า ภูตะ (เกิดแล้ว) สัตว์จำพวกสังเสทชะ ชื่อว่า ภัพยะ ในจิตตขณะแรก จำเดิมแต่ขณะที่สองไป ชื่อว่า ภูตะ สัตว์จำพวกโอปปาติกะ พึงทราบว่า ชื่อว่า ภัพยะ ในอิริยาบถแรก จำเดิมแต่อิริยาบถที่สองไป ชื่อว่า ภูตะ ท่านกล่าวว่า "ปิตา ภูตภพฺยานํ" ด้วยสำคัญว่า สัตว์เหล่านั้นทั้งหมดเป็นบุตรของพรหมนั้น ပထဝီဂရဟကာတိ ယထာ တွံ ဧတရဟိ, ‘‘အနိစ္စာ ဒုက္ခာ အနတ္တာ’’တိ ပထဝိံ ဂရဟသိ ဇိဂုစ္ဆသိ, ဧဝံ တေပိ ပထဝီဂရဟကာ အဟေသုံ, န ကေဝလံ တွံယေဝါတိ ဒီပေတိ. အာပဂရဟကာတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဟီနေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ စတူသု အပါယေသု နိဗ္ဗတ္တာ. ပထဝီပသံသကာတိ ယထာ တွံ ဂရဟသိ, ဧဝံ အဂရဟိတွာ, ‘‘နိစ္စာ ဓုဝါ သဿတာ အစ္ဆေဇ္ဇာ အဘေဇ္ဇာ အက္ခယာ’’တိ ဧဝံ ပထဝီပသံသကာ ပထဝိယာ ဝဏ္ဏဝါဒိနော အဟေသုန္တိ ဝဒတိ. ပထဝါဘိနန္ဒိနောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ပထဝိယာ အဘိနန္ဒိနော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပဏီတေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဗြဟ္မလောကေ နိဗ္ဗတ္တာ. တံ တာဟန္တိ တေန ကာရဏေန တံ အဟံ. ဣင်္ဃာတိ စောဒနတ္ထေ နိပါတော. ဥပါတိဝတ္တိတ္ထောတိ အတိက္ကမိတ္ထ. ‘‘ဥပါတိဝတ္တိတော’’တိပိ ပါဌော, အယမေဝတ္ထော. ဒဏ္ဍေန ပဋိပ္ပဏာမေယျာတိ စတုဟတ္ထေန မုဂ္ဂရဒဏ္ဍေန ပေါထေတွာ ပလာပေယျ. နရကပပါတေတိ သတပေါရိသေ မဟာသောဗ္ဘေ. ဝိရာဓေယျာတိ ဟတ္ထေန ဂဟဏယုတ္တေ ဝါ ပါဒေန ပတိဋ္ဌာနယုတ္တေ ဝါ ဌာနေ ဂဟဏပတိဋ္ဌာနာနိ ကာတုံ န သက္ကုဏေယျ. နနု တွံ ဘိက္ခု ပဿသီတိ ဘိက္ခု နနု တွံ ဣမံ ဗြဟ္မပရိသံ သန္နိပတိတံ ဩဘာသမာနံ ဝိရောစမာနံ ဇောတယမာနံ ပဿသီတိ ဗြဟ္မုနော ဩဝါဒေ ဌိတာနံ [Pg.304] ဣဒ္ဓါနုဘာဝံ ဒဿေတိ. ဣတိ ခေါ မံ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာ ဗြဟ္မပရိသံ ဥပနေသီတိ, ဘိက္ခဝေ, မာရော ပါပိမာ နနု တွံ ဘိက္ခု ပဿသိ ဗြဟ္မပရိသံ ယသေန စ သိရိယာ စ ဩဘာသမာနံ ဝိရောစမာနံ ဇောတယမာနံ, ယဒိ တွမ္ပိ မဟာဗြဟ္မုနော ဝစနံ အနတိက္ကမိတွာ ယဒေဝ တေ ဗြဟ္မာ ဝဒတိ, တံ ကရေယျာသိ, တွမ္ပိ ဧဝမေဝံ ယသေန စ သိရိယာ စ ဝိရောစေယျာသီတိ ဧဝံ ဝဒန္တော မံ ဗြဟ္မပရိသံ ဥပနေသိ ဥပသံဟရိ. မာ တွံ မညိတ္ထောတိ မာ တွံ မညိ. မာရော တွမသိ ပါပိမာတိ ပါပိမ တွံ မဟာဇနဿ မာရဏတော မာရော နာမ, ပါပကံ လာမကံ မဟာဇနဿ အယသံ ကရဏတော ပါပိမာ နာမာတိ ဇာနာမိ. บทว่า ปถวีครหกา อธิบายว่า เหมือนอย่างที่ท่านในบัดนี้ติเตียน รังเกียจปฐวีว่า “ไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา” ฉันใด แม้สมณพราหมณ์เหล่านั้นก็เป็นผู้ติเตียนปฐวี ฉันนั้น ท่านแสดงว่า มิใช่แต่ท่านผู้เดียวเท่านั้น แม้ในบทว่า อาโปครหกา เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า หีเน กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า บังเกิดในอบาย ๔ บทว่า ปถวีปสํสกา ความว่า ไม่ติเตียนเหมือนอย่างที่ท่านติเตียน แต่กล่าวว่า (สมณพราหมณ์เหล่านั้น) เป็นผู้สรรเสริญปฐวี เป็นผู้กล่าวคุณของปฐวีว่า “เที่ยง ยั่งยืน คงที่ ใครตัดไม่ได้ ใครทำลายไม่ได้ ไม่สิ้นสูญ” บทว่า ปถวาภินนฺทิโน ความว่า เป็นผู้เพลิดเพลินในปฐวีด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน บทว่า ปณีเต กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า บังเกิดในพรหมโลก บทว่า ตํ ตาหํ ความว่า เพราะเหตุนั้น เรา...ท่าน บทว่า อิงฺฆ เป็นนิบาตในอรรถว่าตักเตือน บทว่า อุปาติวตฺติตฺถ ความว่า ท่านล่วงเลยไปแล้ว แม้บทว่า อุปาติวตฺติโต ก็มีเป็นปาฐะ ความหมายก็อย่างนี้เหมือนกัน บทว่า ทณฺเฑน ปฏิปฺปณาเมยฺย ความว่า พึงทุบตีด้วยท่อนไม้ค้อนขนาด ๔ ศอก แล้วขับไล่ไป บทว่า นรกปปาเต ความว่า ในเหวใหญ่ลึกร้อยชั่วบุรุษ บทว่า วิราเธยฺย ความว่า ไม่สามารถจะจับหรือจะยืนในที่ที่ควรจับด้วยมือหรือควรยืนด้วยเท้าได้ บทว่า นนุ ตฺวํ ภิกฺขุ ปสฺสสิ ความว่า ดูก่อนภิกษุ ท่านไม่เห็นพรหมบริษัทนี้ที่ประชุมกัน รุ่งเรือง งดงาม สว่างไสวอยู่หรือ ดังนี้ เป็นการแสดงอิทธานุภาพของเหล่าผู้ตั้งอยู่ในโอวาทของพรหม บทว่า อิติ โข มํ ภิกฺขเว มาโร ปาปิมา พฺรหฺมปริสํ อุเปนสีติ ความว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย มารผู้มีบาปได้น้อมนำเราเข้าไปหาพรหมบริษัท ด้วยประการฉะนี้ คือ ดูก่อนภิกษุ มารผู้มีบาปกล่าวอย่างนี้ว่า “ดูก่อนภิกษุ ท่านไม่เห็นพรหมบริษัทผู้รุ่งเรือง งดงาม สว่างไสวด้วยยศและสิริหรือ ถ้าแม้ท่านไม่ล่วงละเมิดคำของท้าวมหาพรหม พึงทำตามที่พรหมนั้นบอกแก่ท่าน แม้ท่านก็จะรุ่งเรืองด้วยยศและสิริอย่างนี้เหมือนกัน” ดังนี้แล้ว ได้น้อมนำเราเข้าไปหาพรหมบริษัท ได้นำเข้าไปแล้ว บทว่า มา ตฺวํ มญฺญิตฺโถติ ความว่า ท่านอย่าสำคัญ บทว่า มาโร ตฺวมสิ ปาปิมาติ ความว่า เรารู้ว่า “ดูก่อนผู้มีบาป ท่านชื่อว่าเป็นมาร เพราะยังมหาชนให้ตาย (จากคุณธรรม) ชื่อว่าเป็นผู้มีบาป เพราะทำสิ่งชั่วช้าเลวทราม คือความไม่มีชื่อเสียงให้แก่มหาชน” ၅၀၃. ကသိဏံ အာယုန္တိ သကလံ အာယုံ. တေ ခေါ ဧဝံ ဇာနေယျုန္တိ တေ ဧဝံ မဟန္တေန တပေါကမ္မေန သမန္နာဂတာ, တွံ ပန ပုရိမဒိဝသေ ဇာတော, ကိံ ဇာနိဿသိ, ယဿ တေ အဇ္ဇာပိ မုခေ ခီရဂန္ဓော ဝါယတီတိ ဃဋ္ဋေန္တော ဝဒတိ. ပထဝိံ အဇ္ဈောသိဿသီတိ ပထဝိံ အဇ္ဈောသာယ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ တဏှာမာနဒိဋ္ဌီဟိ ဂဏှိဿသိ. ဩပသာယိကော မေ ဘဝိဿသီတိ မယှံ သမီပသယော ဘဝိဿသိ, မံ ဂစ္ဆန္တံ အနုဂစ္ဆိဿသိ, ဌိတံ ဥပတိဋ္ဌိဿသိ, နိသိန္နံ ဥပနိသီဒိဿသိ, နိပန္နံ ဥပနိပဇ္ဇိဿသီတိ အတ္ထော. ဝတ္ထုသာယိကောတိ မမ ဝတ္ထုသ္မိံ သယနကော. ယထာကာမကရဏီယော ဗာဟိတေယျောတိ မယာ အတ္တနော ရုစိယာ ယံ ဣစ္ဆာမိ, တံ ကတ္တဗ္ဗော, ဗာဟိတွာ စ ပန ဇဇ္ဈရိကာဂုမ္ဗတောပိ နီစတရော လကုဏ္ဍဋကတရော ကာတဗ္ဗော ဘဝိဿသီတိ အတ္ထော. ๕๐๓. บทว่า กสิณํ อายุํ ความว่า ตลอดอายุทั้งหมด บทว่า เต โข เอวํ ชาเนยฺยุํ ความว่า (พรหมเหล่านั้น) กล่าวข่มว่า “พวกเราประกอบด้วยตบะกรรมอันยิ่งใหญ่ถึงเพียงนี้ ส่วนท่านเพิ่งเกิดเมื่อวานนี้ จะรู้อะไรได้ ในเมื่อกลิ่นน้ำนมยังไม่จางไปจากปากของท่านเลย” บทว่า ปถวึ อชฺโฌสิสฺสสิ ความว่า ท่านจักยึดถือปฐวีด้วยตัณหา มานะ และทิฏฐิ โดยครอบงำ กลืนกิน และทำให้สำเร็จ บทว่า โอปสายิโก เม ภวิสฺสสิ ความว่า ท่านจักเป็นผู้อาศัยอยู่ใกล้เรา คือ เมื่อเราไป ท่านจักตามไป เมื่อเรายืน ท่านจักยืนใกล้ เมื่อเรานั่ง ท่านจักนั่งใกล้ เมื่อเรานอน ท่านจักนอนใกล้ บทว่า วตฺถุสายิโก ความว่า เป็นผู้นอนในที่อยู่ของเรา บทว่า ยถากามกรณีโย พาหิเตยฺโย ความว่า เราปรารถนาจะทำสิ่งใดตามความพอใจของเรา ท่านก็ต้องทำสิ่งนั้น และเมื่อถูกขับไล่ ก็จะต้องถูกทำให้ต่ำต้อยและค่อมลงยิ่งกว่าพุ่มต้นกะเม็งเสียอีก ဣမိနာ ဧသ ဘဂဝန္တံ ဥပလာပေတိ ဝါ အပသာဒေတိ ဝါ. ဥပလာပေတိ နာမ သစေ ခေါ တွံ, ဘိက္ခု, တဏှာဒီဟိ ပထဝိံ အဇ္ဈောသိဿသိ, ဩပသာယိကော မေ ဘဝိဿသိ, မယိ ဂစ္ဆန္တေ ဂမိဿသိ, တိဋ္ဌန္တေ ဌဿသိ, နိသိန္နေ နိသီဒိဿသိ, နိပန္နေ နိပဇ္ဇိဿသိ, အဟံ တံ သေသဇနံ ပဋိဗာဟိတွာ ဝိဿာသိကံ အဗ္ဘန္တရိကံ ကရိဿာမီတိ ဧဝံ တာဝ ဥပလာပေတိ နာမ. သေသပဒေဟိ ပန အပသာဒေတိ နာမ. အယဉှေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – သစေ တွံ ပထဝိံ အဇ္ဈောသိဿသိ, ဝတ္ထုသာယိကော မေ ဘဝိဿသိ, မမ ဂမနာဒီနိ အာဂမေတွာ ဂမိဿသိ ဝါ ဌဿသိ ဝါ နိသီဒိဿသိ ဝါ နိပဇ္ဇိဿသိ ဝါ, မမ ဝတ္ထုသ္မိံ မယှံ အာရက္ခံ ဂဏှိဿသိ, အဟံ ပန တံ ယထာကာမံ ကရိဿာမိ ဗာဟိတွာ [Pg.305] စ ဇဇ္ဈရိကာဂုမ္ဗတောပိ လကုဏ္ဍကတရန္တိ ဧဝံ အပသာဒေတိ နာမ. အယံ ပန ဗြဟ္မာ မာနနိဿိတော, တသ္မာ ဣဓ အပသာဒနာဝ အဓိပ္ပေတာ. အာပါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ด้วยคำนี้ พรหมนั้นย่อมประเล้าประโลมพระผู้มีพระภาค หรือข่มขู่พระผู้มีพระภาค ที่ชื่อว่า ประเล้าประโลม คือ “ดูก่อนภิกษุ ถ้าท่านจักยึดถือปฐวีด้วยตัณหาเป็นต้นแล้วไซร้ ท่านจักเป็นผู้อาศัยอยู่ใกล้เรา เมื่อเราไป ท่านจักไป เมื่อเรายืน ท่านจักยืน เมื่อเรานั่ง ท่านจักนั่ง เมื่อเรานอน ท่านจักนอน เราจะห้ามคนอื่นแล้วทำให้ท่านเป็นคนสนิท เป็นคนวงใน” อย่างนี้ก่อน ชื่อว่าประเล้าประโลม ส่วนด้วยบทที่เหลือ ชื่อว่า ข่มขู่ อธิบายในที่นี้ว่า “ถ้าท่านจักยึดถือปฐวีแล้วไซร้ ท่านจักเป็นผู้นอนในที่อยู่ของเรา ท่านจะต้องรอคอยการไปเป็นต้นของเราแล้วจึงจะไป หรือยืน หรือนั่ง หรือนอน ท่านจะต้องคอยอารักขาเราในที่อยู่ของเรา ส่วนเราจะทำท่านได้ตามความปรารถนา และเมื่อขับไล่ ก็จะทำให้ต่ำต้อยและค่อมลงยิ่งกว่าพุ่มต้นกะเม็งเสียอีก” อย่างนี้ ชื่อว่าข่มขู่ ก็พรหมนี้อาศัยมานะ เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงประสงค์เอาการข่มขู่เท่านั้น แม้ในบทว่า อาโป เป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน အပိစ တေ အဟံ ဗြဟ္မေတိ ဣဒါနိ ဘဂဝါ, ‘‘အယံ ဗြဟ္မာ မာနနိဿိတော ‘အဟံ ဇာနာမီ’တိ မညတိ, အတ္တနော ယသေန သမ္မတ္တော သရီရံ ဖုသိတုမ္ပိ သမတ္ထံ ကိဉ္စိ န ပဿတိ, ထောကံ နိဂ္ဂဟေတုံ ဝဋ္ဋတီ’’တိ စိန္တေတွာ ဣမံ ဒေသနံ အာရဘိ. တတ္ထ ဂတိဉ္စ ပဇာနာမီတိ နိပ္ဖတ္တိဉ္စ ပဇာနာမိ. ဇုတိဉ္စာတိ အာနုဘာဝဉ္စ ပဇာနာမိ. ဧဝံ မဟေသက္ခောတိ ဧဝံ မဟာယသော မဟာပရိဝါရော. บทว่า อปิจ เต อหํ พฺรหฺเม ความว่า บัดนี้ พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “พรหมนี้อาศัยมานะ สำคัญว่า ‘เรารู้’ มัวเมาในยศของตน ไม่เห็นใครที่สามารถจะถูกต้องแม้กระทั่งร่างกายได้ ควรจะข่มสักหน่อย” แล้วจึงทรงเริ่มเทศนานี้ ในบทนั้น บทว่า คตึ จ ปชานามิ ความว่า เรารู้ทั้งความบังเกิด (ผล) บทว่า ชุตึ จ ความว่า เรารู้ทั้งอานุภาพ บทว่า เอวํ มเหสกฺโข ความว่า มียศใหญ่ มีบริวารมากอย่างนี้ ယာဝတာ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဟရန္တီတိ ယတ္တကေ ဌာနေ စန္ဒိမသူရိယာ ဝိစရန္တိ. ဒိသာ ဘန္တိ ဝိရောစနာတိ ဒိသာသု ဝိရောစမာနာ ဩဘာသန္တိ, ဒိသာ ဝါ တေဟိ ဝိရောစမာနာ ဩဘာသန္တိ. တာဝ သဟဿဓာ လောကောတိ တတ္တကေန ပမာဏေန သဟဿဓာ လောကော, ဣမိနာ စက္ကဝါဠေန သဒ္ဓိံ စက္ကဝါဠသဟဿန္တိ အတ္ထော. ဧတ္ထ တေ ဝတ္တတေ ဝသောတိ ဧတ္ထ စက္ကဝါဠသဟဿေ တုယှံ ဝသော ဝတ္တတိ. ပရောပရဉ္စ ဇာနာသီတိ ဧတ္ထ စက္ကဝါဠသဟဿေ ပရောပရေ ဥစ္စနီစေ ဟီနပ္ပဏီတေ သတ္တေ ဇာနာသိ. အထော ရာဂဝိရာဂိနန္တိ န ကေဝလံ, ‘‘အယံ ဣဒ္ဓေါ အယံ ပကတိမနုဿော’’တိ ပရောပရံ, ‘‘အယံ ပန သရာဂေါ အယံ ဝီတရာဂေါ’’တိ ဧဝံ ရာဂဝိရာဂိနမ္ပိ ဇနံ ဇာနာသိ. ဣတ္ထံဘာဝညထာဘာဝန္တိ ဣတ္ထံဘာဝေါတိ ဣဒံ စက္ကဝါဠံ. အညထာဘာဝေါတိ ဣတော သေသံ ဧကူနသဟဿံ. သတ္တာနံ အာဂတိံ ဂတိန္တိ ဧတ္ထ စက္ကဝါဠသဟဿေ ပဋိသန္ဓိဝသေန သတ္တာနံ အာဂတိံ, စုတိဝသေန ဂတိံ စ ဇာနာသိ. တုယှံ ပန အတိမဟန္တောဟမသ္မီတိ သညာ ဟောတိ, သဟဿိဗြဟ္မာ နာမ တွံ, အညေသံ ပန တယာ ဥတ္တရိ ဒွိသဟဿာနံ တိသဟဿာနံ စတုသဟဿာနံ ပဉ္စသဟဿာနံ ဒသသဟဿာနံ သတသဟဿာနဉ္စ ဗြဟ္မာနံ ပမာဏံ နတ္ထိ, စတုဟတ္ထာယ ပိလောတိကာယ ပဋပ္ပမာဏံ ကာတုံ ဝါယမန္တော ဝိယ မဟန္တောသ္မီတိ သညံ ကရောသီတိ နိဂ္ဂဏှာတိ. บทว่า ยาวตา จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺติ ความว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์โคจรไปในสถานที่มีประมาณเท่าใด บทว่า ทิสา ภนฺติ วิโรจนา ความว่า รุ่งเรืองอยู่ในทิศทั้งหลาย ย่อมส่องสว่าง หรืออีกอย่างหนึ่ง ทิศทั้งหลายอันพระจันทร์และพระอาทิตย์เหล่านั้นทำให้รุ่งเรือง ย่อมส่องสว่าง บทว่า ตาว สหสฺสธา โลโก ความว่า โลกโดยส่วนพันมีประมาณเท่านั้น อธิบายว่า พันจักรวาลพร้อมกับจักรวาลนี้ บทว่า เอตฺถ เต วตฺตเต วโส ความว่า อำนาจของท่านย่อมเป็นไปในพันจักรวาลนี้ บทว่า ปโรปรญฺจ ชานาสิ ความว่า ท่านย่อมรู้สัตว์ทั้งหลายผู้สูงและต่ำ เลวและประณีต ที่ยิ่งขึ้นไปในพันจักรวาล บทว่า อโถ ราควิราคินํ ความว่า ท่านย่อมรู้บุคคลที่ยิ่งขึ้นไป ไม่ใช่เพียงว่า "ผู้นี้เป็นพระอินทร์ ผู้นี้เป็นมนุษย์ธรรมดา" แต่ท่านย่อมรู้แม้ซึ่งชนผู้มีราคะและผู้ปราศจากราคะอย่างนี้ว่า "ผู้นี้มีราคะ ผู้นี้ปราศจากราคะ" บทว่า อิตฺถํภาวญฺญถาภาวํ ความว่า บทว่า อิตฺถํภาโว คือ จักรวาลนี้ บทว่า อญฺญถาภาโว คือ จักรวาลที่เหลือจากนี้อีก 999 จักรวาล บทว่า สตฺตานํ อาคตึ คตึ ความว่า ท่านย่อมรู้การมาของสัตว์ทั้งหลายโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ และการไปโดยอำนาจแห่งจุติในพันจักรวาล แต่ท่านมีความสำคัญว่า "เราเป็นผู้ยิ่งใหญ่" ท่านชื่อว่าสหัสสีพรหม แต่ประมาณของพรหมอื่นอีกสองพัน สามพัน สี่พัน ห้าพัน หนึ่งหมื่น และหนึ่งแสน ที่ยิ่งกว่าท่าน ย่อมไม่มี ท่านย่อมกระทำความสำคัญว่า "เราเป็นผู้ยิ่งใหญ่" เหมือนผู้พยายามจะทำผ้าเต็นท์ด้วยผ้าเก่าขนาดสี่ศอก ดังนี้แล้วทรงข่มไว้ ၅၀၄. ဣဓူပပန္နောတိ ဣဓ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ဥပပန္နော. တေန တံ တွံ န ဇာနာသီတိ တေန ကာရဏေန တံ ကာယံ တွံ န ဇာနာသိ. နေဝ တေ သမသမောတိ [Pg.306] ဇာနိတဗ္ဗဋ္ဌာနံ ပတွာပိ တယာ သမသမော န ဟောမိ. အဘိညာယာတိ အညာယ. ကုတော နီစေယျန္တိ တယာ နီစတရဘာဝေါ ပန မယှံ ကုတော. ๕๐๔. บทว่า อิธูปปนฺโน ความว่า เกิดแล้วในปฐมฌานภูมินี้ บทว่า เตน ตํ ตฺวํ น ชานาสิ ความว่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่รู้หมู่พรหมนั้น บทว่า เนว เต สมสโม ความว่า แม้ถึงฐานะที่ควรรู้ เราก็ไม่เสมอกับท่าน บทว่า อภิญฺญาย ความว่า รู้ยิ่งแล้ว บทว่า กุโต นีเจยฺยํ ความว่า ความเป็นผู้ต่ำกว่าท่านจะมีแก่เราแต่ที่ไหนเล่า ဟေဋ္ဌူပပတ္တိကော ကိရေသ ဗြဟ္မာ အနုပ္ပန္နေ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ကသိဏပရိကမ္မံ ကတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ အပရိဟီနဇ္ဈာနော ကာလံ ကတွာ စတုတ္ထဇ္ဈာနဘူမိယံ ဝေဟပ္ဖလဗြဟ္မလောကေ ပဉ္စကပ္ပသတိကံ အာယုံ ဂဟေတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တတ္ထ ယာဝတာယုကံ ဌတွာ ဟေဋ္ဋူပပတ္တိကံ ကတွာ တတိယဇ္ဈာနံ ပဏီတံ ဘာဝေတွာ သုဘကိဏှဗြဟ္မလောကေ စတုသဋ္ဌိကပ္ပံ အာယုံ ဂဟေတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တတ္ထ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဘာဝေတွာ အာဘဿရေသု အဋ္ဌကပ္ပံ အာယုံ ဂဟေတွာ နိဗ္ဗတ္တိ. တတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနံ ဘာဝေတွာ ပဌမဇ္ဈာနဘူမိယံ ကပ္ပာယုကော ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တိ, သော ပဌမကာလေ အတ္တနာ ကတကမ္မဉ္စ နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနဉ္စ အညာသိ, ကာလေ ပန ဂစ္ဆန္တေ ဥဘယံ ပမုဿိတွာ သဿတဒိဋ္ဌိံ ဥပ္ပာဒေသိ. တေန နံ ဘဂဝါ, ‘‘တေန တံ တွံ န ဇာနာသိ…ပေ… ကုတော နီစေယျ’’န္တိ အာဟ. ได้ยินว่า พรหมนี้เป็นผู้เกิดในภพต่ำ ในกาลที่พระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ ได้บวชเป็นฤาษี ทำกสิณบริกรรม ให้สมาบัติเกิดขึ้นแล้ว เป็นผู้ไม่เสื่อมจากฌาน ทำกาละแล้ว บังเกิดในจตุตถฌานภูมิ คือ เวหัปผลพรหมโลก ถือเอาอายุ 500 กัป ดำรงอยู่ตลอดอายุในพรหมโลกนั้นแล้ว ทำความปรารถนาที่จะเกิดในภพต่ำ เจริญตติยฌานอันประณีตแล้ว บังเกิดในสุภกิณหพรหมโลก ถือเอาอายุ 64 กัป ในพรหมโลกนั้น เจริญทุติยฌานแล้ว บังเกิดในอาภัสสรพรหม ถือเอาอายุ 8 กัป ในพรหมโลกนั้น เจริญปฐมฌานแล้ว บังเกิดในปฐมฌานภูมิ เป็นผู้มีอายุหนึ่งกัป พรหมนั้นในกาลแรก ได้รู้กรรมที่ตนทำแล้วและสถานที่ที่ตนเกิด แต่เมื่อกาลล่วงไป ได้หลงลืมทั้งสองอย่างแล้ว จึงยังสัสสตทิฏฐิให้เกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสกะพรหมนั้นว่า "เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่รู้...ฯลฯ...ความเป็นผู้ต่ำกว่าจะมีแต่ที่ไหนเล่า" အထ ဗြဟ္မာ စိန္တေသိ – ‘‘သမဏော ဂေါတမော မယှံ အာယုဉ္စ နိဗ္ဗတ္တဋ္ဌာနဉ္စ ပုဗ္ဗေကတကမ္မဉ္စ ဇာနာတိ, ဟန္ဒ နံ ပုဗ္ဗေ ကတကမ္မံ ပုစ္ဆာမီ’’တိ သတ္ထာရံ အတ္တနော ပုဗ္ဗေကတကမ္မံ ပုစ္ဆိ. သတ္ထာ ကထေသိ. ครั้งนั้น พรหมดำริว่า "พระสมณโคดมย่อมรู้อายุ สถานที่เกิด และกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนของเรา เอาล่ะ เราจะทูลถามถึงกรรมที่ทำไว้ในปางก่อนกะท่าน" ดังนี้แล้ว จึงได้ทูลถามพระศาสดาถึงกรรมที่ตนทำไว้ในปางก่อน พระศาสดาได้ตรัสบอกแล้ว ပုဗ္ဗေ ကိရေသ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တိတွာ ကာမေသု အာဒီနဝံ ဒိသွာ, ‘‘ဇာတိဇရာဗျာဓိမရဏဿ အန္တံ ကရိဿာမီ’’တိ နိက္ခမ္မ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနလာဘီ ဟုတွာ ဂင်္ဂါတီရေ ပဏ္ဏသာလံ ကာရေတွာ ဈာနရတိယာ ဝီတိနာမေတိ. တဒါ စ ကာလေန ကာလံ သတ္ထဝါဟာ ပဉ္စဟိ သကဋသတေဟိ မရုကန္တာရံ ပဋိပဇ္ဇန္တိ. မရုကန္တာရေ ပန ဒိဝါ န သက္ကာ ဂန္တုံ, ရတ္တိံ ဂမနံ ဟောတိ. အထ ပုရိမသကဋဿ အဂ္ဂယုဂေ ယုတ္တဗလိဗဒ္ဒါ ဂစ္ဆန္တာ နိဝတ္တိတွာ အာဂတမဂ္ဂါဘိမုခါဝ အဟေသုံ. ဣတရသကဋာနိ တထေဝ နိဝတ္တိတွာ အရုဏေ ဥဂ္ဂတေ နိဝတ္တိတဘာဝံ ဇာနိံသု. တေသဉ္စ တဒါ ကန္တာရံ အတိက္ကမနဒိဝသော အဟောသိ. သဗ္ဗံ ဒါရုဒကံ ပရိက္ခီဏံ, တသ္မာ, ‘‘နတ္ထိ ဒါနိ အမှာကံ ဇီဝိတ’’န္တိ စိန္တေတွာ ဂေါဏေ စက္ကေသု ဗန္ဓိတွာ မနုဿာ သကဋပစ္ဆာယာယံ ပဝိသိတွာ နိပဇ္ဇိံသု[Pg.307]. တာပသောပိ ကာလဿေဝ ပဏ္ဏသာလတော နိက္ခမိတွာ ပဏ္ဏသာလဒွါရေ နိသိန္နော ဂင်္ဂံ ဩလောကယမာနော အဒ္ဒသ ဂင်္ဂံ မဟတာ ဥဒကောဃေန ဝုယှမာနံ ပဝတ္တိတမဏိက္ခန္ဓံ ဝိယ အာဂစ္ဆန္တိံ. ဒိသွာ စိန္တေသိ – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ဣမသ္မိံ လောကေ ဧဝရူပဿ မဓုရောဒကဿ အလာဘေန ကိလိဿမာနာ သတ္တာ’’တိ. သော ဧဝံ အာဝဇ္ဇန္တော မရုကန္တာရေ တံ သတ္ထံ ဒိသွာ, ‘‘ဣမေ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ, ‘‘ဣတော မဟာ ဥဒကက္ခန္ဓော ဆိဇ္ဇိတွာ မရုကန္တာရေ သတ္ထာဘိမုခေါ ဂစ္ဆတူ’’တိ အဘိညာစိတ္တေန အဓိဋ္ဌာသိ. သဟစိတ္တုပ္ပာဒေန မာတိကာရုဠှံ ဝိယ ဥဒကံ တတ္ထ အဂမာသိ. မနုဿာ ဥဒကသဒ္ဒေန ဝုဋ္ဌာယ ဥဒကံ ဒိသွာ ဟတ္ထတုဋ္ဌာ နှာယိတွာ ပိဝိတွာ ဂေါဏေပိ ပါယေတွာ သောတ္ထိနာ ဣစ္ဆိတဋ္ဌာနံ အဂမံသု. သတ္ထာ တံ ဗြဟ္မုနော ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော – ได้ยินว่า ในกาลก่อน พรหมนี้เกิดในตระกูล เห็นโทษในกามทั้งหลายแล้วดำริว่า "เราจักทำที่สุดแห่งชาติ ชรา พยาธิ มรณะ" ดังนี้แล้ว จึงออกบวชเป็นฤาษี ให้สมาบัติเกิดขึ้น เป็นผู้ได้ฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญาแล้ว ให้สร้างบรรณศาลาที่ฝั่งแม่น้ำคงคา ยังกาลให้ล่วงไปด้วยฌานสมาบัติ ในกาลนั้น บางครั้งพวกพ่อค้าเกวียนเดินทางสู่ทางกันดารด้วยเกวียน 500 เล่ม แต่ในทางกันดารนั้น ไม่สามารถเดินทางในเวลากลางวันได้ การเดินทางย่อมมีในเวลากลางคืน ครั้งนั้น โคที่เทียมแอกหน้าของเกวียนเล่มแรก เดินไปแล้วกลับหันหน้าสู่ทางที่มาแล้วนั่นเทียว เกวียนเล่มอื่นๆ ก็กลับเช่นนั้นเหมือนกัน เมื่ออรุณขึ้นจึงได้รู้ว่ากลับมา และในวันนั้นเป็นวันที่พวกเขาจะข้ามพ้นทางกันดาร ฟืนและน้ำทั้งหมดสิ้นไปแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงคิดว่า "บัดนี้ ชีวิตของพวกเราไม่มีแล้ว" แล้วผูกโคไว้ที่ล้อเกวียน พวกมนุษย์เข้าไปนอนในเงาหลังเกวียน แม้ดาบสก็ออกจากบรรณศาลาแต่เช้าตรู่ นั่งอยู่ที่ประตูบรรณศาลา แลดูแม่น้ำคงคาอยู่ ได้เห็นแม่น้ำคงคาไหลมาด้วยกระแสน้ำอันใหญ่หลวง ดุจกลุ่มแก้วมณีที่ถูกพัดพาไป เห็นแล้วจึงดำริว่า "ในโลกนี้ มีสัตว์ทั้งหลายที่ลำบากเพราะไม่ได้น้ำรสจืดเช่นนี้อยู่บ้างหรือไม่หนอ" ท่านคำนึงอยู่อย่างนี้ ได้เห็นกองเกวียนนั้นในทางกันดาร จึงดำริว่า "ขอสัตว์เหล่านี้อย่าได้พินาศเลย" แล้วอธิษฐานด้วยอภิญญาจิตว่า "ขอกลุ่มน้ำใหญ่นี้จงขาดจากที่นี้แล้วไหลไปสู่ที่เฉพาะหน้าของกองเกวียนในทางกันดารเถิด" พร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งจิต น้ำได้ไหลไปที่นั่น ดุจน้ำที่ไหลไปตามร่องน้ำ พวกมนุษย์ได้ยินเสียงน้ำจึงลุกขึ้น เห็นน้ำแล้ว มีใจร่าเริงยินดี อาบแล้ว ดื่มแล้ว ให้โคดื่มด้วย ได้ไปยังที่ที่ปรารถนาโดยสวัสดิภาพ พระศาสดาเมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมนั้นของพรหม ‘‘ယံ တွံ အပါယေသိ ဗဟူ မနုဿေ,ပိပါသိတေ ဃမ္မနိ သမ္ပရေတေ; တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ,သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၁) – "ดูก่อนพรหม ท่านได้ให้มนุษย์จำนวนมากผู้กระหายน้ำ ถูกความร้อนแผดเผา ได้ดื่มแล้ว เราย่อมระลึกถึงวัตรและศีลวัตรอันเป็นกรรมเก่าของท่านนั้นได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น" ဣမံ ဂါထမာဟ. ได้ตรัสพระคาถานี้ အပရသ္မိံ သမယေ တာပသော ဂင်္ဂါတီရေ ပဏ္ဏသာလံ မာပေတွာ အာရညကံ ဂါမံ နိဿာယ ဝသတိ. တေန စ သမယေန စောရာ တံ ဂါမံ ပဟရိတွာ ဟတ္ထသာရံ ဂဟေတွာ ဂါဝိယော စ ကရမရေ စ ဂဟေတွာ ဂစ္ဆန္တိ. ဂါဝေါပိ သုနခါပိ မနုဿာပိ မဟာဝိရဝံ ဝိရဝန္တိ. တာပသော တံ သဒ္ဒံ သုတွာ ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ အာဝဇ္ဇန္တော, ‘‘မနုဿာနံ ဘယံ ဥပ္ပန္န’’န္တိ ဉတွာ, ‘‘မယိ ပဿန္တေ ဣမေ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ ဝုဋ္ဌာယ အဘိညာစိတ္တေန စောရာနံ ပဋိပထေ စတုရင်္ဂိနိသေနံ မာပေသိ ကမ္မသဇ္ဇံ အာဂစ္ဆန္တိံ. စောရာ ဒိသွာ, ‘‘ရာဇာ’’တိ တေ မညမာနာ ဝိလောပံ ဆဍ္ဍေတွာ ပက္ကမိံသု. တာပသော ‘‘ယံ ယဿ သန္တကံ, တံ တဿေဝ ဟောတူ’’တိ အဓိဋ္ဌာသိ, တံ တထေဝ အဟောသိ. မဟာဇနော သောတ္ထိဘာဝံ ပါပုဏိ. သတ္ထာ ဣဒမ္ပိ တဿ ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော – ในสมัยอื่น ดาบสตนหนึ่งเนรมิตบรรณศาลาที่ฝั่งแม่น้ำคงคาแล้ว อาศัยหมู่บ้านชายป่าอยู่ ก็โดยสมัยนั้น พวกโจรปล้นหมู่บ้านนั้นแล้ว ถือเอาทรัพย์สินมีค่า จับทั้งแม่โคและชาวบ้านไป แม้โค แม้สุนัข แม้มนุษย์ทั้งหลาย ก็ส่งเสียงร้องคร่ำครวญอย่างหนัก ดาบสได้ฟังเสียงนั้นแล้ว ใคร่ครวญอยู่ว่า “นี่เสียงอะไรหนอ” ทราบว่า “ภัยเกิดขึ้นแก่มนุษย์ทั้งหลายแล้ว” (จึงคิดว่า) “เมื่อเรายังเห็นอยู่ ขอสัตว์เหล่านี้อย่าได้พินาศเลย” ดังนี้แล้ว จึงเข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ออกจากฌานแล้ว ด้วยจิตแห่งอภิญญา ได้เนรมิตกองทัพมีองค์ ๔ ซึ่งเตรียมพร้อมเพื่อจะรบ กำลังมาอยู่ ในหนทางเฉพาะหน้าของพวกโจร พวกโจรเห็นแล้ว สำคัญว่า “พระราชา” จึงทิ้งของที่ปล้นมาแล้วหนีไป ดาบสได้อธิษฐานว่า “ทรัพย์ใดเป็นของของผู้ใด ขอทรัพย์นั้นจงเป็นของผู้นั้นเถิด” สิ่งนั้นก็ได้เป็นเช่นนั้นแล้ว มหาชนได้ถึงความสวัสดี พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น (จึงตรัสว่า) ‘‘ယံ [Pg.308] ဧဏိကူလသ္မိံ ဇနံ ဂဟီတံ,အမောစယီ ဂယှက နီယမာနံ; တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ,သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၂) – “ดูก่อนพรหม ท่านได้ช่วยหมู่ชนที่ถูกจับ ซึ่งถูกนำไปโดยการจับกุม ในถิ่นที่ชื่อว่าเอณิกูละให้พ้นแล้ว เราย่อมระลึกถึงกรรมเก่า คือวัตรและศีลนั้นของท่านได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น” ဣမံ ဂါထမာဟ. ဧတ္ထ ဧဏိကူလသ္မိန္တိ ဂင်္ဂါတီရေ. (พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถานี้. ในพระคาถานั้น บทว่า เอณิกูละสฺมึ ได้แก่ ที่ฝั่งแม่น้ำคงคา. ပုန ဧကသ္မိံ သမယေ ဥပရိဂင်္ဂါဝါသိကံ ကုလံ ဟေဋ္ဌာဂင်္ဂါဝါသိကေန ကုလေန သဒ္ဓိံ မိတ္တသန္ထဝံ ကတွာ နာဝါသံဃာဋံ ဗန္ဓိတွာ ဗဟုံ ခါဒနီယဘောဇနီယဉ္စေဝ ဂန္ဓမာလာဒီနိ စ အာရောပေတွာ ဂင်္ဂါသောတေန အာဂစ္ဆတိ. မနုဿာ ခါဒမာနာ ဘုဉ္ဇမာနာ နစ္စန္တာ ဂါယန္တာ ဒေဝဝိမာနေန ဂစ္ဆန္တာ ဝိယ ဗလဝသောမနဿာ အဟေသုံ. ဂင်္ဂေယျကော နာဂေါ ဒိသွာ ကုပိတော, ‘‘ဣမေ မယိ သညမ္ပိ န ကရောန္တိ, ဣဒါနိ နေ သမုဒ္ဒမေဝ ပါပေဿာမီ’’တိ မဟန္တံ အတ္တဘာဝံ မာပေတွာ ဥဒကံ ဒွိဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဥဋ္ဌာယ ဖဏံ ကတွာ သုဿူကာရံ ကရောန္တော အဋ္ဌာသိ. မဟာဇနော ဒိသွာ ဘီတော ဝိဿရမကာသိ. တာပသော ပဏ္ဏသာလာယ နိသိန္နော သုတွာ, ‘‘ဣမေ ဂါယန္တာ နစ္စန္တာ သောမနဿဇာတာ အာဂစ္ဆန္တိ, ဣဒါနိ ပန ဘယရဝံ ရဝိံသု, ကိံ နု ခေါ’’တိ အာဝဇ္ဇန္တော နာဂရာဇံ ဒိသွာ, ‘‘မယိ ပဿန္တေ ဣမေ သတ္တာ မာ နဿန္တူ’’တိ အဘိညာပါဒကဇ္ဈာနံ သမာပဇ္ဇိတွာ အတ္တဘာဝံ ဝိဇဟိတွာ သုပဏ္ဏဝဏ္ဏံ မာပေတွာ နာဂရာဇဿ ဒဿေသိ. နာဂရာဇာ ဘီတော ဖဏံ သံဟရိတွာ ဥဒကံ ပဝိဋ္ဌော. မဟာဇနော သောတ္ထိဘာဝံ ပါပုဏိ. သတ္ထာ ဣဒမ္ပိ တဿ ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော – อีกครั้งหนึ่ง ในสมัยหนึ่ง ตระกูลที่อยู่ต้นแม่น้ำคงคาได้ทำความเป็นมิตรสหายกับตระกูลที่อยู่ปลายแม่น้ำคงคาแล้ว ผูกแพเรือ บรรทุกของเคี้ยวของฉันและของหอมระเบียบดอกไม้เป็นต้นจำนวนมากแล้ว มาตามกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคา มนุษย์ทั้งหลายเคี้ยวกิน ดื่มกิน ฟ้อนรำ ขับร้อง ได้มีความโสมนัสอย่างยิ่ง ราวกับไปในทิพยวิมาน พญานาคชื่อคงเคยยกะเห็นแล้วโกรธ (คิดว่า) “คนพวกนี้ไม่ทำแม้ซึ่งความสำคัญในเรา บัดนี้เราจักให้พวกเขาถึงมหาสมุทรทีเดียว” ดังนี้แล้ว จึงเนรมิตอัตภาพใหญ่ แหวกน้ำเป็นสองส่วนแล้วผุดขึ้น ทำพังพาน ทำเสียงขู่ฟ่อๆ ยืนอยู่ มหาชนเห็นแล้วตกใจกลัว ได้ทำเสียงร้องผิดปกติ ดาบสนั่งอยู่ในบรรณศาลา ได้ฟังแล้ว ใคร่ครวญว่า “คนพวกนี้ขับร้องฟ้อนรำ มีความโสมนัสเกิดขึ้นมาอยู่ แต่บัดนี้กลับร้องเสียงน่ากลัว อะไรหนอ” ดังนี้แล้ว เห็นพญานาคแล้ว (จึงคิดว่า) “เมื่อเรายังเห็นอยู่ ขอสัตว์เหล่านี้อย่าได้พินาศเลย” ดังนี้แล้ว จึงเข้าฌานอันเป็นบาทแห่งอภิญญา ละอัตภาพของตน เนรมิตเป็นรูปพญาครุฑ แสดงแก่พญานาค พญานาคกลัวแล้ว หดพังพาน ดำลงไปในน้ำ มหาชนได้ถึงความสวัสดี พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น (จึงตรัสว่า) ‘‘ဂင်္ဂါယ သောတသ္မိံ ဂဟီတနာဝံ,လုဒ္ဒေန နာဂေန မနုဿကပ္ပာ; အမောစယိတ္ထ ဗလသာ ပသယှ,တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ; သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၃) – “ท่านได้ช่วยเรือที่ถูกนาคผู้ดุร้ายยึดไว้ในกระแสน้ำแห่งแม่น้ำคงคา ให้พ้นจากภัยคือนาคผู้ประสงค์จะทำลายหมู่มนุษย์ โดยใช้กำลังข่มขี่ไว้ เราย่อมระลึกถึงกรรมเก่า คือวัตรและศีลนั้นของท่านได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น” ဣမံ ဂါထမာဟ. (พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถานี้. အပရသ္မိံ သမယေ ဧသ ဣသိပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ကေသဝေါ နာမ တာပသော အဟောသိ. တေန သမယေန အမှာကံ ဗောဓိသတ္တော ကပ္ပော နာမ မာဏဝေါ [Pg.309] ကေသဝဿ ဗဒ္ဓစရော အန္တေဝါသိကော ဟုတွာ အာစရိယဿ ကိံကာရပဋိဿာဝီ မနာပစာရီ ဗုဒ္ဓိသမ္ပန္နော အတ္ထစရော အဟောသိ. ကေသဝေါ တံ ဝိနာ ဝတ္တိတုံ နာသက္ခိ, တံ နိဿာယေဝ ဇီဝိကံ ကပ္ပေသိ. သတ္ထာ ဣဒမ္ပိ တဿ ပုဗ္ဗကမ္မံ ဒဿေန္တော – ในสมัยอื่น พรหมนี้ได้บวชเป็นฤๅษี เป็นดาบสชื่อว่าเกสวะ. ในสมัยนั้น พระโพธิสัตว์ของเราเป็นมาณพชื่อว่ากัปปะ ได้เป็นอันเตวาสิกผู้มีวัตรปฏิบัติเนื่องกันของเกสวดาบส เป็นผู้รับใช้ต่ออาจารย์ว่า “จะให้ทำอะไร” ประพฤติเป็นที่พอใจ ถึงพร้อมด้วยปัญญา และเป็นผู้ประพฤติประโยชน์. เกสวดาบสเว้นจากมาณพนั้นแล้วไม่สามารถเป็นอยู่ได้ อาศัยมาณพนั้นนั่นเทียวดำรงชีพอยู่. พระศาสดา เมื่อจะทรงแสดงบุพกรรมแม้ข้อนี้ของพรหมนั้น (จึงตรัสว่า) ‘‘ကပ္ပော စ တေ ဗဒ္ဓစရော အဟောသိ,သမ္ဗုဒ္ဓိမန္တံ ဝတိနံ အမညိ; တံ တေ ပုရာဏံ ဝတသီလဝတ္တံ,သုတ္တပ္ပဗုဒ္ဓေါဝ အနုဿရာမီ’’တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၄) – “ดูก่อนพรหม เราได้เป็นกัปปมาณพผู้มีวัตรปฏิบัติเนื่องกันของท่าน ได้นับถือท่านว่าเป็นผู้มีวัตร ถึงพร้อมด้วยปัญญา เราย่อมระลึกถึงกรรมเก่า คือวัตรและศีลนั้นของท่านได้ เหมือนบุรุษผู้หลับแล้วตื่นขึ้นฉะนั้น” ဣမံ ဂါထမာဟ. (พระศาสดา) ได้ตรัสพระคาถานี้. ဧဝံ ဗြဟ္မုနော နာနတ္တဘာဝေသု ကတကမ္မံ သတ္ထာ ပကာသေသိ. သတ္ထရိ ကထေန္တေယေဝ ဗြဟ္မာ သလ္လက္ခေသိ, ဒီပသဟဿေ ဥဇ္ဇလိတေ ရူပါနိ ဝိယ သဗ္ဗကမ္မာနိဿ ပါကဋာနိ အဟေသုံ. သော ပသန္နစိတ္တော ဣမံ ဂါထမာဟ – ด้วยประการฉะนี้ พระศาสดาทรงประกาศกรรมที่พกพรหมทำไว้ในอัตภาพต่างๆ. ขณะที่พระศาสดาตรัสอยู่นั่นเทียว พกพรหมก็กำหนดหมายได้ กรรมทั้งปวงของพรหมนั้นก็ได้ปรากฏชัด ราวกับรูปทั้งหลายเมื่อประทีปพันดวงถูกจุดขึ้น. พรหมนั้นมีจิตเลื่อมใสแล้ว ได้กล่าวคาถานี้ว่า ‘‘အဒ္ဓါ ပဇာနာသိ မမေတမာယုံ,အညမ္ပိ ဇာနာသိ တထာ ဟိ ဗုဒ္ဓေါ; တထာ ဟိ တာယံ ဇလိတာနုဘာဝေါ,ဩဘာသယံ တိဋ္ဌတိ ဗြဟ္မလောက’’န္တိ. (ဇာ. ၁.၇.၇၅); “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระองค์ทรงทราบอายุนี้ของข้าพระองค์โดยแจ่มแจ้งโดยแท้ ทรงทราบแม้ธรรมอื่นด้วย เพราะเหตุนั้น พระองค์จึงเป็นพระพุทธเจ้า เพราะเหตุนั้นนั่นเทียว พระองค์จึงมีอานุภาพรุ่งเรือง ประทับส่องพรหมโลกให้สว่างไสวอยู่” အထဿ ဘဂဝါ ဥတ္တရိ အသမသမတံ ပကာသေန္တော ပထဝိံ ခေါ အဟံ ဗြဟ္မေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပထဝိယာ ပထဝတ္တေန အနနုဘူတန္တိ ပထဝိယာ ပထဝိသဘာဝေန အနနုဘူတံ အပ္ပတ္တံ. ကိံ ပန တန္တိ? နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ သဗ္ဗသ္မာ သင်္ခတာ နိဿဋတ္တာ ပထဝိသဘာဝေန အပ္ပတ္တံ နာမ. တဒဘိညာယာတိ တံ နိဗ္ဗာနံ ဇာနိတွာ သစ္ဆိကတွာ. ပထဝိံ နာပဟောသိန္တိ ပထဝိံ တဏှာဒိဋ္ဌိမာနဂါဟေဟိ န ဂဏှိံ. အာပါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိတ္ထာရော ပန မူလပရိယာယေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาค เมื่อจะทรงประกาศความเป็นผู้ไม่มีใครเสมอเหมือนยิ่งขึ้นไปแก่พรหมนั้น ได้ตรัสคำเป็นต้นว่า ปถวึ โข อหํ พฺรหฺเม. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปถวิยา ปถวิตฺเตน อนนุภูตํ ได้แก่ สิ่งที่ปฐวีธาตุเข้าไม่ถึงโดยสภาวะแห่งปฐวี. ก็สิ่งนั้นคืออะไร? คือพระนิพพาน. จริงอยู่ พระนิพพานนั้น เพราะออกจากสังขตธรรมทั้งปวง จึงชื่อว่าสิ่งที่ปฐวีธาตุเข้าไม่ถึงโดยสภาวะแห่งปฐวี. บทว่า ตทภิญฺญาย ได้แก่ รู้แจ้ง กระทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพานนั้นแล้ว. บทว่า ปถวึ นาปโหสึ ได้แก่ เราไม่ได้ยึดถือปฐวีธาตุด้วยการยึดถือคือตัณหา ทิฏฐิ และมานะ. แม้ในอาโปธาตุเป็นต้น ก็นัยนี้เหมือนกัน. ส่วนความพิสดาร พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในมูลปริยายสูตรนั่นเทียว. သစေ ခေါ တေ, မာရိသ, သဗ္ဗဿ သဗ္ဗတ္တေနာတိ ဣဒမေဝ ဗြဟ္မာ အတ္တနော ဝါဒိတာယ သဗ္ဗန္တိ အက္ခရံ နိဒ္ဒိသိတွာ အက္ခရေ ဒေါသံ ဂဏှန္တော အာဟ. သတ္ထာ ပန သက္ကာယံ သန္ဓာယ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒတိ, ဗြဟ္မာ သဗ္ဗသဗ္ဗံ သန္ဓာယ. တွံ ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဝဒသိ, ‘‘သဗ္ဗဿ သဗ္ဗတ္တေန အနနုဘူတ’’န္တိ ဝဒသိ, ယဒိ သဗ္ဗံ အနနုဘူတံ နတ္ထိ, အထဿ အနနုဘူတံ အတ္ထိ. မာ ဟေဝ တေ ရိတ္တကမေဝ အဟောသိ [Pg.310] တုစ္ဆကမေဝ အဟောသီတိ တုယှံ ဝစနံ ရိတ္တကံ မာ ဟောတု, တုစ္ဆကံ မာ ဟောတူတိ သတ္ထာရံ မုသာဝါဒေန နိဂ္ဂဏှာတိ. พรหมนี้เอง เพื่อความเป็นวาทะของตน ได้ชี้ถึงอักษรว่า “สพฺพํ” แล้วประสงค์จะจับผิดในอักษร จึงกล่าวคำนี้ว่า “สเจ โข เต มาริส สพฺพสฺส สพฺพตฺเตน” เป็นต้น. แต่พระศาสดาทรงหมายถึงสักกายะ จึงตรัสว่า “สพฺพํ” ส่วนพรหมหมายถึง “สพฺพํ” ที่แปลว่าทั้งหมดโดยสิ้นเชิง (จึงกล่าวว่า) “ท่านกล่าวว่า ‘สพฺพํ’ และกล่าวว่า ‘สิ่งที่สภาวะแห่งสิ่งทั้งปวงเข้าไม่ถึง’ ถ้าหากว่าสิ่งที่เข้าไม่ถึงโดยสิ่งทั้งปวงไม่มีอยู่จริง เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งที่เข้าไม่ถึงของสิ่งทั้งปวงนั้นก็พึงมีอยู่. ขอคำของท่านอย่าได้เป็นคำว่างเปล่า อย่าได้เป็นคำไร้สาระเลย” ดังนี้ (พรหม) ข่มพระศาสดาด้วยมุสาวาท. သတ္ထာ ပန ဧတသ္မာ ဗြဟ္မုနာ သတဂုဏေန သဟဿဂုဏေန သတသဟဿဂုဏေန ဝါဒီတရော, တသ္မာ အဟံ သဗ္ဗဉ္စ ဝက္ခာမိ, အနနုဘူတဉ္စ ဝက္ခာမိ, သုဏာဟိ မေတိ တဿ ဝါဒမဒ္ဒနတ္ထံ ကာရဏံ အာဟရန္တော ဝိညာဏန္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိညာဏန္တိ ဝိဇာနိတဗ္ဗံ. အနိဒဿနန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ အာပါထံ အနုပဂမနတော အနိဒဿနံ နာမ, ပဒဒွယေနပိ နိဗ္ဗာနမေဝ ဝုတ္တံ. အနန္တန္တိ တယိဒံ ဥပ္ပာဒဝယအန္တရဟိတတ္တာ အနန္တံ နာမ. ဝုတ္တမ္ပိ ဟေတံ – ส่วนพระศาสดาทรงเป็นผู้ยิ่งกว่าพรหมนี้โดยวาทะร้อยเท่า พันเท่า แสนเท่า เพราะเหตุนั้น (จึงทรงดำริว่า) เราจักบอกทั้งหมดด้วย จักบอกสิ่งที่ไม่เคยรู้ด้วย เธอจงฟังคำของเรา ดังนี้ เมื่อจะทรงนำเหตุมาเพื่อข่มวาทะของพรหมนั้น จึงได้ตรัสคำเป็นต้นว่า วิญฺญาณํ. ในบทเหล่านั้น บทว่า วิญฺญาณํ คือ สภาพที่พึงรู้แจ้ง. บทว่า อนิทสฺสนํ ชื่อว่า อนิทัสสนะ เพราะไม่มาสู่คลองแห่งจักษุวิญญาณ, แม้ด้วยบททั้งสอง ก็ตรัสหมายถึงพระนิพพานนั่นเอง. บทว่า อนนฺตํ ชื่อว่า อนันตะ เพราะพระนิพพานนั้นปราศจากที่สุดคือความเกิดและความดับ. ก็คำนี้ พระองค์ได้ตรัสไว้แล้วว่า – ‘‘အန္တဝန္တာနိ ဘူတာနိ, အသမ္ဘူတံ အနန္တကံ; ဘူတေ အန္တာနိ ဒိဿန္တိ, ဘူတေ အန္တာ ပကာသိတာ’’တိ. “ภูตธรรมทั้งหลาย (ธรรมที่เกิดจากปัจจัย) เป็นสิ่งมีที่สุด, ส่วนอสัมภูตธรรม (พระนิพพาน) ไม่มีที่สุด; ที่สุดทั้งหลายย่อมปรากฏในภูตธรรม, ที่สุดทั้งหลายในภูตธรรมได้ถูกประกาศไว้แล้ว” ดังนี้. သဗ္ဗတောပဘန္တိ သဗ္ဗသော ပဘာသမ္ပန္နံ. နိဗ္ဗာနတော ဟိ အညော ဓမ္မော သပဘတရော ဝါ ဇောတိဝန္တတရော ဝါ ပရိသုဒ္ဓတရော ဝါ ပဏ္ဍရတရော ဝါ နတ္ထိ. သဗ္ဗတော ဝါ တထာ ပဘူတမေဝ, န ကတ္ထစိ နတ္ထီတိ သဗ္ဗတောပဘံ. ပုရတ္ထိမဒိသာဒီသု ဟိ အသုကဒိသာယ နာမ နိဗ္ဗာနံ နတ္ထီတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ. အထ ဝါ ပဘန္တိ တိတ္ထဿ နာမံ, သဗ္ဗတော ပဘမဿာတိ သဗ္ဗတောပဘံ. နိဗ္ဗာနဿ ကိရ ယထာ မဟာသမုဒ္ဒဿ ယတော ယတော ဩတရိတုကာမာ ဟောန္တိ, တံ တဒေဝ တိတ္ထံ, အတိတ္ထံ နာမ နတ္ထိ. ဧဝမေဝံ အဋ္ဌတိံသာယ ကမ္မဋ္ဌာနေသု ယေန ယေန မုခေန နိဗ္ဗာနံ ဩတရိတုကာမာ ဟောန္တိ, တံ တဒေဝ တိတ္ထံ. နိဗ္ဗာနဿ အတိတ္ထံ နာမ ကမ္မဋ္ဌာနံ နတ္ထိ. တေန ဝုတ္တံ သဗ္ဗတောပဘန္တိ. တံ ပထဝိယာ ပထဝတ္တေနာတိ တံ နိဗ္ဗာနံ ပထဝိယာ ပထဝီသဘာဝေန တတော ပရေသံ အာပါဒီနံ အာပါဒိသဘာဝေန စ အနနုဘူတံ. ဣတိ ယံ တုမှာဒိသာနံ ဝိသယဘူတံ သဗ္ဗတေဘူမကဓမ္မဇာတံ တဿ သဗ္ဗတ္တေန တံ ဝိညာဏံ အနိဒဿနံ အနန္တံ သဗ္ဗတောပတံ အနနုဘူတန္တိ ဝါဒံ ပတိဋ္ဌပေသိ. บทว่า สพฺพโตปภํ คือ ถึงพร้อมด้วยแสงสว่างโดยประการทั้งปวง. จริงอยู่ ธรรมอื่นจากพระนิพพานที่มีแสงสว่างกว่า หรือรุ่งเรืองกว่า หรือบริสุทธิ์กว่า หรือผ่องใสกว่า ย่อมไม่มี. อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า สัพพโตปภะ เพราะเป็นสิ่งที่ปรากฏโดยความเป็นใหญ่โดยประการทั้งปวง ไม่ใช่ไม่มีในที่ไหนๆ. จริงอยู่ ไม่ควรกล่าวว่า พระนิพพานชื่อว่าไม่มีในทิศโน้นๆ มีทิศตะวันออกเป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า ปภํ นี้เป็นชื่อของท่า ชื่อว่า สัพพโตปภะ เพราะพระนิพพานนั้นมีท่าโดยรอบ. ได้ยินว่า สำหรับพระนิพพาน เปรียบเหมือนมหาสมุทร ชนทั้งหลายปรารถนาจะลงแต่ที่ใดๆ ที่นั้นๆ นั่นแหละเป็นท่า ที่ที่มิใช่ท่า ย่อมไม่มี ฉันใดก็ฉันนั้น ในกรรมฐาน ๓๘ อย่าง ชนทั้งหลายปรารถนาจะลงสู่พระนิพพานโดยทางใดๆ ทางนั้นๆ นั่นแหละเป็นท่า กรรมฐานชื่อว่ามิใช่ท่าสำหรับพระนิพพาน ย่อมไม่มี. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า สพฺพโตปภํ. บทว่า ตํ ปถวิยา ปถวิตฺเตน ความว่า พระนิพพานนั้นไม่เคยประสบโดยความเป็นปฐวีในปฐวี และต่อจากนั้น ก็ไม่เคยประสบโดยความเป็นอาโปเป็นต้นของธรรมมีอาโปเป็นต้นเหล่าอื่น. ดังนี้แล้ว จึงทรงตั้งวาทะว่า “ธรรมชาติทั้งหมดที่เป็นไปในภูมิสามซึ่งเป็นวิสัยของท่านผู้เช่นกับท่านทั้งหลายนั้น วิญญาณ (คือนิพพาน) นั้น อันใครๆ ไม่พึงเห็น ไม่มีที่สุด มีแสงสว่างโดยรอบ ไม่เคยประสบโดยความเป็นธรรมชาตินั้นๆ ทั้งหมด”. တတော ဗြဟ္မာ ဂဟိတဂဟိတံ သတ္ထာရာ ဝိဿဇ္ဇာပိတော ကိဉ္စိ ဂဟေတဗ္ဗံ အဒိသွာ လဠိတကံ ကာတုကာမော ဟန္ဒ စရဟိ တေ, မာရိသ, အန္တရဓာယာမီတိ အာဟ. တတ္ထ အန္တရဓာယာမီတိ အဒိဿမာနကပါဋိဟာရိယံ ကရောမီတိ အာဟ. သစေ ဝိသဟသီတိ ယဒိ သက္ကောသိ မယှံ အန္တရဓာယိတုံ, အန္တရဓာယသိ[Pg.311], ပါဋိဟာရိယံ ကရောဟီတိ. နေဝဿု မေ သက္ကောတိ အန္တရဓာယိတုန္တိ မယှံ အန္တရဓာယိတုံ နေဝ သက္ကောတိ. ကိံ ပနေသ ကာတုကာမော အဟောသီတိ? မူလပဋိသန္ဓိံ ဂန္တုကာမော အဟောသိ. ဗြဟ္မာနဉှိ မူလပဋိသန္ဓိကအတ္တဘာဝေါ သုခုမော, အညေသံ အနာပါထော, အဘိသင်္ခတကာယေနေဝ တိဋ္ဌန္တိ. သတ္ထာ တဿ မူလပဋိသန္ဓိံ ဂန္တုံ န အဒါသိ. မူလပဋိသန္ဓိံ ဝါ အဂန္တွာပိ ယေန တမေန အတ္တာနံ အန္တရဓာပေတွာ အဒိဿမာနကော ဘဝေယျ, သတ္ထာ တံ တမံ ဝိနောဒေသိ, တသ္မာ အန္တရဓာယိတုံ နာသက္ခိ. သော အသက္ကောန္တော ဝိမာနေ နိလီယတိ, ကပ္ပရုက္ခေ နိလီယတိ, ဥက္ကုဋိကော နိသီဒတိ. ဗြဟ္မဂဏော ကေဠိမကာသိ – ‘‘ဧသ ခေါ ဗကော ဗြဟ္မာ ဝိမာနေ နိလီယတိ, ကပ္ပရုက္ခေ နိလီယတိ, ဥက္ကုဋိကော နိသီဒတိ, ဗြဟ္မေ တွံ အန္တရဟိတောမှီ’’တိ သညံ ဥပ္ပာဒေသိ နာမာတိ. သော ဗြဟ္မဂဏေန ဥပ္ပဏ္ဍိတော မင်္ကု အဟောသိ. ลำดับนั้น พรหมผู้ถูกพระศาสดาให้สละทิฏฐิที่ตนยึดถือแล้วๆ ไม่เห็นสิ่งใดๆ ที่จะพึงยึดถือได้ ประสงค์จะทำการหลบซ่อน จึงได้กล่าวว่า “เอาล่ะ ท่านผู้นิรทุกข์ บัดนี้ เราจะหายตัวไปจากท่าน”. ในคำนั้น บทว่า อนฺตรธายามิ คือ เราจะทำปาฏิหาริย์คือการทำให้ไม่ปรากฏตัว. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “สเจ วิสหสิ” คือ ถ้าท่านสามารถจะหายตัวไปจากเราได้ ก็จงหายตัวไปเถิด จงทำปาฏิหาริย์เถิด. (พรหมกล่าวว่า) “เนวสฺสุ เม สกฺโกสิ อนฺตรธายิตุํ” คือ ท่านไม่สามารถจะหายตัวไปจากเราได้เลย. (อาจารย์ผู้รจนาอรรถกถาถามว่า) ก็พรหมนี้ประสงค์จะทำอะไรเล่า? (ตอบว่า) ประสงค์จะไปสู่มูลปฏิสนธิ. เพราะว่า อัตภาพอันเป็นมูลปฏิสนธิของพรหมทั้งหลายละเอียดอ่อน ไม่ปรากฏแก่พรหมเหล่าอื่น พวกเขาย่อมดำรงอยู่ด้วยกายที่เนรมิตขึ้นเท่านั้น. พระศาสดาไม่ทรงอนุญาตให้พรหมนั้นไปสู่มูลปฏิสนธิ. หรือแม้เมื่อไม่ได้ไปสู่มูลปฏิสนธิ พรหมนั้นพึงทำให้ตนหายไปด้วยความมืดใดแล้วเป็นผู้ไม่ปรากฏตัว พระศาสดาก็ทรงกำจัดความมืดนั้นเสีย เพราะเหตุนั้น จึงไม่สามารถหายตัวไปได้. พรหมนั้นเมื่อไม่สามารถ ก็ซ่อนอยู่ในวิมาน ซ่อนอยู่ที่ต้นกัลปพฤกษ์ นั่งยองๆ. หมู่พรหมได้ทำการเยาะเย้ยว่า “นี่แน่ะ พกพรหม ซ่อนอยู่ในวิมาน ซ่อนอยู่ที่ต้นกัลปพฤกษ์ นั่งยองๆ ท่านพรหม ท่านได้ทำความสำคัญว่า ‘เราหายตัวไปแล้ว’ กระมัง”. พรหมนั้นถูกหมู่พรหมเยาะเย้ยแล้ว ก็เกิดความเก้อเขิน. ဧဝံ ဝုတ္တေ အဟံ, ဘိက္ခဝေတိ, ဘိက္ခဝေ, ဧတေန ဗြဟ္မုနာ, ‘‘ဟန္ဒ စရဟိ တေ, မာရိသ, အန္တရဓာယာမီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ တံ အန္တရဓာယိတုံ အသက္ကောန္တံ ဒိသွာ အဟံ ဧတဒဝေါစံ. ဣမံ ဂါထမဘာသိန္တိ ကသ္မာ ဘဂဝါ ဂါထမဘာသီတိ? သမဏဿ ဂေါတမဿ ဣမသ္မိံ ဌာနေ အတ္ထိဘာဝေါ ဝါ နတ္ထိဘာဝေါ ဝါ ကထံ သက္ကာ ဇာနိတုန္တိ ဧဝံ ဗြဟ္မဂဏဿ ဝစနောကာသော မာ ဟောတူတိ အန္တရဟိတောဝ ဂါထမဘာသိ. (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย” (ความว่า) ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อพรหมนั้นกล่าวอย่างนี้ว่า “เอาล่ะ ท่านผู้นิรทุกข์ บัดนี้ เราจะหายตัวไปจากท่าน” เราเห็นพรหมนั้นผู้ไม่สามารถจะหายตัวไปได้ จึงได้กล่าวคำนี้. บทว่า อิมํ คาถํ อภาสึ (ความว่า) เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสพระคาถา? (ตอบว่า) เพื่อมิให้มีช่องทางแก่คำพูดของหมู่พรหมว่า “ความเป็นอยู่ หรือความไม่มีอยู่ ของพระสมณโคดมในที่นี้ จะพึงรู้ได้อย่างไร” ดังนี้ จึงได้ตรัสพระคาถาขณะที่ทรงหายพระองค์อยู่นั่นเอง. တတ္ထ ဘဝေဝါဟံ ဘယံ ဒိသွာတိ အဟံ ဘဝေ ဘယံ ဒိသွာယေဝ. ဘဝဉ္စ ဝိဘဝေသိနန္တိ ဣမဉ္စ ကာမဘဝါဒိတိဝိဓမ္ပိ သတ္တဘဝံ ဝိဘဝေသိနံ ဝိဘဝံ ဂဝေသမာနံ ပရိယေသမာနမ္ပိ ပုနပ္ပုနံ ဘဝေယေဝ ဒိသွာ. ဘဝံ နာဘိဝဒိန္တိ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ကိဉ္စိ ဘဝံ န အဘိဝဒိံ, န ဂဝေသိန္တိ အတ္ထော. နန္ဒိဉ္စ န ဥပါဒိယိန္တိ ဘဝတဏှံ န ဥပဂဉ္ဆိံ, န အဂ္ဂဟေသိန္တိ အတ္ထော. ဣတိ စတ္တာရိ သစ္စာနိ ပကာသေန္တော သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. ဒေသနာပရိယောသာနေ ဒေသနာနုသာရေန ဝိပဿနာဂဗ္ဘံ ဂါဟာပေတွာ ဒသမတ္တာနိ ဗြဟ္မသဟဿာနိ မဂ္ဂဖလာမတပါနံ ပိဝိံသု. ในพระคาถานั้น บทว่า ภเววาหํ ภยํ ทิสฺวา คือ เราเห็นภัยในภพแล้วนั่นเทียว. บทว่า ภวญฺจ วิภเวสินํ คือ และเห็นภพแม้ทั้งสามอย่างมีกามภพเป็นต้นนี้ และสัตว์ผู้แสวงหาวิภพ คือแสวงหาความไม่มีภพอยู่ ก็ยังเห็นอยู่ในภพบ่อยๆ. บทว่า ภวํ นาภิวทึ ความว่า เราไม่กล่าวถึงภพไรๆ โดยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิ ไม่แสวงหา. บทว่า นนฺทิญฺจ น อุปาทิยึ ความว่า เราไม่เข้าถึง ไม่ยึดมั่นภวตัณหา. ดังนี้ พระศาสดาเมื่อทรงประกาศสัจจะ ๔ ก็ทรงแสดงธรรม. ในกาลจบเทศนา ทรงให้พรหมหนึ่งหมื่นถือเอาวิปัสสนาอันเป็นประดุจครรภ์ตามลำดับเทศนาแล้ว พรหมเหล่านั้นได้ดื่มอมตรสคือมรรคและผล. အစ္ဆရိယဗ္ဘုတစိတ္တဇာတာတိ အစ္ဆရိယဇာတာ အဗ္ဘုတဇာတာ တုဋ္ဌိဇာတာ စ အဟေသုံ. သမူလံ ဘဝံ ဥဒဗ္ဗဟီတိ ဗောဓိမဏ္ဍေ အတ္တနော တာယ တာယ ဒေသနာယ အညေသမ္ပိ ဗဟူနံ ဒေဝမနုဿာနံ သမူလကံ ဘဝံ ဥဒဗ္ဗဟိ, ဥဒ္ဓရိ ဥပ္ပာဋေသီတိ အတ္ထော. บทว่า อจฺฉริยพฺภูตจิตฺตชาตา คือ มีจิตเกิดความอัศจรรย์ เกิดความไม่เคยมี และเกิดความยินดีแล้ว. บทว่า สมูลํ ภวํ อุทพฺพหิ ความว่า พระองค์ทรงถอนภพพร้อมทั้งรากของเทวดาและมนุษย์แม้เหล่าอื่นอีกเป็นอันมาก ด้วยเทศนานั้นๆ ของพระองค์ ณ โพธิมณฑล คือ ทรงถอนขึ้น ทรงรื้อถอน. ၅၀၅. တသ္မိံ [Pg.312] ပန သမယေ မာရော ပါပိမာ ကောဓာဘိဘူတော ဟုတွာ, ‘‘မယိ ဝိစရန္တေယေဝ သမဏေန ဂေါတမေန ဓမ္မကထံ ကထေတွာ ဒသမတ္တာနိ ဗြဟ္မသဟဿာနိ မမ ဝသံ အတိဝတ္တိတာနီ’’တိ ကောဓာဘိဘူတတာယ အညတရဿ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇဿ သရီရေ အဓိမုစ္စိ, တံ ဒဿေတုံ အထ ခေါ, ဘိက္ခဝေတိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သစေ တွံ ဧဝံ အနုဗုဒ္ဓေါတိ သစေ တွံ ဧဝံ အတ္တနာဝ စတ္တာရိ သစ္စာနိ အနုဗုဒ္ဓေါ. မာ သာဝကေ ဥပနေသီတိ ဂိဟိသာဝကေ ဝါ ပဗ္ဗဇိတသာဝကေ ဝါ တံ ဓမ္မံ မာ ဥပနယသိ. ဟီနေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ စတူသု အပါယေသု ပတိဋ္ဌိတာ. ပဏီတေ ကာယေ ပတိဋ္ဌိတာတိ ဗြဟ္မလောကေ ပတိဋ္ဌိတာ. ဣဒံ ကေ သန္ဓာယ ဝဒတိ? ဗာဟိရပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတေ တာပသပရိဗ္ဗာဇကေ. အနုပ္ပန္နေ ဟိ ဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေ ကုလပုတ္တာ တာပသပဗ္ဗဇ္ဇံ ပဗ္ဗဇိတွာ ကဿစိ ကိဉ္စိ အဝိစာရေတွာ ဧကစရာ ဟုတွာ သမာပတ္တိယော နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဗြဟ္မလောကေ ဥပ္ပဇ္ဇိံသု, တေ သန္ဓာယ ဧဝမာဟ. အနက္ခာတံ ကုသလဉှိ မာရိသာတိ ပရေသံ အနက္ခာတံ အနောဝဒနံ ဓမ္မကထာယ အကထနံ ကုသလံ ဧတံ သေယျော. မာ ပရံ ဩဝဒါဟီတိ ကာလေန မနုဿလောကံ, ကာလေန ဒေဝလောကံ, ကာလေန ဗြဟ္မလောကံ, ကာလေန နာဂလောကံ အာဟိဏ္ဍန္တော မာ ဝိစရိ, ဧကသ္မိံ ဌာနေ နိသိန္နော ဈာနမဂ္ဂဖလသုခေန ဝီတိနာမေဟီတိ. အနာလပနတာယာတိ အနုလ္လပနတာယ. ဗြဟ္မုနော စ အဘိနိမန္တနတာယာတိ ဗကဗြဟ္မုနော စ ဣဒဉှိ, မာရိသ, နိစ္စန္တိအာဒိနာ နယေန သဟ ကာယကေန ဗြဟ္မဋ္ဌာနေန နိမန္တနဝစနေန. တသ္မာတိ တေန ကာရဏေန. ဣမဿ ဝေယျာကရဏဿ ဗြဟ္မနိမန္တနိကံတွေဝ အဓိဝစနံ သင်္ခါ သမညာ ပညတ္တိ ဇာတာ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနတ္ထမေဝါတိ. ๕๐๕. ก็ในสมัยนั้น มารผู้มีบาปถูกความโกรธครอบงำแล้ว (คิดว่า) "เมื่อเราเที่ยวไปอยู่นั่นเทียว พระสมณโคดมได้แสดงธรรมกถา ทำให้พรหมหนึ่งหมื่นก้าวล่วงอำนาจของเราไป" เพราะความเป็นผู้ถูกความโกรธครอบงำ จึงเข้าสิงในสรีระของพรหมปาริสัชชาตนใดตนหนึ่ง เพื่อจะทรงแสดงเรื่องนั้น จึงตรัสคำเป็นต้นว่า อถ โข ภิกฺขเว (ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล) ในบทเหล่านั้น บทว่า สเจ ตฺวํ เอวํ อนุพุทฺโธ ความว่า ถ้าท่านตรัสรู้สัจจะ ๔ ด้วยตนเองอย่างนี้แล้วไซร้. บทว่า มา สาวเก อุเปนสิ ความว่า ท่านอย่าได้นำธรรมนั้นเข้าไปให้แก่สาวกผู้เป็นคฤหัสถ์หรือบรรพชิตเลย. บทว่า หีเน กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า ตั้งอยู่ในอบาย ๔. บทว่า ปณีเต กาเย ปติฏฺฐิตา ความว่า ตั้งอยู่ในพรหมโลก. (ถามว่า) พระผู้มีพระภาคตรัสคำนี้หมายถึงใคร? (ตอบว่า) หมายถึงดาบสและปริพาชกผู้บวชเป็นนักบวชนอกศาสนา. จริงอยู่ เมื่อพระพุทธเจ้ายังไม่เสด็จอุบัติ กุลบุตรทั้งหลายออกบวชเป็นดาบส ไม่วินิจฉัยเรื่องอะไรๆ ของใครๆ เที่ยวไปผู้เดียว ทำสมาบัติให้บังเกิดแล้ว ก็ไปเกิดในพรหมโลก, ทรงหมายถึงท่านเหล่านั้นจึงตรัสอย่างนี้. บทว่า อนกฺขาตํ กุสลญฺหิ มาริส ความว่า การไม่บอก การไม่พร่ำสอน การไม่กล่าวธรรมกถาแก่ชนเหล่าอื่น เป็นการดี เป็นการประเสริฐ. (อธิบายว่า) ท่านอย่าพร่ำสอนผู้อื่นเลย คือ ท่านอย่าเที่ยวจาริกไปในมนุษยโลกบ้าง ในเทวโลกบ้าง ในพรหมโลกบ้าง ในนาคโลกบ้าง เป็นครั้งคราว แต่จงนั่งอยู่ในที่แห่งหนึ่ง ยังกาลเวลาให้ล่วงไปด้วยฌานสุข มรรคสุข ผลสุขเถิด. บทว่า อนาลปนตาย ความว่า เพื่อความไม่กล่าวธรรม. บทว่า พฺรหฺมุโน จ อภินิมนฺตนตาย ความว่า และเพราะคำนิมนต์ของพกพรหมพร้อมทั้งที่ตั้งแห่งพรหมอันเป็นที่อยู่ ด้วยนัยเป็นต้นว่า อิทญฺหิ มาริส นิจฺจํ (ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ ที่นี่แหละเที่ยง). บทว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุนั้น. ชื่อสามัญอันนับว่าอธิวจนะว่า พรหมนิมันตนิกะ เท่านั้น ได้มีแล้วแก่ไวยากรณ์นี้. เนื้อความในบทที่เหลือ ตื้นทั้งนั้นในทุกแห่ง. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ ในปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย ဗြဟ္မနိမန္တနိကသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาพรหมนิมันตนิกสูตร จบ. ၁၀. မာရတဇ္ဇနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ ๑๐. อรรถกถามารตัชชนียสูตร ၅၀၆. ဧဝံ မေ သုတန္တိ မာရတဇ္ဇနီယသုတ္တံ. တတ္ထ ကောဋ္ဌမနုပဝိဋ္ဌောတိ ကုစ္ဆိံ ပဝိသိတွာ အန္တာနံ အန္တော အနုပဝိဋ္ဌော, ပက္ကာသယဋ္ဌာနေ နိသိန္နော. ဂရုဂရော ဝိယာတိ ဂရုကဂရုကော ဝိယ ထဒ္ဓေါ ပါသာဏပုဉ္ဇသဒိသော. မာသာစိတံ [Pg.313] မညေတိ မာသဘတ္တံ ဘုတ္တဿ ကုစ္ဆိ ဝိယ မာသပူရိတပသိဗ္ဗကော ဝိယ တိန္တမာသော ဝိယ စာတိ အတ္ထော. ဝိဟာရံ ပဝိသိတွာတိ သစေ အာဟာရဒေါသေန ဧသ ဂရုဘာဝေါ, အဗ္ဘောကာသေ စင်္ကမိတုံ န သပ္ပာယန္တိ စင်္ကမာ ဩရောဟိတွာ ပဏ္ဏသာလံ ပဝိသိတွာ ပကတိပညတ္တေ အာသနေ နိသီဒိ. ပစ္စတ္တံ ယောနိသော မနသာကာသီတိ, ‘‘ကိံ နု ခေါ ဧတ’’န္တိ အာဝဇ္ဇမာနော အတ္တနောယေဝ ဥပါယေန မနသိ အကာသိ. သစေ ပန ထေရော အတ္တနော သီလံ အာဝဇ္ဇေတွာ, ‘‘ယံ ဟိယျော ဝါ ပရေ ဝါ ပရသုဝေ ဝါ ပရိဘုတ္တံ အဝိပက္ကမတ္ထိ, အညော ဝါ ကောစိ ဝိသဘာဂဒေါသော, သဗ္ဗံ ဇီရတု ဖာသုကံ ဟောတူ’’တိ ဟတ္ထေန ကုစ္ဆိံ ပရာမသိဿ, မာရော ပါပိမာ ဝိလီယိတွာ အဂမိဿ. ထေရော ပန တထာ အကတွာ ယောနိသော မနသိ အကာသိ. မာ တထာဂတံ ဝိဟေသေသီတိ ယထာ ဟိ ပုတ္တေသု ဝိဟေသိတေသု မာတာပိတရော ဝိဟေသိတာဝ ဟောန္တိ, သဒ္ဓိဝိဟာရိကအန္တေဝါသိကေသု ဝိဟေသိတေသု အာစရိယုပဇ္ဈာယာ ဝိဟေသိတာဝ, ဇနပဒေ ဝိဟေသိတေ ရာဇာ ဝိဟေသိတောဝ ဟောတိ, ဧဝံ တထာဂတသာဝကေ ဝိဟေသိတေ တထာဂတော ဝိဟေသိတောဝ ဟောတိ. တေနာဟ – ‘‘မာ တထာဂတံ ဝိဟေသေသီ’’တိ. ๕๐๖. พระสูตรว่า เอวํ เม สุตํ เป็นต้น ชื่อว่า มารตัชชนียสูตร. ในพระสูตรนั้น บทว่า โกฏฺฐมนุปวิฏฺโฐ ความว่า เข้าไปในท้องแล้ว เข้าไปภายในลำไส้ นั่งอยู่ในที่อันเป็นที่ตั้งของกระเพาะอาหารที่ย่อยแล้ว. บทว่า ครุคโร วิย ความว่า ราวกับหนักมาก กระด้าง เหมือนกองหิน. บทว่า มาสาจิตํ มญฺเญ ความว่า เหมือนท้องของผู้ที่บริโภคข้าวสุกเจือด้วยถั่วบ้าง เหมือนถุงที่เต็มด้วยถั่วบ้าง เหมือนถั่วที่แช่น้ำแล้วบ้าง นี้เป็นเนื้อความ. บทว่า วิหารํ ปวิสิตฺวา ความว่า (พระเถระคิดว่า) ถ้าความหนักนี้มีขึ้นเพราะโทษแห่งอาหาร การเดินจงกรมในที่แจ้งก็ไม่สมควร จึงลงจากที่จงกรม เข้าไปสู่บรรณศาลา นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ตามปกติ. บทว่า ปจฺจตฺตํ โยนิโส มนสากาสิ ความว่า ท่านรำพึงว่า "นี้คืออะไรหนอ" แล้วได้ทำไว้ในใจโดยอุบายของตนเองเท่านั้น. ก็ถ้าพระเถระพิจารณาศีลของตนแล้วลูบคลำท้องด้วยมือ (โดยตั้งใจว่า) "อาหารใดที่บริโภคเมื่อวาน หรือวันก่อน หรือวันก่อนโน้น ยังไม่ย่อย หรือมีโทษอื่นใดที่ไม่สบาย ขอให้ทั้งหมดจงย่อยไป ขอจงมีความผาสุกเถิด" มารผู้มีบาปก็จะสลายไป. แต่พระเถระไม่ได้ทำอย่างนั้น ได้ทำไว้ในใจโดยแยบคาย. บทว่า มา ตถาคตํ วิเหเสสิ ความว่า เปรียบเหมือนว่า เมื่อบุตรทั้งหลายถูกเบียดเบียน มารดาบิดาก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน, เมื่อสัทธิวิหาริกและอันเตวาสิกถูกเบียดเบียน อาจารย์และอุปัชฌาย์ก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน, เมื่อชนบทถูกเบียดเบียน พระราชาก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน ฉันใด เมื่อสาวกของพระตถาคตถูกเบียดเบียน พระตถาคตก็ชื่อว่าถูกเบียดเบียน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อย่าเบียดเบียนพระตถาคตเลย". ပစ္စဂ္ဂဠေ အဋ္ဌာသီတိ ပတိအဂ္ဂဠေဝ အဋ္ဌာသိ. အဂ္ဂဠံ ဝုစ္စတိ ကဝါဋံ, မုခေန ဥဂ္ဂန္တွာ ပဏ္ဏသာလတော နိက္ခမိတွာ ဗဟိပဏ္ဏသာလာယ ကဝါဋံ နိဿာယ အဋ္ဌာသီတိ အတ္ထော. บทว่า ปจฺจคฺคเฬ อฏฺฐาสิ ความว่า ยืนอยู่ที่ข้างนอกลิ่มสลักนั่นเทียว. บานประตู เรียกว่า อัคคฬะ. เนื้อความว่า (มาร) ออกไปทางปาก ออกจากบรรณศาลาแล้ว ยืนพิงบานประตูที่ด้านนอกของบรรณศาลา. ၅၀၇. ဘူတပုဗ္ဗာဟံ ပါပိမာတိ ကသ္မာ ဣဒံ ဒေသနံ အာရဘိ? ထေရော ကိရ စိန္တေသိ – ‘‘အာကာသဋ္ဌကဒေဝတာနံ တာဝ မနုဿဂန္ဓော ယောဇနသတေ ဌိတာနံ အာဗာဓံ ကရောတိ. ဝုတ္တဉှေတံ – ‘ယောဇနသတံ ခေါ ရာဇည မနုဿဂန္ဓော ဒေဝေ ဥဗ္ဗာဓတီ’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၁၅). အယံ ပန မာရော နာဂရိကော ပရိစောက္ခော မဟေသက္ခော အာနုဘာဝသမ္ပန္နော ဒေဝရာဇာ သမာနော မမ ကုစ္ဆိယံ ပဝိသိတွာ အန္တာနံ အန္တော ပက္ကာသယောကာသေ နိသိန္နော အတိဝိယ ပဒုဋ္ဌော ဘဝိဿတိ. ဧဝရူပံ နာမ ဇေဂုစ္ဆံ ပဋိကူလံ ဩကာသံ ပဝိသိတွာ နိသီဒိတုံ သက္ကောန္တဿ ကိမညံ အကရဏီယံ ဘဝိဿတိ, ကိံ အညံ လဇ္ဇိဿတိ, တွံ မမ ဉာတိကောတိ ပန ဝုတ္တေ မုဒုဘာဝံ အနာပဇ္ဇမာနော နာမ နတ္ထိ, ဟန္ဒဿ [Pg.314] ဉာတိကောဋိံ ပဋိဝိဇ္ဈိတွာ မုဒုကေနေဝ နံ ဥပါယေန ဝိဿဇ္ဇေဿာမီ’’တိ စိန္တေတွာ ဣမံ ဒေသနမာရဘိ. ๕๐๗. (ถามว่า) เพราะเหตุไร (พระเถระ) จึงเริ่มเทศนานี้ว่า ภูตปุพฺพาหํ ปาปิม? (ตอบว่า) ได้ยินว่า พระเถระคิดว่า "ก่อนอื่น กลิ่นมนุษย์ย่อมทำความลำบากแก่อากาสัฏฐกเทวดาผู้อยู่ไกล ๑๐๐ โยชน์. และคำนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ดูก่อนมหาบพิตร กลิ่นมนุษย์ย่อมเบียดเบียนเทวดาทั้งหลายในระยะ ๑๐๐ โยชน์'. ส่วนมารนี้เป็นเทพบุตรชาวกรุง ผู้บริสุทธิ์ มีศักดิ์ใหญ่ สมบูรณ์ด้วยอานุภาพ เป็นเทวราช เมื่อเป็นเช่นนั้น ยังเข้ามาในท้องของเรา นั่งอยู่ภายในลำไส้ ในที่อันเป็นที่ตั้งของกระเพาะอาหารที่ย่อยแล้ว คงจะโกรธเคืองอย่างยิ่ง. เมื่อมารสามารถเข้ามานั่งในสถานที่อันน่ารังเกียจ น่าเกลียดเช่นนี้ได้ จะมีกิจอื่นอะไรที่ทำไม่ได้เล่า? จะละอายต่อผู้อื่นอะไรอีกเล่า? แต่เมื่อกล่าวว่า 'ท่านเป็นญาติของเรา' ผู้ที่จะไม่ถึงความอ่อนโยนย่อมไม่มี. เอาล่ะ เราจะทำให้เขารู้ถึงเชื้อสายแห่งญาติ แล้วจะปล่อยเขาไปด้วยอุบายอันนุ่มนวล" คิดดังนี้แล้ว จึงเริ่มเทศนานี้. သော မေ တွံ ဘာဂိနေယျော ဟောသီတိ သော တွံ တသ္မိံ ကာလေ မယှံ ဘာဂိနေယျော ဟောသိ. ဣဒံ ပဝေဏိဝသေန ဝုတ္တံ. ဒေဝလောကသ္မိံ ပန မာရဿ ပိတု ဝံသော ပိတာမဟဿ ဝံသော ရဇ္ဇံ ကရောန္တော နာမ နတ္ထိ, ပုညဝသေန ဒေဝလောကေ ဒေဝရာဇာ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တော, ယာဝတာယုကံ ဌတွာ စဝတိ. အညော ဧကော အတ္တနာ ကတေန ကမ္မေန တသ္မိံ ဌာနေ အဓိပတိ ဟုတွာ နိဗ္ဗတ္တတိ. ဣတိ အယံ မာရောပိ တဒါ တတော စဝိတွာ ပုန ကုသလံ ကတွာ ဣမသ္မိံ ကာလေ တသ္မိံ အဓိပတိဋ္ဌာနေ နိဗ္ဗတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. บทว่า โส เม ตฺวํ ภาติเนยฺโย โหสิ ความว่า ท่านนั้น ในกาลนั้น ได้เป็นหลาน (ลูกของน้องสาว) ของเรา. คำนี้ท่านกล่าวโดยอำนาจแห่งประเพณี (วงศ์ตระกูล). ก็ในเทวโลก วงศ์ของบิดา วงศ์ของปู่ของมาร ที่จะครองราชสมบัติสืบต่อกันไปนั้นไม่มี, (บุคคล) บังเกิดเป็นเทวราชในเทวโลกด้วยอำนาจแห่งบุญ ดำรงอยู่ตลอดอายุขัยแล้วก็จุติไป. บุคคลอื่นคนหนึ่งบังเกิดเป็นใหญ่ในที่นั้นด้วยกรรมที่ตนทำไว้. พึงทราบว่า แม้มารนี้ก็จุติจากที่นั้นในกาลนั้นแล้ว ทำกุศลอีก ในกาลนี้จึงบังเกิดในตำแหน่งที่เป็นใหญ่นั้น. ဝိဓုရောတိ ဝိဂတဓုရော, အညေဟိ သဒ္ဓိံ အသဒိသောတိ အတ္ထော. အပ္ပကသိရေနာတိ အပ္ပဒုက္ခေန. ပသုပါလကာတိ အဇေဠကပါလကာ. ပထာဝိနောတိ မဂ္ဂပဋိပန္နာ. ကာယေ ဥပစိနိတွာတိ သမန္တတော စိတကံ ဗန္ဓိတွာ. အဂ္ဂိံ ဒတွာ ပက္ကမိံသူတိ ဧတ္တကေန သရီရံ ပရိယာဒါနံ ဂမိဿတီတိ စိတကဿ ပမာဏံ သလ္လက္ခေတွာ စတူသု ဒိသာသု အဂ္ဂိံ ဒတွာ ပက္ကမိံသု. စိတကော ပဒီပသိခါ ဝိယ ပဇ္ဇလိ, ထေရဿ ဥဒကလေဏံ ပဝိသိတွာ နိသိန္နကာလော ဝိယ အဟောသိ. စီဝရာနိ ပပ္ဖောဋေတွာတိ သမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌာယ ဝိဂတဓူမေ ကိံသုကဝဏ္ဏေ အင်္ဂါရေ မဒ္ဒမာနော စီဝရာနိ ဝိဓုနိတွာ. သရီရေ ပနဿ ဥသုမမတ္တမ္ပိ နာဟောသိ, စီဝရေသု အံသုမတ္တမ္ပိ နဇ္ဈာယိ, သမာပတ္တိဖလံ နာမေတံ. บทว่า วิธุโร ความว่า ผู้ปราศจากคู่แข่ง คือไม่เหมือนกับผู้อื่น. บทว่า อัปปกสิเรน ความว่า โดยไม่ลำบาก. บทว่า ปสุปาลกา ได้แก่ คนเลี้ยงแพะเลี้ยงแกะ. บทว่า ปถาวิโน ได้แก่ คนเดินทาง. บทว่า กาเย อุปจินิตฺวา ความว่า ก่อกองฟืนโดยรอบ. บทว่า อคฺคึ ทตฺวา ปกฺกมึสุ ความว่า (พวกโจร) กำหนดประมาณของกองฟืนว่า "ด้วยฟืนเพียงเท่านี้ สรีระจักถึงความสิ้นไป" ดังนี้แล้ว จึงจุดไฟในทิศทั้งสี่แล้วหลีกไป. กองฟืนลุกโชติช่วงดุจเปลวประทีป สำหรับพระเถระเป็นประดุจกาลที่เข้าไปนั่งในถ้ำคือสายน้ำ. บทว่า จีวรานิ ปัปฺโผเฏตฺวา ความว่า (พระเถระ) ออกจากสมาบัติแล้ว เหยียบย่ำถ่านเพลิงที่ปราศจากควัน มีสีเหมือนดอกทองกวาว แล้วสะบัดจีวร. ก็ในสรีระของท่าน แม้เพียงไออุ่นก็มิได้มี ในจีวรทั้งหลาย แม้เพียงเส้นด้ายก็มิได้ไหม้ นี้ชื่อว่าผลแห่งสมาบัติ. ၅၀၈. အက္ကောသထာတိ ဒသဟိ အက္ကောသဝတ္ထူဟိ အက္ကောသထ. ပရိဘာသထာတိ ဝါစာယ ပရိဘာသထ. ရောသေထာတိ ဃဋ္ဋေထ. ဝိဟေသေထာတိ ဒုက္ခာပေထ. သဗ္ဗမေတံ ဝါစာယ ဃဋ္ဋနဿေဝ အဓိဝစနံ. ယထာ တံ ဒူသီ မာရောတိ ယထာ ဧတေသံ ဒူသီ မာရော. လဘေထ ဩတာရန္တိ လဘေထ ဆိဒ္ဒံ, ကိလေသုပ္ပတ္တိယာ အာရမ္မဏံ ပစ္စယံ လဘေယျာတိ အတ္ထော. မုဏ္ဍကာတိအာဒီသု မုဏ္ဍေ မုဏ္ဍာတိ သမဏေ စ သမဏာတိ ဝတ္တုံ ဝဋ္ဋေယျ, ဣမေ ပန ဟီဠေန္တာ မုဏ္ဍကာ သမဏကာတိ အာဟံသု. ဣဗ္ဘာတိ ဂဟပတိကာ. ကိဏှာတိ ကဏှာ, ကာဠကာတိ အတ္ထော. ဗန္ဓုပါဒါပစ္စာတိ ဧတ္ထ ဗန္ဓူတိ ဗြဟ္မာ အဓိပ္ပေတော. တဉှိ ဗြာဟ္မဏာ ပိတာမဟောတိ ဝေါဟရန္တိ. ပါဒါနံ [Pg.315] အပစ္စာ ပါဒါပစ္စာ, ဗြဟ္မုနော ပိဋ္ဌိပါဒတော ဇာတာတိ အဓိပ္ပာယော. တေသံ ကိရ အယံ လဒ္ဓိ – ‘‘ဗြာဟ္မဏာ ဗြဟ္မုနော မုခတော နိက္ခန္တာ, ခတ္တိယာ ဥရတော, ဝေဿာ နာဘိတော, သုဒ္ဒါ ဇာဏုတော, သမဏာ ပိဋ္ဌိပါဒတော’’တိ. ๕๐๘. บทว่า อกฺโกสถ ความว่า จงด่าด้วยอักโกสวัตถุ ๑๐ ประการ. บทว่า ปริภาสถ ความว่า จงบริภาษด้วยวาจา. บทว่า โรเสถ ความว่า จงกระทบกระทั่ง. บทว่า วิเหเสถ ความว่า จงทำให้ลำบาก. ทั้งหมดนี้เป็นชื่อของการกระทบกระทั่งด้วยวาจานั่นเอง. บทว่า ยถา ตํ ทูสี มาโร ความว่า มารผู้ประทุษร้ายต่อภิกษุเหล่านี้ฉันใด. บทว่า ลเภถ โอตารํ ความว่า พึงได้ช่อง คือพึงได้อารมณ์เป็นปัจจัยแห่งการเกิดกิเลส. ในบทมี มุณฺฑกา เป็นต้น ควรจะกล่าวคนโล้นว่า "มุณฺฑา" และสมณะว่า "สมณา" แต่คนเหล่านี้ เมื่อจะดูหมิ่น จึงกล่าวว่า "มุณฺฑกา สมณกา" (พวกหัวโล้น พวกสมณะ). บทว่า อิพฺภา ได้แก่ คฤหบดี. บทว่า กิณฺหา ความว่า ดำ, คล้ำ. ในบทว่า พนฺธุปาทาปจฺจา นี้ คำว่า พนฺธุ ทรงประสงค์เอาพรหม. จริงอยู่ พราหมณ์ทั้งหลายเรียกพรหมนั้นว่า "ปิตามหะ" (ปู่). ผู้เกิดจากเท้า ชื่อว่า ปาทาปจฺจา ความประสงค์ว่า เกิดจากหลังเท้าของพรหม. ได้ยินว่า ลัทธิของคนเหล่านั้นเป็นดังนี้: "พราหมณ์เกิดจากปากของพรหม, กษัตริย์เกิดจากอก, แพศย์เกิดจากนาภี, ศูทรเกิดจากเข่า, สมณะเกิดจากหลังเท้า". ဈာယိနောသ္မာ ဈာယိနောသ္မာတိ ဈာယိနော မယံ ဈာယိနော မယန္တိ. မဓုရကဇာတာတိ အာလသိယဇာတာ. ဈာယန္တီတိ စိန္တယန္တိ. ပဇ္ဈာယန္တီတိအာဒီနိ ဥပသဂ္ဂဝသေန ဝဍ္ဎိတာနိ. မူသိကံ မဂ္ဂယမာနောတိ သာယံ ဂေါစရတ္ထာယ သုသိရရုက္ခတော နိက္ခန္တံ ရုက္ခသာခါယ မူသိကံ ပရိယေသန္တော. သော ကိရ ဥပသန္တူပသန္တော ဝိယ နိစ္စလောဝ တိဋ္ဌတိ, သမ္ပတ္တကာလေ မူသိကံ သဟသာ ဂဏှာတိ. ကောတ္ထူတိ သိင်္ဂါလော, သောဏောတိပိ ဝဒန္တိ. သန္ဓိသမလသင်္ကဋိရေတိ သန္ဓိမှိ စ သမလေ စ သင်္ကဋိရေ စ. တတ္ထ သန္ဓိ နာမ ဃရသန္ဓိ. သမလော နာမ ဂူထနိဒ္ဓမနပနာဠိ. သင်္ကဋိရံ နာမ သင်္ကာရဋ္ဌာနံ. ဝဟစ္ဆိန္နောတိ ကန္တာရတော နိက္ခန္တော ဆိန္နဝဟော. သန္ဓိသမလသင်္ကဋိရေတိ သန္ဓိမှိ ဝါ သမလေ ဝါ သင်္ကဋိရေ ဝါ. သောပိ ဟိ ဗဒ္ဓဂတ္တော ဝိယ နိစ္စလော ဈာယတိ. บทว่า ฌายิโนสฺมา ฌายิโนสฺมา ความว่า เราเป็นผู้เพ่งฌาน เราเป็นผู้เพ่งฌาน. บทว่า มธุรกชาตา ความว่า เกิดความเกียจคร้าน. บทว่า ฌายนฺติ ความว่า ย่อมครุ่นคิด. บทมี ปชฺฌายนฺติ เป็นต้น เป็นบทที่เพิ่มขึ้นด้วยอำนาจอุปสรรค. บทว่า มูสิกํ มคฺคยมาโน ความว่า (นกเค้าแมว) แสวงหาหนูที่ออกจากโพรงไม้ในเวลาเย็นเพื่อหาอาหารบนกิ่งไม้. ได้ยินว่า นกนั้นย่อมยืนนิ่งประดุจสงบระงับยิ่งนัก ในกาลที่หนูมาถึง ก็โฉบจับโดยพลัน. บทว่า โกตฺถุ ได้แก่ สุนัขจิ้งจอก, บางทีก็เรียกว่า สุนัข. บทว่า สนฺธิสมลสงฺกฏิเร ความว่า ที่ซอกเรือนด้วย ที่รางระบายอุจจาระด้วย และที่กองขยะด้วย. ในที่นั้น สนฺธิ ชื่อว่า ซอกเรือน. สมล ชื่อว่า รางระบายอุจจาระ. สงฺกฏิรํ ชื่อว่า ที่กองขยะ. บทว่า วหจฺฉินฺโน ความว่า ลาที่พ้นจากทางกันดารแล้ว มีภาระอันขาดแล้ว. บทว่า สนฺธิสมลสงฺกฏิเร ความว่า ที่ซอกเรือน หรือที่รางระบายอุจจาระ หรือที่กองขยะ. จริงอยู่ แม้ลานั้นก็ย่อมซบเซาไม่เคลื่อนไหวประดุจมีร่างกายแข็งทื่อ. နိရယံ ဥပပဇ္ဇန္တီတိ သစေ မာရော မနုဿာနံ သရီရေ အဓိမုစ္စိတွာ ဧဝံ ကရေယျ, မနုဿာနံ အကုသလံ န ဘဝေယျ, မာရဿေဝ ဘဝေယျ. သရီရေ ပန အနဓိမုစ္စိတွာ ဝိသဘာဂဝတ္ထုံ ဝိပ္ပဋိသာရာရမ္မဏံ ဒဿေတိ, တဒါ ကိရ သော ဘိက္ခူ ခိပ္ပံ ဂဟေတွာ မစ္ဆေ အဇ္ဈောတ္ထရန္တေ ဝိယ, ဇာလံ ဂဟေတွာ မစ္ဆေ ဂဏှန္တေ ဝိယ, လေပယဋ္ဌိံ ဩဍ္ဍေတွာ သကုဏေ ဗန္ဓန္တေ ဝိယ, သုနခေဟိ သဒ္ဓိံ အရညေ မိဂဝံ စရန္တေ ဝိယ, မာတုဂါမေ ဂဟေတွာ အာပါနဘူမိယံ နိသိန္နေ ဝိယ, နစ္စန္တေ ဝိယ, ဂါယန္တေ ဝိယ, ဘိက္ခုနီနံ ရတ္တိဋ္ဌာနဒိဝါဋ္ဌာနေသု ဝိသဘာဂမနုဿေ နိသိန္နေ ဝိယ, ဌိတေ ဝိယ စ ကတွာ ဒဿေသိ. မနုဿာ အရညဂတာပိ ဝနဂတာပိ ဝိဟာရဂတာပိ ဝိပ္ပဋိသာရာရမ္မဏံ ပဿိတွာ အာဂန္တွာ အညေသံ ကထေန္တိ – ‘‘သမဏာ ဧဝရူပံ အဿမဏကံ အနနုစ္ဆဝိကံ ကရောန္တိ, ဧတေသံ ဒိန္နေ ကုတော ကုသလံ, မာ ဧတေသံ ကိဉ္စိ အဒတ္ထာ’’တိ. ဧဝံ တေ မနုဿာ ဒိဋ္ဌဒိဋ္ဌဋ္ဌာနေ သီလဝန္တေ အက္ကောသန္တာ အပုညံ ပသဝိတွာ အပါယပူရကာ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိရယံ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ. บทว่า นิรยํ อุปปชฺชนฺติ ความว่า ถ้าหากมารสิงสู่ในสรีระของมนุษย์แล้วกระทำอย่างนี้ อกุศลก็ไม่พึงมีแก่มนุษย์ พึงมีแก่มารเท่านั้น. แต่ (มาร) ไม่ได้สิงสู่ในสรีระ ย่อมแสดงวิสภาควัตถุอันเป็นอารมณ์แห่งความเดือดร้อนใจ. ได้ยินว่า ในกาลนั้น มารนั้นได้เนรมิตแสดงภาพภิกษุทั้งหลาย ประดุจจับปลาอย่างรวดเร็วแล้วกลืนกิน, ประดุจถือแหจับปลา, ประดุจใช้ตังดักนก, ประดุจเที่ยวล่าฝูงเนื้อในป่ากับสุนัข, ประดุจจับมาตุคามนั่งในโรงดื่มสุรา, ประดุจฟ้อนรำ, ประดุจขับร้อง, และประดุจบุรุษที่ไม่ใช่พวกเดียวกันนั่งหรือยืนอยู่ในที่อยู่กลางคืนและกลางวันของภิกษุณีทั้งหลาย. มนุษย์ทั้งหลาย แม้ไปป่า แม้ไปป่าฟืน แม้ไปวิหาร เห็นอารมณ์ที่น่าเดือดร้อนใจแล้ว กลับมาบอกแก่คนอื่นว่า "สมณะทั้งหลายกระทำกรรมอันไม่สมควรแก่สมณะ ไม่เหมาะสมเช่นนี้, กุศลจักมีมาแต่ไหนในการถวายทานแก่สมณะเหล่านี้, ท่านทั้งหลายอย่าได้ถวายอะไรๆ แก่สมณะเหล่านี้เลย". มนุษย์เหล่านั้น เมื่อด่าภิกษุผู้มีศีลในที่ที่เห็นๆ อย่างนี้ ได้สั่งสมอกุศลแล้ว ได้เป็นผู้ทำอบายให้เต็ม. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "นิรยํ อุปปชฺชนฺติ" (ย่อมเข้าถึงนรก). ၅၀၉. အနွာဝိဋ္ဌာတိ [Pg.316] အာဝဋ္ဋိတာ. ဖရိတွာ ဝိဟရိံသူတိ န ကေဝလံ ဖရိတွာ ဝိဟရိံသု. ကကုသန္ဓဿ ပန ဘဂဝတော ဩဝါဒေ ဌတွာ ဣမေ စတ္တာရော ဗြဟ္မဝိဟာရေ နိဗ္ဗတ္တေတွာ ဈာနပဒဋ္ဌာနံ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု. ๕๐๙. บทว่า อนฺวาวิฏฺฐา ความว่า ถูกครอบงำแล้ว. บทว่า ผริตฺวา วิหรึสุ ความว่า มิใช่เพียงแผ่ไปอยู่เท่านั้น. แต่ (ภิกษุเหล่านั้น) ตั้งอยู่ในโอวาทของพระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะ ยังพรหมวิหาร ๔ เหล่านี้ให้บังเกิดแล้ว เจริญวิปัสสนาอันมีฌานเป็นบาทแล้ว ได้ตั้งอยู่แล้วในพระอรหัต. ၅၁၀. အာဂတိံ ဝါ ဂတိံ ဝါတိ ပဋိသန္ဓိဝသေန အာဂမနဋ္ဌာနံ ဝါ, စုတိဝသေန ဂမနဋ္ဌာနံ ဝါ န ဇာနာမိ. သိယာ စိတ္တဿ အညထတ္တန္တိ သောမနဿဝသေန အညထတ္တံ ဘဝေယျ. သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တီတိ ဣဓာပိ ပုရိမနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ ဟိ ပုဗ္ဗေ ဝိပ္ပဋိသာရကရံ အာရမ္မဏံ ဒဿေတိ, ဧဝမိဓာပိ ပသာဒကရံ. သော ကိရ တဒါ မနုဿာနံ ဒဿနဋ္ဌာနေ ဘိက္ခူ အာကာသေ ဂစ္ဆန္တေ ဝိယ, ဌိတေ ဝိယ ပလ္လင်္ကေန နိသိန္နေ ဝိယ, အာကာသေ သူစိကမ္မံ ကရောန္တေ ဝိယ, ပေါတ္ထကံ ဝါစေန္တေ ဝိယ, အာကာသေ စီဝရံ ပသာရေတွာ ကာယံ ဥတုံ ဂဏှာပေန္တေ ဝိယ, နဝပဗ္ဗဇိတေ အာကာသေန စရန္တေ ဝိယ, တရုဏသာမဏေရေ အာကာသေ ဌတွာ ပုပ္ဖာနိ ဩစိနန္တေ ဝိယ ကတွာ ဒဿေသိ. မနုဿာ အရညဂတာပိ ဝနဂတာပိ ဝိဟာရဂတာပိ ပဗ္ဗဇိတာနံ တံ ပဋိပတ္တိံ ဒိသွာ အာဂန္တွာ အညေသံ ကထေန္တိ – ‘‘ဘိက္ခူသု အန္တမသော သာမဏေရာပိ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော မဟာနုဘာဝါ, ဧတေသံ ဒိန္နံ မဟပ္ဖလံ နာမ ဟောတိ, ဧတေသံ ဒေထ သက္ကရောထာ’’တိ. တတော မနုဿာ ဘိက္ခုသံဃံ စတူဟိ ပစ္စယေဟိ သက္ကရောန္တာ ဗဟုံ ပုညံ ကတွာ သဂ္ဂပထပူရကာ အဟေသုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဂ္ဂံ လောကံ ဥပပဇ္ဇန္တီ’’တိ. ๕๑๐. บทว่า อาคตึ วา คตึ วา ความว่า เราไม่รู้ที่มาด้วยอำนาจแห่งปฏิสนธิ หรือที่ไปด้วยอำนาจแห่งจุติ. บทว่า สิยา จิตฺตสฺส อญฺญถตฺตํ ความว่า ความแปรปรวนแห่งจิตด้วยอำนาจแห่งโสมนัสพึงมี. บทว่า สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชนฺติ แม้ในบทนี้ พึงทราบเนื้อความโดยนัยก่อนนั่นเทียว. จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า ในกาลก่อน มารแสดงอารมณ์อันกระทำความเดือดร้อนใจฉันใด แม้ในที่นี้ ก็แสดง (อารมณ์) อันกระทำความเลื่อมใสฉันนั้น. ได้ยินว่า ในกาลนั้น มารนั้นได้เนรมิตแสดงในที่ที่พวกมนุษย์มองเห็น ให้เห็นพวกภิกษุประหนึ่งว่ากำลังเดินอยู่ในอากาศบ้าง ประหนึ่งว่ากำลังยืนอยู่บ้าง ประหนึ่งว่ากำลังนั่งขัดสมาธิอยู่บ้าง ประหนึ่งว่ากำลังทำการเย็บผ้าอยู่ในอากาศบ้าง ประหนึ่งว่ากำลังอ่านหนังสืออยู่บ้าง ประหนึ่งว่ากำลังผึ่งจีวรในอากาศแล้วผิงแดดให้ร่างกายอบอุ่นอยู่บ้าง ประหนึ่งว่าพวกภิกษุผู้บวชใหม่กำลังเดินอยู่ในอากาศบ้าง ประหนึ่งว่าพวกสามเณรหนุ่มยืนเก็บดอกไม้อยู่ในอากาศบ้าง. พวกมนุษย์ แม้ไปป่า แม้ไปดง แม้ไปวิหาร ครั้นเห็นปฏิปทานั้นของบรรพชิตทั้งหลายแล้ว ก็มาบอกแก่คนอื่นๆ ว่า "ในหมู่ภิกษุ แม้อย่างต่ำที่สุดเพียงสามเณรก็ยังมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ ทานที่ถวายแก่ท่านเหล่านี้ชื่อว่ามีผลมาก พวกท่านจงถวาย จงสักการะท่านเหล่านี้เถิด". ลำดับนั้น พวกมนุษย์สักการะภิกษุสงฆ์ด้วยปัจจัย ๔ กระทำบุญเป็นอันมากแล้ว ได้เป็นผู้ทำหนทางสวรรค์ให้เต็ม. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ย่อมเข้าถึงสวรรคโลก". ၅၁၁. ဧထ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, အသုဘာနုပဿိနော ကာယေ ဝိဟရထာတိ ဘဂဝါ သကလဇမ္ဗုဒီပံ အာဟိဏ္ဍန္တော အန္တမသော ဒွိန္နမ္ပိ တိဏ္ဏမ္ပိ ဘိက္ခူနံ ဝသနဋ္ဌာနံ ဂန္တွာ – ๕๑๑. บทว่า เอถ ตุมฺเห ภิกฺขเว อสุภานุปสฺสิโน กาเย วิหรถ ความว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปทั่วชมพูทวีป เสด็จไปยังที่อยู่ของภิกษุแม้เพียง ๒ รูป ๓ รูป แล้ว (ตรัสว่า) – ‘‘အသုဘသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော မေထုနဓမ္မသမာပတ္တိယာ စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတိ. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยอสุภสัญญาอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากเมถุนธรรมาสมาบัติ ไม่แผ่ไป (ในเมถุนธรรมนั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่. အာဟာရေ ပဋိကူလသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော ရသတဏှာယ စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ [Pg.317] ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတိ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยอาหาเรปฏิกูลสัญญาอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากรสแห่งตัณหา ไม่แผ่ไป (ในรสตัณหานั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่. သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော လောကစိတြေသု စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတိ. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยสัญญามิใช่ความยินดีในโลกทั้งปวงอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากความวิจิตรแห่งโลก ไม่แผ่ไป (ในความวิจิตรแห่งโลกนั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่. အနိစ္စသညာပရိစိတေန, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခုနော စေတသာ ဗဟုလံ ဝိဟရတော လာဘသက္ကာရသိလောကေ စိတ္တံ ပတိလီယတိ ပတိကုဋတိ ပတိဝတ္တတိ န သမ္ပသာရိယတိ, ဥပေက္ခာ ဝါ ပါဋိကုလျတာ ဝါ သဏ္ဌာတီ’’တိ (အ. နိ. ၇.၄၉) ဧဝံ အာနိသံသံ ဒဿေတွာ – ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีใจอันอบรมด้วยอนิจจสัญญาอยู่โดยมาก จิตย่อมหดหู่ งอกลับ ถอยกลับจากลาภ สักการะ และชื่อเสียง ไม่แผ่ไป (ในสิ่งเหล่านั้น), อุเบกขาหรือความเป็นปฏิกูลย่อมตั้งอยู่” (อํ. สตฺตก. ๗.๔๙) (พระผู้มีพระภาค) ครั้นทรงแสดงอานิสงส์อย่างนี้แล้ว – ဧထ တုမှေ, ဘိက္ခဝေ, အသုဘာနုပဿီ ကာယေ ဝိဟရထ, အာဟာရေ ပဋိကူလသညိနော သဗ္ဗလောကေ အနဘိရတိသညိနော သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အနိစ္စာနုပဿိနောတိ. ဣမာနိ စတ္တာရိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ကထေသိ. တေပိ ဘိက္ခူ ဣမေသု စတူသု ကမ္မဋ္ဌာနေသု ကမ္မံ ကရောန္တာ ဝိပဿနံ ဝဍ္ဎေတွာ သဗ္ဗာသဝေ ခေပေတွာ အရဟတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု, ဣမာနိပိ စတ္တာရိ ကမ္မဋ္ဌာနာနိ ရာဂသန္တာနိ ဒေါသမောဟသန္တာနိ ရာဂပဋိဃာတာနိ ဒေါသမောဟပဋိဃာတာနိ စာတိ. (จึงตรัสว่า) "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงมาเป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่งามในกาย มีความกำหนดหมายในความเป็นปฏิกูลในอาหาร มีความกำหนดหมายในความไม่น่าเพลิดเพลินในโลกทั้งปวง เป็นผู้พิจารณาเห็นความไม่เที่ยงในสังขารทั้งปวงอยู่เถิด". (พระผู้มีพระภาค) ได้ตรัสกรรมฐาน ๔ ประการเหล่านี้. แม้ภิกษุเหล่านั้น กระทำความเพียรในกรรมฐาน ๔ ประการเหล่านี้แล้ว เจริญวิปัสสนา ทำให้สิ้นอาสวะทั้งปวงแล้ว ได้ตั้งอยู่ในพระอรหัต. และพึงทราบว่า กรรมฐาน ๔ ประการเหล่านี้ เป็นเครื่องสงบราคะ เป็นเครื่องสงบโทสะและโมหะ เป็นเครื่องกำจัดราคะ และเป็นเครื่องกำจัดโทสะและโมหะด้วย. ၅၁၂. သက္ခရံ ဂဟေတွာတိ အန္တောမုဋ္ဌိယံ တိဋ္ဌနပမာဏံ ပါသာဏံ ဂဟေတွာ. အယဉှိ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေဟိ ဘိက္ခူ အက္ကောသာပေတွာပိ, ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကာနံ ဝသေန ဘိက္ခုသံဃဿ လာဘသက္ကာရံ ဥပ္ပာဒါပေတွာပိ, ဩတာရံ အလဘန္တော ဣဒါနိ သဟတ္ထာ ဥပက္ကမိတုကာမော အညတရဿ ကုမာရဿ သရီရေ အဓိမုစ္စိတွာ ဧဝရူပံ ပါသာဏံ အဂ္ဂဟေသိ. တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘သက္ခရံ ဂဟေတွာ’’တိ. ๕๑๒. บทว่า สกฺขรํ คเหตฺวา ความว่า ถือเอาก้อนกรวดขนาดพอดีกำมือ. จริงอยู่ ทูสีมารนี้ แม้จะให้พวกพราหมณ์และคหบดีด่าภิกษุทั้งหลายแล้ว แม้จะให้ลาภสักการะเกิดขึ้นแก่ภิกษุสงฆ์ด้วยอำนาจของพวกพราหมณ์และคหบดีแล้ว ก็ยังไม่ได้ช่อง (ที่จะทำร้าย) บัดนี้ ประสงค์จะลงมือทำร้ายด้วยตนเอง จึงเข้าสิงในร่างของเด็กชายคนหนึ่ง แล้วหยิบก้อนหินเช่นนั้น. ทรงหมายถึงเรื่องนั้น จึงตรัสว่า "สกฺขรํ คเหตฺวา". သီသံ ဝေါ ဘိန္ဒီတိ သီသံ ဘိန္ဒိ, မဟာစမ္မံ ဆိဇ္ဇိတွာ မံသံ ဒွေဓာ အဟောသိ. သက္ခရာ ပနဿ သီသကဋာဟံ အဘိန္ဒိတွာ အဋ္ဌိံ အာဟစ္စေဝ နိဝတ္တာ. နာဂါပလောကိတံ အပလောကေသီတိ ပဟာရသဒ္ဒံ သုတွာ ယထာ နာမ ဟတ္ထိနာဂေါ [Pg.318] ဣတော ဝါ ဧတ္တော ဝါ အပလောကေတုကာမော ဂီဝံ အပရိဝတ္တေတွာ သကလသရီရေနေဝ နိဝတ္တိတွာ အပလောကေတိ. ဧဝံ သကလသရီရေနေဝ နိဝတ္တိတွာ အပလောကေသိ. ယထာ ဟိ မဟာဇနဿ အဋ္ဌီနိ ကောဋိယာ ကောဋိံ အာဟစ္စ ဌိတာနိ, ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနံ အင်္ကုသလဂ္ဂါနိ, န ဧဝံ ဗုဒ္ဓါနံ. ဗုဒ္ဓါနံ ပန သင်္ခလိကာနိ ဝိယ ဧကာဗဒ္ဓါနိ ဟုတွာ ဌိတာနိ, တသ္မာ ပစ္ဆတော အပလောကနကာလေ န သက္ကာ ဟောတိ ဂီဝံ ပရိဝတ္တေတုံ. ယထာ ပန ဟတ္ထိနာဂေါ ပစ္ဆာဘာဂံ အပလောကေတုကာမော သကလသရီရေနေဝ ပရိဝတ္တတိ, ဧဝံ ပရိဝတ္တိတဗ္ဗံ ဟောတိ. တသ္မာ ဘဂဝါ ယန္တေန ပရိဝတ္တိတာ သုဝဏ္ဏပဋိမာ ဝိယ သကလသရီရေနေဝ နိဝတ္တိတွာ အပလောကေသိ, အပလောကေတွာ ဌိတော ပန, ‘‘န ဝါယံ ဒူသီ မာရော မတ္တမညာသီ’’တိ အာဟ. တဿတ္ထော, အယံ ဒူသီ မာရော ပါပံ ကရောန္တော နေဝ ပမာဏံ အညာသိ, ပမာဏာတိက္ကန္တမကာသီတိ. บทว่า สีสํ โว ภินฺทีติ (ทูสีมารขว้างก้อนหินไป) ได้ทำให้พระเศียรแตก, หนังหนาขาดแล้ว เนื้อได้แยกออกเป็นสองส่วน. ส่วนก้อนกรวดนั้น ไม่ได้ทำลายกะโหลกพระเศียร เพียงแค่กระทบกระดูกแล้วก็กระเด็นกลับ. บทว่า นาคาปโลกิตํ อปโลเกสิ ความว่า ทรงได้ยินเสียงกระทบแล้ว เหมือนอย่างพญาช้างเมื่อปรารถนาจะแลดูทางนี้หรือทางโน้น ก็ไม่บิดคอ แต่จะหันกลับไปทั้งตัวแล้วจึงแลดูฉันใด (พระผู้มีพระภาค) ก็ทรงหันกลับไปทั้งพระวรกายแล้วทอดพระเนตรฉันนั้น. จริงอยู่ เหมือนอย่างกระดูกของมหาชนทั่วไปจะตั้งอยู่โดยจรดปลายต่อปลาย, กระดูกของพระปัจเจกพุทธเจ้าทั้งหลายจะเกี่ยวกันเหมือนขอ, แต่กระดูกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่เป็นเช่นนั้น. ส่วนกระดูกของพระพุทธเจ้าทั้งหลายจะเชื่อมติดเป็นอันเดียวกันเหมือนลูกโซ่. เพราะเหตุนั้น ในเวลาที่ทอดพระเนตรไปข้างหลัง จึงไม่สามารถที่จะบิดพระศอได้. แต่เหมือนอย่างพญาช้างเมื่อปรารถนาจะแลดูไปข้างหลัง ก็จะหันกลับไปทั้งตัวฉันใด (พระผู้มีพระภาค) ก็ต้องทรงหันกลับไปฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงหันกลับไปทั้งพระวรกายประดุจพระพุทธรูปทองคำที่ถูกหมุนด้วยยนต์แล้วทอดพระเนตร, ครั้นทอดพระเนตรแล้วประทับยืนอยู่ ตรัสว่า "น วายํ ทูสี มาโร มตฺตมญฺญาสิ". เนื้อความของพระดำรัสนั้นว่า ทูสีมารนี้เมื่อทำบาป ก็หารู้จักประมาณไม่ ได้กระทำสิ่งที่เกินประมาณ. သဟာပလောကနာယာတိ ကကုသန္ဓဿ ဘဂဝတော အပလောကနေနေဝ သဟ တင်္ခဏညေဝ. တမှာ စ ဌာနာ စဝီတိ တမှာ စ ဒေဝဋ္ဌာနာ စုတော, မဟာနိရယံ ဥပပန္နောတိ အတ္ထော. စဝမာနော ဟိ န ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဌိတော စဝတိ, တသ္မာ ဝသဝတ္တိဒေဝလောကံ အာဂန္တွာ စုတော, ‘‘သဟာပလောကနာယာ’’တိ စ ဝစနတော န ဘဂဝတော အပလောကိတတ္တာ စုတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, စုတိကာလဒဿနမတ္တမေဝ ဟေတံ. ဥဠာရေ ပန မဟာသာဝကေ ဝိရဒ္ဓတ္တာ ကုဒါရိယာ ပဟဋံ ဝိယဿ အာယု တတ္ထေဝ ဆိဇ္ဇိတွာ ဂတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တယော နာမဓေယျာ ဟောန္တီတိ တီဏိ နာမာနိ ဟောန္တိ. ဆဖဿာယတနိကောတိ ဆသု ဖဿာယတနေသု ပါဋိယေက္ကာယ ဝေဒနာယ ပစ္စယော. บทว่า สหาปโลกนายา ความว่า พร้อมกับการทอดพระเนตรของพระผู้มีพระภาคเจ้ากกุสันธะในขณะนั้นนั่นเอง. บทว่า ตมฺหา จ ฐานา จวิ ความว่า จุติแล้วจากเทวสถานนั้น บังเกิดในมหานรก. อธิบายว่า ก็สัตว์ผู้จะจุติ ย่อมไม่จุติในที่ไหนๆ เพราะฉะนั้น มายังวสวัตตีเทวโลกแล้วจึงจุติ. และเพราะตรัสว่า "สหาปโลกนายา" จึงไม่พึงทราบว่า จุติเพราะความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคเจ้าทอดพระเนตรแล้ว เพราะคำนี้เป็นเพียงการแสดงกาลแห่งจุติเท่านั้น. แต่พึงทราบว่า เพราะประทุษร้ายในพระมหาสาวกผู้ยิ่งใหญ่ อายุของทูสีมารนั้นจึงขาดสะบั้นไปในที่นั้นนั่นเอง เหมือนถูกฟันด้วยขวาน. บทว่า ตโย นามเธยฺยา โหนฺติ ความว่า ชื่อ ๓ อย่างย่อมมี. บทว่า ฉผสฺสายตนิโก ความว่า เป็นปัจจัยแห่งเวทนาที่เกิดจำเพาะในผัสสายตนะ ๖. သင်္ကုသမာဟတောတိ အယသူလေဟိ သမာဟတော. ပစ္စတ္တဝေဒနိယောတိ သယမေဝ ဝေဒနာဇနကော. သင်္ကုနာ သင်္ကု ဟဒယေ သမာဂစ္ဆေယျာတိ အယသူလေန သဒ္ဓိံ အယသူလံ ဟဒယမဇ္ဈေ သမာဂစ္ဆေယျ. တသ္မိံ ကိရ နိရယေ ဥပပန္နာနံ တိဂါဝုတော အတ္တဘာဝေါ ဟောတိ, ထေရဿာပိ တာဒိသော အဟောသိ. အထဿ ဟိ နိရယပါလာ တာလက္ခန္ဓပမာဏာနိ အယသူလာနိ အာဒိတ္တာနိ သမ္ပဇ္ဇလိတာနိ သဇောတိဘူတာနိ သယမေဝ ဂဟေတွာ ပုနပ္ပုနံ နိဝတ္တမာနာ, – ‘‘ဣမိနာ တေ ဌာနေန စိန္တေတွာ ပါပံ ကတ’’န္တိ ပူဝဒေါဏိယံ [Pg.319] ပူဝံ ကောဋ္ဋေန္တော ဝိယ ဟဒယမဇ္ဈံ ကောဋ္ဋေတွာ, ပဏ္ဏာသ ဇနာ ပါဒါဘိမုခါ ပဏ္ဏာသ ဇနာ သီသာဘိမုခါ ကောဋ္ဋေတွာ ဂစ္ဆန္တိ, ဧဝံ ဂစ္ဆန္တာ ပဉ္စဟိ ဝဿသတေဟိ ဥဘော အန္တေ ပတွာ ပုန နိဝတ္တမာနာ ပဉ္စဟိ ဝဿသတေဟိ ဟဒယမဇ္ဈံ အာဂစ္ဆန္တိ. တံ သန္ဓာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ. บทว่า สงฺกุสมาหโต ความว่า ถูกหลาวเหล็กแทง. บทว่า ปจฺจตฺตเวทนิโย ความว่า เป็นผู้ก่อเวทนาด้วยตนเอง. บทว่า สงฺกุนา สงฺกุ หทเย สมาคจฺเฉยฺย ความว่า หลาวเหล็กกับหลาวเหล็กพึงมาบรรจบกันที่กลางหทัย. ได้ยินว่า อัตภาพของผู้ที่บังเกิดในนรกนั้นมีประมาณ ๓ คาวุต แม้ของพระเถระก็เป็นเช่นนั้น. ก็ครั้งนั้น นายนิรยบาลทั้งหลายถือเอาหลาวเหล็กประมาณเท่าลำตาล อันลุกโพลง มีเปลวไฟ มีแสงสว่าง ด้วยตนเอง กลับไปกลับมาพลางกล่าวว่า "เจ้าคิดด้วยฐานะนี้แล้วทำบาป" ดังนี้แล้ว ทิ่มแทงกลางหทัยเหมือนคนตำขนมในรางตำขนม นายนิรยบาล ๕๐ คนมุ่งหน้าไปทางเท้า ๕๐ คนมุ่งหน้าไปทางศีรษะ ทิ่มแทงไป เมื่อไปอย่างนั้น สิ้น ๕๐๐ ปีจึงถึงที่สุดทั้งสอง กลับมาอีก สิ้น ๕๐๐ ปีจึงมาถึงกลางหทัย. ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสอย่างนี้. ဝုဋ္ဌာနိမန္တိ ဝိပါကဝုဋ္ဌာနဝေဒနံ. သာ ကိရ မဟာနိရယေ ဝေဒနာတော ဒုက္ခတရာ ဟောတိ, ယထာ ဟိ သိနေဟပါနသတ္တာဟတော ပရိဟာရသတ္တာဟံ ဒုက္ခတရံ, ဧဝံ မဟာနိရယဒုက္ခတော ဥဿဒေ ဝိပါကဝုဋ္ဌာနဝေဒနာ ဒုက္ခတရာတိ ဝဒန္တိ. သေယျထာပိ မစ္ဆဿာတိ ပုရိသသီသဉှိ ဝဋ္ဋံ ဟောတိ, သူလေန ပဟရန္တဿ ပဟာရော ဌာနံ န လဘတိ ပရိဂလတိ, မစ္ဆသီသံ အာယတံ ပုထုလံ, ပဟာရော ဌာနံ လဘတိ, အဝိရဇ္ဈိတွာ ကမ္မကာရဏာ သုကရာ ဟောတိ, တသ္မာ ဧဝရူပံ သီသံ ဟောတိ. บทว่า วุฏฺฐานิมํ ความว่า วิปากวุฏฐานเวทนา. ได้ยินว่า เวทนานั้นเป็นทุกข์ยิ่งกว่าเวทนาในมหานรก เปรียบเหมือนสัปดาห์แห่งการบริหารเป็นทุกข์ยิ่งกว่าสัปดาห์แห่งการดื่มยาไขข้อ ฉันใด ท่านกล่าวว่า วิปากวุฏฐานเวทนาในอุสสทนรกเป็นทุกข์ยิ่งกว่าทุกข์ในมหานรก ฉันนั้น. บทว่า เสยฺยถาปิ มจฺฉสฺส ความว่า เพราะศีรษะของบุรุษกลม เมื่อแทงด้วยหลาว การแทงย่อมไม่เข้าที่ ย่อมไถลไป ส่วนศีรษะปลานั้นยาวและแบน การแทงย่อมเข้าที่ การกระทำกรรมกรณ์ย่อมทำได้ง่ายโดยไม่ผิดพลาด เพราะฉะนั้น ศีรษะจึงมีรูปร่างเช่นนั้น. ၅၁၃. ဝိဓုရံ သာဝကမာသဇ္ဇာတိ ဝိဓုရံ သာဝကံ ဃဋ္ဋယိတွာ. ပစ္စတ္တဝေဒနာတိ သယမေဝ ပါဋိယေက္ကဝေဒနာဇနကာ. ဤဒိသော နိရယော အာသီတိ ဣမသ္မိံ ဌာနေ နိရယော ဒေဝဒူတသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗော. ကဏှ-ဒုက္ခံ နိဂစ္ဆသီတိ ကာဠက-မာရ, ဒုက္ခံ ဝိန္ဒိဿသိ. မဇ္ဈေ သရဿာတိ မဟာသမုဒ္ဒဿ မဇ္ဈေ ဥဒကံ ဝတ္ထုံ ကတွာ နိဗ္ဗတ္တဝိမာနာနိ ကပ္ပဋ္ဌိတိကာနိ ဟောန္တိ, တေသံ ဝေဠုရိယဿ ဝိယ ဝဏ္ဏော ဟောတိ, ပဗ္ဗတမတ္ထကေ ဇလိတနဠဂ္ဂိက္ခန္ဓော ဝိယ စ နေသံ အစ္စိယော ဇောတန္တိ, ပဘဿရာ ပဘာသမ္ပန္နာ ဟောန္တိ, တေသု ဝိမာနေသု နီလဘေဒါဒိဝသေန နာနတ္တဝဏ္ဏာ အစ္ဆရာ နစ္စန္တိ. ယော ဧတမဘိဇာနာတီတိ ယော ဧတံ ဝိမာနဝတ္ထုံ ဇာနာတီတိ အတ္ထော. ဧဝမေတ္ထ ဝိမာနပေတဝတ္ထုကေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပါဒင်္ဂုဋ္ဌေန ကမ္ပယီတိ ဣဒံ ပါသာဒကမ္ပနသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗံ. ယော ဝေဇယန္တံ ပါသာဒန္တိ ဣဒံ စူဠတဏှာသင်္ခယဝိမုတ္တိသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗံ. သက္ကံ သော ပရိပုစ္ဆတီတိ ဣဒမ္ပိ တေနေဝ ဒီပေတဗ္ဗံ. သုဓမ္မာယာဘိတော သဘန္တိ သုဓမ္မသဘာယ သမီပေ, အယံ ပန ဗြဟ္မလောကေ သုဓမ္မသဘာဝ, န တာဝတိံသဘဝနေ. သုဓမ္မသဘာဝိရဟိတော ဟိ ဒေဝလောကော နာမ နတ္ထိ. ๕๑๓. บทว่า วิธุรํ สาวกมาสชฺชา ความว่า กระทบกระทั่งพระสาวกชื่อวิธุระ. บทว่า ปจฺจตฺตเวทนา ความว่า เป็นผู้ก่อเวทนาจำเพาะด้วยตนเอง. บทว่า อีทิโส นิรโย อาสิ ความว่า ในที่นี้ พึงแสดงเรื่องนรกด้วยเทวทูตสูตร. บทว่า กณฺห-ทุกฺขํ นิคจฺฉสิ ความว่า ดูก่อนมารผู้ดำ ท่านจักได้เสวยทุกข์. บทว่า มชฺเฌ สรสฺส ความว่า วิมานที่บังเกิดขึ้นในท่ามกลางมหาสมุทรโดยอาศัยน้ำเป็นที่ตั้ง ย่อมตั้งอยู่ตลอดกัป, วรรณะของวิมานเหล่านั้นเหมือนแก้วไพฑูรย์, และเปลวไฟของวิมานเหล่านั้นย่อมรุ่งโรจน์เหมือนกองไฟหญ้าคาที่ลุกโพลงบนยอดเขา, ย่อมมีรัศมีรุ่งเรือง สมบูรณ์ด้วยแสงสว่าง, ในวิมานเหล่านั้น เหล่านางอัปสรมีวรรณะต่างๆ กันโดยนัยมีสีเขียวเป็นต้น ย่อมฟ้อนรำ. บทว่า โย เอตมภิชานาติ อธิบายว่า ผู้ใดรู้วัตถุแห่งวิมานนี้. ในที่นี้ พึงทราบเนื้อความด้วยเรื่องวิมานและเปรตวัตถุ. บทว่า ปาทงฺคุฏฺเฐน กมฺปยิ ข้อนี้พึงแสดงด้วยปาสาทกัมปนสูตร. บทว่า โย เวชยนฺตํ ปาสาทํ ข้อนี้พึงแสดงด้วยจูฬตัณหาสังขยวิมุตติสูตร. บทว่า สกฺกํ โส ปริปุจฺฉติ ข้อนี้ก็พึงแสดงด้วยสูตรนั้นเช่นกัน. บทว่า สุธมฺมายาภิโต สภํ ความว่า ใกล้สุธรรมาสภา, แต่สภานี้คือสุธรรมาสภาในพรหมโลก, ไม่ใช่ในภพดาวดึงส์. เพราะเทวโลกที่ปราศจากสุธรรมาสภานั้นไม่มี. ဗြဟ္မလောကေ ပဘဿရန္တိ ဗြဟ္မလောကေ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနမဟာကဿပါဒီဟိ သာဝကေဟိ သဒ္ဓိံ တဿ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ နိသိန္နဿ [Pg.320] ဘဂဝတော ဩဘာသံ. ဧကသ္မိဉှိ သမယေ ဘဂဝါ ဗြဟ္မလောကေ သုဓမ္မာယ ဒေဝသဘာယ သန္နိပတိတွာ, – ‘‘အတ္ထိ နု ခေါ ကောစိ သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဧဝံမဟိဒ္ဓိကော. ယော ဣဓ အာဂန္တုံ သက္ကုဏေယျာ’’တိ စိန္တေန္တဿေဝ ဗြဟ္မဂဏဿ စိတ္တမညာယ တတ္ထ ဂန္တွာ ဗြဟ္မဂဏဿ မတ္ထကေ နိသိန္နော တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနာဒီနံ အာဂမနံ စိန္တေသိ. တေပိ ဂန္တွာ သတ္ထာရံ ဝန္ဒိတွာ တေဇောဓာတုံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပစ္စေကံ ဒိသာသု နိသီဒိံသု, သကလဗြဟ္မလောကော ဧကောဘာသော အဟောသိ. သတ္ထာ စတုသစ္စပ္ပကာသနံ ဓမ္မံ ဒေသေသိ, ဒေသနာပရိယောသာနေ အနေကာနိ ဗြဟ္မသဟဿာနိ မဂ္ဂဖလေသု ပတိဋ္ဌဟိံသု. တံ သန္ဓာယိမာ ဂါထာ ဝုတ္တာ, သော ပနာယမတ္ထော အညတရဗြဟ္မသုတ္တေန ဒီပေတဗ္ဗော. บทว่า พฺรหฺมโลเก ปภสฺสรํ ความว่า หมายถึงพระรัศมีของพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น ผู้ประทับนั่งเข้าเตโชธาตุสมาบัติ พร้อมด้วยพระสาวกทั้งหลายมีพระมหาโมคคัลลานะและพระมหากัสสปะเป็นต้นในพรหมโลก. เพราะในสมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประชุมกันในสุธรรมาเทวสภาในพรหมโลก ทรงทราบจิตของหมู่พรหมที่กำลังคิดอยู่อย่างนี้ว่า "สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์มากเช่นนี้ ที่สามารถมาในที่นี้ได้ มีอยู่บ้างหรือไม่หนอ" จึงเสด็จไปที่นั้นแล้วประทับนั่งเหนือเศียรของหมู่พรหม ทรงเข้าเตโชธาตุสมาบัติแล้วทรงดำริถึงการมาของพระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น. แม้ท่านเหล่านั้นก็ไปถวายบังคมพระศาสดาแล้ว เข้าเตโชธาตุสมาบัติ นั่งในทิศต่างๆ โดยเฉพาะ พรหมโลกทั้งสิ้นได้มีแสงสว่างเป็นอันเดียวกัน. พระศาสดาทรงแสดงธรรมประกาศสัจจะ ๔ ในกาลจบเทศนา พรหมหลายพันได้ตั้งอยู่ในมรรคผล. ทรงหมายถึงเรื่องนั้นจึงตรัสพระคาถาเหล่านี้, แต่เนื้อความนี้พึงแสดงด้วยพรหมสูตรสูตรใดสูตรหนึ่ง. ဝိမောက္ခေန အဖဿယီတိ ဈာနဝိမောက္ခေန ဖုသိ. ဝနန္တိ ဇမ္ဗုဒီပံ. ပုဗ္ဗဝိဒေဟာနန္တိ ပုဗ္ဗဝိဒေဟာနဉ္စ ဒီပံ. ယေ စ ဘူမိသယာ နရာတိ ဘူမိသယာ နရာ နာမ အပရဂေါယာနကာ စ ဥတ္တရကုရုကာ စ. တေပိ သဗ္ဗေ ဖုသီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အယံ ပန အတ္ထော နန္ဒောပနန္ဒဒမနေန ဒီပေတဗ္ဗော. ဝတ္ထု ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂေ ဣဒ္ဓိကထာယ ဝိတ္ထာရိတံ. အပုညံ ပသဝီတိ အပုညံ ပဋိလဘိ. အာသံ မာ အကာသိ ဘိက္ခူသူတိ ဘိက္ခူ ဝိဟေသေမီတိ ဧတံ အာသံ မာ အကာသိ. သေသံ သဗ္ဗတ္ထ ဥတ္တာနမေဝါတိ. บทว่า วิโมกฺเขน อผสฺสยิ ความว่า ได้ถูกต้องแล้วด้วยฌานวิโมกข์. บทว่า วนํ ความว่า ชมพูทวีป. บทว่า ปุพฺพวิเทหานํ ความว่า และทวีปของชาวปุพพวิเทหะ. บทว่า เย จ ภูมิสยา นรา ความว่า นรชนผู้นอนบนแผ่นดิน ชื่อว่า ชาวอปรโคยานะและชาวอุตตรกุรุ. ความว่า ได้ถูกต้องแม้ชนเหล่านั้นทั้งหมด. แต่เนื้อความนี้พึงแสดงด้วยเรื่องการทรมานนันโทปนันทนาคราช. เรื่องราวได้ขยายไว้แล้วในวิสุทธิมรรค ในอิทธิกถา. บทว่า อปุญฺญํ ปสวิ ความว่า ได้แล้วซึ่งอบุญ. บทว่า อาสํ มา อกาสิ ภิกฺขูสุ ความว่า อย่าได้ทำความหวังนี้ว่า "เราจักเบียดเบียนภิกษุทั้งหลาย". ที่เหลือในทุกแห่งมีความหมายตื้นทั้งนั้น. ပပဉ္စသူဒနိယာ မဇ္ဈိမနိကာယဋ္ဌကထာယ แห่งปปัญจสูทนี อรรถกถามัชฌิมนิกาย မာရတဇ္ဇနီယသုတ္တဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามารตัชชนียสูตร จบ. ပဉ္စမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๕ จบ. မူလပဏ္ဏာသဋ္ဌကထာ နိဋ္ဌိတာ. อรรถกถามูลปัณณาสก์ จบแล้ว
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi